Նոր գրքեր: Հասարակական-քաղաքական գիտություններ: Բանասիրական գիտություններ: Գրականագիտություն: Լեզվաբանություն: Պատմություն: Պատմական գիտություններ: Աշխարհագրություն: Հնագիտություն: Ազգագրություն: Ինֆորմացիոն ցանկ (1978, Մարտ, թիվ 3)

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բնակչության եկամուտների ձևավորման և ապահովման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով եկամուտները որպես բնակչության կենսամակարդակի, սոցիալական կայունության և տնտեսական զարգացման կարևորագույն ցուցանիշ։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են բնակչության եկամուտների հիմնական աղբյուրները, դրանց կառուցվածքը, ձևավորման մեխանիզմները և տարբեր սոցիալական խմբերի միջև բաշխման առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեջ ուշադրություն է դարձվում աշխատավարձին, ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվող եկամուտներին, սոցիալական տրանսֆերտներին, կենսաթոշակներին և եկամուտների այլ աղբյուրներին՝ գնահատելով դրանց դերը տնային տնտեսությունների նյութական ապահովվածության մեջ։ Առանձին կարևորություն է տրվում աշխատանքի շուկայի վիճակին, զբաղվածության և գործազրկության մակարդակին, աշխատուժի պահանջարկին ու առաջարկին, քանի որ բնակչության եկամուտների հիմնական մասը ձևավորվում է աշխատանքի դիմաց ստացվող վարձատրության միջոցով։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են վերլուծվել նաև անվանական և իրական եկամուտների փոփոխությունները, գնաճի ազդեցությունը բնակչության գնողունակության վրա, նվազագույն և միջին աշխատավարձի հարաբերակցությունը, ինչպես նաև եկամուտների անհավասարության մակարդակը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների սոցիալական պաշտպանության խնդիրներին և այն պետական մեխանիզմներին, որոնց միջոցով հնարավոր է մեղմել սոցիալական անհավասարությունը և ապահովել բնակչության նվազագույն կենսապայմանները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ սոցիալական նպաստների, կենսաթոշակային համակարգի, զբաղվածության պետական ծրագրերի և եկամուտների վերաբաշխման այլ գործիքների արդյունավետությանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև աղքատության պատճառների և դրա նվազեցման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը, քանի որ եկամուտների կայուն աճը և դրանց առավել հավասարաչափ բաշխումը անմիջականորեն կապված են աղքատության մակարդակի նվազեցման հետ։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել Հայաստանի տարբեր տարածաշրջանների, քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի, ինչպես նաև տարբեր սոցիալ-ժողովրդագրական խմբերի եկամուտների տարբերությունները։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ բնակչության եկամուտների ձևավորման և ապահովման խնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս մշակել սոցիալական և տնտեսական քաղաքականության ավելի արդյունավետ ուղղություններ՝ ուղղված զբաղվածության ընդլայնմանը, աշխատավարձերի բարձրացմանը, սոցիալական պաշտպանության կատարելագործմանը և բնակչության կենսամակարդակի բարելավմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետներին, սոցիալական քաղաքականության մասնագետներին, պետական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչներին, հետազոտողներին և Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Իրավաբանություն

Սահմանադրական կարգի հիմունքները պետության կառուցվածքի և գործունեության հիմնական սկզբունքներն են, որոնք ամրագրված են Սահմանադրությամբ և արտահայտում են պետական իշխանության կազմակերպման, մարդու իրավունքների պաշտպանության և իրավական պետության կառուցման հիմքերը։ Այս հիմունքները ապահովում են պետության կայունությունը, ժողովրդավարական բնույթը և օրենքի գերակայությունը։ Սահմանադրական կարգի կարևորագույն հիմունքներից է ժողովրդաիշխանությունը, ըստ որի իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին, և նա այն իրականացնում է ուղղակի կամ ներկայացուցիչների միջոցով։ Մյուս կարևոր սկզբունքը իշխանությունների բաժանումն է՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների տարանջատումը, որը կանխում է իշխանության կենտրոնացումը և ապահովում փոխադարձ վերահսկողություն։ Օրենքի գերակայությունը ևս հիմնարար սկզբունք է, ըստ որի Սահմանադրությունը ունի բարձրագույն իրավական ուժ, և բոլոր օրենքներն ու պետական ակտերը պետք է համապատասխանեն դրան։ Կարևոր հիմունք է նաև մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների ճանաչումն ու պաշտպանությունը, որը համարվում է պետության հիմնական պարտականություններից մեկը։ Սահմանադրական կարգի հիմունքների մեջ մտնում են նաև իրավական պետության սկզբունքը, սոցիալական պետության գաղափարը և տնտեսական ազատության ապահովումը։ Պետության տարածքային ամբողջականությունը և ինքնիշխանությունը նույնպես հանդիսանում են սահմանադրական կարգի կարևոր բաղադրիչներ։ Այս հիմունքները միասին ձևավորում են պետական համակարգի իրավական և քաղաքական հիմքը, ապահովելով հասարակական հարաբերությունների կարգավորված և կանխատեսելի զարգացում։ Այսպիսով, սահմանադրական կարգի հիմունքները հանդիսանում են պետության կառուցվածքի և գործունեության առանցքային սկզբունքներ, որոնք երաշխավորում են ժողովրդավարություն, իրավականություն և հասարակական կայունություն։

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներում տնտեսական և հասարակական ինստիտուտների ձևավորման, զարգացման ու արդյունավետ գործունեության տեսական և կիրառական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության փորձի համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում կենտրոնացված տնտեսական համակարգից շուկայական հարաբերությունների անցման ընթացքում ձևավորվող ինստիտուցիոնալ փոփոխություններն են, դրանց հաջորդականությունը, փոխկապակցվածությունը և ազդեցությունը սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա։ Ինստիտուցիոնալ համակարգը դիտարկվում է որպես պաշտոնական և ոչ պաշտոնական կանոնների, կազմակերպությունների, իրավական նորմերի, տնտեսական վարքագծի ձևերի և դրանց կիրառումն ապահովող մեխանիզմների ամբողջություն։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում սեփականության հարաբերությունների վերափոխմանը, մասնավոր հատվածի ձևավորմանը, մրցակցային միջավայրի զարգացմանը, պայմանագրային հարաբերությունների կայացմանը և շուկայական ենթակառուցվածքների ստեղծմանը։ Քննվում է պետության դերը ինստիտուցիոնալ վերափոխումների իրականացման գործընթացում՝ դիտարկելով օրենսդրական դաշտի, պետական կառավարման, տնտեսական կարգավորման և իրավական նորմերի կիրառման նշանակությունը։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ նոր օրենքների և կազմակերպական կառուցվածքների ձևավորումը ինքնին բավարար չէ արդյունավետ ինստիտուցիոնալ միջավայրի կայացման համար, քանի որ դրանց գործունեությունը կապված է նաև հասարակության մեջ ձևավորված վարքագծային նորմերի, վստահության, տնտեսական մշակույթի և նախկին համակարգից ժառանգված հարաբերությունների հետ։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են անցումային փուլում առաջացող ինստիտուցիոնալ հակասությունները, երբ նոր ձևավորվող շուկայական մեխանիզմները միաժամանակ գործում են նախկին տնտեսական համակարգից պահպանված հարաբերությունների ու գործելակերպերի հետ։ Ուսումնասիրվում են գործարար միջավայրի, ֆինանսական համակարգի, աշխատանքի շուկայի, սեփականության իրավունքի պաշտպանության և տնտեսական գործարքների կազմակերպման հետ կապված ինստիտուցիոնալ խնդիրները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ինստիտուտների որակի և տնտեսական աճի, ներդրումային ակտիվության, ձեռնարկատիրության ու մրցունակության միջև կապերի տեսական վերլուծությանը։ Հայաստանի օրինակը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հետխորհրդային վերափոխումների առանձնահատկությունները և գնահատելու, թե տնտեսական բարեփոխումների տարբեր ուղղություններն ինչպես են փոխկապակցվում ինստիտուցիոնալ միջավայրի ձևավորման հետ։ Աշխատությունը նաև անդրադառնում է բարեփոխումների հաջորդականության և փոխհամաձայնեցվածության խնդրին՝ ընդգծելով, որ առանձին ոլորտներում իրականացվող փոփոխությունների արդյունավետությունը կախված է ընդհանուր ինստիտուցիոնալ համակարգի զարգացածությունից։ Հետազոտությունն ընդհանուր առմամբ նպաստում է անցումային տնտեսությունների զարգացման օրինաչափությունների ըմբռնմանը և ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտության տեսանկյունից ներկայացնում շուկայական համակարգի կայացման տնտեսական, իրավական ու կազմակերպական բաղադրիչների փոխազդեցությունը։

Աշխարհագրություն

Բնապահպանական, հողագիտական և երկրաքիմիական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Երևան քաղաքի հողերի ծանր մետաղներով՝ արծաթով (Ag), կապարով (Pb), պղնձով (Cu), ցինկով (Zn), նիկելով (Ni), կոբալտով (Co), քրոմով (Cr) և մոլիբդենով (Mo), աղտոտվածության մակարդակի ու ժամանակային փոփոխությունների առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում քաղաքային հողերի երկրաքիմիական կազմը, ծանր մետաղների կուտակման օրինաչափությունները և դրանց տարածական բաշխման վրա ազդող բնական ու մարդածին գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արդյունաբերական գործունեության, տրանսպորտային արտանետումների, շինարարական աշխատանքների և քաղաքային այլ ազդեցությունների հնարավոր դերին հողային միջավայրի աղտոտման գործընթացներում։ Վերլուծվում են ծանր մետաղների պարունակության փոփոխությունները տարբեր ժամանակահատվածներում, դրանց տարածական անհամասեռությունը և աղտոտման առավել արտահայտված գոտիների առանձնացման հնարավորությունները։ Քննարկվում են հողային նմուշառման, լաբորատոր քիմիական վերլուծության, երկրաքիմիական քարտեզագրման և վիճակագրական տվյալների մշակման մեթոդները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել մետաղների բնական ֆոնային պարունակությունների և մարդածին ազդեցությամբ ձևավորված կոնցենտրացիաների համեմատությունը, ինչպես նաև աղտոտվածության գնահատման տարբեր ցուցանիշների կիրառումը։ Անդրադարձ է կատարվում ծանր մետաղների շարժունակությանը, հողերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ազդեցությանը և քաղաքային էկոհամակարգերում դրանց հնարավոր կուտակման մեխանիզմներին։ Կարևորվում է աղտոտվածության դինամիկայի ուսումնասիրությունը՝ շրջակա միջավայրի որակի փոփոխությունները, բնակչության առողջության համար հնարավոր ռիսկերը և հողային ռեսուրսների պահպանության առաջնահերթությունները գնահատելու նպատակով։ Աշխատանքը կարող է նպաստել Երևանի հողերի բնապահպանական մշտադիտարկման համակարգի կատարելագործմանը, աղտոտման աղբյուրների բացահայտմանը և կանխարգելիչ միջոցառումների գիտական հիմնավորմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել հողագիտության, բնապահպանական երկրաքիմիայի, քաղաքային էկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Մանկավարժություն

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է ուսուցչի անձնային հոգեբանական որակների դերին նրա մանկավարժական գործունեության արդյունավետության ձևավորման և բնութագրման գործընթացում՝ ընդգծելով, որ ուսուցչի մասնագիտական հաջողությունը պայմանավորված է ոչ միայն գիտելիքների և մեթոդական պատրաստվածության, այլև անձնային-հոգեբանական հատկությունների համալիրով։ Աշխատանքը դիտարկում է այնպիսի որակներ, ինչպիսիք են հաղորդակցական կարողությունները, հուզական կայունությունը, էմպատիան, պատասխանատվության զգացումը, ինքնակարգապահությունը և մանկավարժական տակտը, որոնք միասին ձևավորում են ուսուցչի մասնագիտական վարքագծի հիմքը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ուսուցչի և սովորողի միջև փոխհարաբերությունների հոգեբանական կողմերին, որտեղ կարևոր դեր ունեն վստահության ձևավորումը, դրական հուզական մթնոլորտի ապահովումը և անհատական մոտեցման կիրառումը ուսումնական գործընթացում։ Ներկայացվում է նաև ուսուցչի ինքնակարգավորման և սթրեսակայունության նշանակությունը, որոնք թույլ են տալիս արդյունավետ գործել բարդ մանկավարժական իրավիճակներում և պահպանել մասնագիտական կայունություն։ Աշխատանքը շեշտում է, որ ուսուցչի անձնային որակները անմիջականորեն ազդում են դասավանդման ոճի, սովորողների մոտիվացիայի և կրթական արդյունքների վրա՝ ձևավորելով նրա մանկավարժական գործունեության ընդհանուր որակական բնութագիրը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից կրթական միջավայրում ուսուցիչը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գիտելիքի փոխանցող, այլև որպես հոգեբանական աջակցություն ապահովող և անձի զարգացման գործընթացը ուղղորդող մասնագետ։

Պատմություն

Ա. Ա. Մարտիրոսյանի աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տարածքի պատմական զարգացման և հնագիտական մշակույթի ուսումնասիրությանը բրոնզի դարաշրջանում ու վաղ երկաթի դարում։ Այս ժամանակաշրջանները կարևոր փուլ են Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմության մեջ, քանի որ դրանց ընթացքում տեղի են ունեցել հասարակական, տնտեսական և մշակութային նշանակալի փոփոխություններ, զարգացել են մետաղագործությունը, արհեստները, բնակավայրային համակարգերը և նյութական մշակույթի տարբեր ձևերը։ Աշխատությունը ներկայացնում է հնագիտական հետազոտությունների շրջանակում ուսումնասիրվող հնավայրերի, բնակավայրերի, դամբարանների և գտածոների նշանակությունը՝ դրանց միջոցով բացահայտելու հին բնակչության կենսակերպը, արտադրական գործունեությունը և հասարակական հարաբերությունները։ Բրոնզի դարաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու մետաղի մշակման տեխնոլոգիաների տարածմանը, գործիքների ու զենքերի պատրաստման կատարելագործմանը, խեցեգործության և այլ արհեստների զարգացմանը, ինչպես նաև փոխանակման ու մշակութային կապերի ընդլայնմանը։ Վաղ երկաթի դարը բնութագրվում է երկաթի կիրառության աստիճանական տարածմամբ և նյութական մշակույթի փոփոխություններով, որոնք կարևոր ազդեցություն են ունեցել տնտեսության ու հասարակական կյանքի հետագա զարգացման վրա։ Հնագիտական նյութերի համադրական ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել տարբեր մշակութային խմբերի առանձնահատկությունները, ժամանակագրական հաջորդականությունը և Հայկական լեռնաշխարհի կապերը հարակից տարածքների հետ։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի հնագույն պատմության գիտական ուսումնասիրության համար՝ ներկայացնելով հնագիտական տվյալների հիման վրա անցյալի վերակազմության մեթոդներն ու արդյունքները։ Այն կարող է օգտակար լինել հնագետներին, պատմաբաններին, մշակութաբաններին, հին աշխարհի պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին և Հայկական լեռնաշխարհի նախապատմական մշակույթներով հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Աշխատությունը նաև արժեքավոր գիտական աղբյուր է Հայաստանի բրոնզի և վաղ երկաթի դարերի նյութական ժառանգության, տեխնոլոգիական զարգացումների և մշակութային գործընթացների ուսումնասիրության համար։