Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանակիր ՀՍՍՀ Ալ. Մյասնիկյանի անվան պետական գրադարանի զարգացման հիմնական ուղղությունները 1986-1990 թթ. և մինչև 2000 թ :(12-րդ հնգամյա պլանը)

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է գրական արաբերենի երկանդամ անվանական կառույցների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով դրանց իմաստաբանական և շարահյուսական առանձնահատկություններին և հայերենի համապատասխան կառուցվածքների հետ համադրությանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է կոնտրաստիվ մոտեցումը, որի միջոցով բացահայտվում են երկու լեզուների անվանական բառակապակցությունների կառուցվածքային, գործառական և իմաստային ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են երկանդամ անվանական կառույցների բաղադրիչների փոխհարաբերությունները, դրանց շարահյուսական կազմակերպումը, որոշյալության և անորոշության արտահայտման միջոցները, քերականական կապերը և նախադասության մեջ դրանց կատարած գործառույթները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, թե ինչպես են նույն կամ մերձավոր իմաստային հարաբերությունները դրսևորվում գրական արաբերենի և հայերենի տարբեր քերականական կառուցվածքներում։ Կոնտրաստիվ վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու այն առանձնահատկությունները, որոնք կարող են էական նշանակություն ունենալ արաբերենի ուսուցման, թարգմանության և երկու լեզուների համեմատական քերականության ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը միաժամանակ անդրադառնում է անվանական կառույցների իմաստային դրսևորումներին՝ բացահայտելով դրանցում առկա պատկանելիության, բնութագրման, սահմանման, հարաբերակցության և այլ իմաստային կապերի արտահայտման եղանակները։ Նյութի վերլուծությունը հիմնված է լեզվական փաստերի համակարգված դիտարկման վրա և նպաստում է գրական արաբերենի շարահյուսական համակարգի առավել ամբողջական ընկալմանը։ Հայերենի նյութի ներգրավումը հետազոտությանը տալիս է համադրական բնույթ՝ հնարավորություն ընձեռելով ոչ միայն նկարագրել արաբերենի համապատասխան կառույցները, այլև դրանք դիտարկել մեկ այլ լեզվի կառուցվածքային համակարգի համատեքստում։ Աշխատանքը կարող է արժեքավոր լինել արաբերենագիտությամբ, ընդհանուր և համեմատական լեզվաբանությամբ, հայերենագիտությամբ, թարգմանագիտությամբ և օտար լեզուների դասավանդմամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հայ իրականության մեջ սոցիալական ու ազգային-ազատագրական գաղափարների ձևավորման, զարգացման և փոխազդեցության քննական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն հասարակական և քաղաքական փոփոխություններն են, որոնք էապես ազդեցին հայ մտավորականության, քաղաքական գործիչների և հասարակական տարբեր շրջանակների աշխարհայացքի վրա և նպաստեցին ազգային իրավունքների, սոցիալական արդարության, ազատության ու հասարակական վերափոխումների վերաբերյալ նոր պատկերացումների տարածմանը։ Ուսումնասիրության ընթացքում դիտարկվում է հայ հասարակության սոցիալական կառուցվածքը, տնտեսական հարաբերությունները, կրթության և մշակույթի զարգացումը, ինչպես նաև Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների քաղաքական միջավայրը՝ որպես գաղափարական գործընթացների ձևավորման կարևոր պայմաններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգային-ազատագրական գաղափարի բովանդակային փոփոխություններին՝ ազգային ինքնության պահպանման, քաղաքական իրավունքների պաշտպանության, ինքնավարության, ազատագրության և պետականության վերականգնման վերաբերյալ տարբեր մոտեցումների համատեքստում։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում է սոցիալական գաղափարների ներթափանցումը հայ հասարակական միտք, մասնավորապես՝ սոցիալական անհավասարության, աշխատանքի, սեփականության, հասարակական արդարության և սոցիալական վերափոխումների վերաբերյալ պատկերացումների զարգացումը։ Աշխատանքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այս երկու գաղափարական ուղղությունները դիտարկվում են ոչ թե մեկուսացված, այլ դրանց փոխազդեցության և երբեմն հակասությունների համատեքստում։ Քննության են առնվում այն հարցերը, թե ինչպես էին ազգային ազատագրության խնդիրները համադրվում սոցիալական վերափոխման ձգտումների հետ, ինչպիսի տարբերություններ էին առաջանում քաղաքական և հասարակական խմբերի միջև, և ինչպես էին միջազգային ու տարածաշրջանային իրադարձությունները ազդում հայ հասարակական մտքի զարգացման վրա։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև ժամանակաշրջանի մամուլին, գրականությանը, հասարակական-քաղաքական հրապարակախոսությանը և կուսակցական ծրագրերին՝ դրանք դիտարկելով որպես գաղափարների տարածման և հասարակական գիտակցության ձևավորման կարևոր աղբյուրներ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում տարբեր քաղաքական հոսանքների և կազմակերպությունների գաղափարական դիրքորոշումներին, դրանց նպատակների, մեթոդների և սոցիալական հենարանի տարբերություններին։ Քննական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ներկայացնել տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարները, այլև բացահայտել դրանց ներքին հակասությունները, պատմական պայմանավորվածությունը և հետագա քաղաքական զարգացումների վրա ունեցած ազդեցությունը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը կայանում է հայ հասարակական-քաղաքական մտքի կարևոր շրջափուլի համակարգված վերլուծության մեջ, իսկ գործնական արժեքը՝ ազգային և սոցիալական գաղափարների փոխհարաբերությունների պատմական փորձը հասկանալու հնարավորության մեջ։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, քաղաքագետներին, սոցիալական մտքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, հայագետներին, ուսանողներին և 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի հայ հասարակական կյանքի նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հնարավորություն է տալիս խորությամբ հասկանալու հայ հասարակական մտքի գաղափարական վերափոխումները, ազգային ազատագրության և սոցիալական արդարության ձգտումների փոխկապակցվածությունը և այդ գործընթացների ազդեցությունը հայ քաղաքական ու հասարակական կյանքի հետագա զարգացման վրա։

Մաթեմատիկա

Վիճակագրության մեթոդները տվյալների հավաքագրման, մշակման, վերլուծության և մեկնաբանման համակարգված եղանակներ են, որոնք թույլ են տալիս ուսումնասիրել երևույթների քանակական և որակական կողմերը: Վիճակագրության հիմնական մեթոդներից են դիտարկման մեթոդը, որի միջոցով հավաքվում են առաջնային տվյալներ իրական գործընթացներից, փորձարարական մեթոդը, որտեղ վերահսկվող պայմաններում ուսումնասիրվում է որոշակի երևույթ, և հարցումների մեթոդը, որը կիրառվում է հասարակական կարծիքի, վարքագծի կամ սոցիալական գործընթացների ուսումնասիրության համար: Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև խմբավորման և ամփոփման մեթոդները, որոնք թույլ են տալիս տվյալները դասակարգել ըստ որոշակի հատկանիշների և ստանալ ընդհանրացված պատկեր: Վիճակագրական վերլուծության մեջ լայնորեն կիրառվում են միջին մեծությունների հաշվարկը, դիսպերսիայի և տատանման չափումները, հարաբերակցությունների և ռեգրեսիոն վերլուծությունը, որոնք օգնում են բացահայտել փոփոխականների միջև կապերը և օրինաչափությունները: Ժամանակակից վիճակագրությունը նաև օգտագործում է մաթեմատիկական մոդելավորում և համակարգչային ծրագրեր՝ մեծ տվյալների մշակման և կանխատեսումների համար: Ընդհանուր առմամբ, վիճակագրության մեթոդները կարևոր գործիք են գիտության, տնտեսության, կառավարման և հասարակական հետազոտությունների համար, քանի որ ապահովում են հիմնավորված որոշումների կայացում և իրականության ավելի ճշգրիտ պատկերացում:

Մաթեմատիկա

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է անագի երկօքսիդի մակերևույթի վրա գազային մոլեկուլների ադսորբցիայի գործընթացների տեսական ուսումնասիրությանը՝ խտության ֆունկցիոնալ տեսության մեթոդների կիրառմամբ։ Հետազոտության հիմքում ընկած է պինդ մարմնի մակերևույթի և գազային միջավայրի փոխազդեցության մանրամասն վերլուծությունը, որը կարևոր նշանակություն ունի մակերևութային երևույթների, կիսահաղորդչային նյութերի և գազազգայուն համակարգերի հատկությունների հասկացման համար։ Անագի երկօքսիդը լայնորեն ուսումնասիրվող մետաղական օքսիդային կիսահաղորդիչ է, որի մակերևութային հատկությունները մեծապես պայմանավորում են դրա վարքագիծը տարբեր գազային միջավայրերում։ Աշխատանքում տեսական հաշվարկների միջոցով ուսումնասիրվում են անագի երկօքսիդի մակերևույթի կառուցվածքային և էլեկտրոնային առանձնահատկությունները, մակերևութային ատոմների դասավորությունը, հնարավոր ակտիվ կենտրոնները և դրանց փոխազդեցությունը գազային մոլեկուլների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ադսորբցիայի էներգետիկ բնութագրերին, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս գնահատելու գազի մոլեկուլի և մակերևույթի միջև կապի ուժգնությունը և որոշելու փոխազդեցության բնույթը։ Խտության ֆունկցիոնալ տեսությունը հնարավորություն է տալիս քվանտամեխանիկական մակարդակով ուսումնասիրել էլեկտրոնային կառուցվածքը և հաշվարկել համակարգի էներգետիկ ու երկրաչափական պարամետրերը՝ առանց ամբողջ համակարգի փորձարարական հետազոտության անհրաժեշտության։ Այդ մոտեցմամբ հնարավոր է համեմատել գազային տարբեր մոլեկուլների ադսորբցիայի սցենարները, ուսումնասիրել դրանց նախընտրելի դիրքերը մակերևույթի վրա և պարզել, թե ինչպիսի փոփոխություններ են տեղի ունենում ինչպես գազային մոլեկուլի, այնպես էլ մակերևույթի էլեկտրոնային կառուցվածքում։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում լիցքի վերաբաշխման ուսումնասիրությունը։ Գազային մոլեկուլի մակերևույթին միանալը կարող է առաջացնել էլեկտրոնային խտության փոփոխություն, լիցքի փոխանցում կամ բևեռացում, ինչն իր հերթին կարող է ազդել նյութի էլեկտրական և մակերևութային հատկությունների վրա։ Այս երևույթների վերլուծությունը հատկապես կարևոր է կիսահաղորդչային գազային սենսորների աշխատանքի մեխանիզմների հասկացման համար, քանի որ գազի մոլեկուլների ադսորբցիան կարող է փոխել նյութի հաղորդականությունը և առաջացնել չափելի էլեկտրական ազդանշան։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են գնահատվել նաև մակերևույթի էլեկտրոնային վիճակների, էներգետիկ մակարդակների և աշխատանքային ֆունկցիայի փոփոխությունները գազային մոլեկուլների ադսորբցիայից առաջ և հետո։ Այս տվյալները հնարավորություն են տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ադսորբցիայի մեխանիզմների և դրա ազդեցության մասին նյութի ֆիզիկական հատկությունների վրա։ Հետազոտության կարևոր կողմերից է նաև տեսական մոդելավորման և հաշվողական մեթոդների կիրառումը՝ տարբեր մակերևութային կառուցվածքների ու փոխազդեցության հնարավոր տարբերակների համեմատության համար։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել նյութի մակերևութային ակտիվության, գազային զգայունության և տարբեր մոլեկուլների նկատմամբ ընտրողականության վերաբերյալ եզրակացություններ կատարելու համար։ Աշխատանքը միավորում է պինդ մարմնի ֆիզիկան, մակերևութային քիմիան, քվանտային մեխանիկան և հաշվողական նյութագիտությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող են ատոմային և էլեկտրոնային մակարդակում տեղի ունեցող գործընթացները կապված լինել նյութի մակրոսկոպիկ հատկությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպաստում է անագի երկօքսիդի մակերևույթում գազերի ադսորբցիայի հիմնարար օրինաչափությունների բացահայտմանը և կարող է տեսական հիմք հանդիսանալ գազային սենսորների, մակերևութային էլեկտրոնիկայի և ֆունկցիոնալ կիսահաղորդչային նյութերի հետագա զարգացման համար։ Այն կարող է հետաքրքրել ֆիզիկոսներին, քիմիկոսներին, նյութագետներին, քվանտային և հաշվողական քիմիայի մասնագետներին, ինչպես նաև մակերևութային երևույթների և գազազգայուն կիսահաղորդիչների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Պատրիկ Օգանեսի Գազազյանի կյանքին, զինվորական ծառայությանը և Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին շրջանի մարտական սխրանքներին։ Այն հրատարակվել է 1943 թվականին Երևանում՝ ԱրմՖԱՆ-ի հրատարակչությունում, Ասատուր Ավետիսովիչ Ասատրյանի հեղինակությամբ, և ընդգրկվել է «Հայաստանի որդիների մարտական սխրանքները» մատենաշարում։ Ազգային գրադարանի շտեմարանի տվյալներով՝ հրատարակությունը բաղկացած է 32 էջից և ներառում է հերոսի դիմանկարը։ Գրքում ներկայացվում է Պատրիկ Գազազյանը որպես խորհրդային կործանիչ օդաչու և 8-րդ արագընթաց ռմբակոծիչ ավիագնդի ավիաէսկադրիլիայի հրամանատարի տեղակալ, որը պատերազմի առաջին ամիսներին մասնակցել է Արևմտյան ռազմաճակատի ծանր մարտերին։ Հետազոտության կարևոր հատվածը վերաբերում է 1941 թվականի հունիսից սկսված մարտական գործողություններին Բելառուսի տարածքում, որտեղ Գազազյանը կատարել է թռիչքներ և հարվածներ հասցրել հակառակորդի կենդանի ուժին, տեխնիկային, տանկային շարասյուներին և անցումներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նրա մարտական խիզախությանը և այն գործողություններին, որոնց շնորհիվ նա դարձավ պատերազմի առաջին շրջանում աչքի ընկած հայ օդաչուներից մեկը։ 1941 թվականի հուլիսի 8-ի ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով նա պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով և համարվում է Հայրենական մեծ պատերազմում այդ բարձր պարգևին արժանացած առաջին հայ զինծառայողը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև նրա հետագա մարտական ուղին՝ Բրյանսկի, Սուխինիչիի և Օրշայի ուղղություններով մղված մարտերի համատեքստում։ Ըստ պահպանված պատմագիտական աղբյուրների՝ 1941 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Օրշայի շրջանում նրա ինքնաթիռը խոցվել է, և այրվող ինքնաթիռը նա գիտակցաբար ուղղել է հակառակորդի ավտոմեքենաների ու տանկերի շարասյան շարժման ուղղությամբ գտնվող կամրջի վրա՝ կատարելով ինքնազոհաբերական մարտական գործողություն։ Այս դրվագը աշխատության մեջ հերոսի ռազմական կերպարի և անձնական խիզախության ամենանշանակալի դրսևորումներից է։ Գրքի պատմական արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն ստեղծվել է պատերազմի տարիներին՝ հերոսի մասին հիշողությունն ու նրա մարտական սխրանքը ժամանակակիցներին ներկայացնելու նպատակով։ Այն ոչ միայն կենսագրական բնույթի նյութ է, այլև պատերազմի տարիների հայկական պատմական հիշողության և հայրենական քարոզչական-հուշագրական գրականության կարևոր օրինակ։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու պատերազմի սկզբնական շրջանի օդային մարտերի, խորհրդային բանակի կազմում հայ զինծառայողների մասնակցության և նրանց կատարած մարտական առաջադրանքների մասին։ Միաժամանակ այն ներկայացնում է անհատի հերոսական կերպարը՝ համադրելով կենսագրական տեղեկությունները, ռազմական իրադարձությունները և անձնազոհության գաղափարը։ Ընդհանուր առմամբ, գիրքը կարևոր աղբյուր է Պատրիկ Գազազյանի ռազմական կենսագրության, Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին շրջանի մարտական գործողություններին հայ օդաչուների մասնակցության և այդ ժամանակաշրջանի հերոսապատումի ուսումնասիրության համար և կարող է հետաքրքրել ռազմական պատմությամբ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատմությամբ, հայկական պատմագրությամբ և հայ զինվորականների սխրանքների ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։

Պատմություն

Աշխատանքը նվիրված է Միրզա Յուսուֆ Ներսեսովի պատմագրական երկի՝ որպես Ղարաբաղի XVII–XIX դարերի պատմության կարևոր սկզբնաղբյուրի ուսումնասիրությանը և դրա պատմագիտական արժեքի գնահատմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել երկում պահպանված տեղեկությունները, պարզել դրանց բնույթը, հավաստիության աստիճանը և նշանակությունը Ղարաբաղի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, ժողովրդագրական ու մշակութային պատմության վերականգնման համար։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ աղբյուրը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պատմական իրադարձությունների նկարագրություն, այլև որպես որոշակի ժամանակաշրջանի քաղաքական և հասարակական իրականությունն արտացոլող պատմագրական հուշարձան։ Ուսումնասիրության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում Ղարաբաղի տարածքում տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացներին, տեղական իշխանությունների և վարչական կառույցների գործունեությանը, տարբեր իշխանական խմբերի փոխհարաբերություններին, պատերազմներին, արտաքին ուժերի ազդեցությանը և տարածաշրջանի քաղաքական կարգավիճակի փոփոխություններին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի աղբյուրի տեղեկությունների համադրումը այլ հայկական, պարսկական, ռուսական և տարածաշրջանային գրավոր վկայությունների հետ, ինչը հնարավորություն է տալիս պարզելու առանձին հաղորդումների հավաստիությունը և վերականգնելու ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների առավել ամբողջական պատկերը։ Աշխատանքը կարևոր է նաև աղբյուրագիտական տեսանկյունից, քանի որ պատմական երկի օգտագործումը պահանջում է հաշվի առնել հեղինակի ժամանակաշրջանը, տեղեկությունների ստացման հնարավոր աղբյուրները, հեղինակային դիրքորոշումները և պատմական իրադարձությունների մեկնաբանման առանձնահատկությունները։ Ղարաբաղի XVII–XIX դարերի պատմության ուսումնասիրության համար աղբյուրի արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու տարածաշրջանի բնակչության, հասարակական հարաբերությունների, տնտեսական կյանքի, վարչական համակարգի և մշակութային միջավայրի վերաբերյալ տեղեկություններին։ Հետազոտության շրջանակում կարող է կարևորվել նաև պատմական տեղանունների, անձնանունների, իշխանական տոհմերի և իրադարձությունների ժամանակագրության ուսումնասիրությունը, քանի որ նման տվյալները հնարավորություն են տալիս ճշգրտելու տարբեր պատմական գործընթացների ընթացքն ու փոխկապակցվածությունը։ Աղբյուրի քննադատական վերլուծությունը միաժամանակ թույլ է տալիս առանձնացնել այն տեղեկությունները, որոնք ունեն անմիջական սկզբնաղբյուրային նշանակություն, և դրանք տարբերակել հեղինակի մեկնաբանություններից կամ ավելի վաղ պատմական ավանդույթներից փոխանցված նյութերից։ Այս մոտեցումը կարևոր է հատկապես այն դեպքում, երբ ուսումնասիրության առարկան բազմաշերտ և հակասական պատմական գործընթացներ ունեցող տարածաշրջան է։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, որ տվյալ պատմագրական երկի համակարգված ուսումնասիրությունն ու այլ աղբյուրների հետ համադրումը կարող են էականորեն ընդլայնել Ղարաբաղի XVII–XIX դարերի պատմության վերաբերյալ գիտական պատկերացումները՝ արժեքավոր նյութ տրամադրելով տարածաշրջանի քաղաքական և հասարակական կյանքի, պատմական իրադարձությունների ժամանակագրության և պատմական հիշողության ձևավորման գործընթացների ուսումնասիրման համար։