Տեր-Մկրտչյան, Երվանդ

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Վանի հայության ավանդական հարսանեկան սովորույթներին, ծիսակարգին և ընտանեկան կենցաղի այն առանձնահատկություններին, որոնք ձևավորվել էին պատմական Վասպուրականի հայաբնակ միջավայրում։ Այն ներկայացնում է հարսանիքը որպես ոչ միայն երկու երիտասարդների ամուսնության առիթ, այլև ընտանիքների, ազգականների և համայնքի մասնակցությամբ իրականացվող կարևոր հասարակական ու մշակութային իրադարձություն, որի ընթացքում արտահայտվում էին ժողովրդի աշխարհայացքը, բարոյական պատկերացումները, սոցիալական հարաբերությունները և ավանդական արժեքները։ Կենցաղագրական նկարագրությունների միջոցով բացահայտվում են հարսանեկան արարողության տարբեր փուլերը՝ ամուսնության շուրջ նախնական պայմանավորվածություններից և ընտանիքների միջև հարաբերությունների հաստատումից մինչև հարսնացուի ու փեսացուի պատրաստությունը, հարսանեկան հանդեսը, ծիսական գործողություններն ու նորաստեղծ ընտանիքի ընդունումը։ Ուշադրություն է դարձվում հարսանիքի մասնակիցների դերերին, նրանց պարտականություններին, փոխհարաբերություններին և արարողության ընթացքում պահպանվող ընդունված վարքականոններին։ Ներկայացվում են հարսանեկան ծեսերին ուղեկցող խոսքային ու խորհրդանշական դրսևորումները, երգերը, բարեմաղթանքները, կատակները, ավանդական արտահայտություններն ու ծիսական գործողությունները, որոնց միջոցով փոխանցվում էին ամուսնության, ընտանիքի շարունակականության, պտղաբերության, բարեկեցության և նոր կյանքի սկզբի մասին ժողովրդական պատկերացումները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հարսանեկան տոնակատարության նյութական և կենցաղային կողմը՝ հագուստը, զարդարանքը, հյուրասիրությունը, նվիրատվությունները, սեղանի կազմակերպումը և ծիսական առարկաների գործածությունը։ Այս մանրամասները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու Վանի հայերի առօրյա կյանքի, ընտանեկան հարաբերությունների, հասարակական կարգի և համայնքային համերաշխության մասին։ Հարսանեկան սովորույթների ուսումնասիրությունը բացահայտում է նաև ավանդույթի փոխանցման մեխանիզմները, սերունդների միջև մշակութային կապը և այն նշանակությունը, որ ամուսնությունն ու ընտանիքի կազմավորումը ունեցել են հայկական հասարակության մեջ։ Տեղական առանձնահատկությունների ներկայացումը կարևոր է Վասպուրականի հայության մշակութային ինքնատիպությունը ճանաչելու համար, քանի որ հարսանեկան ծեսերում միավորվել են համահայկական ավանդույթներն ու Վանի տարածաշրջանին բնորոշ սովորույթները, պատկերացումները և արտահայտչաձևերը։ Աշխատությունը արժեքավոր է նաև որպես պատմական հիշողության պահպանման միջոց․ կենցաղային մանրամասների միջոցով այն վերակենդանացնում է մի միջավայր, որտեղ ընտանեկան ծեսերը սերտորեն կապված էին համայնքի հասարակական կյանքի և ազգային մշակույթի հետ։ Այն կարևոր նյութ է հայ ազգագրության, ժողովրդական ծիսագիտության, ընտանիքի պատմության և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար, ինչպես նաև օգտակար է բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրվում են Վանի հայության կենցաղով, ավանդական հարսանեկան արարողություններով և հայկական ընտանեկան մշակույթի պատմական ձևերով։