Անդրանիկ գիրք 3 - Համբարցում Կարապետյան

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԱՆԴՐԱՆԻԿ

Աուտնեոուտատ Խոոճքօլրոո

ՈՀ

լ) Ճ Պ ԻՎ Լիճ

Տօոտ,

ԽՈՕ

Լճքլօտու

1ո

օք էհօ ոճեօո, ճոմ էիճծ ճտ տօոտ, Խոօտ ՈՅուօտ էհծ ոճէլօո 15 16քճՏ6Ոէ6մ.

ոճ:

ԲՃԿԱԼՆՄ ՃԱԾ

ԲԱՆԵՍՔ

ՒԼ:

ԷՒ

(ՇՄԵՏԼԼՆՃ)

ՇՕԽՈՂՃԱԾԵՔ

Լ ԵՕՒՊԵՒԸ

ՃԱԾ

ՏՂՋՍՕՕԼԷ

5ՕԼ111Շ41Լ

ՇՕԿԽՄԼԸՂԼՕՆՏ

թԵրթտՕՆՎՃիք

ՇՒԼԵԻ

ՃԱՎԾ Ղ11Լէ ՄՃՔՏ

ՔՕԼ111Շ4Լ

Օ87ԲՇՂԼՕԱՎՏ

ԷՍԼՆԵՍԻ'Տ

ՃԱ

ՃԱԾ5

Օ81ԵԸ՛ԼՕՏՏ

ՇՕԽՎԱՂՃԱԾՈՂԵՒՂՆ

ՊԷՋԷՆՃՎԱ

«Էոլտտլճո»

յ

էվ ի

(Սկիվբը երկրորդ պրակում»

10 ՕԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼ,

ԴԻԼԻՋԱՆ

ՋԱԼԱԼՑՂԼԻ,

Էրզրումյան ողբերգության պատճառը Անդրանիկը Բամարել Է կազմակեիպվածությանբացակալությունը,ավանդական ճալրենանիբության նվազումն ու խուճապի ծավալմանը զուգինթաց դավաճանության սողոսնումը: Երբ մտել են Սարիղամիշ,Նազարբեկովիառջեւ խնդիր Է դրել, որ միջոցներ ձեռը առնվեն ալնտեղեղած պաքեստներիապրանքները պարպանելու եւ այդ նպատակով Ալեքսանդրապոլփոխադրելու Բամար: Նազարբեկովըճակառակ կարծիք Է ճալտնել, գտնելով, որ Սարիղամիշը չպետք Է ճանձնել։ Ալեքպոլում,առաջնորդարանում պառկած օրերին, այժմ էլ այստեղիցԷ պարենի պաշարները քաղաքից ճանելու, Լոռի փոխադրելու Մարց բարձրացնում։ Ով գիտե, Է Բուսաբատությունն նրան թելադրում, թե՝ Բաստատ համոզմունքը: Թուրքերինլավ գիտեր, չէր ճավատում, թե նրանք պալմանագրին Ռավատարիմ կգտնվեն եւ չեն դրժի։ Համենալնդեպս, երբ Սարիղամիշի պաճեստներըդատարկելու առաջարկ Էր անում, թուիքերը դեռ Սարիղամիշըչէին գրավել, իսկ երբ Ալեքպոլից Էր պարեճամթերքը տեղափախելուԲարց դնում, Սարիղամիշն արդեն գրավված էր, եւ նուլն բախտին կարող էի արժանանալ կաեւ Կարնը:

Ալեքպոլից Թիֆլիս տեղափոխվելուցճետո են, ինչպես երեւաց վերը բերված գրությունից, Անդրանիկին վերստին գործի Ռրավիրել ու զորամաս կազմակերպելու առաջարկի գործնական քալլեր արվել: Այն օրերն ենճ եղել, երբ Թիֆլիսում պատրաստ կանգնած Էր թուրքական բանակի կազմից վերցված Ռալ գերիներից ճեւավորված վաշտը, որը գրագրութլուններումՍիբիրյան էր կոչվում: Ալդպես Էր, անունը Սիբիրլան Էր, բալց կազմը Բայեր, թուրքական կողմից իրենց զորամասի կռիվների բերումով գերի ընկած, Իրկուտսկ աքսորված ճալ զինվորներ: Դեռ Բեռվից Էին նամակ գրել նրանք, Անդրանիկի զինվոր դառնալու ցանկություն ճայտնել: Հեռվում էլ վաշտը խմորվել Էր եւ ալնտեղ ու Թիֆլիսումգումարվելուց ճետո մարզվել ռուս կողմից: Վաշտը կանոնավորապես մարզել Էին Ռրամանռատարների ռում Բրամանատարնեիը: Վերցնելով ալդ վաշտը եւ իր մոտի ութ Ռարլուր արեւմտաքալ զինվորներին, Անդրանիկն ապիիլի 1-ին գընացքով ճանապարհվում Է Ալեքպոլ: Նուլն օրը Ազգային խորհրդի զգուշական Բեռագիրն Է ուղարկվել Ալեքպոլ՝ Նազարբեկովին: Այն գրել Է Դաշնակցության Բեղինակավորդեմքերից Տիգրան Բեկզադյաճը, որը կորպուսի ճԲրամանատարին խորհուրդներ Է տալիս, որոնք պարզ են դարձնում կորպուսի դերի ռետ կապված՝ժամանակին Բըրիապարակմազչենթակա ճետեւյալ մի քանի ճշմարտությունները: Անդրանիկն ալդ զորամասը կազմել Է Նազարբեկովի, որպես կորպուսի ճրամանատարի, թուլտվությամբ: Այդ պատճառով է, որ Ազգալին խորքճուրդըթեեւ դեմ լինելով զորամասը ռազմաճակատ ուղարկելուն, արգելք չի ճարուցել դրա դեմ: ՄիաժամանակՆազար-

բեկովին զգուշացվել Է, որ պատշաճ չէ Ազգային խորորդի վստահություն Անդրանիկի նկատմամբ, ցանկալի Մամարելով, որ նա զորամասին ալնպիսի մի խնդիր առաջադրի եւ ալնպիսի ճեռավոր մի վայր ուղարկի, «որպեսզի նրա գործողութլունները վնասակար ազդեցություն չունենան»...կորպուսի մարտականխնդիրներիկատարման վրա: Մրաժամանակ դիվիզիալի վաշտերից մեկն Էլ, որ Միբիրյան Էր կոչվում, ճպատակաքարմար Է գտնվում, որ Նազարբեկովը վերցնի իր անմիջական տրամադրության տակ, այսինքն պատռի առանձնահատուկ Բսկողության կեիքո։ Մեծ նշանակություն տալով ապպա զգուշացումներին, Ռեռագրումանորաժեշտ Է ճամարվում, որ Նազարբեկովն Անդրանիկին նշված ցուցումները տա ենց Ալեքսանդրապոլի կայարանում, նրա տեղ ճասնելուն պես:: Դժվար Է Ռիմա ասել, թե Նազարբեկովը ճեռագիրըստացե՞լ

ԿՊՌՊԱ, Ֆ- 2100,

ց.

2.

գ.

283.

թ.

6:

կայարան եկե՞լ Է, թե՝ ոչ, խորհուրդները ալնտե՞ղ Է տվել, թե մի ուրիշ տեղ, մի բան, սակալն, պարզ Է, որ իսկապես Անդրանիկն իր զորամասով մլուններից, այսպես ասած, անջատվել, առանձնացվել, թշնամու Բարճակմանգլխավոր ուղղությունից մի կողմ գտնվող գծի վրա Է ուղարկվել: Ուզում Էր, թե չէր ուզում դա Նազարբեկովը, Բամենալն դեպս նա հնազանդ Էր Ազգային խորորդին ու ճոժարանամ՝ ի վերուստ տրված Ռանձնարարականներինկատմամբ: Եթե նույնն Էր ԽՆազարբեկովը, ապա ուրիշ չէր նաեւ Անդրանիկը: Դարձլալ իրեն ճատուկ նվիրվածությամբ ու մեծ եռանդով Է զա ձեռնամուխ եղել նոր զորամասի կազմավորմանը: Եվ վերջին: փուլի գործը գլուխ Է բերել բառացիորեն մի քանի օրում: Զորամասի զինվորներնարագ կերպով գումարվում են այդ մի քանի օրվա ընթացքում, բոլորն էլ՝ կամովին: Թիֆլիսում սկսված կամավորների Ռոսքը շարունակվում Է Ալեքպոլում։ Գալիս միանում Է միշտ անբաժազ Սմբատն իր խմբով: Գալիս են թե բոլորովին նորաստեղծ, թե մինչ այդ կռիվներին մասնակցած տղաներից կազմված խմբեր: Եկել էր ճրամանատարը,ուրիշ որտե՞ղ պետք Է լինեին զինվորները: Ոչ ստուլգ տվյալներով, այ, ըստ Ռուշերի, ձեւավորվելով կամեցողներից ընտրելու կարգով, զորքի թիվն անցնում Է երկու ճազարից Պետք Է որ ուռճացված չլինի այս թիվը: Ուսումնասիրվողնլութերում կա նաեւ ալն մասին, որ մարտի 10-ին Թիֆլիսից Ալեքսանդիապոլ Անդրանիկին ճայտնվել Է, որ Օդեսայից Թիֆլիս են Ռասել «ճին կամավորճերից» «մոտ 1000 տղայթ...իրենց զենքերով ու շորերով», եւ նրանք բոլորը սպասում են իր ճրամանին:Հազարը մեծ թիվ է: Նրանք կարող էին լինել ոչ միալն կամավորական ջոկատի զինվորներ, ալլեւ ֆիդայական կռիվների ընկերներ... Ապրիլի 7-ին Իգդիրից են ճրան գրել. «Հանուն տանջված եւ ճալածված ժողովրդի ազատությամ, մեր սրտերը խոնարճված Է եւ խոնարճվելու Է Ջերդ Ռրամաններիառաջ»': Խուլն օրը ճին ճալդուկ տղաներից երկուսը այսաիսի նամակ են նրան ճղել. «Մենք պարտավոր նենքլսելու եւ կատաիելու Ձերդ բարձր Բրամանները,որ մինչեւ Բիմա ալ մեզ եւ ապրիլի ընդճանուրգործի ճամար սրբություն Է եղած»: Հավանաբար առաջին այդ օրերին դիվիզիայի կազմավորման ճամար հրապարաՆույն կալին զորակոչեր են եղել ու փոխպալմանավորվածություն: են Ջեր դիվի7-ին ապրիլի Կարսից գրում Անդրանիկին.«Ղարսում զիայի անվան շուրջ ճավաբված է 250 ձիավոր եւ 400 Բետեւակ, որից

։

1 ՀՀ

2Ն.

ՊԿՊԱ, Ֆ. 370, տ.:

ՅՆ.

ց.

2, գ. 1,

թթ.

1--10

(Հարություն Ճապալյանի ճուշերը)։

տ.

ճետեւակ զինվորները..., որոնք ասել մենք գեներալ Անդրանիկից բացի ուրիշի չենք ուզում ճանաչել...» 1918-ի ապրիլի 6-ի թվակիրփաստաթղթում նշվում Է եղել: Սնճդրանիկի Է, որ Կարսում էլ ենթասպալականդպրոց եւ ճրա ճետապնդածնպատակին Է եղել բացված Ռախաձեռնությամբ ծառալել։ Հավանաբար կարճատեւ դասընթացներ են եղել: Մանասանդ որ շուտով պարզվել Է, որ դպրոցի ճամար բավարար թվով ուսուցիչներ Էլ չկան։ Խմորվել Է դժգոճություն: Դպրոցիսաները մինչեւ իս: իրենց անբավականությունն են ճաղորդել Անդրանիկին": Անկախ ալդ բոլորից, ալլեւս սովորելու ճամար օրեր Էլ չէին մնացել: Թշնամին առաջ Էր շարժվում: Գիտեին ռազմի գործը, թե գալիս Էին թե՛ առանց ռազմական ուսուցման ոչ, երիտասարդները ել թե՛ աղանց կանչագրեր ստանալու, կանչողը ճալրենիքն Էր: Եվ ՈրամանատարնԷլ սովորակա՛ն ԱնդրանիկըչԷր, այլ գեներա՛լԱնդրանիկը: Ռուսաց թագի տակ հալերը գեներալներունեցել էին եւ ալն Էլ պանծալի զորավարներ.Մադաթով, Բեճբութով, Լազարեւ, Տեր-Ղուկասով, Լոռիս-Մելիքով, բոլորն Էլ Բալրենակիցներեւ Բալ գեներալճեր, բալց, ցավոք սրտի, ո՛չ Բալոց գեներալներ: Գուցե նաեւ այն Է պատճառը եղել, որ նրանց ազգանվան «յանը» «ով» էր դարձված, որպեսզի ճանկարծ մեկը նրանց Բալ ու Բայոց գեներալ չկարծեր: Ինչպե՛ս կարելի Էր՝ Բալից Բայոց գեներալ: Անդրանիկըմիակն էր ու ճիածամանակ առաջինը, որը ե՛ւ ճալ գեներալ Էր, ե՛ւ լիովին ճալոց գեներալ: Նա գեներալ ԱնդրաճիկնԷր անունով, այլ ոչ գեներալը՝ իստ ազգանվան, որի բնորոշիչ վերջամաս «լանը» նուլնպես դժվար չէր լինի «ով» դարձնել, բայց, բարեբախտաբար, բանը դրան չէր րասել: Ռուսական ճրամանատարությանփաստաթղթերում անվազ դեմ արդեն սկսվել էր ոտնձգությունը. շատերում Անդրաճին գրելու փոխարեն «Անորոճիկ» Էին գրում, ճրամանատարնեին Էլ բանավոհում առանց ներողություն խնդրելու, որ աղճատում են, նույն ձեւով «Անդրոնիկ»էին Բորջորջում: Եթե բանը ազգանունը աղճատելուն Էլ Բասներ, վստաք ենք, որ նրա կլանքի մի էջն էլ պապենականայս Կրբությանը տեր կանգնելու կռիվն Էր լինելու, թեեւ մնացած բոլոր պատմածը, վերջին Ռաշվով, նանլ ալդ «տեր կանգնելն» Էր: Բայց կար նաեւ ուրիշ մի տեր կանգնել: Եվ դա Անդրանիկի կլանքի Ռետէրզրումլան պատմության ար էջն էր ու դրան հաջորդող ճոր փուլը: Անդրանիկիշուրջը, Ապաճովության խորհրդի ցանկուբացի Էլ կան մշեցի Մուրադի 400 են՝

.

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ.370,91,

գ.4,

թթ.

2-5:

2 ՀՀ

ՊԿՊԱՍ,ֆ. 370,

ց. 1, գ.

1, թ.»

թյամբ ու նսվսաճեռնությամբ եւ Սնդրանիկի իսկ, ինչպես տեսնում ենք, ոչ անտարբեր մասնակցությամբ ձեւվավորւլվողնոր ռազմանան միավորինալս անգամ վիճակված էր կոչել Հայկական առանձին հարվածողզորամաս: Անդրանիկն Էր ճրամանատարը: Այս պատիցի վեր, մինչեւ 1919-ի ապրիլը ներառյալ, Անդրանիկիկյանքի պատմությունը ալդ զորամասի պատմության բաղկացուցիչ մասն Է, ինչպես որ զորամասի պատմությունը Անդրանիկիկենսապատմությազ ամբողջը տվյալ գլխի հիմքն Է ու որոշիչը։ Երկուստեք է: Այլ դարձլալ օրագրության ճեւով գրի Է առնված, այս անգամ ճրամառատարի թիկնապաք եւ քարտուդար Եղիշե Քաջունու գրչով: Եվ դա առանձնապես արժեքավոր Է իր Ճավաստիութամբ նրանով, որ գրվել եւ լուա Է տեսել ոչ միալն իր իսկ' Անդրանիկի կյանքիօրոք (1921 թ.), այլ նրա «անմիջական ճսկողության տակ»': Ըստ այդմ, զորամասի կազմավորումն ավարտելու օրը ճամարվում Է 1918-ի ապրիլի 10-ը, վայրը՝ Ալեքսանդրապոլը:Ինչպես երկրապաճ դիվիզիան, սա եւս հայկական կորպուսի բաղկացուցիչ Էր եւ սկզբնափուլում Բրամանատար Նազարբեկովին ենթակա: Առաջին պաճիճ զորամանի խնդիրն Է ճամարվում Ալեքսանդրապոլ-Ախալքալաք խճուղու պաճպանությունը:Այդ խնդիրը ճանձնարարելովզոռամասին, սեզբից Էլ ճալտնի Էր, որ դրա ճամար քանիցս ավելի ուծեր կպաճանջվեն: Բավականերկար էր Ալեքպոլից մինչեւ Ախալքալաք ձգվող տարածությունը, որի մի ծայրից մյուսը զինվորներին ցրելը կջլատեր զորամասը, եւ նրա Բամար հեշտ չէր լինի գործել որպես միասնական Բարվածող ուժ՞: Նազարբեկովը գիտեր եռ օրվա խնդիրները,ե՛ւ կարող Էր նաեւ

կոաճել, թե գործողություններն ի՛նչ ուղղություններով կարող Էին զարգանալ, որտե՛ղ վճռական ու ոչ վճռական դեր խաղալ: Հիշելով վերը ճնշված զգուշողականը, նա Անդրանիկին մոտ բերելու եւ Ռակառակորդիգերակշիռ ուժերի սպասվելիք կենտրոնացման գծի վրա կանգնեցնելու փոխարեն, ծայրանկլուն մի տեղամաս Է տալիս, որտեղ նա դրվում Է լուորատեսակինքնավար դրության մեջ եւ գործում իր կողմնորոշմամբ ու տեղանքի թելադրությամբ: Նազարբեկովը, զինվորի դերը խորապես գիտակցողզորավարը, ապս դեպբում, կամա թե ակամա, առաջնությունը տեդին Է տալիս: Մինչդեռ Անդրանիկը, տեղի Բետ ճաշտ թե անճաշտ, ինչպես միշտ՝ դերի մասին Էր մտածում: Կորպուսի ճիամառատարությանՌանձնա1

Ժեներագ Ամդրանիկ.Հայկական առանձին Ճճարուածողվորամասը, Պութոն, 2. Ն. տ. էջ 12: թ. (այսուճետեւ՝ «...ճարուածող վորամասը»), էջ 5--6:

լծվում Է Հայաստանի նշված հյուսիսային շրջաննեոի՝ Ախալքալաքիեւ Ախալցխայի կողմերը թուրքերի հնարավոր

րարությամբ

նա

ճերխուժումը կանգնեցնելու գործին։ Անմիջապես տեղափոխվում Է Աղբաբաւմեծ գլուղի, ալնտեղ եւ մերձակա գյուղերում տեղաբաշխում իր զինվորներին, որոնք սարմանը հսկելու հետ մեկտեղ, զբաղվում Այսպես, շուրջ քսան օր, ըստ որում էին նաել զորավարժությամբ: ժամանակամիջոցում գտնվելով ոչ տառացիորեն նույն ամբողջ արդ

ի փոփոխումը ապրիլի 5-ի իր կարգադրության, Նազարբեկովը, թողնելով նուլն ուղղության վիա, Անդրանիկին առաջադրանք Է տալիս իր զորամասով գնալ դեպի Խանչալի գյոլ լիճը, մնալ ալնտեղ, պաճպանելով լիակատարճանգիստ իրավիճակ Ախալքալաքիգավառի ճարավային մասում եւ Բետեւել այն գործողություններին, որոնք

"Նազարբեկովն կատարվում են Կարսի մաիզի սանմանից դուրն: Աճդրանիկի ուշադիությունը ճրավիրում Է ճատկապես Ախալքալաքի եւ Ալեքսանդրապոլի միջեւ անվտանգություն պատելու վրա: Դրա ճամար անճրաժեշտ Է ճամարվում Ախալքալաքից մինչն Գյուլի ճաստատել:: Բուլաղ տանող ճանապարճի վրա պատակակետեր Գլուլլի Բուլաղը Ալեքսանդրապոլիաջ թեւում Էր, նուլն ալն շարքում, որտեղ արեւմուտքից, թուրքերի Բնարավոր Բարձակմանճանապարճին գտնվող Օրթաքիլիսաեւ Ղազանչի գլուղերն Էին։ Նախապես ենթադրվել է, որ թուրքերը չեն անցնելու քաղաքի արեւմտյան կողմով Ռոսող Ախուրլան գետը: Ալդպես սաճմանված Է եղել 1918-ի մարտի Յ-ին Բրեստ քաղաքում Գերմանիայի եւ նրա դաշնակից տերությունների՝Ավստրո-Հունգարիալի,Թուրքիայի եւ Բուլղարիայի դետ Ռուսաստանիստորագրած չարաբաստիկ պալմաճագրով: Խոր Ռուսաստանինոր կառավարությունը տվյալ դեպքում Բալկական Բողերի Մետ նուլն կերպ Էր վարվում, ինչպես որ ցարերն ու ճրանց կառավարությունը. ամեն անգամ, թուրքերի ճետ իրենց պատերազմը ավարտեուց ճետո. ճաղթում էին՝ աշխատում Էին Կարսը պատել սարմանի այս, ռուսաստանյան, կողմում, պարտվում Էին՝ փանճնում Էին թուրքերին: Կարսն ու ռարակից ԲողերնԷին պատասխան տվողը: 1914--18-ին Ռուսաստանը Բաղթող կողմ էր, պետք Է որ առնվազն Կարսն իր մարզով մնար, եթե Արեւմտյան Հալաստանի գրավված Բողերը միավորելու պաճանջ չէր դրվում: Բայց այս անգամ ուրիշ կերպ եղավ: Խորճրդային Ռուսաստանիղեկավար Լենինըգտնում Էր, որ երկիրը Բլուծված Է, ի վիճակի չէ պատերազմը Է

ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ.

370, ց. 1, գ. 1, թ.

14:

շարունակելու, բանակը ճոգնած Է՝ կովել չի ուզում: Իսկ ճեղատոխության դիրքերը պետք էր ամրապնդել, պետք Էր Ճաստատուն դարձնելիշխանությանգլուխ անցած զոր կառավարության՝Ժողկոմխորճի դրությունը: Արտաքին ճնշման դեմ կանգնելու միակ միջոցը Բամարվում Էր զիջումների քաղաքականությունը։ Արտաքին ճնշողները որպես Քառյակ դաշինք միավորված պետութլուններն էին՝ Թուրքիան եւ Բուլղարիան:ՊաԳերմազիան,Ավստրո-Հունգարիան, հլուսիսում շռայլորեն զիջվում Էին սաճմանակից մեՌանջողներին ծազանգվածտարածքներ: Հարավում՝ Թուրքիայի ճետ Կովկասյան սաճմանում, ուրիշ ոչինչ որ չլիներ, Կարսը, ճրա ճետ Արդաճանը, կար ու կար: Բալց դա այս անգամ արվում Է ցարի ճանձնելու ձեւից բոլորովին տարբեր եղանակով: Նախ հռչակվում Է ռուսական զորքի կողմից գրավված ԱրեւմտյազՀայաստանիբնակչության ինքնորոշման իրավունքը, նա՛ պետք Է որոշեր իր ցանկացած պետական իշխանությանձեւը, տնօրիներ իր Բարցերը։ ՄիաժամանակՌուսաստանը պարտավորվում է գրավված մարզերից, որոնք Ռիմնականում Ռայաբնակ Էին եւ Բալկական, դուրս բերել ոուսական զորքերը, որոնք, ի դեպ, Բիմնականումարդեն դուրս Էին բերված: Բայց, անայ մարտի Յ-ին պալմանագիրնստորագրելիս, Արեւմտյան Հալաստանի մանին ոչ մի խոսք չասելուց բացի, Կարսն ու Արդաանն Էլ Էին զիջվում Թուրքիային: Եվ ալդ ալն դեպքում, երբ դրանք ռուսաստանլակ տիրապետության տակ գտնվող Բողեր Էին, իսկ Ռուսաստանն էլ դաշնակիցն Էր Անտանտի տերությունների, որոնք ճաղթող կողմ Էին եւ նրանցից մեկնումեկի կողմից պարտվողին ճողեր զիջելու մասին պատերազմնավարտելուց Ռետո որեւէ խոսք չէր կարող լինել: Բայց ճիմա Ռուսաստանն այլեւս առաջվանը չէր, նա խորճիդային Էր, որի կառավարությունըընտրել Էր կյանքի սոցիալիստականուղին եւ իր կապերը խզել պատերազմ մղող Անգլիայից ու Ֆրանսիայից, իսկ Բրեստի պալմանագիրն Էլ, ճետեւապես, նրանցից անջատ էր, սեպարատ: Սեպարա՛տ պայմանագիրըպետք Է վերջ դներ պատեեւ րազմին, Ժողկոմխորճն Էլ պետք Է ձեռնամուխ լիներ իր տիրապետությունըամրապնդելու, երկրում նոր քաղաքականություն ծավալելու գործին։ Մեջտեղը տուժում Էր հալ ժողովուրդը: Թուրքիայի ձեռքերնազատ էին արձակված: Ռուսական Բին բանակն Էլ չկար: Պայմանագիրը կնքվելուց Քետո Թուոքիալի ճամար ալն դառձում Է պարզապես առաջ շարժվելու եւ գրավելու սովորական մի սնցաթուղթ՝ երբ ուզենար եւ ինչքան ուզենար: Այնպես որ թուրքերը պայմանագիրը պզատորեն խախտել են, եւ Կաիսը գրավելուց հետո

Յ2

«Անդրանիկ»

նրանց զորքերը անցել են թե՛ Ախուրյանը, թե՛ մյուս բնագծերը եւ մալիսի 15-ին Ռալտնվել Ալեքպոլի պատերի տակ, որտեղ մղված երեքժամյա կովից ճետո, ինչպես գրում Է Անդրանիկը, կանոնավոր Ցալկական զորքը քաղաքը ԲանձճնելԷ եւ ճաճանջել դեպի Ղարաքիլիսա քաղաքը: Անդրանիկը, ալդ բոլորին անտեղյակ, իր խաղաղ ճանգրվանում ճանկարծակի հայտնվել Է թուրքական զորքին դեմ Բանդիման... «իմ վրա եկող թուրքական զորամասի ճետ 8 օր կռիվ ունեցա, առանց մեր զորամասերենոչ մեկուն ճետ կապ ունենալու», --ալսպես գրել է Անդրանիկը, առանց հրամանատարՆագզարբեկովի անունը տալու, անպայման Ռամոզված, որ զորամասերիմիջեւ կապի խզումը տսմղանդավորզորավարի ոչ գիտելիքներինԷր Ռամընկնում, ոչ Էլ նրա Բարուստ մարտավարականփորճին: Դրանից Մնդոբանիկի զորբը կարող էր պաշարվել, որպիսի ճնարավորությունիցթշնամուն են նրա արագաշարծությունն ու ճակաճարձակումները՝: զրկել Օրագրողը վկալում է, որ Ալեքպոլի ճետ վերջին կապը եղել է Բենց քաղաքի վրա թուրքերի վճռական ճարճակման պարին, երբ ամեն ինչ ավե ուշ Էր, եւ մինչեւ քաղաքը Բամձնելը՝ ընդամենը ծամերի Բաշիվ: Նազարբեկովը ՌրաճանգելԷ. «Թուրքերը Բարձակվեցին Ալեքպոլի վրա, զարկիր կողցից»: Սա օրագոողի բառերն են: Մինչդեռ պարպանվել Է Նազարբեկովի 1918-ի մայիսի 18-ի ցերեկվա ժամը 12-ի գրությունը «Գեներալ Անդրանիկին»: Նա պաոզ ու որոշ գրում է, որ թուրքերը առանց ճալտնելու, ճուն ալդ օիր ժամը 7-ին ճարձակման են անցել։ Վաղ առավոտից Էլ սկսվել են կռիվները: Թուրքերը անմիջապես վերջնագիրեն ներկայացրել, քաղաքը անճապաղ մաքրելու եւ մինչեւ 25 կիլոմետր ետ քաշվելու պաճանջով: Միաժամանակնրանք խնդիր են դրե, որ երենաթուղու ամբողջ շարժական մասը, Ալեքպոլից մինչեւ Ջուլֆա, դրվի իրենց տոամադրության տակ՝ անգլիացիներիդեմ օգտագործելու նպատակով: Ելնելով այս ամենից, Խազարբեկովը, ալնուամենալնիվկատարելով Բրամանատարիիր պարտքը, Անդրանիկին մարտական առաջադրանք Է տալիս` Ախուոյանիափին գտնվող իր զորամասի առանձին ստորաբաժանումներովդիրք գրավել Բարձակվող թշնամու Բամապատասխան թեւում եւ գործել ինչպես որ կթելադրեն դեպքերը, օգնություն ցուլց տալով. Ալեքպոլիզորախմբին: Ընթերցել Է Անդրանիկը այս փաստաթուղթըեւ վրան գրել. «թուրքերը ուլթիմաթում կուտան Նսւզարբեկովին»՛:Այ Է, որ օրագրողը ասում է. «զարկիր կողքից»: Հրանոթներիզորավոր թնդլունները Բեռվից անգամ լսելի են եռեւ: 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 370,

ց.

2,

գ.

40ա, թ. 101:

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ.

ֆ. 370, ց-1, գ.2:

տեւել Է ընդամենը երեք ժամ, որից Ռետո ոչ մի տեղեկություն: Միալն վրա Բասած լռությունից պետք Էր կռահել եղելությունը: Հուլսի մի դուռ էլ փակվեց: Թուրքերին տիրելու մի բուռ ճայկական Բող Է մնում: Անդրանիկն իր զինվորներով փակուղի Է մտնում: Երկաթուղուց բացի նրանց չորս կողմը փաստորեն թուրքերն Էին Դա

զբաղեցնում:1բԲոտակայքիգլուղերի աճ բնակիչներըօգնության Բուլսով վխտում

ու

սարսափի մատնված

Էին անդրանիկյան զորքի ու ճախ կողմերում: Նրանք Էլ, որպես արեւելարալ ժողովուրդ, աջ Ռուսաստանին միավորվելու օրից շուրջ Բարլուր տարի ի վեր որ գաղթ բառի օգտագործել էին միալն պատմություններ անելիս, Միմա մտքնեիրումմիակ Բուսադրող բառը ալդ Էին տեսնում: Նոանց ճախռիների մեծ մասը Ռին գաղթականներ Էին, ժառանգները իմա

դառնալու Էին նոր գաղթականներ, որոնց երթի վերջնագաղթն Էր լինելու: Բալց ո՞ւր պիտի գաղթեին նրանք, արեւմտահալերի շառավիղները, երբ ճիմա Ռուսապար Արեւելյան ՀայաստաննԷր ոտքի տակից գնում: Եվ գամվում են անդրանիկյան զինվորին ու զորքին, տուն, գերդաստան առ գերդաստան գումարվում են ու տուն առ Ռոծ բազմություն: ձուլվում որպես գաղթականների Օրագրողը, որ դեպքերի գրի Է առել Սնդրանիկի վերճուշին ունկընդիր, պատմում Է՝, որ Ալեքպոլը հանձնելուց ճետո Աճդրանիկն

ալեւս ընկնելով անելանելի վիճակի մեջ, միալնակ պիտի վճռեր իի անելիքը: Գրեթե բոլոր կողմերից Էլ թուրքեր Էին՝ Աղբաբայի թուրքեր, Սխալքալաքի թուրքական շրջան, Բորչալուի թուրքեր, եւ շարժվելու Բամար մնում Էր միալն երկաթգիծը, ալն Էլ, ինչպես շատ շուտ պարզվեց, վտանգի ենթակա, որովճետեւ գրավվեց նւ Բապալելու դեպքում ալդ ճամփան էլ կփակվեր: Միակ միջոցը Անդրաճիկըտեսճում Է, ըստ օրագրության, դեպի երկաթգիծը շարժվելը, որտեղից Ռնարավորկլիներ կորպուսի մյուս զորամասերի ճետ կապ ճաստատել եւ մտնել գործունեության ընդճանուր ոլորտի մեջ: ԽուճւսպիԷր մատնվածթե՛ արդեն գրավված, թե՛ դեռեւս չգրավված վայրսրի ճալ բնակչությունը, որն այս ու ալնտեղ զանգվածաբար գումարվել եւ գաղթի ուղիներ Էր ոռոնում: Ուստի Անդրանիկն իր զորքի մի մասին շարժել Է դեպի մոտակայքի Գլուլի Բուլաղ Գլուղի բարձունքները, որպեսզի տեղաշարժվող գաղթականությանը

պաճապանկանգնի թուրքերի ճարձակումներիցեւ Բնարավոիություն նրանց դուրս գալ դեպի խուսափելու Մարմար ճամփաները: ԱնդրանիկըԲիշելու առիթ Է ունեցել. «Ալս տեղեն 20 գլուղի ճալ տա

"

Թեեւ

ժամանակներըշփոթելով:

ժողովուրդը Ռետս առնելով ուղղվեցա Ջալալօղլու: ԶԷի կրնար 20.000 գաղթականությանը թողնել բախտին՝ ճեռանալ: Մեկուկես օր կռվելէ բավականին ճամբա բռնեց վերջն Է միալն, որ գաղթականությունը դեպի Քոլագիրան երկաթուղիի կայարաձը, որով կրցա մեկնել Քոլագիրան գլուղը, ուր գտա բանաստեղծՀովաննես Թումակլանը»': Թուրքերը, չնալելով տեղանքի դժվարություններին, բարձրանում հն դեպի լեռները եւ ձորերի միջով առաջանալով՝ շրջապատում Անդոանիկի զորամասի ճախ թեւը: Կռիվը, որ դառնում Է այլեւս անխուսափելի, տեւում Է մինչեւ գիշեր եւ շարունակվում նաեւ ԲաԷ օրագրողը,-ամենակատաջորդ օիը: «Ալսօովա կռիվը,-- ասում ղին Է, ... գաղթականությունը բռնել է ամբողջ շոսեն եւ կշարժվի դեՋալալօղլի, չգիտենալով, թե որտեղ Է լինելու վարջին պի

Լոռի,

կայանի»: Եվ զորամասը բռնել Է նախընտրած երթի ալդ ուղին, ալսուճետ

մտնելով նաեւ գաղթող բնակչությանը պատվար կանգնելու պարտականության տակ: Օամփեզրիհալ գլուղերը անտարբեր չեն եղել դեպի իրենց երկիրը մտած թուրքական զորամասերը: Նրանք մի դեպքում զենքով դիմադրել են ու պաշտպան կանգնել իրենց գյուղերին, մի ուրիշ դեպքում Էլ փորձել են աղուճացի ուժով սանձել նրանց ու խուսափել արլունաքեղությունից։ Եղել Է, որ նաեւ փող են ճավաքել եւ գումար տալու միջոցին են դիմել: Անպաշտպան Էին, անկազմակերպ, ուստի եւ՝ անզոր: Իսկ թշնամին մնացել Է նուլնը եւ գանձն Է վերցրել, եւ բնակչությանն Է սրի քաշել: ՍՄնտարբերդիտորդներ չէին ճամփեզրի թուրքակաղ գլոփտերի բնակիչները: Հարձակվել են նրանք տառապանքով ու տքնանքով գաղթող ճալության վրա, թալանել ու կոտորել: Եվ Բենց գաղթի այդ ճամփաների վրա Էլ թուրքերի դեմ կովի մեջ մտած զինված ու անզեն Բալ երիտասարդները ստացել են իրենց մարտական մկրտությունը. մալրերին ու քուլրերին էին պաշտպան կանգնում, որ գերդաստանի գոնե մի ցորեն ճատիկը ծլարձճակերԲայրենի Բողի վրա: Վտանգկար, որ երկաթգիծն ու փարակիցճամփաներն Էլ թշնամու ձեռքը կընկնեն եւ դոները կփակվեն չորս կողմից: Ծանը ու աճելանելի էր վիճակը թշնամուց զեիծ մնացած ճայոց վերջին Ռողակտորի նաեւ մլուս փատվածներում, թշնամին այլեւս ոչ թե ճեռավոր, այլ օրերի ճաշվարկով մերձավոր խնդիր ուներ. մլուս կողմերով Էլ առաջ գընալ դեւվի Ղարաքիլիսա, ապա Ալեքսանդրապոլից դուրս գալ Սար1 «Ջօրավար Անդրանիկ կը պատասխանե...», էջ 26-26: էջ 17--18: րաւմմասը»,

52 :«...ճարուածող վո-

դարաբադիդաշտի, Սրագած լեռան նտորոտնարով Աշտարակ, եւ այդպես բոլոր ճամփաներով՝դեպի Երեւան, ուր նւ մի վերջին ճաիվածով լուծել Ռալության՝որպես ժողովրդի, որպես մշակույթի քհ լինել չլինելու ճարցը: Ծրագիավորվածցեղասպանուպատմության անբաժան մասն էր Ղարաքիլիսայի եւ Լոռու բարճթյան նայւախնդրի

նրանց ճետ Ջալալօղլու գրավումը, որը շարունակվող գծի վրա Բալ բնակչության Բետ ճաշվեճարդարիտեսնելուց զորքերին դուրս կբերեր դեպի Ղազախ ու ալդտեԲետո, թուրքական խորքերը տանող ճանապարճը: Ալնպես որ, Ադրբեջանի ղից Էլ դեպի ալս ամենը կռաճող Նազարբեկովը ճետագայում, կանգնած լինելով փաստիառաջ, ըստ երեւուլթին այլեւս սոսկ Ազգալինխորճրդի.հարցականներովչի ղեկավարվել, որ դեպի Երեւան թուրքերի առաջխաղացման ամենավճռական պաճին անգամ Անդրանիկին իր բաճակով դեպի Երեւան տեղաշարժի առաջարկ չի արել: Ուժերը տեղաբնւշխըված Էին։ Հիմնական զանգվածը կուտակվում Էր երեւանյան ուղղուգիծը պաճեթյան վրա, մնացածը Համամլու--Ապարան--Աշտարակ լուն Էր տրամադրված,իսկ դեպի Ջալալօղլի թուրքերի ճանասպարճին Անդրանիկի գտնվելը այլեւս ոչ միալն դեպքերի բերումով Էր, այլեւ Բրամանատարության պաշտպանական մտաողացմակը ճամաճալն: Ժամանակին, կռիվների բուն ընթացքում, երբ Ղարաքիլիսայում թուռքական զորաբանակների դեմ մատու եւ կենաց կռիվներ Էին, ժողովուրդը խորտարակուսանքի մեջ Էր եւ իրեն կեղեքող Բարցին պատասխան տալու ճամար ճիշտ եւ շինծու զանազան, իրարամերժ պատճառներ էր ենթադրում, որը բացասաբար Էր անդրադառնում կովող մարտիկներիԲոգեկանաշխարհի վրա: Հին ղարաքիլիսեցիներըմինչեւ 40-ական, 50-ական թվականճերն է. ախով ու վախով, խոր ցավով ու ափսոսանքով վերհիշելով, ասում Էին. «Բոլորիս աչքը ջուր կտրեց, այդպես էլ Անդրանիկը չեկավ, ասում էին գժտված Էր Ղարաքիլիսալումկռվող Նժդեճի Բետ, խռով Էր նրանից...»: Այս Էր՝ խռով Էին, գժտված, Բամերաշխչէին իրաոր ճետ, կարծես թե Բայերը պարտության, աճռրաջողության ու

գլուղերի րավանդակի

ու

նաքանջիուրիշ պատճառ չպետք Է ունենալին: Եվ ժողովրդի աչքը ճանապարճին մնաց, ոիի պատճառը Անդրանիկիետ մղված լինելու առեղծվածնԷր: Եթե սա մեղք Է, ապա դիաճում Անդրանիկըբացարճակապեսոչ մի բաժին չունի: Ժողովուրդը ճշմարիտն իմանալու Ռամարբանարլուսորեն Էր պատճառները որոնում, իսկ ճրամանա-

Այդտեղ, ՃետագայումԿիրովական անվանվածայդ մեղմ մարդկանցքաղաքում է անցել սույն գրքի Ճեղինակի ուրախ կությունը: "

ու

ու

բարեճամբույր տխուր ման-

ինչ իմանալով ճանդերձ, անկեղծության դեպքում մի բաժին չէր կարող տեսնել եւ ակնարկել: Կովկապան ռազմաճակատի ընդճանուր սպայակույտի ճախնին ենթապետ Գ. Ղորղանյանը ճատուկ գիրք է գրել «Հալերու մաւնակցությունը ճամաշխարճալին պատերազմի Կովկավպան. ճակատին վրա» խորագրով, որում ե՛ւ ընթացքի փաստաթղթերն են, ե՛ւ մասնակցի ճԲուշերը. «Զօր. Անդրանիկին, որը մայիսի 1-ին իր ջոԳյուլի Բուլաղ գյուղի, հրամալվեցավ գործել կատով կը զ-ավեր դեմ, պանպանելով ճամբաները դեպի Ախալթեւին ձախ թուրքերու եւ Վորոնցովկա (Լոռիի դաշտին մեջ)։ Միաժամանակ զօրքալաք Նազար"նւան կարգադրեց կազմ ու պատրաստ դարձնել երկու Հրամալվելավ, որ տեղական գունդերը՝ Ախալքալաքի եւ Լոռիի։ իսկ անոնցմե երնրորդ մտնե Անդրանիկի ջոկատի կազմի մեջ, Ղազախի գունդը երթա դեպի Ղա՞աքիլիսեն եւ մտնե Բալկական զորաբաժնի կազմի մեջ։ ...Զօր. Անդրանիկ կապաճովեր գլխավոր ուժերու աջ թեւը, ...իսկ գլխավոր ուժերը իրենց դասավորությամբ կապատովեինԵրեւան եւ Ղարաքիլիսե---Դիլիջանտանող խճուղինեիու ճանգուլցի: Վերջապես Ա եւ Բ առանձին կիսաբաժինները Սարդարաբադ փոխադրվելով, կը զորացվեր Երեւանի ջոկատը, որը կըպաշտպաներ ՀայաստանիԲարավային շրջանները եւ կասլաճովեր անոր մայոաքաղաքը»: Եվ ուժերի նման տեղափոխման ճնաւտատականը՝ «Զօրի. Նազարբեկովի ընդունած որոշումը լիովին կի Բամապատասխաներստեղծված կացության՝ նկատի ունենալով թշնամիի ուժերուն գերազանցությունը եւ Բայկական զոռոքերու բարոլակաճ նվազումը»: Ճիշտ Է, Ղորղանյանը ճիացած չԷ Անդրանիկիտվյալ կովի արԷ բացատրվում, ակ Իչ դլունքներով, բայց դա ՃԲանգամանքներով անձնավորութամբ. «Անդրանիկ չճաջողեցավ Գյուլլի Բուլաղին կողմեն ազդել թուրքերու ճախ թեւին վրա։ Իր դեմ կը գործեիս գերազանց ուժեր (5-րդ թուրքական զորաբաժինը), որոնք Գարախճչի լեռնանցքի մոտ (Ալեքպոլ--Թիֆլիս ճամբուն) տեղի ունեցած կովեն Ռետո գրավելով Մոկրիլա Գորի (Թաց լեռներ) անցքելը, հլան Լոռիի դաշտը ու Անդրանիկը մայիսի 19-ին ստիպվեցավ քաշվել դեպի Ջալալօղլի: ...Անդրանիկը, որ երկու օր շարունակ եր կաւեցներ թուրքերու շարժումը Ջալալօղլիի մոտ, ճԲարկադրվածզահանջեց եւ մալիսի 22-ին բանակեց Դսեղ գյուղի մոտ...»': Է, այլ ոչ անձնական Ռազմագետիխոսքի պատճառրաբանմնություն տա"ությունն

ամեն

դրանցում Անդրանիկի մեղքի ոչ

Հատվածներգրքից,

տե՛ս

«Հայրենիք»,783 (63),

1928 թ.:

ճանդիմանություն:Ինչպես նկատվեց,

Գ. Ղորղանյանը չի ազորառազմաճակատի Անդրանիկին տվալ ճատվածում նշառադառնում ու սխալին, պարզապես գրտկելու մասին Նազարբեկովի վճռի ճիշտ ամեն ինչպես զորքը, մի այ զորաբաժին. Անդրանիկի որ նելով, նաեւ ճատվածում այդ տեղաբաշխված լինել: Սա ուրիշ կառող Էր

Ռարց է: Բալց

աճա

մի դեպք, երբ ռազմի գործի վերաբերյալ բանաստելծի

Բամարճակու վճռական, որքան կարուլ Էր լինել ռազմագետինը:Դարձյալալդ խոսքի ճեղինակը Հովիաճնես Թումանլանն է: Նրա արխիվում պահպանված Է իր ճեռքով Ռատուվ գրված մի բացատրություն: Երեւում Է ինքն Էլ դժվող Է տաբակուԲակիրճ ռանքների առօիյա առատությունից. «Ղարաքիլիսայի անկման օրից սկսած անդադար մարդիկ են պատաճում, որոնք դատապարտում են Անդրանիկին, որ Ղարաքիլիսայլի պատերազմի ժամանակ խոշոր ուժերով մնաց էնքան մոտրվ Դսեղ նստած, մինչդեռ եթե օգնության Բասներ Դվայլից։ պատերազմը բոլորովին ուրիշ ելք կունենար: Ատ, միանգամալն ճշմարիտ են ասում: որ եթե Անդրաճիկը 1ոււու կողմից, Դվալից օգնության ճասներ, պատերազմը անկասկած ուրիշ ելը կունենար, սակալն բոլոր խոսողները մի բան չգիտեին, որ նենց էղպես Էլ ծրագրված Էր եւ պատրաստվելուվրա Էր, երբ զինվորանաճբարձր ճրամաճատարությունից ճրաճանգ եկավ Անդրանիկինմճալ Դսեղ եւ պաշտպանել երկաթուղու գիծը: Դսեղից առճած տեղեկությանճետեւանթով մինչեւ էս ճրամանը փոխվեց, արուն երրորդ օրն էր, եւ գրեթե միաժամանակ եկավ Ղարաքիլիխոսքն

Է նույնքան

սայի անկման բոթը»: Հ.

Թումանյաննիր ակնարկներումփաստեր նկատի ունի: Ինչ ասել

Է՝ «Ռենց Էդպես Էլ ծրագրված Էր»: Նշանակում Է, նախապես ալդպես Է նպատակահարմար գտնվել: Հնարավոի Է, որ նախապես որոշվածն

Էլ ՌայլտնիԷ դարձել դրսում, եւ ծագել են ճրապարակալին տարակուսանքները:«Բարձր Բրամանատարութլյունը»Ազգային խոոճրդի եւ Ապահովության խորհրդի կամքը կատարող Նազարբեկովն Էր: Ավելի Է Ռետաբրքիր «Դսեղից արված տեղեկության Ռետեւանքով» ակնարնը։ Պարզ Է, ինքը՝ Հովճաննես Թումանյանն Է, որ Դսեղից Բարց Է բարձրացրել Անդրանիկին տեղաշարժելու մասին, բայց ալեւս ուշ Էր: Այս բոլորի պատճառն այլն Է, որ թե՛ բանակի ճրամանատարու-

1 ԳԱԹ, ֆ. Հ. Թումանյան: Գրողի այս ւսիաստաթուղթը ժամանակին Ճրապարակված է եղել մաւլուլում. «Հորիւլոն», Թիֆլիս, ԻՇ168, 10.08. 1918 թ.

թյունը, թե՛ գործին մոտ կանգնած ազգային քաղաքական գործիչներից շատերը ճակված չէին, որ Անդրանիկը կովին աչքի ընկնող տեղում ու դերում մասնակցեր: Ըստ նրանց, ցանկալի Էր, որ ստվերի տակ մնար. Թուրքիան հարձակվող Էր, նուլն ընթացքում Ռաշտութլյան

բանակցությունները,առջեւում Բաշտության Բույսի,

եւ ավելի լավ Էր տեղը ավելորդ նիա կրքերը չբորբոքելը, Թուրքիային գերադասելով Ռուսաստանից: Ռուսաստանիկազմում արեւելաճալության կլանքի 90 տարին քիչ տառապանքներ չէին պատճառել Ռալության ալդ հատվածին: Սա Էլ օրվա մտալնություն ստվերարկում Էին գոյատեւման ՌաջողուԷր: Այդ տառապանքնեոըր եւ մինչեւ իսկ ուրախալի այն մոռացության մատնում թլունները խիախճանքը, որով արեւելաբալությունը 1827-ին դիմավորեց ոուսաց զորքի մուտքը Երեւան եւ ճաջորդ տարի՝ Թուրքմենչայ գլուղում կնքված պալմաճագիրը: Ստացվում Էի Թուիքիայի դեմ պատերազմ եւ նուն Թուրքիպլի սիրաշաճում: Ոմանք օրը տեւական ժամանակից վեր դասելով պատմության ճետ էին կատակ աճում: Հակառակ դեպքում Անդրանիկիմտերիմներից մեկը Նազարբեկովի վերը վկալյակոչած նամակից ընդամենը Բինգ օր անց, պարզ Է, նրա բովմանդակությանը անտեղյակ, Անդրանիկին չէր գրի. «Քո եւ մեր բոլոր գործունեությանց դեմ... Բամառ պրովոկասիոն եւ դավադրություննեիու փրուիականդա Է մղվում եւ ամեն կերպ աշխատում են մեր գործունեությանճցարգելք լինել։ Ալդ պատճառով լավ կլիներ, որ միշտ

Ռամարվում, այսպես ասած,

չափավոր

գործնինք»':

Ինչպես ասվեց, Անդրանիկը Էրզրումից Ալեքպոլ վերադարձից ճիվանդ Էր, բայց ոչ ալն աստիճան, որ Նազարբեկովին դիմեր իրեն ճրամանատարիպաշտոնից ազատելու խնդրանքով: Որոգայթներն են Ճարկադրել: Խազարբեկովն Էլ մի պատրվակի Է սպասել: Եւ ծնվել Է մարտի 17-ի Ռիշլալ պատասխանը.«Ալեքպոլ, գեներալ Անդրանիկին, պատճենըգնդապետ Բեժանբեկովին...»: Անդրանիկի փոխարեն ժամանակավորապես զորամասի Բրամաատար Է նշաճակվում գնդապետ Բեժանբեկովը, իսկ Բարցին վերջնական լուծում տալու ճամար Անդրանիկի դիմումը ուղարկվում Է Կովկասյան զորթերի գլխավոր հրամանատարին եւ Հալոց ազգային խորճուրդ-: Ծիշտ Է, սրանով Անդրանիկին պաշտոնից չեն ազատել, բայց ճարցը շարունակել Է մնալ: Դա ռազմի դաշտում իր տեղի ու դերի ճարցն Էր, որը չշտկվելովչ ըստ նրա կամեցածի ու պաճանջածիչլուծվելով՝ Բետո

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

1, գ. 1, թ.

15--16:

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ.

370,ց. 1,գ.2.թ.

2:

Էր ժողովրդի շարունակում խորացմանը: կուսազքների

մեջ տեղիք

տալ

իր նկատմամբ տարա.

Էլ կարող Էր Մալիպան օրերին պարզ Էր դառնում, որ Երեւանն կրակի տակ: Դժվար չէր դա կռաճել: Բալց ալդ թուրքական ընկնել նկատմամբ Անդրանիկի ցուցաբերվող անգամ Ռոգատարուօրերին թլո՛ւնը այն Էր դարձլալ, որ նա իր բանակով կենտրոնից ճեռու մնար, մի կողմ քաշվեր։ Նույնն Էր կրկնվում, ինչ որ Ղազանչի ուղարկելիս: Ըստ որում այլս անգամ ճամապատասխան անձինք ու բաստատութլունները չեն զլացել նրան անձամբ տեղյակ պատել այդ մասին: Մալիսի 8-ին «Հալկական հարվածող զորամասի ճրամակատար գեներալ Անդրանիկին» Թիֆլիսից պաշտոնական գրություն Է ճղել Հայաստանիապաճովության խորորդի նախագատը՝Վ. Փափազյանը: Երկուսն Էլ արեւմտահայոց որդիներ Էին, եւ թվում Է, թե ճզրանցմիջեւ փոխադարձբարյացակամության ճարցում տարակույս չպետք Է լիներ: Հենց դրանից Էլ սկսել Է Վ. Փափազյանը,գրությունը վերնագրելով«Հարգելի ճալրենակից» ջերմ բառերով: Հստակ երեվում Է, որ Անդրանիկը մինչ ալդ ճատուկ նամակով բողոքել Է իր վիճակից եւ առաջարկներ արել բանակալին ուժերի ոչ ճիշտ տեղաբաշխման վերաբերյալ: Նամակն ստաճալում պես Ապատովության Է խորճուռդն «անմիջապես ժողով Է գումարել», «ուշադրության նաեւ եւ Անդրաճիկի «տեղեկագիության ճիման վրա, Բիմնվեառել» լով բարեկամների շարք մը թելադրանքների վրա» ճարկ եղածի մասին ՌեռագրելՆազարբեկովին: Ինչպես երեւում է՝ ճարկ ալդ

եղածը պատճառաբանություններեն, որոնք, որպես Նազարբեկովին Բղված Ռեռագրիիպատճեն, ուղարկվել են նանւ Անդրանիկին: է, թե տվյալ պատին «կովկասյան կառավարուՀավաստիացվում թյունը ամեն զոտողութլուններով» ջանում Է որեւԷ առիթ չտալ, որ թուրքական բանակը սաճմանն անցնի: Բայց սա չէ գլխավոր Ռոգսը, աղ այն, ինչը մինչ ալդ

նպատակաբալսար չէին գտնում Չրան բաասել. «կր գտնենք, ցեիբաց որ գլխավորապես թուրքանալ զորաեւ մասերի Ձեր ներկայությունը ալնտեղ վերոճիշլալ տեսակետից կարող է ճարմար առիթ ճամարվել թուրքական բանակի կողմից եւ անցանկալիարդյունք ունենալ թե՛ զինադադարի ճարգման եւ թե՛ մանավանդթուրքաճալերի շաճերի տեսակետից»: Սա Է նոր, պատերազմների պատմության մեջ մինչեւ ադ չեղյալ, փիլիսոփալությունը.ճակառակորդը կռիվն սկսելուց ճետո դւո պիտի նաեւ իր կամքը թելադոի, թե ինչպիսի եւ ում ղեկավարած գորռերը ոիտեղ դուրս իր դեմ։ Այս էլ քանիերորդ անգամ ակնարկ-

բերել

վում Է, թե ճակառակ դեպքում թուրքական կողմը կարող Է չճարգել զինադադարը: Ի՛նչ զինադադար: Կռիվը գնում է, թուրքերն առաջ են գալիս, քաղաք քաղաքի Բետեւից գրավում են եւ բնակչությանը են, չԷ որ կոտորում այլ ամբողջ նի ժողովուրդ, ու դեռ այդ Շողո« վըրդի բախտը տնօրինողները զորավար են ետ մղում ճակատների մի ետնաբակ, որ նրա ճալնը լսվի, նրա անունը ճալտնի չդառնա, ու գուցե թե թշնամին էլ ավելո՛րդ զոճեր չտա: Սա ալնքան անսպասելի Է ու անձավատալի, որ եթե «բախտի» բերմամբ այս փանստաթղթերը մի դեպքում Տիգրան Բեկզադյանի, մի այլ դեպքում Էլ Վաճան Փափազլանի գրածները չլինեին, ով կտավատարայս խորիմաստությա՛նը:Հավանաբարբոլորն Էլ ճամոզված են եղել, որ եթե ոչ այլ ոք, անպալման ճարգարժան ու խոճեմ Անդրանիկը պետք Է որ անմիջապես ճասկանար, թե բանն ինչումն Է եւ ճիսուներեքամյա զինվորի ու զորավարի իր գլուխը խոնարճեր ալդ իմաստնության առջեւ: Մյս Էլ, ներողություն, դարձյալ մեր բառերն ու մեր դատողությունը չեն, այլ բառացի գրված են Վ. Փափազյանիճամակում. «Վստաճ ենք, որ կը ճասկանաք մեր երկլուղը եւ ապս առիթով կորպուսի ճրամանատարի նետ բանակցութան մտնելով կընտրեք ճարմարավոր մեկ վայր, ուր Ջեր զորամասը պիտի կարենա ավելի

կաճնոնավորվել...»:: Էլ ինչո՛ւ Էր ժողովուրդն ակնապիշ սպասում, թե որտեղ Է իո զորավարը Ռալտզվելու: Համբերությամբ եւ խռովաճուզ ճաշտվելով իր վիճակի Մետ, Փլուլի Բուլաղի ճակատից Մնդրանիկը ղեկավար մարմիններին "

հայտնում Էր իր նկատառումները: Ապարովության խորքուրդ Բղած իր ճաշվետվության մեջ նա ուշադրությունը բեւեռում Էր նիան, որ թուրքերը խախտում են զինադադարի պալմանները եւ Ռառճակումներ եռ գո՞ծում խաղաղ բնակչության վրա։ Միաժամանակ կա

ճպատակաճարմար չի գտել իր զորամասը նշված երկայնաձիգճեւով ճակատի ալդ ճատվածի մի ծայրից մինչեւ մլոաը փոշիացնելը: Այդպես թշնամու ճնարավոր արձակման դեպքում Բեշտ չէր լինի ուժերը ի մի բերել հւ կանգճեցնել նրա երթը: Գուցե թե զորավարի նաեւ այս եռանդի ճամար Է, որ Մպաճովության խորճրդի ղենավարությունը Նազարբեկովի ուշադրությունը ճրավիրել Է Անդրանիկին, նրա պաճանջին ճակառակ, այդտեղից էւ ճեռացնելու, է՛լ ավելի «անվթար» մի վայր տեղափոխելու վրա: Աճա բառացին՝ Պ...խորճուրդը խնդրում Է Ջեզ առանձնաճատուկ ուշադրություն դարձնել

Մի

բառ

անընթեռնելի է: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 870,

ց.

1, գ. 5,

թ.

4:

ալն

ճանգամանբի վրա, թե որքանով ամեջապատասխանատու

Է

ճարմար,

որ

ներկայումս

(վտանգավոր) ճետեւանբզինադադարի ժամանանին, թուրքական զորամասերի դեմ դուրս բերճղի ներով ել մասնավորապես մի այնպիսի չափազանց վեն թուրթաճայերը եւ վառ զորաճրամանատար, որպիսին գեներալ Անդճեղինակավոր րանիկնէ: Մենք այն կարծիքին ենք, որ գեներալ Անդրաճիկիմիայն ներկայությունը այնպիսի շրջաններում, ինչպիսին ալժմ ճրա գտնվելու վայրն է, Ճանգամանքների բերումով նկարող Է ստեղծել սոճւպիսիպայմաններ, որոնցում գեներալը ճարկադրված կլինի շեղվելու Ջեր ցանկություններից, նուչլնիսկ իր սեփական ց'սնկությունից անկախ»: Եվ պաճանջը դարձյալ նուլնն Է. խոռրուրդը Բամոզված է, որ Նազարբեկովը միջոցներ ձեռք կառնի, որպեսզի «առաջիկաչում, մինչեւ ակտիվ մարտական գործողությունների ճնարավոր անԲրաժեշտությունը, չնշված (Անդրանիկի) ղորամասը փոխարինելու ճակատում գտնվող ուրիշ զորամասով, նրան ետ քաշելով մի ավելի նպատակաճարմարվայր»: Այս Էլ ոչ թե ռազմական, այլ ազգալինքաղաքական ու հայրենակցական ղեկավարության Ոոգատաիությունն ու վճիռր: Ոչինչ որ դրսում ժողովուրդը կսպասեր եւ պատճառներ կճորիներ": Ալեքսանդրապոլի անկումից Բետո, Ալեքպոլոց կտիվմածԱնդիաճռիկնիր ըճթացքով ճայլտնվեց Ջալալօղլում, որից Բետո նա Դիլիջանից բացի ուրիշ տեղ չէր կարող նարանջել, ինչպես կտեսնենք ստորեւ: իսկ ալեքսանդրապոլյանզորամասերն րրենց ընթացքով մի որտեղ նրանց ճյուղով դուրս եկան դեպի Սարդարաբադի դաշտի, սպասվում Էր թուոբական բանանի դեմ Բալության ռազմական ուժեհի վճռական մարտը, մլուսով՝ Համամլու--Ղարաքիլիսա գծի վորա, որտեղ անճապաղ ընդճարվեցին ճակառակորդի՝այդ կողմով արշավող զորքերի ճետ։ Սարդարաբադիդաշտում գա'իս, կենտրոնանում էին վերեւում քանիցս ճիշատակվածՍիլիկանը Բրամանատարության տակ, իսկ Ապարանիկողմով արշավող թուրթերի դեմ պաշտպանաԼան ուժերը ճեւավորվում Էին Դրաստամատ Կանայանմի՝Դրոլի նախաշոնությամբ եւ ղեկավարությամբ: տեղաշարժվում էր: ՄչեթՆազարբեկովըդեպքերի թելադրանքով նանդրապոլը Բանձնելուց ճետո կորպուս, շտաբր տեղափոխվում է Ղարաքիլիսա,որը Բանձնելուց Բետո ճա իր ճիամանները Ռղում Էր եւ

Դիլիջանից: Ինչպես երեկ Ալեքսանդրապոլից, ալսօո

էլ Ղարաքիլիսա'րյ

Է

Նորպուսի ճրամանատարությունը վերջին պաճոն Մնդրանիկոն տեղ: լակ

ու թողնելն ապաճումիր գործերի մասին, որոնք քաղաքը էրն, որզ առ անգամ Դոլիջան տանող ճանապարհով Էբ

Շաճոլնտը 1 ՀՀ.

ՊԿՊԱ.

Ֆֆ. 370.

ց.

Լ.գ.5,

2:Ն.

տ:

50»

լիճելու։ Հեռախոսով Անդրանիկը Ջալալօղլուց մի կերպ կապվել, ոազիվ երկու խոսք Է ասել Նազարբեկովի օգնական Մանասյանըն եւ լսել Է ճրա տխուր պատասխանը: «(Լարաքրլիսան թողնում եւ գնում ենբ Դիլիջան»: Հեռախոսն ալլեւս լռել Է: Ջալալօղլի մտնելուն պես Անդրանըկն աշխատել Է որոշել իր անելիքը: Նա Բաշվի Է առնում, որ Ջալալօղլու բնակչության զգալի մասը ռուս Էր, ռուսնեի Էին ապրում նաեւ մերձակա մո քանի գլուբնակիչները նուլնպես ղերում: Հայերի ճետ ռուս են ընդունել: Նրանք միացնում են ըրենց ջանքերը, նշում Է օիագրողը, ճգտելով «կազմակերպվել եւ պաշտպանել իրենց գոլութուրքական ավերիչ ուժերի դեմ»: Անդրանիկը նրանց ներկաչացուցիչներոն խորհրդակցության Է Ռրավիրում, որը ճանգում է լինելու եզրակացունեոխուժողներին ճակարարվածի պատրաստ թյանը: «Սկսվում են դիրքայրն աշխատանքները»,-- գրում Է օրաԳրողը: Ռազմական ուժերը դիրքավորվում են ալն կողմում, որտեղից ճաստատապես սպասվում էին թուրքական զորքերը: Թուրքերի Է վմոտեցմազառաջին իսկ պատից սկսվում Է կռիվը, որը տեւում երկու օր: Եվ, ցավոք սիտի, զուր չեւ անցնում ռուսների մեջ շուրջ եղած տարակարծություննեոըր:Նրանց գյուղերից մեկում բնակչությունն արգելք Է կառգնում եւ չո թողճում, որ Բաչեոիզինված ուժերը իրենց գլուղով անցճեն, գնան թուրքերի մուտքն արգելակելու: Սա ազգային խնդիր չէր: Հալկական գլուղերում նուլնպես չդոմադրելու տրամադրություն Է արտահայտվել: Ժամանակակիցը այսպես է գրել դեպքերից ոչ շատ անց եւ ճիապարակորեն. Հ«...գլուղացիներից խում ենք, որ Մնդրանիկը Ջալալօղլի Է ճասել, օգնություն Է պաթանջել Լոռու գլուղերից եւ չու առացել եւ ոո նա այնուտմենալնիվ նռիվ Է ապյսելթուրռ կանոնավոր զորքո ճետ՝ կզախօրոքՋալալօոլին դատարկել Ռրամայելով»-: Կռիվը տեւել Է երկու օր, որով եւ սպառվել Է Անդրանիկիզորքի երկրապար գործունեությունը Ջալալօղլիում: Ալնուճետեւ զորամասը բոնում Է դեպի Դիլիջան տակող ճանապարհը, միալն թե շրջանի սաճմաններից դուրս գալուց առաջ Անդոանիկն հր զորամասի զինվորների ճետ ծառախիտ անտառով եւ վար ու վեր կածաննճերուլ անցնում, գալիս Է Դսեղ գլուղը, որտեղ ալդ ժամանակ Ռալոց մեծ բանաստեղծ Հովճաննես Թումանյանն Էր հր Բալրական տանը գրտճրվում: Այստեղ՝ Դսեղում նուլնպես, Անդրանիկը տեսնում Է, որ գլուղացիք միակառծիք չեն: Ծիշտ է, ճիմնական զանգվածը բոլոր ուժերով կովելուն կողմ է, ճայրենհ ճողի ինչ գնով ուզում Է լինի թշնամու մուտքից զերծ պաճելու պատրաստակամ: Բալց մո մասն Էլ Բամա-

սրտաբաց թյունը

Անդրանի

1 «...0րագրութիւնը», էջ 101-102: Զ ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 370, ց. 2, գ. 42, Գ Տիտանյանի ճուշերը: Նաեւ` «...Քարուածող վորամասը», էջ 20: 3Ն. տ. 4 Մվ Տեր-Պողոսյան, Տաճիկ պորքը Լոռում էջ 21: (Ականատեսի եռամսյա ապրումճերից),«Ժողովրդի ձայն». ԻՆ22, 28.09. 1918 թ.:

աղանց կովի անձնատուր դոները թշնամու առջեւ զիճելու բացելումտքին, միալն թե կոիվ եւ ձայն

է

եւ

արյունահեղություն չլինի":

Ղարաքոլիսալից Դսեղում Մնդ-

գտել, Ռեռախոսի մոտ Է րանիկին Նաանգամ անձամբ ճիավիրելայս զարբեկովը:Դա ելել Է քաղաքից

դուրս

գալուց

նւ

Բինգ

հետո: րադառնալուց

օր

անց սե-

Նազարբեկովն

իր աչքով տեսեյ Էր, թե ինչ ասել բնակչությանը թոհ հովանավորությանը ճանձնելը: Եվ նա պաղատագին խնդրել էր Անդրանիկին. «Ի սեր աստծո, ի սեր Քրիստոսի, ի սեր նաճատակներուն եւ Հայրենիքին պաճես Լոռին եւ չի թոտի թշնամին մեռ կոնակը ղոս անցնո»։ Անդրանիկի պատասխաԷր. «Ռրքան ատեն որ նը պարզ ժողովուրդը եւ զինվորը ինծի ճետ են, արտի կովիմ եւ բոլոր ուժովս չպիտի թողում թշնամին, որ քաղ մը իսկ առաջ ընթանա՛: Ղարաքիլիսան Բանձնելու լուրն իմանալուց Բետո Լոռու եւ մոտակա Դազախի շրջանի ճեղինակաԷ

վորները եկել, խնդրել են Անդրանիկին, որ նա իր զորքով մնա իրենց երկոում եւ պաճապան կանգնի բիճակչությանը: Մնդրաճիկի կամքն Էլ Էր այդ: Պետք էր միալն Բոգա Է. ԿԱՆԱՅԱՆ

ԴՐԱՍՏԱՄԱՏ

զորքի ապրուստի մասին: Այս բոլորին տեղյակ Էի Հովճաննես Թումանյանը: Եվ նա էլ Է իմացել, թե ինչպես ճեղինակավորները գնացել ու դրժել են իրենց խոստումը: Ավելի լավ են ճամարել, կովից ու արյունից զերծ մնալու համար,սպիտակ դրոշր վերցնել ու թուրքերին ընդառաջ գնալ: իմացել է այս ամենըԹումանյանը եւ զորավարի Մետ անկեղծ զիոսց բացել, որն այսպես Է ճիշում Անդրանիկը: «Զորավա՛ր,այս ժողովուրդին ներկայացուցիչները որչափ որ քեզի խոստացան եւ երդում ըրին քեզի ճետ ճոս մնալու եւ կռվելու, սակալն եւ այնպես ասոնք ճերմակ ֆլեկով (դրոշակով՝Հ. Կ.) պիտի դիմավորեն թուրք բանակը եւ քեզ ոչ Բաց եւ ոչ ալ ձիերուդ խոտ պիտի տան, ուստի ես՝ քու բարեկամդ եւ մտերոմդ, չեմ ուզեր ճոս :

1«...Ճարուածողվորամասը», էջ

24։

«...օրագրութիւնը». էջ

102:

մնաս

վի

եւ

արատավորերեսուն տարվազ փառավոր գոիրծունեությունդ

դավաճանությամբ»:: թե հանդերձավորման ԲարԼուրջ Էին զորքի թե պարենավորման,

ցերը: Անդրանիկը, սուոճանդակների եւ նամակագրության միջոցով դիմել Է զանազան ճասցեներով: Մարդիկ ընդառաջում էին։ Բնորոշ Է Ախալքալաքի ճալոց ազգային խորճրդի նախագահի պատասխան նամակը «Գեներալ մայոր Անդրանիկին», գրված 1918-ի մայիսի 18-ին. «...Խորհուրդս Բանձն Է առնում ամեն միջոց գործ դնել՝ բավարարելու ճեր զորամասը պափանջված քանակությամբ հացով ու գարռով...»,-- գրել Է ու շեշտել, որ դա այնքան էլ ճեշտ գործ չԷ, «քանի որ տեղի կարիքներն, ինքնին, չեն կարողամում ճոգալ:-: Սուղ Էին միջոցները: Եվ դա իր ճերթին խորացնում Էր տրիամադըճակատի Բալ հության անկումը: Վատ Էր հատկապես ՂԴարաքիլիսալի գտել դաարդեն տեղ էր զինվորների վիճակը: Նրանց շարքերում Է ունեցել ճանդիպելու փախչողսալքությունը: Անդրանիկն առիթ ռերից ճԲատկապեսՍրանց, որոնք Դիլիջանով ուզում ԷՒՂ դուրս գալ դեպի Թիֆլիս: Անդրանիկի պաճապանները մի անգամ գիշերը բրոզում եւ իոեն մոտ Ռսեղ են բերում 89 սպա եւ մի քանի Բարլուր փախըստական զինվորների: Զո՞ավարը Թումանլակի Բետ միասին Բարցուփորձ է անում, ճախ, իճարկե, ռաց տալով նրանց: Օարաատյալ բոլորին Էլ թողնում են, որ իրենց ճամփով գնան: Անդրաձիկին ու Թումանյանինմճում էր միայն նրանց Բրաժեշտիխոսք ասել եւ խորՌուրդներտալ: Անդրանիկն իր զորամասով բոնում Է դեպի Դիլիջան նաճանջի ցեխոտ ու դժվարին ճամփան: Դիլիջան ճասնելու եւ ալնտեղ գտնվելու առաջին օրերը շ-ջադարձալին եղան թե Անդրանիկի կլանքում, թե ճալոց պատմության մեջ: Թուրքականզորքերի ճրամանատարությունընամակ Է ուղարկում Բալկակաճնկորպուսի Բրամանատարության Ռասցեով, որ թուրքերի եւ Հալոց կառավարության միջեւ Բաթումում Բունիսի 4-ին ճաշտութլուն Է կնքված եւ ճաստատված Է պալմանագիր: Ըստ այդմ Բալությանը մնում Է չնչին մի Բողամաս: ԱնդրկովկապանՍելմը լուծարվել էր։ Ամսի 26-ին՝ Վիաստանը, 27-ին՝ Ադրբեջանը եւ 28-ին Հայանտանը Ռոչակվել էին անկախ ճառրապետություններ:Հունիսի 4-ին նուլն Բաթումում Վրաստանի նորարհոչակ Բառրապետության Մետ կնքած պայմանագրով Թուրքիային Էին անցնում Կասի, Արդվինը, Հալերի ճետ Արդաճանը, Բաթումը, Ախալցխան ու Ախալքալաքը: 1 Ն. տ.. էջ 103: 2 ՀՀ ՊԿՊԱ, ոսնիկ կր խօսի», էջ 234---235։

|

ֆ. 370,

ց.

1, գ. 82, թթ.

18--19:

«Զօր. Անդ-

դրանց ավելանում Էին Էջմիածնի ու Ալեքկնքվածպալմանագրով սանդրապոլիգավառների մեծ մասը, Սուրմալուի ամբողջ գավառը, Երեւանի ու Շարուր-Դարալագլազի գավառների առանձին մասերը: Հանբ-ապետությունըզետեղվում Հայաստան զար

Է ընդամենը ինը ճա-

քառակուսիկիլոմետր տարածքում: Պալմանագրում նշված սար-

են մնացել Նախիջեւանի, Զանգեզուրի եւ Արցախի Էլ ալսուճետեւ ոչ թե զորք Էին ունենալու, Հայերն գավառները: որպես սովորական բանակն է, այլ միլիցիալի պարտականություններ

մանագծից դուրս

մի զորախումբ: կատարող

Փաստաթուղթը, որ անվանվում Է մերթ որպես 1918-ի Բաթումի մերթ՝ ճունիսի 4-ի, կազմված Է արտասովոր «բաղյացկամության» ոճով ու շնչով եւ ճենց այդպես էլ միջազգային ասպարեզ Է ելել՝ «Հաշտության եւ բարեկամության պալմանագիր»: Զտեսնված բարեկամություն: Նրանում օսմանյաձ ճաշտութլուն Է եւ աննման կայսերականկառավարությունը ի՛նքն Է պարտավորվում ճարկ եղած եւ այեւս օգնությունը ցույց տալ Հայաստազ Հանրապետությանը եւ

ավելորդ են Բամարվում նրա տարածքում փաստորեն ուրիշ, քիչ թե շատ գործուն նշանակություն ունեցող, ռազմական միավորումները: ի պատասխան ՀայաստամՀանրապետության Այս մեծաճոգությա՛նն «Բակազդել, կառավարությունն իր կողմից պարտք Է ատանճնում եւ բանդա ոչ մի որպեսզի չկազմավորվի չզինվի իր տարածքի սաճմաններում, ինչպես եւ զինաթափել՛ու ցրել բոլոր բանդաները, որոնք կփորճեն թաքնվել ալնտեղ»:: Ինչ ընտիր բառեր են՝ «բանդա՛», «թաքնվե՛լ»։ Եվ ովքե՞ր են այդ բանդիտները, ո՞վ Է նրանց հրամանատարը,ի՞նչ թաքնվելու փորձի մասին Է խոսքը: Հայազգի Խատիսյանը, Քաջազնունին եւ Պապաջանովը, որ ստորագրել էին այս բառերի տակ, շատ ավելի լավ գիտեին, որ այդ բանդիտները, որը ճալերեն ասած՝ ավագակնեղն ենճ, Սնդոանռիկի զինվորճերն են ճկատի առնված եւ ինքն անձամբ՝ Անդրանիկը: Փաստաթղթի տասնրչորն Բոդվածներիցսա Բինգերորդնէ: Կողմերը շտապով ղա գրել, առաջ են մղել ոչ միալն նրա ամար, որ չմոռանան, ալեւ, որ իրենց ճամարտվյալ ճարցի կարեւորությունը առաջ մղեն: Անդրանիկըպետք Է շտապեր իր ճակատին փակցնել ավա-

1 Տես Հայաստանըմիջագային դիվանագիտության եւ սովետական արտաբին եւ 771: 1918 թ. քաղաքականությանփաստաթղթերում, Ե., 1972 թ.. էջ 531--537 ձոկտեմբերի 30-ին ուռորագրված Մուդրոսի լինադադարով օսմանյան կայսրության պարտության ճանաչումիցՃետո թուրքական վորքերը ռեռացել են Անդրկովկասից,

ԲացառությամբԿարսի շրջանից, որը նրանք թողել են 1919-ի ապրիլին (տե՞ս ն. տ. ԷՏ 771), իսկ Զանգեվուրն ու Արցախը մնացել են որպես Հալաստացի եւ ԱդրբեՖանի միջեւ վիճելի Թարաճբներ, 2 Տե՛ս նշվ. ժողղդվածուն, Ե., 1972, էջ 534:

զակ-բանդիտ պիտակը եւ նուլնպիսի ճապճեպությամբ ձեռնամուխ լիներ ցրելու իր զորամասը, ճաստատելու Բամար, որ ալն ոչ այլ ինչ Է, եթե ոչ բաթումյան պալմանագրով բանդիտալին անվանվածը, պիտի լռեր եւ խոնարճաբար ենթարկվեր աա աստիճան ստորացմանը: միանԱնդրանիկի զայրութը գամալն ներդաշնակ Էր առքասարակ ճանրապետության ճրոչակման սկզբնափովի, ալսպես ասած, վիճաճարուլյց Բանգաճետ: մանքների Եղելությանը մոտ կանգնած գործիչներից Սիմոն

Վրացյանն ասում

ազգային խորհուրդը

Է.

«Հայոց

մտատան-

էր, այդպիսի զարճուրելի պայմաններում աննախությունը

վում

Բեգդառն ճամարվում Էր Է նանք»: Աննճասկանալի եղոլ,

կասկածի

ի՛նչ՝

տեղիք տվող. ին՛չառաջարկել,

Թուրքիան

Ճալերն

ան-

կախանան, Բոչակեն իրենց

Բան-

պաճանջել է,

որ

Պապետությունը, երբ «Հալ ժողովըրդի փրկության Ոամար ամենհառած մնալ Հլուսիսին, թեեւ այդ ճյուքի աչքը շարունակվում էր սիսը վաղուց արդեն խաչ Էր քաշել այդ ժողովրդի վրա»: Զափազանցնում Է Սիմոն Վրացյանը ն չարաչար նխալվում, ճարց չտալով իրեն, թե ինչու ապա աչքը Ռուսաստանին հառած: Սրանով ՌուսասԷ Ռուսաստանին ալնքան չսիրող Վրացյանը վիրավորո՞ւմ տանին, թե՝ շոլում ու գուրգուրում: Այնպես որ տվյալ Բանգամանքներում՝ եւ տվյալ ձեւով ԲանռրապետությանԲոչակման Բետ միաժամանակ ընդունված թալանչիական ու ստորացուցիչ փաստաթղթի նկատմամբ Անդրանիկի մերժողական վերաբերմունքը ղեկավառնեիի նեղ կազմի կողմից Է միալն ճիվանդագիշ ընդունվել, ալլ ոչ Ժողովրդի: Ըստ որում Բենց նրանք Էլ՝ ղեկավարները, նրանց մեջ Բատկապես վարչապետ ԱլեքսանդրըԽատիսյանը, Բարկ եղած դեպքե. րում ըմբռնումով էին ընդունում Անդրանիկի զայրույթը: ՍԻՄՈՆ

1 Ս.

ՎՐԱՑԵԱՆ

Վբրագեան,Անկախեւ միացեալ Հայաստան, Բ. 1920

թ.,

էջ 46։

Դիլիջանգալով, Անդրանիկը ՆազարբեկովիցՌանձնարարություն ալնտեղգտնված Ռալկական մյուս արգեստացել էր ներխուժումը երկրի այս կողմերը: զորքերի լել թուրքական Անկախ նրանից, թե ով ինչպես կընկալեր այդ պայմանագիրը, Անդրանիկնընդունում էր այն որպես սրածայր սուր, ուղղված նաեւ իր եւ իր զինվորների դեմ: Իբրեւ թե Մալերը միաժամանակ ունեին, ալնուճետեւ փաստորեն եղածն Էլ, չնչին բացաշատ զորք ռությամբ, արգելվում Էր պատել: Եղածի մեջ առաջին հերթին Անդճարվածող զորամասն Էր նկատի ադնված որպես վերացման րանիկի

զորամասերով

ենթակա: ատդրանիկնու

նրա զորքի լինել-չլինելը դարձել էին միջազգաճարց։ Մենք նկատի ունենք նաեւ 1818-ի յին դիվանագիտության մարտին կնքված Բրեստի Ճաշտության բանակցությունները, որոնց ընթացքը զուգադիպեց Անդրանիկի երկրապատդիվիզիայի ճեւավորման եւ Էրզրումի ճակատում գործողությունների ճետ: Դիվիզիայի եւս Է որ առավել Ռաջող գալը, գործողությունները պետք ասպարեզ լրջորեն խանգարեին բանակցություններին մասնակցող թուրքսկան ճալկական տարածքներ զավթելու ծրագրերի իպատվիրակության՝ րականացմանը:Ուստի միանգամալն բնական պետք Է ճամարել, որ բանակցություններիընթացքում Անդրանիկի գործողությունների մասին ճամապատասխանտեղեկություններ Էին ճայտնվում Մոսկվա, Ստամբուլ եւ Բիեստ-Լիտովսկ: Էրզրումյան անճաջողութլյունից Բետո ազգութլունների գործերի ժողկոմ Ստալինին ճալտնվել Է. «Թուրքական բառակի եւ տեղական քրդերի առաջին իսկ ճարձակման ժամանակ գեներալ Անդրանիկի գլխավորած բանակը նաճանջել Է գրաված վայրերից»: ԶՁնայած ալդ ուրախալի՛լուրին, թուրքական կողմը բանակցությունների ընթացքում շարունակում Է պնդել, որ կողմերի միջեւ ճաշտություն ստորագրելու պալմաններից մեկը թուրք-կովկասյան ճակատիցռուսական զորքերի եւ առճասարակ տեղակաճզ դազմական ուժերի դուրս բերելն Է: Ըատ ազդմԷլ մարտի 3-ին կնքված պալյլմանագրի 4-րդ Բոդվածով ռուսական կողմը անարդարացիորեն եւ անմրտորեզ պարտավորվում Է անել «իրենից կախված» ամեն ինչ «ԱրեւելյանԱնատոլիայինաբանգներից իր զորքերի դուրս բերումը ապահովելու ճամար»: Ավելին, ռուսական կողմը նաեւ պարտավորվում Էր օժանդակել, որ Արդաղանռի,Կարսի եւ Բաթումի մարզերը 1 ԽՍՀՄ ց:

ՅՅ

1, գ.

1,

արտաքին քաղաքականությանարխիվ (ԱՔԱ)

թ.

19:

«Անդրանիկ»

Ֆֆ. 148, 1918-1920

թթ.,

Բանճնվելիս ամեն ինչ անցներ Բաշտ ու խաղաղ» ւսոանց «վրիժառության ակտերի, կողոպուտների ու ոճրագործության կամ ալլ իրավախախտումների», որպեսզի «կափույքն ու գոււքը մնան անվթար եւ չավերվեն»::Փաստաթղթում գաղտնիչի մնացել, թե ալդ ումից Էի թուրքական կողմը իրեն ապաքովագրում եւ ռուսական կողմն էլ Արան օժանդակում: Իր բանակը զորացրելու պարտք ստանձնելուց բացի, ռուսական կողմը ճատուկ պարտավորվում Է՝ «զորացրել հւ լիովին լուծարքի ենթարկել ճալկական խմբերը", որոնք կազմված են եւ ռուսա ճպատակներիցեւ գտնվում են Ռուսական տարածթուրքա Սա արվել Է թուրքակամ ու Քում Թուրքիայի գրավված մարզերում»-: կողմի ուղղակի պաճանջով: Բանակցություններիփետրվարի 8-ի երեկոլան նիստի նախագահող Թալեաթը ճարց էի դրել, որ «ռուսական զորքերի դուրս բերումից ճետո» տեղական, Բայլկական եւ ալլ. զինված ուժեր այլեւս չմնան: Բանակցությունների ավելի վաղ փուչում, Բունվարի 8-ին, Իզզեթ փաշան իր թուրքական պատվիրակության եւ կառավարության անունից ՌեդագիրԷ ճղել Պետրոգրադ՝ Լ. Բ. Տրոցկուն եւ բողոք Բայտնել «Կովկապանբանակի կողմից գիավված թուրքական տարածքներում հալկական բանդաներճեւսվորելու դեմ», պատանջելով, որ անճապաղ դադարեցվեն նման գործողու-

թյունները":

Ուոիշչ այսպես ասենք, «չետա» չի եղել եւ եթե նեղել Էլ Է, գըլ: խավորը Անդրանիկի ճեւավորած արեւմտարալ տղաներից կազմըված դիվիզիան Էր, որին չեն բարերաճել դիվիզիա բառով կոչել: Աճդրանիկը Բրեստի բանակցությունների փաստաթղթեիիայս Էջեիլ առանց կարդալու Էլ չէր դժվարանալու կոաքել, թե ինչ պետը Է եւ նրա Անդրանիկ այնտեղ ասեին Բալության մասին ընդճանրապենս զավակի մասին՝ մասնավորապես, Թալեաթ եւ Իզզեթ փաշաները: Եվ լռել: իմանալով կամ կռաճելով, մեկ է, նա պետք Է կարողանա՛ր Ըստ նրա՝ ստացվում Էր իր դեմ ուղղված երկճյուղ ճակառակություն. թիկունքից՝ նման պայմանագիրն ստորագրելու պատրաստակամ անխոճեմ գործիչները, ճակատից՝ թուրք փաշաները: Անդրանիկը գիտեր, որ Անդրկովկապան սելմի ղեկավարները, ճրանց հետ նաեւ Բայոց ազգային ղեկավարները, դեռեւս շատ շաբաթներ առաջ Էին թուրքական կողմի ճետ բանակցությունների աստիճան մեջ մտել: Բալց նա չէր կարծում, որ բանը մինչ ադ "

Ռուսերենում Վ6ՂՅ: Նշված ժողուլածուն. էջ

149։

1918 թթ.

Ց Ն. ց.

տ.

1,

գ.

Ֆ. 87,

160,

թ.

5:

.

431: ց.

1,

2 ԽՍՀՄ գ.

70,

թթ.

ԱՔՍ.

1Լ-Ց

Ֆ. 413.

4 Ն.

ց.

1. գ. տ.

11. թ.

Ֆ. 413.

143-1917--

պալմանագիրստորագրելուն կճասնի: ստորացուցիչ

Մանավանդոր

ղեկավարներից ոմանք, իմանալով թուրքերի հետ ազգալին Բայոց պայմանագրի ստորագրմանի Անդրանիկի դեմ ստորացուցիչ որեւԷ նրան տեղեկացնում եւ ճավաստիացնումԷին, որ լինելը, վաղօրոք Աճա փետրվարի 21-ին Թիֆլիսից ճեռախոսով Անդրադա չի լինի։ «ոչ պաշտոնական ձեւով որոշել ենթ ռիկին ուղարկված լուրը. պատվիրակությանը":Մենք բողոքել ենք եւ շարունակում ենք մինչեւ վերջ բողոքել: Մեր բողոքի մասին ճայտնվել Է Բալց որովնետեւ Ռալոց ղեկավարները տարադաշնակիցներին»: կարծիբ Էին, Անդրանիկը ժամանակին ստացել Է նաեւ ճարցական մի ՌԲեռագիր,որը դարձյալ ուղարկվել Է Թիֆլիսից. «Տրապիզոնի մեջ ազգերի խաղաղության Բամաժողով Է գումարվում, թըրկովկասյան մասնակցի", թե ոջչ»։ Ուրիշ ճար չկար: Հայաստանիարիեւմըքարայրը ու ճալ ժողովրդի նույն արեւմտլան Բատվածի Բետ ինչ տյան Բողերի ճատոր լինելու Էր, եղել էր։ Ինչպե՞սվարվի ժողովրդի արեւելըսն վածը: Այս հարցն Էր մնացել։ Վրացին ու ադրբեջանցին միայն արեւելյան էին, նրանք լաթաղանի քմանաճույքին ճանձնված ո՛չ արեւմտյան երկրամաս ունեին, ո՛չ Էլ ժողովուրդ: Նրանց բանն ուրիշ թուրքերի ճետ բանակցելուն, ճաշտություն կնքելուն, եւ Էր, կողմ Էին: աճապարում էին գրվելիք թուղթը ստորագրել: ՉԷ՞ որ ինչ թուղթ Էլ ստորագրվեր, Հայաստաննու Մալ ժողովուրդն Էր պատասխան տալավ գիտեր Անդրանիկը: Եվ նման ճարց ծագելիս լու: Սա բոլորից պատասխանիվրա ժամանակ չէր կորցնում: Ուստի թիֆլիսյան այս ճեռագրին նա տեղնուտեղը պատասխանելէ. «Ոչ մեկ թրքաճալ թող չուղարկեկ Տրապիզոն պաշտոնապես:Եթե կուգեն ուղարնել, անձ մը թող երթա անպաշտոն եւ շոշափե թուրք մտալնությունը»:Սա նուլնպեսԷրզրումյան օրերին Էր: Աճդրանիկինճալտնի Էր, որ իր Ջալալօղլի-դիլիջանյան օրերին Բաթումում Վեճիբ փաշալի ճետ ճայոց քաղաքական Ռեղինակությունները՝ Հովճաննես Քաջազնունին, ԱլեքսանդրըԽատիսյանը եւ Միքալել Պապաջանյանը ճաշտության բանակցությունների Էին նըստած: Պալմանագիրնստանալով, երբ դեռ Դիլիջանում Էր, միաժամանակիմացել Է ալդ օրերին շրջող այն լուրը, թե ամենախալտառակ ալդ փաստաթուղթըստորագրելուն լոջորեն նպաստել Է Նազարբեկյանի ճեռագիրը, թե ինքը՝ Նազարբեկյանը «ոչ մը կովող զինվոր չունի»։ Ուստի ճեռագրի մասին իմանալուց Բճետո, Անդրա-

չմասնակցել

"

Այսինքն Թուրքիայի

միրալլությանը։ 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ., ֆ.

ճետ

121, ց.

բանակցելու ճամար անդրկովկասյան միացյալ

1, գ.

40, թ.

153:

Չ.

պատ-

«..«.Օրագրութիւնը»,էջ 89:

Է Մամարել անձապաղ իր կարծիքը հղել Նազարբեն եւ Ազգային խորճրդիք յանին, պատճենները՝ Ռալոց կաթողիկոսիճ ձեր վիզն . «Վեց Բարլուր տարվաճզ ստրկության շղթան ղարձլալ Չեմ կինար այս պայմաններուն ճան ձեռքով: ձեր ոտքը կանցնեթ դուրժել, մոռնալով մեր երեսուն տարվան զոճերը եւ մեկ միլիոն նա. Բատակները։ Ստացեք ինձմե Դիլիջանը, որպեսզի ես մեկնիմ ույ

սիկը պարտք

կուզեմ»':

Զորավարը թալանչիական պայմանագրին բացարկ Է հայտարա րում, որը ոմանց կողմից միակողմանիորենընկալվեց ու ալդպես էլ մեկնաբանվեց նաեւ որպես բացարկ պայմանագիրնստորագրողների ղեկավարությամբ ձեւավորված նորաստեղծ հանրապետության նոփաստեղծ կառավարությանը: Միալն Անդրանիկըչէր, իճարկե, ճունիսի 4-ի փաստաթղթի սարմանած՝ թզուկ չափերի դեմ խռովաճուլզ: Ըստ որում եւ առարկողներ կալին, եւ Բաշտեր, որոնք մալիսի. 28-ին ճոջակված պետականությունը թե դիվանագիտականու ալլ կարգի փաստաթղթերում, թե Որապարակայլինմամուլի էջերում ոչ թե Հայաստանի,ալլ Արարատյան, տեղ-տեղ էլ Երեւանյան Տանրապետություն էին անվանում: Որովճետեւ ելնում Էին նրանից, թե Հայաստանըշատն Է, մեծն ու ամբողջը, իսկ Արարատլանը՝ թզուկը, միալն ալն, որ տարածքում որ յուրացնող թուրքական կողմը «մեծաոգություն» էր ցուցաբերել ՌանրապետությունՌոչակելու նկատմամբ: Հաշտերն Էլ, առարկողներն Էլ ե՛ւ Քանրապետության ներսում էին, ե՛ւ նրա սարմաններից դուրս:

Ամերիկաճալ դաշնակցական

ու

ոչ-դաշնակցական մամուլի

էջերում բավակազ տեւական «գրապայքար» Է մղվել «Արարատյան ճանրապետությունը ճալկական միակ կառավարություն ճանաչելու կամ չճանաչելու» ճարցի շուրջը":Նուլնպիսի իրարամերժ տրամադ-

րություններ են արտաքալտվել նաեւ ֆրանսաքճալ գաղթօջախում: Սրա ճետ սերտ կապ ուներ ալն, որ Անդրկովկասը,իր բաղկացուցիչ մասերով, Ռուսաստանից անկախ էր հռչակվել մեկուկես ամիս Բրեստ Լիտովսկի ճաշտությունից Մետո, որը Ռուսաստանըկնքել Էր անջատ կերպով, առանց իր դաշնակից մլուս տերությունների մասնակցության ու ճամաձալնության՝ կատարելով տարածքալին շռայլ զիջումներ պատերազմում պարտության մատնված թուրք-գերմանական կողմին: Սա ճակասում Էր եւ դիվանագիտության տարրական

Արսեն Ժամկոչեան, Զօր. Անդրանիկ կը պաւոասխանեիր ճակառակորդնե2 «Արձագանք Փարիվի», 281--3, ապրիյ--10. մաթ., էջ 29, 30: եւ «Մշակ» (20.01 յիսի 1919 թ. (արտաւուլություն Բոստոնի «Ավգ» թ-) թերթերից, րուն, Փ., 1945

Ֆրեպնոյի

ճամար սովորական նորմերին, եւ պատերազմում ճալթող կողմի եռյակ կողմը Անգլիսւ--ՀԵրանսիա--Ռուսաստ կարգին: Հաղթող Ռուսաստազը, մեն-մենակ դաշինքնէր (Անտանտը): եւ զիջումները Բարեբախտաբար,թեեւ էր ճանդես եկել ստորագրել:

անջատվելով,

չեղավ, բայց, պալմանագիր

կարճ ժամանակ անց, վերացվեցին թե Ռունիսը 4-ի գծած սաճմազները: Հայոց թե Բրեստ-Լիտովսկի, ճաստատվեց թեեւ ոչ Անդրանիկի ցանկացած, նոր

պետականությունը տարածքում,

բայցանճամեմատ

լալն

քան սաճմանված էին Բիշլալ

երում: պալմանագի

Պատմականորենստացվեց ալնպես, որ նախապես բնական եւ օրինականեղան թե Անդրանիկիզայրույթը ճունիսլան փաստաթղթի նուլն այդ փաստաթղթինշած տարածքում դեմ, թե գոճունակությունը նկատմամբ: Անդրանիկյան մերժման ճռչակման ճանրապետության ու է: ասվել Գոփունակությունն ընդունելիությունը, վերեւում մասին մամուլում էր ավելի շատ արծարծվում, մերթ տառաբնականաբար, ու համակերպվելով, մերթ վիճակի ճետ ճաշտվելով, տրտրնպաճքով ջալով... Բնորոշ Է ճայագետ Մանուկ Աբեղյանի խոսքը. Հ«...բալց մերն Նկատելով, որ Է, մեր սեփականը, (որը) չեղածից, ոչնչից լավ է»: ստեղծված իրավիճակում մեծ չափեր Է ընդունել փախուստը երկրից. մնալը գերադասում Է փախուստից. «Արտ՛,այս եւ ուրիշ շատ ծանր պայմաճներ շատ են ճնշում, ընկճում մեզ, բալց մենք ալժմ ճա

-

ունենք մի գոոար, որ դարեռ շարունակ չենք ունեցել մեր տառապանքների մեջ»: Ալդ գոտարը նա Բամարում Է «մեր նախնիների իդճն ու աղոթքը, մեր Ռուսո աստղը, որ պիտի մեզ թեւավորի եւ մեր ուժն ու աշխատանքի եռանդը բազմապատկի»:Սա է առ պարզ ճշմարտությունը, որը սկիզբ է, այլ ոչ վերջակետ։ Ինչպես Էլ ասենք, վերջը Անդրանիկին ենք վկայակոչելու: «ՎանՏոսպ» թերթի թղթակիցը Բենց շոշափվող ճարցն Է տվել նրան: Եվ ճա պատասխանել է. «Ամենեն շատ ցանկացողը ես եմ եղած Բալկական կառավարության մը ստեղծումին, բայց երբ խոսք կը վերաբերի ես պիտի ըսեմ, որ ալդ ճանրապեԵրեւանյան ճանրապետության, տությունն ու կառավարությունը միանգամալը անընդունելի են ինճ ճամար»: «Ինչո՞ւ» ճարցին Բայլտնի պատասխանն Էէ, այդ Բսւնրապեթուրք տությունը «շնորն Է բերված» «բարբարոս կառավարության կողմե», կառավարության, «ոի Մինգ ամբողջ դար իր բնի մեջ խեղդած Էր Ռալությանը», իսկ վերջերս Էլ «վանդալիզմի դեպքեր» Է թուլ ձովել ճալ ժողովրդի նկատմամբ:

«Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 7822, 28.09. 1918

թ.:

արմատի վրա կառուցված լինելով էլ ճենց Անդրաճիկը պատճառաբանում Է ու բացատրում նորաստեղծ ճայլկական կառադեպքում վարության մի քանի գործողությունները,որոնք ուրիշ երբեք եւ ոչ մի անգամ թուլ չէր տա որեւէ Բալկական կառավարություն։ Անդրանիկը թվարկում Է դեպքեր, ոիոնք նաեւ իր ճետ են առնչվում չպարենավորեցՂարաբաղն ու Զանգեզուրը պաշտպանող իր բանակին, ռազմամթերք չտվեց նրան, չմտածեց նուլն Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի գաղթականության մաւհ.ճ. «ԶԷ՞ որ անոնք ալ Հայասմաս կը կազմեին»։ Եվ ճիշատակում Է փաստ. «Խատիսյանտանի ներն ու Դրոները» միջնորդել են կառավարության Ռետ Բարաբերություններ Բաստատելու ճամար, բալց ինքը այլեւս «իր Շամար անընդունելի է» գտել: Սլստեղ ակնճայլտ Է Անդրանիկի անճատականուԷ համարել հարց տալ իր զբուցակթյունը: Ուստի թղթակիցը: տեղին ցին՝ բայց դրանում ի՞նչ մեղավոր Է ժողովուրդը: Եվ Անդրանիկը ընդլայնել Է իր ներկայացրածմեղադրանքի շրջանակները՝ «Եթե մեղավոր Է կառավարությունը, ճուլնչափ եւ ավելի մեղավոր Է ծողոՆման

վուրդը»':

Հրապարակումը «Արձագանք Փարիզի» թերթում Է, որը արեւմըտաճայության տրամադիություններիարտաճալտիչն Էր եւ իո Էջե-

րում այս

ճրապարակումից որոշ

ժամանակ առաջ դժգոճել Էր, ոի Է միալն Թուրքիան, որով նա թուռրքաճալերինզրկում Է իրենց ճանաչելու պաճանջ ներկայացնելու իրավունքից: Գուցե ընթերցողն ուզում Է Մարց տալ, ճարց, որր «զել Է ճենց դեպբերի օրերին, նա այսօր եւ լինելու Է վաղը: Որովնետեւ դա ներունդների հարցն Է Անդրանիկին, ժողովրդի ճարցը իր որդուն. չէ՞ որ մալիսի 28-ին ճռանրապետություննԷր Բռչակվել, չէ՞ որ դա վերածնունդն:Էր ու վերականգնումը. իր նոր ճեւի մեջ, Բայոց ճինգ Բարլուր քառասուներեք տարի առաջ կորուսյալ պետականության: Մի՞թե այդպես Է որդին ընդունում իր ժողովրդի անկախության Ռոչակումը:-- Այո, ինչպես տեսնում ենք, այդպես Է ընդունում, ինդունում, բայց ոչ՝ մերժում։ Եվ եթե մեկը ճիմքի թուլ քարի փոխարեն ամուրն Է ուզում տեսնել եւ ճաստատունը դնել, նա նուլնպես Բիմնադիր Է ու կառուցող: Անդրանիկը երբեք ոչ մղ անգամ ոապոցպետականության վերածննդին դեմ չի եղե, բալց դեմ Է, ալո՛, դեմ՝ խախուտ ու խարխուլին, կիսատ ու պոատին, կողմ լինելով, որ երկրի ալժմ էլ արեւելլան Բատվածի ճողերն արլպես Ճեշ-

«Երեւանյանկառավարությանը» ճանաչել

«ԱրձագանքՓարիվի», 21810--11, օգոստոս--10 սեպտեմբեր--

թա

:

այդպես տությամբ,

մեծազանգված չափերով չբոռնազավթվեին եւ Ռնամենի որդիների զավակների ստորագրությամբԷլ դեռ նրանց Բրամայական փաստ: Անդրանիկն ուզում Էր որպես չդրոշմվեին հետո վերագտնելու Բուլսերը եւս չկորցնել, այդ կորցնելուց Բողերը շարքում տեսնելով ժողովիդի ռազմական առաջին Բույսերի մեջ դիվիզիան էր: Ստացվում է, որ պետուուժը, որում իր ղեկավարած դիվիզիան պետք էր ցրել պետությունչունենալուօրը ձեւավորած Նա քչին չէր դեմ, այլլ եղածից քիչ ժամին: վերականգնման թյան եւ ձգտելով ավելիին ու լիակատարին, որի լինելուն, ուզենալով նա իսկ օրից զենքը Վար Ռանրապետության Ռոչակմայւ Բամար էլ Էր. մե՛ղբն էլ պետականության վերածննդի նրա չդրեց: Հենց այդ իսկ օրից զենքը պատյան չդրեց։ Հանուն ինչի՞, մի՞թե ճրա՛ Ռամար, որ անքուն գիշերներն ու անդադար տառապանքը ավելի ճեշտ ու Բանգիստ էին ընտանեկան Բանգստից ու վերածննդի խրախճանքը տոնելուց։ Մի ուրիշ, ներքին, կռիվ Էր Կկսվում, այլ ոչ բաճավեճ: Կռիվ, որը սովորաբար կարող Է նաեւ վախճան ունենալ, Ազգային պետականության վերածննդին փսկ բանավեճը՝դադար: Անդրանիկի կողմ կամ դեմ լինելու պատասխանը վերեւում դեպի Վան գնալու ճգտումն Էի, առջեւում նրա ընթացբո ոնպի Սյունյաց ու Արցախ աշխարոըները,որտեղ դարճլալ ոչ Բանգիստ էի նա առնելու եւ ոչ էլ երանի ճանգստության թախտին էր բազմելու: Անդրանիկըլավ գիտեր պատմությունը: Թուրքական կողմն էո, երբ արդեն նվաճված Էին Էրզրումը, Կարսն ու Մլեռսանդրանբզը, ամի Բարկադրել եւ պարտավորեցրել. որ Հայատոսնը Անդինըոմ Բետո, կազմում Ռուսաստանիցանկախ հոչակվելուց Բոչակվեր որպես անկախ ՀայաստանիՀանրապետություն:Հայոց ազգային խորՌուրդը նախապես առարկել Է տվլալ իրավիճակում ել թուրքական կողմի պնդմամբ տվյալ պայմաններով անկախության աղաջարեին: Սիմոն Վրացյանը ճիշում Է. «ձայների ճնշիչ մեծաՔաջատեղյակ մասնութլամբանկախություն Բալտարարելուառաջարկը», երբ կացությունն անելանելի Էր, «անկախ պետություն կազմելը դառն Բեգնանք միայն կարող Էր թվալ...»։ Չբավարարվելովայսքանով, Վրրացյանը շարունակել է՝ Հ...ստեղձված պալմաններում անկախությունը ճավասարԷ տաճիկ բռնատիրության վերադարձին, Ռալ ժողովրդի նաճատակության մի նոր շրջանի»: Անկախ ՀայաստանիՀանրապետությունըճոչանվեց փոթրին մի վրա: Հայոց ազգապին խորճրդի այն նիտատը.ուր ՔԱՌ առնվեց անկախություն, Վրացյանը նմանեցնում Է

Մողակտորի ության

«սգավոր տան, ուր ննջեցյալ կա դրված...»: Այս ծննդյան պանի մասին: Բալց որքան էլ ծանր Էր այդ պանը, թե Անդրանիկը, թե Վրացյանը-- երկու մերժողներ-- առարկել են որոշակիորեն, այ ազատու. պատմականորեն:«Ծագում Է Ռրաշալի արշալույսը ոչ թլան»,-- գրում Է Վրացյանը: Թուրքերի ճարկադրածպալմանագրի զավթումները մերժելու եւ Զանգեզուր--ԱիցախԲողամասի պարնպանության ճամար Անդրանիկի մղած կռիվը նուլն այդ արշալուխնը ճանաչելու առոավատջյան Էր: Ալճուամենալնիվ տարածքներով շատ տաբեր Էին ինչպես ամբողջ Արեւելյան Հայաստաննու նիա Բունիսչորսյան ալս պատառիկը, ալնպես Էլ նուլնը չէին առանձին-առանձին Արեւելլան Հայաստանը ու Արեւմտյան Հալաստանը՝ ճայությաանամբողջական հայրենիքի Ռամեմատ: Այս տեսակետից թերեւս ամենից ավելի խստապաանջֆը Պողոս Նուբարն էր: Մինչեւ իսկ 1919-ի օգոստոնի 1-ին, երբ Բունիսի 4-ի պալմանագիոը կիրառության մեջ չեղյալ էր, եւ դրանով զավթված Ռողերը միավորվել Էին Հայաստան Հանրապետության Ռովաճու ներքո, նա Անդրանիկինճուլնն Է գրում: Նա էլ գտնում Էի, որ «րաճրապետության կառավարությունը մալիսի 28-ին ինքն իրեն ամբողջ Հայաստանի միակ կառավարություն Է ճաստատել», այլ կերպ ասած՝ ինքնակոչ Է: Դժգոր Է, դա «ապօրինի եւ քաղաքական նխալ» Է նա Բամարում, սխալ, որը Փարիզի խաղաղության վերաժողովի «ազգային պատվիրակությունը չէր կարող ընդունել»: Ուստի ինքն ու Ավետիս Աճարոնյաճը միատեղ բողոքել են, որ Արեւմտլան Հալաստանըդուրս Է մնացել եւ պաճանջում են, որ Մալոց պետակաճությունը վերականգնվի, ՌՈաստատվի «ամբողջ Ռալերի մասնակորպես ցությամբ», ամբողջական, միացյալ անկախ Հալաստանն": Անդրանիկը Պողոս Նուբարի ՌամախոճնԷր: Եթե սուլն կարծիքները ճամարենք որպես ծըճընդլյան պաճի արտաքին ճանգամանքների նկատմամբ Անդրանիկի եւ մլուսների կողմն ու դեմը, ապա ճուլն բանը կարող ենք ասել ներքին քաղաքականության մառսին՝ ըստ փարիզյան թերթում զետեղված Բարցազրուլցի: Այստեղ Էլ Է Անդոանիկը ներքնապես անհանգիստ ու բառերի մեջ անզիջող: ուլն «ինչու չի ճանաչում» հարցին ի պատասխան նա մատնացույց Է անում կառավարությանը. «անհոգ է ժողովրդի մասին եւ, ընդճակառակը, կը քաջալեիե գողերն ու ավազակները...»: Սա եւս կարող Էր պատճառ լինել, բայց որպես առօրեական մանրուք, որը բնական Է եւ բնորոշ բոլոր կտրուկ քաղաքա-

հանրապետութ

1 Ս.

շ

Վրացեան, Անկախ ու միացյալ Հայաստան», ֆ. 370. ց. 1, գ. 63:

ՀՀ. ՊԿՊԱ,

Բ.,

թ.,

էջ 45-48:

մանավանդ վերափոխումներին,

շեմքի մոտ: Թերթը փաստ Է «Քաջազնունու կառավարությունը, ծնված լիճելով խուճապի մեջ»» շարունակելովվերապրել խուճապայինիր տրամադրուխզեց իր կապերը Անդրանիկի ճետ եւ «թշնամական դիրք նրա վերաբերմամբ...»: Եզրակացությունը ժամանակի օգտին ցուլց կտա ալդ բոլորը պարզությամբ»: Նույն տեէ. «պատմությունը նմուշ, հիշատակվում են պատմության երեկվա ալդ որպես են Ռաջորդ էջերն նվիրվելու. դեպքերը,որոնց ալս շարադրանքի ինքնապաշտպանակազ ԶանգեճուԲերոսական ջանքերը Անդրաճիկի Ավելի վաղ թերթը խոստովանում Էր, որ մ«ծ եղան Անդրանիկի ջանքերը, որոնց շնորրիվ «Սիսիանը, Գորիսը ու Կապանը զիովինզերծ մնացին թուրքական նվաճումից»":

կան

վկայակոչում:

թյունը, բռնեց ղում,

րում":

հիտ

Յոթ օր Է Դիլիջաճում մնացել Անդրանիկը: Եվ ալդ օրերից ոչ մեկում մառդկանց աչքերի առջեւ չի եղել նրանց լսած, նրանց իմացած Անդրանիկը: Շատերի զարմանքն Է շարժել նա եւ զայրույթը: Ի՞նչ Անդրանիկ, որ ոչ թե սոսկ մարդկանցից էր խույս տալիս, այլեւ երկիր ճայրենիքից ու նրա նորապսակ կառավարությունից: Սովորական խուսատալը քիչ Է: Ատելության եւ արդամարճանքի ոչ-պատշաճ, ոչ-բառարանային խոսքեր Էր շպրտում աջ ու ձախ՝ թե արժողի, թե չարժողի ճասցեին։ Դիլիջանում առանց ալն Էլ կուտակված Էր թշնամու գրաված գլուղերից ու քաղաքներից գաղթածների Ռոծ բազմություն եւ շաճունակվում էր քաղաքում նեղվածքը խտանալամեն

քայլափոխի՝ տներում, պատշգամբներում, շենքերի պատերի, ապլգիներումծառերի տակ, փողոցներում՝ բաց երկնքի, գաղթի ճամփան բռնած ընտանիքներն էին ծվարել, իրենք էլ չիմանալով՝մնալու են վաղն ու մյուս օրին Էլ ալդտեղ, թե՝ գնալու են, եւ ո՞ւր են գնալու ալսուճետ, որտեղ Է լինելու կանգառը, եւ լինելու է՞ ար-

դյոք... Այս դեռ քիչ Էր, Ռուսադրող ու պանծալի Անդրանիկն էլ, իրենց երազած փրկիչը, ոչ իրենց լսածն Էր, ոչ էլ երբեւիցե տեսածը՝ անգութ էր, աղմկոտ, վալրենաբարո, չորս կողմը մարդկանց չէր տեսնում, չէր լսում նրանց Բառաչանքը, չէր արձագանքում նույնիսկ մանուկների լաց ու կոծին։ Զկար, չկար ու չկար իրենց իմացած, իրենց ցանկացած Անդրանիկը:Հուսակտուր մարդիկ, մաճվան երախին հանձնված, դառը ճիասթափությունէին ապիում: Թող լիներ ճակատագիրէ, ինչ կարող ես անել, միայն երանի թե չլիներ մաճը,

«Մշակ»,781,

10.02.

1920 թ:

«Նոր ճորիվոն», Թ., 1818. 11.12.

1918 թ.։

Բիասթափությունը այդքան դառն ու մաղճոտ, երանի թե: Կմեռնեին Բանգիստ խղճով, բալց գոնե չէին տեսնի Բուսադրողին Էլ անհուսալի վիճակում: Հայրենիքը Բո իրեն՞"քչէին պաղողը: Պաճողն Էլ, պաղպավոճակում: Հայրենիքը Բո իրե՞նք չէին պատողը: Պաճողն Էլ, սլաոպանրան, չէին զգում պափողին ու պարպանոճիկին ու չէին տեսնում Էր, ուրիշ, դիլիջանյան Անդրանիկը... Անդրանիկղին, անճանաչելի լան զայրույթը աճ ու սարսափ Էր տարածում, մարդկանց աճճանգըստությունն Էր խորացնում, վիշտն ու տառապանքն է բազմապատկում: Այս բոլորը միատեղ մի խոր տարակուսանք Էր: Ինչո՞ւմն էր բանը: Երկրի մարդիկ, նրա Ռեղինակավորները, երկրի ու ժողովրդի

դաճիճների

ճետ

Տաշտությա՛ն, բարեկամությա՛ն,եղբայրությա՛ն

դաշինք էին կնքել: Զենքով պատելչկարողացածից բացի Էլ, մի ստոիսւգիությամբ Ռաշտ ու խաղաղ, իրա ճեռք սեղմելով նոր-նոր Բողեր Էին զիջում դաճիճներին, որոնց ճետ դեռ կռիվը շարունակվում էր, իսկ վերջին օրերին էլ Սարդարաբադիդաշտում, Երեւանի մատուլցներից ոչ Բեռու, մաճու եւ կեշաց կռվում նշանց երթն Էր կանգնեցվել եւ ջարդ Էր տրվել: Եվ թշնամին ա՛լն, ինչ չէր կարողացել ձեռք բերել մարտի դաշտում, գրչի մի շարժումով ստանում էր Ռեռու Ռեռվում, որ Բաթումն Էր, եւ չարագուշակ ալն օրը, որը նույն Ռունիսի 4-ն Էր: ՏարակուսանքնԷ խորացել, զարմանքն ու կասկածն են պատել մարդկանց. ո՞րն Է Անդրանիկը՝ Բշարե Խալիլի գլուխը կտրող, Առաքելոց վանքում պատսպարված, ճարձակվողին Աղթամար կիղզուց ետ մղող Ռալդո՞ւկը,թե՝ նառանջի այլս ճամփաները բոնած զորավա՞րը:Այս Բարցը ծագել Էր Էրզրումյան օրերին, խորացել Գյուլլի Բուլաղ աիտաքսվելու պարին, շարունակվել, երբ ճառապարող զիան տանում Է Ջալալօղլի, դուրս բերում Դիլիջան ու դեռ շարունակվելու Էր նուլն ձեւով: Այս տարակուսանքնէրին պատասխան տվեց ՀովՌաննես Թումանլանը Ղարաքիլիսայիկապակցությամբ: Պատասխան Էին տալիս նաեւ վերը բերված փաստաթղթերը: Պատասխան տրվել Է նաեւ դեպքերի ընթացքում լուս տեսած լրագրերում: Բալց դարճյալ, եթե մեկն ու մլուսը բարին Էր ասում, Բին փաստերով Էր խոսում ու երեկվա Անդրանիկիննկարագրում, երորդը տվլալ օրն Էր մատնանշում. Ապա ինչո՛ւ չի մնում Դիլիջանում, ուր Է ե՛տ քաշում իր զորքը, սրանից Էլ մնալու եւ կռվելու իսկական տեղ, ո՞ւմ Է թողնում ալս: խեղճ ու անտեր գաղթականությանը... --

Օրվա այս անմիջական տրամադրության. փարածված կարծիքնեԲաղորդակցումԷ դեպքերի տպավորության արիական րի ճետ մեզ Բոդվածաշարը «Հորիզոն» թերթում: «Հո«Հայաստան» տակ գրված է, չէ, մտերիմը բալց Անդրանիկի ժամանակի ու ճիշտ ու Է, Մարուստ անմիջական սլատկերն արժեքավոր օրամարդկանց է, խորաթաւիանց: ՊատներաԷլ անաչառ Ռեղինակն Հոդվածի գիր։ Է, օրվա եւ ժամանակի վոր Է գրել, չի մանրացել, ընդոանրացրել մեջ Է քննել Բարցերը: Վերը ասվածը նաեւ նրա պատամբողջության մածի Ռիմանվրա էր: ԱյդպիսինԷ տեսել նա տվյալ օրվա Անդրանի-

րիզոնը»,

Ի

ն:

Անդրանիկինանցնելուց առաջ Բեղինակը Նազարբեկովի մասին գրում, նա Էլ Է եղել Դիլիջանում: Տեսել է նրան եւ անվանել «Հայկական ամբողջ ճերոսամարտի մեջ ոժբախտ ու թեւաթափ ծերունի»: Ուրիշ ի՞նչ կերպ պետք Է գրեր, երբ մայիսյան վերջին օրերին բանակի ռամատարած նաճանջ էր: Բայց թեւաթափ ծերունին «թեւավորիր ժողովրդի վում Է մի վայրկլան, դառնում մեռնելու պատրաստ կամքի մարմնացումը, ու մոռացած ռազմագիտություն, մոռացած իր խոճուն փորճառությամբ լի անցյալի, պատանեկական, Բոն, Ռայդուկափն խանդավառությամբբոնկված՝ լի խոլական երազներով» որոշում Է մի վերջին փորբճանել եւ իր կողմից բազմիցւ ձճհճմած թշնամու ռեմ ժողովրդին Բաղթական կովի տանել, բացանս՝Ոչելով՝ «-Հասել Է ժամը, Ռալեր, մեռնել կամ ճաղթել»: Նազարբեկովըգիտի, որ ուժերի այդ ճառաբերակցությամբ Բաղոթել չի լինի, որ առջեւում դարձյալ պարտությունն է: Եվ ծագում Է Մեղինակի Մարցը՝ «Սխալվում էր արդյոք ալդ երիցս դժբախտ ծերունին, ալդ Բմուտ, ռազմական փորձությունների բովով անցած Բին մարտիկը,ոճի՞ր չէր գործում, երբ մաղվամ գիոնն Էր մղում Բճազարավոր ամբոխին, որի առաջ ոչ մի դուռ բացվելու Բուա չկար... Ո՞վ կարող Է այդ պնդել, ո՞ւմ լեզուն կպտտի եւ խիղճը չի ըմփոստանա՝ նրան մեղադրանքի խոսք շպրտելու»: Զէ՞ որ, եթե ուժերն ավելին լինեին, եթե օրիասական ժամին մի Բրաշքովլրացուցիչ ուժեր տեղ Մասնեին, Ռերոսաբար մարտնչողները տչ թե Ռերոսաբար կգոճվեին, այլ կտոնեին իրենց փառաճեղ Բաղթառակը: Եվ այնուամենայնիվժամանակակիցը, որ ինոն Էլ մյուսների Ցետ ապրել Է ուծերի անճավասարության տխուր փաստը, մեծարանԷ

Քի

խոսթերԷ Գրում.

ճակատ զեր րվան ապրելու իրավունք ը

առ

ճակատ կանգնողները, մեռնել գիտոող-

ունեն:

Այդ Էջն ազգերի անմափության Պանթեոնը մտնելու թուլլտվությունն է:-- Մեր ցեղի ապրելու իրավունքի վկայականը»: Աճա՛ Ռալոց գոյատեւման փիլիսոփայությունը Վարդան Մամիկոնյանիցի վեր։ դառնում է Փրկելով ծերուկ Նազարբեկովին, ԲՌրապարակագիրը Անդրանիկին: Տեսել Է նա Անդրանիկին Դիլիջանից դուրս գալո: օրերին. «դեռ երեկ Էր, նա ալստեղից անցավ խռով, նզովքը շրթերին ու կատաղությունը խոլական Ռոգում-- Բանդեպ իր տասնամյակներ գուրգուրած... երազները խորտակող «Ռաշտության»-- նա Բեռացավ... եւ իր զայրույթի... սմբակների տակ տրորեց շատերին, մեծ անցքերի Բանդեպ միանգամալն անմեղներին»: Հ...Անեծքի ու Մալտոլանքի խոսքեր նրա անվան Բետ կապված աղետների ճամար»... Լսել Է ականատեսը երեկ մարդկանց մեջ մխրճված, լսել Է, իսկ Բիմա փաստերից բխող ճամոզմունքն Է՝ «...անեծք ու ճայրոլանք» թափողը «մեծ մասսան, տառապող ժողովուրդը չէր, դրանք անհատներ էին թեեւ բազմաթիվ, իսկ ժողովուրդը լուռ Էր: Նա իր ճոաշքի ծարավ Ռոգով դեռ Բավատում Է իր Ռերոսին, նճա իր Ռոգու խորքերում երազում Է իր փառքով լոսապսակված քաջի մասին, նրա ճարվածների ու սլացումների մասին պատմում Է աներեւակալելի առասպելներ, նրա թռիչքի 'առաջ ոչնչացնում Է ժամանակ ու տարածություն»: Եվ դարձլալ Ռայ փիլիսոփալակամմտքի մի դրվագը. «Որտե՞ղԷ ալդ ճակատագրից զարկված մարդը» ի՞նչ Է մտածում եւ ո՞ւր Է տանում իր ժողովրդի ցավերով արլուռոտված Ռոգին, մինչեւ երբ Է շարունակելու իր խենթ, մտքի ու դատողության կանոնների բոլոր սաճմանները ոտնաճարող արշավը».. Ով գիտե,-- ո՞վ կարող Է պատմել զարկված, ճագերն ու բունը կորցրած վագրի վազքի Լմասին), մի՞թե կրծքից արյուն ծորելով, գիտե թե ո՞ւր Է գնում»': խելագարության ճիչեր արձակելով՝ եւ եւ մեծ եւ Ազդրանիկը՝ ճիշտ, սխալական, եւ մեծ բախտավո՛՛ր, դժբախտ: Դժբախտ ժողովիդի զավակը չի կարող երջանիկ լինել: Նրա մարտերի առաջին գծի վրա գտնվոլը՝ առավել եւս: Նրա են: ուրախությունն Էլ, տխրությունն Էլ լուրովիը Անդրանիկի սիրտը այրվում Էր կրակի բոցերի վրա, նրա վիշտը առանց հավելագրման Էլ լիուլի բավական էր մի խոր տառապանք ապրելու Ռամար: Ժամանակակիցը ինչ որ պետք էր, որքան որ Ռարկն Էր ասում էր ալդ նիա երեսին կամ որպես բարձր ու Որապաիրակալին ղողանջ Բալոց քաղաքներում ու գյուղերում, դաշտերում ու բարճունքների կա...

տարներին. 1 Գ.

Քալաշյան, «Հայաստան», «Հորիվոն»,

Թ..

78169, 25.08.

թ.:

ինչո՞ւ Ղարաքիլիսա չեկավ..աղ

Պատմությունըուժերի հարաբերակցություն է: Եվ ոչ թե մեկինը, ամբողջինը: Պատճառը օրն Է, Բետեւանթը՝վաղը: Օշմարտու-

ճշմարիտ չէ, եթե ճամբերատար չէ: Նույնն Է, թե՝ եթե թյունը Է Ռապճեպ:Դառնանք Անդրանիկիպատասխանին:

ան-

տեղյակ

ու

Հունիսի 5-ին ԱնդրանիկըԴիլիջանից ճանապարք Է ընկել Ելենովկա'։Ելենովկան մեծ գյուղ էի Նեւանա լճի ափին: Դիվիզիաձ իրի

բաշխվել Է այդ եւ լճափնյա Օրդակլու, Ցագլուղերում։ Հունիսի 6-ին Անդրանիկն իր զորմաքաբերդ մյուս է. Է որ Բաքին Բրավիրել ճրապարակային Փողովի։ Բացատիել Բանճեն շռայլորեն ոչ միայն Մալոց Ռողերն պալմանագրով թումի նրվում Թուրքիային, ալեւ ճայկական պատվիրակությունը պարտավորվել Է, որ նորաստեղծ հանրապետություննիր բարեկա՛մու բարերա՛րԹուրքիայի նկատմամբ Ռուսալի եւ անվտանգ լինելու Ռամար ցրելու Է իր բանակային ուժերը եւ երկրում ւպսուճետեւ թողնելու Է եւ պատելու միալն միլիցիական փոթրաթիվ մի զորական ուժ՝ ներքին պարպանության նպատակով: Անդրանիկն այդ պայլմանագիրն ընդունել Է ուղիղ իր դեմ: Նշվածից ավելի եղած զինական ուժը պետք Է ցովեր։ Հազիվ թե իր զորամասը դրանում առաջինը

կազմով պաճպանված ու

չլիներ: Իսկ ի՞նչ Էր մնալու, ծանր ու թեթեւ Էր անում Անդրանիկը, ո՞վ Էր իր զինվորի Մետ ու նրա Ռետքով քայլող գաղթական հայերի նիա օրվա զանգվածին աննոապաղտեր կանգնելու, սնունդ տալու, թիկունք լինելու մասին Բոգալու: Ո՞վ Էր վերջին պատին ժողովրդին ու լինելիք նոր արհավիրքների դեմ, եւ վերջապես, այդ ինչ պալման Է ու պալմանագիր, որը լիովին ու առընդմիշտ թշնամու

առկա

սուրն Է հովանի կախում ժողովրդի գլխին ու ներքին գործերի վրա իշխելու արտոնություն Է շնորհում նուլն այդ թշնամուն:

Թանկ Էր Հայաստանի Արեւմուտքը Անդրանիկի ճամար: Ալնտեղ էին Ռանգչում նրա պապենական տան շիրիմները: Արեւմուտքիճուլնի վերջին մի թելը կտրվեց Էրզրումում: Ապրում Էր դեռեւս Վանը: ուզենա, որ Արեւելքն Էլ Ռանգչեր: Բալց աճա Ռունիսի 4-ը կլասում Էր Արեւելքիխոշոր զանգվածը, թողնելով բառիս բուն իմաստով մի Բողակտոր:Ալդպես Էր գոնե նրա աչքում: Դա պետք Է ճենարան ծառալեր, որ անկուշտը ամբողջը կուլ տար: Իր զորբը, որն իր ձեռբով,իր կոչով, իր ձգողությամբ Էր ճուլել, ծանր ժամին չէր

Ձէր

ԱրսենԺամկոչեան, նշվ., էջ

'

29, 30:

ուզենա ցրել, ընդճակառակը, նա Բենց ալդ օրվա ճամար Էր ստեղծե այդ օրվա ճամար Էր պաճում: Հունիսի 4-ին նա մի Ռեռագիր Էր ուղարկել, երեք ճասցեով Հայկական կորպուսի ճրամանատար Նազարբեկովին, Ազգալի( խորորդին եւ Պաշտպանության խորորդին. «Նկատի ունենալով, ոլ Դուք ձեր սեփական ճեռքերով ձեզ գամել եք սեւաթույր գերության հավիտենական շղթաներով, խայտառակ ճեւով ձեր խիղճն ու պատիվը վաճառելով դրանց դեմ ըմբոստանալու Բանդգնած թշճամուն, Բալտճում եմ, որ իմ զինվորը այլեւս չի կարող անզեն մարտինի դերում մնալ եւ լինել անձւպն վկա, թե ինչպես Է խարդախ Ռակառակորդը բզկտում իր բազմաչարչար Ռայրենիքի սուրբ մարմինը, ուստի իմ զորամասն այսօր երեկոլան կամ վաղը առավոտյան դուրս Է գալու այստեղից: Սեմլոնովկայումգտնվող զորամառնին կարգադրեք եւ տեղաշարժվել գրավել ալժմ իմ զորամասի զբաղեցրած դիրքը: 4-ը Ռունիսի 1918 թ.։ Գեներալ Անդրանիկ»: Փաստաթուղթը.դեռ ստորագրված չԷր, բայց ժողովուրդը խոսում Էր այն մասին, որ Ռալության Բետ բանակցությունների ընթացքում թուրքերը Ռատուկ խոսում են Անդառանիկինշարքից Բանելու մասին: Վերեւում տեսանք, թե ինչպես Բրեստի բանակցություններիժամառակ թուրքական պատվիրակությունն զգուշացնում Էր Ռալոց ինքնապաշտսոսնանան խմբերից եւ նրանց նախապես ցրելու, շարքից Բանելու Մարց էր դնում։ Մայիսի 9-ին, երբ Անդրանիկը ռազմաճակատի անկլունային հատվածում իր պարտքն Էր կատարում, թուրքերի ճարձակման կենտրոնական երթուղու վրա մարտնչող զինվորից նամակ Է ստանում: Այստեղ Էլ են Բասել Անդբանինի նեաւտմամբ թուրքերի ցուցաբերած հետաքրքրության մասին լուրերը. «...բոլոր խոսակցութունների ժամանակ մեր ֆրոնտում առանձնապես Բետաքրքրվում են քեզանով եւ ուզում են իմաճալ, թե ուր ես եւ ինչ ես շինում»: Զար լուրեր են, սիրտ ծակող. «Դա մեզ մի շարք վատ ենթադրություններիառիթ Է տալիս: Մինչեւ իսկ լուր կայ որ իբր նրանք (թուրքերը՝ Հ. Կ.) կարող եզ պաճանջել, որ քեզ եւ Դրոյին Ռանձնեն իրենց»: Մարդիկ աճ ու դՒղով ուզում են զավակին Բեռու պաքել խարդավանքներից: Սա անվիճելի ճշմարտություն Է եւ Բամանման պատմության լոկ մի Էջը: Երբ արդեն պայմանագիրն ստորագրված Էր, Անդոանիկիեզրակացությունը մեկն Է լինում. պայմանագիրը, որ ժողովրդի դեմ Է, նաեւ եւ

ՊԿՊՍ. ֆ. 370, ց. 2, գ. Նտ,. Ֆֆ.370, ց. 1, գ. 5,

1 ՀՀ

159, նաեւ՝ 5:

թ.

ն. տ.,

գ.

157,

թ.

2։

իր զորական ուժի: իր դեմ Է ուղղակիորեն Անդրանիկին, գիտեին նրա տեղն

Թելադրող թուրքերը նրա Բամառություլավ գիտեին եւ կամովին զորք ցրող չէր ոչ էլ Էէրզրումյան Անդրաճիկը նը։ Ռետո նորից անցնելով, պարտուզորքի գլուխ անճաջողությունից նա Աղբյուր կուլ տվողը: Տասնութ տարի առաջ ամոթանքը թյան Սերոբի սպանության վրեժը լուծեց Խալիլ փաշայից, ապա պատրսպարվեցեւ պաշարվեց սուրբ Առաքելոց վանքում եւ մարտնչեց ու մնաց սուլթանի բանակային զորքերի դեմ։ Այսուոետ Պանպարտ դարձյալ նուլն դարավոր թշնամու դեմ Էր, որն այս անգամ կռիվը պալմանագիրը Ռարկադրողն էր: ստրկացուցիչ Իր բառերով եւ խոսքի իր անմիջականությամբ, բալց, վերջին Բաշվով, այդ նուլնն Է ասել Անդրանիկն իր զորքի համարավաք բոլորո ժողովում եւ մի նոր ճանապարք Է ցուլց տվել զինվորներին. մոտ, եւ Վանում ճարանգում բալց ճանապարհից հեռու, սրտին վերջինբեկոր Ռայությունը կանգուն Էր ու թուրքական զորքերի Ռարձակման վտանգի դեմ՝ աչքը դեպի վերաճաս օգնական ուժերը: Անդրանիկը Սեւանի ծփուն ջրերի ափից քուլր Վանա ծովն Էր մատնացուց անում եւ իր զինվորներիս Ռրավիրում երկար ճանապարճ կտրել՝ գնալ, օգնությաղ Բասնել ակոողդողդ վանեցիներին: Ծանապարճը պիտի Ջուլֆալի սաճմանային կամրջով տաներ դեպի ապա ճանդիպում ու մրավորում էր պարսկական Խոլ քաղաքը, լինելու Հլուսիսալին Պարսկաստամում գտնվող անգլիական զոոքերի Ռետ, որոնց միացած պետք Էր աճապարել Վան: ու

11 ԶԱՆԳԵԶՈՒՐ

Ա

ու

ԵՎ ԱՐՑԱԽ

Երրորդ անցը Ջուլֆայի կամրջով

Կարո՞ղԷր նա երբեւիցե ենթադրել, թե մի օր Էլ պիտի հԲաստատվեր Հայկական լեռնաշխարձի ճարավարեւելյան սամանագլխին գտնվող պատմական Սլունիք աշխարքի մաս կազմող Զանգեզուրի շիջաններում, Արցախ ճնաճանգիՌարեւանությամբ, որն էլ անցյալում թուրքերով բնակեցվելուց Բետո նրանց կողմից Ղարաբաղ անունով Էր Ռորջորջվում: ԶԷրիկարող, եւ դա նուլնիսկ այն պաճին, երբ ինքը, թեեւ դեպքերիթելադրությամբ, բալց իր կամքով Էր իր զինվորներին ու նրանց Բովանու ներքո գաղթականների Ռոծ բազմությանը դրել Ռենցալն ճանապարհի վրա, որն այլ կերպ չէր կարող անցնել, բայց

եթե բուն Սլունիքին մերձ ոարեւանությամբ: Որովճետեւ նրա երազը դարձյալ Արեւմուտքն Էր, իր մայր Երկիրը: Նորից Բույսի մի շող Էր եւ դարձյալ կովի Էր նետվում: Վաճում Ռանգչում Էր ծուխը։ տեսնում Սասունում մարում էին վերջին կրակները: Հայության Ռոգեվարք Էր ու Մուշում: Ծանը էր Սալմաստի բնիկ Տալ բնակչության Բաղեշում եւ այնտեղ կուտակված գաղթականների վիճակը: Որդին ուզում Էր ճարազատների վերջին շնչի վրա Բասցնել փրկության սպեղանին։ Անկասկած ճանապարճը մեկն էր. դուրս գալ Սեւանից, իջնել Պարսկաստանի Բլուսիսալին մասը եւ այդտեղից գնալ ուղիղ Վան։

Հյուսիսպին Պարսկաստանում պետք Է անգլիական զորք լիներ։ Շտապում Էր, Բնարավորությանդեպքում, միանալ եւ նիա օժանդակությամբ պաճապան կանգնել հայոց Ռողերին ու բնակչությանը, մինչեւ որ Ռարցերըդիվանագիտական ճանապարճքներով կլուծվեին։ Լուրերը կանչող Էին. Վանում Բալության մնացյալ Բատվածը թուրբե-

դիմադրական կովում դարճլալ պաշարվել, ծուղակն Է ընկել: Անգլիան աշխարքամարտիբոլոր ճակատներում. որպես եռլակ դաշինքի (Անտանտի) տերություններիցմեկը, մարտնչում Էր գերմանաթուրքական ուժերի դեմ: Անդրանիկնիրավասու Էր Անգլիայի Բանդեպ Ռուլսեր տածելու, որը նա կարող էր անել նաեւ նրա դաշնակիցներ Ֆրանսիայիեւ ԱՄՆ-ի նկատմամբ: Ինչպես որ իր մղած բոլոր կռիվներն Էին եղել, նա շարունակում Էր իր բարոյական սկնկալությունները պատերազմից:Պատերազմ եւ բարոլակաճություն: Շուտով, շատ շուտով, նրա այդ տարակուսանքնԷլ էր ճայթելու: Եվ դա լինելու Էր ոչ թե ուրիշ մի տեղ, այլ իր ալս երթուղուց ոչ շատ Ռեռու, Զանգեզուրում եւ ճատկապես նրա Արցախ-ղարաբաղյաճ ռաճմանագլխում, ուր նա Ռարկադրված Էր ճանդես գալու: ԾՕանապարհը նրան Վան չէր Ռասցնելու: Սեւանից դուրս գալու նախորդ օրը զորքը շարվել Է քառակուսի գծով: «Բա՛րեւ քաջաց», ասել Է հապճեպ եկած զորավարը: «Բա՛րեւ քաջին», միաբերանպատասխանելեն զինվորները: Զորավարը ճրապարակել Է Թուրքիայի ճետ Բայոց նոր կառավարության անունից Բաթումում կնքված պալմանագիրը. «Ես ալս դաշնագիրը չեմ ճանչընար, սնա դաշնագիր չէ, ալլ խալտառակություն»,-- բացականչել Է ճա եւ Բալտարարել, որ ինքը Բամաձայնության (Անտանտի)երկրների Ռետ շարունակելու Է իր պայքարը նվաճող Թուրքիայի դեմ եւ նըրանց Բետ միասին Է իր սուրը պատյան դնելու: «Ես վաղվանից անցճելու եմ Պարսկաստանեւ գնալ, միանալու եմ ամգլիացիներին, ով ուզում Է թող Ռետեւի ինծի, իսկ ով չի ուզում, թող Բեռանա»»-- բարրի

ճետ

Է նա: Զինվորները չեն ու կացած զայրացած վերջացրել »-Ա: «ուռա

Հնչել

Է

միաճալն

սարսափել:

.

սոսկ Պալմանագիրը

լով միալն

Լոռու

Ռայոց Բողերը չէր շռայլորեն զիջում, թողնեմի մասը, Արագածոտնը, Դարալագլազը, Սեւանի

ու Երեւանը`ԱրարատյանճԲարթավալյրիմերձավոր ճատավազանն արգելում Էր Հայաստանումքիչ թե շատ կազռոնավոր այլեւ վածով,

կազմող զանգված

բանակ ունենալը, սնարմանափակելովմեկուկես

հազար զինվորի չափով: Պե՞տքԷ պալմանագրում Բականե-Բանվաունենալուց զրկելու, նրա բանե շեշտվերնաեւ Անդրանիկին զորք նա Բասկանար, որ այն առաջին պահանջը, որպեսզի ցրելու ռակը հերթին Բենց իր՝ Արեւմտլան Հայաստանիբռնազավթված Ռողերի ուխտյալ զինվորի դեմ Է ուղղված: Պայմանագրին ազատագրության

բամաձալնությունտալը նշանակելու Էր, որ նա տեղնուտեղը ցրում իսկ ձեւականորեն, խաբուսիկ կերպով ընդունելը չէր Է իր զորքը, անցնի: Թուրքերը շատ ուշադիր Էին ու հետեւողական: Այդ դեռ ստորեւ կերեւա: Ուրեմն, Անդրանիկըկամ պետք Է Որապարակորեն չցրեր իր բանակը"ի նշան պայմանագրինիր Ռակառակության, կամ պետք Է ընդուներ պալմանագիրը եւ խոնարփաբարանձապաղ ցրեր բանակը՝ի նշան Ռամաձալնության:Կամ, ով գիտե, գուցե դեո լիներ երրորդ մի ձեւ. Նա գնաց առաջին, պարզ ճանապարտով:Կամակո՞ր Էր, թող այդպես լինի: Թող ամբողջ Բալ ժողովրդի մեջ մեկն Էլ կամակոր լիներ: Եվ լավ Է, որ դա Բենց Անդրանիկըլիներ: Որովրետեւ նրա կամակորությունը ամենավատթարդեպքում միալն իր անձին Էր վնաս բերելու, բալց ոչ երբեք իր ժողովրդին: Նա Բարվածն իր վրա Էր վերցնում: Ծորապսակկառավարությանը ազատում Էր Ռարվածից,բացափալտորենխոտոր ճանապարհով ճեռանալով, Երեւան չմտնելով: Պատճառաբանում Էր. փաստաթուղթը կառավարության մարդիկ են ստորագրել, ես նիանց Բետ Ոամաճայնչեմ, նըրանց կամքին չեմ ենթարկվում, բողոք եմ Բայլտնումնրանց: Իմ ազՈնազանդության ամար ի՛նձ պետք Է մեղադրել ու ի՛նձ պատժել, բայց ոչ կառավարությանը:Նա Երեւան չէր մտնում որպես մայրաքաղաքի, Երեւան չմտնելով, նա ճԲայրենիքից չէ, որ հեռանում Էր: Նա խզում Էր կապերը փաստաթուղթն ստորագրողնեհրապարակորեն հի, իր պատկերացմամբ՝ ճալ դատը ուրացողների, ալն մոռացողների Գուցե նա Բարցը չէր վերցնում իր պատմաքաղաքական արխմբից: Տր

«Իմ

ճուշերը։Գրեց Իշլեմեջյան Միքալել»,

34 «Անդրանիկ»

տե՛սՊԿՊԱ,

ֆ. 402,

ց.

1, գ: 2, թ.

ժեքի ամբողջ Էությամբ, Ոնարավոր Է, բայց մեկ Էյ նրա համար Ռայ Արեւմուտքի ճայոց ճողերին ազատություն դատն Էր առաջնայինը, Մետ ի մի բերելը ու մի ճարկի տակ Արեւելքի տալը, նրանց ճալոց ճավաքելը: Երեւան չմտնելը Հալաստանիցդուրս գալ չԷր, ինչպես որ Մայրենիքից Ռեռանալ չէր Վանի բնակչությանը օգնելու Ռամար առանց Երեւան մտնելու Վան գնալը:

Ժողովուրդների պատմության մեջ քի՞չ են եղել եւ միթե Ռիմա էլ բոլորովին չկա՞ն, չե՞ն կրկնվում կառավարությանը չճանաչելու Բանգամանքներ եւ նրան բացարկ Ռալտարարելու փաստեր: Վճիո կայացնելուց առաջ մեղադրյալին խոսք Է տրվում: Իսկ նա իր ճեռքի Է վկայակոչում: Անդրանիկը կարող Էր տակ եղած մփաստարկնեին Որապարակել Ռունիսի 4-ից առաջ դաշնակցականռազմական գորիրեն գրած նամակը: Թուրքիայի կողմից ծիչներից Ս. Մաճնասյանի՝ Բաթումում պատվիրակության առաջին դեմքն Է եղել տեղ-տեղ փաշա ՌորջորջվածԽալիլ բեյը, անդամներից՝ Վեճռիբ Մաճմեդ փաշան: Նիանց ճետ բանակցությանըմասնակցելու ճամար Բաթում եզ ծամամել նաեւ Գերմանիայիկողմից Կ. պոլսում գերմազական դեսպանն ու գերմանական Բլուպատոսը: Կարծես թե Թուրքիան քիչ Էր միալնակ բանակցությունների սեղանին նստելու Ռամար: Պեւոք Էր Բալ պատվիրակներիսիրտը աք գցել: Ս. Մանապանըպարտք Էր ճամարում Անդրանիկին տեղյակ պատել, որ լուրեր են գնում, թե գերմանական զորքեիը գրավել են Դոնի Ռոստովը, իսկ Բաթումում էլ դեսանտ են իջեցրել: Խաբուսիկ, թյուրիմացության Ռրող ձեւերն էլ կիրառվել. Գերմանականպառլամենտը Բրեստի պալմանագրի հիման վրա որոշել Է «ապահովել կովկավպանՌալությանամբողջու-

են

թյունը, իսկ տաճիկներին Էլ տալ

նման մի բան ինքնավարության Վանի շրջանում»: Դիվանագիտության բանաքյլուսականխաղեր: Խա-

բուսիկ ալդ հորինվածքները Ռազիվ թե Բույս ներշնչեին Անդրանիկին, եթե ինքը քաջալերիչ քայլի չդիմեր։ Դա պետք Է որ նրան

Ռուշեին նամակի Ռաջորդ բառերն ալն մասին, ու Քոգատա՛րիր նկատմամբ.

ուշադի՛ր են

որ

թուրքերը շատ

Դարձյալ վերը նշված պատմությունն Է: Թուրթերը առիթը բաց չեն թողնում, որ իմանան որտեղ Է ն ինչ Է անում Անդրանիկը: Տախածվում Էր ալն կարծիքը, որ նրանք կարող են ճույլնիսկ Ռալերից պաճանջել,որ Անդրանիկինիրենց դատին Ռանճնեն: Ծիչտ Է, Ս. Մաճապանը Բաջորդ բառերով նորից պնդում Է, թե «նրանք բոլորը ենթադրություններ են», եւ, այնուամենայնիվ,խորճուրդ Է տալիս՝«բոց

եւ

ալնպեսանհրաժեշտ Է

որ

չափազանց զգույշ

չտաք» Սա դեռ պալմանագիրնստորագրելուց առաջ:

լինիք

':

եւ

ոչ

մի առիթ

Իսկ ստորագրելուց

այդ աճուսարսափն ավելի ուժգին Էր ուղղված Անդրանիկի ետո անձի դեմ, թեեւ՝ Ռաճախ ինչպես առանց անունը տալու, այլճպեսէլ պաշտոնական պաքանջի ձեւով: Խորհուրդը չափաոչ անուղղակի, լիճելն էր: Թուրք-գերմանականբոռունցքըսպառնում զգովշ զա՛նց կառավարությունն Էլ ճարարատՀանրապետության Անդրանիկին, Էր Ռեռու Էր դնում, որ նա ցրի իր զորքը, պաճանջ յալ, բալց որոշակի

Հանրապետությանգործերից եւ ավելորդ անախորժությունների տեղիք չտա: Անդրանիկը լուրերից չսարսափեց, բայց զգուշություն պահեց իր զորքը որպես հանրապետության կառավացգուցաբերեց, մնա

րությանըոչ ենթակա միավորում, նրան իր պատճառով ավելորդ

ան-

չպատճառելու միտումով: Իսկ սրա համար առնվազն ԲՔանգնտություն մի որոշ չափի քաջություն պետք Էր, ճերոսություն հւ սխրանք, քան թե վերցնել ու բանակը ցրելը, սուրն ու ատրճանակը դեն նետելը, ձեռքերը թափ տալով գալն ու թուրք փաշաների, գերմանացի սպաների ու իր կառավարության առջեւ խոնարհաբար, վիզը ծռած կանգնելը: Անդրանիկով թուրքերը 90-ական թվականներից էին «րետաքրըքիրվում»: Դա ուրիշ Բարց է: Սկսած այն պահից, երը ճայերն ու թուրքերը, որպես դիվանագետներ, նստել են կլոր սեղանի շուրջը, ծագել Է Անդիանիկի հարցը: 1918-ի մարտին ճայկական պատվիրակությունը Բրեստ-Լիտովսկիպայմանագրի կապակցությամբ բանակցություններիԷր Տրապիզոնում: Հայկական պատվիրակության ղեկավար Ալ. Խատիպանինընդառաջ են եկել թուրք դիվանագետճերը, որի մասին Ալ. Խատիպանըվերադարձից Ռետո Անդրանիկին պատմել Է. «Երբ ընդմիջումներեւ Բանգստիպաճեր կը տրվեր, ալդ փաշաների ցավը թեզի Մետ Էր։ Վեճիպ, Խուրի եւ Խալիլ փաշաները կըսեին. «Գիտենք, որ դուք կր հաշտվիք մեզի Բետ, Ջօր. Անդրանիկն ալ պոտի Բաշտվի մեզի Բետ»»-: Ներկագտնվող վրաց ներկայացուցիչը պարտք Է ստանձնել Անդիանիկին Բամոզելու, «որ Եվրոպա երթա»: Վեճիբ փաշան ճշմարիտ Է եղել. «Աշխարճիոր մեկ անկյունն ալ որ ղրկեք զալն, ան մեզի Մետ չի Ռաշտվիր»3:: Ինչո՞ւ էր Վեճիբը ճշմարիտ, ոռովճետեւ նսւ նոիվներից գիտեր, որ Ազդրանիկը անկոտրում Է: 1914--1916-ի

«...Օրագրութիւնը». էջ 103--495.

2.Ն.

տ.

էջ 146--147:

Անկոտրումէ, թող ալդպես լինի, բայց անպարտաճանաչ չէ: Նաեւ ինքնագլուխ չէ: Սեւանից իր զորքով, նրան Բետեւորդ գաղթականնեընթանալիս, րի բազմությամբ դեպի ճալ-պարսկական սաճմանն 1918-ի Ռունիսի 7-ին, Անդրանիկը ներկայացուցիչներ Է ուղարկել Էջմիածին կաթողիկոսին, Երեւան Ապաղովությանխորորդի տեղական մարմնին Ռալտնելու Ռամար իր վճիռը, որը Հայաստանիտաիածքալին ամբողջականություն, վերաճաստատելու ուխտին Ռաստատ մնալն Էր: Ուստի նա միաժամանակ տեղեկացնում Էր, որ իր բանակում ծառայության Է Բրավիրում արեւմտաքալ զինված մարդկանց, անձն առնելով նրանց նլութական ծախսերը:Այս Մարցին, մեկ Է, նորից ենք անդրադառնալու: Ուստի՝ նախապատրանստությունն ավարտված Էր, Ռետեւենք զորքի երթին։ Երթն անկոիվ Էր, բայց գուցե թե շատ կոիվներից ոչ դլուրին:

Կարող էր Երեւանից գնացքով գնալ մինչեւ թուրք-պարսկական նաճմանագիծը, այնտեղից բռնել Դիլմանիցիրեն ծանոթ ճւսաճապարՈրչ Բայց երկաթուղիները կամ թուրքերի կողմից գրավված էին ու Ռալերի առջեւ փակ, կամ խափանված ու ավեր: Հնարավոր ամենակարճ ճանապարհը ամենաերկարը դուրս եկավ: Սեմյոնովկայիլեռնանցքով՝ Սեւան, Սեւանից Սելիմի լեռնանցքով, Դարպլագլազիքարքարոտ խճուղիով՝ դեպի ստորոտները, ապա նորից լեռներով ու վալրէջքներով դեպի Ջուլֆա եւ Խոլ, Սալմաստ ու Ուրմիա, որտեղից արդեն՝ Վան: Պարսկաստանիհլուսիսաչին ալդ շրջաններում՝Ուրմհա» Սալմաստում, Վանից ռուսական զորքի նարանջի պաճին Ռապճեպ դուրս եկած, մի կերպ փրկված ավելի քան 25 հազար հայություն Էր կուտակված, ոիի մեջ շատերը, շուրջ 5 ճազար Ռոգի, զենքով Էին եւ կովի ընդունակ ու տրամադիր: Տեղում նրանց կարող էին զորավիգ լինել, եւ արդեն միաբանություն Էին կազմել, ալդ վայբերի ասորական զինված ուժերը, մի քանի տասնյակ Ռազար մարդչ որոնք պաշտպանական, դիմադրական մարտեր էին մղում Պարսկաստան ներխուժած թուրքական զորքի դեմ։ Անդիաճիկը լսում Էր այդ ամենի մասին, ճգտում Էր ճասնել, միավորվել, ուժ տալ իր կովին։ Եվ սկսում Էր ռազմերթը Ելենովկայից նախ Ռայրենակիցների դեպի Խոր Բայազետ,որտեղից ճունիսի 10-ին դուրս գալով սպանվում էր Ղարանլուղիցդեպի Վայոց Զորի Բարաթամբ,Քարագլուխ, Քեշիշքենդ, Մալիշկա, Մարտիրոս,Սուլթանբեկգլուղերը, ապա Նախիջեւանի շոգ դաշտը եւ Բունիսի 18-ին մտնում են Նախիջեւան

«..Ճարուածող վորամասը»,էջ 33:

Բաջորդ օրը Ջուլֆա: Հունիսի 21-ին անցնում են Ջուլֆաաղաքն, եւ ամսի 22-ին դուրս են գալիս այս պատմության նաի կամուրջը

Բիշատակված Սելդեվար հայկական. գյուղը: Ալպերի սուվորովյան անցումը չէ: Այն ձմռանն Էր, ու Սա ձյան խորխորատների Ռեղճուցիչ ցրտաշունչ բուքի միջով: ու երեկոյան սառնությունից ամռան շեմին Էր, քիչ անձրեւներից ու տոթակեզ եղանակները: Սեւանյան հարթավայրի դեպի չորային շարունակվող մինչեւ վերուվարումնեմետրից վերելք, երկու Բազար դեպի խոր Ռարթավալրը, ուր ջրի սակավությանն ու րով վայրէջքը՝ տոթին ավելանում Էին մոծակները: Ամեն քայրափոխիկարող Էին սայթաքել,ձորը գլորվել լեռնածերպերով անցնող տեղանքին անծանոթ Բեծլալները: Եվ, այնուամենայնիվ, զինվորները պատմում են, որ ամբողջ ճանապարճինոչ մի վթար չի եղել։ Մեկ Է, եթե ծանոթ չէին Սելիմի լեռնանցքին, ապա ուրիշ Էլ ի՞նչ դյուրին ճամփաներգիտեին, իրենց կյանքը անդրանիկյան զինվորի դժվարին ճակատագրին նվիգետերը՝ րած հայորդիները. Ռալոցլեռները բարձր Էին, քարքարոտ, ու ամեն ու փուշ, թեեւ անմշակ դաշտերը՝ տատասկ վարար, Ռորդ ու երփներանգ ծաղիկների տեղ Էլ անպակաս Էին սիզավետ խոտն բուրմունքը, գետեր ձուլող առվակների սուսիկ մեղեդին: Ծիշտ Է, սա Ալպերի սովորական անցումը չէ: Ո՞վ Է այս պատմությունը շռայլորեն գրել, ո՞վ Է անցմանղեկավարներին ու զինվորներին պետականորեն մի պարգեւի արժանացրել, ո՞վ Է դրանով ճետաքոքրվել եւ ո՞ւմ Է պատշաճորեն ալդ մասին տեղյակ պատվել, որ որոշված լինի, թե՝ եթե ալպյան ու սուվորովյան չէր այս անցումը, ապա ո՞րն Էր սելիմյան ու առդիանիկլան այս անցման բնորոշն ու Բերոսականը: Գնում Էր Անդրանիկըզինվորների ճետ միախառն, մեկ ետ, մեկ առաջ, բայց գնում Էր միշտ նրանց Բետ կողք կողքի, Մացը, նույն Բացը, այլ ոչ ճոխն ու տարբերը, նրանց Բետ Էր կիսում, գուցե թե նրանց պես Մոգնելով, բալց պարտքի վերին գիտակցմամբ ոչ մի անգամ Ռոգնությունցույց չտալով, ինքն իրեն Ռանգստի իրավունք եւ զսպելով: Հիսուներեքամյա Անդրանիկն իր քսանչվերապաքելով Մինգ, երեսուն, երեսուփինգ եւ քառասուն ու քառանսունճինգամյա շատ զինվորների պես, ճիշտ Է, կին ունենալու քաղցրությունը եւ որդի ունենալու Բալրական երջանկությունը ալնպես տեւականորեն զգալու բախտը չունեցավ: բայց չէ՞ որ ապրելով այդ ամենը տեւականորենչզգալու դժբախտությունը, ճասկանում Էր, թե ինչ երջանեն իրենց զոկել իր զինվորները: Թիվր ստուլգ չէ, բայց կությունից եւ ոչ շատ ավելի Է, ոչ էլ շատ պակաս, երկու Բազար Բինգ Բարլուր

խորդ. էջերում Ժիշտ է,

սա

ալդ պարին նրա բանակում: Մի անզել փոքրաթիվ, իսկ մեծաքանակ թշնամի ճամար ծՓողովուրդ պաճելու եւ ճամար՝ ազդեցիկ ուժ: Առդրանիկյանբա. սաստելու աբաբեկելու

զինվոր

ու

սպա

Է եղել

ճալդուկալին խմբերից մինչեւ կամավորական առաջին գունդի, հարվածող առանձին այս Էրզրումյան երկրապատդիվիզիան եւ դիվիզիան իրեն տեսակով եզակի Էր բանակների պատմության մեջ: Բոլոր նշվածները, նախ, ոչ թե Ռարձակողական,այլ պաշտպանա. կան էին։ Իրեւզ մարտական, մարտունակ, զենքի տակ գտնվող որպես կցորդ, պաշտպանվելու առանձին մասից բացի, ունեին, կարիք ունեցող մարդկանց մի ճՔսկայական զանգված, որի թիվը սկզբում Բասնելով Ռինգ հազարի, այս երթի վերջին փուլում անցել Է քսան ճազարից: Այդ Ռինգ Ռազարն ու քսան հազարը գնում Էին եւ նրանց հետքով, որոնք պաշտպանում Էին զորամասերի ետ սնունդ ու ճագուստ էին ճալթալյթում, Ռարկ թշնամու Ռարվածնեիրից, եղած դեպքում իրենց օթեւան տալիա բնակեցնում ու աշխատանքով նակը

ապահովում: Սա տարօրինակություն չԷ, ալլ լուրօրինակություն, թն. լադրված թշնամու առանձնաքատուկարյունռուշտ բնուլթով, նրանով.

թշնամին Ռետամուտ էր ոչ թե սոսկ ինչ-որ տնտեսական, քաղաքական կամ տարածքային նվաճումների, ալլ նախ եւ առաջ որ

այդ

ազգաջինջ նպատակների, նա արյան ծարավ էր, ուզում Էր Ռոշոտել եւ բնաջնջել մի ամբողջ ազգապին կենսաբանական Ոաիստություն

(մնացյալամբողջը, ՌասկանալիԷ, այնպես լուրացնելու Ռամար, որ ետքն անգամ չմնար): Անդրանիկյան երթի այս ծրագիրը գաղտնիք չէր: Եվ երթուղու գյուղերի, եւ Հայաստանիմյուս վայրերի բնակչությանը Բայտնի Էր: դիա

Տարբեր վայրերից երիտասարդներ ալդ օրերին զորավիգ Էին լինում Անդրանիկիբանակին: Մլում կողմից Էլ ավելաճում Էր Բետեւող գաղթականներիթիվը, Բեռավոր այս կողմերում Էլ իրենց ծանոթ կամ բարեկամներիմոտ ապաստանածարեւմտամայեր կային, որոնք փափագում Էին պապենական տները վերսչդառնալ: Միանալովզորքին, նրանք իրենց ճետ բերում Էին զանազան պիտույքներ, ոմանք էլ գալիս էին իրենց անասուններով, սալերով, որ թե հեշտացնում Էր, թե դժվարացնում բանակի գործը: Նոր Բայազետովանցնելիս Անդրանիկին, նրա կանգառում, ալցի Է եկել դեպքերի առիթով ալնտեղ գտնված վեիը Ռիշատակված Արսեն 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1,

ընկնելուց առաջ հղել

գ.

թ. 12: Որոշ տվյալներով Սեւանից ճանապլարԴ արդեն ճառապարճին Ճասեւ ու ւսնցել է 2300-ից:

5,

է 1400. իսկ

հայտնի Ոնչակյան' գործիչը: Այղ մասին նուլնպես Կիտուրը, Է որոնք դարձյալ ոչ այնքան թողել, են, բուշեր տաստագիակա պատմություններիտպավորություն, նւ Բենց այդքանով նա

որքանօրվա «Մինչեւ թուրքերը Բաքվով զբաղված էին,-Էլ ճշմարտացի:

գրում

Աճդրանիկ իր շուրջը ճավաքելով եղած վիճակեն դժգոր տառրերը, եկավ Բալազետ»: Այսքանը կարող էր իմանալ Ա. Կիտուէլ գրել Է, իսկ թե ինչ ասել Է վիճակից դժգոհ լինել եւ րը, այդքանն բենց դրա Բամար նա սլետք Է ճանկարծ ԲայլտճվերՆոր Բաինչու իրոք, դրանց պատճառները շարադրելը կարող Է Մուչազետում, Նա պատմում Է շեր պատմողի պարտականության մեջ չմտնել: են ժամանակին, ինչ լսել է։ Ալդքանն Էլ քիչ :չէ, ալն, ինչ պատմել Բենց թեկուզ այն պատճառով, որ ժողովրդի մեչ ոչ թե փաստաթրղթերն են ընթերցվել, ոչ թե քաղաքագետների վերլուծությունները են նրան Ռասել, այլ բնական այս տպավորությունը: Ա. Կիտուրը գնացել Է Անդրանիկի մոտ, որն Էլ նրան ասել Է, թե ուզում եմ «հավաքել միանալ չոր բոլոր Մավատարիմներին,ճեղքել Նախիջեւան,Խոլ, Է

նա--

գլուխ վաճեցիներուն (սա, անշուշտ, Ա. Կիտուրի բառերը են՝ Հ. Կ.), կապ հաստատել Պարսկաստանեկող անգլիական բանակի հետ, եւ

փարվածելտաճկական բանակը, ալդ կողմեն, որպեսզի Ռեռացնեմ զայն Հայաստանիսրտեն-- Երեւանեն»: Արսեն ԿիտուրըԲիացած է՝

Հիանալի ծրագիր, փաշա, ես ալ կմիանամ Ջեզի»,-- ասել ավելացրել, թե ինքն Էլ 200 զինվոր ունի, որոնց պատրաստ

ու

տրամադիել զորավաիին:

Է

Է

.

Անդրանիկըմերժել Կիտուրի առաջարկը, բալց Բամաճալնել Է, որ նա որպես անգլերեն իմացող, ուղեկցի իրեն ճանապարհին, որը Ռենց ՌամընկելԷ Ա. Կիտուրի օրվա մտադրությանը: Է Մ.

Ա.

ԿիտուրըՆոր ԲալազետԷր եկել տեղի ամերիկյան կոմիտեի գրասենյակում աշխատող իր բարեկամինտեսակցելու: Նույն ալդ ժամանակնշված կոմիտեի գործերով Նոր Բայազետ Է եկած եղել ամերիկացի միստեր Ռոբերտ Մակդաուլը։ որի Մայրը գտնվում Էր եւ ինքն ուզում էր Նո" Բայազետիցդուրս գալ մի տեղ, Բաղդադում, տրտեղիցալլեւս Բեշտ լիներ գնալ Ռորը տեսության: Ա. Կիտուրը պատրաստվում Էր այդ ճանապարտորդությանժամանակ ուղեկցել եւ ուրախ կլիներ, որ Սնդիանիկըթույլ տար իրեն եւ ամերիկացուն միստերին իր բանակի հետ գնալ սաճմանը Անդրանիկըչի առարկում, մինչեւ իսկ ուրախություն Է մտնելը:

մինչեւ Պարսկաստանի

Բայտնում, որ մի եվրոպացի Էլ ակաճատես կլինի իր երթին,

Է Ա.

Կիտուրը':

ասուվ

Անդրան

տալիս Նոր Բայազետին: գնացել Է զորքի առջեւից, այսպես Է հիշում Ա. Կիտուրը, մոտ Ց000---3500 զորք, «բայց 25000 գաղթականություն ճեռուէ Բեռու կը Ռետեւեր փաշային»: Եվ ճիշում Է, թե ինչպես «գաղթականական այդ քոչը» ալնուամենալնիվ դժվարություն Էր ճարուցում զորքի Զէ՞ շարժմանը: որ գաղթականներիմի մասն Էլ Բենց զինվորների Ռա. են իազատներն եղել ու բարեկամները, որոնց երթի դժվարություններին նրանք չէին կարող անտաիբեի մնալ: Ա. Կիտուրը Բիշում Է. «Փաշան շատ ՈակառակԷի գաղթականական այս «քոչին», բալց չէր կրնար կտրել զայն: Ասոնք մեծ արգելք են մեզի.-- կըսեր,-- զինվորներու սիրտը ետեւ միշտ կըմնա, երբեմն դիրքերը ճգած, իրենց կնոջ եւ երեխաներուն մոտ կերթան զբոսնելու»: Սա Էլ բնական Է, բայց Ա. Կիտուրը շարունակում Է իր խու-«Բանակը դեռ շարժած չէր, երբ կանանց պատգամավորություն մը եկավ փաշային: Ւ՞նչ կուզենյ-- Ռարցուց ինծի: Կանանց խումբին մոտեցա եւ Բարցուցի իրենց նպատակը: Եկած ենք մենք ալ միանալու Անդրանիկ փաշայի բանակին, իբր Ռիվանդանոցիքույրերը: Երբ փաշան լսեց այս խոսքերը, Ռոնքերը կիտեց եւ խստորեն՝ Մենք կանանց պետք չունինք, դուք գացեք եւ ճեր տուներուն Բանգիստ նստեցեք»: Մտերմականզրույցի ժամանակ, առում Է Ա. Կիտուրը, փաշան բացատրել Է, թե ինչու «ինքը Ոակառակ Է մանավանդ ռուսաճալ կաճանցբանակի մասնակցության: Այդ «ճիվանդապաճները» կատարյալ փորձանքկդառնան կովող բանակին, ի վերջո, զինվորները փոխանակ դիրքերը պաճելու, կերթան անոնց գրկները պատվլտելու...» Ջաճելների աչքը ճանապարհին Էր: Եթե կռիվների մեկ-մեկ ընդՌատումներն Էլ չլինեին, Էլ երբ Էին նիանք իրենց սիրտը մեկի առաջ բացելու եւ ցեղի բնական պատպանությանԲոգսերով զբաղվելու: Այսօր զայրանում Էր Անդրանիկը, ուրիշ ելք չուներ, բալց Բենց վաղը ինքն Էր խորճուրդ տալու նուլն ալդ զինվորներին, վաղվան չթողնել ընտանիք կազմելու գործը:

Հաջորդ

օրը

Բրաժեշտ

են

--

--

--

--

աի

«Ձօր. Անդրանիկ ընկ. Արսեն Կիւոուրի ճուշերուն մեջ», Գ մաս, Պելրութ, թ.,

էջ 392:

2Ն.տ»

ՑՆ.

տ.,

էջ 395:

ձիավոր

1918-ի ճունիսի 23-ի մի նամակ. «Մենք մի 350 եւ 800 ճետեւակ զինվորով եկանք մինչեւ Նախիջեւան Անդներով միանալու»։ Ցավ Է Բալտնվում, որ եկել են այն ժամանակ, անիկին արդեն անցել Է Ջուլֆայի կամուրջը: Այնուղետեւ երբ Անդրանիկն են տարբեր Ռասցեներով, ջանացել, որ անպալման միաբեռագրել զորքին: Դա այլեւս կարող Էր լինել Զանգեզուրում, Անդրանիկի նան ալդ զորքը բոնել Է «Սիսիանի եւ Զանգեզուրի ճամփան», Է այնտեղի Կարճառ գլուղից': եւ նամակն Էլ գրվել Մինչեւ Նախիջեւան, Նոր Բայազետիցի վեր՝ ճանապարհին մեկընդմեջկամ իրար ետեւից շարքով ադրբեջանական գյուղեր Էին: Մի մասի բնակչությունըքոչել, գնացել Էր: Մյուսները, որ իրենց լրիվ մնացել Էին, ՄԲաշտու խաղաղ ընդունեցին եւ ճանապարհեկազմով ցին Բայոց բանակին: Անդրանիկը գծելով երթուղին, մի շարք դեպճանապարհը ադիբեջանական, ինչպես եւ այկական գյուղեքերում Նման դեպքերում գյուղացիք, րի ոչ թե միջով, այլ կողքով Է տարել: մեկ Է, Բալ թե ադրբեջանցի, գլուղերի ծայրին ընդառաջ Էին գալիս եւ բանակիննշում անցման կարճ կամ Ոարմարավետ ճանապարոը: Սճա

որովճետեւ

Տեղ-տեղ Էլ, այդ Էլ Է եղել, ըմբոստ, ամբարիշտ տրամադրությունճեր են եղել: Ուստի պատաճում Էր, որ, դեռ ճեռվից, ընդառաջ եկող մարդիկ զգուշացնում էին: Անդրանիկյան օրագիությունը վկայում Է. «Որեւէ ընդճարումէԷխուսափելու Ոամար լուր ղրկվեցավ գլուղին, որպեսզի որեւԷ թշնամական վերաբերմունք ցույց չտա, քանի որ զորամասը պիտի առաջ գնա»": ՕրինակելիԷ գտնվել ԴարալագլազիցՆախիջեւան վայրէջքի ճաճապարքին երկու դեւ դիմաց բարձունքների միջեւ գտնվող Բողազ Քյասազ գլուղը: Նրա բնակիչները ճայտնի էին իրենց ճանդուգն քաջությամբ: Գլուղին մոտենալիս Արսեն Կիտուրը Անդրանիկին տեսնում Է Բանգիստ եւ վստա տրամադիության մեջ: Եվ նա էլ պատմում է, թե գյուղ մտնելուն պես Անդրանիկը գինվորներին պատվիրելէ երգել իր սիրելի երգը, որը «Հերոսը մոնչաց, սուլթանը դողդողաց» բառերն ուներ: Կիտուիի աչքից չեն վոիպում քարածժալռերի առանքներում կանգնած տղամարդկանց դեպի անցորդներն ուղղած Որացանների փողերը: Գլուղամիջով անցնելիս ծերուկ ադիրբեջանցին,կուժը վզից կախ, ջուր Է առաջարկում Անդրանիկին: առաջ Է մղվում բաժակը վերցնելու: Անդրանիկը զայրանում Կիտուրը եւ անվախ ըմպում Է ջուրը: վերցնում Է, ՀՀ

ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 350,

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

ց. 1, գ. 5: 2, գ. 40: Մ. Հ.

:«...ճարուածող վորամասը», էջ 42: Նաեւ,

Խաչատրյանիպատմածը:

խնդրիր ուզածդ, ծերուկ,-- դիմում Է Անդրանիկը: Փաշա՛,--- աղաչական խոսում Է թաթարը, երկու ձեռքը պար.

զելով նրա կողմը,-- խնդրում եմ մի թուղթ գրես, որ քեզնից ճետ եկող զիճլվորներըմեզ չկոտորեն»: Ծերունը Բարեւան ու բարեկամ Ռայի ճետ Բաց կիսած Ոնւմագրու ղացու խոսքն Էր առում, ալլ ոչ քարակովտերի մեջ Բապճեպ պա. տըսպարված Որացանակիրզինվորների: Անդրանիկին ուղեկցողներից Հայկ Բոնապարտյանը,որն ավելի անգլերեն գիտեր, քան Ոայերեն, ծերուկի ուզածը թղթին է Ռանճնում, միալն թե անգլերեն: Զալյրանում Է Անդրանիկը, ո՛վ Է անգլերեն կարդացողը: Թող անգլերենն Էլ իմանան, չէ՞ որ մեր մեջ մի անգլիացի կա, պատասխանումԷ Բոնապարտյանը,նկատի ունենալով Ռոբերտ Մակդաուլին, որ Նոր Բալազետիցի վեր լուռ ու անձայն Բետեւում Էր երթին: Փաշան ոգեւորված խթանում Է ձիուն, նեւ զորքը շարժվում Է ա-

ռաջ':

Անախորժություններից խուսափելու ամար Անդրանիկըկարգ է սաճմանել, որ Ռատկապես ադիբեջանական գյուղերը մտնելուց առաջ կարգապար սպաների ղեկավարությամբ զինվորների մի փոքրիկ խումբ առաջ անցներ եւ գյուղերի սարմանագլխին նախապես զորքի մուտքը զգուշացնողի եւ պաքակության դեր խաղար՞: Անդրանիկի զորքի ւպս ընթացքի եւ նրա մյուս գործերի մասին թերթը ճրապարակել է ժամանակին Բաքվի «Զնամյա տրուդա» զորամասի 1-ին գումարտակի հրամանատար կապիտան Բորտի եւ գնդացրայինջոկատի ճրամանատար պորուչիկ Կոլմակովի նամակը: Եվ ճենց ալնտեղ Էլ տառացի-բառացի ասվում Է. «Մենք աճցանք երեք գավառով, որոնք գրեթե ԲամատարածմաճմեդականներովԷին բնակեցված, եւ գեներալ ԱնդրանիկիԲրամանով, որը փակցված Էր բոլոր գլուղերում, գնդակահարության սպառնալիքով արգելված Էր զեռք տալ մաճմեդական բնակչությանը եւ նիանց ունեցվածքին: Եվ որովոետեւ զորամասի կարգապաությունը դաժան Էի, նրա Ռրամանները աճնպալմազորեն կատարվում Էէին»8: Հունիսի 19-ին Բասել են Նախիջեւան: Գիշերել են մոտակայքի հալկական գլուղի բաց դաշտերում ել առավոտ վաղ ճանապաիքվել

Ջուլֆա: Շտապում Էր: Շտապում Էր 1 Ա.

ֆ. 370,

Կխոռուր,ն. ց.

2. գ.

տ.,

ետ

չդառնաու ճամար: Մր կամրջով

2 Թորգու Գեւորգյանի ձճուշերը,ՀՀ. ՊԿՊԱ, էջ 400--404: 3Յ «Կավկավսկոլեսլովո» (վերատպվել է), 78 269, 1918 թ.:

նա փորձել Էր: Հույսերով անց Էր կացնում, Բուբերում: Այդպես եղան 1914-ի ճոկտեմբերի անցն ու անցը, իսկ 1915-ի Մուճվարի դարձը, վերստին 1915-ի Շտապում էր որ համոզվա՞ծ, կամուրջն եղավ: Իգդիրով Հին նախորդ օրերի նուլճուվերջապես մճացած իղձերը, թե վախենո՞ւմ Էր, որ վերստին անցնելու րամար իր տարիքը որպես գեներալի ալեւս շատ առաջացած նլինի,

անցն

դարձը

ու

սախաբ ետ

Ռունվաբի վերադարձը անցնելով իրականանալու թյամբ

իսկ որպես զինվորի՝ Արագ անցնում են ճանապարհը եւ կանգառներում Էլ չեն ձգձգում: Էին միալն գիշերվա քնելու ժամերին: Ջուլֆա ԲասնեՀանգստանում սաճմանն անցնել: զը մտահոգություն Էր պատճառում: ՀարկավորԷր կտրել Էր կամուրջը: Արաքսի ճայտնի Կամրջի պետք համար Դրա կողմում ընդամենը 19 ասկյար Է, իրար փոխարինելով, կովկասյան արել, պարսկական կողմում՝ լրիվ մի դասակ: Կապաճակություն մըրջին նախ մոտեցել Է զորքի գլխամասը, մոտ 200 ճեծլալ: Այստեղ ասում Էէ, թե պատերազմնավարտվել Է, Անդրանիկըպաճակապետին Բայերի եւ թուրքերի միջեւ Ռաշտություգ Է կնքվել, իսկ ինքն Էլ Ռայ զորավարԷ, որին թուրքական զորքերի Բրամանատարըթույլ Է տվել, որ Բալ գաղթակազներինառաջնորդի դեպի իրենց բնակավայրերը: Մինչ պաքակապետըփորձում Է մոտենալ Ռեռախոսինեւ պարզել իսկությունը, ՌեծլալներըԲասցնում են անցԱնդրանիկի ճաղորդածի շատ

ուշ:

նել կամուրջը, եւ դեռ պաճակախմբին Էլ, շուրջ քսան հոգու, ձերբակալում, ուղարկում են Ջուլֆալի ռուսական կողմը: Միճչեւ ճաջորդ օրվա առավոտը կամուրջն անցել Էին թե՛ զինվորները, թո՛ գաղթա-

կանությունը»: Անդրանիկն շտապում Է առաջ, դեպի Խու, որը Վանին ավելի մոտ Էր: Բայց դեռ քաղաքին չճասած, մոտ 25--50 կիլոմետր Բեռավորության վրա, ճայտնվում են թուրքական 36-րդ դիվիզիայի Բետախույզները, որոնք սկզբում խուսափելով, ետդարձի միջոցին մարտի են Բիավիրում գնդացիրներով ու թնդանոթներով զինված լրացուցիչ ուժեր: Մարտըընդճանուր առմամբ շարավետ Է լինում Անդրանիկի առաջապարխմբի ճամար: Մինչեւ զորամասի մյուս ուժերը կճասնեին, կոիվն արդեն ավարտված Էր, եւ թուրքական ուժերը տեղի Էին տվել: է

մ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 320,

2Ն. տ. էջ 47--50: Մեկ ուրիշն ց. 1, գ. 5, թթ. 24-25: թե կամրջուլ անցնելիս պինվորներից մեկը կլարնետ է նվագել. էլ սրինգ, Ճիապուրելուլթուրքական մմղեղիով, եւ այդպես որպես թուրքեր ցել են սառմանը:Տե'ս ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 370. ց. 2, գ. 1, թ. Վ.-3:0: տ. 3Նպատմում

րոնն

8:

է,

Ն գ. 8, թթ.

52-83.

Զորամասը լրիվ կազմով շարժվում Է դեպի Բայկական Սելդեվար 12 կիլոմետր Ռեռավորությանվրա Էր: Ալեպ գյուղը, որը Խոյից մոտ Անդրանիկը տեսել էր 1914-ի տարե. ինչպիսին ալն չէր Սելդեվարը, Ռետ առաջին անգամ եղել Էր այնտեղ: վերջին, երբ իր կամավորների Բնակչության մեծ մասը կոտորվել Էր, ով Էլ Ռասցրել Էր՝ գաղթել Բոլորովին վերջերս Էլ, ընդամենը 4 օր առաջ, գաղթել էին գյուղի վերջին Բալ բնակիչները՝ տեղում թողնելով ընդամենը մի քանի Ռոգու, որոնք դեռ չէին կարողացել գաղթի ճամփան բոնել։ Տխուր ալդ վիճակում գալիս, զորավարին շրջապատում են վերջին այդ բնակիչները եւ լացակումած պատմում նրան կատարվածը: Անդրա.նիկի զինվորը հիշում Է, որ զորավարը տեղնուտեղը վճռում Է անճապաղ արշավել Խոյի վրա, որտեղ թուրք զորքն էր հաստատվել, գրավել քաղաքը եւ նոր միալն Բառգիստ տալ հոգնած զինվորներին: Նա ճամոզված Էր, որ տեղի թուրքական ուժերը անուշադրության չեն մատնի իր մուտքը քաղաք եւ ԲնարավորԷ, որ նախաճարձակ լինեն: Համենալն դեպս նա չի կարողանում պնդել իր վճռի վրա: Լրջորեն իր ճրամանատարինառարկում Էր եւ բացատրում Սմբատը, որ տղաները հոգնած են, որ Բառպատրաստիցդժվար կլինի Բար-

ձակումը::

Հունիսի 28-ի լուսաբացի ճետ տրվում Է ճԲարձակմանորամանը։ Անդրանիկը տեղաբաշխել Էր իր ուժերը, որոնք ալդ պատից, յուրաքանչյուր իրեն հանձնարարվածկետից, շրջապատում են քաղաքը, տեղ-տեղ Էլ կարողանալով ներս թափանցել: Հայոց զորքը գիշերել Էր պատմական Ավարայրի դաշտում: Հենց մոտակայքում, որտեղից Անդրանիկի զինվորները առաջանում Էին դիրքեր գրավելու, բարձունքիվրա Վարդան Մամիկոնյանիմատուոդամբարանն Էր, իսկ ստորոտում Բայլկականբանակի վաշտերից մեկն Էր դիրքավորված: Մինչեւ կեսօր կռիվը Անդրանիկի զինվորզերի օգտին Էր: Վերցնելով կտրիճների մի Բարյուրյակ, նա ճեղքում Է դիմադրությունը եւ քաղաքի դարպասներից մտնում ներս, գրավելով բարձրադիր մի դիրք: Դիտելով կռիվների ընթացքը, նա կապավորների միջոցով աշխատում Է լուրայլինների կովին ընթացք տալ: Սակալն կովի թեժ ժամին լուր Է Բասնում, որ մարտի մեջ Է մտնում թուրքերին օգնության եկած մի զորամաս: Վիճակը լրջորեն բեկվում Խաչատրյան:Հուշեր եւ խոճեր, տե՛ս ՀՀ. ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 40ա: Ճրամանատարը եղել Է Միքայել Իշլեմեջյանը,ծնունդուլ՝ Կ.-պոլսի ԳումԳափու թաղամասից, որը Ճետագայումապրել եւ մաճացել է Երեւան քադաքում (1949-ին այս մասին Ճուշերը գրած լինելուց տարիներ անց, տե՛ս ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 402, ց. 1, գ 2, թթ. Հ--96): 1 Մ:

Հ.

2 Վաշտի

Առանձնապեսուժեղանում Է ճակառակորդր Բրնետանին։Ծառանում Է զորամասը թիկունքից շրջապատելու վտանգը: Այդ միջոցին

է:

Ռեռվից դիտող ճազար գաղթականները խուճապի են կռիվները աղմուկ-աղաղակ, վախի տեսարաններ,

մատնվում. փախուստ:

տագնապաճար

Հեռվից գաղթականներն են բոնում ետդարձի ճամփան, մոտիորքան կարողացել կից՝զինվորները:Վերջիններս ապլնուամենայլնիվ ձգձգել են քաղաքամերձ բարձունքները գրավելու գործը, որի ընթացքումդեպի Դավրեժ ուղղություն վերցրած Ալի Իոսանի զորքը շուռ Է գալիս դեպի կովի վայրը: Դժվար կացության մեջ Ռալերը են մարտը եւ մերթ Բաջողություն ունեցել, մերթ նաճանշարունակել ջել, մինչեւ որ Անդրանիկը ճրամայում Է բոլորին շտապ, կազմակերպվածնահանջի դիմել: Այդ նշանակում Էր ոչ թե շուտափույթ ճողոպրել, այլ շարունակելդիմադրությունը այնքան, որ գաղթականճերը կարողանային կանգնել Ջուլֆայր կամուրջը տանող ճանա-

պարհի վրա': Հաջորդ օրը ուշ երեկոյան թե գաղթականները, թե զինվորները ոչ այնքան Բոգնած ու ջարդված, որքան Բուսարատ՝ սկսում են նույն կամրջով ետ դառնալ: Մլուս օրը առավոտյան բոլորն Էլ անցել էին սաճմանը: Ինչպես երեւում Է, գաղթականների թիվը նվազել Է, Բավանաբար մի մասը, ալնուամենալնիվ, ընկրկել Է՝ կամ Պարսկասոաղում մնալու, կամ նորից Երկիր վերադառնալու Բուլսով՞: Հարց Է ծագում, ինչու ճանապարհի առաջին իսկ կովից ճետո Անդրանիկի ետ վերադարձավ եւ, ինչպես կերեւա առաջիկայում, ալլեւս Վան գնալու Ծիագիրը մարեց: Դեպքերի մասնակիցը Բետեւյալ կերպ Է բացատրում: Խոլի տակ մղած կռիվների ժամանակ ճայտնի Է դարձել, որ Վանի բնակչությանը «Ռաջողվել Է ճեղքել թուրքերի շրջապատումը,չ գնալ Պարսկաստան եւ ալդ ժամանակ Էլ գտնվել Է արդեն Համադան տանող ճանապարհին»: Ստացվել Է այնպես, որ Ռալությանդիմադրությունն ալնտեղ դադարել Է եւ այլեւս Վան գնալը կորցրելԷ իմաստը: ԱԲա, ասում Է մասնակիցը, ինչո՛ւ Է Անդրանիկը Խոյից նաճանջել:: Սս եղած գրավորի մեջ մեզ հանդիպած միակ պատճառաբանություննէ: Անդրանիկն ինքն ալդ փաստին չի անդրադարձել: Սակայն մեզ թվում Է, որ սա դեռ ամբողջ ճշմարտությունը չէ: Է Ըստ Իշլեմեջլանի «Իմ ճուշերի» եւ «Հայկական առանձինՃճարուածոդ մասի...»: Նաեւ Գ. Ս. Բաղդասարյան.Հուշեր, ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 2,

ա"Ճարուածող վորամասը», էջ

Գեւորգյանի ձուշերը):

55--58:

3 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 370,

ց.

պորագ. 5:

2, գ. 14 (Թ. ։

Սնդրանիկը Վան Էր ուզում գնալ, Բուսալով անգլիացիների օգնությունը: Մինչդեռ ճանապարհին նա թե՛ Ջուլֆայի կամրջի վրայ, թե՛ Բենց Խոլի պատերի տակ, Բանդիպում Է գերմանական զինվորների։ Պատերազմը պաշտոնապես չէր ավարտվել եւ դեռ վաղ Էր անգլիացիների Բետ այս կողմերում Բանդիպում եւ նրանցից օգնություն ակնկալելը։ Իճարկե, նա կարող Էր առանց անգլիացիների օգնությունն ակնկալելու Էլ գնալ Վան Այդպես ճա ուզում էր, առանց որեւէ աղ ուժի վրա Բույս դնելու, դեռեւս 1916-ին, առանձնանալ ռուսական զորամասերից, եթե նրանք չկամենայլին,առաջ անցնել եւ օր առաջ Վան Ռասնել, իալց ավա՛ղ: Այնպես որ նույնը կարող Էր կա ալժմ անել եւ, ինչպես տենանք, առաջին քալերն արեց, Ռասնենա լով մինչեւ Սելդեվար։ Սա վճռականապես նշանակում Է, որ հաստատորեն իր խոսքի տերն էր եւ քայլն արված Էր: Վարվելով նա կանգնում Է իր մտադրությունը խափանողերկու փաս1ապդպես, որոնցից մեկը պատնեշ Էր, մյուսը անակնկալ։ Պատնեշը առջեւ, տի թուրքերի դիմադրությունն Էր գերմանացիների օգնությամբ, որը բավական ուժեղ դրսեւորվեց Խոյի տակ մղված կովում: Աճակնկալը՝ Վանից Ռայ բնակչության վերջին բեկորների գաղթը, առանց որոնց Ղարեւսայն իմաստը պիտի չունենար Վանի պատերի տակ նրա երեւալը: Վերջապես, վերադարձի մի երրորդ, կամ մխիթարիչ, Բանգամանք կարող էր լինել Պարսկաստանինսաճմանակից Նախիջեւանի, այդտեղից դեպի արեւելք եւ Ռյուսիս գտնվող Զանգեզուրի, Արցախի բնակչությանն սպառնացող դարձյալ թուրքական Բարձանումներից պաշտպանելու անճրաժեշտությունը: Այստեղ նրան անռելիք եւս եւ դրանով կարող Էր պատճառաբանվելնրա վերադարձը, կար մանավանդ որ արգելակվում էր դեպի Վան նրա ընթացքը: Վճիռը թելադրվում Էի դեպքերով: Նախիջեւանինուլռ այլ թաթարական բնակչությունը, որ ոչնչով չարգեյեց Անդրանիկի ու նրա զորքի մուտքը իրենց գլուղերը դեպի Ջուլֆայի կամուրջը գնալիս. ետ վերադառնալիս զենքով դիմավորեց նրան: Թուրքական զինված ուժերի մոտ գտնվելն ու ուր որ Է՝ գալու լուրերը շատ Էին ոգեւորել նրանց: Եվ աճա ադրբեջանական ՅՑայջիգյուղը, որ Անդրանիկի միակ Էր, առաջ շարժվելու ճառապարճի մրա զինված դուրս Է գալիս նիա երթը արգելելու: Թուրք Էմիսարների քարոզները անչաւի թունավորել Էին գլուղաջիների մտքերը, որոճք անցյալում ճաշտ ու խաղալ Է էին ապրել ճպլության Բետ: Երբ զորբը խաղաղ երթով մոտեճում առաջ գնալու, գլուլեզրով անցնող ճանապարհի երկու կողմում Էլ մարտական դիրքեր էին գրավել Բուսցանանորճերը կրակահերթի Ե42

մինչեւ իսկ ինչ-ինչ ճառապարդնեԷին գնդացիրները պատրաստ որոնք սպասում Էին թուրք երկու թնդանոթները, ձեռք բերված եւ

ով

նրամանին։ Կամ պետք Էր ընկնել կրակի տարափի րրարանգիչների Միջոց տակ,կամ կրակի դեմ կրակոցով հարթել ճանապարնը: Շանա-

անգամ չի տրվում, որ ճաշտության ճանապարք խնդրվի։ արգելողների առաջին կրակոցների դեմ վճիռը եղել Է՝ «Զենպարճն ընդառաջ» որամանը': Ալսպես պատմվում Է ճԲուշերիմի քը զենքին տարբերակում:Մյուսում, որ գրել են երկու այլ մասնակիցներ, վկալում են, թե լալջեցիները «գաղտնի դիրքեր Էին Բեղինակները եւ Բենց որ իրենք սկսել են անցումը, նրանք կրակ եռ գրավել» բացել«խաղաղ անցնող զորամասի վրա»: Անդրանիկի զորքը ճարկադրվածգրավել Է գլուղը, եւ բնակիչները ստիպված նաճանջելեն դեպի պարսից սաղմանը, որից այնքան Էլ Ռեռու չէր գյուղը": Յալջիի ալս դեպքի մասին շատ Է խոսվել: Տեղին Է: Ինչո՞ւ պետք Է տարիներ, տասնամյակներ Բայերի ՌԲետ դուռ-դրկից ապրած մարդիկ այսօր զենք վերցնեին նրանց դեմ: Ցավալի Է: Դեպքին մասնակից ուրիշներն Էլ են Ռուշեր թողել: Նրանք Էլ այսպես են նկարագրել: «Այդ Յայջի գլուղը մեծ գլուղ Էր, ուժեղորեն զինված, շրջակայքը աճուսարսափը: Անդրանիկը, որ խաղաղ նպատակով գալիս էր Գողթան մի ապաճով անկյուն գտնելու, երբ տեսնում Է, որ Յալջի ճլուղը ճանապարհը փակել եւ թուլ չի տալիս անցնել, պատգամավոր Է ուղարկում, պաճանջելով ճանապարհը բաց անել, խոստանալով ոչ մի վնաս չճասցնել իրենց: Յալջի գլուղը նույնիսկ պատգամավորնեփին Էլ չի ընդունում եւ ճակառակ սպիտակ դրոշ Էլ ունենալուն, կրակում են նրանց վրա»: Երբ պատգամավորներիվրա տեղում Է կրակի տարափը, կանգնած զորքը հարձակումով առաջ Է անցնում եւ «այնքան ամուր կիրճը գրավում ու ճառաջանում գյուղի վրա: եւ եւ Ալնտեղկային թնդանոթ, գնդացիր, եւ օսմանյան թուրքերի սպաներ, որոնք պաշտպանում Էին: Այստեղ կռիվը տեղի Է ունեցել բաց դաշտի վրա։ Եվ շատ քիչ ժամանակ, բալց Բամառ պաշտպաճութենե մը Ռետո լալջեցիք դիրքերը թողնելով կփախչին։ Մերոնք հալածում են եւ բոլոր զինված մարդկանց ջարդում: Իսկ մյուսները գնացել են դեպի Արաքս եւ ջուրը նետվել, ոմանք ազատվել են, ոմանքԷլ Բոսանքիցքշվել»:: 1 ՀՀ

գ. 40ա: Նաեւ «...Ճճարուածողվորամասը», էջ 59-դեւպքերիտարեթվերչեն ճամընկնում փաստաթղթենշվածին): 2.Հ. Ղ. Սրապյան, Ն. Ս. Խալխաթյան,Անդրանիկիգործունեության սխալ մեկնաբանությանմասին, ճ. տ., գ. 36:

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 2,

(սույն գրքում րում Ն.

տ.,

ֆ. 402,

այս

ց.

եւ

այլ

1. գ- 2, թթ.

64--85:

Յալջիի դեպքի մասին եւս, բոլորովին ոչ շատ Բարեբախտաբար ժամանակ անց, նուլն 1918-ի դեկտեմբերին, մամուլում Բրապարակած իրենց նամակում գրել են Մնդրանիկի զորամասի ճիշյալ սպաները՝ գումարտակի Որամանատար Բորտը եւ ջոկատի ճրամանատար Կոլմակովը՝ որպես պարզաբանում եւ տարածված կեղծ լուրերի հերքում: Ջորամասը, պատմում են նրանք, գտնվելիս Է եղել Գողթան գավառից դեպի Օրդուբադ քաղաքի կողմը գտնվող Ազի եւ Չանանաբ գյուղերում: Վերադարձը շարունակելիս, երբ արդեն զորամասը անցնելու Էր Ջուլֆայից յոթ կիլոմետրի վրա այդ գյուղի մոտով, այնտեղից երկու Բրանոթների կրակը ուղղված Է եղել հենց Բորտի գումարտակին առճակատ: Այդ դեպքում, կարդում ենք նամակ-Բոդվածում, նրա գումարտակը «գրավում Է գյուղը, ըստ որում տներին, կանանց, երեխաներին ձեռք չէինք տալիս, իսկ զինված մարդկանց ՌետապնդումԷինք»': Սնցնելու ուրիշ միջոց չգտնելով, ԱնդրանիկըԲրամայում Է գյուղը շրջապատելերեք կողմից, բայց այնպես, որ խաղաղ բնակչությունը զոճերից խուսափելու ճամար ելք ունենա: Սակայն ինչպես խոստովանում Է մասնակից զինվորը, Որամանը սխալ Է կատարվել եւ շրջապատվել Է չորս կողմից: Դիմադրությունը տեւել Է մի գլուղը ամբողջ օր: Տեսնելով, որ հետագա պաշարումը կարող Է վատ ավարտվել գյուղի բնակչության Բամար, Անդրանիկը դադարեցնում Է ալն: Մինչեւ մոտակայքի Նեքրամ գլուղը Բասնելը, Անդրանիկնիր զորքի մի մասին վաշտապետ Սմբատի ղեկավարությամբ ուրիշ ճանապարհովԷ ուղարկել Նախիջեւան: Այստեղ էլ Սմբատն Է ոարձակման ենթարկվել եւ սուրճանդակի միջոցով օգնություն խնդրել: Անդրանիկնիր զինվորների մի մասին Նեճրամի վրա քսկողության թողնելով, մլուսով շտապում Է Սմբատին օգնության: Տեղ ճասնելուց Ռետո պարզվում Է, որ թուրքերն իմանալով Անդրանիկի օգնության գալու մասին, Բապճեպ Բեռացել են կովից, եւ Սմբատը իր ճանապարհով գնացել է Աբրակունիս գյուղը, որտեղ նախատեսվում էր զորքին Բանգիստ տալ: Ջուլֆայի կամուրջն անցնելուց ճետո Անդրանիկը ավարտուն վճիռ չուներ՝ ուր Է գնալու, ինչ Է անելու: Առալժմ նա մտածում Էր զորքի պարենավորման եւ Ռանգրվանելուվայրի մասին: Նույն ընթացքում ՌետաքրքրվումԷր գավառի բնակչության տրամադրությամբ ու ցան1

«Զնամյա

տրուդա», թ.:

վո». 18269, 1918 շ

Մ.

Հ.

Բաքու, 7.12.

Խաչատրյան, Հուշեր

եւ

1918 թ.,

խոճեր,

ՀՀ

148, նաեւ`

«Կավկապակոլե սլո-

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց.

2, գ. 40ա:

ըստ ալդմ իր անելիքները բնակչության կություններով, նպատակով:Նա մանրամասն մի ճարցացուցակ Է կազ-

հետ

ձալնեցնելու

մել եւ

միջոցով հղել գավառի գյուղերն սուրճանդակների

առան-

թե հարցերը, Վերջիններից մեկում այսպիսի բառեր

Պափպանվելեն

ձին մարդկանց:

ու

ճԲամա-

թե Անդրանիկի

ու-

պատասխանները: ղարկված գավառը ընդունել մեի ապագա գործունեության «Նախիջեւանի կան.եւ Ռուսաստանի անբաժան մասը հայտարարել»: Գուցե թե

բազան

են բենց նման պատասխաններն Անդրանիկին միտք տվել Նախիջեվանի գավառը ռուսաստանյան ենթակայության Ռռչակելու մասին, նա շուտով անելու է: Համենայն դեպս փաստ նա: Նույն:այդ, որը բաղկացուցիչ մասը տեղից այսպես Էր Բուշում. «Գափաստաթղթի վառը հայտարարելզինվորական դրության մեջ, իսկ գեներալ Անդրանիկին՝զորքի եւ ժողովրդի դիկտատոր՝մինչեւ ռուսական զորքերի

մուտքը երկիր»: Տեքստի Բեղինակը, եզրակացնելով, գրել Է. «Միալն

անպայման ծրագրված գործունեությամբմենք Ոնարավորությունկուճռենանքազատել երկիրը մոտալուտ վտանգից, իսկ Ձեր անունը պաճելլուր անարատ բարձրության մեջ»': Վճիոր տեղացիք էին Ռուշում։ Մարդիկ ընդառաջ Էին գալիս: Ուզում էին օգտվել Բանգամանքիցեւ Անդրանիկինու նրա զոիքին պաքել իրենց մոտ՝ որպես պաշտպան ու Բենարան:Ջովֆալի կամըրջով ետդարձից հետո, դեռ Նախիջեւան չՈասած, նան ընդառաջ Է եկել Երվանդ Խարազյանը, անդրկովկապան սեյմի ճախիջեւանյան պատգամավորը: Նա զինվորական Էր, պորուչիկ ու Բեղինակավոր դեմք գավառի քաղաքական կյանքում: Եկել, բերել Է իր ճետ տեղացիների գրավոր պաճանջաթղթերըեւ պնդել, որ Անդրանիկը կանգ առնի իրենց գավառում, տալով նրան եւ զորքին ու գաղթականությանը օգնության բոլոր երաշխիքները": Կանչում էին նաեւ Կապանից: Արցախից Էլ սուրոանդակ Էր եկել, որը նրան ճանդիպել Է Բիստ գյուղում եւ ճալտնել ճալրենակիցներիի էին թե՛ զորքի եւ թե՛ գաղթականների ցանկությունը:Խոստանում ապահովություն: Իսկ աչքի առջեւ եւ ոտքերի տակ Նախիջեւանի

ՌողնԷր: Ծիշտ այն օրերին, երբ ԱնդրանիկըԽոյից ետ դարձավ Ջուլֆայի կամրջով,Բալտնի Էր, որ ուր որ Է թուրքական զորամասերը ներխուժելուեն Նախիջեւանի գավառ: Անդրանիկը գալիս Էր զորքով ու զենքով եւ Բալ բնակչությանը, որտեղ Էլ ալն լիներ, օգտակար լիԼ է՝ 12.07. 1918 թ.: Տես ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34: Տարեթիվը

շ 12.

Երեւան, «Ժողուլուրդ»,

թ..

ՀՀ

1810, 1918

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1,

«Անդրանիկ»

թ.: Նաեւ` գ. 32, թթ.

Սմբատի նամակը Անդրանիկին,

22---25:

ճելու պատրաստակամ: Նախիջեւանի ճալ բնակչության կամքոլ նրա Ազգային խորհուրդը գիտակցելով, որ միալնակ ի վիճակի :, լինի կանգնեցնել թուրքերի ներխուժումը, դիմում Է Անռդրաճիւը օգնությանը: Դա առավել եւս անճրաժեշտ էր, որովոետեւ գավառի ադրբեջանականվերնախավը, նրանց ազգային խորճուրդը ակնքայս Քակաքալ քաղաքականություն Էին տանում եւ պատրաստ Էին օգնե. լու թուրքական Ռարձակվող ուժերին՝ օր առաջ գավառի տիրակալ դառնալու եւ տեղի ճայ բնակչությանը ծնկի բերելու նպատակով:։

Կառավարությանորոշ անդամների Բետ գժտությունը գժտություն, եւ այնպես Անդրանիկիզորամասի նախիջեւանյանայս վիճակի նկատմամբ անտարբեր չէին Հայաստան Հանրապետությանռազմա. կան ղեկավարները: Այն ժամերին, երբ զորամասը Յալջիից Բետո Քանգրվանի տեղ է փնտրում եւ դեռ չէր դադարեցրել եիթը, գեներալ Սիլիկյանը Երեւանից ռադիորեռագրով հայտնում Է Անդրանիկինեւ «զգուշացնում, որ Թուրքիայից զորք Է շարժվում, մի ամբողջ դիվիզիա, նրա զորամասի դեմ՛: Դա արագացնում Է կաշգառի տեղանքի Որամանատարությունըորոշ զորամասերի Բետ միասին որոշելը. Նախիջեւանից կիլոմետրի վրա գտնվող Աբրակունիս մեծ գյուղում, մնացած մասը՝ Կզնուտ ու մոտակայքի մյուս գլուղերում: Հիշատակությունկա ճաեւ, որ Երեւանից, կառավարության կողմից եւս ուսդիոգրով Նախիջեւանի Բալոց ազգային խորճրդին նուլնպես տեղեկացվել Է, որ թուրքական զորք Է առաջանում դեպի Ջուլֆա եւ որ երնաթուղագիծն ու Երեւան--Ջուլֆա խճուղին տրամադրվելու եճ Աճա եւս մի անճասկաթուրքական զորքերի Բրամանատարությանը:: նալի Ռանգամանք,որը բխում էր դարձյալ Ռունիսի 4-ի ստորագըրումից: Ստացվում Է, թե ոմանք կարող Էին ազգային շարերը զիջել, դիվանագետ լինել ու գործել ըստ Բանգամանքների,իսկ Անդրանիկը իրավունք չպետք Է ունենար իր անձն ու Էությունը նույն ադ շաճերի պաշտպանությանը նվիրելու: Դա նուլնպես ժամանակին քիչ չի շարժել Անդրանիկի զայրույթը: Իրադրությունը Նախիջեւանի գավառում լարված Էր: Ամեզ տեղ շրջում Էին գավառի վրա թուրքերի Բարձակման նախապատրաստվելու լուրերը: Անդրանիկը գիտակցում Էր այն վտանգի աճավորությունը, որը կարող էր սպառնալ իր զորամասին ու նրան ճետամուտ գաղթականությանը:Խմորվում Էր, փաստորեն, առճակատման վիճակ։ Տեղի թաթարակազ վենախավը գաղտնի ու բացաճնկտ աշխաբայց

1 ՀՀ թ.:

3Գ.

ՊԿՊԱ.

ֆ. 370,

ց.

ՀՀ Կարապետյան,

2, գ. 32:

Չ

«Կավկավսկոյեսլովո», 78269,

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

2, գ.

27:

12.12.

ամրապնդել իր կապերը Թուիքիալի ռազմական ուժերի տում էր նրանց միատեղ գավառի Բալ բնակչության ննատեւ ճրավիրել բետ

մամբ

Բաշվերարդարի:

չեն Անդրանիկի ապլդ օրերի գործունեության մասին մեզ

Շատ

տեղեկանքները: Բայց եղածից Էլ կարելի րասածփաստաթղթային

հիմնականը

կոաճել: Հուլիսի 13-ին

նա

Է

իր անունից ռադիոլուր Է

ռազմական ուժերի Ռրամակատարներին,որոնք զբաղԱՆ գավառի ներխուժումը կանխելու գործով. «...Առոապաղ ված Էին թուրքերի մոտ ճակատը պաշտպանելու մասին խորորդակցելու»: եկեք ինձ հանձնարարել Է, որ նրանք հավաքեն իրենց բոլոր եւ նրանց նուլնպես ուղակեն իր Բեծրալ ու Բետեւակ զինվորներին են՝ «Պետք Է շտապել»: Նույն օրը, մոտ: ձեռագրի վերջին բառերն նա, լրացումն, Ռայտնել Է՝ «Հավանաբար4 օրից ի անձանց նույն ճետո թուրքականզորքերը կլինեն»: Տեղի ճամապատասխանմարդկանց արդեն ցուցում Էր տվել գավառում եղած ռազմամթերքի պաՌեստների եւ Բրետանու վերաբերյալ. դրանք տեղափոխել ուր որ

Միաժամանակ

Է': Բարկն

Եթե օրճասի այս փաստերին Ռանդիպած չլիներ, եթե տեղի Բալութունը չկառչեր նրանից եւ աղիողորմ չպնդեր, որ մնա իրենց զորավիգ, անշուշտ ճա պիտի գնար, նրա մտքում մինչ այդ մնալը չկար, ինչպես որ չկար վերադարձըՋուլֆայի կամրջով, պիտի գնար Ռեռավորմի տեղ՝ ապաճով թե՛ զինվորների, թե՛ գաղթականության Ռամար, որոնք ալնպես զգում էին դրա կարիքը: Բալց ճիմա նրա ՌամարԲեշտ չէր գավառի Բալ բնակչության խնդրանքն ու պաքանջը մերժելը: Եվ մի՞թե դա նրան պատիվ կբերեր: Նա խոնարոարար ենթարկվելԷ Նախիջեւանի Ռալ ղեկավարների կամքին. «...տեղում մնալ, կազմակերպել դիմադրություն եւ թուղ չտալ թուրքական զորքերին Նախիջեւանմտնել»՞: Թե որքան Էին նրա ուժերը դրան ի զորու, դսւ ուրիշ խնդիր Է: մարտիկին չեն Բարցնում, թե ուր Է առաջ գճում: Եթե ալդպես Կովող էր, նրան սլետք չէր ռազմի դաշտ բերել: Տեղացիներն իրեն Էին Նա իրենց կողքին Էր, իրենց Ռողի վրա. էլ չենք ապավեն տեսնում: ասում զորավարի իր Բոչակով ճանդերձ: Եվ ոչ ոք չէր ճարցնում, թե իսկ ինքը, Բոչակավոր այդ զորավարը, որեւԷ բանի կարիք ունե՞ր, Թե ոչ։ Ուշադիր նայողը կտեսներ, որ նա մլուսնեիից պակաս չէր զգում Բույսի ու ապավենի կարիրը: Բայց ինչ արած, որ նուճիսի

370.9.Ն«.5.-շ5. ՊԵՊԱ, Ֆ.

Ն,

խումբ ճին նախիջե:անշիներինամանը...

ՊեԿՊԱ.ֆ. 3470. ց. 2. գ. 32: լ

լ

ՀՀ

4-ի պայմանագիրն ստորագրելով, հայոց կառավարությունը չել կարող գոնե այդ օրերին մտնել նման դերի մեջ: Անդրանիկընայուլ էր ճեռուները, ալնտեղ, ուր Բաքուն Էր, ավելի Բեռուճ Մոսկվան: ...1918-ի Ռուլիսի 14-ի առավոտյան. Նախիջեւան քաղաքում պա. տերին փանցված Էին եւ ձեռքով տարածվում էին ազդարար թերթիկ. ներ. «Այսօր Վանից ես իմ ջոկատով անցնում եմ Ռուսաստան Քառրապետության կենտրոնական կառավարության լիակատար են. թակալության եւ տրամադրության տակ»: Սա՝ առաջին: Երկրոր Ռոդվածով ի գիտություն բոլորի վերստին տեղեկացվում Էր, որ Նախիջեւանը ալսուճետեւ, Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի Բամա. ձայն, ռուսաստանյանճանրապետությանանբաժան մասն է: Ծլնու. Ռետեւ, առանձին-առանձին Բոդվածներով, գավառը Բոչակվում էր ոազմական դրության մեջ, ամբողջ բնակչությունը, անկախ ազգու. թյունից, պետք Է անհապաղ զինաթափվեր, Հանրապետությանիշխանությունը չճանաչողները եւ նրա թշնամիներին օգնողներըճամարվելու էին Ռուսաստանի դավաճաններ եւ օրենքից դուրս, ենթարկվելու էին դաժան պատժի: ՀրամանիՌոռչակմանպատիցերկու օիվա ընթացքում մասնավոր անձանց եւ Բասարակականկազմակերպությունների ճեռքին գտնվող բոլոր տեսակի զենքերն ու զինամըպետք Է դրվեին ոազմական իշխանությունների տրամաղթերքները րության տակ": Հաջորդ օրը, ճուլիսի 15-ին, ճարկ Է /ամարվում ի լուր ամենքի, այս անգամ առանձինթերթիկով, հայտարարել, որ՝ «գեներալ-մայոր Անդրանիկը Նախիջեւանիմարզը Բոչակում Է Ռուանբաժան մաս»: սաստանյլան պետության

Կշռադատելով գավառի ներքին եւ արտաքին դրությունը, ունկընդրելով տեղի Ռեղիռակավոր անձանց, Անդրանիկը 1918-ի նուն Ռուլիսի 14-ին Բեռագիր Է Բղում 1917 թվականի Մոկտեմբերի25-ի Բեղափոխության Բետեւանքով Պետրոգրադում ձեւավորված կառավարության ճետ ներդաշնակ՝ Բաքվի ժողկոմխորճի նախագա ՍտեՀեռագրի Բիմնականճնպատակը՝ վերը շարադըրփան Շաճումյանին'։ ված առաջին հոդվածի բովանդակությանը Ստ. Շատումյանիմիջոցով ռուսաստանյան կառավարության ղեկավար Լենինին տեղեկացնելն Է։ Դրանում գլխավորը, որ նա գրում Էր Շաբումյանին, ալն էր, որ ասում Էր, թե ինքն «անառարկելիորեն ենթարկվում Է Բրեստ-Լիտովսկի պալմանագրին»:

»" Հրամանների տակ ստորագրում էրի նաեւ գավառի Ճայոց ավգային խորձրդի նախագաձեւ ռավմականուժի Ճրամանատարպորուչիկ Խաոաղյանը: Ստ. Շաճումյան, ԵԼԺ, ճ. 5, էջ 1 «Բակինսկի ռաբոչի», 18.07. 1918 թ., նաեւ`

372---378:

Նա

գիտեր,

նուլնպես ծանր պայմաճագիր Էր, որը Արեւմտյան Հալաստանիազատագրությազ ճարցը բոլոոռովին անուշադրությանմատնելով, ոչ մի բարի խոսք չասելով ռուսական բանակի կողմից պատերազմի ժամանակ Արեւմտյան Հայաստանի նվաճված Ռողերի բախտի մասին, դեռ պալման էր ստեղծում, որ Թուրքիային լրացուցիչմիալվորվեին նաեւ ռուսական կայսրության սեւճմանի ներսում գտնված Կարսն ու Առդաճանը: Անդրանիկը դա չէր կարող ընդունել, նման վաճառքի հետ Բաշտվել: Բայց վա ընդառաջ Էր գնում չարյաց փոքրագուլնին: Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով սար'/Թուրքիային զիջվող ճողերը ճունիսի 4-ի զիջվելիքի համեմատ նկատմամբ մաճափակ էին, իսկ Կարսի եւ Արդաճանի Բանձնման էր, ասվում թե ալդ վեռապաճում. նրանում Բողերում էլ կար մի իշխանության,կառավարման Սոր ձեւի ճաստատումը պետք Է արվեր տեղի բնակչության մասնակցությամբ, նրա կարծիքը Ռաշվի առձելով: Ծիշտ է, սա բացարձակմի ճեւակազություն Էր եւ ոչ մեկն Էլ, Ռողերը ստանալուց, զավթելուց Բետո որեւէ մեկի կարծիքը չէր ճարցնելու: Բայց եւ ալնպես, եթե ճալերը, անդրկովկասյան իշխանությունները առարկեին, դա նարող էին պատրվակ դարձնել եւ իրենց կամքը արտաճալտել: Եվ գուցե թե այդ դեպքում Ռուսաստանն էլ զորավիգ կանգներ նրանց: Բրեստում հողերի հանձնումը ալնպես անվերապատճչէի, ինչպես դա արվեց նուլն 1918-ի Ռունիսի 4-ի բաթուտան Աճա այս մի պատճառ, որ Անդրանիկըդարձյալ ըստ պալմանագրով: էության դեմ լինելով բիեստ-լիտովսկլան զավթմանը, ինչպես որ, ի միջի ալլոց, դեմ եղան անդրկովկասյան իշխանություններն ու նրանց ճետ մեկտեղ Բալ ազգային քաղաքական ուժերը, բայց ճակառան նրանց, հռչակում Էր իր «ենթարկումը» այդ պալմանագրին: Ախ մի պատճառ: Մյուսը, գլխավորը, այն Է, ոի Նախիջեւանը ռուսանտանլան կառավարության տրամադրության տակ դնելով, ալդ ձեւով ուզում էր Բռչակել, որ թուրքերն ինչ-որ ստանալու էին, ստաքել եճ Բրեստիպալմանագրով եւ ալլեւս Անդրկովկասում ուրիշ զավթումների իրավունք չունեն, առավել եւս, որ Նախիջեւանն էլ ոչ թե սոսկ անդիկովկապանէ, այլ դուսաստանլան Բովանավորության ներքո: Թուրքերիսրարշավը կանխելու մի պատրվակ Էր նա որոնում, մի զորավիգ ուժ էր ուզում մատնացույց անել եւ նրա վիա ճենվել: Բրեստիպալմանագրում Նախիջեւանըթուրքերին ճանձնելու մասին խոսք չկար, Բունիսի 4-ի պալմանագրում՝Հայաստանինթողնելու: ռուսաստանյան ենթակալության հռչակելը ուղղված Էր Նախիջեւանը ալնտեղ թուրքերի ներխուժման ճնարավոր, եւ ալն էլ մոտալուտ. որ

դա

քայլի, գավառր թուրքերի նվաճման կամ թուրքերի օժանդակությամբ Ադրբեջանին բոռնակցելուանսքող գործողություններիդեմ: Դա նշանակում էր նախիջեւանյան Բողերի նկատմամբ նրա բնարմատ բնակ-

չության տիրակալության լիիրավ կամքի արտաքալտում:Միայն այղ նպատակով Էր Անդրանիկն իր ճեռագրում Շաճումյանին խնդրում «ճայտնել ում որ Բարկն է, որ ես իմ ջոկատով այսօրվանից գտնվում եմ Ռուսաստանիկենտրոնական կառավարության տրամադրության՝ տակ եւ ենթարկվում եմ նրան»: Եվ տեղնուտեղը իր անխախտ վճիռն Է՝ «կաշխատեմ արգելակել թուրքական զորամասերի մուտքը Նախիջեւանի գավառ»: Որոշակի տեսանկյունից միանգամալն ճիշտ ու ցանկալի կլիներ, որ «Ռուսաստանի կենտրոնական կառավարության» բառերի փոխարեն ճոչակվեին «ՀայաստանՀանրապետության»բառերը եւ ինչպես որ տեքստում: Շա՛տ ցանկալի կլիներ, եւ Բճետագայլում՝ առաջին Մերթին Անդրանիկիճամար: Բալց ինչո՞վ պետք Է օգնեին այդ բառերը, երբ թուրքերը Մունիսի 4-ի պայմանագրով Նախիջեվանի մասին բառ անգամ չէին ճիշատակել, ալն թողնելով Հալաստանի պատկանելությունից դուրն եւ Բեռու: Իսկ ճենց ալդ օրերին մի կողմից իր զորամասը ցրելու պանանջ Էին դնում, մյուս կողմից Էլ արդեն զորքեր էին ճանապարնել չպարզորոշված սարմանն անցճելու, Նախիջեւանընվաճելու Բամար: Անդրանիկըարդեն առիթ Լի ունեցել ընդճարվելու այդ զորամասերից մեկի ճետ, որը 838-րդդիվիզիան էր, վալրը՝ Խոլը, որտեղից նա վերադարձ կատարեց: Օրերի ճարցից ժամերի ճարց Էր դառնում Ջուլֆայի կամրջով ճաեւ այդ դիվիզիալի ստորաբաժանումներիմուտքը դեպի Հռուսական» Ջուլֆա եւ հայկական Նախիջեւան: Իսկ այն էլ, որ վերեւում ասվեց Երեւանից գեներալ Սիլիկլանի ճղած զգուշողական ճեռագրի մասին, վերաբերում էր սաճմանայլին Շաճթախտով,Թուրքիայից դեպի անմիջապես Նախիջեւան բերող ճատվածով թուրքական երկու գնդերի սոսկ Սիլիկյանի մարտական երթին։ Չի կատելի ասել, թե սա ընկերական Ռոգատարությաան կամ մտավախության արդյունքն Էր: Հազիվ թե ճակոց կառավարությունը անտեղյակ ու անճամաձայն եղած լիներ դրան: Սիլիկյանը պարզապես մտերիմ էր Անդրանիկի Ռետ, Պրն էլ՝ րարգալից ու վստափ Էր նրա խոսքին: Ստ. Շաճումյանն անճապաղ պատասխանել Է Անդրանիկին՝«Ջուլֆա, ժողովրդական Ռերոս Անդրանիկին» ճեռագրով: Անդրանինի թայը գտնելով խոճեմ, ճրազում ամենավատթար խոսքերն է ճղել Հանրապետությանգլուխ

«...Ճարուածող լլորամասը», էջ 68:

ղեկավարձճերիԲասցեին: Պարտք անցածկառավարության

Է ստանձ-

ձեռք մեկնել նելօգնության հետ

Անդրանիկին, ցանկանալով, որ նա էլ կապվելու ուղիներ գտնի: ՇատումյանըԱնդԲաքվի իր բերթին ճեռագիիը ճառ առ բառ Ռդել է Մոսկվա, Ժողկոմխորճի Լենինին, նրանում Անդրանիկին Էլ, ասելու ճամար, թե ում ԲեռագիրնԷ, անվանելով «Մալ ժողովրդական առաջնորդ»: ՆկաՈԻՍԴԲԿ գործիչճերից ալդպես տենք, ի միջի այլոց, որ Աճդրանիկին նաեւ Լեւ Տրոցկին, 1913 թվականին նրա մասին գրած կոչել Էր Բոդվածում: Պետք է, որ Շատումլյանըավելի լավ ճանգամանալից աճա եկել Է ժամը, որ ի գիտություն Եվ իմանար իր ճայրենակցին: եւ ոչ-Ոեղափոխական Ռուսաստանի, մեկը ճրապահեղափոխական րակավասեր, թե ինչ Էր իրենից ներկայացնում այն մարդը, որը ալդ վճռաբեկ պաճին նման քայլի Էր դիմում. սոսկ ռազմի՞կ էր մի զորագնդի, մի զորագնդի ձրամանատա՞ր, մի քաջ ու համբավավոր թե՝ նաեւ ճանաչված ղեկավար ու առաջնոր, որը քազորավա՞ր, Էր եւ ժողովրդին նրա կնճռոտ ղաքականազդեցիկ ՌԲեղինակություն ճարցերի իր լուծումները Բուշող առաջնորդ: Շարումլանը Անդրանիկի մեջ տեսել Է ալդ բոլորը միասին եւ առաջ Է մղել «Բալ ժողովրդակառ առաջնորդ» խտացված բնութագրականը։ Ուրիշ անգամ Անդրանիկն Է առիթ ունեցել արտաճայտվելու Շաքումյանի մասին, անելով, թե նա «շատ լավ ճալ Էր», նոան ղասելուվ «անկեղծ, մառուր ու ՀԱնշաճախնդիրմարդկանց» շարքը': Նախիջեւանյանայլս պատմություն, տարիներ անց Անդրանիկը գրել Է ու մեկնաբանել. «Երբ այդ ռատիո-Բեռագիրը կը ղրկեի լուսաճոգի Ստեփաճ ՇաՌումյանիմիջոցով Ռուս կեդրոնական կառավարության, նկատի ունեի, թե երեբ ճազար վերստ ճեռավորության վրա անկարելի Էր, որ անոնք անմիջապես ինծի օգնություն փութային։ Ալդ ճսկա տարածության վրա գտնված ճողամասի բոլոր ճամբաները, կամուրջները, եւ կամ փակված էին այլեւայլ ցեղեկամ քանդված երկաթուղիները րու կողմէ: Հակառակայս դժնդակ կացության, ալդ օրէն իսկ ես զգացած էի, թե միակ ռուսական ուժը, բարեկամական Ռարաբեբության ճետ, պիտի մեղմեր ժոդովուրդիս բազմազան ցավերը: ՍԱճա այս ԲեռապատկերինՌամաիԷր, որ ղրկեցի այս Բեռագիրը Բայտնելու թե ես եւ իմ բանանս, եւ ժողովուրդս Մոսկվայի կնառամարության՝ անկեղքեւ Բարստարհմ ենք ռուսերուն, ինչպես էինք 1914--1917-ի

րանիկի զախագար

Ե.

աշ Ն

370.

ց.

1. օ.

94: Նաեւ՝

«Զօր. Անդրանիկկը Խօսի», «Պայբար»,

տարիներուն, կատարելով մեր ծառալությունը Կովվկապան ճակատի մեջ»': բանակնճերուն Մոսկովյան թերթերը խանդավառ խոսքեր ճղեցին Անդրանիկի ճասցեին. «Անդրանիկը ամեն մի Բալ մարդու Բալտնի անուն Է, անուն, որով իսկապես կարող Է ճպարտանալ ճալ ժողովուրդը»: Եվ ապա՝ «Անդրանիկը ճայ գլուղացիության միակ առաջնորդն է: Նրա սիրտը ճամաչափ բաբախում է խավար ու աղքատ ճայ գլուղացիության սրտի ճետ, գլուղացիություն, որը ենթարկվում Է եւ ռուսակազ եւ տաճկական (Տաճկաճալաստանում) ոստի(Ռուսաճայաստանճում) կանական պետական բուիժուազիայի եւ Բոգեւորականությանշաճագործմանը: «Մեր Անդրանիկը»,-- այսպես Է Ռուզմունքովեւ կրակոտ ճալացքով նրան անվանում Նոր Բայազետ գավառի բարձրարերձ թարայրերում ծվարած գլուղի բնակիչը: Եվ «Քաջ Անդրանիկի»մասին երգն է երգում մանկան օրորոցին Բակված մայրը, որովճետեւ նրա իղձը որդուն Անդրանիկի դրոշի տակ տեսնելն է»: Մեջբերված են նրա խոսքերը. «Ես զինվոր եմ, զինվորը ճնշվածների եւ ստրկացվածների: Իմ սուրն ալնտեղ է, որտեղ պայքարն Է ճանում ազատության, պայքարը ընդդեմ տիրողների»: Երբ ալսպես գրում եւ կարդում էին Մոսկվայում, Խախիջեւանում տարածված ազդաթղթերը ճայտարարում էին, թե գեներալ-մայոր Անդրանիկը «գործում Է Ռուսաստանյանպետության Բետ համաճալճության գալով»: Սա մի պարզ քաղաքական ոգեւորություն էր: Ոչ մի պդպիսի ճամաճալնությունԷլ չէր եղել: Ուղղակի ճալտարարվում էր, ըստ նպատակաքարմառության:Ինչպես ամեն մի Լալ մարդու, ալնպես էլ Անդրանիկի ճամար Բենց սկզբից Էլ ճանելուկ չէր գավաոր ռուսաստանյանթե՞ ռայլաստանյանպատկանելություն Բոչակելը: Կար Բուլիսի 4-ի բաթումյան պալմանագիրը: Հայոց կառավարությունը ինչ-որ կարողացել էր, արել էր։ Ետին թվով վերլուծելիա իճարկե, ՆախիջեւանըՀայաստանիանբաժան մաս Ռոչակելը, թվում Է, թե ոչ միալն անճրաժեշտ, այլեւ դյուրին մի բան Էր։ Անդրանիկն այդ ձեւով մարտնչում էր երեկվա Երեւանյան նաճակգի բաղկացուցիչ մաս բնարմատ ճայլկական տարածք Նախճավանը թուրքերի երախը չգցելու եւ սաճմանի այս կողմում պաճելու Բամար, մինչդեռ Բետագալում, 1921-ի մարտին, նուլն այդ Թուրքիայի պնդմամբ եւ Ռուսաստանըսնկառավարության թողտվությամբ ալն դարձյալ Հա1 «...օրագրութիւնը», էջ 160-161: 2 «ՎեչերնայաԻվվեստիյաՄոսկուխկոգո. սուվետա»,26.02. 1918 թ.. նաեւ` «ԻվվեստիաՎՑԻԿ», 26.07 1918 թ.:

աստանիսաճմանագծից դուրս դրվեց, այս անգամ՝ ադրբեջանական Բոչակելով: Եվ ոչ ոք չրիշեց Աալլ.ասիկի ջանքերը, կարծես տիրույթ «ռուսանտանլան» Էի Բռչակում, որպեսզի Ագրբեջանին մաթե նա տուցվեր,այնինչ Ադրբեջանում խորճրդային իշխանության Ռոչակուճանրապետության ղեկավարությունը, քանի դեռ հետո այդ կրակը չէր մարել, Նախիջեւանը բարոյականության րեղափոխական խորորդայլին ճայտարարված երկու օր առաջ ընդամենը բոչակեց մաս: Պատմության զարտուղի ելեւէջներ: անբաժան Հայաստանի ռուսաստանաձպատակ Նախիջեւանը Ռոչակումից Շարունակենք: ու են աշտ կյանքի միջոցներ խաղաղ գավառում անճապաղ ետո Է ձեռք առնվել: Նպատակարարմար գտնվել, ներքին զինված ընդոավերջ տալու ճամար, որ բնակչությունը զենքերը վար դնի րումներին եւ ենթարկվի օրինականության: Հրաճանգվում Է զինաթափվել թե՛ Բալ, թե՛ մարմեդական բնակչությանը: Մլդ կապակցությամբ հուլիսի 16-ին մաճմեդական բնակչության ազգային կոմիտեի նախագա Խան Դիարբեքիրսկին եւ գավառի հակարալ ուժերի գլխավորներից Ջաֆարկուլի խանի որդի, Նախիջեւանի քաղաքագլուխ Խան Նախիջեւանսկին պաշտոնական գրությամբ դիմում են Անդրանիկին եւ նրան եռանդագին օգնող Երվանդ Խարազյանցին: Պատճառաբաճում են, թե ժամանակը տագնապալի է, վիճակը անիշխանական եւ կենթարկվեն զինաթափման իրենց կամքին: վստաք չեն, թե մարդիկ Ասում են եւ առավել «Բիմնավոր» պատճառ բերում, թե առնասարակ զինաթափման պաճանջը ավելորդ բան է, եւ մաճմեդական բնակչության անունից խոսք են տալիս չեզոքություն պաճպանել,չմիջամտել Անդրանիկի գործերին, պատիաստակամ անհապաղ ներկայանալ «Նորին գերազանցությանը», նրա առաջին իսկ պափանջով:: Հաջորդ օրը «Մեծարգո Մ. Կ. Խառ Դիարբեքիրսկուն» գրավոր պատասխանել Է Խարազյանցը: Ջուր եք ոիաժարվում, գրել Է նա, դուք լավ գիտեք, որ Բալերն Էլ են զինաթափվում: Վեոջ տվեք ձեր կրակոցներին:Անդրանիկը ձեզ գիտե որպես խաղաղ մարդկանց ե: ճա չի կարող ներել, թուլլ տալ, որ խաղաղ մարդիկ, որպիսին նա ձեզ գիտե, իր իշխանության ներքո զինվեն։ Պետք չէ Բամառել, զինաթափվելու Ռրամանը, իսկ ես իմ կողմից երաշխակատարեցեք վորում եմ ձեր լիակատար ապատրովութլյունը: Հետագալում,իրարկե, պարզ Է դառնում, որ մարմեդական պարագլուխների բացատրություններն ու խոստումները կեղծ Էին, նրանք առաջին իսկ ճնաիավորության պատին զենքը գործի դրին: Իսկ մինչ այդ Անդրանիկը 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

Ֆֆ. 370,

ց.

1, գ. 50, թ.

1:

`

պաշտաանական միջոցներ էր ձեռնարկում: Զորքը համալրելու Է: մաիտական կարգի բերելու Բետ մեկտեղ ամրապզդում էր Նախիջե. վանի ճակատայինեւ պաշտպանականդիրքերը: Գրում Էր այդ ամենի մասին Անդրանիկը ում որ Բարկն Է ռասցեագրած իր գրություննե. բում, անպալման ավելացնելով`«Պետք Է շտապել»: Տեսնում Էր ու գիտակցում, որ դրությունը լարված Է եւ ամեն րոպե կարող Է թըշճամին երեւալ գավառի ու քաղաքի մատուլցներում: Հուլիսի 17-ին ռա պարզ ու որոշակի Բալտնում Էր՝ ճավանաբար չորս օրից Բետո թուրքական զորքերը կճասնեն։ Խնդիր էր դնում մինչ այդ զինա. կոչել գոնե 2000 զինվոր, կարգի բերել որետանին': Կառուցվածքայինեւ ճրամկազմի փոփոխություններԷ մտցնում բանակում, բարձր պաշտոններում ճալտնվում են նոր անուններ՝ առաջին Բարվածալինճեծլալ գնդի ճրամանատարպորուչիկ Պավել Իվանովիչ Վիչին, ռազմադաշտային դատարանի անդամ կապիտան Բորտ, կապի նորաստեղծ խմբի պետ պրապորշչիկ Զախարչենկո.. Սպալական եւ զինվորական ժողովները դառնում են Բաճախակի,

անց Է կացվում բանակալին կյանքի որոշ դեմոկրատացում": Անդրկովկասիճամար, առանձնապեսՆախիջեւանիճամար, դըժվար ժամանակներԷին, քաղաքում ազգամիջյան լարված վիճակ Էր: Հովիսի առաջին օրերին թաթարական կողմը կրակ էր բացել Բալ բնակչության վրա: Ալդ պատին քաղաքին ընդնուպ մոտենում էին թուրքական զորքերը, եւ ադրբեջանականճետադեմ տարրերը ոգեվորվել, թաքցրած զենքը հանել, գործի էին դրել: Տեղի Ռալերի ե՞ զինված մարդկանց թիվն Էր պակաս, ե՛ւ զենքի": Դեպի Նախիջեւան են աճապարում Արաքսի կամուրջն անցած ես արդեն ոուսսկան Ջովֆան գոաված թուրքական 36-րդ դիվիզիայի զորամասերը: Միաժամանակ դեպի Նախիջեւան, ինչպես ասվեց, թուրքական ուժեր են շարժվում Երեւանի կողմից: Դա լրջորեն սրում Է գավառի թաթարական բնակչության Բակաճայկականտրամադրու-թյունները: Առաջիններիցմեկը զենքի Է դիմում Նախիջեւանին մոտակա Նեճրամ գյուղը: Անդրաճիկը փորձում Է վիճակը խաղաղեցնել,. ճեռրամցիներինզենքը վար դնելու առաջարկ անելով: Սակայն ա-պարդլուն: Նեորամցիներիօրինակին Ռետեւում են ուրիշ ադրբեջազականգլուղեր: Անդրանիկըելք պետք Է գտներ, ո՞ւր ուղարկել իր զինվորներին` Բակամարտ բնակչության ռազմական ըմբոստացումը սանձելո՞ւ, թե՞ ճարձճակվողզորքերին կանգնեցնելու: Կար երրորդ,

1 Ն. տ., գ. 5, թ. 26: 2 Ն. տ. ֆ. 370, ց. 1, տե՛ս լակ, ճակասականլուրեր Է Ճրաւպպարակել,

ՊԿՊԱ,

ֆ. 121

ց.

1 գ. 32, թ-

37-38:

գ. 117 «Հորիվոն» 78 180, 8.09 1918

թերթը, թ.

անտե

բոլորովին Էլ ոչ դյուրին, խնդիրը: Թուրքականզորքերի մլոուսներից լուրը խուճապի էր մատնել Բալ բնակչությանը: մերձենալումինչ այդ Անդրանիկինգրողերի թախանձագինխնորում Նրա

ղեկավարները

իրենց գավառում, չհեռանալ, պաշտպան կանգնել իրենց, խոստանալով ապահովել նրա զորքի զենքի, Բանդերմիաժամանակ ու պարենի պաճանջները: Սկսված խուճապը խառնում Է անքի Անդրանիկին միավորվել ցանկացող երիտասարդները բաշիվները: են երկընտրանքի առջեւ՝ իրենց ընտանիքներին պաշտկանգնում կանգնել,օգնել նրանց հապճեպ ճաճանջելու ապահով մի տեղ, պազ մոտ: Եվ ճուլիսի 16-ին Անդրանիկիճռչակած թե՞ գնալ Անդրանիկի ո՛ջ կազմակերպված բնույթ Է ստանում, ո՛չ Էլ ցանկազորաճավաքը զի արդլունք տալիս: Մաճմեդականբնակչությունը արդեն թիկունքից կրակումԷր Մայության վրա, խափանում Անդրանիկիզորամասի տեղաշարժերը:Սա անդետաձգելի պատանջ Է ճարուցում: Դրսի զորքերը դեռ տեղ չէին հասել, իսկ ներքին ուժերը արդեն խփում Էին։ Ակամալից այս կողմն Է Անդրանիկն իր զինվորներին ուղարկում: Մանավանդ որ գավառի Բալատլացուժերի գլխավորներից Ջաֆարկուլի Խառ ՆախիջեւանսկինԲեռվից սերտ կապեր ուներ ՆախիԲետ, ջեւան ձգտող թուրքական զորամասերի Բրամաճնճատարների Պրոնց մեջ Էր անձամբ Խալիլ փաշան, նա, որի զորամասի ճետ դեպի Վան նրա նաճանջի ճանապարհին առնչվել Էր: Անդրանիկի ջոկատր Էին

մնալ

1914--1916-ին: Գավառում վխտում էին թուրքական էմիսարներն տազմական գործակալները:

ու

Նախիջեւանն իր գավառով Ռուսաստանի ճովանավորությանը Բանձնելու անդրանիկյան կոչը Բոչակվեց փատոորեն ճենց ալն պաճին, երբ տեղի ողջ մաճմեդական բնակչությունը, եւ ոչ միալո ճրանք, ինարկե, թուրքական զորքերի գավառ մտնելու օրերն ու ժամերն Էին Բաշվում: Ուրիշ ոչ մի դիմադիր ուժ չկար, չէր Էլ պատրաստվում ալդպիսին լինելու, բացի տեղի ճարաքատյալ Ռայ բնակչությանվերնախավից, եթն չլիճեր Անդրաճիկը: Այնպես որ մաճմեդականներն իրենց արդեն եկող թուրքերի ԲպատակԷին զգում, իսկ եկող թուրքերը՝ նախիջեւանյան ցեղակիցների ճետ ուր որ Է՝ Գավառիգիրկընդխաոն տիրակալ: Երբթուիքերի մոտենում են Նախիջեւանիմատուլցներին, Անդրանիկի բանանի առանձին զորամասեր նրանց դիմաց ճակատ են կազմումտարբեր ճատվածներում: Հարվածի մեծ բաժին Է իր վրա վերցնում 1-ին գումաոտանը՝ Սմբատ Բորոլանի Ցրամաճնատարու555

աջ թեւում Էր: Նույն ուղղության վրա, ներառյա. պաշտպանական մարտերիէր մղում գումարտակներից երկրորդը` գնդապետ Տեր-Սիմոնյանի ճրամանատարությամբ։ կազմված խմբերը։ Նրան լրացնում էին տեղացի երիտասարդձճերից Ալնտեղ, ուր դիմադրության ձախ թեւն էր, թշնամու ուժեղ լինելը ավելի վաղ Է պարզ դառնում: Եվ արագ ծալր Է առնում ճալ տըրղաների խուճապը:

թյամբ: նաեւ

Սա

թշնամու

քաղաքը,

Կռիվը Ճապճեպ չի եղել, ալլ տեւական: Նկատելով խուճապը, Անդրանիկը նրանց զորավիգ Է ուղարկում երրորդ գումարտակը. Վիճակն ամրապնդվում է: Միացլալ ալդ ուժերը ճարճակվողներին ետ են մղում քաղաքից դուրս մինչեւ Յարըմջա գյուղը եւ դեռ ալդ Ռեռավորությունից էլ Բոանոթալին կրակի տակ պաճում քաղաքի թուրքական թաղամասի:

Դիմադրությունը եւ ամենափոքր իսկ հաջողությունը ստացվում Էին ուժերի գերլարված վիճակում, վերջին ճիգերը գործադրելո, գնով: Ուժերի ճարաբերությունը, որն սկզբից Էլ ոջուտ թշնամու Էր, ակնճալտ Է դառնում, երբ Ջուլֆայի կամուրջն անցած թուրքական լրացուցիչ ուժեր են մարտի մեջ մտնում: Սմբատիգումարտակը ալեւս անկարող Էր դիրքերում մնալ: Նարանջնլով, նա իր զինվորների

պատսպարվում է մոտակա բարձունքի վրա ծվարած ճայլկական գլուղում: Եվ նրանք էլ հաջորդ օրը, ամայ Ղազանչի 19-ին, առավոտյան վերից կարող էին տեսնել, թե ինչպես ետ են քաշվում նաեւ Ռալկականմյուս զորամասերը՝ Նախիջեւան քաղաքը, Բնադարից ճայլաբնակ Նախճավանը, լիովին թողնելով թուրքերի տնօրինությանը: Ամեն մեկն իր ուժերի եւ ակնկալությունների չափ Էր վշտանում: Զորավարիվիշտը պետք է որ բոլորից մեծ լիներ։ Ալդպես էր Անդրանիկի Ռամար, ալն Էլ էրզրումլան ողբերգությունից Ռետո: Կոռվելուկամքն անկոտճում Էր, մաճից վախը՝բացակա: Զանգվածն Էր պակաս: Պակաս էի նաել շատ թե քիչ եղածի միաբամուճետ

թյունը: Էրգրումյան անճաջողությաանպատճառը դավաճանությունը Ռամարվեց: Նախիջեւանյանի.պատճառը ո՞իր պետք Էր ճամարել:

Համենալնդեպս այն ճուլնպես որոշ իմաստով պարտությունչէր, կամ լինելով պարտություն, գերազանցապեսաճնճաջողությունԷր: Հաղթողն ու Բաղթվողը որոշելը թվաքանակիքիչ թե շատ Ռամամասնու-

թլուն Էլ Է պարանջում: Հուլիսի 20-ի առավոտյան Անդրաճիկըդուրս եկավՆախիջեւանից տեսանելի Գզնուտ գյուղից: Ալդտեղից էր նա կռիվներին ընթացք

նաճանջողներին, գնաց մի որով Միացավ ճանապարդով տալի: վերջին դարձը Ջուլֆայի կամրջով:

արունակվեց

.

գավառ թուրքերի ներխուժումից ճետո: Ըստ ճալ բնակչության մի մասը Բապճեպ տեղափոխվումԷ ականատեսի՝ Թազաքենդ գլուղը, մլուսը՝ Ապրակունիս:Մերձակա մյուս մոտակայքի բնակիչներն Էլ են ճեռանում իրենց Բայրենի գյուղերի րալկական Նախիջեւանը գրավելուց երեք օր Բետո թուրքական ի՞նչ Է եղել քաղաք

եւ

օջախներից: մտնում է Թազաքենդ: Հրամանատարությունն անմիջապես զորքը Է զինաթափվել, զենքերը ճանձնել։ Հայերն

բալերից պաճանջում ստիպվածենթարկվում

Զենքի հանձնումը տեւում Է երեք-չորս էին: Զորրորդ օրը նրաճք օր: Այդ ընթացքում թուրքերը զուսպ են: Թալանում են տճերը, սպանում թեթեւակի անբացաճալտվում Իսկ գիշերները բոլոր կողմերից լսվում Էին գամ Բակառակվողներին: ու աղմուկը, օգնության նորանցաղերսագին կանչը: կանանցճիչն Տղամարդկանցցերեկներըխմբերով Բրավիրում են: Մեկ անգամ 114 Ռոգու են աշխատանքի ուղարկելու պատրվակով ճազապարճին գընդակաճարում,մի այլ անգամ՝ 200 Ռոգու: Երրորդ անգամ Բավաքված մի խմբի մեջ եղել է այս Ռուշագրության, որից օգտվում ենք, Բեղինակը, որը ճրաշթով դուրս Է եկել ծուղակից: Բոլորի գրպաններից ճանում են օգտակար ամեն ինչ, ապա ճագուստները, կոշիկները։ Վերջին պատինճրաման Է եկել մարդկանց ետ տանել Նախիջեվանի բանտ. անմարճակալ խցիկներում, Բազիվ կանգնելու կամ նիըստելու Բնարավորությամբ, լեփ-լեցուն խցկում են մարդկանց: Զանգվածալին թալան, բռնաբարություն, այլեւայլ չարչարակքներ, սպանություն: Գրեթե իսպառ դատարկվեցինԿուզնութը, Ապրակունիսը, Սրաղինը,Նորաշենը, Ղազանչին.../։Բորտն ու Կոլմակովը մի քանի ամիս անց իրենց ճրապարակմանմեջ գրել են. «Այդ ժամանակ մենք ընդոուպ մոտեցանք Նախիջեւանին եւ զբաղեցիինք այն այնքան ժամանակ,որ խաղաղ բնակչությունը կարողանա գաղթել Զանգեզուր, որից ճետո միալն այնտեղ գնա նաեւ մեր զորամասը»:: են:

Ըստ կռիվներին մասնակիցների անտիպ Ճուշերի: Տե՛ս Հ. Պ. Դովլաթյան, ն. (Արժեքավորելուլ արխիվներիՃուշագրականանտիւպնյութերը, պարտք նք ձամարում,ի ճիշատակ, նշել ճեղինակներիանունները Հ. Կ.): Նաեւ` Հ. Խ. ավթյանի,Գրիգորյանի, Շ. Ս. Հովճաննիսյանի, Հ. Մ. Վարդանյանի, Լ. Մ. ՊետրույանիխմբայինՃուշեր, ն. տ., գ. 32: Պ. Դովլաթյան, Ականատեսի Ճուշերը, ն. տ., ֆ. 370, գ. 2. գ. 31: 3 «Կավկալսկոյե սլովո», 78269, 12.12. 1918 թ.:

եր"

Գգ. 18:

.

Հ.

Բ

Մուտքը Կապան եւ Գորիս

թե ինչո՛ւ էր աճապարում, Բոգնած, գերոոգնած զինվորնե, րին առաջ տսւնում եւ ինքն էլ անպալման առջեւից գնում: Դեռ լավ է, որ Նոր Բայազետից ճետո իրենից առաջ անցնելու ճամար Ռոբերտ Մակդաուլին ուրիշ ձեւով չվիրավորեց, ալլ Կիտուիի միջոցով զգուշացրեց: Առանց ալն Էլ քիչ չէին եղել թե շտապելու ել թե շտապողակաճության ճամար դժկամների, եւ ոչ միալն դժկամնեՍճա

րի, չարախոսություններնու տեղին դիտողությունները:Գուցե Նախի. ջեւանում Էլ շտապե՞ց, գավառը ոուսաստանյան Բոչակելով: Ժամա.ռակն Էր արագ, դեպքերն էին հապճեպ: Անդրանիկը ճույնն Էր։ Վճռողը ուժն Էի, այլ ոչ տրամաբանությունը,այն, որն ընկած էր Անդրանիկի գործունեության Բիմքում: Բախվում էին ուժն ու արդարությունը, եւ Ճաղթում էր անարդարությունը, որը ճենց ինքը ուժն Էր։ Անդրանիկըպողպատյա դարպասճերի դեմ էր մարտնչում, իսկ մյուսները Բենց այդ դարպասներն Էին կռում: Թվում Է, թե երկուսի գործն Էլ վերջին ճաշվով դարպասների ճետ Էր: Թվում է: Ալեւս ճուլիսի 20-ին թողնելով Նախիջեւանքաղաքն ու գավառը, Անդրանիկն ուղեւորվում Է դեպի արեւելք, որը նրան հալոց լեռնաշխարի՝ ուրիշների կողմից Ղափան Բորջորջված Կապան քաղաքն Էր տանելու: Կապանը ճնուց ի վեր իր ընդերքի պղնձաճանքերը մշակող բանճվորությունունեցող բնակավայր Էր, մերձակայքի մի քանի գյուղերի կենտրոն: Նախիջեւանիցբերող ճանապարճին զորքը առաջինը մտել է Շաբտին գյուղը: Բնակիչները աղ ու ՄԲացովեն դիմաւլորեւ: Նույն օրը ճասել են Քաջարան հանքավայրը, որտեղ զինվորները շոգ օրվա գիշերը անց են կացրել բացօթյա։ Առավոտյան վաղ, վկայում Է զինվորն իր Մուշերում, եկել ճարգանքով զորավարին դիմավորել են մյուս «ադրբեջանական գյուղերի ճերկայացուցիչները»: Քյաթլանդամիշլարգյուղում ցանկացել են պատվելու ճամար անասուն մորթել: Անդրանիկըչի թողել. «Զեր աղ ու Բացը ինճ բավական է»՛: Այս փոխադարձհարգանքըազդեցիկ Է լինում։ Երբ Անդրանիկըճասնում Է Կապան, նրան տեղի եւ շրջակա գլուղերի ադրբեջանական բնակիչների կողմից իր տուն Ռլուրասիոությանէ կանչում բանվոր Մաճյլամ Ջալալ օղլի Հուսելնովը: Զորքը գաղթականների մեծ բազմության Ռետ ավելի քան տասի

Շանշալի Գլաջալի օղլի Մամեդովը Անդրանիկիմասին, տե՛ս ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 2 Հուճեին Նարաշ Հուսի օղլու ց. 1, գ: 89, թթ. 4--5: կայությունը, ն. տ..

376.

թ.

։

ճաճապարն էր գալիս՝ գիշերները կանգառներով, ցերեկները՝ վրա եւ ըոթացքում: Բոլորը չէ, որ ճի կամ ֆուրգոն ունեին: ոտբի Չ-ին Կապանից դուրս են եկել հւ քարքարոտ,բարձրա 0գոստոնի ու խորխորստ ձորերով ուղեւորվել դեպի Գորիս: լեռներով բերձ գլուղերում կանգ էին առնում: Ըճղառաջ էին գալիս Ծանապարճին Շատ թե ադրբեջանցի: երբ եիթը կանգ Էր տեղերում, թե ճալ, առնում",բացվում էր իսկական սեւ շուկան, տեղացիք պարենամթերք էին վաճառում,փոխարենը Էժան գնով ճեռբ բերելով նախիջեւանցիճերի եւ ոսկին, եղ թղթադրամը. ե՛ւ տնային կաճ-կարասիքն ու բագուստեղենը,որ ճՃաճանջիվերջին պաճին Որանբ վերցրել էին իրենց ճետ: Զինվորներն Էլ անտարբեր չէրՁ ու սոսկ ակրսնատես: Գլուղացիներիմեջ քիչ չէին մարդիկ, որոնբ բարձր զին տալով էին նրանց եւ փամփուշտ կորզում: գայթակղեցնում են ճասնում 8-ին զորքն ու գաղթականների քոչը Օգոստոնի ու են ընբնակչությունը գալիս Գորիս, քաղաքի ղեկավարությունն դառաջ եւ ծափերով դիմավորում Ռեծլայ զորավարին: Գորիսի բնակելի տները, դպրոցներն ու ալխալ շենքերը լեփլեցուն բնակեցվում են, քարավանի լիովին տեղ Բասնելուն զոգրնթաց լցվում են նաեւ ալգիներնու բնակելի դառնում ճարմարավետռարալիերը: Համալրող մարդկանցեկած իսկ օրից քաղաքը վերածվում Է լուրատեսակ 2շուկալի, որտեղ զինվորներն ու գաղթականներն Էին շրջապատվում Ցետաքրքրասերքաղաքացիներովեւ իրենց գավառի հյուր եկածնեիհն տեսանցության եկող գլուղացիներով: Սկզբում տարերային Էր ամեն ինչ։ Ով դժգոտ էր իր նոր կացարանից, Բիշում Էր, որ Մեռու Երեւանում, Գանձակում, թե սարերի այն կողմը` Արցախի կենտրոնականՇուշի քաղաքում բաիեկամ կամ ձաճռոթ ընտաղիք ունի, Բիշում էր, որ այդտեղիցկարելի Է, Բամենայլն դեպս ոչ ավելի դծվար, քան Նախիջեւանից մինչեւ Գորիս, գճալ ավելի Բեռու՝ Բաքու եւ Թիֆլիս քաղաքները եւ, քանի ուշ չէ, այնտեղ եւ որոնել իր բախտիճոր ճանապարոը': Բանգրվանել օր

Սեւանում

ունեցած ճրապաիրակալինխոսքում, ճետագա օրերի զրուլցնեոի ժամանակ, Ջուլֆա Մճասնելովեւ կամրջից անց ու դարձով Ռասկանալիդարձրեց, որ խնդիրը զորքը պաճելն Է հւ ճայրենի Վանինու ճալրենակիցներին օգնության ճասնելը: Իսկ ճիմայ երբ ալդ միտոը չէր իրանաճացել, ձախողվել Էր, նոր ճարց Էր ձագում՝ չեն ճամրնկնում: օրվա փաստաթղթերի լրագրողի ..ճառուածողվորամւսը», էջ 79--8տարեթվերը եւ

ինչո՞ւ Բիմա էլ որոշեց

Զանգեզուր, ալլ ոչ թե գնալ Երեւան, եւ այնտեղ Էլ որոշել իր տեղն ու կառավարության Ղճաշխատել դերը: Միանգամից պատասխանենք. որովճետեւ կար սկզբնապատճառը: ՉԷր կարող Երեւազ գալ առանց իր զորքը ցրելու, չէր կարող առանց զորքը ցրելու ճարաբերության մեջ մտնել կառավարության հետ: Դարձյալ կառավարության ճետ նրա ամեն մի առնչություն պիտի նույն ճարցը ճարուցեր՝իսկ զորքը", ինչո՞ւ չի ցրում: Զանգեզուրցիք միամիտ չէին, Բարցերը գիտեին, ուզում Էին իմանալ պատասխանը,բայց իմանալ Անդրանիկից, որն ալեւս իրենց ճողում Էր: գալ

Մետ

Էր, որ նճա պատասխաներ,պատասխաներոչ միալն պարզ ու Ոստակ, այլեւ ի լուր ամենքի, ճրապարակորեն,Բիմնավորապես: Եվ

Ժամն նա

Է

արել է գրավոր, տպագիր թերթիկի ձեւով, որի տակ գոված գեներալ-մայորի իր կոչումը, անունն ու տարեթիվը՝ «1918 թ., դա

Ռուլիսի 30, Գորիս»: Իսկ վերնագրով Ռասցեագրելէ. «Հայկական առանձին ՄՔարվածային ատրլադի սպայակույտին եւ զինվորներին»: Է զորամասի զինվորական խորճոդի նույն օրվա նիստի Պափպանմվել Ռապճեպ գրված արձանագրությունը. «ռախագատ՝ գեներալ-մայոր

Անդոանիկ,ներկայությամբ Սմբատի, Արտուշի, Բոնապարտլանի...»: Մնացյալի իմաստը Բրապարակվածթերթիկի պարունակությունըԷ՞: Սկզբում դարձյալ ճուլնն Է Բալտնում՝«Երեւանի ճայկական Բանրապետության քաղաքական, ռազմական եւ տնտենական հանգամանքները» իրենց, այսինքն զորքի, ճամար աննպաստ են: Ապա՝ «կնքված Բաշտության պալմաճագիովպետք Է Բայկական կառավարությունն ունենա մեկ դիվիզիա զորքից ոչ ավել», ըստ որի «թուրքական զինվորական իշխանության պաճանջմամբ զինաթափ պիտի որը արվի ամբողջ ատիլադը», ճիապարակման մեջ անվանվում Է «Տաճկաճալ առանձնաճատուկ զորամաս»: Վերջինիս պաճպանելը թուրքերը պետք Է պայմանագրի կրկնակի խախտում Ռամարեին։ Նախ՝ նրանով կգերազանցվեր պալմանագրով թույլատրելի զորքի թվաքանակը, եւ, անկախ դրանից, ալն մինչեւ իսկ արեւելաճալկական զորամաս չԷ, այլ Արեւմտյան Հալաստանի,որպիսին Թուրքիայի կողմից ոչ մի անգամ Էլ չէր ճանաչված որպես իրավական միավոր, Էլ ուր մնաց ճրա անվամբ կամ իբր նրան պատկանող զորքի գոլությունը թուլլատրվեր: Նշանակում Է, ասվում Էր փաստաթղթում, խոնարճվելու, զինաթափ լինելու դեպքում վտանգվելու Է թե իր 1 Հին 2Նմո.,,

տոմարով է: ց.

գ.

Ն.

ւո.,

թ.

1թ

էջ 85--87, նաեւ՝

ՀՀ. ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 13:

տակ ծվարած բովանավորության

արեւմտաճալ գաղթականությա զորամասիզինվորների կյանքը: որ անճնար Է Այսքանով, թերթիկի առաջին մասով, նա ալդ քալլին չի դիմի։ ցրելը, համենայն դեպս զորամասը Այս մի պատճառաբանություն,որը փաստացիԷր: Կար նաեւ մեկ ուրիշը, որը դարճլալ փաստացիԷր, բալց միաժամանակ զգայական ու, այսպես ասած, փիլիսոփալական. ծայր արեվելթում գտնվող Զանգեզուրը, իր տեղում մնալով նրա ճամար արեւմուտքէր դարձել՝ արեւելքում գտնվող մի նոր Արեւմտյան Հայաստան: Ոչ-աշխարճագրական,բալց լիովին տրամաբանական այդ ճշմարտությունը, որպես բացառիկ դեպք պատմության մեջ, կերտելէր նա, ով թելադրել Էր ճունիսի 4-ի պալմաճնագիիը:Որովբետեւ ալդ նա-ն ՏաճկաստաննԷր ու Տաճկաճայաստանկերտողը ձեւողը: Նրա թելադրած ճուկամ Թուրքիան ու Թուրքաճայաստան նիսի 4-ի պալմանագրից դուրս Էր մնացել Զանգեզուրը, ալն ոչ միալն զրկված Էր Հայաստանիցանբաժան մնալու, նրանը լինելու իրավունքից,ալ մինչեւ իսկ չԷր Էլ ասված, թե ում Է պատկանելու: Այսինքն, գրավորով նուլն ալն բախտին ու վիճակին Էր արժանացվել, ինչ-որ Արեւմտյան Հայաստանը. Արեւմտլան Հալաստանըիչէր ճիշատակվել, որովճետեւ թուրքակա՛ըտարածք Էր ու սեփականություն, Զանգեզուրը՝ որովճետեւ նրան Էլ տիրակալելու ճավաժլնորդ կար, ի դեմս Տաճկաստանիճետ նուլնարմատ, ճուլնակրոն Ադիբեջանի: Եթե Բալ ժողովրդի, նրա ճանրապետության եւ կառավարության ճամար Զանգեզուր անբաժան Հայաստան էր, Թուրքիայի ճամար ալն պլլեւս Հայաստան չէիր։ Իսկ եթե նրա ստորագրած պալմանագրովդեռ Հալաստանումպիտի սաքմանվածիցավելի զորք չլիներ, ինչու պետք Է ոչ-Հալաստան Զանգեզուրում, ի՛նճչ-ի՛նչ, ճայլկականզորաբանակլիներ: Աճա գաղտնիքը, թե ինչու Էր Անդրանիկը Ջուլֆայի կամրջով ետ դառնալով ուղղությունը Զանգեզուրը դարձնում: Ֆրա Բամար բոլորովին ոչ-նուլնիմաստ երկու տարբեր կողմերը ընդճանրական իմաստ էին ձեռք բերում: Զինվորն ու զորավարը մնում էր իր պատանեկան օրերի տարերքի մեջ: Նրա արարքը փիլիսոփայական որակ էր ճեռք բերում. ոչ թե ինչքան Էր կարողանում,ալ ինչ էր անում: ԱՄմենամեծ չարիքը կարո՞ղ Է բարիքից լավ լինել։ Ինչ Է թե մեծ է։ Անդրանինըչէր ամենափոքրը կարողչզայրանալ, որ, ցավոք սրտի, մեծ զորավարիՌոչակ Ռանածշատերը, եթե ոչ բոլորը, մեծամեծ կոտորածների ճեղինակե

պարզվեց,

դերից ի են:

ՅՑ

«Անդրանիկ»

:

Անդրանիկը նոր շուն տվեց տեղի ժողովիդական ինքնիշխանությանը եւ ինքն էլ ալն, ինչում իրենով բոլորի կողմից ընդունելիորեն զանգեզուրցին երբեք չէր կասկածել: Իսկ ալժմ փաստաթղթի լեզվով: 1918-ի օգոստոսի 18-ին ճրապարակվումեւ Գորիսում, Սիսիանում, Աապանում տարածվում Է «Զանգեզուրի Բալ ժողովուրդ» բոլոր զանգեզուրազդարար թերթիկը՝ ի լուր եւ ի պարտավորեցում ցիների: Սկսվում Էր նրանով, որ ՀայաստանՀանրապետության կազմում «չեն մտնում պատմական Սյունիքը (Զանգեզուրը) եւ ՍրԷ անցկացվում, ինչպես մի ժամացախը (Ղարաբաղը)»: Զուգաքեռղ ճակ Բուլղարիան առանց Մակեդոնիայի,Ֆրանսիան առանց ԷլզասվճռականոԼոթարինգիայի։ ՀալտնվումԷ, որ Արցախի ճալությունը րեն դեմ Է արտարհալտվել թուրքերի օժանդակությունն ստացող թաթարներին (ազերներին) ճպատակվելուն: Զանգեզուրնէլ, անտաիակուա Է, որ բռնելու Է զինված կովի ճանապարհը': Չորս օրի ճետո Զանգեզուրը ճռչակվել Է պաշարողականդրության մեջ: Տեղական «Շուշու» գնդի ճիամանատարՄելիք-Շաղնազաիյանը ՌաստատվելԷ ռազմական դիկտատոր՞: առջեւում երկու ճանապարհ Ջանգեզուրցու Ճամար ազդարարը Էր տեսնում` զիռաթափում կամ մատու եւ կենաց կռիվ: Առաջինը կտրուկ մերժում Էր, երկրորդին՝ ընդառաջ գնում: Գործի կոչ Էր՝ զինվել եւ ստեղծել զինված խմբեր, «հավատալ, որ դա Է փրկության միակ ճանապարճտը»: Հարեւան Սիսիանն արդեն վճռել էր մարտնչել: Ամսի 21-ին, Աճգեղակոթից,որը Անդրանիկի նստավայրն Էր, արձակվել Էր նրա զորավարական Բրամանը մնացլալ վալիերի ազգային խորճուրդնեիրին եւ բնակչությանը. «Թուրքական Բրամանատարությունը առաջարկում Է զինաթափվել: Հրամալումեմ՝ անտապաղ զորակոչ ճալտարարել, լեռներում մի թանի վաշտերով դիրքեր գրավել եւ անցնել

Զանգեզուր մտնելու օրից մինչեւ

դուրս

գալը

իմաստավորեց

դիմադրութլյան»:: Ի՞նչ Էր

անել զորամասին: Որպես պատասխան նա թելադրում Է իր Բինգ առաջարկնեոը: Նախ` զինաթափ չլինել եւ ՀայաստանՀանրապետությանսաճմաճներից ներս չմտնել: Ըստ որում ճենց նուլն տեղում կա մի պալմաճավորվածություն:Ենթադրվում Էր, որ պատերազմնավարտված 1 Ն. թ.

16:

տ.,

մնում

1, 370, Ն. ւու,ֆ.ց.

ֆ.

գ.

33, թ.» Չ Տե՛ս 1, գ. 6, թ. 14

Ճայտարարության թերթիկը,

ն.

տ.,

Ռետո, բոչակվելուց եւ

հաղթող տերությունները կնստեն կլոր սեղանի արդարացիորեն կքննարկեն աշխարհի վիճելի ճարցերը, շուրջը թվում եւ ճալկականը: Ուստի Անդրանիկը թուլատրելի Է բամարում,որ ալդ հարցերը թողնվեզ հետագալին եւ լուծվեն ըստ այնբանի, թն ինչպիսին կլինեն «Եվրոպականեւ Հալկակամպետությանցգարանտիաները»: Սա նշանակում է, որ ՀայաստանՀանրասահմանները չմտնելու վճիռը տվյալ պաճով ու ճանգապետության մանքներովէր պալմանավորված, այլ ոչ թե սկզբունք Էր ու մշտինԻճչ վերաբերում Է թուրքական պետության ստորացնող եւ ջենական: ստրկացնողկամքին, ապա նա դրան դեմ էր սկզբունքորեն Խ անկախ ժամանակիցու Բանգամանքներից: Հոչակելով այդպես, Ռամենալըդեպս թերթիկը գրված էր մարոկանց սեփական կարծիքի նկատմամբ Բարգանբի, այ կերպ ասած, ոգով: Նրանում ասվում Էր, որ այն զինվորները, դեմոկրատական որոնք «իրենց ֆիզիկական ապաբովությունը» կգտնեն կոնկրետորեն Երեւանի նաճանգում կամ «ինչ-ինչ պատճառներով չեն ուզում շարունակելիրենց զինվորական ծառայությունը» իի զորամասի կազմում, «կարող են ճեռանալ» նրանից: Համոզմունքի արց էր, նըեւ պատակաճարմարության հեռանկարի ճարց: Զինվորները կարող Էին ծանր ու թեթեւ անել: Եվ շատերն ալդպես էլ վարվել եր. ախիջեւանից դուրս գալու պատին եւ դուրս գալուց ճետո, ճանապարին, իրենք են որոշել իրենց ուր գնալը: Հիմա՛, դեռ Գորիսում եւ այնտեղից դուիս գալուց ճՃետո, ոիը, ինչպես կտեսնենք, մոտակա շաբաթների Մարց Էր, ավելի շատ եղան Հուր գնալ» ճարցի ինբնուբույն լուծողներ, ըստ որում՝ թե՛ զինվորներից, թե՛ գաղթականներից։ Եվ զորքի թիվը, ավելի ճիշտ նրա Բին կազմում եղածների, Բին զինվորների ու սպաների թիվը առաջիկայում լրջորեն նվազելու Էր: ԴրանիցԱնդրանիկըչէր վճատվում, չԷր ճիասթափվում, թող մարդիկ իրենց կամքով որոշեն, թող տղաները դառնան իրենց տները, օր առաջ ընտանիք կազմեն, երկրին ու Բանրապետությանըզորավիգ կանգնեն անմիջականորեն: Իսկ ինքը եւ իր ճետ մնալ ցանկացող զինվորներըառալժմ ճողի ալս ճատվածում կմճան որպես պաճապան, սա էլ ՀայաստանԷ ու ճալրենիք, ոչ խորթ Է, ոչ էլ օտար: Ուրեմն, մնացողներին Էլ գործ կար: Զանգեզուրը վտանգից զերծ չէր: Նա ճարձակման եճթակա էր, նրա վրա թշնամու աչք կար: մի զորամաս պետք էր, որ մալրարմատի անբաժան ալդ Առճվազն հատվածին ապավեն լիներ: Փաստ Է, որ Անդրանիկի Զանգեզուրում կառավաԳտնվելուամբողջ ժամանակամիջոցում ՌԲանրապետութլան

որոնց

րությունն ալնտեղ ոչ միպլն մի զորամաս, այլ մի զինվոր անգամ չի ուղարկել՝ ի պաշտպանություն: Այդ խնդիրը լուծել են տեղական ազգային պաճպամությանգործիչներն իրենց ջանքերով եւ Անդրանիկի ճետ սերտ ճամագործակցությամբ, ի դեմս նրա ունենալով իրենց ռազմական Բրամանատարին: Գնացողներըկգնան, իսկ մնացողները պետք Է ենթարկվեն «զինվորական խիստ դիսցիպլինի, կատարելով ամեն մի զինվորակազ հրաման սրբությամբ», այս էր ազդարարում անդրանիկյան Բրապարակագիրն իր երրորդ կետում: Չորրորդ կետը իր ժամանակին մի «գաղտնիք» Է Բայտնել ի լուր ամենքի, որը, ճԲավանաբարչնկատվելով, տարիների վեր մնացել է որպես Անդրանիկի անձի ու գործի գնաճատման Ռամար աննպաստ մի առեղծված: ԱնդրանիկըԵրեւա՛ն մտնելուց, ՀայաստանՀառրապետությա՛նդրոշի տակ կանգնելուց չի ճրաժարվել, այլ ճայության կենսագոլութան ճամար անրաժեշտ իր զորամասի թուրքական արգելթի դեմ Է ըմբոստացել: Կարո՞ղ Էր, որ Հայաստանն ու նրա կառավարությունը Ճաճելի չլինեին նրա ամար: Բոլորովին ուրիշ բան Էր նրա գործիչներից մեկից ու մլուսից իո գոտ ու դժգոր լինելը: Նա պատրաստ Էի ենթարկվելու նրանց կամքին, եթե ցանկալիի երաշխիքը լիներ: Երբ եվրոսպյական պետությունները երաշխիք կտան, ճոչակում Էր նա. «այդ դեպքում միալն կարող եմ շարժվել ինճ ցույց տված վայրը, ուր ապաճովված կը լինի թրքաճալ գաղթականության եւ զորամասերու ֆիզիկական եւ բարոյական գոյությունը»: Ասել Է թե՝ ճակառակ դեպքում իմաստ ունի՞ ստրկացնողի կամքին Ռնազանդ լինելու ճամար ցրել իր զորքը: Ալդ միտքը բոլորից ճաջող ու Ոստակարտաճալտել Է ինքը՝ Անդրանիկը,որպես նուլն ճրապարակագրի վերջին եւ եզրափակիչ կետ. «Այս պալմաններըչընդունելու դեպքում հարկադրված եմ անուն թրքաճալ վերջին մնացած բեկոր գաղթականության եւ զորամասերու ֆիզիկական եւ բարոյական ապաճովության, զենքը վար չը դնել մինչեւ վերջին շունչ»: Առաջին օրերին անկազմակերպԷր թե զինվորական, թե քաղաքացիական գաղթականական զանգվածը: Բայց կարեւորն ու լուրատեսակը, որ կարող Էին ուրախացնել Անդրանիկին,այն Էր, որ գորիսեցիներին նա զինված տեսավ, մարտականորեն տրամադրված եւ ամեն մի Բարձակմանդեմ պատրաստ: ՄուսավաթականներըԳորիսի բնակչությանը զինաթափելու առաջարկ էին արել: Եվ սպառնացել Էին, հակառակ դեպքում, քաղաքը «Բողին ճավասարեցնել»:Գորիսե564

Բոխորտանքիննշանակություն չէին տվել: Գավառի ադրբեիք այս անականգլուղերում թրեւ ելող ադրբեջանական եւ թուրքական տալության դեմ շարունակում են ուժեր գումարել, եւ ազգամիջյան ընդճարումինել ադրբեջանական գլուղացիներին էին Հարձակվում ճալկական գլուղերի վրա, արոտաճրարել։ ներ նրանց անասուններն Էին քշում-տանում իրենց կողմը, մշտապես պաճելով անձանգիստ վիճակի մեջ: Խաղաղեցնելու ճամար Անդրանիկըվերաբաշխում Է տեղի մարտականուժերը: Նա դրանք բաժանում Է ըստ առանձին տեղամասերի, ամեն տեղ նշանակելով գործի ռամար պատասխանատու հիամանատարներ:Մի քանի գյուղեր, ինչպես Խնճորեսկը, Տեղը, Խաճածախը դարձան պաշտպանական Բենակետեր, իսկ գլխավոր մարտական ուժերը կենտրոնացվեցին Գորիսում: Պետք Էո ճետեւել նաեւ,

գործակալները

վալրերից բնակչությանը

գլուղացիքդաշտային աշխատանքներըառաջ տանեին': Անդրանիկի ու զորքի քաղաք մտնելու Ռաջորդ օրը գեներալին ընդառաջ Է եկել Զանգեզուրի Կենտրոնական ազգային խորորդի ճախագաճի, բժիշկ Մ. Պարոնյանը Նրա ձեռքին պաշտոնական փաստաթուղթ կար, որում ասվում էր, որ շրջանը պատրաստակամ Է պաճելու զորամասը 1000--1500 Բոգու կազմով: Եվ դա էլ այն դեպքում միալն, եթե գաղթականության ճոգսերից ազատ լինեն: 1000-1500 Բոգին պետք Է բաշխվեին շրջանի գլուղերում փոխաոր

դարձ

ճամաձալնությամբ՞:

Աշունն Էր, ապա եւ ձմեռը: Ծագում էր զորքին սնելու ճառցը: Գորիսն Էլ առճասարակ աչքի չէր ընկնում պարենամթերքի առատությամբ: Քաղաքը գյուղատնտեսականմթերքների ճիմնականումսպառող էր, բալց ոչ արտադրող: Ալնուամենալնիվ քաղաքի բնակչություճը սիրով ընդունեց զորավարին, նրա զորքին ու գաղթականությանը, եւ առաջին օրերին օթեւանեց եւ պարենով ապաճովեց Ռորեկ բազմարազարզանգվածին: Պատասխանատու անձինք Բեռատեսություն ցուցաբերելով, մտաճոգվում են վաղվա մասին': Պակասումէին կաթն ու մածունը, Բացը մնում պանրի, որքան կարտոֆիլի Էր ոչ ալնքան Ռուլսին:Օրագրողըգորիսյան Օրերիասացվածք դարձածն Է Ռիշուժ, «Առավոտ՝փաթաթես, կեսօրին՝ գետնախնձոր, երեկոլան՝ կարտոֆիլ»։ Բոլորն Էլ ճուլնն են: Նախորդ գրությունից մեկ շաբաթ անց՝ օգոստոսի 10-ին, բժիշկ Պարոնյանը զորամասի ռազմական շտաբին ճղել Է Զանգեզուրի 1 Ն.

տ.,

Ֆ.

370,

ց.

ՉՆ. տ., ց. 1, գ. 33 կորամասը», էջ 89:

2. գ. 4.

թ.

8: Գ. Ա. Բաղդասարյան,Հուշեր Անդրանիկիմասին: 3 ՀՀ ՊԿՊՍ, ֆ. 370. ց. 1, գ. 30: 4 «..Ղարուածող

Կենտրոնականազգալին խորճրդի պաշտոնական գրությունը.

առ-

եւ կերակալժմ մեզ ճաջողվել Է մի շարք գյուղերից ցորեն ստանալ «ճետ ենք»։ այսու Պետք մենք անկարող Էր դիմել րել զորամասը, ուսերին էլ նրանց գաղթականությանՈոգսը մճացած գլուղերին, բալց Էր: Նախագահը ԲալտնումԷ պարզ ու որոշ. «այսուրետեւ մնր բոլոր միջոցները սպառված են եւ ոչ մի Բնարավոիությունչունենք...»:։ Երկու օր ճետո Ճախագառը, ի լրացումն Սմբատին ճղած գրության, ճալտնում Էր, որ Ազգային խորճուրդը զորամասին կարող Է տալ ընդամենը 60 փութ Բաց, այլն Էլ ճանապարհի -ճամար.-«Մեր միջոցնեիր միանգամալն սպառված են»: ուլն օրը Սսրատր«գրում է. «Գեներալ Անդրանիկին: Ղրկում եմ նուլնությամբ Զանգեզուրի ազգալին խորճուրդի գրությունը, ոի ուղղված Է ինձ»: Այդ ընթացքում Հին Գորիսի գյուղացիք ճամակ են Ռղել «Գերազճիվ գեներալին»: Գյուղն ունի ընդամենը 200 ծուխ։ Պարենով իրեն կարող Է ապատովել ընդամենը 380 ծունը: Ծխերից ամեն մեկում բաժանված են Անդրանիկի զինվորները՝ «ոմանց Ց ճոգի, ոմանց 4--Ց, մինչեւ անգամ 6 Բոգի»։ Մի փոքրիկ գլուղր անկարող Է «միայնակ լուր ուսերի վրա տանել այդ ծանրությունը»: Ստացվում Էր, որ ալլեւս ժողովրդից մի կտոր Բաց անգամ չէր կարելի վերցնել: Նույնն Էր Մայտնվում նաեւ Ուզ գյուղի ճասարակության 85 ներկայացուցիչների նամակով՝գլուղի բերքը սակավ Է, Բաքու աշխատանքի գնացած երիտասարդներնԷլ առաջվա պեսչեն օգնում, «Խնդրում ենք Ձեր վեռափառ մեծությանը՝ գթացող լինեք, որ մենք չենք կարողանում Բատուցանել Ձեր պաճանջած 140 փութ ցորենը եւ 16 փութ գարին»: Կուզենային, սրտա՛նց կուզենային Բատուցել, բայց այդպիսին Էր բախտի քմաքաճույքին մնացած գյուղի Բնարավոիու-

թյունը:: Ի

Է գտնվում, որ զորքը գաղթականուվերջո ճնպատակաճքարմար ճետ թյան միասին Բանգրվանինաճանգի գուղատնտեսական տեսակետից ավելի նպաստավոր Սիսիան մեծ գլուղում: 0գոստոսի27-ին

Գորիսի բնակչությունը հրապարակում

եւ

բաղաքի

փողոցներում

Բիացմունթով վերստին դիտում Էր իր զորավարին եւ նրա զինվորներին, օգնում Էր, որ գաղթականությունն իր քոչը Բավաքի, իրերը կապի եւ երեխաներինուսն առնի: Զար բախտի պարգեւած տառաեն զինվորները զենքի վրա ճույս դրած, պանքն Էր: ՇԶանապարճվում անզեն գաղթականները՝Անդրանիկիիմաստնությանը: Որովճետեւ Գիտեին, որ ԳորիսիցՍիսիան ճանապարհին նորից ադրբեջանական 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 18:

2.Ն.

տ.

գ. 28:

ՅՆ.

տ.

կայն, գյուղեր

որոնց միջով չանցնելու դեպքում սարերն ի վեր պետք էր բարձրանալ, որը ոչ միայն Ռեշտ չէր, այլ պարզապես անճնար էր նման երթի ճամար: Ամբարիշտէին ու ԲանդուգնԱղուդի եւ Գաղուդի կողք կողքի գլուղերը: Մրդեն ճալտճի Էր քանի դեպք, ռրբ

փակել Լին նբանք ճանապարճը մինչեւ իսկ անզեն Ռայերիառաջ

կրակ բացել նրանց վրա: Նրանք առավել ճարձակողականԷին դառնում,երբ լսում Էին, որ ոչ միայն ճալերն են ուզում անցնել, այեւ ճալ զինվորները ու մանավանդ զենք փոխադրողները: Բայց այ անգամ ուրիշ են եղել ճանգամանքները: Բոլորովին վերջերս ալդ գլուղերիզինված ուժերը փորձել Էին փակել Սիսիանի միջով Գորիս եւ

եկող հալ ճրետանավորներիճամփան, բայց Բանդիպելովնրանց Որետանու

կրակին, փախնել,բարձրացել, պատսպարվել էին :եռներում:

Մչնուամենալնիվ,լիակատար ապարովության նկատառումներով, Սնդրաճիկը ճանապարտ ընկնելուց առաջ մարդ Է ոսղարկում Սիսիաճի շրջանի մաղմեդական գլխավորների մոտ, ավելորդ բարդություններ չստեղծելու խորքրդով: Սիսիանցի Բալերն Էլ իրնց Բերթին, իրենց ներկալացուցիչների միջոցով ճրանց ճավաստիացնում են, որ

Անդրանիկի նպատակը խաղաղ անցումն է, միտք չունի արգելք ծառամալ: Անցնող զինվորներից մեկը Բիշում Է, որ ադրբեջանական գլուղերի գլխավորները Բամաճալնել են խաղաղ ճանապարտ տալ Առճդրանիկին։Ստանալովայս պատասխանը, Անդրանիկն իր զինվորներին զգուշացնում Է, որ ոչ մի կրակոց չլինի։ Հետո Է միալն պարզվել, երբ ամեն

ինչ եղել-պրծել Էր, որ ադըրեն, բալց մարտակազ ուժերը բեջանցի ծերունիները ճամաձալնել են այլ կարծիքի եղել: Ալճնուտմենալնիվ, գլուղերից առաֆջինին՝ Աղուդիին մոտենալուց առաջ Անդրանիկը Բեծլալ զինվոր Զատիկին ուղարնում է աւռաջ՝մեկ անգամ եւս զգուշացնելու իրենց գալու մասին: Բայց ինչ, թաքստոցներում կանգնած ասկլարները ճիուց վալր են գլորում Զատիկին եւ ճալ զինվորների մոտենալուն պես նաեւ նրանց դեմ են կրակ բացում: Սկսվում Է երկկողմանիՌրաձգությունը:Աղու-

դեցիները Բապճեպ նաճանջում են դեպի Վաղուդի: Գլուղացինեխուճապի մատնված, լքում են տները եւ փախչում՝ ծեր թե մաճուկ, կին թե տղամարդ: Հեծյալ ասկյարները, որոնք կովի պատճառ Էին դարձել, իջնում են ձորը, փորձելով շրջանցել Բալ զինվորներին եւ թիկունքից խփել գրանց: ԻԲալցդա չի Ռաջողվում: Բնակիչներն իրերն ու երեխաների շալակներն առած փախչում Էին, չնկատելով, որ իրենց կողմը ակեւս ոչ մի ճրացանից կրակ չէր արձակրը

վում: Խուճապն սկսվելու պաճից Անդրանիկն Էր Ռրամայել.դադա. իեցնել կռիվը, անզեն մարդկանց զոճերի տեղիք չտալու Ռամար: Դեպքերի մասնակիցը ճիշում Է դասակի Բրամանատար "Սարգսի Ռետ կատարվածը: Գլուղերը մտնելիս նա արագ եւ շատ Է առաջացել ճաճանջող բնակչությանճետեւից, որոնց լքել էին իրենց. «պաճա պանները»: Մինչդեռ դրա՛ մեջ չի տեսել Անդրանիկը կովող հիամանճատարիեւ զինվորի քաֆությունը։ Մարտից նետո նա» Սարգսին պաշտոնից զիկել Է, իսկ Ռետագալիմի ուրիշ սխալի ճամար գնդաՈւզում Էր ասել, թե կովի, ժամին կաքարության դատապարտել: չպետք է մոռանալ, որ դեմդ ոչ միալն ապուպապիդ ու թո, այլեւ որդուդ ու թոռանդ ԲարեւաննԷ:

Գ

Սիսիանում

Մի դժվարությանը ճաջորդում Էր մյուսը: Սիսիան գալու ճանապարճին գաղթականների ու զորքի մեջ կասկած Է ընկնում: Ոմանք մտածում են, թե դժվար կլինի նաեւ Սիսիանում այսքան մեծ զանգվածին ապաստան տալն ու սնելը, թուրքերը այստեղ Էլ կարող են ճարձակվել եւ իրենց նեղը գցել, ժամանակն Է, որ ամեն մեկր գնա գտնի իր Բարազատճերինկամ ապրուստի ու աշխատանքի մնայուն մի տեղ... Մյուսներն էլ ալն կարծիքին են եղել, թե Անդրանիկիզորքի այստեղ գտնվելու, չզինաթափվելու պատճառով թուրթերը կարող են նեղել Հանրապետությանը: Մմեն մեկի ճամար գուցե թե յուրովի ճԲիմնավոր էր իրիպատճառաբանությունը: Սակայն Անդրանիկնիր պատճառով Հանրապետությանը թուրքերի նեղելու Բիմքեր չէր տեսնում: Եթե պետք է ՀայասԷր նա, առանց իրեն պատճառ տանի Մետ կռիվ սկսեն, մտածում են: բռնելու Էլ կարող Թուրքերը միամիտ չէին, գիտեին, որ մի Անդիանզիկնիրենց մեծ վտանգ չի կարող սպառնալ, թեեւ ինքն Էլ լավ գիտեր, որ իրենց Բաշիվների մեջ նրանք իրեն անտեսել չէին կարող: Ինչ կերպ Էլ մտածեր ու բացատրեր, գաղթականությունը ուրիշ ուղիներ Էր որոնում: Զորքի մեջ Էլ թիչ չէին թե զինվոր, թե սպա, որոնք մտածում Էին թեթեւացնել Անդրանիկի ճոգսերը, առանց գոիծին վնաս բերելու: Եվ ալդպես՝ թե՛ մինչեւ Սիսիան մտնելը, թե՛ Սիսիան մտնելուց Բետո շատ թվով գաղթականներգնում են տար1

«...ճարուածող վորամասը»,էջ 89--98:

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 2.

գ.

14:

Նաեւ՝

Թ.

Գ.

Գեւորգյանի ճուշերը, ՀՀ

նուլն ձեւով Էլ զինվորներն բերկողմեր, ճետ կամ զենքը ճանձնելով կամովին

սպաներն են իրենց ծառալություզենքի պատմությունը գրի առնող օրագրողը Անդրանիկի բերանից այս նից: եկած 4000-ից մնացած զորքի ապլնտեղ իջեցնում թիվը Սիսիանում նաեւ 1300-ի, թիգաղթականների զգալիորեն կրճատելով Է մինչեւ Սա, Է, նվազումն Էր: եկածների՛ թվի Ընդոանուր հասկանալի վը: առմամբ Զանգեզուրում Անդրանիկի տրամադրության տակ եղած զորքիթիվը չի պակասել, ավելացել են տեղացի զինվորներ եւ մինչ Ծուիր գալը այճտեղ ձեւավորված զորամասեր, որոնք հայտնի էին (Գանձակսկի) աճուններով': (Շուշինսկի), Գանձակի գնդեր Այս շու իճարկե, ոչ որպես իր զորամասի բաղկացուցիչ մաս՞: վերջիններն, Սիսիանի ճայության գլխավորները պատրաստվում էին ընդունելու Անդրանիկին: Երբ առաջին պաճին նրանք հավաստիացնում Էին իրենցայդ պատրաստակամությունը,Անդրանիկը հարցը լուծված չի համարում: Հարմար Է գտնում, որ Սիսիանի եւ նրան ճարող գյուղերի ներկայացուցիչներըհավաքվեն եւ միասին միջոցներ մշակեն Ռամատեղ կլանքի եւ գործունեության ճամար: Եվ ժողով Է գումարվել: Մասնակցել են եւ արտաբալտվել Զանգեզուրի Կենտրոնական ազգայլին խորձրդի, Սիսիանի եւ մյուս գյուղերի ներկալացուցիչները: Անդրանիկը ցանկացել Է, որ տեղացիների կամքով լինի Սիսիանում ու

Բեռանում

2 1919-ի Ճունվարի 17-ի ւորվ1 «...Ճարուածող վորամասը», էջ 95, 87, 90--91։ յալով սիսիաճաբնակ գաղթականներիթիվը 13.899 է: Անդրանիկն իր ձեռքի տակ եղած միջոցներից նրանց եւ չորս որբերի բաժանել է 409 Ճավար 187 ռուբլի: Ղաէ 44 փաճում բնակեցված գաղթականներին 1919-ի Ճունվարի 19-ին Ճաւտոկացրել Ճավարռուբլի։ Սւոեղծվածէին գավառի գաղթականական գործերի ընդճանուր լիավորություն եւ տեղական լիավորություններ, ինչպես Միսիանում եւ Հալիձորում: Գավառայինլիավորն ուներ երեք օգնական, որոնցից մեկը Անդրանիկիքարւոուղար Եղիշե Քաջունին էր։ Մինչեւ 1919-ի Ճունվարի տւլլալներուլ գավառում բաշխվել է 600 Ճաւլար ռուբլի: Ըստ դրամավճարումների փաստաթղթի` Անդրանիկի վորքի Ճեւոքով եկած գաղթականներըբաշխված են եղել Գորիսոմ (ճավանաբար Քաղաքում եւ գյուղերում) 570 Ճոգի, Միսիանիշրջանի Անգեղակոթգյուղում` 1656, Վաղուդիում՝ 991, Ռրուռանում՝ 551. Բռնակոթում` 4268, Ախլաթյանում` 884, Բնունիսուս՝ 415, Լծենիում` (Լծկանի) 18, Ուվում` 238, Տոլորսոււբ 479, Բաւլլարչայում՝ 188 (127 ռուս եւ 59 Ճայ), Թավագյուդում` 248, Ալիլույում (Ալելու) 214, Ղվլջաղում` 177, Դարաբասում` 78, Մապրայում 251, Ղարաքիլիսայում՝`468, Շաբւասթում՝ 278։ Աղքենդում` 508, Շամբում` 197, Մուխաթարյանում`212, Բալաքում` 279, Աղուդիում` 3184, Շաքիում` 1883, որբանոցում (Ղարաքիլիսայի)՝ 88:: Յուրաքանչյուր շնչին ւորվել է 29-ական ռուբլի: Գաղթականներեն եղել նաեւ Ղալադարւսսիում. որոնց էլ՝ 100 Ճավարռուբլի: Մա, ինչպես նշվում է արձանագրությունում, ամբողջ բաշխվածը չէ, այլ «մի աղբյուրից գաղթականության բաժնելու ճամար ստացվածը», որը կավմել Է 600 ասար ռուբլի: Ղափանիշրջանում, ըստ նպաստամատույցայսմ տվյալի. եղել են 1978 գաղթանանճեր,որպիսիք եղել են նաեւ Գյումրի գյուդում (7000 ո.): Բուն Զառճգեւլուրի, եւ Ղալիանի շրջանների ճամար բաշխվել է 573.717 ո.: Սիսիանի Զորս որբինը առանձին էր, 88-ինը` առանձին: "

իր մնալը, իրենք «չեն եկել ժողովրդի ճանգիստը վրդովելու, ժողո Է, ել վըրդին վնասելու», մի կողմում թուրքն Էէ, ապա ԾԽախիջեւանն նա. ամա իո զորամասը, բացատրել Է «եթե կը փափագի սիսիանցին պնդելով, որ դա Բեշտ գործ չէ, զորահավաք է որ մնա, կը մնա», պետք անցկացնել, զինվոր տալ եւ Բոգալ նրա օթեւանի ու սճնդի,

Քանդերձանքի մասին':

Արձանագրությունն այսպես Է ճուշում. Օգոստոսի 30-ի" օրը "Սիսիանի շրջանի 14 գլուղերի 26 ճերկալացուցիչները շրջանի Անգեղակոթ մեծ գյուղի եկեղեցում հավաքվում են ժողովի: Որոշում են իշխանության «ոչ մի կերպ չհամակերպվելԱդրբեջանի կամ թուրք զիճաթափության Բնարավոր առաջարկին եւ դիմադրություն ցույց տալ մինչեւ վերջ»: Նրանց խնդրանքն Է, որ Անդրանիկը մնա իրենց շրջանում, որտեղ որ զորքի ճամար հարմար կգտնի, «զորամասերի պարենավորման ծանրությունը» ճամամասնորեն բաշխելով Կապաճի, Գորիսի եւ Սիսիանի շրջանների միջեւ: Տեղնուտեղը որոշվում է զորքին միացլալ ուժերով տրամադրել 6000 փութ ցորեն, 1000 փութ գարի, 50 փութ լուղ: խնդիրներ Էլ Հեռանկարալին

շոշափվում: Անդրանիկըդիտվում միալն որպես Զանգեզուրի, այլեւ Արցախի(Ղարաբաղի) ճայութան ապավեն: Հալկակազ ճանրապետության կառավարությունը քննադատվում է Արցախի նկատմամբ անտարբեր դիրք ունենալու համար: Մինչդեռ Ադրբեջանի կառավարությունը ուզում Է ոչ միան Արցախ, այլեւ Սիսիան մտնել: Սիսհանցիք գտնում են, որ Անդրանիկին պետք Է զորավիգ լինել, տեղական ոազմական ուժեր ստեղծել, որիզ մեծ չափով կարող Էր օգնել նրա տեւալլան ներկայությունը իրենց մոտ: են

Է ոչ

Անդրանիկըժողովում ասված խոսքում կարեւոր նշանակություն

Է

մեծ

տվել տերությունների կովի արդյունքին՝ ավելացնելուլ «մենք մեր սկզբունքներից շեղվելու չենք» բառերը: Վճռական Է ճամարում Արցախի կովի կազմակերպումը. «Ղարաբաղը պետք Է լավ անուն թողնի... Եթե Ղարաբաղը մեկ դիվիզիա Բանե, դեռ վեց ամիս ալ կապրի, իճարկե, ճարձակողական կովով չէ, այլ ինքնապաշտպանություն պիտի կազմակերպվի», այսպես սեւագրական բնույթի գըրված Է արձճագագրության մեջ:

Ժողովում դիված խնդիրները Բանգուցվում են Արցախի ճետ: Ջանգեզուր--Արցախ սաճմանայլին ճատվածը լեռներ Էին, ճանա:

Հին տոմարովէ:

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

Ֆ. 370,

ց.

1, գ. 30:

պարհըքարքարոտ, դժվարամատչ: Անդրանիկըմտաճոգված

Էր Արեւ Զանգեզուրի միջեւ անընդառաջնային Ռամարելով նրա ախով, բատ, գործնական կապի հաստատումը: Արտեռից, Ջանգդեզուրից, բացելով, պետք Էր նախապատրասնտության համար ճաճանապարք միջոցների դիմել, այլ ոչ ճապճեպություն Ռանդես բերել, մակողմանի որից ճետո միայն դիմել միացման վճռական քարին։ Աա նրա բանավորից գրառված խոսբը. «Ինքը պիտի փորձե բանալ Զապուղը, Սիսիան 10 օրվա մեջ, միաչն թե պետք Է իրեն Բալտվերադառնալ ինչքան պատրոն կա, որ պիտի մնա Սիսիան, Գորիս եւ նեն, թն Է, չի ուզում վաղվան պիտի երթա Շուշի...»: Մտափոգված իռչբանը գցել: Բալց ի՞նչ բազմակետեր են: Արձանագրողը շարունակվելԷ՝ «Իսկ ինքը Շուշի չերթար»։ Խոսքը լրիվ չի գրի առնված: Բալց, մեր կարծիքով,պարզ է: Առայժմ ինքը չի գնալու, նախ պետք է զենք ու զինամթերքուղարկել, նաեւ Զանգեզուրը ամրապնդել որպես թիկունք: Ուրեմն, ինքն այսօր այստեղ կլինի, իսկ ալնտեղ՝ դեպի Շուշի տանող ճանապարհին ա՛լն ժամանակ, երբ պատը ճասունացած կլինի։ Ընթերցողը կտեսնի, որ այդպես էլ եղել է, երբ ինքն այլեւս չէր կարող գործը վաղվան գցել: Արցախյան ռործողության նախապատիաստության օղակներից մեկը ճւսմարվում Է Աղուդի եւ Վաղուդի գլուղեիի բնակչության Բետ ճարաբերություններիբարելավումը: Խնդիր Է դրվում գործի ներգրավել Զանգեզուրի ունեցած զորամասերին, որոշակիորեզ նիշատակելով առկա երկու գնդերը, նրանց վրա դնելով ինքնապաշտպանական եւ կենսամթերքի փոխադրման պարտականություններ: Հաշվարկվում է, որ Արցախի Բամար նախատեսված «զինամթեռբթըի տեղ հասցնելու ճամար Ռարկավոր Է 800 ձի, րուրաքանչյւր բեռը 5-անան փթով': Զբաղվում Էր նաեւ բնակչության քաղաբուցիական Բոգսերով: Արգելել Էր գավառից ոռոոշ տեսակի մթերշների արտաճաւնումը եւ անձամո ճետեւում Էր դրանց բաշխմանը զորքին, Դառթականությանը, մանավանդ սրբերին, Բիվանդներին ու մլուս կարիքավորճԿրին: 1916-ք մարտի Ձ-ի իր գրությունում հարց Է դնում 66018 այրի կանանց եւ որբերին օգնություն ցուլց տալու մասին, այդ նպատակին տրամադրելով 2526 փութ ցորեն։ Սիսիանի շրջանում գնած 2685 փութ ցորենից 50 փութը ճատկացրել Է Սիսիանի որբանոոնն:: Ռազմի գործից ազատ օրերին մշտական Էր զբաղմուն»ր նման «մանրուքներով»: Դարալագլազի՝ թուռք բնակչությամբ շբջապատ1 Ն.

տ.,

ո..

ց.

3 Ն.

ըուռ արձճաճագրության։ 2 ՀՀ Զ, գ. 64, թ. 3, գ. 56. թ 28:

ՊԿՊԱ.

ֆ. 370,

ց.

2.

6.

5.

թ.

127:

րեան

ալ բնակչությու. Գնդեւազ եւ նը, ի նշան երախտագիտության,«ն ին բարձրապատիվ պարոզ ճայ ազգի իշխան Անդրանիկին» գթել է՝ «Վերեւ աստված, ներքել Դուք եք, Մեծ իշխան: Ազատիր, եզ... մեր կլանքը կախված Է մի մազից... եթե Ձեր օգնությունը ՀԲառնի... մենք կջնջվենք»:: մանրուքներ: Հրամանները Բղում Մի քանի գիավոր, մեծ մասամբ խ՛պաշտոնն ու տարեթիվը նշվսծ տպագիր պաշտոնաթերթիկների՛ վրա:Սեղմ են ու դիպուկ. «Ամսի 22-ին 1-ին եւ 2-րդ դասակները պիտի մեկնեն Կորընձոր, սկ Յ-րդ եւ 4-րդ մնան տեղում»: Աննճամատեղելի Է գտել, պիտի դասակնեը նանւ վաշտերից մեկի ճրամաոր Գորիսի պարետը զբաղեցնի ճատարի պաշտոնը: Զորամասի բոլոր ստորաբաժանումների ճրամանատարներինկարգադրում Է՝ անձապաղ հայտնել եւ զինվոնների, եւ նրանց զենքի ու փամփուշտի քանակը, «առանց թաքցնեամեն երկու օրը մեկ կատարել զենքի Բաշվառք: Վաղօրոք լու» ճշում Է տագնապի ազդանշանի դեպքում ճավաքվելու վայրը: Հաէ գրագրությունը Զանգեզուրի կենտրոնական եւ տեղական բուստ ազգային խորքուրդների Բետ: Գրությունների մի քանի նմուշներ: Գումարտակի ճրամանատար պ.-րն Բոնապարտլանին. «Մինչեւ վաղը չէ մյուս օրը գումարտակը պատել Բրամանի կատարմանը կազմ ու պատրաստ (2. 07. 18 թ.)»։ ՀարչուրապետՓիլոսին. «Դուք նշանակվում եք ձիավոր գնդի ճրամանատար(18.08. 18 թ.)։ Սմբատը նշանակվում Է Ցղնա գյուղի եւ շրջանի պարետ, ամենալն լիազորութլուններով, որին պարտավոր են ենթարկվել թե սպաներն ու զինվորները, թե տեղական ժողովուրդը: «Ջուլֆայի ռոտայի ճիամանատարին: Հրամայումեմ պարսիկներին պատասխանել անխնա կերպով, եթե ճնրանբարտիլերիայի կրակ բացեն ձեզ վրա, դուք եւս խփեցեք, ոչինչ մի խնալեք" 12.07. 1918 թ.»: «Հրամայումեմ բոլոր զինվորներին... Բժիշկներին լսել եւ ենթարկվել: Անդրանիկ»:(իր ձեռագրով): Անդրանիկը ճեռախոս ունի, զորամասը՝ ջրաղաց: Ոչխարները Բետ մորթելիս պետք Էր «դմակը պաճել, նավթի Բրացանիլուղ պատիաստելու ճամար»՛: Գորիսում, Սիսիանում իր բանակը տեղաբաշխելուց ճետո, Անդրանիկը զբաղվել Է նրա շաիքեիի Բամալրմամբեւ գործի Է Բրավիրել տեղական զորամիավորումներին՝«Շուշու» եւ «Գանձակի» անվանված Ղուշչի-Բիլագ,

զորավարական

1 Ն.

ց.

1,

գ.

տ.

11, թ. 24:

9.

ց. թթ.

7Ն.

2,

գ.

7-9: տ.

172. թթ. 4 Ն.

գ.

15,

3--6:

տ..

թ.

6,

2: Ն. տ., գգ. 5 Ն. տ. թթ. 1--6: գ. 16, թ. 2:

11, թ.

18:

11:

3 Ն.

6 Ն.

տ., տ.

ֆ. 370,

ց.

1, գ.

-.

ինքնապաշտ

կած գնդերին: Զբաղկզմ Է նաեւ Արցախի ամրապնդեզգւ եւ նրանց ճրամանատարների ճետ կապ կորախմբերն նա մամուլում գործով: Այս նթացքում կյաստատելու ուժերի առկալությամբ Է Բիրխոսքով տեղում ինքնապաշտպանական Գորիսի, Սիսիճնիու Կապանի անկախությունը րպալմանավորում Է ուժերից, չնայած, թուրք-թաթարական նրան, որ ճանրապետության ճետ Բաստատել': չի ուզում կավ իր Ղլառավարությունը

Որապար

:

մպո

Գորիսում եղած ժամանակ եւ բո ժամանելու առաջին Անդրանիկն զբաղվում Է իր զորամապի թվակազմի ճշգըրտնիա ստորաբաժանումներիվերակազմությամբեւ Բրամկազ6-ին նա րում Էական փոփոխություններ մտցնելով: Սեպտեմբերի եւ ճրապարակում Է Հալկական Բարվածող հ Ըզորամասին ուղղված իր Ին 1 Բրամանը, ըստ որի զորամասը կազմէր 5 վաշտից եւ 5 Բարլուրյակից, ուներ գնդացրային երեք բ'ված գումակ, մատակարարման մաս եւ գանձապահ: Հրամանով Էր խիստ կարգապաճություն: Անճրաժեշտէր ճամարոր կանոնավոր կերպով շաբաթը երեք անգամ լինեն սպայա: "կազմիմարզանքներ, լինի ճրամկազմի միջեւ եւ նրանց նկատմամբ տարգանքը. «աստիճանաքարգությունը կանգնած լինի պատշաճ բարձրության վրա»: կանոնավորվում էին ռազմական պաԱնց Էր կացվելու գույքի խնամքն ու ։ ֆիապմունքները, եւ զենքի փամփուշտի ստույգ Բաշվարկ՞: Սղուդի եւ Վաղուդի գլուղերի մարտական ուժերը չէին ճրաժարվում իրենց ամբարիշտ քայլերից: Ռա անճանգստացնող վիճակ Էր նտեղծում, մերձակա հալկական գյուղերին սլաճելով նրանց Բարձա` կումների մշտական սպառնալիքի տակ: 1918-ի օգոստոսի 6-ին ԱնդրանիկըճամապատասխանզորակնւններինԲրաճանգումԷ զբաղվել ճաշտարար գործողությամբ: Գրության վերջում նա ճարկ Է Ռամարում իր ենթականերին ճատուկ ցուցում տալու. «Ձեր կողմից եկողները թե գլուղացի, թե զինվոր, չի լինի որ թալանելով ըզբաղվին, թուղ չիտաք ոչ ոքին տանելու ոչ մի բան»:: Սիսիանցիք՝ թե՛ շրջկենտրոնի, թե՛ գլուղերի բնակիչները, գենե| րապլիզորքի ճամար բերում են կոշիկ ու գուլպա, ներքնաբագուստ եւ | վերնաճագուստ, գլխարկ: Դժվար օրեր Էին: Արեւելքից, Զանգեզուրի : -Արցախ սաճմանալին Ջաբուղ ձորի ճակառակ կողմից, զինված ուժերը Բարձակումներ Էին գործում ձալկական գլուղերի վրա եւ Թե

Նօրերին Իմամբ,

առանձին

նտորագրում

"ջոկատ, |սարմանվում վում,

Տ:

պատակությունը:

"

'

.

`

| Ն

լ

1 «Նոր

38, գ. 30:

ճորիվոն», 3 Ն.

տ.

1818, 11.12. 11, էջ 104:

Թ.,

գ.

1918 թ.։

-

ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

1,

գ.

վող Բայկական ուժերին վնաս պատճառում բնակչությանը: են ճանապարհվ տեղական զորամասերը: Երթուղու ճալկական գյուղերի երիտասարդները նախապես ճձեւավորեն գեներալի զորքը: ու Բամալրում վաշտելը վելով որպես դասակներ ոտ ն կանգնում գավառի ադրբեջանաԱլդ ընթացքում ճախուռն կան գլուղերի զինված ուժերը: Նրանք ցանկանում են թիկունքից իսկ օժանդակել դրսից ճարձակվողնեխփել ճայությանը եւ եւ ծնկի բերելու մտադրությունների իրարի՝ Զանգեզուրընվաճելու կանացմանը: Վերջիններս առաջ են շարժվում Գորիսի Կոռնիճոր, Խոզնավար եւ Խաճածախ գլուղերի ուղղությամբ: Գորիսեցիք պատգամախոսներ են առաքում Սիսիան Անդրանիկիմոտ, օգնություն են Զանագեզուրի խնդրում: Միաժամանակ Անդրանիկին է հասնում Կենտրոնական ազգային խորճրդի նախագատՄ. Պարոնյանի 1918-ի սեպտեմբերի 13/26-ի պաշտոնական դիմումը: Ազգային խորճուրդը ճեռք միջոցներ խնդրում Է մի քանի անճրաժեշտ զգուշողական՝` եւ առնել գալ Գորիս, որպեսզի միացլալ ուժերով նշվեն խնդիրները եւ գործի անցնեն. «Մենք մեր ամբողջ ֆիզիկական ուժով Ձեր տրամադրության տակ ենք, պատրաստ Ջեզ ճետ գործելու ու Ձեզ տետ մեռնելու»: Ի պատասխան, Անդրանիկը ճաջորդ օրը եւեթ Գոես եմ Է. շարժվելու Ռալտնում «Վաղը, առավոտյան ժամը 10-ին հիս: Ամսի 17--18-ին կլինեմ Գորիսում: Աշխատեցեքինչ գնով ուզում Է լիճի պաշտպանել եւ պաճել ճակատը»": Իսկ այնտեղից Գոբիս ճանապարհի վրա նույն պատմությունն Է, ադրբեջանցիք նորից փակել են Աղուդի-Վաղուդի երթուղին: Միալնակ չեն ադրբեջանցի նենգամոլները։Անկասկած Է, գրում Է Անդրանիկիբերանից օրագրողի, «որ այս բոլորը թուրքական ուժերու օգնությամբ, մասնակցությամբ Է, որ տեղի կունենա»: Թուրքական այդ ուժերը այս կողմերը հասնելու Բնարավորությունունեին, ընդճատելովերկաթուղով Բաքու գնալու իրենց ճանապարհը եւ ապա՝ Զանգեզուր բերող խճուղիով: Խնդիրներ են ծագում՝բացել, անվնաս դարձնել ՍիսիանիցԱղուդի-Վաղուդիովեկող ճանապարճը, պաշտպանել երկաթգծից դեպի Գորիս բերող խճուղին, սաստել թե Զանգեզուրում եւ թե Դարալագյազում ոտքի ելնող մաճմեդական կատաղիներին։ Ալդ խնդիրներին լծված Էին տեղի ճայության ինքնապաշտպանական ուժերը՝ որոնք եղ կանոնավորզորամասեր Էին, եղ աշխարքազորալինմիավորումներ: Անընդճատ շարունակվում Էր Սիսիանի եւ Գորիսի երիտասարդության զինվորագրումը՝ թե տեղական զորամիավորումներին, թե լուրջ

Գորիսից օգնության

դրպճով

1 Ն.

տ.,

գ.

34, թ. 19:

2Ն.

տ.

թ.

20:

Անդրանիկիզորամասին:

Աճդրանիկն իի զորամասը առաջ Է տանում դեպի Գորիս: Միասին գալիս էր նաեւ տեղական «Ծրւշու» գունդը՝ իր` երկու դաշտային են Եղուդի, ՎաղուԴարձյալ նրանց դեմ ծառանում թնդանոթներով: են լինում գործի ուժերը: մարտական նտիպված գլուղերի դի ետ են քաշվում: թնդանոթները: ԱՕանապարճը փակողները դնել Նույն ալդ իճթացքում գորիսեցիները Մմիալնակ մարտնչում Էին ադրբեջանական գյուղերի զինված ուժերիդեմ, որոնք գրավելով էին ընդճուպ մոտանալյքի Խոզնավար հայկական գլուղը, փորձում մոտենալ քաղաքին: Սեպտեմբերի29-ի երեկոլաճ, երբ Անդրանիկի զորքը մտնում Է Գորիս, տեղի ինքնապաշտպանականմարտիկները ուժգին ճակադարվածով ճարձակվողներինարդեն շպրտել Էին քաղաքի մատուլցներից15 կիլոմետրըճեռու: Նորից զոիքը բաշխվում Է քաղաքի բնակիչների տների վրա: Ալդպես մինչեւ Բոկտեմբերի 10-ի երեկոն։ Անդրանիկը զորքը նախապատրաստումէր առավոտյան Սիսիան վերադարձի: Սակալն ուրբաթը շաբաթից շուտ եկավ: Հաջորդ օրը, օրվա կեսին, երբ զորքը ուր որ Է ճանապարճվելու էր, Ղարաբաղիցլուրեր են գալիս, որոնք Բարկադրում են ոտքը կախ գցել։ Ադրբեջանի կառավարությունը, Գանձակում գտնվող թուրք Նուրի փաշան Բալտարարություն Էին արել Զանգեզուրի բճակչությանը՝ ենթարկվել, Բպատակվել Ադիբեջանի կառավարությանըեւ այդպիսով Բեռու մնալ ավելորդ բարդություններից, որոնք կարող էին արյուն պաքանջել: Ըստ որում, Ղարաբաղից եկած սուրճանդակները ճալյտնում Էին, թե թուրքերը մտել են Շուշի, եւ քաղաքը անճապաղ ճպատակվել Է նրանց: Միայն այս տեղիք Է տալիս նրան, որ Գորիսի լուրը, վկայում Է օրագրողը, ինքնապաշտպանական1-ին վաշտի մոտ կեսը լքում Է կամովին ընդունած ծառալությունըեւ աճապարում տները: Գորիս քաղաքի ու գյուղերի բնակչության պարագլուխները զինվորական ներկայլացուցիչների ճետ ճավաքվում են ժողովի: Քնճությազ ճարցը կտրուկ էր՝ առանց կովի ճանձնվե՞լարշավող թուրք զորամասերին, թե՝ կրծքով կանգնեցնել նրանց առաջխաղացումը: Անդիանիկն ասել Է՝ «Միակ միջոցը կովելն ու պատվով մեռնելն է», եւ հետն Էլ ավելացրել՝գործը, բայց ոչ շատ խոսելը: Որոշեցեք, դիմել Է Անդրանիկը ներկաներին, խոսքը ձերն Է, որը նախընտրեք րստ ալնմ Էլ կլինի ձեր Բանձնարարությունըիմ զորամանի այս եւ վաղվա օրվան: Ներկաների կարծիքները բախվում են: Վաթսունմեկ ներկաներիցքսանլոթը քվեարկում Է վճռական դիմադրության օգտին: Քը-

Հնրերն

ոոաեջ(նՊեռն

Ջինվորակաը սանմեկը դեմ են: Նշանակում Է գործիչները նման արդյունքով մարտի-՛Պեջմտնելը Բուսալի չեն գըտճում: Ուստի խորճրդի են նստում նջճննք՝առանց քաղաքական մարդԱնդրանիկի զորքի մի մասը բռնում կանց մասնակցության: ուլն օրք՛ Է Սիսիանի ճամփան: Մյուսի ՛Պտքի վրա Էր վաղ առավոտից, երթը Մեկնելուց առաջ, ի գիտություն պետք է լիներ զորքի, տեղական ռազմական ուժերի եւ Գորիսի բնակչության, Անդրանիկը ճալտնում Է,տեղացիների թույլ տված անվճռականությունը, ակնարկում Է դրանից բխող ճնարավոր վնասը եւ պարտավորեցնող ալսուճետեւ ինքը պարտավոր Է ավելի զգույշ եզրակացությունը, լինել, ավելի պատասխանատու եւ որ «այդ անվճռականության ճետեւանքով ինքը եւս ստիպված Է խուսափել կովից», թեեւ ճամոզված, որ ճանապարհը մեկն Է, եւ դա ոչ գաղթն Է, ոչ Էլ թուրքերին նրտաբաց ընդունելը, այլլ՝ աննաճանջ կռիվը. «Պետք Է կռվել, եւ եթե պիտի մեռնինք, գեթ պատվով մեռնինք»: Օրագրողըշարունակում Է վերապատմելիր բառերով. «Ի վերջո ամենանվիրականԲիշատակներու անունով երդում ըրավ, Բայտնելով, որ ճիշտ Է Գորիսեն դուրս կելյե, բայց չի հեռանար, զորքի մեկ մասը միշտ շփման մեջ կը պաքե քաղաքի Բետ, եւ եթե շրջանը վճռապեա անկեղծորեն որոշե կովիլ, առաջին ԲրացանիԲարվածին ինքը պատրաստ Է, պարտավոր Է օգնության գայ»: Այս խոսքերից ճետո զորամասը քալում Է դեպի Սիսիան: Սա էլ լուրօրինակ դժվար դեպք էր Անդրանիկիկյանքում: Տվյալ պաճին իր զորամասի կազմը լրջորեն նվազել Էր: Թուրքերը թվապես ավելի Էին եւ զենքով առավել: Բնակչության մեջ Էլ զգուշողական տարակուսանքներկալին։ Կարծիքներ էին շրջում, թե իրենց վճռական լինելու դեպքում տաճկական զորթերը օգնության կգան

բաղարի կշճորուի»

Ադրբեջանին': Գնում

եւ

են

ե՛ւ Անդրանիկիզինվորները, ե՛ւ տեղացիների«Շուշու»

«Գանձակի»գնդերը: Ավելի ճիշտ՝ վերադառնում են:

Ջալալօղլում թուրքերի երթը կանգնեցնելուց եւ նրանց ճամփան շեղելուց, Դիլիջանից Սեւան ճանապարտվելուցճետո Բեշտ չէին օրերը Անդրանիկիճամար: Զորքը Սելիմի լեռնանցքից դուրս բերելուց ճԲետո քանի անգամ նրա դիմաց դուրս եկան թշնամու քանիցս ֆ. 370,

ոշ ՀՀՊԿՊԱ,

|Հ--

:

ց.

Ն

գ.

35, թթ.

7--8:

«...Քարուածող վորամասը», էջ

առավելուժերը Խոյում, Ագավելեւս՝ Նախիջեւանում: Նույն վիճակն Զանգեզուրում: Թուրքերըլավ գիտեին ալդ մասին: Նրանց է խմորվել Թիֆլիսից բանակները

եկող

մարտեր երկաթգծով

մղելով, ձգտում կոմունան Բաքվում ճեղափոխական խեղդելու, էին առաջ տեսնելու ճամար: Եվ հայության ճետ արյան Բաշվենրարդար նայում Էին ճեռվից Զանգեզուրիու Ղարաբաղի բարձունքների կողմը, երազելով արյան նույն Բեղեղը ճայութան բնօրրան այս վալիեու

քաղաքի

առաջ,

աճուսարսափի րում: Դրա ճամար պետք Էր Անդրանիկին սխնստել, մեջ գցել նախքան նրա

ճետ

ճանդիպելը։ Ալդ

քայլը

իր էությանը

ճրամանատարներից ոչ անճայտ՝ Նուրի ճարմար Է գտել թուրք Նա Է հանդես գալիս Անդրանիկի զորավարական տաղանդը փաշան:

արճամարճողմեծամիտ Ռալտարարությամբեւ Անդրանիկիդեմ ուղղրված զրպարտչական գրություն Է տարածում: Անդրանիկըքաջ ու հնարամիտ զորավար չԷ, այս Էր պետք նրան Բոչակել, ու մյուսներին Անդրանիկը, ճասարակ մի բան Է, որ միշտ Էլ պարտԲավատացնմել, ու փախուստիԷ դիմել թուրքական զորամասերիառջեւ: Դա եղել վել էր օգոստոսի 15-ին: Հեռու Էին այն ժամանակ Անդրանիկն ու ուրի փաշան միմյանցից: Հիմա Նուրի փաշան մոտակայքում Էր, լեռներից ցած, որտեղից վեր նայելով Ռոխորտում Էր, լավ իմանալով, որ Անդրանիկի դրությունն առանց ալն Էլ դրություն չէ: Անցյալում չէր պատասխանելԱնդրանիկը, բալց Բիմա, զանգեզուրյան օրերի այս դժվար պատին,ալլեւս վաղվան չի թողնում իր խոսքը: Ես կարդացի Ջեր Բալտարարությունը, եւ գիտեմ, թե ինչ զըրպարտանքներ եք շպրտել իմ Բասցեին։ Ալդ ե՞րբ եմ ես պարտվել եւ ե՞րբ եմ փախուստի դիմել: Դուք ձեզ ճետ եղածն եք վերագրում ինձ. «Ընդճակառակը, ալդ դուք եք այսօր իմ առջեւ բարոյապես պարտված»,-- Բոչակում է Անդրանիկը, եւ մեկ առ մեկ Բիշեցնում իմ 40 ֆիդալիների առաջ ձեր 1000-անոց զորքի փախուստը Սասունի կռիվների ժամանակ, Մուշի Առաքելոց վանքի տակ եւ դարձյալ Մուշի Գոմեր գլուղի տակ: Հիշեցնում Է նաեւ Բալկանյան պաԲիթլիսի գրավումը։ Եվ բերում տերազմի օրերն ու ճետագայում Է թարմ օրինակ` Խոլի կռիվը, որտեղ ինքը քաղաքի մատովցների տակ ստիպեց, որ մեծաքանակ Բանառակորդը նաճանջի դիմի, թողնելով իր մի քանի գնդացիրներն ու ճրանոթները: Գուցե թե ինչ-որ բան մոռացել Է Նուրի փաշան: Անդրանիկնօգնում Է նրան. «եթե չեթ Բիշում, կարող եք ճարցնել Յավեր փաշալին»: Յավերը բուլղարների դեմ կովելիս Անդրանիկին գերի Էր, ընկել, պետք Է որ Ռիշեր ու Ոիշեցներ: --

«Անդրանիկ»

Առանց հիշեցնելու Էլ Նուրի փաշառ,«կետք Է որ իմանար նպեւ Պատմությանվերին Էջերում մլուս կռիվները, որոնց մասին ալս, կռիվը: Այս դեպքից շատ ասվեցին։ Բաց ենք թողել միայն Գոմերի տարիներ ճետո, 1925-ին, Անդրանիկնայդ կռիվն Է ճԲամարելիր կյանքի ուրախ օրը («ուրախ պնքս»): Գոմերը Մշո դաշտի մեջ սուրբ Հովնաննես վանքի տակ /լուղ Է: Կռիվը եղել Է 1904 թվականին։ Այսպես Է գրել՝ «կռիվո՛՛ կը մղեի տասնեւլոթը զինվորներուս Բետ 1800 թուրքաբուրդ ու րունդեմ: (1500 կանոնավոր զինվորներ Էին:: Ռետ Էին երկու ճայ կիներ, որոնք դիրքեր կը Այս կովին մեջ եւ Եսառ (հսառ) գլուղացի տեր Քերովբե քաճաշինեին մեզ նան, որ զենքը՛ ձեռքին կը կովեր թշնամիին դեմ»: Է Անդրանիկը, «փոքրիկ խումբը» մղել է Այդ կռիվը, ասում «ճպարտ կամքով եւ մաքուր ճայրենասիրությամբ», «շաճելով Բաղթանակը», «այդ պաղը իմ ամենաուրախ օրն Էր»: Այո, Անդրանիկըչէր թաքցնում եւ ի լուր ամենքի, Սեւանիցդուրս գալուց առաջ, Բայտնում Էր, որ անցնելու Է Ջուլֆան, կապվելու է անգլիակազ զորքի ճետ եւ առաջ Է գնալու դեպի ձգողական Վան: Բալց նա անգլիացիներ տեսնելու փոխարեն, եւ այլն Էլ ոչ թե որպես զորավիգ, ալլ իր դեմ, գերմանացիներ տեսավ Խոլում: Գուցե Նուրի փաշան այդ Էր զրպարտում, հռչակելով, թե Անդրանիկը անգլիական կառավարությունից «ոսկի Է կաշառք վերցրել»: «Եթե աշխարհում մի երկիր կա, որը Բամակ կաշառակերություն Է, այդ ձեր երկիրն Է եւ ճեր կառավարությունն ու ձեռ պաշտոնատար անձինք»: Ալսպես Է պատասխանում Անդրանիկը, մոտենալով իր գլխավոր խոսքին. «Ռուք ձեզ Բերոս եթ կարծում: Բալց աշխարհի պատմությունն Է վկայ, որ դուք Բերոս եք միալն անմեղ ու անզեն ժողովրդի դեմ, մի բան, որը ճենց ե՛ս լավ գիտեմ»: Մի քանի բառ Է սա, բայց Բերոսության անդրանիկյան պատկերացման ելակետը. Ռերոսը կոտորածի չափով չպետք Է որոշվի, այլ փրկածի եւ ազատագրածի: Սյդ

հան

ո՛ր թուրք զորավարն Է, որ կարող Է դրանով Բպարտանալ, նաեւ սւյս Է, որ առանց բառ-բառ անելու Է ճասկանալի դարձնում. «Նրանից ՌԲետո,որ ամբողջ աշխարճն իմացավ, թե որքան արլունռուշտ Է ձեր կառավարությունը եւ որքան նենգ քաղաքականություն Է ճա վարում, դուք ձեզ քաղաքակիրթ տերության պաշտոնյա եք ճամարում եւ Ռալտարարություններանելով անմեղ ժողովրդին ուզում եք գցել ձեր Բյուսած ծուղակը»: Ալ դրանում, բացականչում Է Անդրանիկը,դուք կարող եք հաջողության Բասնել եւ բազում անմեղ մարդկանց արյու1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

1, գ. 83:

նը Ռեղելու պատճառ

դառնալ, բալց, մեկ Է, դուք մեզ դրանով չեք մնաս բարովն Է. «Կամոքն աստծո մենք

աբի: Վերջում զորականի

կճանդիպենք»': շուտով Շատ

-

բան էր Բորինվում: Մեկին ցանկալի Էր Անդրանիկին վար-

Բռչակել, որ նա մեռել է: Եվ լուրը հասճում էր ու Անդրնովերկիր։ կովկասի Մոսկվայի Բանձնարարությամբ երկրից 1918-ի ճոկտեմրերի կասի գործերին մոտ կանգնած Ռոջոնիկիձեն

կաբեկել,մյուսին`

12-ին Բեռագիր Է ճղել Լենինին

թաոսպլին մի վիճակի նկարագըանունը՝ ինչպես որ լսել Է, մեջ ճիշատակել Անդրանիկի րության են եղել. «Շուշու եւ Զանգեզուիի որ տարածված լուրերն ինչպես գավառներըթուրքերը գրավել են: Բնակչությունը ճամառորեն.դիմադրում Է: Անդրանիկը դավաճանաբարսպանվել Է Ղարաբաղում»: Աա լուրը Երեւանում ավելի վաղ Էի տարածվել: Սեպտեմբերին Երեւանում լուս աշխարք Է եկել բոլշեւինլառ «Խոսք» թերթը, որն Էլ իր առաջին Բամարում Բայտարարել Է նուլնը. «Զանգեզուրում ճալերի ձեռքով սպանվել Է ճայտնի խմբապետ Անդրանիկը»:Թերթերից մեկ ուրիշը, ռամկավարականը, աշխատել Է իր Բաղորդման մեջ նաեւ հավաստի եւ փաստացի երեւալ. իբրեւ թե Զանգեզուրում Բալերի ձեռքով Անդրանիկի սպանվելու լուրն առնելուն պես, նիա զինակիցճերից Սմբատը, որն այդ ժամանակ գտնվել Է Նոր Բայազետում, շտապ վերադարձել Է Զանգեզուր՝ քննություն կատարելու:Խոսակցություններ Էին գնում, թե ալս բոլորի կառավարության սարքածն Է, ճա դա անում Է ալն նպատակով, որ ազատվի իր ճետ Անդրանիկի գուցե նաեւ՝ Աճդրագժտությունիցբխած պատասխանատվությունից, ու նիկին նրա գորքին անպատիժ թողնելու պատճառով թուրբերի ճնշումներից: Օրջոնիկիձեն 1919-ի ճունվարին Լենինին ճղած ճեռագրում ճիշատակում Է Անդրանիկի անունը, որն ինքնին ասում Էր, որ նա սպանված

եւ

չէ՞:

Օրջոնիկիձեն,եթե ուշադիր լիներ, ավելի վաղ կարող Էր ուղղել իր սխալը: 1918-ի ճոկտեմբերի 18-ին Գորիսում տպագրվել եւ մեծ քանակով տարածվել էի «Զանգեզուրի հալ ժողովուրդ» վերտառությամբ թերթիկ, որում ճենց ապրող եւ գործող Անդրանիկի աԿունն Էր: Նրա գլխավոր միտքն ալս Էր՝ Զազօծեզուին ճայ ժողուլուրդը «եթե կուռ շարքերով, իբրեւ մի Բոգի, մի մարմին ոարձած խմբվի պաշտելի Անդրանիկի շուրջը եւ կուրծքը դեմ տա թշնամուն», կջարդի իր բոլոր 1 Ն.

136,

ց.

ՇՐՁՆՐԵՆԼ

տ..

մնո0ոմամոյծ,

թշնամիներին":

Ն

գ.

քճյմ.

2 Ի Բ. Օրոր 2-3 (բնազորը թուռռերեն է)» Տ «Խոսք», 1481, 1918 թ. 4Լ. Ի. Օք1, 1956 Ը., 6.. 45. 5 ՀՀ ՊԿՊԱ. Ֆ. 370, ց. 1, գ. 33, Թ. 43: 6. 64--65.

7. թթ. Ի.

ԻԶՁրմ 386,

Կազ ուրիշ փաստաթղթեր՝հակառակ բովանդակությամբ: Առաջի, գեներալ Նա. Ճը խոսք տանք ճայկական կորպուսի, Պրամաճնատար զարբեկովին։ Աճդրանիկի՝ ճունիսի՛5-ին Դիլիջանից դուրս գալուց նա Ռրաման Էր հղել ու Դզարանջել ալնտեղից դուրն չգալ առաջ, դր՛ նրան փոխարինող զորք կուղարկվի: մճալ ալդ շրջանում, մինչեւ աճա իր ճրամանատարական կայանից Եվ ճուլիսի 6-ին ճա Ռամաբանակալին Ռաման էր արձակել Անդրանիկի զորամասը դուրս Բռչակելու մասին, պատճառա. Բալկակազ կորպուսի կազմից Անդրանիկը, այնպես Էլ նրա զորամասի ոչ բանելով, որ «ին միալն ընդճանոյր գործին օգուտ չեն բերում, ալլ, ընդրակառակը, Զի զլացել կորպուսի Բրամանատարը շարունպվնասում են զիան»: կության մեջ ոչ միալն նշել, որ Անդրաճիկը «մշտապես չի կատարել իր մարտակազ հրամանձճերը», այլեւ նրա վրա բարդել Է «խաղաղ բնակչության նկատմամբ մշտապես թալազ ու բռնություններ» գործադրելու մեղադրանքը՝: Մենք մտածված ենք Նազարբեկովի բառերը չակերտների մեջ, ճուլնությամբ բերում: Որովճետեւ ընթերցողը տեսավ, թե Բունիսի Ծ-ից մինչեւ ճրամանի օրի՝ Բուլիսի 6-ը, Անդրանիկը ինչ «թալան ու բռնություններ» կարող Էր կատարել եւ կատարե՞լԷ արդյոք: Աճա թե ճանգամանքներըմիճչեւ որ աստիճան կարող Էին ծոել փաստերը եւ դա ճարկադրել անելու մինչեւ իսկ Նազարբեկովին,որը բոլորից լավ գիտեր, որ նման բան չէր կարող լինել ու չէր եղել, ալն Էլ մինչեւ Բուլիսի 6-ը, երբ Անդրանիկի երթը Հայաստանիգլուղերով խաղաղ ու անկրակոց Էր եղել, իսկ Ջուլֆայով անց ու դարձի ընթացքում եղած կրակոցները թալան ու բռնություն չէին, այլ թշնամու Բարձճակմանդեմ պաշտպաճություն:։ (Ուրեմն, Նազարբեկովը ուրիշ ելք չի ունեցել եւ այդպես պետք Էր գրել «պատճառաբանելու» ճամար Անդրանիկինկատմամբ ճալոց կառավարությանղեկավարների ճրապարակային մերժողական դիրքը, ալեւ կոծկելու եւ սքողելու Ռունիսի 4-ի նրա բացարկի ճանգամանքնեոը։ Եվ դա անում Էր Անդրանիկիմեծ բարեկամ, ճրա նկատմամբ ճոգատար եւ ուղղամիտ Նազարբեկովը: Անդրանիկի զորամասը դուրս դնելու մասին իր ՈրամազովԽազարբեկովըկառավարության առջեւ ըստ Էության ալնպիսի պարտք Էր կատարում, ինչպիսին որ կառավարությունը՝ ճուճիսի 4-ը թելադրողներիառջեւ: Դրանից ճետո ՀայաստանՀանրապետության կառավարությունըայդ փաստաթուղթը Բիմք ընդունելու մասին ամեն անգամ իր պարտքն էր ճամարում տեղյակ պաճել

կաի

սես

1 Ն.

տ,

ֆ. 200, ց. 1,

գ:

112, թ.

17:

պետության ղեկավարությանն ու թուրքական

բանակային Բրամանա.

Ծճդրանիկի

զորամասի գոյությունը մատտարությանը, երբ նրանք որպես` 1318-իՄունիսի 4-ի ապալմաճագրի նացույց էին անում

խախտում:

Գուցե ամենից նճշանավորնԷր Անդրանիկն իր կարծիքով: բայց միայնակ չէր։ Հունիսի 4-ի Բաթումի պալմանագրով Մայկական կողմը ըստ Էության «ճանձն Էր աոնում օգնե՛լ Թուրքիային ընդդեմ

այսինքն` Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Ամերիկայի դաշնակիցների»,

ու

Ռուսաստանի: Նույն այդ փաստաթղթով Հալաստան Հանիա«թուրքերի պետության կառավարությունն Էլ պարտք Էի ստանձնում Զոր. որովրետեւ ընդդեմ... Անդրաճիկի, ազգային մեծ կողքին կովել եւ արեւմտաալ ճերոսը մերժել էր ընդունել «Պաթումի տիքթաթ»-ը նաեւ

դատի

գերեզմանումը»':

Ալնպես որ, եթե այս տեսակետից մոտենաճք, կարող ենք ասել, չափավոր Էր: Որթե Նազարբեկովը այնուամենայնիվ անճամեմատ ու նա բռճություններն Է բարդել Անդընդամենը թալանն պես մեղք եւ իր ճրամաններին չենթարկվելը: Գուցե ենթադրվել Է, րանիկի վրա թե այս ձեւով կաիելի կլինի վերջ տալ Անդրանիկիկապակցությամբ թուրքական կողմի Բոխորտագիերին: Բալց երեւում Է, որ՝ չէ: Թուրքակազ կողմը շարունակել Է պնդել Անդրանիկի նկատմամբ վճոական իր պաճանջները: Պետք Էր կծիկը քանդել եւ ազատվել Անդրաճիկի պատճառած հոգսից, որքան Էլ Բոգսը, որ կար, իր արմատով Աճդրանիկի պատճառածը չէր: Հարցի լուծումը վերապարվում Է... «օսմանյանկառավարությանմեծարգո զինվորական մինիստր, նորին գերազանցություն Էնվեր Փաշային»։ Այս վերտառությամբ 1918-ի Բուլիսի 17-ին պաշտոնական ճզամակ Է առաքվել Կոստանդնուպոլիս: ՀայաստանՀանրապետությանկաղավարությունը Հիրեն պատիվ Է ճամարում» իրազեկ դարձնել «Նորին գերազանցությանը». որ Անդրաճիկ փաշան «խուսափում Է Բանրապետության կառավարությունից, իմաճալով, որ զոնվորական դատի պրոտիտրվի» կառավարության ռազմական մինիստրի ճրամանները չկատարելու ճամար: Եվ Անդրանիկի մասին երկու գաղտնիք Է ճայտնվում, մեկը՝ ետին թվով, մյուսը որպես սպասվելիք: Ետին թվովը Ջուլֆայի կամրջով անցզ Է դեպի Վան, սպասվելիքը՝ «ուժեղ բանակ կազմելու», սեպարատ պետություն ստեղծելու եւ Թուիքիալի վրա Բարձակվելու ճպատակը: Եվ այսպես, Թուրքիան զգուշացվում Է աճդրանիկյան վտան1 Գերսամ Աճարոնեան, Մեծ երավի նաեւ՝ Ա. Չէլեռլրան, էջ 506---607:

ճամբուն .վրայ,Պ..

թ.,

էջ 111--112,

Գի՛ց։ Իսկ թե ինչ Էր

՛

թուրթնկան

անելու կողմին, ամփոփված ւմ ենք միջոցներ ձեռք առնել էր նամակի վերջին բառերում- «Խնդթ ճրան վերջնականապես ջախջախելուՄամար»: Ստորագրել են կառավարության նախագաք Հովք. ,Քաջազնունին, զինվորական ճախարար Արամ փաշա Հանրապետությանխոիորդի ճախագաճ Սաճակլանը': 1918-ի սեպտեմբերի վերջինօրերին Ալեքսանդրապուումէ .գրտճրվել վերը բերված փաստաթուղթը բխեցնող ճունիսի 4-ի պայմանագիրը ճայությանը պարտադրողներիցԽալիլ փաշան: Հալ դիվազագետ Ա. Ջամալյանը այցելել Է նրան: Խալիլն շտապել Է ասել, որ «իր ստորադրլալներնու Ադրբեջանիկառավարությունըգանգատվում են, որ Անդրանիկըոչնչացնում է թուրք բնակչությանը»: Պարզ երեվում է, որ ճայոց ղեկավարների վերոճիշլալ եռյակի գրությունը նկատի ունենալով Է նա շարունակել, թե՝ «ինքը պատժիչ զորախումբ չի ուղարկի Անդրանիկի դեմ», շատ մեծափոգիԷ, ալլ նսպասի, որ «նախ Ռալոց պատվիրակություն մեկնի նրա ԼԱնդրանիկի) մոտ»: մնում

Մանուկյաճը,

Գաղտնիք չկա՝ պաճանջում է, որ կառավարությունն ինքը սաստի ռրան եւ չճգձգի բաթումյան պայմանի կատարումը: Խալիլ փաշան Երեւանում արժանացել Է վարչապետ Քաջազնուճու պատվավոր ընդունելությանը: Օոշափված Ռարցերից մեկը վերաբերել Է դարձյալ Անդրանիկին: Կառավարությունըպետք Է պաշտոնապես ԲալտարարերԽալիւլին, որ ոչ մի կապ չի պաճպանում ԱնդրաճիկիԲետ։ Խալիլը, սպառնալից ասել Է, թե Կ. պոլսում լուրեր ենճ շրջում, որ Անդրաճիկը գործում Է Հալաստանիկառա՛յաիություն Բորդորանքով եւ նրա ցուցումով Է ճանգրվանելԶանգեզուրում: Վարչապետը պաշտպանվում Է, ասելով՝ 1. ԱնդրանիկըԶանգեզուրԷ մըտել ոչ թե Հայաստանիտարածքից, այլ Նախիջեւանի,որը Թուրքիալի ճովանավորության ճերքո Է, 2. եթե Անդրանիկըմտճի Հայաստան, ապա կզինաթափվիեւ դատի կտրվի, որը ճրան ճայտնիէ, այդ պատսաճմանն անցնելուց: ճառով Էլ խուսափումԷ Հանրապետության Անդրանիկի Մարցը թուրք պաշտոնյայի ամար քաջալերվելու առիթ Է ծառայել: Ամեն ինչ ասել է լիակատար մերկությամբ եւ Բետն էլ թափելով իր սրտի ողջ մաղճը. մենք թուրք ենք եւ մեր երազանքն Է անխզելի կապ Ոաստատելմեր եղբայր Թուրանի ճետ, չցանկանալով, որ ալդ միացման ճաճապարտինորեւէ օտարի տիրապետություն

գտնվի՝:

Ըստ «Սփյուռք» Ճճանդեսի,7117, Բ.. 1990 3 ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 276, ց. 1, գ- 36, թթ.

1918թ.

թ.

102-107:

«Հորիվոն»,

ԻԵ209,

15.10.

Խալիլն իր իմացածը իր կարողացածի ճեւովԷ

ասում, Քաջազճունին՝ իր։ Քաջազմունին սրտի կամոք չէր դժգոր Անդրանիկից։ Բայց դժգոճ Էր։ Դժգոճ Էր ոչ այնքան իրեն իսկ Անդրաճիկի վարքագծից, որքան այդ վարքագծի թուրք-պետական անդրադարձից: Անդրանիկը իր զորքը չի ցրո՛ւմ... չի՛ գալիս ծնկաչոք իր մեղքերին թողություն Ինչո՛ւ պետք Է ցրեր: Այո՛, սա արտառոց դեպք Էր պատեխնդրում: րազմներիպատմության մեջ, երբ զինվորներն ու զորավարները կռվում, արյուն են թափում, իսկ վերջում, որպես կանոն, սեղանի շուրջը նստում, վճիոները կալացնումեն քաղաքագետներն ու դիվանագետների: ՀետաքրքիրԷ, պատերազմճերի պատմության մեջ կա՞ ուրիշ մի դեպք, որ զորամասերից մեկն ու մյուսը զենքը վար չի արդեն սատորադիել, չի լխոնարճվել, երբ ավարտի պալմակնադիերձտ գրվել են: Եթե կա, ուրեմն սա էլ այդ դեպքերից մեկճ Է, եթե չկա, ուրեմն, իրոք, սա բացառիկ Է։ Գուցե դա Էլ ռազմարվեստիպատմությունից Անդրանիկիանգիտությունից է: Կարդացա՛ծլիներ, այդպես չէր վարվի: Սա Սեպուճի կամ Սիմոն Վոացյանի չգրվածքի տողերից մենճ Է։ Ալ թե ինչ ասել Է ուժերի ճարաբերակցություն. պետք Է ոչ թե մի, այլ տասճլակ, մի քանի տասնլակ դիվիզիաներ մինչեւ վերջին պաճը ու վերջին պատիցԷլ Ռետո ոտքի վիա լինեին, որ պարզ լիներն ճիշտն ու սխալը, մնղավորն ու անմեղը: Պատմությունը քայլ առ թայլ նվազեցրել էր Բալ ժողովրդի թվաքնեւնակը.կրճատել էր նրա Բողերը եւ զենքն ու զորքը նվազեցնելով, նրան մղել Էր փակուղի: Իսկ ճայի մի զավակը, Թորոսի որդին, դեռ ճին Բաշվով Էր գործում: Հին Էր Անդրանիկըու Բնացած: Թող ալդպես լիճի, թող նորերը գան ու ճոր երգեր երգեճ...

Աճդրանիկն իր կառավարության ենթակալությունից իրեն նամոԷր դրել` ճամոզված, որ դրանով իսկ ինքն ու իր զինվորճերն առաջվա պես մնում եռ ճարվածալին տենադաշտի առաջին գըծում: Թող կառավարությունիր Բամար պատասխանատվության պարանը վզից ճանի: Դա նուլնիսն լավ Էր եւ ալդ նաեւ Անդրանիկի ցանկություննԷր՝ Բօգուտ Բանրասլետության Բոգսերի թեթեւացմանեւ վիճակի ամրապնդման: Բայց որ կլիներ նանւ կառավարության գերագուլնանձանց ճատուկ խնդրանքիրեն «վերջնականապեսջախջախելու Բամար», դա կարող էր վեր լինել ճրա բոլոր սպասելիքնեհից: Գերագուլն Աճճինք խիստ էին զայրացած: Բալց դա չէր վատը, այլ ազն, որ իրար էին փարվել դիվանագիտություննու զայրույթը: վին դուրս

Տեղեկացումներ են արվել նաեւ Ադրբեջանի կառավարությանը: Վերջինս շատ էր անձանգստանում. Անդրաճիկիզորամասի Զանգեզուրում գտնվելը խանգարում էր Զանգեզուրընվաճելու եւ Ղարաբաղում լիիշխան տիրապետություն ճաստատելու նրանց նկրտումների իրականացմանը: ԱդրբեջանիկառավարությունըԶանգեզուրը Բամարում Էր իրենը: Այդ պատճառովԷլ Զանգեզուրի տարածք Անդրանիկի մտնելու առաջին իսկ օրերից նա սկսում Է խոր անտանգստությունապրել: 1918-ի օգոստոսի 15-ին Վրաստանում Ադրբեջաճի դիվաճագիտական ներկայացուցիչ Ջաֆարովը «իր կառավարության Բաձճնարարությամբ» Վրաստանոում Հալաստանիկառավարության ճերկայացուցչին բողոք Է ճղել. որ «գեներալ Անդրանիկի զորամասերը Հայաստանիսաճմաններից շարժվել են դեպի Ադրբեջանիսաճմանկները եւ գրավել Ջանգեզուր գավառի մաս կազմող Գորիս բնակավայրով Բանդերձ»: Եվ դա էլ որակվել Է որպես «ոչ-բարեկամական». քաղ: Զանգեզուր մտնելը նշանակելԷ Ադրբեջանի սաճմանը թափանցել, ոին Էլ ճենց դիտվել Է առիթ, որ «երկու Բանրապետությունների միջեւ չեն կարող պանպանվելբարեկամականԲարաբերությունները»: «Իմ կառավարության անունից ամենավճռական բողոք հալտնելով սաճմանճերը Բայլկականզորք մտցըԱդրբեջանիՀանրապետության զելու առթիվ,--- գրում Է Ջաֆարովը,-- խնդրում եմ... ամեռաարտակարգ միջոցներ ձեռք առնել այդ գորամասերըԱդրբեջանիսաճմանճերից ետ քաշելու ճամար»: Ըստ որում Ջաֆարովը սպառնալիք Է կարդում: Եթե նշված պարանջը չկատարվի, ապա Ադրբեջանի կառավարություննայլեւս Բետեւանքներիճամար ոչ մի պատասխանատվություն չի կրի. «Բետեւանքը»զենքն Էր լինելու եւ արլունաճեղությունը: Հայաստանիդիվանագիտական ներկայացուցիչը 1918-ի օգոստոսի 17-ին Ադրբեջանի ներկայացուցչինճղած պատասխաճում չի ուզում ճաիցը սրել. «Ինչպես գեներալ Անդրանիկը, ալնպես Էլ նրա ամբողջ զորամասը Բայկականզորքերի կազմից ու ցուցակներից Ճալկական կորպուսի ճրամաճովվաղուց Բանված են այլն բանից Ռետո, երբ նրանք ճրաժարվել են ճանաչել ՀալաստանիՄանրապետության իշխաճությունը եւ նրա պաշտոնատար անճանց, չենթաիկվելով նրանց»: Դիվանագիտականներկալացուցիչըպարտք Է Բամարում ավելացճել, որ գեներալ Անդրսւճիննու նրա զորամասը ոչ մի կապ չունեն հայկական ազգային զորամասերի Բետ, Ոստակ կերպով ընդգծելով, որ «ՀալաստանՀանրապետության կառավարությունըոչ | ՀՀ

ՊԿՊԱ, Ֆֆ. 200. ց.

1,

գ-

112, թ. 2:

մի կերպ չի կարող պատասխան տալ» գործունեության» պատապսանատու

Անդրանիկի զորամանի

Մամար։ Այս

Հան-

պատասխան

գրություննայնքան հրատապ Է գտնվել, որ երկու օր հետո Ջաֆատովիցբացի ուղարկվել Է Կովկասում Գերմանիայի, Ավստիո-Հունգարիալի դիվանագիտական պատվիրակություններին եւ օսմանյան պետությաններկալացուցիչ Աբդուլ Քերիմ փաշային":

Գուցե թե վերը շարադրված ամբողջ որոշակին ալնքան չի պարզում ճարցը, որքան այդ «անպատասխանատուգործունեության»

Ադրբեջանականկողմը, բառերը:

որ գրությունը Բղել էր օգոստուի 15-ին, գեներալ Անդրանիկին մեղադրում էր նրանում, ոի ճա «ներխուժել Է Ադրբեջանի Հանրապետությանսաճմանները»: Հարց Է ծագում, ադիբեջանական Բանրապետության այդ ի՞նչ սարմանների դասին Է խոսքը: Վերեւում մենք տեսանք, որ Անդրանիկը եղել Է ընդամենըբուն Զանգեզուրում, որ դեպի Գորիս եւ Սիսիան նա եկել Է Նախիջեւանից Կապան ճանապարճով, ուղիղ, ոչ աջ Է թեքվել եւ ոչ էլ ճախ։ Ի՞նչն Է այստեղ Ադրբեջան: Սրան պետք Է ճալկական ճաճրապետությունը ոչ միալն պատասխաներ, այլե պատասխան "պաճանջեր:Այդ որ օրվանից Էին Անդրանիկի անցած այդ ճամփաներից մեկն ու մյուսը Ադրբեջանի սաճմաններ եղել կամ ճուլնիսկ ճամարվել: Թուրքերի քաջալերանճքըգրգռել Էր Ադրբեջանի ղեկատրվում, վարությառ ախորժակը: Ես եթե այսպիսի կեղեիք Է թուլ նաեւ Է ինչո՛ւ պետք զարմանալ, որ կարելի էր Անդրանիկի նկատմամբ, մեղմ ասած, զայրույթ լինել, անկախ նրանից թե որտեղ էր ճա լինում եւ ինչ Էր աճում: Նազարբեկովի Մրամանը ձիմք Է ընդունվել եւ կրկնվել ամեճ պատեճ եւ անպատեն առիթով, բալց երբեմն էլ նաեւ ճավելումով, Ղասպես ասած, ավելորդ գլխացավանքից ճեռու մճալու ճամար: Մի Պայ դեպքում, օրինակ, Հալկական կառավարության մր այլ պաշտոնական փաստաթղթում ասվում Է, թե Անդրաճիկի զորամասը Բալկական կորպուսի կազմից ճանվել եւ «ճերկայիս Հալաստաճիտարածքից Բեռացել է» Հայաստազիկ̀առավարության կազմվելուց առեջ: Սա ճիշտ է» իրոք, Բունիսի 5-ին, երբ նա շարժվեց դեպի Նախիջեվան, կառավարությունըդեռ ավարտուն չէր ձեւավորվել: Բայց ճիմա Էլ ասվում Է, թե նա «Զանգեզուր եւ Ղարաբաղ թափանցել Է ոչ թե Հալաստանից,ալլ Թուրքնայից», կոնկիետացնելով՝ նախկին Նախիջեւանի գավառից: Նախիջեւանի գավառը, իճարկե, երբեք Էլ Թուրիա չո եղել, ալ, պարզապես եւ ճշտորեն, նկատի Է առնվում նրա 1 Ն.

տ.,

ֆ. 276,

ց.

1, գ. 42, թ.

7: 2 Ն.

տ.,

ֆ. 200,

ց.

ն Գգ. 112, թ.

6:

վերադարձը Խոյից: Եվ դարձլալ ինքնապաշտպանալնանուռճացումներ. Անդրանիկը չի որոշում մտճել Հայաստանի սաճմանները, որովՑետեւ վախենումԷ «զինաթափվել եւ դատի տրվել»: Հայաստանիկառավարությունը ուղղակի տրամադիր Է Ադրբեջաճի կառավարության եւ ժողովրդի Բետ Բաշտ ու խաղաղ լիճելու ել ճարցերը լուծելու որպես դուռ-դրկից ապրող ԲարեւաններինԷ վալել։ Զանգեզուրը եւ Ղարաբաղը տվյալ պաճին որակված էին վիճելի տարածքներ: Ոչ Հայաստանը, ոչ Էլ Ադրբեջանը Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը դեռ իիենց պետականության կազմում չէին հռչակել: Թուրք-ադրբեջանականջանքերն ուղղված էին այդ տարածքներ գործնականում ադրբեջանական սեփականությունԲամարելու օգտին: Հալկականկողմը սպասում էր խաղաղ լուծման եւ պաշտպանվում էր ադրբեջաանկան կողմի ճարձակումներից: Ուստի Հալաստանի կառավարությունըԱդրբեջանիկառավարությանըճԲղածփաստաթրղթում, վերը ճշվածից բացի եւ որպես բացատրություն, Բիշեցնում Էր. «Ադրբեջանիեւ Հալաստանիսաճմանները դեռեւս չեն ճաստատվել եւ չեն որոշվել ճամաճալնությանորեւէ ակտով»: Ադրբեջանիկառավարությունը տարածքային պաճանջներ էր ներկայացնում եւ ճըվաճողական զինված քալեր էր կատարում: ինչպես ասվում Էր Հալաստաճի կառավարության Բասցեագրած փաստաթղթում, ձգտում էր տիրել Գորիսին, «Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրիվեճը լուծել իր օգտին, միակողմանի ճնշմամբ, չճարցնելով Հայաստանիճամաճձայնությունը»: Ուստի «Հայաստանիկառավարությունը վճռական բողոք Է ճայտնում դեռեւս չավարտված բանակցություններիառարկա Բանդիսացող ճարցի լուծման նման եղանակի դեմ»: Սա պարզ ու որոշակի նշազակումԷր, որ ՀայաստանիՀանրապետությաճ կառավաիությունը փաստորեն, անկախ ձեւի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքից, ժխտում Էր Անդրանիկիինքնապաշտպանականդերի ու գորե ծունեության նկատմամբ Ադրբեջանի կառավարության բողոքը արդարացնում էր նրան որպես Բայրենիերկրի, նրա անբաժան հողերի ջերմ պաշտպանի: Դա պետք է, որ պարզ լիներ ինչպես վերը բերվածից, ալնպես էլ փաստաթղթի եզրափակումից, որով «Հայաստանի կառավարությունը Բույս Է Բայտճում,որ առաջիկայում, մինչեւ սաճմաններիՄարցիերկկողմանի Բամաձալնությամբ լուծումը, Այոոբեջանի կառավարությունը կորաժարվի վիճելի մարզերի ճկատմամբ: իր իշխաճությունը ճաստատելուց»:: հա.Պատասխան տրվել է, բայց պատշաճ չէ: հրանաճությանը 1 Ն.

տ.,

թ.

5:

մարժեքչէ: Աառավարությունըլիիրավ էր Ադրբեջանիարարքը ճվաճողականանվանել ու գաղութատիրական: Ալդ ինչպե՛ս Է, ուի Կկըզանտի այկական Սյունիքն ու Սրցախը, որոնց բնակչությունը բանե մինչ այդ պաճն էլ բացարձակ մեծամասնությամբ Մալերն Էին, դարձանվիճելի: Ո՞վ Էր այդպես ճռչակել եւ այդ ինչպես Է, որ պետք

ճետ: Սա էլ տարօրինակ է: Գուցե թե պաչի ցանկացել սրել եւ ճուսը դրել Է խոսակցության տանխանողը Է առարկա դարճած ուր որ գումարվելիք խաղաղության վերաժողովի վրա: Իրականությունը տվյալ օրերին մոտիկ ժամանակ, 1918-ի Անդրանիկիզորամասի ռուս սպաներ Բորտն ու պոդեկտեմբերին, են Բրապարակել ռուսերեն ճամակովկասյանթերԿոլմակովն րուչիկ թում։ Հենց թուրքերն են ճախաճարճակ եղել, այլ ոչ հայերը, 183 Արամո ենւ ցանկացել գրավել Հնկաստանիանբաժան մաս կազնող Ռողերը՝ Բոշոտել պլնտեղ ապրող ճալ բնակչությանը: Օգոստոսի 12-ին մաճմեդականները զենքով ու զոոքով վրա են տվել Շուշու եւ Գորիսի միջեւ գտնվող Կալա Դաիասի Բաականմ գլուղին: Ծոստց էլ օգնել են չորս կողմի մաճմեդական գյուղերի բնակիչները: Ութ օր պաշարել են գլուղը, գրում են նրանք, վերջն Էլ այրել: Եմ որանոց ճետո Է, որ մոտակայքի Բայ գյուղերն են ոտքի կանգնել: Վտանգի Նրանք տղամարդկանցզորաքավաք են Բալտանրանց էր Ճասձճելու: րարել, որը ճենց կապիտան Բորտն Է անցկացրել եւ ինքն Էլ դա խոստովաճումԷ ի լուր ամենքի։ Ծիշտ Է, զոոաճավաքի պաամջն ու Բրամանը Անդրանիկն Է տվել: Եվ ստեղծվել Է մատական ջուատ: Այս ալն պաճին, երբ մաճմեդականնճերի Կալա Դարասիի ճետ ճաշիվ

էր ճամակերպվել դրա

վերջնագիր են ուղարկել Գերենձճորհալկական տեսնելուց ետո ժամում գյուղին. «Երկու զենքը ճանճնել, թե չէ ձեզ Մետ Էլ կվարվենք ինչպես որ կալադարասցինեիիԲետ»: Եվ Բոոտը Բոչակում Է եղելությունը. «Ես իմ ջոկատով դիրքեր գրավեցի Գերենձոր-Խանածախ-Խոգնավար գլուղեիի գծով եւ մեր միջեւ սկսվեց դիրքային Սա Է ճշմարտությունը: Եթե Ադրբեջանի դիփոխճիաճգությունը»:: վամագետըիր կառավարությանաճունից այս եւ այսպես գրեր, դա անկեղծ կլիներ եւ Բաիցն Էլ լուծելու երաշխիք կունենար: Նուլն տեղում Էլ ռում սպաներն ի լուր ամենթի գրել են, թե իճչպես Է ադրբեջանական կողմը կեղծում փաստերը: Նույն Բորտը, որ դեկտեմբերի 2-ին առիթ Է ունեցել գալու Բաքու, գրել Է, որ ինքը ալնտեղ կարդացել ու տեսել է, թե ինչպես «Ադրբեջան» թերթը Աճդրանիկիղեկավարած զորամասի վիա «բարդում Է բազմաթիվ

«Կավկաղսկոյեսլովո», ԻՆ269,

12.12.

1918 թ.

կեղծ մեղադրանքներեւ մտածված կերպով խեղաթյուրում Է փաս-

տերը»':

Խեղաթյուրում Է, ալն էլ ինչպես: Նուլն այդ ժամանակ Ադրբեջառի կառավարությունը բոլոր միջոցներով ամրապնդում էր կապերը արեւմուտքից արշավող թուրքական զորամասերիեւ նրանց ճրամաճատաիության Բետ, համագործակցված կռիվ մղելով թե՛ Զանգեզուրը, թե՛ Լեռնային Ղարաբաղը նվաճելու, իրենց պետությանը կցելու Ռամար: Եվ ի՞նչ աճբնական բան կար Ճրանում, որ ճարձակումների ենթակա հայությունը պատշաճ կապեր չունենալով երեւանյան իշխանություններիճետ, դիմում էր Առճդրանիկիօգնությանը: Կոիվ Է եղել: Երբ մեկն աճընդճատ արձակվել Է, օգտվել Է իր ուժերի գերակշռությունից, ճենվել Է իր զորավոր բարեկամ թուրքական բանակի օժանդակությանվրա, մյուսն Էլ, իր հարազատներին տեսնելով թշնամու սրի երախին մատնված, ինքն էլ Է զենք վերցրել: Անդրանիկը սրբություններ ուներ: Բայց դա իր ժողովրդին սրի մատճվելու փաստի առջեւ աչքերը փակելը չէր, ականջները խցանե1ը։ Եղել Է նաեւ եռանդուն ինքնապաշտպանություն:Եղել Է Բակահարձակում եւ ապա ճարձակում: Դրաճից Բարեւանությանպատմությունը չի մրոտվել, ալլ այլն մարդկանց այլանդակ դեմքը, որոնք ձգտել են ճալրենի ճողի վրա նրա բնարմատ որդուն ապրելու Մա-

զարամյա իրավունքիցզրկել: Նախիջեւանիկողմից արշավում Էին թուրքական զորքերը: Արշավում էին, ձգտելով մինչեւ վերջին մարդը սրբել ճայկական գյուղերը: Եվ շատ ցավալի է, որ մոտակայքի թաթարական գլուղերում Էլ գտնվում Էին բնաջնջման մոլուցքով տարվող մարդիկ: Արգելվում Էր ու խափանվում Մայության ինքնապաշտպանական դիմադրությունը, բացվում Էր նվաճողի ճանապարհը, ուր սկսում Էր Մորդել անմեղ, անզեն մաոդկանց արլունը: Եղել Է, որ Անդրանիկը ստիպված ասել է, թե Հտեղական թաթարները ոչնչով չենռտարբերվում տաճիկ կագավարությունից իրենց բարբարոսությամբ»: Այդ այն ժամանակ, երբ թուլ չի տրվել «տաճիկ ճրոսակներին ներս խուժելու Սիսիան եւ կոտորելու տեղական ճալ ժողովրդին»: Տեղից վեր կացող թաթարական գյուղերի Բզորները մեկ էլ պատաճաբար Բրովարտակ Էին Բղում ճայությանը, թե պետք Է ճպատակվեք: Ալդ կապակցությամբ Է 1918-ի սեպտեմբերի 9-ին Զանգեզուրի Կենտրոնական ազգալին խորնըդի նախագան Պարոնյանը գ.

«Զնամյա

89, թ. 7:

տրուդա», 3 Ն. տ.:

Բ.,

Ի»

148, 7.12.

1918 թշ

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1,

Գրություն պաշտոնական

ճասցեագրել գեներալ-մայոր Անդրանիկին. «Այսօր ստացվեց Սուրխալ բեկի ստորագրությամբ գրված մի գրուառաջարկվում Է ճպատակվել թլուն։ որով Կոռընճոի գլուղացոց ու ցած դնել»: Եվ ճղում Է կառավարության զենքերը Ադրբեջանի պատճենը: Էին թե շրջում, Լուրեր թուրքերը պատրաստգրության վում եռ Բարձակվելու Կոռնիձոր, Խնածախ եւ Մուղանջուղ գյուղերի վրա, որին նախորդել Է աճա կոռնիձորցիներին տրվող առաջարկը: Կոռնիճորցիք որոշել են ծնկի չգալ: Իսկ ուրիշ ի՞նչ պետք է անեին: Գճալին ընդառաջ եւ վզները երկարացնեի՞նկացնի առաջ: Պարոնյանը Անդրանիկինգրում Է. «Դրությունը շատ Է կրիտիկական... Կը խնդրեինքՁեզ անմիջապես օգնության գալ եւ չուշազալ: 2--Ց օրից հետո արդեն ուշ կլինի։ Հարձակմանը սպասում ենք րոպե առ : րոպե»

Առալծմ Զանգեզուրի բնակչության, պաշտոնատար թե անպաշմարդկանց, կարծիքը ճարցերիխաղաղ լուծումն Էր: Զանգեզուրցին Բամբերատար Էր, չէր ուզում, որ կռիվ ու արյուն լիներ, դուռդրկից ճայը ու ադրբեջանցին քիչ չէին հաշտ ու խաղաղ ապրել, դարձյալ կապրեին, եթե անարդարություն չլիներ ու ոտնճգություն: Իճքնապաշտպամությո՛ւն, այլ ոչ ճարձակում, բանակցություն, այլ ոչ ու զենք զրաճ: Այդ նպատակով էի Անդրանիկը ճրավիրվում, թնեւ զենք կար նրա ճեռքին։ Այդ զենբը գուցե թե պետք Է պջափեցներ, կլոր սեղանների շուրջը խելք խելքի որավիրեր։ Հայոց գյուլում Էլ, ինչպես որ ճարեւան ադիբեջանցու Բարկի տակ, օրորոցի երեխաներ կալին, մաճուկ ու ծեր, կալին անզեն տղամաոդիկ: Ի՞նչ պիտի լինի «զորամասի կետ նպատակը Զանգեզուրի շրջանում» ճարցը առաջինն ԱճդրանիկնԷ տվել Գորիսում շրջանի 16 գյուղերի ներկայացուցիչների ժողովում: Եվ նախորոշվելԷ ինքնապաշտպանություն:Դա նաեւ ալն պատճառով, որ ինչպես ասվել Է տեղում, «այլ ընթացք բոնելը անճնարին Է, քանի որ» գավառր կղզիացած Է եւ միանգամալն կտրված դրսի աշխարնի անցուդարձից: Ծոշափվում Էր նաեւ ծանր վիճակում գտնվող ճարեւան ԱրցախիԲարցը: Նրա նկատմամբ Ռարցը ընթացքը կորոշեր, եթե լիներ դրսից Բարճակում, դիրքորոշումը տոն

կփոխվեր":

Դյուրին չէր կապը Զանգեզուրի եւ Արցախի միջեւ: Միակ ձորաճամփին, որով կարելի էր կապ հաստատել, ադրբեջանականզինված ուժերն էին բացափալտու գաղտնի մշտապես 1սկում, եռակ բացելով անցնող խաղաղ բնակչության վրա: Դրությունն ավելի բարդացել Էր, 1Ն.

տ,

թ

9:

ՉՆ.

տ.

թ.

կերեւա ստորեւ, երբ 1918-ի սեպտեմբերին թուրքական ներխուժել Է Շուշի։ Անդրանիկը Զանգեզուրը ամրացնելու միջոցների Է դիմել, նրա Կենտրոնական ազգային խորորդի ճետ վաղօրոք գուլժագիր ճղելով Կապանի ազգային խորհրդին. տաճիկները շուտով կարող են երեւալ Զանգեզուրի շրջանում, պետք է անճապաղ շրջանի գյուղերի ամեն 50 տնտեսությունից մեկական զինված լիազոր ուղարկել Գորիս՝ դիրքորոշում մշակելու ճամար: Նախ պաճանջվում Է ստույգ պարզել Ռրացաններիու փամփուշտների առկա քանակությունը: Մինչ այդ Բապճեպ կազմվել Է զինվորական խորճուրդ Անդրանիկի գլխավորությամը եւ 18--45 տարեկանների զինակոչ Է ճալտարարվել: Կարգադրվում է, որ «առանց րոպե կորցնելու» զորաճավաք սկսվի նաեւ Կապանում եւ շրջանում՝ «նապաղումը ծանի կլինի եւ ժողովոդի առաջ պատանխանատունդուք ինչպես զորքը

կճանդիսանաք» զգուշացմամբ::

Գորիսում եւ Սիսիանում տեղական ռազմական ուժերը ի մի են բերվում: Զանգեզուրը ոտքի է կանգնում: Ուշադրության կենտրոնը Անդրանիկն Էր։ Տեղերից ճաշվետվություններ Էին տալիս նրան, սպասում ճրաճանգին: Սուրճանդակները նամակներ Էին տանում Անդրանիկինստավալր Անգեղակոթ, գնում Էրինբանավոր խոսքով ալնտեղ, ուր նճա կտեղաշարժվեր: «Հայ տառապյալ ժողովրդի պարծանք փաշա», գրում էի Գորիսի շրջանի Խնձորեսկ գյուղի ճասարակության անունից կոմիսար ՀայրապետԱռուշանյանը.«Զանգեզուրի հետ բերդը՝ Խնձորեսկը իր հարազատ եղբայր Տեղ գյուղի եւ այոց վերջապես որոշեցին դիմագրավել թշնամուն... ՄենքՁեզ ենք ընտրել, անմաճ դլուցազուն, քաջն Անդրանիկ, մեր ղեկավարն ու ուղեցուլց աստղը»: Շատ ժամանակ

չեղա՞վ, որ խզել ենք Անդրանիկի կապը իր Ռոգեռարազատընկեր, բարեկամ խորճրդատուից:Առանց Հովճանզես Թումանյան-Անդրանիկ Օզանլանկապի լուսաբանման մեկական էջով թերի կմնան նրանց պատմության գիբերը: Պաճպանվել Է նամակի սեւագիրը. «Սիրելի պարոն Թումանյան» ճաղորդակցության խախտման հետեւանքով է, գրում է, որ մոտ լոթ ամիս կղզիացումից Ռետո է վերջապես Բնարավորություն ստացել գրելու: Եվ պարզ Է դարձնում իր կղզիացման իսկական պատճառները: Դեմ Է եղել նվաստացուցիչ պալմանագրին, չի կարողացել Բաշտվել այն մտքի ճետ, որ դա փաստորեն նշանակում Է «թողնել տարիներուն նրազը» 1 ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 320, ց. 2, գ. 184, Ֆ. 870, ց. 1. գ. 33, թ. 42:

թթ.

2--8:

2 2.10.

1918 թ..

տե՛ս ՀՀ

ՊԿՊԱ,

տալ, որ թշնամի ուժը առաջ անցնի գնա... «այդ պարաորակելով քան ճամար «ավելի անճանդուրժելի»: Հաշվետըիր գան» վությաննման է: Ով գիտե, խզվել Էին կապերը: ինչ իմանար, թե եւ

թուլ

Է իր ինչպես

եղբայրը իրեն ըմբոնել. Հ...նկատի ունենալով ալն բոլոր ալն դժբախտությունները, որոնք կըսպառնճալինՀայկական Ռանրապետությանըեւ Մալ ժողովըրդին, վճռեցի անցնել Պարսկաստանով եւ միանալ դաշնակից անգլիական բանակին, որու շնորճիիվ միալն կը ճուսալի փրկել վերջին բեկորները, իմ այս որոշումս Բաղորդեցի թուրքաճալության մասնամոր պատգամավորության միջոճով վնեճափաղկաշոռինոնին, Հայաստանի ապաբովությամ խորհրդի Երսւանի մարմնին... եւ առճասարակ թուրքաքճալժողովրդին»: Կարծես թե բոլորն ասաց, շտապեց իր արածը իր խոսքով ճալտնել, եւ եթե սխալ է ու դատապարտելի ինքը, ինչ արած, թող ալդպես լինի: Բալց չէ, ազգի մեծ բանաստեղծն ու քաղաբացին չի դատապարտել, չի պարսավել ազգի մեձ զորավարին ու քաղաքացուն: Այդ կեռհւա նրանց առաջինա հանդիպման պաճին, ոիին նրանթ կարոտ Էն: Պեւոք Էր Բամբերել Բինգ ամիս եւս: Նամակը 1918-ի նոոլեմբերի 22-ին Էր, առջեւում՝ սրտամաշ Արցախը:

լճացած,ստրկացած մթնոլորտը,

Դ

Դեպի Արցախ

Նդրբքեշանն Արցախին ուզում Էի Զանգեզուրի հետ միասին ալն բախտին արժանացնել, որին որ սովթաճը Արեմտյան Հալաստաճին. բռնակցել եւ գցել իր լծի տակ։ Սլունիքին սերտ ճարեւան Էր: Գորիսից խճուղին զառիվալրերով ուղիղ տանում էի Շուշի որը Արցախի կենտրոնն Էր, լուսավորության եւ մշակույթի ճամահայաստանյան օջախներից մեկը: Քաջ արցախցիներըալդպես քանի դար դիմադրել էին տարբեր կողմերից արշավող զավթիչներին եւ պարպանել իրենց ինքնուրուլնությունը: Նրանք այդպես էլ ինբնանկախ էին 1813 թվականին Լուսաստանի եւ Ղաիսկաստանիմիջու պատսիազմն ավարտմելուց ճետո կնքված պալմանագոով կամովին Ռումլուս տտարածքնենաստանից միավորվելուց Բետո, երբ Հայաստանի իը մնացել էին Թուրքիայի եւ Պարսկաստանի տիրապետությանտակ: կազմում արցախցիները կայսերական կենտրոնի ու Ռուսաստանի նրա կովկասյան փոխանորդի սռջեւ պարտքերը փակում Էին իրենց 1Ն.

տ..

Ֆ. 370, ց. 1,

գ.

8:

`

իշխանների (մելիքների) միջոցով, որոնք տնօրինում էին տեղակագ կառավարման մյուս գործերը: Ավելի ուշ Արցախը, մինչեւ 1917-րը նատանգի մեջ, նոլեմբերը, այդպես ինքնանկախ Էր

Ելիզավետպոլի

որպես նրա մի գավառը: Արցախում ռուսական զորքեր կալին եւ պաշտոնյաներ, որոնք գավառից Ռեռացան ՀոկտեմբերյանԲեղափոխությունիցճետո: 1918 թվականին Արցախը դարձլալ մնաց անցյալի պես ինքնանկախ։ Կենտրոնում,Ծուշում, Բալերի գործերը վարում Էր տեղում ստեղծված ադրբեջանականը: Հալոց ազգալին խորհուրդը, ադրբեջանցիներինը՝ Հետո նրանց ենթակալությամբըստեղծվեցին ըստ ազգությունների երկու քաղաքացիական կոմիտեներ, որոնք իրենց ճավասարաթիվ կազմեցին մի ազգամիջյան կոմիտե՝ ճմարանգի ճերկայացուցիչներից ընդճանուր գործերը տնօրինելու Բամար: Վերջինիս նախագատըհալ էր, տեղակալը՝ադրբեջանցի: Քանի դեռ դրսից միջամտություն եւ ոտնձգություն չկար, ժողովուրդնեոր Բճաշտէին, գործերը խաղաղ: Սլսպես Շուշին էր: ՆատանգիՎարանդա, Խաչեն, Դիզակ եւ Ջրաբերդ ճայլկական գավառներում բնակչությունն ապիում, իր ճարցերը տնօրինում Էր առանց ընդճանուր վարչական մարմինների: Աճիշխանությունը ճեշտ չէր նստում, իճարկե, բնակչության վրա: Ծավալվում են թալանն ու անկարգությունները,ավազակները մնում են անպատիտ։ 1918-ի տուլիսին Շուշիում գումարված ճայության առաջին ճամագումարը ընտրում Է Արցախիճամաճայկականազգալին խորճուրդ, նրա կողմից Էլ յոթ Ռոգուց բաղկացած մի մարմին, որը ճանդես Է գալիս որպես նաճանգի ընդճանուր վարչական ղեկավարություն, կատարելով թե օրենսդիր եւ թե գործադիր մարմնի դեր։ Սրանով փաստորեն ճռչակվում էր Արցախի ինքնիշխանությունը, ճրա անկախ վարչատարածքալինմիավոր լինելը, որը չէր ճանաչում Ադրբեջանի գերիշխանճութլունը,թեեւ դեռ ձեւավոր տեսքի էլ չէր բերվել ՀայաստանիՀանրապետությանԲետ նիա վարչական միասճությունը: Շուշին եւ նշված գավառները ստեղծում են իրենց ինքճապաշտպազականզինված ուժերը: Աճա ալս իրավիճակում է, որ 1918-ի սեպտեմբերին տաճկական զորքերի վերոճիշյալ ճրամանատար Նուրի փաշան որոշում Է վերջ տալ Արցախի իճքնուրույնությանը եւ այն դնել Ադրբեջանի գերիշխանությանտակ: Ստրկացմանալդ նպատակները Ռանճնարարվածէին իրականացնելու Ջեմիլ Ջաճիդ բելին, որը Նուրի փաշալի օգնականն Էր եւ Արցախի «Ռարցերի» տնօրենը: Խա սեպտեմբերի 20-ին երեքօրյա վերջնագիր Է ներկայացրել Արցախի ճալոց Ճոգեւոր առաջնորդին, ։պաճանջելով, որ

Բալությունը ճաճանգի

Բանձնի բոլոր իր զենքերը եւ աճառարկելիոԱդրբեջանի ենթարկվի կենտրոնականիշխանությանը: Հակառակ «են սպառնում էր զենքի գործադրումը: Հալերը ճալցում են վերջնագրի ժամկետը եւ թուլ տալ Բարցին աատասխաերկարացնել Բետ բանակցելուց հետո: նել Բաքվում Ադրբեջանի կառավարության Տաճիկ զինվորականը մերժում Է եւ վերջնագրի ժամկետի ճաջորդ մտնում Շուշի եւ մի քանի ճալկական գլուղեր (Փրջամալ, իսկ օրը Խանաբադ, Նախիջեւանիկ ու Հիլիս) վերցնում Ռրանոթային Քոթուկ, կրակի տակ։ Սակալն Վարանդալի ու Ջրաբերդի բնակչությունը դիմադրումԷ Ջատիդիզորքին եւ ետ մղում նրա մի քանի գրորը: Այսպեսանկոտիում արցախցիները կանգնում են տաճկա-ադրբեջանական գինված ուժերի դեմ մինչեւ 1918-ի նոլեմբերի կեսերը, երբ Թուրքիան, որպես պատերազմում պարտված տերություն, իր զորքեՄետո Բաքու Է ժամանում րը դուրս Է բերում Անդրկովկասից,որից

պարագալում

գեներալ Թոմսոնը՝ որպես երկրամասում անգլիական ներկալացուցչության ղեկավար: Ալդ ընթացքում Շուշի Է գալիս տվյալ ներկալաԱրցախը բացուցչության մայոր Գիբբոնը: Նրա Բամաձալնությամբ Է ժանվում չորս շրջանների՝ Վարանդալի, Դիզակի, Խաչենի եւ

Ջրաբերդի՝ իրենց տեղական վարչական մարմիններով հանդեիճ: Սրաճք Էլ իրենց Բերթին մեկական ներկալացուցիչ են ուղարկում Շուշի, որոնք միատեղ Բանդես են գալիս որպես տեղի անգլիական միսիալին կից վարչական մարմին': Կովկաս բրիտանական ներկայացուցչության ժամանումից ճետո կառավարության Բամար անսպասելի, անըմբռնելի բան Հայաստանի Է կատարվում: Ալդ նա Էր Անտազտի ու նրա կազմի երկրներից Մեծ Բրիտանիայիկողմը կանգնած, նրա ճետ ճուսխերկապողն ու նրան թիկունք լինելու պատրաստը, որը Ոենց որպես այդպիսին ճակառակ էր Թուրթիալին ու նրա ճակաանտանտլանդիրքորոշմանը: Մինչդեռ 'Թոմսոնըոտքը Բաքու դնելուց Բետո, ասես միանգամից,ջերմությամբ Է փարվում Ադրբեջանիկառավարությանը, որը բարեկամության թե-՝ լերով կապված էր Անգլիայի դեմ պատերազմող Գերմանիալի դաշճակիցԹուրքիայի ճետ: Իսկ ՀալաստաննԷլ Ռուսով Էր, թե Ռենց որ անգլիացի մի զինվոր էլ Անդրկովկաս ոտք դնի, իր օգտին Է լինելու, Ադրբեջանում եւ Ադրբեջանիճետ ունեցած իր գործերում: մանավանդ Ո՞վգիտե, գուցե Հայաստանիկառավարության կազմում գերիշխող կուսակցությունը մոռացկոտ էր դարձել: ԱլնուամեԴաշնակցություն

Հուլճաննես Առաքելյան, Հայաստանի Ճանրաչետության պ.-ն ճախագարին,

Չ.03. 1919 ՀՋ

ւ

թ.:

ՀՀ

.`........ՐԵԻԼ

ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 38,

թթ.

11--12:

ռայնիվ, եթե մոռացված լիներ, որովրետեւ դա շատ առաջ Էր, թե որքանով օգտակար եղան Թուրքիայում անգլիական դեսպանն ոլ Բյուպատոսները 1904-ի Սասունի կոտորածների ժամանակ, ապսլ գոնե ընդամենը երկու ամիս առաջ կատարվածի հետքերը թարմ Է մեջ: պետք լինեին ճիշողության Դաշնակցության Բամակուսակցական դեմքերը Բաքվում, ճակառակ բոլշեւիկների, Ճուլիսի 25-իզ

արտաճալտվեցինանգլիացիներինՀյուսիսայինՊարսկաստան

հրավիրելու օգտին, նրանք եկան եւ դրանից ոչինչ Էլ նպաս. տավոր դուրս չեկավ: Կարճ ժամանակ անց թուրքական զորքերը սրընթաց մոտեցազ Բաքվի մատույցներին եւ ոչ մի անգլիական զինվոր նրանց երթը չկանգնեցրեց, ափսոսաց մինչեւ իսկ փամփուշտ վատնել: Եկող թուրքերը գրկախառնվեցին իրենց ընդառաջ ելած ճուլնադավան ցեղակիցներիճետ, որի արդյունքը 30 ճազար ճալու-

քաղաք

թյան արլունաքոսքը եղավ:

Նույնն էր սպասվում ճիմա Արցախում:Բաքվի նավթի բուիմունքից արբեցած Թոմսոնը անճապաղ պաշտպան կանգնեց Արցախի բնակչությանը ծնկի բերելու ճամար Ադրբեջանիկառավարության այն խարդավանքներին,որոնք ծավալվեցին Զանգեզուրի նվաճման ծրրագրերի ճախողումից Բետո: Դեռեւս Նախիջեւանիցզորքով ու գաղթականությամբԱնդրանիկի դուրս գալիս, ինչպես նշվեց վերեւում, կարծիք կար գնալու գուցե միանգամից Արցախ:ՆախապեսԷլ ճայտնիԷր, որ Արցախըցորենով, պարենի պաշարով ավելի հարմարէր, քան Գորիսը: Զինվորների մեջ Էլ եղել Է մի ձգտում, ինչպես դեպքերի օրագրողն Է ճիշում, «լիզել այնտեղ, անառիկ դիրքերու մեջ, կովող ժողովրդի ճետ»': Գորիսում, Սիսիանում եղած օրերի սկզբից էլ Անդրանիկըմտաճոգված Էր Արցախով: Հնարավորմիջոցների Էր դիմում, որ նաճանգի բնակ-

չությունը ինքնապաշտպանությանճամար զենք եւ պարենի պաշար ունենաչ Պետք Էր Զանգեզուրիցփոխադրել: Դրա Բամար ճարկավոր Էր Զաբուղի ձորովանցումը ապատբովել եւ ինդճանուր առմամբ ճանապարհը, որ 70 կիլոմետրից ավելի Էր, անվտանգ դարձնել: Դրան նպաստելու Էր Ծուշու եւ Գորիսի միջեւ գտնվող Ղարաղշլաղ հայկական մեծ գյուղը Արցախում: Այնտեղից ճայերը գալու Էին իրենց փոխադրականով, «որպեսզի տեղափոխեն, բայց թուրքերը Ռարձակումովխափանում են այդ մտադրությունը, գրում Է օրագրողը, վերջում Էլ կրակին են Բանճնում գլուղը եւ բնակիչները գաղթում են Ծուշի՞:Ջորը ամուր փակվում Է երկու կողմերի առջեւ Էլ: Սրանից

«..Ճարուածող վորամասը»., էջ

78:

2-Ն.

տ.,

էջ 114:

որ ճարճակման ենթարկվեցին Կոռնիձորը,ԽոզնավաԽնածախը։ Արցախի եւ առրասարակ Հալաստանիմիջեւ ը հաղթարճարելումիջոցը դառնում Է ինչ գնով ուզում Է լինի պատնեշի եւ Արցախի Գորիսի ու Սիսիանի միջեւ կապի խզումը վերացնելը: Համոզված, թե դրսից օգնության առջեւ դոները փակվա» են, Սդրրբեջանիկենտրոնական իշխանություններն Արցախի հալ բնակչուիրենց Բպատակվելու ճրամայական պատանջներն են ներկաթյանը լացնում:Այս ամենին Զանգեզուրի ու Արցախի Բալ բնակչությունը զինված պայքարի վճիռն Է ճակադրում։ Հայաստանիկառավարությունը տարակուսում, դժվարանումԷր ալդ մտքի Բետ Ռամակերպվել: Նա խաղաղ լուծում էր ակնկալում, Բուսալով դրան ճասնել պատեորոշմամբ: Իսկ Անդրարազմումճաղթող տերությունների համատեղ նիկը, բնակչության միաճամուռ ցանկությամբ, Բոնտեմբերի երնրորդ կեսից ռազմական ուժերն Էր տեղում բաշխում եւ մարտական կարգի բերում: Արցախից «ԱմենագերազնիվԱնդրանիկին» գրավոր հայտնում Էին, որ իրենք հավիտյանս հավիտենից չեն ենթարկվելու մաքմեդականների տերութլանը': Նուրի փաշան դեռեւս 1918-ի մայիսից Էր Արցախ պարտվողակազ տրամադրություն ներարկելու ջանք թափում: Հենց դա՛ էլ առավել բորբոքեց արցախցիների դիմադրական ոգին: Նույն տարվա ճուլիսին Շուշիում Արցախի Բալության առաջին ճձամագումարում Հալոց ազգալին խորճրդի ընտրությունը նաճանգը Ադրբեջանինչենթարկվելու ու Բաքվից անկախ մնալու Ռոչակումն Էր նշանակում: Ղարաղշլաղ գյուղի եւ մոտակայքի մյուս ճալկական գլուղերի ճալ բնակչության նկատմամբ Բաշվեճարդաիից ետո թուրքական զորամասերի ԲրամանատարներըՌետամտում են Ռամալն արցախցիների դիմադրությանը վերջ տալու Բետ մեկտեղ նաեւ Անդրանիկին երկրամասից հեռացնելու նպատակը: Սեպտեմբերի22-ին Արցախի սատմազները, 24-ին՝ Շուշի Ջեմիլ Ջաճիդ բելի գլխավորած թուրքականմ Վորքերի մուտքին հետեւում են տեղի Բալ բնակչության, ճատկապես նրա աչքի ընկնող ներկալացուցիչների Բալածանքներնու բռնությունները: Ազգային ինքնիշխանության մարմինները ճռչակվում են վերացված՝:Սրանից Բետո Է, աճա, որ տագնապալից լուրերը ստանալուն պես Մնդրանիկը Գորիսում շրջանի զինվորական ներկալացուցիչների ժողովն Է Բրավիրում: Ջաճիդ բելը ճալտարարել Է, որ իր զորքը շարժվելու Է դեպի Զանգեզուր: Տեղեկանալով, աճա, իրավի-

բետո Է, աճա, եւ

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց.

Պպության «Մշակ», Ց

1, գ- 38. թթ.

թ.:

ՀՀ

Ղարաբա

2 Հ. Աթրաճամյան, «Պ.Բ.Հ.», տես ԻԵՂՀ 1986 թ. 1, գ. 38, թ. 29--33: ՊԿՊԱ. ֆ. 370,

33.

34:

պաւոմությունից Ճամագումարների Նաեւ՝ 23.02. 1919

ց.

ճակին, ժողովը որոշել Է Գորիսում պատսպարվածգաղթականությա նը անճապաղտեղափոխելՍիսիան: ՆպատակաճարմարԷ գտնվե գավառի սաճմանալին գյուղերի բարձունքներում զինված պատակութլուն սաճմանել։ Անդրանիկը հայտարարել է, որ զենքն ու զինամըթերքը, եղածը, բավական են, բալց հարկավոր Է այն արագ կերպով «Շուշու» եւ «Գանձաբաշխել նաեւ տեղի ինքնապաշտպանակակ՝ կի» գնդերին, որպեսզի բոլոր ռազմական ուժերը լիովին պատրաս լինեն մարտի: Ռազմամթերքիորոշ մասը նուլնպես ոիոշվել Է տեղափոխել Սիսիան: Այդպիսով արձակվող թուրքական ուժերի դեմ մարտի մեջ մտնողը լինելու էին միայն Անդրանիկի ճարվածող զորամասն ու նշված երկու տեղականգնդերը: Խոլից Ջուլֆայի կամրջով դարձի օրից Էին արցախցիք սպասում Աճդրանիկին։ Արցախիազգալին խորհրդի պատվիրակն Էր, որ Նախիջեւանի մոտ Բիստ գյուղում ճանդիպեց եւ զորավարին ճԲալտնեց զրա զորամասին Արցախում ապաստան տալու, ապրուստի բոլոր կարիքները տեղում Բոգալու Բրավերը: Բալց նրա ոտքը դեռ Նախիջեւան տանող ճանապարձին էր, երբ վտանգի ենթակա տեղացիճերը իրենց երկրից ալլեւս առաջ չգնալու, տեղում մնալու եւ վճռական ապավեն լինելու առաջաիկներն ու պատանջներնէին դնում: Օրագրողըգրել Է. «Թուրքերն ավելի սպառնական են այդ ուղղությամբ (ալսինքն՝ Նախիջեւանումմ՝Հ. Կ.), ճետեւաբար Անդրանիկ ավելի անճրաժեշտ կը գտնե գնալ ալդ ուղղութլամբ»': Հետագայումդեպքերի բերումով Գորիս Բասնելուց, ապա եւ Սիսիան տեղափոխվելուց ճետո Անդրանիկը մտատոգվում Է ալնտեղ պաճեստավորված զենքի մի մասը շուշեցիներին ուղարկելու ճարցով: Ծուշեցիներըգիտեին, որ ալդ զենքը զանգեզուրցիք պատսպարել էին իրենց, մասամբ նաեւ Գազձակի ճալութլանը մատուցելու ճամար: ԾՇուշեցիք Էլ ֆուրգոններն են ուղարկում: Բայց Զաբուղի ձորի թուրք պարապաններիՌարճակմանընթացքում զենքը փոխադրելու եկած մարդիկ հրացանային կրակի տակ են ընկնում, Ղարաղշլաղ գլուղի ավերմամբ էլ խափանվումԷ զենքի փոխադրումը": Թուրքերի Շուշի մտնելուց ճետո արցախցիք, թեեւ մեծ դժվարությամբ, սուրճանդակներիմիջոցով երբեմն-երբեմն կապվում են Զանգեզուրի ճետ, իրենց վիճակի, խնդիրների մասին տեղեկացնելով Անդրանիկին:Ամուր էր փակված Զաբուղի ձորը: Հոկտեմբերի11-ին Օուշիից լուր բերողներըմիանգամից երեք Բոգի են եղել: Կեսգիշեեռ հին Անդրանիկնու տեղի Ազգայինխորճրդի անդամներն ընդու1

«..Ճարուածող պլորամասը»., էջ

66-67:

2 Ն.

տ.,

էջ 114:

-

նրանց եւ խորճրդակցել։ Պարզվել Է, որ նրանցից մեկը` դաշնակցականների, մլուսը՝ սոցիալ-դեմոկրատների եւ երրորդը` Մալ ժողովրդականկուսակցության կողմից Է, լուրը` ճավաստի, կարծիքը՝ որպեսբոլորի կողմից լինելու, ընկալվելու Բամար: Լուրջ խորքրդածություններ եւ Ճարցի Բանգամանալից քննարկումներ են եղել Գորիսում եւ Սիսիանում: Տարակարծություններով բանդերձճ,ուժեղ Էր թշնամուն զենքով դիմադրելու եւ Արցախին օգնել

նության գնալու

ցանկությունը':

Երթի գնալուց առաջ թիկունջի ամրապնդման հարցերն են լուծվում: Կռվելու իր պատրաստակամությունն Է ճալտնում նաեւ Կա-

պանը:

.

ԱրցախիցՎարանդայիինքնապաշտպանզորամասի ՈրամանաՍոկրատի սուրրանդակը բերում Է նրա վճռական ատրանջը Անդրանիկից՝սաճմանն անցնել եւ օր առաջ գալ օգնության: Սուլճ պաճանջով սուրճանդակների թիվը բազմանում Է: Զանգեզուրի բրճակչության ներկայացուցիչները գալիս են Բամագումարի: Դարճյալ միջոցով օգնության ճասնել Ղարաբաղին»: ճուլն վճիռը. «ամեն զորքը շարժում Է Գորոսից դեպի Արցախի սաճման Անդրանիկը Նա Բետախուզականերթ Է կատարում Ադրբեջատանող խճուղիով: ու Լեռնալին Ղարաբաղինզուգաքեռ Ռալկականգլուղերում, ոնին իոնցում, ինչպես ենթադրվում Էր, կարող Էր ընդճարում լինել ճակատար

ռակորդի զինված ուժերի ճետ: Ալդ գծի վրա Ռալերն արդեն իրենց համար պաշտպանական դիրքեր էին փորել եւ պաճակություն սաքմաճել: Վերադառնալուց ճետո, Արցախից ծպտյալ ծերուկ սուրրանդանը բերում է Վարանդալի ինքնապաշտպանականզորքի Բրամաեն, գրում Է նա, նատար Սոկրատի նոր նամակը: Հալերը պատրաստ 1500 ճոգի զինված Է որպես զորամաս, 15 Բազար մարդ Էլ անմիջապես կարելի Է զենքի տակ դնել: Գրում Է այս Սոկրատը, բալցեւ նշում, որ կան նաեւ տարաճալնություններ: Բնակչության մի մասը մտածում Է կոտորածից, մանավանդ երեխաների, խույս տալու Բամար կովի չդիմել: Նրանց մեջեն մինչեւ իսկ ճեղինանկավորդեմքեռ, ինչպես Շուշու քաղաքագլուխը: Այսուճանդերձ Սոկրատի առաջարկը վճռական է, արցախցիք պատրաստվում են մենամարտի, միալն թե Անդրանիկը ընդառաջ գա: Նուլն ոգով նամակ Է գրել նաեւ Հադրութի շրջանի հայոց ինք-

նապաշտպանությանԲրամաճատարի՞: Օրերեն անցնում: Անդրանիկը գավառի թե՛ տեղական, 1 Ն.

տ.,

էջ 124:

2 Ն.

տ.,

էջ 136:

եւ

թե՛ իր

ի մի Է բերում, Սոկրատի նամակին էլ, բերած ծերուկի միջոցով, պատասխան Է ուղարկում եւ սպասում Արցախի Բալությաը ճամաճավաք կարծիքին: Շրջում Է գավառի գլուղերում: Տեղերում գլխավորների եւ ճասարակության ժողովներ Է գումարում: Հետեւում Է զորակոչին: Շուշի թուրքերի մուտքի առթիվ սեպտեմբերի Յ0-ին Գորիսում Զանգեզուրիշրջանային Բամագումար Է կայացել: Վճիռը Բակիրճ Է եւ Բստակ.. վճռական կռվով դիմադրել թշնամուն, «Կատարել գենեպարալ Անդրանիկի՝ զինական եւ պարենավորման բնուլթի բոլոր հանջները»: Ցավալին թերեւս ալն Է միալն, որ 61 պատվիրակներից 42-ն են ներկա գտնվել, որոնցից 27 կողմ, 14 դեմ եւ մեկ ձեռնպան'։ Միաձալնության ճամար խնդիրը շատ Էր խրթին։ Եվ պատճառը գերազանցապես ուժերի հարաբերակցության մեջ Էր, երկրամասի շրջանակներից դուրս: զորքը

17 գլուղերի Սիսիանում Բոկտեմբերի 2-ին ժողովի են նստում ճերկայացուցիչները: Նախօրոք Անդրանիկըգյուղից գյուղ Էր անցել, ցանկանալով 19--45 տարեկաններիզորատավաքով լրացնել տեղի զորական ուժերը: Բալց արդլունքները չէին գոճացրել: Դա առաջ էր: Շուշի թուրքերի մուտքից ճետո որոշ տեղաշարժ Է եղել: Բայց դա Էլ՝ ոչ շոշափելի: Հավանաբար նուլն պաշտպանականմտալնության պատճառով: Զորաճավաբից դժգոճ Անդրանիկըպաճանջել Է իրեն տեղեկացնել, թե շիջանի 22 գյուղերում որքան ճրացան ու փամփուշտ կա. «...ալդ ցուցակագրություննալ չկատարվեցավ», ասել Է Անդրանիկըժողովում: Դրանից նա ինբն Էլ Է ընկել տճոաճ վիճակի մեջ: Շուշին ճանձնվել է, Զանգեզուրի մլուս շրջանները անել են իրենց վճռական մարտականխոսքը, Սիսիանը Էլ պետք Է իր որոշումը տա՝ «կռվել թե՞ Բանձնվել». ճարցն ալդպես Է դրել Անդրանիկը: Բոլոր ալդ ճարցերը Անդրանիկըդրել Է ժողովի սեղանին:Կռվելու վճռից բացի պետք էր զենքերի հաշիվը ճշտել եւ զորաճավաքնսկսել «իսկույն եւեթ»: Անճապաղ,առանց վաղվան գցելու, ամեն մի գլուղ իր ճամար նպաստավոր դիրքեր պետք Է փորեր, որոշեր միջգլուղյա կապերի Ռարցը: Այլ կերպ ասած, խնդիրը լիապես մարտի պատբաստ լինելն Էր։ Սրանից ճետո արձառագրողիգրառումն Է՝ «բոլոր ժողովականներըմիաճալնությամբորոշեցին ընդառաջել»: Ալդ նշանակում Էր՝ Սիսիանի ժողովուրդը ոչ մի պալմանով չպիտի Մամաձալնիզիռաթափման ու անճնատրության, 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, Ֆ. 370, ց.

1. գ- 33, թ.

38:

ցուցակագրելեւ անոապաղ ներկալացնել Սիսիանի ունեցած զեն-

ի

ռազմամթերքի տվյալները, սկսել 20--40 տարեկանճերիլրացուցիչ զորահավաք, զինել նոր զորամիավորումները եւ ստանճնել նրանց կարիքների

ու

բավարարումը':

Սրանք ծրագրեր էին։ Ի կատար ածման հեշտ ու դժվար լինելը է դառնում ճասկանալի Գոդովականճերիառջեւ Զանգեզուրի Կենտրոնականազգային խորճրդի անդամ Ա. Շիրինլանի ելուլթից: ուլն օրն Էր նա վերադարձել Երեւանից: Շփվել էր Հանրապետության ւդ ղեկավարներիճետ: Հիասթափվելէր եւ ալդ ճիասթափությունն Էր լեռների քարքարոտ ճամփաներով իր ճետ բերել, տեղ ճասցրել: Խորորդարանի դաշնակցական ֆրակցիայի, Դաշնակցության կենտկոմի եւ բյուրոլի քսան անդամների ժողովում քննարկվել են Շիրինյանի Բարցերը: Հանգել են այն եզրակացության, որ «Ղարաբաղի ճալությունը պետք է ամեն կերպ զիջում ընե, նուլնիսկ զիռաթափ լինի»: Այս մի խումբ ղեկավարներ: Իսկ խորճրդարանի մեծամասնությունը, Բռչակում Է Շիրինյանը իր ճետ բերածը, տրամադիր չԷ մեզ օգնել ոչ փողով, ոչ էլ ռազմամթերքով: Փոքրամասճությունն Է եղել մարտական ոգուն ոամակիր, որոնց մեջ՝ Դրոն: Հովճ. Քաջազնունու վառրչապետականկարծիքն այլն Էր, որ Թուրքիան ավելի կամրանա: Ինքն իր կարծիքի մեջ ամփոփված Շիրինյակը, տեսնելով, որ կառավարական մարդկանցից Բույս չկա, դիմել Է գեներալ Սիլիկյանին: Եթե ալդ պաղանջներն արվեին չորս ամիս առաջ, ասել Է նա, ինքը կարող Էր մի որեւէ բավարարություն տալ, իսկ Բիմա ի վիճակի չէ: Զճուսաթափվող զանգեգուրցին ճամառել է: Հանրապետության ղեկավարներից զենք ու զինամթերք Է խնդրել: Դարձլալ չգորացնող պատասխան: Լեռների երկրի առաքյալին մճացել Է աճել եզրակացությունը. «մինչ այս պատը մեր միջեւ կար գոնե բարոլական կապ» այժմ այդ Էլ խզված է»: եւ վարկաբեկումԱնդՀաճոլացումԹուրքիայի կառավարությանը Չի տեսել րբաճիկին, այս Է տեսել ԾՇիրոնյանըմալրաքաղաքում:: իրենց` ծալրագավառի մարտնչողների ճամար ո՛չ ամուր թիկունք, ո՛չ էլ նուլնիսկ թուլ թիկունք: Մերժվում Էր ոչ միալն առաջին գծի վրա կանգնած զանգեզուիցին, այլեւ մի ինչ-որ շապինկարահիսարցու որդի՝ գեներալացած ֆիդային: Եվ դա պարզ ու բացահայտ: Իսկ մենք վերեւում Բարցնում էինք, թե՝ գիտեր արդլոք, թե չգիտեր Անդ1 Ն.

տ.,

թ. 40:

2.Ն.

տ.,

թ.

4ն

րանիկը կառավարությանվերաբերմունքը իր անձի նկատմամբ: Կարելի էր, ով էլ ուզում Է լինի, նրա վարվելակերպիճետ Բամաճալնել կամ չճամաճալնել, դա քաղաքականությունԷ, որը միշտ էլ, կարգ է. ճոճվում Է երկու բեւեռների միջեւ: Իսկ փամփուշտ, քիչ թե շատ, չէ՞ր կարելի տալ, չէ՞ր կարելի Զանգեզուրի ճետ կապի, նրա բնակչության նկատմամբ վերաբերմունքի ձեւեր մշակել... որ բերված խոսքը գոնե ոգեւորիչ լիներ եւ Ռուսադրող: Հեռու Բեռվից մեզ Բասած փաստը ասում Է, թե կարելի Էր եւ անճրաժեշտ: Ալդ Է հավաստիացնում ճոկտեմբերի 2-ի ժողովին ներկա գտնվածը. «Մի շարք պնդում Էին, թե պետք Է կռվել Ղարագյուղերի ներկայացուցիչները բաղից մեր երկիրը խուժող թշնամու դեմ, մինչեւ իսկ եթե նա լինի տաճկական կանոնավոր բանակ: Ալդպես Էին ասում գլխավորապես Կոռնիճոր, Տեղ, Խնածախ, Խոզնավարեւ այլ գյուղերի ներկալացուցիչները...», չնայած նրան, որ մլուսներն էլ տատանվում Էին":Ասում Էին, բայց ո՞ւմ ճամար՝ օրվա թե գալիքի: ...Անդրանիկըառկա զենքի տեսակներն Է պարզում ու քանակը: ԸնդնանուրիԷ բերում զորակոչի արդյունքները: Եվ դարճյալ նուլն ճարցն Է դնում` կռվել, թե՞ Բանձնվել։ Պետք Է որոշակի լիներ: ՀանձնարարումԷ ամեն գլուղի ճամար ընտրել իր նպաստավոր դիրքերը եւ խրամատներըփորել՝: Հոկտեմբերի21-ին Անդրաճիկի մասնակցությամբ Զանգեզուրի Կենտրոնական ազգային խորճրդի նիստում որոշվում Է դեպի Արցախ՝ Շուշուն օգնության գնալ նախապեսերթուղին Բաստատապես ամրապնդելուց, վնասազերծելուց Բետո: Անդրանիկըճայտնում է, որ այդ խնդիրը ինքը մտադիր Է լուծել երկու փուլով, առաջինում ընթանալ մինչեւ Զաբուղ, ալնունետեւ ալդտեղից առաջ շարժվել դեպի Շուշի: Անդրանիկը պատրաստակամություն Է ճայտնում այդ քայլը կատարել անկախ նրանից՝ տեղացիները կօգնեն իրեն թե ոչ: Եվ դա սկսել առանց երկար քաշքշելու:: Ժամանակ անց սուրրանդակներըբերում են արցախցիների ժողովրդական մարտաճրավերը «բազմաթիվ շրջանային ու զոնվորական ղեկավարներիստորագրությամբ»": Նրանում դարձյալ երկվություն Է եւ տարակարծություն, ձեւակերպված երկու նամակում՝անՌապաղ գնալ օգնության, թե՞ տասը օրից ճետո: Մեկը մի կարծիքն Է պնդում, մյուսը՝ ալ": Անդրանիկը բացահալտել Է իր երթի ծրագիրը: Զորքը նպատակ

1 ՀՀ ՊԿՊԱ,

ԶՆ. տ, Ֆ. 370. ց. 1. գ. 35: գ. 33, 370, ց. 1. գ. 34: 4 «...Ճարուածող վորամաւը». էջ 141:

3 ՀՀ թ. 40: 5 Ն. տ.:

ՊԿՊԱ, ֆ.

ունենալով շարժել բավական վաղ, քան դա եղավ, նա իր առջեւ խնդիր էր դնում նախ խաղաղեցնել ճանապարհի սկզբին գտնվող մաճմեդական գլուղերի ըմբոստ տրամադրություններըել ճետագալում Մարցի լուծումի ապատովել, ըստ Բնարավորին, առանց մեծ կորուստների,առավել եւս՝ առանց արլունաճեղության: Ալդ գյուղերն Էին՝ Մինքենդը, Մոլլա-Աճմետլուն եւ Սուրանլարը: Հաջորդ փուլում ենթադրվում էր գրավել Ղարաղշլաղ գլուղը եւ շարժվել, առաջ գնալ Շուշի: Անդրանիկը նման ծրագիրը ճամարում Է անառարկելի եւ անվերապաք. իրականացնելու Է անկախ նրանից, թե տեղի ռազմանան ուժերը իրեն կօժանդակեն, թե ոչ։ Սա արձանագրված է. «Ջեղացիներու դեմ պիտի կովի ամենախիստ միջոցով, նուլնիսկ ճրա-

ցանազարկընելով», ճամաճալնելով, որ դա անոապաղ Ոաստատվի դաշտալին դատարանով: Պարզ Է, վճռական խոսքը ուղղվում Է տատանվողներիու տարակարծողներիդեմ: Հարցը ճակատագրականէր: Ով-ով, ճրամանատա-ըրպետք Է իր վճռի մեջ ճաստատ լիեր: Բայց, աճա, տեղական ռազմական ուժերի ղեկավարներիցգնդապետ Մելիք-Շարնազարյանը ալլ կարծիքի է: Ի՞նչն Էր նրան անհանգստացնում: Նախ ալն, որ ռազմաճակատում պատերազմական էին, կարելի էր ճաիրցինլուծում տալ գործողություններնընդրճատված առանց զինված ուժի գործադրման: Վախ կար, որ վերջինը կարող Էր ծանր նստել Արցախի հայությանը. «Անօգուտ Է որեւէ գործողության ճեռնարկել, քանի որ ընդճանուր զինադադար Է եւ թե եղած ուժերը, եւ տեղացիք ոչ մի կերպով չպիտի օժանդակեն եւ ալդ ճեղճնարկըկարող Է առիթ տալ, որ թուրքերը կոտորեն Շուշիի ճայությանը»: ԲանավորիցԷ արճանագրված: Տեղացին ալդպես Է ասում: Իսկ Անդրանիկըտեղացի չէ: Հեռվից է եկել: Բայց չէ՞ որ նիստին ներկա գտնվող արցախցի պորուչիկ Հովակիմ Ստեփանյանը նուլնպես տեղացի է: Նրա ցավերը ավելի շատ են: Արցախցին քիչ արյուն չի թափել, ճիմա Էլ Անդրանիկն Է գործը բարդացնում: Բալց չէ, ալդպես չի մտածում արցախցին: Նա գտնում է, որ մլուս ճակատներում պատերազմի դադարումը Անդըըկովկասի Բետ կապ չունի: Հայաստանը,Վրաստանն ու Ադրբեջանը պատերազմող երկրներ չեն եղել: Կնքվող Բաշտության պալմանագըրերն Էլ նրանց չեն վերաբերում: Մանավանդ, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանըփաստորեն կովի մեջ են իրար ճետ: Բայց, ասում Է ՀովակիմՍտեփանյանը,եւ աա էլ նրա գլխավոր բալցն է, տեղական, այսինքն զանգեզուրյան, ուժերը կովի առաջին փուլին կմասնակցեն, իսկ երկրորդին՝ ոչ: Այդ ալն բայլցն Է, որը ոչ թե մերժումն է, ալ

Բամաձալնությունը. «եթե լավ կազմակերպվի, մեր ժողովուրդը կըՍա գործի գլուխ կանգնած ե՛ւ տեղի ղեկավարներին Էր վերաբերում, ե՛ւ, անշուշտ, նաեւ Անդրանիկին: Զանգեզուրցին տարիների փորձից չէր ճամոզվել, թե՝ եթե ինքը տեղում Բանգիստ մնա, ռրան ոչ ոք չի վոդովելու։ Որտեղ-որտեղ, մարդկային այս կարգը աշխարճի ալս Բատվածում ՌարցականԷր. «Ադրբեջանը պետք Է ուզի միշտ գրավել Զանգեզուրը, որ իր սաճմանների մեջ մնա»: Սրանից Էլ բխեցվում Է եզրակացությունը. «Այդ պատճառով անճրաժեշտ Է կատարել երկու գործողությունն էլ, ինչքան որ հնարավոր լինի։ Ժողովուրրդները ինքնաբերաբարչեն կովի երկար ժամանակ, պետք Է նրանց ետեւում լինի կագմակերպողուժ»: Հազիվ թե այդ բառերի իմաստի մեծ մասը Անդրանիկին չէիճ վերաբերում: Բալց դա նա ընդունում Է ոչ որպես ճանդիմանական մի ակնարկ եւ ոչ Էլ ուղղակի Բասցեագրումիրեն: Դա փաստն Էր, որը նրան գուցե թե տվյալ դեպքում բոլորից շատ էր հուզում եւ տանջում: Եվ նա միջամտում Է սկսված բանավեճին: Իսկ ո՞վ Է ասել, թե եթե Զանգեզուրը խաղաղ մնա եւ քայլ չանի, Ադրբեջանըինքը չի նախաճեռնելու: Անդրանիկըփաստի խորքն Է մտնում: Արմատն Է մատնանշում: Այսօր մի կռիվ մեկը կսկսի, վաղը՝ մյուսը: Կռիվն ինչո՞ւ Է սկսվում, ինչո՞ւ պետք է վաղը այլն սկսվի: Որովճետեւ այն աչքը, որ ակնապիշ զանգեզուրյան Բողի ու ջրի վրա Է, արցախյան գլուղերի ու քաղաքների վրա, կարծես թարթիչ չունի, սեւեռուն, անդադար նայում է եւ սպասում Է զավթելու Բարմար վայրկյանին: Առանց ալն Էլ ալդ աչքի տիրոջը թվում Է, թե շա՛տ Է Բամբերել ու ձգձգել: Եթե ճանգամանքները ներեին, ասում Է Անդրանիկը, Ադրբեջանը ԶանգեԷ. զուրը գրաված «ճերմըկցած կը լիներ»: Ուստի, նա ճաստատում այո՛, գլխավորը տվյալ պատին մարտնչող ուծի կազմակերպումը պետք Է լինի, իսկ դա «մի Ռոգիով չի լինի... Ադրբեջանըմոբիլիզաւցիա կընե եւ մի ամիս ճետո կճարձակի Զանգեզուրի վրա»: Պետք Է որ այս խոսքերից ճետո ներկաների ԲայացքըԱնդրանիկի կողմից իրենց կողմը բեւեռվեր: «Մի Բոգով չի լինի»: Պարզից Էլ պարզ Էր: Աճա աս պատից նիստում քննարկվող ճարցի բնույթը փոխվում է: Հենց ճիշտ ալդ պատինՌնչում Է ելուլթ ունեցող տեղացու ներքին պահանջը, որը թաքնված մի անճանգստության դեմ Էր. Ժողովուրդըվտանգի պաճին ամեն ինչ կզոճի, կսկսի, բայց դրանից Բճետո այլեւս զորողության չի գնա, որոշեք այնպես. ոո անհաջողության դեպքում «մեզ չմեղադրեք»: կովի»:

:

-Է

`

--

Հավանաբար վճռին սրտատրոփ

սպասող

ժամաճակը թանկ Է, թե սկսվել առանց.այս Քիստի էլ լուծված է եղել.

թե ալեւ

Է

Շիրինլանին թվացել

Է,

երբ ճարցը քաշքշուկը,

--

«Եղել Է Զանգեզուրի Մամագումարիորոշումը՝ գնալ դեպի Ղարաբաղ: Այլեւս պետք չէ ճգճգել քննարկումը. «պետք Է փորձել եւ կատարելերկու գործողությունն Էլ»: Շիրինյանը գտնում է, որ նիստը իրավասու չէ ճամագումարի որոշումը վերանայելու: Ուրիշ բան, եթե խոսք գնա գործը լավ նաեւ պատշաճ արդլունքը ապարքովելու մասին: խապատրաստելու Արցախցի Հովակիմ Ստեփակլանըդառնում Է քիչ առաջ Անդրանիկի ասած խոսքին, թե՝ եթե երկու գործողություննԷլ չի ձեռնարկվելու, ապա ինքը, Անդրանիկը, Զանգեզուրից կճեռանա: Իր Բաջորդ բառերի առաջին կեսը արցախցինասում Է դեմքով դեպի Անդրանըկը, երկրորդը՝ դեպի Զանգեզուրի ներկալացուցիչները։ Զորավարը Ջանգեզուրից չպետք Է Բեռանա, իսկ Զանգեզուրն էլ պետք Է ապաԲովի Ղարաբաղի թիկունքը: Շիրինյանը եզրափակումէ՝ Արցախ գնալու մասին Զանգեզուրի Բամագումարի վճիռր մնում Է անփոփոխ: Որոշվում Է ճեռնամուխ լինել առաջին գործողության կատարմանը, բացել ճանապարհըմինչեւ Զաբուղ":

Սրցախի շրջաններում ստեղծված Լուրերը տեղ Էին ճասնում։ էին ճամաշրջանային զիճվորական Բենակետեր, որոնք իրենց ուժերն էին ի մի բերում: Այստեղ Էլ նրբություններ կային։ Ջանգեգուրցիների նիստից ժամանակ անց նրանք Բարց Էին տալիս. անցումը Զաբուղով սկսել անմիջապե՞ս, թե՝ տասը օր ճետո։ Անդրանիկը, որ կարող Էր ու պատրաստակամ անհապաղ շարժվելու, Բանգամանքներընկատի առնելով, նախընտրումԷ տասը օր Բետոն: Արցախցիքտարակուսում էին, թե սկսելու, թե օրվա ճարցում լիակատար միասնության էիՆ Ռանգում,թեեւ մարտի պատրաստ առաջապար ուժեր կային, որոք վճռականքալլերի են դիմում։ Բնորոշ Է Դիզակի օրինակը: Շրջանի ռազմական գործի ճրամանատարները Շուշի թուրքերի մտնելուց հետո առանձնացել եւ Հադրութում ստեղծել են իրենց մշտական նշանակելով մարտի պատզորքը, տեղերում ճամապատանխանմորեն րաստ պաշտպանականկետեր: Դիզակցիք այն կարծիքին Էին, որ ոչ միալն իրենց, ալլեւ մյուս շրջաններում Էլ բոլորը տեղերում պետք Է 1 Ըստ

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 370, արձանագրության,

ց.

1,

գ.

34, թթ.

1--3:

ունենային իրենց զինված ուժերը եւ Բույսը դնեին ոչ թե դրսի, ալլ «իրե՛նց զենքի եւ լավ կազմակերպությանվրա»: Դիզակցիք կապվում են Վարանդայի, Խաչենի ու Ջիվանշիրի շիջանների հրամանատարներիճետ եւ «ամեն ջանք գործադրում» բնակչության ոգին բարձրացնելու, դիմադրությունը կազմակերպելու Բամար: Բայց դարճլալ բոլորն արվում Էր Անդրանիկի գալստյան բանավոր բերված խորհուրդներով ու Ռուլսով, նամակներով ու

ցուցումներով:

Էին սպասում Անդրանիկին: Անքամբերությունիցթյուրիմացություն էր ծնվում: Պատաճում Էր, որ սահմանի կողմից Ռրացազաձգության ճայներ Էին լսվում: Մի անգամ էլ, կարծելով, թե Անդրանիկի զորքն Է գալիս, դիզակցիք իրենց ուժերը շտապով կենտրոնացնում են այդ կողմում: Տեսնելով, որ ոչ մի զորք էլ չի երեւում, ինթնակամ քայլերի են դիմում մոտակայքի մարմեդական նրանց ոտնձգությունները գյուղերի ռազմամոլներին սաստելու եւ կանխելու ճամար: Հետո սուրճանդակը նամակ Է բերել, որն Լլ ուշ Է տեղ Բասել։ Ապա գալիս են Անդրանիկի Բինգ սուրրանդակ եւս: Դիզակից նրանց ուղարկում են Վարանդա, որտեղ Սոկրատ բեկ Մելիք-ՇաճնազարյաննԷր, նրանց նճուլնպեստեղեկություններ Բաղորդելու։ Այ ընթացքում դիզակցիք մի ամբողջ շաբաթ կազմ ու պատրաստ նպանսելեն ճրաճանգի։ Եթե ալն տասն օր առաջ լիներ, կարող Էին ալդ օրերին Էլ սկսվել ոչ միայն Զաբուղն անցնելու, այլ դեպի Շուշի առաջ գնալու գործողությունները:Թեեւ Բամոզված ենք, որ դրանից ճետո Էլ ծագելու Էին նոր դիրքերում ամրանալու, ստեղծված զոր վիճակը ամրապնդելու եւ դրա Բարատեւումնապարովելու ոչ պակաս կարեւոր, ոչ պակաս դժվարին ճոգսերը: Արցախցու համար պատմության նոր էջ Էր բացվելու: Իրենց Բամար մեծ քանակությամբ ոազմամթերք կուտակելուց բացի, դիգակցիք օգնել էին նաեւ Վարանդայի գյուղացիության զինմանը. «Դիզակը միանգամալն ապատով է» նեւ ի վիճակի «երկար ժամանակ ռազմական գործողութլան»'չ-զեկուցում Էին ԱնդրանիՍա կին Դիզակի Բրամանատարները: մի եզակի փաստ չէր: Դանակը բոլորի էլ ոսկորին Էր: Պատմականշրջադարձի ալն օրերն էին, երբ չորս կողմը Բասունացած ու խմորվող ԲարցերԷին։ Սպասելի ու անսպասելի, Բուսադրող եւ Բուսալքող լուրեր էին գալիս մոտ ու Բեռուներից: Պատերազմն ավարտվել է, Թուոքիան զինադադար Է ստորագրել, ճիաԺամ-ժամ

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1,

գ:

38, թ-

14--12:

ժարվում Է իր գրաված տիրույթներից, Ռուսաստանը,չեղյալ Բռչակելով Բրեստ-Լիտովսկի պալմանագիրը, պարանջում Է, որի թուրքերն իրենցզորքերը ետ քաշեն մինչեւ պատերազմի սկիզբը եղած սահմանը': Թուրքերի զորքերը երկրամասից ետ քաշելուն զուգընթաց Անդրկովկասը դրվում Է Անտանտիտերությունների ռազմական վեներքո, իսկ Բաքուն Էլ Ռոչակվել Է որպես նրանց "րաճսկողության Քամերկրամասային զինվորական ներկայլացուցչության նստավալր: Հալտնի է դառնում, որ Բաքու Է ժամանել ալդ ներկայացուցչության ղեկավարգեներալ Թոմսոնը: Ալս ամենը Արցախին օգնելու մասին Զանգեզուրի եւ Անդրանիկի վճիռներին զուգընթաց: Նույն այդ դեպքերի միջոցին Է իր նամակը գրել Դիզակի Բրամանատարըեւ շտապեցրել Անդրանիկին. «Ամբողջ Դիզակի, նուլնիսկ ամբողջ ՂարաբաղիԲալ ժողովրդի ցանկություննԷ, որ Դուք անցնեք մեր երկիր»: Ի՞նչ ստացվեց: Անդրանիկին արցախցիք սկսեցին Բրավիրել եւ իրենք Էլ նրան օժանդակելու պատրաստության նվիրվեցին այն ժամանակ, երբ Անդրկովկասումթուրք-գերմանական ուժերն Էին Ռարճակվողն ու զորեղը: Բալց տեւական ընթացքում նրանք պարտութուն կրեցին եւ համաշխարային պատերազմում ճաղթած դաշճակից (Անտանտի) տերությունների ներկայացուցչությունը ճաստատվեց Անդիկովկասում:Թուրքերը քաշում են իրենց զորքերը ե՞ Ադրբեջանից, եղ Ղարաբաղից, եւ երկրամասի մլուս վայրերից: Անդրանիկը քաջալերվում է: Քաջալերվում են նաեւ արցախցիք: Քաջալերվում Է նաեւ Հալաստանիկառավարությունը: Բոեստ-Լիտոմսկի պայմանագիրը, որի մասին ասվեց, դեռեւս սեպտեմբերին էր Ռուսաստանի կառավարությունը չեղյալ ճայտարարել: Նրանով Ռանձնրված Բողերից եւ հետագայումԱրեւելյան Հայաստանիգրավված մյուս տարածքներից թուրքական զորքերը ետ են քաշվում: Արցախում ամրապնդվումեն ինքնիշխանությանմարմինները, Բալությունը իր պապենականհողի վրա Ադրբեջանի գերիշխանությունը Բաստատելու դեմ վճռական ելույթի է պատրաստվում, Բուլսով, որ Բեռու չէ

կճասնի ժամանակին: Վերջապես, նոլեմբերի 20-ին:, Անդրանիկը ճամփա Է բռնում ՕՇուշի: Նրան ընդառաջ Էր գալու Վարանդալի ինքնապաշտպանական զորքը՝ Սոկրատ բեկ Մելիք-Շաճնազարյանիճրամանատարությամ Զորքը լուսը դեռ չբացված, ժամը 8-ն անց կեսին, շարժվում Է ուղիղ դեպի Զաբուղի ձորը, ուր նրանց դեմ ելնում են թաթարական

Անդրանիկը,որ

նա

2 Ս. Վրացեան, Հայաստանիճան«ա.ճարուածողվորամասը», էջ 135--138: " 1958. 310--811: Բ., Նոր տոմարու|: էջ րապեւոութիւն,

զինված ուժերը՝ թուրք ասկյարների ճետ միասին: Օրագրողըվկայում Է, որ նրանք մարտի կազմ ու պատրաստ Էին, ուրեմն, նախապես տեղյակ սպասվողին: Մինչեւ Բաջորդ ուշ գիշերն Է տեւել մարտը եւ երկու կողմերի ճամար Էլ ոչ առանց զոների: Անդրանիկնիր զորքի տանում Է ձորի տարբեր հատվածներով, եւ բոլորում էլ Բաջորդ օրը վերսկսվել Է կռիվը: Դեկտեմբերի1-ին, շարունակելով կռիվը, զորքը ձորից առաջ անցնելով գրավում.Է ճանապարհի ադրբեջանաբնա Գյուղերը: Դրանից ճետո դեպի Շուշու կողմը գլուղերը Ռայաբնակ Էին, ճանապարճի՝դլուրին ք: Ադրբեջանականկողմը տագնապալից Բեռագիր Է ողել իր կառաէլ՝ ուղղակի վարության ղեկավար Ֆաթալի խան Խոլսկուն, սա գեներալ Թոմսոնին. «Զանգեզուրի գավառում հայերը Աճդրանիկի գլխավորությամբ անխնա բնաջնջում են մարմեդականներին... որոնք զուրկ են որեւԷ պաշտպանությունից:Խնդրում ենք շտապ եւ արագ միջոցներ ձեռք առնել»: Եվ ապա՝ «Անդրանիկը5000 զինվորի գլուխ. անցած երրորդ օրն Է պաշարում Է Զաբուղը, որպեսգի անցնի Շուշի... Աղերսում ենք, գոնե ալժմ անգլիական եւ ամերիկյան կառավարությունների ուշադրությունը դարձրեք դժբախտ Ջանգեզուրի վրա»-: կարծես թե մինչ ալդ անուշադիր Էին եղել։ Եվ ինչո՞ւ Է Զանգեզուրը «դժբախտ» անվանված: Արդտոքնրիա՛Բամար, որ մաճմեդաեն» կաններն այնտեղ «տուժում քրիստոնյաների ճալածանքներից: Դա չէ միտքը, այլ ալն, որ Զանգեզուրը ադրբեջանական Բող Է ու

ադրբեջանցիներիայդ սեփականության վրա տուժում են Թոմսոնին ա՛լդ պետք էր տառապում ալդ սեփականատերե՛րը: անել եւ այդ «ճշմարտության» ընմբոնմանը բերել: Լավ կլիներ, ինարկե, որ ոչ մեկի արյունն Էլ չԲոսեր: Դուռ-դրկից ժողովուրդներ Էին, ճռաշտու խաղաղ պետք Է լինեին: Ալնպես Է մաճմեդական կողմը չԷր, նախաներկալացվում,թե նախաքարձճակը ձեռնողը՝ Ադրբեջանի կառավարությունը: Երեկ չէ՞ր, որ Ջեմիլ ՋաՌիդ բելի գլխավորած զորքերը մտան Շուշի եւ անխնա կոտորեցին քաղաքի, մոտակալթի գլուղերի անզեն, անպաշտպան հայությանը: Այն ժամանակ ինչո՞ւ չէր կառավարության ղեկավար Խան Խոլսկին ականջներից Բանում խցանները: Թե՞ ճեռու էին այդ վայրերը, ժողովրդի ճիչն ու աղաղակը տեղ չէին հասնում: Կամ գուցե՞ Բայերի մաճն ու կոտորածը ոչ մար Է, ոչ էլ կոտորած եւ ալդպես Է ալլաճի ու կամքն կարգը: Դժբախտություններիարմատը ուրիշի . Բողերը զավթելն Էր ու լուրացնելը: երկիր

եւ

ու

«...ճարուածող վորամասը», էջ 146--152։

«Մշակ»

ԻՐ257,

թ.:

Զուր չի անցել Խան Խոյսկու աճազանգը: Թոմսոնն անտապաղ սթափվելԷ եւ Բիշել իր ճախճիների եւ ճենց ալդ օրերի իր ճայրենիքի կառավարության ղեկավարների օրինակը: Ինչպե՛ս կարելի Է ճգճգել... Եվ դա որպես փաստ Անդրանիկը իր պարտքն Է ճամարել հայտնել Զանգեզուրի թե Մալ, թե թաթար բնակչությանը 1918-ի նոյեմբերի 23-ին (դեկտ. 6-ին) Բրապարակած հատուկ թերթիկով. «...Օուշի իմ գնալը կանգնեցվել է Բաքվում դաշնակից զորքերի գեներալ Թոմսոնի որամանով: Այդ ճրամանը ճենվել Քրամանատար Է Ադրբեջանի կառավարության նախագար պ.-ն Խան Խոլսկու պընդման վրա»: Ալդ ճրամանը, շարունակում Է Անդրանիկը, իրեռ. եճ ճանձնել անգլիական բանակի կապիտան Սկուերը եւ ֆրանսիւսկան բանակիկապիտան Կասվիլտը':Ըստ ալդմ էլ, կանգնեցնելովդեպի տեսակի ռազմական Շուշի իր երթը, դադարեցրել Է իր «ամեն Գործողությունները»։ Այդպիսին Էլ եղել Է Անդրանիկի պաճանջը Զանգեզուրի Բալ եւ մարմեդական բնակչությունից, զգուշացնելով, "որ եթե կրակոցներ լինեն, ապա մեղավորները կպատժվեն պատերազմական ժամանակվա օրենքների ճամապատասխան: Այսինբն Թոմսոնի ամեն մի խոսքին Անդրանիկը ճավատ Է ընծայում եւ ինքճ "էլ իր ճերթին, ի տես բոլորի, պաճանջում, որ պարտաճանաչ գտնվեն, քանի որ... տրված են արցախցիների ցանկությունների "կատարման Բավաստիերաշխիբներ՛: Համենալն դեպս այդպիսին Էր է, նրա Բամոզմունքը: Օիշտ Ճուլն օրը, դեկտեմբերի 6-ին, Անդրանիկը Կապանի, Սիսիանի, Մեղրու, Ղարաբաղի թե Բայ, թե ադրբեջանական ազգային խորհուրդներին շրջաբերական նամակ Է ղել արլունաքեղության ամեն մի քայլի ճամար խիստ պատասխանատըվության կանչելու մասին: Եվ Բատուկ ընդգծվում Է, որ Թոմսոնը ադրբեջանական եւ թուրքական զորքերին ճրամալել Է դադարեցնել ռազմական գործողությունները, իսկ իրեն՝ այլեւս ջանք չգործադրել Ծուշի գնալու: Եվ ես խոստացել եմ, ճրապարակում Է Անդրանիկը, ասես որպես անձնական օրինակ, շեշտելով, որ ալլեւս չեն լիի նման գործողություններ, քանի որ Բաստատ ճամոզված է, որ դրա ճարկը չի լինի։ Նորից այս շրջաբերականի թուղթը ուղարկում Է տեղերը ճամապատասխան անձանց ստորագրել տալու եւ ամուր պաքելու ալն որպես իմացած լինելու վկայություն:: Անդրանիկիօրագրողն էլ Է առաջ գնացող զորքի մեջ եղել։ Տեւել է, որ դեկտեմբերի2-ին մեքենալով եկել են Թոմսոնի սուրճանդակ1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

Վո», ԻԵՉ221, 15(2),

12.

ց.

1, գ. 5Ն թ:

թ.

3 ՀՀ

նաեւ՝ «Կավկալսկոլե սլո2. Ն. տ., ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 50, թթ. 9--10: 8Ս7

13:

ները եւ նամակը Ռանձնել Անդրանիկին: Բերող անգլիացի եւ ֆրազ. սիացի քաղաքակիրթ սպաները տեղեկացնելով, որ դադարեցված, զինադադար Է կնքված, ասել են, որ այս կռիվն էլ իմաստ չունի, քանի որ բոլոր Ռարցերըխաղաղ կերպով լու, լուծում են ստանալու դաշնակիցներիկողմից: Թոմսոնի նամակը Էլ Անդրանիկից պաճանջում էր՝ «կասեցնել առաջխաղացությունը,-գրում Է օրագրողը,-սպառնալով, որ... զինադադարի այդպիսի խախտումը թշնամական ակտ պիտի նկատվի դաշնակիցների դեվ եւ ճետեւաբար իր դեմ պիտի գտնե դաշնակիցներիդիմադրությունը»: Փաստորեն այդ պաճից կռիվը դադարեցվում է: Սուրճանդակները Ռաջորդ օրը վերադառնումեն, իսկ դեկտեմբերի 4-ին Անդրանիկն Է իր բանակով ետդարձի ճանապարոըբոնում՝ ամսի 5-ին ճասնելով

պատերա

քննարկ

Գորիս: Այս

Մեկը, որ Թոմնոնն Էր, Բուսադրում վերադարձնում,մյուսը, որ Անդրանիկն Էր, Բամաճայնում Է ու ակնկալում: Մեկը երեսպաշտ խարերաԷր, մյուսը «միամիտ հավատացյալ»: Թոմսոնի արյունակից նախնիները՝ սկսած իր երկոի 1890-ական թվականների առաջին նախարար Գլադստոնից միչեւ տվյալ օրերի քաղաքական դեմքերը, խոստումների մեծ վարպետներ Էին: Եվ Թոմսոնի ալս խոստումը, որ եղավ գործի կիզակետում, անորաժեշտության եւ Բնարավորության Բենց անկրկնելի ճարմար պատին, երկու բաժին ուներ: Առաջինով պաքանջում Էր, երկրորդով խոստում Էր տալիս: Պանանջը գեներալական ԲրամանԷր, խոստումը՝ դիվանագետիշողոքոիթություն: Երկուսը միատեղառընդմիշտ ջրի երես Բանեցին Բալ ժողովրդի Բասցեինանգլիականկառավարիչների տասնամյակների վեր զղջմտանքի, ցավախնդիրճառերի, խոստումնալից Բուսադրումների,երբեմն Էլ առերեւույթ գործնական վճիռների երկդիմի, խաբեբայական, նենգաշար եւ, վերջին Բաշվով, թշնամակողմ Էությունը: Պետք Է կարդալ, վերստին ընթերցել եւ բառ առ բառ խորամուխ լինել, թե Բռետորականխոսքի ինչ Բոլակա՛պ նմուշներ են Մեծ Բրիտանիայիառաջին նախարար Գլադստոնիճառերը, ինչպիսի՛ Բուսադրումներ,ներքին խոր տառապանքի՛ արտաճալտություն: Սուլթանը ճնշում Էր ու ճալածում, իսկ Բայության մեծ բարեկամ Գլադստոնըճառեր Էր ասում: Հե՞շտ էր ճառեր ասելը եւ խոստումներ տալը: Թոմսոնը Գլադստոնի ճետնորդ աշակերտն էր: Մի տարբերությամբ, որ Գլադստոնը Բրամաններ չէր տալիս ճալերին, ցուցումներ չէր կատարում: Նա ողբում էր Բայոց վիշտը, զայրանում Է

Է արցախյան երթի վախճանը: ու

ետ

«««Ճարուածողպլորամասը»,էջ 154-159:

կոտորում քաղաքակրթությանսկրզբռափուլի ճիմնադորներից մեկին՝ ճայ ժողովրդին: Աղերսագին ողբում Էէր։ Թոմսոնը Բրամալում Էր՝ զորքերդ ետ քաշիր, ճալ ժողովո՛ւրդ, խաղաղությանվեճաժողով կլինի, ճարցերը կլուծվեն: Ի՛նչ կարիբ նա զենքի: Պատմությանը Բալտնի չԷ, թե ինչպես կվարվեր Գլադստոնը, եթե Սասունի Բալերը, երկրի մլոս գավառների Բայերը զինված լինեին մինչեւ ատամները եւ ջարդեին թուրքական զորքերին: Իմանալու փաստ չկա, բայց կռաճելու ճիմք կա: Գլադստոնը ուժ էր: Ուժը ուժի կողմն Է: Ուժը ոչ ռոմանտիկան Է, ոչ ոգեւորությունը: Ռոմանտիկա ու ոգեւորությունը անձնուրացության ճատկանիշներ են, որոնցից ծնվում են ճերոսները: Հերոսը պարտադիր կարգով ճաղթողը չէ, այլ շատ աճախ իր քաջությամբ մարդկությանը Բմալողը: Երկար է այս փիլիսոփալությունը: Թոմսոնի դեմքը, իր ապուպապերով Բանդերձ, պարզ է: Նա իր մի Բեռագոով իր նախնիներին էլ գերեզմանից ճանեց եւ պատմության դատի առաջ դուրս բերեց: Դատն Էլ, մինչեւ այսօր, Է, անդատաստան որովճետեւ դարձյալ «փիլիսոփալություն» Է. մեկն այսպես Է ասում, մյլուսը՝ այլ կերպ: Անդրանիկիխնդիին առաջ գնալն Էր։ Նա պետք Է հր զինվորներին առաջ տաներ դեպի մահու եւ կենաց կոիվը: Ռր գնար, անպայման Շուշի կմտներ, եւ կմտներ առանց մեծ արլունաքեղության: Պետք Է, որ դրանից նա չվախենար: Բարդություններըմուտքում չէին լինելու: Եվ ալնուամենալնիվ պետք Է շարունակեր իր քալլքը դեպի Շուշի, որն առջեւում Էր եւ կողքի բարձունքից կարող Էր տեսնել: Անդրանիկը պետք Է առաջ գնար: Իսկ Թոմսոնը, Ադրբեջանումտեր լինելով, վերջին ճաշվով, իր գաղութատիրականնկրտումների ճլու-Ռնա-զանդ ծառան Էր, նա՛ Էլ պետք Է սպառնար Անդրանիկին, որպեսզի Բաքվի նավթի բուրմունքը ավելի լալն տարածվեր Լոնդոնի ւիողոցներում: Եթե մի փոքր ավելի առաջ գնար՝ լիովին պարզ կդառնար գնալ թե չգնալ: Բայց պարզ կդառնար ոչ թե Անդրանիկին,ալլ քաղաքագետների ա՛ն սերունդներին, որոնք անդրանիկյան պատմության այս էջերում Բարցական են դրել. ինչո՞ւ Անդրանիկը առաջ չըգնաց: Զգնաց, որովճետեւ Բետեւանքը նրա աչքերի առջեւում Էր, ալդպես Էր նա տեսնում եւ ալդպես Էր նա զգում պարն ու սպասվելիքը: Շուշում էլ են տարակուսներ եղել Անդրանիկիգալու նկատմամբ: Սնարլուն քաղաքականության կողմնակիցներ կային: Սա նրա առջեվում Էր: Ավելի զորավորը նրան թիկունքից քաշողն էր, ալն, որ երեվանյան կառավարությունը դեռ չբացված խաղաղության վերաժողովում Բարցը շաճած Էր տեսնում եւ ուժի մասին, այն էլ հեռավոր այս ՉԳ «ԱԱռսոուլնիլ» էր, որ սովթանը ճալածում էր

ու

Փալրամասում, լսել չէր ուզում: Հետո ի՞նչ: Միալնակզինվորըքի՞չ է պատաճել, որ մարտի գնա: Պատաե՛լ է: Ապա ո՞վ Էր Անդրանիկը երբ Շապինկարաճիսարի բարձունքի վրա, իր քնած քուլրերի տան կտուրներին իր դաշուլնին ու ճհրացանինփաիված պաճակություն Էր անում, Առաքելոց վանքում ո՞վ Էր ճայ երբ մի ճարլուրլակզինվորով պատսպարված մարտնչում էր տերության կանոնավոր զորքի դեմ, "ո՞վԷր ալն կեսգիշերին, երբ իր տղաներինդուրս Էր բերում այդ բանակի մարտի պատրաստ շարքերի միջով... Այստեղ Էլ, ՋանգեզուրԱրցախ ճանապարճին, կարող Էր Անդրանիկըառաջ գնալ եւ վերջին պատին ծուղակից դուրս գալ: Անդրանիկի «մեղքը» այդ ծուղակին "ընդառաջ չգնալն Է, այլ ոչ թե վերադարճը: Եվ զուր Է, որ դժկասները նրա դեմ նրա վերադարձերը չեն ճաշվում: Հենց միալն այդքան «վերադարձերը», առանց Էության մեջ խորամուխլինելու, բավական են ուզածդ մեծաբանակ զորավարին նսեմացնելու ճամար, Էլ ուր մնաց փոքրաբանակեւ անթիկունք մի Անդրանիկի: Նա այս անգամ պատմության փորձից Էր դաս քաղում: Առջեւում պատնեշ Էր դրվում, թիկունքը՝ բաց, առլուծասիրտ քաջերի սոսկ մի քանի զորախմբեր, տարակարծիք քաղաքականներ եւ դարնը շարունակ ,գերազանցապեսանզեն ու անբանակ քաջակորով մի ժողովուրդ: Ու դարձյալ ճնշում Է տարակուսանքի ձալնը. մեկԷ, զինվորը պետք Է առաջ գըճար, քանի որ պատմությունը ավելի բարձր Է ճնչեցնում նառատակված ճերոսներիանունները: Բայց չէ՞ որ Անդրանիկըընդամենը երեկ էր թուրք ճրամանատար Նուրի փաշային ճիշեցրել անցած մարն վան ճանապարճները... Թոմսոնի Բրամանը եւ Անդրանիկի ետդարձը լրջորեն բորբոքեցին թե Ղարաբաղի, թե Զանգեզուրի թուրքերի ու թաթարների ճակաՌալկական հանդգնությունը: Մինչդեռ ճալությունը ըմբռնումով մոտեցավ խնդրին: Կապանիցտվյալ օրերի մի փաստաթղթումասվում Է, թե այդ ճամերաշխությունը «ճալյության ճամար խիստ ուրախալի էր: Հուսերով լցված, ճայերը գյուղերում աշխատում են ընդլուր» Ռարումների տեղիք չտալ: Նրանք իրենց մոտ Անդրանիկի գտնվելը եւ այն, որ Թոմսոնը ոչ թե անձապաղ զորքեր Է շարժել Անդրաճինի դեմ, այլ ընդամենը մի ճեռագիրէ ճղել, եթե ոչ ճարցի լուծում, բայց անպայման լուծման կարեւոր պալման են ճամարում: Այս մի կողմից, մյուս կողմից՝ թուրքերի ու թաթարների քաղաքական աշխուժացումը:

իր

`

Նման իրավիճակումԹոմսոնի ներկայացուցչությունըՂարաբաղի

հայության տեղական իշխանությունների 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,ֆ.

370, ց.

1,գ.

51:

Բետ

նրանց մերձենալու

պաճանջներինկատմամբ Ռոգատար լինելու որոշ քայլեր Է կատարել, թեեւ դրանք, որքան էլ նպաստավոր, վերջին հաշվով ճձեւականություն Էին: Շուշու անգլիական միսրան հրավիրել Է Դիզակի եւ Վա-

բանդայիքաղաքացիական

ու ռազմական լիազորներին եւ մանտեղեկություններ վերցրել շրջանների բնակչության, ալդ իամասն զինական որը գրեթե ամբողջապես Բալեր էին, տնտեսական ու դրության մասին: Հայության ներկալացուցիչները բացարալտ ասել են, որ իոենց շրջանների ժողովուրդը դեմ Է Ադրբեջանիկառավարությանը ենթարկվելուն, չնայած նրան, որ Շուշու եւ Ասկերանի վերաբերյալ անգլիական ներկայացուցչությունը Բակառակ կարծիքի Է եղել, այլն է՝ առժամանակ ճպատակեցնել Ադրբեջանին: : ՂարաբաղցիրքԱնդրանիկի ետ դառնալով նրա Ղարաբաղ գալու հարցը սպառված չեն համարում: Նրանք գտնում են, որ լավ կլինի, եթե ԱնդրանիկըԶանգեզուրից գա Բաստատվի իրենց երկրում, Խանբենդում եւ Հադրութում, ուր կային զորանոցներ, որոնք ռուսական բանակի մեկնելուց Բետո պարապ Էին եւ Անդրանիկը կարող Էի իր զոիքերը տեղավորել, որից ճետո այլեւս Ադրբեջանիճամար Էլ Բեշտ չէր լինի, ըստ հրավիրողների, Անդրանիկին դուրս մղել ալնտեղից: «Զեր եւ գեներալ Թոմսոնի ճեռագրի համագայլնմենք վաղուց դսղարեցրել ենք ընդճարումները թուրքերի Բետ»,-- գրել եղ նտան: Բայց դա կարճատեւ Է եղել եւ ավելի շատ ցանկություն, քան իրականություն: Դեկտեմբերի 20-ից ճետո մաճմեդականների զինված Պժերը շրջապատել են Խծաբերդ, Հին Թաղլար եւ Խանաձոր գյուղերը եւ ճայլությանը կովի մեջ քաշել: Այդ մասին էլ Է Անդրանիկին նամակով Բալյտնվեյ. «տմարդի թուրքերը իմանալով, որ Դութ այլեւս առաջ չպիտի գաք, հարմար առիթ գտնելով» ճարձանում են գործել: Նամակի հմաստն այն Է, որ Անդրանիկը անգլիական ներկաացուցչության առջեւ կարգ ու կանոն ճաստատելու Բարց Բարուցեր-: Դրությունը մեղմելու նպատակով անգլիացիները շրջանների Ռալության ղեկավարներին որոշ աշխատանքների են ներգրավել. Բետեվել ճանապարհների ապատովությանը, պայքարել անիշխանության՝ դեմ: Հալերը պալման են դրել, որ կարող են, եթե իրենց երկրում մասին խոսք չլինի: Եվ օրինակ են բերել, որ մինչեւ իսկ Սդրբեջանոդ տաճիկ թուրքերր օրոք նրանք ոչ մեկի առջեւ չեն խոնարհվել: Անդրանիկը թեեւ հեռվում, դարճլալ Բույս էր եւ ոգեւորութլուն: Վարանդայիզորաց ճրամանատար Սոկոատը, որ քաջ ու անվարան մարտոկի նման ի մի էր բերում հի շրջանի ուժերը, այսպես Էր գրում Սնդիանոկին.«Եթե ես մի որոշ քայլ արել եմ Ղարաբաղումը, ես ինձ զգացել եմ ապաճով, որ իմ թիկունքում կա գեներալ-մայոր Անդրաճիկ։ Վերջին խոսքս է. հմ թեւերը կարող է կտրել միակ իսկ ճետո Դուք, եթե ինձմոռանաք եւ անուշադիր թողնեք ինձ»': Փաստաթղթերըդարճձլալալն են Բուշում, ոո Թոմսոնի Բեռագիին

աստված

1 Ն.

տ.,

ց.

1. գ. 40, թ. 4:

2 Ն.

տ.,

թ.

5:3 Ն.

տ.,

թ.

6:

շա

Անդրանիկի ականջ դնելուն ղարաբաղցիք ըմբռնումով են մոտեցել: Սրանում ամենաճամոզիչը Դաշնակցության Ղարաբաղի կենտրոնական կոմիտեի վերաբերմունքն Է: Ամենահամոզիչը, որովճետեւ Դաշճակցութլյո՛ւնն էր արտաճայտվողը: Գրավոր .գրվել Է «Հերոսապետ Սճդրանիկին» 1919-ի ՌԲունվարին.կոմիտեն «դիմում Է Ջեզ եւ կանչում Ղարաբաղ ճանուն վերջինիս 300 Բազարանոց ճայ ժողովրդի Ղիրկութլան»:։ Տվյալ կոմիտեն ինչպես իր կուսակցության Ոամահալաստանյան կենտրոնի եւ Հանրապետությանկառավարության տոնած քաղաքական դիրքորոշման, այնպես Էլ անձամբ Անդրանինի նկատմամբ նրանց վերաբերմունքին հակառակ քննադատում Է անզ1լիացիներին,որպես հակաբալկական գիծ վարողների: Եզրակացու"թյունը. «Ղարաբաղի ճայությունը կանչում Է Ջեզ եւ Դուք պետք Է

գաք»':

Գժտված Դաշնակցությանընդամենը մի կոմիտեն Է Բրավիրում: թող այդպես լինի՝ ընդամենը մի կոմիտեն: Երեւանում, կառավարության կազմում Էլ կային դաշնակցական նախարարներ, որոնք գործի շատից ելնելով դուրս Էին գալիս գժտության շրջանակներից: Համենալն դեպս ճաստատապեսալդ դիրքին էր խնամատարության նախարարԱլեքսանդր Խատիսյանը, որ չխզեց իր կապերըգեներալը ճետ նուլնիսկ ալն ժամանակ, երբ առաջին նախարար Էր: Խճնճամա-

Այո՛,

տարության նախարարը 1918-ի

դեկտեմբերի 14-ին պատասխան

նամակ Է գրել «գեներալ-մալոր պարոն Անդրանիկին»: Պարզվում է, որ Անդրանիկըդիմել, հարց Է բարձրացրել կառավարության 1սոջեւ, նկարագրելով Զանգեզուրի բնակչության ու իրեն ուղեկցող գաղթականության նլութական ծանր դրությունը եւ խնդրելով օժանդակություն: Ալ. Խատիպանը, խնամատարության նախարարը, Բայտնում Է, որ կառավարությունը Սիսիանի իր կոմիսարին 50 հազար ոուբլի Է

ուղարկել կարիքավոր բնակիչներին ու գաղթականներինբաժանելու համար: Սակալն նախարարը Բոգատար է գտնվել եւ միալն պաշտոնական գրությամբ չի բավարարվել: Ընկերական,ջերմ նամակ Է կցել ները ու շաճերը մո են»: Սա տեսակետ Է եւ դա Է ճշմարիտը: Ուրիշ «Սիրելի Անդրանիկին»։ Ցանկանում Է, որ լինի կառավարության եւ Անդրանիկի ճաշտությունը, ճատուկ ընդգծելով. «Մեր ցանկութլյունՂերն ու շաճերը մի են»: Սա տեսակետ Է, եւ դա Է ճշմարիտը: Ուրիշ բան, որ անձնականվերաբերմունքի եւ փոխոարաբերությանտատանումները կարող են նաեւ առօրյա մոտեցումները փոփոխել: Մեկը օրն Է, մյուսը՝ ժամանակը: Տեսակետներըբախվում Էին: Երբ Բարցը դժվար Է, ուրիշ կերպ անճնար Է: Բախումըպետք Է Բաշտությունեւ ուժ բերի: Ազատության 1 Ն.

տ.

տւ.

7-8:

ւվաշտոնաթերթիկի Անդրանիկի «աարպանվածը 1,

արտագրվածնէ: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 370,

ց.

գ.

43, թթ.

15--17:

վրա

ուղիների մասին բախվում էին նաեւ իրենց րսկ ղարաբաղցիների կարծիքները: 1919-ի փետրվարի 17-ին Ղարաբաղի Ջրաբերդ գավառի ժամանակավոր իշխանության ֆինանսական կոմիսարՀովճաննես Առաքելյանը նամակէ Բղել Հայաստանինախարարներիխորորրդի նախագատին:։Կոշտ Է գրել. «Միանգամալն պարզ պիտի լինի Հալաստանի Բանրապետությաննախարարներիպարոն նախագահին ու նորա կառավարութան բոլոր շիջաններին, որ Ղարաբաղի Ռալությունը վճռել Է մինչեւ գլխավոր

դատավորի,

ալն

է՝

եվրոպական

կոնֆերենցիայի, վճոին սպանել եւ ինքն իրեն կառավարել: Քաղաջական տեսակետից նա, Լեռնատալաստանի ճԲայությունը, որը 66

տոկոսն է կազմում, ապժմ ժամը չէ ճամարում իիեն Հայաստանի անբաժան մասը Բամարելու»: Սա ժամանակավորապես, այ ոչ ընդմիշտ: Համբերել արլունաքեղուճամար: Բայց թյան տեղիք չտալու եթե Բուսերի չարդարացան, դարաբաղցու վճիռը ավելի քան անքողԷ լրնելու՝ «իսկ եթե այդ վրդողդ ճիռը լինի... հօգուտ Ադբեջանին, այն ժամանակ Ղարաբաղի ճհալությունը կանգնած կլինի ապստամԽԱՏԻՍՅԱՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ

բության շեմին, որի ԲՃետեւանքը ալժմ անկարելի Է նախատեսել»: ԽորամանկԹոմսոնը, ինքը նշանակված լինելով տիրակալ, շողոքորթում էր Ադրբեջանիկառավարությանը, շատ էր ուզում նրան դուր գալ: Դրա արտատալտություններիցմեկր եղավ Ղարաբաղը Ադրբեջանի ենթակալությանը ճանձնելու գոիծողութլուններին ճրա եռանդուն աջակցությունը: Ալդ ձեւով հոչակվում Է ադրբեջազցի բժիշկ Խոսրով բեկ Սուլթանովին միատեղ՝ ե՛ւ Լեռնալին Ղարաբաղի. ա

եղ

Զանգեզուրի գեներալ նանռանգապետնշանակելը: Բոնակցում՝

ցերեկով, ինքնագլուխ կերպով, ուրիշ տերության ճերկալացուցչի ճովանավորությամբ: Արմատը պետք էի ամրապնդել, որ ճլուղր դայար լինի: Զանգեկարծոքին էի Անդրանիկը: Միալնակ, զուր մտնելու սկզբից էլ ադ առանց Երեւանկ Զանգեզուր չէր կարող լինել, առանց Զանգեզուրի՝ 'ճաստատուն Երեւան: Նա գժտված էր մարդկանց Մետ, նաեւ կառաօրը

1 Հ.

Ադաքելյան, նշվ. փաստաթուղթը,

ն.

տ.:

վարության կազմի, բայց ոչ պետականության հետ: Եվ գտնում Էր, որ Երեւանը պետք Է ընդառաջ գա, թիկունք լինի Զանգեզուրին։

ԱճդրանիկիԶանգեզուր մտնելուց

Բետո

շատ

անգամներ են Զանգե-

զուրի Կենտրոնական ազգային խորճրդի գրություններն ուղարկվել, եւ սուրճանդակներըգնացել Երեւազ: Հերթական նամակն Է 1918-ի

դեկտեմբերի 20-ին Գորիսից Երեւան՝ «Հանրապետությանպարան. նախագաքին» ճասցեագրվածը. «Առա քանիերորդ անգամ Է, որ խորճուրդս իր ներկայացուցիչն Է ուղարկում Բանրապետությանմոտ, պառզելու ալն քաոսալին վիճակը, որ ունի ներկայումս Ջանգեզուին»: Ծիշտ է. «Շնորճիվ գեներալ-մատր Անդրանիկի ներկալության կռիվների Բաջող ելքի եւ քաղաքական անցքերի փոփոխությանց... մենք ներկայումս ազատ ենք որեւէ սպառնացող վտանգից եւ բացի ճանրապետությունից ալլ պետություն չենք ճանաչում», բայց պետք Է նաեւ, որ «Բուսադրելու եւ թեւավորելու նպատակով»«մի քայլ էլ արվի ճանրապետությանկողմից»: Եվ ճստակ բերվում Է Անդրանիկիկարծիքը, որը նա հռչակել Է խորճրդի նիստում. «Ինչպես ուրիշ անգամ, նուլնպես եւ ալժմ գեներալը կրկնում Է, որ թող ճանրապետությունըիր ղեկավար ձեռքը, իր կառավարիչ մարդիկը: ուղարկի, իսկ ինքը անպալման Բեռանալու է»: Անդրանիկիմիտքը նրան գործակցող զանգեզուրցիներիմիտքն Է ու պահանջը, որ Հանրապետությունըպաշտոնապես վերականգնի

(«կցած Ռամարի»)Զանգեզուրի միավորումը Հայաստանին:Եվ դրա այնտեղ «ուղարկի Բամար խնդիր Է դրվում, որ Հանրապետությունը կառավարիչ ու առանց ուշացնելու»': Այս աճազանգն Է, որ անուշադրությանչի մատնվել եւ Բարկադրել է: 1919-ի Բունվարի 21-ի որոշմամբ Հանրապետության կառավաբությունը «Զանգեզուրիեւ Ղարաբաղիճալկական մասերում ժամանակավոր վարչություն հաստատելու» նպատակով ալնտեղ նշանակել Է Հանրապետության պետականկոմիսար, ի դեմս շտաբս-կապիտան Արսեն Շաճմազյանի: Հանրապետության կառավարությունըիր կոմիսարի տրամադրության տակ Է դնում համապատասխանգումար եւ

ժամանակավորվարչությանը գործելու ճանձնարարականԷ տալիս: Ձմեռ Էր, ցուրտ: Ալն, ինչ նախատեսումԷին գորիսեցիք եւ սինիանցիք, արդեն փաստ Էր. պարենիպակասը, բնակչության նլութական ծանր դրությունը: Ավելի ծանը Էր եւ անապաճով Անդրանիկի թե զորքի, թե վիճակը: Տրտունջներըբազմազան նի 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

Գան

ֆ. 199,

Կրավշրման փաստաթղթ .3Յ8

յասւտտան-Արցախ պետական յին Ղարաբաղ», 4-ը եւ 6-ը 7. 1989

թ.

թ.,

2Ն.

տ.,

թ.

փաստերնու «Եր. Երեւան», 10.

4: Նաեւ՝'

Հ.

Կ.

«Հա-

«Խորճրդա-

1989 թ.:

ծ90շ

էին: Կարող Էր սովը Բարվածել: Բնակիչներըայլեւս դժվարանում Էիճ պաքել իրենց զինվորներին

Բարկերի տակ, նեղվածք Էր, անդարմար: Էր, Սիսիանի, որ Լինում Կապանիկամ Գորիսի գլուղացին,դարձլալ իր ապրուստի Բամար, սուր կարիքից դրդված, ունեցած մի ապրանջը ուզում Էր տանել Օուշի վաճառքի կամ փոխանակության: Ալդ էլ է արգելվում Անդրանիկի Բրամանով. ամեն մի վաճառք կամ փոխաճակություն զանգեզուիցին պիտի Բամաձալնեցնիգլուղի կոմիսարի

ճեիբակալություԱռաջարկ էր նը'։ արվում, որ Անդբառճիկը ցրի իր բանակը եւ արեւմըտտաքալ զինվորների փոխարեն բանակ կազմի տեղացի, զանգեզուրքի. տղաներից: Սրա վրա պնդում էին զանգեզուրցի ե՛ւ Բալրերը,` ե՛ւ մայրերը: Առանց ալն էլ տղաները զենքի տակ էին, թեեւ բանակում չէին, առանց այն էլ նրանք պետք Է ե՛ւ տանը մնային, ե՛լ տանն էլ սնվեին, զենք էլ ունեին, փամփուշտ Էլ: Ինչ Էլ Անդրանիկը կտար, «այն Էլ կլրացներ պատրաստի բանակի կազմը: Անդրանոկին մնում Էր կամ Բամաձալնել տեղացիներ ցանկությանը, կամ երթի նոր ճանապաին ընտրել: Եվ իր վճռի մասին նա ճալտարարում Է մերճավորներին, գրում Է, ում որ հարկ էր համարում իր ծրագրերը ասել, ադեն փետրվարի կոց» որոշումն անխախտ Է, ես կանցնեմ Սիսիան եւ ավելի առաջ...»7: Նուլն օրերին Է Թոմսոնը տիրակալի ւ իրավունքով Բաքվից Շուշի. «Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի գեներալ նաճանգապետԷ նշանակվել բժիշկ Սուլթանովը, Ադրբեջաճի ներկայացուցիչը, նրան ընդունել որպես ալդպիսին»: Երկու բեւեռ ուներ Բեռագիրը՝ մեկը տեղեկացնում Էր, մլուսը՝ ճրամալում։ Առաջինում նա իր դերն ավարտել Էր, երկրորդը նոր պիտի սկսեր: Սուլթանովի գալուն Անդրանիկիմնալը պիտի խանգարեր, 1նդրաձիկի մճալուն՝ Սուլթանովի գալը: Թոմսոնը նոր դեր պիտի ստանձներ՝ Սուլթառովինվնասազերծել,որի գլխավոր պալմանը նա տեսճում Էր Անդրանիկիներկրից դուրս հրավիրելը: Սուլթանովը գլուտ էր: Նրան Բալտնագործելէին ադրբեջանակա: եւ անգլիական դիվանագոԲետադեմների ճալատյաց նենգությունը տության խորամանկությունը`միաձույլ: Սուլթանովը դրաճցից մեկը դեպս խոստովանել է. «Իմ խնդիրը ես կուլ տալով, մլուսը ՌԲամենալն համարել եմ բացառապես դիվանագիտական», առել է նա իր կառավարությանը ճղած նամակում, պաշտոնի անցնելուց ընդամենը մեկ որը ամիս անց: Եվ արա թե որն Է եղել ալդ դիվանագիտությունը, "ճետ, Բակառակ դեպքում սպառնալու Է երեքամսյա

«Իմ

եռագրել

1 Տես 2Ն.

Գազի

«Հայտարարություն» 38, ֆ. 199, 1,

տ.

ց. գ.

թերթիկը, ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 370,

ց.

1, գ615

ճա վարել Է իբրեւ թե Արցախի Մալ բնակչությանը խաղաղեցնելու, իրակաճնում՝ծնկի բերելու ճամար. նախ շոշափել հալերի հարաբերությունները: Ասես իմանալով ալդ, ճեղինակավոր ճայերը նրա Շուշի ժամանելու պաճին, չնայած հատուկ կանչին, նրան չեն ներկալացել: Հաջորդ օրը նա Բրավիրել Է Շուշու քաղաքագլուխՇաճնազարովին եւ Վարանդայի զորահրամանատարՍոկրատ բեկ Մելիք-Շարռազարյանին:Երեւում Է ուժը չի պատել: Սուլթանովը եզրակացրել Է, որ ճայերին հպատակեցնելումիակ միջոցը անգլիացիների Բետ իր համագործակցելը կարող Է լինել: Հալերն ասել են, որ իրենց Բույսը ռուսաց տիրապետությունըվերականգնելնԷ: Սուլթանովն ասել Է, թե դա լինելու բան չէ, Անգլիան ալլեւս չի թողնի, որ Ռուսաստանը Կովկասում վերածնվի, իսկ Ադրբեջանը այլեւս այդ ճանապարհով չի գնա: Ադորեջանը կգերադասիգնալ Անգլիայի, այլ ոչ Ռուսաստանի Բետ, ալս Է եղել Սուլթանովիսովորեցրածը: Բալց այստեղ եղել Է մի հիշարժան փաստ. անգլիացիներն առաջարկելով, որ Սուլթանովը. լինի գեներալ նարանգապետ,անրաժեշտ են Բամարել, որ քաղաքացիական գծով նրա տեղակալը հալ լինի, իսկ նաճանգային խորԲուրդը՝ երեք Բալ, երեք մաճմեդական: Հայերը այս բանաձեւին չեն ճամաձալնել, ինկ Սուլթանովն Էլ դրանից ճետո իր խնդիրն Է ճամարել Բայերի նկատմամբ աճգլիացիներիմեջ անվստահություն սերմանելը: Այդ ճանապարճի կարեւոր միջոցներից մեկը Սուլթանովը գտել Է Բալերին փողով գնելը, կաշառելը, այն էլ աղքատներին, ովքեր գուցե թե կարիքից դրդված ցանկություն կճալտնեին ենթարկվելու Ադրբեջանին: Սյս բոլորից զատ Սուլթանովի առանձին Բոգսն Է եղել Անդրանիկին ինչ գնով ուզում Է լինի Արցախի կողմերից Ռեռացնելը: Փետրվարի 25-ին գրած իր այս նամակում նա Բամոզմունք Է ճալտնում, որ Անդրանիկը ամենաուշը մարտի 5-ի եւ 10-ի միջեւ կճեռանա Արցախիսաճմաններից: Նույն ժամանակամիջոցում այդ կողմերից, Սուլթանովի Բամոզմամբ, պետք Է որ Տւռանային նաեւ Անդրանիկին ճետեւող գաղթականները': Հենց այս դրության մեջ, փետրվարի 38-ին,Անդրանիկընամակ Է ուղարկել Հովոաննես Թումաճլանին: Պաճը ե՛ւ նրա անձի, ե՛ւ Զառգեզուր-Արցախաշխարքամասիբնակչության համար ճակատագրական Էր։ Ի՞նչ աներ: Հենց Բիմա Է, որ նա սիրտը պիտի բացեր ու խորհուրդ աներ: Հունվարի 21-ին Թումանյանն Էր նամակ գիել Անդրանիկին:Ուղարկել Էր ալդ ժամանակ Թիֆլիսում գտնված Կապանի պղնձի ֆրանսիական ընկերության տնօրեն Ռոպենիմիջոցով:

ՄԼԻ-ի ՀՄԱ, ֆ. 4033,

ց.

5, գ. 429. թթ.

Չ--4:

«Նամակն ստացել էր, պատասխանն Էլ ուղարկում Էր վերադարձող ճուլն Ռոպենի միջոցով: Թոմսոնի եւ Սուլթանովի դավադոր խորամանկություններն անբարոլականություն էին տարածում: Նրանց գորՓադրած փողը, խոստումները եւ լրտեսների ցանցի ծավալումը թուացնում Էին մեկի ու մյուսի մարտական ոգին, խորացնում կասկածը, ջարդում անկոտրում կամքը: Թշնամին նենգ Էր, խաբեբա ու շողոքորթ: Սուր կարիքը օգտագործում էր դրամի սիրուն Բպատակեցնելու ճամար: Դրանից քաջալերված Ադրբեջանն իրեն թույլ Է տալիս ճայ"տարարել, գրում Է Անդրանիկը, «որ Բայերը կըրնդունինԱդրբեջանին ենթարկվիլ եւ Բպատակվիլ»: Տխուր Է նամակի ոգին եւ անկումալին: չԲալց դա ոչ ալնքան տրամադրություն Է, որքան փաստ եւ ուժերի ՌաԿարող Էր Անդրանիկը այստեղ նաեւ գրել նրա մափաբերակցություն:

սին, որ Երեւանի կառավարությունը եւս ավելի Բակվածլինելով բանակցությունների խաղաղ միջոցների եւ խաղաղության վեճաժողովի կողմը, ապա եւ ալն, որ արցախցիք իրենք Էլ վերաժողովի խաղաղ վճռին սպասողական՝զենքը վաղվան Էին գցում: Հարցը դուո-դրկից Հսպիող ժողովուրդների մեջ Էր: Անդրանիկը Բակիրճ գրում Է. «Մեկ խոսքով, անճնար Է ավեւս զորամանովս կարենամ մնալ այս շրջանը, 'ճետեւաբար որոշեցի մեկնել Զանգեզուրից»:Այս օրերին նրա մտադԴիությունն էր Նոր Բալազետովգնալ Ղարաքիլիսա եւ ալնտեղ ցրել Դեռ ճանապարճ չընկած, Թումանյանին Բանդրպելուեփր զորքը։ ՛րազների մեջ Է. «Ղարաքիլիսե Բասնելուս մտադիր եմ Ռրավիրել քեզ գալ Ղարաքիլիսե, կր ճուսամ, որ ճրավիրելուս չես ուշանար գալ»: Ապա՝ 22 ճազար գաղթականություն «սովի ու մաճվան սպառնալիքի առաջ» է, որոնց «անճրաժեշտ Է Բասցնել շուտափույթ օգնություն»': Փետրվարի16-ին Թումանլանից պատասխան ստացած լինելով, ուղարկած նամակում ԲալտնումԷ, թե իր զորամասի բժիշկ Ռուբենին է ճանձնարարականովուղարկել Թիֆլիս, որը ալցելել Է նրանց տուն, բայց բանաստեղծին չի տեսել: Հուսով Է, որ Ռոպենը, ֆրանսիական ընկերությանտնօրենը, Բարկ եղածը պատմած կլինի՞: Երեւում է, բանաստեղծի եւ զորավարի կապը, որ փոստալին չէր, եղել Է ոչ միալն առիթից առիթ, ալլեւ ըստ նամակատարների Բը`

ճարավորության:

միջի այլոց, փետրվարի 25-ին ԱնդրանիկըԳորիսից ԸԼամակ է 'Բղել Շուշում անգլիական ներկայացուցիչ Մոնկ. Մազոնին: Դրանից Դառաջ Գորիսում եղել էր ներկայացուցչությանաշխատակիցկասյիԿ. Թոունսենդը, որը Անդրանիկին Բաղորդել էր, որ ներկայաՊան Ի

1 ԳԱԹ,

Հ.

Թումանյանի ֆոնդ,

գ.

501:

2:Ն.

տ.

գ.

502:

ցուցչության կարծիքով ցանկալի Է, որ նա մնա Զանգեզուրում: Միճ, ալդ Անդրանիկը որոշել Էր մոտիկ օրերում Բեռանալ գավառից, բալց մեկ Է, Բայտնել Է, որ ինքը չի կարող երկար մնալ. «Իմ բանակը,-Սննդի ճարցը ի վիճակի չԷ ճգել իր մնալու ժամկետը: գրել Է նա,-եւ եւ, Է Է սուր, դարձել շատ անճանգստացնում բոլորին անկասկած, կբարդանա առաջիկա օրերին»: Նշում Է նաեւ, որ սով Է սկսվել նաեւ Միսիանում, որտեղից Բայտնում են, որ ամեն օր լինում են մաճացության դեպքեր, որ սովը բռնել Է նաեւ գաղթականներին, ծանր Է վիճակը զինվորների,, որոնք Էլ կոշիկ չունեն, ճագուստ չունեն, չունեն շաքար, միա բուժման պիտույքներ. «0ր առ օր անճձնարԷ դառնում նրանց պաճելու իմ եղանակը, եւ ես նրանց օգնելու ճու, չունեմ, քանի որ ալդ շրջանները շատ աղքատ են եւ տեղի բնակգրում Է. Անդրանիկը չությունն ինքն էլ մեծ կարիքի մեջ Է»,-Պարզ էր, որ այլեւս Ղարաբաղ չի կարող գնալ: Թոմսոնը ամուր կառչել Էր Ղարաբաղին եւ կարծես պարտք Էր ստանձնել ամեն կերպ ալն Բօգուտ Ադրբեջանիպաճպանելու: Գիտակցելովալդ, ղարաբաւղցիք իրենք Էին Անդրանիկին գրում, որ նրա խնդիրն ալզեւս մնում է գոնե Զանգեզուրից չճեռանալը: Տվյալ օրերի լավագուլն վերլուծություն մենք կճամարենք 1919-ի փետրվարի 26-ին Դաշնակցության Շուշու շրջանի կենտրոնական կոմիտեի պաշտոնական նամակը «Հերոսապետ Անդրանիկին»: Նրանում Բայության նկատմամբ անգլիական դիվանագիտությունը մերկ Է՝ սկզբնօրերից մինչ թոմսոնյան տնտեսական ալլեւայլլ դիտումների եւ փուլը ներառյալ. «...Բանուն ոչ մի միջոցի առաջ կանգ չառնել, Բրիտանիայի շաճերը բարձրը դասել մնացած բոլոր խնդիրներից եւ ոչ մի միջոց չխնայել դրա: Ռամար»: Թեեւ սա մեծ ճշմարտություն Է, բայց եւ այնպես ճարց Է Ո՛չ, փաստաթուղթը ծագում. մի՞թե դրան է Բանգում ամեն ինչ։ խորացնում Է անգլիական դիվանագիտության Էության բացաքայտումը. «Տնտեսական ռորանոր թեւակոխումներիհամար ուժեղացնել անգամ Ադրբեջանին, Վրաստանին, որոնք Բենց իրենց՝անգլիացիների թշնամիներն են եւ որոնց, մանավանդ առաջինի, իշխանությունը Ռիմնված Է տասնյակ հազարավոր Բալ դիակներիվրա, որոնք զորն են նուլն անգլիացիների զինակցության»: Այս բառերը մննք լլճամարեինք անգլիական, եւ ոչ միայն անգլհական, դիվանագիտության նկատմամբ բալ քաղաքական մտքի բարձրակետըտվլալ պատմական իրավիճակում: Համենալն դեպս ոչ միալն ուրիշ, ալլ մինչեւ իսկ Բակառակ կերպ Էր մտածում հալոց կառավարությունը, դարձյալ տվյալ 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

1, գ. 48, թ. 4:

վարին, տվյալ Ռարցի վերաբերյալ: Ծիշտ Է, հանգամանքներն Էին Բայց Բենց դրա ճամար Էլ քաղաքականագիտությանԳելթելադրում:

խավորխնդիրը հեռատենությունն Է, քաղաքագետնիը՝ օրվա տրամադրությանը կուլ չգնալը: Անգլիականուժի նկատմամբ րրապուրանբիցզերծ չԷր նաեւ Անդրանիկի վերաբերմունքը: Բայց սա չէ փաստաթղթի ալս Բատվածի կիզակետը: Ասվածից շատ ավելի վեր Է ալն, որ նրանում բացաբալտվում Է միջազգային դիվանագիտության երկու Ոսկադիր բեւեոների գրկախառնության պատճառը. «Անգլիան աչք ունի Կովկասի պրա, ճա շարագրգոված Է «Ադրբեջանի եւ Վրաստանի» Ռողերի ֆնդարձակմանխնդիրներով: Ուրեմն այս ՌարցումԱնգլիայի ու Ադըըբեջանի շափերզ իրար գուգադիպում են եւ սրանով Է միպլն, որ կարելի Է լինում բացատրել ալն երեւույթը, որ Բրիտանիայիթշնամի Ադրբեջանն ալսօր մեծարվում Է, իկ նրա զինակից Մալերս շարուճակ զնԿպվում,ճնշվում, ստոիացվում,..»: Ուրեմն, ալեւս պետք չէր, որ անգլիական ներկալացուցչության թի տակ մարդիկ լինեին, որոնք կարող Էին ըմբռնել եւ դեռ մատնացուլց անել իրենց դիվանագիտության իսկական երեսը, որքան Էլ ալն պաճուճվեր նաեւ Ռայության հասցեին զուգահեռ արվող բարեխոսութլամբ: Տվյալ պատին, 1919-ի փետրվարին, մարտին ու ապիիլին ալդ մարդկանց մեջ ամենից վնասակարը, այսինքն տեսճելու ամենից ավելի ընդունակը, Անդրանիկն Էր: Իսկ այս անգամ փրեն, Անդրանիկին, իր ով լինելու մասին, գրում նւ բացատրում Էր ղած տչ այլ ոք, բայց եթե իրեն այնքան, ալսպես ասած, Ռոգս պատճնլ Շուշու շրջանային կենտրոնական Դաշնակցություն կուսակցության կոմիտեն։ Անդրանիկըպետք Է իմանար, ոի ինքը, ըստ անգլիացինեփի, «Կովկասում քիչ թե շատ աչքի ընկնող», «ուժեղ անճատներից» մեկն Է, «որը անձրաժեշտ դեպբում լուրջ արգելք կարող Է լինել փրենց ծրագրած քաղաբականությանը»: Եվ հենց ալդ առավելությունների ճամար անգլիացիք պետք Է ճգտեին օր առաջ Անդրանիկին դուրս մղել մոտակա ալն ոլոիտից, որտեղ կարող Էր նշված «ուԺեղ անքատների» ազդեցության շրջանակների ընդարձակման Բեարան լինել։ Ալդտեղ անպալման Արցախ-Ղաիաբաղ Ոալաշխարոկ Էր: Դուրս մղելու միջոցները պետք Է լինեին, ըստ Շուշուց ուղարկված զամակի, «աստիճանաբար չեզոքացումը», «միջից վերացնելը», «մեծ Եվրոպա ուղարկելը»: ՆաՌարմարություններ տալով անգամ մակում բոլորը բացատրելու, զգուշացնելու Բամար մատնացույց Էր Ճաիվում Անդրանիկը, ասելով՝ «Նրանք շատ լավ են Ռասկանում եւ

եւ ի՞նչ կարող եք անել արկ եղած Քաշվի առնում, թե ո՞վ եթ դուք դեպքում»: Ցուլց տալով ճանապարհը, շուշեցիներին մնում Էր ասել միայն, դժբախտութլունների որ դրանով ընթանալը կարող Է «մեծամեծ պատճառ դառնալ»: Մնացյալը ասվում Էր ի գիտություն սերունդների. «Դուք Զանգեգուրում Ջեր ճերկալությամբ թեկուզ Բեռվից սանձարարում, զսպում եք Ադրբեջանիախորժակները, Դուք այդտեղից իսկ ազդում եք տեղիս իրերի դասավորության, երեւույթների ընթացքի վրա»: Հեղինակներըպնդում են, որ Անդրանիկը, եթե չի կարող գալ Ղարաբաղ, ապա գոնե անպայման պետք Է մնա Զանգեզուրում, գտնելով, որ այդտեղից եւ Հալաստանիցնրա Բեռանալը «բամալու Է մեծամեծ չարիքների դուռը»: Ալնուամենալնիվղարաբաղցիք իրենք էլ, ըստ այս նամակի, նկաեռ իրենց երկիր գալու դժվարությունները, եւ գրում են խորտում Ռրրդակցաբար.ճԲնարավորությանդեպքում անցճել Ղարաբաղ»«եթե Ոնարավոր չԷ, գոնե Զանգեզուրի սաճմանից բնավ չճեռանալ» եւ ալնուրետեւ ճանդեն գալ Ղարաբաղում եւ Զանգեզուրում միացյալ գեներալ ճաճանգապետՈաստատելու փաստի դեմ ուղղված վճռակաճ բողոքով: Նամակի ճեղինակները նկարագրում են մասնավորապեսԾուշու Ռայության ականավոր ներկալացուցիչներինկատմամբ գործադիվող Ռալածանքները,գտնելով, որ նուլնը կարող Է սպասվել ճաեւ Անդրանիկին. «Ձեզ եւս սպասում Է նուլն վիճակը՝ մեկուսացման ճանապարճով չեզոքացում, անգամ զինաթափ անել դեմոկրատիզացիայի անվան տակ»: Պարզ ասած՝ շուշեցիք, ՀառնասարակՂարաբաղի ճայությունը, երկընտրանքիմեջ էին։ Պաճն Էր այդպիսին: Հարձակողական ոգու մեղմացուցչի դեր Էր կատարում խաղաղության վեճաժողովի ճետ Բույսեր կապելը: Դրանից բացի, ալն ժամանակ, երբ Հալաստանի կառավարությունը բողոքում Էր Սուլթանովին Արցախում գեներալ ճնճառանգապետ նշանակելու դեմ, դաշնակից տերություններիԵրեւանի ներկայացուցիչը Բոչակում Էր, թե Սուլթանովինշանակումը վըճռական ու վերջնական չԷ, որ դա պարզապես կարգի պահպանության ճպատակն Է ճետապնդում, առանց «Ադրբեջանիապագա վարչության» որեւԷ պաճանջ դնելու՛: Վճռական պաճին ԱնդրանիկինԲրավիրելու հարցում արցախցիների ոչ-լիակատար միաբան լինելը ԱԶդԲ.

(Տր էջԳր

թթ.

16--17:

2 Ս.

Վրացեան,Հայաստանիճանրապետութիւն»-

րանիկի ճարց չէր, այլ տակտիկայի: Այլապես ինչու պետք Է սեպտեմբերի 26-ին շուշեցիք գերադասեին Ջեմիլ Ջառիդին անգետ դիմավորելը,երբ նույն այդ ժամանակ նուլն արցախցի Ռհալերիորոշակի մասը զենքը ճեռքին դուրս եկավ ներխուժող նուլն Ջաղիդի դեմ։ Սիմոն Վրացյանն ասում Է, թե Բենց ալն ժամին, երբ Անդրանիկն անցել Է Ջաբուղը, Սոկրատ բեկ Մելիք-Շարնազարյանը, փոխանակ ըստ պալմանավորվածության գտնվելու իրեն Բանձճնաիարված պաշտոնական կետում, բանակցել Է Շուշու քաղաքագլուխ Գերասիմ Մելիք-ՇանազգարլանիԲետ եւ միատեղ նամակ են ողել Անդրանիկին, որ կանգնեցնեն նրա առաջխաղացումը: Սա նույն պան Է, որ զուգադիպել Է Թոմսոնի սուրճանդակների ժամանումին': Անկոտրում ղարաբաղցիները շարունակում են չճանաչել Ադրբեջանի կառավարության եւ Թոմսոնի Մամագործակցությամբ բժիշկ Սուլթանովի Ղարաբաղիգեներալ նահանգապետնշանակվելը: Նմաճ իրավիճակում անգլիական ներկայացուցչությունը դարձյալ նայել Է Զանգեզուրի կողմը եւ Բայության ոգեշնչման աղբյուրները ալնտեղ տեսնելով, նորից ու նորից ալնտեղից Անդրանիկին ճեռացնելու, Բեռու մղելու դավերնԷ նլութել՞: Անդրանիկը անարձագանք չի մնացել: Զաբուղից վերադարձից կաճ ժամանակ անց նա նկատել Է, որ անգլիական ներկալացուցչությունը գորամասեր Է տեղից տեղ փոխադրում՝ ի վնաս Արցախի եւ Զանգեզուրի Բալ բնակչության ապահովության: Նա Բաքու Թոմսոնին Բեռագրով բողոք Է հայտնում եւ պաճանջում, որ ճեռք առնվեն ճամապատասխանմիջոցներ նշված վայրերի Ռայբնակչության կյանքի խաղաղ պալմանները չխախտելու ճամար։ Միաժամանակ նա Բարկ Է Բամարել ներկալացուցչությանի վճռականապես ճայտարաբել, որ «Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի 8սկալական գավառի չորս Բարլուր ճազարից ավելի ճալ բնակչությունը ոչ մի կերպ չի կարող ճանաչել իր տարածքի նկատմամբ Ադոբեջանի որեւԷ տեսակի ի-

րավունք»":

:

Բաքվի «Ադրբեջան» թերթը ազգակիցներին ոգեւորելու ճամար հոչակում Է, թե Անդրանիկը հեռանալու պատրաստություններԷ տեսնում: Փետրվարի 10-ին, այդ խոսակցություններիմթնոլորտում մտնում Է Շուշի գեներալ նառանգապետ Խոսոով բեկ Սուլթանովն իի շքախմբով: Ղարաբաղցիները ծանր օրեր էին ասլրում։ Կար ժամանակ, որ նիանց գոտեպնդում Էր Անդրանիկիգալստյան Բույսը: 1Ն. 4 Ն.

Չ ՀՀ

տ.

տ.

գ.

38,

թ.

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 40,

27:

թթ.

18--19:

3 Ն.

տ.,

գ.

48,

թ.

Անդրանիկն ալլեւս նման ճույս չէր ներշնչում: Հեշտ չէր նաեւ Բալոց կառավարության վիճակը: 1918-ի դեկտեմբերին, երբ արդեն Թոմսոճը Անդրանիկին վերադարձրելԷր Շուշու ճանապարհից, սկսվում Է պատերազմը ճանռրապետության հյուսիսային սարՊալ-վրացականզ մանների ճամար: Արցախցինմտածում Էր՝ իսկ ինչո՞ւ ոչ Արցախի Քամար: Մի՞թե ճալության վիճակը Արցախում ավելի ծանր չԷր, քան Բալ-վրացական սաճմանի կողմում: Թեեւ հանգամանքները բոլորովին ալլ Էին, ճարցը՝ որպես Բարց եւ Բիասթափություն, ճիմքից զուրկ չէր։ Կարիքի մեջ ընկածըմեկին մեղադրում Էր, մլուսին արդարացնում: բացի: Թոմսոնի Գուցե ոչ ոք մեղավոր չէր, ճակատագրից Քեռագրի պաճին ոչ միալն վիճակը չէր փոխվել, այլեւ ուժերի ճա-

րաբերակցությունը։ Արցախ-Ադրբեջան կապակցությանը ավելացել

Էր Թոմսոն Բասկացությունը, որը նուատնԷի, թե բրիտանական ռազմական ուժի Կովկասում գտնվող մասը գումարած Ադիբեջանին: Դեկտեմբերի առաջին օրերից Բետո դեպքերի ընթացքը ճանգեցրեց Գրան, որ ի վերջո ԱնդրանիկնԷն նրա զինվորներն Էլ ճամպրուկները կապեցին: Ում այսուճետ իր որտեղ գնալը պարզ չԷր, գնալու Էր մինչեւ Երեւան, ճետո կորոշվեր։ Մյլուսռերից թե զինվորներ, թե գաղթականներ եղան, որ տեղում մնացին, սփովելով Կապանից մինչեւ Գորիսի արցախյան սաճմանը: կամ թե բռնելով դեպի մոտ ու ճեռավոր բարեկամ-ծանոթներըտանող ճամփաները:Շատերն Էլ, որ Գորիսում Էին, տեղափոխվելԷին Բացաշատ Սիսիան եւ սպասում Էին մնացածների գալուն: -Մնացածներըմարտի 25-ին, առավոտյան, Դրթի ճավաքվեցին Գորիսի ճրապարակում:Ջանգեզուրցիքճամփոռոներին սննդի պաշար Էին տվել այնքան, որ բավարարեիմինչեւ երթի վերջն ու դոանից մի որոշ ժամանակ Բետո՞:

Ետդարձի տարբեր ճամփաներ կային: Պետք Էր գնալ Երեւան, ռերկայանալ կաթողիկոսին եւ ալդտեղ զորքի գոլությանը՝զինվորների ու սպաների ալդ գործունեությանըվերջակետ դնել: Ենթադրվում Էր գնալ Սիսիան-Դարալագյլազ-Նոր Բալազետճանապարճով, որով, ինչպես տեսանք, եկել էին։ Բայց դա վերջնական չէր: Այդ ճանապարը դժվար էր, զորքի այս կացության ճամար գրեթե անճաղթաԻր գրագրություններում Անդրանիկը նշելով այս, շեշտել է Քարելի: դարձյալ նուլն դժվարությունը՝ «իմ մարդկանց մեծ մասը գործնակազում առանց կոշիկի է: Նրանցից շատերը ճանապարճորդելու Ռամար թույլ են: Ինձ Բամար շատ դժվար Է մարդկանց եւ ձիերի Կննդի տեղափոխմանհարցը»: Հարկադրված,Անդրանիկըդիմել Է 1 Ն.

տ.,

թթ.

33--34.

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

1, գ. 48,

թ.

4:

Է

: ,

| "`

բրիտանական կներկալացուցչությանը,խնդրել, որ թուղատրվի իր զորբին տեղափոխել Ծուշի-Աղդամ-Եվլաղ երթուղիով կամ Նախիչեւանով': Սա դեռեւս փետրվաիի 25-են Էր գրում: Երկու օր Բետո Փարիզ, սպասվող խաղաղության վերաժողովին մասնակցելու Ոամար այնտեղ գտնվող ճալկական ազգային պատվիրակության ղեկավար Պողու Խուբարին նա հալտնում էր, որ Երեւան կոասնի մարտի. 25-ին, ուր միտք ունի ցրել իր բանակը, «իմ փոքր ուժերը», ինչպես գրում Էր, տեղլակ պատելով նաեւ, որ «եթե օգնություն չլինի, անկասկած Է սովից մաճացությունը»": Քանի որ նաեւ Նախիջեւանով գնալու միտք կար, 1919-ի մարտի 18-ին նամակ Է ճղել նաեւ Նախիջեւանիբրիտանական նեիկայացուցչություն: Դեռ մարտի 9-ին նրանք նամակ Էին գրել Նախիջեվանով վերադառնալու եւ վերադարձին օժանդակելու առաջարկով: Մինչեւ պատասխան ստանալը, Անդրանիկը բանակցում Է Թոմսոնի աշխատակիցներիճետ: ՆախինտրելիԷ ճռամարվում Երեւան վերադառնալ Սիսիան-Ռարալագլազճանապարով: Որոշվում Է, որ 1սմբողջ ճանապարքին ուղեկցելու Է Թոմսոնի լիազորյալ մալող Գիբբոնը։ Օգտվելով առիթից, ԱնդրանիկըՆախիջեւանի բրիտանական միսիալին տեղեկություններԷ տալիս ալնտեղի ճայության մասին եւ Ռարցեր Է առաջ քաշում: Շատ են ճայության ՌԲոգսեիը, մի վերջիճ անգամ ասել Է Անդրանիկը, եւ մեծ կարող Է լինել տեղի բիիտանական կերկալացուցչությանօգնությունը, եթե նա ընդառաջ գնա կահիքի մեջ գտնվող մարդկանց: Բոլոր ճամփաները զբաղեցրել են մաճմեդականները, տասը Բազար Էլ նախիջեւանցիներՍիսիան-Կապանում, սովի ճիրաններում, չեն կարողանում իրենց տները վերադառնալ, որովոետեւ ճրանց ետդարձի ճամփան էլ ալնտեղի մաճմեդականներն են փակել: Տեղում, նույն Սիսիան-Կապանում,տապ» Ռազարտաճկարալ գաղթականներն են սովի նույն ծանրության տալ ելք որոնում: Երեւանում Էլ պարենի գործը ճեշտ չէ։ Այս բոլորի դիմաց թվում Է թե մեծ բան չի խնդրում՝բացել ճամփաները, վեհացնել կարիքի առջեւ փակված դոները: Մարդիկ ուղարկեք տեղերը, գրում Է Անդրանիկը, թող պարզեն վիճակը եւ դա նուլնպես օգնություն

կլինի'։

ԳիբԱնդրանիկը նամակում տեղեկացնումԷր, որ Թոմսոնը մայորի բոնին լիազորել Է ուղեկցել իրեն մինչեւ Երեւան: Գիբբոնին Անդրանիկը առաջին անգամ Ռանդիպել էր դեկտեմբերի 21-ին, երբ կողմից պաշտոնական ալց Էր կամալորն իր ներկալացուցչության 1 Ն.

տ.

2Ն.

տ.

թ.

8:

3 Ն.

տ.

թթ.

9--10:

տարել Գորիս: Գորիսեցիք բրիտանական դրոշ Էին կախել քաղաքում եւ աղուճացով դուրս եկել փողոց: Հաջորդ օրը ճաշկերույթ Էր եղել: Գիբբոնի եւ Անդրանիկի միջեւ: Գիբբոնը Ապա՝ բանակցություններ Զաբուղի ձորով ազդեցության սաճման Է գծել Անդրանիկիեւ Ադըրբեջանի միջեւ, դեպի Զանգեզուր վիճակի պատասխանատու ճամա-

րելով Անդրանիկին'։ Գիբբոնի Գորիսում նղած ժամանակ Անդրանիկն իր զորամասի ճրամանատարությանժողովում քննարկման Է դրել զորամասի Բե1ոագալի, Զանգեզուրում մնալ-չմնալու, Բարցը: Ինքն անձամբ ցանկալի Է գտել մնալ մինչեւ մայիս, մինչեւ մեծ տերություններըկԲանեին իրենց վճիոր երկրամասի վերաբերյալ: Բալց զորականները գտել են, որ ձմռան ու գարնան դժվարին այդ ամիսներին շրջանը ի վիճակի չի լինի զինվորների ու ձիերի սնունդ ապատովել։Հարմար Է գտնվել բազմարազար գաղթականությանը տեղափոխել բիչ թե շատ նպաստավոր Նախիջեւանիշրջան եւ զորքն Էլ առանց շատ ճգճգելու տանել դեպի Երեւան: Օրվա գրագրությունների ոգին այն Է ասում, որ չլինեին զորքի նննդի ու հանդերձավորման,օթեւանելու դժվարությունները, Անդրանիկը կմնար մինչեւ մայիս ու մինչ այն օրը, քանի դեռ պարզորոշված չէին Սյունիքի եւ Արցախի ճարցերը: ԶանգեզուիցիքԷլ Էին ազդ ուզում եւ պնդում: Միալն թե նրանք իրենց որոշակի առաջարկն ունեին. զինվորները տեղից լինեին, սնունդը առանց լրացուցիչ Բոգսի: Գրել են նրանք Անդրանիկին մոտավորապեսայս բառերով ու նուլն այս բովանդակությամբփ̀աշա, զանգեզուրցիքտաճկաճայերից պակաս կռվողներ չեն, բառակդ ստեղծիր մեր տղաներից, նրանց մենք կպատենքմեր ճարկերի տակ, կսնենք ու կոագցնենք եւ այլեւս շատ Ռոգա չենք ունենա: Բալց այս նշանակում Էր, որ Սնդրանըկը պետք Է ցրեր իր զորքը, գերազանցապես արեւմտաքալ տղաներից կազմված այդ բանակը: Վերացականտեսակետից անՌնարին ոչինչ չկա: Կամ թե՝ մեկի ճամար անճնարը կարող Է ուրիշի ճամար Բնարավոր լինել: Ջանգեզուրցիքիրենց զորագնդերն ունեին, կարող Էին համալրել: Դա սկզբից Էլ Բալտնի Էո: Նրանք ալդպես Էլ վարվելու էին Անդրանիկի ալնտեղից դուրս գալուց գրեթե անմիջապես Բետո: Հալտնվել Է նաեւ նոր զորավարը: Այսուճետեւ Գարեգին Նժդեճն Էր լինելու դա, Անդրանիկի պանծալի ընկերն ու վաշտապետը բուլղարական կովի օրերին: Այդ պառից պկսվում Է զանգեզուրեւ ճեոոսամարտինոր էջը: լան ինքնապաշտպանության

««..Օրագրութիւնը», էջ 161--162։

Զանգեզուրից դուրս գալու օրերին Անդրանիկի ներքին տառապանքը ոչ թե չկամենալն Էր, այլ կամեցածը չկարողանալը: Ծիշտ Է, չկամենալնԷ ամենից վատթարը: Բալց կամեցողի համար դա չկարողանալնԷէ: Ալս Բալվող, տարրալուծվող զորամասը ճա պատում Էր իրեբացառապեսիր սրտի ուժով, զինվորների ու գաղթականների՝ մոտենում Էր վերջին նից վարակված սրտերի ուժով: Երբ արդեն պարը, նրան տանջում Էր գաղթականների Բոգսը: Նա պարտք ուներ: Նա ինքն Էր փրկել նիանց եւ ինքն Էլ պետք Է մի վերջին ՌանԳրիվանի Բասցներ: Խա պատասխան պետք Է տար, եթե ոչ գաղթականների առջեւ, ճրանց դեմ դիմաց, բայց գոնե իր խղճի առաջ: Սովից օրական երեսուն մարդ էր մեռնում: ՉԷր կաղողանում, երբեք չՀԷրուզենա բաժանվել նրանցից: Աշխարճումքանի՞ զորավար ու քաԱի՞ քաղաբագետ են ապրել անօգնական, անտեր ու անտիրական հայրենակիցներիցբաժանվելու ակամա անքրաժեշտությունը: Եվ գուցե Բենց այդքան Էլ շատ զորավոր, բայց նույնքանԷլ անճարակ ու դըժբախտ զորավար Է եղել նշանավոր զորավարների պատմության մեջ: Ետդարճիօրերից մի օր անբաժան Գիբբոնը նկատել Է, որ կննօրին Անդրանիկը չճաշեց: Ամբողջ օրը լուռ Է եղպ, իր մտքերի, իր վշտերի մեջ սուզված: Եվ հազիվ թե Գիբբոնը, մեծաճոգի՛, բարեգո՞րծԱնգլիայի որդին, ուրիշ մի կերպ կարողանար ավելի մեծ զայրուրթ պալոճառելԱնդրանիկին եւ ավելի սուր խոցել նրա սիրտը, քան ալն Ռարցը, թե պարենի որքան պաշարի կկարողանար թողնել ճա գաղթականներին, եթե ինբը խոսք տար տեղ Բասցնել զորամասի ունեցածո։ Անդրանիկո լռության զալրուլթից ճայթել Է. կորեք դուք Էլ, ես ալսուռետ ոչ մի դաշնակից Էլ չգիտեմ: Ինչ Էլ որ բոլորդ ստացել եմ ճեզնից, կվճարեմ ձիերը Երեւանում վաճառելուց Բետո: Ձեր կատարածը ալն Է եղել միալն, որ սովից մեռնողին Բորդորել եք դիմանալ մինչեւ խաղաղության վեճաժողովը: Քանի՛ Բոգի ողջ մնաց, եւ գոնե վերջին հայր կտեսնի՞ ձեր այդ խաղաղության վեճաժողովի վճիռը: Գուցե թե ալս րարցականի վորաԷ իմաստնացել բաղաքակիրթ Աճգլիայիռազմիկը, դարձել պատմության արդարադատ դատավոր ու մի օր Էլ ի լուր աշխարճձիբոլոր պատմաբանների Բոչակել. «Զափալանցության ոչ մի նշուլ չի լինի, եթե ասենք, որ այս պատերազմը պատմությանը չտվեց ավելի Բերոսական, ավելի Բուզումնալից եւ ավելի նշանավոր մի առճձնավորություն,,քան այս հալ

Վզորավարը»':

1 «Մշակ», Ֆրեպնո, 81212, 3.09. 1937 անգլիական ամսագրից: Հոկտեմբեր. 1919 Գ- 128:

Հ.

«Անդրանիկ»

Արտագրվածէ «Բլեկվուդ մեգեվին»

թ. թ.:

Նաեւ

ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ.

370,

ց.

2,

Շարունակենք: Օրերն անցնում Էին: Փետրվարո վերջին սիսիազցիք իրենց համար պաքած սննդի վերջին պաշարներն Էին սպառում: Անդրանիկն ստիպված Է եղել գաղթականներինզորամասի պաքեստոճերից կերակրել: Ավաոտվում նն

ուղեւորման վերջին նախապատրանտություննե. րը: Գաղթականներինմի որոշ ժամանակ ապրելու գումար է բաժանվում, ճոգ Է տարվում որբանոցների երեխաներիմասին: Դրա ճամար եւ Անդրանիկն Էր միջոցի դիմել, եւ օգնության առաջարկներ ու շճորՌումներ Էին եղել: Քաղաքականության ճետեւից չէի ընկել։ Ավելի ճիշտ, փորձել Էր գոնե մի անգամ քաղաքական լինել, ինչպես մյուս բոլոր քաղաբականները: ԶԷր զլացել, որամ Էր ձեռք բերել, սնունդ, Գլխավորապես մարդկանց սովի բերանից փրկելու Բամար: Դիրքը դիրք Էր, քաղաքական պարանջը՝ քաղաքական պաճանջ: Աշխարհում բոլորը պետք Է խորամանկլինեն, դիվանագետ, շատեին Էլ բարոյական ու անբարոյական չճարցնելով իրենց Բարռցերըլուծեն, միալն Բայն Է, ալն Էլ աննաց, անտուն ու անզեն ճայր, որ պիտի աչքերը փակ, Բանուն չորս կողմում ոտնահարվող բարոլականությանիրեն կամովին մարվան. նրախին Բանձնի: ԾՇողոքորթանգլիական գեներալ Դենստերվիլը եւ խաբեբա ու երկդիմի Թոմսոնը Բաբռվիցդրամ Էին ուղարկել: Անգլիան իր ԲոգեռարազատզավակներինԿովկաս Էր ուղարկել ճաշտություն Բաստատելու: Նրանք Էլ մեկին պաշտոն Էին տալիս եւ գերիշխանություն, որ նա մլուսին Ռալածի ու խոնարճեցնի, իսկ ճալածվողին փշրանքներ էին մատուցում, որ ոչ ոք չիմանար, թե իրոք ով են իրենք եւ որն Է նրանց իմացածարդարությունը: Սպառելով ջանքեոն ու պարզելով աղեւս, ոո ուժերիհ Բարառեբակցությունը իր կամեցածր կարողանալու օգտին չէ, Անդրանիկը չէր կարող վերստին չտեսնել, որ իր խնդիրը իրենց կյանքը իրեն նվիրած մարդկանց փրկությունն Է: Մարտի 22-ին Գոռիսի քաղաքագլխի տանը Բիաժեշտի ճաշկեԷ եղել: Մինչեւ ամսի 25-ը Գորիսից զորքր հութ գրեթե լիովին տեղափոխվելԷ Սիսիան':Ալդ օրը առավոտյան, գորիսեցիքմնացողների ճետ ճրաժեշտի վերջին խոսք են ասում Անդրանիկինեւ նրա Ռետ ճամփա ելած ճեծյալներին։ Ետդարձիճամփաներին, գյուղերով անցնելիա զորավարին ճրաժեշտիարցունքախառնԲայլացքովուղեկցում Էին նրանցում օթեւան գտած գաղթական այրերն ու կանայք. նրանց մանուկ ու ջարել որդիները: Արդյոք միալն Անդրանի՞կնԷր գնում, թե՝ նաեւ Բույսը, բայց ոչ թե ապրելու. մի՞թե պարտադիր էր.

«««.Ճարուածողվորամասը», էջ 188--194.

/

այսքան տառապանքից Բետո երկրազուրկ արեւմտաճալը դեռ ապրելու Բույս ունենար ու ապրեր: Նիա ցանկացածըԵրկիր գնալն Էր, եւ ալնտեղ ոչ այնքան ապրելը, որքան մայր Բողի պապենական գրկում թաղվելը։ Եվ եթե երազն ինչ-որ չափով նաեւ ապրելն Էր, ապա մինչեւ թաղվելու ալդ օրը եւ դարձյալ Բանուն այդ թաղվելու: Մի՞թե ուրիշ երջանկություն Էլ Է լինում: Մի բուռ Բող ինչո՛ւ ինքն իրենից գողանարի,ցիեր արեւմտյան մալրերկրի սաճմաններից դուրս: Իր մարմնական Ռողի նկատմամբ իր պարտքն Էր ուզում մատուցել: Թե չէ, մեկ չէ՝ թե երբ կմեռնի։ Այս Է, որ մայրերն ու Բարսնացու տր

աղջիկները տանջանքից մաշված լաչակը շուրթերին քաշելով, զինվորների հետեւից վազելու ճգտող իիենց ոտքերը սանձելով, ապշաՄար ճայացքից սառած աչքերի կոպերի տակ ժայթքող արցունքթնեոր խեղդերո, գողտուկ գլորվող սոսկ մի ճատիկ արցունքի ճետ միասին ճեռքով Բրաժեշտինշան Էին անում ու գնացող զինվորների ճետ փերիների պես սուրում դեպի երանելի ճեռունեիը-.- Մեկի մըտքով անգամ կանցնե՞ր, որ աստծուն ասեր, թե ինչո՞ւ ես Բայ ժողովրրդին լույս աշխարք բերել, որ այսքան տառապանք պիտի պատնրան: Գուցե՞ թե դրանով ուզում ես պատիժներիդ զորավոհությունը փորճել եւ տեսնել, թե ով Է քո աստվածային խորորդին

ճառես

ամենից ավելի հավատարիմը: Զլինի՞ մոռացել ես, որ Բայությունն թագավորին ճարկադրել, որ Քրիստոսի

Է առաջինն աշխարճում իր

դասերը ճռչակի որպես տերության պետականորեն ընդունելի Բճավատ: Գուցե՞ թե դա էլ Է աստծո օրենքը. ով վաղ Է որեն ճանաչել, ազատվել: Աստվածապա՛շտ ճալ ժողովուրդ: Ինչպես պիտի որդիդ չողբար քո վիշտը: Հիշո՞ւմ Էր Անդրանիկը:Սեւանից Նախիջեւան եւ Ջուլֆայի կամուրջը գալիս զոիքը մեկ անգամ լեռների Բետ ամպերն ի վեր բարճտացավ ու ալլեւս վայրէջքն Էր: Գորիսից Երեւան վերադարձը, ծայբակետում վայրէջք լինելով, վերուվար Էի: Գալիս Անդիանիկին ներկայացնողներըքիչ Էին, Բույսերն Էին լիառատ: պաբանջներ Գնալիս Բակառակն Էր. ճանապարհի գրեթե բոլոր գլուղերում էլ ջուտ

Է ուզում նրանից

գաղթականներ կալին, չլինեին Էլ, ճանապարհից Բեռու կողքի գյուՂերից Էին ընդառաջ գալիս: Ապրուստ չունեին, լալագին ապրուստ էին աղերսում, փիկության Բույս Էին Բալցում:

Ուղեկցողըօրագիել Է: Գիբբոնը ամբողջ ընթացքում տեսել

Է, որ

երլլար ճիգ ճանապարքին իրենց ընդառաջ եկած գաղթական ճՓալության Բարցը մեկն Է եղել. «Ե՞րբ են վերադարձիդռները բացու

գաղթածները՝

Նախիջեւանից, Կարսից» Ալաշկերտից Վանից: Ինչպես Էլ լիներ, Զանգեզուրի բնակչության սիտով չէր Անդրանիկի գնալը։ Զլիներ Անդրանիկը ալնտեղ, թուրք-ադրբեջանական դաշինքը .չէր ընդճատելուիր հարձակումը գավառի վիա եւ զորքը նրա մատույցներից ետ չէր քաշելու: Թեեւ Սուլթանովը Արցախի ճետ միասին նաեւ Զանգեզուրն էր, որպես միացյալ ամբողջություն,, Ադրբեջանի նանանգ Ռոչակել, որեւէ անգամ չճանդգնեց Զանգեզուր մտնել: Նուլնպես շարունակելով ստորագրել «Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի նանանգապետ» խորագրերը կրող պաշտոնաթղթերի տակ. նրանց վրա գրում Էի եւ Բռոչակումմիալն Արցախի մասին: Անդրանիկը Զանգեզուրում ոչ միայն զինվոր Էր ու զորավար, այլեւ քաղաքական ղեկավար եւ իշխանության կազմակերպիչ անճ: Զուր չէր Կապանի ազգային խոորճուրդը 1919-ի մարտի 22-ին նրան հղած իր գրության մեջ Բալտնում. «Համալնժողովրդի բուռն ցանկության Բակառակ է, որ ալժմս դուք մեկնեք Զանգեզուրից... Գուցե դեռ փոինչով ընդառաջ խեիք Ջեր վճիռը, ժողովուրդը պատրաստ Է գալու»: Ժողովուրդն Էլ Էր տարակուսանքի մեջ. երբ նայում Էր իր պարպվող շտեմարանին,տիտնջում Էր, որ զինվորին ու գաղթականին սնունդ Էլ Է տալու, բայց երբ կշռում Էր ռազմական ու քաղաքական սպառնալիքները,գերադասումէր նրանց մնալը: Անդրանիկը գիտեր զանգեզուրցու ե՛վ կամենալը, ե՛ւ տարակուսելը: Բալց ոչ թե բառ առ բառ, այլ ներթին ձայնը լսելով, իր գնալու գաղափարի նոա ապրած տառապանքը տեսնելով: Ալդ Է ասում կես ճանապարհին, ապրիլի 6-ին, նրա զիուլցը մայոր Գիբբոնի ճետ: ՀավանաբարՄալիշկալում Է եղել, երեկոլան ժամը 10-ն անց կեսին: Լսելով Անդրանիկիզայրալից խոսքը Թոմսոնի մասին, մալորն ասել Է, թե դեռ ուշ չէ, Անդրանիկըկարող Է Բանդիպեւգեներալին եւ նրա երեսին ասել բոլորը: Չի ցանկացել Անդրանիկնալզեւս տեսնվել Թոմսոնի ճետ, Գիբբոնն ինքն Էլ կարող Էր ճաղորդել նրան: Չի ցանկացել տեսնվել, որպեսզի ժողովուրդը, թյուրիմացաբար, աղեւս դրսի մարդկանց վրա Բույս չդնի եւ ամեն դեպքում նախընտրի իր զորքը, իր կամթը եւ «չօրինավորի օտարներուն դիմում ընելու»: Աճդրանիկը լավ գիտեր, որ վերադարձի կես ճանապարտին,երբ ամեն ինչ ավարտված Էի, ինչ միտք ուներ Գիբբոնին պատմել ու գլխին ավետարան կարդալ: Անդրանիկը մենախոսում. Է, մտովի բարձրաձալնվերլուծում, որ ծամանակնրը լսեն: Զընդճատենքնրաճվելու»

Ամեզ

տեղից Էին

ու

ամեն

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

Ֆ. 370,

9.

1. գ.

34,

թ.

37:

| `

:

«Վեցճարյլուր տարի է, որ այս օրին կսպասեինթ, իսկ ճիմա կը տեսնինք, որ ոչ միայն ղարապաղցիին, զանգեզուրցիին, նախիջեւանցիին իրավունքները չեն ճարգվիր, այլ, ընդհակառակը, թուրբերն են, որ .նճպաստավորվածեն եւ լսելի կը լինին: Երեք ամիս է, որ անգլիացիները այս շրջանը եկած են, դեռ ոչինչ չեն ըրած ճալ ժողովրդին ճամար, կը կաշկանդին մեր բոլոր շարժումները եւ արգելք կը ճանդիսանան մեր արդար ցանկությւններուն: Հալու-

թյունը միշտ զիջումներ կընե զիջող ոգիեն

ու

միշտ ալ կը շաճագործվի: Մեր այդ անոթի, մերկ, կարիքավոր դրութենեն կօգտվին մեզ եւ

ճնշելու ճամար, եւ որովճետեւ թուրթերը ավելի զորավոր կը թվին, բնական է, որ կողմնակիցներ կը գտնին: Դեռ միեւնուլն դբությունն Էէ, որ եը տիբել, այն Է՝ «իրավունքը զորավորին»: Եվ այս բոլորը, ինչո՞ւ ճամար, որովճետեւ թուրքին դեմ կռվելաճբ, չհ թուրոցանը ու

պալյջարեցանք արդարության ճամար, իսկ ճիմա կը տեսնինբ, արդարություն չկա:

...Ցանքսի ժամանակ, մը ճնարավորություն

անճամար, սովամաճ

որ

գաղթականություն

չի գտներ երթալ իր ճողերուն վրա վար

ու

ճեռացանբ ընելու եւ սովի տարի մը եւս դիմավորելու սոսկալի պատկերը կը տեսնե: Ալ բավական է: Մնացած գաղթականությունը է իր վերջին մի քանի զինվորներն թող չի մուրա, իսկ ինք պատրաստ ալ զոճելու, մի ավելի պատվավոր դրություն ստեղծելու ճամար»:

Բնական խոսքի այս փիլիսոփալական, քաղաքական խոճեմությունը զերծ չէ, սակայն, նուլն ալդ անձնավորության բնական, գուցեեւ բնածին միամտությունից: Ցավում Է նա, ոո «անգլիական կառավարությունը ճնարավորություն չի գտներ ճայության ներկա դրութան այս ծալրաճեղ թշվառության ճշգրիտ պատկերը տեսնելու, սպա թե ոչ՝ նա թուլ չպիտի տար իր պաշտոնյլաներուն այս ձեւով վարվել մեր ժողովուրդին ճետ»: Եվ փաստերը. «Շուշիի, Ղարաբաղի Բա-

նաճանգապետեր կը նշանակին, կը պատրաստվին զանոնք Գորիս, Զանգեզուր ղրկել, Նախիջեւան անգլիական նաճան-

մար թուրք

գապետ կը նշանակեն ու անգլիական ճող կը ճայտարարեն, թերեւս վաղը մյուս օր ալ նուլնը Երեւան ընեն, եւ մլուս նողմեն ալ անդա-

կրկնեն, որ ճաշտության վեճաժողովին պետք է սպասել...»: Գիբբոնը լսում Է Անդրանիկիխոսքը, որ ավեւս ոչ ոքի չպետք Է խնդրել եւ ուրիշ միջոցների պետք Է դիմել: Ուզում Է իմանալ, թե դար կը

այդ ինչ ուրիշ միջոցներ են

լինելու առաջիկալում: Կճասնենք Էջ629

միածին, պատասխանումԷ զորավարի, կխորճրդակցենք, այնտեղ "կորոշենք այդ: Ոտքի ճանապարհը ապրիլի 11-ին սպառվել Է: Այդ օրը զորքը Բասել Է Դավալու երկաթուղային կայարան: Եղած ապրանքային վագոնների մեջ դասավորում են ծանր զենքերը: Մեկ օր տեղում գալիս են ճՃանւ լրացուցիչ այլ վագոններ՝ զորքի գիշերելուց ետո Բամար: Անդրանիկին դիմավորելու Է եկել Բանրապետությանռազմական նախարարի տեղակալի, նուլն ինքը՝ ԴրաստամատԿանայաճի, վերեւում քանիցս ճիշատակված Դրոն: Բաշխվում են ուժերի՝ ճետեւակը գնացքով, ճեծյալները իրենց ընթացքով: Անդրանիկը խթանում Է իր Սպան ճիուն, եւ Բեծյալները արշավում են առաջ դեպի Էջմիածին: Ամսի 12-ի լույս 18-ի գիշերը քնել են մերձակա Փարաքար գյուղում եւ 18-ի կիրակի օրը առավոտլան մտել Էջմիածին, ուր ճասել Էր նաեւ գնացքը: Ավարտվեց ախ տառապանքի ճամփան եւս: Զինվորներին փող Փողը կոպեկներ Էին՝ բաժանվեց եւ տրվեց «Ազատական թուղթ»: 200-ական ռուբլի, երբ ճացի կիլոգրամը 7--Ց ոուբլի էր։ «Ազատաեւ զորացրման: Զորական թուղթը»՝ ի նշան նրանց ծառալության ցրումը, որ ուրախություն պիտի բերեր, եղավ սրտաճմլիկ մի տխրութլուն. որտե՞ղ էին զինվորի ճարազատները, ո՞ւր Էր նա գնալու, ինչպե՞ս եւ ինչո՞վ էր նա Ռոգալու իր ապրուստը: Հալ զինվորի ճակատագհիրը:Նույնն Էր, ինչ որ ճայրենիքինը։ Զինվորին ցրում Էին. երբ ճալրեճիքը ամենից շատ նրա կարիքն ուներ: Եվ ցրում Էիս ւչճանրապետությանկառավարությունից նիանց տեսության եկած ԱլեթսանդրըԽատիսյանիեւ մյուս պաշտոնյաների, Երեւանում ամերիկյան, ֆրանսիական, անգլիական ներկայացուցչությլուններից եկած անձանց աչքի առաջ: Զորամանիզենքերը Անդրանիկը Բանձնում Է կաթողիկոսին, խճնայած 15 ճԲազարռուբլի գումարն Էլ նրան պաճ տալով, պատգամում Է վաղ թե ուշ Հայաստանի` մայրաքաղաքում ազգի ռառատակներին Քուշարձան կոթողել: Երեւան էրիուզում գնալ: Երազում էր տեսնել ոչ թե քաղաքը, արզ մայլիաքաղաքը:Տեսնել ճին-ճին բարեկամներին, գուցեեւ Բանգրվաներ մեկի ու մյուսի տանը, ճյուրանոցում մի մաճճակալ ու դիվան տեսներ, գոնե մի գիշեր տաքուկ անկողնում մարդավայել ճանգիստ տար իր Բոգնած ոսկորներին: Երազում էր... Բայց Բանկարծ անցանկալի մի դիպված, որի մասին նա ալսպես 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370,

ց.

1, գ. 39, թթ. 3--4:

«..ճարուածողվորամասը»,էջ

209:

պատմել: «Մութ գիշեր» Է եղել: Հապճեպ լուր են բերել, թե «զինվորներից լոթը սպանված են, եւ ճրաձճգութլունը.կը շարունակվի»: Անդրանիկը կարգապաճական նկատառումներովնախապեսԵրեվանի պարետ, ՈՌնուցիրեն ծանոթ Շաճխաթունուն գրած Է եղել, որ իր զինվորներին Երեւան թողնեն միայն հատուկ անցաթղթերով, «Բակառակ պարագալում» մինչեւ իսկ չառարկելով, որ արգելեն: Եվ աճա զինվորներից մեկին, Զանգվի կամիջով անցնել ցանկանալիս, Բսկող ոստիկանը այդ պատրվակով խուզարկում Է նրան, գրպանից նանում Բենց նոր ստացած ապրուստի ռոլբլիները եւ ճողոպրում: Զինվորը, նրա ճետ էլ իր ընկերը, վազում են ճողոպրողի ետեւից: Մինչդեռ կամրջի պաճակության սպան, ոիին դիմում են զինվորները, են օժանդակում է, որ գողացողը փախչի: Այդ պաճին հասնում եւ Է բացվում: կռիվ Անդրանիկի ուրիշ զինվորներ Դիպվածի վայրձճ Է գալիս Դրոն, սկզբում մի ճիսնլյակով, որին լրացնելու Է գալիս նաեւ ճարյլուրլակը: Սրանք Էլ, բարեբախտաբար,իրենց մեջ ունենալով արեւմտաճալեր, ճակառակ Դոոյի Բրամանի, հրաժարվում են կրակ բացել Անդրանիկի զինվորի վրա: Եվ իրարանցումը բորբոքվում է: Շտապ, լուրն ստանալուն պես, տեղից ոստնում, գալիս Է Անդրանիկը մի զորախմբով եւ տեղնուտեղը զինաթափ է անում կիակողներին, Է իր ճետ Իջմիածոն: Թողնելով իսկ նրանց սպաներին Էլ տանում նանց այնտեղ հսկողության ներքո, կեսգիշերին ուզում Է գնալ Երեւան, որպեսզի զբաղվի սպանության հարցով եւ ազատի իր զինվորներից գերի վերցրածներին։ Կամիջի վրա ճրան ընդառաջ են գալիս Շաքխաթունինեւ Երեւանի անգլիական ներկալացուցչության սպազերից մեկը: Հետո բերվում Է ընդամենը մի վիրավորիզինվոր, ու ժխտելով մաքացության փաստերը: անգլիացին ասում Պարետն են, թե մեղավորը Դրոն Է, խոստանալով, որ իրենք կպատժեն հանցավորներին: Այսպես հիշում է Անդրանիկը, ապա եւ այն, որ իրեն Էջմիածնում ալցի եկած գլուղացիները բողոքել են, որ քաղաքում Բաճախակի են եղել ճիացանաճգության եւ սպանության նման դեպքեր": Հեռվից եկած տառապած, ճալրենակարոտզինվորներից վերջին կոպեկն են գողացել ու սպանել, իսկ ճողոպրողին էլ օժանդակել: Եկել է Բրամանատար Դրոն եւ կոիվն ավելի է թեժացել: Այս է եղածի ճամառոտը: Սրանից Անդրանիկը ընդոանրացնող եզրակացություն Է

Երեւանյան կամրջի այս պատմությունը արել են նաեւ Ս. Վրացյանն ու Դր. եւ իրարամերժ: Պար երեւում է եղելությունը խճողելու միԲ. Ճաւռոր, էջ 325---330։ տումը: Տե՛ս Ս. Վրացեան, Հայա Ճճանրաւվեւոութիւն, :ւոանի »

Կանայանը`յուրովի

Նաեւ

«Հալրենիք», 29.11.

1978 թ.։

Է արել. «Ես ճեռացա Ռանրապետութունեն,որպեսզի` մասնակից Հլինեմ այն բոլոր անպատվաբեր, անմիտ, սնանկ եւ ազգակործան

գործունեության...»:: Զանգեզուրից Էջմիածինբերող զառիվայրը Բաղթաճարվեց,Էջ.

միածնից Երեւազ Բարթուղին փակվեց: Խատիպանի ճաշտության, միջնորդ լինելու խոստումը լուռ մնաց: Երբ զինվորները կովում Էին, քաղաքագետները դառնում էին անզոր: Հավանաբար վանելն ու վտարելը ճեշտ Է ու ախորժելի, քան Որավեր տալն ու գործի կանչելը: Ցավալի վճիռ, որի տեղին ու անտեղի լինելը մնաց որպես իր շուրջը թեր ու դեմ Բրավիրող առեղծված: Հոգնաբեկ զինվորները դառնում են վշտաբեկ, որպիսին գուցե երբեք նրանք չէին եղել: Հագուստները մաշված, կոշիկները ծակ, Գրպանը դատարկ, ոգին միալն արի եւ երազները լուսե: Ոչ Նրանք Գիտեին, թե դեռ ինչ Է սպասվում իրենց, ոչ էլ զորավարը կարող Էր իմանալ, որ գալու էին ժամանակներ, որ նրանց գործի մասին ճուշերն անգամ փականքի տակ էին դրվելու, իսկ ով Էլ որ չկարողացավ մի արաճետ բացել իր ճամար, նրան էլ անսպասելի ու անըմբոռնելիչարաչար ճալածանքներն Էին սպասելու...": Ի վերջո զինվորները եկան, շարվեցին ամենայն Ռալյոցեկեղեցու բակում: Զորավարը խոսք ուներ ասելու: Խոսք ունեին ասելու նաեւ զինվորները: Միշտ բարձրագոչ զորավարը խոնարճվել էր ուզում, երախտագիտության, շնորճակալության խոսք ասել զինվորներին, նրանց իր պատճառած, իրենց նախասիրած, Աախընտիածչարչարանքների ճամար: Զարչարել Է ու լռեցրել, բայց դա երբեք ավելի չի եղել, քան Բայրենիքը կրած տառապանքները: Գնացեք, գտեք ձեր ճայրական տունն ու ձեր օջախը, ջաքելներդ ընտանիք կազմեք, եւ ջանացեք որ ձեր ոտքի տակ Հայաստանիաշխարճում միշտ եւ Բավիտյան անբաժան լինի եւ իր բոլող որդիների ամբողջական սեփական տունը՝ սերնդեսերունդ: Սա ապրիլի 26-ին։ Խոսքն ու խորճուրդն էլ՝ գինվորներին: Իսկ իրեն ո՞վ էր խորճուրդ տալու: Գուցե բոլոր ասածները նաեւ իրեն Էին վերաբերում: Այո՛, միալն ոչ թե՝ «նաեւ», այլ «նախ»: Ընտանիք կազմել, աշխատել ի մի բերել Հայաստան Ռողաշխարճը, որ մի՛ 1 «Ջօր. Նաեւ՝ Անդրանիկկը խօսի», էջ 240-243: Արսեն Ժամկոչեան, ՋօրԱնդրանիկ կը պաւռասխանէ իր ճակառակորդներուն, Փարիվ, 1945, էջ 32-35: " Գալու էր բոլոր ժամանակներիամենամե՛ծ ու անգերապա՛նցդաճճապետպատժիչ վորավարը, որի անունը այս զրքում այլեւս արժանի չենք գտնում մեկ եւս անգամ ձիշաւոակելու:Նոր Ճալածիչներէին աստպարեվի վրա իշխելու՝ ավգափրկիչ ԴորջորջվողավգադաճիճՃալածիչներ...

7 ճարկի վրա մի՛ ծածկ լիներ։ Ալ՛, իսկ եւ իսկ Է խոսել իր Բետ: ինքն Օուտով կճամոզվենք: դարձյալ Ջուլֆայի կամրջով անցած զինվորները Երեւանի կամրջով չանցան:

«Ապրիլի 27-ին գնացքը Երսւանից Թիֆլիս մի գեներալ Էր Վագոնի կուպեում նրան ուղեկցում Էրն իր Բճնօրյաընկեր-

տանում: ՞

|

|

Քերը: Ալդ ճանապարճորդության վաղ թե ուշ լինելու մասին տեղյակ Էին ԱլեքսանդրըԽատիպանն ու գեներալ Թոմսոնը: Թիֆիս ալցելելու մասին վաղը կիմանար Հովոաննես Թումանյանը: Գորիսից Երեւան ճանապարհից տրված Բեռագիրը նրան ճայտնել Էր, որ: ապրիլի 18-ին գեներալը լինելու է Էջմիածնում:

12 ՎԵՐՋԻՆ

|

ՃԻԳԵՐԸ

Հաջորդ օրը ուշ երեկոյան են ճասել Թիֆլիս: Գիշերել են ճենց | վագոնում: Մյուս օրը Անդրանիկին Հովճաննես Թումանյանը Բրավիլ բել է իր տուն, այնտեղ Էլ նա անց Է կացրել թիֆլիպան իր օրերը: Բանաստեղծը սպասում էր: Զանգեզուրից գրածից բացի, Էջմիածին Ռասնելուց ճետո, ապրիլի 19-ին. «Սիրելի Հովճաննեսին» երկտող նամակով Բալտնել Է, որ իր զորամասով արդեն գտնվում Է Էջմիածճում, եւ ապա՝ «Եթե Բարմարություն ունիս արի ալստեղ, ցանկանում եմ թեզ տեսնել»: Ճառապարճից,վրացական սաճմանը մտնելուց առաջ, զորավարը իր գալու մասին Բեռագրով տեղյակ Էր պաճքել վրաց կառավարությանը, պատճենը ՄՃասցեագրելով Թումանյանին: Բանաստեղծը ձգում էր, բանաստեղծը Բոգեւոր ճենարան Էր եւ մխիթարություն: Ուղեկցել Է մալոր Գիբբոնը: Թումանյանիտունը» որ միշտ գրողների ճավաքավալր էր եղել, դառնում Է զորավարի 8նօրլա մարտական ընկերների, ճՃալԲասարակական-քաղաքական գործիչների, նրա տեսքին կարոտ Բասարակ հալ մարդկանց անդադար այցելությունների սրաճ, որոնք հաճախ զուգակցվում էին ճլուրասիհությամբ: Թերթերը ճաղորդում են, որ մայիսի 4-ի ցերեկը ժամը 12-ին ԱնդրանիկըՀովո. Թումանյանիճետ միասին ալցելել Է Վրաստանի աիտաքին գործերի նախարար Գսգեճկոիիին:Նահանրապետության խարարը իր ուրախությունն է ճայտնել ժողովրդական ճերոսի ճետ ծանոթանալուառթիվ: Զրուլցը վերաբերել Է ճայ եւ վրաց ժողովուրդ,

|

..

ՊԿՊԱ, 3 ԳԱԹ. Հ.

1 ՀՀ.

ֆ. 199,

ց.

1, գ. 54, թ.

Թումանյանի ֆոնդ,

գ.

503:

127:

2 Ն.

տ,

ֆ. 370,

ց.

1, գ.

70, թ.

1:

ների բարեկամությանը: Հունվարի առաջին օրերին Էր դադարեցվել սաճմանալին վեճի կապակցությամբծագած Ռալ-վիացականպատերազմը: Լսելով ալդ մասին, Անդրանիկը դեռ ճեռվում, Զանգեզուրում իր վրդովմունքնԷր ճայտնել երկու դարավոր բարեկամ ժողովուրդների միջեւ պատերազմի նկատմամբ: 0գտվելով առիթից, Անդրանիկը Բալտնում Է իր ճամոզմունքի, որ «անցյալի գիրկն անցած Բալ-վրացականընդճարման փաստը չի կարող մթագնել ալն բանի ըմբռնումը, որ ընդճանուր են պատմությամբ եւ ճակատագրով իրար Բետ կապված հալ եւ վրաց ժողովուրդների թե ուրախությունը եւ թե տխրությունը»: Գեգեճկորին գտել Է, որ բոլորը չէ, որ գիտեն պատշաճորեն գնաճատելալնպիսի մարդկանց, ինչպիսին Անդրանիկն է: Դա կարվի ճետո, երբ պատմությունը լիովին կբացաճալտի նրա ծառայության իսկական իմաստը: Հակիրճ մի զրույցի ժամանակ երկու ժողովուրդների զավակները դրսեւորել են իրենց Բալացքներիներդաշնակությունը:Այստեղ Է, որ Անդրանիկն ասել Է, իսկ թերթերն էլ ճրապարակելեն՝ «...իմ կյանքում երբեք անձնական երջանկության չեմ ձգտել... ես ցանկանում եմ միալն, որ երջանիկ լինի այն ժողովուրդի, որին ես ծառայում

եմ»:

Ծաճապարոիհեռու պետք Է տաներ: Հեռուն նախ ՓՖիանսիանէր լինելու: Ծրագրեր ուներ: Հոգսերը կիսել Է Հովճ. ԹումանչանիԲետ, ողջագուրվել եւ մպլիսի 6-ին նստել Բաթում տանող գնացքը, որտեղից նավով էր շարունակելու: Բաթումում ճարմար նավ չլինելու պատճառով եիկար կանգ են առել: Կարելի էր նամակ գրել. «11-ը մայիսի, 1919 թ.։ Սիրելի Հովճաննես, Թիֆլիսեն մեկնելես մեկ օրեն ճասա Բաթում: Այստեղ կը սպասենք դեռ նավու... Մաս մը իրեղեններ ղրկեցի Վառնա: Իսկ մենք երեւի դեռ մի քանի օր սպասենք մինչեւ մեզ տանող շոգենավի գալը»: Ամսի 15-ին նստել են անգլիական նավ: Մալիսի 28-ին ճրաժեշտ են տվել Սելանիկի ճնավաբանգնտին:Կանգառներով, ճանապարտի տարբեր երկրների ծովափնյա քաղաքներ

մտնելով Բունիսի 1-ին Բասճում են Մարսելի նավաճանգիստ:Մտերիմներն են ծաղկեփնջերովընդառաջ եկել: Տեղավորվել Է ճյուրանոցում, ուր առաջին իսկ պատիցտեսակցությանեն գալիս Մարսելում ճանգրվան գտած իր կամավոր զինվորները: Հունիսի 4-ին մեկեւ ճայկականառաճձինճարուածող Քաջունի, Անդրանիկի Ճետ, վօրամասի 2 «Կավկաղսկոյե սլովո» 4.05. 1919 - թ.: 3 ԳԱԹ, վկավակոյնսլովո», Թումանյանիֆոնդ, գ. 504:

1 Ե.

1976, Նյու Ջերսի, էջ 170--171:

Հ.

Է

|

Տեղ ճասնելուն Փարիզ:

ընդառաջ Է գալիս բազմությունը, որի մեջ սպասվելիք խաղաղության վենաժողովի երկու այկական ազգային պատվիրակությանղեկավար բպատվիրակություննեիից՝ Պողոս Նուբար գիաշան, նրա Ռետ՝ Բալ նշանավոր գրական գործիչ Արշակ Չոպանյանը, երկուսն Էլ՝ Անդրանիկի ճամախոճներ, նրա անձն ու գործը գնարատողներ: Փարիզում մնացել Է մինչեւ Բունիսի 16-ը: Թե՛ Մարսելի, թե՛ Փարիզի մարդաշատ ձալ գաղթօջախներում ազդեցիկ Բասարակական, քաղաքական գործիչներ կալին, գրողներ, բժրշկներ, մտավոտարբեր շերտերի ճերկալացուցիչներ,որոնց մեջ Դաշիրականության ճակցություն կուսակցության Բիմնադիրներից Միքալել Վարանդյան, նում

|

Է

Թեքելան, Շեքսպիրի երկերի Բալ թարգմանիչ Հովճաննես Խազ Մասեճյան, երեկվա Ռուսաստանի Պետական դու` մայի անդամ Միքալել Պապաջանյան... բոլորն Էլ Անդրանիկին իմա: ցող ու ծանոթ մարդիկ, որոնք այցի են եկել նրան, Բարգանքի տուրք մատուցել, զրուցել ու խորորդակցել նրա Մետ: Եղել են նանւ պաշեւ այցելություններ. Մունիսի ` տոնական-գործնական հանդիպումներ 9-ին՝ Ֆրանսիալի արտաքին գորձերի նախարարության արեւելյան գործերի վարիչ միստեր Կոթի, 10-ին՝ դաշնակից (Անտանտի) տեբությունների զորքերի ընդճաճուր Բրամանատար գեներալ Փոշի եւ սպասվելիք խաղաղության վերաժողովի առթիվ Փարիզ ալցելած տարբեր երկրների ներկալացուցիչների ճետ: Ամսի 10-ին, ըստ օիագրության, Անդրանիկն այցելել է Ֆրանսիալի պրեզիդենտ Պուանկարեին',որի ճետ ճետագայում եւս ճանդիպում է եղել, եւ այդ մասին Բոդված Է զետեղվել մայրաքաղաքի «Թան» թերթում": Հունիսի 16-ին փոխադրվել Է Լոնդոն: Նրան շտապով ընդառաջ Է գալիս պատմությունից մեզ Բայտնի Թորգոմը, նոա Էրզիումյան օրերի մարտական ընկերը: Դիմավորողներիմեջ է ճայ վիպասանի որդի Արամ Րաֆֆին: Հանդիպումներ, ճաշկերույթներ, ճառախոսություններ: Եվ ճանկարծ Լոնդոնում, իր Մայրենիմայրաքաղաքում, զորավարին ալցի Է գալիս զանգեզուրցի Գիբբոնը։ Եկել Է գեղանկարիչ քրոջ հետ, որը ցանկություն Է ունեցել նկարելու իր եղբոր "բարեկամին: Նույն նպատակով Անդրանիկին այցելել Է նաեւ Բալ գրող Զապել Եսայանը, նկարչի վրձինը ճեռքին, որին ճաջողվել Է նստակյացտեսնել եւ կեիտել նրա գունագեղ պատկեիը: Խոնավ Լոնդոնը արթնացրել Է ոտքերի ռեւմատիկ ցավը, երբ ճաեւլ՝

գիող

Վահան

:

`

"

,

ՊԱզէ՝

Ե.

Ք

Քաջունի, նշված գիրքը, էջ Չ00, ց. 1

գ.

473,

թթ.

5--

187:Չ

«Թան»,

8.11.

թ.,

նաեւ՝

ՀՀ

էին գալիս Մանչեստրից, ուր նա մեկճել եւ բնաԲրավիրականչեր Արեւմտյան կություն Է ճաստատել ճունիսի 27-րց։ Մանչեստրում Հայաստանից,թե մի քանի գաղթօջախներիցտեղափոխված, նլումեկի ժամանակ թապես ապաճով ճալություն կար: Օաշկերույթներից/ Անդրանիկին քաղաքի ճալ կանանց միությունը, Ռազար ֆունտ ստեոլինգ Է մատուցում: Անդրանիկը նպատակային Է գտնում, որ

գումարներըկարիքավորներինօգնության տրվեն: Դա առիթ է ծառայում, եւ տեղաբնակ ճայերը ճեւավորում են «Հայ փախստա. կանների հագուստեղենի ֆոնդ» բարեգործական միությունը, որը ձեռնարկում Է ճանգանակությունների, դրանց մասնակից անելով նաեւ Լոնդոնի, Ֆրանսիայի, Հաբեշստանի, Հնդկաստանիեւ Բեռավոր Յավա կղզու Բալությանը:Ֆոնդը, որ ենթաճանձնախումբ ուներ Լոնդոնում, ճարատեւել Է եւ ճիշարժան բարեգործություն ծավալել: Ֆոնդի գաղափարը եւ ստեղծման կոչը տվել Է Անդրանիկը։ Հենց սկզբում միանգամիցյուրջ գումար է ճանգանակվում: Գործը ծավալելու ճամար Անդրանիկը նամակագիական կապեր Է Ճոաստատում: Ապա նա բոլոր գաղթօջախներն Է Բասցնում իր «Կոչ ճայության» ճղումը, որը նաեւ զետեղվել Է ժամանակի մամուլում: Կոչում գլխավորը մի Բարց Է Բայրենակիցներին. «Արտասաճմանի ճայություն... թուզ պիտի տա՞ս, որ Կովկասեն մինչեւ Կիլիկիա նաճատակ ժողոճիրաններուն մեջ...»: Ուրեմն չպետք Է վուրդ, գալարվի ովի զլանալ տրամադրելուդրամ ու Բնարավոր այլ միջոցներ. Բագուստ, նոշիկ, դեդոռայք, սնունդ եւ առանց ճգձգելու, անճապաղ: Դարճյալ ճուլն անդրանիկյան, քաղաքական ճիմքը. «Կոչ կը ընեմ՝ Երկիր թե Արտասաճման բովանդակ ճալության բոլոր կուսակցություններուն, միություններուն... ըլլալ միաբան, Մամերաշխ... Դեպի միություն, դեպի վեռաշինություն»': Ծիշտ Է, ճանգանակության գործի կազմակերպումը ճակատային կովի նման ոչ դժվար Է, ոչ Էյ մաճացու: Բալց այժմ Էլ սա էր ձառայություն ճանոապետության գոյությանն ու ամրապնդմանը, որի ծննդյան օրերի Բետ կապված Բունոսի 4-ի տխրաճոչակ փաստաթուղթը աշխարճամարտի ավարտով ինքնոն չեղյալ Էր դարձել, եւ զավթման ենթակա Կարսն ու Սուրմալուն Էլ Բալոց պետականության սաճմանի մեջ Էին։ Հին վեճը մի օր պիտի մեղմանա՞ի ու վերանար թե՝ ոչ։ Պետք էր օգնել վերածնված Հայաստանին: Նպատակահարմար է գտնվում ճանգանակված միջոցներոց ռաժին Բանել, գուցե թե լրիվ առաջին բաժինը, Հայաստան ուղարկել: Տանող եւ տելում բաշխողը պետք Է լիներ գնդապետ Վիլյամ Հասկելը, որ նշանակված էր դաշնակից տերությունների գերագույն կոմիսար Հայաստանում, ուղ նա ժամանել Է 1919-ի օգոստոսին: Բզականաբար, նա էլ ճետագալում, գտնվելով Երեւանում, կապ պետք Է պաճպազեր ճնշվածֆոնդի աշխատակիցներիճետ եւ շարունակեր տեղում նման

«Արեւ», 14. 11.

1919 թ.:

`

«լբաղվելձարտասահմանից նլութեոի ստացման

եւ

բաշխման ճար-

Անդրակ կի Հաբեշստան Բղած Բեռագրի պատասխանից երեւում

երով: ի

թվականին: ֆոնդը շարունակում Էր գործել ճաեւ Արդեն մինչեւ 1919-ի նոլեմբերի 10-ը Լոնդոնի, Մանչեստրի եւ Հնդկաստանի հայերից Բավաքած գումարը կազմել Է 50 ճազար «ֆունտ ստեռլինգ: Այդքան Էլ մուծելու էին Անգլիայում գտնվող ճալ գաղթականությանը օգնող մարմինները: Կուտակված էին ճագուստ, սպիտակեղեն, կաշի, օճառ եւ այլ պիտույքներ Կովկասում ապաստանած գաղթականության ճամար: Այդ ամենը բաշխելու Բսկողության գոիծին գնդապետ Հասկելին օժանդակողների մեջ Է եղել Անգլիայի քաղաքացիներից բացի նաեւ Եղրշե Քաջունին: Սկզբից էլ ճանգանակության գործը լավ հիմքերի վոա Է դրվել եւ եղել են բազմաթիվ ընդառաջ եկող Բայրենասերներ:Իմանալով ալդ մասին, Փարիզի խաղաղության վեճաժողովի ճայկական ազգային պատվիփակության դեկավար Պողոս Նուբարը 1919-ի Մոկտեմբերի 2-ին պարտք Է ճամարել նամակով շնորճավորել Անդրանիկին «բաժանոոդագիության փալուն արդլունքի Բամար»": Հալ ժողովրդի պատմական բախտի բերումով ճանգանակության Ձործի կազմակերպումը առաջնակարգ նշանակություն է ստանում: Միանգամալնբնական Է ոչ միալն պլն, որ Անդրանիկըճոժարակամ նվիրվում Է ալդ գործին, այլեւ ալն, որ ճայության Բասարակական գործիչներն Էլ իոռենցպարտքն են Բամարում օժանդակել ԱնդրանիԿին գործունեության ալդ բնագավառում եւ նպաստել վերջինիս իստ Բնարավորին ընդլալնմանը։ Անդրանրկի խոսքը ազդեցիկ Էր, լայն տարածում Էր գտնում եւ բերում էր ճնարավող արդյունքներ: 1919-ի աշնանը միտք է ծագում Անդրանիկին նուլն ալդ նպատակով ուղարինքն էլ էր դրան կել Ամերիկայի Միացյալ Խաճանգներ: Անդրանիկն առիթ տվել: Անատոլիականթերակղզու ճարավային ծովեզերքին, Կիլիկիայում, որը հայության հին պետականության օրրաններից մեկն Էի, բնակչությունը ոտքի ելած, ազատության էր ճգտում եւ օգնություն էր Ռալցում։Թերզինված ու անզեն բնակչությունը կանգնած էր թուրֆական զորքերի ճաճակումների դիմաց: Այստեղ մի նոր եղեռն էր նախապատրաստվում, ժողուլրոի մի մեծ նեղն ընկած անօգնական Բատվածի՝ զանգվածայինբնաջնջում: Անդրանիկըծրագրեր Էր կազմում. միջոցներ հայթայթել, մի նոր բանակ կազմել եւ օգնության Է,

որ

1 Այս մասին տե՛ս «Հաշուետվութիւն Մանչեսթըրի Ճալ գաղթականներուճագուստեղենի ֆոնտեն» պատկերավարդգրքույկը, որը ճրատարակել է Հայ փախըսՏպագրվել է Վենետիկի Ս. ՂատականականՃագուստի ֆոնդի ճձանձնախումբը: պար կղվու Մխիթարյան միաբանության ւոպարանում:՞ՆախաբանումՄանչեսորի ճագուստի ֆոնդի պատմությունն է: Նրա Ճիմնադրման Հայ փախստականական ավդը ճղել է Անդրանիկը: Գրքույկում մանրամասն նշված են անուններն այն անձանց, որոնք մասնակցել եւ օժանդակել են գործին: Նրանց թվում եւ բնիկ անգլիացի գործիչներ են, եւ Մանչեւտրի ձայ գաղութի ու Հայաստան Ճանրաւվետության քաղաքացիներ:Նաեւ ստացված ապրանքներիցանկն է ու քանակը. դեղորայք, ճագուստ, կտորեղեն,ձւսկեր. դրանց արժողությունը, երկիր ւոանող նավերի

անունները:

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 65, թթ.

Յա եւ ձա:

-

ԱՆԴՐԱՆԻԿ

ճասնռել:Նորից կովի դաշտն Էր նախընտրում: Բանակ Բանդեոճավորելու, գինելու ճամար հանրապետությունը, ինքն էլ էր կարիքի մեջ, մրջոց չուներ, որը պետք է ստեղծեր աշխարհի չորս ծագերում ցրիվ եկած հայությունը: Ասպես Անդրանիկը նորովի իմաստավորում Է Բանգանակությանգործի իր նախաճեռնությունը: Նման մհտք էր ճուշում Անդրանինին նաեւ Պողոս Նուբարի 1919-ի սեպտեմբերի 2-ին նրան գրած նամակում. Բալ կամավորների խումբ ստեղծել, որը կարողանար օգտակար ծառալութլուն մատուցել ժողովիդին': Անդրանիկը ձեռնամուխէ լինում, գոոծի Բրավորելով իր ճին բարեկամ գեներալ Հակոբ Բագրատունուն: Պետք էր զարկ տալ միջոցճերի հայթայթմանը, որից եւ ծագում Է ԱՄՆ ԲանգանակությանմեկԳործի կազմակերպման պաշտոնական կողմը նելու 1 Ն.

գաղափարը: տ.

թ

ազգային պատվիրակության ղեկավար Պողոս Բոկտեմբերի18-ին Բաստատված Էր պաշտոնաթուղեւ ԲագրատունինԱՍՆ գործուղվող ՌալՎԱնդիանիկը թը, ըստ որի կական գինվորական միսիա էին Բագրատունու ղեկավարությամբ: Խոլեմբերի Յ-ին ադ կապակցությամբ Անդրանիկը առիթ Է ունեցել նամակ գրելու. «Բագրատունին միսիային շեֆն Է: Ես ալ մի անդամ եմ, Բավասար ձալնի իրավունքով: Առանց ինձի ոչ մի քայլ իրավունք չունի ընելու: Ցեսնենքինչ կլինի վերջը: Մինչեւ գնալս նորից ցնում

Է

են

Լ

կգրեմ»':

Փարիզում այդ ժամանակ գտնվում Էր խաղաղության վերաժողովի ճալկական երկու պատվիրակություն, երկուսն Էլ քաղաքացիական, մեկը Հալկականազգային պատվիրակություն անվամբ, Պողոս Էր ներԾուբարի ղեկավարությամբ, որը Արեւմտլան Հայաստանն կայացնելու, մլուսը՝ սոսկ Հալաստան Հանրապետության պատվիրակություն, ՍՄՍվետիսԱճարոնյանի ղեկավարությամբ: Նախապես Կնթադրվում Էր ստեղծել վենաժողովի մեկ մրասնական զինվորական միսիա, որում Անդրանիկըլիներ ազգային պատվիրակության

ներկալացուցոչըշ:

Ավելի վաղ ՀայաստազՀանրապետությանվարչապետ ՀովճանՔաջազնունինԷր նախապատրաստվումԱմերիկա մեկնել, ալնտեղ, ինչպես գրում Է Պողոս Նուբարը, «Զինվորական պիտոլից գնումներ ընելու Բամար», թեեւ իրականում խնդիրները ավելի լալն Էին. խորացող Կովի դեմ պարենի ճայթալթումը, ՀայաստանիամերիկյլաճռՌորվանավորության,մանդատի հարցերը, ռազմական օգնությունը... Հատկապեսվերջինիս կապակցությամբ Քաջազնունին իր Բերթին առաջարկել Է գեներալ Բագրատունուն, որ «իրեն ընկերանա իբր զինվորական խորճրդական», այսինքն լինի իր պատվիրակության կազմում: Ինչպես բացատրում Է Պողոս Խուբարը, Բագրատունին իրեն «դիրքին նպատակաքարմար ու պատշաճ» չի գտել պաշտոնական պատվիրակությանկազմում գտնվելը, գերադասելով մտնել «զինվորական ճանձնախմբի» մեջ, միաժամանակ ցանկություն Բալյտնելով,որ դա լինի գեներալ Անդրանիկի Ռետ միասին: Դրան Էլ վարչապետն Է դեմ դուրս եկել, Բագրատունունքաշելով իր կողմը: Պողոս Խուբարըայսպես Է գրում. «Պ. Քաջազնունի չճավաներ», գտնելով, որ նման ճարցի լուծումը իբրեւ թե «իրեն (ալնես

տ., 1--ձա, նաեւ՝ ց. 2, գ, 64, թ. 8, նաեւ՝ ն. ., ց. 1, գ. 63, թթ. ֆ. 1, 2 Ն. 3 ՀՀ տ., 1, գ. 395. թթ. 6--7:։

ՊԿՊԱ, ֆ.

ֆ. 370, գ. 63,. թթ. 1--2: 370, ց. 1, գ. 65, թ-. 1--2: Նաեւ Ալ. Խատիսյան, Հայաստանի Ճճանրապետութեան Ծագումնու վլարգացումը,Բ., 1968, էջ 132:

1 Ն.

ց.

սինքն` վարչապետին)Ռանձնարարված պաշտոնեն դուրս Է...»: Զէ՞ որ խոսքը Անդրանիկին Էր վերաբերվում: Այդ Դեպքումըս. տացվում Է, որ միեւնույն խնդրով երկու պատվիրակություն պետթ կարող էր ուղարկել, որին Էլ «ողոս Նուբարն Է: առարկոյմ։ Դա Էրչ ըստ նրա. «Աննպաստ տպավորություն մը ընել.., թլուրիմացությանց տեղի տալ»: Պողոս Խուբարը պնդում Է Բագրատունի-Անդ րանիկ ճամագործակցության գաղափարի վրա/ ինչին որ ի վերջո ճանգում են: Սա որպես Փարիզի գումարվելիթբվեճածժողովի Պողու Նուբարի բարձր պատվիրակության ներկալացուցչություն: Հոկտեմբերի 12-ից արդեն Նյու Յորքում Էր ալդ պատվիրակության նաեւ քաղաքացիական նմերկալացուցիչը,որն Էր փարիզաբնակ. պրոֆեսոր

Աբրաճամ Տեր-Հակոբլանը: Հակոբ Բագրատունին ճալտնո զինվորական դեմք էր: Ոչ Ռեռավոր անցլալում եղել Էր (մինչեւ Հոկտեմբերը) Պետրոգրադի ռազԷ մեկնելու պափը, Փարիզի մական շտաբի պետը։ Երբ մոտենում Ռայլաստանլաներկու պատվիրակությունները (ազգայինն ու Մանիապետականը)միատեղ Բաստատում են, որ Բագրատունինու Անդրաճիկը մեկնում են ԱՄՆ կառավարությանը Հայաստանիզինվորական կարիքները ճերկպլացնելուեւ ըստ ալդմ օգնություն ստանալու խնդրով՛:Միտքը ալդպես Է ձեւակերպել նաեւ վերաժողովի Հանրապետության պատվիրակության նախագան Ավետ-ս Անարոնյանը՝: ՀայաստանՀանրապետությանկառավարության ճամապատասխան փաստաթղթերովեւս հաստատվում է, որ գեներալ Բագրատուճու ղեկավարությամբ եւ Անդրանիկիաճնդամությամբ միսիան կազմ-

ված Է ԱՍՆ

մեկնելու նպատակով":

Մեկնելու նախապատրաստականփուլում ուրիշ միտք Է ծագել. Փարիզի միջազգային վեճաժողովին Հայաստանից նշված երկու պատվիրակություններիփոխարեն ներկալացնել մեկ միասնական զինվորական միսիա, եւ այդ դեպքում Անդրանիկը Բավանական Է համարվում որպես ազգային պատվիրակության Մատուկ ներկալացուցիչ: Ալդպես Էլ եղել է: Դեռ չմեկնած, Ռոկտեմբերի2-ին, Պողոս Խուբարը կարեւորություն տալով գործին, շտապեցնում Էր, ցանկություն Բայտնելով, որ Անդրանիկն ու Բագրատունին ճնարավորին չափ արագ կատարեն իրենց խնդիրը եւ շուտ վերադառնան:: Ժամանակիմամուլում Անդրանիկն ու Բագրատունինորակվել են նաեւ որպես «Հալաստանի բանակի Բանգանակիչ ճանձնախմիի» տ. 2 ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 65, թթ. Յա--ձա: 3 Ն. 1, գ. 33, թ. 25: 4 Ն. տ., ֆ. 200, ց. 1, գ. 398, թթ. 6--7: 5 Ն. տ.,

1 Ն.

ց.

1, գ: 63, թթ.

1--2:

ֆ. 199, ֆ. 370, ց-

տ.,

աճղամներ» որոնց թվում Էր նաեւ կապիտան Հայկ ճը'։ Որոշվակ Է եղել ստեղծել «պատվո մատլան», նրանում ցելու փամար հանգանակությանմասնակիցների անունները՝ մուծման չափերով Ռանդերձ: «Հայրենիք» թերթը կոչ Է հղել. «Հայն է, ոի պիտի ուզե եւ պիտի կրնա դուրս չմնալ այդ ցանկեն»": գործի կարեւորությունը եւ դրանում ճալոց ՆկատիԱր Է զգացել եկեղեցու խոր շարեգրգոռութունը, Անդրանոկը պարտք Ամենայն ճալոց կաթողիկոս Գեւորգ 5-րդ Սուրենյանցին Փարիզից, զոլեմբերի 10-ին ճայտնել երկու օր ճետո ԱՄՆ իր ուղեւորության եւ դրա նպատակի մասին, խոստանալով ձետագալում Էլ տեղեկություններ տալ ընթացքի վերաբերյալ: Դժվար չէ Նռարել, թե ինչ զգացումներ Է ապոել նա ալդ պարին, Ռարկ Ցամարելով Բատուկ խնդրելու կաթողիկոսին իր «բարեւները հաղորդել Զանգեզուրի, Ղափանի եւ Սիսիանի ժողովուոդներին»:Կաթողիկոսին գրեց, բայց ասելիքի չսպառեց: ուլն օրի նամակ Է ճասցեագրել Թիֆլիս. «Սի-

Բոնապարտ գրան.

Է

րելի Հովճաննես Թումանյան... Ամսույս 12-ին գեներալ Բագիատունու Բետ կը մեկնինք Ամերիկա: Իմ առողջությունն այլն չափ լավ չէ..., Երեւանյանտիրող կառավարությունը ճոգնեցա՞վ, թե կը շարունակէ իր ճամառությունները... Բոլորի մեջ կը ցավիմ Խատիպանին: Եթե շարունակին ալդ մտալնութլամբ տանել ընդճանուր ազգի գործը՝ քիչ ժամանակեն բնական մատով պիտի մեռնին եւ տուժողը պիտի լինի մեր ժողովուրդը»: Եվ իր առողջությունն Է վատ եւ կառավարության վիճակը. փա՞ստ Է արձանագրում, թե՝ վաղվա օրն Է կռաճում: Նամակը հոգեպես սիրելի Հովճաննեսին Է գրում, ճայրենիքին բարի ծառալություն մատուցելու կամքով: Եվ մտքով ՌՈրաժեշտի բաժակ Է բարձրացնում բանաստեղծիԲետ, Բիշելով ու լուրովի գրելով նիա Ռեքիաթիբառերը. «Դարդ անողին դարդ չի պակսիր, Քեֆ անողին թեֆ չի պակսիր»: Հետգրությունըոգեշունչ է. «Դետ գինիները լեցուցեք եւ իմ կենաց խմեցեք»':

Բոնապարտյանըբժիշկ է, պատերավմիսկպբում եղել է թուրքական բանաձին Ճեծած անցել է ռավմաճակատիգիծը` ռուսների կողմը: Անդրանիկի սանգեւլուրյան օրերին ծառայել է Ճարվածողվորամասում։ Տե՛ս Վ. Փափապյանի նշված Ճուշերը եւ Ա. Չելեւպյանինշված գրքի էջ 572-ը: 2 Ըսւո «Հալրենիք»-ի, տե՛ս 16.04. 1920 թ. Հակառակ նշվածի, որոշ գրիչներ, չմոռանալուլ ձին խոովջը, փորձել են, թե գործի ընթացքում, թե Ճետագայում, անկեղծ նվիրումով կագործին անձնաշաճ նշանակություն տալ (Տե՛ս «Ասպատարված Ճանսարակական րեւ», 29.06. (3) եւ 10.12. 1928 թ.), «Պաճակ»,«Հայրենիք» (1919--1920 թթ.) եւ 4 ԳԱԹ, այլ թերթերի ճրապարակումները: Ց ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 57, ց. 5, գ. 211: Հովճ. Թումանյանիֆոնդ, գ. 506: «Անդրանիկ» 1 Հ.

նում,

ապա

1919-ի նոլեմբերի 28-ին Բագրատունի եւ Անդրան ԱՃերըժամանել են Նյու Յորք՝ կապիտան (ճարլուրապ

կերակցությամբ: ԿեցցեներովԷ դիմավորել ընդառ թյունը, որի մեջ Էին նաեւ մինչ ապլդ արդեն Հովնաննես Քաջազնունին եւ պրոֆեսոր Տեր-

ՄՄՆ-ում

գտնվող

ընդունելություն Է մատուցել շարք կանգնած նության Ոեծելազորը:Դրոշազարդ ավտոմեքենաները նրանց առաջճորդել են դեպի ճլուրանոց: Մամուլը նշել Է, թե Անդրանիկնու Բագրատունին եկել են Միացլալ Հայաստանի (ալսինքն Պողոս Նուբարի) պատվիրակության կողմից, որպես ամբողջական Հայաստանը ու Բալ ժողովրդին ներկայացնող պատվիրակներ: Եկել են Բալ կամավորներից «բանակ կազմելու գործը դյուրացնելու», որին Վաշինգտոնի կառավարությունը տվել Է իր ճամաձալնությունը::

Քաջազնունինավելի վաղ եկած լինելով, մամուլում սկզբում նշվել Հանրապետությունում վարչապետը ուրիշ էո, ի դեմս Ալեքսանդրը Խատիսյանի,

Է որպես վարչապետ, բայց արդեն օգոստոսից Բետո, երբ

ամվաճվում Է «նախկին վարչապետ»: Այդպիսին Է, օրինակ, նա անվանվում դեկտեմբերի 18-ին Բագրատունու եւ Տեր-Հակոբլաձի միատեղ Բոստոն ժամանելու մասին որապարակումներում: Հաջորդ, Կիրակի, օրը ԲարլուրապետԲոնապարտլանիընկերակցությամբԲոստոն Է ժամանելԱնդրանիկը: Հայության խանդավառություն Է, Ռլուփերի ճոխ ընդունելութլունչ Անդրանիկը երեկոյան ընթրիքի ժամին նա

արտասանել. «Հայի պետք չէ ճաստատուն իր կառավարության ՌԲիմը ճառ

Է

ինչ սպասե օտարենմ,աղ ընծալելու Է, որպեսզի ազա-

ամեն

տությունը իրական դառնա»":Թեեւ նրբորեն, բալց բավական կանալի ձեւով Անդրանիկըիր միտքն Է Բրապարակում:

Բաս-

Եթե ոչ առաջին իսկ պատից, ասված առաջին իսկ բառից, ապա աստիճանաբարունկնդիր Բալությունը սկսում Է նկատել Ազգալինեւ Հանրապետության պատվիրակություններիտեսակետներիու դիրքոփոշումների տարբերությունները: Դեկտեմբերի28-ին ԲոստոնիԲալերեն թերթը պարզ կերպով ցանկալի Է ճամարում, որ «ճամերաշխություն կայանա ճալ Հանրապետությանեւ Ազգալին պատվիրակությունների միջեւ», որ լինի «մեկ ճակատ, մեկ կառավարություն, մեկ պատվիրակություն», որպես «ֆիզիկապես սպառլալ եւ նլութապեւ ավերակ Հալաստանը» շուտափուլթ եւ հաջողությամբ վերականգ1

«Պառակ», Բոստոն,

25.11.

եւ 2.12.

1919 թ.: 2 Ն.

տ.,

16.12.

1919թ»

3 Ն.

տ.:

երաշխիք: Նրա կարծիքով րելու մեկ քմղաքականություն

թյուն, լուն մեջ պետքԷ գտնենք»:

եւ

«փրկությունը մեկ կառավարումեկ պատվիրակություն ունեռա-

Համերաշխության եւ միաբանվելու կոչ

Է արվում եւ

դրան

Բե-

տեվելու Ռարցն Է դրվում տեղում գործող դաշնակցականների ու ռամկավարնեոի առծեւ':

Պատվիրակություններիիրարամերժ կեցվածքները թե

'

զայիույթ

առաջացրել, թե, ի դեպ, անոարկի արարքներ: Մամովի փաստ Է Որապարակել: Բոստոնի ճալ ազգային զինախումբը Անդրանիկի ու Բագրատունու տրամադրության տակ Է դրել երկու պաճապան զին«սեւ վորի եւ մեկ ավտոմեքենա: Բալց աճա, այսպես կոչված, են եւ նման ուժերը» սպառնացել զինվորներին որ սպատրանջել, պարտականություն նրանք ալեւս չկատարեն: Թերթը զարմանք Է արտաքալտում եւ վրդովմունք. ի՞նչ ճանելուկ Է սա, ո՞ւմ Է պետք այս անճամերաշխությունը, «այս խելագար կո Յո թ այլ | | վատ մտալնությունը, ալն ալ ալս պարագաներում... Հասարակությունըվճռապես դրել Է միացյալ պատվիրակության պաքանջը, դրանում տեսնելով Համբողջական Հալաստանի | միացլալ կառավարության հիմը դնելու» պալմաճ"։Ինչու երկու պատվիրակություն, ինչո՛ւ երկու Հալաստանիգաղափար ու պաճանջ: Փորձենք ոչ թե Բախուռն քննադատել մեր նախնիներին,ր դեպ» պլնպես մերժողական, ինչպես ԱնդրանիկիՔաջազնունուն եւ Քաջազնունին Անդրանիկին, ալ մոտենանք ըմբոնումով թե մեկին, թե մյուսին: Հարցի լուծման համար վճռողը Ռարցադիման ձեւը, մինչեւ իսկ ընդունված ոռոշումը չէ: Վճռողը ճամակողմանի պատմական հանգամանքներնեն, ուժը, գործարար Բմտութլյունը, իրական քայլեիը: 1920-ո օգոստոսի 10-ին Փարիզի տակ, Սեւրում, չափազանց հեղինակավոր փաստաթղթով Արեւմտյան ՀայաստանիԲալկակազ վիլայեթները թուրքական տիրապետությունից դուրս եւ Հայաստազ Հանրապետությանըմիացյալ ճռչակվեցին: Հոչակումից ճետո անգամ լուծումը նպատակին չհասավ, իսկ ալստեղ նուլն նպատակի Ռամար ձեւի շուրջը բանավեճ բացելով գժտվում Էին, տրորվում ու տարանջատվում... Ալդպես Բնում Էլ Է եղել, իսկ արմատները նորովի ծլարձակում են նաեւ Մնդրանիկ-Քաջազնունիականբանավեճից բազում տասնամյակներ անց... Ուրիշ գործոններ կան, որոնցից մեկը ճամազգալին միասնությանանդրանիկյուն պաքանծն Է: Սոսկ մի ճարց չէր երեկվա բանավեճ Բարուցողը: Մլուսն էլ այն :

են

Է

աՑ

ազգային

'

1 Ն.

տ.

23.12

1919 թ.

2 Ն.

տ.:

3 Ն.

տ.,

30.12.

1919 թ.։

Էր, թե ինչու Է Հանրապետությանպատվիրակությունը Ամերիկայի կառավարության առջեւ նորաստեղծ հալ կանությունը մրալն դե ֆակտո (փաստացի), ալլ ո// նաեւ (իրավականորեն) ճանաչելու պահանջը դնում:

դե լուրե

Անդրանիկն ասել է, թե ինքը Ամերիկա Է/նկել ալնտեղի իր Մալրենակիցների մեջ «Ռամերաշխությունկայացնելու եւ Ռազարա.. վոր թշվառնեռուն օգնության հասնելու միջոցներ ստեղծելու»': Թերթերը կրքոտ են եղել, այլ ոչ անաչառ, Բայոց Բին բառի վ ասած, ոչ անախտակիր։ Եղել է, որ մի մանրուքը սրել են եւ սուր իրողությունը Է՛լ ավելի բորբոքել: Ռամկավարական«Պաճակ» թերթի ալդպիսի մի սպիդման դեմ Անդրանիկը Բրապարակորենասել Է. ինքը ԱմերիկաԷ եկել ազգի կարիքներին սատար լինելու, այլ «ոչ թե այս կամ ալն կուսակցությանը քաջալերելու»:

Ներազգային համերաշխությանմիտքը Անդրանիկըիր ճրապափակալին ելուլթներում արծառծել Է բացաճալտ ու տողատակի ալնպիսի շեշտերով, որոնք գրգռել են որպես վարչապետ Ամերրկա եկած եւ այնտեղ նախկին-վարչապետդարձած Հովրաննես Քաջազճունու թե՛ քաղաքական, թե՛ անձնական ինքնասիրությունը:Ալդ մանին նա ճեռվից ճանգամանալից նամակ Է գրել ԱլեքսանդրըԽալրատվական նլութ մատուցելով թե նրան, թե գալիք օրեՊտիսյանին, րի ճետաքրքրասերներին: Վարչապետն

ու

Անդրանիկը ճամախոր ընկեիներ չէին: Նամա-

կում նրանց Բակասութլյունների կծիկն Է:

Նոյեմբերի 28-ին միասին Նյու Յորքի մայր տաճարում լինելուց պաշտոնաթող վարչապետնու պաշտոնաթող գեներալըայցեեն զել Նլու Ջերսի, ուր նրանց քաղաքի մուտքում դիմավորել են տեղական իշխանության ճներկալյացուցիչները: Այստեղ ճառեր ասողների մեջ Է Անդրանիկը,որի խոսքը նվիոված Է Հալաստանիազատագրության համար նառատակված Ռերոսներիճիշատակին։ ՄիաԿին են նրանթ ալցելել նաեւ Բոստոն եւ Քեմբրիջ: Նամակը գրելու պատից հետո ենթադրվել Է այցելել Ֆիլադ վֆիա եւ ուրիշ քաղաքճեր՝ թե կենտրոնական նաճանգներում, թե ճեռավոո Կալիֆոռնիայում: Եթե պետք էր ճասարակականկարծիք ստեղծել, ապա, ասում Է Քաջազնունին,դա կատարված Է լիովին: Չնայածդրան, նկատում Քետո

Է նա,

այդ պաճը ճայլկական գաղութը դեռաւս որոշակի կերպի չի բերել «իր հայրենասիրականվերելքը», իսկ ԱՄՆ-ի կառսվարու1 Ն.

առ

տ.,

6.01.

թ.

Զ

«Հայրենիք»,Պ.,

21.12.

1919 թ.

եւ 28.12.

1919 թ.:

`

Ն

պատասխանելառաջադրված պաճանջին»: Սյինքն՝ թյունը «չի ճանգանակությունը դեռ իր ճեւն ու բովանդակությունը չի ստացել, էլ լսողի դերից առաջ չի անցել, Հաիսկ ԱՄՆ-ի կառավարությունն առջեւ չի բացել իր անելիքների խաղայաստանի պատվիրակների թղթերը: Հովն. Քաջազնունին իր դիրքորոշմամբ ճակառակ Է Պողոս Դուբարին, որի կողմնակիցն Է Անդրանիկը: Ուստի Քաջազնունին բոլորովին Էլ չի դժվարանում Անդրանիկին եւ նրա «պոչ»" բժիշկ Հալկ Բոնապարտյլանինբնութագրել անպատշաճ բառերով: Ըստ այդմ Քաջազնունին եւ իր գործընկեր Բագրատունին Հանրապետության Պողոս Նուբարի: կողմնակիցներեն, Անդրանիկըեւ Բոնապա. տլանը՝

Պարզվում Է, որ տեղի ճալկական գաղութը պառակտված է, դաշնակցականները Հանրապետության կողմն են, մլուս բոլորը` Պողոս Նուբարի: Ըստ որում, ճշգրտելով իր խոսքը, Քաջազնունին վերջինճերիս ոչ թե ճանրապետության, ալլ նրա կառավարության Ռակառակորդներ Է անվանում, իր կողմից փաստորեն սրելով եղելությունը, գտնելով, թե այդ մարդիկ, իբր «դժվարությամբ են տարբերում պետությունը կառավարությունից»: Իրականում շատ լավ Էլ տարբերում կառավարությունը կոնկրետ մարդիկ են, պետությունը՝լայն հաս-

են.

Ռաղկացություն: Պարզապես ուզում Է Անդրանիկին, մեղմ ասած, դիմանել, ձեւր չի գտնում: Մարդիկ կարող են կառավարության

կազմին դեմ լինել (կամ մասամբ, կամ լրիվ), իսկ պետությանը, այն Էլ վերածնված ազգալին պետակամությանը՝ոչ:

Անդրանիկըպետականությանբացասման, մերժման Բարց չի դրել: է արտաճալտել: Ամեն զայրուլթ բացանում չէ: Որոշակի եւ նա եւ Է երբեմն էլ... անվապեմարդկանց Բասցեին անողոք եղել, լուչ: Ոչ միշտ, ոչ ճետեւողականորեն:Դրանում, չժխտենք, կա սովորուլթի ու մրջավալրի դերը, բայց անժխտելի են քաղաքական, աշխաշճալացքային, ավելի ճիշտ՝ դիրքորոշալին պատճառները, առավել եւս ակճճալտ են խծբծանքները անձնական Ռողի վրա: Պատճառի մի լավ բաժին Էլ ընկնում Է անձնական Ռակակրանքին: ՀարլուրամյակՇեոու պետություն չունեզող ժողովուրդ, պետության կարգով սարմանված մարդկանց աստիճանակարգիեւ դրանով պայմանավորված ձեւականությունների ու ձեւամոլութլուններիբացակայություն: Եկած Նա զայրութ

"

Նամակը գրողի բառն է:

1 ՀՀ

էջ 105:

ՊԿՊԱ,

ֆ. 200,

ց.

1, գ.

43ն

-.

16:

Նաեւ՝

«...Ճարուածող վորամասը»»

/

բանա

բեխոսքը ասվում Էր տեղնուտեղը: Եվ խմորվում Էին ւեռճերը, որոնց տուրք էին տալիս նաեւ կուսակցությունները: Ըստ Քաջազնունու, Անդրանիկը որպես Պողոս Նուբարիաջակից, Հանրապետության հարցերի լուծումը տեսնում Է դրսում, սոսկ դիվա-

նագիտության ոլորտում՝ «Փարիզում, Լոնդոնում եւ Վաշինգտոնում», ըստ այսինքն ինքն իրենով Է պալմանավորում: Մինչդեռ, դարձյալ Քաջազնունու, ալդ լուծումը պետք Է տեսնել բուն Հանրապետությունում, որը «շարունակում Է ապրել, չի ավերվել» (թ. 19)։ Այստեղ շատ բան, անշուշտ, ճիշտ Է: Բայց դա որոշակի ճարց Է եւ չէր կարող. ով Էլ լիներ, կանգնել ու համառորեն ասել, թե չէ՛, այս Է, որ կա՝ միայն եւ միայն դիվանագիտություն: Սա ավլեւս քաղաքական նեղմըտություն է: Բանականությունը չի կարող մեկը սկզբունքորեն եւ լրովին ընդունել, մյուսը` մերժել, որոշակի շրջանակներից դուրս՝ գերադասելով մյուսից: Քաջազնունին Պողոս Նուբարին հանդիմանելուց, ԱնդրանիկինԷլ արճամարճելուց հետո գրում է. «Մենք ճասել ենք նրան, որ այլեւս ոչ մեկը որապարակորեն չի ռամարձակվում վատ բան ասել ՀանրապետությանՌասցեին: Մենք շատ բանի ենք Բասել...»: Շատ լավ, ալդպես էլ Է։ Բալց ինչու Է միննույն ժամանակ զայրանում, որ Անդրանիկի Բետ Պողոս Նուբարի լիազորաթղթերով ու նուլն խնդիրներով ԱՄՆ եկած պրոֆեսոր Տեր-Հակոբլանը, ինչպես ինքն Է գրում արհամարհաբար, արցունքներն աչքերին ողբում Է «սիրեցյալ Հանրապետության»դրությունը, իսկ Անդրանիկը ցուլց տալով Հանրապետությանդրոշը, վերամբարձ ձեւով կոչ Է անում «բարձր պատել ալն...»: Ի՞նչ ծաղրելու բան է: Մի՞թե պրոֆեսորն ու Անդրանիկըօտար աշխարհում, ուրիշ մի միջավալրում եւ անկախ դրանից, իրենց թուվ են տվել ալդպես արճամարԲանքով արտաբալտվելու, ինչպիսի շեշտեր, որ բարդում Է բառերի վիա նամակի հեղինակը: Մինչդեռ մամուլի, ինչպես տեսանք, բոլորովին ալ բան Էր գրում: Զխորանանք:Հանդիպել են փոխզայլրալիցվարչապետն ու զորավարը: Զայրույթի գլխավոր պատճառի մասին վերեւում ասվեց ու կրկնվեց: Տե՛ղ էին գտել մաղձը թափելու: Ազգային քաղաքական խնդիրը անձնական հակամարտությանԷ վերածվել: Համակրանքնու Ռակակրանքը դարձել են սկզբունքներ եւ ճալրենի երկրից Բեռու, օտար միջավալրում բախվել: Զորավարը անձնական քաջությանն Է տվել, նախկին վարչապետը` քաղաքական պատվազգացուտուրք թյանը: Իսկ փաստերը, որոնք ընկած են բռնկված ինքնասիրության խորքում, վերջին Ռաշվով, միանգամալն բնական են՝ դարեր առաջ

ազգային պետականության կորստյան, ալժմ Էլ վերականգնման այնքան ծանր երկունքով ու գոյատեւման նուլնքան ծանր արքավիրքճերով պալմանավորված: Քաֆջազնունու հետագա շարադիրանքը դարձյալ Անդրանիկի անձի Նա

բառեր Է վկայակոչում չակերտների մեջ խոսքեր գրում, ըստ ոիոնց Անդրանիկը սքողված ձեւով առարկում Է, գուցնեւ ըմբոստանում Է իրեն Հանրապետության գործերից Ռեռու պարելու, իր նկատմամբ կառավարության ճնշիչ քաղաքականության դեմ: Սակալն դրանք սոսկ խըծբիծանքներ չեն, որքան Էլ արտաքուստ այդպես թվան: Ընդերքը ուհիշ է: Կառավարությունըկուզենա, որի բոլորն իր ծննդյան օտից գլոխ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ

խոնարճեն իր առջեւ, չնայած որ մանուկ Է, բալց չէ՞ որ մեկճ ու փյուսն էլ կցանկանան, որ կառավարությունը նույն ալդ երկունքի օիվանրց ապրի միայն երկրի վիճակը բարվոքելու Մոդսերով,խտրականությանը վերջ տա ու մարդկանց միեւնույն աչքով նայի, լինի Ռամբերատարու մեծառոգի: Մանավանդոր ճայ ժողովրդի մինչ ալդ

վերլուծություն

է:

եւ

բազում բարեկամներն ու նրանց իշխանություններիխոստումները ամպագոոգոո Էրն եղել, իսկ գործերն ավելի շատ մերժոտեսած

ղական, քան ճաստատող: Եվ Բաճախ խոստումները ճիշտ ու անճրաժեշտ են թվացել սկզբնափուլում, սխալ ու մերժելի են պարզվել

ժամանակներ անց: սկսվելու|:

Եվ պատմությունն ՝

առաջ

Է գնացել...

Ճորից

Քաջազնունին վկայում Է Անդրանիկիշաճագրգոությունը. «Նա ուժգնորեն քարոզում Է Ամերիկայումապրող հալերից ուժեղ կամավորական բանակի ստեղծման միտքը, որի գլուխ ճավանաբար դրվելու Է ինքը...»։ Եվ մեր առջեւ բացվում Է վարչապետի վա՛ռ երեվակայլությունը.Մնդրանիկը այդ բանակի խնդիրը տեսնելու Է նրա-

«շարժի դեպի Հայաստան, որպեսզի այնտեղից, չգիտես թուրքերին, թե ներկայիս կառավարությանը դուրս մղելու, եւ այդ նում,

որ

բառ: Բաց թողինք վարջեսպետի անցձեւով փրկի երկիրը»: «Անդրանիկը այս անգամ իր պիտլ կացրած զուգահեռը. սկսի ոչ թե Զանգեզուրից, այլ Ամերիկայից» (թ. /24)։ Մնացածը եւ քմծիծաղ: Ինչո. միանգամայն բնական Է՝ ատելություն, զայրույթ մանրամասն գրել է, որ ոչ գուցե Քաջազնունին այդքան չասենք՝ ալնքան Խատիսյանն իմանա, որքան սերունդնեոը. Անդրանիկի կողմնակիցները «անում են իրենցից կախված ամեն ինչ, որպեսզի մեզ վարկաբեկեն ամերիկացիների աչքում: Զորս կողմը թույն են շպըր-

Բառ

առ

չճրշավը

տում»:

Անսխալականչէր, իրարկե, Անդրանիկը: Դժվար Էր նրաՌւսմար դիվանագբտության ձեւի շրջանակներում մճալ: Ինչ ոո նա սլետք Է ասեր եւ ասում էր լուրալինների միջավալրում, կարող Էր պոռթկու-. մով հրապարակ Ռանել: Ինչը, որ մեկի ճամար դիվանագիտական փափկանկատությունԷր, նրա համար պարզապես անցանկալի խոիամակկություն էր կամ նուլնիսկ երկերեսանություն: Ամերիկարայ հասարակության եւ իրենց իսկ բնիկ ամերիկացինեի առջեւ նա հայտարարել Է, թե դաշնակիցներիկողմից, այդ թվում նաեւ Ամերիկալի կողմից, Հալաստառ Հանրապետությանճանաչումը «ավելի չարիք Է, քան թե բարիք»: Ալ քեզ բան, ի՛նչ-ի՛նչ, ալն էլ Հայաստաճի անկախության ճանաչումը, որը ճալ ժողովրդի դարավոր երաէր: Տեսնենք: Նախ, նա ասել Է ոչ թե «Հայաստանի»այլ զանքն «Արարատյան ճանրապետության»:Որովոետեւ տվլալ ճանաչումը նիա խորին համոզմամբ թուրքական կողմի ԲարկադրածնԷր ու թելադրածը, որպեսզի գլուխ բերվեր եւ օրինականացվեր Ռալկականռ Ռողերի բացարձակ գողությունը: Ոչ միալն ամբողջական Հայաստանն Էի մերժված, այլ մինչեւ հսկ անտեսված Էին ԱրեւելյանՀալաստակի հսկայական տարածքներ, ինչպես Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը. որտե՞ղ էին սառմանագծված ալդ տարածքները, գծի ո՛ր կողմում Էին Նախիջեւանն ու Կարսը: Եվ մի՞թե Անդրանիկիխոսքը Ռանրապետությանհռչակմանն Էր վերաբերում, այլ ոչ թե ալդ Ռողերի գողությանն ու աղճատմանը: Դրա ճամար էլ նա ԱրարատյանԷր անվանում եւ ոչ Հայաստան:ՈրովճետեւԱրարատյանըմասն Էր, իսկ Հալաստանը ամբողջականը պետք Է լիներ: Դաշնակիցները,Առտանտի տերությունները, եթե իրապես հալ ժողովրդի բարեկամներ Էին, ալդ էլ չասենք, եթե արդարադատ էին, ամբողջի ստեղծմանը պետք Է օժանդակեին, ալ ոչ թե իրենց դե ֆակտո կամ նուլնիսկ դե յուրե ճանաչմամբ մասնիկը օրինականացնեին որպես Հայաստան:Գուցե թե դիվանագիտորենպատշաճ չէր խիստ ու հրապարակավ արտա648

Քալտվելը, բայց չէ՞ որ պատմականորեն եւ առարկայորեն անճամեմեծ սխալ Էր մասնիկը Հանրապետություն ճռչակելը,Բետո Էլ՝ աղճատվածի ճանաչումը, եթե խնդրին նալենք առանց դիվանագիճրբանկատության: Եվ, աճա, շրջանցելով մեծ ճշմարտու«թյունը, ամերիկաճալ մամովի, այսպես ասած, անդրանիկադեմ օրգանները ճշմարտությունը ոչ թե բանավեճի, ալլ անպատշաճ վեճի առարկա Էին դարձնում, իրենց իրավունք վերապաճելով անձը վիիավորող արհամսարճանքիու ծաղրանքի ձեւերի կիրառումը: մատ

իտապան յ

Բայց ոնչո՞ւ Բարց չտանք, գուցե Սնդրանիկըր րը ճալտարաիուճամար մի ճի՛մք ուներ: Գուցե թե նա իր այդ ակնարկներից բացի ավելին չասելով, ավելի շատ դիվանագիտություն Է ճանդես բերել, քան այդ մեկ ու՞իշը ճշմարտությունը պարգապես թաքցնելով: թյան

Տեսնենք: Ամերիկան Հայաստանում ներկալացուցիչ ուներ ի դեմս գնդապետ Հասկելի: Հալ պետական գործիչներն ուրախ Էին ու Բուոր Հասկելը օգտակար կլինի երնոի դրության բարելավմանը: Բայց ստիպված Էին ճակառակ բովանդակության նամակներ ճղել

սով,

Վաշինգտոն, նրա կառավարությանը տեղյակ պաճելու ճամար: ԱնՃամբ Ալեքսանդի Խատիպանն Է գրել, որը սկզբում Հանրապետուարտաքին գործերի նախարարն էր, իսկ 1919-ո օգոստոսից վարչապետը: Գրել Է 1918-ի նոլեմբերին: Մոտքը Բետեւլալն Է:

թյան

Հայաստանումգտնվող ամերիկյան ճերկայացուցիչը

`

ոչ մի միջոթաթարական զորամասերի սարմանալին ճարձակումները կանխելու ճամար. Հ...մենթ գտնվում ենք ամերիկացիների Բովանավորության տակ, բալց ալդ Քուլանավորությունը կրում Է պլատոնական բնավոիություն...»: ԱյԿինքն, ամերիկացիների կողմից ոչ մի միջամտություն: Նախիջեւանում արճավիիքներ են, հայությունը կոտորվում Է, մինչդեռ, գրում Է Վարչապետը: «Այս րոպեիս Նախրջեւանում Է գտնվում ամերիկյան նաճանգապետը»բալց նա բոլորովին անզոի Է..., Նախիջեւանի թուրզինված թնդանոթնեքերը տաճկական սպաների ղեկավարությամբ, Է Դարալագյազի Ռալուրով եւ գնդացիրներով, արդեն մի շաբաթ թլան Բետ կոիվ են մղում...: Պ. Հասկելի փոխանորդ գնդապետ Րելը կտ-ուկ որամայել Է..., բայց թաթարները մեծ նշանակություն չեն տալիս ալդպիսի սպառնալիքներին»: Ուրեմն, դրանք բառեր են եղել, բալց ոչ գործնական: Նշվում Է, որ Ամերիկալի կառավարությունը

ցի չի դիմում Հայաստանիվրա թուրքական

ու

«Հայրենիք»,

Բ..

Նաեւ

«Զինվորական դիմանազետը»:Տե'ս ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 57,

ց.

Ց, գ. 212։

1. -

712466, 2468, 1920

թ.:

դեռ շարունակում Է չճանաչել Հայաստանի անկախությունը, իսկ ճրա

տված օգնությունը «ալյուրիցզատ ուրիշ» ոչինչ չի եղել: ԱՄՆ-ի գրել Խատիսյանը ի գիտություն նախօրերին:Սա արդեն: Բալ պատվիրակների ալնտեղ մեկնելո. է: Իսկ եթե փաստաթուղթ Անդրանիկը կանգներ դիվանագիտական եւ ա՛յդ Էլ ասե՞ր: Ուղղամիտը ամերիկյան թերթն Է եղել: Հիշեցնելով Անդրանիկի անցյալ քաջագործությունները, թերթը գրել Է. «Ալժմ Էլ նրա խոսքը Է ալնպեսսուր, ինչպես նրա թուրն Էր»: Բալց Բիմա Էլ պարզվում Է, որ թրի կտրածը այնքան կտրվողին չի ցավ որքան որոշ լուրալիններիչ Հիմա խնդիրը ալնքան մեկի ու մլուսի ճիշտն ու սխալը մատճացուլց անելը չԷ, որքան ընդճանուր դան քաղելը: Սա սոսկ հալկական ինչ-որ մի բացառություն չէ: Ամեռ տեղ Է այա որտեղ եղել են ու կան քաղաքական տարբեր մտալնություններ, ուժեր ու կողմնորոԷ պայքարի փորձն ու բա՛րձր քաղաշումներ: Եվ որտեղ Մարո՛ւստ քական մշակույթը, այնտեղ Էլ արդյունավետ Է բազմակարծության արգանիքը: Իսկ ճայոց պետականությանկորուստը դարերով էր Ռաշվվում, վերականգնումը՝ ամիսներով: Նիա թե ներքին եւ թե արտաքին վիճակը ոչ միալն սովորականի պես բարդ Էր ու խրթին, այլեւ՝ ծանր էր ու ողբերգական: Սոսկ անձերն ու բնավորություննեիը չէին անճաջողությունների պատճառները: Անձերը՛,որոնց երազը իրոք մեկն Էր՝ ճայրենիքին ծառալելը: Ուժերը պետք Էր ո մի բերել, ուժերը, որ ալնքան շատ չէին եւ ամեն տեղ Էին կարիքն ու սպաոնացող աղետը: Քաջազնունին եզրակացրել է. «Գործը կավարտվի ճավանաբար նրանով, ոռ կսկսվեն միջոցների ՄԲավաքումճեր տարբեր կազմակերպություններիկողմից միեւնույն լոզունգների ներքոչ ...Ես վախենում եմ, որ այդ ճավաքումներիարդլունքը, փոխադարձ վարկաբեկումներիդեպքում, շատ անմխիթարականլիճի: Բալց, ճավանաբար, ուիիշ ելք չկա: Պետք Է ճաշտվենք անխուսափելիի տետ» (թ. 28)։ Սա է՝ նպատակի մեջ, ճերթուստ, նրանք վերջին ճաշվով Բաշտ Էին։ Մի ժողովրդի զավակ Էինչ Սմերիկյան օրերից լուրաքանչլուրն զբաղված Էր, ժամերը՝ լարված: ԱնդրանիկըԲեռախոսիմոտ Էր, շրջագայության մեջ, ընդունեցույց

կառավարութ

Սա Է

պատճառել

լությունների սրաճներում եւ բանավեճերիդառլիճներում: Կապված լինելով ԱմերոկալիՄիացյալ Նաճանգներում ճայկական ազգա-

1 ՀՀ ՊԿՊԱ,

21.12. 1919 թ.,

ֆ. 200, ց. 1,

Բուտոն:

գ.

395, թթ.

4--8:

Չ

«Կրիսչեն սայենս մոնիթոր»»

յին պատվիրակության նախագահ Նորատունկյանի Բետ եւ գործելով նրա ճետ համաճալնեցված,Անդրանիկը մի առիթով նրան տեղեկացեմ, խոսելով Նյու րել է. «Զեր ըրած հանգանակությունը կատարած ՅԹոիք, Պոսթոն, Շիկագո, Լոսանջելոս եւ Ֆրեզնո: Լոսանջելոս անցյալ շաբթու գնացի, քանի մը տեղում ազգայիններլս| միասին ընդունելություն մը սարքեցինք»': : Անդրանիկն ու Բագրատունինշուտ են վերադարձել: Հանգանա| կությունները թեեւ եղել են, բայց ռազմական ճարցում լիապես չեն : գոճացրել: Քաջազնունին, որ ԱՄՆ-ում Անդրանիկիցերկար Է մնացել. 1920-ի փետրվարի 4-ին նորից Ճույն շեշտով Է գրել Սլեք` սանդր Խատիսլանին՝ Ծուբարի առաքյալները ցանկալի արդլունքի չեն Բասել. «Ցավում եմ, որ Բամաձալնությունչի կալացել, բալց շատ ուրախ եմ, որ դուք (ուզում եմ ասել՝ մենք) դրանում մեղավոր չենք»: Ի՛նչ ուրախանալու բան է: Եվ ինքն Էլ Է դատապարտում ներքին երկպառակությունները: Գտնում Է, որ թե՛ ճալրենիքում եւ թե՛ դրսում պետք Է ճամագոիծակցել «բանական եւ Բալրենասեր բուրժուական տարրերի ճետ»: Անդրանիկի ճասարակ ծագումը կամ վարժարանա լին կրթության պակասն Է Բրմա Էլ, ռավանաբար, նրան անհանգըստացրել: Նուբարն Էլ, նրա մտերիմ, երեկվա ռուսական պետական դումայի անդամ Պապաջանյանն Էլ, նրանց ճետ նաեւ Անդրանիկը «տխմարնեի» են Քաջազնունու ճամար, որոնք Հանրապետության :

"

:

"

`

անկախ Հաթշնամիներ են եւ չպետք Է թուլ տալ, որ մոտենան Նա Է, գտնում որ Պողոս Նուբարին պետք յաստանի իշխանությանը: Է խայտառակ Որաժարականիառաջարկ անել, ԱՔարոնյանը պետք Է իր կապերը խզի նրանից եւ տերությունների ճետ կապերը վարի մհայլնակ":Բոլորովին այլ բառեր էր ճղում Պողոս Նուբարը նույն Անդրանիկին, ճուլն դեպքերի առթիվ, որոնց մասին նա գրած Է եղել իր ղեկավարին։ «ՀապճեպովԷ կարդացել» նամակը եւ զայրացել է, որ «որոշ անձճնավորություններդժվարություններ են Մարուցում», Խֆանճնավորություններ, որոնք «մեր երկրի շատերի առջեւ պետք Է Սլդ բոլորի մասինՊողոս Ծուբարը գիտեր, Բաղորանքետանալին»: դել Էր նրաճ Անդրանիկից Էլ վաղ պրոֆեսոր Տեր-Հակոբյանը: Պողոս որակում Է որպես երկպառակություն, Նուբարը այս բոլորը Ռամոզված, որ «միությամբ ու փոխադարձ օգնությամբ» կարելի Է նտամալ ցանկալին: Պողոս Նուբարը Մնդրանիկին «ազնիվ զինվոր ու անկեղծ ճայրենասեր» բառերով Է անվանում: Երկու ծայիաբեւեռ, 1 ՀՀ

Թթ. Չ-

4:

ՊԿՊԱ,

ֆ. 370.

ց-

1. գ.

64, թթ.

20--28:

2 Ն.

։տ.,

ֆ. 200,

ց.

1, գ.

431,

իրարամերժ, ճակասական, եւ` դարձյալ նույն ժողովրդի զավակնճեւ, Քաջազնունին մինչեւ արմատը ամեն ինչ սխալ համարեց, Պողով Նուբարը ճակառակը. «Շնորճավորում եմ Ջեզ», գրում Է նա եւ Բի. շատակում Անդրանիկի ամերիկյան գործերը. «Ձեր նշած առաջին արդյունքներըշատ լավ են եւ դա Ձեզ պետք Է քաջալերի Ռայրենասիրական այդ վսեմ գործը շարունակելու, որովճետեւ մեր ազգը, ավելի քան երբեք, ֆոնդերի կարիք ունի, մեր բազմաթիվ զոճերին օգնելու եւ մեր ազգային գործը պաշտպանելու ամար»: Ինչպե՞ս սրանից գլուխ ճանել, արդլոք պե՞տք Է ետին թվով մեկին ճիշտ, մյուսին սխալ Բամարել: Տվյալ դեպքում արդլունքը երկուսի Բամար Էլ ըստ Էության նույնն Է: Անդրանիկն ու Քաջազնունին բախվել են որպես տարբեր մտածելակերպ եւ գործելակերպ, բայց դրանից վոճակը չի փոխվել: Ամերիկյան ապառաժը այնքան զորավոր Էր, որ ով էլ, ինչպես Էլ նրան զարնվեր, ալն մնալու Էր անդրդվելի՞:Այդպես էլ եղել Է: Միայն թե դրանում Անդրանիկը ճամոզվել Է այնտեղ ունեցած մի քանի Բանդիպումներից հետո.եւ Բենց ալդ պատից Էլ չի թաքցրել իր կարծիքը, հսկ Քաջազնունին ուշ Է ճանգել նման եզրակացության կամ, ով գիտե, գուցե թե ուշ Է ճարկ ճամարել արտաճալյտելիր վերաբերմունթը: Բարեբախտաբար,Քաջազնունին, ինչպես ոի ասացինք, երկար Է մնացել Ամերիկայում, ճակառակ դեպքում Էքսվարչապետի առաջին փուլի ճամակները, որոնք վկա բերվեցին, Ոավիտյանս կործանարար պիտի լինեին Անդրանիկի ճամար: Ամերիկայում Քաջազնունու տեւական շիջագայության ամիսներին իր ճատենիքում փոխվել Է Հանրապետությանկառավարության կազմը, ինքն Էլ ազատվել Է պաշտոնից եւ վերադարձից Բետո վարչապետը ԱլեքսանդրԽատիսյանիցճետո ալլեւս ուրիշն Էո՝ բժիշկ Համո 0ճանջանյանը:Նիան Էլ Բղել Է նա իր սրտաճմլիկ խոսքը. Հալսօր՝ Բոգեկան կացուարդեն 14 ամիս Է, որ ես թափառում եմ դուոսը... թյունս բավական վատ է՛: Անդրանիկըվաղ Է տեսել ու նկատել, ոի ամերիկյան ղեկավարությունը ընդառաջ չի գալիս Հայաստանի պատվիրակների ցանկություններին: Առանց թաքցնելու, տարակուսանք Է ճայտնել ու զայՈւմ էին պետք գեղեցիկ խոսքերը: Ի՞նչ արժեին փոխադարձ րույթ: 63: Պողոս Նուբարը Անդրանիկին 18.03. 920 ՊԿՊԱ. ֆ. 370,ց թ. Հայաստանի ցանկացել են Ճանդիպել պրեվիդեստ Վիլսոնին» Նա քաղաքակրթորեն եւ ու ճայտնել է, որ ճիվանդ է տեսակցության ողջույնի ՃաՏե՛ս Ա. Չելեւպեան,էջ 591: մար ուղարկել է իր քարտուղարին»: 2 ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց. 1, Գ. 431, թ. 121: 1 ՀՀ "

աատվիանները .

հարգանքի եւ սիրո ճԲավաստիացումները,թեկուզեւ ամենաճոխ.ճյուու րասեղաններիշուրջը: Անդրանիկի տարակուսանքից զայրույթից Բասնում նաեւ դիվանագիտության մեջ Բմտությլանձգտող բաժին Էր դյուրաճավատ նախկին վարչապետ Քաջազնունուն եւ նրա կառա1 "վարությանը, անկախ նրանից, թե դա որքանով էր դրվանագիտորեն ճիշտ ու ընդունելի: Եվ եթե հարցը գնաճատենք ա՛լդ դիվանագիտության տեսակետից, անկասկած Է, որ Սնդրանիկի վերաբերմունքը քննություն չի բռնի: Եվ աճա նախկին վարչապետը 1920-ի Բունիսո 26-ի իր նամակում նոր վարչապետին պատմում է: Երեք շաբաթ իր շքախմբով հայկական բանակի ճամար Բանգանակությակ Բարցով շրջագագել Է Կալիֆոռնիայի հայաշատ քաղաքներում: Իրենցից առաջ նուլն խընդրով այդտեղ ալցելած Է եղել Անդրանիկը՝ կասը տան Բոնապարտյանի Բետ: Եվ ճայաստանյան երեք պատվբրակությունները գուգընթաց քայլել են նուլն ճանապարհնեւտվ: Պարզ է, ճալկական միջավայր Է, պետք Է որ անկեղծ զրուլցներ լինեին, Բարց ու պատասխան, թերի եւ դեմ կարծիքներ: Գաղտնիք չէ, որ տարբեր պետք Է եղած լինեին ճանեւ վարչապետիեւ Անդրանիկի պատասխանները: Մի՞թե պարկեշտություն Է, որ անպաշտոն գեներալը թնկուզ դարձյալ անպաշտոն, բալց երեկվա վարչապետի՛ներկայությամբ, առանց նրա նկատմամը պատկառանքի, քննադատում Է ու ճոխորտում մերթ հայրենի կառաԷ Կարության, մեիթ ամերիկյան ղեկավարության հասցեից: Էլ ի՛ճչ ` ճպատվիրակություն,Էլ ի՛նչ օգնության ակնկալություն: Քաջազնունհղ | Բազիվ Է զսպել իրեն. «Մենք բանակովի չէինք բոնվում Անդրանիկի հետ»,-- գրում Է նա: Խուսափել են, նոր անախորժությունների տեղիք չտալու համար: Բալց երբ եկել Է նոր կարչապետին գրելու ժամը, ճին վարչապետի գրիչը, ինչպես եւ պետք Էր սպասել, շատ Բամարձակ Է դարձել. «Դժվար Է երեւակայել... թե ալդ խենթացած խմբապետը եւ իր անարժան ավանտլուրիստ կապիտանը ինչե՛ր են ասել մեր պետութլունը վարկաբեկելուճՃամար»:Եթե մեկ ուրիշն այդ աներ, գուցե թե դեռ ոչինչ: Բալց տեսեք, որ դա անում Է ոչ թե նովորական մեկը, այլ այն մարդը, որդ տեսքին կարոտ Էին, որի մի խոսքը գուցե թե Ռարլուրներիու Բազարների խոսքից թանկ էր ու ազդեցիկ: Ադ Է, ըմբռնումով, խոստովանում նախկին վարչապետը. «Սնդրանիկի անունը այնքան բարձր Է Բնչում այս Բեռավոր վայրեիում, այնքան մեծ Ոմալք ունի գոիծին անտեղյակ մարդկանց հա-մար..., որ անտեղյակ մարդիկ ազդվում են ու ներշնչվում»:: 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 200,

ց-

1, գ- 431,

թ.

116--119։ 653.

Անդրանիկն իր խոսքն ասելու տեղ Էր գտել: Հանդիպել էր ո՞ւմ. ո՛ւմ, ոչ միալն ալն, թեկուզ երեկվա, կառավարության, ալն վարչա. պետի Մետ, որի օիոք փակ էր Ռայրենիքի մայրաքաղաքի ճամփան իր առջեւ, ոչ, դա ի՛նչ Է որ։ Աշխարճն արդեն գիտեր, որ Քաջազնուլ. ճին Էր այն մարդը, որը դեռ վարչապետի աթոռին չբազմած, ստորա. գրել էր Ճունիսի 4-ի պալմանագիրը։ Արա եւ ամբողջ գաղտնիքլ, Մի գաղտնիք, որը եթե աշխարհին անգամ անճայտ լիներ ու մշու. շածածկ, Քաջազնունին Բո գիտեր եւ, իռարկե, Անդրանիկի Բետ ա. մերիկյան թե, դիցուկ, ավստրալիական ու կանադակաճձհալ Ռա մալնթների Բետ Բանդիպումներիժամանակ, պատատմունքիմի բերումով գնացքով միատեղ ճամփորդելիս, թե Լոս Անջելեսի Դիսնելլանդ այգում ճեմելիս, մեկ Է, նա պիտի դիվանագետի ու քաղաքագետի իր ամբողջ խոճեմությամբ ճանդերձ Բամրի պես լռեր եւ կույ տար շանթի նման ճայթող ու նետի պես խոցող այլն խոսքերը, որոնք արձակելու Էր անզուսպ ու հանդուգն Անդրանիկը: Թե չէ, ինչ Է, լեզուների մեջ Ռմուտ, բառերի մեջ ազատ, գիտելիքների մեջ քաջատեղյակ Քաջազնունինպետք Է այդքանից Բետո կրեր վիրավորանքռերի ծանր բեռր եւ իրեն դիվանագիտական ճրբանկատության զոճասեղանին Բանձներ: Երբե՛ք: Քաջազնունին ինչպես որ Անդրանիկի ճետ դեմառդեմ Բանդիպումների ժամանակ լսել ու կուլ էր տվել, այնպես Էլ իր նամակներում Է, որքան Էլ զայրալից, խոփեմութլամբ շրջանցել նրա Բետ ունեցած իր Բունիսչորպան վեճը: Տեղը չէր, ալո՛, Ամերիկան բանավեճի: Բայց ուրիշ էլ որտե՞ղ պետք Է Անդրանիկը իր երեկվա վարչապետի առջեւ բացեր իր պապանձվածլեզուն: Հետո ինչ, որ Ամերոկալում Էր։ Բայց չէ՞ որ սրատներում, որոնցում ՃանդիպումներԷին, լեփ-լեցուն Բայեր Էին, եւ խոսքն Էլ ՌայլերենԷր: Մի պարզ ճշմարտություն են ասել Անդրանիկը եւ նրա ճետ ԱՄՆ մեկնած պատվիրակները. առանց Արեւմտյան ՀալաստանիՑանիապետության ճանաչումը կարող Է թուլացնել, ստվերաիկել եւ մոռացության մատնել Արեւմտյան Հալաստանիդատը: Ալդ գաղափարի Սա է, որ գժտուքարոզին առանձին եռանդ Է նվիրել Անդրանիկը': եւ թյան առաիկա Է ծառալել Անդրանճիկի Քաջազնունու միջեւ: Դրան առանձին սրություն Է ԲճաղորդելԱնդրանիկի բարձր ճեղինակությամբ Բնչեցրածխոսքը: Սրա ճետ լիովին համընկնում է նաեւ Հանրապետությանմյուս վարչապետերից Ալ. Խատիսյանիկարծիքը: Նա Էլ գտնում Է, որ կառավարության հետ Անդրանիկիգժտության գլխավոր, կարողենք 1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 200,

ց.

1, գ. 431, թթ.

60-62:

ասել նույնիսկ միակ, պատճառը այն է եղել, որ «Տաճկաճայաստան սաճճաճանգնեիը դուրս Էին մնում ՀալաստանիԲանրապետության մաններից», մանավանդ որ դեռ չէր ընդճատվել Անտանտի տերությունների պատերազմը Թուրքիայի եւ նրա դաշնակիցների ճետ':

ԽատիսյաննԷլ գիտեր Անդրանիկի զայրույթն ու ներքին խռովքը: Գիտեր այն բառապաշարը, էր որ ոգեւորության պաճերին բաց թողնում իր իսկ Բարազատ կառավարության, մանավանդ նրա ղեկավարճերի, ճասցեին։ Հակառակինման Բունիսբ 4-ի պալմանագրի' տակ ԱլեքսանդրըԽատիսյանիճետ մեկտեղ ստորագրել Է Քաջազճունին: Վերհիշելով Բունիսի 4-ը, Խատիսյանը անճարմար չի գրտնում անկեղծորեն խոստովանելու, որ այն Բեռու էր «Անդրանիկի, ինչպես նաեւ ամբողջ Ռալութլան իդեալից։ Անդրանիկի կյանքը, նրա քաջագոիծությունների ամբողջ իմաստը կայանում Է նրանում, որ նա ուզում էի տեսնել տաճկաճալությանը ազատագրված թուրքական դարավոր լծից, որի փոխարեն կնքված էրիՌաշտություն, որով տաճկաճալկական նաճանգները դուրս էին մնում Հայաստանիճանրա-

պետության սաճմաններից եւ, որ գլխավորն Է, Բաշտությունը կինքված Էր ալն ժամանակ, երբ դաշնակիցներըշարունակում Էին իրենց

տաճիկների դեմ... ԱյսԷր պատճառը, որ նա բաժանվեց իր կյանքի եւ կովի երկարամյա բարեկամներից»: Սրան գումարած պայքարը

Էլ, նշում Է Խատիսյանը, Անդրանիկը դժգոտ

թյան կազմից":

Է

եղել կառավարու-

Անդրանիկի անունը բարձի Էր Բնչում, նա մեծ Բմայք ուներ, եւ նիա խոսքից ազդվում էին ու ներշնչվում: Գրում է սա Քաջազնունին եւ միաժամանակ Էլ կարծում, թե Անդրանիկը բաներ Էր ասում, որոնցից մարդիկ «անտեղյակ» Էին։ Իգուր: 1919 թվակաճին ալդ ի՛նչ Ռալ մարդ պետք Է լիներ Ամերիկալում եւ ինչո՞ւ պետք Է լիներ Ամերիկալում, որ չգիտենար, թե ինչ Է ճունիսի 4-ը կամ Բաթումի չարաբաստիկ պայմանագիրը: Մլդ ի՞նչ հալ պետք Է լիներ, այսպես անենք, պարոն Քաջազնունի, որ այդքանն Էլ չիմանար: իճարկե, եթե Դուք մարդկանց անտեղյակեք անվանում, շատ մե՛ղմ եք ու ճարգալի՛ց,որ Անդրանիկին Էլ ընդամենը մի «տխմար» բառով եք հավերժացնում: Ատ՛, հավերժացնում, որովճետեւ Դուք ալն գրել եք երեկվա վարչապետի Ձեր ձեռքով եւ Բղել եք Հալաստան Հանրապետության ներկա վարչապետին, ցանկացել եք շատ թանկ գնաքատել գրչի մի շարժումով Ձեր մի բառը, որը ոչ միալն ալնքան մարդիկ

«Մշակ», 3.09,

թ.:

2 Ն.

տ.

656.

անճարոր Է Ձեր զբաղեցրած պաշտոնին, այլեւ նույնքան անվալել, մեր խորին ճամոզմամբ, Ջեր բարեկիրթԷությանը: ..Այս տողերը գրելիս դեպքերից տասճամյակներ են անցել: Վասուրբ ճողի ճետ միախառն Բճավերժացելեն վարչապետ Քաղուց Տազնունու եւ նրա ախոլան Անդրանիկի տարագիր շիրիմները: Հալ ժողովուրդը խոր ակնածանքով է նրանց ճիշատակին Բարգանքի տուիք մատուցում: Շա՞տ ունի նրանցից ավելի պանծալի զավակների Ռալ ժողովուրդը: Բայց նա այսօր ուզում Է իր կորցրած հողերի պաճանջատիրությամբ Մանդես գալ, ուզում Է ելնել ու աշխարոի Հառջեւ խնդիր դնել, թե ինչու են խլվել իր Կարսն ու Իգդիրը, քանի՞ դար պետք Է մայր Բողի վրա, բալց օտար երկնքի տակ մնազ Անդ-

րանիկի ազատամարտի քաղաքների Շապինկարաճիսարը,Մուշը, ու Վանը... Ուզում Է ճալ ժողովուրդը: Իսկ զավթողի ժառանգները պատմության ախողներից փաստաթղթեր եզ ճանում. առաջինը Բունիսի 4-ինն է, որի տակ Հովճ. Քաջազնունու ստորագըրությունը, ապա 1920-ի դեկտեմբերի 2-ի Ալեքսանդրապոլի պալմանագիրը, որի տակ առաջին ստորագրությունը նրանից հետո վարչապետի պաշտոնն ստանձնած Ալեքսանդի ԽատիպանիննԷ: Ոչ մեկի տակ Էլ Բայի ճեռքը կամովին չի գնացել ստորագրելու:Դըանք զավթողագրեր են ու Ռհարկադրագրեր, մամլակի Մարկադրանք են եւ ճիացանի սպառնալիք: Եվ մի՞թե պետք Է Ռավատալ, թե խենթ Է կամ, ինչպես Քաջազնունինկասեր, տխմար Է ալն գեներալը, որը դիվանագրտության եւ անբարոլական քաղաքականության դեմ ելնելով իմաստուն Է իրեն կարծել եւ ճիմարաբա՛ր բացաճալտ ասել Ռալոց հողերը բռնազավթելու մասին ճշմարտությունը: Բոլոր ալդ ճշմարտութլյունները, որպես Ռայլոցկառավարության նկատմամբ իր վերաբերմունքի պատճառաբանություն, Անդրանիկը Գրել եւ խոստովաճել Է Փարիզյան «Ազգ» թերթում: Ոչինչ ավելի չի ասել, քան. այստեղ ասվեց եւ ասվել Էր սուլն շարադրանքի վեռեվում: Բալց այս անգամ էլ Քաջազնունինոր նամակում դա որակում Է «լիրբ» բառով: Խոսքը գնում Է քաղաքական լուրջ խնդիրների մասին, ալնինչ Էքսվարչապետը, որ մինչ այդ դեպքերը ալն կարծիքին Էր, թե Անդրանիկինպետք էր դատի տալ 1919-ի ապրելը երեւանյան կամրջի դեպքերի ճամար, Ռիմա լրացնում Է, պնդելով, «որ պիտի դատի ենթարկվի նաեւ Ամերիկայումբռնած ընթացքի Ռամար»':Պարզ Է: Վարչապետ Է եղել, թող այդպես լինի, թող Անդրանիկը նրա

Բաղեշն

1 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 200,

ց.

1, գ. 431,

թթ.

116-119:

կարծրքով ու պատանջով վարչական-դատական կարգով պատժվիչ Բայց դրանից առաջ հավանաբար մեկն Էլ արդարամիտ կգտնվեր ու կմիջամտեր: Սլդ մեկը ալս անգամ լինելու Էր ու կլիներ ԱմեճալնԲալոց կաթողիկոս վեճափաո Գեւորգ 9--րդը։ Բոլոր այդ դեպքերհց ճե1921 թվականի սեպտեմբերի 9-ին նա Բատուկ կոնդակով մեծատո,

բել Է Անդրանիկին եւ պատշաճը մատուցել նրա արտասահման անցնելուց հետո ծավալած ճանգանակչական, ճայրենասիրական գործունեությանը: Ի լուր Բայոց բոլոր եկեղեցիների եւ ի լուր ամենայն Ռալության նա Բոչակել Է՝ «Հայրենասերզորավար պարոն Անդիսւն-. կա... Բավետ սիրելվոլ մերոլ, նվիրեմք ողջուլն եւ Բայրապետակուն օրճնություն... Սիրելի ինձ Է դլուցազն ճայրենի մերոլ, Անդրանիկն հայոց, ոի ի Ռեռուստ իսկ Ռոգա... եւ ճեղինակ ճառդիսացեալ հ ՄանչեսթողԲանգանակութեանթե վասն սուրբ աթոռալ Էջմիածնի»'։

:

Է

Տարբեր կարծիքներ են, որովրետեւ մեկը կաթողիկոս Է, մլուսը՝ պաշտոնաթող վարչապետ: Ալնուամենալնիվ, վշտացել Է Քաջազնունին: Ինչու չպետք Է վշտանար: Ողքան Էլ դժգորեր Անդիանիկից, առավել պետք Է դժգոճեր Ամերիկալում իր շրջագայության արդլունքներից, որոնք շոշափելի չէին: Նոր վարչապետ Համո Օճանջանյանին նա ուրախությամբ է, որ զեկուցում Էի, թե սենատում քննարկվել Է Հայաստանիմանդատը ընդունելու մասին պիեզիդենտ Վիլսոնի առաջարկը եւ մերժվել: Ամերիկայի Բարձր Դուռը արժանի չէր Քամարում ալդ մանդատը ստանձնելը. Հայաստանն ի՛նչ ուներ տալու, թանկ կնստեր իրենց վիա ալդ մանդատը: Նույն ալդ օրերին այդ մասին Հանրապետությանկառավարունրա դիվաթյանը ուշագրավ տեղեկություններԷ ճայտնել ԱՄՆ-ում նագիտական ներկալացուցիչ Գարո Փաստրմաճյանը,որը ընկերանցել Է Քաջազնունուն նրա այնտեղ գտնված օրերին: Ամերիկան մեր186էօ (փաստացի) ճանաժել Է Հայաստան Հանրապետության 6 Հումի, պատճառաբանելով, որ այն «ռուսական Ռողերի վրա Է, որպեսզի ատով ապագա Ռուսանտանը չվիրավորեն»: Դրան Ամերիկան կգնար, երբ Հանրապետությանըկմիանալին Արեւմտյան Հալաստանի Բողերը: Իսկ մինչ այդ անպաշտոն կապ կպարպաներ: Գեներալ Բագրատունինորպես ԱՄՆ մեկնած ռազմական պատվիրակության ղեկավար, 30 Բազարանոց բանակի զինման պարանջ Է դիել ամերիկյան կառավարության առջեւ: Բոլորն Էլ ապարդյուն: թ.,

Մ. ՀՀ

Ավետեան, Հալ ակսատագրական ապգայինՃիսնամեալ..., Փ.. 1954

«Անդրանիկ»

Տեղակալ

էջ 226:

ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց-

1. գ.

43,

թ.

104:

3 Ն.

տ.,

թթ.

60--62:

Այս փաստերն իմանալուց ՄԲետո արդեն մեզ թվում Է, թե ասես Քաջազնունին Էլ Ամերիկայի նկատմամբ իր քննադատական խոս.. քով Անդրանիկի ճետ մարաթոնյան մրցավազքի ելած լինի: Հայաստազին օգնելու Բարցը, գրում Է նա, «անիմաստ նախադասություն. Պարզվում Է զար. ռերի» Է վերածվել եւ գովեստական բառակուլտի': ասում էր իր ճախուռը մանալի մի գաղտնիք. ա՛լն, ինչ Անդրանիկն բառավորով, որ գոնե սիրտը զովանա, ալդ բոլորը Քաջազնունիը պաճում ու ջերմացնումԷր իր կրծքի տակ եւ միալն նամակի թուղթն Էր, որին վստատում Էր իր քաղաքական եւ դիվանագիտականվարվելակերպի գաղտնիքները. «...ալլեւս ոչինչ չի մնում ինձ անելու Ամերիկալում, կարող եմ վերադառնալտուն: Մլուս կողմից սարսաեմ, թե ինչպես պիտի վերադառնամ տուն դափում եմ, մտածում տարկ ձեռներով, ինչ պատասխան պիտի տամ Ձեզ, որ այնքան իըսպասեցիք ու ալնքան տառապեցիք»՛: Ինչպես չդառնանք եւ օրերի Բեռավորությունից չասենք մեծարգո պարոն Քաջազնունուն, թե էլ ո՞ւր էիք շտապում ու զայրանում Անդրանիկիվրա: իր նամակներում. ցավոք, որոնք Դուք չեք կարդացել, նա ի միջի այլոց, ալդ աստիճան վատատես ու մերժող չէ: Իսկ Դուք Էլ քայլ առ քայլ Ձեր նամակներում մերձենում եք Անդրանիկին եւ, ի վերջո, մինչեւ իսկ փարվում նրան ու տառացի-բառացիգիեթե նուլնությամբ Ձեր բախտի ու անելիքի նկատմամբ Բուսաբատության ժամին այլն եք ասում, ինչ որ ժամանակ առաջ Անդրանիկը: Ուրիշ գործի մասին եք երազում, գտնում եք, որ ապարդլուն Է անցել ձեր շիջագալությունը ԱՄՆ-ում, ուզում եք Ձեզ արդարացնել երկրի ու ժողովրդի առջեւ եւ նուլնությամբ այն եք երազում, ոնչ որ երեկ Անդրանիկը: Ջեր բացակալութլանօրերին նոր կառավարություն Է կազմվել, Ջեզ պաշտոն են տվել, Ձեր սրտովը չէ: Զեն իմացել, որ Դուք ուրիշ մի տրամադրությամբ եւ ուրիշ մի սրտով եք վերադառնալու այնտեղից եւ այլեւս ի վիճակի չեք լինի պաշտոնավարելուճին ձեւով: Արդարաճալ եք ուզում: Աճա Ձեր նամակը վառչապետ Համո Օրանջանլակին.«Սիրելի Համո..., ցավում եմ, որ ինձ չեք Բարցրել։ Ցավում եմ, որ կայացած որոշումից ճետո ստիպված եմ ճրաժարվելու: Ալդ պաշտոնը վարել ես չեմ կարող» չունիմ ճամապատասխանընդունակությունները»: Խեղն եք ընկել, վշտացել եք ու ճիասթափվել: Իսկ ճե՞շտ Էր Անդրանիկի ճամար մըղած ամեն մի ճակատամարտից հետո: Էրզրումը չորս կողմից կրակի տակ էին վերցրել, կանգնեցրին Գյուլի Բուլաղի գծի վրա, ոթ երկրորդ անգամ Բոգեպես ջախջախվի եւ կամովին ինքն իրեն դուրս 1 Ն.

տ.

թ.

104:

ՉՆ.

տ.

`

Բալց նորից ոտքի վրա մնաց... Ծարունակենք.. «Գալիս եմ դնի։ Երեւան,-- գրում եք Դուք Բեռավորությունից,--- կառավարությանը գրիվ զեկուցում եւ Բաշիվ տալու իմ ալսքան երկար ճամփորդության մասին: Ալդ անելուց Բետո ես կր մտնեմ բանակը իբրեւ կամավոր զինվոր: Ուզում եմ անձնապես, ֆիզիկապես մասնակից լինել գալիք անխուսափելի կռիվներին մեր երկրի սաճմանները ամրացնելու ճամար»: Այ քեզ բան, ասացիք գրեթե բառ առ բառ ալն, ինչ Անդփանիկը 1917 թ. աշնանը, երբ նիան դիվիգիայի ճրամանատար նըշանակելը վիճարկվում Էր, եւ մենք մեջ ենք բերել ալս գիքի մուտքի խոսքում: Զայրացած էր նա, ճրաժարվեց որամանատար դառնալլու ամեն մի ակնկալությունից եւ ճրացանն ուսն առավ որպես գինվոր: Դա զինվորն էր: Հիմա նկատեցեք, երեկվա վարչապետն Է ուզում մի նոր Անդրանիկ դառնալ, կարծելով, թե դոա Բամար բավական Է զինվոր դառնալը: Սճքա թե որն Է

'

Քոգու խորքում Էր Քայլ մարդու մեջ: Էր

Քաջազնունու մեծությունը: Մի Անդրանիկ Էլ նրա նստած: Ինչպես ամեն մի անկեղծ Բալրսնասեր

Կարդացե՞լԷր Քաջազնունին Անդրանիկի երեկվա խոսքը, լսե՞լ նա այդ մասին, ոի բառ առ բառ կրկնեց, թե՝ ինքնաբուխ Էր:

Անշուշտ, ինքնաբուխ Էր, ճակառակ դեպքում վարչապետը, որքան էլ երեկվա, իրեն զալրացրած զինվորի խոսքը բառ առ բառ չէր գրի: Ուրիշ կերպ կգրեր կամ բոլորովին չէր գրի, առիթ կգտներ բանավորով ասելու: Սա վարչապետի ինքնաբերական մեղալականնԷր Անդհանիկի առջեւ, ավելի ճիշտ, նրանց բացարձակ ճոգերարազատությունը: Սրանից Բետո ինչ խոսք, որ պետք Է ետ վերցնել վերեւում

քաղաքակիրթ եւ ճայլրենասեի Քաջազնունու նկատմամբ արված բոլոր հանդիմանականակնարկները, Ռարց տալով՝ իսկ ինքը արդյոք նուլնպե՞ս կվարվեր Անդրանիկի նկատմամբ: Գուցե թե Բենց այդ նկատառումով Է նա ճետո, Անդրանիկի կենդանության օրոք, գրել եւ ճիատարակել իր «Թուրքիա թե՞ Ռուսիա» ճրապարակումը, որում, մանրուքների մեջ չմտնելով, այս անգամ Էլ այդ Բարցադրմանանդրանիկլյան գիծն Է կրկնել: Սա Բետո, տարիներ անց Է գրել վարչապետը: Մինչդեռ Անդրանիկը 1920-ի մարտի 27-ին Ամերիկայից վերադարձից առաջ Է Ամերիկայի առջեւ ճշմարտախոսությանիր քննությունը բոնել, ասելով ալն, ինչը Քաջազնունու ճոգու խորքում Ճուլնպես լեռնացած Բիասթափություն Էր ու զայրույթի մաղձ: Նա դա 1 Ն.

ու,

թ.

126:

արել Է ճակատ առ ճակատ, որպես ամերիկլան կառավարությանը Ողած կոչ: Վերնագիրն Է՝ «Ալ մենք վճոատածենք»։ Վերնագրիցիսկ խռովքը «շնորձակալություն Է ամերիկացինեպարզ Է, թեեւ առաջին տողը Է» «ՀայաստանիԲանդեպ իրենց ցուհուն», ոիի ոգին «թաքնված ցաբերած Բետաքրքրության Բամար» շարունակության մեջ: Ընդամեճը... Ճետաքրքրությա՛ն ճամար: Եվ ալդ այն դեպքում, երբ Բարլուրավոր Բաղ կանայք թուրք ընտանիքների մեջ են, շատ-շատերն էլ «լեռներուն ու ձորերուն մեջ մաճվան սպառնալիքի տակ կապրին»: Այս ալն չարաբախտ ներկան Է, որում «թուրքերուն նպատակը ամբողջ Բալ ժողովրդի բնաջնջումն Է»: Հետագա ամբողջ շարադրանքը ալդ նպատակի բացաճալտումն է: Հայրենիքիսիրո բնա՞զդն Է խոսում նրա մեջ, թե՝ վաղվա օրվա ստուգ կռահումը։ Եվ թվարկում Է, թե ինչ են անում թուրքերը եւ դեռ ինչ են անելու իրենց ուխտ-նպատակիճամար: Եվ պարզ գրում է, որ դրան նրանք ճեռնամուխ են լինելու արդեն սկսված գարնանը, նուլն 1920 թվականին: Քանի որ այդպես Էլ եղել է, թեեւ ոչ գարնանը, այլ աշնան սկզբից, բերենք բառացի. «...անոնք զորաշարժ ճայտարարած նն: Նպատակն Է վերջացնել իրենց սկսած քստմնելի գործը այս գարնան»: Կարող էին ճիմա Էլ ոանդիմանություն անել, թե՝ ի՞նչ Է, պարոն Անդրանիկ, զորավարությունդ թողել, ալժմ էլ գուշակ ես դարձել:Կարող Էին, որովճետեւ դա թեթեւ, տարածված մի կարգ Է: Այդ դեռ ոչինչ, ԱնդրանիկըԱմերիկային ի գիտություն Բալտնումէ, թե ինչ Է ինքը՝ Ամերիկան եւ ինչ դեր կարող Է նա խաղալ Բալոց Ռերթականլինել-չլինելու այս նախաշեմին:«Միայն Ամերիկա կրնաչ արգելք ճանդիսանալիրենց ԼԹուրքիալին)»:Միալն Ամերիկա՛ն,այս կարծիքը ԱնդրանիկըՔաջագնունուն Էլ Բայտնածկլիներ: Եվ գուցե թե Ռենց առաջինը նա Էլ զայրացել Է, որ երեկվա Ռալդուկն ու ալսօրվա անուս գեներալը Բիմա Էլ բախտագուշակ Է դարձել: Եվ դա շատ ներդաշնակ կլիներ ալն ամենի Մետ, ինչն արդեն ասում Էր: Թելադրում Է ՀայաստանինԱմերիկայի գործնական օգնության մի ամբողջ ծրագիր` Ռհատկապես ռազմական բնուլթի: Թուրքիան նենգ Է, Հալաստաննօգտակար կլինի Ամերիկային, ճարկավոր Է Ռայկական բանակը զինել. «ՀայաստանիԲինգ-վեցերորդը Թուրքիայիմեջ է»։ Միայն Ամերիկան կարող Է աղետը կանխել: Նա ուզում էր կանգնեցնել այն, ինչն սկսվեց 1920-ի սեպտեմբերին, որը թուրքերի հերթական Ռարձճակումն Էր Հայաստանիվրա եւ ճայոց հերթական

«ոմ»,

Տաղոծք,

1971, ք.

15--16:

Տես

Ա.

Չելեպեան..., էջ 595-599:

գողգոթան:Ինչու պետք Է կռահողը ճանգիստ լիներ եւ լուրալիններին ճեւական օգնություն ճուսադրողներին՝ շողոքորթ: Ռչինչ, որ խայթում Էր, ավելի վատ, եթե քծնող լիներ ու Ոաճոլախոս, խաբեբա ու պաշտոնամոլ: Հիմա ու այսուճետ, տարիներ, տասնամյակներ անց, գոնե մի բան ուսուցանում Է ու զգուշացնում, հակառակ դեպթում ո՞ւմ Էր նա դուր գալու, եթե զգեստավորվեր քաջազնունիական նրբանկատությնւն պատմուճանով: Այդ տարագը ոչ նիա ֆիդայլական էությանը սազական կլինեղ, ոչ Էլ գեներալի պաշտոնակալի կեցվածքին: Թուրքական գորքերը հարձակվեցին Հայաստանի վրա 1929-ի նեպտեմբեիին, գրավեցին Կարսը, Ալեքպոլը, կանգնեցին Երեւանի կոկորդին եւ ճապճեպ երկու պալմանագիր ծնվեց, երկուսն Էլ նուլն 1920 թ. դեկտեմբերին, Երեւանում եւ Ալեքպոլում։ Երկուսն Էլ ճողեր Էին զիջում, մի դեպքում իշխանության գլուխ բերելով Բալոց ազգամլուսում՝ դարլին կառավարություն Թուրքիայի ՌԲովանավորությամբ, ձյալ հալկական կառավարություն, բալց որպես խորնրդալին ձեւի Հաղվերակերտված ռուսաստանյանպետականության բաղադրյալ: թեցին զենքը, դիվնագիտությունն ու քաղաքականությունը:Եթե Ռաղթեցին, իճարկե: Հալոց ազգային պետականությունը երերաց: Կառավարիչների ոուսաստանյան թեւը իշխանության գլուխ բերեց Լենինի հալ զինակից սոցիալիստ բոլշեւիկներին ու խորհուրդներին: Թուրքական կողմն Էլ ճագուրդ ստացավ եւ շատ արյուն խմեց ու շատ էլ նոր Ռողեր պարգեւ ստացավ: Թվում Էի, թե Բիմա Է, որ պետք Է Հալաստանազատ մուտք ունենար Նախիջեւանը խորորդալին ճռչակած եւ Ստեփան Շաումյանին ու նրա միջոցով Լենիճին Ռեռագիր Բղած գեներալը, որը ինքը պետք Է կամենար եւ դռներն էլ պետք Է բաց լինեին, որ վերադառնարՀայրենիք: Սյդ էլ չեղավ: Ինքը դեռ չէր դադարել Արեւմտյան Հայաստանիգինվորը լինելուց, իսկ ՌետագայումԷլ նորօրյա ճամփաներըուիիշ կողմ տարան նրան: Ամերիկալիցվերադարձել Է Մանչեստր, ժամանակ անց տեղափոխվել Փարիզ: Կիլիկիայի ազատության ճարցը գտնվում Էր կիզակետում: Անտանտի տերությունների փոխճամաձալնությամբկիլիկիան, Սիրիայի Բետ միասին, պատերազմի ավարտից Բետո տեղաբաշխված էր ֆրանսիական ազդեցության գոտում: Փարիզի ազգային պատվիրակությունը,դարձյալ Պողոս Նուբարը, րնդոուպ ձեռնամուխ են լինում կիլիկիացիներին օգնելու գործին: Տարբեր վայրերից գալիս են նվիրյալ Բալ կամավորներ եւ ձեւավորվում որպես մարտնչելու պատրաստակամ խմբեր: Միջագետքի եւ Պաղեստինիկռիվներին

մասնակցած բանակների ճայ գերիներից կազմվում Է տայլկանադ Ստեղծված Էր Սիրիայի եւ Կիլիկիայի ֆրանսիական զորքերի զեգիոն: գերագուլն կոմիսարիատ, որի տնօրինության տակ էին ազդեցության գոտու թե զինվորական եւ թե առկա ու ծագող քաղաքական ու քաղաքացիականհարցերը: կոմիսարիատիճետ Աիլիկիալի խնդրում գործնականկապերի մեջ էր սուլն շարադրանքի վերեւից, Անդրանիկի ջաճելությանօրերի պատմությունից, մեզ ՄալտնիՄիորան Թաճնռանալով Ոնչակյան կուսակցության մադլանը, որը ՌՏետագալում շարքերից, ներկալումս սաճմանադրական ռամկավար կուսակցության պարագլուխներիցմեկն Էր'։ Դեպքերն ալնպես են զարգանում, որ 1920-ի օգոստոսի 4-ին Կիլիկիայի ճայ ճուլն, ասոիի, բաղդեացի եւ սիրիացի ազգային ճամալնթները ի մի գալով ստեղծում են միացլալ ազգալին խորճուրդ եւ երկրամասը Բռչակում անկախ՝Ֆրաննիայի գերիշխանությաններթո։ Անհապաղ ճեւավորվում Է ժամանակավոր կառավարություն, Միճնռրան Թամադյանը՝ որպես վարչաեւ ալլ պաշտոնյաներով պետ, ճանդերձ": Թվում Է, թե Ֆրանսրալիկենտրոնականեւ պատերազմիբերումով ստեղծված ալլերկրային իշխանություններըպետք Է ողջունեին կատարվածը. ալնքա՛ն ջերմ Էին եղել Բայլ-ֆրանսիականԲարաբերությունները եւ անկեղծ ու շռայլ մեծ տերության խոստումները: Սակալն կիլիկիական գործո ժամին ստացվում Է Ոակառակը. նրանք, լինելով Թուրքիայի դեմ պատերազմող պետությունների դաշինքի անդամ, փաստորեն ավելի շատ Թուրբիայի կողմն էին: Նրա Բետ ճամերաշխությանբեւեռները չալրելու ճամար Սիրիպլիեւ Կիլիկիայի կոմիսարը, որը գեներալԿուրոն Էր, նստավալրը՝ ԲելրուԳգերագուլն թն, ազգային փոքրամասնությունների անկախացումը ճոչակում Է չեղյալ եւ իր ենթարկյալների միջոցով Բասնում է իր ճրամանի հ կատար ածմանը: Անդրանիկը,որ ուշի-ուշով Մետեւում Է դեպքերի ընթացքին, իր խնդիրն Է ճամարում վիճակի արմատական փոփոխումը: Բայց ինչպե՞ս: Ուժ էր պետք եւ զենքը գործադրում, որովճետեւ թելադրվում Էր մի կողմից մարտի մեջ մտնել գերագույնկոմիսարի որամաններն ու Բարկադրանքներըկասեցնելու, մյուս կողմից ճենց տեղում ուժով իշխանությունըվերականգնելու եւ նրա Բարատեւությունըապաճովելու Է ճեռնարկում. Ռանգանակություն, ճամար: Անդրանիկը գործ զինակոչ եւ զորքի կազմավորում: Նա միայնակ չէր, շարժման գլուխ

1 Անդ. Անդրեասեան,Միճրան Տամատեան, «Զարթոնք», 19.09. ղակալ Մ. Ավելոեան,նջվ. էջ 474-498:

65»

1970 թ.:

2 Տե-

կանգնած էր Պողոս Նուբարը՝ Փարիզում խաղաղության վեճաժողո վի ագգային պատվիրակության կազմով Ռանդերձ, զրանց ճետ միասին Էին Վան-Վասպուրականի ժողովիդի ազատագրական իճքնապաշտպանական կռիվների հերոսամարտիկ Արմենակ Եկարյանը, Կիլիկիայի ըմբոստացման նշանավոր դեմքերը'։ԱնդրանոկըՓարիզից զալիս Է Աթենք՝ մնում Մարմար պաճի ասպարեզ ելնելու Բճամար սպասողական վիճակում: Պողոս Նուբարին օժանդակող Արշակ Զոպանյանը մեկնում Է Բելրութ, գերագուլն կոմիսարից պաճանջելու, որ թուլլատրվի Անդրանիկի մուտթի Կոլիկիա՝ Ադանա, Մարաշ եւ մուս քաղաքնեոը, Բակառակդեպքում, առանց նախնական տվության, կարող Էին անախորժություններլինել՞: Սնդրանիկը եւ Զոպանյանըփոխադարճկապի մեջ էին եւ իրենց քայլերը կատարում Էին Թամադյանի հետ բանանցելով: Հոնտեմբերի 6-ին Անդրանիկն որ պարտքն Է Ռամարել հայտնել Թամադլանին, որ երեկ ինքը ճասել Է Աթենք, իսկ Զոպանլանըգնացել Է Բեյրութ: Ձգտելով դեպքերին ըստ հնարավորին մոտիկ վալրում գտնվել, Անդրանիկը շուտով փոխադրվել Է Իզմիր Աճռատոլիականթերանղզու այս ափից ուզում Էր ճենարան գտնել ճարավային ափ՝ ԿիԷ լիկրա, թափանցելու ճամար: Ալստեղ, Իզմիրում, նա ստանում Զոպանյանի վշտալի նամակը, որ գերագույն կոմիսարը, գեներալ Կուրոն, մերժել Է իր միջնորդությունը եւ արգելել Անդրանիկի ու առճասաիակ որեւէ Բայլկականօժանդակ զինական ուժի մուտթը Կրլիկիա:

թում

Արս դոնափակումից ճետո

Է, ոի

Անդրանոկը լուրալինների Բետ

Պրոշել Է մեկնել Եգիպտոս, ալնտեղ մարտի մեջ մտնելու պատրաստակամ ուժեր ճավաքագրելուեւ սպասելու վճռական թալլի։ Դժվար կացության մեջ ելք Էր որոնում անոանգիստ ու անհամբեր: Մուտքը արգելված Էր, իսկ զորական ուժերով Մարմար չէի երեւում ծպտյալ ափ դուին գալը: Ուրեմն, «ի՞նչ կրնանք ընել» Ոարցն է, որ նա նամակով ճղում Է Բին ու Բեղինակամորբարեկամ Թամառյաձին.«Եթե ճուլնիսպ|անպաշտոն մտնեմ, ի՞նչ Բանգամանքնեոու եւ ուժերու վրա կոթնած կարելի Է շարունակել մեր գործը»: Փորձառու եւ ճմուտ Է Թամադյանը, գուցե նա մատնացուլց կանի: Աճա իսնական, անկեղծ, պրնելտող, գիտունին Բարգող ու խոնարճվող Անդրանիկը իր Մ. Զելեպոան, էջ 629: «Պայքար», Բացառիկ, 1949 թ., էջ 122: Նաեւ՝ «Պայքար». տարեգիրք, 196: թ.: Պրոֆ. Հայկ Արամլասի «Ջօր. Անորանիկ Փա3 Վարդգ. րիկի մեջ» Ճուշտոդվածը, էջ 99: Ա. Ձելեպեան, նշվ., էջ 624: ԹաՀՀ ՊԿՊԱ,ֆ. 370, ց. 2. գ. 82: Աճդրանիկ Փաշան Իվմիրում, տեւ 4 «Արեւ», ԻԵԼ04, 7.01. 1921 թ.։

Չ

թիկյան,

ճին ուղեցույց Թամադյանին Ողած ճամակում. «իբրեւ ճին հեղափոանկեղծ ընկերոջ կուզեմ ճեր մանրամասը կարծիքը եւ խորճուրդները լսել» Սա էլ Է Անդրանիկը գրել, ճիշտ եւ ճիշտ Հովճաննես Թումանյանին գրած նամակների ոճով. «Անհամբեր

եւ խականի

նպասելով ձեր տեղեկություններուն սիրալի բարեւներով»: Բալց մեկ է, ոչ մի խորճուրդ էլ գործի ճամփա չբացեց: Դաշնանից տերությունները աշքերն ու ականջները փակել էին: Ֆրանսիան մոացել էր բարեկամության իր գեղազարդ խոստումները, կարծես այլեւս երեկվանը չլիներ, երբ ճայությունից զինվոր Էր ճալցում Արեւելքի այս ՈԲատվածումիր զորքերի Բամալրելու Բամար: Ասպարեզ էր ելնում Թուրքիայի բռնազավթած հողերի պաքպանության եւ ընդարձակման դրոշակակիր Մուստաֆա Քեմալն իր գորաբանակով: Հայերը մնացին անօգնական: Ֆրանսիական զորքը ոտքը մի փոքր կախ գցելուց ճետո խույս տվեց ու ծպտլալ,լքեց: ճագաղտագողի լության պաշտպանականկռիվների սկզբում որպես թիկունք եւ ճուրւ զբաղեցրածիր դիրքերը: Ծեր թե մանուկ, կին թե տղամարդ'ճս. լերն ընկան աքցանի մեջ, խոշտանգվեցին ու կոտորվեցին որպես մսաղացում` Ռարլուրներովեւ ճազարներով, բոցավառվեցին բարճրաբերձ խարույկների վրա՞: Այս տեսարանները նրա աչքից ճեռու էին: Նա չկարողացավ Կիլիկիա մտնել'։ Կռիվների փուլին վերջակետ Էր դրվում: 1920-ի դեկտեմբերի21-ին նա վերադարձել Է Փարիզ": Ակնճայտ վերջակետը չի Բամոզել: 1921-ի Բունիսին միտք է Ողացել ստեղծել մի զորագունդ եւ այս անգամ ճումնականբանակի Բետ դուրս գալ ընդդեմ թուրքական բանակի: Փարիզում է եղել: Պողոս Նուբարի տարակուսել Է: Քննարկման Է դրել Փարիգի իր յուրայինների ժողովում: Անդրանիկիծրագիրը ճավանության չի արժանացել: Պաճը Ռարմար չի գտնվել եւ խնդիրը թողնվել Է «լավա-

գույնպատեճության»՝:

Եվ այսպես, ամերիկյան շրջագալությունից գոտ չէին ոչ Քաջազոչ Էլ Անդրաճիկը: Հանգանակության արդյունքներից ամերիկաճալ Բարուստ գաղութից Անդրանիկիսպասելիքներն ավելին Էին: Գուցե թե Ռոգնել էին անընդճատ ճանգանռակություններից, որոնք գանազան առիթներով էին լինում, մասնակի կամ ընդճանուր: Իսկ ռազմական օգնության մասին մինչեւ իսկ պաշտոնապես բա-

նունինեւ

«Պայքար», Բացառիկ,1949 թ., էջ 123: Նաեւ Ա. Չելեպեան, էջ 624: 2 Տե՛ս ԿԿ-ին առընթեր ՄԼԻ-ի ԿԿԱ, ֆ. 17, ց. 11, գ. 21: Նաեւ՝ Հ. Կ., Լենինը 3 «Արեւ», 2105. եւ Հայաստանը,գ. 2, Ե.. 1989, էջ 258: 1960 թ» 4 Ն. տ,

ԽՄԿԿ 7.01.

թ.

5 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

Ֆ. 350,

ց:

1, գ. 65, թ. 3:

նակցելու Ոնարավորություն չի ընձեռվել: Սոնպես որ ժամին բարձր չի եղել Մնդոանիկի տրամադրությունը:

վերաղարձի

Վերադարձել Է եւ փակվել Մանչեստրում: Կարծես թե նրա առջեւ պատնեշվում էին Ռույսի բոլոր ճամփանեիը: Որքան Էլ Մաճչեստրը Ռայութլամբ բազմամարդ Էո, առեւտրի եւ մանավանդ տարդլունագործության մեջ Բմուտ, ալնուամենալնիվ Փարիզն ավելի ճգող Էր: ԱՆդըրկովկասից եկել ու Փարիզում ճաստատվել Էի մանւ նրա քարտուղարի պարտականություններկատարող Եղիշե Քաջունին։ Անդրանիկը նրա Բետ կապված էր որպես Ռանձնատուղ ղեկավար: Դնդ վերադարձից առաջ Եղիշեն Ռեռվում, նամակագրական կապի մեջ լինելով, շտկում եւ ի մի էր բերում Անդրանիկի զանգեզուրյան աԲոստոն միսների օրագրությունը, որը ուղարկվեց նհրատարակության եւ այնտեղ էլ լույս տեսավ 1921-ին: Նույն տարին Փարիգում լույս տեսավ «Զօր. Անդրանիկ կը խոսի» Բեղինակալինանցլալ Բրապարակումների ու նոր գրվածքների ընդճանրացումը: Մնելիք շատ կար: Նախատիպնյութերի ճավաքումը, նոր շարադրանքները շարունակվում Էէին։ Եկել Էր կյանքի մի փուլ, երբ Անդրանիկը դառնում Էր, նորից ինչպես Ժնեւում, հեղինակ ու ճրատարակիչ, իսկ նիանով Ոետաքրքրվողներըայլեւս ոչ թե զինվորներ, ակ՝ ընթերցողներ Էին: Նամակներում Բանձճնարարություններ Էր տալիա ուղարկում Էր տին ու նոր վավերաթղթեր, նկարներ: Անշտապ ու ջանադիր, հիճ թղթերի Բետ ասելիքն Էր ի մի բերում եւ տպագրության Բանճնում: Եկել էր ժամը, ոի նա Էլ իր ոդիսականի էջերը անմնացորդ մատուցեր սերունդներին: Բայց կարո՞ղԷր անցլալի գրավորացումն ու հրապարակ Բանոլը միալն այդ լինել ու դրանով վերջակետ դրվեր: Ի՞նչ կասեին կարիքի մեջ գտնվող որբերն ու անօթեւան, անապաճով գաղթականները, երբ արդեն առկա էր «Հալկականառանձին ճարուածող զորամասը» որպես մանրակրկիտ օրագրական գիրք: Նա ճաշիվ էր անում «Միրելի Եղիշեին» ողած նամակում. «Բացի նվիրատուներեն, որոնց ւպվիտի ղրկենք արդեն, մլուսներուն ճամար որոշ գին մը կրնանք դնել եւ գոլացած դրամը Ռանճնել բարեգործականին»: Սուրը պատյանն Էր դրված եւ գրիչն Էր ճեռքին։ Եւ| նշված, եւ ակ պատճառներովՄանչեատրից ճաճախ Էր գալիս Փարիզ: Անդրանիկի մտքում, օր ծերություն, երկու գաղափար էր խմորվում: Մեկը՝ պատանության ու ջաքելության օրեիի Էր, մյուսը՝ վերջին Բանգրվանի։ Անընդոատ Մանչեստր-Փարիզ, Փարիզ-Մանչեստը ցամաքով ու ծովով գնալ-գալով չէր լինի: Սնդրաճիկի մտքում

մի ճարց Էր արթնանում, ընտանիք կազմելու Բարցը, այդ էլ լոծել ու եւ ի վերջո մեկնել ԱՄՆ Բաստատվել ալնտեղ, եթե լալնարձակ առջեւ չբացվեն իր ուխտյալ ճանապարհի դոները: աշխարճում իր նա Եղիշեին գրում Էր. «Վաշինգնամակում 1922-ի ապրիլի 17-ի Է Լոնդոն դեսպանին, որ անձնագիրս վիզն տոնից որավունք եկած ընեն»: Բայց արդեն այդ ժամանակ նա գիտար, ոռ մեննելուց առաշ

լիճելու Էր Փարիզում: Նշում Է օրը՝ մալիսի 6-ը, ավելացնելով «ալդտեղ շատ չեմ մնար»: Մեկնելու թուլլտվությունը ստացվել Էր: 1922-ի մարտի 24-ին եկել Է Լոնդոն, մեկ-երկու օրից Փարիզ գնալու մտադրությամբ՛: Մալիսին, գտնվելով Փարիզում, զբաղված լինելով ճարսանյաց Ոանդեսի նախապատրաստմանԲարցով, դարձյալ մի կոչ Է Բղել Բալ ժողովրդին: Այս անգամ վերնագրել Է, «Արթընցիր»։ Հակիրճ Է, ճեւով չափածո: Կարճառոտ նախադանսություններ: Առաջին միտքը Բարց է. «Հալ ժողովուրդ, ինչ կմտածես, այսօր թու արժանապատվությունդվերականգնելուառիթն է»: Երնրորդը՝ Բարց Է ու ճարցադրում. մինչեւ երբ պիտի ճալ դիվանագետճերը մուրացկանի դեր կատարեն: Ասել Է, թե՝ երբ պետք Է ճայ Ժողովուրդը իր ձեռքը վերցնի իր լիակատար ազատության գործը՝: Սա մապլիսամսի 8-ին էր, բողբոջուն գարնան ալդ ամսին նա նորից իրեն այնպես ոգեշունչ ու լեցուն Էր զգում, ինչպես լինում Է Ռասուն պատամու Մետ, աշխատասեր, անդադրում, եռանդուն, ստեղծարաո ամռան շեմին: Նա ժողովրդին արթնանալու կոչ էր ճղում՝ «Արթնցիր». օողովիդին Էր արթնացնում, նրա Ճետ՝` նաեւ իրեզ։ Եվ մի՞թե ալդքան տարո նա քնած Էր եղել, երբ միշտ ոտքի վրա Էր ու

արթուն:

Դեպքերը դանդաղ էին գնում: Կռիվների օրերը ցայտուն էին, բուռն, ընդգծված: Որովճետեւ ճիմա ոչ թե դեպքերը, ալլ օրերն Էին իրար հաջորդում: Եվ ալդպես կարող էին շուտափույթ տարիներ գումարվել, կյանքի Բամարամենից սարսափելին: 1922-ի փետրվարից հետո Անդրանիկը մտել էր իր կլանքի Բիսունութերորդ տարին: Հետո վաթսուն կլիներ եւ ալլեւս ի՞նչ երազների իրականացում: Միալճնակինքն իր ճետ եղել Էր, ինքն հր մեջ ապրել, խեղդել էր անձնական ՌԲոգսերը,մնացել միշտ անխնաս, գուցե թե, եթե բացառվեին դեպքից դեպք եղած երջանիկ ճաշկերուլթները, առանց ընտառեկան տաք ճաշի, լոգանքի ու ճանգստի: Քար ու ապառաժ Էր Անդրանիկը: Զորավարէր, ալն էլ ինչպիսի՛:

Անդրանիկ, Նամակներ Եղիշե Քաջունուն,

18.10: 2 Ն. 8. 05. 1922 թ.: Ն: թթ.

գ. 68, թթ. տ., գ: 68:

տ.,

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 2, գ. 67, 1, 2, 10, 18 եւ այլն։ 3 Անդրանիկ, «Արթնցիր», Բթյցիր ԻՐ

"Վերամբարձասվածբանավոր այս խոսքերի ճնշման տակոչնչանուն Էր մարդը, Ռողեղենը, իսկականն ու անմիջականը։ Ամեն մեկի Ռաուրիշ մր Անդրանիկ՝ ոչ-շոշափեւի, ոչմար երկնում էր ու ճառնում անմիջական ու որոշակի, այլ բարձր ու Ռեռու, եւ ոչ Էլ մահկաճացու: ւՈրովճետեւ նիա ոչ քնելն էր Ռալտնի, ոչ արթունը, կռվի ժամիղ թվում էր, թե միանգամիցգինվորներիցամեն մեկի կողքին Է, նրրանցիցառաջ կամ նրանց թիկունքում, քանի որ երբեք չէր եղել կովի թեժ ժամին, որ չՈնչեր նրա մեկ սաստող ու մեկ Էլ ոգեկոչող, մի ուրիշ անգամ անաբեկող ու սպառնալից,բայց բոլոր դեպքերում դեպի Բաղթականմարտի ու սվինամարտի գոչը: Եվ միշտ մաճաբեր գնդակն իրենիցԲեռու: Այսպես Է թերթը գրել. «Անդրանիկիր վախճանը մոտեցած կտեսներ այլեւս: Առանձին էր, զինք խնամող չուներ: Գոցվող ճորիգոններու առջեւ զգաց բուլնի մեջ իր թեւերը ամփոփելու, իր աչքերը Ռոգնած ձեռքերի մեջ փակելու կարոտը»': ՀարսանիքիԷր պատրաստվում: Բայց սա գրվել Է ճարսանիքից ոչ թե առաջ, այլ տարիներ հետո, երբ ոչ միալն ճարսանյաց ճանդեսի օրն էր Բուշ դարձել, այլեւ ինքը՝ Անդրանիկը:Հարսանիքիօրը բոլոր մասնակիցները տոնական ու շքեղ էին ճագնված: Բայց առավել շթեղ, իր հանդերձանքի մեջ առավել փալլուն Էր փեսացուն- գեներալական զգեստ, կրծքին բազմաթիվ շքանշաններ, վզից կախած Բշարե Խալիլին սուլթանի նվորած շքանշանը: Հարսնացուն բուլղարաճալ գեղումի Նվարդ Քուրքչյանն էր: Իր ազնիվ իդեպլին նա ալնքան արժանի ու նվիրված գտնվեց, որ Անդրանիկից Բետո ապրած տարիներին վալելեց տիկին Նվարդ-Անդրանիկ մեծապատիվ անունը: Հոգատար Էր ու ջանադիր Պողոս Նուբարը: Հալոց դատի անխոնջ մշակը քավոր Էր ուգում դառնալ իր փալփալած ծերունագարդ զոիավաիի մեջ պահպանվածջատելին, որ օր առաջ պսակեր նրան եւ փեսա Անդրանիկին Էլ իրեն սանիկ դարձներ: Հարսանյաց հանդեսը կալացավ մայիսի 15-ին, Փարիզի Ռալկական եկեղեցում: Կնքաճայրն Էր մեծարգո պաշտելին՝Պողոս Նուբարը: Եվ ո՞վ Էր, ո՞ր խաչով Էր Մարսանիքը օրճնողը, ուրի՞շ Էր ալդ խաչը, թե՝ այն նուլնն Էր, որի վրա շուրջ չուրս տասնյակ տարիներ առաջ Բայրենի Շապինկարահիսարում պատանի ճյլուսնը կյանքի երդում էր տալիս: Ով գիտե, գուցե թե նույնն Էր խաչը, որովրետեւ նույն` Վոամշապուն Քիպարլանն Էր, որ այսօր որպես ֆրանսահալ գաղութի Բոգեւոր ճովիվ, կատարում էր պսակի արարողությունը: "

«Արեւ», 21.09.

1927 թ.։

Սառ Է արտասանել պերճախոսության մեջ վարժ

Արշակ Չոպանյա-

ճը։ Անդրանիկը ամուսնության իր խոսքի մեջ դարձյալ ինքն իր ճետ Է մնացել: Գուցե վախեցել Է, թե լուրալինները պիտի կարծեն ամուս-. ռությունը պայքարի վերջակետ Է, եւ Բատուկ ճենց ա՛լդ Է մերժել:

Հիշել Է իր վաղնջական օրերին զոճված զինվորներին եւ փեսայական իր բարձունքից Ռանգուցյալներիճիշատակին ճարգանքի խոսթ 'Է ճղել:

կացրել:

Ուստի ուրախության

«Զեմ

ժամին վշտի զուգաճեռն Է անցգիտեր թե՞ ապրողներն են երջանիկ, թե մեռնողները: այս

Սճոնք գնացին,մեզի թողնելով կրակ մը: Մենք պիտի գլուխ ճանենք

գործը»: սկսված

Ասել Է, թե՝ ճարսանիքը ճարսանիք,

"թյունըընտանիք

Է, գործին լիակատար նվիրումով տրվելու ժամա-

գործ.«Հալ ժողովուրդը

վերջին ճոգ մըն

ալ

բայց

պիտի ընէ»։

գործր

Ամուսնու-

նակի կրճատում: Եվ մի՞թե դա վերաբերելու Է նանւ Անդիանիկին: Նորապսակ Նվարդը կողքին Էր, մարդիկ տրամադրությամբուրախ, Կպասումներով լի: Իսկ նա կարծես ճենց այդ պարն Է գտել ամենից ,Մարմարը իր ջափելության օրերի երդումը Բիշելու, սկսածը նոր եռանդով շարունակելու մասին ասելու ճամար. ճայ ժողովուրդը մի վերջին ճիգ էլ պետք Է անի, ճակառակ դեպքում ինչ արժե կյանքն ու ուրախությունը, եթե մարդը զուրկ Է Բայրենիքից եւ գլուխը քարին դնելու տեղ էլ չունի: Մինչդեռ նա ճենց ինքը նոր օջախ Էր ստեղՏՓում։ Օիշտ է, ամուսնությամբ Էլ է օջախ ստեղծվում: Անդրանիկի ճամար սուրբ սրբոց Էր ընտանիքը, բայց օջախը նրա Բամար լալն ու ընդարձակ Ռասկացություն Էր, սովորական ու անսովոր բոլոր սրբություններից վեր. «Առանց մեր օջախին, օտարության մեջ դատապարտված ենք լուծվելու»: Աա, վերջապես, այս էո նրա ասածը: «Մեր օջախը» մի ամբողջ լալն աշխարք Է, ծավալուն փիլիսոփալություն: Անդրանիկըժամանակ չուներ հարսանյացճանդեսի ժամին Ռատիկ-Բատիկբոլորն ասելու, մատնացուլց անելու եւ բացատրելու: Կար որպես խորհրդային Հայաստան,վերածնված ազգային պետակաճությունի՝ երկրի արեւելքի կրճատ մր Բողակտորի վրա: Արեւմուտքը, մեծն ու բնօրրանի միջուկը, սեւով Էր պատած, նրա որդիները՝ ցրիվ աշխարճով մեկ, Բազարներ ու տասնյակ ճազարներ, որոնց մեջ շատերը դեռ մերկ ու սոված, անտուն ու անօթեւան: Գործ շատ կար: Այդ մասին էր փեսայանալու ժամի նրա խոսքը. «Կին մը չի կրնար զիս կաշկանդել: Եթե վաղը զիս պարտականությանգլուխը կանչե, պատրանտ եմ կատարելու զինվորին պարտականությունը»: Ֆ.յսքան տարի չէր ամուսնացել, որպեսզի օջախը Բալրենի ճողի .

Վրա դներ: Այսօր օտար երկնքի տակ ամուսնանում Էր ո՛չ ալդ, ո՛չ Էլ նման մի ալլ ամուսճությունը կարգ ճաստատելու Տամար: Ուրախությաննվագն Է ուղեկցել նրա խոսքին եւ ծափերն են բոցավաոռվել:Ուրախությանարտասուքի ամեն մի բացաճալտ կաթիլի

դիմաց քաճի՛-քանի՛ թաքնված տխրության կաթիլներն են կուլ ղորվել: Հարսանիքի փարիզյազ արարողությունների մի մասն էլ շարուճակվել Է Լոնդոնում եւ Մանչեստրում, ուր շուտով ալցելել են ճո-

րապսակները':

Աճդրաճիկը մտադիր Էր առանց Բետաճգելուգնալ Ամերիկա:Բայց օրերին Թուրքիայի ճունական ազատագրական շարժման ներկայացուցիչները դիմում են նրան մի բանակով իրենց զորավիգ լինելու խնդրանքով: Սկսվում են բամակցությունները, մինչեւ որոնց ավարտվելը թուրքերը ծանրըճարվածով պարտության եռ մատնում թերակղզու Բունական ուժերին եւ Բարցը սպառվում է: Հունիսի 5-ից նավը նորապսակներինճոճում Էր օվկիանոսի անհանգիստ ալիքշճե-

այդ

րի վրա: 18 ՄԱՀԸ

Ամերիկաճալ թերթն ազդարարում Է, որ Բուլիսի 12-ին, առավոտլաճ ժամը 10-ին «Օլիմպիկ» շոգենավով ՆԾլուՅորք են ժամանել«Անդրանիկը եւ իր շնորճալի տիկինը»: Դիմավորողներիմեջ են Նյու Յորքի Բալ գաղթօջախի Բեղինակավոր մարդիկ։ Քաղաքի ճլուրանոցում կարճատեւ կանգառից Բետո, ճուլիսի 28-ին, Անդրանիկն այցելել Է Բոստոն, որտեղ մի քանի օր մճռալուց ճետո փոխադրվել է երկրի մյուս ծալիամասը՝ Կալիֆոռնիա: Օգոստոսի 14-ին ժամանել Է Ֆրեզնո քաղաքը, որը նախընտրել Է որպես իր ընտանիքի մշտական ճանգրվան: Նախապես էլ ճայտնի Էր, որ տեւական էր լինելու իր այցը Ամերիկա: Բալց Բրավերը տիվել Էր միալն վեց ամսով, որը տեղում դարձնում Է մեկ տարվա: Երկրի կարգով, մշտապես բնակվելու իրավունք ստանալու ճամար մի կարճ ժամաճակով ապրել Է Մեքսիկալում, որտեղից կրկին վերադարձել Է Ֆրեզնո՞: Ռազմիկի եւ զորավարի օրերը առընդմիշտ մճում են ետեւում: 1987 թ.: 1 «Ապագա», Փարիվ. 1922 թ., նաեւ` «Լրաբեր», Լոս Անջելես, 14.11. Նվարդի պաւոասխաննամակը «Ռանչպարներիկանչը» վիպասքի Ճեղինակ Խաչիկ "Դաշւոենցին: 2 «Մշակ», 11.11. 1927 թ.: Նաեւ՝ «Լրաբեր», 14.11. 1987 թ.: Է՞3

Էր՝ "Ծլու.Յորք մտնելու պաճից նա քաղաթացրակազհագուստի մեջ Է Ժիլետի լալնեզր դրել կոստյումով, փողկապով, գլխարկով: գ--պանն շղթալով ժամացույցը եւ մերթընդմերթ ձեռքնԷ վերցրելճռախշաք Ծխածն գլանակ էր, գավազանը: Էր: աջակցում

էլ այսուճետ

ոտքերի

որին ծխամոր

բուշելուն

Ֆրեզնոն ընտրել Էր ռեւմատիկ ցավը Բարմար բնություն ունեճալու ճամար: Նլու Յորք էր եկել ասես թե մի ճոր Անդրանիկ: Գեներալական Բագուստի մեջ երեւում Էր հազվադեպ, եւ նկարաքանայլն էլ ի վելիս: կրծքի տակ Նոի գգեստով' Էր դարձյալ իր վաղնջական ուխտի ցավով: տառապող սիրտը, որի ճամար թե ւ ոչ-Բեռավոր Սան Ֆրաճցիսկոլի, թե Ֆրեգնոլի մեղմօդն ու բնության զմայլիչ տեսարանները, թե 'րանգիստն ու խաղաղությունը միթե ավելի նպաստավորէին լինելու, քան Շապինկարահրսարի բարձունքի վր. անցկացրած անքուն գիշերները, Սասունի բացօթյա քարալրերը, որոնք բոլորը ճալրենի ջերմ հողի վրա էին, կամ թե օրերով սոված մնալուց ճետո գլուղական տներից մեկում օջախի գորովագութ մոր մատուցած կաթն ու մածունը: Նյու Յորք մտնելու Բաջորդ օրը տեղի ճալերեզ թերթը, գուշն անակնկալի եկած, որ «Զօր. Անդրանիկ քաղաքալրընճագուստ կը. կրե», գրում Է նանւ՝ թե «ըստ երաույթին կոճւովո ու քաջառողջ է»: Անկախ ամեն ինչից, ճամոզմունքը նույնն էր՝ Անդրաճիկը չի Ռեռանում «ազգային ծառալության ասպարեզից», ճրա առաքելությունը ԱՄՆ աճպալման «նոր ներշնչում մը եւ արթնություն է» պարգեւելու գաղթօջախին'։ Թերթը վստատ ճալտարարում է, որ «ամբողջ ամերիկաճալ գաղութը սրտագին բարի գալուստ կը մաղթե իրեն եւ պատրաստ Է հրեն օժանդակելու ամեն բանի մեջ»: ուլն բառերն են Բռչակվել Ֆրեզնո ժամանելու առիթով. «Կալիֆոռնիայի եւ հալ գաղութը... պիտի ճերշնչվի» նրա բերած պատգամներով, «երջանիկ ու ճանգիստ» օրեր Է մաղթում: Ֆրեզնոլի ճալությունը նրան բնակարան Է տրամադրում եւ ապրուստի ճամար խանութներ": Աա իր բառերը քրոջ որդուն, Երվանդ Փափագլանին գրած ճնամակից. «Երվանդս, ես ալ շենք մը ունիմ մեկ Ռարկանի, չորս խաճութճեր, ուրկից կստազամ 200 տոլար»։ Սրաճից զանազան ճարկերը

ժամանակ ճանդիսությունների հիշատակ, պատնեչվածբաբախում

Ննդրանիկի

1 Ե. Քաջունի, եւ Ճալկական առաջին Ճարուածողվորամասի Ճուղ, Նյու Ջերսի, 1976, էջ 200: Ա. Չելեպեան, էջ 648: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆֆ. 370, ց: 1, գ. 94: Չ ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1, 94: 3Յ «Մշակ», 11.11. 1927 թ.: Չելեպեան, նշված գիրքը, էջ 849:

գ.

|

Ա.

,

:

հետո

«կմնա

որուն 45

տոլար տունի վարձք կուտամ: Դժվար Է ապրելը Բոս, կյանքը սուղ է: Հրապարակիվոսւ շատ պարապներ կան, գործերը լավ չեն: Եթե ուզեմ ծախել, տված գումարս չեն տար, ես ալ վնասով չեմ ծախեր, կսպասեմ ժամանակ մը եա»: Գրում Է նաեւ, որ իր մեկ Բարկանի շենքի վրա կարելի կլինի երկու Բարկ Էլ դեռ կառուցել, տեղն Էլ շատ Մարմար Է, բայց, որ շարունակում Է. «ի վիճակի չեմ լինելու», որովոետեւ պարտքը, 7000 դոլար Է, 7 տոկոսով վերցրել Է բանկից, չի կարողանում փատալուց

`

տոլար,

կել։

գործունեության: Հողվածներով, ճԲուԽվիրվում Է Բասարակականճ ու շերով ճարցազրուլցներիձեւով հանդես Է գալիս մամուլի էջերում: ճշգրտում Է գերազանցապես իր իսկ գործունեության լալն շրջանակի ճետ կապված զանազան հարցեր եւ պարզաբանումներ Է կատաԷ նախաձեռնում եւ անցկացրում: Ազգօգուտ ճանգանակությունների նում:

Առանձնապեսշատ ջանքեր Է գործադրում գաղթղօջախիորբ ճալ մանուկների խնամքի, օգնության կարիք զգացող ուսումնասեր պատանճիներին,որբանոցներին եւ հիվանդներին օգնելու ճամար: Սրտի թրթիռով Բետեւում Է 1918 թվականի մալիսի 28-ին ստեղծված Բայոց ազգային պետականության կործանումից հետո ճեւավորված Բալ ժողովըիԽորհրդային Հալաստանիդեպքերին, իր սուիբ-սրբոց դին ցանկանալով լիակատար վերածնունդ, կյանք եւ ճարատեւում: Հենց նուլն 1922-ին ալցելել է Կալիֆոռնիայի մայրաքաղաք հալաշատ Լոս Անջելես եւ ճանգանակություն Է ձեռնարկել Փարիզի ճալկական պատվիրակության կարիքների Բամար: Ժողովրդի ճուսաճատական տրամադրությունն Է ուզում ճաղթաբարել. «Անխախտ փավատք ունիմ,-- ասում է,-- որ Ճալությունը պիտի տիրանա իր նոարդար իրավունքներուն», ճավատք, որ «ոոխորտացող թուրքը» մուծած րից ընկնելու Է։ Եվ իր դոլարով բացված Բանգանակուենճ մյուսները, տեղնուտեղը գումարը ճասցնելով թյանը ետեւում ` 8500-ի՞։Սա եղել է 1922--1928 թթ. Լոզանում կայացածՄիջազգալին առաջ, որում սպասվում էր պՎոնֆերանսից ԲՃայկական Բարցի եւ ուր ժամանել Էին ճալոց ազգային պատվիրակությաճ քննարկումը անդամները: Հենց ճրանց ծախսերին ի ճպաստ Էր հռչակվում սուլն ՛'Բանգանակությունը: Բազմաթիվ են եղել ճլուրականչերը: Անդրանիկն իր տիկնոջ ճետ Ֆ՛ւ որպես Բլուր, ե՛ւ ազգային գործերի բերումով լինում Է մեծ տե1 ՀՀ

ՊԿՊԱ, ֆ. 370, ց. 1,

գ-:8

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

Գ. 370,

ց.

1, գ. 94:

րության գրեթե բոլոր ճայաբնակ վայրերում, ծանոթանալով Արանց կյանքին, իր խորճուրդներով, իր գործնական օժանդակությամբ աշ. խատելով օգտակար լինել առանձնապես Բայլապաճպանությանգոիծին։ Մեկ անգամ, ավելի քան երեք ամիս տիկնոջ հետ հլուր Է եղել Ֆլորիդալի նաճանգի Օրլանդոլ ճալաշատ քաղաքում: ոխ Ռլուպ.նիրության ժամանակ խնդրել են, որ գեներալական տարազը Ռսվ. ճի։ Ամեն առիթով Անդրանիկի սասին ժողովրդի սիրած «Իբրեւ արծիվ» երգն Է ճնչել։ 'ամանակը արդլունավետ անցկացնելու Ռպմար զորավարի առաջարկով դարճյալ սկսվել Է Ռանգաճակություն: Արդլունքը պետք Է ուղարկվեր ի ճպաստ Հալաստանիթանգարանին: ժամի արդլունքը՝ Թերթը ճրապարակել Է նվիրատվության ալդ

դոլար':

Օգճել Է սերնդի կրթության գործին։ «Մեծ փափագ ունեմ ուսաճելու բժշկություն կամ դեղագործություն...», գրել Է Մարիամ Հակոբլյառը 1924-ի օգոստոսի 3Յ-ին։ Միջոցից գուրկ է, օգճություն է Ռալցում: Իսկ մինչ ալդ էլ ամուսինն է, Պրագայի ուսանող Սարգիս Հակոբյանը,նրաճից օժանդակությունստացած եղել: 1924 թվականը ճիշատակեցինք: ուլն նա տարում Բոստոնում Է ճիատարիակել «Զորավար Անդրաճիկի կովկապան ճակատի պատմական օրագրությունը» գրքի իր լրացուցիչ հուշերն ու փաստաթրղթերը, որպես Բավելված': Եվ այդտեղ Էլ նամակ Է Բասցեագրել «քամը խոսք պարոն Հովնաննես Քաչազնունուն»: Անցյալն Է վերճի եւ Ռիշում, վերլուծում գրում դարձյալ որպես պատասխան: Վերը պատմված ամերիկյան շրջագայության ժամանակ գաղթօջախի ճալության առջեւ ասված իր խոսքերն Է մեջբերում, գուցե ավելի խստացված, քան ալնտեղ ասել է երես առ երես. «Հա՛յ ժողովուրդ, Արարատի գագաթին վրա արշալույսի նշույլ անգամ չկա, Բոն սեւ ամպերը կուտակված են: Հա՛լ ժողովուրդ, ալդ սեւ ու մռալլ ամպերը քո գլխիդ վրա դիզված են, ի՞նչ պիտիընես: Պետք Է որ դուն մտածես»: Եվ սա ասել Է Բենց ալն պաճին, երբ զուգարեռ Քաջազնունու ոգեւորության խոսքերն եճ Ոնչել. «Հայրենակիցներ,Արարատի գագաթեն արշալույսը ծագել Է... բարեբախտաբար... Երեւաճեն ե՛ւ կերթա դեպի Մուշ Ագատությունը, ե՛ւ Վերաշինությունը»:Ալսպիսով, եզրակացնումԷ Անդրանիկը, ճայրենիքից Բեռու դարլիճներում մենք իրար հակառակ տեսություններ եւ գաղափարներ Էինք ճայտնում: Իմանալովնուլնը, վերճիշում Է Անդրանիկը, Քաջազնունիմ 1 Ն.

տ.

2 Ն.

տ.

3 Տե՛ս

նշված գիրքը, Բ., 4924

թ.,

էջ 188-196:

«փալուն եւ պայծառ նախադասություններով» էր ծածկում տգնղությունները եւ «օրորում հալրենակարոտ պանդուխտի սիրտն ու զգացումը... երբ բեմերեն կը խոսեր»: Մինչդեռ ինքը, Անդրանիկը,ճոխ բառեր չի օգտագործել եւ մատը ճենց ցավի վոա Է դրել եւ «ջանացել Է սխալը մատնանշել, դարման մը ճարելու Բույսով», որովոետեւ, մոտիկ օրերը ոչ թե վառ ջաճերի լույսի, այլ խավարի մեջ Է տեսել: Եվ իմացելԷ, որ «մաճազանգի պես» ծանր են այդ խոսքերը, բայց ասել Է, որովոետեւ ճշմարիտն Է միալն օգտակար եւ փրկիչ ճամարել։ Եվ ի՛նչ անուշ, մտերմիկ ոճով Է գրում. «Սիրելի Հովճաննես, երբ ես այդ Բճալտսարարությունները կըճեի, որեւէ մեկիդ դեմ ոչ ատելություն, ոչ նախանձ եւ ոչ ալ չարակամություն ունեի։ Մեծ ցավ կար սիրտս այրող, այդ ցավը Հայրենիքիս ցավն էր»: Եվ ուրիշ ոչինչ. Քաջազնունին վարդագույնն Էր տեսնում, իսկ ինքը՝ խավարը, որոնք երկուսն Էլ եղել ենճ: Մեկի սրտում աճ ու կասկած Է եղել, մլուսինում՝ լիակատար ապատովություն: իսկ ճիմա, նամակը Բրատարակվելու պաճին, վաղուց արդեն անցյալ էր 1918-ի մայիսի 28-ին ճոռչակվածը, որին կործանման գլխավոր Բարվածը Ռասցնողը Բուճիսի 4-ի պալմանագիրը պարտավորեցնող տերության ժառանգներն էին: Պարզվում Է, որ ժամանակին, ճենց ամերիկյան շրջագալության ճուլն այդ օրերին, ԱնդրանիկըՀայաստանՀաճրապետությանԲամար կոալիցիոն կառավարության միտք Է Ողացել ու առաջարկ արել, որը նուլնպես սվիններով Է ընդունվել, ինչպես գրում Է նա իր նամակում, թեեւ Հաճռրապետության կառավարությունը տվյալ ժամաեւ ճակ բազմակուսակցական էր միալն դաշնակցականներից չԷր կազմված: Նշանակում Է, պահանջն ավելին Է եղել: Եվ ճանդրմաճում Է. իսկ ի՞նչ եղաճ Ամերիկայում ճանգանակած մոտ կես միլիոն դոլարները: Ինչո՞ւ դրանց մի մասը թողնվեցին Վաշինգտոնում, ու Բոստոնում Փարիզում եւ իրենց նպատակին չծառալեցվեցին: Եվ այստեղ Էլ «ինչո՞ւ» Բարցն է օդում կախված մճում: Ապա Բիշում Է ժամանակին ասված եւ նուլնությամբ ճրապարակված իր մի քանի. մտքերը այդ գումարը տեղ ԲՌասցնելուեւ իրացնելու ճեւերի մասին, Պրոնք դարձյալ Բաշվի չեն առնվել: Եվ բերում Է Քաջագնունու՝ Օօրվա Բամար ալնքան կարեւոր Բարցը, որին Անդրանիկի տված պատասխանը ավելի կարեւորԷր ոչ թե օրվա, այլ ժամանակի տեսանկլունից։ Հարցը. «Զորավա՛ր, ներկա կառավարության վրա վստաՌություն չունի՞ք»։ Պատասխանը.«Ես այս կառավարությանվարիչճերուն վստաճություն չունիմ»: Այս դեպքում Էլ բոլորովին ուրիշ Է կառավարություն ճասկացությունը, ուրիշ` նրա վարիչները: Ապա՝

«Անդրանիկ»

679՝

կարեւոր մի միտք, Բասցեագրված Քաջազնունուն, որ բառ առ բառ պետք Է բերել. «Երբ անկարող էիք 1914-ի հողամասը պաշտպանել, շուրջ խոսքեր ըրիք, ի՞նչ իրավունքով եւ ինչո՞ւ Թուրբարհայաստանի եւ ռուս եռացնելով բարեկամությունը»: Սա ճունիգրգռելով թուրքը Բետ Անդրաճիկի գժտության մի ճակատարբերակէ: Եվ ալսի 4-ի ճուամենալնիվ չի կարողանում Բանդիմամականմի խոսք եւս չասել: Հովճ. Քաջազնունին գիրք Է որապարակել «Հայ ճեղափոխական դաշնակցությունը անելիք չունի» խորագրով: Ամբողջը կուսակցության երթուղու քննակաւն վերլուծությունն Էր խորագրի տեսանկյունից: Ինչո՞ւ, ճարցնում Է Անդրանիկը,այդ ճայտարարությունը չարիք ալն ժամաճակ, երբ կառավարության նախագատիաթոռին Էիք նըստած: Օարունակութլունըփաստորեն իր անձնականօրինակի առաՁուն, աճուղղակի վկալակոչումն Է: ԶԷ՞ որ ինքն էլ Բեռացել է դաշճակցությունից: Հեռացել Է, բայց իրեն անգործության չի մատնել. քանի որ միշտ եղել Է եւ լինելու Է ծառալութլունը ազգի իդեալների համար: Եթե «անելիք չունինք» ըսելով գործելե եւ ծառալելե դադաիիճբը,ալն ատեն ցեղին գերեզմանաքարըմենք մեր ձեռքերով պիտի դարբնենք եւ գետեղենք մեր վրա»': Ասել Է թե՝ ամենից վերը ազգի խճդիրներն են եւ ամենից սուրբը՝ դրանց իրականացմանը ծառալելը: Անկախ կուսակցականությունից եւ զբաղեցրած պաշտոնից:

Եռանդուն Էր Խորհրդային Հալաստանին օժանդակելու գործետում: Ալդ նպատակովՆյու Յորքում ստեղծված Է եղել Բատուկ մի Մանճնաժողով: Վերջինս դիմել Է Անդրաճիկին։Նա Էլ իր ճերթին կոչ Է ճղել ԱմերիկայլոԲալությանը. մեծ Բույս ունիմ, որ գերապատիվ Ռալերըկարձագանքենիրենց ճայլրենիքիվերաշինման գործին: Աճդրաճիկը նամակ Է ճղել Հայաստանիօգնության կոմիտեի (ՀՕԿ)

ներկայացուցիչներ Գ. Վարդանյանին,Կ. Միքայելյանինեւ Ս. Կամնարականին: Եկել, Ամերիկա Էին ճասել ռրաճք Հայաստանիվերաշինմանը օգնճութուն ստանալու ակնկալիքով: Ողջունել Է Աճդրաճիկը ճրանց ալցն ու նրանց բարի ճպատակը: Եվ որոշել Է ցայտուն եւ մնայուն նվեր մատուցել Բալրենիքին։ Դա եղել Է իրեն Եգիպտոսի Ռալերի նվիրած գեղաքանդակ սուրը, որը Բայոց ուժն ու Բավիտեճությունն Էր խորհրդանշում: Ուղարկել Է Բճայությանճերկալացուցիչճերին եւ պատվիրել՝ ճանձնել Հայաստանի թանգարանին, որպես ճիշատակ Բալ ժողովրդին:

ո. 12մ ֆայի 8արգ, ՏոԳրութիւնը», էջ188-195. 2ՀՀՊԱՏԱ զ

խումբը կերտել էր ալն Հմուտ վարպետների որպես իսկական,

որպես

ուժի

եւ

Բավերժությանխորճրդանիշ, անդրանճիկյան Բոլ. "շանվեր: Սա 1926-ին Էր։ Տ Է ընդունում Հսլաստանի ժողովուրդը ուրախությամբ Անդրանիկի կոմկուսի ղեկավանվերը: Հակառակդիրք Է բոնում Հայաստանի րությունը: Սուրը բերելու փաստը քննարկվել Է ՀնԿ ԿենտկոմիբլուՀայաստանի կոմիտեի: նախագար՝ Գրիգոր նիստում: րոլի օգնճության Է ճանդիմանության Վարդանյանը լուրջ արօանանում:Զկարողազալով աճտեսել ժողովրդի անկեղծ ուրախությունը, Կենտկոմըփաստն թե իբր նվիրատվությունը ցուցադրում Է ալնպես Է մեկնաբանում, պարտությունը խորճրդային իշխանության հանդեպ եւ "Աճռդրանոկի :

'

"եթե պատշաճ կստեղծվի ալն տպավորուկերպովչմեկնաբանվի, թյունը, թե «դրանով իսկ ժառանգական կապ Է հաստատվում Հաեւ ճալոց ազգայնական կույաստանի խորհիդալին իշխաճության ու նրանց առաջնորդների գործունեության սակցությունների միջեւ»': Ինչպիսի՛, մեղմ ասած, միամիտ մտալճնություն:Ի՛նչ վատ բան էին արել մարդիկ: Նուլն տարում Անդրանիկը Ֆրեզնոլում ներկա Է եղել եւ ելուլթ ունեցել 1926-ի ճոլեմբերի 29-ին՝ Հայաստանում խորհրդային իշխանության Բոչակման վեցերորդ տարեդարձիննվիրված ճԲանդիսավոր նիստում: Ուրախություն Է ճալտնել, որ այնտեղ սկսված շհինարարական առաջին քայլերի մասինբարի լուրեր են ճրապարակվել: Բալց եւ վշտացել Է, որ քիչ չեն նաեւ նսեմացնող խոսքեոը: Առաջինների ճեղիճակներինժողովրդիբարեկամներԷ Ռալտարարել,եոնրորդները տարածողներին ոչ պակաս, ոչ ավել՝ թշնամիներ: Եվ չի թաքցրել իր միակ, վերջոըն,երազը՝ գնալ ազատ Հայաստան,տեսնել ճարազատ ժողովիդին ու Բանգիստմեռնել: Սկսել Է ներքուստ, լուռ ու անճալն, ապրել որ անբաժան Բարատեւ վշտի վերջին փուլը: Զէ՞ որ, թեեւ ընկավ վերածնված ազգային պետականությունը, բալց որպես գաղափար եւ որպես Էություն մարմըճացավ արդեն վեց տարի ապրող Խորճրոդային Հայաստանը:Գոնե ալդ տեսներ: Մամուլի Էջերում, թե ճավաքուլթների ժամանակ բախվում էին կարծիքները: «Մանրուքների» մեջ չէր մտնում, ոչ գովքը ասույթներով Էր ղեկավարվում, ոչ չարախոսություններով: Պարզապես բարին Էր ցանկանում, չնալելով, որ ճեռվից ճազվադեպ իրեն Ռասնող թերթերը գոց Էին իր առջեւ, անունն անգամ չկար, չկա",

ջ

ՀԿԿ

ԿԿ-ի կուսարխիվ, ֆ. 1:

ց.

գ.

թ.

2 Ն.

տ,

ց: 2. գ.

39,

թթ.

Պսռավել եւս, պաշտոնականթե անպաշտոն Միավեր ու կանչ: Ւ՞նչ Էր պատաճել,ինչո՞ւպետք Է ալդպես լիներ: Տեսնել Էր ուզում, ո՞րձ Է այն ճենարաճը, որի վրա ճորից Հայաստազաշխարոը ի մի պետք Է գար ու վեր բարձրանար:Լինում Է Բայլրենիքառանց որդիների եւ որդիներ՝ առանց հայրենիքի, երբ մեկը բռնազավթված Է, մլուսները՝ Վոարագիր:Մալրամուտիիղճն Էր խոսում նրա մեջ. «Ես միալն մի ճռպատակունեմ` գնալ ազատագրված Հալաստան,տեսնել իմ ճափազատ ժողովրդին եւ ապա ճանգիստ մեռնել»': 1927-ին առողջությունը վատթարացելԷ: Ոտթերի ցավը սրվել, սիրտն Էլ դարձել Է վատառողջ: Բժիշկների խորհրդով տեղափոխվել Է Սան Ֆրանցիսկո: Փետրվարի 18-ին քրոջ որդուն գրել Է. «Ընդմիջումներով բավականին ճիվանդություններ ունեցա»: Եվ մի ընդԲանրացում. «Կլանքը այսպես Է, ցավով եկանք, ցավով ալ պիտ .-գնաճք»։ Եվ մղդալլպատկերներ. «Անուշիկ Երվանդս, կյանքս աս Է թեզ Նախճվան ճգել ես մինչեւ Բիմա. մեծ փոփոխություն ունեցած եմ: Մազերս բոլորովին ճերմակած, առողջությունս լավ չէ, օր մր Ղավ, օր մը վատ կերթանք»":

Տխուր նամակներ Էին։ Տխրության ճայնը նրա նամակներում սկսել Է Բնչել ալն օրից, երբ ճեռու Բեռվից ստացել Էր 1928-ի փետրըրվարինՀովճաննես Թումանյանի մաճվան լուրը: Երվանդին նուլն տարվա մայիսի 10-ին այսպես Է արձագանքել. «Մեր ամեճուն սիրելի ՕԲանես Թումաճեանը մեռավ Մոսկվա, որում օփերացեալ լիճելուն ճամար ճոս Ռավաքեցի400 դոլար: Գումարը Փարիզ ղրկեցի, այնտեղից Թիֆլիս իր ընտանիքին խրկեցին»": Ուրիշ տողեր Էլ կան այս նամակում. «Քենիս Ագնիվ Թաշչեան երեք զավակներով Աթենք..." օգնութիւն կը խճդրե։ Երկու օր վերջ 40 տոլեր պիտ խրկեմ, չեմ գիտեր կը չանչնաս Բայրը աներս Սողոմոն Թաշչեան, անոր աղջիկն է: Հորեղբայրները Սեւաստոփոլ... իսված տեղը կմնալին՝ Նաճապետ, Գալուստ, Տիգրան: Եթե ճնարավորութիւն ունիս անոնց տեսնելու կամ գրելու, որ օգնեռւ իրենց եղբոր աղջիկան՝ տիկին Ազնիվին։ Մինչեւ Բիմա մոտ 100 տոլար Սամսոզ բերին, ճիմա խրկած եմ: Առաջ Մարզվան Էր, ապլնտեղից Ինձ ալ Աթենք կգտնվի երեք զավակներով: գրած Է. եթե չօգնին Խովամար պիտի լինիմ զավակներովս: Անշուշտ, երբեմն երբեմն գուղը կգնաս մամադ տեսնելու- Այս "

81,

աարնթեռքելի ֆ 3. ք. 2 գ. 49, թթ. 75-76: 3 ՀՀ

Բավմակեւոերը

Ն ՀՀ. ՊԿՊԱ, Ֆ

"876

թթ.

40-11:

են:

ֆ. 370, ՊԿՊԱ, ց. 1, գ. ւ

81,

շ ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 370,

ց.

1,

գ-

Հանգամ որ տեսնես իմ կողմեն ձեռքը համբուրես եւ կարոտալլիր բարեւներս Բայտնես:

Հարգանքներս զոգաչ մալրիդ, տիկին Հոիփսիմեին, պաչիկներս Երկու ձագուկներուդ, ճամբույլրներսքեզ: Զեր Անդրանիկ: 10 մայիս, 1928»::

Քեճու անունն Է գրել: Զի՞ Բիշել, արդյոք, վաղամեռիկ Վերոճիկա "տիկնոջը: Չի՞ հիշել բարուրի մեջ կյանքից ճեռացած որդիներին ու վշտից չի" այրվել արդյոք: Եվ այն, որ քենուն ու նրա որդիներին Է շտապում օգնության Բասնել, դա Էլ սիբորեն փեսայականմի պար"տականության կատարում չէ՞ արդլոք: Քանի՛ տարի պատվով ու պատճեց-փալփալեց փեսալի իր աճունը, ավելի քան երեք ՂՊաճաղարտ

տասնյակ տարիներ, գրեթե ողջ գիտակցական կյանքը: Մարդը բոզոր ծալքերում է: Սան Ֆրանցիսկո վերադարձից ետո Բազիվ տասճճնինգօր Է իրեն բարվոք զգացել, շտապ տեղափոխվել Է մոտակայքում գտնվող Ձիկո Սպրինկի" տանքայինջրերի կուրորտը, ոբտեղ առողջական վիճակը շարունակել Է վատթարանալ: Օգոստոսի29-ին շտապ տեղ Է ճասել ԽՍվարդը:Նրա խնամքը երկու օր Է բարելավում զգացողությունը, բայց արդեն երիորդ օրը, 1927-ի օգոստոսի 81-ի ուշ երեկոլաճ, ճանկարծաճաս ծանր ճգնաժամից ճետո զորավարն ավանդում Է իր ճոգին:։ «Իր մոտ,--գրել Է Նվարդը,-- երկու բժիշկներից ու բացի ուրիշ ինձնից ոչ ոք չկար: Նրա վերջին խոսքը եւ ««Նվարդ, մի շվարիր», փակեց աչքերը": Փափագել Էր իր մարմնական մի բուռ հողով մալի ճայրենիքին նպաստ բերել: Ալդ Էր ճրա խնդրանքը Նվարդին ու իրեն այցի եկած Սմբատին: Բալց եթե ինչ-ինչ պատճառներով դա ճնարավոր չլիներ, ցանկացել էր, որ աճյունը տարվի Վառնա եւ Ռողին ճանձճնվոիրեն խնամած նազելի քրոջ շիրիմի կողքին։ Ոչ մեկը եղավ, ոչ մյուսը: փճչպես որ սուրը Հայաստանբերելու մերժողական Ռանգամանքները բորբոքվեցին, այնպես Էլ խափանվեց աճյունը Մալրենիք տեղափո7-ին խելու ճարցը: Սեպտեմբերի Կալիֆոռնիայի ճալ գաղթօջախի Բազարաղվորճերկալացուցիչները ճրա աճյունը շքեղ ճանդիսավորությամբ Բողին Բանճնեցին Ֆրեգնոլի «Արարատ» գերեզմաճատանը: Հինգ ամիս Բետո, 1928-ի Բուռվարին, Բերոսի դագաղը ինքնաթիռով Հայաստան բերվելու կես ճանապարճին իջեցվեց Փարիզում, ուր ամսի 29-ին թաղվեց Պեր լա Ծեզ գերեզմանատանը:

եղավ

.

Անջելես, ՊԱՏԱ "Չիկո Ց «ոը ԱԱ» Գրեն, հլաբեր», 2-08. Լոս

Վ4,11.

1387 թ.:

Պակաս բազմամարդ ու ճանդիսավոր չեղան թաղման. փարիզյան արարողությունները: Դրանցում նախաճեռնողու. առավել եռանդուն գտնվեց Դաշնակցության Փարիզի ,շրջանալին կոմիտեն: Նախապես դասն էր մատնանշում. «Եըրապարակածազդարարը պատմության կեք բազմությամբ, դուք բոլորդ, բերեք ձեզի ճետ ճեր զավակները, մեր պատորպեսզի տարագիր պատանությունը կարենա ըմբռնել ու ազատագրական դաժան մեր պայքարը»:: մությունն Մի ստվար .ճատոր. կարող են կազմել առթիվ արտասանված ճառերը, ցավակցական ճեռագրերը, նամակռերը, լրագրային բազմաժանը ձրապարակումները։ Անդրանիկյան բնութագրի, ու պատմության մի աշխա՞ճ Էլ. դրանցում Է բացվում. քաջագործությունների,գորիչառնվածԷջեր, ցավ ու կսկիծ, երախտագիտության ոգեշնչող խոսքեր, գործընկեր ու ժամանակակիցլինելու ճպարտության զգացում,, երեւուլթների քննական.վերլուծություն, բոեւ մինչեւ իրականացում` լորը միատեղ՝պատգամը հավերժ պաճքելու ճասցնելու պատրաստակամություն:Իսկ չէ՛ր կարող, արդյոք, նաեւ զղջում լինել, գուցե թե մեկն ու մյուսն Էլ ինչ-որ բան Էին ու նորովի կշռադատում: «Արտասվեցի, երբ. 'կի մարը..գուժեցին ու Այսօր, երբ զենքի ֆետայի ընկերոջս մաճը կըլնեմ, կը մոռնամ ամեն ինչ եւ ծունկի կու ու կը խոնարոիմ ալդ անբիծ, մաքուր ու անարատ շիրմին առջեւ: Ֆետալի Աճդրանի՛կ, Էր թաղվել Մոն, ուր կած էիճն քու զենքի ընկերները, սակալն բախտը չկամեցավ.:. Կուգա ժամը մեր վերջնական ազատության եւ ալն ատեն քու գաղափարի ընկերները կը փոխադրեն քու աճյունները դեպի այն չքնաղ երկիրը, որուն Բամար տարիներ զեն ի ձեռքին պայքարեցար»՛: Սեպուճն Էր այսպես ողբում, սերունդներին Բանճնելով տասնամյակների ընթացքում մոտիկից տեսած ու ճանաչած ընկերոջ ամփո

Բուղարկավոր

վերանա

հեռագիրները. Անդրաճ| գամ

զպատակակետդ

ըն.

նկարագիրը: նաեւ Ավետիս Աճարոնյանը, Ալեքսանդո Ողբում էին բոլորը, ու Հովճաննես Քաջազնունին... Զկար միալն վաղամեԽատորպանն ռիկ Հովճաննես Թումաճյանը, չկային Աղբյուր Սերոբն ու Գեւոիգ Զավուշը... ՕատերնԷլ լռության վարագուլրի ետեւում կսկիծով թաթցընում Էին իրենց աղի արցունքները, որպեսզի որդիների Բարսանյաց Մանդեսի օրվա ուրախության տոնին ճրան նվիրված երգի Բետ ճպարտությամբ ճնչեցնեոննրա սուրբ անունը՝ որպես խոր-խուրդ ու պատգամ ապրողճերին-ու՛եկողներին։

«Հաղաջ». 29.04.

1928 թ.,

Փարի

2 ՀՀ

ՊԿՊԱ,

ֆ. 370, ց.

Ն

'

գ.

96:

ԵԶՐԱՓԱԿՈՒՄ

Փետ

Հայաստան աշխարճը։ որ ճնադարում Հունաստանի քաղաքակրթության բնօրրան էր, երբ թագավոր էր

եւ

Հոռոմի

ունենում,

սովորականի պես ունենում էր նաեւ իր բանակն ու զորավարները: Վաղուց, շատ վաղուց էր ճալութուն, պետանան ալդ կարգուկանոնից զրկվել: Ուստի ի վերուստ ճաստատված զորավար ու քաղաբագետներ չէ, որ ճայերը շռայլորեն կարող էին տալ աշխարճըն: Երկճազարամա քաղաքակրթության տարիներին ոչ մեկը ճողը զավթել են, ո՛չ էլ մլուսինը ազատություն տալու խարնանբով բոռնանցել: Վնա է աշխարճագրականռքարտեզ: Աատվարեզգալով» նոբ դեռ ճողագունդը նոր-նոր էո բնակեցվում, դարերի խորբում իրենց պետանանությունը կորցնելուց ճնետո անգամ, ճայերի գերադասել են աշխատաճբքնու արարումը: Եվ ճետն էլ, ճարկադրյավ, իճքնապաշտաանության եւ գոլատեւման զինվոր են տվել ու զոն: Քաղաքական ասպարեզն ու ռազմի գործը մնացել են եկեղեցու ՆՊաշտոնյլաներինու մտավոր զբաղմունբի մարդկանց, ռազմարվեստի ճամար անպատրաստ շինականին, ճողի աշխատավորին կամ արճեստավորին, բոլորն էլ դեպքերի բերումով, բայց միշտ վտանգի ենթարկված Բայրենիքիկանչով... Սլդպես շարունակվում էր նանլ Անդրանիկի օրոք, երբ երկՃեղոված ՀալաստանիԱրեւմուտքում Թուրքիայի գերիշխանությունն Էր, իսկ Արեւելքում`Ռուսաստանի: Անդրանիկիկյանքի նպատակը օտարի լծից իր ժողովրդի ազատագրումն էր, որը նա Բամարում էր ճամալն ճալության օրվա ու ինչպես որ ճնում էր, ժամանակի խնդիրը, որպեսզի Հայաստանն, ու ոչ երկճեղթված, ազատ ու ինքնուրույն, այլ ամբողջական լիներ եւ ոչ ուրիշի ճարկի տակ ծնկաչոք: Նա ոչ ուսլալ քաղաքագետ էր, ոչ էլ ռազմարվեստիճատորները սերտած զորաճրամանատար: .- Ո՞վ էր, ուրեմն,Անդրանիկը: Նա այն զավակն էր, որին առաջ քաշեց սուլթանի լծի տակ ֆիզիկական բնաջնջման վտանգին ենթակա ժուլլովրդի ապրելու կամքը: --

Քանի՞ ժողովուրդ Է մաճվան երախից մազապուրծ փրկվել: Միայն ալդքան ժողովուրդ կարող էր ունենալ իր Անդրանիկը: Քանի"

սուլթան ու բարբարոս Է սուր բարձրացրել ճպատակեցված ու անզեն ժողովրդին իապառ բնաջնջելու ճամար: Միայն այդ դեպքերում կարոռ Էին լինել գոլատեւման կռիվները եւ Ճերոսներ, որպիսին Աճդրանիկն Էր: Արեւմտլան Հայաստանի բնիկ ժողովրդից բեկորներ են մնացել: "Նրանց չնչին մասը, ճատ ու կենտ, երկրի խորխորատ գլուղերում է, մասամբ լեզվափոխ ու կրոնափոխ, մեկ-երկու քաղաքներում, եւ միալն Կոնստանդնուպոլսում` թիչ թե շատ զանգվածալին ու ճրապարակային: Մյուս մասը` փախել, տեղավորվել է Արեվելլան Հալաստանում, Անդրկովկասիու Ռուսաստանիտարբեր վալրերում, աշխարճի բազմաթիվ այլ երկրներում, կազմելով դրսաշխարճում սփռված ճայության գաղթօջախները, որոնք մի բառով կոչվում են Սփյուռք: ուսմունքն ուսուցանող փիլիսոփա ՄաքիավեՏիրակալությաան լին բանակները չորս կարգի է դասում` սեփական, դաշնակցային, վարձու եւ խառը: Անդրանիկն ու նրա ազգը պետություն չունեին: որ օրինաց կարգի ճամաճալն բանակ ունենային: Անդրանիկիազգը զինաթափ էր ու զենք կրելու իրավունքից զրկված: Իսկ Մաքիավելին դարերի խորքից նույն դասն է տալիս. «Սմեն մի պետության ճիմքը... լավ օրենքներն են ու լավ զորքը: Բայց լավ օրենքներ չեն լինում այնտեղ, որտեղ չկա լավ զորք, եւ ընդճակառակը, որտեղ կա լավ զորք, այնտեղ էլ չավն են օրենբները»':Սա ժողովրդի ճամար չի ասված, այլ տիրակալ թագավորների. լավ պետությունը ալն Ւ, որը բռնանում է, իսկ զորքն էլ ճենց բռունցքն Էչ որ կա։ Մաքիավելու խորճուրդները բազմաթիվ էին ու բազմապիսի. «Բայց եթե նվուճված երկիրը ժառանգվածից տարբերվում Է լեզվով, սովորույթներով ու կարգերով, ապա տվյալ դեպքում իշխանությունըպաճելը իսկապես դժվար է, դրա ճամար կպաճանջվեն եւ մեծ Բաջողությունչ եւ մեծ արվեստ: ...մարդկանց կամ պետբ է շոլել, կամ բնաջնջել» որովճետեւ փոքր չարիքի ճամար մարդը կարող Է վրեժխնդիր լինել, իսկ մեծի ճամար՝ չի կարող, որից ճետեւում Է՝ մարդուն այնպես պետք է պատժել, որ այլեւս վրեժից վախենալու ճարկ չլինի»՛: Մյսպես ուսուցանել են ճին իմաստունները, այդպես էլ զորբերն են մղվել, իսկ օրենքները օրինականության դեմ են ծառս առաջ եղել: Մինչդեռ բանաստեղծները իրենց անվրդով ճարկի տակ նույն 1 ԷԼ

ՏՂոոճոծյու.

1136ք.

ՇՕԿ.,

Ճ1., 1982

Ր.,

օք.

2:-Ն.

տ.

էջ

306:

երգն են երգել. «ինչո՞ւ եք դութ լռում, երբ ճեր ճարազատ երկիրը այդքան տառապանք Է կրում, ինչո՞ւ եք դուբ պապանճվել, երը ճայրենիքը ձեզ Է օգնության կանչում»: Ալնպես ոի՝ ոչ միալն ինչպիսին որ զինվորն Է ու ճրամանատարը, ալնպիսին Էլ Բերոսությունն է, այլեւ` ինչպիսին որ պալմաններն են, այնպիսին էլ ճենց ճերոսն ու ճերոսականն են: Անդրանինը, ի տարբերություն բառիս սովորական իմաստով բանակ կանչված զինվորների ու ճրամանատարների, որեւէ անգամ ճարձճակողականկռիվ չմղեց։ Իր կռիվն սկսեց իր ճայրենի տան, ճարեւանի կամ ծանոթ ու անծանոթ մի ճայրենակցի պատիվն ու օջախը պաշտպանելով, սկզբից ի վեր եղավ իր ժողովրդի ինքնապաշտպանական,գոլապարպանականկովի զինվոր, իսկ ապա նաեւ ճրամանատար: Հուլիոս Կեսարն ու Ալեքսանդր Սուվորովը կուզեի՞ն այդպիսի՛կռիվներիզորավար լինել: Կեսարը, ուրիշներից զենքով խլելով, իր պետության սաճմաններն էր ընդարձակում, իսկ Սուվորովը եղավ նաեւ, որ ճորտերին ու նըրանց առաջնորդ Պուգաչովին էր ծնկի բերում ու ջարդում: Եվ նըրանք ճորջորջվում են որսլես ճանճարեղ զորավարներ: Անդրանիկն իր ինբնասիրությունն ուներ, չէր ուզենա, որ կռիվն ու պատերազմը ճամարվեին եւ առավել եւս լինեին ամեն մեկի մարդկային կոչումը. երկրնե՛ր գրավել, ժողովուրդնե՛րծնկի բերել ու մարդկանց զենքի ուժով խոնարճ պաճել... Անդրանիկը նրա՛նց շառավիղը չէր, այլ երկաթյա կապանբների դեմ ճնադարում ընդվզած ալնպիսի ճերոսի, տրպիսին էր ստրուկների ճամաիտալակաղ ապստամբության պարագլուխ Սպարտակը: Նրան իր ժամանակակիցներիցճոգեճարաեն Իտալիայի ազատագրության ճերոս Ջուզեպպե Գարիբալզատ դին, գաղութատիրության դեմ բուրերի ապստամբական պատերազմի ճրամաճատարներիցԿրոնլեն ու նրա զինակից ընկերները: Հալածանքի ալն աստիճան դաժանություն, ուժերի այնպիսի անճավասար վիճակ, որում ապրել են Քայլերը իրենց պապենական ԲոՊի վրա սուլթանի ու նրա անմիջական ճաջորդների լծի տակ, մեզ չի ճաջողվում գտնել օտարի նվաճած ուրիշ մի երկրում: Ա՛լն վալրենությունների առջեւ, որոնք կատարվել են Անատոլիական թերակղզում ճալութան գլխովին բնաջնջման նպատակով, նսեմանում

նուլնիսկ ա՛լն բարբարոսությունները,որպիսիք կատարել են դսւժանության ռաճվիրաներ Աթիլլան, Ալփ Արպանն ու Լենկ Թեմուո՞վ եւ ե՞րբ Է փայտն րը: Թող աշխարնճիպատմաբաններն ասեն՝ են

Վ917

Ը /ՄՂՇԽՇՇՇԲՁ. ՅՅՎՇՈՂ

2, ՇՐք. 8.

ՔԵՅՆՇը::ւ Ր.,

7Ք

8ել

ոՕտմյ16Շշ

Շող.

ՏՇՇՊ Ճքուտաճաալն

ՈՀ.

Լ,

մեխել մանուկ, ջաճել ու ծեր տդամարդկանց,, բուրգի վրա ողջ-ողջ բոցավառել այլն որպես խարույկ եւ ապա երգ ու նվագի ներքո սնսհլ

կանանց բռնաբարության աննկարագրելի խրախճանքը: Այստեղ մրցակից կարող են լինել գուցե թե միալն ճիտլերյան 0սվենցիմն ու Բուխենվալդը, մարդկանց զանգվածայինողջակիզման գերճզոր սարքերով ճագեցած այդ ճամբարները: Ինչ վերաբերում Է 16--19-րդ դարերում Լատինական Ամերիկալի եւ աշխարհի մյուս երկրների ժողովուրդներին եվրոպացիների գաղութային ստրկացման գործողություններին, ապա դրանք եւս, իրենց ողջ աճավորությամբ ճանդերձ, մոտավոր չափով անգամ չեռ կարող ճամեմատվել ճալյության նկատմամբ Ժրդուլ Համիդի եւ ճրա ճաջորդների կիրառած եղանակների ճետ. եթե ալդ եռոկրներինվաճումները թերում էին ստրկական ճալածանք եւ սպանություններ, Հայաստանումդրսից եկածների ճաստատվելունպատակը բնիկ ժողովրդի իսպառ բնաջնջումն էր: Նպատակները անճամեմատելի են: Համեմատելինուրիշ բան է. գաղութացվող երկրների ժողովրդական ընդվզման, ազատագրության եւ անկախության կռիվները իրենց թե՛ բովանդակությամբ, թե՛ ձեւով ընդճանուր շատ բան ունեն թուրք բռնադատիչների դեմ ճայության մղած կռիվների ճետ: Նրանք էլ, նացոնավոր բանակներ չունենալով, ըմբոստաճել են աշխարճազորի ճեւով, ճալրենի ճողը նվաճողին չճանձնելու ճերոսական տաբերքի ուժով, դրսից օգնություն չեն ստացել, կռվի մեջ առաջինը մտել են քաջակորով երիտասարդ տղամարդիկ, որոնց աջակցել են

արիասիրտ կանայք, կովել են խմբերով, ապա դրանցից կազմել զորաբանակներ, որոնց թիկունջում տեղափոխությունների ժամանակ քայլել են պատսպարված անպաշտպան բնակչության զանգվածները, ինչպես որ ճետագալումեղել է Անդրանիկի զորքի ճետ: Եւ իրար շատ նման են ճերոսների կերպարները, նրանց իրենց ժողովուրդների տված բնութագրերն ու մեծարանքի ճեւերը. Մեբսիկայում Միգել իդալգոն ու Խոսե Մարկան Մորելոսը, Արգենտինայում` Մորենո Մարկաճոն, Վենեսուելալում՝ Սիմոն Բոլիվուրը, Պերույում` Մանկո Կապականու Տուպակ Մմարոն եւ բազում այլ անուններ ե՛ւ նուն այդ երկրներում, ե՛ւ Զիլիում, Լա Պլատայումչ Պարագվալում...Զունենալով կառոճավոր բաճակներ, ճրանը Է, ինչպես ապստամբները ասերիկլան աճկախութան պատերազմի Փսմաճակ, կռվել են ճրաճիգճերի արագաշարժ խմբերով, վարելով ցրված շարքերով պատերազմելուեղանակը: Մտովին Անդրանիկին պատկերացնելով ճերոսների այս շչար662

մենք ալնուամենալնիվ նրանցից ամեն մեկին տեսնում ենք եբէնց ինքնատիպ ու անկրկնելի գծերով՝ ոչ տառացի-բառացի նուլՍական եւ ոչ էլ՝ էապես տարբեր: Գալով առաջ, դեպի վերջին մի քանի տասնամյակները, մենք տեսնում ենք գաղութատիրությանղեմ ժողովուրդների ազատագրական այն Յզոր պոռթկումը, որը տեղի ունեցավ այս անգամ արդեն աշխարճի գրեթե բոլոր այն երկրներում, որոնք չունեին իրենց ինքճիշխանութուճը եւ տրոնը քաջալերվել էին գերմանական ֆաշիզմի դեմ մղված պատերազմում ժողովուրդների ճեռբ բերած ճաղբանոակով: Հերոսականությունըստացավ ե՛ւ նոր բովանդակություն, եղ Դրսեւորման նորանոր ճեւեր։ ամանակը ի մի կբերի առայժմ չգըրված ճարուստ այդ պատմությունը, ճերոսներից ամեն մեկին կշափհադասիիր արժանի տեղում եւ իր ճշգրիտ բնութագրությամբ: Ինչպիսին էլ լինի ալդ բնութագիրը, ծնկի եկած ժողովրդի վզից ուրիշի լուծը վերացնելը եւ ճայրեճի նրերին ինբնուրուլնություն պարգեւելը փնքնիճ ճսկայական պատմական առաջընթաց է եղ տվյալ ժողովըրդի, ե՛ւ ճամալն մարդկության պատմության մեջ: Այդ նոր աուններից շատերը: տարբեր դասակարգերի ծնունդ, տարբեր ճաՀգացքների տեր, իրենց կենդանության օրոք թե ճետմաճու՝ առասպելական են: Որովճետեւ առասպելի ճիմբը իրականության ճերոճականն է: Այդպես ճայ մարդն է Անդրանիկի կլանթի օրոք նրա իրակաճ Քերոսականը պատմել որսլես ճեքիաթային:Ջուր չի ճայ ժողովուրդը նոան իր էպոսի ճերոս Սասունցի Դավթի զարմից ճամարել եւ տենց առյուծասիրտ Դավթի ճետ ճամեմատել. նա եւ ինքնին նմաճզ էր Դավթի բանաճլուսական կերպարին, եւ նրա ժամանակն էլ թելադրում էր, որ վերստին ճայլոց ազատագրական կովի ասպրեզ ելնեին նոր սասունցի դղավիթներ: Նրան մոտիկից ճանաչող նշանավոր ազգային գործիչը, որ նրա ճետ եւ ճաշտ էր եղպ, ու Զժտված. այսպես Է գրել. «Անդրանիկ վաղուց ճետե մեր ժողովրդի ճամար դադարած էր անճատ լինելուց... նրա ճրնչուն ու խորճրդանիշ անունը դարձել էր ժողովրդական ճերոսապատումիավետարան...»': Ժողովրդի ճամեմատող միտքը ճայլոց պատմության մեջ Անդի դեմս Վարդան Մամիկոնրանիկի նախատիպերն էր տեսնում` գանի եւ Դավիթ Բեկի: Մեկը 451 թվականին պարսիկներիդեմ ճաոց այրուճին է տարել մաճու նեւ կենաց ճակատամարտի,մյուսի 18-րդ դարի սկզբին էր ժողովրդի գոլատեւմանմարտեր վարել: Իսկ ում,

1 Ա.

Աճարոնյան, Անդրանիկ,«Հայրենիօ», ԻՇ2 (62),

1537 թ.,

էջ 59:

արդեն Անդրաճիկի կյառքի տարիները իրականության մեջ առաջ. մղեցին բազում ճերոսամարտիկներ ու քաջագործություններ, որոնց,

ճավաբական իմաստավարումնեն Անդրանիկ եւ անդրանիկյան

բա-

ռերը:

ունկնդիր էր իրավիճակի յուրօրինակությանը: Իրավիճակը ազգի պաճպանության կոիվն էր: Թշնամին խնդիր ուներ բնաջնջել ժողովրդի մինչեւ վերջին ծիլը: Այլեւս ի՛նչ դասակարգեր, ի՛նչ քադաքական իրարամերժ ուժեր, ի՛նչ ճակամարտ կուսակցություններ: Աճդրանիկը դրանց վերացման կամ միօրինակության պաճանջը չէ, որ դնում էր: Նրա պաճանջը բոլորի ուժերը գումարելն էր, ազգի ու ճայրենիքի պառճպանությանչգոլատեւմաղ ճամար ազգովին, միատեղ մաճու եւ կենաց կռվի ելնելը. «Մտածենք միալն փրկելու վերապրողները, որպեսզի վաղը, մյուս օր նուլն ալդ ճայրենիքին մեջ կարենանք վերակազմել ճայ իրականությունը իր պատմական միսիոնով եւ ճգտումներով: Սռանց կուսակցական խտրության եւ կուսակցական մտաճոգություններու իրարու քով գանք եւ ուժեղացնենք ամեն շրջանի ճամար կազմված ճալյրենակցական միությունները: Իսկ կուսակցություններն ալ թող չունենան ավերակ ճալյրենիքի մեջ ժամազակ տեսական վարդապետություններքարոզելու, բացի կոտորված ժողովուրդի, վերապրողներուֆիզիկական գոլության ապաճովման գործը... Ֆիզիկական գոյությունը վերապրող ժողովուրդին-- աճա բարձրագույն Բայրենասիրությունը, զոր ճիմա մենք ի ճայտ կրնանք բեՆա

--

րել»:

տտ

Իր ապրած օրերի ուժերի ճարաբերակցության մեջ նա արեց ճնարավորի առավելագույնը: Ուրիչ մի ժամանակ նուլն կերպ վարվելով, մեկը կարող է առաջ գնալ, մյուսը` սայթաբել։ Արդեն իրօրերին էլ շատերի ճետ այդպես եղավ: Նախապես նա ձեռքը զենք վերցրեց որպես Բայդուկ նամ ֆիդայի: Իր գուրգուրած Երկրից 1904-ի վերջին դուրս գալով, ճա ըստ. էության ավարտեց իր կռիվների ճայդուկային փուլը, գրեց ճուշերի իր գիրքը եւ, ամփոփելով փորձը, ստեղծեց մարտուսույցի իր ճեռնարկի: Գործողությունների մի դարում ծնվածը մտավ` ուրիշ մի

«Հայաստան»,Թիֆլիս, Ինծ6,

27.06.

թ.:

դար, եւ երբ ճարկ եղավ վերստինզենք վերցնել, կռիվների ֆիդայական ձեւից անցավ բանակայինին: Իր ախոյանի դեմ մարտի մեջ մտավ առանձին ճայլկական վաշտով՝ բուլղարական բանակի շարթերում: Բանակային էին նաեւ այն զորամասերը, որոնց ճետ կողթ կողթի կամավորների նրա ջոկատը մարտնչեց Կովկապան ճակատի ճարավով դեպի Վան տանող ճանապարճին: Իսկ ինչո՞ւ էր կառչել իր զորամասին եւ չէր ցրում այն Զանգեզուր մտնելուց ճետո, երբ նրա անձին սպառնում Էր ճաշվեճարդարիվտանգը: Դարձյալ նույն այն պատճառով, որ ինքն այլեւս ճին ֆիդային չլինելով, ուրիշ ճայացքների էր թե՛ կռվող ուժերի բնույթի եւ թե՛ մարտնչողների լոկ անձնական ճերոսության դերի մասին: Նա պետության եւ բանակի դերին էր առաջնությունը տալիս, բայց ոչ թե ըստ մաքիավելիական դասի, այլ ճանուն ճալրենիքի ազատության եւ նրա անկախության նրա ինչի՞ն էին պետք գեներալական ուերաշխիբների: Ավպապես սադիրճերը, որոնք այնքան ճաճո՛ւյք եւ այնքան անռճանգստություն պատճառեցին ընդդիմախոսներին: Մի՞թե քիչ էին նրա կամքն ու ճնարամտությունը իր երազանքների կատարմանը իր ուժերը լիովին նվիրելու ճամար: Նա ճայրենասերէր, բայց ոչ փառասեր: Եվ ոչ էլ, առավել եւս սպաշտոնասեր:Փառասերից,պաշտոնասերիցու դրանց նմանակից որն Էլ նա լիներ, կնվաստանար եւ իր վարած մարտերից ոչ մեկի մեջ չէր մտնի: Հայդուկային խմբերից դեպի բանակային կազմավորումներ նրա գալը եւ նրա մարտիկի փորձն են այլն անվիճելին, որ ամբողջական ընդճանրապես ճաստատում ու տեւական ճաղթանակի ճամար առնվազը բանակ Է պետբ եւ նրա թիկունքում կանգնած պետություն ու զորավոր բաղաքական միություններ: Այդ դեսլքում նորովի կիմսատավորվեն քաջությունն ու Ճերոսությունը` որպես ճաղթական մարտերի կարեւոր պալման, որպես ալոց օրինակ եւ ոգեշնչում:

Երբ Անդրանիկին ճարցնում Էին իր առանձին սխրանքների մասին, նա ասում էր՝ դա սիմվոլ է, խորճրդաճիշ: Ժամանակի ընթացքում նա ի՛նքն իր անձնականով, պատմական ներդրումով ու ճռչակով դարճավ ազգային վերածննդի ու ճարատեւության խորճրդանիշ: Եվ էլ ոչ ոք այն չի ասի միալն, թե Անդրանիկը եղել է, այ բոլորը միաբերան կպնդեն, որ կա Անդրանիկըու լինելու է: Մաճը վախճան չէ: Աշնանը ծառերը դեղնած են, տերեւաթափ, ձմռանը սառն են, անշունչ: Հարափոփոխբնությունը երախտապարտէ խորշակից իբեն պատսպարողներին: Դու զարճանը տես նրանց:

կլանքի ճամար պատմությունն էլ Է այդպես գարնաճալին զարթոնք պարգեւում իր արարիչ զավակներին: Որդիներ կան, որոնք ազգի անունից են ներկայանում եւ որդիներ՝ որոնց անունով ազգն է ճերկայանում: Շապինկարաճիառրցի Թորոսի եւ Մարիամի որդին ե՛ւ մեկն էր, Ե՛ւ մյուսը: Իմացյալ

Վերջ

ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ԺԵՐԵԶՄԱՆԸ

Ճեղինակի

այցը--

ՓԱՐԻՋՈՒՄ

թ.)

ՑԱՆԿ"

ԱՆՋՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

76: Աբացին 313, 19, 33--4, 75--404, Աբգարյան Բ. 251: Աբդուլ Ավիկ 13: Աբդուլ Մեջիդ 254: Աբդուլ Ռաճւան 13: 90. 300: Աբդուլ Ռսպակ254-6, Աբդուլ Համիդ 13, 111, 76, 682: Աբրո, տե՛ս Ապրո: Ազարյան Կ. 39. Աթիլլա 681: Ալեքսան 47 Ալեքսանյան Հ. 273: Ալի Բեկ 143: Ալի Իճսան 462, 541: Ալփ Արսլան 681: Ակնունի (Մալումյան Խ.) 187, 74, 7

86, 8.

Աճարոնյան Ա. 148, 53, 4, 63, 79, 32:95 442, 9, 61. 86, 520, 639- 49, 78:

Աճարոնյան Վ. 316, 9, 24, 5. 9--82,

89-92:

Աճմեդ 340: Աճմեդելուվ454: Աղամալյան Տ. 468: Աղայան Ղ. 150: Աղբալյան Ն. 7, 212, 28, 74, 449: Աղբյուր Սերոբ (ՎարդանյանՄ.) 5, 43, 7, 9, 50, 60, 61, 70. 8. 81, 4, 5, 107, 20, 50, 9, 482, 527, 678:

Աղովյան Մ. 251: 302:

Ամիրյան Թ. 244: Անդրանիկ (0պանյանԱ. Թ., Պարույր) Հ

5--686։

.

Աշուո-Թաթուլ. տե՛ս Թաթուլ: Ապրո (Աբրո, Սաճակյան Մ.) 19,

ԱռուշանյանՀ.

590:

Ավե 84: Ավետիս 108, 23: Ավշարուվլ(Ավշարյան) Գ. 211, 77: Ավո 241, 2,3: Արաբո (Առաքել) 28, 33, 58, 9: Արեշուլ Մ. (Արեշլան) 447, 50: Արվումանյան 277: Արղության Հ. (Իշխան) 74, 210, 81, 315:

Արմենակ 134: Արմեն Գարո (Գ. Փաստրմաճյան)271, 381, 401, 657:

Արմենուճի 190, 1: Արշակ (Գալֆայան Ա.), տե՛ս Քեռիչ Արսեն 134: Արսեն Կիտուր 585---8: Արտաշես227: Արտաշես (տե՛ս Սուջյան Ա.) Արտուշ 560: ԲաբախանյանԱ. տե՛ս Լեռ: ԲաբերդցիԱ., տե՛ս Սելվուո: ԲագրատունիՀ.. 638--45, 57: ԲաղդասարյանԳ. Ս. 541: Բաղդաւարյան Վ., տե՛ս Կայծակ Վաղարշակ:

Բաղդասարով479: Բաղեշցյան Հ. (Սալման)

ԱճառղյանՀ. 412, 3: Ամարո Տ. 882:

ԱմիրյանԳ.

6, 4, 53, 8, 159, 473, 4: Առաքելյան Համբ. 353, 4, Առաքելյան Հովճ. 613:

384--

168:

Բաղրաւյան Հ. Խ. 142: ԲարմաղսվԱվո 151 Բարսեղ 51: Բեժանբեկով 486, 9, 504: ԲեկպադյանՏ. Հ. 492, 506: Բեկ-Մամիկոնյան449: Բեկ-Փիրումու|490:

Ցանկերի առաջին թվերից Ճաջորդներիփոքր լինելու դեպքում Ճաջորդների սկվբում պետք է նկատի ունենալ նախորդի տասնավորը կամ Ճարյուրավորը, կամ երկուսն էլ: Օրինակ՝ «Աբացին» 313, 19, 33, 75--404, 76: Նշանակում է՝ 313. 319. 383, 376--404, 476: Կամ «Աղբյուր Սերոբ». 5, 43, 47, 49, 50, 60, 61, 81, 4, 5, 109, 20, 50, 9, 432, 437, 679: "՝Նշանակոսւէ է՝ 5, 43, 47, 49, 60, 60, 63 70, 78, 81, 84, 89, 109, 120, 150, 159, 432, 537, 673» "

Բեռբութուվ 494: 65, Բշռւսիե Խա

լի82, բշլիվուր Բոլխուլիտնով 210:

Ջախարչենկո 554: Զայցն 233, 6, 7, 328: Զառապ Ա. 151

6, 7, 85. 522:

Զավարյան Ս. տե՛ս

Բոլոդ Հուլճաննես 34: Բոյաջին 199: Բոլաջյան Հ. (Մուրադ) 29, 30, 34747 Հ. 538, 60, 72, 640, 1, Բոնապարտյլան Չ, 58:

Բոնապարտ Ն. 115, 42, 487: Բորյան Բ. 304:

Սմբատ:

Բոռոյանց«Մ-,տե՛ւ

'

-

Բորտ 538, 44, 54,87: Գալֆայան Ա., տե՛ս Քեռի' Գարիբալդի Ջ. 12, 142, 412, 681: Գեգեճկորի 633: Գելման 337:

՛

Գեղամյան 214: Գենեւվ 194: Գնորգ Մ Սուրենյանց 220, 32. 60, 641, ԳնկորգՉավուշ (ՎարդանյանԳ.) 5, "2,

34, 43, 70, 8, 82, 3, 5, 95, 8--100, 4. 110, 2, 4, 23, 4, 7, 74, 91, 432, 678:

7. 8, 33։ Գիբբոն 593, 623--25, Գիւվտուս 21: Գլադստոն 608--9: Գյոթե 458: Գոլիցին 427: Գրիգորյան Ս. 251: Գոձելյան Գ. 156: Գուրգեն (Մալյան Բ.) 5, 43, 50,

70, 8, 80. 2, 96,

141, 50, 59:

4,

Դավիթ Բեկ

688: ԴարբինյանԱ. 422--4: Դելյանու/212: ԴեմիրճլանԴ. 155: Դենստերվիլ626: Դե Վիտտե 361: 'Դերոլան Տ. (Վապգեն) 43, 6, 7, 50. 54, 80:

ԱԱ

"Դիմիւորո

.

26: 195:

Դոկուչալ 372: Դրո, տե՛ս Կանայան (Կանայազց)Դ: Դուման

Ն.

տե՛ս Նիկոլ Դուման:

Դուրյան Սրբալլան178: Եգոր 108։ Եվնիկ Կողլպացի444:

Եվուպու150: ԵղիաւլարյանՍ. 447: Եղիշե 12: ԵկարյանԱ. 663։

Եսայան Ջ. 635 Երվանդ 676:

Եւիրեմ Խան

212:

|

'

: ՛

168, 83:

Զավրին, Զավրյան Հ.: Ջավրյան Հ. (Զավրին) 168, 9, 87 227, 31, 343, 6, 7, 428, 59, 76: Զատիկ 567: ԶարդարյանՌ. 167, 8, 83, 5. Զարպանդ(Հովճաննիսյան Հ.) 79 Զաքար 64: Զաքարյան 33: Ջեմցով 344, 70: Զաբի փաշա 140: Զինկնիչ 269, 450. 76. 9, Զորյան Ս., տե՛ս Ռոստուր: Էնվեր 484, 84, 581:

Է:'ոլան Վ. 39: Թադնույան Ս. (Սամսոն) 48, 73: Թաթուլ (Աշոտ-Թաթուլ) 34, 43, 69: Թալեաթ 199, 514: Թամադլան Մ. 32---4, 56, 7, 9, 68, 70, 2. 7. 81. 662, Յ 4: 676:

Թաշչյան Ա. 9, 15, Թաշչյան Գ. 676: Թաշչյան Ս. 15,7, Թաշչյան Վ. 15, 7, Թաշչյան Տ. 676:

676: 676։

Թաձճիր145: Թեքեյան Վ. 635: Թիրաքյան (Խան) 79: Թոթովենց Վ. 420, 1, 52, 60.

«Ուղղումը»)։

Թոմսոն 6, 8:

593, 4, 605---13.

:

(տե՛ս

17, 21. 2. 3,

Թովմասյան,տե՛ս Տեր-Թովմասյան:

Թորգոմ 3106,8, 111. 2, 125, 167, Չ17. 470, Ն, 4--6, 8. 89: Թուիչյան Ե. 168, 9:

Թռուցիկ Թութմու

Գ. 331, 2: 117:

105: Թուման ումանյան Հաւէլիկ

486:

Թումանլան Հովճ. 12, 150, 1, 383, 400--3, 28, 4, 48, 54. 5, 8, 60. 82, 5, 6, 503, 9. 10, 22, 90, 616, 7, 33, 4, 41, 664, 73, 6, 8: Թումանյան Պ., տե՛ս 0պանյան-Թու-

մանյան Պ.: ԺորդանիաՆ. 481: Իդալգո Մ. 682: Իվվեթ 514:

ԻշլեմեջյանՄ.

ով

540. 1:

Իշխան, տե՛ս Արղության

ԻշխանյանԲ. 438: ԻսաճակյանԱվ. 168։ Լալլարն 494:

Հ.

.

՝

Ջախարչենկո 954: Ջայցն 233, 6, 7, 328:

Բեռճբութով 494: Բշարե Խալիլ 65, 6, 7, 85, 522: Բոլիվուր Ս. 682: Բոլխովիտնով 210: Բոլոդ Հովճաննես 34: Բոչաջին 199:

Բոյաջյան Հ.

Զառաւվ Ա. 151: Զավարյան Ս. 168, 83: Ջավրին, տե՛ս Ջավրյան Հ.:

Զավրյան Հ.

(Մուրադ) 29, 30,

Զատիկ 567: ԶարդարյանՌ. 167, 8, 83, 5. Ջարվպանդ(Հովճաննիսյան Հ.) Զաքար 64: Զաքարյան 33: ՋԶեմցուլ344, 70: Զաքի փաշա 140:

Բոնավարւոյան Հ. 838, 60, 72, 640, 1, 2. 93:

Բոնապարտ Ն.

115, 42, 487:

Բորյան Բ. 304: Բոոոյանց"Ս-, տե՛ս Սմբաւո:

`

Բորւո 538, 44, 54, 87: Գալֆայան Ա., տե՛ս Քեռի։ Գարիբալդի Ջ. 12, 142, 412, 681: Գեգեճկորի 633: Գելման 337:

Գեղամյան 214: Գենեվ 194: Գնորգ Մ Սուրենյանց220, 32. 60, ԹԳնորգՉավուշ (ՎարդանյանԳ.)

՛

՝

641:

2. 7. 81. 682, 3. 4: Ա. 9, 15, 676: Թաշչյան Գ. 676: Թաշչյան Ս. 18,`7, 676: Թաշչյան Վ. 15, 7, 676: Թաշչյան Տ. 676: Թաճիր 145: Թեքելան Վ. 635: Թիրաքլյան (Խան) 79: Թոթովենց Վ. 420, 1, 52, 60, 71

Թաշչյան

:

«Ուղղումը»):

141. 50. 59։

ԴարբինյանԱ. 422--4: Դելյանով 212: Դեմիրճլան Դ. 155: Դենստերվիլ626: Դե Վիտտե 361։ "Դերոլան Տ. (Վավգեն) 94, 80:

Թոմսոն 8, 8:

Ն.

Թուիչյան Ե. 168, 9: Թռուցիկ Գ. 331, 2: Թութմոս 117:

43, 6, 7, 50.

Թուման

400--3. 23. 4, 45, 54. 5, 8, 60, 82, 5, 6, 503, 9. 10, 22, 90, 616, 7. 33, 4, 41 664, 73, 6, 8: Թումանյան Պ., տե՛ս Օվանյան-Թումանյան Պ.: ԺորդանիաՆ. 481:

Եգոր 108:

Ն

կ

ԵպնիկԿողւվացի444:

Եւրեմ

"898

խան 212:

108:

Թումանյան Համլիկ 486: Թումանյան Հովճ. 12, 150, 1, 383,

տե՛ս Նիկոլ Դումառ-

Եպուկու150:

17, 21. 2. 3,

Թովմասյան, տե՛ս Տեո-Թովմասյան:

ԴուրյանՍրբալլան 178:

ԵղիալարյանՍ. 447: Եղիշե 12: ԵկարյանԱ. 663: Եսայան Ջ. 635 Երվանդ 676:

593, 4, 605---13.

(տե՛ս

Թորգու 106, 8, 111. 2, 125, 167, 217. 470, 1, 4--ծ. 8. 89:

"ԴիմիտրովՎ. 195: Դոլուխանուլ476: Դոկուչակ372: Դրո, տե՛ս Կանայան (Կանալազց)Դ.։ Դուման

Էնվեր 464, 84, 581: Է: ոլան Վ. 39: Թադնույան Ս. (Սամսոն) 48, 73: Թաթուլ (Աշոտ-Թաթուլ) 34, 43. 69: Թալեաթ 199, 514: Թամադյան Մ. 32--4., 56, 7, 9, 68, 70,

Գիւկտուս 21: Գլադատոն 608---9Գլոթե 458: Գոլիցին 127: Գրիգորյան Ս. 254: Գրձելյան Գ. 156: Գուրգեն (Մալյան Բ.) 5, 48. 50, 4, 70. 8, 80. 2, 96,

Զինկնիչ 269, 460, 76, 9. Զորյան Ս., տե՛ս Ռոստոմ:

5, 34, 43, 70. 5, 82, Ց, 5, 95. 8-00, 2, 4, 110, 2, 4, 23, 4, 7, 74, 91, 432, 678: Գիբբոն 593, 623--25. 7. 8. 33:

Դավիթ Բեկ 683:

(Ջավրին) 168, 9,

227, 31, 343, 6, 7, 423, 59, 76:

Տ

'

`

Իդալգո Մ. 682: Իլպլեթ514: Խշլեմեջյան Մ. 540. 1: Իշխան, տե՛ս Արղության ԻշխանյանԲ. 433: ԻսաճակյանԱվ. 168: Լապարն494:

Հ.

ն Ս.

,

582, 97,601,

Շանավարյա

Մելիք «Շաճ

Ծն

572: Մարան Մեճրաբյան, :

548--91,

Մեսրուվ 203---9, 376, 402:

Միքո 53, Մխե 63: Մկրտչյան Հ. 273: 84:

Մովսեսով 450: Մոր Թ. 434: Մորել 474, 6: Մորենո Մ. 682:

ՄուստաֆաԲել

254:

Մուրադ, տե՛ս Բոլաջյան Հ.։ Մուրադ (Մ. Խրիմյան), տե՛ս Սեբաստացի Մ.

Յակուլլն 217:

Յապոն (Հ. Պարոնյան)272,

ՑՈ ԱՑ Յուդենիչ ԼՆ» Ն» Նալլաիբեկլանց Թ. Ֆ.

77.97

Հ.

Ի.) 6. 223, 9. 35. 6, 9. 42. 51,

4, 6, 62, 8. 271, 2. 280,46.7.946. 300. 6. 65. 68, 9. 75. 8. 9. 82, 93, 4, 441.7, 50-2, 486,804 6, 501, 2, 4, 24, 80:

Նավելի, տե՛ս 0ւլանյան Ն. Նալյիբ 235: Նավիմ 254: Նալբանդյան Մ. 150, Նալգին 265, 311, 2:

Նախիջնանսկի Ջ. 554:

ՆելիդուլԱ.

տե՛ս

:

ԲոնապարտՆ»

20, 1, 128, 46:

Նեստերովսկի 262: Նեսկի Ա. 142.

Հ. 202: Ներկարարյան

Ներսես եւպիսկուվու 289:

Ներսես Մեծ 8:

Չավուշ Գ., տե՛ս Գնորգ Չավուշ: Զարենց Ե. 424: Զելեւկյան Ա. 465, 641 Չեռնովուբուլ 214, 7, 24, 9. 31, 47, 8.

94. 5, 311,

65, 80, 2. 4 6--9,

55.0,

6. 40, 1, 3, 6, 354, 61, 68, 71, 9, 80, 96, 8, 406--8, 76:

րմաՅե թոռ

3:

293,312, 208. (Նապարբեկով

Նապոլեոն Բ..

304, 438, 8, 46, 64,

Շոր 482, 466:

Մուդրի 313: Մուխթար95:

Մուսա Բեկ 334:

Ս. Գ.

65|:

Շամշաղդինով Ռ. 375: Շարդենիե 452: Շաւոոբրիան 313: Շարւվանտյե 308, 13, 4: Շերիֆ բեկ 232, 46: Շեքսպիր Վ. 244, 458, 635: Շիխլինսկի 451, 48Ն Շիրավ Հ. 322: Շիրինյան Ա. 599, 603: Շիրկով 128, 9, 46--8: ՇիրվանպադեՄ. 188, 428: Շնորձալի Մ. 9:

Միկոյան Ա. Հ. 372: Միշլյանսկի Ա. Գ..205, Միքալելյան Կ. 674: Միքայելյան Քր. 46, 74:

Դոնե

ՇաճմապյանԱ. 814: Շաճումյան Ա. 272: Շաճումյան

Վ. 74:

Մուո

Նուրի Փաշա 531, 78. 7, 8, 92, 5, 610:

Ձիլինկիրյան Ե. 120։ Զոպանյան Ա. 635, 63. Զումարով 447 մ

|

Պալըճյան Ս. 189: Սաֆարաճ Մ. Գ.: պանդուխտ,տսեւ Պ նյան) Հ. 515, 6Պապաջանով (Պապաջանյան)

Ս

635, 51:

Պարոնլան Հ., տե՛ս Յապոն: Պարոնլան Մ. 565, 74, 88. 9, Պետո, տե՛ս Պետրույան Ա.: ՊետրոսյանԱ. (Պետո) 26, 78: Պերեվլավով 355: Պուլոն 447: Պողու "Նուբար 261, 448, 66, 520, 635,

6-- 40, 2,

5, 61 3, 4: 442: Պուպուլ296, 356: Պոտտո 313:

ՊոմւղեուԳ.

Պրեսանս 154:

Պրժլալսկի 275:

Պրուոոգերով 196, 200: Նժդեճ Գ.) (Տեր-Հարությունյան Պուանկարե685: 167: 192---4, 501. 624: Պուգաչով Ե. 681 Նիկոլ (վաշւոաւվեւտ) 230, 43, 49, 258: Պուշկին Ա. Ս. 458: Նիկոլ Դուման (Ն. Տեր-Հովճաննիսյան) Պուշնով 447: 26, 68, 73--5, 149, 150, 227: Ջաճիդ Ջ. 592, 3, 606, 21: Նիկոլայ || 133, 293: Ջամալյան Ա. 582: ՞Նիկոլան 280, 93, 383, 476: Ջանփոլադյան210. 1, 16, Նոսկով 320, 24. 6: Ջափարիձե Ա. 304: Նորատունկյան651: Ջաֆար բեկ 339: Գ.

-

690՝՝

77:

64, 7:

Ջաֆարուլ 584---5:

Սոսե

Ջճանգիր բեկ 235, 65, 340: Ռասուլ բեկ 254:

ՍտեփանյանՀ. 601, ՍրապյանՀ. Ղ. Սրվանձտյան Հ. (Համավասպ) 168,

168,

Ջելալյան Թ 80: Թ.

Ռատն

Սպաղանց Մ. 64, 101,

373, 513: Ստալին (Գուզաշվիլի) 5:2.

ՊԼ. 165:

Ռաֆայել 117: Ռոմանով Ն., տե՛ս Նիկոլայ 1, Ռոմանուլ|Ն. Ն- 378: Ռոպեն 617: Ռոստոմ (Զորյան Ս-) 155.68, 9, 71, 364,

5, 447:

Ոուբեն 445, 453: Սադիմ 254: Սադիխ 236։ Սադուն 235: Սալլոնուլ Ս. Դ. 388: Սալման, տե՛ս Բաղեշցյան Հ. ՍաճակլանՄ., տե՛ս Ապրո:

Սաճալյան Ս. 582: ՍաճակՊարթն 8: Սամարցյան (Սամարցն) 466, 473, Սամսոն. ւտե՛ւմ ԹադնոսյանՍ. Սասունի Կ. 473:

4:

Սատուն

բեկ 339: Սարաֆու|Բ. 167. 85: Սարգիս 568: ՍարգսյանՊ. 251: Սաքո 74: Սաֆարյան Մ. Գ. (Պանդուխտ)210,

432: Սաֆրաւտյան

ՍեբաստացիՄուրադ (Խրիմյան Մ.) 82. 3, 106, 8, 12--4, 123, 151, 68, 74, 437, 53, 67, 88:

Սենեքերիմ 8: Սնքարեցի Ս. 168: Սեպուճ 48, 106, 112, 43, 51, 68, 218,

27, 30, 3, 6--9, 249, 52, 7--9, 64, 7--9, 97--303, 14--30, 70, 73, 80, 90. 424, 36. 7. 42, 481, Յ, 4, 67, 70, 4, 87. 583, 678: Սիամանթո 154: 450, (Սիլիկով) 272. 371,

Սիլիկյան 807.5. 50, նի Տոն47.5 49: նլո արնի) (ռէս) 599:

.

Սլո

Սկուեր

2,

51:

607:

2:

Սմբատ (Բորոլան, Բորոլանց) 22, 55, 67, 85, 6, 100, 10--15, 18, 143, 227, Յ0. 2, 3. 43, 9, 58, 316. 25, 49, 404-. 7, 24, Յ0, 53, 66, 69, 73, 93, 544, 60, 66, 72, 9, 677 Սմիթ 421: Սմկո 300, 40, 79:

208, 10, 3, 20, 74, 5. 7. 81, 307, 8, 59, 80, 1. 4. 7. 413, 47 531 Սուլթանուվ 6313, 5--7, 20, 1: Սուջյան Ա. (Արտաշես) 230--2, 6, 43, 9, 58, 64, 7, 303։

Սուվորով Ա. Վ. 142, 631 Սուրենյան Գ. 219: Սուրխալյ բեկ 589: Վազգեն, տե՛ւ Դերոյան Տ.: Վաղարշակ 95, 98: Վասակ Սյունի 468: Վասիլ կայսր 8: Վասիլն 297, 329, 30: Վարանդյան Մ. 74, 84, 168, 88, 411-Յ, 035:

Վարդան

33:

ՎարդանյանԳ. 674: Վարդապետյան215, 6: ՎառժաւոետյանՆ. 13. Վեճիբ Մաճմեդ 530. 2: Վեճիբ Փաշա 476, 531:

4,

Վիլսոն Վ. 425: Վիչին Պ. Ի. 554:

Վորոնգով-ԴաշկովԱ.

Ի. 225, 9, 19, 23. 46, 23, 347, 62, 77, 86. 413: Ս. 168. 211, 20, 1. 79. 386. Վրացյան 7. 459, 89, 90, 512, 9, 20, 83. 621,

Յն

Տալելրան 178: Տաթնյան Վ. 168: ՏարոնացիՀ. 490: Տեր-Ավետիսյանց Հ. 387: Տեր-Թովմասյան(Թուլմասլան) 227, 31, 357:

Ն., Տեր-ՀուվՂաննիւյան Դուման:

տե՛ս Նիկոլ

Տիգրան 48:

Տոլմաչն 110: Տվերդոխլեբով 476: Տրոցկի Լ. Բ. 514, 51: Տրուխին 296, 312, 3, 55, 6, 8--60, 476:

84,

Ցիմերման 21 ՓաստրմաճյանԳ., տե՛ւ Արմեն Գարո: Ե. 670: -«Փափապյան 6ՓամալյանՎ. 103, 4, 8, 44, 5, 442, 53,

86,

Փ իլոս

Հյ.

6:

Փիրումլանց (Փիրումով) Քալանթարյան Ա. 354:

Դ.

451:

Քաջալյնունի

639,

Հ. 221, 515, 21, 82 51, 55, 9, 72, 3: Քաջունի Ե. 495, Բ34, 6, 55, 6:

40--7,

0պանյանԳ. 9: Օլաճյան Է. 29:

ՕլլանյանԹ. 9, 686: 0վանյան Խ. 29:

ՔալաշյանԳ.

524: Քեճյան Ա. 184: Քեմալ Մ. 664:

Օղանյան Կ. 29:

0վանյան Մ. 9, 686: 0պանյանՆ. 9: Պաճար 9, 203: 0Օվանյաճ-Թումանյան 0վանյան Պեւորոս 29:

Քեռի (Գալֆայան Ա.) 26, 134,

215, 20, 75, 80, 94, 308, 10, 59, 413,

5է:

Քերրի Ֆ. 31: Քիյար 154: Քիշմիշյան 447: Քիւվարյան Վ. 19, 189, 667: Քյալիմ բեկ 334: Քուչակ Ն. 445: Քուրքչյան Ն. 667, 8, 9, 77: Օբրաւլցուլ 328, 48, 54, 75: ՕգանովակիՊ. Ի. 218. 80, 307, 8, 57,

0դանյան Ս. 29:

0Ճան 134, 9:

0ճանջանյանՀ.. 150, 657, ՕրջոնիկիձեԳ. Կ. 577:

ւ.

2, 402, 3: Ադեշելիձե 481, 75--8:

0ոլով 262: Օրմանյան120, 5:

Ֆաճ

տե՛ս

Աբխավիա438:

Ադանա663: Ազի 544: Աթենք 663. 76: Ալագյուլ 274: Ալաշկերտ 79, 210, 25, 74, 402, 58, 66.

Աղբաբա216, 496,

Աղբաշ 317: Աղդամ 623.

Աղուդի 567, 9, 71,

Ալեքսանդրիա166: Ալթայ 7: Ալիանց 72: Ալիբուլառ 271, 94: Ալիլու 569: Ալի Քեթել 317: Ալոճիկ 55: Ալպեր 433:

,

Ալջավավ308, 22, 3: Ալվարենց35: Ախալցխա467, 98, 502, 10: Ախալքալաք467, 95, 6, 9, 502, Ախթամար 106:

|

10:

Ախլաթ 44, 69, 101, Չ, 320, 84, 481: "

Տե՛ս

9:

3--5:

Աղքենդ 567, 9: Ամերիկա 79. 168, 207, 13. 425, 97, 579, 81, 640, 5, 8, 51 5, 7, 64, 6,

628։

415,

ՑԱՆԿ»

Ախքիլիսա215: ԱՃարոնք69, 114:

20, 2, 8:

46, 9. 54, 60. 1, 7, 85, 6, 91--500, 4, 11 9, 6856 6ն

8:

Ախլաթյան5689: Ախուրյան498:

Ադրբեջան 214, 501, 10, 49, 50, 2, 68, 70, Ն 3. 5, 80--9, 93--5, 7, 601, 2,

Ալբանիա.18: Ալեք-պոլ 20, 34, 78, 87, 214--6,

193,

Ֆերիդ բեյ 120: Ֆերիո 99։ Ֆիլիպով 196, 323, 25, 90: Ֆոշ 635:

Անդրանիկ:

13, 5--7,

ն

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

5, 6, 8, 10, 1Ն

՞.

րը 1938: Ֆե՛ րդինանդ

61,

Օլլանյան Ա. Թ., Օլլանյան Ալ. 29:

Բ:

673:

ԱՄՆ 425, 528, 637---42, 4--9, 50, 1--8 60, 6, 9, 70: Այօեստան 145։ Այգի Տուն 1412: Անգեղակոթ562, 7, 9, 90: Անճյիա 108. 41. 87, 200. 7, 18. 25, 409, 21, 55, 97, 517, 28, 81. 93, 616, 9, 25--6, 37: Անդրկովկաս5. 21, 133--5, 72, 207, 61, 410, 20, 9, 61, 3, 81, 9, 516, 54, 605, 22. 80: Աշնակ 229, 85, 339, 97:

Աշտարակ501 501, 7: Աւպարան Ապրակունիս(Աբրակունիս) 544, 6.

էջի ճերքնի ծանոթությունը:

56, 7:

։

ՀԵՐ

Ասիա 126:

Ավստրո-Հունգարիա199, 464,

585:

50, 1, 9, 66, 77, 87, 93, 4, 605, 7.

ՄՅԵՅԼ

Ասկերան 617 Ասպաւարիկ236: Աստուճի 370, 1: Ասուրլի 286, 341 Ավարայր 244, 540: Ավգերմ (Ավգիարմ) 88. 117: Ավսւորալիա 207:

8, 2,

շ

Բեռն

Բրա5

Աա129. Արագած

րկր

5.

"`

8: Բյուվաանդիա Բնունիս 569: Բողալ Քյուան 537:

`

43. 4, 48, 54:

77, 8, 96. 7, 513, 4, 6--7, 26, 30, 1, 48-9, 605: Բուլանդ 79, 138: Բուլղարիա 18, 165--7, 83, 5, 92, 8, 200, 3, 4, 7, 26, 496, 7:

7:

Բուխարեստ 251 '

8, 9, 20, 27, Չ8, 42.5, 59,

62, 9, 70--3, 7. 86, 9--96, 7. 8, 9, 600, 1--3, 12, 5, 7: 9, 20--24, 28, 9.48:

Աֆղանստան7 Բաբերդ 226, 484:

95,338, 97: Գալիոբոլու195:

Գանձակ 440, 559, 69, 96:

Գելիեգուվան36, 43, 53, 587: Գերինձոր

120,՝ 7:

Բաթում 45. 6, 87, 168, 80, 1, 5, 6, 221 464, 6, 77. 8, 81, 4. 510, 1, 3, 8, 22, 5, 8, 30.81, 634, 55: ւ

120. 5, 7, 205, 20, 5, 48, 62, 82, 90, 306, 8, 15, 9. 20, 3, 4, 58, 61, 75, 84, 90, 1, 7, 9, 400, 4---ծ6, 21, 66, 9. 78, 89, 628. 77, 651. 6: Բալյապետ131, 225, 90, 400: Բայբուրւո 328, 467: Բաշկալե 246, 71, 81, 91, 4--6, 348: 6.

79։

Բուրուշ Խորան 229, 30, 53. 9, 84--6,

5,

Գեղաշեն (Գյուղաշեն) 88,

Բաբշեն 62, 3, 79, 331:

Բասեն

Բուխենվալդ 682։ Բուրգաս 185, 8:

66, 7, 71,

72, 92, 132, 7, 8. 141. 203։

Բավարչալ569:

Բալաք 569: Բաղդատ 350, 535: Բաղեշ (Բիթլիս) 7, 13, 20, 31, 2,5--

լ

Բրեստ (Բրեստ-Լիտովսկ)464, 5,

Արոս 48: Արտխու 115: Արտկոնք 114:

Բավել 94.

'

Բսանաց գավառ, 76:

74, 80:

Արցախ51

'

Բոստոն 309, 495, 642, 3, 4, 65, 9, 72: Բորչալու 216: Բորչաշլու 262, 499: Բոնակոթ567, 9,

Արեմտյան Հարուղոան 18, 23, 45. 6, 73, 4. 108. 113, 176, 85, 376, 8, 86, 410, 7, 9, 52, 63, 96--8, 515, 21, 9, 49, 59, 61, 91, 636, 9, 43, 54, 7,

Առմավիր 412, 3:

93, 143:

:

Բերկրի Կալա(Կալե) 313, 84: Բիթս, տե՛ս Բիստ: Բիստ 545, 96:

529:

Արխվալի 215: Արճեշ 139, 289, 313, 6, 7--20, 79, 84,

388:

Բեսարաբիա207: Բերգուշլու 284:

96, 7,

Առագածուոն 529: Արաղին 556, 7: Արաուլ 286, 94, 397: Արգենտինա 682: Արդաճան 464, 84, 97, 510, 513, 49: Արնելյան Հայաստան 46, 105, 28, 33, 40, 80. 85, 386, 417, 99, 520, 605,

6:

Բելաջուկ 238, 58, 341, 6, 97: Բելգիա 187: Բեյրութ 662, 3: Բեռլին 128,

Բարաթամբ 532: Բաքու 42, 149, 50, 3, 5, 80, 1, 261, 6, 309, 53, 426, 38, 46, 64, 535, 38, 48,

117:

Գերմանիա 199, 218, 306, 464, 75. 96,

2, 530, 85. 94: Գպնուլո 556: Գլոլան 284: Գլուլլի Բուլաղ 496,, 9, 502, 6. 22, 658: Գյումրի (Զանգ.) 569: 194: ՓԳյլումուրճինա

Գնդեւյալ, 572: Գողթան 543,

44:

Գոմաձոր 44. 79: Գոմեր 128, 9. 47. 570, 2--5, 7, 8: Գորիս 521, 58--60, 2--7, 70, 2--6, 84, 5, 7--9. 91--6, 8, 605, 10, 1, 4, 5, 79.

22.9

Գրգուռ 389: Դաղստան 353:

Դաշալրղ 395. 49. 64.

112:

Դաւալու 629, 30.

Դրիմ Բիլագ մոնի ուշչի

45:

7182. Նր: Նպ իջ անիկ 62. Նեմրութ դխուրիկ 255:

572:

Բ

Մազրա 889:

ՍԱՑ Մակու 244, Մաճմեդյար

ՍՏ

5, 8:

Ներքին րքին Չախմախ276:

ե

ո

ա

Պախիջնան 167, 209, 429, 511, 32, 5. 7-8, 42,56.89.50 8,538 8, 94, 623, 4, 7, 8, 48, 9» 593, 4:

ԷՀՇ

ւ.

Ղջլաղ 73,

-

91, 34Ն 218: Մամախաթուն 467: 7,, 87, 466, 632, 3. ե ն

Մամբտաչնք թրա առակկ 636, 7, 61, 5 Մանչո 262: 242--9. Մարանդ Մարւլվան

636, Նիկոլեզ 69 Հր 38:

634. ինբերի 557: Նորառեն 532, 4,5, 44:

ո

'

նործա ՆորԲուխար Բուխարա

արաղա

10, 676:

Մեծ Բրիտանիա 591, 608, 16,

,

589 2

550, 627:

82:

Մինքենդ601: 290. 661: Միջագեւտոք Միջին Ասիա 126: Միրվանա296:

:

-

7,

9:

281, 94. Շատախ 236: Շարաբխանե 511: ուր-Դարալագյավ Շար 349,

ա

Ը

601։

203:

ՐԱՆՀՅԳ

Մկտինք 34,

Մոլլա

12. 16. 9. 22, 34 սպինկարահիսար 450, 2, 246, 61051, 62,5

ը

ԼՏ

Հասան

Շապին

-

935: Մլած խիթար 66:

Մոլլա Աճմետլու

8.

.

Էորջեն 322: արտի Շառաաիա՝ 287, Մարեր Շամխոր 235: Շամսեկ

շր Մերդինեկ 236, 7:

76: Մլուրեֆտե 194:

Քյափանակ215:

Մերկերճու Մերճամլե 193: Մեքսիկա 684, 9,

51,

207, 412, 62, Սաո Նոր 83--4, 590--1, 4, 619, 24, 25,80, ջա

8, 9:

68,

213: 287, 98:

Նոր որդու

Մարնիկ 85, 404:

Մեծ

8, 40, 2, 4, 6, 51.

Ի

:

"

634.5: Մարսել 532,125, Մարտիրոս Մեծ Բ

Լ

Սրի

-

236, 53: ոսկվա 142, 207, 52, 33 2 27 Ց Մոսուլ 224, 90. 336։ Մոքս 281. 94:

բ

28 291:

ակու

Շելրաց Ավա (Շեյթան)

ԱՏԵՆ

ն.

Հերի նիկ 31,

284,

43, 52, 66, 71, 2, 88, 9, 107, ՛

12:

85, 388: ԱՐՏՆ. Շոշի 6-ՏՑ, 84, 5, 71, 5: 349, 83, ՑՆ 5.6-8. Ի 94-38. Յե, 20. 31, 6, Մուշ 4. 7,105 2 ՆՏ Թ Սորա Ց Յ.32. 5.6,8,40,3, ,8 62. 90. 307 Ց,2: 219528 Հաա238 248. 13.61 3,

Մուդրոս 511:

Շ

569: Մուխաթարյան ուռանջուղ 262, 5, 7, 84 5, Աաան

,

69,

7,

84,

'

կոմի

7,

5.

8--

ոտան:

9.

ՉԵՄ

ւ

չ

89. 858. 77,

1.3,2, 4.

3.

400,

ԼԱՆ

66.

700, 66,

Մուշախշեն 143,

Յալթա 45 87, 183, 203: 6: Յայջի Յավա 638: Յարոմջա 556:

542.

Նավիկ 326, 553:

՛

ԱԼ.

աւ

աք

230:

Զոլկան 363: Զիկառո 851, Զիլի 682: Չիկո Ռիչառոսոն677: Զոխա Գլադուկ 298. Պաղեստին 661:

-

682: Պարագվայ արսկական Ադրբեջան

224:

.

`Պարսկաւտան

21, 80, 148, 9, 62, 205, 348, 53, 528, 12, 18, 61, 8Ն 2, 90--Ն 32, 5, 9, 41. 2, 91: "Պետերբուրգ (Պետրոգրադ) 127, 6783, Չ07, 52: 414, 8, 92, 5, 63. 544, 48.

640:

"Պերմ 413:

"Պլովդիվ163,

Սինաբ 379:

576:

8, 9, 15, 28,

Ջաջուռ 218:

"Ջիվանշիր604: Ջրաբերդ592, 93, 613: 281, 306,568, Ջուլամերկ (Ջուլամերիկ) 7, 397: Ջուլֆա 46, 200, 9, 14, 24, 6, 38, 44. 99, 338, 9, 498, 527, 8, 32, 3, 7: 8, Ն 50, 4, 6, 7 72880, 9 41, 4--7

627, 33:

Ռաւլի 2384, 8,

Ռաճվե Դուրան 330:

Ռնանդուլ Ռիվե 107:

215,

Ռոդոսթո195:

Ռոստով, տե՛ս Դոնի Ռուտութխ Ռշկներ 112: Ռումինիա22, 61, 8, 70, 9, 207: Ռուսաստան (Ռուսիա) 40, 20, 7,

87,

234:

՛Սայմաստ 46, 200. 14, 25, 6, 7, 41, 43-5. 88, 4. 6, 331, 65, 74, 528 32: Սամսոն 676: Սան Ֆրանցիսկո 665, 70, 6, 7: 7, 19, 29. 30, 4, 5, 8, 42. 3. Սասուն 6, 8, 42. 3, 6, 8. 9, 52, 3, 6. 7. 60, 8, 71, Չ, 83, 5, 8. 9, 92, 101--3, 5-7, 9, 13. 7. 21. 29, 30. 2, 5, 40.3. 6. 50. 68, 70, 8. 246, 303, 33, 415, 528, 608, 70, 694, 6: Սավրա226, 7 Սարայ 236, 8. 46, 51, 58, 91, 340, Ն 8, 71, 2: `

Սարդարաբադ226. 502. 7. 22, 23: Սարիղամիշ 35, 65, 181, 205, 24, 39, 460, 91,

4. 86. 491:

Սեբաուոիա 7, 8, 19, 20, 23, 15Ն. 184:

Սելանիկ 634: Սելիմ 532:

6. 7, 8, 70. 1, 4, 6, 86, 94--99, 607, 12, 5, 8, 22, 4, 6, 7 Սիրիա 462, 662:

Սիւիան 320: Սղերդ 13, 395, 400:

519.227,

60, 87, 624: Սյունիք Սոխորդ 61,7 Սուլուջ Բուլաղ 224, 94, 5: Սոֆիա 166, 7, 8, 85, 92, 4: Սոֆյան 247. 8: Սպաղան (Սպաղանք) 48, 64, 112: Սվավ 8: Ստամբուլ 513: Սուլթանբեկ 532: Սուլինա 61, 8: Սուկինիս 355: Սանամերիկ 284: Սուրանլար 601: Սուրբ Հովճաննեւ 334:

Սուրմայու 511:

126, 8. 31, 2, 3, 40, 64, 6, 70, 1, 2, Չ90, 304, 5, 6, 37» 404, 11, 46, 7, 8, 53, 5, 63, 8, 74, 6, 96, 99, 504, 12, 6, 7, 9, 45, 48, 50, 1, 81 605, 16, 57, 9:

Սաթմանց

183:

Սինուլ 59: Սիսիան 521, 37, 62.

254:

Պրագա 672: Ջալալօղլի 491, 500--2,

4, 92

Սիմֆերուպոլ87,

6, 85:

2:

828, 9, 32, 59, 576, 627, 39. Սնաստուղոլ45, 87, 676:

Սնան

Սիբիր413,

Պյատիգորսկ41ն Պոնտոս

11, 5, 32, 46, 203:

Սեմյոնովկա526, 32: Սելդեվար 244, 50, 82, 533. 40, Սնր 643:

:

Պերու682:

Սեմալ 31, 66, 71, 2, 7, 88, 9, 100, 2,

Վաղուդի 567, 9, 71, 3--5: Վալոզ Ձոր 532: Վան 7, 13, 20, 31. 44, 58, 23, 4, 5, 78. 112, 20, 5, 31, 49, 151, 75, 205, 9. 10, 34, 7, 8, 40, 6, 62, 9, 70, 1, 81-303, 7. 9, 13--6. 4.6 925.8, 20, 3, 8, 31--3, 39, 42, 9, 57, 8, 67, Յ0, 2, 3, 96. 7, 8, 402, 8, 9, 17, 22, 3, 58, 66, 519, 27, 8, 30, 2 9 41 2, 7, 58, 9, 79, 628, 51, 6, 80: Վաշինգտոն842, 46, 66: Վառնա 97, 166, 7, 85--7, 99, 201, 634,

26:

8. 168, Վասպուրական

71, 3:

Վարանդա 589, 92, 3, 7, 604, 5, 10, 1, 6:

Վարդան 271, 84, 94: Վարդենիս 59. 383: Վենեւուելա 682: Վենետիկ

636:

223: Վերին կելի Վերին Ախուոիկ255:

Վերին Չախմախ 276: Վիեննա 150, 67, 8, 74, 9. 86: Վլադիկավկալլ410, 48, 62, 89, 511:

Վորոնցովկա 502: Վրաստան 510, 84, 99, 601, 18, 19.33: Տալվորիկ 30, 2, 59, 71, 7, 88, 9, 112, 4, 34. 8, 78, 203:

Տաճկաճայաււոան 26, 170, 458, 561: 162, 561 Տաճձկաւտտան Տարոն 42, 61, 145, 277, 473: 108, 12, 17:

Տափըք Տեղ 565, 600,

Քյոճնա Շաճար 48, 229. 271, 94: Քյուիրի Քլոլ 69, 276, 319, 478: Քոթուկ 593։ Քոլագիրան 500: Բոփ 88:

Տղմուտ 244: Տոլորս 569:

ա

Տրապիվոն 0. 1:

13, 75, 224, 423, 515,

6,

Քուրդստան 131, 256:

Տուափոե 201: Ցամաքաբերդ525: Ցղնա 571 Ցրոնք 48, 51: Ուս 564, 9:

Քարագլուխ: 532: 48, 79, 188,

7, 208, 483: 0դեսա Սվան 9: Օլթի 205, 24, 5, 76, 7:

0րդուբառ544:

Ուլուխանլու 280:

Ուոբաթ 308. 97: Ուրմիա 210, 24, 6, 45, 50, 82,

532:

3, 316,

Փայաջուկ 47, 226, 7: Փարաքար630: Փա՞իվ 127. 9. 52, 4. 64, 79, 83. 7, 8,

270. 88. 428. 518, 20, 23, 634--5, 61--67, 71, 76, 78: Փոթի 203:

Փոռր Առիա 125, Փոքրը Հայք 7, 12:

Փրջամալ 593, Քանաքեռ 278, 80, 303, 9, 14, 580: Քաջարան 559: Քարագլուխ 532: Քեմբրիջ 644: Քեճրիկ 370: Քեշիշքենդ 532: Քյաթլանդաւիշլյարր 557:

Քլափանակ

Տերկնանբ 128, 9, 48: Տիգրանակերտ 7, 13, 58, 177, 421, Տոսպ 266:

Փսանք 415:

7.

0րթաքիլիսա 486: 0րդակլու 525: 0Օսվենցիմ677: Օրլանդոլ 672: Ֆիլաղելֆիա 644: Ֆիլիպռպոլ 125: Ֆլորիդա 672: Ֆրանսիա 40, 27, 115, 187, 200, 7, 18. 306, 421, 55, 97, 517, 28, 60, 79, 81.. 634, 8, 6. 62. 4: Ֆրեսնո Ե51, 69, 70, 5, 7, 86:

Ուղղում: 1-ին պրակի էջ 148. ներբնից 9-րդ տողում տպված Է՝ Վ. Թոթովենցը, կարդալ` դեպքերի ժամանակակից Լնոն Թութունջլանը: Էջ 203. վերնից 11-րդ տողում. կարդալ՝ պատրաստակամություն:Էջ 205. վերնից 22-րդ տողում տպված Է՝ թե, կարդալ՝ թեն: 2-րդ պրակի էջ 404. ռերքնից 7-րդ տողում տպված Է Թիֆլին, կարդալ՝ Բիթլիս:

ու Ցանկ «Աճդրանիկ» գրքի նախապատրաստությանն

տպագրմանըզուգընթաց ճեղինակի ճրապարակումների Առանձինճրատարակություններ Խաչաւռուր Աբուլյանի «Վերք Հայաստանի» վեպի պատմական ակունքներ Հուլո, Թումանյանի ուսումնասիրությամբ,Ե., 1982 թշ մարքսիսւտականմիտքը ՌուսաստաՀայ դեմոկրատական-առաջադիմական, ժողովրդի մասին, Ե., 1981 թ.։ (Տե՛ս «Խաչատուր Աբովլան (ակնկաճի եւ ռուս լություններ Ռուսաստանից եւ պատգամներձայրենակիցներին)»,«Միքայել ՆալՌուսաստանի եւ բանդյան», «Հովճաննեւս Թումանյան (գրող-Զրաւվարակախոսը ձուս ժողովրդի մասին)» բաժինները): Լենինը եւ Հայաստանը,գ. 2, Ե., 1989 թ.: Անդրանիկիմասին տե՛ս 87, 151. |

։

184, 187, 402, 403, 473, 483 էջերը» 152. 123-128, Տե՛ս Վ. Ի. Ճ. Էուճքշկճո, Ղոկմոք էօ Լշուո.

Լենինի մասին լրագրողները իջալգային մրցույթում աղաջնություն շաճած Ճոդվածներիգերմաներեն, անգլերեն Նշում Լ լ«Շ086ժողովածուներում (Շօոտսվելոք այլ լեպուներուլ ճրատարակված 81958օ4.1 Ն8ՇԵ 0 Հ16աքարմ» Ամսագրային Նա ապգն էր փրկում, «Սով. մանկավարժ», 7ճ 4, 1989 թ., էջ 45--60: 1989 թ. Վերակառուցումը նորովի կառուցումն է, «Կուս. խոսք», 25, նորովի լուսաԳիտական ճշմարտության ուղիներում ԼՀԿԿ ատմության բանման խնդիրներիմասին), «Հայացք», ՒԵՏ 1, 2, 1990 թ.։ Առօրեականմտորումներ, «Քաղ. պրուցակից» էճ 23--24, 1990 թ.: Հարլուրամյս ուղի (Պատմությունեւ ՃճարցադրումներՀալ Հեղափոխական Դաշնակցության Ճոբելյանիառթիվ), «Հայացք», ՒԽ 11, 1990 թ.: Նալղլարբեկուլեւ Անդրանիկ,«Գարուն», 76 10, 1991 թ. (Անհարկի կրճատումներով|)։ |

Լրագրային

Ժողովրդի երաժշտակերտպատմությունը Կոմիտասի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ), «Սով. Հայաստան»,20.10.1969 թ.. ԻԵ 271: Արցախ»1918--1921 թթ.» Դժվարին տարիներ, «Եր. Երեւան», 27, 28.06.

թ.:

Նախիջեւան: 14-ը Ճուլիսի 1918 թ. «Խ. Հալաստան»,14.07. 1988 թ.: Ժողովրդի անանց սերը լԼԱնդրանիկ),«Սուլ. Հայաստան», 20.11.1988 թ.: Հալկական Ճանրապետության ստեղծման եւ գոյատեւման վատմութլյունի (28-ը մայիսի 1918 թ.-- 2-ը դեկտեմբերի1920 թ.), «Եր. Երեւան», 26.05.1989 թ.: Երկու չարաբաստիկպայմանագիր1918-ի Բրեստ-Լիւոովսկի եւ 1921-ի մարի 16-ի), «Ավանգարդ»,8.19.1989 թ.: Չայրված չիաստաթուղթ,«Ավանգարդ»,15.09.1989թ.: ւպեւռականմիավորմուն մաՓաստերն ու փաստաթղթերը Հայաստան-Արցախ «Խ. Ղարաբաղ», 46.10.1989 թ. Նաեւ «Եր. Երեւան», 10.

ւին1098-1920), .

9թ.:

Մի՛ վռատիրմինչեւ վերջը, ճայ ժողովուրդ, «Խ. Հ.», 25.02. 1990 թ.։ Սխիանք Ճանուն աղպատութլյան, «Հայրենիքի ձալն», ՀՅԻԵ 12, 13, 1990 թշ Պատմությանդառը իորձով, «Հալաստան», 28.09.1990 թ.:

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

ՆԻԿՈԼԱՅԻ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

«ԱՆԴՐԱՆԻԿ»

ՃիՂԵՃՔԼ

ՈԼԷԼ11«011111ԽՃՔՃԼԱԵՂ»11

«ՃԱԼՈՏՃԻՍԼՆԵ»

121 քում 0«011 23Եր6) 2, «Յ1ՁՇՆՅԱ», 1992---1994 քՇԲ

(Ք25ղ631Դքճոմ, Է

Խմբագիր՝ Հ. Մ. Պողոսլան, ճրատ. խմբագիր՝ Վ. Գ. Ալեքսանյան: Սրբագրիչ ն տեխն. իմբագիր՝ Ս. Ա. Սիմոնյան: սրբագրիչ՝ Գ. Վ. Դանիելյան: Վերստուգող

Պրակի 1992-ի շարվածքըանփուիոխտպագրվելէ 1994-ի ճունիս-նոյեմբերին: 115 7689: Օգոստոս, 1994 թ. Ծավալը՝ 13.25 տպ. մամուլ: Ֆորմատ՝ 605484 1/16: Տպաքանակ9̀.000։ Թուղթ՝ տւպագրական Պաւովեր՝ 170: 2-րդ: Գինը՝ ւպալմանագրային:

(Ը) Հեղինակի

ն

ժառանգների:1992---1994:

«ՀԱՑԱՍՏԱՆ»

ճրատ., Երեւան 9, Ավ. Իսաճակյանւի. 28: ՀՀ. Ճրատգործվարչությանթիլ 6 տւպարան,

Երեւան, Թումանյան ի. 23/7

0503020913