Ավտոճանապարհային և հետիոտնային կամուրջների թռիչքային կառուցվածքներում ուժեղացնող թելիկներով պոլիմերային սալերի կիրառման առանձնահատկությունները

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 1991-2005 թվականներին Իրանի և Ադրբեջանի միջև ձևավորված ու զարգացած միջպետական քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության ժամանակաշրջանը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ այն սկսվում է Խորհրդային Միության փլուզումից և Ադրբեջանի անկախության վերականգնումից հետո նոր միջպետական հարաբերությունների հաստատմամբ և ավարտվում է երկու երկրների միջև հարաբերությունների հարաբերական կարգավորման փուլում։ Իրանը Ադրբեջանի անկախությունը ճանաչել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, իսկ դիվանագիտական հարաբերությունները պաշտոնապես հաստատվել են 1992 թվականի մարտի 12-ին։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից մեկը երկկողմ քաղաքական հարաբերությունների ձևավորման նախադրյալների ուսումնասիրությունն է։ Երկու պետությունների միջև գոյություն ունեին պատմական, մշակութային, կրոնական և աշխարհագրական կապեր, սակայն անկախ Ադրբեջանի ի հայտ գալը միաժամանակ ստեղծեց Իրանի համար նոր աշխարհաքաղաքական և ներքին անվտանգության խնդիրներ։ Իրանական կողմի համար զգայուն հարց էր Ադրբեջանի ազգային ինքնության և քաղաքական գաղափարների հնարավոր ազդեցությունը Իրանի հյուսիսարևմտյան շրջանների ադրբեջանախոս բնակչության վրա։ Միևնույն ժամանակ Ադրբեջանի իշխանությունները մտահոգված էին Իրանի քաղաքական ազդեցությամբ և նրա հարաբերություններով Հայաստանի հետ։ Այս հանգամանքները սկզբնական շրջանում սահմանափակեցին երկկողմ հարաբերությունների արագ խորացումը։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել Ղարաբաղյան հակամարտության ազդեցության վերլուծությունը։ Թեև Իրանը հանդես էր գալիս տարածաշրջանային կայունության և տարածքային ամբողջականության պահպանման օգտին և տարբեր փուլերում փորձել էր միջնորդական դեր ստանձնել, նրա հարաբերությունները Հայաստանի հետ և հակամարտության որոշ փուլերում Երևանի նկատմամբ ցուցաբերած աջակցությունը Բաքվում ընկալվում էին որպես լուրջ խոչընդոտ։ Իրանը 1992 և 2000 թվականներին փորձել է նպաստել հակամարտության կարգավորմանը, սակայն այդ միջնորդական նախաձեռնությունները վերջնական արդյունքի չեն հանգեցրել։ Քաղաքական հարաբերությունների վրա էապես ազդել են նաև երկու երկրների արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների տարբերությունները։ Ադրբեջանը անկախության առաջին տարիներին ձգտում էր ընդլայնել կապերը Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի և եվրոպական պետությունների հետ, մինչդեռ Իրանը փորձում էր պահպանել իր ազդեցությունն ու դիրքերը Հարավային Կովկասում և զգուշությամբ էր վերաբերվում տարածաշրջանում արևմտյան և թուրքական ազդեցության աճին։ Այս հակասությունները հատկապես արտահայտվեցին անվտանգության և ռազմավարական համագործակցության ոլորտներում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի և բնական պաշարների օգտագործման խնդիրը։ Կասպից ծովի հատակի բաժանման վերաբերյալ երկու երկրների դիրքորոշումները զգալիորեն տարբերվում էին, իսկ նավթային հանքավայրերի շահագործման և էներգետիկ նախագծերի շուրջ առաջացած տարաձայնությունները պարբերաբար սրում էին հարաբերությունները։ 2001 թվականին Կասպից ծովում նավթային հետախուզական աշխատանքների հետ կապված միջադեպը ցույց տվեց, որ տնտեսական շահերի և տարածքային վեճերի համադրությունը կարող էր վերածվել լուրջ անվտանգության խնդրի։ Աշխատանքի տնտեսական բաղադրիչը կարող է ընդգրկել երկկողմ առևտրի, ներդրումների, տրանսպորտային հաղորդակցության, էներգետիկ համագործակցության և սահմանամերձ տնտեսական կապերի զարգացումը։ Անկախության առաջին տարիներին Ադրբեջանի տնտեսությունը ծանր ճգնաժամ էր ապրում, իսկ արտաքին շուկաների հասանելիությունը սահմանափակ էր, ինչի պայմաններում հարևան Իրանի հետ առևտրատնտեսական կապերի զարգացումը կարևոր նշանակություն ուներ։ Իրանական շուկան և ներդրողները հետաքրքրված էին նորանկախ Ադրբեջանի տնտեսությամբ, իսկ ցամաքային հարևանությունը նպաստում էր փոխադարձ առևտրի կազմակերպմանը։ Սակայն տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը հավասարաչափ և շարունակական չի եղել։ Տվյալների համաձայն՝ 1995 թվականին Իրանի բաժինը Ադրբեջանի ընդհանուր արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ կազմել է մոտ 20,2%, մինչդեռ 2000 թվականին այն նվազել է մինչև 2,2%, իսկ 2005 թվականին կազմել է մոտ 2,8%։ Այս փոփոխությունները ցույց են տալիս, որ երկու երկրների տնտեսական փոխկապակցվածությունը ժամանակի ընթացքում զգալիորեն փոփոխվել է և կախված է եղել ինչպես քաղաքական հարաբերությունների վիճակից, այնպես էլ Ադրբեջանի արտաքին տնտեսական կապերի ընդլայնումից։ Էներգետիկ համագործակցությունը հետազոտության առանձնահատուկ թեմաներից է։ Ադրբեջանի նավթային պաշարների նկատմամբ միջազգային հետաքրքրության աճը փոխեց տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Իրանը ցանկանում էր ներգրավվել տարածաշրջանային էներգետիկ նախագծերում և իր տարածքը օգտագործել նավթի և գազի տարանցման համար, մինչդեռ Ադրբեջանը զարգացնում էր այլընտրանքային ուղիներ՝ հատկապես Թուրքիայի և արևմտյան շուկաների ուղղությամբ։ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի նախագծում Իրանի չներգրավվելը խորացրեց տնտեսական և աշխարհաքաղաքական մրցակցության բաղադրիչը։ Տրանսպորտային և հաղորդակցական համագործակցությունը, ընդհակառակը, կարող էր ծառայել որպես հարաբերությունների կայունացման գործոն։ Երկու երկրների ընդհանուր սահմանը, Նախիջևանի առանձնահատուկ աշխարհագրական դիրքը և Իրանի տարածքով հաղորդակցության հնարավորությունները տնտեսական կապերի զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեին։ Այդ պատճառով երկկողմ հարաբերություններում տնտեսական շահերը հաճախ հանդես էին գալիս որպես քաղաքական լարվածությունը մեղմելու գործոն։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է նաև 1990-ականների վերջից հարաբերությունների աստիճանական բարելավման գործընթացի ուսումնասիրությունը։ Բարձր մակարդակի փոխայցելությունները և քաղաքական երկխոսության ակտիվացումը վկայում էին այն մասին, որ երկու կողմերն էլ փորձում էին խուսափել հարաբերությունների ամբողջական վատթարացումից։ Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևի այցերը Իրան և իրանական բարձրաստիճան պաշտոնյաների շփումները Բաքվի հետ նպաստեցին երկխոսության պահպանմանը։ 2001 թվականի Կասպիցյան ճգնաժամից հետո ևս կողմերը ձգտեցին վերականգնել հարաբերությունների կայունությունը։ Հեյդար Ալիևի 2002 թվականի այցը Իրան այդ գործընթացի կարևոր փուլերից էր։ Հետագա հարաբերությունների բարելավմանը նպաստեց նաև 2004 թվականին Իրանի նախագահ Մոհամմադ Խաթամիի այցը Ադրբեջան։ Այցի ընթացքում կողմերը կարողացան առաջընթաց արձանագրել մի շարք երկկողմ հարցերում, թեև Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի խնդիրը մնաց չլուծված։ 2004-2005 թվականները կարելի է դիտարկել հարաբերությունների հարաբերական մերձեցման կարևոր փուլ։ 2004 թվականին բացվեց Ադրբեջանի գլխավոր հյուպատոսությունը Թավրիզում, իսկ 2005 թվականի հունվարին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը պաշտոնական այց կատարեց Իրան։ Այդ ժամանակահատվածում կողմերը փորձում էին ընդլայնել տնտեսական համագործակցությունը և նվազեցնել քաղաքական տարաձայնությունների ազդեցությունը երկկողմ կապերի վրա։ Միաժամանակ հարաբերություններում պահպանվում էին հիմնարար հակասություններ։ Դրանց թվում էին Կասպից ծովի բաժանման հարցը, Ադրբեջանի կապերը ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի հետ, Իսրայելի հետ Բաքվի համագործակցությունը, Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ կողմերի տարբեր դիրքորոշումները և Իրանի ներքին ադրբեջանական բնակչության խնդիրը։ Այդ գործոնների պատճառով հարաբերությունների բարելավումը լիարժեք ռազմավարական դաշինքի չվերածվեց և հիմնականում պահպանվեց զգուշավոր փոխգործակցության շրջանակում։ Հետազոտության կարևոր արդյունք կարող է լինել այն եզրահանգումը, որ 1991-2005 թվականներին իրանա-ադրբեջանական հարաբերությունները զարգացել են համագործակցության և հակասությունների զուգահեռ ազդեցության ներքո։ Տնտեսական շահերը, ընդհանուր սահմանը, մշակութային և կրոնական կապերը նպաստել են երկխոսության պահպանմանը, մինչդեռ աշխարհաքաղաքական մրցակցությունը, էներգետիկ շահերը, Ղարաբաղյան հակամարտությունը, Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակը և արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների տարբերությունները պարբերաբար սահմանափակել են հարաբերությունների խորացումը։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն երկու պետությունների երկկողմ հարաբերությունների պատմությունը հասկանալու, այլև 1990-ականների և 2000-ականների սկզբի Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական վերափոխումները, տարածաշրջանային անվտանգության համակարգը և տնտեսական շահերի ու արտաքին քաղաքականության փոխազդեցությունը գնահատելու համար։

Քաղաքագիտություն

Էթնոքաղաքական կոնֆլիկտները հակամարտություններ են, որոնք առաջանում են տարբեր էթնիկ խմբերի միջև կամ պետության ներսում՝ էթնիկ ինքնության, քաղաքական իշխանության, տարածքի, ռեսուրսների կամ իրավունքների շուրջ տարաձայնությունների հետևանքով։ Այսպիսի կոնֆլիկտներում էթնիկ պատկանելությունը դառնում է քաղաքական մոբիլիզացիայի հիմնական գործոն, և հակամարտությունը հաճախ ստանում է ինչպես սոցիալական, այնպես էլ քաղաքական բնույթ։ Էթնոքաղաքական կոնֆլիկտները կարող են առաջանալ պատմական անարդարությունների, սոցիալ-տնտեսական անհավասարության, պետական ինստիտուտների թուլության կամ որոշ խմբերի քաղաքական ներկայացվածության պակասի պատճառով։ Դրանք կարող են արտահայտվել տարբեր ձևերով՝ քաղաքական լարվածությունից և բողոքի շարժումներից մինչև զինված հակամարտություններ և քաղաքացիական պատերազմներ։ Նման կոնֆլիկտներում հաճախ ներգրավվում են նաև արտաքին դերակատարներ, ինչը կարող է բարդացնել իրավիճակը և երկարաձգել հակամարտությունը։ Դրանց լուծման համար կիրառվում են տարբեր մեխանիզմներ՝ քաղաքական դիվանագիտություն, ինքնավարության տրամադրում, իշխանության բաշխման մոդելներ, ինչպես նաև միջազգային միջնորդություն։ Էթնոքաղաքական կոնֆլիկտների ուսումնասիրությունը կարևոր է կայուն պետական համակարգերի ձևավորման և բազմազգ հասարակություններում խաղաղ համակեցության ապահովման համար։

Մշակույթ

Գիրքը ներկայացնում է գրադարանների գործունեությանը վերաբերող մեթոդական և հրահանգչական նյութեր՝ նվիրված Խորհրդային Միության կազմավորման 50-ամյակին։ Աշխատանքում ընդգրկված են գրադարանային միջոցառումների կազմակերպման, ընթերցողների հետ աշխատանքի, տեղեկատվական և քարոզչական գործունեության իրականացման վերաբերյալ ցուցումներ ու առաջարկություններ։ Նյութերը նպատակ ունեն աջակցելու գրադարանների աշխատակիցներին՝ հոբելյանական միջոցառումների, ցուցահանդեսների, թեմատիկ հանդիպումների, գրական-մշակութային ծրագրերի և հանրային միջոցառումների կազմակերպման ընթացքում։ Գրքում ներկայացվում են գրադարանների դերը հասարակական-մշակութային կյանքում, գրականության տարածման, գիտելիքի հանրայնացման և ընթերցողական հետաքրքրությունների ձևավորման գործընթացներում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մեթոդական աշխատանքի կազմակերպմանը, միջոցառումների պլանավորմանը, տեղեկատվական նյութերի պատրաստմանը և գրադարանային ծառայությունների արդյունավետ իրականացմանը։ Աշխատությունը հանդիսանում է իր ժամանակաշրջանի գրադարանային պրակտիկայի արտացոլում՝ ներկայացնելով խորհրդային գրադարանների կազմակերպչական մոտեցումներն ու մշակութային գործունեության ձևերը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել գրադարանագիտության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, մշակույթի պատմաբաններին, գրադարանային ոլորտի մասնագետներին և նրանց, ովքեր ուսումնասիրում են խորհրդային շրջանի տեղեկատվական ու մշակութային հաստատությունների գործունեությունը։

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է տնտեսական աճի և մարդկային զարգացման փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով գնահատելով տնտեսական գործընթացների ազդեցությունը բնակչության կյանքի որակի, բարեկեցության և սոցիալական առաջընթացի վրա։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են տնտեսական աճը բնութագրող հիմնական ցուցանիշները, դրանց ազդեցությունը կրթության, առողջապահության, զբաղվածության, եկամուտների մակարդակի և այլ սոցիալական բաղադրիչների վրա։ Աշխատությունում վերլուծվում են մարդկային զարգացման տեսական մոտեցումները, միջազգային գնահատման չափանիշները, ինչպես նաև Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունները տարբեր ժամանակահատվածներում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է տնտեսական աճի ոչ միայն քանակական, այլև որակական ազդեցությունները՝ բացահայտելով այն գործոնները, որոնք նպաստում կամ խոչընդոտում են տնտեսական ձեռքբերումների վերածմանը մարդկային զարգացման իրական բարելավումների։ Հետազոտության ընթացքում կիրառվում են վիճակագրական վերլուծության մեթոդներ, համեմատական ուսումնասիրություններ և սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների գնահատումներ՝ ներկայացնելով զարգացման քաղաքականության հնարավոր ուղղություններ։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի տնտեսական քաղաքականության, սոցիալական կառավարման և կայուն զարգացման խնդիրների ուսումնասիրման տեսանկյունից։ Այն նախատեսված է տնտեսագետների, սոցիոլոգների, պետական կառավարման ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների, բուհերի դասախոսների և ուսանողների, ինչպես նաև բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են տնտեսական աճի և մարդկային բարեկեցության փոխազդեցության հարցերով։

Աշխարհագրություն

Այս թեման վերաբերում է Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերական ջրօգտագործման տարածքային բաշխման և կառավարման աշխարհագրական հիմնախնդիրներին՝ ընդգծելով ջրային ռեսուրսների անհամաչափ տեղաբաշխումը, արդյունաբերական կենտրոնների դիրքավորումը և բնապահպանական սահմանափակումները։ Հայաստանը համարվում է ջրային ռեսուրսներով համեմատաբար սահմանափակ երկիր, որտեղ ջրերի հիմնական պաշարները կենտրոնացած են լեռնային շրջաններում և գետային ավազաններում, մինչդեռ արդյունաբերական արտադրության զգալի մասը կենտրոնացած է քաղաքային և ցածրադիր գոտիներում, հատկապես Երևանում և մի շարք արդյունաբերական հանգույցներում։ Այս անհամապատասխանությունը ստեղծում է ջրի տեղափոխման, բաշխման և արդյունավետ օգտագործման լուրջ խնդիրներ։ Արդյունաբերական ջրօգտագործման կարևոր խնդիրներից է նաև ջրային ռեսուրսների որակի վատթարացումը՝ կապված արտադրական արտանետումների, անբավարար մաքրման համակարգերի և տեխնոլոգիական հին ենթակառուցվածքների հետ։ Բացի այդ, որոշ արդյունաբերական ճյուղեր՝ հատկապես քիմիական, մետաղագործական և սննդարդյունաբերական ոլորտները, ունեն բարձր ջրատարածական պահանջներ, ինչը ուժեղացնում է ճնշումը սահմանափակ ջրային պաշարների վրա։ Աշխարհագրական տեսանկյունից խնդիր է նաև ջրային ռեսուրսների անհավասար տարածաշրջանային հասանելիությունը, երբ որոշ մարզերում կա ջրի սեզոնային պակաս, իսկ մյուսներում՝ հարաբերական առատություն, սակայն թույլ արդյունաբերական զարգացում։ Այս իրավիճակը պահանջում է արդյունավետ տարածքային պլանավորում, ջրի ռացիոնալ օգտագործման տեխնոլոգիաների ներդրում, վերամշակված ջրի կիրառման ընդլայնում և ջրային տնտեսության պետական կառավարման կատարելագործում։ Այսպիսով, Հայաստանի արդյունաբերական ջրօգտագործման հիմնախնդիրների լուծումը կախված է ինչպես աշխարհագրական առանձնահատկությունների ճիշտ հաշվառումից, այնպես էլ ժամանակակից տեխնոլոգիաների և կայուն զարգացման սկզբունքների ներդրումից։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է ավագ դպրոցի բնագիտամաթեմատիկական հոսքում սովորողների ուսումնահետազոտական կարողությունների ձևավորման և զարգացման մանկավարժական պայմանների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են սովորողների՝ ինքնուրույն հարցադրումներ ձևակերպելու, խնդիրներ առաջադրելու, տեղեկատվություն որոնելու և վերլուծելու, վարկածներ առաջադրելու, փորձարարական ու տեսական հետազոտություններ իրականացնելու, արդյունքները համակարգելու և հիմնավորված եզրակացություններ կատարելու կարողությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնագիտական և մաթեմատիկական առարկաների ուսուցման առանձնահատկություններին ու դրանց ներուժին՝ սովորողների հետազոտական մտածողության զարգացման համար։ Աշխատանքում դիտարկվում են ուսուցման այնպիսի մեթոդներ և կազմակերպական ձևեր, որոնք նպաստում են սովորողի ակտիվ մասնակցությանը կրթական գործընթացին՝ խնդիրահեն, նախագծային, հետազոտական, փորձարարական և համագործակցային ուսուցման մոտեցումները։ Կարևորվում է ուսուցչի դերը որպես սովորողի հետազոտական գործունեությունը կազմակերպող և ուղղորդող մասնագետ, ինչպես նաև կրթական միջավայրի ստեղծումը, որտեղ սովորողը հնարավորություն ունի ինքնուրույն ուսումնասիրելու, սխալվելու, վերանայելու սեփական ենթադրությունները և հիմնավորելու ստացված արդյունքները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև ուսումնահետազոտական կարողությունների ձևավորման մակարդակի գնահատման չափանիշների և ցուցանիշների մշակումը, ինչպես նաև դրանց զարգացման արդյունավետության ստուգումը կրթական գործընթացում։ Աշխատանքը կարող է նպաստել ավագ դպրոցի բնագիտամաթեմատիկական կրթության բովանդակության և մեթոդաբանության կատարելագործմանը, սովորողների ճանաչողական ինքնուրույնության, քննադատական և տրամաբանական մտածողության զարգացմանը և նրանց հետագա մասնագիտական ու գիտահետազոտական գործունեությանը նախապատրաստմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառվել դպրոցական կրթության կազմակերպման, ուսումնական ծրագրերի և մեթոդական նյութերի մշակման, ուսուցիչների վերապատրաստման և ուսումնառության անհատական ու խմբային ձևերի կատարելագործման գործընթացներում։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել մանկավարժներին, բնագիտամաթեմատիկական առարկաների ուսուցիչներին, կրթության կազմակերպիչներին, մեթոդիստներին, կրթության հետազոտողներին, դասախոսներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։