Սուլթանշահյանց, Սիմեոն

Մշակույթ

«Գաղափար հայկական վայելչագրութեան» աշխատությունը նվիրված է հայկական գեղագրության՝ որպես գրավոր մշակույթի, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցի և ազգային կրթական ժառանգության կարևոր բաղադրիչի ներկայացմանն ու ուսումնասիրությանը։ Վայելչագրությունը՝ գեղեցիկ և կանոնավոր ձեռագրային գրության արվեստը, հայ ժողովրդի մշակութային պատմության մեջ ունեցել է առանձնահատուկ նշանակություն՝ կապված լինելով այբուբենի ստեղծման, ձեռագրական ավանդույթի զարգացման, մատենագրության տարածման և կրթական համակարգի ձևավորման հետ։ Սույն հրատարակության վերնագիրն ընդգծում է հայկական գեղագրության տեսական և գործնական ընկալման կարևորությունը՝ գրությունը դիտարկելով ոչ միայն որպես մտքերի ու տեղեկությունների փոխանցման միջոց, այլև որպես գեղագիտական արժեք և ազգային ինքնության արտահայտություն։ Հայկական վայելչագրության պատմական ակունքները կապված են Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած հայոց գրերի հետ։ Հայոց այբուբենի ստեղծումը հիմք դրեց ազգային գրավոր մշակույթի զարգացմանը՝ հնարավորություն ընձեռելով ստեղծելու ինքնուրույն գրականություն, թարգմանելու համաշխարհային մտավոր ժառանգությունը և ձևավորելու հայերեն ձեռագրական հարուստ ավանդույթ։ Դարերի ընթացքում հայ գրիչներն ու ծաղկողները մշակել են գրատեսակների բազմազան համակարգ, որի մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցրել բոլորգիրը, նոտրգիրը, շղագիրը և այլ գրաձևեր։ Յուրաքանչյուր գրատեսակ ունեցել է իր կառուցվածքային առանձնահատկությունները, կիրառության ոլորտներն ու գեղարվեստական արտահայտչամիջոցները։ Վայելչագրության արվեստում կարևոր նշանակություն են ունեցել տառերի համաչափությունը, գծերի ճշգրտությունը, տառամիջյան տարածությունների հավասարակշռությունը, գրության ընդհանուր ներդաշնակությունը և էջի ճիշտ կազմակերպումը։ Հայկական գրչարվեստը դրսևորվել է ինչպես միջնադարյան ձեռագրերում, այնպես էլ հետագա ժամանակաշրջանների դպրոցական, գրասենյակային և տպագրական մշակույթում։ Ձեռագրական ավանդույթի ազդեցությամբ ձևավորվել են գրելու որոշակի կանոններ, որոնք նպաստել են հայերեն գրի ճանաչելիության և գեղագիտական ինքնատիպության պահպանմանը։ Հայկական վայելչագրության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ազգային կրթության պատմության տեսանկյունից։ 19-րդ դարում հայ լուսավորական միջավայրում մեծ ուշադրություն էր դարձվում գրագիտության տարածմանը, դպրոցական կրթության կատարելագործմանը և գրավոր խոսքի մշակույթի զարգացմանը։ Այդ ժամանակաշրջանում վայելչագրությունը դիտվում էր որպես կրթական գործընթացի անհրաժեշտ բաղադրիչ, քանի որ գեղեցիկ, հստակ և կանոնավոր գրելու կարողությունը համարվում էր ընդհանուր կրթվածության կարևոր ցուցանիշ։ Գեղագրության ուսուցումը նպաստում էր ոչ միայն ձեռքի ճկունության ու տեսողական ընկալման զարգացմանը, այլև ուշադրության, համբերության, կարգապահության և ճշգրտության ձևավորմանը։ Գրության արվեստը միաժամանակ ուներ գործնական և գեղագիտական նշանակություն՝ սովորեցնելով գնահատել տառի ձևը, գծի ներդաշնակությունը և գրավոր արտահայտության արտաքին մշակույթը։ Աշխատության թեմատիկ նշանակությունը կարելի է դիտարկել նաև հայոց լեզվի և ազգային գրային համակարգի պահպանման համատեքստում։ Հայերեն տառերի ինքնատիպ ձևերը, դրանց կառուցվածքային առանձնահատկություններն ու գեղարվեստական հնարավորությունները հայկական մշակութային ինքնության կարևոր արտահայտություններից են։ Գեղագրական ավանդույթի պահպանումը նպաստել է հայ գրավոր ժառանգության շարունակականությանը և սերունդների միջև մշակութային կապի ամրապնդմանը։ Հայկական տառարվեստը ժամանակի ընթացքում դարձել է նաև կիրառական արվեստի ինքնուրույն ոլորտ՝ արտահայտվելով ձեռագրերի ձևավորման, գրքերի տիտղոսաթերթերի, արձանագրությունների, հուշարձանների և գեղարվեստական ձևավորումների մեջ։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի Մոսկվայի հայ կրթական և հրատարակչական միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Գիրքը լույս է տեսել 1831 թվականին՝ Լազարյան ճեմարանի տպարանում։ Լազարյան ճեմարանը հայ կրթական և գիտամշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որի գործունեությունը նպաստել է հայագիտության, արևելագիտության, լեզվաբանության, պատմագիտության և մանկավարժության զարգացմանը։ Ճեմարանի տպարանը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն ուսումնական, գիտական և գրական հրատարակությունների տարածման գործում։ Այս հաստատության հրատարակչական գործունեությունը նպաստել է հայերեն գրքի տարածմանը ինչպես Ռուսաստանի հայ համայնքներում, այնպես էլ հայկական կրթական այլ կենտրոններում։ «Գաղափար հայկական վայելչագրութեան» աշխատության լույսընծայումը հենց այդ կրթական և լուսավորական գործընթացների շրջանակում է դիտարկելի։ Այն ներկայացնում է հայ գրի և գեղագրական մշակույթի նկատմամբ 19-րդ դարի հետաքրքրությունը և վկայում է ազգային գրային ավանդույթը գիտակցված ձևով ուսումնասիրելու ու պահպանելու ձգտման մասին։ Հրատարակության 42 էջանոց ծավալը բնորոշ է համեմատաբար համառոտ ուսումնական կամ մասնագիտական բնույթի աշխատություններին։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր կարող է հանդիսանալ հայ վայելչագրության պատմությամբ, հայոց գրերի գեղարվեստական ձևերով, 19-րդ դարի դպրոցական կրթությամբ և հայ տպագրության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայերեն տառատեսակների զարգացման, գեղագրական չափանիշների ձևավորման և ձեռագրական ավանդույթից դեպի նոր կրթական ու տպագրական մշակույթ անցման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն իր հնարավոր ուսումնական կիրառությամբ, այլև հայկական գրավոր մշակույթի ինքնատիպության պահպանման գաղափարով։ Այն հիշեցնում է, որ գիրը մարդկային հաղորդակցության միջոց լինելուց բացի նաև պատմական հիշողության, մշակութային շարունակականության և ազգային ինքնության պահպանման կարևորագույն գործիք է։ Հայկական վայելչագրությունը միավորում է լեզվական, գեղարվեստական և կրթական արժեքները՝ ներկայացնելով հայ ժողովրդի ստեղծագործական կարողությունների և մշակութային ժառանգության առանձնահատուկ դրսևորումներից մեկը։ Այս հրատարակությունը հայ հին տպագիր գրքի արժեքավոր մատենագիտական միավոր է, որն արտացոլում է 19-րդ դարի հայ լուսավորական շարժման հետաքրքրությունը ազգային գրի, գեղագրության և կրթական մշակույթի նկատմամբ։ Այն նշանակալի նյութ է հայագիտության, գրչարվեստի, գեղագրության, մանկավարժության և հայ գրքի պատմության ուսումնասիրության համար։