A Textbook of modern western Armenian

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների, հալածանքների և զանգվածային կոտորածների վերաբերյալ պատմական իրադարձությունների ներկայացմանն ու վերլուծությանը։ Նյութում լուսաբանվում է հայերի դրությունը Օսմանյան կայսրության քաղաքական և հասարակական պայմաններում, ներկայացվում են հայկական բնակավայրերի ու համայնքների նկատմամբ իրականացված ճնշումները և դրանց հետևանքները բնակչության կյանքի ու անվտանգության համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի իրադարձություններին, երբ հայ բնակչության նկատմամբ բռնությունները ստացան լայնածավալ բնույթ և հանգեցրին մարդկային ու նյութական ծանր կորուստների։ Դիտարկվում են այդ իրադարձությունների քաղաքական և հասարակական նախադրյալները, պետական քաղաքականության ազդեցությունը, ինչպես նաև միջազգային հանրության արձագանքները։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում պատմական վկայությունները, հաղորդագրությունները և ժամանակակիցների արձանագրությունները, որոնց միջոցով ներկայացվում են հայկական համայնքների վիճակը և տեղի ունեցած իրադարձությունների մասշտաբները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև բնակչության բռնի տեղաշարժերին, բնակավայրերի ավերմանը, ունեցվածքի կորստին և հայկական հասարակության բնականոն կյանքի խաթարմանը՝ առանց ողբերգական իրադարձությունների մանրամասն կամ պատկերավոր նկարագրությունների։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այդ ժամանակաշրջանը ոչ միայն առանձին դեպքերի, այլև Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող ավելի լայն քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Միաժամանակ այն կարևոր սկզբնաղբյուրային և պատմագիտական նշանակություն կարող է ունենալ հայերի նկատմամբ իրականացված բռնությունների, Հայկական հարցի և հետագայում Հայոց ցեղասպանությանը հանգեցրած պատմական գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմությամբ, Օսմանյան կայսրության պատմությամբ, Հայկական հարցով, ցեղասպանագիտությամբ և 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի միջազգային հարաբերություններով հետաքրքրվող հետազոտողների, պատմաբանների և ընթերցողների համար։

Տեխնոլոգիա

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության անդրսահմանային ջրային ռեսուրսների և ջրային համակարգերի կառավարման հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում Հայաստանի ջրային ռեսուրսների այն հատվածն է, որը կապված է հարևան պետությունների հետ ընդհանուր գետային ավազաններով, ջրահոսքերի փոխկապակցվածությամբ և ջրային ռեսուրսների օգտագործման ու պահպանության փոխադարձ ազդեցություններով։ Աշխատանքը ջրային ռեսուրսների կառավարումը դիտարկում է ոչ միայն որպես ազգային բնօգտագործման խնդիր, այլև որպես տարածաշրջանային համագործակցության, բնապահպանական անվտանգության, տնտեսական զարգացման և միջազգային իրավունքի հետ սերտորեն կապված գործընթաց։ Ուսումնասիրության սկզբնական կարևոր ուղղությունը Հայաստանի ջրային ռեսուրսների ընդհանուր բնութագրումն է։ Ներկայացվում են երկրի գետային ցանցի, ջրային ավազանների, մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի հիմնական առանձնահատկությունները, դրանց ձևավորման բնական պայմանները և տարածքային բաշխվածությունը։ Ջրային ռեսուրսների քանակական և որակական վիճակի վրա ազդում են կլիմայական պայմանները, տեղումների փոփոխությունները, գետային հոսքի սեզոնայնությունը, հողօգտագործումը, բնակչության և տնտեսության պահանջարկը, ինչպես նաև ջրօգտագործման տարբեր ոլորտների գործունեությունը։ Այս գործոնների համադրությունը կարևոր է անդրսահմանային ջրային համակարգերի կառավարման առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ Աշխատանքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գետային ավազանի՝ որպես ջրային ռեսուրսների կառավարման հիմնական միավորի, նշանակությանը։ Գետերը չեն սահմանափակվում վարչական կամ պետական սահմաններով, և վերին ու ստորին հոսանքներում իրականացվող ջրօգտագործման գործողությունները կարող են ազդեցություն ունենալ միմյանց վրա։ Ջրառը, ջրամբարների շահագործումը, հիդրոտեխնիկական կառույցների կառուցումը, գյուղատնտեսական ոռոգումը, արդյունաբերական և կենցաղային ջրօգտագործումը կարող են փոփոխել ջրի քանակական և որակական բնութագրերը։ Հետևաբար անդրսահմանային ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարումը պահանջում է համակարգված և ավազանային մոտեցում։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է ջրային ռեսուրսների կառավարման իրավական և ինստիտուցիոնալ հիմքերի ուսումնասիրությունը։ Քննարկվում են Հայաստանի օրենսդրության, պետական կառավարման մարմինների, ջրային ոլորտի կարգավորման և վերահսկողության մեխանիզմների առանձնահատկությունները։ Միաժամանակ կարևորվում է միջազգային իրավական սկզբունքների դերը, քանի որ անդրսահմանային ջրային համակարգերի կառավարումը ենթադրում է տարբեր պետությունների շահերի համադրում, ջրային ռեսուրսների արդարացի և ողջամիտ օգտագործում, վնասակար ազդեցությունների կանխարգելում և տեղեկատվության փոխանակում։ Աշխատանքում անդրսահմանային ջրերը դիտարկվում են նաև որպես տարածաշրջանային համագործակցության կարևոր ոլորտ։ Հարևան պետությունների հետ ջրային հարցերի շուրջ համագործակցությունը կարող է ներառել ջրային հոսքերի վերաբերյալ տվյալների փոխանակում, հիդրոլոգիական դիտարկումների համակարգում, ջրի որակի համատեղ վերահսկողություն, ջրօգտագործման պլանավորում և արտակարգ իրավիճակների դեպքում փոխադարձ տեղեկացում։ Նման մեխանիզմների արդյունավետությունը մեծապես կախված է միջպետական երկխոսության շարունակականությունից, տեղեկատվության հասանելիությունից և համապատասխան կառույցների միջև գործնական համագործակցությունից։ Հետազոտության առանցքային հիմնախնդիրներից է ջրային ռեսուրսների քանակական կառավարման հարցը։ Ջրի պահանջարկի աճը, գյուղատնտեսության ոռոգման կարիքները, բնակչության և արդյունաբերության ջրամատակարարումը, ինչպես նաև կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով ջրային հոսքերի հնարավոր փոփոխությունները կարող են մեծացնել ջրային ռեսուրսների նկատմամբ ճնշումը։ Այս պայմաններում անհրաժեշտ է գնահատել առկա պաշարները, դրանց վերականգնման և օգտագործման հարաբերակցությունը և տարբեր ոլորտների միջև ջրի բաշխման արդյունավետությունը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ջրի որակի պահպանության խնդրին։ Գետային և այլ ջրային համակարգերի աղտոտումը կարող է ունենալ ոչ միայն տեղային, այլև անդրսահմանային հետևանքներ։ Կեղտաջրերի արտահոսքը, գյուղատնտեսական քիմիական նյութերի ներթափանցումը, արդյունաբերական գործունեությունը և հանքարդյունաբերության հետ կապված հնարավոր ազդեցությունները կարող են փոխել ջրային էկոհամակարգերի վիճակը։ Հետևաբար ջրի որակի համատեղ դիտարկումը և աղտոտման աղբյուրների նկատմամբ վերահսկողությունը կարևոր նախապայմաններ են անդրսահմանային ջրային համակարգերի կայուն կառավարման համար։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում կլիմայի փոփոխության ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Ջերմաստիճանի բարձրացումը, տեղումների տարածաժամանակային փոփոխությունները, երաշտների հաճախականության հնարավոր աճը և ձնային պաշարների փոփոխությունը կարող են ազդել գետային հոսքի ձևավորման և ջրային ռեսուրսների հասանելիության վրա։ Հայաստանի նման լեռնային երկրի համար հատկապես կարևոր է գնահատել ջրային հոսքերի սեզոնային փոփոխությունները և կլիմայական ռիսկերի ազդեցությունը տարբեր ավազանների վրա։ Այս համատեքստում ջրային կառավարման համակարգը պետք է ունենա երկարաժամկետ կանխատեսման և հարմարվողականության մեխանիզմներ։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը ջրամբարների և հիդրոտեխնիկական կառույցների դերն է։ Ջրամբարները կարող են կարևոր նշանակություն ունենալ ոռոգման, էներգետիկայի, ջրամատակարարման և սեզոնային հոսքերի կարգավորման համար, սակայն դրանց շահագործումը կարող է նաև փոփոխել բնական հոսքի ռեժիմը և ազդել ջրային էկոհամակարգերի վրա։ Անդրսահմանային ավազաններում նման կառույցների շահագործումը պահանջում է հատկապես զգույշ պլանավորում և փոխադարձ տեղեկացվածություն, որպեսզի տարբեր ջրօգտագործողների շահերը հնարավորինս հավասարակշռվեն։ Աշխատանքում անդրադարձ է կատարվում նաև ջրային էկոհամակարգերի պահպանության խնդրին։ Ջրային ռեսուրսների կառավարումը չի կարող սահմանափակվել միայն մարդկանց և տնտեսության համար անհրաժեշտ ջրի քանակի ապահովմամբ։ Անհրաժեշտ է պահպանել գետերի էկոլոգիական գործառույթները, կենսաբազմազանությունը, ջրային և ափամերձ էկոհամակարգերը։ Այդ նպատակով կարևոր է հաշվի առնել էկոլոգիական հոսքերի պահպանությունը, ջրային միջավայրի որակը և մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցությունը բնական համակարգերի վրա։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր նշանակություն ունի ջրային ռեսուրսների կառավարման տնտեսական բաղադրիչը։ Ջուրը միաժամանակ բնական ռեսուրս և տնտեսական արժեք ունեցող բարիք է, որի արդյունավետ օգտագործումը պահանջում է համապատասխան տնտեսական մեխանիզմներ։ Ջրօգտագործման վճարները, ներդրումները ջրային ենթակառուցվածքներում, կորուստների նվազեցումը, ջրախնայող տեխնոլոգիաների ներդրումը և տնտեսական խթանների կիրառումը կարող են նպաստել ջրային ռեսուրսների ավելի արդյունավետ օգտագործմանը։ Հատկապես կարևոր է ոռոգման համակարգերի արդյունավետության բարձրացումը, քանի որ գյուղատնտեսությունը ջրի խոշոր սպառողներից է։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև ջրային ռեսուրսների մոնիթորինգի և տեղեկատվական համակարգերի զարգացմանը։ Հուսալի կառավարման համար անհրաժեշտ են գետերի հոսքի, ջրի մակարդակի, որակի, ջերմաստիճանի և այլ ցուցանիշների շարունակական դիտարկումներ։ Ժամանակակից տեղեկատվական և աշխարհագրական համակարգերի կիրառումը կարող է հնարավորություն տալ համատեղելու տարբեր աղբյուրներից ստացված տվյալները, կառուցելու ջրային հաշվեկշիռներ, գնահատելու ռիսկերը և բարելավելու որոշումների ընդունման գործընթացը։ Անդրսահմանային համագործակցության դեպքում հատկապես կարևոր է տվյալների համադրելիությունը և փոխանակման արդյունավետ մեխանիզմների առկայությունը։ Հետազոտության կարևոր մասն է արտակարգ իրավիճակների կառավարումը։ Ջրհեղեղները, երաշտները, հիդրոտեխնիկական կառույցների հնարավոր վթարները կամ ջրի որակի հանկարծակի վատթարացումը կարող են արագ ազդեցություն ունենալ ինչպես բնակչության, այնպես էլ տնտեսության և էկոհամակարգերի վրա։ Այդ պատճառով անդրսահմանային ջրային համակարգերի կառավարման մեջ անհրաժեշտ են վաղ նախազգուշացման, արագ տեղեկատվության փոխանակման և համատեղ արձագանքման մեխանիզմներ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել նաև Հայաստանի և հարևան երկրների միջև ջրային համագործակցության զարգացման հնարավորությունները։ Համատեղ կառավարման արդյունավետ մոդելը կարող է հիմնված լինել տվյալների փոխանակման, համատեղ մոնիթորինգի, գիտական համագործակցության, ջրային ռեսուրսների երկարաժամկետ պլանավորման և բնապահպանական չափանիշների պահպանման վրա։ Նման մոտեցումը կարող է նպաստել ինչպես ջրային ռեսուրսների կայուն օգտագործմանը, այնպես էլ տարածաշրջանային վստահության և համագործակցության ամրապնդմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը նպատակ ունի բացահայտելու Հայաստանի Հանրապետության անդրսահմանային ջրային ռեսուրսների և համակարգերի կառավարման հիմնական խնդիրները, գնահատելու դրանց բնապահպանական, տնտեսական, իրավական և ինստիտուցիոնալ կողմերը և ներկայացնելու կառավարման արդյունավետության բարձրացման հնարավոր ուղղությունները։ Հետազոտությունը կարևորում է ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը, միջպետական համագործակցության զարգացումը, ջրի քանակի և որակի համատեղ վերահսկողությունը, կլիմայական փոփոխություններին հարմարվողականությունը, ջրային էկոհամակարգերի պաշտպանությունը և ժամանակակից մոնիթորինգային ու տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումը։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետներին, ջրաբաններին, բնապահպաններին, աշխարհագրագետներին, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ներկայացուցիչներին, իրավաբաններին, տնտեսագետներին, գիտաշխատողներին, բնօգտագործման ոլորտի մասնագետներին և ջրային անվտանգության խնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է հին իտալիկ ժողովուրդների և Ասիայի ժողովուրդների ու մշակույթների միջև հնարավոր պատմական, լեզվական, էթնիկական և մշակութային կապերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է այն հարցի քննությունը, թե որքանով են հին Իտալիայի ժողովուրդների ծագումն ու վաղ զարգացման գործընթացները կապված Ասիայի տարբեր տարածաշրջանների բնակչության, մշակութային ավանդույթների և քաղաքակրթական կենտրոնների հետ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են համադրվել պատմական աղբյուրներ, հնագիտական նյութեր, լեզվական տվյալներ, առասպելաբանական ավանդություններ և մշակութային ընդհանրություններ՝ հին իտալիկների ձևավորման և նրանց հնարավոր արտաքին կապերի վերաբերյալ վարկածները գնահատելու նպատակով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում լեզվական նմանություններին և տարբերություններին, տեղանուններին, անձնանուններին, կրոնական պատկերացումներին, ծիսական սովորույթներին և նյութական մշակույթի տարրերին, որոնք կարող են տեղեկություն հաղորդել հնագույն ժողովուրդների փոխազդեցությունների մասին։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև հնդեվրոպական ժողովուրդների տարածման և մշակութային փոխազդեցությունների ավելի լայն համատեքստին՝ փորձելով հին Իտալիայի բնակչության պատմությունը դիտարկել Միջերկրածովյան և Ասիական տարածաշրջանների միջև տեղի ունեցած երկարատև շփումների շրջանակում։ Հետազոտության կարևոր առանձնահատկությունը տարբեր տեսակի աղբյուրների համադրումն է, քանի որ հնագույն ժողովուրդների ծագման և ազգակցական կապերի հարցերը սովորաբար պահանջում են լեզվաբանական, պատմական և հնագիտական տվյալների համալիր վերլուծություն։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հին ժողովուրդների ինքնության ձևավորման, միգրացիոն գործընթացների և մշակութային փոխանցումների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմությամբ, հնդեվրոպագիտությամբ, դասական հնագիտությամբ, համեմատական լեզվաբանությամբ և Միջերկրածովյան քաղաքակրթությունների վաղ պատմությամբ զբաղվող մասնագետների և հետազոտողների համար։

Մաթեմատիկա

Աշխատանքը նվիրված է գերխիտ երկնային մարմիններում միջուկային և մասնիկների ֆիզիկայի հիմնարար խնդիրների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են այն ֆիզիկական գործընթացներն ու նյութի վիճակները, որոնք առաջանում են ծայրահեղ բարձր խտությունների և ճնշումների պայմաններում, երբ սովորական նյութի կառուցվածքն ու հատկությունները էապես փոխվում են։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ատոմային միջուկների, տարրական մասնիկների և խիտ միջուկային նյութի փոխազդեցություններին, ինչպես նաև այն տեսական մոդելներին, որոնց միջոցով հնարավոր է նկարագրել գերխիտ նյութի ներքին կառուցվածքը և վարքը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նեյտրոնային աստղերի և այլ կոմպակտ աստղաֆիզիկական օբյեկտների ֆիզիկական հատկությունները, դրանց առաջացման ու զարգացման գործընթացները, նյութի հավասարակշռության վիճակը և ծայրահեղ պայմաններում տեղի ունեցող մասնիկային երևույթները։ Քննարկվող խնդիրները կապում են միջուկային ֆիզիկան, տարրական մասնիկների ֆիզիկան, քվանտային մեխանիկան և աստղաֆիզիկան՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել նյութի վարքը այնպիսի պայմաններում, որոնք անհնար է ամբողջությամբ վերարտադրել Երկրի վրա իրականացվող սովորական լաբորատոր փորձերում։ Աշխատանքը հատկապես արժեքավոր է գերխիտ նյութի կառուցվածքը, միջուկային փոխազդեցությունների առանձնահատկությունները և կոմպակտ աստղերի դիտարկվող հատկությունների ֆիզիկական հիմքերը հասկանալու տեսանկյունից։ Այն կարող է հետաքրքրել ֆիզիկայի, աստղաֆիզիկայի և միջուկային ֆիզիկայի ուսանողներին, հետազոտողներին ու մասնագետներին։

Տնտեսագիտություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է կազմակերպությունների սնանկացման պատճառների, նախանշանների և կանխատեսման մեխանիզմների վերլուծությանը՝ սննդի արդյունաբերության ոլորտի ձեռնարկությունների օրինակով։ Աշխատությունում դիտարկվում են ֆինանսական անկայունության ձևավորման ներքին և արտաքին գործոնները, ներառյալ շահութաբերության նվազումը, իրացվելիության խնդիրները, պարտքային բեռի աճը, կառավարման թերությունները, շուկայական մրցակցության սրացումը և տնտեսական միջավայրի փոփոխությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծությանը, սնանկացման վաղ հայտնաբերման մոդելներին և ռիսկերի գնահատման մեթոդներին, որոնք հնարավորություն են տալիս կանխատեսել ձեռնարկությունների ֆինանսական դժվարությունները և մշակել կանխարգելիչ միջոցառումներ։ Քննարկվում են նաև սննդի արդյունաբերության ոլորտի առանձնահատկությունները՝ հումքային կախվածությունը, պահանջարկի տատանումները, արտադրական ծախսերի կառուցվածքը և որակի վերահսկման պահանջները, որոնք կարող են ազդել կազմակերպությունների կայունության վրա։ Աշխատությունը նպատակ ունի բացահայտել արդյունավետ կառավարման և ֆինանսական առողջացման ուղիներ, որոնք կարող են նպաստել ձեռնարկությունների մրցունակության և երկարաժամկետ կենսունակության ապահովմանը։

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է բառակազմական համակարգի ուսումնասիրությանը գործառական տեսանկյունից՝ հատկապես գոյականական հիմքերից նոր բառերի կազմության նյութի հիման վրա։ Հետազոտության կենտրոնում բառակազմական հարացույցն է՝ որպես միևնույն հիմքից կամ ելակետային բառից ձևավորվող ածանցյալ միավորների կազմակերպված ամբողջություն, որի անդամները միմյանց հետ կապված են կառուցվածքային, իմաստային և գործառական հարաբերություններով։ Քննվում է, թե ինչպես է ելակետային գոյականը հանդես գալիս տարբեր ածանցյալների ձևավորման հիմք և ինչպիսի օրինաչափություններ են գործում բառակազմական միջոցների ընտրության ընթացքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում բառակազմական հարացույցի անդամների գործառական տարբերակմանը, դրանց հաղորդակցական նշանակությանը և խոսքում կիրառության առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են ածանցյալ բառերի իմաստային խմբերը, բառակազմական նշանակությունների փոխհարաբերությունները և այն սահմանափակումները, որոնք պայմանավորում են տվյալ հիմքից որոշակի կառուցվածքի բառերի ստեղծման հնարավորությունը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է ձևաբանական կառուցվածքի և բառային իմաստի փոխազդեցությունը՝ բացահայտելով, թե բառաստեղծման գործընթացում ինչպես են համադրվում լեզվի ձևական հնարավորությունները և հաղորդակցական պահանջները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բառակազմական արտադրողականության խնդիրը՝ պարզաբանելով, թե ինչու որոշ կաղապարներ ակտիվորեն օգտագործվում են նոր բառերի ստեղծման համար, մինչդեռ մյուսները սահմանափակ կիրառություն ունեն կամ բնորոշ են լեզվի որոշակի շերտերի։ Ուսումնասիրվում է նաև ածանցյալ միավորների ոճական և գործառական բաշխումը տարբեր խոսքային միջավայրերում, դրանց հարաբերությունը բառապաշարի համակարգի և անվանողական պահանջների հետ։ Գործառական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բառակազմությունը դիտարկել ոչ միայն որպես պատրաստի կառուցվածքների ձևական համակարգ, այլև որպես լեզվական հաղորդակցության ընթացքում նոր անվանումների ստեղծման և իմաստների արտահայտման գործուն մեխանիզմ։ Միաժամանակ ուշադրություն է դարձվում բառակազմական հարացույցի ներքին կառուցվածքին, դրա ամբողջականությանը, հնարավոր բաց դիրքերին և առանձին անդամների միջև եղած իմաստային կապերին։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է բառակազմության տեսության, ձևաբանության, բառագիտության և գործառական լեզվաբանության մոտեցումները՝ նպաստելով ածանցյալ բառերի համակարգային կազմակերպման և խոսքային գործառույթների առավել ամբողջական ըմբռնմանը։