Описание Кедабекскаого медного рудника и принадлежащих к нему медиплавильных заводов Кедабек и Калакент

Պատմություն

Սա քաղաքագիտական և միջազգային հարաբերությունների ոլորտի գիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունների, սկզբունքների և վերափոխումների վերլուծությանը «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության իշխանության առաջին տասնամյակում՝ 2002–2012 թվականներին։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են այդ ժամանակաշրջանում Թուրքիայի արտաքին քաղաքական ռազմավարության ձևավորման ներքին և արտաքին գործոնները, տարածաշրջանային և գլոբալ դերակատար դառնալու ձգտումները, ինչպես նաև երկրի դիվանագիտական ակտիվության ընդլայնման առանձնահատկությունները։ Վերլուծվում են Թուրքիայի հարաբերությունները հարևան պետությունների, Եվրոպայի, Միացյալ Նահանգների, Ռուսաստանի, Մերձավոր Արևելքի և Կովկասի երկրների հետ, ինչպես նաև «զրո խնդիր հարևանների հետ» քաղաքականության գաղափարական հիմքերը, դրա գործնական իրականացումն ու արդյունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արտաքին քաղաքականության վրա ներքաղաքական գործընթացների, տնտեսական զարգացման, անվտանգության մարտահրավերների և տարածաշրջանային հակամարտությունների ազդեցությանը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի միջազգային հարաբերությունների, քաղաքագիտության և տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների ոլորտներում՝ ներկայացնելով 21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության զարգացման միտումները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային ու միջազգային գործընթացների վրա։

Մաթեմատիկա

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչ YBaCuO-ի՝ իտրիում-բարիում-պղինձ-օքսիդի համակարգում առաջացող մագնիսական հոսքի քվանտացված պտույտների՝ վորտեքսների, հավաքական շարժման և դրանց ձևավորած վորտեքսային ցանցի դինամիկայի ուսումնասիրությանը։ Աշխատանքը Մկրտիչ Տիգրանի Այվազյանի թեկնածուական ատենախոսության սեղմագիրն է, որը պաշտպանվել է 2003 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Կիրառական խնդիրների ֆիզիկայի ինստիտուտում և ընդգրկված է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների «Գերհաղորդականություն» ուղղության ներքո։ Ուսումնասիրության հիմքում II տեսակի գերհաղորդիչների առանձնահատկությունն է․ արտաքին մագնիսական դաշտի ներթափանցումը նման նյութերի մեջ տեղի է ունենում ոչ թե միանգամից, այլ քվանտացված մագնիսական հոսք կրող վորտեքսների միջոցով։ Այդ վորտեքսները փոխազդում են միմյանց հետ և որոշ պայմաններում դասավորվում են կարգավորված կառուցվածքի՝ վորտեքսային ցանցի ձևավորմամբ։ Իդեալական պայմաններում այդ ցանցը սովորաբար ձգտում է ընդունել եռանկյունային կամ հեքսագոնալ համաչափություն, քանի որ վորտեքսների փոխադարձ վանողական փոխազդեցությունը նպաստում է նրանց հնարավորինս հավասարաչափ դասավորմանը։ Հետազոտության հիմնական խնդիրը այդ ցանցի ոչ թե միայն ստատիկ կառուցվածքի, այլ ժամանակի ընթացքում տեղի ունեցող փոփոխությունների և շարժման օրինաչափությունների բացահայտումն է։ Վորտեքսների շարժումն ունի հիմնարար նշանակություն, քանի որ գերհաղորդիչի միջով մագնիսական վորտեքսների տեղաշարժը կարող է ուղեկցվել էներգիայի դիսիպացիայով և, հետևաբար, ազդել նյութի էլեկտրական հատկությունների վրա։ Այդ պատճառով վորտեքսների շարժունակության վերահսկումը և դրանց ամրացումը՝ պինինգը, կարևոր են ինչպես տեսական ֆիզիկայի, այնպես էլ գերհաղորդիչ նյութերի կիրառական ուսումնասիրությունների համար։ Աշխատանքի շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել վորտեքսների փոխազդեցության, արտաքին մագնիսական դաշտի, նյութի կառուցվածքային արատների և պինինգի կենտրոնների համատեղ ազդեցությունը վորտեքսային ցանցի կայունության վրա։ Պինինգի կենտրոնները կարող են արգելակել վորտեքսների ազատ տեղաշարժը և բարձրացնել կրիտիկական հոսանքի արժեքը, այսինքն՝ այն հոսանքի մակարդակը, որից հետո վորտեքսային ցանցը սկսում է շարժվել։ Այս երևույթը հատկապես կարևոր է բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչների տեխնոլոգիական կիրառությունների համար, քանի որ վորտեքսների շարժման սահմանափակումը թույլ է տալիս նվազեցնել էներգետիկ կորուստները և պահպանել գերհաղորդիչ վիճակի արդյունավետությունը։ YBaCuO համակարգի ընտրությունը պատահական չէ․ բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչների հայտնվելը նոր խթան է տվել վորտեքսների ֆիզիկայի ուսումնասիրությանը, քանի որ այդ նյութերում վորտեքսային վիճակները կարող են դրսևորել բարդ վարք՝ կապված անիզոտրոպիայի, շերտավորված կառուցվածքի, նյութի անկատարությունների և ուժեղ պինինգի հետ։ Աշխատանքը, հետևաբար, տեղավորվում է այն հետազոտությունների շրջանակում, որոնք փորձում են հասկանալ բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչներում մագնիսական հոսքի կազմակերպված և ապակազմակերպված վիճակների առաջացման մեխանիզմները։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել վորտեքսային ցանցի դինամիկ անցումների դիտարկումը։ Երբ արտաքին ազդեցությունը՝ օրինակ տրանսպորտային հոսանքին համապատասխանող Լորենցի ուժը, հասնում է որոշակի մակարդակի, ամրացված վորտեքսները կարող են դուրս գալ պինինգի վիճակից և սկսել շարժվել։ Այդ գործընթացը պայմանավորված է ոչ միայն առանձին վորտեքսների շարժմամբ, այլև ամբողջ ցանցի հավաքական վերակազմավորմամբ։ Վորտեքսների դինամիկայի ուսումնասիրություններում նկարագրված են նաև կոլեկտիվ, գրեթե միաչափ կառուցվածքներ, որոնք կարելի է մեկնաբանել որպես ցանցի տեղային սեղմման և նոսրացման տարածվող ալիքներ։ Աշխատանքի տեսական և հնարավոր հաշվարկային հատվածը կարող է ներառել վորտեքսների փոխազդեցության մոդելավորում, նրանց հավասարակշռության դիրքերի որոշում, կայունության վերլուծություն և արտաքին ուժի ազդեցությամբ շարժման ուսումնասիրություն։ Նման խնդիրներում կարևոր է հաշվի առնել միաժամանակ մի քանի մրցակցող գործոններ՝ վորտեքսների փոխադարձ վանողական փոխազդեցությունը, պարբերական կամ պատահական պինինգի պոտենցիալը և արտաքին ուժը։ Այդ գործոնների հարաբերակցությունից կախված կարող են առաջանալ տարբեր փուլեր՝ կարգավորված ցանցից մինչև մասնակի կամ ամբողջական ապակարգավորված վիճակներ։ Հատուկ ուշադրության արժանի է նաև արատների և անկարգության ազդեցությունը։ Իրական գերհաղորդիչ նյութերը իդեալական բյուրեղներ չեն․ դրանցում առկա կառուցվածքային անհամասեռությունները կարող են հանդես գալ որպես պինինգի կենտրոններ։ Դրանց կանոնավոր կամ պատահական դասավորությունը կարող է փոխել վորտեքսային ցանցի համաչափությունը, առաջացնել տեղային դեֆորմացիաներ և ազդել ցանցի շարժման շեմային պայմանների վրա։ Այսպիսով, աշխատանքը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ իրական նյութերի միկրոկառուցվածքային առանձնահատկությունները կապում է դիտարկվող մակրոսկոպիկ գերհաղորդիչ հատկությունների հետ։ Վորտեքսային ցանցի դինամիկայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչ պայմաններում է կարգավորված համակարգը կորցնում կայունությունը, ինչպես են առաջանում դեֆորմացիաները, ինչ մեխանիզմներով են վորտեքսները դուրս գալիս պինինգի կենտրոններից և ինչպես է ձևավորվում շարժվող վիճակը։ Այս հարցերը կարևոր են գերհաղորդիչների կրիտիկական հոսանքի, մագնիսական կորուստների և արտաքին դաշտերում դրանց աշխատանքի սահմանների գնահատման համար։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է YBaCuO-ի նման բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչներում վորտեքսային ցանցի շարժման և կայունության ֆիզիկական մեխանիզմների ուսումնասիրությամբ։ Այն միավորում է գերհաղորդականության տեսությունը, մագնիսական վորտեքսների ֆիզիկան, պինինգի երևույթը և ոչ հավասարակշռային դինամիկ համակարգերի ուսումնասիրությունը։ Գործնական առումով նման հետազոտությունները կարող են նպաստել այնպիսի գերհաղորդիչ նյութերի և կառուցվածքների մշակմանը, որոնցում վորտեքսների անկառավարելի շարժումը նվազագույնի է հասցվում, իսկ կրիտիկական հոսանքը՝ բարձրացվում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է YBaCuO գերհաղորդիչում մագնիսական վորտեքսների հավաքական վարքի ուսումնասիրություն՝ կենտրոնանալով վորտեքսային ցանցի կառուցվածքի, դրա կայունության, պինինգի ազդեցության, արտաքին ուժերի նկատմամբ արձագանքի և կարգավորվածից դեպի դինամիկ կամ ապակարգավորված վիճակներ անցման օրինաչափությունների վրա։

Բնապահպանություն

Այս գիրքը նվիրված է Երկիր մոլորակի լանդշաֆտային թաղանթի ուսումնասիրությանը՝ որպես աշխարհագրական թաղանթի կարևոր բաղադրիչ։ Այն ներկայացնում է լանդշաֆտը որպես բնական տարածքային համալիր, որտեղ փոխկապակցված են ռելիեֆը, կլիման, ջրերը, հողերը և կենսաշխարհը։ Գրքում բացատրվում են լանդշաֆտների ձևավորման հիմնական գործոններն ու օրինաչափությունները։ Հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես են բնական պայմանները՝ կլիմայական առանձնահատկությունները, երկրաբանական կառուցվածքը և ջրային ռեսուրսները, ազդում տարբեր լանդշաֆտների առաջացման վրա։ Ներկայացվում է նաև լանդշաֆտների դասակարգումը և տարածքային տարբերակումը՝ ըստ աշխարհագրական գոտիների և տարածաշրջանների։ Քննարկվում են տարբեր տեսակի լանդշաֆտներ՝ անտառային, տափաստանային, անապատային, լեռնային և այլ, ինչպես նաև դրանց բնորոշ առանձնահատկությունները։ Գիրքը անդրադառնում է նաև մարդու գործունեության ազդեցությանը լանդշաֆտների վրա՝ ընդգծելով բնական միջավայրի փոփոխությունները, ռեսուրսների օգտագործումը և շրջակա միջավայրի պահպանության կարևորությունը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը օգնում է խորությամբ հասկանալ լանդշաֆտային համակարգերի կառուցվածքն ու զարգացումը և կարևոր է ֆիզիկական աշխարհագրության և բնապահպանության ուսումնասիրության համար։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է Վարդգես Պետրոսյանի ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրության և երիտասարդ ընթերցողների համար հանձնարարական գրականության ծանոթագրված ցանկի կազմման խնդիրներին՝ ընդգծելով գրողի տեղը ժամանակակից հայ գրականության զարգացման գործընթացում։ Հեղինակը ներկայացնում է Վարդգես Պետրոսյանի արձակի և հրապարակախոսության հիմնական թեմատիկ ուղղությունները՝ սոցիալական խնդիրներ, անհատի և հասարակության հարաբերություններ, բարոյական արժեքների ձևավորում և ժամանակի քաղաքացիական հարցադրումներ։ Գրքում առաջարկվում է երիտասարդության համար ընտրված ստեղծագործությունների համակարգված ցանկ՝ կարճ ծանոթագրություններով, որոնք օգնում են հասկանալ յուրաքանչյուր գործի բովանդակային և գաղափարական առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գրականության ուսուցման մեթոդական կողմին՝ ինչպես արդյունավետ կազմակերպել ընթերցանությունը դպրոցական և արտադպրոցական պայմաններում, ինչպես զարգացնել վերլուծական մտածողություն և ընթերցողական հետաքրքրություն։ Հեղինակը ընդգծում է նաև Վարդգես Պետրոսյանի ստեղծագործությունների դաստիարակչական նշանակությունը՝ երիտասարդության արժեքային կողմնորոշումների ձևավորման համատեքստում։ Աշխատությունը օգտակար է ուսուցիչների, գրադարանավարների, գրականագետների և գրական կրթության կազմակերպման ոլորտի մասնագետների համար։

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է հրաբխածին տուֆաքարերի արդյունահանման ընթացքում առաջացող թափոնների հիման վրա անցեմենտային արհեստական քարանյութերի արտադրության տեխնոլոգիայի մշակումին։ Գրքում ներկայացվում են թափոնային նյութերի բաղադրությունը, ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունները և դրանց օգտագործման հնարավորությունները անցեմենտի արտադրության գործընթացում։ Հեղինակը վերլուծում է արտադրական փուլերը՝ մանրացում, հումքի նախապատրաստում, անցեմենտային զանգվածի պատրաստում, ձուլում և ծավալային ձևավորում, ինչպես նաև թունելի, տաքացման և հաստության օպտիմալ պարամետրերը։ Աշխատությունում ներկայացված են փորձնական նմուշների ֆիզիկական, մեխանիկական և քիմիական բնութագրերի արդյունքները, ինչը թույլ է տալիս գնահատել արտադրանքի որակը և տեխնոլոգիայի արդյունավետությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձված հումքային ռեսուրսների տնտեսական և բնապահպանական առավելությունների օգտագործմանը՝ ծախսերի նվազեցման և բնական միջավայրի պահպանության տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նյութագետների, կառուցարարների, արդյունաբերական տեխնոլոգների և տեղական հումքի արդյունավետ օգտագործման հետազոտողների համար՝ նպաստելով արհեստական քարանյութերի բարձրորակ և կայուն արտադրության կազմակերպմանը։

Բժշկություն

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է մի շարք արտադրական գործոնների ազդեցության գնահատմանը աշխատողների կենսաբանական տարիքի, աշխատունակության և ծերացման տեմպի վրա՝ Հայաստանի որոշ արդյունաբերական ձեռնարկությունների օրինակով, ընդգծելով աշխատանքի հիգիենայի, արդյունաբերական բժշկության և կենսաբանական հարմարվողականության փոխկապակցված խնդիրները։ Նյութում վերլուծվում են արտադրական միջավայրի հիմնական վնասակար գործոնները՝ ֆիզիկական (աղմուկ, թրթռում, ջերմաստիճանային տատանումներ), քիմիական (թունավոր նյութեր, գազեր, փոշի) և հոգեֆիզիոլոգիական ծանրաբեռնվածություն, և դրանց երկարաժամկետ ազդեցությունը օրգանիզմի ֆունկցիոնալ վիճակի վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կենսաբանական տարիքի գնահատման մեթոդներին՝ կլինիկական ցուցանիշների, ֆունկցիոնալ թեստերի և կենսաքիմիական մարկերների հիման վրա, ինչպես նաև աշխատունակության փոփոխությունների դինամիկային։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է աշխատանքային պայմանների բարելավման, ռիսկերի նվազեցման և առողջապահական կանխարգելիչ միջոցառումների դերը՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել վաղաժամ ծերացման և մասնագիտական հիվանդությունների զարգացման հավանականությունը։ Միաժամանակ դիտարկվում են արդյունաբերական անվտանգության համակարգերի կատարելագործման և աշխատողների առողջության մոնիթորինգի ժամանակակից մոտեցումները։