Ցիցերոն, Մարկոս Տուլիոս

Փիլիսոփայություն

Սույն աշխատությունը նվիրված է մարդկային բարեկամության գաղափարին՝ դրա բարոյական, հոգևոր և հասարակական նշանակության բացահայտմանը։ Այն առնչվում է անտիկ հռոմեական փիլիսոփայական գրականության այն կարևոր ավանդույթին, որի շրջանակում բարեկամությունը դիտարկվում է որպես մարդու արժանապատիվ կյանքի, բարոյական կատարելության և հասարակական ներդաշնակության հիմնարար պայման։ Վերնագրում հիշատակված Լելիոսը հռոմեական պետական գործիչ և մտածող Գայոս Լելիոս Սապիենսն է, որի կերպարի միջոցով ներկայացվում են բարեկամության էության, արժեքի և մարդկային հարաբերություններում ունեցած նշանակության վերաբերյալ փիլիսոփայական դատողություններ։ Ստեղծագործության գաղափարական հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ իսկական բարեկամությունը չի կարող կառուցվել միայն անձնական շահի, նյութական օգուտի կամ ժամանակավոր հաճույքի վրա, այլ պետք է հիմնված լինի բարոյական արժանիքների, փոխադարձ հարգանքի, անկեղծության և վստահության վրա։ Բարեկամությունը ներկայացվում է որպես հոգևոր կապ, որը միավորում է ազնիվ ու առաքինի մարդկանց և նպաստում նրանց անհատական ու հասարակական կատարելագործմանը։ Այս ըմբռնման համաձայն՝ բարեկամական հարաբերությունների ամրությունը պայմանավորված է ոչ թե արտաքին հանգամանքներով, այլ մարդկանց բնավորությամբ, սկզբունքներով և բարոյական հատկանիշներով։ Աշխատության կարևոր թեմաներից է բարեկամության և առաքինության փոխկապակցվածությունը։ Իսկական բարեկամությունը հնարավոր է այն մարդկանց միջև, որոնք ձգտում են բարոյական կատարելության, գնահատում են ճշմարտությունը և իրենց հարաբերությունները կառուցում փոխադարձ ազնվության հիման վրա։ Բարեկամը պետք է լինի ոչ միայն ուրախության և հաջողության ուղեկից, այլև դժվարին պահերին վստահելի խորհրդատու, ճշմարտությունն ասող և սխալներից հեռու պահող անձ։ Այս տեսանկյունից բարեկամությունը ձեռք է բերում նաև դաստիարակչական նշանակություն, քանի որ այն նպաստում է մարդու բնավորության ձևավորմանը, ինքնաճանաչմանը և բարոյական պատասխանատվության գիտակցմանը։ Ստեղծագործության մեջ կարևորվում են նաև բարեկամության սահմանների և պարտականությունների հարցերը։ Բարեկամական նվիրվածությունը չպետք է վերածվի կույր համաձայնության կամ անարդար արարքներին աջակցելու պատրաստակամության։ Իսկական բարեկամությունը պահանջում է հավասարակշռություն, ողջամտություն և բարոյական սկզբունքների պահպանում։ Ընկերոջ նկատմամբ սերը չի կարող արդարացնել անազնվությունը, անարդարությունը կամ ճշմարտությունից հրաժարվելը։ Ընդհակառակը՝ բարեկամական հարաբերությունների իսկական արժեքը դրսևորվում է նաև այն կարողության մեջ, երբ մարդը համարձակվում է ընկերոջը մատնանշել նրա սխալները՝ առաջնորդվելով բարի կամքով և բարոյական պատասխանատվությամբ։ Այս գաղափարը ստեղծագործությանը հաղորդում է համամարդկային նշանակություն՝ այն դարձնելով ոչ միայն մարդկային հարաբերությունների մասին խորհրդածություն, այլև բարոյական վարքագծի վերաբերյալ փիլիսոփայական ուղեցույց։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև բարեկամության և քաղաքական ու հասարակական կյանքի փոխհարաբերությունը։ Հին Հռոմի հասարակական միջավայրում անձնական կապերը, փոխադարձ վստահությունը և ընկերական հարաբերությունները կարևոր դեր ունեին պետական ու մտավոր գործունեության մեջ։ Բարեկամությունը դիտարկվում էր որպես հասարակական համերաշխության և քաղաքացիական առաքինության արտահայտություն։ Անհատների միջև հաստատված վստահելի հարաբերությունները նպաստում էին հասարակական կյանքի կայունությանը, իսկ բարոյական սկզբունքներով առաջնորդվող բարեկամությունը կարող էր ծառայել որպես ազնիվ համագործակցության հիմք։ Փիլիսոփայական առումով ստեղծագործությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում մարդու բնության, երջանկության, բարոյական պարտքի, ազատ կամքի և անձնական հարաբերությունների վերաբերյալ դատողություններով։ Այն ընթերցողին մղում է վերանայելու բարեկամության մասին սովորական պատկերացումները և տարբերակելու շահախնդիր կապերը ճշմարիտ հոգևոր մտերմությունից։ Բարեկամությունը ներկայացվում է որպես ինքնին արժեքավոր հարաբերություն, որը հարստացնում է մարդու կյանքը, օգնում հաղթահարելու դժվարությունները և նպաստում անհատական արժանապատվության պահպանմանը։ Գրական տեսանկյունից երկը պատկանում է անտիկ փիլիսոփայական երկխոսության և բարոյախոսական արձակի ավանդույթին։ Դատողությունների հաջորդականությունը, պատմական անձանց հիշատակությունները, փիլիսոփայական ընդհանրացումները և բարոյական փաստարկումները ստեղծում են մտավոր քննարկման մթնոլորտ։ Երկխոսական շարադրանքի միջոցով վերացական գաղափարները ներկայացվում են մարդկային հարաբերությունների և կյանքի փորձի հետ անմիջական կապի մեջ, ինչն աշխատությունը դարձնում է միաժամանակ ճանաչողական և դաստիարակչական արժեք ունեցող գրական երկ։ Պատմամշակութային առումով ստեղծագործությունը կապված է հռոմեացի նշանավոր հռետոր, պետական գործիչ և փիլիսոփա Մարկոս Տուլիոս Ցիցերոնի բարոյափիլիսոփայական ժառանգության հետ։ Նրա «Լելիոս կամ բարեկամության մասին» երկը հռոմեական մտավոր մշակույթի կարևոր ստեղծագործություններից է, որտեղ հունական փիլիսոփայական ավանդույթները վերաիմաստավորվում են հռոմեական հասարակական ու բարոյական արժեքների համատեքստում։ Լելիոսի կերպարի միջոցով ներկայացվող դատողությունները կապված են նաև Սկիպիոն Աֆրիկանոսի և նրա շրջապատի պատմական ու մտավոր միջավայրի հետ։ Տիտոս Պոմպոնիոս Ատտիկոսին ուղղված հիշատակությունը ստեղծագործությունը կապում է Ցիցերոնի անձնական ու մտավոր հարաբերությունների պատմության հետ, քանի որ Ատտիկոսը նրա մտերիմ բարեկամն ու նամակագրական զրուցակիցն էր։ Այս երկի հայերեն հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայ ընթերցողական մշակույթի պատմության համար։ Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել անտիկ գրականության, փիլիսոփայության և եվրոպական մտավոր ժառանգության հայերեն թարգմանության ու տարածման գործում։ Նման հրատարակությունները հայ ընթերցողին հնարավորություն էին տալիս հաղորդակից դառնալու համաշխարհային դասական մտքին և մայրենի լեզվով ուսումնասիրելու բարոյագիտական ու փիլիսոփայական հիմնահարցերը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում անտիկ փիլիսոփայության, հռոմեական գրականության, հայ թարգմանական գրականության պատմության, բարոյագիտության և Մխիթարյանների հրատարակչական գործունեության ուսումնասիրողների համար։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է բարեկամության վերաբերյալ առաջադրված հարցերի արդիականությամբ։ Անկեղծության, վստահության, փոխադարձ հարգանքի, նվիրվածության և բարոյական պատասխանատվության գաղափարները պահպանել են իրենց նշանակությունը տարբեր ժամանակաշրջաններում և շարունակում են կարևոր դեր ունենալ մարդկային հարաբերությունների կառուցման գործում։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու անտիկ աշխարհի բարոյափիլիսոփայական մտածողությանը և խորհելու այն արժեքների շուրջ, որոնք անհրաժեշտ են ամուր ու ազնիվ մարդկային կապերի ձևավորման համար։ Այն հայերեն դասական թարգմանական գրականության արժեքավոր նմուշ է, որը միավորում է փիլիսոփայական խորությունը, գրական մշակույթը և համամարդկային բարոյական գաղափարները։