Տոնոյան, Արաքսյա Ռաֆիկի

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության ոռոգման համակարգերում մեխանիկական ջրամատակարարումից ինքնահոս եղանակի անցման ջրատնտեսական նպատակահարմարության և հիմնավորման ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ոռոգման ջրի տեղափոխման ու բաշխման գործող համակարգերի արդյունավետության գնահատումն է՝ հաշվի առնելով ջրային ռեսուրսների օգտագործումը, տեղանքի ռելիեֆային պայմանները, ոռոգվող հողատարածքների տեղաբաշխումը և համակարգերի տեխնիկական առանձնահատկությունները։ Մեխանիկական ոռոգման դեպքում ջրի տեղափոխումը կապված է պոմպային համակարգերի աշխատանքի և համապատասխան էներգետիկ ծախսերի հետ, մինչդեռ ինքնահոս համակարգերում ջրի շարժման համար հնարավորության սահմաններում օգտագործվում է տեղանքի բնական բարձրությունների տարբերությունը։ Այդ պատճառով հետազոտության կարևոր ուղղություններից է այն տարածքների և ջրատնտեսական համակարգերի առանձնացումը, որտեղ ինքնահոս ջրամատակարարման կիրառումը կարող է տեխնիկապես և տնտեսապես հիմնավորված լինել։ Աշխատանքի շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ջրաղբյուրների և ոռոգվող տարածքների փոխադարձ բարձրադիր դիրքերը, ջրանցքների ու խողովակաշարերի կառուցվածքը, ջրի պահանջարկը, տեղափոխման ընթացքում առաջացող կորուստները և գործող պոմպակայանների շահագործման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ջրային հաշվեկշռի գնահատումը, որի միջոցով հնարավոր է համադրել առկա ջրային ռեսուրսները գյուղատնտեսական հողերի ոռոգման պահանջարկի հետ և որոշել համակարգի աշխատանքի հնարավոր սահմանափակումները։ Կարող է գնահատվել նաև մեխանիկական և ինքնահոս տարբերակների տնտեսական արդյունավետությունը՝ դիտարկելով էներգիայի սպառման, ենթակառուցվածքների պահպանման, վերակառուցման և երկարաժամկետ շահագործման հետ կապված գործոնները։ Ինքնահոս համակարգերի զարգացման հարցը կարևոր է նաև էներգաարդյունավետության տեսանկյունից, քանի որ պոմպային բարձրացումների նվազեցումը կարող է սահմանափակել ոռոգման համակարգի կախվածությունը էլեկտրաէներգիայից։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ջրամատակարարման հուսալիությունը, սեզոնային ջրապահովվածությունը, տարածքային առանձնահատկությունները և ոռոգման ցանցի կառավարման պահանջները, որպեսզի համակարգի վերափոխումը չհանգեցնի ջրի հասանելիության անհավասարության։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ջրային տնտեսության, հիդրոտեխնիկայի, ոռոգման համակարգերի կառավարման և գյուղատնտեսական ջրօգտագործման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել մեխանիկական ոռոգման համակարգերի հնարավոր փոխարինումը ինքնահոս ջրամատակարարմամբ և բարձրացնել Հայաստանի ոռոգման ենթակառուցվածքների ջրային ու էներգետիկ արդյունավետությունը։