Յաղուբյան, Մարինե Հարությունի

Lեզվաբանություն

Այս լեզվաբանական ուսումնասիրությունը նվիրված է զեղչման երևույթի գործաբանական արժեքի բացահայտմանը գեղարվեստական խոսքում՝ ուշադրություն դարձնելով այն դեպքերին, երբ խոսքի որևէ բաղադրիչի բացակայությունը ոչ թե խոչընդոտում, այլ լրացնում, խորացնում կամ փոփոխում է հաղորդվող իմաստը։ Զեղչումը լեզվական այն երևույթներից է, որի դեպքում նախադասության կամ խոսքային կառույցի որևէ անդամ կարող է չարտահայտվել ձևականորեն, սակայն նրա իմաստը վերականգնվում է համատեքստից, իրավիճակից կամ նախորդող խոսքից։ Գեղարվեստական տեքստում այս միջոցը ձեռք է բերում առանձնահատուկ նշանակություն, քանի որ հեղինակը հաճախ միտումնավոր չի արտահայտում որոշակի բառեր կամ կառույցներ՝ ընթերցողին թողնելով իմաստային լրացման, ենթադրության և մեկնաբանության հնարավորություն։ Ուսումնասիրության կենտրոնական հարցերից մեկը զեղչման և համատեքստի փոխհարաբերությունն է։ Զեղչված անդամի ընկալումը հնարավոր է դառնում այն տեղեկության շնորհիվ, որն արդեն առկա է տեքստում կամ ենթադրվում է հաղորդակցական իրավիճակից։ Այդ պատճառով զեղչումը չի կարելի դիտարկել միայն որպես քերականական բացթողում․ այն հաճախ հանդիսանում է իմաստակառուցման գիտակցված միջոց։ Ընթերցողը վերականգնում է բացակայող բաղադրիչը, սակայն այդ վերականգնումը կարող է ունենալ ոչ միայն մեկ հնարավոր տարբերակ, ինչն էլ մեծացնում է գեղարվեստական տեքստի իմաստային բազմաշերտությունը։ Գործաբանական տեսանկյունից հատկապես կարևոր է զեղչման միջոցով խոսողի վերաբերմունքի, հույզի, գնահատականի և հաղորդակցական նպատակի արտահայտումը։ Նույն միտքը լիարժեք ձևակերպելու փոխարեն որևէ անդամի բացակայությունը կարող է խոսքը դարձնել ավելի կտրուկ, հուզական, լարված, խորհրդավոր կամ ենթատեքստային։ Օրինակ՝ երկխոսության մեջ զեղչված կառույցը կարող է փոխանցել հերոսի վրդովմունքը, տատանումը, անորոշությունը կամ խոսքը շարունակելու ցանկության բացակայությունը։ Այսպիսով, լեզվական նվազագույն ձևը կարող է հաղորդել առավել լայն իմաստային և զգացմունքային բովանդակություն։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում զեղչման կապը խոսքի տնտեսման սկզբունքի հետ։ Խոսքային հաղորդակցության ընթացքում մասնակիցները սովորաբար չեն կրկնում այն տեղեկությունը, որն արդեն հայտնի է կամ հեշտությամբ վերականգնելի է համատեքստից։ Գեղարվեստական խոսքում այդ բնական հաղորդակցական մեխանիզմը կարող է վերածվել ոճական հնարքի։ Հեղինակը միտումնավոր բաց է թողնում որոշ բաղադրիչներ՝ խտացնելով խոսքը, արագացնելով գործողության ընթացքը կամ ընդգծելով առավել կարևոր իմաստային հատվածները։ Այդ պատճառով զեղչումը կարող է միաժամանակ ծառայել և՛ լեզվական տնտեսման, և՛ գեղարվեստական արտահայտչականության նպատակներին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի զեղչման դերը երկխոսական խոսքում։ Երկխոսության մասնակիցները սովորաբար ունեն ընդհանուր իրավիճակային գիտելիք, ինչի շնորհիվ խոսքը կարող է լինել կարճ, մասնատված և ոչ ամբողջական։ Գեղարվեստական երկխոսություններում նման կառուցվածքները հաճախ օգնում են ստեղծել բնական խոսքի տպավորություն և բացահայտել կերպարների անհատական խոսելաձևը։ Կիսատ նախադասությունները, բաց թողնված անդամները, կտրուկ պատասխանները կամ չավարտված մտքերը կարող են փոխանցել հերոսների հոգեբանական վիճակը՝ առանց այն ուղղակիորեն անվանելու։ Զեղչումը կարևոր դեր ունի նաև ենթատեքստի ձևավորման գործում։ Երբ հեղինակը որոշակի տեղեկություն չի արտահայտում ուղղակիորեն, ընթերցողը ստիպված է այն եզրակացնել խոսքային իրավիճակից, կերպարների վարքագծից կամ տեքստի նախորդ հատվածներից։ Այս մեխանիզմը գեղարվեստական ստեղծագործությունը դարձնում է ինտերակտիվ՝ ընթերցողին ներգրավելով իմաստի ձևավորման գործընթացում։ Հետևաբար զեղչված բաղադրիչը կարող է ունենալ ոչ միայն քերականական, այլև գեղագիտական և մեկնաբանական նշանակություն։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել զեղչման տարբեր տեսակներ՝ կախված այն բանից, թե նախադասության կամ խոսքային կառույցի որ բաղադրիչն է բաց թողնված։ Հնարավոր է ուսումնասիրել ենթակայի, ստորոգյալի, լրացման, պարագայի կամ այլ բաղադրիչների զեղչման դեպքերը, ինչպես նաև այնպիսի կառույցներ, որոնցում բացակայող անդամը վերականգնվում է ոչ թե նույն նախադասությունից, այլ ավելի լայն համատեքստից։ Այս տարբերակների համադրումը թույլ է տալիս բացահայտել զեղչման ձևական և գործառական բազմազանությունը։ Կարևոր է նաև զեղչման և կիսատ նախադասությունների փոխհարաբերությունը։ Կառուցվածքային առումով որոշ դեպքերում դժվար է հստակ սահմանազատել քերականորեն թերի կառույցը և գիտակցված զեղչմամբ ձևավորված նախադասությունը։ Գեղարվեստական խոսքի վերլուծությունը պահանջում է հաշվի առնել ոչ միայն նախադասության ձևական կառուցվածքը, այլև այն հաղորդակցական պայմանները, որոնցում տվյալ ձևը կիրառվում է։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս տարբերակել պատահական կամ քերականական թերացումը և հեղինակի կողմից նպատակային ընտրված արտահայտչական միջոցը։ Գործաբանական արժեքի ուսումնասիրության կարևոր կողմերից է նաև կերպարաստեղծման խնդիրը։ Հեղինակը կարող է զեղչման տարբեր ձևեր օգտագործել տարբեր կերպարների խոսքում՝ նրանց կրթական մակարդակը, սոցիալական միջավայրը, հոգեբանական վիճակը, հաղորդակցական վարքը կամ անհատական լեզվական ոճը ներկայացնելու համար։ Այդպիսով զեղչումը կարող է դառնալ կերպարի լեզվական բնութագրման միջոց։ Նույն երևույթը տարբեր կերպ կարող է գործել հեղինակային խոսքում և հերոսների երկխոսություններում։ Գեղարվեստական խոսքում զեղչումը կարող է նաև նպաստել ռիթմի և տեմպի ձևավորմանը։ Կարճ, ոչ ամբողջական և զեղչված կառույցների հաջորդականությունը կարող է արագացնել պատմողական ընթացքը, ստեղծել լարվածություն կամ ընդհատվածության զգացողություն։ Ընդհակառակը, բացակայող բաղադրիչի շուրջ ձևավորված դադարը կարող է դանդաղեցնել խոսքի ընթացքը և ընդգծել որոշակի հուզական պահ։ Այսպիսով, զեղչման գործառույթը դուրս է գալիս զուտ քերականական շրջանակից և ընդգրկում է նաև տեքստի կառուցվածքային ու գեղագիտական կազմակերպումը։ Թեմայի ուսումնասիրությունը կարևոր է ժամանակակից հայերենի գործաբանական և ոճաբանական առանձնահատկությունների բացահայտման համար։ Զեղչման օրինակների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են լեզվական ձևի նվազեցումը և համատեքստային լրացումը փոխկապակցվում, ինչպես է ընթերցողը վերականգնում չարտահայտված իմաստը և ինչպիսի լրացուցիչ հաղորդակցական նշանակություն է առաջանում դրա արդյունքում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը զեղչումը դիտարկում է որպես գեղարվեստական խոսքի բազմաֆունկցիոնալ միջոց, որը կարող է ապահովել լեզվական տնտեսում, հուզականություն, արտահայտչականություն, ենթատեքստ, խոսքի բնականություն, կերպարների անհատականացում և տեքստի իմաստային խտացում։ Դրա ուսումնասիրությունը կարևոր է հայոց լեզվի գործաբանության, ոճագիտության և գեղարվեստական խոսքի լեզվաբանության համար և կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, բանասերներին, գրականագետներին, ոճաբաններին, հայոց լեզվի ուսուցիչներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։