Գրական ստեղծագործության հոգեբանություն

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ºðºì²ÜÆ äºî²Î²Ü вزÈê²ð²Ü

¼²ìºÜ ²ìºîÆêÚ²Ü

ԳՐԱÎԱՆ

êîԵÔԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ÐՈԳԵ´ԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ºðºì²Ü ºäÐ Ðð²î²ð²ÎâàôÂÚàôÜ

ՀՏԴ 159.9:820/89.0 ԳՄԴ 88:83.3 Ա 791

Ա 791

Հրաւարակված է ԵՊՀ Հայ անասիրության ֆակուլւեւի ËորՀրդի որոչմամ

Ավեւիսյան Զավեն Գրական սւեղծադործության Հոդե անություն/Զավեն Ավեւիսյան, ԵՊՀ.-Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2011, 240 էջ: Ուսումնասիրության մեջ քննության են առնվում ինչåես դրական երկի, այնåես էլ նրա Հեղինակի սւեղծադործական Հոդե անության Ëնդիրները:

ՀՏԴ 159.9:820/89.0 ԳՄԴ 88:83.3

1ՏBN 978-5-8084-1386-3

Օ ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2011 թ. Օ Ավեւիսյան Զ., 2011 թ.

ԱèԱæԱ´ԱՆÆ öàÊԱðºՆ Ամեն անդամ, եր Հնարավորություն է սւեղծվում ւåադրելու Հոդվածներիս այս կամ այն ժողովածուն, առաջին մւաՀոդությունը, որ ակամայից Հայւնվում է իմ մեջ, ժողովածուում ներառվող նյութերի ն դրանց լուծումների ներքին կաåը աåաՀովված ւեսնելն է: Նման դեåքերում միչւ ձդւում եմ, åաւկերավոր ասած, առաջնությունը ւալ ոչ թե դույների աղմաղանությանը, այլ դրանց ՀամաՀունչ ներդաչնակությանը' ընւրելով այն Հոդվածները, որոնցում քննության առնվող դիւական Հարցադրումները այս կամ այն չա÷ով, ուղղակի, թե անուղղակի աղերսվում են իրար: Այս åարադայում մեր ներկա աչËաւանքի առանցքային Ëնդիրն է, ցույց ւալ դրական երկի Հոդե անության ն դրականադիւության ÷ոËåայմանավորված կաåի էականությունը, որը կարնոր դերակաւարություն ունի Հումանիւար դիւությունների ղարդացման չղթայում: ինչåես ոլոր դիւությունները, այդ թվում նան Հոդե անությունը, դնալով դիֆերենցվում է' առաջադրելով մարդու արդ ներաչËարՀը ացաՀայւող ուղղություններ, Հոսանքներ, անդամ' դըåրոցներ: Այդåիսիք են' մանկական ն մանկավարժական Հոդե անությունը, ÷որձարարական ն կառուցվածքային Հոդե անությունը, իËեվիորիղմը, դեչւալւ Հոդե անությունը, ֆրոյդիղմը, նեոֆրոյդիղմը, դրականության ն արվեսւի Հոդե անությունը ն այլն: Առանձնացնելով դրական սւեղծադործության Հոդե անության Ëնդիրը' միաժանամակ մեր ուչադրության կենւրոնում են եղել դրողի Հոդեանությունը, ինչåես նան ընթերցողի' մասնավորաåես դրականադեւի, որի մեթոդներից մեկն էլ ւեքսւի վերլուծությունն է Հոդե անության ւեսանկյունից: Հայ դրականության մեջ այս առումով կարնոր դերակաւարություն է ունեցել Արսեն Տերւերյանը, ով իր ուսումնասիրությունների մեջ մչւաåես նկաւի է ունեցել դրական երկում Հանդես եկող Հերոսների աղդային, սոցիալական, դասային ն իրավիճակային Հոդե անությունը' Հաչվի առնելով ընդՀանրաåես մարդու ներաչËարՀը, որը չաւ ավելի արդ երնույթ է: Այս առումով

ուչադրավ է Անդրե Մորուայի կարծիքն այն մասին, թե ամենա արդ վեåի մեջ Հերոսի ներաչËարՀը այնքան արդ չէ, որքան իրական կյանքում աåրող ամենաՀասարակ մարդունը: Սա Ëոսում, նան Հուչում է այն մասին, որ դրական երկի Հոդե անությունն ուսումնասիրող դրականադեւը Ëնդիրն ավելի Ëորքից ացաՀայւելու Համար åարւավոր է Հաչվի առնել դիւական Հոդե անության նվաճումները: Խոսւովանեմ, որ աչËաւանքի երումով, երկար ւարիներ իմ ուչադրության կենւրոնում են եղել այնåիսի ճանաչված դիւնականների աչËաւություններ, որոնք են' Բերքսոնը, Լուի Բրյուլը, Լոմ րողոն, Փրոյդը, Փրոմը, Շի ուանին, Վիդուսկին, Արնաուդովը, Յարոչնսկին, անդամ Պիաժեն, որի ուսումնասիրության առարկան նադիւությունն է եղել, մասնավորաåես' մաթեմաւիկան: Այս Ëնդրում ինձ Համար կարնոր դերակաւարություն են ունեցել Հայ մեծ դրողների' Թումանյանի, իսաՀակյանի, Շանթի, Դեմիրճյանի, Զարենցի ն ուրիչների կարծիքները ն մւորումները դրողի ն դրականության Հոդե անության մասին, որոնք ւեղ են դւել նրանց Հոդվածներում, օրադրերում, Հուչերում, նամակներում ու ծոցաւեւրային դրառումներում: Ուսումնասիրողին առավել Հարուսւ նյութ է ւալիս դրողի սւեղծադործական ËոՀանոցը, նրա ձեռադրերի աչËարՀը' դրանց վերանայումները, մչակումները, ւեքսւային ւար երակները, ւարընթերցումները: Առանց այս ամենի Հնարավոր չէ սւեղծել քիչ թե չաւ արժեք ներկայացնող ուսումնասիրություն: Գալով մեր այս աչËաւանքին' ասեմ, որ նրանում ÷որձել ենք քննության առնել սւեղծադործության Հոդե անության ն դրականադիւության աղերսներին վերա երող մի քանի առանցքային Ëընդիրներ միայն, մնացածը թողնելով արեՀաջող աåադային: Թե որքանով է դա ինձ Հաջողվել, åաւասËանը կարող եմ ակնկալել նաËնառաջ մասնադեւ ընթերցողներից' ամեննին չ ացառելով ղանդվածային ընթերցողների կարծիքները:

ՄԱՍ ԱՌԱԶիՆ

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՄԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՑԵՐ

Գեղարվեսւական երնակայությունն1 արվեսւադեւի սւեղծադործական մւածողության ձներից մեկն է: Այն դրականության մեջ դիւվում է որåես դեղարվեսւական մւածողության Հոդե անական որակ, որåես կենսական իրականության ու Հոդեվիճակների արւացոլման միջոց, որը ղուդորդական մւածողության արդյունք է' սերւորեն åայմանավորված արվեսւադեւի ինւելեկւուալ կարողությամ ու Հիչողությամ : Գեղարվեսւական երնակայության Համակառույցը ներկայանում է երեք Հիմնական դործոնների' իմացականի, ղդայականի ն ենթադիւակցականի առկայությամ : Առայժմ մենք չåիւի ÷որձենք առաջնություն ւալ սրանցից որնէ մեկին, քանի որ սւեղծադործելու ուն åաՀին Հեղինակի երնակայության ձնավորման ընթացքը մեմ րանային դյուրղդայունությամ åայմանավորվում է սւեղծադործական Հոդե անության մըչւական ուղեկից Հանդամանքային կենւրոնի Հեւ, որը նåաւակադիր կերåով դործողության մեջ է դնում դրողի կամ ղդայական աåրումը, կամ ենթադիւակցական ռնկումը ն կամ էլ ինւելեկւուալ մւասնեռումը: Առաջադրվող դրական-Հոդե անական մոդելի ուսումնասիրությունը մենք կւանենք վերոՀիչյալ երեք դործոնները առանձին-առանձին դիւելու եղանակով: Սւեղծադործական երնակայության դրսնորման մեջ իր ակւիվ դերն ունի Հույղը, աåրումը, որոնք իրենց նչանակությունը չեն կորց1

Գեղարվեսւական երնակայությունը Հեդելը Համարում է արվեսւադեւի դեղադիւական ընդունակության ամենառաջաւար Հաւկություններից մեկը: Այդ մասին ւե՛ս Ãåãåëü, ÝՇոåոսêճ, ո.1, Խ., 1968, Շոք. 292.

նում անդամ ճչդրիւ դիւությունների նադավառում: Այս առթիվ ավելորդ է երել Պուանկարեի ու Էյնչւեյնի Հայւնի ասույթները ղդացումի, Հույղի, Հաւկաåես ենթադիւակցականի դերի մասին' դիւական մւածողության, դիւական երնակայության մեջ: Էմոցիոնալ դործոնը երկ÷եղկվում է ւարա նեռ որակների' սւենիկ (ոդնորող, ոդեչնչող, Հաճույք åաւճառող) ն ասւենիկ (ճնչող, մւաՀոդող, վաËի ղդացում առաջացնող): Ընդ որում, Հեղինակի երնակայության լիցքավորման Համար ղդայական դրսնորման երկու որակն էլ Համարժեք են: Էմոցիան ի. Պ. Պավլովը Համարում է աåրումի åարղադույն դրսնորում, որն ի սկղ անե սաՀմանա÷ակվում է կենսա անական åաՀանջմունքներով' ոււելու, ինքնաåաչւåանության, սեքսուալ դրսնորումների ն այլն: ինչåես դա ընդունված է արվեսւի Հոդեանության մեջ, չåիւի սաՀմանա÷ակվել միայն ղդացումի կենսաանական դրսնորմամ , որովՀեւն մարդու (արվեսւադեւի)' կենսական իրականության Հեւ ունեցած ղդայական կաåը իր դիալեկւիկական ղարդացման ընթացքում ձեռք է երել սոցիալՀասարակական åայմանավորվածություն: Արվեսւի Հոդե աններից չաւերը (Վիդուսկի, Ռի ո, Սվսյանիկ-կուլիկովսկի, Յակո սոն, Առնաուդով) Հույղի, ղդայականի Հիմքում նչմարում են, այսåես կոչված, «անՀրաժեչւ Հեւաքրքրություն», «ցանկություն ն երաղանք» դործոնները: Այս դործոնների վրա իրենց ուչադրությունն են նեռել դեռ անւիկ չրջանի մւածողները (Պլաւոն, Արիսւուել, Սենեկա): Անչուչւ, արվեսւադեւին չրջաåաւող ոլոր կենսա÷ասւերը չեն, որ կարող են առաջացնել էմոցիոնալ դրդիռներ: Վերջինիս Հոդեկան աչËարՀում ակւիվորեն դործող «անՀրաժեչւ Հեւաքրքրությունն ու ղդացումը» նականոն ձնով åայմանավորվում են արվեսւադեւի սոցիալական Հոդե անության, աղդային, Հասարակական, անձնական Հակումների ու Համողմունքների Հեւ: Այս դործոնները, որåես կայունացված դրդիռներ, արվեսւադեւի էմոցիոնալ åաւրասւականությունը նåաւակադիր կերåով ուղղում են դեåի այս կամ այն անՀրաժեչւ Հեւաքրքրությունը: Էմոցիոնալ դրդիռը åայմանավորող աղդակները միչւ չէ, որ կարող են Համարժեք լինել դրողի, արվեսւադեւի աåրում-Հեւաքրքրություններին: Նրանք սովորա ար Հանդես են դալիս որåես առիթ' դրողի ղուդորդական մւածողության Համար: Այնåես որ դրողի երնակայության էմոցիոնալ աղդակը կարող է անմիջական ն ուղղակի կաå

չունենալ նրա մւքում ծադած մւաåաւկերի կամ մւավիճակի Հեւ: Սա դասական Հոդե անության մեջ Հայւնի կոնւրասւի ղուդորդության երնույթն է: Ասենք' չորացած Ëուի ույրը կարող է Հիչեցնել քո åաւանեկությունը, կամ ւանել քեղ Հեռավոր վերՀուչի, Հիչեցնել անցած-դնացած մի ան: Այս Հուղական աֆեկւներն են նան, որ դրողի մեջ առաջացնում են սւեղծադործելու նաղդ: Երնույթը նութադրող չաւ ասույթների ենք Հանդիåում մեր դրողների ոչ միայն նամակների ու Հոդվածների մեջ, այլն' դեղարվեսւական սւեղծադործություններում: Հիչենք, թեկուղ Թումանյանի ւողերը' ¾¯Û, ÑÇÝ Í³ÝáÃÝ»ñ, ¿¯Û ϳݳã ë³ñ»ñ, ²Ñ³ Ó»½ ï»ë³ áõ ÙÇïÁë ÁÝϳÝ, ²é³çÁë »Ï³Ý »ñç³ÝÇÏ ûñ»ñ, êÇñ»ÉÇ ¹»Ùù»ñ, áñ ÑÇÙÇ ãÁϳÝ:

Տարիներ Հեւո Հայրենի նաչËարՀի Հեւ Հանդիåման առիթը անասւեղծի մեջ առաջացնում է անցյալի վերՀուչը: Սովորա ար Հույղը åայմանավորող կենսական աղդակների կրկնության ՀաճաËականությունը կանËում է դրողի ղդացմունքային ընկալողությունը: Ընթացքի մեջ առկա ÷ասւը, երնույթը, եթե նա անընդՀաւ կրկնվում է' աներանդ, նույնությամ , աåա դրողի մու չի վերածվում ւåավորության, չի դառնում էմոցիոնալ դրդիռ: «Մի քանի անդամ կրկնված ւեսակցությունը,- նկաւել է Մուրացանը իր նամակներից մեկում,- մոռացնում է առաջին Հանդիåման Հրաåույրը»:2 Տåավորության նսւվածքը առաջանում է կենսական աղդակների որակական ացառիկությունից, կամ, նույնօրինակության դեåքում' դրսնորման ուժդնությունից: Տåավորությունը, որ Հեւո վերաճում է Հիչողության, ռեալ ÷ասւադրություն չէ, այլ կենսական իրականության ուժդին ու «անՀրաժեչւ» աղդակների Հոդեանական Հեւք, որոնք ւարածության ու ժամանակի մեջ կցվում ու կաղմում են դրողի Հիչողության Համակարդը: Այնåես որ կենսական ու դեղարվեսւական իրականությունների միջն ընկած ւարածությունը դրավում է Հիչողությունը, որը իրականության ուղղակի Համարժեքը չէ: Ռեալ իրականությունը էմոցիոնալ Հադեցվածու-

Մուրացան, Երկերի ժողովածու, Հ. 7, Երնան, 1965, էջ 242:

թյան է ենթարկվում Հիչողության ձնով, որը ն Հեւադայում դրողի սւեղծադործական երնակայության միջոցով վերածվում է դեղարվեսւական իրականության: Ուրեմն' կենսական իրականությունը անմիջաåես չի կարող դեղարվեսւական երնակայության նյութ դառնալ, եթե այն չանցնի դեղարվեսւական վերացարկման որոչակի ÷ուլ: Այդ է åաւճառը, որ սովորա ար դրողները անմիջաåես չեն դիմում ւåավորությանը, այլ այդ ւåավորությունները թողնում են ժամանակի «մչակմանը»: «Թարմ ւåավորության ւակ դրելը,նկաւել է Շիրվանղադեն,- դուցե ունի իր լավ կողմերը, այդ կարող են ասել նույն եղանակով դրողները. սակայն ինձ թվում է, որ դրողը թարմ աղդեցությամ կարող է չաւ անդամ Հա÷չւակվել երնույթների աննչան մանրամասներով ն էականը չղաւել երկրորդականից, այսինքն' իրականը անցողականից: Տåավորությունների իրականությունը մի ւեսակ ձուլարան է, ուր դաղա÷արը, այսåես ասած, Հալվում ու ասւիճանա ար ղւվում է ավելորդ ւարրերից, մնում է էականն, այսինքն այն' ինչ կարող է դիմանալ ժամանակի մաչիչ ղորությանը»3: Շիրվանղադեն åնդում է, որ ժամանակի ու ւարածության մեջ էմոցիոնալ աåրումը, ւåավորությունը ենթարկվում է անՀրաժեչւ դեղարվեսւական վերացարկման åաՀանջին: Սւեղծադործական երնակայության Հիմքում, որåես էմոցիոնալ աåրում, մնում է ցանկությունն ու երաղանքը: Երաղանքը, ինչåես ընդունված է ասել, ցանկալի իրականացումների Հոդե անական մւաåաւկերումն է. արդեն իսկ անՀրաժեչւ է դառնում ասել, թե երաղանքը երնակայության ձներից մեկն է, սակայն դեռ սւեղծադործական երնակայություն չէ: Վերջինս ավելի լայն Հասկացողություն է: Որåես օրենք' երաղանքի մեջ իչËողը էմոցիոնալ ւարրն է. սւեղծադործականին դումարվում է նան ռացիոնալ մոմենւը: Նչենք նան, որ «երաղանք» ն աåա «երաղ» Հասկացությունները միմյանցով åայմանավորված Հոդե անական երնույթներ են: Մի դեåքում մւովին ÷աËուսւ' Ëաթարված իրականությունից ն ներդաչնակ իրականության ւենչ, մի այլ դեåքում' այդ Ëաթարված իրականության ն կամ էլ նույնի ներդաչնակ վիճակի ենթադիւակցական էկրանավորում: Երաղում երնույթներն ու դեåքերը մարդուն ներկայանում են անսåասելի կոմ ինացիաներով ու լուծումներով:

Շիրվանղադե, Երկերի ժողովածու, Հ. 8, Երնան, 1961, էջ 242:

Մեր դրողները իրենց Հուչերում ու նամակներում չաւ են ընդդծում այն ÷ասւը, թե ինչ մեծ նչանակություն է ունեցել իրենց Համար երաղը սւեղծադործական կյանքում: «Ես էնքան չքեղ ու թանկ երաղներ եմ ւեսել, որ ամեն մինը ինձ Համար մի դեղեցիկ կյանք արժի»4,- իր ղրույցներից մեկում նկաւել է Թումանյանը: իսկ Տիդրան Փիրումյանը անասւեղծի Հեւ ունեցած Հարցաղրույցի ժամանակ Հեւնյալն է åարղել. «Նա ՀաճաË ուանավորով է Ëոսում նան երաղում ու ղարթնելիս դրի է անցկացնում, աՀա այդåիսի մի կւոր է «ՄեՀրիից» երվող Հաւվածը»5: êÇñ»ÉÇ Ø»ÑñÇ, ÙݳóÇñ μ³ñáí, ²ãù»ñ¹ Éóñ³Í, ïËáõñ »ñ·»ñáí, âÑÇß»ë ¿É ÇÝÓ, Ùáé³óÇñ, Ñá·Çë, âÏ³Ý·Ý»ë »ñϳñ, ãݳۻë ׳Ù÷Çë:

Մեր դրականության մեջ, ւար եր Հեղինակների սւեղծադործություններում կարող ենք Հանդիåել աղմաթիվ դեղեցիկ կւորների, որոնք երաղի ու երաղանքի Հրաչալի նկարադրություններ են: Հիչենք Խենթի երաղը Րաֆֆու Համանուն վեåից: Լալայի Հողաթմ ին նիրՀելով' Վարդանը երաղ է ւեսնում ու նրան åաւկերանում է իր երաղած աåադա Հայասւանը: Լնոն Շանթի մու երաղի ու երաղանքի Հարցը մի ամ ողջ կոնցեåցիա է. «իջեեք, իջեեք, երաղներ», երաղի ու երաղանքի Հեւաքրքիր էֆեկւների վրա է նա կառուցում իր Հերոսների ՀուղաչËարՀը: «Հին ասւվածներում» Ա եղայի Համար «երաղն է միակ Հրաåուրիչ անը այս աչËարՀում»: Լավադույն օրինակներ են նան Թումանյանի «Անուչ» ն «Դեåի ԱնՀունը» åոեմներում նկարադրվող երաղները, Սմ աւ ՇաՀաղիղի «Երաղը» ն այլն: Նիցչեն իր «Ող երդության առաջացումը» Հայւնի աչËաւության մեջ երում է Լուկրեցիոսի այն կարծիքը, թե' ասւվածների Հոյակաå åաւկերները մարդկանց Հոդու մեջ Հայւնվել են երաղում,- երաղում է ւեսել ու Հիացել մեծ քանդակադործը դերմարդու

Ն. Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, Երնան, 1969, էջ 187: «Հ. Թումանյանը ժամանակակիցների Հուչերում», Երնան, 1969, էջ 345:

մարմնի աննկարադրելի Համամասնությունը, իսկ Հելլենացի åոեւը իր անասւեղծական åաւկերը նույնåես երաղի մեջ է ւեսել, նա երնի երաղներին կւար այն ացաւրությունները, ինչ ւալիս է Հանս Սաքսը իր «մեսւերղինդերում»: ÆÙ μ³ñ»Ï³Ù, åá»½Ç³Ý »ñ³½ ¿, î»ëÇÉù, »ñ³½³ÛÇÝ Ëï³óáõÙ, ²åñáõÙ ¿ μ³Ý³ëï»ÕÍÇ á·¨áñáõÃÛáõÝÁ ºñ³½Ç Ù»ç, ÙÇëïÇÏ³Ï³Ý Ñ³·»óí³ÍáõÃÛ³Ùμ. ºí áÕç ³ñí»ëïÁ, ³ÝϳëϳÍ, ºñ³½Ý»ñÇ ³ñÓ³·³Ýù ¿6:

Սւեղծադործական երնակայությունը դրողները ՀաճաË կաåում են նան åաւրանքի Հեւ: Մւքի մեջ Հիչողության åաւրանքները առարկայանում են ի րն ընկալումներ ն ւալիս այնåիսի մի որակ, որ ոլորովին նոր է: Այդ կարող է ւեղի ունենալ ն անմիջաåես, դրողի մւասնեռման åաՀին: Շանթը Հեւաքրքիր ձնով է ւալիս այդ երնույթը իր «Ես åաւրանքը սիրեցի» անասւեղծության մեջ: ºñμ ·»Õ»óÇÏ Ã³ñÙ ³ÕçÇÏÁ Ååï»ó³íª êÇñïë ¹áÕ³ó Ñáõ½áõÙáí ÙÇ Ý»ñ¹³ßݳÏ.

Փ. Íսöաå, ԱքîսՇõîշցåíսå ոքճãåցսս (îá ճíոîõքսՇոå), Խ., 1900, Շոք. 31.

Լոկ երաղ էր այս: Բայց երաղն ի՞նչ է… Երա՞ղ, թե իրոք, այդ միթե մին չէ… (Թումանյան) Բայց յուր երանի, ով երաղ ունի իր Հոդու անՀուն սր ության Ëորքում,(Ավ.իսաՀակյան) Զի ւար երվում կյանքը երաղից Միրաժ է կյանքը, երաղ ու ւեսիլ… (Զարենց) «Եղիչե Զարենց մենադրության մեջ դրականադեւ Աղա ա յանը, անդրադառնալով 20-ական թվականների Հայ անասւեղծական աչËարՀի քննությանը, նկաւել է. «Երաղը, անդամ վերացական-աննյութական դաղա÷արի կերåարանքով, այդ թվականներին դոյության նեցուկ էր, Հույսի ու սåասման աղ յուր, կոåիւ կյանքի Հարվածներից մարդկանց åաչւåանող յուրաւեսակ դեղաթա÷: Երաղը մեծ ուժ էր»: (Ս. Աղա ա յան, «Եղիչե Զարենց», Հ. 1, Երնան, 1973 թ., էջ 24):

êÇñ»óÇ ³É, ÙdzÛÝ áã ³ÛÝ, áñ ³Ýó³í ²ÛÉ ³Ýáñ Ýáõñμ ѳ÷ßï³ÏÇã ¸»ÙùÇÝ ï³Ï Üáñ ¿³Ï ÙÁ áñ Ùïù»ë ÑáÝ ³ÝóáõóÇ. ºë å³ïñ³ÝùÁ ëÇñ»óÇ:

Ուրեմն' Շանթի Համար անասւեղծական åաւկերը ոչ թե անմիջաåես նկարադրվող առարկան է, այլ նրանով åայմանվորված åաւրանք-երնակայությունը: Ընդ որում' այս մուեցումը դրողի Համար դառնում է սւեղծադործական սկղ ունք:

ÆÝÍÇ Ñ³Ù³ñ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ã³ÝÏ »Õ³Ý,

ºñμ Ý»ñßÝãí³Í ëï»ÕÍ»óÇ ÙÇßï ³Ý·á, ´³Ûó ³ÝÓÝáõñ³ó ³½ÝÇí ¹»Ùù»ñ ëÇñ³Ï³Ý:

Նման վիճակների Հեւաքրքիր նկարադրություններ է ւալիս Շանթը իր «Հին ասւվածներում»: Սեդան Հայւնվում է Ա եղայի մւաåաւրանքի մեջ նույն երաղային մչուչու սւվերներից: Մւաåաւրանքի արդյունք է նան միդանուչների, ճդնավորների ն ունայնության ÷ոսի ւեսարանը: Ա եղան եկեղեցում դեւնաւարած, մւաåաւրանքի մեջ Համ ուրում է Սեդայի քղանցքը: Հարաղաւ մարդու ու Հայրենի նության անմեղմելի կարուը Թումանյանին ւանում է åաւրանքային վերՀուչի: Առարկայացված մւաåաւկերի ձնով մչուչու ու երաղային սւվերների միջից Հառնում է կարուի առարկան: ºí ÙïùáõÙë ³Ñ³ Éáõë³íáñí»ó³Ý ÐÇÝ óÝáñùÝ»ñë, ³Ýóù»ñ ½³Ý³½³Ý, ¶Í»ñÁ Ñá·áõë ͳÝáà ¹»Ùù»ñÇ, î»ë³ñ³ÝÝ»ñÁ ѳÛñ»ÝÇ »ñÏñÇ, ²ÛÝ ûñÑÝÛ³É »ñÏñÇ, áõñ ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï ì³Û»ÉáõÙ ¿Ç ÉÇáõÉÇ Ññ×í³Ýù„

Այս աåրումի արւաՀայւությունն է նան Թումանյանի «Պաւրանք» անասւեղծությունը, որը մեր åոեղիայի չքնաղ նմուչներից է: Հիչենք, որ անասւեղծությունը Թումանյանը դրել է 1918 թվականին, եր կորցրել էր եղ որը' Ռոսւեմին, որի Հեւ չաւ էր կաåված: Տողերից Հառնում է կարուի ու ա÷սոսանքի լարված Հոդեվի11

ճակը: կարուով åայմանավորված ղդայական լարվածության ն Հանդամանքի ռեալ ըմ ռնումի Հակադրությունը անասւեղծությանը ւվել է ող երդական չեչւ: Էմոցիոնալ մւածողությունը, որ իսկաåես սւեղծադործական երնակայության կարնոր դործոններից է, կարող է դրողի Համար դառնալ սոսկ Հաճույքի åաՀ ու չվերաճել սւեղծադործական երնակայության, եթե այն չղուդակցվի դրողի նåաւակադիր դաւողությանը, եթե դեղարվեսւական իդեալի կաւարյալ նվաճման Համար դրողը էմոցիաներից եկող ղուդորդությունները դիւակցորեն չենթարկի անՀրաժեչւ Համադրումների: Մանավանդ որ այս միննույն էմոցիոնալ աåրումը չաւերը կարող են ղդալ, այց չաւերը չեն, որ վերջինովս åայմանավորված Հոդե անական ղուդորդությունները կարող են ներկայացնել դեղարվեսւական առումով ներդաչնակ Հարա երակցությամ : Էմոցիայի ն մւածողության ÷ոËՀարա երության Հարցը ժամանակակից Հոդե անության արդ åրո լեմներից է: Պրո լեմի դժվարությունը կայանում է նրանում, որ Հիչյալ Հարա երակցությունից Ëող մւածողությունը ւալիս է չիմասւավորված ղուդորդությունների մի արդ չղթա, որը, որåես մւածողության որակ, ենթադիւակցական է: Դրա Համար էլ անՀնար է դառնում չոչա÷ել Հոդեանական այն իրադրությունները, որոնք դրողի մւքում åայմանավորում են այս կամ այն մւաՀղացումը: Որåեսղի դա մեղ Համար åարղ լինի, երենք Զարենցից մի չաւ դիåուկ օրինակ, որ դրանցվել է նրա օրադրերում: «ՕiՇ քrօfuո4iտ7 13. 4. 1937 Երնան իմ նակարանում. անկողնում, ինչåես միչւ: Մարւի մեկին լրացավ իմ կյանքի քառասուն ւարին»: Այդ ւարիներին մեղ Հայւնի չարենցյան Հոդեվիճակը մի կողմից, քառասունամյա կյանքի ւարելիցը' մյուս, անասւեղծի Հոդու մեջ առաջացրել են էմոցիոնալ ջղաձիդ ու լարված Հոդեվիճակ: Այս åաՀին անասւեղծի մեջ Հղացել է իր 40-ամյա կյանքի ÷իլիսո÷այական իմասւը Ëւացնող մի ան դրել, չա÷ ու կչռի ենթարկել իր անցած ւարիները, իր արածներն ու չարածները, վերաիմասւավորել ամեն ինչը' ներկա վիճակից ելնելով:

Խորքից, Ëորքերից (լաւ.):

«Յուրաքանչյուր դաղա÷ար վերջերս սկսում է ճյուղավորվել իմ ուղեղում,- չարունակում է Զարենցը,- ն ղարդանալ «ճյուղավոր» Հաջորդականությամ : Մի ներքին անղսåելի մղում դրդում է ւվյալ դաղա÷արը ղարդացնել ոլոր Հնարավոր կողմերով «ոսւային» սիսւեմով - այսինքն' ինչåես աճում է ծառը: Հիմնական դաղա÷արը դառնում է ծառի ունը, որը արձրանալով սկսում է ւալ ճյուղքեր ն ամեն ճյուղ իր Հերթին' ոսւեր, որոնք նս իրենց Հերթին դառնում են նոր ճյուղեր ն այսåես անվերջ… ԱՀավասիկ այդ չարա ասւիկ «սիսւեմը», որ, ինչåես կւեսնենք, ոչ թե սիսւեմ է, այլ կաւարյալ անսիսւեմություն – ւարրերի նական, վայրի մացառու-աճման անկոնւրոլ (ոչ ներքին իմասւով) ընթացք: 4Շ քrօfuո4iտ Հիմնական իդեան - Ծառ Բառասունամյակը (ի րն չարադրության մեկնակեւ) ↓

Բառասունամյակի առավուը (եր ես նայեցի Հայելուն) ↓

Մարդը Հայելու մեջ' ինքս իմ դեմ ↓

Öյուղք առաջին

↓ ↓

↓

↓

↓

↓

Ես կին - ինքն իր դեմ ն այլն, ն այլն, ն այլն. նույնը - անվերջ ոսւեր a) b) Օ Եթե այսåես չարունակվի - դժվար թե Հնարավոր լինի եր նիցե վերադառնալ ուն նյութին. աՀավասիկ այն, ինչ մեծ Հանճարների մեջ ամենաղարմանալին է, ներքին երկաթյա կոնւրոլ, որåեսղի ոչ թե նյութը ւիրաåեւի Հեղինակին, այլ Հեղինակը նյության»7: Զարենցի այս Հեւաքրքիր դրառումը Ëոսում է այն մասին, որ սւեղծադործելու åաՀին դրողի էմոցիոնալ աåրումը ենթարկվում է աղմաթիվ ճյուղավորումների (ղուդորդությունների) ու վերջինս

Ե. Զարենց, Երկերի ժողովածու, Հ. 6, էջ 488, 499:

åայմանավորված է նրանով, որ դրողի մւաՀղացման Հիմնական դիծը կաղմավորված չէ, էմոցիաները Ëանդարում են կաղմավորմանը: Բանասւեղծի ակնարկած ւվյալ «դաղա÷արը» սոսկ ւեսական կառույց է, դործնական իրականացման ընթացքում առանձնացվող մոդելը կւրականաåես ենթարկվում է Հանդամանքային կենւրոնին, որը Ëիսւ անկայուն է' մի կեւից ւեղա÷ոËվում է մեկ այլ կեւ: Ուրեմն, այս Հանդամանային կենւրոնի անկայունությունն է, որ åայմանավորում է երնակայության åրոդրեսող ճյուղավորումը: «Սա, իՀարկե, վւանդավոր վիճակ է,- նկաւել է Դեմիրճյանը,- դրողը åեւք է Հեռու մնա ընդՀանրաåես ամեն անի մասին դրելուց, նա åեւք է կւրականաåես որոչի դործի դլËավոր իդեան»8: Դեմիրճյանի նորոչած «դլËավոր իդեայի» կոնկրեւացումը ու նåաւակային առանձնացումը Հեղինակին Հոդե անորեն Հանդեցնում է մի այլ վւանդավոր ծայրաՀեղության: Առանձնացվող դեղարվեսւական Ëնդրի լուծումը åաՀանջում է մւավոր կենւրոնացում: Եթե մի դեåքում Հանդամանքային կենւրոնը չարունակա ար ւեղա÷ոËվում է' կաåված մւաՀղացումի դեղարվեսւական իրացման Հանդամանքների ÷ո÷ոËության Հեւ, աåա այս ÷ո÷ոËությունը անËուսա÷ելի է, որովՀեւն Հեղինակը մոդելի ւեսական մչակման ժամանակ նկաւի է ունենում իրացման միայն իդեալական աղդակները, մինչդեռ դործնականում նրանք ÷ո÷ոËվում են, մի այլ դեåքում «Հիմնական իդեան» դրողը ծայրաՀեղա ար ֆեւիչացնում է, ընդդծում կոնցեåւուալ դիծը, ծավալվում, դառնում ծայրաՀեղ: Գրողի նåաւակադրումը åայմանավորող ռեցեåւորները դառնում են ղդայուն ու ակւիվ, նրանց դործունեության ոլորւը ծավալվում է այն ասւիճան, որ սւուդող ռեցեåւորները ի վիճակի չեն լինում կանËել ռնկումը: Այս åաՀերին է, որ Հեղինակն ամ ողջությամ ենթարկվում է երնակայությանը, ամեն ինչի մեջ ÷նւրում է իր երնակայածը: Թումանյանը ճիչւ է նկաւել, ասելով, թե. «Երնակայությունը Ëենթ է, Համարձակ, երնակայությունը թռչող Պեդաս է, ղդույչ åիւի լինել, ոսկե սանձով åիւի åաՀել»9: Որåես օրենք, սւեղծադործելու ուն åաՀին, այն դեåքում, եր դրողի ոդնորությունը առաւ Հող է սւեղծում երնակայության Համար, դեղարվես8 Դ.Դեմիրճյան, Ակնարկ, վեå ն վարåեւություն, Երկերի ժողովածու, Հ. 8, Երեվան, 1957, էջ 501: Ն. Թումանյան, Հուչեր ու ղրույցներ, Երնան, 1969, էջ 193:

ւական չա÷անիչների ընւրության ողջ Համակարդը սւեղծադործողին թվում է կաւարյալ: Նրա մու ռացիոնալ-դաւողականը էմոցիոնալի Համեմաւությամ թույլ է: Այս է åաւճառը, որ դրողներից ոմանք նոր ավարւած երկը Համարում են լիարժեք: Բայց աՀա ժամանակ անց, եր նրանք նորից են անդրադառնում ւվյալ սւեղծադործությանը, ոչ միայն թերություններ են նկաւում, այլն առանձին դեåքերում Հրաժարվում են ւåադրելուց: «Ոդնորության ժամանակ այնåիսի Հիմարություններ են թËում,Հիչում է Շիրվանղադեն Րաֆֆու Ëոսքերը,- որ Հեւո կարդալով ինքդ էլ ամաչում ես»10: իսկաåես, իսաՀակյանը դիåուկ է նկաւել, թե սրւով, ղդացմունքով դրում են, մւքով, ւրամա անությամ ' մչակում: Բանականության ուժը սւեղծադործական երնակայության մչւարթուն կարդավորիչն է: Մեծ արվեսւադեւների մու որքան «անղուսå է» երնակայությունը, նույնքան անողոք է անականության ուժը: ԱՀա եր Ëոսում են դրողի, արվեսւադեւի սւեղծադործական ւառաåանքի մասին, այս «ւառաåանք» կոչվածը երնակայության անղուսå սլացքի անական սանձումից է նան: Սւեղծադործական երնակայության Համակառույցը ներկայացնող երեք կարնոր դործոններից մեկն էլ ենթադիւակցականն է: ՆաËաåես Հիչենք, որ ենթադիւակցականի åրո լեմը արվեսւի ÷իլիսո÷այության ու Հոդե անության մեջ ամենից չաւ արծարծված ն ի վերջո մեկ ընդՀանուր Հայւարարի չ երված åրո լեմ է: Ենթադիւակցականը սւեղծադործող, մւածող անՀաւի Համար մչւական դործոն է, ն մարդու նույնիսկ առօրյա դործունեության մեջ, ենթադիւակցականի առկայությունը չի ացառվում: Այսåես' մենակ մարդը ոչ մի կերå չի կարողանում աղաւվել ցրված ու անկաå, իմասւավոր ու անիմասւ, ւրամադրությանը Հարակից ու Հեռու մւքերից: Մւածողության այս ցրիվ վարիացիաները ամ ողջությամ ենթադիւակցական են: Միննույն առը, Հասկացությունը, իրը, դեåքը ն այլն, մարդու երնակայության մեջ åայմանավորում են աղմաթիվ ղուդորդություններ, անկաË իր ցանկությունից, ընկնում է երնակայության եւնից ու մւքով դնում դեåի անորոչ Հեռուները: «Մւքի եւնից ընկնելու» ժողովրդի մեջ ւարածված Հասկացությունը արդեն ինքնին որåես երնույթ ենթադիւակցական է: Մւացրման

Շիրվանղադե, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 8, Երնան, 1961, էջ 201:

երնույթը ունի նան իմասւավորված որակ: Ասենք' «Մասիս» առը կարող է ւալ ա, , դ, դ, ե… ն այլ ղուդորդություններ, որոնք անմիջականորեն åայմանավորված են մեր նաËկինում ունեցած åաւկերացումների Հեւ: Սա Հասկանալի է: Բայց աՀա անՀասկանալի է մնում, թե դրողից անկաË (ն ընդՀանրաåես մարդուց) ինչåե՞ս են առաջանում ասենք' աե, դդ, ե ն այլ ղուդորդությունները ու սրանցով åայմանավորված աղմաթիվ ղուդաՀեռներ: Ընդ որում' այս ենթադիւակցական վարիացիաների Ëաչողումները դրողին, մւածողին Հանդեցնում են Հայւնության: Ենթադիւակցական այս Հայւնությունը Ëորաåես Հեւաքրքրել է արվեսւադեւներին, դիւնականներին, որոնցից յուրաքանչյուրը յուրովի է ըմ ռնել ու ացաւրել այն: 1111 դարի Հայ անասւեղծը' կոսւանւին Երղնկացին, երնույթը Համարել է «չնորՀքն ի Հոդւոյն»: «Ոմանք չարաËօսեն ղինէն վասն նաËանձու, թե որåէ՞ս ԽՍՍի սա այսåիսի ան, ղի վարդաåեւի չէ աչակերւել: Զի այլ է աչակերւելն ն այլ է չնորՀքն ի Հոդւոյն…»:

ºÕ¨ Û³ÝϳñͳÏÇ

ÆÝÓ μ³Ý ÊûëÇɪ áí áõ½»Ý³Û, ²ÛÝå»ë, áñ »ë Ç ÛÇÙ ÊûëÇó ß³ñ»ÉÁÝ ½³ñÙ³ó³Û. êÇñáí áõ Ù»Í Ûáõëáí ºë ³Ûë μ³ÝÇë Ç ÷áñÓ ÙÁï³Û, ¼Ñá·Çë ÷áË³Ý ïÁõÇ ¨ ³å³ »ë ³ÛÝ Ñá·áÛÝ Ñ³ë³Û:

Այս Հայւնությունը Թումանյանի Համար էլ ուչադրավ ու ËորՀրդավոր երնույթ է եղել: «Նա կայծակի թռիչք ունի' վայրկենաåես լուսավորում է, Հրա Ëի ուժ' կաւաղի կերåով ժայթքում է»11: Որ11 Ն. Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, 1968, էջ 224: Բալղակը մի առիթով նկաւել է. «Մւքերը առանց ինձ Հարցնելու թա÷վում են սրւիս ու ուղեղիս մեջ: կամակորության ու քմաՀաճույքի առումով ոչ մի կուրւիղանուՀու չի կարելի Համեմաւել արվեսւադեւի այս Հոդեվիճակի Հեւ: Հենց որ նա աËւի åես Հայւնվում է, Հարկավոր է ռնել նրա մաղերից (Եճëü3ճê, Շîá. ՇîՎ., ո. 20, Խ., 1960, Շոք. 253). «Լավ սյուժեն այն է, ինչ Հայւնվում է ամ ողջական ու անսåասելի ձնով,- 1857 թվականին Փրեյդին դրած նամակում նկաւել է Փլո երը: - Դա մայր միւքն է, որից ն

åես օրենք մեծ արվեսւադեւների մու երնույթների դեղարվեսւական վերացարկման åաՀը կաւարվում է չաւ արադ, մի ակնթարթում այն Համընկնում է երնակայությանը' դառնում է մի ներքին անւեսանելի իռացիոնալ åաՀ: Արվեսւում ն դրականության åարադայում ենթադիւակցականի ներկայությունը Հասւաւող աղմաթիվ ÷ասւեր են դրանցվել Հայ, արնմւաեվրոåական ն ռուս արվեսւադեւների սւեղծադործական մւածողության մեջ: Սա, այսåես կոչված, մաքուր ուղեղային աչËաւանք է, որի ղորությունը, առավել նս ուսումնասիրությունը, մեղանում դժ աËւա ար մերժվել էր 30-ական թվականներին: ԱՀա ինչ է դրել այս առիթով Զարենցն իր օրադրերում. «Գրողը կոււակում է իր դանձը ոչ թե դիւակցորեն, այլ միանդամայն «ենթադիւակցորեն» ն այս է աՀա սւեղծադործության դաղւնիքը»12: ԾայրաՀեղ է, իսկ այդ ծայրաՀեղությունը դալիս է 30-ական թվականներին երնույթը մերժելու, ժËւելու ÷ասւից: Այնուամենայնիվ, ÷ասւերի ու ւåավորությունների մի ղդալի մասը կոււակվում է դրողի ցանկությունից անկաË: Ընդ որում' ասւենիկ լիցք ունեցող ւåավորությունից Ëուսա÷ելու ժամանակ ճիչւ Հակառակն է լինում' ւՀաճը ւåավորվում է մեկընդմիչւ: Ուղեղը մչւաåես դրանցում է ÷ասւեր' ամենակարնորից մինչն անկարնորը: Սրանք ժամանակի ընթացքում մոռացության են ւրվում, այց աՀա մւքի աղմամարդ Հոդե անական Ëաչուղիներում ղուդադիåումը արթնացնում է սրանց ու սւեղծված Հանդամանքի åայմաններում չչմեցուցիչ արադությամ դործում է միւքը, նվաճում դեղարվեսւական åաւկերը: Եվ այս Հաւկաåես ւեղի է ունենում այն ժամանակ, եր դրողը նաËաåես մւովին մչակում է իր Հեռավոր, այսåես կոչված, «Հեռանկարային ծրադիրը» ու անցնում ւåավորությունների դրանցմանը:

ծնվում են մյուսները»: «Ես աղաւ չեմ սյուժեներ ընւրելու մեջ, նրանք իրենք են Հայւնվում¦ (Փëîáåք ÃþՇոճ8, Շîáքճíսå ՇîՎսíåíսմ, ո. 5 (ոսՇüոճ), Խ., 1956, Շոք. 213):

«Ես կարծում եմ այն, ինչ Հանճարը արարում է որåես Հանճարեղություն, կաւարվում է ենթադիւակցա ար»: (øոå, Շîá. Շî1., ո. XIII, Խ., 1935, Շոք. 261): Ե. Զարենց, Հ. 6, Երնան, 1967, էջ 483:

Բոլորովին չւեսնելով էմոցիայի ն ենթադիւակցականի դերը սւեղծադործական երնակայության մեջ, այնուամենայնիվ, առաջնային դերը Հաւկացվում է ռեալ իրականության նկաւմամ արվեսւադեւի ունեցած իմացական վերա երմունքին: Այս չա÷անիչով էլ աՀա սւեղծադործական երնակայությունը ւալիս է որակական ւարաւեսակներ, որոնք Ëսւադույնս åայմանավորված են ժամանակաչրջանի åաւկերացումներով, դրողի սւեղծադործական մեթոդով, աչËարՀայացքով ու անձնական Հակումներով: Öիչւ է նկաւել ուլղարացի դրականադեւ ՄիËայիլ Առնաուդովը. «Երնակայության ձները ւար երվում են իրարից դլËավորաåես նրանով, թե ինչ մասնակցություն է ունենում դրողի քննադաւական միւքը ւեսական ÷ասւերի ընւրության ն նրանց դեղարվեսւական վերացարկման ժամանակ, ու նան նրանով, թե դեղարվեսւական երկում որքանով են ՀամաåաւասËանում իրար ռեալ աåրումներն ու իրադրությունները Հեղինակի մւքում ծադած åաւկերներին»13: ԱՀա այս Հայեցակեւով էլ մենք կ÷որձենք ուսումնասիրել Հեքիաթային14 ու միսւիկական երնակայության որակական ւար երությունները: Սովորա ար Հեքիաթային երնակայությունը Համարում են սւեղծադործական երնակայության «ցածրադույն ասւիճանը»: Մենք սËալված կլինենք, անչուչւ, եթե «ցածրադույն ասւիճան» ձնակերåումը ընկալենք իր ուղղակի իմասւով: Հարցի ճչմարիւ կողմնորոչմանը օդնում է երնակայության այս որակի մոդելավորումը: Ուչադրություն դարձնենք Հեքիաթային երնակայության ռացիոնալ-ւրամա անական ն էմոցիոնալ-դեղադիւական մոդելների վրա: Ըսւ էության «ցածրադույն» ձնակերåումը վերա երում է քննության դրված երնակայության ռացիոնալ-ւրամա անական մոդելին: կառույցային աժանումը մեր կողմից կաւարվում է Հենց այս Հանդամանքը ցույց ւալու Համար:

Խսõճսë Ճքíճóցî8, ԱՇսõîëîãսÿ ëսոåքճոóքíîãî ո8îքՎåՇո8ճ, Խ., 1970, Շոք.

223.

«Հեքիաթային երնակայություն» Հասկացությունը ւարածվում է նան առասåելների ու լեդենդների վրա:

ԸնդՀանրաåես երնակայության åաւկերի կանոնավորվածությունը åայմանավորված է ռացիոնալի ն էմոցիոնալի ÷ոËՀամաձայնությամ : Տար երակվող այս երկու մոդելներն էլ ունեն իրենց առանձնակի ֆունկցիոնալ նչանակությունը: Այսինքն' թե ռացիոնալւրամա անականի Ëնդիրն է կանոնավորել ու չա÷ի մեջ դնել էմոցիայից եկող երնակայության անղուսå թռիչքը: Դ. Դեմիրճյանը լավ է նկաւել. «Դաւողությունը, ÷իլիսո÷այությունը սառեցնում է էմոցիան»15: իր Հերթին էմոցիոնալը «դեղարվեսւականացնում է» åաւկերի Հույժ ռացիոնալիսւական դոյաձները, որոնք առանց վերջինիս ինքնին դեղարվեսւական ÷ասւեր չեն կարող դառնալ: Այս ÷ոËադարձ ինքնաåայմանավորվածությանը ժամանակի ուչադրություն է դարձրել Փրանսիայի ÷իլիսո÷ա-դեղադեւ Ռի ոն: «Սւեղծադործական երնակայության Համար,- նկաւել է նա,- կարդավորող չա÷անիչը Համարվում է մարդու ներաչËարՀը, ներաչËարՀն այսւեղ դերակչռող է իրականության նկաւմամ : Բայց իմացության կարդավորիչը, այնուամենայնիվ, արւաքին աչËարՀն է, այս դեåքում էլ իրականությունն է դերակչռողը ներաչËարՀի նկաւմամ »16: Հեքիաթային երնակայությունը մյուս ձներից ւար երվում է նրանով, որ սրանում ËաËւված է Հիչյալ երկու չա÷անիչների Համամասնական Հարա երակցությունը: Որåես օրենք Հեքիաթային երնակայության մեջ էմոցիոնալը դերակչռում է ռացիոնալին17: Մենք Հաւկաåես ուղում ենք ուչադրություն դարձնել այս Հարցի վրա ն ցույց ւալ åաւմական åաւճառա անվածությունը: Հնադույն չրջանի մարդն ի վիճակի չլինելով թա÷անցել չրջաåաւող իրականության առկա երնույթների åաւճառական կաåերի մեջ, ամեն ինչ վերադրում է ËորՀրդավոր ուժին, Հավաւում էր ոդիների դոյությանը, նրա երնակայության մեջ չարունակա ար ծնվում էին ամենակարող արարածներ, ամեն մի Հանդիåած ան ացաւրելի երնույթը վերածվում էր ւուեմի ու ճանաչվում որåես ացարձակ ուժ: Ընդ որում, ուժի ացարձակության ու ËորՀրդավորության Հարցը եր եք քննության դնելու, åարղելու Ëնդիր չէր դառնում, սոցիալա15

Դ. Դեմիրճյան, Հ. 8, Երնան, 1957, էջ 598:

քսáî, Օոûո սՇՇëåցî8ճíսÿ ո8îքՎåՇêîãî 8îîáքճշåíսÿ, ՇԱá, 1912, Շոք. 8.

Հեքիաթային երնակայության մեջ ռացիոնալի ն էմոցիոնալի ÷ոËՀարա երության Հարցին անդրադարձել է ի. Փ. կեսսեդին իր “Օո ոսôճ ê ëîãîՇó” աչËաւության մեջ: «Առասåելի մեջ,- նկաւում է կեսսեդին,- ղդացումը դերիչËում է ինւելեկւին, էմոցիան' մւքին, կամային աåրումները' իմացությանը»: (Տե՛ս Հիչյալ աչËաւությունը, էջ 45):

կան կոլեկւիվի կողմից դա մեկընդմիչւ ընդունվում էր որåես ւաու: իսկ ւա ուի ËաËւումը մաՀ էր, կամ լավադույն դեåքում' Հակաւա ու18: ԽաËւողը անջաւվում էր սոցիալական կոլեկւիվից ն դառնում չարության կրող: Ըսւ Լնի-Բրյուլի' «կոլեկւիվ åաւկերացումը նաËամարդկանց ըմ ռնումների մեջ դրավում էր առաջնակարդ ւեղ»19: Պաւմականորեն մարդը մինչն քաղաքակրթության առաջին ÷ուլը ուք դնելը դերաղանցաåես աåրել է երնակայությամ , դրանից այն կողմ նա չի դնացել: Այդ են վկայում Հնադույն չրջանի մեջ դրավոր Հուչարձանները: «Ամեն մի դիցա անություն,նկաւել է Մարքսը,- նության ուժերի ՀաղթաՀարում, նվաճում ու ձնավորում է երնակայության մեջ ու երնակայության օդնությամ . Հեւնա ար դիցա անությունն անՀեւանում է Հենց որ մարդն իրաåես ւիրաåեւում է նության ուժերին»20: Հարցը չոչա÷ելի դարձնելու Համար երենք Հայ մարդու դիցա անական մւածողությունն ու երնակայությունը Ëւացնող մի օրինակ' ՎաՀադն ասւծո ծննդյան նկարադրությունը, որ մեղ է Հասել Խորենացու åաւմության միջոցով: ºñÏÝ¿ñ »ñÏÇÝ, »ñÏÝ¿ñ »ñÏÇñ, ºñÏÝ¿ñ ¨ ÍáíÝ ÍÇñ³ÝÇ. ºñÏÝ'Ç ÍáíáõÝ áõÝ¿ñ ¨ ½Ï³ñÙñÇÏÝ »Õ»·ÝÇÏ. Àݹ »Õ»·³Ý ÷áÕ ÍáõË »É³Ý¿ñ Àݹ »Õ»·³Ý ÷áÕ μáó »É³Ý¿ñ, ºõ Ç μáóáÛÝ í³½¿ñ ˳ñï»³ß å³ï³Ý»ÏÇÏ. ܳ Ñáõñ Ñ»ñ áõÝ¿ñ, ²å³ ÿ μáó áõÝ¿ñ Ùûñáõë, ºõ ³ãÏáõÝùÝ ¿ÇÝ ³ñ»·³ÏáõÝù:

Այսւեղ, ինչåես դժվար չէ նկաւել, մւածողության մեջ դերակչռողը դիցա անական ւարրն է: Երնույթի իմացական Հիմքը ամ ողջությամ երնակայական է: Վիչաåաքաղ ՎաՀադն ասւվածը երկրային ու երկնային ËորՀրդավոր ուժերի ծնունդն է: Սա Հնադույն Հոդե անական ասåեկւով Հարցի առավել մանրամասն քննությանն անդրադարձել է Զիդմունդ Փրեյդը իր «Տուեմ ն ւա ու» աչËաւության մեջ:

Ëå8ս-Եքþëü, Աåք8îáûոíîå ոûաëåíսå, Խ., 1930, Շոք. 27.

«կ. Մարքսը ն Փ. Էնդելսը արվեսւի մասին», Երնան, 1963, էջ 161:

մարդու յուրաՀաւուկ մւածողության արդյունք է: ՎաՀադնի դերՀղոր ացարձակությունը անքննելի է. Հեւնա ար ն անժËւելի սոցիալական կոլեկւիվի կողմից: Հիմա, արդեն նորից, Հարց է առաջանում, ի՞նչ առումով է Հեքիաթային երնակայության այս Հոյակաå åաւկերը, որåես երնակայության որակ-Ëւացում, Համարվում «ցածրադույն»: իՀարկե, ռացիոնալ-դաւողականի åակասով, կամ ավելի ճիչւ' իսåառ ացակայությամ : Խորաåես դիւակցելով երնույթի åաւմականությունը' մենք այսօրվա արձունքից չա÷անիչ ենք դարձնում միայն անական օ յեկւիվությունը: Բայց աՀա որåես էմոցիոնալ-երնակայական åաւկեր, որåես դեղարվեսւայնության միավոր «ՎաՀադնի ծնունդը» արձրադույն դրսնորում է: Մարդկային Հուղական աåրումը որåես երնակայության ուժ չարունակում է մնալ դործունյա: Երնակայության åաւկերի որակական ÷ո÷ոËությունը մարդկային ղարդացման åաւմության ընթացքում åայմանավորվում է մւածողության ռացիոնալ որակով: Այս ռացիոնալդաւողականը ոչ միայն կարդավորում է էմոցիաների դրսնորման չա÷ը, այլն' նրանց åաւճառական ակունքները: Այնåես որ' ժամանակները դործ ունեն երնակայության åաւկերի միայն ռացիոնալ կողմի Հեւ, էմոցիոնալը չարունակում է åաՀել իր դոյությունը' անկաË դիւական նվաճումներից: Այդ է åաւճառը, որ մեր Հոյակաå առասåելները' «Հայկն ու Բելը», «Արա Գեղեցիկն ու Շամիրամը», «Արւաչես ու Արւավաղդ» ն այլն, այսօր էլ էսթեւիկական Հաճույք են åաւճառում' չնորՀիվ նրանց մեջ Ëւացված աåրումների: ՊաւաՀական չէ, որ Մարքսը Հունական դիցա անությունը Համարել է «Հունական արվեսւի ոչ միայն ղինանոցը, այլն' նրա Հողը»21: Հեքիաթային երնակայության կարնոր դործոններից մեկը (թերնս ամենակարնորը) մարդու Հալածականությունն է: Մարդը ւենչում է åոկվել կաչկանդող իրականությունից' դեåի երաղային, Հեքիաթային իդեալական աչËարՀը, որւեղ նրա դեղեցիկ ցանկությունները կարող են դրսնորվել իրենց ողջ լիարժեքությամ ու ավարւվածությամ : Այս երանելի իրականությունը ժողովուրդը երնակայությամ սւեղծում է իր ոլոր Հեքիաթներում, առասåելներում, էåոսներում:

«կ. Մարքսը ն Փ. Էնդելսը արվեսւի մասին», Երնան, էջ 1161

«Լեդենդները մի որնէ ժողովրդի լավի, աղնիվի, վեՀի, դեղեցիկ ցանկությունների իրականացումներ են,- դրել է իսաՀակյանը,մարդկային ւենչերը, ղդացումները առասåելների, լեդենդների մեջ են դւնում ավարարվածություն, վարձաւրություն»22: Ըսւ էության մարդկային դեղեցիկ իդեալների իրադործման ւենչը ն երաղային ձդւումները կաղմում են մարդասիրական արվեսւի ոլոր ուղղությունների Հիմնական դիծը: Հեքիաթայինը ոլոր մյուսներից ւար երվում է նրանով, որ իրադործման թե՛ ուղիները, թե՛ միջոցներն ու միջավայրը նրանում ռեալ, անական ուղիների միջոցների ու միջավայրի նկաւմամ ծայրաՀեղ Հակադրության մեջ են. այսւեղ ամեն ինչ ացարձակ է, Հրաչաåաւում, իրադործմամ ' անսåասելի, ավարւվածությամ ' իդեալական: Հեքիաթային երնակայության սկղ ունքային ելակեւն անսովոր իրաåայմաններում չարի åարւության ն արու Հաղթանակի åարւադիր ելակեւն է: Բաղձալի իդեալն իրադործող Հերոսը կռիվ է ւալիս չար ուժերի, նության մաՀա եր ւարերքի դեմ, ացում ժայռեղեն դռները, սåանում յոթ դլËանի դներին ու օձերին ն ի վերջո նվաճում աննվաճելին: Ընդ որում' Հերոսը Ëաթարված իրականության ներդաչնակ լուծմանը Հասնում է Հաւուցման ն ÷ոËՀաւուցման սկղ ունքով: Նա ուժում է վիրավոր առյուծին, կամ թռչունին, դալարեցնում չորացած ծառը, կենդանություն ւալիս ա÷ նեւված չնչաՀեղձ լինող ձկանը ն այլն, որոնք ÷ոËադարձա ար, յուրաքանչյուրն իր ուժերի ու Հնարավորությունների ներածին չա÷ օդնում են դրական Հերոսին' նåաւակների իրադործման դժվարին Հանդամանքներում: Այս կայուն օրինաչա÷ությունը նկաւում ենք Հայկական Համարյա ոլոր Հեքիաթներում («Ծիւը», «ԶաËչաË թադավորը», «Ոսկու կարասը», «կռնաւ աղջիկը», «Հաղարան լ ուլը» ն այլն)23: Հեքիաթային երնակայության սւեղծադործական Հնարանքներից մեկն էլ այն է, որ այսւեղ սովորա ար նությունն ու միջավայրը չնչավորվում են: Այս, եթե կարելի է ասել, Հեքիաթային երնակա22

«Խւացումներ», ԳԹ, 1960, N 44, ւես նան' ԳԹ, 1967, N 44, «Անւիå էջեր» (Հրաåարակումները Ա աս իսաՀակյանինն են): Բերվող վերնադրերը Թումանյանի վերամչակումներն են: Ժողովրդականի մեջ Հանդես են դալիս ւար եր վերնադրերով: «Ծիւը» - (Ծւի ուի ÷ուչ, կորսված աղջիկը) «ԶաËչաË թադավորը» նույնն է, ինչåես նան «Ոսկու կարասը», «Հաղարան լ ուլը», «կռնաւ աղջիկը» - (ՆաՀաåեւանց աղջիկը, Հարսներն ու ւալը):

յության åոեւիկական Հնարանքը օդւադործել են մեր դասականներից չաւերը, Հաւկաåես' Թումանյանը (այս մասին կËոսվի առանձին): Բնության չնչավորումը սւեղծում է մի արւակարդ ËորՀրդավորություն: Հերոսի դործունեությունը մչւաåես ենթարկված է ամենաւես չրջաåաւող նության քննական վերա երմունքին: Հերոսի դործունեությանը Հեւնում, Հերոսին քննում, ÷որձում, կչւամում են. ծառը, ծաղիկը, քարը, ջուրը ու այսåես ամեն ինչ, ամեն առիթով ն ւար եր Հանդամանքներում: կենդանացած առարկայական աչËարՀը Հերոսի դործունեության նկաւմամ ցույց է ւալիս որոչակի վերա երմունք ու այս վերա երմունքով է åայմանավորվում նրա ցանկությունների իրադործման Հաջողությունն ու անՀաջողությունը: Բնությունը Հերոսի Համար դառնում է սրւակից ու արի ËորՀրդաւու կամ էլ' աՀավոր թչնամի: Եվ Հերոսը åարւավոր է ՀաղթաՀարել այս ոլոր դժվարությունները: Թումանյանի մչակած «Հաղարան լ ուլի» մեջ այս օրինաչա÷ությունը Հսւակորեն երնում է: Հաղարան լ ուլը ձեռք երելու Համար, ինչåես Հայւնում է իմասւուն ծերունին, Հերոսը åիւի անցնի դժվարին ÷որձությունների միջով. Ö³Ù÷»Ý ÙÇÝ ¿, ó³íÁ ѳ½³ñ, - ѳ½³ñ ï»ë³Ï ï³é³å³Ýù ´éÝ³Í »Ý ³ÛÝ ¹Åí³ñ ׳Ù÷»Ý áõ Ù³ßáõÙ »Ý ³Ù»Ý ÏÛ³Ýù: ê³ñ»ñ Ï³Ý ¿Ý ׳Ù÷»Ý ϳå³Í, ÃéãáõÝÁ ãÇ ³Ýó Ï»ÝáõÙ, Êáñ ³Ý¹áõݹݻñ, áñ ݳۻÉÇë, Ù³ñ¹áõ ³ãù ¿ 먳ÝáõÙ. Ðáõñ ³Ý³å³ï, áñ ³ÝóÝ»Éáõó ³ÙμáÕç ÏÛ³ÝùÁ¹ ãÇ Ñ»ñÇù. ²Ù»Ý ù³ÛÉáõÙ ¹¨ áõ Ññß»ç, ³Ù»Ý ÏáÕÙÇó ÷áÃáñÇÏ„24

Հեքիաթներում չարը Հերոսի դործունեությունը կարող է կանËել ոչ միայն դժվարություններ աղերսելով, այլն' դայթակղեցուցիչ Հրաåուրանքներով: Այդ դեåքում Հերոսը չåիւի չլանա Հրաåուրանքներով, եդեմական ծաղիկներով ու չքնաղ աղջիկներով, ոսկու ու մար24

Մենք Հաւուկ նåաւակով ենք ընւրել Թումանյանի «Հաղարան լ ուլը» Հեքիաթի մչակումը: Հեքիաթի մչակումը ավարւված չէ: Սակայն դա չի Ëանդարում նրա ֆրադմենւային մչակումների մեջ ւեսնելու այն Հոյակաå ներդաչնակությունը, որ կա Հեղինակային երնակայության ն Հայ ժողովրդական Հեքիաթի օրինաչա÷ական Համակառույցի միջն:

դարիւների դանձերով: Ընդ որում, չարը վրա է Հասնում անսåասելի ու Ëաթարում այն, ինչ ամենից ներդաչնակն է: Այդ անսåասելի Ëաթարմունքը Հավասարակչռվում է նույնքան անսåասելի իմասւուն ու վերջինիս կռաՀումներն իրադործող Հերոսի Հայւնությամ : Հեքիաթներում Հուրանի արքայի մչւադալար ու դրաËւային այդին միանդամից չորացել էր: Եվ աՀա այս ծանր ւåավորությունների ւակ էր, եր ØÇïù ¿ñ ³ÝáõÙ ï³ñ³Ïáõë³Í ¹Åμ³Ëï ³ñù³Ý Ðáõñ³ÝÇ, гÝϳñÍ Ï³Ý·Ý»ó Çñ ³é³çÇÝ ÙÇ ³ÝͳÝáà ͻñáõÝÇ„

Հենց այս ծերունին էլ առաջարկում է ÷նւրել Հաղարան լ ուլը, որի կարուով է åայմանավորված եդեմական այդու ամայացումը: Խնդրի իրադործողը åարւավոր է ËորամուË լինել, åարղել Ëաթարման åաւճառը, դւնել այն, ինչ իր ւեղում չէ ու վերադարձնել: Հեքիաթային երնակայության կայուն օրինաչա÷ություններից մեկն էլ այն է, որ նրանցում ծավալվող դեåքերը, դործող Հերոսները չունեն ո՛չ åաւմական ն ո՛չ էլ ւարածական ու ժամանակային կոնկրեւություն: ՀաճաË Հերոսներն իրենց անուններն էլ չունեն' դրանք երեք եղ այր են, երեք քույր են, կամ թադավոր: Հենց Հեքիաթների «լինում է, չի լինում» սկսվածքը Ëոսում է այն մասին, որ նկարադրվող իրադրությունը դուրս է ժամանակից ու ւարածությունից, այն կոնկրեւ åաւմական իրադրություն չէ: Դրա Համար էլ Հեքիաթները Հայրենիք չունեն, «ւիեղերաւարած» են ու թա÷առական: Ամեն մի ժողովուրդ յուրովի է օդւադործում ու իմասւավորում այդ թա÷առական սյուժեները: Հեքիաթը Համամարդկային երաղանք է, «երաղաւիå երաղանք»: Արվեսւի Հոդե անները իրավացիորեն ՀաճաË են Հեքիաթները Համեմաւում երաղների Հեւ: Հեքիաթում էլ, ինչåես երաղում, իրականությունը Ëիսւ անսովոր է. իրերն ու երնույթները, դեåքերն ու դեմքերը Հառնում են անսովոր կոմ ինացիաներով: Հեքիաթում էլ, ինչåես երաղում, մարդը կարող է Հարություն առնել, Ëոսել, կենդանու վերջույթներով մարդ դառնալ ու ւարօրինակ չթվալ: Հեքիաթում դեղարվեսւական åայմանականությունը որքան ծայրաՀեղ, նույնքան Համողող է ու Համակերåող: Սակայն, ի ւարերություն երաղի, Հեքիաթը իր Համակառույցի åլասւիկայով,

դեåքերի ղարդացման ւրամա անությամ ունի կոնկրեւ ու նåաւակասլաց ավարւ: Առնաուդովը միանդամայն իրավացի է, եր ասում է. «Հեքիաթը Համարվում է երնակայության ծրադրավորված աչËաւանքի åւուղը»25: Նչենք Հեքիաթային երնակայությանը նորոչ մի կայուն օրինաչա÷ություն նս: Դա թվային արժեքների դրուեսկային մեծությունն է: 7, 40, 700, 900, 1000 ն այլն: Ընդ որում, ւար եր ժողովուրդներ չա÷երի ւար եր կայունություն ունեն: Բրիսւոնյա ժողովուրդների մու այս կայունությունը ացաւրվում է ասւվածաչնչային թվերի օդւադործմամ ' 7, 40 ն այլն: Հարկ է նկաւել, սակայն, որ Հեքիաթային երնակայությունը ինքնին' դեղարվեսւի åաւմության մեջ իր ֆունկցիան ավարւած երնույթ չէ: Հակառակ նրա ւրամա անական վաËճանի ոլոր կռաՀումներին, ժամանակակից արվեսւներն ու դրականությունը առաւորեն օդւվում են Հեքիաթային, դիցա անական երնակայության åոեւիկական Հնարանքներից' դրանք Հարմարեցնելով ժամանակակից սյուժեներին ու դաղա÷արական ւենդենցներին: Գեղարվեսւական դրականության մեջ դրա լավադույն օրինակը Զեյմս Զոյսի «Ուլիսն» է, Ժան-Պոլ Սարւրի «Öանճերը», Ալ եր Բամյուի «Սն Սրիֆեյը»: կերåարվեսւում Հայւնի են Ժորժա Րուոն, Պա լո Պիկասոն, Սիկեյրոսը: Հեքիաթային երնակայության åոեւիկական Հնարանքները այս արվեսւադեւներին Հնարավորություն են ւվել åոկվել կյանքի ÷ասւադրություններից ու ծավալվել արդիական åաՀանջմունքների աղաւ լուծման մեջ: Սա, ի դեå, արնմւյան åրիմիւիվիսւների ամենաընդունված ելակեւն է: Գրական Հնարանքի այս ձնը ոլորովին էլ ինքնանåաւակ չէ, այլաåես նա կարող էր դառնալ «ժամանակակից արվեսւի åաՀանջներից դուրս մի սËեմա»: Այս ւիåի երկեր սւեղծելիս Հեղինակները նաË ն առաջ նկաւի են ունենում ժամանակակից ընթերցողի ակւիվ ընկալողականությունը, նրա ինւելեկւուալ åաւրասւականությունը: Մուեցման այս եղանակը սւեղծադործական երնակայության ծավալմանը լայն Հնարավորություն է ւալիս: Նմանօրինակ լուծումները իրենց լիարժեք արւաՀայւությունն են դւել Հաւկաåես Զոն Աåդայկի «կենւավրոսում»:

Խ. Ճքíճóցî8, ԱՇսõîëîãսÿ ëսոåքճոóքíîãî ո8îքՎåՇո8ճ, Խ., 1970, Շոք.229:

Մյուս ւեսակը միսւիկական երնակայությունն է, որը մչւաåես արժանացել է էսթեւ-Հոդե անների ուչադրությանը, սակայն, որåես ուսումնասիրության առանձին Ëնդիր, դիւարկվել է Հարւմանի ն աåա Հաւկաåես' Ռի ոյի կողմից: Նչենք, սակայն, որ ինչåես Հարւմանը, Ռի ոն, այնåես էլ Նիցչեն, Լնի-Բրյուլը, Փրեյդը միսւիկական քննությունը ւվել են ընդՀանրաåես' չառանձնացնելով դրական-սւեղծադործական մոդելը: ԱՀա այս Հանդամանքից ելնելով էլ åիւի ÷որձենք մեր ուչադրությունը կենւրոնացնել սւեղծադործության Հոդե անության այս որակի դեղարվեսւական դրսնորումների վրա, չչրջանցելով նրա սոցիալ-åաւմական ակունքները: Հայւնի է, որ միջնադարը ինւենսիվ երնակայության դարաչրջան էր, դարաչրջան, եր մարդու Հոդե անության մեջ իչËում էր կրոնական åաչւամունքը, որը նրան ւանում էր դեåի մեկուսացում, կրոնական աåաւիա, ինքնավայելք: Այս åայմաններում անՀաւը ջանում էր åոկվել Հասարակական Հարա երությունների ակւիվ ոլորւից ու աåրել երնակայությամ սւեղծված ներաչËարՀով: Փեոդալական դարաչրջանին Հաւուկ սոցիալ-ւնւեսական մասնաւվածությունը օրինաչա÷որեն աղդել էր նան մարդկային Հոդե անության վրա: Փեոդալական ւների վարչա-ւերիւորիալ անջաւվածությունն ու ւնւեսության ÷ակ-նաւուրալ արւադրաեղանակը կւրականաåես կանËել էր Հասարակական Հարա երությունների ակւիվությունը: կառուցվում էին երդեր, մենասւաններ, ËորՀրդավոր դղյակներ: Բարայրերը դարձել էին Հոդնոր ճդնավորների նաËընւրելի նակաւեղին: Մարդու մչւական ընկերը չրջաåաւող նությունն էր, ծառն ու ծաղիկը, մեղուն ու թռչունը, որոնց նա չնչավորում էր ու «ընկերակցում», ակւիվ էր նրա ալեդորիկ մւածողությունը: Եվ որոչ առումով էլ այդ է åաւճառը, որ մեր միջնադարյան åոեղիան ն մանրանկարչությունը չաղաËված են նության չնչով: Ամենուրեք ծաղիկն է, Ëուն ու ծիլը, մեղուն ու սարյակը, արեդակն ու լույսի ճառադայթները: Եվ սրանում վերածննդի նչանները ւեսնելով, Հաչվի åիւի նսւել նան սւեղծված իրավիճակի Հոդե անության Հեւ: Անչուչւ,

սËալ կլինի չրջանցել Հայ միջնադարյան մարդու Հոդե անության մեջ ւեղի ունեցող աչËարՀականացման åրոցեսը, որն ուղղակիորեն կաåվում է Հայ Բադրաւունյաց ն կիլիկիայի Ռու ինյան åեւությունների սւեղծման Հեւ (10-14-րդ դդ.): Հայ ժողովրդի Համար աղդային-քաղաքական մեծ նչանակություն ունեցող այս լուրջ իրադարձությունները ավելի Ëթանեցին դարաչրջանների նորացման Հեւ կաåված' մարդու Հոդե անության արադ վերակառուցմանը: իսկ վերակառուցման արդյունքը եղավ այն, որ միջնադարյան մարդը ընկավ Ëորը Հոդե անական ճդնաժամի մեջ: Նրա մւածողության մեջ ընդդծվեց ու առավել սրվեց մի կողմից աչËարՀիկ, մյուս կողմից Հոդնոր ձդւման անËուսա÷ելի ու միննույն ժամանակ անկողմնորոչելի երկընւրանքը: Այս Հոդեվիճակը մեր åոեղիայում դրսնորվել է Հոդու ն մարմնի Հակադրման եղանակով: Ðá·Çë ¿ ËÇëï Ñûųñ ´³ÝÇó ÇÙ³ëïÝáó ÉÁë»É. سñÙÇÝë ¿ Ñ»ßï³ë¿ñ, ¼Ç ³ß˳ñÑ¿ë ¿ ÇÝù ÍÁÝ»É, Æ Û»ñÏáõùÇë ÙÇçÇÝ ÙáÙ »Ùª Ç Ù¿ç ÑÁñáÛÝ í³é»É, ²ÝÑÇÙÝ áõ ³Ýѳëï³ïª »Ù ³ÝѳݷÇëï Ç ßáõñç »Ï»É:

կոսւանդին Երղնկացի

Հոդու ն մարմնի Հակասությամ åայմանավորված այս անկողմնորոչ ու երերուն Հոդե անությունը նսւած է եղել մեր միջնադարյան Համարյա ոլոր ւաղերդուների էության մեջ: Այն Հասնում է անդամ միջնադարի վերջին ւաղերդուին' Սայաթ-Նովային: » íáõñ Ñá·áõ¹ ϳÙùÝ Çë ³ÝáõÙ, Ù³ñÙÇÝÁ¹ μ»¹³Ù³Õ ¿ ÁÉáõÙ, ìá±õñ Ù» ¹³ñ¹ÇÝ Ïáõ ¹Çٳݳë, ¹áõÝ çÁñ³ï³ñ ê³Û³Ã-Üáí³:

Երկվության Հոդե անությունը, որ մարդու մեջ դրսնորվող ամենասուր Հոդեվիճակն է ն որը վերջինիս կարող է Հասցնել անՀավասարակչռության, ացաւրվում է նրա երնակայության Հիվանդադին լարումով: Այս վիճակում մարդու անմիջական Ëնդիրն է դառնում

դւնել ËորՀրդավոր ուժն ու ացարձակը: Ընդ որում' այս որոնման եղանակը վեր ալ-ւրամա անականը չէ, այլ ացարձակը միանդամից նվաճելու ւենչը: Սակայն' միսւիկականը միչւ չէ, որ åիւի կաåել ղոււ կրոնական Հավաւքի Հեւ: Միսւիկական Հոդեվիճակ կարող է աåրել ն այսօրվա մարդը' ոլորովին էլ չՀիչելով ասւծո դոյությունը: Ռի ոն նկաւել է. «Միսւիկական երնակայությունը չի սաՀմանա÷ակվում մւքի կրոնական ոլորւով, այց ինչåես ցույց է ւալիս åաւմությունը, այս ոլորւում (կրոնական) միսւիկական երնակայությունը Հասնում է իր լիարժեք ղարդացմանը»26: Միսւիկների մու մչւաåես դրվում է մարդ-ասւված ղուդաՀեռը: Բայց սա չի նչանակում, որ միսւիկի Հոդե անական ձդւման էությունը ինքնաËարաղանման, աåա' ինքնաՀասւաւման ճանաåարՀով, մարդու առ ասւված ունեցած ւենչն է: Միսւիկը երնույթների մեջ ենթադրում է իրականությունից վեր թաքնված ËորՀրդավորություններ, որոնք կարող են åարղվել, եթե ամ ողջ նվիրումով ձդւի թա÷անցել նրա էության մեջ: Սա ճանաչումի ւրամա անական ճանաåարՀն է, այց նåաւակի իրացումը, ինչåես նչեցինք, ռացիոնալ-ւրամա անականինը չէ, դրա Համար էլ նրանց մու աåրումի առային ամեն մի դրսնորում վերածվում է սիմվոլիկ åայմանականության: կրկնում ենք, նրանք միանդամից ւենչում են ացարձակին ու Հաչվի չեն նսւում երնույթների Համակառույցը ներկայացնող աղադրիչ օղակների կաåերի Հեւ, որ åաՀանջում է, իսկաåես, մւքի ռացիոնալ-ւրմա անական դրսնորում: Սրանց մու ղդացմունքի «ւրամա անությունն է», որն սւեղծում է անսովոր ղդայական åաւկերների արդ կոմ ինացիաներ: Ու այս åաւկերները նրանք ւալիս են լեղվական ինքնաւիå Հնարքներով, առերի ու առակաåակցությունների յուրօրինակ Համադրումով: Հարւմանը միանդամայն ճիչւ է այն կարծիքով, թե միսւիկներին Հաւուկ է մւաձների աղմաղանությունը ու լեղվական åաւկերավոր Ëւացումները, որոնք ՀաճաË դժվար է ընկալել: Սրանք չա÷ից դուրս «չարաչաՀում» են Համեմաւություններն ու մակդիրները, էåիւեւները, դիմում առա արդման ոլոր Հնարավոր եղանակներին, դործի դնում այլա անական ու åարա ոլ մւածո26

քսáî, Օոûո սՇՇëåցî8ճíսÿ ո8îքՎåՇêîãî 8îîáքճշåíսÿ, ՇԱá, 1901, Շոք. 151.

ղության ոլոր ձները: Եվ, որ ամենից առանձնաՀաւուկն է, ամեն ինչի մեջ անթիվ, անսաՀման առաւությունն է, մւածումների ւարերակային աղմաղանությունը, որոնք ինչ-որ ւեղ Հասցվում են Հիվանդադին ծայրաՀեղության: Հոդեվիճակների այսօրինակ աղմաղանությունը, ինչåես նան սրանով åայմանավորված դեղարվեսւական երնակայության կլասիկ դրսնորումը ւեսնում ենք Գրիդոր Նարեկացու սւեղծադործություններում: Հիչենք, որ Նարեկացու չրջանը Ëոր միսւիցիղմի չրջան էր: Եվ Համակող միսւիկ åաւկերացումների ամեն մի ÷ոքրիկ ճեղքվածքը կարող էր առաջացնել ինքնամ÷ո÷ ու կայունացված աչËարՀայացքային ÷լուղման վւանդ: Եվ դա այն åարղ åաւճառով, որ միսւիկականի մեջ Հայւնվող ամեն մի աչËարՀիկ չոչա÷ելի աåրում ավելի Համողիչ էր ու աղդու, քան այդչա÷ ÷այ÷այված լռակյացությունը, ինքնաËորասուղումն ու ինքնասնեռումը: Այնåես որ' Նարեկացու Մաւյանում այդ լռակյաց միսւիցիղմը չէ (միսւիկականը մարդը կրում է իր Հոդու մեջ' լռությամ ), այլ Ëաթարման վւանդի առջն կանդնած միսւիկական Հայացքների վերակայունացման ու մեկուսացման մոլեդին ւենդի Ëոսքը: Մարդու էության մեջ ներթա÷անցող մարմնական ու աչËարՀիկ վայելքների ձդւումը սկսել էր դերաղանցել Հոդու Հավաւքին: Մարդու åաւկերացումների աչËարՀիկացման åրոցեսը Նարեկացու նման մարդկանց Համար թվում էր ծայրաՀեղ անկանոնություն, քաոս ու անկարդություն: Այսւեղ åաւաՀական չենք ընդդծում «Նարեկացու նման մարդկանց» ձնակերåումը: Նարեկացուն մենք չåիւի սւիåողա ար աչËարՀիկացնենք, նա կաւարելաåես դեմ էր քրիսւոնեական Հավաւքի Ëաթարմանը: Դեմ էր այդ ւիåի վայելքներին' իր աչËարՀայացքով, իր Հոդով: իսկ նրա կողքին նենդավոր ղինվորը, անաչËույժ մչակը, կչւամ ված դåիրը, կամակոր մաւակարարը, մաւնող վաճառականը, ËարդաË դանձաåաՀը, անօրեն դիվանաåեւը, արւալուծ արքան, սիրադավ իչËանը ն ինքնադլուË ռամիկը իրենց ւվել էին դակթակղիչ վայելքներին: Այս ոլորը Հանդամանքներից Ëող դարաչրջանի մարդու ներքին նաղդով էր åայմանավորված: Սա նրանց մւավոր կարողությունների եղրաՀանդումը չէր, այլ դարաչրջանի նաղդը, որ կյանքի Համար åրակւիկ ն իմասւավոր նչանակություն էր ձեռք երել «դրսի մարդկանց» Համար ն նա ղարմանք ու ղայրույթ էր աåրում, որ ն վերաճեց ող երդության: Բանասւեղծը ÷որձում է ասւծո առջն մեղանչելու կրոնական կաւարսիսի ճանաåարՀով'

մարդուն Հասցնել ինքնակաւարելադործման, չա÷անիչ ունենալով «ամենամարդկային մարդուն»' ասւծուն: Ու դուրս է դալիս, որ անասւեղծը մեղք չունենալով («Եւ քանղի մաքուր դոլով ի վնասուց, ի ղայս Ëոսւովանութիւն դոչեցի…»), այսինքն' մաքուր լինելով Հանդերձ, դառնում է դարի ամենամեծ մեղսակիցը: Նա միսւիկին Հաւուկ ջղաձդությամ ասւծո առջն åարղում է իր մեղքերի դրուեսկային մեծությունը: Սա åարադոքս չէ սակայն, այլ օրինաչա÷ություն: Հանճարները դարաչրջանի մեղքերը «սե÷ականելով» ու աåա ժËւելով են Հասնում ճչմարւությունը որոնելու ու ացաՀայւելու Հնարավորությանը: Առաջին Հայացքից åարղ է թվում Նարեկացու «Մաւյանի» «սյուժեւային» կառուցվածքը: Մի կողմից դործած մեղքերի åարադոքսալ աճի նկարադրություն, մյուս կողմից այդ մեղքերը սե÷ական անձով աåաչËարՀելու մոլեդին ւենչ ն աåա' ասւված-չա÷անիչի ացարձակացման անËաËւելի ձդւման նկարադրություն: Սա միսւիկի Հոդե անության Համակառույցի սËեման ներկայացնող Հայւնի եռանկյունին է: Սակայն Նարեկացու երնակայության թռիչքը նրա աղմա արդ ու աղմաչղթա ղուդորդական մւածողության անսåասելի կոմ ինացիաների մեջ է: Եթե Ëոսում է մեղքերի մասին, աåա «մեղքերի ոլոր դեåքերի», եթե ինքնադաւ' աåա կործանիչ ու աղմաՀարված, թե ասւվածավաË, աåա' մեղայանքի Ëոսքերը ոլոր, քանղի «մեղան օրՀնյալ է, Հաւուած անի Հուսադրական սրւի»: Բանասւեղծի սւեղծադործական երնակայության արդությունը ոչ թե նրա ղուդորդական մւածողությունը կաղմող օղակների աղմաղանությունն է (սա åարղաåես կկոչվեր չա÷ի ղդացման կորուսւ), այլ Հոդեվիճակից Ëող Հանդամանքային կենւրոնի ւեղաչարժի, որ Հաւուկ է միսւիկների երնակայությանը: Նարեկացուն Հաջողվել է սåառել դարաչրջանի արձր մարդու Հոդե անության ոլոր Հնարավոր վիճակները, սրանց ւարադիրք Հոդե անական ղուդաՀեռները սւեղծելու եղանակով: Սա Նարեկացու «Մաւյանի» ամենաընդդծված օրինաչա÷ությունն է, նրա երնակայության այսåես կոչված åոեւիկական կայուն դիծը: Ու այս ոլորը աղմաղան դեղադիւական Հնարանքներով, արւաՀայւչական միջոցների անսաՀմանությամ , ÷ոËա երություններով ու Համեմաւություններով: Մւքի երանդը նականա ար åաՀանջում է արւաՀայւչաձների ու դեղարվեսւական åաւկերավորման աղ30

մաղանություն, որոնք Հեղեղի նման ւարածվում ու ծածկում են ամեն ինչ: իսկաåես, Մեծարենցը ճչմարիւ էր, եր ասում էր, թե' Նարեկացին դիւեր ծովաձայն Հնչեցնել առերը: Մենք, թերնս, ի վիճակի չենք åաւկերացնել Նարեկացու Հոդեկան լարվածությունը, նրա «Հոդեկան եռի» անկչռելի ծանրությունը: Մենք լսում ենք միայն նրա դերլարված Հոդու åարåման դղրդյունը, միսւիկ Հանճարի ÷իլիսո÷այական Հառաչքը: Սա մեկընդմիչւ անքակւելի ճանաչված Հոդնոր Համողմունքի ÷լուղման ող երդություն է: Նարեկացու Համար åարղվել է, որ երկրային կյանքի «ողորմելի» վայելքները իրավունք են նվաճել չա÷վելու ն նույնիսկ դերաղանցելու երկնային Համողմունքին: Նարեկացու սոցիալական արոյականության ւենչը սոսկ սոցիալական ներդաչնակություն սւեղծելու Համար չէ, այլ Հանուն Հոդնոր ներդաչնակության, որովՀեւն անասւեղծը իր Հոդու Ëորքում ղդում է, որ Հոդնորի, աåա ն մարդկային Հոդու ճեղվածքը առաջանում է կողմերի անՀամաåաւասËանությունից: Մենք ËաËւած կլինենք դարաչրջանի մարդու Հոդե անության åաւմականությունը, եթե սաՀմանա÷ակվենք նրա միայն սոցիալական կեցությամ åայմանավորված Հոդե անությամ : Այս դեåքում մենք Նարեկացուն Փրիկից չենք կարող ւար երել: 1 դարի մարդու մւածողության մեջ այն Համողմունքն է իչËել, որ մարդկային Հասարակության մեջ դործող արոյական նորմերը սաՀմանված են վերուսւ, իսկ վերուսւ ւրվածը անեղծելի է: Բրիսւոնեական արոյականության իդեալի անաղարւությունը ն ընդՀանրաåես ամեն մի ւնւեսաձնի արոյական, իդեական նորմերի ËաËւումը դրսնորվում է կոնկրեւ սոցիալական իրականության մեջ: Հասարակական կյանքում անկարդությունն ու քաոսը, անիչËանությունը սւեղծում է իդեալի ÷լուղում: Հանճարները ւառաåանքով են նվաճում ճչմարիւ դեղադիւական իդեալը: կաւարյալի սւեղծման ուն åաՀին նրանք ՀաճաË են ընկնում ջղային վիճակների մեջ, դա åաթոլոդիա չէ, այլ սւեղծադործական ւառաåանք: Ու թվում է, թե Նարեկացին իր Հոյակաå «Մաւյանը» կերւել է էքսւաղային երնակայության մեջ, «անջաւված» իրական աչËարՀից, «մարմնական ն Հոդեկան երկրաքաչ Հուղումներով» (Նարեկացի): Եվ այս Հուղումներն ու աåրումները այնåիսի լարվածության է Հասցվել, որ անասւեղծը սւիåված է եղել Ëոսւովանել. «Ցնդեցի ես Ëելադարության մրրիկով»:

7 7 7 Տար եր են դրողների դիրքորոչումները դեåի սւեղծադործական երնակայությունը: Ուչադրություն դարձնենք թեկուղ այս երկու կարծիքների վրա: «Ես արվեսւում ընդունում եմ միայն իրականությունն ու անՀաւականությունը ն դրա Համար էլ չեմ սիրում ո՛չ եդիåւացիներին, ո՛չ Հույներին ն ո՛չ էլ ընդՀանրաåես ասկեւ արվեսւադեւներին»27: Այս կարծիքն է Հայւնել Զոլան իր արվեսւակից ընկերների չրջանում, եր Ëոսակցություն է ացվել սւեղծադործական երնակայության չուրջը: իսկ Litt/Շ ԹՇviՇw ամսադրի Ëմ ադիր, անասւեղծ Մարդարեթ Անդերսենը Հակառակ կարծիքին է. §Æ٠ϳï³ÕÇ ÃßݳÙÇÝ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿. ºñ»ëáõÝ ï³ñÇ ß³ñáõÝ³Ï »ë ÏéíáõÙ »Ù Ýñ³ ¹»Ù¦:

կարելի է երել միջին' երրորդ կարծիքը, ինչåես նան ուրիչ կարծիքներ, որոնք ո՛չ միջինն են ն ո՛չ էլ ծայրաՀեղը: Սակայն Ëնդրի åարղա անումը ոլորովին էլ չի Ëում դրողի' իրականի ն ոչ իրականի նկաւմամ ունեցած վերա երմունքից: Խնդիրն այսւեղ ծանրանում է դրողի սւեղծադործական երնակայության ղուդորդական կառույցի վրա: Զոլան իր դործերին դիւական չնչավորում ւալու Համար դիւակցա ար «Ëուսա÷ել է» սւեղծադործական երնակայությունից28: Բայց աՀա Զոլայի օրինակով դժվար չէ կռաՀել, որ կենսական երնույթների նåաւակադիր առանձնացումը ու դեղարվեսւական յուրօրինակ Համադրումը արդեն իսկ սւեղծադործական երնակայություն է: Այսինքն' åարղվում է այն, որ սւեղծադործելու ընթացքում

Ճքոճí Ëճíó, 3ցքճ8Շո8óմ, Ýոսëü 3îëÿ, Խ., 1966, Շոք. 3.

Զոլան իր կոնցեåցիան Հիմնավորելու Համար Ëորաåես ուսումնասիրել է դարվինիղմը, Հաւկաåես Դարվինի «Տեսակների ծադումը»: Աåա մչւաåես ձեռքի ւակ ունեցել է Լեւուրնոյի «կրքերի Հոդե անությունը», Լյուկի «Տրակւաւ ժառանդության մասին» աչËաւությունները: Զոլան դւնում է, որ իր դրքերը ոչ այնքան սոցիալական են, որքան դիւական:

անդամ անկողմնակալ ռացիոնալիղմը ի վիճակի չէ յոլա դնալ առանց սւեղծադործական երնակայության: Անդրադառնանք մյուս «ծայրաՀեղությանը»: իսկաåե՞ս Մարդարեթ Անդերսենի Համար ռեալ իրականությունը թչնամի՞ է եղել ն ամեն ինչ երնակայությա՞մ է սւեղծել: իՀարկե' ոչ: ԲանասւեղծուՀին իր Հերթին Ëույս է ւվել դիդակւիկ-նկարադրական åաւկերներից ն առավել չաւ Հենվել, այնուամենայնիվ, իրականությունից եկող ու նրանով åայմանավորված սե÷ական ղդացումի ու ւåավորության թելադրած դաւողական Հյուսվածքի վրա: ՈրովՀեւն երնակայությունն ինքնին սաՀմանա÷ակված է իրականությամ : Հնարավոր չէ երնակայել այն, ինչ ւրամանա անական չէ իրականության մեջ' թեկուղ ամենացրված ձնով: Ալ. Շիրվանղադեն իր «կյանքի ովից» դրքում Հսւակ ու կւրուկ է դնում Հարցը: «իրականությունը չէ, որ åիւի ընթանա երնակայության եւնից, այլ ընդՀակառակը' երնակայությունը åիւի ղեկավարվի իրերի ճչմարիւ ուսումնասիրությամ »29: իրականության ն դեղարվեսւական երնակայության ÷ոËադարձ åայմանավորվածության չուրջ ժամանակին իրենց Հիմնավոր կարծիքն են Հայւնել կանւը, Հեդելը, անասւեղծ Լորկան»30: ԸնդՀանրաåես դրողի սւեղծադործական åրակւիկայի ուսումնասիրությունը ցույց է ւալիս, որ նրա դեղարվեսւական երնակայության դեղադիւական աչËարՀը սերվում է երեք Հիմնական աղ յուրներից: Դրանք Հեղինակի' ռեալ իրականությունից սւացած ւåավորություններն են, որոնք արդյունք են սե÷ական դիւողակա29

Ալ. Շիրվանղադե, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 8, Երնան, էջ 308, 19:

«Արդյունավեւ երնակայությունը այնուամենայնիվ չի կարող արդյունավեւ լինել, ծնել այնåիսի ղդայական åաւկերացումներ, որոնք մինչ այդ չեն եղել մեր ղդայական կարողությունների ոլորւում: Մչւաåես կարելի է աåացուցել, որ այդåիսի åաւկերացումների Համար նյութը արդեն կա¦ (Èոոճíóսë Խճíո, Ճíոքîոîëîãսÿ Շ ոքճãոճոսՎåՇêîմ ոîՎêս, Խ., 1966, Շոք. 403): «Öչմարիւ ոդնորությունը ծադում է կոնկրեւ, որոչակի ովանդակությունից, որին ւիրում է ֆանւաղիան, որåեսղի դարձնի այն դեղարվեսւական երնակայություն» (Ãåãåëü, ÝՇոåոսêճ, Խ., 1970, Շոք.358): «Դաւարկության վրայով չեն թռչում, չի կարելի դուրս դալ ռեալության սաՀմաններից: Երնակայությունը ունի իր Հորիղոնները: Նա նվաճում ու ներկայացնում է այն, ինչ ւեղավորվում է իր սաՀմաններում» (Փ. Ã. Ëîքêճ, Օá սՇêóՇՇո8å, Խ., 1971, Շոք. 136):

նության ու կենսա÷որձի, աåա դրական-դեղարվեսւական, դիւական աղ յուրները ն ժողովրդական անաՀյուսությունը: Սւեղծադործական երնակայության ուսումնասիրման կարնոր Ëնդիրներից է նան իրականության ն դեղարվեսւական իրականության Հարա երակցության åարղա անման Հարցը: Ըսւ էության Հեղինակի սւեղծադործական երնակայության թռիչքը այդ Հարա երակցության մեջ է դրսնորվում: Հարցի ուսումնասիրությունը դյուրին չէ: Դժվարությունն ու արդությունը կայանում է նրանում, որ արվեսւադեւի սւեղծադործական երնակայության որակը չի որոչվում, ինչåես արդեն նկաւել ենք, ո՛չ իրականությունից Հեռանալու, ո՛չ մուենալու, ո՛չ էլ միջին դիրք դրավելու չա÷անիչով: Զնայած առաջին Հայացքից թվում է, թե դաղւնիքը սրանցում է թաքնված: Ամ ողջ Ëնդիրը այս իրականության դեղարվեսւական նկարադրի վերակառուցման մեջ է: Էմåիրիկ նյութի օդւադործումը դեռ ավական չէ: Այս Հարցի մեկնությանը ժամանակին Դ. Դեմիրճյանը անդրադարձել է. «Բավական չէ, որ դրողը դիւենա, թե ինչ åեւք է դրի, դեռ ավական չէ, որ նյութը ուսումնասիրել է….» ու նա ËորՀուրդ է ւալիս անդրադառնալ Հարցի լա որաւորական կողմին, այն է. «մւնել դրողի աչËաւանոցը, ւեսնել թե ինչ Հնարավորություն կա այս ոլորը ի կաւար ածելու Համար» - աåա նչանակում է' «…կյանքը ուրիչ է, դրականությունը' ուրիչ»31: Այսինքն' իրականությանը դումարվում են Հեղինակի' իրականության մասին ունեցած սոցիալ-Հոդե անական, էմոցիոնալ ընկալումները ն, որ ամենակարնորն է, ոլորի Հիմքում ձնավորվում է Հեղինակի դեղադիւական իդեալ-åաւկերացումը, որ վեր է իրականությունից: Բայց եր ասում ենք, թե իդեալը իրականությունից վեր է, դա չի նչանակում, թե կւրված է վերջինից: Նա քաչում է իր եւնից, կանչում է իր մու, իսկ ինքը եւ չի դնում: Որւեղ Հեղինակային իդեալը ձդւում է մուենալ ու Համակերåվել աններդաչնակ իրականությանը, այնւեղ դադարում է արվեսւ Հասկացողությունը, կանդ է առնում կաւարյալին Հասնելու ձդւումը, այսինքն' երնակայության թռիչքը: «Գրականությունը Հայելի չէ լոկ,- նկաւել է Թումանյանը,- ն եթե Հայելի էլ ասենք, աåա չաւ ւարօրինակ ու կաËարդական Հայելի է նա: Նա ոչ միայն արւացոլում է ժամանակը ն իր դեåքերն ու

Դ. Դեմիրճյան, Ելույթ դրական դիսåոււում, «Գրական թերթ», 1941, N 9:

դեմքերը, այլն ւալիս է իր լույսն ու ջերմությունը կյանքին ու ձդւում է կյանքում սւեղծել մարդու էն վեՀ ու վսեմ, էն մաքուր ու անաղարւ åաւկերը, որ ւվել է նրան ասւված, կաղմված ու Հյուսված նության ամենամաքուր ւարրերից»32: Այս սկղ ունքով էլ կերւել է Թումանյանը: «Նա սւեղծում է մի դունադեղ, մաքուր, արի, իմասւուն ն Հեռավոր աչËարՀ, ուր չարը դադարում է դոյություն ունենալուց, ուր իչËում է արին, դեղեցիկը, վեՀը»33: Մենք այսւեղ Հաւկաåես ընդդծում ենք «Հեռավոր աչËարՀ» ձնակերåումը այն նկաւառումով, որåեսղի ցույց ւանք ÷իլիսո÷այական առումով ւարածության ու ժամանակի կւրվածության դերը սւեղծադործական երնակայության մեջ: Գրականության մեջ, որåես օրենք, դեղարվեսւական վերացարկման ենթակա օ յեկւի ն էության նկաւմամ արվեսւադեւի ունեցած ժամանակային ու ւարածական կւրվածությունը ուղղակիորեն աղդում է Հեղինակի ռացիոնալ ու էմոցիոնալ ընկալումների ն ըմ ռնումների վրա: Սովորա ար աղձալի կենսական միջավայրի ւարածական ու ժամանակային Հեռավորությունը դրողի Հոդեկան աչËարՀում առաջացնում է էմոցիոնալ լարվածություն' մի կողմից, ն մյուս կողմից վերացարկվող իրականության նկաւմամ Հեղինակի ռացիոնալ-դաւողական Հեւաքրքրությունների åաՀանջ: Ամեն մի անջաւում' Հայրենիքից, Հարաղաւից, ծանոթ միջավայրից մարդու մեջ առաջացնում է Հուղական լարվածություն, ÷իլիսո÷այական կարու: Նրա Հիչողությունները ծածկվում են քաղցր ռոմանւիկական չղարչով, որ ոքում երնակայական աչËարՀը, ւենչում է Հայրենին, Հարաղաւը: «Փորձը ցույց է ւալիս,- իր նամակներից մեկում դրել է Մուրացանը,- որ եր եմնական Հեռավորությունը կրկնաåաւկում է սերը, նոր ուժ ու նոր ղորություն է չնչում Հոդվո մեջ, ավելի եռանդով, ավելի ոդնորությամ սիրելու»34: Այս աåրումը էմոցիոնալ արվեսւի կարնոր դործոններից է: Այսåիսի Հոդեվիճակում մարդը ամողջությամ ւրվում է երնակայությանը:

Հ. Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 4, Երնան, 1951, էջ 240: «Թումանյանը ժամանակակիցների Հուչերում», Երնան, 1969, էջ 43: Նույն կարծիքն է Հայւնել Թումանյանի մասին Լեոն: «Նրա Հոդին աղաւ սավառնում էր անցյալի մեջ, այսւեղից էլ åաւկերներ վերցնում, ւարվում սրանց ջերմությամ , մի այլ կերւվածքների մեջ Հավերժացնում» («Թումանյանը ժամանակակիցների Հուչերում», էջ 85): Մուրացան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 7, Երնան, 1965, էջ 243:

лé³ó»É »Ù ÇÙ Ù³Ûñ»ÝÇ ³ß˳ñÑÇó, ê»ñï μ³ñ»Ï³Ùù ³Ýç³ïí³Í »Ý ÇÝÓ³ÝÇó. ³é³ÙáõÙ »Ù »ë ³Ûë ûï³ñ »ñÏñáõÙÁ, Ø»Ý³Ï μÁë³Í ͳÕÏÇ ÝÙ³Ý ¹³ßïáõÙÁ: -

դրել է Գամառ Բաթիåան: à¯Ñ, É»ñáõÝù, ͳÕϳÍ, á¯Ñ çáõñù ÍÇͳÕÏáï, ¼³ÝáõßÇÏ Ñáí»ñ¹ Ç ÛÇë ³Í»ù Ùáï. ÐáÕÙáõÝù ³ÝáõßÇÏù, »Ï»ù Ùáï Ç ÛÇë, ÞáõÝã áõ »ñ·ë ³é»ù, ï³ñ»°ù Ç Ø³ëÇë: -

ւենչացել է Ալիչանը Միջերկրականի ա÷երից: ինչåես նան Պեչիկթաչլյանը' лéÇ Ç ù»Ý å³Ý¹áõËï ·áÉáí, øáÛáí¹ Û³ñ ï³åÇÙ ³ÝÓϳí„

Աåա ՇաՀաղիղի «Երաղը», ՆաՀաåեւ Ռուսինյանի «կիլիկան», ԴոդոËյանի «Ծիծեռնակը», Միրիմանյանի «Հայոց աղջիկները», մեր անւունիները ն վերջաåես Հայւնի «կռունկը»: Ամեն մի անջաւում իր åաւմությունն ունի ու սրանից Ëող Հոդե անությունը: կոնկրեւ դեåքում մեղ Հեւաքրքրում է անջաւման Հոդե անությունը: Մանավանդ' ինչ åայմաններում էլ որ ւեղի է ունենում այս անջաւումը, միննույն է, էմոցիոնալ աåրումը առկա է: Սւար աչËարՀում աåրող Հայ մարդու երնակայության մեջ Հայասւանը, Հայրենիքը անթերի է, դեղեցիկ, ղերծ ամեն ւեսակի սոցիալական Հակասություններից: «Եվ ինչåեես երդեր անասւեղծն այն վեՀ արձունքը, որոնց աչքերը կարու մնացին, ի՞նչ ասես յուր Հարաղաւների կյանքից, որ անջաւված էին իրանից»35,- նկաւել է Թումանյանը: Սա մի ւենչ է, երնակայական թռիչք, առանց որի անՀնար է åաւկերացնել դեղարվեսւը: Նույն Թումանյանի առերով ասած' թռիչք դեåի լավադույն աչËարՀները ն ավելի ջինջ ու մաքուր մթնո35

Հ. Թումանյան, Հրաåարակումներ ն ուսումնասիրություններ, Հ. 2, Երնան, 1969, էջ 305:

լորւները36: ԱՀա այսւեղ է, որ Թումանյանի «Պարոդիան» կարդալուց Հեւո էլ մենք չենք կարող չկիսել ՀովՀաննիսյանի ղդացումները, որոնք արւաՀայւված են նրա «իմ Հայրենիքը ւեսե՞լ ես, ասա» անասւեղծության մեջ: Այս ճչմարիւ Հայեցակեւից է դնաՀաւվում Վարուժանի «Հացին երդը» անասւեղծությունների ժողովածուն, որի մեջ ներկայացվում է սոցիալական Հակասություններից ղերծ դյուղաչËարՀի Հովվերդական կյանքը: Ժամանակային ու ւարածական կւրվածությունը դրողի մեջ առաջացնում է Հուղական լարվածություն, որը առաւ լիցք է ւալիս նրա սւեղծադործական երնակայությանը: Էմոցիաներով åայմանավորված սւեղծադործական երնակայությունը որåես օրենք ի վիճակի չի լինում ճչւադույնս նվաճել նկարադրվող երնույթի իրական åաւկերը, դա ՀաճաË ւրվում է Ëիսւ սու յեկւիվ ընկալումների ձնով: Թումանյանը ժամանակին նկաւել է «ւարաչËարՀիկ» դրողների այս սու յեկւիվիղմը: «Այս մեծ ւաղանդի մարդիկ սËալներ արեցին Հայրենիքի նությունը երդելիս, ժողովրդի կյանքն ու սովորությունը åաւմելիս, լեղուն' Ëոսելիս»37: Բայց սւեղծադործական երնակայության դաղւնիքը նան նրանում է, որ կարող է ւեղի ունենալ ճիչւ Հակառակը: Նկարադրվող էությունից ւարածական ու ժամանակային կւրվածությունը դրողին ւանում է դեåի իրականության դաւողական վերակառուցումը, սւիåում նրան կենւրոնանալ ու դիւական կռաՀումներով ացաՀայւել նկարադրվող իրականության կառուցվածքային կերåը: Այս Հանդամանքը Հաւկաåես ակւիվ դեր է Ëաղում åաւմավեåեր ն կամ էլ դիւաֆանւասւիկ երկեր սւեղծելու ժամանակ: Գրողները իրենց ձեռքի ւակ ունենալով åաւմության այս կամ այն ÷ասւը, իրենց դիւական, դեղարվեսւական երնակայությամ սւեղծում են Հոյակաå երկեր, որոնցում վերակենդանանում է Հեռավոր դարաչրջանն իր դեåքերով ու դեմքերով: Րաֆֆին «Սամվելը» սւեղծելու Համար ունեցել է ընդամենը Փավսւոսի ն Խորենացու åաւմության մեջ արձանադրված Հեւնյալ ÷ասւը. «Աåա որդի մի ՎաՀանայ, անուն Սամուէլ, եՀար սաւակեաց ղՎաՀան ղՀայր իւր ն ղՈրմիղդուËւ ղմայր իւր' ղքոյր ՇաåուՀոյ Պարսից թադաւորին. ն ինքն ÷աËսւական լինէր յերկիրն Խաղ36

Հ. Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 6, Երնան, 1951, էջ 106: Հ. Թումանյան, Հրաåարակումներ ն ուսումնասիրություններ, Հ. 2, Երնան, 1969, էջ 306:

ւեաց»38: «Բանղի էր սåանեաւ նորա (Սամվելի) ղՀայր իւր ՎաՀան, յաղադս ուրացութեանն ն ղմայր իւր ՏաճաւուՀի»39: Ու այսքանը ավական է եղել, որ Րաֆֆին դիմի իր երնակայությանը ն սւեղծի մեր դրականության ւաղանդավոր վեåերից մեկը: Նման երկերի սւեղծումը դրողից åաՀանջում է Հսկայական դիւական աչËաւանք, դիւական երնակայություն, որովՀեւն այսւեղ էմոցիոնալ երնակայությունը որքան էլ որ կարնոր դործոն է, այնուամենայնիվ, առաջնությունը ւրվում է դիւականին: Դ. Դեմիրճյանը «Վարդանանքը», «Մեսրոå Մաչւոցը» դրելուց առաջ կաւարել է Հսկայական դիւական աչËաւանք, ուսումնասիրել է դարաչրջանի սոցիալքաղաքական իրավիճակը, դործողության վայրերն ու նրանց աչËարՀադրական դիրքը, åաւմական անձնավորությունների ծավալած դործունեությունը, Հարնան ժողովուրդների ու երկրների Հեւ Հայերի ունեցած ւնւեսական ու դիվանադիւական Հարա երությունները: ԱՀա այս åլանով Դեմիրճյանը վեåը դրելուց առաջ սւեղծել է երկու ծավալուն åաւմադիւական Հոդվածներ' նվիրված «Վարդանանքին»: կենսա÷ասւից Հեղինակի ժամանակային կւրվածությունը ունի դրսնորման երկու ձն: Մի դեåքում' եր Հեղինակը իր երնակայությամ դնում է դեåի անցյալը, երկրորդ դեåքում' եր Հեղինակը դիմում է աåադային: Վերջինս վերա երում է դիւաֆանւասւիկ սւեղծադործություններին, որոնք ղդայուն ու ղդասւ երնակայության ծնունդ են: Այսւեղ էլ Հեղինակի երնակայությունը, ինչåես ասում են, «ժամանակներից առաջ է անցնում», այց չի անւեսում ժամանակների ւրամա անությունը: ԸնդՀակառակը, աåադայի իրականության åաւկերումը նա ւալիս է' Հենվելով անցյալի ն ներկայի վրա: Öչմարիւ դիւա-ֆանւասւիկ երկը արժեքավորվում է ոչ թե նրանում ւեղ դւած ֆանւասւիկ, ËորՀրդավոր իրողությունների նկարադրությամ , այլ վերջիններիս դիւական ու դեղարվեսւական իմասւավորվածությամ : Այս առումով ՀամաչËարՀային դրականության մեջ Ժյուլ-Վերնի վեåերը չա÷անիչ են Համարվում: ԱչËարՀի ոլոր մեծ նվաճումները ծնվել են սւեղծադործական երաղանքով,- նկաւել է նա իր «Անօրինակ ճանաåարՀորդություն» չարքի առաջա անում: Գրքերի այս

Փավսւոս Բուղանդ, Պաւմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1912, դլուË ԾԹ, էջ 271-272: Մովսես Խորենացի, Պաւմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1913, էջ 48:

չարքը, իսկաåես, մի իսկական Հիմն է դիւության, ւեËնիկայի նվաճման, սւեղծարար մւքի ու աչËաւանքի: Ժյուլ-Վերնի դեղարվեսւական երնակայությանը դումարվել է 111 դարի ւեËնիկական նվաճումների Հեռանկարային ղարդացման մասին ունեցած իմացությունը: Այս մեթոդով նա սւեղծեց ոլորովին նոր կերåարներ, որոնք սրւի ու մւքի մարդիկ էին, որոնք անում էին ամեն ինչ դիւության Համար' առանց մի քայլ նաՀանջելու: Գեղարվեսւական երնակայությունը ունի մի չարք դործուն Հոդեանական Հնարքներ, որոնք ամ ողջությամ ենթարկված են Հեղինակի կոնսւրուկւիվ ւրամա անությանը' այն առումով, որ այս Հնարանքները դառնում են դեղարվեսւական իրականության Հոդեանական ղարդացումը åաւճառա անող ն ընթացք ւվող դործոններ: Այդ Հնարանքներից են նության չնչավորումը, նանկարի ու Հերոսի Հոդեվիճակի ներդաչնակման ու Հակադրման Հնարանքը, åաւկերի Հոդե անական ւեղայնացումը, դեղարվեսւական իրականության սիմվոլացումն ու åայմանականությունը: Անդրադառնանք սրանցից յուրաքանչյուրին' առանձին-առանձին: Բնության չնչավորման Հոդե անական Հնարանքի դասական օրինակների Հանդիåում ենք Թումանյանի սւեղծադործություններում: Հնարանքը, ինչåես արդեն ասվել է, դալիս է Հեքիաթային երնակայությունից, որն այս դեåքում դեղարվեսւական այլ նåաւակ է Հեւաåնդում: Հիչյալ առումով ուրույն Հոդե անական որակ է Թումանյանի սւեղծադործական երնակայությունը: Այն ակւիվ ղուդորդությունների, ինւենսիվ վերակառուցման ու åաւկերավորման երնակայություն է: ¾ë ï³ËïÇ íÁñ³ ³ÕáÃáõÙ ¿ ÙÇ í³Ýù, ¾Ý ųÛéÇ ·ÁÉËÇÝ ÑÁëÏáõÙ ¿ ÙÇ μ»ñ¹, Øáõà ³ßï³ñ³ÏÇó, ÇÝãå»ë ½³ñÑáõñ³Ýù, ´áõÇ ÏéÇÝãÝ ¿ ï³ñ³ÍíáõÙ Ù»ñÃ-Ù»ñÃ, ÆëÏ ù³ñÇ ·ÁÉËÇó Éáõé Ù³ñ¹áõ ÝÙ³Ý, ܳÛáõÙ ¿ ÓáñÇÝ ÙÇ ÑÇÝ Ë³ã³ñÓ³Ý:

իրականությունից եկող մւաåաւկերները անասւեղծը կաËարդական ուժով այնåես է ընւրել, դրել կողք-կողքի, այնåես է վերակառուցել Հոդե անական աղդակ իրեղեն ÷ասւարկները, որ նրանք, կենդանացած, իրենց չուրջ սւեղծել են Հոդեցունց ու ËորՀրդավոր մթնոլորւ: Ուչադրություն դարձնենք' ³ÕáÃáÕ í³Ýù ÑëÏáÕ μ»ñ¹ μáõÇ ÏéÇÝã Éáõé ݳÛáÕ Ë³ã³ñÓ³Ý:

«Երնակայությունը արվեսւում չի ÷ոչիացնում արվեսւադեւի միւքը,- նկաւել է Յու.Պիմենովը,- ընդՀակառակը' դարձնում է այն ավելի կարծր, ավելի Ëոր ու Ëելացի, որովՀեւն երնակայությունը աղաւ է արւաքին åաւկերների ուժդնացման ն ընդՀակառակը' նրանցից ավելորդի Հեռացման դործում»40: Հիրավի, անասւեղծի երնակայությունը կարծես դառնում է մի ներքին ամենաղոր կարդավորող ուժ, որը Հնարավորություն է ընձեռում Ëույս ւալու մւքի ձնական սËեմաներից, մւաåաւկերից կւրում-Հեռացնում է ավելորդ դծերը' ենթարկելով այն դեղարվեսւական ներդաչնակ ն աղդու ձնավորման: իսկ այս երկւողում առավել åարղորոչ է երնում' լուսինը նայում է, լուսինը թաքնվում է: ²Ñé»ÉÇ Óáñ ¿: ØÇ Ïïáñ ÉáõëÇÝ Ü³ÛáõÙ ¿ ·³ÕïáõÏ, óùãáõÙ ³Ùå»ñáõÙ:

Այս մուեցմամ երնույթը Հոդե անորեն դառնում է ËորՀրդավոր: Բնությունը Հաղորդակից է լինում մարդկային ճակաւադրին. ìÁßíÁßáõÙ ¿ ·»ïÁ – íá¯õß, íá¯õß àõ ÑáñÓ³Ýù ¿ ï³ÉÇë Ñáñ¹ àõ ϳÝãáõÙ ¿ª §²ñǯ ²Ýá¯õß, ²ñǯ ï³Ý»Ù Û³ñǹ Ùáï¦:

իսկ åաւկերը ավելի աղդու, ËորՀրդավոր է դառնում, եր երկու սիրաՀարների' նությանը ձուլված Հոդիները լաղուր կամարում

Þ. Ասոåíî8, Íåîáûêíî8åííîՇոü îáûêíî8åííîãî, Խ., 1962, Շոք. 39.

դառնում են ասւղեր: Այդ ասւղերը մնում են որåես սիրաՀար ղույդերի անկուրում սիրո Հավերժական կրողներ. ¾Ý í»Ñ í³ÛñÏ»ÝÇÝ ãùÝ³Õ ·Çß»ñǪ ºñÏÝùÇ ³ÝÑá¯õÝ Ñ»éáõ Ëáñù»ñÇó, ²ÝÙáõñ³½ Ù»é³Í ëÇñ³Ñ³ñÝ»ñÇ ²ëïÕ»ñÁ Ãé³Í Çñ³ñ »Ý ·³ÉÇë, ¶³Éǯë ϳñáïáí ÙÇ Ñ»½ ѳÙμáõñíáõÙ ²ß˳ñÑùÇó Ñ»éá¯õ, ɳ½áõñ ϳٳñáõÙ:

Թումանյանի Համար ÷իլիսո÷այական ու Հոդե անական առումով նության չնչավորումը, կամ Հալածական Հերոսին նությանը ձուլելը ËորՀրդաåաչւ նչանակություն ունի: Հալածականի Հարցը, ինչåես նան աղմաթիվ Հոդե անական ու åոեւիկական օրինաչա÷ություններ թումանյանադիւության մեջ առաջինը Դեմիրճյանն է նկաւել: կյանքի անարդարություններից Հալածվող Հերոսը ձուլվում է նությանը, դառնում նրա Հավերժական ուղեկիցը («Պողոս-Պեւրոսը», «Անիծված Հարսը», «Աղավնու վանքը», «Փարվանան» ն այլն): Թումանյանը նաåաչւ է, նրա Համար նությունը արի է, անկողմնակալ ու անՀիչաչար: Այդ է åաւճառը, որ նրա սւեղծադործություններում նությունը մչւաåես Հասու է իր ղավակների ճակաւադրական վաËճանին, նա կանչում է իր մու իր Հոդնած, ւանջված ղավակներին: Թումանյանն իր առանձին սւեղծադործություններում դործողության մեջ Հանդես եկող Հերոսին այնåես է ներկայացնում, որ նա ինքն է չնչավորում նությունը: Հերոսը կիսում է իր «դարդերը», նության Հեւ ËորՀրդակցում ն այլն: Հաւկաåես դա ւեղի է ունենում այն ժամանակ, եր նա աåրում է Հոդե անական ծանր åաՀեր ու եր մարդը մենակ է մնում նության Հեւ, նության դրկում, եր չկա միջնորդավորող անական էակ: կենդանացած նությունը մի դեåքում կարող է դառնալ արի ËորՀրդաւու («Անուչ», «Ասւղերի Հեւ»), իմասւուն ղրուցակից, մի այլ դեåքում աՀավոր ու Ëեղդող («Լոռեցի Սաքո»), նայած թե մարդու ՀուղաչËարՀը ինչ մւածումներ է åայմանավորում: ¶Çß»ñÁ ÉáõëÝÇ »ñÏãáï ßáÕ»ñÁ лÝó áñ ÙÁïÝáõÙ »Ý ¿Ý ˳í³ñ ÓáñÁª ²ÉÇùÝ»ñÇ Ñ»ï ˳ÕáõÙ ¹áÕ³Éáí, ²ÝѳÛï áõ Ùé³ÛÉ ÙÇ ÏÛ³ÝùÇ ·³Éáíª

à·Ç ¿ ³éÝáõÙ ³Ù»Ý μ³Ý ¿Ýï»Õ ÞÝãáõÙ ¿, ³åñáõÙ ¨ Ùáõà ¨ ³Ñ»Õ:

Հոդե անական իրավիճակներ սւեղծող åոեւիկական Հնարանքներից մեկն էլ նության, նանկարի ու Հերոսի Հոդեվիճակի ներդաչնակումն ու Հակադրումն է: Սա դրականության մեջ ւարածված դեղադիւական Հնարանքներից է: Մի դեåքում Հերոսի արձր ւրամադրությունը ւրվում է նանկարի վառ, աչËույժ ու ւաք դույներով. ÐÁÝãáõÙ ¿ ÷Áñ÷áõñ íÁï³ÏÝ ³ñͳÃÇ, ²ñ¨Á ˳ÕáõÙ å³Ûͳé ϳåáõÛïáõÙ – ²é³Ýó Ñá·ë»ñÇ áõ ³é³Ýó íßïÇ Ê³ÕáõÙ ¿ÇÝù Ù»Ýù ¿Ý »ñ³½ ÑáíïáõÙ, àõ ÃݹáõÙ ¿ñ Ñ»ßï ÍÇͳÕÝ ÇÝÓ Í³ÕñáÕ. - â»ë ϳñáÕ, ã¿°, ã»°ë ϳñáÕ„

Մի այլ դեåքում ֆոնի Ëսւաչունչ դույների սառնությամ ավելի են սրվում Հերոսի Հոդեկան ծանր աåրումները. ¶Çß»ñí³ ³ÝùáõÝ Ñ³íù»ñÝ »Ý ïÁËáõñ ÌÁíáõÙ, ÍÁÏÉÃáõ٠˳í³ñÇ ÙÇçáõÙ, àñμÝ ¿ »ÕμáñÁ ϳÝãáõÙ ó³í³Éáõñ, ´áõÝ ¿ Çñ ¹³Å³Ý í³ÛÁ ÏéÁÝãáõÙ: àõ áÕç ÙdzëÇÝ ÙÇ ËáñáõÝÏ Ã³ËÇÍ, ØÇ Ùáõà ½³ñ½³Ý¹ »Ý ·Çß»ñÇÝ ï³ÉÇ„ ²Ñ³ ï³ñ³Íí»ó Ñ»éáõ ÍÙ³ÏÇó ºí ÓÇ· áéÝáóÁ ëáí³ï³Ýç ·ÇÉÇ:

Հերոսի ճնչող Հոդեվիճակը առավել ցայւուն դարձնելու նåաւակով Մուրացանը իր «Գնորդ Մարղåեւունի» վեåում դիմում է նույնåիսի մի Հնարանքի. երդի մռայլ ու մութ ֆոնի նկարադրության միջոցով ընդդծում է կուրացած Սնադայի ծանր աåրումները: Մի ուրիչ դեåքում էլ դրողները դիմում են Հոդեվիճակի ն ֆոնի Հակադրման Հնարանքին: Այս Հնարանքը իր լավադույն արւաՀայւությունն է դւել Տերյանի անասւեղծության մեջ: Èáõë³μ³óÇÝ Ý³ μ³ñÓñ³ó³í ϳ˳ճÝ

(²ñ¨³Í³·, û¯ ³ñß³ÉáõÛë ³ñÛáõÝáï), -Î³Ý·Ý³Í ¿ÇÝ ½ÇÝíáñÝ»ñÝ áõ ù³Ñ³Ý³Ý, ¶áõݳï áõ Éáõé Ï³Ý·Ý³Í ¿ÇÝ Ýñ³ Ùáï:

Նույն Հնարանքին է դիմել Թումանյանը իր «Դեåի ԱնՀունը» åոեմում: ä³ï³ñ³·Ý ³ñ¹»Ý í»ñç³óñ»É ¿ÇÝ © © © © © © © © © © © © © © ©© © © © © © © © © © ¸áõñë »Ï³Ýù ¹áõéÁ: ܳۻóÇ í»ñ¨: ì»ñþÝ, ÇÝãå»ë ÙÇßï, ÷³ÛÉáõÝ ¿ñ ³ñ¨. ´áÉáñÝ ³ß˳ñùáõ٠ϳñ·ÇÝ áõ ѳݹ³ñï, àõ ÇÝãå»ë »ñ»Ïª ¿Ýå»ë ³Ù»Ý Ù³ñ¹„ ´³Ûó »ñÏÇÝùÝ ¿Ýù³¯Ý å³ÛÍ³é ¿ñ ³ÛÝûñ, ºí å³ÛͳéáõÃÛáõÝÝ ¿Ýù³¯Ý ¿ñ ïÁñïáõÙ, îÁñïÙáõÃÛáõÝÝ ¿Ýù³Ý Ëáñ, ѳݹÇë³íáñ„

Գրողի սւեղծադործական երնակայության միջոցներից մեկն էլ åաւկերի Հոդե անական ւեղայնացումն է: Վերջինս ընթերցողների մու առաջացնում է աåրած ղդացումների Հաճույքը վերաåրելու Հնարավորություն: Վարåեւ դրողները որåես օրենք իրենց երնակայության մւաåաւկերների մեջ դնում են երնույթի ամենաւիåական, ամենաանՀրաժեչւ ու կոլորիւային դծերը, որոնք առաջին Հայացքից չաւ մերկ են թվում, այց դա միայն թվում է: Ուչադրություն դարձնենք Թումանյանի «Սարերում» անասւեղծությունից երվող քառաւողի վրա. ²ÙåÁ ·áé³ó áõ ïÁñ³ù»ó, ºí ³ÝÓñ¨Á ë³ëïϳó³í, ÐáíÇíÝ §Ñ»¯Û„ Ñ»¯Û„¦ ³Õ³Õ³Ï»ó, ÞáõÝÁ èÇó í»ñ ϳó³í„

Պաւկերն ունի ղդայական ւրամադրող մթնոլորւ: Ամեն մի ւողը ներկայացնում է իրական չոչա÷ելի ւեսադաչւ: Տեղանքի ւիåական ու սեղմ նկարադրությունները ընթերցողի երնակայության մեջ ծավալվում են, դառնում չոչա÷ելի: Բանասւեղծական åաւկերը մեղ

անմիջաåես ւեղա÷ոËում է դործողության վայրը. մենք ւեսնում ենք կայծակի ÷այլաւակումը, լսում ամåրոåի դղրդյունը: Ամåրոåի ճարճաւյունից ու չլացնող լույսից «Ëրւնում» է Հուը, ոչËարները ÷աËչում են այս ու այն կողմ, Հովիվը աղաղակում է ÷աËչող ոչËարների եւնից, չունն անմիջաåես արձադանքում է ւիրոջը, Հաչում, վեր է կենում թնից, åււվում ցրվող ոչËարների չուրջը' «կլորացնում» մոլորված Հուը: Եվ սա ւåավորության մի մասն է միայն, որ մեր երնակայության մեջ վերակենդանացնում է Հեղինակը: Տåավորությունները դժվար են արձանադրվում, ն այս ւåավորությունը առաջին Հերթին սւանում է այն ընթերցողը, որի մու արդեն կա ւեղանքի ւåավորության նսւվածքը: Բանասւեղծը ղարմանալի կերåով դրդռում է, արթնացնում է մեր քնած երնակայությունը, մենք վերաåրում ենք մեղ վաղուց ծանոթ երնույթի Հաճույքը: Այսւեղ կարնոր է դառնում այն Ëնդիրը, թե դրողի ընւրած կոլորիւային մւաåաւկեր-աղդակները որքանով են ակւիվացնում ընթերցողի երնակայությունը: ԸնդՀանրաåես դեղարվեսւական ինֆորմացիան ընթերցողի կողմից ընկալվում է Հիմնականում երկորակ ձնով' մաքուր սյուժեւային-ինւելեկւուալ ն էմոցիոնալ-Հոդե անական ինֆորմացիայի ձնով: Պաւկերի սյուժեւային ընկալում կաւարվում է նրանում Ëւացված իմասւային դործոնների որոչակի Հաջորդականությամ : Այսինքն թե' միադիծ ընկալում է: Մինչդեռ Հոդե անական ընկալումը այդ սյուժեւային Հաջորդականությունը չունի, նա ռնկվող է, Համակող. ընթերցողի մու առաջացնում է, եթե կարելի է ասել, էմոցիայի չղաթայական ռեակցիա: Բոլոր ընթերցողները չեն, որ դեղարվեսւական åաւկերը կամ, ինչåես åայմանավորվեցինք, ինֆորմացիան ընդունում են երկորակ ձնով: Գեղարվեսւական åաւկերի առաջացման åաւճառ իրականության կոլորիւին անծանոթ ընթերցողը ընկալում է åաւկերի միայն սյուժեւային իմասւը, նրա մու ւեղի չի ունենում երնակայության որ ոքում, որովՀեւն այդ ւիåի ընթերցողը åաւկերին ոչինչ չի ավելացնում: Սովորա ար եթե ընթերցողը անծանոթ է դրողի աղդային ըմ ռնումներին, կենցաղին ու կեցությանը, աղդային Ëոսքի կոլորուին, åաւկերավորությանն ու օրնամենւներին, ընկալում է միայն մերկ սËեմաներ, որոնք նականա ար åարղունակ ւåավորություն են թողնում: Թերնս այս Հանդամանքը որոչ առումով սաՀմանա÷ակում է դեղարվեսւական իմֆորմացիայի ընկալման մասսայականացումը, ինչ-որ չա÷ով åաՀանջում է նկարադրվող իրականության միջավայ44

րին «ՀոդեՀարաղաւ» ընթերցող: ԱՀա թե ինչու մեծ դրողները այլ աղդի դրողներին թարդմանելու ժամանակ Հաւուկ ուչադրություն են դարձնում åաւկերի ւեղայնացմանը: Փիլիåոս Վարդաղարյանին դրած նամակում Թումանյանը նկաւել է. «Անցյալ օրը ւեղում (առավուը). թարդմանեցի Խîëüöî8-ի մի ուանավորը “Շÿցó ÿ 3ճ Շոîë”: Ուղարկեցի «Տարաղին», Շոîë-ը չինել եմ դիւե՞ս ինչ - «åաւի ւակ» ն այն էլ ոչ Հանդի Համար, այլ ավելի լուրջ ËորՀրդով: Եթե «սեղան» թարդմանեի – նսւել եմ սեղան, այդ Հայերեն կնչանակեր' «նսւել եմ սու÷րա»: Եթե դրեի սեղանի մու, ւդեղ էր: Վերջաåես անասւեղծությունը Հայերեն չէր լինի, Ëեղճ Հայ մարդու ւարակուսանքի ու մւածմունքի ւեղը åաւի ւակն է»41: Սա åաւկերի ւեղայնացման դիåուկ օրինակ է: Սւեղծադործական երնակայության Հաջորդ åոեւիկական Հնարանքը երնույթի սիմվոլիկ ընդՀանրացումն է: Սւեղծադործական երնակայության մեջ սիմվոլի ընդՀանրացման Հարցը քննության առնելիս åեւք է ւար երակել առակադրության ալեդորիկ åայմանականությունը դեղարվեսւական սիմվոլիկ մւածողությունից: Սիմվոլը ալեդորիայից ւար երվում է նրանով, որ նա երնակայությանը լայն ասåարեղ է ւալիս' Հենվելու Հոդու ն ւրամադրության թելադրանքի վրա, մինչդեռ ալեդորիան Ëիսւ նեղացնում է իմասւները, վերացական դաղա÷արները ենթարկում է անձնավորման: Ասենք Ëորամանկությունը դառնում է աղվես, մաքրությունը' աղավնի ն այլն: Սւեղծադործական երնակայությամ դրողը ներկայացնում է ոչ թե առանձին դիդակւիկ մանրամասնությունը (սա դրականության մեջ երրորդական Ëնդիր է), այլ սիմվոլների միջոցով' երնույթների ւիåական կեցությունը: Արվեսւի Հոդե անությանը նվիրված դիւական աչËաւություններում առանձնացվում է սիմվոլիկ մւածողության երկու որակ' ւիåական սիմվոլիկա ն մաքուր սիմվոլիկա: Տիåական սիմվոլիկայի մասին Ëոսելիս ամեն անդամ Ëոսք է ացվում ւիå-սիմվոլ ն ւիå-կերåար ղուդաՀեռների մասին: Մեր կարծիքով սկղ ունքորեն åեւք է առանձնացնել այս երկու Հասկացությունները' Հենվելով նրանց ւար երակիչ Հաւկությունների վրա:

Հ. Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 5, Երնան, 1954, էջ 154-155:

Տիå-սիմվոլը դասական ավարւվածության Հասցված ւիå է: Ընդ որում, այդ ավարւվածությունը վերա երում է ոչ այնքան ւիåի կերւման ղոււ դեղադիւական չա÷անիչներին, որքան ւիåի միջոցով Հասարակական մի ամ ողջ երնույթ ու Հոդե անություն Ëւացնելուն: կան նավորություններ ն կան ւիåեր: Բնավորությունը åրոցեսային դրսնորում է, որը կարող է ընդՀանրացման չդնալ, սա åարղաåես նման է ինքն իրեն: Գրողի սւեղծադործական երնակայությունը Հենց այսւեղ է դրսնորում իր ղորությունը' ւիå-սիմվոլ սւեղծելիս: Գրականության մեջ ւիå-սիմվոլները սաՀմանա÷ակ են, ւիå-կերåարները' անթիվ: Դարաչրջանները սւեղծել են միայն նավորություններ (մեծ, Հղոր ու թույլ), ւիåերը սւեղծել են դարաչրջանի արվեսւադեւները' Հենվելով իրենց ամենաթա÷անց դեղարվեսւական երնակայության ուժի վրա: Դեմիրճյանը իր «Տիå ն Ëարակւեր» Հոդվածում անդրադարձել է այս Հարա երակցությանը: «ՍËալ կլինի կարծել,դրել է նա,- թե Ëարակւերային դծերը մի ւիåի մեջ (ուչադրություն դարձնենք, «Ëարակւերային դծերը ւիåի մեջ» ձնակերåմանը) ղոււ անՀաւական են, կւրված են Հասարակական նույթից: ԱնՀաւականորեն է արւաՀայւում ւիåը իր Ëարակւերային դծերը, այց նրա անՀաւականորեն արւաՀայւած դծերը նույնåես Հասարակական են: Այս անՀաւականորեն արւաՀայաւածը ւվյալ Ëարակւերի մեջ այնքանով է միայն սե÷ական, որքանով որ նա Հասարակականից ընդունածը անՀաւականորեն է արւաՀայոււմ: Նա ունի Հասարակական դծեր: Նա ւիå է. միաժամանակ ունի նրանից անկաË, անչարժ, իր մեջ աåրող դծեր ն չի ÷ոËվում Հասարակության Հեւ»42: Դարաչրջանի Հասարակական կյանքը ւալիս է աղմա արդ դրսնորումներ: Այդ աղմա արդության մեջ դժվար է նչմարել կայունացվող որակները: Սա Հաւկաåես ւարածվում է դարաչրջանի մարդու Հոդեկան կերւվածքի վրա, åայմանավորում նրա սոցիալական Հոդե անությունը: Գրողի Համար դժվարադույն åրո լեմ է' սւեղծել ւիå-սիմվոլ, որի մեջ Ëւացվի Հասարակական մի ամ ողջ երնույթ: Ռուս դրականության մեջ Հայւնի է Ս լոմովի կերåարը այսւեղից է օ լոմովականությունը: Ս լոմովը ւիå-սիմվոլ է, որով-

Դ. Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 8, Երնան, 1963, էջ 546:

Հեւն նա ËորՀրդանչում է դարաչրջանի ռուս Հասարակական կյանքի մի ամ ողջ Ëավի սոցիալական Հոդե անությունը: Գրողի Ëոսքը սովորականից ւար երվում է երնույթները ընդՀանրացնելու ուժով: Գրողը վերանում է առօրյականից, ւեսնում է ընդՀանրականը, որից ծնվում է ւիå-սիմվոլը: Գյոթեի «Փաուսւը» ւիå-սիմվոլ է, որքան էլ որ «Փաուսւի» մեջ աåրում է ինքը' Գյոթեն, ն որքան էլ «Փաուսւը» ունի իր åաւմական նաËաւիåը' 1711 դարի դոկւոր Փաուսւի: Գյոթեն օդւադործել է այդ åաւմական Փաուսւի կյանքի դծերը, այց ւիåի մեջ Ëւացրել է իր դարաչրջանի ոդին: Այսåիսի ընդՀանրացնող ւիå-սիմվոլներ է սւեղծել Շեքսåիրը' Հանձինս Արքա Լիրի, Համլեւի, Յադոյի: Նման կերåարսիմվոլները իրենց ձնավորման ակւիվ åրոցեսը աåրեցին Բալղակի երկերում' Ռաֆայել դե Վալանւեն, Գորիո, Գրանդե, Լյուսեն Շաղդոն: «Մարդկային կաւակերդության» չարքը, որի մեջ մւնում են նրա ճանաչողական դեղարվեսւական մեծ արժեք ներկայացնող վեåերն ու վիåակները («Շադրենի կաչին», «Ամուսնական Համաձայնություն», «Հայր Գորիո», «Եվդենիա Գրանդե», «Խորւակված åաւրանքներ», «Պիեր Գրասո», «կուղինա Բեււա» ն այլն) ներկայացնում են 111 դարի առաջին 50-ամյակի Փրանսիայի կյանքը' կաåիւալիղմի ղարդացման ամենա ուռն չրջանում: Նա իր Հղոր երնակայությամ կարողացել է ներկայացնել մի մոնումենւալ աչËարՀ' իր սւեղծադործությունը դարձնելով այդ աչËարՀի իրականության Հանրադիւարանը: Հայ դրականությունը չռայլ չէ նման ւիå-սիմվոլներով: Սիմվոլացման մի ամ ողջ åրոցես աåրեց Հայ առնւրա-վաչËառուական Ëավը ներկայացնող Մասիսյան, Զամ աËով, Զիմղիմով, Ալիմյան չարքը, որոնք, ըսւ էության, իրարից քիչ անով էին ւար երվում: Ալիմյանի կերåարը Շիրվանղադեն չղարդացրեց. ն չէր էլ կարող, որովՀեւն դարաչրջանը նրա Հեւ իր անելիքները ավարւել էր: Մեր դրականության մեջ իսաՀակյանն, օրինակ, սւեղծեց մի ավարւուն ւիå-սիմվոլ' Ա ու-լալա ՄաՀարին: Տիåականացման առումով այդ åլանով է դրվել նան նրա «Ուսւա կարոն» վեåը: իսաՀակյանի Ա ու-լալայի կերåարը չէր ծնվել այդ ժամանակաչրջանի Հայ Հասարակական կյանքի Ëեղճ ֆոնի վրա: Սա աչËարՀ ւեսած իսաՀակյանի կերåար-ընդՀանրացումն է: Այս սիմվոլ-կերåարը անցել է լինելիության նույն ճանաåարՀը, ինչåիսի ճանաåարՀ անցավ

Փաուսւը' դոկւոր Փաուսւը ն արա ÷իլիսո÷ան, Գյոթեն ն իսաՀակյանը: Գալով Թումանյանին' åիւի ասենք, որ մեծ անասւեղծը ըսւ էության չսւեղծեց այդåիսի ւիå-սիմվոլներ, ÷ոËարենը նա սւեղծեց իդեալ-կերåարներ: Նա ւենչում էր դւնել մի լուսավոր ու կաղդուրիչ Հորիղոն, մի ներդաչնակ կյանքի ու աչËարՀի Հեռանկար, որ ÷արոս դառնար իր Հալածված ժողովրդի, մարդու երերուն կյանքի Համար: Բայց նա ծրադրել էր սւեղծել այդåիսի մի կերåար «Հաղարան լ ուլում», որն անավարւ մնաց: Թումանյանը նման մի ÷որձ արեց «Հառաչանքում»: ինչåես երնում է 90-ական թվականներին «Հառաչանքի» Համար դրված ÷իլիսո÷այական քառյակներից, åոեմում Հանդես եկող ծերունին åիւի դառնար ժամանակաչրջանի սոցիալ-Հասարակական կացությունն ընդՀանրացնող կենսա÷որձի ÷իլիսո÷ա: Եվ Հենց այս կենսա÷որձն էլ սաՀմանա÷ակեց Հերոսի սիմվոլացումը: Ծերունու Ëոսակցությունը ի վերջո ւրամա անորեն Հանդեց Զաւիի կյանքի նկարադրությանը ն դրանով էլ ծերունու ւիåականացման åրոցեսը ավարւվեց: Պոեմը անավարւ մնաց ն դա ոչ այն åաւճառով, որ Թումանյանը ժամանակ չունեցավ ավարւել (դա նրա առաջին դործերից էր), այլ այն åաւճառով, որ ղարդացնելու ւեղ չկար: Նա այդåես էլ չմւցրեց իր ÷իլիսո÷այական քառյակները åոեմի մեջ, որովՀեւն նրանք չէին մերվում: Թումանյանը սւեղծում էր էմոցիոնալ կերåարներ: Հիչենք, սակայն, որ անասւեղծը անդրադառնալով ժողովրդական անաՀյուսությանը, Հաւուկ ուչադրություն է դարձրել այս իմասւով երկու կաւարյալ Հավերժական կերåարների վրա' «Բաջ Նաղար», «ԶաËորդ Փանոս», որոնք սիմվոլացման Հիմքեր ունեն: ինչåես արդեն նկաւել ենք, ւիåական սիմվոլիկայից ացի դեղարվեսւական երնակայությունը դործ ունի նան մաքուր սիմվոլի Հեւ: ՆաËաåես նկաւենք, որ մեր Ëնդիրը չէ մանրամասն ներկայացնել սիմվոլիղմի «որåես դրական Հոսանք» åոեւիկայի առանձնաՀաւկությունները, սա առանձին Հարց է: Թեմաւիկ կոնկրեւացումը ենթադրում է ացաՀայւել Հոդե անական ու դրական այն չա÷անիչները, որոնք սւեղծում են կենսա÷ասւ (լայն առումով) ն սիմվոլիկա åայմանական Հարա երակցությունը: Սիմվոլի ն սիմվոլացած երնույթի Համարժեքացման ÷ոËՀարա երությունը Հոդե անական առումով ւար եր Հանդամանքներում կարող է դրսնորվել:

Պրոցեսը որոչակիորեն կաåված է ընկալողի երնակայության մեջ ծավալվող ղուդորդությունների Հեւ: Այս ղուդորդությունների ակւիվությունն ու աղամաղանությունն է, որ åայմանավորում է երնույթի ընդՀանրական ËորՀրդանիչը: Սիմվոլիկ արվեսւի ուժը Հենց սրա մեջ է' åայմանական ËորՀրդաչաւ առի, առակաåակցությունների ու åաւկերների միջոցով լայն Հնարավորություն ու Հող սւեղծել ընկալողի մւածողության ծավալումների Համար: ¶Çß»ñÝ ³ÝáõÛß ¿, ·Çß»ñÝ Ñ»ßﳷǯÝ, ѳßÇßáí ûÍáõÝ áõ μ³É³ë³Ýáí, Éáõë»Õ»Ý ׳Ù÷»Ý »ë ϳÝóÝÇÙ ·ÇÝáíª ¶Çß»ñÝ ³ÝáõÛß ¿, ·Çß»ñÝ Ñ»ßﳷǯ݄

Սա ներաչËարՀի մի Հոյակաå աåրում-ւեսարան է: Գիչեր, Հաչիչ, լույս, լուսեղեն ճամ÷ա, դինովություն: կարծում ենք այլ միջոցներով Հնարավոր չէ սիմվոլիկ առարկայական åայմանականությունների միջոցով սւեղծել այնåիսի մի եթերային միջավայր-åաւկեր, որով Հնարավոր լիներ ցույց ւալ Հոդու անկաչկանդ, աղաւ ու լուսավոր ճաËրը' Հոդու կիրակին: Սա նուր ու ղդայուն Հոդու åաւրանք-աåրում է, ÷աËուսւ է կոչւ ու կոåիւ, կաչկանդող ու նյութաåաչւ միջավայրից: «Հոդու կիրակին» - սա մի ամ ողջ դյոււ է åոեղիայում, մի ղորեղ, իմասւուն ու Ëորը Ëւացում: Խաղաղություն ւենչացող Հոդու Հավերժական թեման Մեծարենցը Ëւացրել է այս երկու Հաւիկ առի մեջ: Նման Հղոր Ëւացումների, ËորՀրդաåաչւ առերի ու åաւկերների մենք Հանդիåում ենք նան Սիամանթոյի սւեղծադործություններում ն Հաւկաåես այն դործերում, որոնցում Հայրենասեր անասւեղծը Ëւացնում է ւառաåած ժողովրդի մղձավանջային ւարիների կյանքն ու աåրումները: ԱրնալաՀայ åոեղիայում, ինչåես Հայւնի է, նման Հնարանքների դիմել են ՎաՀան Տերյանը ն Եղիչե Զարենցը43: Մեջ երենք Տերյանի «Դալուկ դաչւեր, մերկ անւառ» անասւեղծությունը ն Հեւնենք Հոդեվիճակների ու վերջիններիս առարկայացված åաւկեր-սիմվոլների ւրանսåողիցիային: ¸³ÉáõÏ ¹³ßï»ñ, Ù»ñÏ ³Ýï³é„ -سѳóáÕÇ ïÁËáõñ ÏÛ³Ýù. Զարենցի սիմվոլիկ մւածողության ողջ Համակարդը դիւական Հիմնավորման է ենթարկել դրականադեւ Ս. Աղա ա յանը իր «Եղիչե Զարենց» ուսումնասիրության մեջ (Երնան, 1973:)

²ÝÓñ¨, ù³ÙÇ, ë¨ Ï³Ù³ñ„ -êñï³Ïïáõñ ѻϻϳÝù: ØÇ·áõÙ ßáÕ³ó ÙÇ óáõñï ÉáõÛë. -ú, ³ñ¹Ûáù ϳ± í»ñ³¹³ñÓ. – سѳóáÕÇ ³Ý½áñ ÑáõÛë, ìѳï ëñïÇ ïËáõñ ѳñó:

Առաջին քառաւողում անասւեղծը ներկայացնում է «Դալուկ դաչւեր, մերկ անւառ» առարկայական åաւկեր-սիմվոլը: Բանասւեղծի երկրորդ «ես»-ը իմասւավորում է åաւկերը «ՄաՀացողի ւËուր կյանք» ղուդորդությամ : կամ' «Անձրն, քամի, սն կամար» ու անմիջաåես իր մեջ առաջացած ղուդաՀեռը' «Սրւակւուր Հեկեկանք»: Մենք åայմանականորեն Հավասարման նչաններ դնենք առարկայական սիմվոլների ն Հոդե անական դրսնորում-ղուդորդությունների միջն: Դալուկ դաչւեր, մերկ անւառ - ՄաՀացողի ւËուր կյանք Անձրն, քամի, սն կամար

- Սրւակւուր Հեկեկանք

Երկրորդ քառաւողում Տերյանը ասåարեղում է իր åաւկեր-սիմվոլը' Միդում չողաց մի ցուրւ լույս: Սա ւալիս է Հեւնյալ Հոդե անական ղուդորդությունը' - օ, արդյոք կա՞ վերադարձ… Լույսի չողը անմիջաåես åայմանավորում է վերադարձի Հեռավոր Հույսը, այց քանի որ ցուրւ է լույսը' Հոդե անորեն այն ւանում է դեåի - օ, արդյոք կա՞… Ëոր կասկածանքը, որը Հաջորդ երկու ւողում վերաճում է անդրդվելի Համողմունքի: سѳóáÕÇ ³Ý½áñ ÑáõÛë, ìѳï ëñïÇ ïËáõñ ѳñó:

Սիմվոլի իմասւավորումը, իՀարկե, միադիծ չէ, սիմվոլը åիւի ընդունակ լինի ընկալողի մեջ առաջացնել ղուդորդությունների ÷ունջ, դա, անչուչւ, կաËված է նան ընթերցողի ընկալողականությունից: Այսåես ուրեմն, դժվար է որոչակի դարձնել սիմվոլների ու նրանց «սւույդ» իմասւների Հարա երակցությունը, որովՀեւն սիմվոլա50

ցումը սոսկ երնույթների ւիåականացում չէ, վերջինիս դումարվում է նան իրադրության Հոդե անությունը: Միննույն սիմվոլը ւար եր Հոդեվիճակներում ւար եր ձնով կարելի է ընկալել: Դրա Համար էլ նույնիսկ Հայւնի սիմվոլներին, որոնց ացաւրությունը այս կամ այն չա÷ով Հեղինակները ւվել են, այնուամենայնիվ, ընթերցողները ÷որձում են ուրիչ Համարժեքներ վերադրել: Դրա լավադույն օրինակը Թումանյանի «Երկու սն ամå» անասւեղծությունն է: կան åաւկերներ, Հոդեվիճակներ, որոնց Համար արվեսւադեւը կարողանում է դւնել դիåուկ Համարժեք առ-սիմվոլը, կամ առåաւկերը: Նման Հոդեվիճակներն ու åաՀերը ունեն այսåես կոչված ինքնադրսնորման ակւիվ ւարրեր, որոնք Հեղինակը մի քանի չւրիËներով անմիջաåես ընդդծում է: կան սակայն այնåիսի Հոդեվիճակներ, որոնք չունեն այդ ակւիվ ւարրը, նրանք մնում են օդում կաËված: Հեղինակը Հոդե անորեն չի ուղում դրանցից աժանվել (դրանք անորոչ ու Հաճելի աåրումներ են), թողնել մոռացության. այս դեåքում նա սւիåված է լինում վերջիններս մարմնավորել մուավոր կամ էլ åաւաՀական սիմվոլների ձնով: Այս ւիåի սիմվոլները ընթերցողների Համար «մեռած սիմվոլներ են», մաքուր Հեղինակային սե÷ականություն: ՀաճաË վերոՀիչյալ ÷աËսւական ու անկայուն աåրումների դիմաց անասւեղծը դնում է մի ծաղկի անուն, դույն, առարկայական նչան ն այլն: Թումանյանն իր արËիվային նչումների մեջ ունի այսåիսի մի Հեւաքրքրիր դրառում. «դույների սիմվոլիկ նչանակությունը»: Աåա չարունակում է - «Հայերի մեջ կանաչը' սիրո, կարմիրը' ուրաËության, դեղինը' անՀասւաւության, սնը' ւËրության, սåիւակը' թարմության նչան է: կարմիր վարդը սիրո սիմվոլն է»44: Սրանք, ինչåես Հայւնի է, ժողովրդական անաՀյուսության մեջ ւարածված սիմվոլներ են, ընդ որում' թա÷առական, որոնք յուրացվեցին ու նր երանդվեցին ËորՀրդաåաչւական դåրոցի ներկայացուցիչների կողմից: Մեր միջնադարյան åոեղիայում ւարածված է վարդ ու սոËակի սիմվոլը, որը դալիս է կրկին ժողովրդականից: Գրականության մեջ ընդունված է նան աչËարՀադրական ւեղանունների միջոցով սիմվոլացնել այս կամ այն երնույթը: Սրինակ' Արաքսը Պաւկանյանի մու դարձել է Հայ ժողովրդի սիմվոլը, ուրիչ դրողների մու Հայ ժողովուրդն ու Հայասւա44

ԳԱԹ, Թումանյանի ֆոնդ, N 68:

նը սիմվոլացնում է Արարաւը: Առանձին երկերում մենք կարող ենք Հանդիåել սիմվոլ-åաւկերների, որոնք ËորՀրդանչում են նկարադրվող իրականության ներքին էությունը, կամ էլ դառնում են այս կամ այն դեղարվեսւական սւեղծադործության մեկնության անալին: Շանթի «Հին ասւվածներում» կա մի չաւ Հեւաքրքիր սիմվոլåաւկեր: Դա այն ւեսարանն է, եր իչËանուՀին վանաՀոր մեկնումից Հեւո Եղիսայից Ëնդրում է եկեղեցու Հաւակադիծը, Համ ուրում այն ու Հեւո åաւռում: Պաւռում է այն, ինչ նրա երաղանքն է եղել: Հաւակադծի åաւռելը երջանկության ծրադրի անՀաջողության սիմվոլն է: Մեր դրականության մեջ կան ուրիչ դեղարվեսւական սւեղծադործություններ, որոնք ամ ողջությամ սիմվոլիկ են: Այդåիսիք են Դեմիրճյանի «Զութակն ու սրինդը», Զարենցի «Սոման», Փա÷աղյանի «Ըմ ոսւի մաՀը», Արաղու «Արնը»: Եթե մենք դեղարվեսւական երնակայությունն ու մւածողությունը չենք åաւկերացնում առանց սիմվոլիկ åայմանականության, աåա առավել դժվար էր սիմվոլիկան åաւկերացնել առանց սոցիալական սիմվոլիղմի: Միննույն Հասարակարդում կողք-կողքի դոյություն ունեցող սոցիալական Ëմ երը մչակում են իրենց Հարա երությունների ձները, չա÷անիչները, վարվելաձներն ու կեցվածքի դրսնորման սկղ ունքները, որոնք ի վերջո ամեն մի Ëմ ի Համար դառնում են åարւադիր օրենք, կյանքի կայունացված ոճ: Սոցիալական Ëմ երի ձնական սաՀմանաղաւմանը մասնակցում են նույն Ëմ երի կողմից կոչված առարկայական սիմվոլներն ու åայմանականությունները: Ընդ որում' ամեն մի սիմվոլ արւաՀայւում է որոչակի սոցիալական իմասւ: Դա դրսնորվում է Ëմ ին åաւկանողների կեցվածքի (Հանդերձանք, սանրվածք, ւնային կաՀկարասիներ, անձնական իրեր), ինչåես նան նրանց Ëոսելու ձնի, քայլելու ու Հասարակության մեջ իրենց åաՀելու չարժուձներում: Սոցիալական ձների այս մոդելավորումը ունի սաՀմանա÷ակող կոմունիկաւիվ ֆունկցիա, որի Հեւ Հաչվի են նսւում մյուս Ëմ ակցությունները: Սոցիալական Ëմ երը իրարից ւար երվում են երկու կարնոր չա÷անիչներով' Հոդնոր-դաղա÷արական կառույցով ն սոցիալական սիմվոլ-կեցվածքով: Հոսքը Ëմ ից-Ëում մչւաåես չարունակվում է, որåես օրենք սոցիալական «ցածր» Ëմ երը ձդւում

են « արձրին», արձրերը աչËաւում են կայունացնել իրենց դիրքը, կամ ձդւել ավելի արձրին: Անցնելուց Հաչվի են նսւում իրենց սոցիալական դիրքը ցուցադրող սիմվոլների Հեւ, ղինվում են այդ սիմվոլներով: Մարդկային Հարա երությունների ոլորւը åայմանավորում է արդ սոցիալական Հոդե անություն, դրողը åիւի կարողանա իր երնակայությամ նվաճել առաջին Հայացքից åարղ թվացող այս երնույթները: Նա åիւի կարողանա այնåես ներկայացնել, որ սոցիալական սիմվոլը Հոդե անություն Ëւացնի, որ Հերոսին չրջաåաւող իրերն ու առարկաները Ëոսեն ն չմաւնվեն անդործության, չթվան ավելորդ: Սոցիալական սիմվոլիկայի կլասիկ արւաՀայւությանը մենք Հանդիåում ենք Պարույր Սնակի սւեղծադործություններում: «Եղիցի լույսում» սոցիալական սիմվոլիկան դարձել է դեղարվեսւական åայմանականության Հրաչալի միջոց: «իրերի նությունը» Ëորադիրը կրող անասւեղծությունների չարքը դրա լավադույն աåացույցն է: Ընւրելով լուկրեցիոսյան նա անը, Սնակը Հռեւորիկ չեչւով Հիչեցնում է' ընթերցողին ւանելով դեåի չեքսåիրյան Հայւնի ւողերը: Æñ»ñÇ ¹»ÙùÁ Æñ»ñÇ ¹»ÙùÁ„

Սովորա ար իրի նկաւմամ մարդու ունեցած վերա երմունքն ավելի ընկալելի ու կայուն է, քան նույնի վերա երմունքը դեåի մարդը: Մարդ-մարդ Հարա երությունը մաներային է, Հաչվենկաւ, սոցիալՀոդե անական աղդակներով åայմանավորված: իրը լռությամ կրում է մարդու էությունը, այն էությունը, որ մարդը դրել է նրա մեջ: իրը այն կրում է դարեր չարունակ, դառնում Հեւադա սերունդների Համար նաËնիների ացաՀայւման կարնորադույն միջոց: «իրերի դեմքն ու դիմակը» անասւեղծության մեջ Ëւացված է սոցիալական մի ամ ողջ Հոդե անություն: Սնակը Հանուն մարդու արժանաåաւվության կծու երդիծանքով դուեմարւում է դռեՀիկ իրաåաչւների դեմ: Մարդը վերածվում է իրի, ÷աËչում է ոլոր նրանցից, ովքեր ընդունակ են նկաւել նրա իրեղեն մերկությունը:

Այսքանով, անչուչւ, չի սåառվում սւեղծադործական երնակայությունը åայմանավորող չա÷անիչների ընւրությունն ու քննությունը: կենսա÷ասւից մինչն դեղարվեսւական ա սւաՀարումը ընկած ւարածության վրա Հեղինակային մւածողության ամենաերանդային դրսնորումն անդամ արդյունք է սւեղծադործական երնակայության ն արժանի առանձին ուսումնասիրության: Այսւեղ ÷որձ է արվում ամենաընդՀանուր ձնով ցույց ւալ դեղարվեսւական երնակայությունը ձնավորող դործոնները ն այդ երնակայության էությունը Հասւաւող որակական դրսնորումները: Սւեղծադործական երնակայության այս Համակառույցում առկա կառուցվածքային ու Հարա երակցական օրինաչա÷ությունները կօդնեն ուսումնասիրողներին' ացաՀայւելու այս կամ այն Հեղինակի դեղարվեսւական երնակայության ինքնաւիåությունը. այսինքն' նրա մւքի այն ղորեղ Հաւկությունը, որ կոչված է նորի ձդւման ճանաåարՀին ՀաղթաՀարել կյանքի չա լոնը:

ԳՐԱԿԱՆ ԿԵՐՊԱՐԻ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրական կերåարի Համակողմանի ուսումնասիրությունը ենթադրում է կոմåլեքսային դիւարկումների մի չղթա, որի օղակներից մեկն էլ Հոդե անական ելակեւն է: Դժվար է դերադնաՀաւել մարդու ներաչËարՀի ուսումնասիրության այս ելակեւի անՀրաժեչւությունը, որը, որåես կարնորադույն Ëնդիր, չարունակա ար առաջադրվել է Արիսւուելից մինչն ժամանակակից մասնադեւները: Այսօր, առավել քան եր նէ,- Հոդեանությունը ուռն թա÷ով չարունակում է ներթա÷անցել դիւության ւար եր նադավառները: Ժամանակակից Հոդե անությունը, ղինված նորադույն մեթոդներով, նկաւելի արադությամ դառնում է մարդկային Հարա երությունների իմացական, դեղադիւական ու արոյաէթիկական åաւկերացումների մեծ ու արդ աչËարՀի անաժանելի ուղեկիցը: Գրականադիւությունը Հաւուկ նչանակություն է ւալիս դրական կերåարի դործունեության Հեւ կաåված երնույթների Հոդե անական ացաւրությանը, որովՀեւն, իսկաåես, վերջինս Հավանական է դարձնում մարդ-անՀաւի ինւելեկւուալ ն ղդայական ներքին Հղոր åուենցիան առավել արդյունավեւ կերåով օդւադործելը: Առաջադրվող Ëնդրի ուսումնասիրությունը, սակայն, ինչåես անցյալում' այնåես էլ այսօր չարունակ åաՀանջել ն åաՀանջում է Հարցի քննության ճչդրւում ն ւեղայնացում: Զա÷անիչների ընւրության այս անընդՀաւականությունը ացաւրվում է նրանով, որ մարդկային ներաչËարՀի ուսումնասիրությունը դժվար է մեկընդմիչւ ենթարկել կանոնիկ մեթոդների ու ավարւուն օրենքների: Դժվարությունը Հաւկաåես åայմանավորված է նրանով, որ այս ելակեւը Հեւաåնդող ուսումնասիրողներից յուրաքանչյուրը դործ ունի կոնկրեւ ժամանակաչրջանի ու ժողովրդի, կոնկրեւ Հեղինակի ու սւեղծադործության, վերջաåես դրական Հերոսների ու նրանց Հոդեանական դրսնորումների կոնկրեւ դրդաåաւճառների Հեւ: Ուսւի, եթե Համեմաւա ար Հեչւ է օրինաչա÷ել սոցիալական Հարա ե55

րություններով åայմանավորված Հասարակական Հոդե անության ընդՀանուր երնույթները, աåա նույնը չի կարելի ասել մարդ-անՀաւի սու յեկւիվ դրսնորումների մասին, քանի որ Հասարակական Հարա երություններին ենթարկվածությունից ղաւ' մարդու ներքին աչËարՀում դոյություն ունի մի ինքնուրույնություն, որը չի առնչվում ն չի նմանվում դիմացինին: Ժամանակին մարդու Հոդեկան աչËարՀի այս ինքնուրույնության մասին է Ëոսել նան Արիսւուելը45: ԱՀա ն անՀրաժեչւ է դառնում մարդու Հոդեկան Համակարդի կաղմավորման, այսåես կոչված, կառուցվածքային վիճակադրության ուսումնասիրությունից անցում կաւարել դեåի նրա ներաչËարՀի ձնավորման դինամիկ ընթացքի Հեւաղումանը, քանի որ Հենց իր' դրողի Համար, չա÷աղանց կարնոր է դառնում åարղել, թե ինչåես է, որ նույն կենսաåայմաններում աåրող ւար եր անՀաւներն իրենց Հոդեկան ներաչËարՀով ւար երվում են: Գրական երկի Հոդե անական ընդՀանուր Համակարդն ինչåես Հեղինակի ն դրական կերåարի, այնåես էլ, լայն åլանով, Հասարակական Հոդե անության Հանրադումար է: Բայց քանի որ Հոդե անությունն ինքնին կենդանի դրսնորում է, քան դրանցված ÷ասւը, ացարձակ åաւմականության իմասւով իր ռեալ որակի ն չարժման ընթացքի մեջ կորուսւ է ւալիս: ԽաËւվում է Հերոսի աåրումների ղուդորդականության, նրա Հոդեկան չարժման ու ենթադիւակցական դեդերումների արդ Համակարդի ամ ողջականությունը: Այսինքն' Հեղինակը ոչ միայն ի վիճակի չէ åաՀåանել այս Համակարդի ռեալ ամ ողջականությունը, այլն, իր դեղադիւական Ëնդրից ելնելով, սե÷ականում է Հերոսի մւածողական ֆունկցիան, Հերոսի Հոդեանությունը անց է կացնում իր åաւկերացումների ու ընկալումների միջով' ենթարկելով այն որոչակի նåաւակ Հեւաåնդող դեղարվեսւական վերացարկման: Այսåես թե այնåես, դրողը նորաձնում է Հերոսի ռեալ Հոդե անությունը' այն ներ÷ակելով դաղա÷արական ու դեղադիւական որոչակի ձների մեջ: «ինչքան էլ կենդանի թվան դրական կերåարները,- նկաւել է ֆրանսիացի դրող Անդրե Մորուան,- դրողը անւեսում է ամ ողջական åաւկերը, առանձնացնում Հերոսի այս կամ այն դիծը, ղդացումը, այս կամ այն կիրքը, որåեսղի մեղ Համար Հնարավոր դարձնի լավ ուսումնասիրել նրան: ինչքան էլ կենդանի լինեն այդ Հերոսները,

Տե՛ս ÀոèՇòօò64ü, ÈՇêóՇՇո8î ոîý3սս, Խ., 1973, Շոք. 60, 68, 87.

որոնք մչւաåես կրում են որոչակի իմասւ, նրանց ճակաւադիրը ենթադրում է որոչակի ուսուցողական նåաւակ, որոչակի դաղա÷արա անություն»: Աåա չարունակում է. «Այնուամենայնիվ, ամենա արդ Հերոսը անսաՀմանորեն ավելի քիչ արդ է, քան ամենաåարղ մարդը: ԸնդՀանրաåես դժվար է Հասկանալ' ինչåես կարելի է ներկայացնել åաւմական անՀաւին, չայլաձնելով նրան»: Վեåի Հերոսը ծնվում է Հեղինակի ն կյանքի ամուսնությունից»46: Սակայն, ինչåես ասում են, դրական Հերոսի մեջ որքան չաւ է կյանքը, այնքան նա դժվարությամ է ենթարկվում Հեղինակի կամքին: կան դրողներ, որոնք իրենց երկերում Հանդես են դալիս որåես միակ ն դլËավոր Հերոսը, դրանով իսկ ËաËւելով Լեսսինդի Հայւնի սկղ ունքը. «Պեւք է վերանալ åաւմողի Հայեցակեւից ն դործել դործող Հերոսներից յուրաքանչյուրի ւեղը»47: Գրական կերåարի նկաւմամ ունեցած այս åաՀանջի իրականացումը åայմանավորված է դրողի ւաղանդով, կենսա÷որձով ու վարåեւությամ , անձնական Ëառնվածքով ու երնակայությամ : Գրական երկի ներքին ւրամա անության Հաջողվածության առումով կարնոր իմասւ է ձեռք երում նան նրա åոեւիկական Համակարդի ճկունությունը: Հաւկաåես Հերոսի Հոդե անության լիարժեք ացաՀայւմանը օդնում է երկի սյուժեի ն ֆա ուլայի, ինչåես նան կոմåողիցիայի ճիչւ Հարա երակցությունը: Եթե կոմåողիցիան թեմայի ղարդացման ւրամա անությունն է, աåա սյուժեն Հեղինակի Համար դառնում է Հերոսի նավորության կաղմավորման միջոց: Ըսւ դրականադեւ Վ.Շկլովսկու, սյուժեն իրականության կոնցեåցիան է48: Սյուժեի միջոցով Հեղինակը վերսւեղծում է Հերոսի դործողության չղթան: Այս ամենը Հնարավոր է դառնում դեղադիւական իմասւով ֆա ուլայից սյուժեի ճիչւ ÷ոËանցման ճանաåարՀով: Առաջադրվող թեմայի ընդՀանուր åաւկերը ներկայացնելու առումով վերոՀիչյալ ւեսական Հարցադրումներն ամեննին էլ ինքնանåաւակ չէին: Մենք åեւք է ÷որձենք ժամանակակից դրական Հերոսի Հոդե անության առանձնաՀաւկությունները դիւել մեր կողմից չոչա÷ված ելակեւերի ւեսանկյունից:

“ԱսՇճոåëս Փքճíöսս î ëսոåքճոóքå”, Խ., 1978, Շոք. 124, 151, 160§ Ë6ՇՇèւã, “ÃճոáóքãՇêճÿ ցքճոճոóքãսÿ”, Խ., - Ë., 1936, Շոք. 123 Տե՛ս Â. Øր4օթՇրèé, 3ճոåոêս î ոքî3å քóՇՇêսõ êëճՇՇսêî8, ս3ց. “Շî8åոՇêսմ ոսՇճոåëü”, Խ., 1953, Շոք. 13.

Հեւնելով վերջին ւասնամյակների Հայ նորադույն նվաճումներին, նկաւում ենք, որ մեր դրողները, լինելով դրական լայն åրոցեսի ակւիվ մասնակիցներ ն կողմնորոչվելով նոր ռեալիղմի լավադույն նվաճումներով, իրենց ուչադրությունը կենւրոնացրել են դրականության Համար մի այնåիսի կարնոր Ëնդրի վրա, որåիսին է անՀաւի ւեղը ն դերը ժամանակակից Հասարակության մեջ, նրա Հոդեանության այն սինթեղի վրա, որն արդյունք է անձնականի ն Հասարակականի ÷ոËՀարա երակցության: Նորադույն արձակը, արձադանքելով ժամանակակից ՀամընդՀանուր կյանքի աղմաթիվ Հարցերին, միննույն ժամանակ այս ամենը ներկայացնում է աղդային դրսնորումների ձնով: Ուսւի, Հենվելով այս օրինաչա÷ություններին, դրական կերåարի Հոդե անության առանձնաՀաւկությունները åարղելիս, մենք դիւում ենք ինչåես նրա Հասարակական, այնåես էլ աղդային Հոդե անությանը»49: Մարդկային Հոդե անությունը սոցիալական Հարա երությունների արդյունք է, այդ մասին իրենց աչËաւություններում ժամանակին Ëոսել են սոցիոլոդիական դåրոցի, Հաւկաåես ֆրանսիական դåրոցի ներկայացուցիչներ Տարդը, ԴյուրդՀեյմը, Լնի Բրյուլը ն ուրիչներ: Մարդիկ իրենք են սւեղծում իրենց åաւմությունը, այց սւեղծում են այն ոչ ի միջի այլոց, այլ անՀրաժեչւա ար, Հասարակական Հարա երությունների դործոն օրենքների աղդեցությամ , չնայած այս åաւմական անՀրաժեչւությունը չի ացառում անՀաւի ինքնուրույնությունը ն նրա åաւասËանաւվությունն իր արարքի Համար Հասարակության առջն: Հենց սկղ ից նկաւենք, որ մեր Հասարակության մեջ մարդու նյութական ն Հոդնոր դործոնների Հիմնավոր վերակառուցումը կւրականաåես վերակառուցել է նան նրա Հոդե անական ներաչËարՀը: Նոր ժամանակների դրողների դործերում Հանդես եկող Հերոսները դիւակցական կյանքի նկաւմամ ունեցած իրենց վերաերմունքով ու åաւկերացումներով էաåես ւար երվում են անցյա49

«Գրական կերåարի նավորությունը որոչակիորեն åայմանավորված է նրա ինչåես սոցիալական, այնåես էլ աղդային Հոդե անության Հեւ»: Այդ մասին ավելի մանրամասն ւե՛ս Ը. Áօ÷8ոօթ, “Õճքճêոåք ս îáՇոîÿոåëüՇո8ճ” Հոդվածը: “Òåîքսÿ ëսոåքճոóքû. ՕՇíî8íûå ոքîáëåոû 8 սՇոîքսՎåՇêîո îՇ8åùåíսս: Օáքճ3, ոåոîց, õճքճêոåք”, Խ., 1962, Շոք. 313.

լի դրականության Հերոսներից: Այս Հերոսները իրենց էությամ ակւիվ են, ինքնուրույն, նրանց դործունեության մուիվներն ունեն ավարւուն ն նåաւակային Հեռանկար: Հրանւ Մաթնոսյանի, Մուչեղ Գալչոյանի, Վարդդես Պեւրոսյանի, Պերճ Զեյթունցյանի, ՀովՀաննես Մելքոնյանի, Գնորդ Արչակյանի, Զորայր Խալա÷յանի ն ուրիչների սւեղծադործությունների մեջ աչËաւանքի մարդիկ, լինեն դրանք դյուղի, թե քաղաքի աչËաւավորներ, մւավորական, Ëորաåես դիւակցում են իրենց դործունեության, աչËաւանքի անձնական ն Հասարակական նչանակությունը: ՊաՀանջկու են ոչ միայն իրենց նկաւմամ , այլն' դիմացինի: «Շան որդի, դլËառադ ես անում դործդ: Մեր ÷ողոցն է, Հո թչնամունը չէ: Մեր երկիրն է, ի՞նչ ես դերու նման աչËաւում: Գերմանացիները Հաղթանակի կամրջի վրա աչËաւում էին, երկու անդամ ÷լվեց»: Խնդրի դիւակցման այս մակարդակը ունի Գնորդ Արչակյանի Հերոսը «Գնացքներ» վեåում: Անչուչւ, կարելի է ւար եր Հեղինակներից օրինակներ երել, ցույց ւալու Համար Հոդե անական այն մղվածությունը, որը ËարսËվում է Հերոսի Հավաւի, նրա անելիքի Հսւակ åաւկերացման վրա: Պեւք է Ëոսւովանել նան, որ մեղանում դրական Հերոսի Ëնդիրն առանձին դեåքերում չարունակում է մնալ չլուծված, չլուծված Հաւկաåես նրա վարվելակերåի Հոդե անական åաւճառա անվածության իմասւով: Դրական Հերոսը դործողության մեջ է մւնում åաւրասւի ձնով, միաւիå ն կանոնիկ է նրա դործելակերåի ղարդացումը: Հաւկաåես արձակի Համար åարւադիր Ëնդիր է ացաՀայւել Հերոսի ներաչËարՀի ամ ողջականությունը, ղուդակցել նրա Հասարակական ֆունկցիան իր մարդկային, անձնական ֆունկցիային: Ըսւ Ս. Լ. Ռու ինչւեյնի' սոցիալական Հասարակության Հեւ ունեցած ÷ոËՀարա երության Հոդե անությունը åարղելու Համար' անձը, դրականության մեջ' կերåարը, åեւք է դիւվի Հարցադրման երեք ասåեկւով' ի՞նչ է ուղում նա, ի՞նչ կարող է անել, ի՞նչ է իրենից ներկայացնում50: Նկաւենք, որ ժամանակակից մարդը անցյալի Համեմաւությամ ունի ինւելեկւուալ, մասնադիւական-կաղմակերåչական չոչա÷ելի կարողություն: Սոցիալական կոլեկւիվի մեջ Հասարակական արձր դիրք դրավելու Հոդե անական ներքին մրցությունը այժմ ավելի սուր

Տե՛ս Ը. Ë. Ðóáèւøò6éւ, ՕՇíî8û îáùåՇո8åííîմ ոՇսõîëîãսս, Խ., 1940, Շոք.

516.

ձնով է արւաՀայւվում: Եվ դա ամեննին էլ ացասական երնույթ չէ: Այն նաË ն առաջ åայմանավորված է նրանով, որ մեր իրականության մեջ, Հասարակության յուրաքանչյուր անդամի, եթե նա ունի ՀամաåաւասËան կարողություն, իրավունք է վերաåաՀվում դրավել այդ դիրքը: Վերջինս իր Հեւ երում է մարդկային ÷ոËՀարա երությունների Հեւաքրքիր դրսնորումներ: Ժամանակակից արձակում քիչ չեն Հասարակական արձր դիրք դրավող այն Հերոսները, որոնց մեջ նկաւելի կերåով դրսնորված է ղեկավարի մարդու կենսա÷որձի, անձնական ու Հասարակական, քաղաքացիական, ինւելեկւուալ ու կաղմակերåչական կարողությունները: Որåես օրենք այս Հերոսների վերա երմունքը դեåի իրենց վերադասը ն ենթական աչËաւակիցները Հսւակ են, աղաւ ամեն ւեսակի Հաչվարկու, «դիվանադիւական Ëաղերից»: Մարդկային ÷ոËՀարա երության այս երկկողմանի Հավասարակչռումը մեր Հասարակության Հիմնական åայմաններից է: Այս դեåքում չի կարող լինել արժեքների ËաËւում, մարդկանց ÷ոËՀամաձայնությունը ն ÷ոËըմ ռնումը օդնում են ավելի ինւենսիվ դարձնելու սոցիալական կոլեկւիվի Հիմնական նåաւակի իրականացումը: ԱյսուՀանդերձ, կյանքում չեն ացառվում այն դեåքերը, եր մարդը, չունենալով Հասարակական արձր դիրք դրավելու անՀրաժեչւ կարողություններ ն իրավունք, այնուամենայնիվ դրավում է: Դրա լավադույն օրինակը, թերնս, Գնորդ Արչակյանի «Գնացքներ» վեåում վարչության åեւի ւեղակալ Պերճ Լնոնիչի կերåարն է: Պերճ Լնոնիչը, որ ներկայանում է նավորության արաւավոր դծերով, սաՀմանա÷ակվածությամ , ամեն կերå ջանում է առանձնանալ կոլեկւիվից, սւեղծել այն «անՀրաժեչւ դիսւանցիան», որւեղից անՀնար լինի ւեսնել իր ուն էությունը: Նրա ամ ողջ Ëնդիրը դիրքի ամրաåնդման Հոդե անական դեդերումն է: Նա իր ողջ կարողությունը, երնակայությունն ու էներդիան դնում է անձնական Ëնդրի Հավասարակչռման մեջ: «Նրա աչËարՀը աղկացած է ուղիղ երկու մասից. մեկը իրենն է' որåես ցանկություն, մյուսը' մերը, այց էլի իրեն է åաւկանում»,- նկաւում է Հեղինակը: «Պերճ Լնոնիչը դարձել է ղորեղ: Եվ նա Ëելոք է, որւեղ չաւ մարդ կա' այնւեղ չի մւնում. Հասակը կարճ է ն կորչում է աղմության մեջ: Ժողովներին նա ուչ է դալիս, որ նսւած լինեն ոլորը, ինքը երնա: Խոսում է այնåես, որ երկու մասի աժանվի կո60

լեկւիվը: Երկուսն էլ իր Հեւ Համաձայն են լինում, այց իրար դեմ: Խաղաղ Հոդով մարդիկ նրա աչքին ավելի արձրաՀասակ են երնում ն, վրդովեցնելով Հոդիները, կուչ է երում, ÷ոքրացնում, Հարթեցնում, որ իրեն Հավասարվեն»: Մերկ ն արդեն իսկ ւրորված է Պերճ Լնոնիչի ընւրած կյանքի սկղ ունքը: Վերադասի նկաւմամ ունեցած նրա քծնությունն ու ենթարկվածությունը ուղիղ Համեմաւական է ենթակա աչËաւակիցներին արՀամարՀելու մղվածությանը: Նման դեåքերում, դժ աËւա ար, մարդու աղնիվ մնալու ամենաղորեղ ÷րկությունը մնում է «Հասկանալով չՀասկանալը», որը սակայն սËալ դիրքորոչում է: Թերնս այդ դիրքորոչումը կաåված է այն անի Հեւ, որ վերադաս դիրք դրավող Լնոնիչը ւառացիորեն է ւիրաåեւում օրենքներին, եր եք Հաչվի չի նսւում իրավիճակի Հեւ: Ու այսåես, «օրինական կարդով» åաՀåանում է իր ֆունկցիան «ճչւորեն կաւարելու» սկղ ունքը: ՀովՀաննես Մելքոնյանի «Հարցաքննություն» վեåի Հերոս ՇաՀեն Արչակյանը, սւանալով իրավա անական կրթություն, կյանք է մւնում չարը åաւժելու, մարդուն օդնելու աղնիվ մղումով: Սակայն իրավա անական մարմիններում թյուրիմացա ար արձր դիրք դրավող Սանդարյանը, որի միւքն ու երնակայությունն ամ ողջաåես ղ աղված է սե÷ական դիրքի ամրաåնդման Ëնդրով, ամեն ինչ անում է, որåեսղի իրեն ենթարկի երիւասարդ, դործունյա քննիչին, կողմնորոչվելով «Սա ռուցք է, ոչ թե ձեռք» սկղ ունքով: Սանդարյանի եսասիրությունից Ëող այս սկղ ունքի ղոՀն է նան նրա ւեղակալը' Խանա÷յանը, որն արդեն իսկ Հոդե անորեն Համակերåվել է իր åեւի ՀամաՀարթեցման ÷իլիսո÷այությանը: Վեåի դրական Հերոսը' ՇաՀեն Արչակյանը, ամեն ինչ անում է, որåեսղի չենթարկվի Հոդե անական այս կոմֆորիղմին: Սանդարյանը Պերճ Լնոնիչի åես չի Հանդուրժում այն մարդկանց, ովքեր իրենց մասնադիւական, կաղմակերåչական ու մարդկային կարողություններով արձր են իրենից: Նման դեåքերում դործի է դրվում դիրքի չարաչաՀման ընձեռած Հնարավորությունը' ուժը մարդկային արձր կարողություններին Հակադրելու Հնարավորությունը: Հերոսի սոցիալական Հոդե անության յուրօրինակ երնույթ է չոչա÷վում Զորայր Խալա÷յանի «Մեռնող-Հառնող» վեåում: Վեåը ռեալի, երնակայականի ու ËորՀրդաåաչւականի մի Համաչա÷ված ներդաչնակություն է: Վիåական դործողությունների ընդՀանուր Հոսքի մեջ Հաջորդա ար ու նան կողք-կողքի ղուդաՀեռվում են ժա61

մանակային երկու չա÷որոչիչ' անցյալը ն ներկան, Հեթանոսականն ու ժամանակակիցը: Մեկը որåես Հեղինակի դեղարվեսւական երնակայության արդյունք, ծանրա եռնված Հեթանոսական ժամանակաչրջանի սիմվոլիկային նորոչ Հարուսւ åաւկերներով, մյուսը' արդի կյանքն է իր արդ ու նան Հակասական չերւերով: Ժամանակների Համակարդման դեղարվեսւական այդ Հնարանքը ինքնանåաւակ չէ: Հեղինակը այս երկու ղուդաՀեռներով ն ղուդաՀեռների åաւմաժամանակային էությունն ընկալող երկու Հերոսների (Տավրոս ն Տիրայր) միջոցով ցույց է ւալիս Հայ մարդու սոցիալական ն աղդային աչËարՀընկալման ու Հոդե անության åաւմական էվոլյուցիան: Եթե ժամանակային առաջին դրսնորման մեջ մարդուն դեռնս չի կաչկանդում նյութը, եթե այսւեղ դեռնս մարդն ու նությունը աåրում են ՀամերաչË միության մեջ, մարդու ն նության չարժումն ու ձները մու ն նման են իրար, ÷ոËադարձա ար լրացնում են միմյանց, աåա երկրորդում կյանքի ուր անիղացումը, դիւաւեËնիկական Հեղաչրջումը ամ ողջաåես վերակառուցել է մարդկային Հոդե անությունը, մարդը մի ւեսակ åոկված է մարդուց ն նությունից, ներամ÷ո÷ված է, Հաչվարկում է դիմացինի նկաւմամ իր ունեցած ն ունենալիք ÷ոËՀարա երությունը' Հաչվարկում ընթացքը, աåադայի Հեռանկարը: Հոդե անական այս երկ նեռները Հաւկաåես լավ են դրսնորված կին-ւղամարդ Հարա երության մեջ: Եթե Հեթանոսական չրջանի կնոջը ն ւղամարդուն ամեննին չի կաչկանդում Հասարակական կարծիքը նրանց սիրային անկեղծ ու կրքու ղեղումների մեջ ն նրանք անկաչկանդ են ու աղաւ իրենց չարժումներում, ինչåես ինքը' նությունը, աåա այլ է վիճակը նոր մարդու Համար: Նրա սիրային ղեղումներին չարունակ ուղեկցում են Հասարակական կարծիքը, ծնողները, ւնւեսական åայմանները, Հասարակական դիրքը: Վեåում Հեւաքրքիր ղուդաՀեռ է անցկացվում երկու ժամանակներում դործող մարդկանց' դեåի նյութական ն Հոդնոր åաՀանջները ունեցած վերա երմունքի միջն: Հեթանոս մարդու Համար դեåի նյութն ու Հոդնոր åաՀանջը ունեցած վերա երմունքի մեջ կւրուկ ւար երակում չկա: Հոդնորը նույնքան նական åաՀանջմունք է' վերաճած աղդադրական կենցաղի, Հավաւքի, ւուեմների åաչւամունքի, որքան օրվա Հացը: Նոր ժամանակների մեջ ղդացվում է Հոդնոր արժեքների ընկալման մասնադիւական ւեղայնացում, Հոդնորը մի ւեսակ դառնում է էլիւար åաՀանջ: Հասարակ մարդուն անՀասկանալի է մնում այն, թե ինչու ակադեմիայի դիւաչ62

Ëաւողը, կենսական դործերը թողած, ղ աղվում է անաՀավաքությամ . «Ո՞ւմ են åեւք դրանք» - Հարցնում է åաՀածո åաւրասւող կինը: «Դե, մենք էլ մւավոր åաՀածո ենք սարքում»: Ու կինը մւածում է. «իենչ դաւարկ աների Համար են մարդկանց ÷ող ւալիս»: Մւավոր մարդու աչËաւանքը չդնաՀաւելու Հոդե անությանը ընդդիմանալու Համար դիւաչËաւակիցը ÷որձում է ացաւրել. «Շենքերը, քաղաքները կքանդվեն, կդնան, իսկ այս անաՀյուսական նյութերը կմնան: Ո՞րն է ավելի åինդ»: Պինդը åաՀածո åաւրասւող կնոջ Համար իր մի ւու÷ åաՀածոն է, այն ավելի åինդ է, քան դիւաչËաւողի « ար աջանքը»: Նյութը Հերոսի էությունից դուրս է մղել Հոդնոր åաՀանջմունքը: Եվ ո՞րն է սրա Հեւնանքը, ի՞նչ ձն ու Հոդե անություն է ձեռք երում այն: իր ներքին աղաւության մեջ կաչկանդված է նա, ով ւիրաåեւում է նյութին, ղարմանալիորեն կաչկանդված է նան նա, ով չի ւիրաåեւում: Բուֆեւåան Վանաւուրի ճաչարանը իր այցելուներով աժանված է երկու մասի: Մի մասում նսւած են մւավոր մարդիկ ( անաՀավաքներ, դիւաչËաւողներ) իրենց Համեսւ ոււելիքներով, մյուս մասում ամրակաղմ, կարմրերես ինչ-որ մարդիկ են, որոնց սեղանները ճկված են Ëորւիկների ու Ëմիչքների ծանրության ւակ: Սոցիալական այս Ëավը ( ուֆեւåաններ, մսադործներ, åաՀեսւաåեւներ, «դործարար մարդիկ»), ինչ-որ ճանաåարՀներով լուծելով նյութի Ëնդիրը' Հարմարավեւ կենցաղային կոմֆորւից մինչն åարւադիր անձնական ավւոմեքենան, Ëրվել են այս ամենի մեջ, կորցնելով մի ուրիչ կարնոր ան' Հոդնորը: Ուժերի դերածաËսը սրանց կանդնեցրել է Հոդնորը նվաճելու անկարողության ÷ասւի առաջ: Դրա Համար էլ նրանք սւիåված են լինում նվաճել Հոդնորի առարկայական մակարդակը' նչանավոր արվեսւադեւների դործեր, դրողների ոսկեկաղմ դրքեր, ձայնաåնակներ, ջաղային ու ւեղական ամåադորդոռ Հայրենասիրական ինքնուս երդիչների ու երդաՀանների դործերի ձայնադրություններ51: Գնորդ Արչակյանը «Գնացքներ» վեåում ճիչւ է նկաւել այս ւիåի էությունը: «Հարսւանալով աղքաւանում են: Ամեն ինչ ունեն, որ իրենց երեËաները ոչինչ չանեն: կարծում են Հարսւությունը կ÷ոËարինի ոդուն: Զեն Հասկանում, որ Ëմողը մենք ենք, Հարսւացողները' իրենք: Աåրանքի Հեւ վաճառում է ոլորի արժանաåաւվությունը, իր սե÷ականը չի ավականացնում իրեն: Մեր åաւիվը մեղնից ձրի առնում, մեղ վրա վաճառում է կյանքի դնով: - Ո՞ւր ես Հարսւանում, աղքաւ չան որդի»: Աåա չարունակում է. «Սա երնի աղաւության մասին էլ դաղա÷ար չունի, անւ

Բուֆեւåան Վանաւուրը, որ այնքան աղաւ է նյութի իմասւով, ն նսեմացած ու կաչկանդված իր վերադասի առաջ, ինժեների արւաքին կեցվածքից ղարմացած Հարցնում է. «- ինսւիւո՞ււ ես ավարւել,- չվարեց Վանաւուրը: - Բա… ՊոլիւեËնիկ: - Այն էլ åոլիւեËնիկ,- ժåւաց մյուսը, որ ոչինչ չէր ավարւել ն ժåւաց, որովՀեւն չաւ ուրիչ աներով ինքը ավելի արձր էր, քան ինժեները»: Վիճակի կոնւրասւը ավելի է ընդդծվում այն åաւկերում, ուր նկարադրվում է դիւաչËաւողների' ճանաåարՀին երկու ժամ ավւո ուսի սåասելու դրվադը: «Հողմնաåակու եւնում երնաց լայնադեմ մի ւղամարդ, մուիկից անցնելիս ղեկը ռնած ձեռքին այնքան ոսկի, արծաթ, ադամանդներ չողացին, իՀարկե չէր կանդնեցնի, ճոճելով անցավ, ÷ոչին չåրւելով անաՀավաքների ն մյուսների չորերի վրա»: կողքից մեկ ուրիչը ռեåլիկի ձնով նկաւում է. «իսկույն երնում է, մւավորական ես: Ոչ քեղանից վաËենալու միւք կա, ոչ էլ Հարդանքի առիթ ես ւալիս, ինչո՞ւ åիւի կանդնեցնեն»: իրերի այս դրվածքը իրենց Հակումներով ւարա նեռ Հերոսների մեջ չարունակ առաջացնում է իրար Հակադրվելու, կամ ինքն իրենից Հեռանալու ու իրեն ուրիչներից թաքցնելու, կամ էլ մեկի åակասը մյուսով Հաւուցելու Հոդե անություն: Զորայր Խալա÷յանի Հերոսը' Տիրայրը, մի Հավաքում իրեն ներկայացնում է որåես ակադեմիայի դիւաչËաւող, աåա Ëոսում դիւական մի լուրջ åրո լեմի չուրջ: Այս åաՀի մեջ Տիրայրը աåրում է Հոդե անական ղուդորդվող դեւերմինացիայի ն ինքնաՀավասարակչռման վիճակ: Նա մի կողմից Հասարակական կարծիքի Համար սւիåված է լինում ընդդծել իր անձը ն ֆունկցիան' ակադեմիայի դիւաչËաւակից (ւեսեք թե ես ո՞վ եմ), մյուս կողմից ինքն իր աչքին ներքնաåես ÷ոքրանում է, Հիչելով իրեն չրջաåաւող դիւնականներին: իր Հերթին Հրչեջը, որ ծանոթ է Տիրիթին, դրսում Հåարւանում էր, թե ղեկուցողը աչËաւում է ակադեմիայում, «սակայն ներքուսւ այդ կարծիքին չէր ծանոթ դիւնականի մասին»: Նույն Հոդեվիճակն նսւելիս չի Հասկանա, որ աղաւությունը կորավ: Հայրենիքն էլ չդիւե ինչ է, որւեղ աքսորվեն ոչ մի անի չի կարուի, միայն թե ուդկան ւաս Հեւը ւանի' Անդրանիկի նկարը աåակուն ÷ակցրած, որ այնւեղ էլ Հայրենասեր երնա»:

է աåրում Հրանւ Մաթնոսյանի ՀերոսուՀին' Աղունը, «Երկրի ջիղը» վիåակում: Այժմ ուչադրություն դարձնենք ւարադիրք Հերոսների Հոդե անության մի ուչադրավ երնույթի վրա: Հոդնոր ներքին աղքաւությամ ւառաåող, åաւաՀա ար Հասարակական արձր դիրք դրավող կամ էլ ինչ-ինչ ճանաåարՀներով նյութական կարողություններ կոււակած Հերոսը միչւ էլ արւաքին կաåեր է ÷նւրում (ցուցադրական åլանով) մւավոր մարդկանց մուենալու, նրանց նյութաåես ու « արոյաåես» օդնելու, նրանց իրենց մուեցնելու Համար: Սրանով նա ծածկում է իր ներքին աղքաւությունը' ուրիչներին ցույց ւալու Համար, թե' «ւեսեք ես նան ինչåիսին եմ»: կաåերի որոնումը ÷ոËադարձ է: Ներքնաåես ժËւելով ու չՀամակրելով այս ւիåերին, մւավոր Հերոսը իր Հերթին (այս դեåքում նույնåես սւիåված, սակայն չարժումը ցայւուն չէ, այս ամենը աչËաւում է անել Հասարակական կարծիքից, Հայացքից Հեռու, թաքուն) վիճակը Հավասարակչռելու Համար դնում է դեåի իր Հովանավորը: ՀովՀաննես Մելքոնյանի «Ընթրիք Հինդ Հոդու Համար» վիåակում åաչւոնյա Արամը, դիմելով իր մյուս չորս ընկերներին, անկեղծորեն Ëոսւովանում է. «Ես ուրիչ մակարդակի մարդ եմ, դիåլոմը դնել եմ, դուք իմ թայը չեք»: Մյուսների լուռ ենաւեքսւային ձայնը Հուչում է. «Նրանք ընդունակ են դիåլոմներ ճարել, կարող են նան դիսերւացիա åաչւåանել ն թեկնածու դառնալ, որåեսղի ամրաåնդեն իրենց դիրքը»: ՆժդեՀը մւքում ՀայՀոյում է Արամին, այց քանի որ իր Հարաղաւին թաղելու Համար Արամը անվերադարձ աՀադին ÷ող է ւվել, ՆժդեՀը Արամին ամեն անդամ «ջանով» է դիմում: կավկավյանի կարծիքով' Հոդնոր մարդիկ «կյանքից ն ժամանակից կւրված մարդիկ են, նրանց դլËի մեջ դրքի քամիներն են»: Հոդե անական այս իրողությունն իր յուրօրինակ դրսնորումն է դւել նան Խաժակ Գյուլնաղարյանի «Նոր ւարվա նաËօրյակին», «Մարինոչկա», «Եդոր Գեղամիչը ն ուրիչները» åաւմվածքներում: Սոցիալական միջավայրի վիճակադրական ւեղա աչËման իմասւով մեր դիւարկումները Հիմնականում վերա երում էին ժամանակակից քաղաքային կյանքը վերարւադրող սւեղծադործություններին: Խնդիրն ավելի ամ ողջական ներկայացնելու նåաւակով անդրադառնանք նան դյուղաչËարՀի մարդու սոցիալական Հոդե անության մի քանի առանձնաՀաւկություններին' Հենվելով Հրանւ Մաթնոսյանի սւեղծադործությունների վրա:

Հրանւ Մաթնոսյանի արվեսւի ուժը նաË ն առաջ կյանքի Ëոր ու աղմակողմանի արւացոլման մեջ է: Մենք նկաւի չունենք կյանքն ընդՀանրաåես' որåես åաւմություն, որåես ÷իլիսո÷այություն, որի օրենքները կարող է սերւել նան ամեն մի միջակ արվեսւադեւ: Խոսքն այսւեղ վերա երում է դրողի կենսա÷որձով սաՀմանաղաւված կյանքի ւարածական ու ժամանակային կոնկրեւությանը. այսինքն' ոչ թե åաւմություն, այլ åաւմականություն, որը կյանքի ռեալ Հոսքի մեջ արւաՀայւվում է անձի սոցիալ-Հոդե անական, կուլւուրական դեւերմինացիայով, եր ժամանակի չարժումը դրողին երնում է մարդկային կենդանի Հոդե անության ձնով: Այսåիսին է Մաթնոսյանի' կյանքի նկաւմամ ունեցած դեղադիւական դիրքորոչումը: Նրա սւեղծադործություններում դեղարվեսւական ժամանակը ՀամաåաւասËանում է կենսական ժամանակի ռեալ Հոսքին, ն սա դրողին Հնարավորություն է ընձեռում թա÷անցել մարդկային Հարա երությունների աչËարՀը: Ընդ որում, Մաթնոսյանը ւալիս է մարդկային Հոդեվիճակների միաժամանակյա նկարադիրն իր ոլոր չա÷որոչիչներով' որåես դործողություն, ւåավորություն, ղդացմունք, կարծիք, վերՀուչ: Արվեսւի ժամանակակից ըմ ռնումը նրան սւիåել է չդնալ կյանքի արւացոլման սյուժեւային միադծության ուղիով, այսինքն' սյուժեով չսւեղծել Հոդե անություն, այլ' ընդՀակառակը: Այսօրվա արձրարվեսւ արձակը Ëուսա÷ում է միադիծ նկարադրականությունից, դնում է դեåի իրավիճակային Հոդե անությունը, դեåի Հերոսների աղմաճյուղ ընկալումների ու արձադանքումների աչËարՀը: Գեղարվեսւական մւածողության այս սկղ ունքով է åայմանավորված Մաթնոսյանի սւեղծադործության աղմաձայնությունը: Վերջին ւասնամյակներում մեր արձակի թեմաւիկ ւեսադաչւը Հիմնականում սոցիալական լուրջ ւեղաչարժ աåրող դյուղն է: Միջնորդ ունենալով քաղաքը, դյուղը Հաղար թելերով կաåվել է աչËարՀի Հեւ, մեկընդմիչւ ՀաղթաՀարելով իր ավանդական մեկուսացումն ու ներամ÷ո÷վածությունը: Հրանւ Մաթնոսյանի դեղարվեսւական Ëնդիրներից մեկը այս սոցիալական միջավայրի ն մարդու ÷ոËՀարա երության ացաՀայւումն է: Նկաւենք, որ արձակադիրն իր սւեղծադործություններում Հիմնականում ներկայացնում է դյուղաչËարՀի կյանքի որոչակի ժամանակաՀաւվածը' 50-ական թվականներից այս կողմը: Նրա ւեսադաչւը այս ւարածությունն է, որը նա Ëորաåես դիւե, ն դա åայմանավորված է իր կենսա÷որձով: Ես

դա ընդդծում եմ, որովՀեւն Մաթնոսյանը ոչ թե կյանքի Հոսքը կողքից դիւող է, այլ ինքն այդ Հոսքի մեջ է, Հոսքային աղմա արդ աղդակների անմիջական կրողն է: Հիչենք, որ Մաթնոսյանի դյուղաչËարՀը օրինաչա÷որեն ղուդաՀեռվում է քաղաքային կյանքին: Գյուղը անՀրաժեչւա ար մերձենում է քաղաքին, սակայն « անավիճելով», ներքին թերաՀավաւությամ : Երնույթը, իՀարկե, նորություն չէ (Թումանյան, Դեմիրճյան, Զորյան, Բակունց): Սակայն վերջիններիս սւեղծադործություններում Հերոսները թերաՀավաւ լինելու Հեւ միասին քաղաքի նկաւմամ ունեն նան չդիւակցված Հիացմունք, որը Հեւո վերաճում է Հիասթա÷ության: կյանքի այս երկու ոլորւների կաåն այնքան ւարողունակ ու ՀաճաËական չէ, որքան Մաթնոսյանի սւեղծադործություններում: Գյուղը աղմաթիվ ուղիներով ու ձներով կաåված է քաղաքին, ն վերջինիս կենցաղն ու արքերը ներմուծվում են դյուղաչËարՀ: Ոչ ոք չի կարող ժËւել, որ ժամանակակից դյուղը Հաւկաåես åաւերաղմից Հեւո դրական իմասւով լուրջ ւեղաչարժեր աåրեց: ԳիւաւեËնիկական առաջընթացը կարճ ժամանակամիջոցում ամ ողջովին ÷ոËեց դյուղի դեմքը: ԱչËաւանքի մեքենայացումը դյուղացուն ժամանակ ու Հնարավորություն ւվեց ինքն իրենով ղ աղվելու, նյութական Հնարավորությունները դյուղի մարդուն ւարան դեåի կենցաղային Հարմարավեւություն: Սոցիալական այս Հիմնավոր ու չա÷աղանց արադ վերակառուցումը ÷ոËեց նան դյուղաչËարՀի մարդու Հոդե անությունը: Այս ւեղաչարժը նրան ւարավ ացարձակ էկղիսւենցիայի' ինչ-որ չա÷ով ÷ոËելով նրա ըմ ռնումների ն Հարա երությունների էությունն ու ձները: Սա անËուսա÷ելի երնույթ է, որքան էլ առաջին Հայացքից անՀարիր է թվում: Մաթնոսյանի դիւողականությունը չա÷աղանց ղորեղ է այս ոլորւները åեղելու, դեղարվեսւորեն վերացարկելու ն մաւուցելու առումով: Գրողի Ëնդիրը այսքանով, սակայն, չի ավարւվում. ղուդաՀեռ դործում է նրա քաղաքացիական նåաւակաուղղվածությունը, երնույթների Հակասական կողմերը ացաՀայւելու, թերություններն ու թերացումները կանËելու առումով: Սոցիալական երնույթների կրողները ն դրանց արձադանքողները կենդանի մարդիկ են, ուսւի կարնոր է դառնում åարղել, թե դրողի առանձնացրած ւարածական ու ժամանակային կւրվածքում ինչ ւիåի Հերոսներ են դործում, ինչ կառուցվածք ունի սրանց Հոդե անության Համակարդը: կարող է ւարօրինակ թվալ, եթե նկաւի ունենանք, նաË ն առաջ, նրանց ւարիքային կողմը: Սակայն սա անՀ67

րաժեչւ ն Հեւաքրքիր Ëնդիր է: Արձակադրի ընւրած ժամանակաՀաւվածում երեք սերունդ է դործում' ավադ, միջին, կրւսեր: Եթե միջին ն կրւսեր սերունդներն իրենց աåրած ւարիներով ւեղավորվում են ներկայացված ժամանակային Հաւույթի մեջ, աåա Հին սերունդը (åաåեր, ւաւեր, Հորեղ այրներ ն այլն) իր կյանքի առաջին չրջանով դուրս է մնում այդ Հաւույթից: Եվ արդի ժամանակային Հոսքի մեջ նրա կյանքի առաջին չրջանը Հանդես է դալիս որåես վերՀուչ, որը սերնդի Հոդե անության մեջ սւեղծում է կոնցեåցիաների ւարա նեռայնություն: ՆաËորդ կյանքի ըմ ռնումներից Համադրելու ն Հակադրելու սկղ ունքով Ëեցվում է ներկայի ըմ ռնումը, ընդ որում այս Համադրումը ն Հակադրումը Հին սերունդը կաւարում է երկու ժամանակային åլանով' Հեղա÷ոËությունից առաջ ն Հեւո, åաւերաղմից առաջ ն Հեւո: Վերջին Համեմաւությունը կաւարում է նան միջին սերունդը: Երկու ժամանակների ղուդաՀամեմաւումը ւրամա անորեն ւանում է դեåի երրորդի ճչւումը: Սոցիալ-Հոդե անական երկվությունը նորություն չէ. Հիչենք Թումանյանի «Հառաչանքի» ծերունուն: Նոր սերունդը ձդւում է կյանքն է՛լ ավելի արեկեցիկ ւեսնել, որի Համար նան դործում է: Մաթնոսյանի Հին սերունդը այս վերակառուցման åաՀանջը չի դնում ն չի էլ ուղում: Հնի Համեմաւությամ այսօրվա կյանքի նյութական արեկեցությունը նրա Համար լիարժեքորեն լուծում է Ëնդիրը: Այս սերնդի մարդկանց թվում է, թե երիաւասարդները թերաՀավաւ են, ն առիթը աց չի թողնում ջաՀելներին կչւամ ելու' «վերուվեր թռչելու Համար»: Նրանց միակ դժդոՀությունը ընւանեկան, մարդկային կաåերի թուլացումն է, ավելի ճիչւ' ւրոՀումը, որը մւաՀոդիչ է նան դրողի Համար: «Զորս åաւի մեջ Հաց էին ոււում, լվացք էին անում, քնում էին, ւրեËները Հանում էին աåին, նանը, Ադամը, Մանեն, Սիմոնը, Արւիկը, Արաքսին, Հակո ը, Հրաչիկը` Հովոււի արեկամները, Դսեղի արեկամները, Խաչերի արեկամները, ՂաղաËից առնւրի եկած թուրքերը» («Երկրի ջիղը»): Հիմա այդåես չէ, միջին սերունդը Հոդե անորեն երկվություն է աåրում' դա լա՞վ է, թե՞ վաւ: Նոր սերունդը կւրուկ åաւասËանում է' վաւ է: Ուրեմն Հին ու նոր սերնդի վերա երմունքը Հսւակ է: Միջին սերունդը վիճակից դուրս դալու Համար դիմում է դիմակին: Հերոսը մչակում է Հասկացությունների, դործողությունների, դրսնորումների որոչակի մոդելներ իր ն ուրիչի Համար, կամ իր ն դիմացինի Համար: Այս մոդելները, Հասկանալի է, Համարժեք չեն: Եվ

անը այսւեղ ոչ թե այն է, թե ինչ է ուղում մարդը, այլ այն, թե ինչ է åաՀանջում նրա միջավայրը, կոնկրեւ իրադրությունը: Երնույթի ամենա նորոչ կրողը Աղունն է: Նա աåրում է ինքնասւուդիչ Հոդեվիճակ' «ե՞ս եմ, թե՞ ոչ», ն Հեւո ÷որձում է ճչւել իր դիրքը. «Ես չուն եմ, չնից էլ վաւն եմ' վաւի Հեւ: Լավերին էլ չան åես Հավաւում եմ: Ամեն ոք ինձանից արժանին է սւանում»: Թվում է, թե Աղունը ճչւում է իր վերա երմունք-կեցվածքը, սակայն նրա Հոդե անական ելնէջումները ճիչւ Հակառակն են Հասւաւում: Նորօրյա Հնարավորությունները նրան աղաւադրել են Հասարակական ինչինչ սաՀմա÷ակումներից, սակայն սւեղծված «վաղաՀաս» վիճակը Աղունի դեռնս սւիåում է ւարու երվել կիսուր, ամուսին, ւղա ու Հարս Հարա երությունների ոլորւում: Ժամանակը նրան լրիվ աղաւադրել է կեսրոջ ավանդական ËսւաåաՀանջությունից, այց ինքը Հոդե անորեն դեռ åաւրասւ չի դրան, չի կարողանում մինչն վերջ ՀաղթաՀարել այդ կաåերը, ինչåես ՀաղթաՀարել է իր Հարսը: Նա ներքուսւ Համաձայն է Հարսի Հեւ (նկաւի ունենալով իր նաËկին վիճակը), այց միննույն ժամանակ ուղում է, որ իր Հեղինակությունը ւղայի ընւանիքում Հարսի մու արձր լինի, «Հարսն ասեր' մայրս, ինքը ասեր' ջան, աղջի ջան»: իսկ Հարսը չի ասում: Զի էլ Հակադրվում: «Բաղաքավարի աղջիկ է»,- այդåես է Աղունը Հարսին ներկայացնում Հասարակությանը: Երնույթի մի այլ դրսնորմանը մենք Հանդիåում ենք «ԱլËոյում»: Թվում է, թե Հարնանի երիւասարդ Հարսը Գիքորի նկաւմամ åիւի ավանդական կեցվածքով Հանդես դա, մինչդեռ. «Գիքորն ուղեց արնել մւերմավարի, ան÷ույթ, կինը ոլորովին օւար էր: կինը կանդնեց ԱլËոյի դեմ ն լեղվի ծայրը երկարացնելով ասաց ԱլËոյին' ու, - ճանաåարՀ ւվեց ԱլËոյին ու ժակեւով Ë÷եց նրա դավակին»: Նորօրյա Հարսի ժեսւի մեջ մի ամողջ սոցիալական երնույթ է ւեղավորված: Անցյալի կենսա÷որձը ն ժամանակի åաՀանջը Աղունի սերնդին սւիåում է մւածել մինչն վերջ վերակառուցվելու մասին: Ժամանակի åարւադրանքը այնքան մեծ է, որ մարդը ձդւում է դւնել կեցության ճչմարիւ արժեքները, որոնք իր Համար կյանքի Ëնդիր են դարձել: Մարդը ձդւում է աղաւ լինել «Հեւաքրքրասեր ն կարադադրող» Հասարակական կարծիքից, մի քիչ էլ «աåրել ինքը իր Համար», որովՀեւն «մարդը մի անդամ է լինում ու էս մեծ Հավիւենականության մեջ էլ չի լինում, չի կրկնվում»: Աղունը, ինչåես նկաւվեց, Հոդե69

անորեն ուղում է åոկվել ինչ-ինչ կաåերից, նույնիսկ ընւանեկան' Հարսի Հերն էլ անիծած, ւղային էլ, նրանք ո՞վ են…», սակայն ցավով, դժվարությամ ու դժդոՀությամ : Երնույթների վերացարկման ընթացքում Մաթնոսյանը չի դնում նրանց «դեղարվեսւականացման» ճանաåարՀով, չի դիմում դրուեսկային åաւկերների: Նա ներկայացնում է Հոդե անական այնåիսի վիճակներ, որոնք ինքնին դեղարվեսւական են, նա ընդդծում է անձի սոցիալական Հոդե անությունը' նրա կեցության ոլորւները ացաՀայւելու ճանաåարՀով: Հին ու միջին սերնդի ղուդորդական քննությունը, կարծում ենք, ինչ-որ չա÷ով åարղեց նան դյուղաչËարՀի նոր սերնդի դիրքորոչումը: Սա, դժ աËւա ար, մեկընդմիչւ կաåվել է քաղաքային կյանքին: «Այսւեղ ծնվում են երեËաներ, դåրոց են դնում մինչն 7-րդ դասարան, աåա դնացք են նսւում ու դուրս դալիս կիրճից' այլնս եւ չդառնալու Համար: Հեւո արդեն իրենց ծնողների ւունը ւեսնում են ճեåընթաց դնացքի լուսամոււներից» («կայարան»): Սա Հենց այնåես, ի միջի այլոց Հայւարարություն չէ: Երնույթը սոցիալական Ëոր Հիմքեր ունի ն ժամանակների Համար անչրջանցելի ÷ասւ է: Մարդու ն իրականության առնչակցական կաåը որոչ իմասւով մւաՀոդիչ Ëնդիրներ է առաջադրում: Գրողի սւեղծադործություններում որոչակիորեն ընդդծվում է այդ մւաՀոդությունը: Թերնս Հոդե անական դրսնորումը ինչ-որ ւեղ կաåված է դյուղի ն քաղաքի ւար երության վերացման արադ ընթացքի Հեւ: Գյուղացի մարդը Հանկարծ որոչում է վաճառել իր անասուններն ու ւունը, եւ վերցնել դրամարկղում կոււակած ÷ողը ու «Հայդա»' դնում է Երնանում, կամ կիրովականում ւուն դնելու ու աåրելու»: «Գոդի Արչակը քաչվում էր կիրովական' դղրդաց Հինդ եռնաւար ավւոմեքենա»: Եվ «դղրդացնում են» նրանք, ովքեր ճարåիկ են դւնվում օդւվելու դյուղում լուծելի ինչ-ինչ Հնարավորություններից: Այս åրոցեսը նկաւելիորեն դրսնորվում է Հենց ւեղում, մարդկանց կենցաղի ու կեցվածքի, սոցիալական սիմվոլիկայի, մարդկային Հոդե անության դրսնորումների ձնով: Այդ է åաւճառը, որ քաղաքա նակի' դյուղացու նկաւմամ ունեցած Հին կեցվածք-վերա երմունքը այլնս քննություն չի ռնում, այն ՀաճաË արժանանում է դյուղացու սուր Հեդնանքին' սւեղծելով կոմիկական վիճակներ: Մաթնոսյանի ներկայացրած դյուղի մարդը այլնս «դլուËը կաË» աչËաւող չէ միայն. նա չրջաՀայաց է, ղդասւ, åաՀանջկու, անարդար

ղեկավարի նկաւմամ անողոք, նրա ամեն մի սËալ քայլը ւեսնող ու քննադաւող: Այլնս այն ժամանակները չեն, որ «Շրջդործկոմի ւեËնիկական քարւուղարը ուղածդ րոåեին, ուղածդ Հանդից կարող է քեղ կանչել ւալ ՀեռաËոսի մու, չան լա÷ը թա÷ել դլËիդ»: Ղեկավարի չարդարացված, Հարկադրիչ ձնը այլնս քննություն չի ռնում: Այժմ, ինչåես նկաւելի են դարձնում Մաթնոսյանի Հերոսները, ներդործության արդյունավեւությունը ÷ոËåայմանավորված է Հասարակական դիրք դրավողի արոյական կեցվածքով: Եթե ղեկավարի մեջ Համաւեղված չեն արժանաåաւիվ քաղաքացին ու մասնադեւը, նա այլնս չåիւի աչËաւի: «ՆաËադաՀին սկսել են կոåւել», այց ո՞ր նաËադաՀներին: Ենթաւեքսւում դրողը åաւասËանում է' նրանց, ովքեր մոռանում են Հասարակական չաՀը, ղ աղված են իրենցով ու յուրայիններով: Այսօրվա դյուղի աչËաւավորը Մոսկվայի Համալսարանի åաւդամավոր է, աչËաւանքի Հերոս: Նրա Հեւ կողք-կողքի աåրում են ղորացրված Համադյուղացի դեներալը, օդաչու Ալեքսանդրը, ամառանոց եկած ակադեմիկոսը, որոնք ասւվածներ չեն, իրենց վասւակաչաւ, ւաղանդավոր Համադյուղացիներն են: Մաթնոսյանի արձակում Հանդես եկող սոցիալական կոլեկւիվն ու անՀաւն ունեն իրենց ն ժամանակներին Հաւուկ կյանքի ոճը: Նրանց կողմից ներկայացվող ամեն մի աղդանչան արւաՀայւում է որոչակի սոցիալական իմասւ: Արձակադիրը ՀաճաË օդւադործում է նրանց լեղվի ւեղայնացված նչանակություն ունեցող այնåիսի արւաՀայւչաձներ, որոնք Հաւուկ են միայն իրենց: Գրողի ուչադրությունից չեն վրիåում անդամ իր Հերոսների Հոդեֆիղիոլոդիական վիճակները, որոնք դրսնորվում են դիմաËաղի, քայլվածքի, ձեռքի ն մարմնի չարժումների ձնով: Սրանք չունեն լեղվական Համարժեքներ, այց արւաՀայւում են ներքին Հոդե անական աåրումներ: կերåարի Հոդե անական կառուցվածքը արձակադիրը արւաՀայւում է նրանց արւաքին դործողությունները' ներքին Հոդե անական åլանից Ëեցնելով ն' ընդՀակառակը: Յուրօրինակ է նան դրողի սրամիւ ու լավաւեսական Հումորը, որին մենք Հանդիåում ենք նրա ւեքսւային աղմաձայնության վերին չերւերում ն որն, ըսւ էության, կոչված է նան մեղմելու ենթաւեքսւային դրամաւիղմը: ԸնդՀանրաåես, դժվար է Մաթնոսյանի սւեղծադործության դաղա÷արական ծալքերն առանձնացնել նրա åոեւիկական կառուցվածքից, սրանք ներծծված են իրար մեջ:

Գրական կերåարի Հոդե անական կառույցի ամ ողջականությունը անՀնար է åաւկերացնել առանց այդ կերåարի աղդային նավորության ու Հոդե անության առանձնաՀաւկությունների: Այսօր, եր դնալով մեծանում է ժողովուրդների ւնւեսական ու մչակութային մերձեցման դործակիցը, åաՀանջվում է նուր ու ուչադիր վերա երմունք երնույթի նկաւմամ ' Հաչվի առնելով անձի, աåա ն ÷ոËանցված դրական կերåարի աղդային նավորության ու Հոդե անության առանձնաՀաւկությունները: ինչåես ամեն մի ժողովրդի, այնåես էլ մեր ժողովրդի աղդային ընդՀանուր Հոդե անության Համակարդն արդյունք է նրա անցյալի աղմադարյան åաւմության Հավաքական Հիչողության, ինչåես նան արդի կացության արդ Հարա երակցման: Հենց սկղ ից նկաւենք, որ դրողը եր եք իր առջն Հաւուկ նåաւակ չի դնում սւեղծել, այսåես կոչված, «մաքուր աղդային» նավորություն ու Հոդեանություն ունեցող Հերոսներ, չնայած այդ նåաւակը Հեւաåնդող Հաջողված օրինակների կարելի է Հանդիåել ն 30-ական թվականների, ն ժամանակակից արձակի մեջ: Նման Հաջողված դործեր Հայասւանի ն Հայ մարդու մասին ÷որձել են սւեղծել ռուս դրողները52: Այս Հեղինակների նåաւակն է եղել ացաՀայւել, թե ինչåիսին է, ինչ է ուղում ն ինչի է Հասել նա իր Հայրենիքում ն ս÷յուռքում: Սա Հեչւ Ëնդիր չէ, առանձին դեåքերում դրողին միչւ չէ, որ Հաջողվում է ացաՀայւել նրա աղդային ւարա նույթ կեցության, Հոդե անության ու կենցաղի արդ կառուցվածքը: ՀաճաË դրանք Հանդեցվում են ղոււ ռելիեֆային առարկայնության53: Նկաւի ունենք Մարիեւա ՇաՀինյանի «ÖանաåարՀորդություն Սովեւական Հայասւանում»: Վարդդես Պեւրոսյանի «Հայկական էսքիղներ», Գնորդ Էմինի «Յոթ երդ Հայասւանի մասին», Սիլվա կաåոււիկյանի «Խճանկար Հոդու ն քարւեղի դույներից» դործերը, ռուս դրողներ Մանդելչւամի, Գրոսմանի, Բիւովի ն ուրիչների դրքերը: ինչåես դժվար չէ նկաւել, այս դործերն իրենց ժանրային սåեցիֆիկայով առանձնանում են ն ինչ-որ ւեղ նման են իրար: Այդ առանձնացումն ու նմանությունը åայմանավորված են Հեղինակների նåաւակադրմամ : Այս դրողներն իրենց սւեղծադործություններում ÷որձ են արել նոր ժամանակների ն ընդՀանրաåես åաւմության ուռն դեåքերի ն ինֆորմացիայի åաւճառով որակա÷ոËված մարդու Հոդե անության միջից առանձնացնել «մաքուր աղդային» Հոդե անության Ëճանկարը: «Ուղում եմ ընդդծել,- իր Հոդվածներից մեկում նկաւում է Վարդդես Պեւրոսյանը,- որ դրանք մակերեսային ւåավորություններ էին ն ÷ոքր-ինչ Ëորանալու դեåքում նույն այդ 5 կիլոմեւրի վրա կարելի է Հայւնադործել չաւ ուրիչ դույներ,

Ժամանակակից Հայ մարդու ուն էությունն ու Հոդե անությունը իր լինելությամ , առնչակցությունների չառավիղներով, իր աղմադարյան դժվարին åաւմության Հեւնանքներով, ւրոՀումներով ու ամ ողջացումներով սւեղծել է Հոդե անական դրսնորումների Ëայւա ղեւություն: իսկ եթե այս ոլորին դումարենք մեր ս÷յուռքաՀայ եղ այրների անËուսա÷ելի ու նան մեղ Համար աղդային իմասւով կենսական նչանակություն ունեցող առնչակցությունները, ժամանակակից դիւաւեËնիկական Հեղաչրջման ընձեռած Հնարավորությունները, աչËարՀի ժողովուրդների ւնւեսական, դիւական ու մչակութային ÷ոËառնչակցությունները' մամուլը, ռադիոն, կինոն, ինֆորմացիայի ւեËնիկական ոլոր միջոցները, աåա մուավորաåես իր չրջանակների ընդդրկմամ , սակայն ոչ Ëորքով, åարղ կլինի այն ւեսադաչւը, որից նյութ է առնում Հայ ժամանակակից դեղարվեսւը: «Գնալով արդանում է մեր օրերի Հայ մարդու նութադիրը, քանի որ նա աåրում է ի րն 20-րդ դարի երկրորդ կեսի մարդ' իր մարդկային աղդային ու Համամարդկային Հոդսերով»54: Այս ամենով Հանդերձ մեր աղդային Հոդե անության մեջ կա մի որակ, որ դարերի ընթացքում åաՀåանվել է: Երնույթը նկաւվել է չաւ վաղուց: Այս իմասւով չա÷աղանց ուչադրավ է Մարիեւա ՇաՀինյանի Հոդվածը55: ԸնդՀանրաåես վիճակի այսօրինակ դրվածքը, որը ենթադրում է աղդային դրսնորումների ւիåա անական քննության Ëնդիր, միչւ էլ դիւական անավեճերի ւեղիք է ւվել: Հիչենք թեկուղ 1966-1967թթ. “ÂîոքîՇû սՇոîքսս” ամսադրի էջերում ծավալված անավեճերը, “ÈíîՇոքճííճÿ ëսոåքճոóքճ” ամսադրում ւåադրված Ն.Ս.կոնի «Աղդային նավորություն – մի՞ֆ, թե իրականություն…» Հոդվածը ն նրա արձադանքները: Այս անավեճերի ընթացքում առաջադրվեցին մարդու աղդային Ëառնվածքի ու նավորության ացաՀայւման մի չարք ելակեւեր (աղդադրական, մարդու աչËարՀի Հոդեվերլուծության, աղդի մչակութային Հուչարձանների կուլւուր-åաւմական սիմվոլների ուսումնասիրության, աղդային էթնոսի նակլիմայական-աչËարՀադրական դեւերմինիղմի ացաՀակասություներ, կենցաղի ու Հոդե անության, նավորության åարադոքսներ» (Վարդդես Պեւրոսյան, Հավասարում աղմաթիվ անՀայւներով, Երնան, 1978, էջ 333): Նույն ւեղում, էջ 119:

“Ëսոåքճոóքíճÿ ãճ3åոճ”, N 37, 13, 9, 1978.

Հայւման ն այլն): Մարդու Հոդե անության, այդ թվում ն աղդային Հոդե անության ուսումնասիրման կարնոր ելակեւը, սակայն, նրա ձնավորման սոցիալ-åաւմական դործոնների ուսումնասիրության ելակեւն է: Ուչադրություն դարձնենք Հայ մարդու åաւմությամ թելադրված աղդային Հոդե անության մի երկու Հաւկանիչների վրա, որոնք արւաՀայւվել են ինչåես անցյալի, այնåես էլ ժամանակակից դրականության մեջ: Այսւեղ թերնս ավելորդ է կոնկրեւ օրինակներով ցույց ւալ նրա աչËաւասիրության, Հյուրասիրության, ինւերնացիոնալ ոդու ն այլ մարդկային դրսնորումները, որոնք յուրաՀաւուկ են աչËարՀի չաւ ժողովուրդների: Հայ մարդու նավորության այս դծերին ւար եր առիթներով չաւ են անդրադարձել մչակույթի, դիւության Հայ, ռուս ն ՀամաչËարՀային Ëոչոր դեմքերը: կանւը իր «Ժողովուրդների նավորությունը» մարդա անական նութադրումների մեջ, Ëոսելով աչËարՀի մի չարք ժողովուրդների մասին, կանդ է առել նան Հայերի վրա: «…Այդ Ëելացի ն աչËաւասեր ժողովուրդը չա÷ում է այս ծեր աչËարՀը Հյուսիսից Հարավ, արնելքից արնմոււք ն որւեղ էլ որ նա լինում է, ոլորի մու կարողանում է դւնել սրւա աց ընդունելություն»56: Սակայն կանւը կանդ չի առնում Հայ մարդու աղդային Ëառնվածքի ու Հոդե անության' այս ծեր աչËարՀը չա÷ելու åաւմական åաւճառա անվածության վրա: Հայրենիքից Հալածական Հայ մարդը աչËարՀի ւար եր ծայրերում Հովանավոր դւնելու Հույսով մուեցել, Համակերåվել ու սիրել է օւարին, եր եք չնմանվելով նրան, եր եք չկորցնելով իր աղդային դիմադիծը, Հայրենիք վերադառնալու Հույսը, որը թերնս մարդկայնորեն օւարի Համար չաւ Հասկանալի է եղել: Երնույթն ամենուրեք արւաՀայւված է ժողովրդական անաՀյուսության ն Հաւկաåես ս÷յուռքաՀայ դրականության մեջ: Աղդի ճակաւադրով åայմանավորված մի ուրիչ Հոդե անական դրսնորում է օւար ա÷երում կամ åարղաåես Հայասւանի սաՀմաններից դուրս Հայ մարդու Հայրենակից ÷նւրելու Հոդե անությունը: Սա յուրաՀաւուկ է նան ուրիչ աղդերի, այց մեղանում այն ուրույն ձնով է արւաՀայւվում, որը ն ՀաճաË սËալ է ընկալվում ու մեկնա անվում ուրիչների կողմից:

Ê8ւò, Շîá. ՇîՎ., ոîո II, Խ., 1967, Շոք. 573.

«Հա՞յ ես» Հարցը աղդային ճակաւադրի դրամաւիկ ւրոՀումների ու վերսւին Հավասարակչռման ւենչացող մարդու Հոդե անությունից է Ëում: Այս մղվածությունը ՀաճաË այնքան է ուժեղ, այնքան է åարւավորեցնող, որ դիմացինի մեջ արթնացնում է Հայրենակցին օդւակար լինելու, նրան օդնելու ղդացումը57: Մեր դրականության մեջ այնքան ւարածված օւար ա÷երում Հայրենակից ÷նւրելու Հոդե անությունը åաւմականորեն åայմանավորված է Հայրենակցի միջոցով Հարաղաւ ա÷երի վերՀուչը աåրելու Հոդե անությամ : Հանդիåում են ոլորովին անծանոթ մարդիկ, այց Հանդիåում են կարուով ու Հարաղաւի åես: «Եվ կա՞ արդյոք մի ուրիչ ժողովուրդ,- իր ճամ÷որդական Հուչերում դրում է Վարդդես Պեւրոսյանը,- որի ղավակները ծանոթանան åաւաՀաար, այց աժանվեն արցունքով»58: Öակաւադրով թելադրված ու աղդային նավորություն դարձած այս Հոդեվիճակի նկարադրությունը աղմաթիվ անդամներ կարելի է Հանդիåել Հայ դրողնեորի դործերում: Հայ դրական Հերոսի մեջ ընդդծվող մի ուրիչ Հոդե անական դիծը, որ թերնս ավելի չաւ է արւաՀայւված åոեղիայում, կորուսյալ եղերքները ւենչալու ն իդեալի իրականացման ռոմանւիկական åաւրանքներով աåրելու Հոդե անությունն է: Թերնս սա է åաւճառը, որ ռոմանւիղմը մեղանում առավել երկարակյաց եղավ ու դեռ չարունակում է այս կամ այն ձնով դրսնորվել մեր դրականության մեջ: Այսåիսի կերåարների մի ամ ողջ չարք է սւեղծել արձակադիր Մուչեղ Գալչոյանը (Զորի Միրոն, Զորոն, քեռի Թորոսը, ծերունի Խալեն ն ուրիչներ): Սրանք ւիåիկ աղդային Ëառնվածքի ու Հոդե անության, ներքին նական կուլւուրայի ու կոլորիւի մարդիկ են, որոնք կւրուկ կերåով ւար երվում են իրենց չրջաåաւող առավել երիւասարդ մարդկանցից: Գնալով, դժ աËւա ար, դրականության մեջ åակասում են կոլորիւով կերåարները: Մի քանի ացառություններով Հանդերձ, åիւի նկաւենք, որ ժամանակակից արձակի մեջ նկաւվում է կերåարների Հոդե անության ու վարվելակերåի, նավորության ու կեցվածքի նմանություն: Սրանք ոլորն էլ նåա57 Հարցին ուչադրություն է դարձրել Հոդե ան Ռ. Պ. Պողոսյանն իր «Հայ ցեղը ն Հալածանքները Հոդե անական լույսի ւակ» աչËաւության մեջ, Բոսւոն, 1919: Վ. Պեւրոսյան, Հավասարում աղմաթիվ անՀայւներով, էջ 181:

ւակաՀարմար ինֆորմացիայի կրողներ են ն ունեն չա լոն վիճակների արձադանքելու åաւրասւի սկղ ունքներ: Գալչոյանի սւեղծադործություններում Հերոսների առօրեական դիւակցության Հոսքի մեջ չարունակ ՀիչաåաՀվում է կորուսյալ Հայրենիքի ցավը: Սրանք Հողի, ընւանիքի, աչËաւանքի մարդիկ են, որոնք երիւասարդ ւարիներին ճակաւադրի անարդար åարւադրանքով åոկվել են իրենց Հայրենի չեներից ու մի կերå ընկնելով Արնելյան Հայասւան, նորից են սկսել իրենց կյանքը: Սրանք Հåարւանում են իրենց նոր Հայրենիքով, իրենց սւեղծադործ որդիների Հաջողությամ , սակայն անցյալով åայմանավորված Հոդե անական դեåրեսիվ վիճակները ժամանակ առ ժամանակ արթնանում է նրանց մեջ, ւենչում են Հայրենին, անդամ էքսւաղային åաՀերի մեջ ընկնելով' ճանաåարՀ են ռնում: կամարի Տոնոյանի մի նովելում Հերոսը ակի մարդկանց åաւմում ու իրենց ներկայացնում է որåես Անդրանիկ ղորավարի ղինվորը, որից նա որåես նվեր ժամացույց է սւացել: Այս ամենը նա åարղաåես Հնարում է, աåրում դրանով, åաւմում ու աåրեցնում ուրիչներին, Հոդե անորեն նրանց նույնåես դարձնելով դեåքերի մասնակից: Նրանք ամեն կերå աչËաւում են ավելի դրավիչ ու իմասւալից ներկայացնել իրենց անցյալը: Սակայն վրա է Հասնում նովելին Հաւուկ անսåասելի լուծումը, ացաՀայւվում, ժËւվում ու ցրվում է նրա åաւրանքը: «Բայց այսքանից Հեւո ամենքն էլ ղդում էին, որ կար մի ան, որ իսկաåես սոււ չէր, որին Հանկարծ ամենքն էլ աներկ ա սկսեցին Հավաւալ»: «Այդ չաւ չնչին էր այն ամենի Համար, որ նրանք Հիմա ղդում էին, թողել էին այնւեղ' իրենց անցյալում ոլոր եղած ու չեղած, ոլոր կորած ու թերի, արած ու չարած, եղած ու աåրած դեåքերն ու դործերը, որոնք Հանկարծ իմասւ ու արժեք էին ւվել այդ անցյալին, որ իրենցն էր, իրենց կյանքը»: Նմանօրինակ դործերում, իսկ այդåիսիք չաւ են, չարունակ կյանքի օ յեկւիվ Հոսքին Հակադրվում է Հերոսների դիւակցության Հոսքը: Նրանք Հոդե անորեն չարունակում են մնալ անցյալի ամենակենսական նվաճումների ժառանդորդը: ԸնդՀանրաåես մեր վերջին չրջանի դրականության մեջ ՀաճաË է ներկայացվում Հերոսի այն վիճակը, եր Ëոր Հոդե անական ցնցումը սւիåում է մարդուն վերՀիչել իր անցյալը, Հաչվեւու լինել իր անցյալի Համար: Հերոսի Հոդեանական Հեւադարձը Հեղինակին Հնարավորություն է ընձեռում ացաՀայւել կերåարի էությունը ժամանակի ւնականության մեջ:

Ժամանակը ոչ միայն ձնավորում է նրա նավորությունը, այլն ղարդացնում ու ացաՀայւում է այն: Մարդը, ուսւի ն դրական կերåարը մեղանում, որåես օրենք, իր մեջ չարունակ կրում է åաւմության եռը: ԱնՀնար է åաւկերացնել մեր դեղարվեսւական արձակն առանց åաւմավեåի: Համարձակորեն կարելի է ասել, որ Հայ մարդու ինքնադիւակցման աղդային Հասարակական ու անձնական åաւկերացումների ացաՀայւման ու ճչւման եռի մեծադույն մասը ծանրացած է եղել Հայ åաւմադեղարվեսւական արձակի վրա: Սա ժողովրդի կողմից ամենից ընթերցված դրականությունն է, ուսւի ն ամենից չաւ է աղդել նրա ճաչակի, մւածողության ու Հոդե անության վրա: Գրական այս ժանրի ն ընթերցող Հասարակայնության կաåի ամրությունն ու ՀաճաËականությունը նաË ն առաջ åայմանավորված է եղել Հայ դասական åաւմավեåի արդիականությամ ու դեղարվեսւական անթերի կաւարելությամ , վիåական իրադարձությունների կերåարների Հերոսականությամ ու åաւմականությամ : Հայ åաւմադեղարվեսւական արձակն իր ներդործուն ուժը չթուլացրեց նան ËորՀրդային ւարիներին: Նորադույն åաւմավեåի ն ընդՀանրաåես åաւմադեղարվեսւական արձակի նվաճումները եկան Հասւաւելու, որ Հիչյալ ժանրը մեծ Հնարավորություններ ունի ընդլայնելու իր դաղա÷արական Ëորքերը, կաւարելադործելու իր դեղարվեսւական կառուցվածքները, ացաՀայւելու åաւմության առեղծվածները, åաւմական թեմաւիկայով աղմաթիվ արդիական Ëնդիրներին åաւասËան ւալու Հնարավորությունները: Սւեղծվեցին Սւե÷ան Զորյանի, Սերո Խանղադյանի, Խաչիկ Դաչւենցի, Սւե÷ան կուրւիկյանի, Խաժակ Գյուլնաղարյանի, Սւե÷ան Ալաջաջյանի ն չաւ ուրիչների åաւմավեåերն ու åաւմադեղարվեսւական ժանրի դործերը: Այս ամենի արձրադույն կեւը Հանդիսացավ Դերենիկ Դեմիրճյանի «Վարդանանքը»: Հայ նորադույն արձակը անմասն չմնաց ժանրի åուենցիալ Հնարավորությունները ընդլայնելու, այն ժամանակակից մարդու մւածողությանն ու Հոդեանությանը մուեցնելու իմասւով: Պերճ Զեյթունցյանի «Արչակ Երկրորդ» վեåը դրա լավադույն աåացույցն է: Վեåը մի ւեսակ Հանրադումարի է երում մարդկային Հոդե անության այն åեղումները, որ արձակադիրը արդեն կաւարել է իր նաËորդ դործերում' «կլոդ Ռո երւ իղերլի», «կաւակերդություն

առանց մասնակիցների», «ԱմենաւËուր մարդը» ն ուրիչներ: Սւեղծադործական Հղացման ակունքների իմասւով այս åաւմավեåը նմանվում է նրա նաËորդ դործերին: Զեյթունցյանը Հակում ունի իր դործերի Հիմքում դնելու մարդու ճակաւադրին վերա երող այնåիսի ÷ասւադրական նյութեր, որոնք Հնարավորություն ընձեռեն դեղարվեսւորեն վերացարկելու մարդկային լարված Հոդե անության ծալքերը: Արձակադիրը Հաւուկ մղումով ուսումնասիրում է այդ մարդկային, ճակաւադրական Հոդեվիճակների åայթյունի ն Հեւնանքների ÷ասւը: իր երկերում նա աչËաւում է ներքին կարդավորվածություն մւցնել մարդու քաոսային կրքերի մեջ' ուղղելով այն որոչակի Ëնդիրների: Պայթյունի Հղոր էներդիան չåիւի վերածվի մոËրի, այն åիւի ծառայի մարդկային արձր իդեալներին: ինչåես նաËորդ դործերում, այնåես էլ այսւեղ, Զեյթունցյանը իր Հերոսների առաջ դնում է իր իսկ նաËաåես ունեցած կոնցեåցիան. «Մարդը մաՀկանացու է, այց նա եր եք սւրուկ չի դառնա, եթե ինքը կամովին չընդունի սւրկությունը»: Այս իմասւով կարելի է ղուդաՀեռ անցկացնել Սւրաուդի ն Արքայի, Արչակ 11 թադավորի ն Գնելի միջն: Սւրաուդի ն Գնելի մաՀվան դաւաåարւվածությունը ժËւվում ն վերուղղվում է դեåի կյանքի Ëնդիրը, մարդու ու աչËարՀին օդւակար լինելու մարդկային ձդւումը Հաղթում է մաՀին: Զեյթունցյանի åաւմավեåում մարդը ավելի մարդ է, քան Հասարակական դործիչ, ղինվոր ու թադավոր: Արչակ թադավորի Հոդե անական դեդերումների դիաåաղոնը չա÷աղանց մեծ է, մեղմ արությունից ու վիճակի Ëեղճությունից մինչն դեսåուիղմն ու աՀավոր սադիղմը, ն այս ամենը Հանուն մարդու, նրա դերադույն իդեալի, Հանուն աղդի ն Հայրենիքի: Վիåասանին Հաջողվում է օդւադործել մարդու «ներքին ժամանակը»: Նրա վիåական մւածողությունը ուղղված է այսօրվա կյանքին: իր դեղարվեսւական Ëնդրի իրադործման Համար Զեյթունցյանը վերակառուցում է åաւմական իրողությունը, այց ոչ եր եք åաւմության ւրամա անությունը, որովՀեւն, ինչåես ինքն է նկաւում' իր նåաւակն է ոչ թե ճչւության Հեւքով դնալ, այլ' ճչմարւության: Այսåես, åաւմական անցյալի Հերոսական էջերին անդրադառնալը մեր դրականության Համար åարւադիր Ëնդիր է եղել: Ներկա78

յի åաՀանջից Ëող Հայ դրողի ն Հայ մարդու վերադարձը դեåի իր աղդի åաւմությունն ու մչակույթը Ëոսում է մեր ժողովրդի ն նրա աղդային դրականության կենսունակության մասին: Հայ ժողովուրդը դարեր չարունակ օւար նվաճողների դեմ ունեցած անՀավասար åաւերաղմների åայմաններում իր երկրում սւեղծել է մչակույթի անդնաՀաւելի արժեքներ: Ժողովրդի ն երկրի կաåը ղոււ աչËարՀադրական, նակլիմայական Հարմարվողականության Հեւնանք չէ: Այն նաË ն առաջ åայմանավորված է Հոդնոր ու մչակութային արժեքների այն ամ ողջականությամ , որ սւեղծել է ժողովուրդն իր երկրի ւարածքի վրա: Սա է åաւճառներից մեկը, որ երկրի քաղաքական ան արենåասւ վիճակի åաւճառով սւեղծված ւրոՀումներից ու ավերումներից Հեւո այս արժեքները մչւաåես ձդել են աչËարՀով մեկ ցրված ժողովրդին' սւեղծելով «որւեղ քո դանձն է, այնւեղ էլ քո սիրւը» կուլւուր-÷իլիսո÷այական ն Հոդե անական էåիցենւրիղմի անՀրաժեչւությունը: Ընդ որում' որքան ÷ոքրացել է վերադարձի իրականացման Հավանականությունը, այնքան Հայ մարդու մեջ ուժեղացել է սե÷ական երկրին ու մչակույթին կառչելու ցանկությունը: Դերենիկ Դեմիրճյանը «Վարդանանքում» այսåիսի մի Հեւաքրքիր դրվադ ունի: Հայ ղորականը Հարցնում է թա÷առական քուչանների ղորաåեւին, թե ո՛րն է նրանց երկրի սաՀմանները: Զորաåեւը անակնկալի դալով, åաւասËանում է, որ իրենց երկիրը սաՀմաններ չունի, որ այն քամու թնին' ավաղների åես թռչում է: Նրանք միայն չարժվում են առաջ, եւ չեն նայում, անդամ չդիւեն, թե որւեղ են թողել իրենց Հարաղաւների դերեղմանները: Անցյալի մչակութային արժեքներին ն åաւմության Հերոսական էջերին կառչելու Հայ մարդու Հոդե անությունը կարող են սËալ Հասկանալ այն մարդիկ, ովքեր ի վիճակի չեն թա÷անցել ժողովրդի åաւմության դրամաւիղմի մեջ: Ժողովրդի åաւմության այսօրինակ դրվածքը սւեղծել է աղդային միասնականության Հոդե անություն: Մարդու, անձի կոնցեåցիան, որ ÷ոËանցվել է դրականությանը ու դրական կերåարին, նրա աչËարՀին նայելու, այդ աչËարՀով կողմնորոչվելու Հայեցակեւն է: Մարդու Հայեցակեւի դործնական

դրսնորումն իր վրա կրում է åաւմականության կնիք: Գրականության մեջ այս åաւմականությունն է, որ մչւաåես Հակադրվում է մարդ-կաղաåարին' դրողի Հայացքը նեռելով կյանքի, մարդու Հոդսերին, ուրաËություններին ն ձդւումներին: Սա դրականության մեջ մարդուն åաւասËան ւալու, նրան ճիչւ կողմնորոչելու մեծադույն Ëնդիրն է:

ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դիմանկարը դեղարվեսւական սւեղծադործության åոեւիկական կառուցվածքի Հանդուցային միավորներից է: Գեղարվեսւի ւեսությանը Հեւնողը կնկաւի, որ դիմանկարի դեղադիւական Ëնդրառնությանը, ինչåես նան նրա արարման սւեղծադործական Հոդե անությանը չաւ է անդրադառնում արվեսւադիւությունը, մինչդեռ դրականադիւության մեջ Հարցի ուսումնասիրությունը եւին åլան է մղված: Գեղարվեսւական դրականությունը ն կերåարվեսւը, մասնավորաåես նկարչությունն ու քանդակադործությունը, ունեն կոմունիկաւիվ լայն առնչակցություն: Գրական դիմանկարն ու նանկարը կերåարվեսւի ÷ոËակերåման ամենից ակւիվ ւարրերն են: Այդ նչանակում է, որ վերջիններս իրենց մեջ Ëւացնում են ոչ միայն ղդացմունք ն Հոդե անություն, դործողություն, այլն դույն, ծավալ, ւարածականություն, մի Ëոսքով' ւեսողական առարկայնություն: Այսինքն' կյանքի երնույթների արւացոլման մի կոմåլեքս, առանց որի կերåարվեսւը չաւ ան կարող էր կորցնել: Ուսւի եթե դեղադիւությունը ւեսական ընդՀանրացման Համար դիմանկարն առանձնացնում է որåես ուսումնասիրության առանձին առարկա, աåա դրա անՀրաժեչւությունը ղդալի է նան դրականադիւության Համար: Հարցի քննության սկղ ունքները ճչւելու նåաւակով ուչադրություն դարձնենք մի ելակեւի վրա, որը, մեր կարծիքով, դիրքորոչում է մւցնում դիմանկարի ուսումնասիրության Ëնդրում: ի ւարերություն դեղանկարչության, դրական դիմանկարը չարունակ ÷ոËվող վիճակների երկարաձիդ մի չղթա է: Շղթայի ամեն մի օղակը, åաՀåանելով դիմանկարի Հիմնական դծերը, անընդՀաւ ÷ո÷ոËվում է' ձեռք երելով կինեմաւոդրաֆայնություն: իր դրառումներում Դեմիրճյանը նկաւել է. «Պեւք է դրել, նկարադրել կինեմաւոդրաֆիաåես, այսինքն մեծ ւեղ ւալ ւեսողական ընկալմանը,

չարժմանը, չարժումներին, դույներին, ձներին ն անåայման åլասւիկական կողմին' առարկաների, մանավանդ' մարդկանց»: Այս ւեսակեւից «Վարդանանքը» նորադույն չրջանի դրականության ամենակինեմաւոդրաֆիկ սւեղծադործություններից է: Հերոսների դործունեության ւարածական ֆոնը նույնքան åլասւիկ է ն ւեսանելի, որքան դեåքերի ղարդացման ընթացքը: Դիմանկարը ցուցադրվում է աղմաåլան կողմերով: Դեմիրճյանական Հերոսի դիմանկարը իրաåես չարժվող կադր է, Հոդե անական ւար եր Հանդամանքներում ընդդծվում է ամ ողջական կամ էլ' մասնակի åլանով: Որåես օրենք, վիåասանը Հերոսին ներքաչելով վիåական դործողությունների մեջ, սկղ ում մի քանի դծերով ն մեծ վրձնաՀարվածներով åաւկերում է նրա արւաքինի ամենաւիåական դծերը, ինչåես օրինակ, «Զլոււ, արձրաՀասակ մի անձնավորություն էր' մւաՀոդ Հայացքը դեւնին: Նրա ջլոււ մկանոււ դեմքը ËրոËւանում էր արծվային քթի Հåարւ կորադծով ն մռայլվում աջ այւի վերից վար դծված մի արակ սåիով» (Վարդան), «Թանձրամորուս, Ëոչորադեմ աչքերը սն ու երկար Հոնքերի ւակ կորած երկարաքիթ մի ծերուկ, որի մորթին ն կերåարանքը ւոդորված էր մրով' չնայած մաքուր լվացման: Նրա անճոռնի ու կոչւ մեծամարմին Հասակը անկյունավոր ձներով ցցված էր երկար åաւմուճանի ւակից» (Մովåեւան Մովåեւ), «Հիսունից անց, ածËի նման աչքերով ն դանդուր սն սաթի åես ÷այլող մորուքով մարդ էր: Բնորոչ էր նրա սեËանման դլուËը, որը լայնանալով մեջւեղում, կարծես åայթեցնել էր ուղում նրա աչքերը ն քունքերը: Դրանից նրա աչքերը ղարմացածի արւաՀայւություն ունեին» (ԴենչաåուՀ): Եվ այսåես, Դեմիրճյանը «Վարդանանքում» ւալիս է Համարյա ոլոր Հերոսների (թվով չուրջ 130) դիմանկարները, որոնցից ամենա նութադրականներին կանդրադառնանք' դիմանկարային այս կամ այն օրինաչա÷ությունը ղննելիս: Դիմանկարի åաւկերումն ընդՀանրաåես դրական երկերում, մասնավորաåես «Վարդանանքում» ամ ողջությամ åայմանավորված է, ինչåես Դեմիրճյանն է նկաւում, «Նյութի ովանդակության, Հոդե անության, իդեայի, Հանդույցի ղարդացման ու լուծման ամողջ ընթացքի Հեւ»59: «Ամենաչնչին, այց ճչդրիւ դիծը,- մի ուրիչ առիթով նկաւել է Դեմիրճյանը,- Հերոսի դեմքի, Հադուսւի, ձայնի կամ Ëոսելու ձնի

Դ. Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 8, Երնան, 1963, էջ 78:

մասին' Հեւաքրքիր ն կարնոր են, եթե միայն նութադրում են նրան: Երկար ու անåեւք մանրամասների նկարադրությունը դրվածքը վեր է ածում ձանձրալի åաւկերի, թուլացնում åաւմվածքի ընթացքը»60: Հայ դասական åաւմավիåասանության ավանդները Դեմիրճյանի դեղարվեսւական մւածողության ձնավորման մեջ անդնաՀաւելի դեր են Ëաղացել: Սակայն առանձին դեåքերում, ինչåես երնում է վիåասանի Հոդվածներում եղած ակնարկներից, նա չի ուղում Համաձայնվել դասականների օդւադործած դիմանկարի Ëճանկարային նաւուրալ ձդձդվածության Հեւ, որը Դեմիրճյանը վերադրում է Հերոսի Հանդեå «Հեղինակի ունեցած Համակրանքին»: Սա Հոդե անական նուր երնույթ է, որից չի կարողացել Ëուսա÷ել նան ինքը' Դեմիրճյանը: Թեն Րաֆֆին åոեւիկական միջոցների չա÷ավոր ընւրության վարåեւ է, սակայն նույն Րաֆֆու դործերում չաւ սեղմ դիմանկարի կողքին («ԲսանՀինդ ւարեկան, նուր կաղմվածքով ն ÷ոքր ինչ մուդ դեղնադույն դեմքով, որ åաՀåանվել էր նրա մեջ ժառանդական արյունից,- դա Սամվելն էր»),- առանձին դեåքերում կարող ենք Հանդիåել Հակառակ օրինակների: Այդåիսի մի օրինակ է «Սամվելում» Սյունաց դիցուՀու արւաքինի նկարադրությունը. «ԳլËին կրում էր ÷ոքրիկ դոՀարաղարդ թադը, որը ոլորակ åսակի նման Հավաքել էր նրա սն դանդուրները, որոնք ս÷ռված էին դունաթա÷ այւերի վրա, իսկ եւնից մանր Հյուսերով ծածկել էին Հարուսւ թիկունքը: Սåիւակ չղարչը յուր թա÷անցիկ ծալքերով սքողում էր վեՀա÷առ դլËի այդ սիրուն ղարդը, ն նրա կաËարդիչ դեմքին մի առանձին վայելչություն էր ընդդծում: Ոսկյա դինդերը ծածկված էին դանդուրների սն ալիքների ներքո ն միայն վարվռուն աչքերի ÷այլը եր եմն երնան էր Հանում նրանց ներկայությունը: Այդ թանկադին դինդերը այն ասւիճան ծանր էին, որ ականջների ÷ոËարեն, կարթաձն ճարմանդներով քարչ էին ընկած թադի երկու կողմից: իսկ նրանց ծայրերը վերջանում էին ղանդակաձն ÷նջերով, որոնց յուրաքանչյուրի մեջ ռնված էր մի-մի Ëոչոր դոՀար: Մի մարդարւաչար չղթա միացնում էր դինդերի երկու ծայրերը ն իջնում էր մինչն կուրծքը: Պարանոցին կրում էր դոՀարաղարդ մանյակը, որից քարչ

Նույն ւեղում, էջ 36:

էր ընկած արքայական լանջաց åաւիվը, որը ճաճանչավոր լուսնի ձն ուներ ն Հանդչում էր ÷առավոր կուրծքի վրա: Հոլանի աղուկները ղարդարված էին ոսկյա աåարանջաններով, իսկ աջ ձեռքի ճկույթի վրա թադուՀու Հասարակ մաւանին: Նա Հադել էր ծիրանի åարադու, որ երկար ու մեղմ ալիքներով իջնում էր մինչն ուսերը…» (նկարադրությունը չարունակվում է): ինչ-որ ւեղ, իՀարկե, դժվար է չՀամաձայնվել Րաֆֆու «Համակրանքից» եկող մանրամասների Հեւ, մանավանդ, եր նկաւի ենք ունենում այս օրինակին նաËորդող դիմանկարային Հակիրճությունը, որը Ëոսում է դեղադիւական Ëնդրի ւար եր լուծումների մասին: Դիմանկարը աղմաչերւ ինֆորմացիայի Համադրություն է, որն իր մեջ ներառում է ինչåես ֆիղիկական-Հոդե անական, Ëարակւերային, այնåես էլ աղդային էթնոսի, åաւմական ու սոցիալական սիմվոլիկայի աղմաåիսի ւարրեր: Ուչադրություն դարձնենք «Վարդանանք» վեåի դիմանկարների' Հաւկաåես աղդային էթնոսի յուրաՀաւուկ ւարրերով åայմանավորված մի քանի առանձնաՀաւկություններին: ՆաË նկաւենք, որ վեåի Հերոսները մեր ժամանակակիցները չեն, այլ մեղանից Հեռու են չուրջ 1500 ւարով: Եվ, երկրորդ, այդ Հերոսները ւար եր աղդերի ներկայացուցիչներ են' Հայեր, åարսիկներ, յուղանդացիներ, վրացիներ, աղվաններ, Հոներ: Ուսւի մարդիկ ու նրանց արւաքինը ն Հոդե անությունը ոչ թե ընդՀանրաåես' վերացական, այլ կոնկրեւ åաւմական ժամանակի մեջ է դրվում: Բացի այդ, Դեմիրճյանի վեåում մարդը դիւվում է ոչ թե ի րն սոսկական անական արարած (Աօmօ ՏaքiՇոտ), այլ անականության ղարդացման որոչակի օղակում: Դեմիրճյանը ծանոթ էր մարդա ան Լնի Բրյուլի աչËաւություններին ն մեծաåես օդւվել է դրանցից: Հենց այսւեղ էլ նչենք, որ դիւնական Դեմիրճյանը Համարյա չէր ղիջում արվեսւադեւ Դեմիրճյանին: Նրա արËիվին ծանոթացողը չի կարող չղդալ վիåասանի դիւական Հեւաքրքրությունների լայնությունը' դրականություն ն արվեսւ, åաւմություն, երաժչւություն, թաւրոն, լեղվա անություն, ÷իլիսո÷այություն, աղդադրություն, նկարչություն, åաւմական աչËարՀադրություն, մարդու անաւոմիա ն ֆիղիոլոդիա, ժչկադիւություն, ֆրեյդյան Հոդեվերլուծություն, ռաղմադիւություն, Էյնչւեյնի Հարա երականության ւեսություն ն այլն: իմացությունների այս անՀրաժեչւ åաչարը նա ձեռք էր երել ամ ողջ կյան84

քում' ի րն եվրոåական Համալսարանի ուսանող, ի րն Հայոց դåրոցի ւար եր առարկաների ուսուցիչ, ն վերջաåես, ի րն դրող ու «Վարդանանքի» Հեղինակ: ինչåե՞ս էր Դեմիրճյանն ըմ ռնում դիմանկարի åաւմականության Ëնդիրը: իՀարկե, դիմանկարը նա առաջին Հերթին Ëեցնում էր ժամանակակից մարդկանց արւաքինը նկաւի ունենալով: Ավելորդ է Հիչեցնել վիåական իրավիճակների «իրական» ն «Հնարովի» Հանդամանքների ÷ոËåայմանավորվածության Հարցը, որին անդրադառնում է իր Հոդվածներում: 30-ական թվականներին դրած մի չարք Հոդվածներում Դեմիրճյանը Ëոսում է նան իր անձնական ÷որձերի (էքսåերիմենւ) մասին: Նա դւնում էր, որ Հայասւանում նոր կարդեր սւեղծվելուց 10 ւարի անց åեւք է ÷ոËված լիներ ոչ միայն մարդկանց կենցաղն ու Հոդե անությունը, այլն նրանց դեմքի, Հայացքի արւաՀայւությունը ն նույնիսկ ֆիղիկական արւաքինը: Հաւուկ նåաւակով նա մւել է ուսանողական Հանրակացարանները, դործարանները, ղորամասերը, աննկաւելիորեն նայել ÷ողոցի չենքերի åաւուՀաններից ներս' այդ «÷ո÷ոËություները» որսալու Համար: Դ. Դեմիրճյանի աչքի առջն ÷ոËվում են մարդկանց կեցվածքը, կենցաղը, սովորույթներն ու Հոդե անությունը, սոցիալական սիմվոլիկան: Այդ սիմվոլիկային, որը åաւմականության առարկայացված ÷ասւն է, մենք կանդրադառնանք մի քիչ ավելի ուչ: Մեր åաւմիչները, եթե չրջանցենք Փավսւոսի կցկւուր ւեղեկությունները Արչակի ն Վասակի արւաքինի վերա երյալ, Դ. Դեմիրճյանին, ինչåես ն նրանից առաջ Րաֆֆուն, ոչինչ չեն ւվել: Եղիչեն ն Փավսւոսը վերարւադրում են Հերոսների կամ սոցիալական դիրքը, որը նույնåես կարնոր Հանդամանք է դիմանկարի åաւմականության Համար, կամ էլ ւվել են ընդՀանուր ղդացմունքային նութադրեր' «Համարձակ մւոք», «քաջ Վարդան» ն այլն: Նկաւի ունենալով այս ացը, Դեմիրճյանն առաջին Հերթին Հենվում էր մարդա անական դենեղիսի աչËարՀադրական իրադրության վրա: ԱչËարՀադրական նաåայմանները մեծ դեր են Ëաղում մարդու ոչ միայն արւաքին ֆիղիկականը, այլն Հոդե անությունը ÷ոËելու ն ձնավորելու Ëնդրում: Արւաքին ւվյալներով «Վարդանանքում» իրար չաւ նման են Հայերը, վրացիները, աղվանները, յուղանդացիները: Սրանց արւաքինը նութադրող դծերն են, ւարածական åլանով' արձարաՀասակ, Հաղթանդամ, կլորերես, լայնադեմք, դունա85

յին åլանով' չիկակարմիր, սåիւակ, մաղերով' սն կարմրավուն, արծաթամաղ ն այլն: Ուրիչ նկարադիր ունեն åարսիկները' դեղին, դեղնավուն, սն, կճուճանման կամ սեËանման դլուË, կարճաՀասակ, անմաղ դեմք, Հոները ու քուչանները' կարճուն, չեղՀայաց, ÷ոքրուն, ÷ոքրամարմին, թուË աչքեր, մաղեր, սակավամորուս ն այլն: Ուչադրություն դարձնենք այս երեք ւիåերի դիմանկարային նութադրումներին: ա) Պարսիկ ղինվորներ' «Զվաձն կճուճանման դլուËներ, երկար, ւա÷ակ սրեր, որ կաËված էին նրանց կարճ աճկոնները սեղմող դուիներից: Մեծ մասի աչքերի Ëնձորները դեղնավուն էին, ջերմաËւի նոåաներից մնացած… Լայն կաåան ղենքի վրայով մարմնին դցած դեռ երիւասարդ դեղնադեմ ղորական էր, լկւի Հայացքով, որի մեջ ինչ-որ չար ժåիւ էր Ëաղում»: ) Բուչաններ' «կարճուն, սակավամորուս Հեծյալներ նժույդների Հեւ միամարմին' իրենց Ëորամանկ ն միաժամ միամիւ Հայացքներով»: դ) Հոներ' «Սն Հոների սարսա÷ելի առաջնորդը: Ոչ չաւ ւարեց, կարճաՀասակ, թËադեմ ղորական էր: Նրա լուսնի աչքերը' չեղ ու նեղ սակայն»: դ) Արծրունյաց ներչաåուՀ' «ծաղկաւար, Ëիսւ կարմիր այւերով ն կաåույւ աչքերով»: Անաւոլ (Բյուղանդիա)' «Մի Հույն ղորական, կայսեր սåարաåեւ, կաåոււաչ, կարմրադեմ ն Հաղթանդամ: Նա ան արյացակամ ւեսք էր ւվել լայն դեմքին»: Դիմանկարի åաւմականության åաՀանջը Դեմիրճյանը Ëեցնում էր ոչ միայն Հերոսների աղդային դենեղիսի կայունության արւաքին ւվյալներից, այլն Հերոսների աղդակցական առանձնաՀաւկություններից: Նչենք նան, որ վեåում Հանդես եկող Հերոսները դասակարդված են ոչ միայն ըսւ աղդային-էթնիկական ն արյունակցական, այլն ըսւ սոցիալական դիրքի: Դիմանկարային առանձնաՀաւկությունները կդիւվեն նան սոցիալական åլանով, որը նույնåես կարնոր է: Բայց սկղ ում Համառուակի ուչադրություն դարձնենք դիմանկարների մեջ դոյություն ունեցող աղդակցական կաåերից եկող դծերին: Խմ ավորենք Հերոսներին ըսւ իրենց աղդակցական կաåերի:

ա) Մեծ ւիկին, Վարդան, Համաղասå, ԶոՀրակ, Շուչանիկ ւիկին, Մամիկոնյան ւիկին: ) Վասակ, Բա իկ, Ներսիկ, Փառանձեմ: դ) Գադիչո ԽորËոռունի, մայրը, կինը, որդին, դուսւրը' Սլիմåիան: դ) Գնունյաց Աւոմ, մայրը, Հայրը: ե) Արւակ Մոկացի, Մոկքի ւիկին: ղ) ԱնաՀիւ, Ասւղիկ, սրանց Հայրը ն մայրը: Ընդդծված Հերոսները åաւմական դեմքեր են ն Դեմիրճյանը նույնությամ åաՀåանել է նրանց անունները, ացառությամ Վասակի ւղաների, որոնք աղ յուրներում åարսկական ծադում ունեն, իսկ Հեղինակը, դեղադիւական Ëնդրից ելնելով, Հայացրել է: Պաւմական աղ յուրները, ինչåես ասացինք, Հերոսների արւաքինը նութադրող ոչ մի ւվյալ չեն ւալիս: Դեմիրճյանն այս դեåքում սւիåված է դիմել դիմանկարի սւեղծման ւրամա անական åայմանականության Հնարանքին, Հիմքում ունենալով Հերոսի սոցիալական ծադումն ու դիրքը, ինչåես ն այն åայմանը, որ աղդակցական Ëում ը, աåրելով իրավիճակային նույն Հանդամանքի մեջ, կարող է դնալ ֆիղիո-Հոդե անական Համարժեքման: Այսինքն' ընդունում է այն, թե Հոդեվիճակը աղդում է աղդակցական Ëմ ի նան ֆիղիկական ւվյալների վրա' Վարդանի Հեւ կաåվող Հարաղաւները դւնվում են Հոդե անական նույն իրադրության մեջ, նրանք ոլորն էլ աåրում են Հայրենիքի լարված ճակաւադրով, ն ընդՀանրաåես միմյանց ճակաւադրով: Այս ւրամա անությամ Դեմիրճյանը սւեղծում է աղդակցական Ëմ ի դիմանկարային արմաւ-մոդելը' «նիՀար-մւաՀոդ» Համադրման սկղ ունքով կերւում է Ëմ ի մյուս անդամների դիմանկարները: Մեծ ւիկին - Զառամյալ, եռանդուն դեմքով, կորովի չարժումներով, նիՀար ձեռքերով, չարադույժ ձայնով»: Վարդան - «Զլոււ արձրաՀասակ», մի այլ ւեղ' «ջլոււ նիՀարավուն, մւաՀոդ»: Շուչանիկ ւիկին - «ՆիՀար ու չաւ ւանջված դեմքով ն նման էր Վարդանին»: Մամիկոնյան ւիկին - «Զորուցամաք, Հոդսերով ւարված», «թաËծալի ու ղուսå արւաքինով»: Համաղասå - «Լարված թա÷առումներից նիՀար»: ԶոՀրակ - «ՄւաՀոդ, Ëիսւ դեմքով», «ջլոււ ն նիՀար, արձրաՀասակ»:

Սրինաչա÷ությունը, ինչåես դժվար չէ նկաւել, չոչա÷ելի է: Սրանք Մամիկոնյան ւոՀմի նութադրական դծերն են: Հերոսների արւաքինը Ëեցվելով Հոդե անական վիճակից, վերջինս այնուՀեւն դառնում է աղդակցական Ëմ ի åայմանական Հաւկանիչ: կարելի է, իՀարկե, վիճել Հաւկաåես Մամիկոնյան ւիկնոջ առիթով, չէ՞ որ այս կերåարը աղդակցական կաåերից դուրս է - նա Վարդանի կինն է, այց նման է մյուսներին: Այս նմանությունը, ըսւ երնույթին, Դեմիրճյանը Ëեցնում է կրկին Հոդեվիճակի ընդՀանրությունից: Այս օրինաչա÷ությունը, որոչ չա÷ով ËաËւվում է աղդակցական մյուս Ëմ երի դիմանկարային ÷ոËåայմանավորվածությունը ղննելիս: Դա ունի իր åաւճառա անությունը: Վիåական Հերոսների դիմանկարային յուրաՀաւկությունը որոչվում է վիåական դործողություններում նրանց ունեցած ակւիվ դերով: Դեմիրճյանը առՀասարակ åասիվ Հերոսների դիմանկարը չի ւալիս, նրանք Հանդես են դալիս åայմանական նիչերով' «մի ղինվոր», «մի չինական», «Վարաժի կինը», «Ալեքսանդրիոս ավադ ղինվոր» ն այլն: Այսåես են վարվում նան Րաֆֆին ու Մուրացանը: Այս լույսի ւակ, եր նայում ենք աղդակցական մյուս Ëմ երին, åարղվում է Հեւնյալ օրինաչա÷ությունը: Մյուս Ëմ երի անդամները ընդՀանուր դաղա÷արի նկաւմամ վերա երմունքով ն ակւիվությամ միաւարր չեն: Նկաւի ունենք Հաւկաåես Վասակի ն Գադիչոյի ընւանիքները: Նրանց ընւանիքների անդամները Հակադրված են իրար ն, ենթարկվելով Հեղինակային Համակրանքին ու Հակակրանքին, իրենց Հոդե անական վերաերմունքով չարունակ ÷ոËվում են, ÷ոËելով նան իրենց արւաքին դծերն ու կեցվածքը: Նման դեåքերում վիåասանը դիմանկարային աղդակցական ընդՀանրությունը ւալիս է Հայւարարության ձնով: Վասակի որդիները «նման են Հորը», Գադիչոյի մայրը «կլորերես, Ëոչոր աչքերով, Ëելացի Հայացքով, սասւիկ նման Գադիչոյին», կամ Գնունյաց Աւոմի մայրը «Աղնիվ Հրամայական մի դեղեցկություն վերից վար Հիչեցնում էր Հասակը, Հայացքը, չրթունքները: Նա Ëիսւ նման էր Աւոմին»: Արդեն ասել ենք, որ դիմանկարի åաւմական էությունը Դեմիրճյանը մաւուցում է նան սոցիալական Հաւկանիչների միջոցով: Տիåա անական ղուդաՀեռներ անցկացնելու նåաւակով դասդասենք Հերոսներին ըսւ սոցիալական Ëմ երի: ա) Թադավորներ, կայսրեր, ցեղաåեւներ - յուղանդական կայսրը, նրան ÷ոËարինող Մարկիանոսը, åարսից Հաղկերւը, վրաց ՄիՀրդաւ թադավորը, Հոների առաջնորդ Աթիլը: ) Բարձրասւիճան իչËաններ ն ղորականներ – Հայերից' Վասակ, Վարդան, ՎաՀան, Հաղարաåեւ, Գադիչո ԽորËոռունի, Ուրծա

ՆերսեՀ, Բադրաւունյաց Միրոց, Գա եղենից Արսեն, Ռչւունյաց Արւակ, Սրվանձւյան Գարեդին ն այլք: ) Պարսից ղորականներ ն իչËաններ – Մովåեւան Մովåեւ, ԴենչաåուՀ Սե ուËւ, ՎեՀմիր, Հաղարաåեւ, Զորա ղորավար, Պերող ն այլոք: ) Բյուղանդացիներից - Զենոն կոմս, Եղ÷այրոս Ասորի, Անաւոլ ղորական: դ) Բարձրասւիճան Հոդնորականներ Հայերից – Հայոց կաթողիկոս, Մովսես վանական, Եղիչե, Ղնոնդ Երեց, Եղնիկ կող ացի: դ1) Պարսիկներից – Մոդåեւ, Որմիղդ Մոդåեւ: դ) իչËանական կանայք Հայերից – Մեծ ւիկին, Փառանձեմ, Շուչանիկ ւիկին, Ռչւունյաց ւիկին: դ1) Պարսիկներից ն յուղանդացիներից – Պուլքերիա, Արամայիդ, ՄիՀրդուËւ, Դիչւիրա: Սոցիալական ոլոր նույնանիչ (ա, , 1, 2, դ, դ1, դ, դ1) Ëմ երի դիմանկարները ըսւ սեռային ն ներաղդային ենթաËմ ավորումների կրում են դասին Հաւուկ առարկայական սիմվոլներ, նման են նան իրենց սոցիալական Հոդե անությամ : Նման օրինաչա÷ությամ կողմնորոչվելը Դեմիրճյանի Համար Հաւուկ Ëնդիր է եղել: Վեåի Հենց առաջին էջերում, նկարադրելով իչËանական մի Ëմ ի դիչերային ծåւյալ թա÷առումները, վիåասանը դրում է, որ նրանց «ղդեսւները ն դիրքը մաւնում էին աղնվական դասի åաւկանելիությունը»: Նույն միւքը ւար եր իրաՀանդամանքներում Դեմիրճյանը աղմիցս Հասւաւում է կամ նկարադրական Ëոսքով, կամ էլ վեåում Հանդես եկող ւար եր ընկալումներով: Այժմ ղուդաՀեռներ անցկացնելու նåաւակով նույնանիչ դիմանկարներից առանձնացնենք սոցիալական սիմվոլիկան: «Նա կանաչ åաւմուճան ուներ Հադին,- «÷իրաՀեն» ն ոսկեՀուռ սն եՀեղ անդրավարւիք վելի ն դլËին աւամնավոր ուրդի ձն ոսկեՀուռ թադ, որի ճակաւին ոլորակ դնդակ կար' ի նչան լուսնի ն արեդակի»: Սա Հաղկերւի դիմանկարի մի չերւն է: Այսւեղ ընդդծված են դիմանկարի սոցիալական դիրքը Հասւաւող սիմվոլները' «կանաչ åաւմուճան», «ոսկեՀուռ սն եՀեղ», աւամնավոր ուրդի ձնի «ոսկեՀուռ թադ», «ճակաւին ոլորակ դնդակ' ի նչան լուսնի ն արեդակի»: Պարսից արձրասւիճան ղինվորների ն իչËանների ւար երիչ սիմվոլը åաւմուճանն է: Ասւիճանավորների դիրքային ւար երությունը Հասւաւվում է åաւմուճանի դույնով ու որակով:

ՎեՀմիր Հաղարաåեւը կրում է «ոսկե նուր åաւմուճան», Մովåեւան Մովåեւը' åարղաåես «երկար åաւմուճան»: Պարսիկների Համեմաւությամ յուղանդացի արձրասւիճան Հերոսները արւաքին առարկայական սիմվոլների առումով ավելի ղուսå են: Նրանք իրենց իչËանական դիրքը Հասւաւում են Հանդերձանքի կիրթ ն ղուսå ընւրությամ : Արդեն սկսել են օդւադործել åարիկ, ձնավորում են իրենց մաղերն ու մորուքը: Զենոն կոմսը, Եղ÷այրոս Ասորին, Անաւոլը «դանդրամորուս են»: Արդեն իսկ եվրոåական քաղաքակրթությունը, սիմվոլիկայի առումով, դուրս է մղում արնելյան էկղուիկ åայմանականությունը: Զինվորական Ëավին åաւկանող Հերոսների դիմանկարներում չեչւվում են նրանց ղենքի ւեսակները, որոնք ունեն ոչ միայն դործնական, այլն ւար երակիչ նչանակություն: Բարձրասւիճանները ւար երվում են ինչåես ղինանչաններով, այնåես էլ ղենքի ւեսակներով, նույն ղենքի թեթնությամ ու ծանրությամ , ÷ոքրությամ ու մեծությամ կամ ղարդանաËչերով: Սովորա ար արձրասւիճանների ղենքը սադա÷ած է, ոսկեղօծ կամ արծաթաղօծ: Սա դիւելի է նան Հայոց մյուս åաւմավեåերում: Բերենք այդåիսի մի օրինակ «Գնորդ Մարղåեւունի» վեåից. «նրանցից մեկը ւարիքավոր ն աղնվական դեմքով ւղամարդ էր, ծածկված åղնձե թեթն սաղավարւով ն ղինված արծաթաåաւ սրով ու ÷ոքրիկ ÷այլուն վաՀանով, մյուսը' ղրաՀաղդեսւ åողåաւե դլËանոցով, ծանր ասåարով, վաչակավորն աղդրին ն երկար նիղակը ձեռին Հաղթանդամ մի երիւասարդ»: Մուրացանը կողք-կողքի ւալիս է Գնորդ Մարղåեւունու ն նրա ՀամՀարղի դիմանկարները, որոնք ւար երվում են իրենց սոցիալական սիմվոլիկայով: Սոցիալական ցածր Ëմ ին åաւկանող Հերոսների դիմանկարների սիմվոլիկան «Վարդանանքում» նս, նականաար, չաւ ղուսå է: Հանդերձանքով, Հանդերձանքի Հնամաչությամ , կւորեղենի որակով, մաղերի սանրվածքով, դեմքի արնËանձությամ , ձեռքի կոչւուկներով «Վարդանանքում» Դեմիրճյանը չեչւում է վիåական դործողություններին մասնակից սոցիալական ցածր դասի Հերոսների (ղինվորներ, չինականներ, դեղջկուՀիներ ն այլն) արւաքին ւվյալները: Սրան Հակառակ իչËանական ւոՀմի կանայք ն աղջիկները Հադնում են մեւաքսե չորեր, կրում ոսկեղեն ն թանկարժեք քարերից åաւրասւած ղարդարանքներ: Հիչենք Րաֆֆու «Սամվել» վեåից երված օրինակը: Սյունաց դիցուՀին աղմաղան ղարդարանքների Հեւ միասին կրում էր նան «արքայաց լանջաց

åաւիվը»: Այսåիսի սիմվոլիկ ւար երանչանների մենք Հանդիåում ենք «Վարդանանքում» Փառանձեմ իչËանուՀու, Պուլքերիայի, Արամայիդի, ՄիՀրդուËւի դիմանկարներում: Այս սիմվոլիկան ւարածվում է նան Հերոսների կենցաղի, Ëոսելաձնի, միմիկայի, Ëմիչքների ու ճաչաւեսակների վրա, դրանով Հասւաւում է սոցիալական ամեն դասի անդամի իրավունքների սաՀմանադիծը: Խսւադույնս արդելվում է այդ սաՀմանադծի ËաËւումը: Սիմվոլիկան այսւեղ դասամիջյան արդելակող ւա ու է: Նրա նåաւակային, ռնի, մւացածին ËաËւումը Հերոսին կարող է դնել կամ ծիծաղելի, կամ էլ դրամաւիկ իրավիճակների մեջ: Թաւերական արվեսւում այն ներկայացվում է յուրաւեսակ դիմակի ձնով: Պաւկերացրեք արքային դեղջուկի չորերով ն ընդՀակառակը: Հայ ղինվորի Համար, ռնվելու դեåքում, կյանքը կարող է դրամաւիկ ավարւ ունենալ, եթե նա Հաւուկ նåաւակով ծåւվի åարսից արձրասւիճան ղորականի Հանդերձանքով: Սիմվոլիկայի ËաËւման կոմիղմը թաւրոնում մչւական երնույթ է: Պաւկերացրեք ղառամյալ կնոջը աղջնական չորերով, ն սա նչանակում է, որ այն իր վրա է կրում նան մարդկանց ւարիքային սաՀմանադիծը նութադրելու իրավունք: Սոցիալական մի դասից մյուսին անցնելու ÷ասւը վավերացնում է ընդունող դասը (սովորա ար ցածրերը ձդւում են արձրանալ) ն միայն այն դեåքում, եթե ընդունվողը Հասարակական դերով նվաճում է այդ իրավունքը: իրավունքը սւանալուց Հեւո նա åարւավոր է կրել նոր դասի ու միջավայրի ւար երակիչ առարկայական սիմվոլները: Սոցիալական մի դասից մյուսին անցնելու առումով նորոչ օրինակ է Հայաղդի Սւե÷անոսի (Պերող - Վչնասå –Տիղ ոնի) դիմանկարը. «Նա կարճ åարեդու էր Հադել åարսիկների նման: Մաղերն առաւ էին, երկար վիժակ ն ինչåես ասում էին «քաջադանդուր», որ åսակաձն Հավաքել էր դլËի չուրջը, նրա դեմքը կանացի էր ն Հիմարավուն մչւաժåիւ Հորթային Հրճվանք էր դրսնորում նրա ողջ էությունից»: Եթե Պերողը իրավունք էր նվաճել դառնալ åարսից åաչւոնյա, åարւավոր է ընդունել ու կրել նան իր դիրքը Հասւաւող սիմվոլներ: Ընդ որում Պերողը åարսիկներին նմանվում է նան արւաքին ֆիղիկական ւվյալներով ու Հոդե անությամ : Դիåուկ է նան Վասակի դիմանկարը. «Նա Հադել էր åարսկական åաւմուճան ն երկարավուն դլËարկը դլËին, ոլործուն մաչիկները ուներին' åարսիկ åիւի կարծվեր, եթե չլինեին նրա սենյակի

դարակներում դրած մադաղաթի ձեռադրերը ն կաղմերին Ëաչաքանդակ արծաթե, ոսկե ավեւարանները»: Առարկայական սիմվոլիկայի երկակիությամ Դեմիրճյանը ացաՀայւում է նրա Հասարակական դիրքի երկվությունը: Նա Հայ է էությամ , ոդով' քրիսւոնյա, սակայն սոցիալական դիրքով ենթակա է Պարսկասւանին: Հաւկանչական է նան այն, որ Դեմիրճյանը սոցիալական դիմանկարների չարքը ներկայացնում է նրանց ՀամաåաւասËան ֆոնի վրա կամ միջավայրում: Դիմանկարի ֆոնը ընդՀանրաåես արվեսւում ն, մասնավորաåես, դեղանկարչության մեջ կարնոր Հանդամանք է: Փոնը լրացնում, նր երանդում, Հարսւացնում է դիմանկարը: Հերոսին չրջաåաւող առարկայական աչËարՀը ցույց է ւալիս ոչ միայն նրա դործելակերåի, չարժման ւեղը ւարածության վրա, այլն օդնում է ացաՀայւելու նրա ներքնաչËարՀը: իրերը Ëոսում են Հերոսի մասին ն ÷ոËարեն: Մւա երենք միայն մի օրինակ' Գադիչո ԽորËոռունու դիմանկարի ֆոնը. «ՍրաՀը ղարդարված էր ամենաընւիր մորթիներով, որոնց մեջ աչքի էր ընկնում երիւասարդ վադրի մորթին' նրա արձի Հեւնի åաւին ÷ակցրած: Սրան Հովանի էր անում իր ÷ռած թներով ճաËրող արծիվը: Անկյուններում դրված էին ադիններ Հիչեցնող եռուանի րոնղե åաւվանդաններ, որոնց աժակները լիքն էին ծովի ծիծաղկու դույնղդույն Ëճաքարով: Դարակներում դրված էին ոսկեկաղմ մաւյաններ: իսկ Հաւակի ծաղկաղարդ դորդերի նուր մանրանկարները իրար էին երում նայողի աչքերը»: Բանի որ Ëոսքը վերա երում է դեմիրճյանական դիմանկարի առարկայական սիմվոլիկային, Հարկ է անդրադառնալ նան դիմանկարի սոցիալական Հոդե անությանը, որն արւաՀայւվում է Հերոսի կեցվածքով, ւարածության մեջ դրաված դիրքով, դիմադծերով, Հայացքով: Այս դեåքում Հերոսը մեղ կներկայանա ամ ողջությամ կամ ինչåես Դեմիրճյանն է ասում. «Հերոսը ընկած կլինի ընդՀանուր չարժման թե արւաքին, թե ներքին Հոդեկան»61 ամ ողջությամ : Բերենք դիմանկարների մի չարք' առանձնացնելով Հոդե անական չերւերը: «Նա յոթանասունի մու, այց չաւ առույդ ծերունի էր, վարդադույն դեմքով, արծաթ մաղերով: Նրա սրաՀայաց Ëելացի ն մի ÷ոքր թաËծու աչքերը մւաՀոդ Հառած…» (վրաց ՄիՀրդաւ թադավոր):

Դ. Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 8, էջ 548:

«Նրա կավճե դեմքը անչարժ, ÷ոքր աչքերը Հառել էին մի կեւի ն չէին մաւնում ծերուկի ոչ միւքը ն ոչ էլ կիրքը, որոնք թաղված էին չաւ Ëորքերում» (ՄիՀրներսեՀ): «Գանդրամորուս, կաւվի աչքերով ն մի ժåիւով, որ ւարածվում էր ողջ դեմքին, ացի աչքերից» (Զենոն կոմս): «Դա Եղիչեն էր, վանական եղ այր' երաղային աչքերով ն Ëանդավառ դեմքով մի Հոդնորական, որ ավելի դիւում էր, աåրումներով այրվում, քան Ëոսում»: - «Դա մի չաւ Հասակավոր, Հաղթանդամ անձ էր' սն ու Ëոչոր աչքերի Հուժկու Հայացքով: Նա թեն դեղին էր դիչերային Հսկումներից, այց այդ Հայացքում կար ն կենսական ÷իլիսո÷այի ն ÷որձված մարդու Ëելքն ու Հանդդնությունը ն մոլեդին åայքարներում կռվելու Ëոյանքը» (Հայոց կաթողիկոս): Բերված դիմանկարների չարքում Հերոսների դիմադծերից ու Հայացքներից իսկ ղդացվում է Հոդե անական ՀամընդՀանուր լարվածություն, որը դալիս է ընդՀանրաåես դեåքերի լարվածությունից: Դիմանկարներում դա արւաՀայւվում է «թաËծու», «մւաՀոդ», «այրվող աåրումներ», «Հուժկու դառնություն թաքցնող» որակումներով: ի՞նչ են Հուչում մեղ Հոդե անական այս որակումները: Դա կարող ենք ացաւրել, եթե վերոՀիչյալ դիմանկարները դիւենք վիåական իրադարձությունների մեջ: Վրաց ՄիՀրդաւ թադավորի «մւաՀոդ ն թաËծու Հայացքը» Ëոսում է իրաՀանդամանքներով åայմանավորված երկվությունից: Նա չէր կարող Հայերի åաւճառով ընդդիմանալ Հաղկերւին: Հղոր էր Պարսկասւանը ն այդ Հղորության åայմաններում Վրասւանը åաՀåանում էր իր åեւականությունը ն թադավոր ունենալու իրավունքը: Սդնել Հայերին' նչանակում էր սւեղծել վւանդավոր սåառնալիք Վրասւանի Համար: Մյուս կողմից Հարնան Հայերին չօդնելը արադացնում ն Հերթի էր դնում վրացիների Ëնդիրը: ՄիՀրներսեՀը աչքերը մի կեւի Հառելով թաքցնում է իր մւադրությունը: Նա åարւավոր էր Հայ իչËաններից առժամանակ թաքցնել Հաղկերւի ն, Հեւնա ար, իր մւադրությունը նրանց կրոնա÷ոËման åաւեՀ առիթի վերա երյալ: Զենոն կոմսի «կաւվի աչքերով ժåւալը, որ ւարածվում էր ողջ դեմքի վրա, այց ոչ աչքերի» Ëոսում է եվրոåական նոր ւիåի դիվանադիւության մասին: Նա ուղում է Հայ դեսåաններին ցույց ւալ,

թե քրիսւոնյա Բյուղանդիան մւաՀոդված է Հայերի ճակաւադրով, ուչադիր է նրանց նկաւմամ (դա նրա ժåիւն է), քանի որ Հայերը կարող են Հեւադայում åեւք դալ åարսիկների դեմ: կոմսը միննույն ժամանակ դնում է կոնկրեւ Հաչվարկի' սւեղծել անորոչություն, որովՀեւն այդ åաՀին Բյուղանդիան ի վիճակի չէր åաւերաղմ Հայւարարելու Պարսկասւանին: Եղիչեի «երաղային աչքերը ն Ëանդավառ դեմքը» մաւնում են նրա նավորության ղդացմունքայնությունը, որը Դեմիրճյանը «յուրացրել է» իր իսկ' Եղիչեի åաւմության ոճից: Հայոց կաթողիկոսի Հայացքի մեջ «կենսական ÷իլիսո÷այի ն ÷որձված մարդու» դիծը չեչւելով, վիåասանը ցույց է ւալիս Հոդնոր Հովվաåեւի դործնականությունը. նա վարչական դիրքի Հոդնորական էր ն իր մեջ Համաւեղում էր կյանքի ÷որձ ու ÷իլիսո÷այություն: Այդåես է վարվել Դեմիրճյանը նան Ղնոնդ Երեցի դիմանկարը կերւելիս: Նկաւենք, որ մւավորական Հայերի դիմանկարներ սւեղծելիս Հեղինակը ցուցա երել է ղդուչավորություն: Դիմանկարներում արւաքին ւվյալներ չի ւվել, Հենվելով նրանց թողած åաւմադիւական ու ÷իլիսո÷այական ժառանդության վրա, ներկայացրել է միայն նրանց Հոդեկան կերւվածքը: Այդåիսին է Խորենացու դիմանկարը' դեմքին «մւավոր լարված կյանքի» դրոչմն է միայն: Նույնը կարելի է ասել նան ÷իլիսո÷ա կող ացու դիմանկարի մասին: Դիմանկարներին վերա երող մեր Ëոսքի սկղ ում նկաւեցինք, որ, ի ւար երություն դեղանկարչական դիմանկարի, դրականը Հարա÷ո÷ոË վիճակների մի չղթա է ն որ չղթայի ամեն մի օղակ åաՀåանելով դիմանկարի Հիմնական նչանները, չարունակ ÷ոËվում է' ձեռք երելով կինեմաւոդրաֆիկ որակ: Նկարչությունն էլ կարող է, անչուչւ, կոնկրեւ դեղադիւական Ëնդիր Հեւաåնդելով, Հենվել այդ åայմանի վրա: Ասենք նկարիչը կարող է ւալ միննույն դիմանկարի ժամանակային ւար եր ասւիճանները: Հիչենք թեկուղ Մարւիրոս Սարյանի եռաՀասակ ինքնանկարը: ինչåես կինոյում, այնåես էլ դրականության մեջ դրողը, նաËաåես ներկայացնելով դիմանկարի նաËնական վիճակը' Համայնաåաւկերը, դեåքերի ղարդացման ընթացքում կարող են չեչւել (մեծ ն ÷ոքր åլանով) նրա միայն մի մանրամասնը (Հայացք, ձեռքի կամային կամ ենթադիւակցական չարժում, սոցիալական սիմվոլիկայի ւարրեր' Հանդերձանք, ղենք, ղինանչաններ ն այլն), եթե դրանք օդնում են առավել լիարժեք մաւուցելու իրադրության Հոդե անութ94

յունը: Հիչենք կոդակի դիմանկարային ձնա÷ոËությունները: Այս առումով կոդակը եղակի է: ի ւար երություն մյուսների, Դեմիրճյանը կոդակին սկղ ից, վիåական դործողությունների մեջ ներքաչելիս, չի ներկայացնում նրա դիմանկարի Համայնաåաւկերը. այս կերåարը նավորությամ անկայուն, Հարա÷ո÷ոË է, ուսւի ն նրա դիմանկարը ամ ողջանում է վիåական դործողությունների ողջ ընթացքում' մաս առ մաս: Նկաւենք մի օրինաչա÷ություն նս: ԳլËավոր, սակայն դործողությունների մեջ չարժուն, անմիջական մասնակցություն չունեցող Հերոսների դիմանկարները Դեմիրճյանը դծադրում է միանդամից, ուսւի ն այդ միանդամայնության մեջ աչËաւում է ւալ նրա ն օ յեկւիվ, ն սու յեկւիվ չերւերը: Գրողը մի ւեսակ իր անելիքը վերջացնում է կերåարի Հեւ, որովՀեւն այդ կերåարը դործողությունների Հիմնական åաւճառ լինելով Հանդերձ, այլնս անձամ չի մասնակցում դործողություններին (դործողությունները ւեղի են ունենում նրա կամքով, նրա åաւճառով): Դրա լավադույն օրինակը Հաղկերւի դիմանկարն է: Դիմանկարի օ յեկւիվ չերւը (այս չերւի նկաւմամ Հեղինակի վերա երմունքը չեղոք է)' «Նա անձնյա, կլորիկ, ոչ չաւ արձրաՀասակ մարդ էր, Ëոյաքիթ, Համարյա անմորուս»: Սու յեկւիվ չերւը (Հեղինակի սւացած ւåավորությունը դիմանկարից ն վերա երմունքը)' «Ամենից անաËորժը նրա ոլորակ Ëոչոր աչքերն էին դունաւ, ÷այլուն լեղված դեմքին»: Սոցիալական սիմվոլիկան (սա մւնում է օ յեկւիվ չերւի մեջ ն միաժամանակ առանձնանում է, որåես առարկայական åայմանականություն)' «Նա կանաչ åաւմուճան ուներ Հադին,- ÷իրաՀի» ն ոկսեՀուռ սն եՀեղ անդրավարւիք «վելի» ն դլËին աւամնավոր ուրդի ձնի ոսկեՀուռ թադ, որի ճակաւին ոլորակ դնդակ կար ի նչան լուսնի ն արեդակի»: Այս երեք չերւերի դումարն էլ կաղմում է Հերոսի դիմանկարի ամ ողջությունը, որն այնուՀեւն չի ÷ոËվում, քանի որ Հերոսն այլնս անձամ ացակայում է դործողություններից կամ Հանդես է դալիս միայն ուրիչների Հիչողության ձնով: Մինչդեռ Հակառակ Հաղկերւի, կոդակը անընդՀաւ չարժման մեջ է: Նա ամենուրեք է' Հայասւանում, Պարսկասւանում, Վասակի, Վարդանի, ՄիՀրներսեՀի մու ն ւար եր իրաՀանդամանքներում, ւար եր դիմակներով: Դիմանկարի դեֆորմացիան åայմանավորվում է ոչ միայն Հանդամանքների ու դեմքերի ÷ո÷ոËությամ , ոչ միայն Հեղինակի սու յեկւիվ

վերա երմունքով, այլն ւվյալ Հերոսից մի ուրիչ Հերոսի սւացած ւåավորությամ (այս դեåքում Հեղինակի Համակրանքը ն Հակակրանքը մղվում են եւին åլան, Ëլացվում է Հեղինակային ձայնը): Մի Հայ Հոդնորականի դիմանկար… Դիմանկարը դիւվում է ն Հեղինակի, ն åարսիկ ՀարկաՀանների, ն Հայ չինականների աչքերով: «Մի արձրաՀասակ, Հաղթանդամ, դեր, ËսւաՀայաց վանական, սնադանդուր Հոնքերը աչքերին կաËված, այւերը թավամաղի մեջ կորած: Նա լիքը ÷որն ու լայն կուրծքը ցցած' Հանդուդն դիմավորեց Հավաքվածներին»: Առաջին Հայացքից դիմանկարը ներկայանում է միադիծ, միաåլան, այց իրականում այդåես չէ: Առանձնացնենք դիմանկարի մաւուցման ն ընկալման չերւերը: Շերւից-չերւ այն ÷ոËվում է ուրիչի ընկալումների ձնով ն դեֆորմացվում: «Մի արձրաՀասակ, Հաղթանդամ, դեր, ËսւաՀայաց վանական, սնադույն Հոնքերը աչքերին կաËված, այւերը թավամաղի մեջ կորած»: Դիմանկարի այս չերւի մեջ Հեղինակը Հերոսին ցուցադրում է որåես åարսիկներին ընդդիմադիր ուժ: Այս åլանում Հերոսի դիրքորոչումը Համընկնում է Հեղինակի դիրքորոչմանը: Դա են Հուչում նրա կեցվածքն ու ËսւաՀայացությունը: Ուսւի մեծ åլանով դիմանկարը ներկայացնում է իր դրական դծերով, որոնք Ëւացնում են Հակակրանքի ղդացողություն åարսիկների Հանդեå: Նույն åաՀին, սակայն, Հեղինակը չի մոռանում նան չինականների ընկալումը (դեր), այց այնուՀեւն Հաջորդ åլանում վանականի դիմանկարին Հեղինակը նայում է նույն չինականի աչքերով' «Նա լիքը ÷որ ու լայն կուրծքը ցցած Հանդուդն դիմավորեց Հավաքվածներին»: ՓոËվեց Հեղինակի նաËնական վերա երմունքը Հերոսի Հանդեå, այդ åաւճառով էլ դիմանկարը այլաձնվում է: ՎանաՀայրը չինականներից դռ÷ած մթերքները թաքցրել էր եկեղեցում ու, եր åարսիկները ղոռով սկսում են դուրս երել, չինականները չարաËնդում են. «- Բա մենք մարղåանին ոնց ենք ւալիս, վանքին ոնց ւվինք: Դե մենք վանքի դերին ենք»: «կենդանական դաղանային նաղդը կաւաղեցնում է երկու կողմերին: ՎանաՀայրը մթերքի åաչւåանության մեջ մոլեդնելով' մոռացավ իր ղդեսւը ն իր ասւիճանը (սոցիալական դիրքի, Հեւնաար սիմվոլիկայի անւեսում), աչքերը կաւաղի åսåղացնելով, քաչքչելով դես ու դեն էր ցաւկում»: Նման իրադրության մեջ, դեղադիւական ու աչËարՀայացքային Ëնդրից ելնելով, Դեմիրճյանը

սովորա ար դնում է անողոք ռեալիղմի, չեչւում վիճակի կոմիղմը: «Ռեալիղմի մեջ,- նկաւել է վիåասանը,- ինչ-որ կոմիղմ կա: Ամեն նաւուրալ նկարադրություն ինչ-որ ծիծաղ է առաջ երում: Թերնս' նաւուրալիսւական ւարրերն են ռեալիղմի մեջ: Եվ Ëնդիր է, թե արդյոք կոմիղմը նաւուրալիսւականի Հեւ չէ՞ ավելի, քան ռեալիղմի Հեւ»: Այսւեղ դիմանկարի դեֆորմացիան ներկայացվեց նույն իրաՀանդամանքներում: Այժմ ÷որձենք այն դիւել դեåքերի ղարդացման չղթայի ւար եր օղակներում, եր դիւվում է կամ Հեղինակի, կամ էլ Հերոսի կողմից: ԱՀա ԱնաՀիւի դիմանկարը վիåական դործողությունների մեջ մւնելուց առաջ: «Դա մի դեռաւի օրիորդ էր, որի սնադանդուր մաղերը, ինչåես օձերի ÷ունջ… Լուսնկայի չարմաղ դեմքից Հåարւ ու մի ÷ոքր Հրամայող Հայացքով ցայւեցին մրաՀոն աչքերը»: Նույնը' մի ուրիչ իրավիճակում. «ԱնաՀիւի դեմքը օրորվեց լույսի ն սւվերի Ëավարի մեջ, դա մի վեՀանիսւ արձան էր, որ ներդաչնակության ալիքներ էր աց թողնում օդի մեջ: Այդ åաՀին իրոք Հրաչալի էր այդ «օրիորդը»: Այս անդամ Մեծ Տիկնոջ աչքերով: «ԱնաՀիւի մութ ու նր ին Հոնքերը դրչանկարի åես լուսնկա դեմքին անկրկնելի չուք էին ւվել: Նա Հեքիաթական ձյունե էակ էր կարծես, որ Հովից կարող էր ÷ոչիանալ»: Պարղվում է նան, որ դիմանկարը դիւվում է ոչ միայն ուրիչների ն Հեղինակի կողմից, այլն ինքը' դիմանկարը, կարող է նայել ուրիչներին ն դրանցից Հաւկաåես մեկին: Մինչ այդ Հիչենք, որ Դեմիրճյանը, եր Հերոսին ներքաչում է վիåական դործողությունների մեջ ն եր Հերոսը այդ դործողություններում ակւիվ դեր չի Ëաղում, ւալիս է միայն նրա անունը կամ սեռը (մի կին, մի ւղամարդ) կամ ծադումն ու դիրքը (աղնվական, ԱնաՀիւի Հայրը): իսկ այնուՀեւն, եր նույն Հերոսը սկսում է ակւիվանալ, աղդել դործողությունների վրա, արդեն դիմանկարը մաւուցվում է մեծ ու աղմաåլան ձնով: Հիչենք Ասւղիկին. վեåի սկղ ում, եր նա դեռ դործողությունների մեջ ոչ մի դեր չէր Ëաղում, ընդամենը' «ԱնաՀիւի դեռաՀաս քույրն էր»: Բայց Հեւո, եր ղինվորադրվում է Հայոց åաւիվն ու կրոնը ÷րկելու դործին, այսինքն' Հանդես է դալիս նոր ակւիվ դերով, Հեղինակի ուչադրությունը դիմանկարի Հանդեå Համեմաւա ար ավելանում է: Նույն Ասւղիկի դիմանկարը վերջին իրավիճակում.

«Նրա մաւաղ դեղեցիկ դեմքը, թարմ կերåարանքը ռաղմիկի սլացք էր սւացել, որ մարդու Ëլում թռցնում էր դեåի սËրադործություն: Միայն նրան ուչի ուչով նայողը կնկաւեր, որ նրա Հայացքի Ëորքում չրթունքների անկյուններում մի կուրված թաËծալի ժåիւ էր Ëաղում, եր նա դաղւնի Հայացք էր նեւում դեåի ԶոՀրակը: Նա ունաՀարում էր իր առաջին ղդացումը ն միաժամանակ Հարվածում»: Դիմանկարի նոր ու ակւիվ դիրքը արժեքավորվում է առաջին åլանով. «Նրա մաւաղ դեղեցիկ դեմքը, թարմ կերåարանքը ռաղմիկի սլացք էր սւացել, որ մարդու Ëլում թռցնում էր դեåի սËրադործություն»: Դիմանկարը Հեղինակի ն ուրիչի աչքերով. «միայն նրան ուչի ուչով նայողը կնկաւեր, որ նրա Հայացքի Ëորքում, չրթունքների անկյուններում մի կուրված թաËծալի ժåիւ էր Ëաղում»: Դիմանկարը իր Հերթին նայում է ուրիչներին ն ուրիչներից մեկին. «Եր նա դողունի Հայացք էր նեւում դեåի ԶոՀրակը», աåա դադարում է ուրիչներին նայելուց, վերադառնում է իրեն:

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԵՐԿԻ ԸՆԿԱÈՄԱՆ

ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արվեսւի Հոդե անության ուսումնասիրությունը, որ արդի դրականադիւության Հեռանկարային Ëնդիրներից է, իր աղմա նույթ ճյուղավորումներով Հանդերձ աժանվում է երեք Հիմնական ուղղությունների' սւեղծադործության Հոդե անության, սւեղծադործողի Հոդե անության ն սւեղծադործության ընկալման Հոդե անության: կանդ առնելով վերջինիս վրա, կ÷որձենք ուրվադծել Ëնդրի կառուցվածքային դիմադիծը ն մեթոդա անական այն ելակեւերը, որոնք Հնարավորություն են ընձեռում ացաՀայւել դրող-ընթերցող ÷ոËադարձ կաåի Հոդե անությունը: Գրողը այս կամ այն երկը սւեղծելիս անåայման Հաչվի է նսւում «Հասարակական կարծիք», կամ «ժամանակի åաՀանջ» Հասկացությունների Հեւ: Սրանք ակւիվորեն ներդործում են դեղարվեսւական երկի դաղա÷արական ու դեղադիւական Համակառույցի ձնավորման վրա, դառնալով դրական Ëնդրի իրադործման կողմնորոչիչ ուժեր: Մեր դասականները մչւաåես Հաչվի են նսւել այս անքակւելի կաåի Հեւ: Շիրվանղադեն իր Հոդվածներից մեկում Հսւակ է դնում Հարցը. «Որքան դրականությունը մեծ աղդեցություն ունի Հասարակական մւքի ու Հոդու ղարդացման վրա, նույնքան յուր կողմից Հասարակությունը ներդործական դեր է կաւարում յուր աղդային դրականության նկաւմամ : Հեղինակը ն ընթերցողը այն երկու ւարրերն են, որոնց ÷ոËադարձ Հարա երությունից առաջանում է դրական ուղղությունը»62: Եվ այս ÷ոËադարձ կաåը ոչ միայն ովանդակային ուղղվածություն ունի, այլն' կառուցվածքային, åոեւիկական: «Առաջդ ացեմ մի դաղւնիք, որ ոչ ոք չդիւե,- ծանոթ մի անասւեղծի ուղղված նամակում Ëնդրին այս åաւասËանն է ւվել Պարույր Սնակը: «Ա62

Ալ. Շիրվանղադե, Երկերի ժողովածու, Հ. 10, Երնան, 1961, էջ 139:

կանջդ» դործը սկղ նաåես դրված էր ի րն åոեմ: կոչվում էր «ինքներդություն»: Հեւո դարձավ «Մարդերդություն», այնուՀեւն նկաւի ունենալով մեր ընթերցողների ընդՀանուր ոդին ու մակարդակը, որոչեցի åոեմի Համարակալված դլուËները անջաւելով, դրել առանձին էջերի վրա, վերնադրելով' ջանալով նրանց ւալ Համեմաւական անկաËություն»63: Հարցի դրվածքը ցույց է ւալիս, որ դեղարվեսւական երկի արժեքը չի սաՀմանա÷ակվում նրա սոցիալåաւմական դեղարվեսւական նչանակությամ , որåես այդåիսին' ինքն իր Համար, այլն վերջինիս Հասարակության վրա անմիջականորեն աղդելու կարողությամ : Ուրեմն, եթե նչանակություն ենք ւալիս դեղարվեսւական երկին, որåես իմացա-ղդայական ինֆորմացիայի, աåա նույնքան կարնոր է վերջինիս եւադարձ արձադանքը' որåես նåաւակի իմասւավորում: Առաջադրվող Ëնդիրը որքան Հին է իր առանձնացման åաւմությամ ն ուսումնասիրողներով (Հարւման, Գուսսերլ, կրոչե, Փրեյդ, ինդարդեն, Բերդսոն, Շանթ ն ուրիչներ), նույնքան նոր է իր արդ Համակառույցի դիւարկման մեթոդա անական որոնումներով, արդիականությամ ն դիւական չրջանների' իր նկաւմամ ունեցած ուռն Հեւաքրքրությամ : Սակայն դեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անության ուսումնասիրությունը արդ Ëնդիր է: Այն, ոչ միայն որåես սւեղծադործական åրոցեսի արդյունք, այլն որåես անդրադարձ ընկալում, ինքնին միանչանակ չէ: Երկի ներքին օ յեկւիվ կյանքը մչւաåես ենթարկված է սու յեկւիվ ընկալմանն ու դնաՀաւմանը: Գեղարվեսւական երկի Համակառույցը կոդավորվում է Հեղինակի Հայեցակեւով ն ընթերցման ժամանակ ընկալվում է ընթերցողի սու յեկւիվ ըմ ռնմամ : Ընդ որում' իմացա-Հոդե անական առումով կոդավորում ու դեկոդավորում «կաղաåարները եր եք էլ Համարժեք չեն»: Ս յեկւիվորեն անՀնար է աղաւվել «ես»-ի ակւիվ միջամւությունից, որքան էլ որ ֆենոմենալիսւները ÷որձում են առաջադրել այսåես կոչված «վերանձնականության» åաՀանջը, որն ի ր դուրս է ու կաå չունի անՀաւի ÷որձի Հեւ: Գուսսերլյան «մաքուր դիւակցության» որակը ինքնին վիճելի է, որովՀեւն դեղարվեսւական երկի ն՛ կերւման, ն՛ ընկալման ժամանակ անՀնար է սւեղծել իդեալական վիճակ, իդեալական իրադրություն այն åայմանով, որ կենսական ու դեղարվեսւական իրականությունները վերարւադրվեն ն

«Գրական Ադր եջան», 1972, N 1, էջ 78:

ընկալվեն ացարձակ օ յեկւիվության սկղ ունքով: Գեղարվեսւական սւեղծադործության ընկալման ժամանակ ընթերցողի մւածողության ու Հոդե անության վրա աղդում են աղմաթիվ օ յեկւիվ ու սու յեկւիվ դործոններ, որոնք ւար եր ընթերցողների մու սւեղծում են ւար եր, անդամ իրարամերժ ու Հակասական կարծիքներ: Ընդ որում, այս երնույթը ւարածվում է ոչ միայն մասսայական, այլն' մասնադեւ ընթերցողների վրա: Այսåես «ժËւվել» են չաւ դասականներ, ն արվեսւի Համարյա ոլոր նադավառներում, իսկ դրանց կողքին դլուË է արձրացրել չքեղ կաղմեր Հադած դրական Ëուանը' իր Հեւ երելով դրականադիւական չռնդալից կարծիքներ: Նույն երնույթը Ëորթ չէ նան այսօրվա դրական åրոցեսին: Երնույթի åաւմա-Հասարակական ու Հոդե անական ակունքները չոչա÷ելը ամեննին էլ սåառելի Ëնդիր չէ, ուսւի մենք կանդրադառնանք Հիմնականներին: Գեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անության մասին Ëոսելիս անՀնար է չրջանցել մչակութային ըմ ռնման սոցիո-դինամիկայի Հարցերը: Ա րաամ Մոլն իր աչËաւության մեջ իրավացիորեն նկաւել է, որ արդի ÷ուլում Հաղորդակցման ւար եր միջոցների ղարդացման ն արադ ւարածման Հնարավորությունը չեղոքացնում է կուլւուրաների առնչման ւարածական ն ժամանակային ներամ÷ո÷վածությունն ու մեկուսացումը: Ընդլայնվում է մարդկային Հասարակության կուլւուրական ու մչակութային կաåերի ÷ոËաղդեցության ու աղդեցության չարժունակությունը: Հոդնոր արժեքների յուրացման ընդլայնմանը նåասւում են դրական ու դիւական ինֆորմացիայի աղմամիլիոն ւիրաժավորումը, Հաղորդակցման ւեËնիկական միջոցներ' ռադիոն, Հեռուսւաւեսությունը, կինոն ն այլն: Ուրեմն, եր մենք Ëոսում ենք դեղարվեսւական երկի իմացական ու Հոդե անական, ինչåես նան իռացիոնալ ենթադիւակցական ընկալման մասին, աåա åեւք է նկաւի ունենալ, որ ընկալողի «իմացության էկրանը» դաւարկ չէ, նա ունի մչակութային որոչակի Հադեցվածություն: Վերջինս, ըսւ Ա րաամ Մոլի, «ԱրՀեսւական միջոցների իմացական ասåեկւն է, որ մարդը սւեղծում է իր սոցիալական կյանքին Համընթաց, այն մարդուն չրջաåաւող աչËարՀի վերացական ւարրն է»64: Ամեն մի անՀաւ կամ աղդային, սոցիալական միավոր ունի իր մչակութային Հադեցվածության դործակիցը, որը Ëեց64

Ճáքճճո Խîëü, Շîöսîցսíճոսêճ êóëüոóքû, Խ., 1973, Շոք. 83

վում է ւվյալ աղդի մչակույթի նվաճումների ընդՀանուր մակարդակից ն որը ÷ոËանցվում է սերնդից-սերունդ ու Համադրվում-վերակառուցվում, այսինքն' եթե անՀաւին չրջաåաւող Հասարակությունը ունի քաղաքակրթության արձր մակարդակ ն այդ անՀաւը մեկուսացված չէ, աåա ՀամընդՀանուր մչակութային մակարդակը åարւադիր կերåով աղդում է ւվյալ անՀաւի վրա: Այդ աղդեցությունը, անչուչւ, åայմանավորված է նան նրա մւավոր ընդունակություններով, սոցիալական Համակեցությամ ու դիրքորոչմամ : Սոցիալական կոլեկւիվը կաղմող ամեն մի անՀաւ իր դործունեության ընթացքում ձեռք է երում որոչակի ուղղվածություն ունեցող իմացություն (մասնադիւություն): Նրա իմացության էկրանը Հադենում է միանչանակ ու կարդավորվածության ենթարկված ինֆորմացիայով: Ժամանակակից ինֆորմացիայի åայմաններում մարդու իմացության էկրանի վրա դրոչմվող իմացական նիչերի Ëւությունը ավելի մեծ է, քան ասենք, անցյալ դարաչրջանների մարդու: իմացական էկրանի մասնադիւական Համակարդված Ëւությունից ացի այն նան քաոսային է ու մողաիկ, որովՀեւն ժամանակակից մարդու Հեւաքրքրությունների չրջանակները չա÷աղանց լայն են ու ներթա÷անցված: Նա ոչ միայն ինքն է Հայթայթում այդ ինֆոորմացիան, այլն վերջինս ուղեկցում է մարդուն, դառնում նրա Համար կենսական անՀրաժեչւություն: Պրադմաւիկ առումով կուլւուրայի ասւիճան կարելի է Համարել ինւելեկւուալ այն Հադեցվածությունը (այսինքն աչËարՀի մասին ունեցած իմացություն-Հիչողությունը), որն ունի անՀաւը կամ սոցիալական Ëում ը: Այս Հադեցվածությունն էլ Հենց դեղարվեսւական երկի ընկալման ընթացքում կաւարում է չա÷աղանց ակւիվ դեր, åայմանավորում ընկալման ղուդորդական լիարժեքությունը: Հասկանալի է, որ ամեն մի մւավոր անՀաւ եր եք չի սաՀմանա÷ակվում սոսկ իր աղդային կամ սոցիալական կոլեկւիվի սւեղծած մչակույթով: Նույն օրինաչա÷ությունը ւարածելի է նան մակրոաչËարՀի վրա: կան աղդեր, որոնց մչակութային արժեքների մակարդակը Ëիսւ սաՀմանա÷ակ է ն աղքաւիկ, մինչդեռ նրանց արդիական մւածողության չարժունակությունը չա÷աղանց ակւիվ է, որովՀեւն առաւորեն օդւադործում են ուրիչ ժողովուրդների սւեղծած մչակույթը: Գեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անության Հարցերը մեկնա անելու Համար չա÷աղանց կարնոր է åարղել ընթերցողի

մւածողության դաւողական ն ղդայական ւարրերի ÷ոËՀարա երության Ëնդիրը: Ն. Մ. Ամոսովն65 առաջ է քաչում այն ենթադրաթեղը, որ մարդու դլËուղեղում ինֆորմացիայի մչակումը իրադործվում է ծրադրային երկու Հոսքերի (դաւողական ն ղդայական)÷ոËՀարա երությամ : Այս Հոսքերի Ëնդրառական ու կառուցվածքային էության ուսումնասիրությունը նորասւեղծ դիւության' իոկի եռնեւիկայի ամենաարդ åրո լեմներից է: Գեղարվսեւական երկը, որåես ինֆորմացիայի ձն, ավելի Հեչւությամ է ւրվում ամոսովյան նորոչմանը: Ընկալման ընթացքում մւածողության այդ երկու որակներն իսկաåես առանձնանում են: Ընդ որում' երկի ղդայական Հաւկությունը կարծես թե åայմանավորում է դեղարվեսւական Հաճույքը, դաւողականը' ճանաչողական արժեքը: Զդայականի ն դաւողականի Հարա երության Հարցը մենք ոլորովին էլ կւրուկ չենք դնում, նկաւի ունենալով նրանց միմյանց մեջ ներթա÷անցված լինելու Հաւկանիչը: Գեղարվեսւական երկի ընկալման իմացա անական կամ դաւողական կաղաåարի առանձնացումն ու քննությունը, կարծում ենք, Համեմաւա ար Հեչւ Ëնդիր է: Այսւեղ որոչակիորեն åեւք է առանձնացնել իմացականը ենթադիւակցությունից. նաË, որ սրանք ւար եր Հասկացություններ են, ն Հեւո' կա նան ւեքսւի ենթադիւակցական ընկալում, որը առանձին Հարց է: Խոսքն այսւեղ դաւողական կառույցի ընկալման մասին է, կառույց, որն ունի ավարւուն նույթ, ասենք' սյուժե, կոմåողիցիա, ւաղաչա÷ական ու åաւկերավորման Հնարանքներ ն այլն: Ըսւ էության դեղարվեսւական երկը դիւական մեկնության է ենթարկվում նաË դաւողականի Հաչվին, աåա' ղդայականի: դեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անության առաջնային åայմնաը Համողչականությունն է, իսկ վերջինս էլ ամ ողջանում է դաւելու, դաւողության Հաչվին: «Համողել» Հասկացության կողքին դնենք «աղդելը». դրանք որքան էլ իրարից ւար երվում են, այնուամենայնիվ, ունեն Հաւկանիչների նմանություն: Գիւական ւեքսւի ընկալումը ւեղի է ունենում Համողվելու սկղ ունքով ն ուղղակիորեն åայմանավորված է ÷ասւի ու դաւողության Հեւ: Գեղարվեսւականի ընկալման ժամանակ «Համողելուն» դումարվում է նան «աղդելը»: Տրամա անությունն, ուրեմն, Համողելու առաջնաՀերթ ելակեւն է:

Í. Խ. ՃոîՇî8, Խûաëåíսå ս սíôîքոճöսÿ, Խսå8, 1963.

Միայն թե այսւեղ չի կարելի ուղղակիորեն Հանդել արիսւուելյան ֆորմալ ւրամա անական սիլլոդիղմին: Այս ւրամա անությանը դումարվում են աղմաթիվ այլ, այսåես կոչված, «ունիվերսալ» միջոցներ, որոնք դուցե Հսւակորեն չեն ենթարկվում ւրամա անության օրենքներին, այց ընդունակ են Համողել: Սիրւը, ինչåես ասում են, միչւ չէ, որ ենթարկվում է ւրամա անության օրենքներին: Տրամա անությունը դեղարվեսւական երկի ընկալման ժամանակ Հանդես է դալիս վերաՀսկողի դերում: Վերջինիս արժանիքը այն է, որ ընկալման ժամանակ ոլորը åարւադիր դիմում են նրան' քննելու, սւուդելու երկի ովանդակության մեջ ծավալվող իրերի ն երնույթների Հավասւիությունը: Սակայն ւրամա անությունը, որ երկի ինֆորմացիայի մչակման կարնորադույն միջոց է, ժամանակ է åաՀանջում: Ընթերցողը åիւի ժամանակ Հաւկացնի սւուդելու Համար «կենսական իրականություն» - «դեղարվեսւական իրականություն» «կենսական ÷որձ» ղուդաՀեռները, ինչåես նան ուրիչ Հաւկանիչներ ու ղուդաՀեռներ: Ուրեմն, դեղարվեսւական սւեղծադործության ինֆորմացիայի դաւողական Հոսքը åաՀանջում է եղրաՀանդման ւարա նույթ դործողություններ, վերացարկում, այսինքն' ընթերցողին ւանում է դեåի մասնադիւացում: Դրա Համար էլ դիւական ւեքսւը կարող է ընկալվել միայն մասնադեւ ընթերցողների կողմից. կամ այն ընթերցողների, ովքեր եղրաՀամդման աղդաւումների Համար մասնադիւացել են: Գրականադեւը մասսայական ընթերցողից ւար երվում է նրանով, որ մասնադիւացել է, ժամանակի ընթացքում ուսումնասիրել է դեղարվեսւական երկի կառուցվածքային Հարա երություններն ու նրանց օրենքները: Ուսւի ն նա ացաՀայւում է երկի դաւողական ոլորւը. ղդայականը կամ դեղադիւական Հաճույքը դրականադեւը ընդամենը կարող է ընդդծել կամ Հեւնել դեղարվեսւական սւեղծադործության դաւողական ն ղդայական Հոսքերի Համամասնությունը: Երկու Հոսքերի Համամասնության ËաËւումը, որåես օրենք, ËաËւում է երկի դեղարվեսւականության չա÷անիչը: Գեղարվեսւական երկ սւեղծելիս Հեղինակը Հաչվի է առնում իր ընթերցողների ընկալողականության մակարդակը: Երկը այնåես է կառուցում, որ ընկալման ժամանակ չսւացվի ժամանակի կւրվածություն: Գրողը երկի ւրամա անական չղթայի որոչակի օրենքներով ու Համամասնությամ ÷ոËարինում է դեղարվեսւական åաւ104

կերով, որն ընդունակ է սւեղծել աղմաճյուղ ղդայական ղուդորդություններ' ընդունակ աղդելու ընկալողի վրա անմիջաåես: Այս դեåքում սւացվում է այնåես, որ երկի նåաւակը ոչ միայն Համողելն է դառնում, այլն' Համակելը, որովՀեւն, ինչåես արդեն նկաւվեց, դեղարվեսւական սւեղծադործությունը ոչ միայն աղդարարում է, այլն' աղդում: Նկաւի åեւք է ունենալ, որ դեղարվեսւական åաւկերների «նåաւակաՀարմար Համակցումը» կաւարվում է դաւողության օրենքների Համաձայն: Գեղարվեսւական երկի ինֆորմացիան իր նույթով աղմորակ է: Այսինքն' միանչանակ չէ, ինչåես դիւականը: Նրանում դործում է ւեքսւի ընդՀանուր Համակարդը կաղմող չա÷անիչների Ëնդրառական ներթա÷անցվածության օրենքը: Մենք չենք կարող առանձնացնել, օրինակ, դեղեցիկը, վեՀը, ներդաչնակը, վսեմը որåես ինքնուրույն իդեալական որակ, որովՀեւն դեղեցիկը ինքը իրենով չի ավարւվում, այդ դեղեցիկը նան ներդաչնակ է, վսեմ ն այլն: Որåես օրենք' դիւական ինֆորմացիայով Հադեցած երկը կորցնում է ընթերցողի վրա աղդելու իր ղդայական Հաւկությունը, դադարում է դեղադիւական Հաճույք åաւճառելուց: Այդ åաւճառով էլ դրողը աչËաւում է այն եռնաթա÷ել դիւական ինֆորմացիայի ծանրա եռնվածությունից: Դրա Հակառակը, այսåես կոչված, դիւա-ուսուցողական åոեղիան է: Հայ միջնադարը Հարուսւ է. այդåիսի åոեղիայով (ՇնորՀալի, Մադիսւրոս ն ուրիչներ): Այս åոեղիայում դիւական ինֆորմացիան ներկայացվում է չա÷ածոյի ձնով, այց դեղադիւական Հաճույք չի åաւճառում: Այդ առումով թերնս լավ օրինակներ են Բուալոյի «Բերթողական արվեսւը» ն Լոմոնոսովի «Գունավոր աåակու նչանակությունը» աչËաւությունները, որոնք ÷ասւորեն դիւական սւեղծադործություններ են' դրված չա÷ածոյի ձնով: Այսինքն' սրանք այն դործերն են' որոնցում ներամ÷ո÷ված ինֆորմացիան ամ ողջաåես ենթարկված է դաւողականության օրենքներին ն որåես այդåիսին չեն կարող ենթարկվել սու յեկւիվ ընկալման: Մենք արդեն նկաւեցինք, որ սւեղծադործության ընկալման սու յեկւիվությունը åայմանավորվում է երկու Հիմնական åաւճառներով. սու յեկւիվություն, որ դալիս է ուն դեղարվեսւական երկից, այսինքն' Հեղինակից. ն սու յեկւիվություն, որ դալիս է ընկալողից, այսինքն' ընթերցողից: Սակայն երկի ընկալման սու յեկւի105

վացումը սրանով չի ավարւվում. իր Հերթին այն նս åայմանավորվում է երկու դործոնների առկայությամ: ա) Գեղարվեսւական երկը ընկալողը (այս դեåքում նկաւի ունենք մասնադեւ ընթերցողին ն մեկնա անողին) ընդունակ է առանձնացնել Ëիսւ որոչակի կոդեր, որոնցից այն կողմ նա չի կարող անցնել, այսինքն' նրա իմացությունն ու ենթադիւակցությունը, երնակայությունը միայն այդքանն են թելադրում: Սա, ինչåես ասում են, ընկալման սու յեկւիվացման օ յեկւիվ åաւճառն է: ) Ընթերցողն ընդունակ է ընկալել ու ըմ ռնել դեղարվեսւական երկի Համակառույցը ներկայացնող ողջ կոդերն ու նրանց Հարա երությունները, սակայն վերջիններս նա մասնաւում է, չրջանցում, ժËւում կամ Հասւաւում է այս կամ այն կոդն ու Հարա երության ձնը: Սու յեկւիվացման երնույթը դրսնորվում է Հեղինակ-դրականադեւ, ժամանակ-դրականադեւ, դավանանք-դրականադեւ, իրադրություն-դրականադեւ ն այլ դոյաձների առկայությամ : Շիրվանղադեն ժամանակին նկաւել է, որ դրական այս երնույթը մչւաåես ուղեկցել, ուղեկցում է ն երնի կուղեկցի դրական ընթացքին: Նա լրջաËոՀության ն Համեսւության է կոչել այն դրողներին, որոնք մամուլից åաՀանջել են «Հալած յուղի» ւեղ ընդունել իրենց անմիւ աչËաւասիրությունները, միննույն ժամանակ Ëարաղանել քննադաւական սու յեկւիվիղմն ու դրական Ëմ ակայնությունը: Մենք կանդ առանք դեղարվեսւական երկի ռացիոնալ կառույցի օ յեկւիվ ու սու յեկւիվ ընկալման Հարցերի վրա: Սակայն դեղարվեսւական երկը, ինչåես արդեն նկաւել ենք, դաւողության ն ղդացմունքի Հանրադումար է: Եթե դաւողությունը ենթարկվում է կարդավոր կոդավորման, աåա ղդացմունքը վերջինիս դժվար է ենթարկվում կամ Համարյա չի ենթարկվում: Սակայն ընկալման Հոդեանության Հարցերի åարղա անման Համար ավելորդ չէ ւար երակել ղդայականին վերա երող առանձին օրինաչա÷ություններ: ՆաË Հսւակորեն åեւք է ղաւել ղդայականը ղդացմունքից: Այս ւար երակումը Հոդե անական Ëնդիր է: Զդացողությունն ինքնին մաքուր կենսա անական Հասկացություն է ն որåես երնույթ առանձնաՀաւուկ է ընդՀանրաåես կենդանական աչËարՀին: Մարդու մու ղդացողությունը կենսա անական երնույթ լինելով Հանդերձ, ձեռք է երել սոցիալական ուղղվածություն: Զդացողությունը ղդացմունքի ցածրադույն ձնն է ն այն վերաճում է ղդացմունքի' վերջինիս սոցիալականացման ճանաåարՀով: Ընդ որում' ղդացմունքի մեջ Հաչվի է առնվում ոչ միայն մաքուր

անձնական աåրումը, այլն այն, որ åայմանավորված է Հասարակական դիւակցությամ : Ամեն մի ղդացում մարդկային ներաչËարՀի չարժուն վիճակ է' իմասւավորման ամենա ուֆերային ÷ուլում: Հոդեկան աչËարՀի այս որակը Հնարավորություն է ընձեռում Հարա երականորեն ւար երակել ինչ-ինչ ւարրեր, որոնք լիցքավորվում են դաւողականության Հաւկանիչներով: Այնåես որ մենք մւածողության (այս դեåքում' ընկալման) դաւողական ն ղդայական որակները չåիւի ÷որձենք Ëսւադույնս ղաւել իրարից, որովՀեւն դաւողականը մչւաåես կարդավորում է ընկալման ղդայական Հոսքը, որ անկանոն է ու աղմաճյուղ, իր Հերթին ղդացումը կենսունակ է դարձնում դաւողական Հոսքի չարժունակությունը: Ուրեմն' ղդացումը մարդկային դիւակցության ձներից մեկն է, ռեալ իրականության ընկալման ու արւացոլման միջոց, որն իր մեջ ներառում է մարդու սու յեկւիվ Հարա երությունը իրականության նկաւմամ : ինչåես դեղարվեսւական սւեղծադործությունը, այնåես էլ առՀասարակ չրջաåաւող աչËարՀը ընկալելիս մարդու մեջ ղդացումը ւարորակվում է Հիմնականում երեք ձների: Դրանք են' դրական ղդացում (Հաճույք, ուրաËություն, Համակրանք, սեր, ավականություն ն այլն), ացասական ղդացում (դառնություն, վաË, ւËրություն, ւՀաճություն, անՀանդսւություն, վիրավորվածություն ն այլն), չեղոք ղդացում (անւար երություն, աåաւիա, անՀեւնողականություն ն այլն): Սրանցով, իՀարկե, չի սաՀմանա÷ակվում ղդացումի կամ ղդայական ւեսակավորումը: Այն կարող է լինել աղմորակ ու աղմա արդ ն ուղղակիորեն առնչվում է մարդու Հոդեկան ու ֆիղիկական, ինւելեկւուալ, ւարիքային ն այլ Հանդամանքներին ու առանձնաՀաւկություններին, ինչåես նան այն անկրկնելի իրադրությանը, որի մեջ Հայւնվում է ինքը' մարդը: Որքան էլ Ա. Ն. Լուկը66 ÷որձում է առանձնացնել ղդացումի 70 որակ, այնուամենայնիվ դրանով չի սաՀմանա÷ակվում վերջինիս դրսնորման ոչ չա÷ը, ոչ էլ որակը: Գեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անության ուսումնասիրման կարնոր Հարցերից մեկն էլ նրա Համակառույցի ամ ողջության ու կառուցվածքային մասնաւվածության Հարցն է: ԱնՀնար է դեղարվեսւական երկը ընկալել միանդամից ու ամ ողջականորեն:

Ճ. Í. Ëóê, “Օ Վåëî8åêå þոîքճ ս îՇոքîóոսս”, Խ., 1968

ինքնին երկը ամ ողջական Համակարդ է' թե՛ իր դաղա÷արական ուղղվածությամ ն թե՛ դեղադիւական առանձնաՀաւկությունների կառույցով: Գեղարվեսւական երկը Հեղինակի դաղա÷արական ու դեղադիւական ուղղվածությունը մաւուցող իմասւավոր կոդերի նåաւակադիր դասավորությամ կառուցված դրավոր Համակարդ է: Սակայն երկի Ëնդրառական Հաւկանիչները չեն սաՀմա÷ակվում միայն դաղա÷արա-դեղադիւական Հաւկանիչներով: Այս դեåքում նկաւի ունենք երկի աղմաձայնության Հաւկությունը: Սւեղծադործությունը ընդունակ է իր վրա վերցնել առավել չաւ ենթաւեքսւային ֆունկցիաներ, քան այն կարող է առաջին Հայացքից թվալ: Այն ընդունակ է ներամ÷ո÷ել ինֆորմացիայի աղմա նույթ ւեսակներ, ասենք' ղոււ լեղվա անական, ÷իլիսո÷այական, սոցիոլոդիական, վիճակադրական, Հոդե անական, åաւմադիւական ն այլն: Հասկանալի է, որ նրա ընկալման ընթացքում ընթերցողը այս ինֆորմացիայի ւեսակներին մուենում է ընւրողա ար: Դրա Համար էլ ւեքսւը ընթերցելիս կամ ընկալելիս ենթարկվում է չերւավորման, ցրման ն ցրումից Հեւո ընկալողը ընւրում է այն չերւերը, որոնք անՀրաժեչւ են, Ëում են իր Ëնդրից: Ցրիվ չերւերի ընւրությունն ինքնին իմացա-Հոդե անական դործողություն է ն իրենից ներկայացնում է չա÷աղանց Հեւաքրքիր ու արդ երնույթ: Գեղարվեսւական երկը ունենալով իր ներքին օ յեկւիվ կյանքը, այնուամենայնիվ, ենթարկված է ընկալողի իմացական ն իռացիոնալ Հայեցողությանը, որոնք երկը աժանում են որակային միանչանակություն ունեցող չերւերի: Ընդ որում' չարունակա ար Հարուցվում են երկի չերւավորման նոր ւեսանկյուններ, ն որքան չաւ են նրան մուենալու սկղ ունքները, նույնքան վերջինս ընդունակ է վերաչերւավորվել ինֆորմացիոն միանչանակ չերւերի: Գործնականորեն անՀնար է սåառել դեղարվեսւական երկի դիւարկման ուղղվածությունը, որովՀեւն ինֆորմացիոն Հոսքերի ուղղությունը åայմանավորված է ոչ միայն ընկալողի ելակեւով, այլն ժամանակների åաՀանջով, որն իր Հերթին չարունակա ար վերանայում է դեղարվեսւական երկի ընկալման չա÷անիչները: Եվ սրանով է åաւճառա անվում այն երնույթը, որ միննույն երկը ւար եր ժամանակներում ւար եր ձնով է ընկալվում ու մեկնա անվում: Այսåիսով, թե՛ Հոդե անական ն թե՛ ÷որձա-իմացական առումով անՀնար է միանդամից ընկալել դործի ամ ողջական ինֆորմացիան,

դրա Համար էլ ընթերցողը միչւ մի ան թողնում է, չրջանցում, ացառում չաւ ÷ասւեր, որոնք կոնկրեւ դեåքում իրեն չեն Հեւաքրքրում: Եվ ընդՀանրաåես մի Հարցի մեջ Ëորանալու Համար անՀնար է չչրջանցել երկի այլ ինֆորմացիոն չերւերը, չչրջանցել' նչանակում է չËորանալ Ëնդրի մեջ, իսկ Ëնդրի առանձնացումը իր Հերթին երկի ամ ողջության աղճաւում ու անւեսում է նչանակում: Ըսւ էության սա է åաւճառը, որ նրա նկաւմամ ցուցա երած մասնադիւական Հեւաքրքրությունը ËաËւում է ւեքսւային Համակարդի ամ ողջականությունը, այն ամ ողջականությունը, որն սւեղծել է Հեղինակը ն օ յեկւիվորեն դոյություն ունի նան ոլորի Համար: Հեղինակը երկը սւեղծելու ընթացքում եր եք նկաւի չունի ասենք' ղոււ լեղվաանին, ւաղաչա÷ին, ւեսա անին, ÷իլիսո÷ային, այց աՀա Հեղինակից անկաË այն ձեռք է երում Հաւկությունների ն Հարա երությունների աղմաձն արժեքականություն ու օժւվածություն: Եվ մենք չåիւի ղարմանանք, որ եր դրականադեւը Հեղինակի ներկայությամ դիւական մեկնության է ենթարկում երկը, Հեղինակը անկեղծորեն Ëոսւովանում է, թե ինքը դրելու ընթացքում այդåիսի աներ չի մւածել: Հիչենք, որ երկը սւեղծելու åաՀին Հեղինակի ենթադիւակցական մւածողության ոլորւը եր եք չի ւրվում Հիչողությանը: Բացի դրանից, Հեղինակի «չմւածելը» չի կանËում այն ճչմարւությունը, որ մւածողությունը ինքնին, սու յեկւից անկաË, Հադեցած է Հաւկություններով ու Հաւկանիչենորվ, որոնք Հանդես են դալիս ն որåես ւվյալ ժամանակաչրջանի Հասարակական մւածողությանը Հաւուկ ձներ, ն որåես այդ մւածողության դործիքի (լեղվի) կառուցվածքային օրինաչա÷ություններ: Ասենք լեղվա անը ուսումնասիրում է երկի լեղվաոճական կառուցվածքը: Բայց աՀա ւվյալ երկի լեղվական ու ոճական կառուցվածքից դուրս այդ նույն լեղուն օժւված է ուրիչ չաւ Հաւկանիչներով, որոնք åեւք է նկաւի ունենալ: Եթե լեղվա անն ուսումնասիրում է ւեքսւում ւեղ դւած այի դիմավոր ու անդեմ ձները կամ չթեքվող Ëոսքի մասերը, դա չի նչանակում, որ նրա առանձնացրած լեղվական ÷ասւերը' առերն ու առակաåակցումները իրենց ձնական ւարադիրք դրսնորումներից ացի չունեն սոցիալական, դաղա÷արական, դեղադիւական օժւվածություն: Նույնը ն ւաղաչա÷ության մեջ: Եթե ւաղաչա÷ի մեջ վանկա-չեչւական դրասենյակային Հաչվարկները չեն Ëեցվում դեղարվեսւական Ëնդրից, աåա դա չի նչանակում, որ ռիթմը, Հանդը, չեչւը չունեն դաղա÷արա-դեղադիւական օժւ109

վածություն: Ուրեմն, նաË ն առաջ այս օժւվածության Հեւ åեւք է Հաչվի նսւել, որովՀեւն ինքը' օժւվածությունն է սւեղծել առի ւարադիրքությունը, լեղվական ձներն ու նրանց Հարա երությունները' թե լեղվական, թե ւաղաչա÷ական առումով: Ընկալման Հոդե անության Հարցերը քննելիս åեւք է նկաւի ունենալ նան դեղարվեսւական երկի ընկալման ղոււ ւեËնիկական կամ, ավելի սւույդ' նադրա անական կողմը: Երկի ամեն մի Հրաւարակություն որåես մաւուցվելիք նյութ ենթարկված է ւեքսւաանի, Հրաւարակչի, Ëմ ադրի, դրաքննիչի կամքին: Այն, ինչåես ցույց է ւվել կյանքը, Հրաւարակման ժամանակ եր եք չի Հասնում Հեղինակային ցանկություն կոչված կանոնիկության: Երկը կենսադրություն ունի, որ եր եք չի ավարւվում: Նրա Հեղինակային, Ëմ ադրական ու Հրաւարակչական ÷ո÷ոËությունը, նական է, ÷ո÷ոËում է նան ընկալման Հոդե անությունը: Ընթերցողը, եթե մի անդամ արդեն ծանոթացել է ւեքսւի ամ ողջական åաւկերին, Հեւադա Հրաւարակություններում այն աղճաւվելու դեåքում ներքին ան ավարարվածություն է ղդում, որովՀեւն չի ուղում Հրաժարվել իր նաËնական åաւկերացումից: Դիւելի է նան Հակառակ երնույթը: Եր Հենց սկղ ից ու Հեւո ավանդա ար Հրաւարակվում է աղճաւված ւեքսւը, ու այնուՀեւն վերականդնվում է, մասսայական ընթերցողը չի կարողանում Համակերåվել, մինչդեռ երկի կենսադրությունը, ինչåես նկաւվեց, Հարա÷ո÷ոË է, այն եր եք չի ավարւվում Հեղինակի կենսադրությամ : Ակւիվ դործոն է նան ընկալողի ւարիքային առանձաՀաւկությունը: Ամեն մի դեղարվեսւական սւեղծադործություն մարդը ընկալում է իր կենսա÷որձի ւեսանկյունից: Տարիքային սաՀմանը որոչակիորեն աղդում է մարդու մւածողության, դաւողական ու ղդայական Հոսքերի Համամասնության վրա: Սովորա ար ժամանակը աղդում է կանËելու իմասւով մւածողության ղդայական Հոսքի վրա, որովՀեւն կենսա÷որձն ու կրթությունը (վերջինս կենսա÷որձի ւեսական ու նան կանËակալ ձեռք երում է) Հնարավորություն են սւեղծում Ëորքից իմասւավորել երնույթները: Այս է åաւճառը, որ ւարիքային ու կրթական ւար եր մակարդակներում մարդը ւար եր ձնով է ընկալում ու մեկնա անում դեղարվեսւական միննույն երկը: Զա÷աղանց կարնոր դործոն է նան երկի աղդային ու կրոնական նույթը: Ժամանակակից ընթերցողի Համար կրոնական åաւկանելությունը ակւիվ դործոն չէ, այց անցյալ դարաչրջանների Համար

երկի կրոնական Հաւկանիչը ընկալողի Համար առաջնային դեր է Ëաղացել: Դավանանքի ւարադիրքության åաւճառով արՀամարՀվել ու ոչնչացվել է անՀամար դրականություն, այդ թվում ն դեղարվեսւական դրականություն: Մովսես Խորենացին Ալեքսանդրիայում եղած ժամանակ ցավով է նկաւել, որ Պղուեանոսին Մարկոսի ÷ոËարինելը ւեղի ւվեց իմասւասիրական Հսկայական դրականության ոչնչացմանը: Էլ չենք ասում, թե ինչքան դրականություն այրեցին օւար ռնակալները քրիսւոնյա Հայասւանում: Եղնիկ կող ացին ելնելով Հայասւանի քաղաքական վիճակից ն իր Համողմունքից, ժËւողական վերա երմունք է ցուցա երել մաղդեղական, աղանդավորական դրականության ու կրոնների նկաւմամ : Ընկալողի մեջ ուռն ու արւակարդ ռեակցիա է առաջացնում դեղարվեսւական երկում արւաՀայւված աղդային արժանաåաւվությունը չոյող ն կամ էլ նսեմացնող ովանդակությունը: Երնույթը առավել սուր կերåով է դրսնորվում աղդային ÷ոքրամասնության åաւկանող ընթերցողների մեջ' մանավանդ, եր դործերի Հեղինակը նչանավոր անձնավորություն է ու այլաղդի: Նման դեåքերում նույնիսկ դեղարվեսւական ամենաթույլ դործերը կարող են մեծ ավականություն åաւճառել ընթերցողին: Հոդե անական այս երնույթը կողմնակալ ու միջակ Հեղինակները օդւադործում ն չարաչաՀում են: իրենց թույլ դործերի նկաւմամ ւածած ամ ոËային Հեւաքրքրությունը ծառայեցնում են դրականության մեջ Հեղինակություն վասւակելուն: Նույն երնույթը ւարածվում է նան թեմայի առօրեականության վրա: Մասսայական ընթերցողը միչւ չէ, որ կարողանում է Հսւակորեն ւար երակել առօրեականը արդիականից: Գեղարվեսւական մեծ ընդՀանրացումների չւանող առօրեական դեåքերի ու դեմքերի նկարադրությունը չարժում է մասսայական ընթերցողի Հեւաքրքրասիրությունը: Նման åարադայում մասսայական ն մասնադեւ ընթերցողների կարծիքների միջն միչւ էլ Հակասություն է լինում: Գրականության քննադաւը, Հասկանալի է, Հաչվի չåիւի նսւի երկի այս նույթի «մասսայականության» Հեւ: Լինում է նան Հակառակը: Արդիական, մեծ ու Ëորը ընդՀանրացումներով երկերը ՀաճաË չեն արժանանում մասսայական ընթերցողների Հավանությանը, որովՀեւն նրանք ի վիճակի չեն լինում ներթա÷անցել երկի դաղա÷արա-դեղադիւական այն աչËարՀի մեջ, որը ն åայմանավորում է վերջինիս երկարակեցությունը: Այսåիսի դործերը կարողանում են ՀաղթաՀարել ժամանակի անողոքությունը, մինչդեռ առօրեականները դառնում են կոնկրեւ ժամանակների Հåաւակ սåասարկուներ:

Սւեղծադործության ընկալման մասնավորումը ացաւրվում է նան աղդային մւածողության յուրաՀաւկությամ , երկի ղարդանաËչային ինքնաւիåությամ : Սրանք անՀասկանալի են օւար ընթերցողին: կան դեղարվեսւական դործեր, որոնք åաՀանջում են ՀոդեՀարաղաւ ընթերցող: Այս ւիåի դործերից օւարը ընկալում է միայն սյուժեւային կողմը, մինչդեռ աղդային սեմանւիկայի ողջ մթնոլորւն ու սրանով åայմանավորված Հոդե անական ղուդորդությունները ամ ողջությամ դուրս են մնում: Ընթերցողի Համար այս օրինաչա÷ությունը դործում է նան դեղարվեսւական այն դործերի ընկալման ժամանակ, եր վերջիններս վերա երում են ւար եր դարաչրջանների կյանքին ու մւածողությանը, սւեղծադործական մեթոդներին ու Հոսանքներին: Բոլոր ընթերցողները չեն, որ ի վիճակի են դեղարվեսւական մի Համակարդից անցում կաւարել մի այլ Համակարդի: Ընդ որում' այդ անցումը Հեչւ չէ նան մասնադեւ ընթերցողների Համար: Գրականության մեջ Հսւակորեն սաՀմանադծվում են դարաչրջանների դրական սւեղծադործությունները' թե լեղվով, թե մւածողությամ , թե åաւկերավորման Համակարդով, ն աղմաթիվ այլ Հաւկանիչներով (Հին չրջան, միջնադար, կլասիցիղմի չրջան ն այլն): Այս ւարակառույց դեղարվեսւական Համակարդերը ընկալելու Համար åաՀանջվում է ակւիվ ու չրջաՀայաց ընթերցող. էլ չենք ասում, որ դիւական ընկալման Համար ոչ միայն դարաչրջանները, այլն առանձին Հեղինակներ åաՀանջում են մասնադեւ ընթերցող: Նույն åաՀանջները ւարածվում են նան դրական ւարեր ուղղությունների ու Հոսանքների åաւկանող երկերի վրա (սիմվոլիղմ, իմåրեսիոնիղմ, էկղիսւենցիալիղմ ն այլն): Որոչակի Հեւաքրքրություն ու անւար երություն կարող է առաջացնել այս կամ այն դեղարվեսւական երկը' կաåված նրա մաւուցման միջոցների ու եղանակների Հեւ: Երկի մաւուցման ՀաճաËականությունը (թերթ, ամսադիր, դիրք, թարդմանություններ, ռադիո, Հեռուսւաւեսություն), որքան էլ այն արժեքավոր լինի, կարող է անւար երություն առաջացնել ընթերցողների չրջանում: Նրա åրոåադանդման կողմնակալությունն ու ծայրաՀեղությունը Հակառակ արդյունք են ւալիս: Ընթերցողների չրջանում Հոդե անական Հակառակ ռեակցիա են առաջացնում այն դործերը, որոնք Հաղվադյոււ են Հրաւարակվում կամ էլ արդելվում են դրաքննության կողմից: Երկի նկաւմամ ընթերցողի ցուցա երած այս Հեւաքրքրությունը ընկալման Հոդե անության յուրօրինակ դրսնորում է: Բավական

մեծ թիվ են կաղմում այն ընթերցողները, որոնք դեղարվեսւական երկի մեջ ÷նւորւմ են իրենց Հեւաքրքրող իրադրություններ, երնույթներ, åաւկերներ, կերåարներ. ասենք' նանկար, սիրային Հանդիåումներ ն երկËոսություններ, դրամաւիկ åաՀեր. åաւերաղմական դործողություններ ն այլն: Այս նույթի ընթերցողները åարւադիր կերåով չրջանցում են երկի ամ ողջականությունը, այսինքն' աղճաւում են այն: Ընդ որում, օրինաչա÷ությունը ւարածվում է նան մասնադեւ ընթերցողների վրա: Թեմաւիկ Հեւաքրքրությունից ելնելով ուսումնասիրողներից ոմանք, կամ ավելի ճիչւ չաւերը, ընւրում են այնåիսի ւեքսւեր, կամ ւեքսւային այնåիսի Հաւվածներ, որոնք առաւ նյութ են ւալիս թեմաւիկ դրույթը Հասւաւելու Համար: Այսåիսի դեåքերում երկի արժեքավորումը կաւարվում է նրանում ւեղ դւած անՀրաժեչւ ինֆորմացիայի առաւությամ : Մենք արդեն նչել ենք, որ դեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անությունը կարող է åայմանավորված լինել աղմաթիվ օրինաչա÷ ն ոչ օրինաչա÷ åաւմական ու åայմանական, եր եմն' ոլորովին չիմասւավորված ու անսåասելի Հանդամանքներով, որոնց ոլորին անդրադառնալը åարղաåես անՀնար է: Սակայն նչենք դրանցից մի քանիսը: Ընթերցողներն իրենց որոչակի վերա երմունքն ունեն դործի ժանրային դրսնորումների (åոեղիա, արձակ դրամաւուրդիա), դեղարվեսւական åայմանականության (կոմåողիցիոն Հնարանք, սիմվոլիկա, åաւկերի դեֆորմացիա, դրուեսկ, լիւուա, ալեդորիա ն այլն), մաւուցման ձների (ձեռադրեր, ւåադիր, åոլիդրաֆիկ նկարաղարդում, ձայնադրում, ռադիո, կինո, Հեռուսւաւեսություն) նկաւմամ : Այս ոլորի մեջ, սակայն, առանձնաՀաւուկ ուսումնասիրության Ëնդիր է դառնում, այսåես կոչված' «ենթաւեքսւային աղաւության» Հարցը: Հասկանալի է, որ այս դեåքում նկաւի ունենք ընկալողի երնակայությունը, որն, ինչåես նկաւել է Հեդելը, Հղոր միջոց է ոչ միայն դեղարվեսւի կերւման, այլն' ընկալման Համար: Արվեսւադեւը դեղարվեսւական իրադրության նկարադիրը, որåես օրենք, չի Հասցնում կաւեդորիկ ավարւվածության: Այդ Ëնդիրը ինչ-որ ւեղ, ինչ չա÷ով թողնում է ընթերցողին, ընկալողին: Ենթաւեքսւային աղաւության դաղւնիքը նրանում է, որ Հեղինակը երկի սւեղծման ընթացքում ընւրում ու ընդդծում է դեղարվեսւական իրադրությունների ու Հոդեվիճակների ամենաՀիմնական

դծերը, որոնք կարող են դառնալ մեռած դրանցումներ, եթե ընթերցողը իր երնակայությամ չլրացնի, կենդանություն չւա վերջիններիս: Երկի «աղաւ ւարածության» Ëնդիրը դեղարվեսւի դաղւնիքներից է: Ամեն մի ւաղանդավոր երկի չուրջ Հարյուրավոր ուսումնասիրություններ են սւեղծվել: Այս աղաւ ւարածությամ էլ դեղարվեսւական երկը ւար երվում է դիւական երկերից, վերջին Հաչվով' դեղարվեսւական մւածողությունը դիւական մւածողությունից: Ըսւ էության դիւական երկերում այս աղաւ ւարածությունը չկա: Մեծ դրողների երկերում այս աղաւ ւարածությունը անսաՀման է, որւեղ ընթերցողի միւքը կարող է ուժդնորեն ծավալվել: Թույլ դրողների երկերում էլ կա աղաւ ւարածություն, սակայն դա åարղաåես աղաւ ւարածություն է:

ՄԱՍ ԵՐկՐՈՐԴ

ՎԻՊԱԿԱՆ ԿԱèՈՒՑՎԱԾՔԻ ԴՐԱՄԱՏՈՒՐԳԻԱԿԱՆ ՇԵՐՏԸ

Երնանի դրամաւիկական թաւրոնը առաջին անդամ եմադրեց Եղիչե Զարենցի «Երկիր Նաիրի» վեåը ( եմականացման ն եմադրության Հեղինակ' Երվանդ Ղաղանչյան): Թաւերադեւների մամուլում ասված դրվաւանքի Ëոսքերից երնում էր, որ Զարենցի ՀանրաՀայւ դործի եմադրությունը արդեն իսկ Հաջողվել է, ն այն կարող է Հիմնավորաåես մւնել Հայ թաւերական Ëաղացանկի մեջ: Դժ աËւա ար, այդåես չեղավ: Ցանկացած դրամաւուրդիական երկի եմադրություն, Հասկանալի է, թաւրոնի սւեղծադործական կոլեկւիվից åաՀանջում է ուչադիր ն երկարաւն նաËաåաւրասւական աչËաւանք' կաåված եմադրության ռեժիսուրայի, դերասանների ընւրության, դերաաչËման, նկարչական, երաժչւական ձնավորման ն աղմաթիվ այլ Հարցերի Հեւ: Խնդիրը ավելի է ծանրանում, եր եմադրվող սւեղծադործության սեռը դուրս է դրամայի սաՀմաններից ն եմականացման Համար դեղադիւական իմասւով åաՀանջում է ժանրային ÷ոËակերåման արդ ն միննույն ժամանակ նուր «վիրաՀաւություն»: Թաւրոնի, առավել նս կինոյի' åաւմության մեջ այլ ժանրերի եմականացման Հաջողված օրինակները քիչ չեն: Այս իմասւով «Երկիր Նաիրի» վեåը իր դժվարաՀաճությամ չրջանցում է ժանրային վերա÷ոËման ոլոր Հնարավոր օրինակները: ԴժվարաՀաճությունը նաË ն առաջ åայմանավորված է նրանով, որ Զարենցի Հիչյալ սւեղծադործությունը իր կառուցվածքային առանձնաՀաւկությամ Ëիսւ յուրաՀաւուկ է: Մւնելով վիåական ժանրի մեջ, միննույն ժամանակ դուրս է դալիս նրա սաՀմաններից' սւեղծելով իր ժանրային ինքնուրույնությունը: Զարենցի նորոչմամ այն «åոեմանման վեå է»: «Երկիր Նաիրի» վեåի ժանրային յուրաՀաւկությունը չի սաՀմանա÷ակվում ղոււ åոեւիկական Ëնդիրներով: Նրա դեղարվեսւական կառուցվածքը ենթարկված է երկի Հիմքում ընկած կենսա115

կան իրականության երկվությանը ն սրանից Ëող Հեղինակի սւեղծադործական Հոդե անությանը: Այս յուրօրինակ երկվությունը Զարենցին Հոդե անորեն սւիåել է իր դիւակցության Հոսքի մեջ Համաւեղել երկվության ւարա նեռները որåես ճակաւադրական Հակադրամիասնություն: կենսական իրականության այս որակը ներթա÷անցելով Հեղինակի դիւակցության մեջ, այն դարձրել է մի աղմաձայն մենաËոսություն' սւեղծելով Հեղինակի ակնարկած «åոեւանման վեåը», որւեղ վեåի մաքուր ժանրային որակը Ëել է կենսա÷ասւի Հակասական աղմաձայնությունից, իսկ åոեմի որակը' այս ամենի մասին լարված ղդացմունքով արւաՀայւվող Հեղինակի մենաËոսությունից: Այսւեղ աց երկËոսություն, որåես այդåիսին, Համարյա չկա (Հեղինակի Հերոսների Հաւ ու կենւ առանձացվող ձայները չի ւալիս որåես երկËոսություն, դծիկ չի դնում, այլ առնում է չակերւների մեջ որåես ռեåլիկ, որåես Հայւարարություն, որåես արւաՀայւվելու ինչ-որ ձն, այց ոչ երկËոսություն): Այսւեղ երկËոսությունը, որ ÷ակ է ու Համր, դնում է ոչ այնքան Հերոսների միջն, որքան Հերոսների ու Հեղինակի, Հերոսների ն ճակաւադիր դարձած åաւմության միջն: Ընդ որում' ճակաւադիրը լսում է Հերոսների ձայնը, սակայն åաւասËանում է միայն անողոք չարժումով, դործողությամ , իսկ Հերոսների ն Հեղինակի երկËոսության մեջ ժամանակի ն ւարածության իմասւով ËաËւված է միաåաՀությունը, Հերոսները չեն լսում Հեղինակի ձայնը, որովՀեւն ճակաւադիրը նրանց Հեւ արդեն ավարւել է իր åաւասËան կոչվող անելիքը: Ո՞րն է, սակայն, վեåի Հիմքում ընկած կենսական իրականության աղմաձայնությունը, ի՞նչ ուղիներ կարելի է նչմարել այդ ձայները առանձնացնելու իմասւով, ինչåե՞ս åոկել վիåական կառուցվածքից դրամաւուրդիական չերւը: Վիåական ժանրի սւեղծադործության մեջ երկËոսության նåաւակադիր ուղղվածությունը սկիղ է առնում դործողության մեջ ծավալվող աËումից: Այս Հոդվածի մեջ Հարկ չկա կեւ առ կեւ թվարկել երկËոսության ֆունկցիոնալ դրսնորումները, որովՀեւն «երկËոսությունը ընդունակ է թա÷անցել վիåական Համակառույցի ոլոր ւարրերի մեջ» (ԲաËւին): Գրականադեւի այս ն Հաջորդ կարծիքները, որոնք åիւի երեմ, մեղ Համար կարող են անալի դառնալ առաջադրվող Ëնդիրը Հսւակելու Համար: Գրականադեւը միանդամայն իրավացի է, եր Հայւնում է այն կարծիքը, թե «վեåի մեջ դործող մարդը էաåես Ëոսող մարդ է: Վեåը կարիք ունի իրենց դաղա÷արական յուրաՀաւկությունը երող մարդկանց…»: Ուրեմն, «վե116

åում Ëոսող մարդիկ էականորեն սոցիալական են, ուսւի նրանցից յուրաքանչյուրը դործում է իր սե÷ական դաղա÷արական ն սոցիալական աչËարՀում»: Աåա չարունակվում է. «Հերոսի Ëոսքը վեåի մեջ ÷ոËանցվում ն վերարւադրվում է դեղարվեսւորեն, ն ի ւարերություն դրամայի, վերարւադրվում է Հեղինակի Ëոսքով»: Եվ քանի որ «Երկիր Նաիրի»-ի կառուցվածքի մեջ մենք, ավելի ճիչւ' Հեղինակը առանձնացրել է նան քնարական չերւը, կամ որակը (այն åոեմանման է), ուսւի այսւեղ անՀրաժեչւ է ուչադրության առնել դրականադեւի նս մի կարծիք: «Բնարական սւեղծադործության մեջ Հեղինակի Ëոսքը չի Հանդիåում, չի ենթարկվում ուրիչի Ëոսքի դիմադրությանը, նա Հոսում է Հեղինակից դեåի իր առարկան, ոչ ոք նրան չի Ëանդարում»: Այսåես ուրեմն, «Երկի Նաիրի» վեåի մեջ սաՀմանաղաւվում ն ինքնուրույնա ար կողք-կողքի դոյաւնում են Ëոսքային երեք որակներ' ա) Հերոսների Ëոսք' արւաՀայւված Հեղինակի Ëոսքով (վիåական Ëոսք). ) Հերոսների Ëոսք' արւաՀայւված Հերոսների կողմից (դրամաւուրդիական Ëոսք) ն դ) քնարական լարվածությամ օժւված Հեղինակային Ëոսք (քնարական Ëոսք): Հարկավոր է åարղել նան, թե ինչ որակ ունեն Հիչյալ Ëոսքերի ձայնային չեչւերը, ն, որ նույնքան կարնոր է, այդ չեչւերը ենթաւեքսւային են, թե արւաՀայւվում են աց ւեքսւում: Ուչադիր Հեւնողը կարող է նկաւել Հեւնյալ օրինաչա÷ությունը. Հեղինակի կողմից արւաՀայւված վիåական Հերոսի Ëոսքը երդիծական չեչւ ունի ն արւաՀայւվում է աց ւեքսւում: Այս Ëոսքը Հերոսների սոցիալական ւիåը նութադրող Ëոսքն է ն արւա երում է Մաղութի Համոյի, Տելեֆոն Սեթոյի, Փուքսի ն մյուսների կողմից: Զարենցն այս դեåքում նրանց դիւում է նաիրյան քաղաքի Հասարակական կարծիքի ւեսանկյունից: Դրամաւուրդիական Ëոսքի ձայնային չեչւը լուրջ է, դրամաւիկ ն արւաՀայւվում է կրկին աց ւեքսւում: Այսւեղ Մաղութի Համոն, Տելեֆոն Սեթոն անմիջաåես ÷ոËում են իրենց անունները, դառնում են Համո Համ արձումիչ, Սեդրակ Փալյան ն այլն: Հեղինակը Հերոսների Ëոսքի արւա երման ընթացքում « ացակա» է: Հեղինակի քնարական լարվածություն ունեցող Ëոսքը ունի ողերդական չեչւ ն ամ ողջությամ ներծծված է ÷ակ ւեքսւի կամ ինչåես åայմանավորվեցինք' ենթաւեքսւի մեջ: Այսւեղ ոչ թե Զարենց-դաղա÷արաËոսն է, կամ Հասարակական կարծիք ընդունող Հեղինակը, այլ' երկրի ճակաւադրով աåրող Զարենց- անասւեղծը: Նրա ձայնն այս է' երկիր, ինչո՞ւ այսåիսին դարձար, այս ի՞նչ անե117

լանելի վիճակ է: Այս Հարա երության մեջ Զարենցի ն իր Հերոսների Ëոսքը ն սրանց ձայնային չեչւվածքները դւնվում են ւարածաժամանակային ւար եր մակարդակների վրա: Այսինքն' եթե ընդՀանրաåես Նաիրիի մասին է Ëոսքը, Հերոսները ն Հեղինակի ձայները նույնն են, իսկ եթե Նաիրիի կոնկրեւ կացության մասին է Ëոսքը, աåա ւար երվում են. Հեղինակի ձայնը իր չեչւով Հակադրված է Հերոսների ձայնին: Այսåիսով, աց, ÷ակ ւեքսւերում արւաՀայւվող ձայնային այս ւարորոչումները, որոնք միասին մւնում են վիåական ընդՀանուր Հոսքի մեջ, որåես ղուդաՀեռվող որակներ, մեղ իրավունք են ւալիս վեåը նորոչել որåես ւրադիկոմիկական սւեղծադործություն: Նչենք միայն, որ կենսական, աåա ն վիåական իրականությունը Հերոսների Համար որåես վիճակ, կացություն, ող երդական է, որåես վիճակից դուրս դալու անելանելի որոչում' երդիծական: Որւեղի՞ց է դալիս կացության ն չարժման այս երկվությունը: ՆաË ուսումնասիրենք վիåական կոլիղիայի ճեղվածքը, որն իր մեջ ներառում է երկրի åաւմության անցյալն ու ներկան, ն վեåի Հերոսներին, ն իրեն' Զարենց-Հեղինակին: Սրանք ոլորն էլ Հավասարաåես կրում են ճակաւադրով åարւադրված երկվության կնիքը: Վեåի Հիմքում ընկած է Հաղարամյակների դժվարին ճանաåարՀ անցած ն այժմ ղկւված ու դաժանորեն երկաւված Երկիր Նաիրին: Արնմւյան ն արնելյան Հաւվածներից ոչ մեկը չի կարող ւնօրինել ոչ միայն մյուսի, այլն իր իսկ ճակաւադրի Ëնդիրը: Սա դիլեմայի մի կողմն է: Միննույն ժամանակ նրանցից յուրաքանչյուրը ÷որձ է անում լուծել այդ Ëնդիրը' միչւ մնալով որåես դաղա÷ար: Նրանք կրում են Նաիրին վերադւնելու դաղա÷արը, մինչդեռ դործնական քայլը նրանց Հնարավորություններից, մանավանդ իրավունքներից վեր է: Այս անորոչությանը ավելանում է նս մի վիճակ: Մի կողմից առաջին ՀամաչËարՀային åաւերաղմը մաՀվան, սåանդի կնիքն է դրել Նաիրի երկրի վրա, մյուս կողմից' ժամանակավորաåես սւեղծել է նրա ինքնորոչման իրական թվացող Հնարավորությունը: Այս ինքնորոչման ժամանակավոր կացությունը ինքնին Հակադրված է նրա իրական լինելության ն դոյաւնման ւրամա անությանը: Ու նան Հենց այս արադընթաց åաՀի մեջ էլ մի կողմից Ռուսասւանում արձրացած Հեղա÷ոËությունը, որ նոր ճակաւադիր էր Ëոսւանում նաիրյան քաղաքի մարդկանց, մյուս կողմից' այդ մարդիկ այնåիսի Հարվածի ւակ են ն այնåիսի անելանելի վիճակում, որ դեåի Հեղա÷ոËությունը կողմնորոչվելու Հնարավություն ու ժամանակ

չունեն, որովՀեւն մինչն այս ամենի մասին մւածելը, թչնամին կարող էր նրանց ոչնչացնել: Երկաւված ու Հակադրված են իրար նան վեåի Հերոսների Հասարակական ն աղդային չաՀերը: Նրանք մի կողմից մւաՀոդված են նաիրյան երկրի (այս դեåքում քաղաքի) ÷րկության Հարցով, մյուս կողմից, որåես սոցիալական ւիåեր, դողում են իրենց ունեցվածքի վրա, åաւրասւ են սե÷ական առնւրական դործերը ÷րկելու Համար իրենց աåրանքը (Մաղութի Համոյի Համար' նավթը) վաճառել թչնամուն: Երկաւված, երկËնդիր Հերոսները, որ կրում են ՀամաåաւասËանա ար երկու անուններ (Համո Համ արձումովիչ-Մաղութի Համո, Ալոչ Նիկիւիչ-Գեներալ Ալոչ, Սեդրակ Փալյան-Տելեֆոն Սեթո, Արամ Անւոնիչ-Փուքս ն այլն), ունեն նան երկու ձայն, ընդ որում' ձայներից մեկը չի լսում մյուսին: Դա է åաւճառը, որ երկաւված է նան իր Հերոսներին արժեքավորելու Հեղինակային մուեցումը: Նա մեկ աåրում է Հերոսների անելանելի դրաման, մեկ ծաղրում է նրանց անիմասւ ճիդերը: Ընդ որում' ծաղրը աց ւեքսւի մեջ է, նրանց նկաւմամ ունեցած ներքին ցավը' ենթաւեքսւում: Հարց է առաջանում, թե եմադրվող «Երկիր Նաիրի»-ի մեջ ո՞ր Հերոսը åիւի դործի, ո՞ր Հերոսը åիւի երնա եմի վրա Մաղութի Համոն, թե Համո Համ արձումովիչը, Տելեֆոն Սեթոն, թե Սեդրակ Փալյանը ն այսåես նան մյուսները: Անկասկած երկուսն էլ: Բացառել մեկին, նչանակում է արժեղրկել կերåարը: Զլսել կամ Հանդիսաւեսին լսելի չդարձնել ձայներից մեկը, կնչանակի կորցնել երկի աղմաձայնությունը: Հնարավորության չա÷ով չոչա÷ելով վեåի կենսական Հիմքի որոչակի անորոչությունը' åարղեցինք, թե մուավորաåես որւեղի՞ց են դալիս չարենցյան միֆական «անմարմին» ն «մարմնավոր» նաիրի Հասկացությունները: Հարկավոր է դառնում կաւարել նան չարենցյան մյուս åաւվիրանը, որ նա թողնում է իր ընթերցողների երնակայությունը: ի՞նչ է ասում Հեղինակը վեåի ընթերցողներին. «Թողնում եմ դու ւեսնես, սույն այս åոեմանման վեåում կանցնեն աչքիդ առջնով աղմաթիվ նաիրցիներ. սիրիր որին կուղես, դւիր ում որ սրւում կամ Հոդում կամենաս… իսկ եթե ան է, չդւար-ներիր սիրելիս' ես չեմ մեղավոր, դուցե ճիչւ որ միրաժ է Նաիրին (ֆիկցիա, միֆ, ուղեղային մորմոք)»: Եվ աåա' «Զէ՞ր կարելի արդյոք ւեսնել մարմնավոր, åաւկերացնել Հասւաւ Երկիր Նաիրին…»: Ու չարունակում է. «Այս Հարցի åաւասËանը չես դւնի դրքում,- այլ քո Հոդում, քո սրւում åիւի դւնես» ն այլն:

Այսåես, վեåի մեջ չարունակ Հակադրվում կամ ղուդաՀեռվում են Հերոսների ու նան Հեղինակի դիւակցության Հոսքերը: Դրամայի անՀրաժեչւ երկËոսությունը առանձնացնելու Համար այսւեղից åիւի սկսել' առանձնացնել կյանքի ն դիւակցության իրար Հակասող կամ Համադրվող ձայները, որոնք ինքնին åաւրասւի երկËոսություններ են: Վեåում Հերոսները չարունակ դիմում են անցյալին: Հալածվելով ներկայից, չկողմնորոչվելով ներկայում, Հերոսները Հոդե անորեն ջանում են վերադւնել ներկան' անցյալի իդեալական åաւկերով: Ո՞րն է Նաիրին,- ու չինվում է ուղեղում, ելնում է դարերի մչուչից, Հառնում է Համո Համ արձումովիչի ուղեղից (ուչադրություն դարձնենք' ոչ Մաղութի Համոյի), որ նորից իրականանա-ո՞ւր, որւեղ սակայն, ո՞ր ա÷երում»: Խաթարված ներկայից դուրս դալու Համար Հերոսը ÷որձում է դառնալ անցյալի ամենակենսական նվաճումների ու ÷որձի ժառանդորդը: Հերոսները չարունակ Հաղորդվում են ղորավար Վարդանին, ակնարկում Վարդանի կամուրջը, Հաղարամյա Բերդը, Հիչենք նան Համո Համ արձումովիչի նաիրյան Հեռավոր åաւմությանը նվիրված åաթեւիկ, այց ն դրամաւիկ ճառը: Այդ անարդար կրակով այրվող Հողի վրա Զարենցը Հոդե անորեն նույնåես անցյալը վերադւնում է իր մեջ: Հավասարակչիռ ներկան միչւ էլ åայմանավորում է նույնքան Հավասարակչիռ վերա երմունք անցյալի նկաւմամ : Այսւեղ, այս դեåքում անցյալը եր եք չի իդեալականացվում: Այս միւումը առկա է նան Զարենցի «Պաւմության քառուղիներում» åոեմում: Հենց այսւեղ էլ մենք ուղում ենք նկաւել, որ եմականացման Հեղինակը վեåի ժանրային վերա÷ոËման ժամանակ դրամաւուրդիական չերւը ուժեղացնելու նåաւակով åիւի նկաւի ունենար Զարենցի ողջ սւեղծադործությունը, Հաւկաåես նրա «Գիրք ճանաåարՀին»: Ուրեմն, վեåում կյանքի օ յեկւիվ Հոսքը չարունակ Հակադրվում է Հերոսների դիւակցության Հոսքին: ԱՀա կյանքի Հոսքի օ յեկւիվ ձայնը' ես այնքան ուժեղ եմ, որ կարող եմ քայլել ձեր åաւմության ու ոլոր սր ությունների վրայով: իսկ Հերոսները åաւասËանում են' մենք այնուամենայնիվ åաւմություն ունենք ու սր ություններ, մենք Հավաւում ն աåավինում ենք դրանց: Այսւեղ Զարենցը ընդդծում ու առավել լսելի է դարձնում կյանքի անողոք ձայնը' դե դուք ձեղ Համար աåավինեք, իսկ ես ձեր վրայով առաջ կդնամ: Զարենցը, իր ձայնը Ëեցնելով åաւմության ւրամա անության ձայնից, միջամւում է այս երկËոսությանը' մի սր ացրեք åաւմությունը որ120

åես նվաճում, այլ Հաչվի նսւեք նրա դասերի Հեւ: Ուրեմն, երկËոսությունը դնում է ոչ այնքան Հերոսների միջն, որքան վիճակի ն Հերոսների, Զարենցի ն Հերոսների: Սրանք ենթաւեքսւային Համր երկËոսություններ են, իսկ ւեքսւի մեջ այն միայն ռեåլիկ է: Այսինքն' Հավաքական կարծիք ող երդական վիճակի մասին, այց որåես Հերոսների կողմից Հնչեցրած Հեւնության ձայն ու վիճակից դուրս դալու դործնական ելք, ծիծաղելի է: իսկ ո՞րն է ծիծաղելին ն իսկաåես' դա ծիծաղելի՞ է: Ըսւ Հեղինակի' նաիրյան ող երդությունն էլ իր յուրաՀաւկությունն ունի: Ող երդության մեջ սովորաար վիճակից դուրս դալու Համար Հերոսը իրավունք ունի իր վրա վերցնելու ոչ միայն ող երդության ծանրությունը, այլն դիւակցելու նրանից դուրս դալու ելքի Հավասւի ւրամա անությունը: իր ծրադրի իրականացման ընթացքում Հերոսը կարող է ն ղոՀվել: Վեåի Հերոսների Համար այդ ելքը չկա. կա միայն ելքի åաւրանքը: Ու դրանից Հեւո, եր նա ÷որձ է անում åաւրանքով åայքարել իրականության դեմ (ւիåիկ դոնկիËուության վիճակ), անդամ եթե նա ղոՀվում է, ինքնին ÷ասւը ող երդական լինելով Հանդերձ, կողքից նայողի Համար ծիծաղելի է թվում: Ըսւ Զարենցի, այսåիսով, իր Հերոսները ող երդական են, եր նրանք իրենց երկրի ճակաւադրի կրողներն են, ծիծաղելի, եր , չունենալով ռեալ ելքը, դառնում են ճակաւադրի ղոՀեր: ԱՀա վիճակի ա սուրդը, աՀա ն ա սուրդի չարենցյան սիմվոլները' «Փայւոն առանց օսի», «եղջյուրներ ուղեղի վրա»: Ուրեմն åարղվում է, որ կա Փայւոն, կան նան անիվներ, այց չկա անիվները միացնող «օսը»: կա ուղեղ, կան նան եղջյուրներ, այց չկա դանդոսկր, որ ուղեղը åաչւåանի ՀեւՀրման ուժից: Այդ եղջյուրների Համար ամուր Հենադաչւ, åաւվանդան է åեւք, որåեսղի նրանք ËոյաՀարեն åաւմության սËալ ընթացքը: ԽորՀրդանչական նման ընդՀանրացման մենք Հանդիåում ենք նան Զարենցի «Պաւմության քառուղիներում» սւեղծադործության մեջ: ú, ãÇ »Õ»É Ù»ñ ·³ÛÉÁ åÕÝÓÛ³ ºí áã Ù³ñÙ³ñÇáÝÛ³ ¨ á㠳ݷ³Ù ù³ñ», ÜÇѳñ, ÏáÕ»ñÁ É»ñÏ Ý³ ³Ýó»É ¿ ³ÝͳÛñ î³÷³ëï³ÝÝ»ñ, ÙÇÝ㨠ݳ ѳݷÇëï ³é»É ²Ûë سëÇëÇ Ñ³Ý¹»å ³ÝÇñ³Ï³Ý:

Զարենցը ակնարկում է Հռոմի ուժը ËորՀրդանչող åղնձյա դայլերի Հայւնի արձանը: իսկ դրանց կողքին' դուցե ն վերՀիչում կիրա121

կոս Գանձակեցու երած այն ÷ասւը, որ åարսից ավերածություններից Հեւո սոված դայլերը օրը ցերեկով Մասիսի դիմաց վËւում են ամայացած, անմարդա նակ Հայ չեներում: Մինչն Հիմա մենք Ëոսում էինք վիåական աղմաձայնության ւարերանդման, նրանց երկËոսականացման ու եմականացման ÷ոËակերåման մասին: Պարղվեց, որ սցենարի Հեղինակի ն եմական ռեժիսուրայի Համար ավական դժվար Ëնդիր է չարենցյան ւեքսւի առաջին Հայացքից åաւմողական կառուցվածքը ւարրալուծել երկËոսականացված որակների' ւարանջաւելով Հեղինակային մի ընդՀանուր դիւակցության Հոսքի մեջ ղուդաՀեռվող ձայները: Բեմական ն սյուժեւային Ëրոնիկայի լիարժեքության Համար չա÷աղանց կարնոր Ëնդիր է նան Հերոսների դործողության ւարածքի, նրանց չարժման, եմական առարկայական ռելյեֆի սոցիալական սիմվոլիկայի ճիչւ ւեղա աչËման ու մեկնա անման Հարցը: «Երկիր Նաիրի» վեåում չարժումը ոչ այնքան դործողության չարժում է, որքան' մւքերի: Հերոսների չարժումը նրանց Ëոսքի մեջ է: Դրաման սիրում է դործողության դինամիղմ: Այս դեåքում, ուրեմն, կարնոր Ëնդիր է դառնում նան չոչա÷ել ու անջաւել դրամաւուրդիական ( եմական) չարժման դինամիկան, մւքի, åաւումի չարժումը ղուդակցել Հերոսների ֆիղիկական չարժմանը, միւքը նյութականացնել չարժման ձնով, սւեղծել ւեսարանի ւարածական, Ëորքային åաւրանք: Մեր կարծիքով այսւեղ, ավելի քան ուրիչ դործերի եմադրության ժամանակ, անՀրաժեչւ է լիարժեքորեն օդւադործել եմի ւեËնիկական Հնարավորությունները, լուսային էֆեկւները, նկարչական ձնավորման սիմվոլիկայի Հնարավորությունները: Վեåում նաիրյան քաղաքի մեջ աåրող ն դործող Հերոսների ւեսողության կենւրոնում են Բերդը, Վարդանի կամուրջը, Հաւկաåես' Առաքելոց եկեղեցին, որին Զարենցը Ëիսւ կարնորություն ւալով, դրքի մեջ նկարել է åարղ, այց ամուր ու վեՀաչունչ ւեսքով: Սրանք սոսկ կոլորիւային միջոցներ չեն, որոնց նկարիչը կարող է նկաւի ունենալ կամ' ոչ: Այս դեåքում եկեղեցին Հերոսների ն Հանդիսաւեսի ւեսադաչւում åիւի լինի, որովՀեւն այն ենթաւեքսւ ունեցող առարկայական ËորՀրդանչան է, իսկ նկարիչը դա չի åաւկերել, որը մեր կարծիքով լուրջ ացթողում է: Լուրջ ացթողում է այն իմասւով, որ վեåում Հանդես երվող առարկայական աչËարՀը (վիåական կոսմոսը) Ëսւադույնս åայմանավորված է Հերոսների աåրումների Հեւ: Պոկել այդ աåրումները իրենց ՀամաåաւասËանող առարկայական աչËարՀից, նչանակում է ËաËւել այն անւրոՀելի միասնությունը, որ կաղմում են եմական դործողությունը, ժամա122

նակը ն ւարածությունը: Մանավանդ որ եմական արËիւեկւոնիկան այսւեղ åարւադիր կերåով Հանդես է դալիս երկու նչանակությամ ' մի դեåքում ներկայացնում է երկրի առարկայական սիմվոլիկ ւարածքը, մյուս կողմից' իմասւավորում է Հերոսի (այս դեåքում դերասանի) չարժման նåաւակն ու ուղղվածությունը: Ուրեմն' ËաËւված են դրամայի Համար åաւմական անՀրաժեչւ եմիրերը (ռեկվիղիւր), նրա առարկայական աչËարՀի եմական åայմանականության ÷ոËանցումը (ւրասնֆորմացիան): Համողվելու Համար երենք մի երկու օրինակ: Բեմի առարկայական åայմանականության ւեսանկյունից սËալ է մեկնա անված դադաղի ւեսարանը: Մեռելի Ենոքը դադաղը մեջքին մւնում է եմ, ն Հանդիսաւեսի մեջ այն ւåավորությունն է առաջանում, որ, կարծեք, ինչ-որ մի Հանդուցյալի Համար է (այսւեղ նան åաւկերացրեք այն Հանդիսաւեսին, որ վեåը չի կարդացել): Մինչդեռ Հեղինակային ենթաւեքսւն իր մեջ ներառում է ամ ողջ նաիրին, որ դաւաåարւված է մաՀվան: Լուսային էֆեկւների միջոցով այնåես åեւք է արվեր, որ Հեռվում երնացող դադաղը սւվերի ձնով մեծանալով ծածկեր ոլորին: Սրանք սովորական օåւիկական էֆեկւներ են ն ւեËնիկաåես Հեչւ իրադործելի: ԱնՀասկանալի է մնում նան եմի Ëորքում ËարËա÷ող Ëրւվիլակի ËորՀրդանիչը: ինչու Հնարել այդ ոչինչ չասող ËորՀրդանիչը, եր դրա ÷ոËարեն կարելի էր օդւադործել Զարենցի սիմվոլները' «ուղեղի վրա եղջյուրներ», «ֆայւոն առանց օսի», որոնց մեկնա անությանը արդեն անդրադարձել ենք: Վեåի եմականացման ն եմադրության Հաåճեåության Հեւնանքները Համաւարած են, այց ուչադրություն դարձնենք սկղ ունքային նչանակություն ունեցող նս մի քանի թերացումների վրա: Վեåի առաջա անում Զարենցը ղրույցի մեջ մւնելով իր ընթերցողների Հեւ, ղուդաՀեռ է անցկացնում նաիրյան ներկա քաղաքի ն նրան նաËորդող Ëալդական կամ ուրարւական քաղաքի միջն: «Այդ քաղաքից ոչինչ չի մնացել,- Հումորիկ չեչւով ընդդծում է Հեղինակը»: «…Հիմա նաիրյան այդ ÷ոքրիկ քաղաքում քարե միաՀարկ ն նույնիսկ եռաՀարկ չինությունները' ւներ ու Ëանութներ, նույնքան են նման ուրարւական այն Ëրճիթներին, որքան քո քիթը, ընթերցող, Էյֆելյան աչւարակին» (ընդդծումը' Զ.Ա.): Դրամայի սցենարում, չդիւես ինչու, Հերոսը սե÷ականում է Հեղինակի Ëոսքերը ն ուղղում ոչ թե, դոնե, Հանդիսաւեսին, այլ մի ուրիչ Հերոսի: Եվ Հեւո, եմադրության մեջ «սնաչյա åրիմադոննայից» ացի ոչ մի ուրիչ Հե123

րոսուՀի չկա: Բեմադրությունը Հադեցած Է ւղամարդկանց իչËանությամ : իսկ որւե՞ղ են Սլդա Վասիլննան (չիկաՀեր դդումը), ծËական դåրոցի ուսուցչուՀի օր. Մաթոն, Մաղութի Համոյի կինը' Անդինա Բարսեղովնան, Սնիկ էֆենդի Մանուկոֆի կինը' Նունուֆար Հանըմը ն ուրիչ կանայք' Նվարդ Լուսåարոնյանը, ՎարդուՀի Զաւիկյանը, Ադրիåինա Վլադիսլավովնան, էլի կան… ինչո՞ւ դուրս թողնել վիåական դործողությունների Համար կարնոր ն ակւիվ դեր Ëաղացող այս ՀերոսուՀիներին: Աåա' ինչով է åաւճառա անված Զարենց-Հեղինակի ժամանակ առ ժամանակ եմաՀարթակ դուրս դալը: ՆաË ինչո՞ւ միայն այս դրվադում, իսկ մյուսում' ոչ, եր վիåական դործողությունների Հոսքի մեջ Հեղինակն անընդՀաւ ներկա է' սուր անավեճով կամ դրամաւիկ աåրումներով: Արդյոք վեåի կառուցվածքը չի՞ Հուչում, որ Հեղինակն անընդՀաւ ներկա է: Բեմադրության մեջ այս Ëնդիրը կարող էր իր վրա վերցնել Հեղինակի ձայնը' մի ւեսակ ÷ոËարինելով Հունական ող երդության երդչաËմ ին, որը åիւի արւա երվի եմի Ëորքից, ËորՀրդավոր, ակուսւիկ Հնչերանդով: Բեմադրության մեջ նան չաւ է չարաչաՀվում Հերոսների ժեսւի այլաձնումը: Վերջինս չåեւք է Հասցվի այն ասւիճանի, որ կորցնի իր օրդանական իմասւը: Առանձին դերասանների ժեսւի կոմիղմը ՀաճաË դերաղանցում է վիճակի կոմիղմին: Ժեսւի երդիծական Ëոսքարւա երման առումով միայն մի դրվադում ավական ճիչւ է դւնված Տելեֆոն Սեթոյի (որåես դիրիժորի) ն նվադաËմ ի առիթմիան: Սրանով ճչւորեն դրանցվում է սւեղծված վիճակի կացությունը, իրադարձությունների անկառավարելի լինելու Հոդե անությունը: ԽաËւված է ուն կյանքի ռիթմը: Վիåական ժանրի դրամաւուրդիական չեչւի առանձնացումը դրական, ընդՀանրաåես, արվեսւադիւական ու դրամաւուրդիական լուրջ Ëնդիրներ չոչա÷ող Հարց է: Ես ÷որձեցի անդրադառնալ այդ Ëնդիրներից մի քանիսին, որոնք վերա երում են Հարցի դրականադիւական լուծումներին:

ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԻ ¼ԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆԱԿԱՆ ԿՈՆՏԵՔՍՏԸ

Խնդիրը մչակութա անական նույթի է, ուսւի միայն դեղարվեսւական դրականության ÷որձի վրա Հիմնվելը կարող է Հանդեցնել միակողմանիության: Գրականադիւական, արվեսւա անական աչËաւություններում, դրականության ւեսության ձեռնարկներում ՀաճաË ենք Հանդիåում մչակութա անական սեղմ ընդՀանրացումների, որոնք մեղ Համար դառնում են աքսիոմաւիկ ճչմարւություններ ու այլնս չենք ÷որձում մւածել դրանց Հիմնավորվածության մասին: Այդåիսին է նան այն միւքը, թե դրականությունը, արվեսւը որքան աղդային, այնքան Համամարդկային են: Սեղմ ու Հեչւ է ասված, այց որքան դժվար է Ëորանալ երնույթի Համաåար÷ակ ւիրույթների մեջ, որոնք որքան սաՀմանադծված, նույնքան ÷ոËներթա÷անցված են: Խնդրի արդույթին ուղղված առաջին իսկ մւասնեռումը դեմ է առնում մասի ն ամ ողջի ÷իլիսո÷այական Հեւնությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժËւելի է: Հաւկաåես եր այն վերա երում է ֆիղիկական երնույթների ÷ոËկաåվածությանը, մաթեմաւիկական դումարելիների Համարժեքմանը: Երնույթը մի այլ կերå է դրսնորվում մարդու Հոդե անության, ուսւի նան դրականության ու արվեսւի մեջ: Աղդայինի ն Համամարդկայինի (միջաղդայինի) Հակադրամիասնությունն իր ընդդիմության ն սերւաճման յուրաՀաւուկ օրենքներն ունի: Որո՞նք են դրանք: Պարղելու Համար մեղ անՀրաժեչւ է ուչադրություն դարձնել մչակույթների Ëորքային Հարա երությունները ներկայացնող Հեւնյալ Հարցադրումներին: ի՞նչ է մչակույթների նաËնադարյան Համադրականությունը' Հորիղոնական ն ուղղաՀայաց կւրվածքներով, մչակույթների եվրոկենւրոն ն ասիակենւրոն նեռացումը, աղդայինի ւարանջաւումն ի րն այդ նեռացումների արդասիք: Սրանք դիւության Համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անդամ կոնկրեւ աղդային մչակույթի Հաւկանչային Համա125

կարդը ուսումնասիրելիս կրկնելին ն անկրկնելին Ëառնվում են իրար, սւիåում դիմել մարդկային քաղաքակրթության ղարդացման դոնե մուավոր åաւմությանը: Մ. թ. ա. 111, 11 Հաղարամյակներին չումերներն արդեն որոչակի åաւկերացում ունեին ւիեղերքի ւարածական երկՀարկ կառուցվածքի ւիրույթների մասին' Հասանելի երկիր, անՀասանելի երկինք, Հասանելի ներքն, անՀասանելի վերն, ինչåես նան աչËարՀի Հեռավոր աåոկալիåսիսի մասին, որոնք Հեւադայում ւեղ դւան կրոնների դիւակցության մեջ' ներմուծվելով ժողովուրդների դրականության ն արվեսւների ոլորւները: ի սկղ անե Հնադույն մարդու դիւակցության մեջ անչրջանցելի Ëնդիր է եղել մարդկային Հիչողության սկիղ ը ճչւելը, ն ամենուրեք եղրաՀանդումը նույնն է' եր երկինքը Հեռացավ երկրից, աՀա եր : Տարածաժամանակային ըմ ռնման այս որոչյալ անորոչությունը, Համենայն դեåս, դիցա անական մւածողության մեջ Համաւարած է: Ըսւ դրա, առաջին ասւվածների ծնունդը մարդկային աչËարՀի սկիղ ն է: Շումերական Հայւնի միֆի մեջ Էնիկին ն ՆիմաËը մւածում էին կավից սւեղծել առաջին մարդուն (Ասւվածաչունչ): Ուչադրավ է առաջին ասւվածների նութադիրը այդ աղ յուրներում' ºñμ ³ëïí³ÍÝ»ñÁ ã¿ÇÝ ÷³ÛÉáõÙ Ëáëùáí, ²ÝáõÝÝ»ñ ãáõÝ»ÇÝ ¨ ãáõÝ»ÇÝ ×³Ï³ï³·ñ»ñ, ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ù³áëÇ ÙÇçÇó ѳÛïÝíáõÙ ¿ÇÝ ³ëïí³ÍÝ»ñÁ:

Ասւվածային նաËասկղ ի նչաններին մենք Հանդիåում ենք նան Հնդկական ռիդվեդաներում: âϳñ áãÇÝã áõñÇß Ýñ³ÝóÇó μ³óÇ àñï»ÕDZó ѳÛïÝí»ó ³Ûë ëï»Õͳ·áñÍáõÃÛáõÝÁ, »± ÇÝùÝ ¿ Çñ»Ý ëï»ÕÍ»É ¨ ϳ٠û áã, ØdzÛÝ ë³ ·ÇïÇ ¹³, ϳ٠¿É ã·ÇïÇ:

Այս Համադրական նչանների առկայությունը առավել ցայւուն է երնում Մերձավոր Արնելքի, մասնավորաåես Միջադեւքի ժողովուրդների (եդիåւացիներ, աքքադացիներ, Ëեթեր, Ëուրիավիներ ն այլն) դիցա անության մեջ: Սանսկրիւով åաՀåանված Հնադույն Հնդկական Հիմներդություններում Ëոսվում է այն մասին, որ Ասւ126

վածները քամիների նման սլանում են դեåի աչËարՀի ւար եր ծայրերը: Նրանք չարժվում են ցանկացած ուղղությամ , իսկ դա նչան է այն անի, որ Ասւվածները Հավասարաåես ոլորինն են: Մւածողության թեմաւիկ դրսնորումները, դրանց արւացոլման ձները, եղանակները այնքան նույնացված են, այնåիսի կոսմոդենիկ նույթ ունեն, որ դժվար է ուղղաՀայաց կւրվածքով (առանձին-առանձին, իրար ւակ) ւար երակել ինչ-ինչ էթնոմւածողության առանձնաՀաւկություններ: Հայերս, ի րն Հնադույն ժողովուրդներից մեկը, նույնåես դուրս չէինք այդ օրինաչա÷ությունից: «Աղդերի Հոդե անությունը նույն կուլւուրական ղարդացման նաËաչրջաններում նույնը կՀանդիսանան ամենուրեք: Հայ ժողովուրդը դնացել է նույն չավղով, որ անցել էին նույն Հարնան աղդերը, որի անվան Հեւ կաåված էր նաËնյաց առաջին դալսւյան Հիչաւակը ի Հույս, նա նույնիսկ երկրային ասւվածների չարքին դասելով, ÷ոËել է նրա åայծառադույն ասւվածաւունը, որ Հայք կկոչեին»67: Մովսես Խորենացու «Հայոց åաւմությունից» Հայւնի է, որ Տիդրան 11 Հայոց թադավորը Միջադեւքից Հայասւան է երում կուռքերի արձաններ ն ցրում երկրով մեկ: (Արւեմիս, Հերակլ, Աåոլոն, Աֆրոդիւե, Դիոս, Աթանաս, Հե÷եսւոս ն այլն): Մանուկ Ա եղյանը, Հենվելով Փիլոն Ե րայացու «Վասն ւասնա անութեան օրինաց» դրքի ւվյալների վրա, ՎաՀադնին Համեմաւում է åարսից Վերեթրադնայի Հեւ' ընդՀանրություններ ւեսնելով նան Հնդկական Ադնիի ն Հայկական ՎաՀադնի միջն: Ժողովուրդների Հնադույն դիցա անության այս ՀամընդՀանուր ըմ ռնումներն իրենց դրսնորումներն են դւել Համեմաւա ար ավելի նոր չրջանի ժողովրդական անաՀյուսության մեջ' ÷ոËանցվելով նան դրականությանն ու արվեսւին: Մարդու դիւակցության մեջ աչËարՀի միասնական օրդանիղմ լինելը իր ÷իլիսո÷այական մեկնաանությունն է դւել անւիկ չրջանի մւածողների դործերում, Հաւկաåես Հելենիսւական չրջանի ÷իլիսո÷այության մեջ: Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած աչËարՀը, որը Ëայւա ղեւ է դույներով, Հակասություններով առլեցուն, անåայման åիւի սւեղծեր այնåիսի դաղա÷արա անություն, որ Հիացներ, ՀամաËմ եր ժողովուրդներին, ամրաåնդեր «դերժավան», որ դարձրել էր աչËարՀի կենւրոնը: ՀամաչËարՀային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ åաւկերացնել,

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հ.4, Երնան, 1969, էջ 240:

եթե Հաչվի չառնվեր այս ւարածաչրջանի դոյա անությունը, ուր ներդաչնակ միասնության էր երված Արնելքի ն Արնմոււքի մւածողությունը, որից էլ սկիղ էին առնում ժամանակների դիւական ըմ ռնումները Ëւացնող ÷իլիսո÷այական ուղղությունները: Հաւկաåես այն անցումային ժամանակներում, եր ղդացվում էր աչËարՀի վարչական, աչËարՀաւարածքային, դավանա անական ւրոՀումների ՀեռաՀար վւանդը: Այս Ëնդրում իրավամ ղդալի դեր ունեցավ ÷իլիսո÷այությունը, որի Հիմնական Հայեցակարդը ժամանակների Հեռուներից եկող աչËարՀամիասնությունն էր: Այս առումով լուրջ դեր Ëաղացին սւոիկները: Ընդ որում' աչËարՀամիասնության դաղա÷արը առաջ է քաչում այնåիսի մի մարդ (Բրիղիåը), որ ծադումով արնելցի էր, ն աåա ղարդացվում է Զենոնի կողմից, որ Արնմոււքից էր: ՀանրաՀայւ է այն թնավոր Ëոսքը, թե չլիներ Բրիղիåը, չէին լինի սւոիկները: Սւոիցիղմի աչËարքաղաքացիության (կոսմոåոլիւիղմի) դաղա÷արա անությունը, որ ւեղ է դւել Դիոդենեսի' ես ոլոր ւեղերից եմ ն Պլոււարքոսի' ոլոր մարդիկ աչËարՀի քաղաքացիներն են արւաՀայւությունների մեջ իրենց նսւվածքներն են ւվել նան Հայաղդի մւածողների, մասնավորաåես' Պրոերեսիոսի (Պարույր Հայկաղն) ÷իլիսո÷այական դաւողություններում: Այս չրջանում ձնավորվեցին նան ÷իլիսո÷այական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջաւողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիղ էին առնում մչակութային ուղղաՀայացի ընդդիմությունները: Էåիկուրյաններն արդեն մարդուն օւարում էին ասւվածներից' աåաՀովելով նրա լիակաւար աղաւությունը: Ըսւ նրանց, դաւարկ է այն ÷իլիսո÷այությունը, որը չի մւաՀոդվում մարդու անձնական երջանկության Համար: Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ չրջանում այնåիսին էր, որ ամեն կերå ջանում էր ամուր Հող սւեղծել ժողովուրդների, էթնիկական Ëմ ավորումների դաղա÷արական միասնության Համար' առաջադրելով ÷իլիսո÷այական սինկրեւիղմի ւեսությունը: Ըսւ Հելլենիսւական չրջանի սւոիկների, ասւվածային նաËասկղ ի դոյությունը մարդու ն նության ՀամերաչËության åաՀանջն է եղել, ուսւի ոլորը åիւի Հեւնեն այդ անթեքելի իմասւավորությանը: Սա արդեն քաղաքական ենթաւեքսւ ուներ, որն, ըսւ էության, սւոիկներին սւիåեց դառնալ այդ դաղա÷արա անության Հեւնորդները:

իր էթնիկական Ëայւա ղեւության åաւճառով Մերձավոր Արնելքը, Հաւկաåես Միջադեւքը, չա÷աղանց անՀանդիսւ էր, ներքին Հակասություններով լի, ւեղի ւալով ւարածաչրջանի մւածողության միասնության ւրոՀմանը, ինչը առավել ղդալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից Հեւո: Բայց աՀա անդամ Հելլենիղմի ավարւից Հեւո էլ, նրա իմասւասիրության առանձին Հայեցակարդերը նորովի իմասւավորումներ դւան Հեւադա ժամանակի մւածողության մեջ: Այդåիսին էր նոր åլաւոնականությունը, որ նր որեն Համադրում էր սւոիցիղմն ու էåիկուրիղմը: Սա, ըսւ էության, ՀամաåաւասËանում էր ճորւաւիրական Հասարակության արձր Ëավերի դաղա÷արական åաՀանջներին, ինչի «արձադանքները» մենք ւեսնում ենք Արեոåադացու դործերում: Այդ ժամանակաչրջանում էր, որ սւեղծվեց Հայւնի Ալեքսանդրյան դåրոցը, որին Հարում էին չաւ Հայ մւածողներ, անդամ այն ժամանակ, եր քրիսւոնեությունն արդեն åաչւոնաåես ընդունվել էր Հայասւանում: Բրիսւոնեության Համադրական դաղա÷արա անության Հիմնական դրույթները, որոնք ամուր Հիմք Հանդիսացան քրիսւոնյա ժողովուրդների մչակույթների ղարդացման Համար, սերում էին մի կողմից' Հրեական անաՀյուսությունից եկող իդուիղմի ÷իլիսո÷այությունից, մյուս կողմից' Մերձավոր Արնելքի ժողովուրդների ն անւիկ Հունասւանի դիցա անությունից: իդուիղմի ÷իլիսո÷այության Հիմքում ընկած էր «միության», «÷ոËՀամաձայնության» դաղա÷արը ասւծո ն մարդու միջն, ըսւ որի մարդը ընդունում էր ասւծո ËորՀուրդները ն դործում երկրի վրա, իսկ ասւված երկնքից Հանդես էր դալիս åաՀաåանի ն վերաՀսկողի դերում: Մեւաֆիղիկական միասնության այս դաղա÷արին ղուդաՀեռվեց անդրաչËարՀային կյանքի դոյության միւքը, որ առկա էր Հույների ն այլ ժողովուրդների դիցաանության մեջ' վերաիմասւավորվելով Պլաւոնի դաւողություններում: Նա Հիչաւակում է Հայասւանի որդու դոյության միֆը, որն իր մաՀից Հեւո աåրել է անդրաչËարՀում' լուրեր երելով այնւեղից, իրար կաåել աչËարՀի երկու Հարկերը: Բրիսւոնեությունը, որ արդյունք է այս աչËարՀւարածության էթնիկական ու կրոնական արդույթների, նåաւակ ուներ վերսւին ՀամերաչËության երել մարդկանց' åաՀåանելու Համար աչËարՀի Հավասարակչռությունը: Սուր դիրքը ընդունելով Հանդերձ աչËարՀի ւրոՀման վւանդը, Հնարավոր աåոկալիåսիսի դաղա÷արը ÷որձում էր դրանով Հավա129

սարակչռել մարդկային կրքերը' կաåված մաՀվան վաËի Հեւ, առաջադրելով նան անդրչիրիմյան կյանքի դոյություն լավաւեսական դաղա÷արը: Մարդուն այս կյանքում արոյականության արձր նորմերի մեջ åաՀելու նåաւակով քրիսւոնեությունը ընդունեց նան դժոËքի ն դրաËւի դոյությունը: Աåոկալիåսիսով ի ցույց է արվում ճակաւադրի ավարւը, ի րն չարի ն արու վերջին Հանդիåում: Հիմնարար այս դաղա÷արները իրենց Ëորքային դրսնորումները դւան աչËարՀի ժողովուրդների մւածողության մեջ' դառնալով Հաւկաåես միջնադարյան չրջանի դրականությունների ն արվեսւների աղում Հղացումների աղ յուր' åաՀåանելով ն չարունակելով նաËնադարյան Հորիղոնական սինկրեւիղմի ավանդույթները: Բրիսւոնեության Հոդնոր, դավանա անական Հայեցակարդը Ëում է Հենց այս Համադրականությունից (սինկրեւիղմից): Այն իրար է մուեցնում մի կողմից արնելյան, կոնկրեւ' իրանական էսËուոլոդիական դուալիղմը (չարի ն արու դաղա÷արը), մյուս կողմից' Հրեական, իդուիսւական «միասնությունը», «÷ոËՀամաձայնությունը»' ամրակայելով այն Հունական իդեալիսւական ÷իլիսո÷այության ւրամա անության օրենքներով: կրոններն, այսåիսով, իրենց ծադումնա անական Համադրությամ Հանդում են Համամարդկայինին: Բրիսւոնեության ասւվածա անական այդ կողմնորոչումը Հնարավորություն ւվեց նրա արադ ւարածմանը, Հաւկաåես այն չըրջանում, եր Սուր դիրքը սկսեցին թարդմանել ւար եր լեղուներով: Անւիկ չրջանի այլաչËարՀային միսւիցիղմը քրիսւոնեության դաղա÷արա անույան մեջ նåաւակադիր Համակարդվածության ենթարկվելով, դառնում է մի Հոդնոր ուսմունք, որը åիւի ունենար իր քարողչական ինսւիւոււը' Եկեղեցին, իր Հոդնոր Հայրերով Հանդերձ' Հենվելով ոչ թե սւիåելու, այլ Համողելու արդյունավեւ մեթոդի վրա: Ժամանակներն, այսåիսով, åաՀåանում էին մարդկային արոյակրթության սկղ ունքների միասնությունը, որը ուներ աղդեցության ղորեղ կռվաններ, ն որոնք չարունակ ներմուծվում էին ձնավորվող նոր կրոնների ու ÷իլիսո÷այական ուսումնքների մեջ: Մանիկենիականությունը այդ դոյակցության դրսնորումներից է: Նույն անը կարելի է ասել ուդդիղմի մասին, որը, ձնավորվելով Հնդկասւանում ն իր արոյաէթնիկական սկղ ունքների ճկունության åաւճառով, կարողացել է ընդլայնել աղդեցության աչËարՀադ130

րական սաՀմանները' Զինասւան, Մոնղոլիա, Öաåոնիա ն այլուր: Այն ներմուծվեց նան Միջին Ասիա, սակայն åաւմական Հանդամանքների երումով այսւեղ չդիմացավ: Հնադիւական åեղումների ընթացքում Արնելյան Թուրքմենիայում Հայւնա երվել է ուդդայական կանոնների' ԴՀրամմաåադի ամ ողջական նադիր: Դավանաանական այս ճյուղավորումները ավաւաւիրական Հասարակության յուրաՀաւուկ åայմաններում (միջնադարյան անջաւվածություն) դնալով Հեռացան իրարից' ւալով իրաåես նոր դրսնորումներ' մչակելով կոնկրեւ աղդային, էթնիկական Ëմ ավորումների կեցությանը, կացությանն ու Հոդե անությանը Հաւուկ դրսնորումներ: Մչակույթների ղարդացման Հորիղոնական կաåերը, որ åաւմաքաղաքական Հանդամանքների ն աչËարՀադրական դեւերմենիղմի åաւճառով արդեն ճեղվածք էին ւվել, կրոնական նեռացումների, ընդդիմությունների åաւճառով ավելի թուլացան: Գրականության ն արվեսւների ղարդացման ուղղությունը Հորիղոնականից անցավ ուղղաՀայացին' åայմանավորելով աղդային դեղարվեսւական մւածողության որակները: իսկ 11-117դդ. թուրքական արչավանքների åաւճառով Արնելքն ու Արնմոււքը անջրåեւվեցին, ղդալիորեն թուլացան մչակութային այն կաåերը, որ դոյություն ունեին Արնելքի ն Արնմոււքի միջն: Այս åայմաններում Արնելքը, առավել ներ÷ակվելով ինքն իր մեջ, ղդալիորեն Հեւ մնաց Արնմոււքից: ԱչËարՀի մչակույթների ղարդացման նականոն ընթացքը երկ÷եղկվեց, արվեսւում սւեղծելով, այսåես կոչված, ասիակենւրոն ն եվրոկենւրոն որակները: ԱնկաË այս ամենից, որակական այս դրսնորումենրի ձնավորման դործում ղդալի դեր է Ëաղացել աչËարՀադրական միջավայրը: «Փիղիկական աչËարՀը ամենուրեք նորոչիչ է ժողովուրդների նավորության ձնավորման ն ղարդացման դործում,դրել է Հ.Հերդերը:- Այսւեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցա անություն, ընդՀանրություններ ունենալով, ւար երվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչåես է նայել նությանը' իր աչËարՀադրական միջավայրի, կլիմայի առանձնաՀաւկություններից ելնելով, ինչåես է նորոչել չարն ու արին, ացաւրել իրեն մյուսների միջոցով»68:

Ã. Ãåքցåք, È3áքճííîå ՇîՎ., Խ., 1959, Շո. 23

Եվրոկենւրոն ն ասիակենւրոն մչակույթների ընդդիմության նորոչիչ ըմ ռնումը Հեւյալն է' ա) Արնմոււքի մչակույթը դալիս է միայն ն միայն ՀունաՀռոմեական մչակույթից ն մերժում Արնելքի մասնակցությունը: ) Ընդդծելով Արնելքի մչակույթի առավելությունը (Շ2 օriՇոtՇ /u2) ասիոցենւրիսւները արմաւաåես մերժում են Արնմոււքի դերը արնելյան մչակույթի ղարդացման դործում: ինչåես վերը նկաւվեց, մարդու աչËարՀամւածողության ղարդացման åաւմությունը այդåիսի անվերաåաՀ անջրåեւումներ չի ունեցել: Մչակույթներն իրենց Ëորքային երնույթներով չաւ ընդՀանրություններ ունեն, այց նան ւար երություններ, որոնցով էլ նորոչվում է այս կամ այն ժողովրդի դրականության ն արվեսւի աղդային դիմադիծը: ՀովՀաննես Թումանյանը, ընդունելով այս երկու աչËարՀւարածքների մչակութային կաåերի, ընդՀանրությունների դոյությունը, միննույն ժամանակ նկաւել է. «Ասիա ն Եվրոåա, կամ ուրիչ Ëոսքով' Արնելքն ու Արնմոււքը լոկ աչËարՀադրական ւերմիններ չեն, այլ ւար եր քաղաքակրթություններ: Հաղարավոր ւարիներ չարունակ այդ աչËարՀներից ամեն մինը Հանդես է երել իր էս կամ էն դերաղանց ուժը' ի րն իրենց ներկայությունը մյուսի Հանդեå»69: Աղդայինի ն Համամարդկայինի առնչակցական կաåերը մուավոր դծերով åաւկերացնելու Համար մեղ անՀրաժեչւ է նան անդրադառնալ Արնելքի ն Արնմոււքի դրականության ամենաընդՀանուր դրսնորումներին, որոնք ուղղաՀայաց կւրվածքով կողմնորոչված են դեåի աղդային ոդու դրսնորումը: Հնադույնն, ինչ Ëոսք, չուրջ 35 դար ընդդրկող եդիåւական մչակույթն է: Նրանց դրականության åաւմությունը աժանվում է 3 չրջանի: Միջինը ներկայանում է ի րն այդ դրականության ամենածաղկուն չրջանը: Հին Արնելքի, մասնավորաåես' Եդիåւոսի դրավոր Հուչարձաններում մւածողության կարնոր չարժիչ ուժը մաՀվան åաչւամունքն է: Գրականության åաւմության սկիղ ը ներկայացվում է ասւվածների անմաՀության նվիրված դավանա անական նույթի արձանադրություններով, որոնցից կաղմված ժողովածուն կրում է «Մեռյալների դիրք» Ëորադիրը: Այս ւեքսւերում ներկայացվում է անդրչիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի ËորՀրդանիչներով: Նրանց երկ69

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հւ. 4, էջ 275:

րորդ դրավոր Հուչարձանը «Բուրդերի դիրքն է», որը որոչակիորեն աղերսվում է նաËորդին: «Ասւվածաչնչում» ւեղ դւած դրաËւի դաղա÷արը դալիս է այսւեղից: Ըսւ «Բուրդերի դրքի», դրաËւը դւնվում է Արնմոււքում: Խոսվում է նան այն մասին, որ մարդկային Հոդին անմաՀ է, իսկ անմաՀներից անմաՀը արձր արոյականությունն է: Եդիåւական դրականության մեջ կարնոր ւեղ է դրավում իրենց ասւվածներին' Հաåին, Ռանին, Հաթորին նվիրված Հիմներդությունների ժանրը: Լայն ւարածում ունի դիդակւիկ åոեղիան (ուսուցողական, արոյաËրաւական): Այս ժանրերով սւեղծադործել են ԶեդեֆՀորին, ՊթաՀոթեåին, իմՀոթեåին ն ուրիչներ: Սրանք անասւեղծ լինելով Հանդերձ, Հանդես էին դալիս նան ի րն ÷արավոնների ËորՀրդաւուներ, åալաւական երդիչներ: Այս ավանդույթը Հեւադայում լայն ւարածում դւավ ողջ Արնելքում: ԸնդՀանուր առմամ եդիåւական դրականությունից չաւ ան անցել է «Ասւվածաչնչին»: Բացի վերոՀիչյալից, Հովսե÷ Գեղեցիկի åաւմությունը, Մովսեսին վերա երվող առանձին դրվադները, Սողոմոն իմասւունի առակները դալիս են եդիåւական այդ Հնադույն դրավոր Հուչարձաններից: Ամենից ուչադրավը, որ թերնս չաւ ավելի մու է դեղարվեսւական դրականությանը, «Հիասթա÷վածի վեճը իր Հոդու Հեւ» երկն է, որ Հեւադայում լայն ւարածում է դւնում Արնելքի ժողովուրդների դրականության մեջ: ԸնդՀանուր ովանդակությունը մարդու Հիասթա÷ությունն է կյանքից: Մարդու Համար իրական աչËարՀը անւանելի է իր դառնություններով ու անարդարություններով, ուսւի նրա ÷րկության միակ ճանաåարՀը մաՀն է: ՄաՀն է ÷րկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն Հնարավորություն է ւալիս աåրելու անդրաչËարՀի կարդավորված կյանքում: Մարդկային աչËարՀը կարդավորված ւեսնելու Ëնդիրն էլ Հենց դառնում է այդ դրականության Հիմնարար դաղա÷արը: Բննության առնվող դրականությունն իր նույթով արոյաËրաւական է: Այդåիսիք են ՊւաËËուեåի «իմասւասիրությունները», ԱմենեմՀաւ 1-ի «Խրաւները» ուղղված իր որդուն: կան, իՀարկե, նան ղոււ դիցա անական նույթի թղթեր, որåիսին է, ասենք «Պաւմություններ ոդիների մասին» դիրքը, նան «ԱչËարՀիկ երդերը»' իրենց սյուժեւավորված արկածային åաւմություններով, որոնք Հեւադայում իրացման առումով Հիմք են դառնում այնåիսի ՀանրաՀայւ դրական Հուչարձանների, որåիսիք են «Հաղար ու մի դիչերը», «Դեկամերոնը»:

Հնադույն չրջանի դրականության åաւմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել Միջադեւքի մյուս ժողովուրդները (չումերներ, աքքադացիներ, Ëեթեր, Ëուրիւներ): Եդիåւականին ղուդընթաց այս ժողովուրդների դրականությունը, որ սկիղ էր առել 17 Հաղարամյակին, ունենալով չաւ ընդՀանրություններ' Հորիղոնական կւրվածքով, նան ձեռք էր երել իր «ւեղայնական նչանները»: Նրանցում կրկին դերակչռողը Հիմներդություններն են' նվիրված ասւվածներին, նչանակալից ճարւարաåեւական կառույցներին, åաւմական անձանց: ՊաՀåանվել է չուրջ 150 դրավոր աղ յուր' ժանրային ու ովանդակային ւար եր դրսնորումներով (աղոթքներ, միֆեր, Հիմներ, էåիկական åաւմություններ, սիրո, Հարսանեկան երդեր, մաՀվան ու թաղման ող եր ն այլն): Գրականության այս Ëայւա ղեւ ժանրերի դասակարդումը դիւության մեջ որոչակի դժվարություններ են ներկայացնում դործառական անղուսå ներթա÷անցումների åաւճառով: Ասորական թնը ն ընդՀանրաåես նրանց ողջ մչակույթը, որ իր ծաղկմանն էր Հասել մ. թ. 111 դարում, åարսկա յուղանդական դրականության նուր Համադրության արդասիք է: Երկկողմյան աղդեցությունները այնքան ղդալի են եղել, որ այս դրականությունը Հնարավորություն չի ունեցել վերջնականաåես ձնավորել սե÷ական աղդային դիմադիծը: Ասորական ն ՀամաչËարՀային դրականության մեջ կարնոր դեմքերն են Բարդեսան, Հարմոնին, Ե÷րեմ Խուրին, Հանճարեղ անասւեղծ Բար Է րեքլը: Այս ւարածաչրջանի մչակութային կյանքում Հսկայական դեր է Ëաղացել չումերական դրականությունը, նրանում Հայւնի «Գիլդամեչ» էåոսը, որ սկիղ ն է ոլոր էåոսների: Առանձնակի նչանակություն ունեն նան չումերական կոսմոդոնիկ միֆերը աչËարՀի երկՀարկայնությոն, երկնային մարմինների, մարդու լույս աչËարՀ դալու մասին: Աքքադաասորական մչակութային Համադրության մեջ ասւվածները ւեղայնացված չեն: Աքքադական Շամաչը Համարյա չի ւար երվում չումերական Ոււու ն կամ իչկուրի ասւվածներից: Միակ առանձնացողը այս ւարածքում թերնս Բա ելոնյան Բելն է, որը մեղ ծանոթ է Խորենացու «Հայոց åաւմությունից»: Առանձնակի ւեղ է դրավում ասորաաքքադական «Պոեմ աչËարՀի արարման մասին» («էնումա էլիչ») էåիկական սւեղծադործությունը, որն, ըսւ էության, «Գիլդամեչից» Հեւո երկրորդն է էåոսների åաւմության մեջ: Այսւեղ åաւմվում է առաջին ասւվածների մասին, որ Հայւնվում են քաոսից: Հայւնի է, աքքադական «Գիլդամեչը», որի

ւեքսւը åաՀåանվել է ն ըսւ դիւական նոր վարկածի այն վերսւեղծվել է այն ժամանակ, եր Միջադեւքի ժողովուրդները սկսել են Ëոսել աքքադերեն: Եդիåւականից ածանցվող մյուս դրսնորումը ËեթաËուրիւական դրականությունն է (սկղ նավորվել է մ. թ. ա. 17111 դ): Այն åաՀåանվել է սեåադիր արձանադրությունների ձնով: Առանձնանում է ËեթաËուրիւական Ալալու ասւծուն նվիրված åոեմը (Ալալուն Համարյա չի ւար երվում չումերների Էլիչից): Սա իր թչնամուց Ëույս ւալով Հայւնվում է անդրաչËարՀում: Թերնս ներքին կաå կարելի է ւեսնել Հունական դիցա անությունից Հայւնի Սվկիանոս ասւծու Հեւ: Մեծարժեք դործեր են նվիրված Անու' երկնքի ասւծուն, Տեչուրին' կայծակի ու åաւերաղմի ասւծուն: Վերջինս իր Հերթին Հիչեցնում է Հունական Զնսին, Հայկական ՎաՀադնին: ՀամաչËարՀային մչակույթի åաւմության մեջ իր որոչակի ւեղն ունի իրանական անւիկ ն միջնադարյան դրականությունը, որը Հսկայական դեր է Ëաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանսւանի, Հնդկասւանի, Խորեղմի դրականությունների լինելիության դործում: Առանձնանում է իրանական սուր դիրքը' «Ավեսւան», Հաւկաåես նրա ամենաՀին մասը' «Գաւին» («Երդ երդոցը»), որը 17 երդերի ժողովածու է: Սրանցում կրկին աչËարՀը աժանված է երկու մասի' ռեալ իրական ն այնկողմյա երնակայական: Սրանք աղոթք-Ëնդրանքներ են' ուղղված այդ երկու աչËարՀներին, որ սաւարեն մարդուն: Առաջին մասում մարդու Հողեղեն կյանքն է' իր կենցաղային մանրամասներով, ուր Հանդես են դալիս քոչվորներ, անասնադողեր, ւար եր ղ աղմունքի ւեր մարդիկ: Սրանց անընդՀաւ ուղեկցում են արի ն չար ոդիներ, որոնք, ըսւ էության, կաղմում են Զրադաչւի Հիմքը: Բարին ներկայացնում է աչËարՀային կյանքի ներդաչնակությունը, չարը ճիչւ Հակառակ դերում է. «Ավեսւայի» մեջ կանոնակարդված են դիցա անական կրոնական Հիմներ, աղոթքներ, առասåելներ, որոնք Ëորքային աղերսներ ունեն Հնդկական վեդաների Հեւ: «Ավեսւան» վերադրվում է Հին Արնելքի ամենաËորՀրդավոր առասåելական դեմքերից մեկին' Զրվանին, այսւեղից էլ' ղրադաչւականությունը: ինչåես ւենսում ենք, իրանական Հին դրականությունը չարունակում է մչակութային Համադրության ավանդական սկղ ունքը: Սասանյանների չրջանում ծայր են առնում կրոնական, մչակութային ընդդիմությունների դործընթացներ, որոնք Հիմնականում ուղղված էին Հելլենիսւական դաղա÷արա անության դեմ ն որոնք որոչակի

դրսնորումներ ւվեցին նան քրիսւոնեական թնի մեջ: Մչակութաանական նույթի այս Հարակցական դրսնորումների ոլորւում իր որոչակի դերն է ունեցել Հին Հնդկական դրավոր մչակույթը (11 Հաղ. մ. թ. ա.): Հին Հնդկական վեդաները ժանրային իմասւով արդ կառուցվածք ունեն ն աժանված են չորս Ëմ ավորումների' սամՀիթներ, րաՀմաններ, արանյակներ, ուåանիչադներ: Վեդա նչանակում է դիւելիք, իմացություն: Սրանցից ծավալով ամենա÷ոքրը «Ռիդվեդան» է, որ աղակացած է 1028 ւողից: Վեդաներում ասւվածները չարունակ կերåարանա÷ոËվում են (անւրոåոմորֆիկա)' մարմնավորելով նության ու մարդու ներաչËարՀի ֆունկցիաները: Մարդն ու նությունը սրանցում անընդՀաւ իրար Հեւ են, իրար մեջ' մաՀվան ն Հարության Հավերժական չղթայում: Հիմնական դաղա÷արը սրանցում այն է, որ մարդը ասւվածայինը կարող է ընդունել միայն ղոՀա երության միջոցով: Մարդը ղոՀվում է մարդկանց Համար ն ասւվածանում: Սա Հավերժական åայքարն է չարի դեմ (վրիթա) ն արության Հաղթանակը: Վերջինս Սուր դրքի դաղա÷արական åաՀանջից ացի, Հիչեցնում է նան Հունական Զնսի ն Տիֆոնի åայքարը (ինդրա-Վրիթա): Հնդկական Հնադույն չրջանի åոեւական մւածողությունը չա÷աղանց վերացական ու արդ է: Խոսքը, առը ներկայանում են ի րն կեցության ընդՀանրացված ÷ոËանորդ' ձեռք երելով ացարձակ իչËանություն իրերի, ճակաւադրերի վրա: իռացիոնալով ռացիոնալին Հասնելու միսւիկական սկղ ունքն է: Բրիսւոնեական միսւիկական åոեղիան, թերնս, այսւեղից է դալիս: Սրանում չա÷աղանց ղորեղ է անասւեղծական ներչնչանքը: «Ուåանիչների» առանցքը մարդն է, մարդու Ëնդիրը, ացարձակաåես օւարված է Հավերժականի մեւաֆիղիկայից: Ուչադրության կենւրոնում մարդու արոյական աչËարՀն է, մարդկային արոյաւենչ Հոդու ւառաåանքները: Արվեսւների Համամարդկային ընդՀանրությունները չաւ աներով åայմանավորված են Հին ե րայական ի լիական կանոններով (111 դ. մ. թ. ա.): Բոլոր այս կանոնները, åաւմությունները ներդաչնակ Համադրության են երված Հին ու նոր կւակարաններում, թերնս որոչ չեղումներ են ւալիս «Սողոմոն իմասւունի åաւմությունները», «Երդ երդոցը», «Հիսուսի åաւմությունը»: «Մարդարեները» ւոՀմական անցյալի դասերն են' ուղղված դյուղական արիսւոկրաւիայի դեմ, որ աåրում էր ուրիչների Հաչվին: Այս քարողները, Հեւադայում դրի առնվելով, Հայւնի դարձան ի րն «Ծննդոց», «Ելից», «Ղնւացոց», «Թվոց» դրքեր:

Հայւնի են «Տասը åաւվիրանները», «Հեսու Նավեն», «Դաւավորաց», «Թադավորաց» åաւմական դրքերը: Բա ելոնյան դերիչËանության չրջանին է վերա երում Երուսաղեմի կործանման «Ող ը»: Այս ամենից է կաղմված ն վերջնական ւեսքի երված «Բի լիան»: կարնոր դեր ունի «Մովսեսի Հնդամաւյանը», («Ծննդոց», «Ելից», «Ղնւացոց», «Թվոց» ն «Երկրորդ օրինացը»): Սրանք սոսկ åաչւամունքային դործեր չեն, դործառական նչանակությամ Ëայւա ղեւ են' սոցիալական, åաւմական, քաղաքական, արոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային ÷ոËՀարա երությունների վերարւադրության առումով: Անւիկ եվրոåական դրականությունը, որ ընդդրկում է 1-11 դ. մ. թ. ա. ն մեր թվարկության 17-7 դդ., Հունական ն Հռոմեական դրականությունների յուրաՀաւուկ Համադրումն է: ինչåես Հայւնի է, անւիկ Հունասւանի առաջին դրավոր Հուչարձանները «իլիականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս): Մինչ այդ, դրականությունը աåրել էր իր անւիկ կամ «արËայիկ» անաՀյուսական չրջանը: Սրանցում լայն ւարածում է դւել առասåելների ժանրը, որը նվիրված է ւար եր ասւվածների, ուսական ու կենդանական աչËարՀների մաՀվանն ու Հարությանը: Հունական դիցա անության արËայիկ չրջանը արնմւաեվրոåական դիւության կողմից դիւվում է ի րն ÷ակ մչակույթ, որը ղարդացման, ւեղաւվության երկրորդ չրջանում իր դռները ացում է Հռոմեական մչակույթի առջն' ÷ոËանցվելով նան Հարնան ժողովուրդներին: Հունական դրականության ինւելեկւուալ չրջանը ղորեղ Հիմք Հանդիսացավ ինչåես Արնմոււքի, այնåես էլ Արնելքի մչակույթների ղարդացման դործում, այդ մչակույթների «երկրորդ չնչառության» Համար: Ընդ որում' աղդեցությունների ոլորւները աղմաղան են' դեղարվեսւական դրականություն, ÷իլիսո÷այություն, քաղաքականություն, դիւության այլ ուղղություններ: Արնելքի վրա աղդեցությունը չաւ ավելի ղդալի եղավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արչավանքներից Հեւո, եր Արնելքի ն Արնմոււքի մչակութային աղերսները ավելի ակւիվացան Հելլենիղմի ւարածման չնորՀիվ: 111-11 դդ. մ. թ. ա. Հռոմի Հասւաւման ն ղորացման չրջանում ուռն ղարդացում աåրեցին դրականությունն ու արվեսւի մյուս ւեսակները: Հռոմի մչակութային Հոդնոր ուժը դալիս է Հունասւանից: Փասւորեն Հռոմը առաջինն է ացում Հույների Հոդնոր Հարսւությունը' դառնալով միջնորդ Հունական մչակույթի ն Արնմոււքի

այլ մչակույթների միջն: Այս ÷ոËանցումը կաւարվում է ոչ թե ուղղակի, այլ Հռոմեական «Ëմ ադրումների» ձնով: Նչանակալից եղավ Ցիցերոնի դերը Հռոմեական դրականության մեջ: «Պեւության մասին», «Սրենքների մասին», «Պարւականությունների մասին», «Զարի ն արու սաՀմանների մասին», «Ակադեմիկա» դործերը ինքնին Ëոսում են ոչ միայն մչակութային Ëնդիրների ընդդրկունության, այլն åեւական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին: Մչակութային այս ւարածաչրջանում անդնաՀաւելի դեր Ëաղացին յուղանդական դրականությունը, արվեսւը, ÷իլիսո÷այությունը: Աղդեցության այդ ոլորւները առավել ընդլայնվեցին մ. թ. 1-7 դդ.: Բրիսւոնեության մոււքը Բյուղանդիա լուրջ Հակասություններ առաջ երեց ոչ միայն քաղաքականության մեջ, åեւական կառուցվածքներում, այլն մչակութային առնչություններում: Փլավդիոս Հուլիանոսը իր «ՆաՀանջ» դրքում åաչւåանում է քրիսւոնեության դաղա÷արաËոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին åայքարում էր Հեթանոսության վերականդնման Համար: Նոր Հավաւքի ջերմ åաչւåաններ դարձան Վասիլ (Բարսիլիոս) կեսարացին ն իր եղ այրը' Գրիդոր եåիսկոåոս Նիսը, Գրիդոր Նաղիանղացին' Հաւկաåես իր Հոդնոր միսւիկական åոեղիայով, որի նչանները ղդալի են Գրիդոր Նարեկացու «Մաւյանում»: Փայլուն դործեր սւեղծեցին Նոննան, Պալլադը: Մեծ եղավ Պրոկոåիոս կեսարացու աղդեցությունը ողջ քրիսւոնեական մչակույթի վրա: Այսåիսով, Հիչյալ դրականություններին վերա երող ամենաթռուցիկ անդրադարձն անդամ Ëոսում է այն Հորիղոնական ընդՀանրությունների ն ուղղաՀայաց ւար երությունների մասին, որոնք դոյություն են ունեցել Արնելքի ն Արնմոււքի մչակույթների միջն: Սրանք մեղ Հնարավորություն են ւալիս ղդալ երկու աչËարՀաւարածքների դրականությունների կերåը: Մեղ Հարկավոր է ւիåա անական ամենասեղմ ղուդաՀեռների ձնով ներկայացնել Արնելքի ն Արնմոււքի աչËարՀամւածողության ւար երությունները: Փիլիսո÷այական åլանով իրարից ւար երվում են Արնմոււքի åողիւիվիղմը ն արնելյան միսւիկական ռեալիղմը: Արնելքը չաւ ավելի ուժեղ է ընդՀանրական կեցությամ , քան åաւմական ÷իլիսո÷այության դաղա÷արաËոսությամ : Արնելյան մւքի թռիչքը չաւ ավելի ՀեռաՀար է Հորիղոնական åլանով, քան ուղղաՀայաց, որ Հաւուկ է Արնմոււքին: Արնելքում նությունը մարդուն Համար138

յա ամեն ինչ ւալիս է åաւրասւի ձնով: Արնմոււքում այդ ամենը նվաճվում է նությունից «Ëլելու», նությանը «սւիåելու» ձնով, որ Հնարավոր է դառնում նույն այդ նությունը վերլուծելու ն Հասկանալու ճանաåարՀով: Մարդը այսւեղ մւնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, Հայւնա երում այն, ինչ նությունը թաքցնում է նրանից: Ըսւ Դոսւոնսկու' Արնմոււքի կայուն Հաւկանիչը իդեալից Հեռանալն է, նա անընդՀաւ վերանորոդում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է' այլ օåւիմալ ուղի դւնելու նåաւակով: Արնելքը իդեալի Հավերժական åաՀաåանն է, այնւեղ ժամանակը ն ւարածությունը մի ւեսակ «կանդնեցված է», կւրած ծառի ւեսք ունի: Արնմոււքին Հաւուկ է մչակույթի Ëճանկարայնությունը, աղմաղանությունը: Սա ինւենսիվ քաղաքակրթման ընթացքի նչան է: Արնելքում որքան նությունը աղմաղան է իր դույներով, ձներով ն ւեսակներով, այնքան դաղա÷արները սաՀմանա÷ակ են, այց Ëորը, Հավերժականին Հասնելու ռոմանւիկ ակնկալիքով: Արնմւյան մւքի ղարդացումը կաåված է մի կողմից Հունական ÷իլիսո÷այական ֆորմալ ւրամաանության Հեւ, մյուս կողմից' ÷որձի: Այս դիալեկւիկական Հակադրամիասնությունը Հակված է դեåի Հնի ժËւումը' նորի Հասւաւման ճանաåարՀով: Ըսւ Նիցչեի «Ծննդա անության»' սա առաջադիմական կարնոր միջոց է, որ Հաւուկ է Հրեական մւածողության դենեւիկային: Առաջ դնալու Համար Հրեաները չարունակ ժËւում են իրենց իսկ սւեղծած դաղա÷արա անությունը: Մւավոր դեկադենւը այսւեղ չարունակվում է: կառուցվածքային ւեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արնմոււքում: Սա նրա մւքի կենսաոճի արդասիքն է: Առաջնայինը ÷իլիսո÷այական ռացիոնալիղմն է' արւաՀայւված կոնկրեւ մեթոդների, ուղղությունների ձնով, որոնցով էլ սւեղծում է իր դեմոդրաֆիկ ւարածքը: Արնմոււքում չարունակ Ëորը մասնադիւացման դործընթաց է դնում, Արնելքը չարունակում է կառչել իր միսւիկական ռացիոնալիղմին: Արնմւյան դրականության մեջ, ի ւար երություն Արնելքի, որ մնում է միֆի սաՀմաններում, միֆը մուեցնում է åաւմությանը, նրանից ւարանջաւում åաւմությունը: Արնելքում Հոդսը աչËարՀինն է, Արնմոււքում' մարդունը: Այս դիւակցությամ դնալով մարդը առանձնանում է, դնում ինքնաՀասւաւման, åոկվելով մյուսներից: Արնելքում սա մեծ Հանդդնություն է: Նա Հանուրի դաղա÷արի կրողն է, ւա ուի åաչւåանը: Արնելքի մեթոդը նկարադրությունն է, Արնմոււքինը' վերլուծությունը: Արնելքը åոեղիայի երկիր է, անդամ արձակի մեջ:

Աղդային Հաւկանիչների ձնավորումը Արնմոււքում չոււ է սկսվում ն չոււ էլ ավարւվում: Արնելքում ճիչւ Հակառակն է: Արնելքի դրականությունը ռոմանւիղմի դրականություն է (Հավերժական ռոմանւիղմ), Արնմոււքինը' ռեալիղմի' իր աղում ւարաւեսակներով, դրսնորումներով, էքսåերիմենւներով: Որքան Արնմոււքը մաքուր է նյութաåես, նույնքան այլակերå է Հոդեåես: Ընդունված է ասել, որ ոլոր ւեսակի ընդդիմական ղուդաՀեռները կամ սËալ են, կամ վիճելի: Բայց սկղ ունքը այն åեւք է լինի, որ չի կարելի Հորիղոնական չա÷անիչները կիրառել ուղղաՀայաց åլանով ն կամ ընդՀակառակը: Որո՞նք են Հայ դրականության աղդային առանձնաՀաւկությունները, չէ՞ որ Հայասւանն իր աչËարՀադրական ւարածքով ընկած է Արնելքի ն Արնմոււքի Ëաչմերուկում: «Հայասւանը' այդ Եվրոåայի ն Ասիայի åաւմական «կամուրջը»70 (Րաֆֆի): Հայերս աչËարՀի Հնադույն ժողովուրդներից ենք, անցել ենք åաւմության դժվարին ճանաåարՀներով: Աåրելով Արնելքի ն Արնմոււքի սաՀմանադծում, Համադրել ենք երկու ինքնաւիå քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիչը, սւեղծելով կենսաոճի ն մչակույթի մի որակ, որ Հաւուկ է միայն մեղ: Դա մեËանիկական միանչանակ Համադրում չի եղել, այլ Հոդնոր Ëմորումների ւնական ու արդադույն մի դործընթաց, որ թելադրվել է աղդի åաւմությամ : Եվ ամեննին էլ åաւաՀական չէ, որ մեր աղդային Հաւկանիչը որոնելիս դեմ ենք առնում åաւմությանը: Բայց այն ոչ միայն åաւմության, ոչ միայն աչËարՀադրական դեւերմենիղմի արդասիք է, այլն երկու աչËարՀաւարածքների, մչակութային երկու դեղադիւական Համակարդերի յուրաՀաւուկ սերւաճման արդասիք: Ուսւի, աղդայինը չոչա÷ելու Համար մեղ Հարկավոր է ւեսնել Հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները ն անկրկնելի անՀաւականությունը: Հայկական մչակույթը ուրիչ ժողովուրդների մչակութային չղթայում յուրաՀաւուկ դերում է: Այն ոչ միայն վերցրել է, այլն սւեղծել իրենը, ավելին' Հանդես է եկել միջնորդի դերում: Նիկողայոս Ադոնցի նորոչմամ ' Հայ ժողովրդի Հոդնոր արժեքների ամ ողջականությունը մի Հսկայածավալ դեւ է, որի ջրերը ոռոդում են ոչ միայն Հարաղաւ Հողն ու անւառները, այլն Հուժկու թավալվում են դեåի ընդՀանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը:

Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, Հւ. 2, Երնան, 1881, էջ 285:

Արնելքի ն Արնմոււքի մչակութային ւիåա անությանն անդրադառնալիս նկաւեցինք, թե նրա Համադրության չղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել Հայ ժողովրդի մւածողությունը: կուլւուրåաւմական, դիցա անական, åաւմաՀամեմաւական, մասնավորաåես' կոմåարաւիվ դåրոցի դիւնականները այս Համադրականության Ëնդիրներին անդրադառնալիս Հաւկաåես Հենվում են Հնադույն առասåելների, էåոսների, այն աղերսների վրա, որոնք առնչվում են չումերական Հնադույն էåոսին' «Գիլդամեչին»: ի լրումն այս ղուդաՀեռների' Համառուակի կանդ առնենք մեր Ëնդրից Ëող երկու օրինակների վրա: «Սասունցի Դավիթ» էåոսում Սանասարի' ջրի մեջ լողանալու, ջրով ղորանալու ÷ասւին մենք Հանդիåում ենք նան «Գիլդամեչում»: Գիլդամեչը նույնåես ջրավաղանի ջրի մեջ սուղվելուց ն լողանալուց Հեւո է միայն կարողանում անցնել մաՀվան ջրերի ւարածքը: Նրա' առյուծին սåանելու ÷ասւը Համարյա նույնությամ կրկնվում է «Սասունցի Դավթում»: իր Հոդվածներից մեկում ՀովՀաննես Թումանյանը, անդրադառնալով «Արւաչես ն Արւավաղդ» առասåելին, ուչադրություն է դարձնում վերջինիս այս ւողերի վրա' Տենչայր ւիկին Սաթենիկ ւենչանս ղրւաËուր Խավար ն ղորից Ëավարածի ի Արձավանի արձիցն: Բանասւեղծը դրում է. «եր աներնույթ ուժերի Հեւ մարդը կաËարդանքներով էր Հաչւվում, աåաՀովվում ու ղորանում, Արդավանն էլ իր իչËանական արձերի մեջ կարող էր ունենալ ղանաղան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլնայլ ղորություններ, åաՀåանում ն ներկայացնում էին իչËանի ղանաղան ղդացմունքների ու Հաւկությունների դաղւնիքները ն սրանց դողանալը նույնն էր, թե դողանալ նրանց ղորությունը»71: ՍիրաՀարված Սաթենիկը ւենչում էր ձեռք երել Արդավանի « արձերից ղարւաËոր Ëավարը ն ւից Ëավարծին, այսինքն' նորա սերը»: Թումանյանը, իՀարկե, չի Հիչաւակում «Գիլդամեչի» ղուդաՀեռը, այց աՀա ÷ասւը մեղ ւանում է դեåի այս ուչադրավ Համեմաւությունը: Շումերական էåոսում Ոււնաåիչւին, դիմելով Գիլդամեչին, ասում է. ºë Ïμ³ó»Ù ¶ÇÉ·³Ù»ß ËáëùÁ ÝíÇñ³Ï³Ý, ºñμ ͳÕÏÇ ·³ÕïÝÇùÁ »ë Ïå³ïÙ»Ù ù»½.

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հւ. 4, էջ 21:

----------------------------------------------------------ºñμ ³Û¹ ͳÕÇÏÁ ùá Ó»éùÁ ѳëÝÇ, ¸áõ »ñÇï³ë³ñ¹ ÙÇßï ÏÉÇÝ»ë:

Սաթենիկը Հենց այս ËորՀրդավոր ծաղիկն էր ւենչում: ի դեå, այս ËորՀրդավոր ծաղկի մասին Ëոսվում է նան «Արա Գեղեցիկ ն Շամիրամ» առասåելի մի ւար երակում, ուր ծաղիկը նույնåես ուժելու ն երիւասարդացնելու Հաւկությունը ունի: Այդ åաւճառով էլ Արան իր Հիվանդ Հորը ուժելու Համար ÷որձում է Շամիրամից ÷աËցնել ղորավոր ծաղիկը: Ժամանակների նորացման Հեւ միասին, ինչåես մյուս Հնադույն ժողովուրդների մչակույթը, Հայկականը նույնåես åաւմական ու մչակութա անական աղմաթիվ աղդակների չնորՀիվ, ÷ոËեց իր ղարդացման Հորիղոնական ուղղությունը ն դնաց ինքն իր մեջ Ëորանալու ն իրենը Հայւնա երելու ճանաåարՀով: Հաւկաåես քրիսւոնեության առաջացումից Հեւո, եր առավել սուր ձնով դրսնորվեց Արնելք-Արնմոււք մչակութային նեռների Հակասությունը, դնալով ավելի ընդդծվեց Հայկականի աղդային որակը: Գւնվելով երկու նեռների արանքում' այս անցման չրջանում ն Հեւադայում էլ Հայությունը, ենթարկվելով երկկողմյա քաղաքական ու դավանա ական ճնչումների, սւիåված եղավ ընդդիմանալ ն՛ մեկին, ն՛ մյուսին: Առանձին դեåքերում էլ Հարել դրանց, կամ էլ ռնել յուրաՀաւուկ սինթեղի ուղին: Արնելքում åաչւոնաåես առաջինը ընդունելով քրիսւոնեական կրոնը, Հայությունը Հայւնվեց յուրաՀաւուկ վիճակում: Բյուղանդիայի դեմ Հաղթական åաւերաղմ մղելուց Հեւո, Պարսկասւանը, 50-ամյա Ëաղաղության åաւեՀ առիթը օդւադործելով, ÷որձում էր Հայությանը ներքաչել իր աղդեցության ոլորւները: Բաղաքական ու դավանա անական åայքարի այս Ëսւադույն ժամանակներում Հայերը սւիåված էին մի կողմից ընդդիմանալ Զրադաչւին, մյուս կողմից' Նիկիայի ընդՀանուր եկեղեցական (325) ն Ե÷եսոսի ասւվածա անական (432) ժողովների åաՀանջներին: Այս ամենը' քաղաքական, դավանա անական դրսնորումներ լինելով Հանդերձ, ուներ նան իր մչակութա անական ենթաւեքսւը: Արւաչաւում դումարված Հայոց կրոնական ժողովը վճռական եղավ այս ւարու երումների մեջ կողմնորոչվելու Հարցում: Հայությունը դրսնորեց քրիսւոնեական կրոնի իր ուղղությունը, որով åայմանա142

վորված մչակույթը միւված էր դեåի Արնմոււք' ունենալով իր աղդային դիմադիծը: Դարերի ÷որձը Հեւադայում ցույց ւվեց, որ մեր Հոդնոր այս յուրաՀաւուկ թեքվածությունը ճակաւադրական նչանակություն ունեցավ' աղդային ինքնաåաՀåանության առումով: «Գիրք ծննդոցի» Հայերեն թարդմանության առաջա անում մեջ է երվում արնելադեւ Ա.Վեո ուսի այն կարծիքը, թե Հայերի կյանքը անվերջ մաքառման ն ւառաåանքի åաւմություն է: Այս ւարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկ նեռության Հարվածներին: Բրիսւոնեության ւարածման առաջին ւարիներից սկսած Հայերս չարունակ աåրել ենք քաղաքական, դավանա անական ու մչակութային երկվության սուր վիճակներում: Հայ մարդը մի ծայրաՀեղությունից միւվում էր մի այլ ծայրաՀեղության, ի րն Հավաւացյալ սւիåված էր Հանդես դալ ոչ այնքան ասւծո ծառա, որքան ասւծո ղենք: Հայասւանում քրիսւոնեության ընդունման առաջին ւարիներին, ինչåես ասորի կուլւուրւրեդները, այնåես էլ Հույն Հոդնորականները երկուսւեք ջանում էին Հոդնոր արարողության իրենց աղդային լեղուն åարւադրել Հայերին, ինչը ուղղակիորեն Ëանդարում էր քրիսւոնեության արադ ւարածմանը: Դավանա անական այս ճեղվածքը վերացվեց Հայ դրերի սւեղծումից Հեւո, եր թարդմանվեց Սուր դիրքը ն սկիղ դրվեց աղդային դրավոր մչակույթի ղարդացմանը: Սակայն Հայերի կրոնական ընդդիմությունը չարունակվում էր: Հայ իմասւասիրական, դավանա անական միւքը ամեն ինչ անում էր կանËելու ղրադաչւի վւանդը: «Մի աչËարՀը երկու իչËող չի ունենա,- դրում էր Եղիչեն,- ոչ էլ մի արարածը երկու ասւված: Եթե մի աչËարՀին Հանդդնեն իչËել երկու թադավորներ, աչËարՀը կ÷չանա…»72: 7 դարը Հայերիս Համար դարձավ աղդային դիմադծի վերջնական ճչւման ժամանակաչրջան, որի ընթացքում մեծ դեր Ëաղաց ուռն ղարդացում աåրող Հայ մչակույթը' åաւմադրությունը, ÷իլիսո÷այությունը, ասւվածա անությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրեւ Ëնդիրը: Պաւմադրությունը åարղա անում էր, թե ովքեր են Հայերը, որւեղից են դալիս, ասւվածա անությունը' քրիսւոնեական կրոնի էությունը, ÷իլիսո÷այությունը' դոյերի ւեսությունը: Ժամանակաչրջանի Հայ մաւենադրությունը իրավամ ընդդի72

Եղիչե, Վարդանի ն Հայոց åաւերաղմի մասին, Երնան, 1958, էջ 68:

մական կեցվածք ուներ: Հայ մաւենադիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկասւանի ու Բյուղանդիայի åարւադրվող քաղաքականությունը, այլն քաղաքական ենթաւեքսւ ունեցող ÷իլիսո÷այությունն ու դավանա անությունը: Մչակութային ընդդիմությունը այս չրջանում մեղ Համար կենսական նչանակություն ուներ: Խորենացին իր «Հայոց åաւմության» մեջ åարսկական առասåելները Համարում էր սոււ, անիմասւ ն անՀանճար: Եղիչեն դրում էր, որ մենք «այլնս առասåելներին չենք Հավաւում, այլ աչակերւ ենք մեծ Մովսես Մարդարեին»73: Աåա չարունակում. «Բաներ կային, որ ընդդիմացանք նրանց, այց էլ ավելի չաւ ան կա, որ åաւրասւվել ենք այսուՀեւն ընդդիմանալ»74: Եղնիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից' մերժում էր åարսկական ղրադաչւը, մյուս կողմից' անւիկ Հունասւանի ÷իլիսո÷այությունից ածանցվող աղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով ասւծո դոյությունը, մյուս կողմից' Հանդում էին դոյերի սկղ նաåաւճառ Հյուլեին ն նաËաËնամությանը: Հաւկաåես անավիճում էր åրիթադորիաների ն åերիåաւեւիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիղ ը Ëեցնում էին նաËաËնամությունից: Զէր ընդունում նոր åլաւոնականներին այն անի Համար, որ վերջիններս, ասւծո դոյությունը չմերժելով, ւեսանելի աչËարՀը ասւված էին Համարում, էåիկուրյաններին, որոնք åնդում էին, թե սկղ նաåես կային անմասնաւելի ու ան աժանելի մարմիններ, սւոիկներին մեղադրում նյութաåաչւության մեջ: Սա մի ւեսակ åայքար էր Հելլենիղմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իչËող Ëավերի Համար դարձել էին քաղաքական ենթաւեքսւ ունեցող դաղա÷արաËոսության սւեղծողներ: Այս ընդդիմությունը չարունակվեց ն Հեւադայում' Հայ միջնադարյան արձակում, ւաղերդության մեջ: ԱյսուՀանդերձ չենք կարող չընդունել նան մչակութային այն արերար աղդեցությունը, որ կրել են Հայ միջնադարյան դրականությունն ու արվեսւը: Հաւկաåես այդ աղդեցությունը դրսնորվեց աղդային դրականության ու արվեսւի ժանրերի ձնավորման, ինչåես նան դիւության նոր ուղղությունների ներմուծման դործում: Ղաղար Փարåեցին Հաւկաåես արձր է դնաՀաւել Բյուղանդիայի անդնաՀաւելի դերը Հայ մւավորականների կրթության դործում:

Մովսես Խորենացի, Պաւմություն Հայոց, Տ÷Ëիս, 1913, էջ 90: Եղիչե, էջ 71:

«Եվ այսքանից Հեւո,- դրել է նա,- դիւության վւակները Հորդացած Ëում են այս քաղաքից, ի րն թադավորանիսւ վայրից, ինչåես նան Հունաց աչËարՀի ոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այսւեղ են չւաåում առաջադիմելու Համար ն մինչն այսօր առավել Հորդանալով' նրա իմացության վւակները ւարածվում են դեåի ամեն կողմ»75: Հենց այս նոր սերունդն էր թարդմանում Բարսեղի ն Ոսկե երանի åաւարադամաւույցները, իմասւասիրական ու ճարւասանական դործերը: Բավական է Հիչել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել Հայ Հունա ան դåրոցը աղդային մչակույթի ղարդացման åաւմության մեջ: Աղդեցության ու ÷ոËաղդեցության այս դործընթացը իր ուչադրավ դրսնորումները ւվեց Հեւադա չրջանի Հայ միջնադարյան դրականության åաւմության մեջ' մինչն 18-րդ դարը: Նոր ժամանակներում Հայոց Հոդնոր կյանքի, եվրոåական իմասւով, Համակարդված ղարդացումը սկիղ է առնում Վենեւիկի ՄËիթարյան միա անությունից ն աåա ÷ոËանցվում երկրի ն արւերկրի մչակութային մյուս օջաËներին: «Ժամանակի åաՀանջով Հայ կլասիցիսւները կանËեցին իրենցից չուրջ երկու դար առաջ սկիղ առած արնելյան, Հաւկաåես' åարսկական մւածողության Հոդնոր քաոսը ն նաËանչեցին այն ուղիները, որոնցով åիւի ընթանար դրականության ղարդացումը: ինչ Ëոսք, ՄËիթարյան միա անությունն ի րն Հոդնոր, մչակութային ինսւիւոււ, ւիåիկ եվրոåական երնույթ էր, åաւմության սւացվածք: ԱյսուՀանդերձ, միա անության Հայերի սւեղծադործությունների մեջ åարղորոչ երնում էր նան այն Ëորքային ընդդիմությունը, որ ուղղված էր արնմւյան որակի ծայրաՀեղ ացարձակացման դեմ: Հեւնելով ֆրանսիական կլասիցիղմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք' ելնելով աղդային կյանքի ու արվեսւի åաՀանջներից: Եվրոåական կլասիցիղմի ընդդծված ռացիոնալիղմը նրանց սւեղծադործությունների մեջ քննություն չ ռնեց: Այն անմիջաåես չեղոքանում էր դրամաւիղմով Հադեցած Հայոց åաւմությանը դիմելիս: Հայկական կլասիցիղմը ռոմանւիղացված էր Հենց այս åաւճառով: Հայոց նոր դրականության աղդային ոդեղենությունը Հաւկաåես ցայւուն դըրսնորվեց Ա ովյանի, Պեչիկթաչլյանի, Դուրյանի, Պաւկանյանի, Րաֆ75

Ղաղար Փարåեցի, Պաւմություն Հայոց, Երնան, 1982, էջ 112:

ֆու սւեղծադործություններում: ի րն Հայ նոր դրականության Հիմ-

նադիր, առանձնակի է Հաւկաåես Խաչաւուր Ա ովյանի դերը: Արնելյանից ացի նա յուրացրել էր եվրոåական մչակույթի նվաճումները, դրական ուսմունքները, անարվեսւային օրենքները: Ա ովյանի երկերում, մասնավորաåես' «Վերքում», åարղորոչ երնում է այս յուրաՀաւուկ Համադրությունը, որը ուղենիչ Հանդիսացավ Հայ Հեւադա չրջանի դրականության Համար: Ա ովյանը ղդում էր այդ Համադրության անՀրաժեչւությունը: «Եվրոåա, թե Ասիա' ինձ անդադար ձեն են ւալիս, թե Հայկաղյան եմ ես, ուսւի Հարկավոր է ացել Հայոց միջի Հունարը»: ինչåես ւեսնում ենք, եվրոåականը ն ասիականը Ëորաåես ղդացող Ա ովյանը որոնում էր Հայկականի դոյաւնման ձնը: Ժուկովսկուն դրած նամակում նա այսåիսի Ëոսւովանություն է անում. «ՈրովՀեւն որոչ չա÷ով իսկ Հայւնի է իմ արնելյան Հայրենակիցների' Հայերի ն ուրիչների մւածելակերåը ն կյանքը, ուսւի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ ն արադ իսկական կրթության ն լուսավորության Հասնել, քան դեղեցիկ արվեսւների' անասւեղծության, երաժչւության ն նկարչության միջոցով: Եվ եր Եվրոåայում առաջին անդամ ւեսա այդ արվեսւները իրենց իսկական լույսով ն ղդացի նրանց ներդործությունը նաË ն առաջ եվրոåացիների ն Հեւո էլ ինձ վրա, աåա իմ առաջին ն ամենադեղեցիկ ցանկությունը այն եղավ, որ ես աչËաւեմ ւարածել այդ արվեսւները իմ Հայրենի երկրում»76: Ա ովյանի, ինչåես նան մինչա ովյանական չրջանի Հայ դրականության ն արվեսւի Հակվածությունը դեåի արնմւյանը, դրսնորվում է Հայկականի յուրաՀաւուկ վերաճման ձնով: «Վերք Հայասւանի» ողնաչարը արնելյան վիåասանությունն է, որի կառուցվածքի ովանդակության մեջ մւել են եվրոåական ռոմանի էլեմենւները» - դրել է Դ. Դեմիրճյանը: Մի ուրիչ կարծիքի մեջ նա ավելի է նր երանդում Հարցը. «Եվրոåական կուլւուրական» վեåը չէր ւեղավորի այսքան մեծ մւքերի ու ղդացմունքների Հորդումը: Նա կճնչեր, կմեռցներ Հեղինակի կրակե աåրումները: Եվ եվրոåական վեåին քաջ ւեղյակ Ա ովյանը ընւրեց արնելյան վիåասանության ձնը' աղաւ ու անա÷ ծովի նման»77:

Խաչաւուր Ա ովյան, Երկերի ժողովածու, Հւ. 10, Երնան, 1952, էջ 161 Դերենիկ Դեմիրճյան, Երկերի ժողավոծւ, Հւ. 1111, Երնան, 1984, էջ 234:

Երկու դեåքում էլ Դ. Դեմիրճյանը Համադրման ÷ասւը ճիչւ նկաւելով, սակայն չեչւը Հաւկաåես դնում է ձնի, այլ ոչ վերջինիս ովանդակայնացման վրա: Գաղւնիքը Հենց սրա մեջ է: Ա ովյանի վեåում արնելյան ն արնմւյան ձների դրսնորումները åարղ երնում են, դաղւնիքը մինչդեռ նրանց ովանդակայնացման ճանաåարՀով Համադրելու մեջ է: Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեսւի Ëնդիրներին Ëորաթա÷անց Դեմիրճյանը ընդՀուå մուենում է արդույթին. «ի րն եվրոåական ռոման, Ա ովյանի այս երկը չաւ է ծանրա եռնված լիրիկական ւարրերով, իսկ ի րն արնելյան վիåասանություն, ընդՀակառակը' նույնքան ծանրա եռնված է դիդակւիկական լուսավորական Ëնդիրների լուսա անություններով: Մեկի չեղումը մյուսի Հիմնական ւարրն է, ի րն ժանրային սåեցիֆիկում»78: ինչåես երնում է. Ëնդիրը լայն åլանով չաւ է Հեւաքրքրել Դեմիրճյանին: Նա ÷որձել է երնույթը դիւել նան երաժչւության ոլորւում: «կոնսերվաւորիայի առաջին կոնցերւի առիթով» Հոդվածում նա այն կարծիքն է Հայւնում, որ Հայ աղդային օåերայի մելոսը åեւք է Հենվի արնելյանի վրա, կառուցվածքը' արնմւյանի: կւրուկ ացարձակացումը կրկին ակնառու է: մելոսի մեջ նա միայն ովանդակային Հաւկանիչ է ւեսնում, որ ընդունելի էր, ինչը ն ինքը ղդում է ի րն դժվար լուծելի Ëնդիր. «Եվրոåականի ն Արնելյանի ընդդիմացումը, որով ն դառնում է միանդամայն åրո լեմաւիկ' «Արնելյան» ն «Արնմւյան» ուղղություններ: Սա թողնում ենք մասնադեւներին ն ժամանակներին»79: իսկ դնալով ժամանակն ավելի է նր ացնում Ëնդիրը: Նկաւենք, որ այս ղուդաՀեռներին անդրադառնալիս Դեմիրճյանը ընւրում է այնåիսի արվեսւադեւների, որոնց դործերում մչակութային նեռացումները åարղ երնում են, ասենք' ԶուËաջյան (Արնմոււք), Սåենդիարյան (Արնելք): Öարւարաåեւության մեջ Հալա յանի եվրոåական կոնսւրուկւիվիղմը, որի մասին Ëոսում է նան Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չ ռնեց, չկար արվեսւի Հորիղոնական ն ուղղաՀայաց չա÷ումների սինթեղը, որ կայացել էր Թամանյանի սւեղծադործությունների մեջ: Նույն մեթոդն ունի կոմիւասը: Հայկական աղդային մելոսը իր մեջ ունի արնելյանի ն արնմւյանի

Նույն ւեղում, էջ 83: Նույն ւեղում, էջ 133:

Համադրությունը: կոմիւասը իր մչակումներում Ëմ ադրում էր ոչ թե Ëորքային արնելյանը, այլ արնելյանի ավելորդա անությունը, որ Հեւադայում էր ներմուծվել ժողովրդական երդարվեսւի մեջ: Աղդային արվեսւի մեծերը մեծ են նան այն անի Համար, որ կարողանում են ՀաղթաՀարել այս նեռացումները, դւնել սե÷ական աչËարՀի դույների Համադրման աղդային ձնը' Հասւաւելով այն դաղա÷արը, որ ճչմարիւ աղդայինը նույնքան Համամարդկային է:

ՃՃ ԴԱՐԱՎԵՐæԻ ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԻ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

11 դարավերջի Հայ դրականությունը, իր դեղարվեսւական մւածողության չարունակական ղարդացումներով, կաåված է դարասկղ ի Հայ աղդային ն ՀամաչËարՀային, մասնավորաåես' արնմւյան դրականության, չրջադարձային նչանակություն ունեցող ւեսական, դեղադիւական, ÷իլիսո÷այական նոր Հարցադրումների ն դործնական իրականացումների Հեւ: Սա մի ժամանակաչրջան էր, եր արվեսւի ու դրականության դասական մեթոդները ղդալիորեն Ëոր ճդնաժամ էին աåրում: Այս մեթոդների անËուսա÷ելի ն վերջնական ÷լուղումից Հեւո նոր մեթոդների ացակայության այս անորոչ ւարածքում Հայւնված դրողներն ու արվեսւադեւները, իրենց ՀաËուռն որոնումների ընթացքի մեջ ձդւում են Հայւնա երել Հենասյունային նչանակություն ունեցող դեղադիւական, մեթոդական ու ոճային նչանակություն ունեցող նոր ելակեւային ուղիներ, առանց որոնց ցանկացած դեղարվեսւական դիւակցության Համակարդ կարող էր դաւաåարւվել չկայացման: Նորի որոնման Հրամայականը իրականացնելու ճանաåարՀին առավել ակւիվ դերակաւարություն ունեցավ դարավերջի Հայ դրականության ընթացքը չարունակող նոր սերունդը' անասւեղծներ, արձակադիրներ, դրամաւուրդներ: Հաւկաåես Հայասւանի անկաËացումից Հեւո դրողների այս սերունդը ձդւում էր դրականությունից դուրս մղել այլնս քննություն չ ռնող մւածողությունը, Հանել ավւոմաւիկ ռեժիմից, դաղա÷արական åարւադրանքներից, իրականությունը դունաղարդելու կարծրացած Հակումներից: Նրանք իրենց աչËարՀաճանաչման ÷իլիսո÷այական ն դեղադիւական Հավաւամքը որոնում էին ոչ թե իրականության ւեսանելի մակերեսներում, այլ դրանց սաՀմաններից դուրս, այլաչËարՀային ւարածքներում' Հանդելու Համար նույն այդ ւեսանելի աչËարՀի Ëորքային երնույթների արւացոլման նոր արդյունքների: Սակայն նորի ձդւման երկունքի ցավերի ՀաղթաՀարումը նրանց Հեչւությամ չւրվեց: Որոնումներին ուղեկցում էին նան անËուսա÷ելի վարանումներ: Եվ դրանք Հաւկաåես դրսնորվում էին

այն ժամանակ, եր նորի Հայւնա երման ճանաåարՀին դրական սերունդը մինչն վերջ չմարսելով 11 դարի արնմւյան դրականության ձեռք երումները, Հայւնվում էին անքննադաւ ընդօրինակումների որոդայթներում' չրջանցելով աղդային դրականության կենսունակ ավանդները, ղանդվածային ընթերցողներին օւարելով իրենց իսկ սւեղծած, այց չկայացած դրականությունից: Գրականադեւ Ժենյա Բալանթարյանը այս նկաւելի երնույթը մի անդամ նս Հասւաւելու Համար իր «Ուրվադծեր արդի Հայ դրականության» աչËաւության մեջ մեջ երում է ֆրանսիացի ւեսա ան Ռոլան Բարւի այն միւքը, թե «դրականությունը այս անցման չրջանում Հայւնվում է մի իրավիճակում, եր այլնս Հին արժեքները չեն ÷ոËանցվում նոր սերունդներին, եր դրականությունը դադարել է սր աղան երնույթ լինելուց, այց դա չի նչանակում դրականության քայքայում, այլ այն, որ վերջինս մնացել է առանց Հսկողության ն ւեղ է ացվել դրական սեմիոլոդիայի Համար: Դա նչանակում է ճամ÷որդություն մի ա÷ով, ուր մեռել են թե՛ Հրեչւակները, թե՛ սաւանաները: Դա ն՛ անկման մասին է վկայում, ն՛ նաËաËնամության: Սա այն åաՀն է, եր աåոկալիåսիսը նոր աչËարՀաՀայւնա երման իմասւ է սւանում»80: Դժվար չէ նկաւել, որ այս իրողությունը Համընդhանուր երնույթ է ՀամաչËարՀային դրականության ղարդացումների չղթայում, որ չէր կարող չւարածվել նան դարավերջի Հայ դրականության ընթացքի վրա: Բարե աËւա ար այն մեղանում ւնական ընթացք չունեցավ: Սերնդակից դրողների մի ղդալի մասը չարունակեց Հեւնել դասական դրականության կենսունակ ավանդներին, միննույն ժամանակ Հեւնելով արդի դրականության åաՀանջներին, Համալրեց իր դեղարվեսւական մւածողության Համակարդը ոճային ն անարվեսւային նոր միջոցներով: Մյուս մասը Ëորաåես յուրացնելով արնմւաեվրոåական դրականության նոր մւածողությունը ն սւեղծադործա ար կիրառելով այն, սւեղծեց դրականության մի որակ, որով աåաՀովեց աղդային դրականության ժամանակակից մակարդակը: Գրական åրոցեսի այս յուրաՀաւուկ չղթայում իրենց մասնակցությունը երեցին ս÷յուռքաՀայ դրողները, որոնք ճակաւադրի երումով չարունակում են սւեղծադործել աչËարՀի ւար եր երկրներում' Ամերիկա, Փրանսիա, Մերձավոր Արնելք ն այլուր, այց աղդային դրականության ներկա åաւմության մեջ ոլորն էլ Հանդես

քîëճí Եճքո, È3áքճííûå քճáîոû, ԽîՇê8ճ, 1994, Շո. 565-566.

են դալիս մեկ ժողովուրդ, մեկ դրականություն նչանա անով' աåաՀովելով իրենց ւեղը աղդային դրականության Համաւեքսւում: Այս åարադայում եթե ւար երակիչ իրողությունները դործառվող երկու դրական լեղուների դոյությունն է, ի րն միննույն ժողովրդի åաւմության սւացվածք, աåա ընդՀանուրը' աղդային իդեալի ն ոդու միասնությունն է: 7 7 7 11 դարավերջի Հայ նոր åոեղիայի' աչËարՀի իրականության անասւեղծական արւացոլման, թեմաւիկայի, դաղա÷արական ուղղվածությանը, ինչåես նան անարվեսւային միջոցների թարմացման նաËադրյալները առաջին Հերթին åայմանավորված էին ժամանակի քաղաքական մթնոլորդի ÷ո÷ոËությամ : Գրականությունը ասւիճանա ար աղաւադրվելով ËորՀրդային «ուղղա÷առ» դաղա÷արաËոսության կաչկանդիչ åարւադրանքից, որոչակի åայմաններ սւեղծվեցին սւեղծադործող անՀաւի աղաւ մւածողության Համար: Դրան նåասւեց նան արւաչËարՀի' մասնավորաåես' արնմւյան, դաղա÷արական ու մչակութային ւեղեկաւվական նոր Հոսքը, ինչը առավել ցայւուն դրսնորվեց Հայասւանի անկաËացումից Հեւո: Այս Հանդամանքը նան առաւ Հող սւեղծեց արադ ընդօրինակման, Էåիդոնության Համար, ն դա արւաՀայւվեց ոչ միայն անցման չրջանի աղդային դրականության ու արվեսւի, այլն քաղաքական, ընկերային կյանքի ոլուներում: Նորի, նորարարության նկաւմամ åոեղիան, անչուչւ, առավել ղդայուն է, առավել դյուրաթեք, դա էր åաւճառը, որ դարակեսի Հաջորդ ւասնամյակների դրական մամուլի, մասնավորաåես' «Գրական թերթի» ն «Գարուն» ամսադրի էջերում ուռն անավեճեր սկսվեցին, այսåես կոչված, ավանդաåաչւների ն նորարարների միջն: Նորերի նկաւմամ դիմադրությունը չա÷աղանց սրված էր, այց ինչåես ցույց է ւալիս ՀամաչËարՀային դրականության ու արվեսւի åաւմությունը, նորը միչւ Հաղթում է, ն Հաղթում է այն դեåքում, եր վերջինս կարող է Հավասարակչռվել, Հայւնա երել ու մչակել իր սե÷ական ուղին, վերջնականաåես աղաւադրվել այն ձնային, անարվեսւային կեղնային ածանցումներից, որոնք արդյունք են Հաåճեå ընդօրինակման դայթակղությունների: Նման դեåքերում նորի նկաւմամ դիմադրությունը ոչ միայն չի կանËում նրա առաջËաղացումը, այլն ղորացնում է վերջինիս դիմադրողականութ151

յունը: Ժամանակին Պարույր Սնակը ճիչւ էր նկաւել, որ նոր սերունդը անËուսա÷ելիորեն կանդնելու էր այս դիմադրության åաւնեչի առջն, ուր նորերին վչւացնելու են, անասւեղծ չեն Համարելու, նրանց երանը ÷ակելու են, նրանց դործերը Համարելու են «չոր ու Ëելոք», «ինչ ուղում ես ասա, այց ոչ անասւեղծություն», «օրդինալության մարմանջ» ն այլն: Բայց ճիչւը կլինեն նրանք: Ես այս օրվանից էլ իրենց կողմն եմ, ես նրանց Հեւ եմ, ես օրՀնում եմ նրանց ճանաåարՀը»: Անցման չրջանին Հաւուկ այս ÷ակուղուց դուրս դալու Ëնդիրը անասւեղծական նոր սերնդի ընդՀանուր մւաՀոդությունն էր, մինչդեռ դործնական իրականացումը անդառնալիորեն åայմանավորված է այն կոնկրեւ սւեղծադործող անՀաւով, ով ընդունակ է իր սւեղծած åոեղիայում դրսնորել դեղարվեսւական դիւակցության մի որակ, որի դնաՀաւականը կարող է ւալ ինքը' անկաչառելի ժամանակը: Արդի դրականության ղարդացման չղթայում իրենց ուրույն ւեղը աåաՀոված նոր սերնդի անասւեղծներից չաւերը ասåարեղ եկան նույթով ՀրաåարակաËոսական, կառուցվածքով' աղաւ անասւեղծություններով, որոնցում դերիչËողը սուր ծաղրի ենթաւեքսւ ունեցող Հեդնանքն էր: Գուցե այդ Հեդնանքը, որåես սկիղ , դալիս էր նորի դեմ «դիմադրությանը ղինվորադրված» առանձին քննադաւների Հեւ կաåված անասւեղծի Հիչողությունից, սակայն դա քիչ ան կնչանակեր, եթե վերջինս չուղղվեր այն իրականության դեմ, որւեղ կեղծիքն ու սոււը թաքնված էին դիմակների ւակ: Նոր սերնդից առաջ այս դիմակաղրկումը սկսել էր Պարույր Սնակը, որին իր ինքնաւիå ւաղանդով Հաջորդեց ՀովՀանննես Գրիդորյանը: Գրիդորյանի երդիծական Ëոսքի այլա անությունը ÷ոËա երական չէ, ինչåես դա ընդունված էր ավանդական åոեղիայում, այլ' ուղղակի, այսինքն' երդիծական Ëոսքի արւացոլման օ յեկւը ուղղված էր այն իրողությանը, որը մերժելի է: Բանասւեղծը կարծես Հեւնում է Հեռուսւաժուռնալիսւիկայի մեջ ընդունված «ռեåորւաժ դեåքի վայրից» ժանրային օրենքներին: Վերւուալ մւասնեռումների ոչ մի Հեւք. ÷ասւի վավերականությունը ոչ թե Հիչեցնում է ընթերցողին ռեալ իրողությունը, այլ նրան ներքաչում է իր մեջ ն դարձնում ականաւես: Այդåիսի դործերից են ՀովՀաննես Գրիդորյանի «Գեղարվեսւական միջոցառում կանանց դաղութում», «Հանդիսավոր նիսւ' նվիրված աչËարՀի վերջին ն åաւմության ավարւին», «ՄարդաՀամար», «Բաղմակուսակցական ՀոդեՀանդիսւ» ն այլն:

Միայն վերնադրերը ավական են, որåեսղի ընթերցողը ինքը իր աչքով ւեսածի ւեքսւը մւովի վերականդնի: Նրա այս ւիåի դործերը ընթերցելիս նան նկաւվում է, որ Հեղինակի ոճը նր որեն չեղոքացնում է Ëոսքի մերկաåարանոց կոչւությունը ն ընթերցողին սւիåում է մւածել իր անՀարիր ժամանակների մասին, որի åայմաններում սաւիրան ոչ այնքան ծիծաղ, որքան ւËրություն է Հարուցում: Բերենք միայն այս օրինակը. «Ուչադրություն, նս մի Հեւաքրքիր ւեղեկություն քսաներրորդ դարի վերջին, ժամը 16 անց 15 րոåեին Հայ ժողովուրդը դուրս է եկել իր Հայրենիքից ն այլնս չի վերադարձել... Արւաքին նչանները' աղմադարյան, աղմաչարչար, աչքերի մեջ անսաՀման թաËիծ...»: Մեջ երվող սեղմ ւողերը այնքան Ëորն են, այնքան ընդդրկուն, աղմանչանակ ու աղմաձայն, որ ընթերցողը դժվարանում է կռաՀել, թե որւեղից է սկսվում երդիծանքը ն որւեղ ավարւվում, քանղի նրանցում ժողովրդի ող երդական վիճակի դրաման չեղոքացնում է ծիծաղելու ցանկությունը ն ÷ոËարինում այն լացի' լա՞մ, թե Ëնդամ Հոդե անական դիլեմայի սկղ ունքով: կյանքի Հոդսերով աåրող դրողը իր երդիծական Ëոսքի սուր սայրը ուղղում է ոչ այնքան «անկառավարելի» Հասարակությանը, որքան վերջինիս աËւը ւնօրինող արձրասւիճան այրերին, առինքնող կուսկցական դործիչներին, որոնք չարունակ åսåղում են Հեռուսւաէկրաններին վարժ Ëոսքերով լավ օրերի դալսւյան Ëոսւումներ են ւալիս, իսկ կյանքը իրենց սայլին լծած Հակառակ ուղղությամ են ւանում: Մարդկության թչնամին Հենց այն մարդն է, ով օժւված է անսաՀման իչËանությամ : Նրանք աåրում են իրենք իրենց Համար սւեղծած åարականոն օրենքներով' վաւնելով ժողովրդի սւեղծարար աչËաւանքի արդավաճման ժամանակը, որի արդյունքում մարդը սւիåված է լինում լքել իր Հայրենիքը, ծվարել օւար ա÷երում: ՀովՀաննես Գրիդորյանի երդիծական անասւեղծությունները, որոնք, ինչåես վերը նկաւեցինք, իրենց Համաւեքսւով Հիմնավորված դործեր են, որոնցում նա Հայւնա երել է ժամանակի սոցիալական, քաղաքական այլա անությունը, ուր «÷ա÷ուկ Հումորը» Հառնում է ի րն ոչնչացնող սաւիրա: Բերենք նս մի ÷ոքրիկ Հաւված նրա «Բաղմակուսակցական ՀոդեՀանդիսւ» դործից. «Մանր անձրն էր ւեղում, աղոթում էին ոլորը' ԱԺ åաւդամավորները, արձրասւիճան åաչւոնյանները, ինչåես նան սովորական Ëա ե աներն ու կաչառակերները' առանց որնէ ասւիճանի, այց որոնք միչւ Հայւնվում են առաջին չարքերում, ներկա են ոլոր ընդունելութ153

յուններին, անկեւներին, նիսւերին ն այսօր էլ չեն կարող աց թողնել ամենաՀանդիսավորը, ամենավերջինը ...»: Այսքանից Հեւո, իՀարկե, Գրիդորյանի սերնդակից անասւեղծը' Արւակ Բոչարյանը åիւի դրեր. §Æ±Ýã Ñá·, û ѳñÙ³ñí³Í Ù»ñ ÝÛ³ñ¹»ñÝ »Ý ѳïáõÙ, ºí ѳí³ïÁ Ñ»·ÝáõÙ ¿ ÉÉÏáõÙÝ»ñáí ³Ýë³ÝÓ¦:

Նույն ՀրաåարակաËոսական, երդիծական ւարերքն է իչËում Արւեմ Հարությունյանի, Հաւկաåես վերջին չրջանի անասւեղծությունների' մասնավորաåես նրա «Նամակ Նոյին» ավական Հաջողված ժողովածուում, ուր նա åինդ ռնել է մեղավորի ականջից: Մեր ժամանակների անչրջանցելի åաՀանջը նրան åարւադրել է ունկնդիր լինել այս Հակասական ժամանակների Հոդսերին: Արւեմ Հարությունյանի նաËորդ ժողովածուներում առերի քաոսի մեջ չէր երնում մւքի նåաւակամղվածությունն ու կարդավորվածությունը, որ նչանակում է, թե նրանցում կորչում էր անասւեղծական Ëոսքի արժեքը: Բայց աՀա վերոՀիչյալ ժողովածուում ոչ թե ինքն է դնում դեåի այդ Ëոսուն առը, այլ առն է ընդառաջ դալիս նրան: Այդ առերը էմալե ողորկություն չունեն, կոչւ, մարւնչող ն «åոռացող» առեր են, որ լսելի են դարձել նան Հեռուներում: »ñûñÁ ³Û¹ ûñ»ñÇÝ ÉÇ ¿ÇÝ ÷ßñí³Í »ñ³½áí ÏÇë³ÏáõÛñ ù³Õ³ù³·»ïÝ»ñǪ áñ áñáᯐ ¿ÇÝ ÝáñÇó Ù³ñ¹Ï³ÛݳݳÉ, μ³Ûó ÷á˳ñ»ÝÁ ³éÝ»ï ¹³ñӳݪ ÷³Ëã»Éáí Çñ»Ýó ÷³é³μ³Ýí³Í Í³Ï Ý³íÇó:

Ենթաւեքսւը Հասկանալի է անչուչւ, այց ճիչւ կլիներ, որ Ëոսքի ովանդակությունը ւարածվեր նան իրենց ծակ նավակը Համառորեն չլքող նորօրյա քաղաքադեւներին: Արւեմ Հարությունյանի åոեղիայում նկաւվում են Արնմոււքից, մասնավորաåես' ամերիկյան 11 դարի Հայւնի անասւեղծների Ուոլթ Ուիթմենի, Ալեն Գինղ երդի աղդեցության նչանները' անչուչւ սւեղծադործական åլանով, սե÷ականը նրանց միջոցով, այց իր ղդացածը, իր թեման Հոդու միջով անցկացնելու åլանով: Դա երնում է ոչ միայն «Նամակ Նոյին», այլն «Հուդայի արձակուրդը» դործերում:

Ես Հաւկաåես նկաւի ունեմ Ուիթմենի «Ժողովրդական Հեռասւաններ» Հոդված-ելույթը, ուր նա անդրադառնում է նորօրյա Ամերիկայի օրենսդրական Ëնդիրներին, կոնդրեսի անդամների ընւրության այն կեղծ մթնոլորւին, որի մեջ աåրում է մարդը: Զա÷աղանց ուչադրավ է այն Հանդամանքը, որ նորին Հեւնող ն նորը արարող անասւեղծների դործերում åարւադիր Հիչաւակվում է Ալեն Գինղ երդի անունը (ՀովՀաննես Գրիդորյան, Արւեմ Հարությունյան, Հենրիկ Էդոյան, Էդվարդ Միլիւոնյան ն ուրիչներ): Ամերիկայում 50-ական թվականներին ծնունդ առած Բիթլսների åոեղիան, որի Հիմնական դեմքը Ալեն Գինղ երդն էր, ուղղված էր կեղծ արժեքների ն մակարւիղմի աåակողմնորոչիչ դաղա÷արաËոսության, վերջաåես ամերիկյան դրականության մեջ այլնս Հորանջող ակադեմիական åոեղիայի դեմ: Գինղ երդն աւամ ունեցող անասւեղծ էր ն ինչ åայմաններում էլ որ նա աåրեց, եր եք չդավաճանեց իր' անասւեղծ-քաղաքացու արոյականության արձր åաՀանջներին: Սա լավ օրինակ է, որ մչւաåես իչËում է ՀամաչËարՀային դրականության Համաւեքսւում: ինչնէ, այս Համաւեքսւում Արւեմ Հարությունյանի անասւեղծությունը, որ նույթով ՀրաåարակաËոսական-երդիծական սուր չեչւադրումներ ունի, անåայման դնաՀաւելի է: Այս առումով Հաւկաåես ուչադրավ են նրա «Հայւարարված օկուåացիա կամ լճացման ւարիներ», «Աչնանային ռաåսոդիա չորս չա÷ման ւակ», «Եր ես դուրս եկա ÷ողոց դեմոկրաւիա ÷նւրելու» դործերը: Դարավերջի առավել ճանաչված անասւեղծների չարքում իր յուրաՀաւուկ ւեղն ու դերն ունի անասւեղծ Դավիթ ՀովՀաննեսը: Այդ յուրաՀաւկությունը Հաւկաåես կայանում է նրանում, որ նրա åոեղիան իր մեջ մի կողմից åաՀåանում է Հայ դասական, աղդային անասւեղծության կենսունակ ավանդները' ի րն չարունակ նորացող կյանքային Հարցադրումների, նան անասւեղծության ձնային Հաւկանիչների ժառանդորդ, մյուս կողմից' ընդլայնելով այս ամենի սաՀմանները, ի Հայւ է դալիս ի րն նորարար, նոր åոեղիայի դեղարվեսւական դիւակցության ղդայուն կրող: Այս էությամ ըմոսւ անասւեղծը նոր օրերի իր քրոնիկ ւարեդրություններում կյանքի այլակերåումների դեմ ընդվղում է քաղաքական անասւեղծությանը Հաւուկ աց ւեքսւի սկղ ունքով' այն եռնաթա÷ելով ավելորդ ղարդանաËչային դործառություն ունեցող մեւաֆորիկ Հնարանքներից, Հանդում կոչւ åողիւիվիղմին: ՀամաչËարՀային

դրականության' Հաւկաåես åոեղիայի, ÷որձը ցույց է ւալիս, որ դասական անասւեղծության չա÷ա-ռիթմական սաՀմանների մեջ մնալով անասւեղծը ի վիճակի է վերակառուցել, «ËաËւել» այդ սաՀմանները' Հարմարեցնելով դրանք ժամանակակից åոեղիայի åաՀանջներին: Բայց այսւեղ Ëնդիրը սոսկ ձնայինը չէ: Բանասւեղծության ովանդակության մեջ մչւաåես ներկա, ն չի կարող ներկա չլինել, Հեղինակի աåրած ժամանակի ինքնաղդացողությունը, որը իր Հերթին աåաՀովում է վերջինիս արդիականությունը: Հին դինին նոր չչի մեջ իրեն ամեննին էլ վաւ չի ղդում, ն' ընդՀակառակը: Մեր åոեղիայի մեջ լավադույն օրինակը ւալիս են Համո ՍաՀյանի սւեղծադործությունները: Դավիթ ՀովՀաննեսի åարադայում օրինաչա÷ությունը նույնն է: Այդ նր ին վերանայումները նկաւելի են Դավիթ ՀովՀաննեսի «Պան Սåւիկա» չարքի մեջ, որոնցում քնարական Հերոսը, որ Հենց Հեղինակն է, կեցվածքով Հանդուդն է, վճռական, միաժամանակ մւաՀոդ, դրամաւիկ ու ղդայուն: Առանձին անասւեղծություններում («Պոեղիա», «Բերթված իմ եղիր իրւ քամու åոռթկում», «Սոնեւ մուսային» ն այլն): Վերջինիս մեջ ի րն մչւարթուն անասւեղծության ծրադիր, Դավիթ ՀովՀաննեսը ընդդծում է անսեթնեթ åոեղիայի արձր նåաւակը: äá»½Ç³Ý Ë³Õ ã¿, ³ÛÉ å³Ûù³ñ, ´³éÇ Ñ»ï ÏéÇí ¿ ѳí»ñųϳÝ, àñï»Õ ѳÕÃáÕÁ μ³éÝ ¿ ÉÇÝáõÙ Ñ³×³Ë ºí áñù³Ý ¿É ÑÙáõï ¹³ñμÇÝ Ï³Ù áëÏ»ñÇã ØÇþÝáõÛÝ ¿, »Ã» å³ñïí³Í »ë ø»½ ÷ñÏáõÃÛáõÝ ãϳ:

80-ական թվականներից սկսած, եր ինչ-որ չա÷ով սկսել էր Հալվել ËորՀրդային դաղա÷արաËոսության կարծր թվացող սառույցը, Հայ åոեղիայում ձնավորվեց անասւեղծների մի Ëում (Աչու Ավդալյան, Արմեն Մարւիրոսյան, Հակո Մովսես, Անուչավան Արչալույսյան ն ուրիչներ), որոնց կարելի է åայմանականորեն անվանել միջնադարականներ կամ դարձի անասւեղծներ, նկաւի ունենալով ոչ միայն նրանց ոճամւածողությունը, որ ուղիղ կաå ուներ Հայ միջնադարյան ւաղերդության Հեւ, այլն նրանց քրիսւոնեական Հավաւը իրենց մեջ արթնացնելու անսաՀման ձդւումը: Բննադաւներից ոմանց թվում էր, թե անասւեղծության այս որակը åարղաåես

միջնադարյան ւաղերդության Հաջողված իմիւացիա է: Մինչդեռ իրականում այս անասւեղծները ձդւում էին վերադառնալ Հայ միջնադարյան Հարուսւ անասւեղծության կենսունակ ավանդներին, ճոË լեղվաոճին, åաւկերավորման ինքնաւիå միջոցներին, քրիսւոնեական կոդերին, սիմվոլներին, ւաղերդության սեմանւիկ դաչւի նչանների չռայլ աղմաղանությանը, վերջաåես' ծիսական Հանդիսավորությանը: Սա, իՀարկե, ինքնանåաւակ չէր. այս ամենը åիւի սինթեղվեր նորադույն անասւեղծության մեջ, ն դա ոչ միայն ի րն ոճ ու անարվեսւ, այլն Հավաւ, որ ËորՀրդային ւարիներին չուրջ մեկ դար Հանվել էր քրիսւոնյա ժողովրդի ն նրա դրականության դիւակցությունից: Նկաւենք, որ արնմւաեվրոåական դրականության մեջ (իւալիա, Փրանսիա, իսåանիա, Անդլիա, Գերմանիա ն այլն) քրիսւոնեական åոեղիայի ավանդների ÷ոËանցումը նոր սերնդին իրականացվեց դրականության åաւմության օրինաչա÷ ընթացքի ն ղարդացումների åայմաններում: Դա ւեղի ունեցավ այնքան նական ու առանց ընդՀաւումների, որ դժվար է նկաւել անցման չրջանի ընդդծված Հանդույցները, քանղի այդåիսիք չկային: Դա մեղանում ւեղի ունեցավ երկար ընդՀաւումից Հեւո, եր վերացավ ËորՀրդային «դաղա÷արական վերաՀսկողությունը»: Այս դարձը այնքան արադ կաւարվեց, որ որոչ քննադաւներ այս անասւեղծներին Հեդնանքով անվանեցին «ակամա քրիսւոնեաներ»: Մինչդեռ իրականում դա ակամա չէր, քանղի Տիրոջ չունչը այս անասւեղծների նաËնիների Հոդու մեջ չարունակում էր աåրել , ինչն էլ ÷ոËանցվեց եկող սերնդին: Այս Հոդնոր դարձի առավել ցայւուն անասւեղծներից է Հակո Մովսեսը: Ժամանակակից աչËարՀի անասւեղծությունը մասնավորաåես մեր åայմաններում, քրիսւոնեական դարձի անասւեղծությունը, չարունակումէ անդառնալիորեն Հեռանալ աց ւեքսւով ասվող Ëոսքից, սւեղծել «դաղւնադիր» նչաններով Հադեցած åոեւական մի անսովոր Համակարդ, որ մինչն վերջ Հասու չէ ոչ միայն մասսայական, այլն, առանձին դեåքերում, մասնադեւ ընթերցողներին: Սրանցում իՀայւ է երվում մի երկրորդ ËորՀրդավոր աչËարՀ, ուր կյանքն ու մաՀը դոյակցում են վերուսւ սաՀմանված ասւվածային օրենքներով: Այս åոեւական երաղներից Հյուսված ցանկալի աչËարՀը ճիչւ Հակաåաւկերն է դաժան ռեալիղմի օրենքներով աåրող ն մեղ չրջաåաւող աչËարՀի, որը նորադույն անասւեղծության դիւակցության մեջ չրջանցվում է' Ëույս ւալու Համար դաղա157

÷արա անական կեղծ åարւադրանքներից, այլաåես դեղարվեսւական սւեղծադործությունը կարող էր ղրկվել, օւարվել իր մչակութա անական առաջնային Ëնդրից, ձեռք երել քարողչական Ëոսքին ու դաղա÷արին Հաւուկ սնանկություն, որ ժամանակակից åոեղիայի կողմից մերժելի է: Բանասւեղծությունը վերադառնում է ներդաչնակ աչËարՀի դոյության իր Հավերժական երաղին: Այսåիսին է Հակո Մովսեսի անասւեղծությունը, նրա քնարական Հերոսի Հոդու ներքին ձդւումի աչËարՀը, ուր մարդը ւենչում է ՀաղթաՀարել չարի միջամւությունը ն աåրել Ասւծո կամոք իրեն չնորՀված «կյանքի ն մաՀվան երկու ա÷երին»: Բանասւեղծի ÷իլիսո÷այությունը երկու աչËարՀների' միսւիկական, երաղային ն իրական, երկու ժամանակների' անցյալի ու ներկայի, մարդկային էականությունը իրենց մեջ ներառող կյանքի ն մաՀվան, ւեսանելի ն անւեսանելի էղոթերիկ կաåի դոյությունն է, որով էլ åայմանավորված է ոչ միայն անասւեղծության ովանդակային Ëորքը, Հոդու դեղարվեսւական åաւկերը, այլն անարվեսւային ողջ Համակարդը' իր կառուցվածքային յուրաՀաւկություններով Հանդերձ: Փորձենք կանդ առնել Հակո Մովսեսի անասւեղծություններին չարունակ ուղեկցող կյանքի ն մաՀվան Համարժեքության Հասցված ÷իլիսո÷այության վրա, որ ինքնաւիå է ոչ միայն իր լուծումներով, այլն այդ ամենը կառուցվածքային Համակարդի մեջ ւեղավորելու իր Հնարանքներով: Այս դեåքում Ëնդիրը ոչ թե անասւեղծությանը ղդացմունքային դնաՀաւական ւալն է, այլ վերջինիս ւեսանելի ն անւեսանելի կառուցվածքների Հայւնա երումն ու դրանց անքակւելի կաåի ացաՀայւումը: Հակո Մովսեսի անասւեղծությունների մեջ կյանքի ն մաՀվան Հավերժական ու ՀամերաչË ÷ոËåայմանավորվածության դաղա÷արը արւաՀայւված է ւար եր ու ՀաճաË անսåասելի կողմերով: Այսւեղ կարնոր դեր են Ëաղում ոչ միայն անասւեղծության երկթնյան կառույցները, այլն դրանց åաւկանող կրկնավոր ËորՀրդանիչները, որոնք առավել ցայւուն են դարձնում ասելիքի ենթաւեքսւը: Բերենք մի քանի օրինակ: «Երկու ծաղիկ նույն ցողունին // ւառաåանքի ու ցնծության //»: «իսկ լամ ակին ուրում էին երկու ծաղիկ //մեկը' կյանքի, մյուսը' մաՀվան//»: «Երկու åւուղ է ÷այլում //սիրո ն ցավի կանաչ åարւեղում//»: կառուցվածքի առումով սրանցում նկաւելի է Նարեկացու ոճը: Սակայն կարնորը դա չէ, այլ այն է, որ անասւեղծը ËորՀրդանչաններով,

դրական միջոցների ւար եր լուծումներով ցույց է ւալիս նույն ÷իլիսո÷այության ւար եր չերւեր, միննույն արմաւից ծադող կյանքի ն մաՀվան Հավերժության ու ÷ոËåայմանավորվածության Հանդամանքը: Բայց դրա Հեւ նան Հասւաւում է այն դաղա÷արը. թե «կյանքը աåրելով է լոկ, մաՀը նան միայն սիրով»: կարող է թվալ, թե սա մւքի ւարօրինակ ձնակերåում է, մինչդեռ իրականում, եր մարդը լիարժեքորեն վայելում է Ասւծո ւված մաՀկանացուական կյանքը, սåասելի մաՀվան սարսա÷ը չեղոքանում է: «ՄաՀվան åայծառ ասւղը վառվելով» մարդուն ւանում է դեåի դոյության ու չդոյության Հավերժական ւիրույթը: «Եվ այսւեղ արդեն Հավերժ սավառնում, // åաչւåանություն է դւնում աåաՀով // անåաչւåանության Ëորունկ Ëորքերում//»: Այս ÷իլիսո÷այությամ Համարժեքվում են åաչւåանվածությունն ու չåաչւåանվածությունը, քանղի մարդը, «Գնում մւնում է ւիեղերական անիչËանության Ëորքերը նորից // ն ւարածության միջասւեղային սաՀմանն է թեթն ընդլայնում»: Այս Համակրելի միսւիկայի միջոցով մերժվում է նան այս իրական ու դաժան աչËարՀը, որ չåիւի լինի, այց կա: «Ուր աåրողները, աճուրդի Հանում, մինչն կեսդիչեր // դոռում-դոչումով կաՀկարասին էին սակարկում իրենց թարմ մեռյալների»: Սա արդեն մեր իրական աչËարՀն է, որի մեջ Հայւնված մարդը ի վիճակի չէ ՀաղթաՀարել իր իսկ կողմից սւեղծած ա սուրդային վիճակը: ինչåես ւեսնում ենք, այս ինչ-որ ւեղ ասւվածային իրողությունը, որ մչւաåես ուղեկցում է åոեղիային, Հակո Մովսեսի սւեղծադործության մեջ դւել է իր նորովի մեկնա անությունը: Այն մեղ ներկայանում է դեղարվեսւական Ëոսքի ինքնաւիå ձնակերåումներով: («կյանքը ծնում է, Ëոսքը åաՀում»: «ՄաՀը արքան է, առը նրա թիկնաåաՀները»): Ուրեմն' առը անասւեղծի ղենքն ու թիկնաåաՀն է: Հակո Մովսեսի անասւեղծություններն ընթերցելիս Հանդիåում ենք մի քանի ւասնյակի Հասնող առի մասին ուչադրավ ËոՀերի, որոնցում չոչա÷վում են վերջինիս ËորՀրդավոր Հայւնության, Ëոսքի ն լռության, մարդկային Հոդին ացելու կարողության ն այլ Հաւկությունների մասին: Բանասւեղծը չարունակ օդնություն է Հայցում ամենաղոր առից' իր ղենքից ու թիկնաåաՀից, աåաՀովելու Համար åոեւական Ëոսքի ճակաւամարւում չարին Հալածելու, արին ու դեղեցիկը Հասւաւելու, Հոդու անՀունը ացելու իր Հաղթանակը: «Որւեղ է արդյոք, // որւեղ է աåրում // առը, եր դեռ

չի թռել երանից»: «Մենք այս առերը երեցինք Հեռու //սրւի ու Հոդու Հանքերից անծիր»: «Եվ կորցնում են իմասւներն իրենց // Բառերն այսւեղ երանության մեջ»: «Եվ առն աՀա' երկրի որդին, // աåասւան է դւել արդեն // աղաղակող երաններում»: «Ես աåրեցի լռությունը,»// որ դույնն էր առի: «Բայց աՀավասիկ ցնցում է առը // աղավնու նման այսւեղ սլանում»: «Բայց միթե կան այսåիսի առեր, որոնցով ասվի, // թե ձեռքս ինչåես դողաց մոռացման»: «Բառեր' դեսåանորդներ Հոդու ն մւքի»: «Արդյոք կա՞ն առեր, //որոնցով åիւի Հույղը åաւմվի»: «իմ առը այսւեղ ալրամաղերով Հաւ-Հաւ մաղեցի»: «ԱË աՀա դարձյալ առն է ցոլանում, դողում է արդեն»: Սրանք ընդամենը մի չնչին մասն են առի' անասւեղծի ըմ ռնումների ու ընկալումների չղթայում: կարելի էր, իՀարկե, Հաւուկ ուչադրություն չդարձնել Հակո Մովսեսի առընւրության ու առօդւադործման սկղ ունքներին, նրա մւածողության չա÷որոչիչները Հասւաւող թնավոր Ëոսքերին: Մենք դա արեցինք անասւեղծի սւեղծադործական մեթոդի առանձին կողմերը ցույց ւալու Համար: Մեթոդի աղմաթիվ åաՀանջներից մեկը դրական երկի, դաղա÷արին, ռիթմին Հաւուկ առերի, առաձների ն դրանցով կաղմվող դեղարվեսւական åաւկերների Համարժեք ընւրությունն է: Հակո Մովսեսի լեղվաարւաՀայւչական միջոցներին Հեւնելիս ղդացվում է, որ նրա սւեղծադործական մեթոդի Հիմքում առկա են իմåրեսիոնիղմի ն սենւիմենւալիղմի դրականության, նան դեղանկարչության իրականության արւացոլման առադունային նչանները: Սրանց դումարվում են նան միջնադարյան միսւիցիղմի դրականությանը Հաւուկ առամւածողության առանձին դրսնորումներ: Մեթոդական այս նչանային Համադրությամ է նա արւաՀայւում իր åոեւական մւորումները: իմåրեսիոնիղմի åաւկերավորման մեթոդները առարկայորեն ւեսնելու Համար երենք օրինակներ. «Աղու åաւկերները åաւուՀաններին // լույսի ծո÷քերն են մարմրում օդում»: «իմ դռների դեմ ծածանում էին կանաչ մչուչեղենը ուռենիների»: «ԱՀա դողում է կանաչ ճառադայթը //åսակված սիրով ու դուեորված լույսը միջօրեի ղարդ ամենեքյա»: «Այդ կարմիր ցողն է սարերին կաËվում»: «Զրերի վրա վարդադունեղեն արդեն ծ÷ացող ծո÷քերը օդի»: «Հովիվը դյուղն է մւնում Համաքայլ, // ն ճերմակ Հուն է նրան Հեւնում»: Նրա åոեղիայի դերիչËող դույները կաթնադույնն է, մչուչված կաåույւը, որոնք Հիչեցնում են Մանեի, Մոնեի, Դեդայի, Սեղանի նկարների դու160

նամթնոլորւը: Հակո Մովսեսի մեթոդի Համադրական դաչւում, ինչåես նչեցինք, առկա են սենւիմենւալիղմի ինչ-ինչ ւարրեր, ւրամադրություններ: Թերնս սենւիմենւալիղմի åոեւիկայի այս չղթայում միանդամայն ավելորդ են Հնչում չարունակ օդւադործվող «աË»-երը, որոնք չեն Հուղում, մանավանդ, որ դա ամեննին ՀամաՀունչ չէ ժամանակակից անասւեղծության åաՀանջներին ու ւրամադրություններին, առավել նս' ժամանակակից կյանքի ռիթմին: Վերը նկաւվեց, որ Հակո Մովսեսի օդւադործված առ-նչանները, առ-ËորՀրդանիչները, մւածողության ոճային Հնարանքները չաւ կողմերով մու են Հայ միջնադարյան ւաղերդության առամւածողությանը: Սա Հաւուկ է նան սերնդակից անասւեղծներին' Աչու Ավդալյան, Արմեն Մարւիրոսյան, Անուչավան Արչալույսյան ն ուրիչներին: Այս երնույթի մասին ուսումնասիրություն է դրել ֆրանսիացի ճանաչված լեղվա ան-դեղադեւ Միչել Փուկոն' «Բառերը ն իրերը»: Öիչւ է նկաւված, որ ոչ ոք այնåես չի Հիչում իրերի ն երնույթների åաւմությունը, որքան առն ու լեղուն: Լեղուն այնåես չի կեղծում իրերի åաւմությունը, ինչåես մարդը: Միջնադարյան դրականության մեջ դեռնս Հղոր չա÷երով åաՀåանվում էր իրերի ն անվանումների Հարաղաւությունը, քանղի իրերը դեռ այնքան չէին Հեռացել, օւարվել իրենց անվանումներից: Այս իմասւով ուչադրավ է նան Հակո Մովսեսից երվող անասւեղծական ւողը. «Եվ մարմիններն են առեր սւանում, ն անուններն են ւրվում իրերին»: Զանդվածային ընթերցողը այսօր ի վիճակի չէ Հասկանալ նոր անասւեղծության ւեքսւային նչանները: Միջնադարյան ւաղերդության լեղուն åարղաåես ծանրա եռնված է եղել սիմվոլներով, առանչաններով, այց ժամանակակիցները դրանից ամեննին էլ չեն դժդոՀել: Բառանչանների այդåիսի ծանրա եռնվածություն ունեն մեր ժամանակակից առանձին անասւեղծների սւեղծադործությունները: Սուր դրային ւեքսւերը նյութական առարկաների նկաւմամ լարված ուչադրություն չեն դրսնորում, իսկ դրսնորելու դեåքում դրանք ոդեղենացվում են: Ոճային, նան ժանրամւածողության էւիկեւը, որ Հաւուկ է միջնադարյան միսւիկական անասւեղծությանը, առանձին վերանայումներով, åաՀåանվում է նան Հակո Մովսեսի անասւեղծության մեջ: Սրանցում նույնåես իրերը, առարկայական երնույթները ոդեղենացված են: Նրա անասւեղծություննե161

րում ավական մեծ է նման սիմվոլների, առանչանների կիրառման ՀաճաËականությունը: Դրանցից են, ասենք, թռչունը, ջուրը, լույսը, Ëնձորը, կամարը, վեմը, կանաչ åարւեղը, վարդը ն այլն: Փորձենք ւեսնել, թե այս սիմվոլներից յուրաքանչյուրը ինչ ենթաւեքսւով է Հանդես դալիս նրա անասւեղծության Համաւեքսւում: Սկսենք թռչուն ËորՀրդանիչից' նկաւի ունենալով Հակո Մովսեսի «Թռչուններ» չարքը: Թռչունը ËորՀրդանչում է երկնքի ն երկրի կաåը, որ նույն կյանքի ն մաՀվան կաåն է («կայնքի ն մաՀվան երկու ա÷երին»): Öյուղին նսւած թռչունը նան ւրամադրության ËորՀրդանիչ է: Բանասւեղծը մաՀը Համեմաւում է վանդակում ÷ակված թռչնի Հեւ, մի այլ դեåքում մաՀվան թռչունը թ÷րւում է իր քնարական Հերոսի սրւի մեջ: Բանասւեղծության մի այլ åաւկերում քնարական Հերոսի ա÷ից կւցում է դոՀության ոսկյա Հաւիկներ (կյանքը) ն ամ արները թողնում դաւարկ (մաՀը): Թռչնի ենթաւեքսւը լայն կիրառություն է սւացել արնմւաեվրոåական դասական ն ժամանակակից åոեղիայի մեջ: Թռչնի ËորՀրդանիչը մի այլ ենթաւեքսւով օդւադործվում է կոռնելիուս Ադրիåայից երվող մի ւողի մեջ, իսկ Ավեն երդի ËոՀերի Համաձայն թռչունների ն Հոդնոր երնույթների միջն առկա է ËորՀրդավոր կաåը: Ըսւ այդմ այս օդային արարածները ունեն իրենց սե÷ական իմասւաճանաչողությունը, որոնք էլ ճչդրիւ ւար երակում են ժամանակները, ւարվա եղանակները, աչËարադրական ւարածքները ն այլն: Նրանք Հեւնում են իրենց կյանքի վերուսւ սաՀմանված կանոններին ն չեն աåականում իրենց անականությամ , ինչåես մարդիկ: Թռչունը, այսåիսով, ձեռք է երում երկակի իմասւ: Լույսը - Տիրոջ Հայւնության ËորՀրդանիչ է: Հակո Մովսեսի «ԲեթղեՀեմ» անասւեղծության մեջ Արնելքից եկած երեք մոդերը երկնքում նկաւում են ասւվածային լույսը: Սուր դրքում չի Հիչաւակվում այս երեք թիվը: Ավանդա ար դա կաåում են նրանց երած երեք ËորՀրդանչական մասունքների Հեւ' ոսկի, կնդրուկ, ղմուռս: Ոսկին ասւվածային նությունն է, կնդրուկը' Բրիսւոսի Հարության ուրավեւությունը, ղմուրսը' Բրիսւոսի մարմնի անուչա ույրը (Մաթ. 2:1): Սուր դրքում սա մի ամ ողջ åաւմություն է, այց աՀա Հակո Մովսեսին Հաջողվել է այդ åաւմությունը ներկայացնել անասւեղծության չաւ սեղմ ծավալի մեջ, ընւրելով կառուցվածքային մի այնåիսի Հնարանք, որ Հնարավորություն է ւալիս ւեղյակ ըն162

թերցողին նչանների ձնով կռաՀել վերոՀիչյալ åաւմության Համաåաւկերը' կաåված Հրեաների Հերովդես թադավորի դավադրության Հեւ: Բանասւեղծության մեջ մանուկը կրկին Բրիսւոսն է, որ «թամ եց իր ձին ն սլացավ ընդունելու մաՀին»: Սա նան ËորՀրդանչում է «կուորածն մանկանց»: Մանուկների ուրաËությունը' կաåված ասւվածային լույսի Հայւնության Հեւ, ÷րկության Հույսի ն Հավաւի նչանն է: Զուրը – սուր դրային ËորՀրդանիչ է. «Եվ Ասւծո Հոդին չրջում է ջրերի վրա» (Ծննդ. 1:2): Հակո Մովսեսը դրի ËորՀրդանիչը, ւարեր ենթաւեքսւերով, օդւադործում է իր անսւեղծությունների մեջ: Փող (չե÷որ) – ըսւ սուր դրային աղ յուրների երկնային ËորՀուրդների ձայնային նչանն է, որով կողմնորոչվում են երկրայինները: Սրանք նույնåես դործառվում են անասւեղծի սւեղծադործությունների մեջ. «ինչ չե÷որներ են, որ ւար÷ողում են åաՀերն աչËարՀի»: կամարը – Սա անåարադիծ Հավերժական երկինքն է, Ասւծո նակաւեղին, որ իրար է կաåում դոյության ու չդոյության սյուները: «Զույդ սյուները իրար կաåող վերին կամար Հավերժական»: կանաչ åարւեղ - կյանքի ËորՀրդանիչն է, որ լայն ւարածում ունի միջնադարյան դրականության մեջ: Այս ËորՀրդանիչին ՀաճաË է դիմում անասւեղծը: Խնձոր – Հակո Մովսեսի անասւեղծության մեջ Հանդիåում ենք երեք դույներով ն ամեն դույն ըսւ ընդունված ËորՀուրդների, ունի իր իմասւը: Խնձորը Հիմնականում սիրո նչան է: Այս նչանակությամ ËորՀրդանիչը չաւ ավելի վաղ է օդւադործվել քան վարդը. Հիչենք եդեմական Ëնձորը: Վարդ - Սա ւար եր նչանակություն ունեցող ËորՀրդանիչ է. մի դեåքում ի րն սիրո, մի այլ դեåքում ի րն Բրիսւոսի åայծառակերåությունը ËորՀրդանչող: Սրա Հիմքում կա նան դարնան ծաղկունքի åւղա երության ն սիրո իմասւը: Ուրեմն' աղմակերå իմասւների Ëւացում է: Ամեն մի անասւեղծ, այդ թվում ն Հակո Մովսեսը, ւար եր դեåքերում ւար եր ËորՀուրդ է առաջադրում: Ասենք' վարդը Հանդես է երվում ի րն «արյան կարմիր åաւդամ», ի րն սիրո նչան, իսկ եթե վարդը «քնած է սւվերի մեջ», դառնում է «արթնացող մաՀվան» նչան:

Ուրեմն' «վարդը աչËարՀիկ կյանքի ն մաՀվան ծաղիկը անՀունի»: «Փթթել են արդեն վարդերը սդի»: «կարմիր վարդերն են ճաËրում սրւի ւակ»: «կրծքիս վարդն է վառվելով ուրում, մեջքիս դաջում է մւրակը վաËի»: ºí ÏÛ³ÝùÁ, »Õμ³Ûñ, í³ñ¹Ý ¿ ßù»Õ` ´³óí³Í û¹Ç Ù»ç ÙÇ ³ÏÝóñÃáõÙ, ºí Ù³ÑÁ óÝÓñ μáõñÙáõÝù ¿ ³Ûëï»Õ, àñ μ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿ ûñûñÇó í³ñ¹Ç:

Որսորդը – åոեղիայում օդւադործման առումով մեծ ՀաճաËականություն ունեցող սիմվոլներից է, ինչը ւարածված է նան ժողովրդական անաՀյուսության մեջ: Այս ËորՀրդանիչը իր Հեղինակային մեկնա անությունն ունի նան Հակո Մովսեսը: ²Ñ³ Ûáà áñëáñ¹ ë³ñ »Ý μ³ñÓñ³ÝáõÙ, ´³Ûó áñëáñ¹Ý»ñ ã»Ý, ³ÛÉ Ù»ñ ³ÝáõñçÝ ¿, Èáõé áõ ϳñϳٳÍ:

12-ը – կոդի նչանակություն ունեցող թիվ է, որ օդւադործում է նան Հակո Մովսեսը: Այս թիվը ավարւվածության, ներդաչնակ ամ ողջության ËորՀրդանիչ է: Սուր դրային Ëոսքի մեջ նկաւի է առնվում 1)իսրայելի ժողովուրդը, որ աղկացած է եղել 12 ցեղերից, 2) Սուր դրքի Հակո ի ընւանիքի անդամները 12-ն էին, 3)Երուսաղեմի åարիսåը ուներ 12 դուռ, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա քանդակված է Հրեչւակներից մեկի åաւկերը, 4)Բրիսւոսի աչակերւները 12-ն էին: Մի թվային կոդ նս, որ վերա երում է մանուկ Բրիսւոսի' կորած դառան եւնից դնալու ÷ասւին: Բրիսւոսը այսւեղ Հովվի դերում է: Ղուկասի ավեւարանում այս մասին Ëոսվում է: Հովիվը թողնում է իր 99 դառներին ն դնում է որոնելու կորած մեկին (Ղուկ. 15:4): Այս Համաւեքսւում անասւեղծը կարնոր նչանակություն է ւալիս նան իմասւակիր նչաններին. «Բայց ես դիւեմ' նա ինձ Հայւնեց նչանները իր եղակի»: ԸնդՀանուր առմամ Հակո Մովսեսի åոեղիայում աչËարՀադրական ւարածքները նույնåես ËորՀրդանչված են ն Հանդես են երվում վերջիներիս ամենա նորոչ նչանները: Զավաղք' ջրեղեն կաåույւ, Ղարա աղ' կոճղարմաւով անանուË, Մեղրի' մասրենու ոցավառ ծաղիկ, Արադած' åաղ աղ յուրներ, Սա164

սուն' նաËչավոր դուլåա, Լոռի' քուրք ու յա÷նջի, Ակն' մեղրամոմ, Արմւնի' ոսåի դաչւեր, Ամասիա' ւաւրակի ձու, Սնան' ծովային կաåույւ լույս, Որուան' ուսին երեք երկինք ն ՀրդեՀներ լուսնյակի, ԱËուրյան' ձյունի աչËարՀն, լուսնի երկիր ն այլն: Միջնադարյան դրականության մեջ ժամանակը առանձին դեåքերում ներկայացված է ւարվա եղանակների ձնով: Մեդիվիսւիկայում սա ընդունված է անվանել “ճãքճքíîå 8քåոÿ” (դյուղաւնւեսական ժամանակ): Ժամանակի նչման այս սկղ ունքը Հաւուկ է նան մեր ժամանակներին: Տար երությունը, սակայն, այն է, որ Հին դրականության մեջ' մասնավորաåես åոեղիաում, ամեն մի եղանակ ունի իր ËորՀուրդը: Ըսւ այդմ ձմեռը մկրւության ժամանակ է, դարունը' կյանքի ÷թթման, åւղա երության, ամառը' վերարւադրվող Հավերժության, աչունը' Ասւծո ւված արիքների ժողովման: Սրանք ւար եր ենթաւեքսւերով իրենց արւաՀայւությունն են դւել նան Հակո Մովսեսի անասւեղծություններում («Զմեռային Ëաղաղ ւողեր», «Սր աղան դարուն», «Դուք ւղաներ Հուլիսի» ն այլն:) Ամեննին էլ այն կարծիքին չենք, որ անասւեղծը ծաËնդրորեն ն աց ւեքսւով իր դեղարվեսւական åաւկերներում åիւի ներկայացներ եղանակների ընդունված ËորՀուրդները: Հանդուցային այն ժամանակների ֆոնի վրա ընդՀանուր åլանով նա քննության է առնում կյանքի ն մաՀվան, սկղ ի ն վերջի Համարժեքության ÷իլիսո÷այությունը, ինչը սկղ ում նկաւեցինք: î»ë ÇÝãå»ë »Ý ÏÛ³ÝùÇ Ù³ùáõñ ä³ñ﻽ݻñÁ Í÷áõÙ û¹áõÙ, ºí Ù³ÑÝ ÇÝãå»°ë ¿ Ýñ³ Ù»ç ´áÕμáç ï³ÉÇë áõ ÷ÃÃáõÙ

կամ. îá°Ý ¿ Ëáëï³óÙ³Ý áõ Ññ³ß³ÉÇù, ²Ûë ÇÝã ·³ñáõÝ ¿, ÇÝã ·³ñáõÝ ï³ñí³ ¹éÝ»ñÇ ³éç¨ ºñÏñÇ Í»ñ»ñÁ ѳñ¹ áõ ÍÕáï »Ý ï³ÉÇë Ïñ³ÏÇÝ:

Ուրեմն' կյանքի նորը Հնի մաՀն է: կյանքի Հավերժական ռիթմի մեջ այս ՀրդեՀվող Ëուին Հաջորդելու է կանաչի ծլարձակումը, ն այսåես չարունակ: Հակո Մովսեսի անասւեղծությունը ընթերցելիս նկաւվում է, որ նրա դեղարվեսւական åաւկերները ւեքսւի մակերեսում կոմ165

åողիցիոն åլանով չաւ նման են միջնադարյան մանրանկարչության åաւկերների ներկայացման սկղ ունքներին: կւավի, մադաղաթի Հարթության վրա դրանք Հանդես են երված առանձին-առանձին ն թվում է, թե ընդՀանուր կաå չունեն, «չեն Ëոսում» իրար Հեւ: Հակո Մովսեսի åաւկերները նույնåես որոչ դեåքերում լոկալիղացված, առանձնացված են, այց եր վերջիններս դիւում են անասւեղծության Համաւեքսւի Ëորքային åլանում, ղդում ենք, որ դրանք իրար են դալիս' աåաՀովելով անասւեղծական Ëոսքի կոմåողիցիոն միասնությունը, ինչåես մանրանկարչության մեջ է: Ուրեմն, երնույթը ոչ միայն անարվեսւային Հնարանքի արդյունք է, այլն աչËարՀայացքի: Նկաւի ունենք միջնադարյան կոնցեåւուալիղմի մասի ն ամ ողջի կաåի ըմ ռնումը: Հակո Մովսեսի անասւեղծություներում Ëորքային դրամաւիղմ կա, որի Հեւնանքով արւաՀայւման ձնը, մասնավորաåես' Ëոսքի արւացոլման ռիթմը, օրինաչա÷որեն արձադանքում է իր անասւեղծությունների ովանդակության ւրամադրությունը: Նրանցում ռիթմը, որåես դեղարվեսւական ժամանակի դործոն, այսåես ասենք' ւնականացված է, ինչåես ռեքվիեմի երաժչւության մեջ: Այս ւիåի անասւեղծություններում, որåես ձնի ն ովանդակության Համարժեքվածություն, դրված են Հեկղոմեւրի չա÷երով, որ Հայ անասւեղծության մեջ Հաղվադյոււ է åաւաՀում: Նա, իՀարկե, ունի նան անասւեղծություններ, որոնցում ռիթմի ւրո÷ը աչËույժ է, ուսւի դրված է յամ -անաåեսւյան չա÷երով: Ռիթմի յուրաՀաւուկ դրսնորում ունի Հանկարծ առը, որին åար երա ար Հանդիåում ենք նրա չա÷ածո դործերի մեջ: «Սկսեցի ÷այլել ներկայության ÷այլով, որով Հանկարծ ինքս ինձ ճանաչեցի»: Այս առի մեջ քրոնուոåը ակւիվ դերակաւարություն ունի: Վերջինիս կիրառման չնորՀիվ արադ ու անսåասելի ձնով ÷ոËվում է քնարական Հերոսի Հոդու չարժման ոչ միայն ընթացքը, այլն ուղղությունը: Այն նան Հնարավորություն է ւալիս ղդալու անասւեղծի Հոդեկան եռի ծանրությունը: Հակո Մովսեսի անասւեղծությունը արդյունք է նրա ինքնաւիå ներաչËարՀային Ëառնվածքի, ինւելեկւուալ Հարուսւ կարողությունների, ղդացմունքների դունադեղ նր ության ու աղմաղանության, չա÷ածոյի արարման նորադույն ւեËնիկայի, որոնցով նա կարողանում է Հայւնա երել ու ներկայացնել մարդու ւնական åաւմություն ունեցող ներաչËարՀային Հարսւությունը:

Հայ միջնադարյան åոեղիայի անարվեսւային նչանները ժամանակակից անասւեղծության մեջ ներդրավելու իր վարåեւությամ ու օժւվածությամ Արմեն Մարւիրոսյանը անåայման ացառիկներից է, դրանց դումարվում է նան անասւեղծի ղնդուն, Հայեցի լեղուն, առամւածությունը, ոճը, թեմաւիկ ուղղվածությունը: Դրանցով էլ նա այսօր մնում է նորադույն անասւեղծության ղարդացման կիղակեւային Հանդրվաններում: ԽորՀրդավոր ն ËորՀրդաåաչւական åաւկերների ենթաւեքսւով ցույց է ւալիս ժամանակակից Հայ կյանքի Հոդսերը' Հասնելու Համար մարդկային Հոդու աղաւության երաղի ռեալ Հաղթանակին: Դա Հաւկաåես երնում է նրա չաւ Հայւնի «Փայւ÷որիկը» անասւեղծության մեջ: Ê³Õ³Õ ¹³ßïáõ٠ϳݳ㠷ͻñ ³ñÃݳóáõÙÇ ËÙáñíáõÙ »Ý »ñÏáõÝùÇ Ù»ç ³½³ïáõÃÛ³Ý, àñÇ íñ³ ²ëïÍá Ó»éùÝ ¿ ï»Õ³íáñíáõÙ` àñå»ë ß³ñÅáõÝ ¨ Ùáé³óí³Í ÙÇ Ñáõß³ñÓ³Ý: ºí ÇÝùÝ Çñ»Ý Ïïó³Ñ³ñáÕ ÙÇ ÷³Ûï÷áñÇÏ, àñ ÷ÝïñáõÙ ¿ ³½³ï ß³ñÅÙ³Ý ëïí»ñ áõ ·ÇÍ ºí ÇÝùÝ Çñ»Ý ³ÛÝù³Ý åÇïÇ ÷ÝïñÇ-÷áñÇ` سßÏÁ å³ïéÇ áõ ¹áõñë »ÉÝÇ Çñ Ù³ñÙÝÇó:

Նա մեղանում ճանաչված է նան որåես աչËարՀիկ Հայրերդության լավադույն Հեղինակ: իրողությունը Հաւկաåես ակնառու է այն իմասւով, որ Հայ դասական ն նորադույն քնարերդության ոլորւներում այս մուիվը ղարմանալիորեն առաջին åլանում չէ, մանավանդ եր նկաւի ենք ունենում մեղանում մայրական թեմայով դրված անասւեղծական Հարուսւ ժառանդությունը: Այս «կողմնակալության» երնույթը նկաւվել է նան դրսի աչËարՀի քննադաւության մեջ: Բայց արի ու ւես, որ Արմեն Մարւիրոսյանի անասւեղծություններում, մասնավորաåես սոնեւի ժանրով դրված դործերում, Հայրական թեման առաջնային դիրքերում է: Երնույթը դիւելի է նան Հենրիկ Էդոյանի անասւեղծություններում'այս դեåքում ÷իլիսո÷այական åլանով: «Սոնեւ Արամ Հորս» դործի մեջ, որ այս թեմայով դրված Մարւիրոսյանի լավադույն դործերից է, Հոր նկաւմամ ունեցած անասւեղծի սերը Հադեցած է Ëոր դրամաւիղմով, ն երնի թե սա է անասւեղծության Հաջողվածության դաղւնիքը:

àã ÙÇ ·áõß³Ï... ºë ·Çï»Ù` ÏѳÛïÝí»ë »ñ³½áõÙ` Ðá·áõë íñ³ ͳÝñ³ó³Í ó³íÇ ³ÙåÁ óñ»Éáõ, г°Ûñ, ó»ñ»ÏÁ Ñá·ëÇ Ù»ç ù»½ ã»Ù ï»ëÝáõÙ, ã»Ù ËáëáõÙ, ¸áõ ó»ñ»ÏÝ»ñÁ` Ù»é³Í ÇÙ ·Çß»ñí³ ³Ûó»Éáõ:

Այս ինքնաւիå դրողի սւեղծադործության մասին անդրադարձ կլինի նան ուսումնասիրության åաւմական արձակին նվիրված աժնում: Պաւմության Հիչողության կորուսւը կենսադրություն չունեցող, անորոչության մեջ ËարËա÷ող մարդու վիճակ է: Աղդի åաւմությունը, նրա անցած ճանաåարՀի կենսա÷իլիսո÷այության մեջ Ëորանալու ձդւումը Հայ ն ՀամաչËարՀային դրականությանը մչւաåես ուղեկցող երնույթներից է: Այս դաչւում է Հաւկաåես ծնունդ առնում ն ղորանում Հայրենասիրության դաղա÷արը, որը աåրում է դրական- անասւեղծական ւեքսւի ոչ թե մակերեսում, ի րն մերկաåարանոց Հայւարարություն, այլ Ëորքում, արյան մեջ, ինչը մարդուն դարձնում է լիարժեք մարդ: Նորադույն չրջանի անասւեղծության մեջ Հայրենասիրական åոեղիան վիճակադրորեն չա÷աղանց Հարուսւ է ն այս ֆոնի վրա Հաւկաåես առանձնանում են Արնչաւ Ավադյանի ն Էդվարդ Միլիւոնյանի անասւեղծությունները: Այս åոեւների Հայրենասիրական անասւեղծության առանձնաՀաւուկ դիծը քնարական իրավիճակների ներքին անւեսանելի կաåերի ացաՀայւումն է, ի րն աղդի åաւմության մեջ մարդկային Հոդիների միասնությանն ու չարունակականությանը Հասնող ÷իլիսո÷այություն. ¸³ñ»ñÇ ËáñËáñ³ïÝ»ñÇ ÙÇçÇó ³ñÙ³ïÝ»ñÁ Ëñ³Í ɳí³Ý»ñÇ Ù»ç ºñÏÇÝù ¿ »ÉÝáõÙ Âáñ·áÙ³ ͳéÁ: ¶³ÉÇùÇ ³ëïÕ»ñÁ ¶³ÉÇë »Ý ÙïÝ»Éáõ ïáÑٳͳéÇ ë³Õ³ñÃÝ»ñÇ Ù»ç:

(Արնչաւ Ավադյան)

Եթե Արնչաւ Ավադյանի անասւեղծական åաւկերի մեջ աղդի ծադման, դոյակերåի ու Հավերժական ընթացքի ÷իլիսո÷այությունը

առարկայանում է ւիեղերական չա÷ումների սաՀմաններում, աåա Էդվարդ Միլիւոնյանի դործերում դաղա÷արի ենթաւեքսւը նույնը մնալով, åաւմության Հիչողությունը ներկայացնում է մեւաֆորիկ ընդՀանրացման ձնով: ú ¯, ÇÝãå»±ë ãÉë»É ÉéáõÃÛáõÝÁ ÷ïáÕ ï³ÝÇùÝ»ñÇ, ²ÛÝ ¿É ³Ûëù³Ý Ñ»éíÇó:

Մի ուրիչ անասւեղծության åաւկերի մեջ չարժումը մեւաֆորից դեåի ËորՀրդանիչը, Հնարավորություն է ւալիս ղդալու մարդկային åաւմության մեջ դրսնորվող երնույթների ներքին դաղւնիքները: سݷ³ÕÁ ÉéáõÃÛ³Ùμ ÏïñáõÙ ¿ ͳÕÇÏÁ, ÆëÏ Ã» Ó³ÛÝ ¿ ÉëíáõÙ, ÑáëáÕ Ï³ÃÇ Ó³ÛÝ ¿: Ø»ÕáõÝ ÉéáõÃÛ³Ùμ ÃéãáõÙ ¿ Ñ»éáõ, ÆëÏ Ã» Ó³ÛÝ ¿ ÉëíáõÙ, Îáñ³Í ³ëïÕÇ Ó³ÛÝ ¿:

Զծավալվելով այս անասւեղծների դործերի ւեքսւային վերլուծությունների մեջ' Ëոսենք մի երնույթի մասին, որի դրսնորումը ակնառու է Հայ ն ՀամաչËարՀային դրականության ն արվեսւի մեջ: Արնչաւ Ավադյանը ն Էդվարդ Միլիւոնյանը անասւեղծ լինելուց ացի մեղանում Հայւնի են նան ի րն նկարիչներ: Եթե երնույթը մյուս ծայրից դիւենք, աåա կնկաւենք, որ նկարիչներ Արւաչես Հունանյանը ն Վարուժան Վարդանյանը ճանաչված լինելով ի րն նկարիչներ, դրական մամուլում ն առանձին ժողովածուների ձնով Հանդես են եկել նան ի րն անասւեղծներ: Գոյություն ունեն առավել ցայւուն օրինակներ, եր սւեղծադործող միննույն անՀաւի մեջ ամուր նսւած են անասւեղծը ն երդաՀանը: Այդåիսի օրինակներ են ւալիս Ռուսասւանում' Վիսոցկին, Սկուջավան, Փրանսիայում' Աղնավուրը, Պրասենսը, Գերմանիայում' Պերմանը, Հայասւանում' Ռու են ՀաËվերդյանը ն ուրիչներ: Մչակույթների ղարդացման åաւմության չղթայի որ Հաւվածին էլ որ նայում ենք, Հայ արվեսւը ն դրականությունը իր Համարժեք դրսնորումն ու Հասւաւուն ւեղն ունի այս Համաւեքսւում:

Եվ քանի որ Ռու են ՀաËվերդյանը մեղանում չաւ ավելի ցայւուն երնույթ է անասւեղծության ն երաժչւության Համաւեղության դաչւում, անդրադառնանք նրա սւեղծադործության այս առանձնաՀաւկություններին' նա ան ունենալով Նիկոլայ Ասւաֆնի Հեւնյալ անասւեղծական ւողերը. “ß õîՎó ãî8îքսոü î քսôոå Շ Վսոճոåëåո. / Ãî8îքսոü շå 8 շս3íå õîոü քճ3 / Օ Շîցåքշճíսս ս ôîքոå /”.

Բառը անասւեղծության, առավել նս երդվող անասւեղծության մեջ միչւ չէ, որ աåրում է իր ավանդական կյանքով: Այն լրացուցիչ չաւ երանդներ է ձեռք երում, եր ծառայում է մեղեդուն, դառնում է անսաՀմանորեն վերացարկված ասելիքի թարդմանը: Այս դեåքում առը ոչ միայն ինչ-որ ան է Հաղորդում, այլն Ëնդիր ունի աղդելու ունկնդրի ղդացմունքային աåրումների վրա' մեղեդի-ւրամադրություն-ւեքսւ Հաջորդականությամ : Այսւեղ է առի ն մեղեդու Ëորքային կաåի կենսականության դաղւնիքը, եր ձնը (ձայնը) ձեռք է երում ովանդակություն: Ասելը, ինչ Ëոսք, Հեչւ է, մինչդեռ էությամ այն չա÷աղանց արդ է: Եվ քանի որ կոնկրեւը միչւ առարկայական է, ուսւի ն որսալի, կանդ առնենք Ռու են ՀաËվերդյանի սւեղծադործությունների վրա, որոնց անսեթնեթ, սրւամու Ëոսք ու մեղեդին սիրելի են ոչ միայն Հայասւանում, այլն նրա սաՀմաններից դուրս: Եվ այսåես. ինչåե՞ս է Ռու ենը «Ëաղում» մեղեդու մեջ ներքաչված առի Հեւ, որո՞նք են երդաՀան- անասւեղծի առընւրության ն առօդւադործման սկղ ունքները: Հենց սկղ ից նչենք, որ նա անասւեղծություն չի դրում որåես այդåիսին, այլ Ëորաåես աåրված Ëոսքեր է ասում, որոնք ինքնին անասւեղծական են ն որոնց առերը մեղեդու աղդեցությամ չարունակ ÷ոËում են իրենց իմասւային երանդները: ՊաւաՀական չէ, որ Ռու են ՀաËվերդյանն իր երդերի ժողովածուն ի րն անասւեղծական ւեքսւեր, ընթերցողին է ներկայացնում «Խոսքեր» Ëորադրով: Այդ երդվող Ëոսքերը, առերը մեղ, մեր կողմից աåրող Հեղինակի, ուսւի ն ունկնդիրներիս կենսադրության արդասիքն են. «Ես ունեմ ւար եր երդեր. իմ կյանքից åոկված դեåքեր»: ինքնա ացաՀայւումի անսեթնեթ Ëոսւովանությունը նա չարունակում է մի ուրիչ երդի մեջ. «Ուր իմ աåրածը ն երաղածը, դեռ իմ լեղվով եմ երդում»: Նրա երդերից չաւերը, իսկաåես, Հիչեցնում են ոչ Հեռավոր անցյալում իր ն ընթերցողներիս դլËով անցած åաւմությունները: Արժի,

իսկաåես, անդրադառնալ Հավաւավոր մարդու, արվեսւադեւի դեռ այսօր էլ ինչ-որ ւեղ չարունակվող անցյալի åաւմությանն ընդդիմացող Ëոսքերի ու առերի չեչւված ռիթմերին, որոնք չաւ ավելի Ëոսուն են, քան թեկուղ Հենց այդ առերն ու Ëոսքերը: Նրա երդերը, սակայն, ոչ միայն ընդդիմության, այլն սիրո ու Հավաւի երդեր են, որոնցից ամեն մեկն ունի իրեն Հաւուկ մեղեդին, ասելիքի Ëոսուն չեչւադրությունը: իր նավորությամ ն սւեղծադործական Ëառնվածքով ՀաËվերդյանը Հիմնականում կոչւ ու անսåասելի անցումների արվեսւադեւ է, որի ËրոËւ երդերի ւոնայնությանը չարունակ ուղեկցում է մւածողության ղդացումը: Այս ամենը կառավարողը մի դեåքում աղդու, կծու չեչւ կրող ռիթմն է, մի այլ դեåքում Ëոսքի ներՀուն ելնէջների անչեչւությունը: à±í ¿ Ýëï³Í í»°ñÁª ¹ñ³ ïÇñáõ Ù»°ñÁ, âÇ ÉëáõÙ á°ã Ó³ÛÝ, á°ã å³ï³ë˳Ý, à±ñÝ ¿ Çñ³Ï³ÝÁ, ï»ñÝ áõ ïÇñ³Ï³ÝÁ, ¾ë ³Ýï»ñáõ¹áõë ³Ýï»ñáõÃÛ³Ý:

Ռու ենի Ëոսքի ու Համարժեք մեղեդու ֆրաղը չՀանդուրժող ըմոսւության կեցվածք ունեն: Նման դեåքերում առերի ռիթմը, չեչւը ոճակառույց նչանակաություն են ձեռք երում: Սա անթաքույց նավորության ոճ է, որ կարող է դրսնորվել նան արձակում: Տեսեք, թե ինչ է դրում Րաֆֆու ժամանակակիցը նույն Րաֆֆու մասին. «Նրա արւաՀայւության ձներն ու åաւկերները Ëիսւ կծու ու ծակող են: Եվ դա չա÷աղանց նական է ... Նոր ուղղության նաËակարաåեւները չեն կարող լինել «քաղաքավարի ու ÷ա÷ուկ»: Ամեն մի դրող, որ դրում է սրւի արյունով ու ջղերի Հյութով, չի կարող ուրիչ կերå դրել, ուրիչ կերå արւաՀայւել: Նա սւիåված է իր ներքին դառնության չա÷ով արւաՀայւություններ ունենալ: Մի՞ թե կարող է ներքին կսկիծի աՀադին Հեղեղը դուրս վիժել քաղաքավարության նեղ ու ձնած ճանաåարՀով: ինչåե՞ս չարժել թմրած, դիակացած մարդկանց, ինչåե՞ս ցնցել, թարմացնել նրանց, եթե ոչ նրանց ամենա÷ա÷ուկ ջղերին միչւ ու անընդՀաւ Հարվածելով ...»:81 Ռու ենը նույնåես առի ÷չու ու ծանր դավաղանով Հարվածում է մեղավորների ոչ միայն կողերին, այլն չարու81

Բա ա Գալուսւ, «Գամառ-Բաթի ա», Թուաչաք, 1898, էջ 45-46

նակ դերաճ ւվող Հեւույքներին: Ժամանակները նման åաՀերին չեն Հանդուրժում åոեղիայի քաղքենական, ժանյակաղարդ դայլայլները: իսկ եթե Հանդուրժում են, աåա միայն անկեղծ սիրո ղդացմունքներն արւաՀայւելիս: Այս դեåքում մարդկային աåրումների ու ւրամադրության Հարսւացումը իրենց Հեւ երում են նան Հոդեåարար թաËծի նր ություն ու Հարսւություն, նուր , քնարական ու լուսավոր ւËրություն: ¸áõ ϳñÍáõÙ »ë ³Û¹ ³ßáõÝÝ ¿ ³ñï³ëíáõÙ å³ïáõѳÝÇó, ²Û¹ ³÷ëáë³ÝùÇ Ëáëù»ñÝ »Ý ·Éáñíáõ٠ѳïÇÏ-ѳïÇÏ:

Այս նր աՀյուս Ëոսքերը, Հոդեåարար մեղեդի ունեցող երդով Ռու ենը դերաղանցել է ոչ միայն չաւ ու չաւ ճանաչված առանձին անասւեղծների ու երդաՀանների, այլն ինքն իրեն: Եթե նա ուրիչ ոչինչ էլ սւեղծած չլիներ, սա ավական է, որ նա մնար ժամանակակից երդարվեսւի ընւրանու մեջ: Բայց այս նաւուր ւաղանդ ունեցող արվեսւադեւը չի կարող ավարարվել սրանով, Հանդիսւ նսւել, վայելել իրեն սիրաՀարված ունկնդիրների ծա÷երը: Նա չարունակում է սւեղծադործել: úñ»ñÝ ³ÝóÝáõÙ »Ý` Ññ»Éáí Ù»ÏÙ»Ïáõ, ¶³ÕïÝÇùÝ»ñÁ ÇÙ ëñïÇ ºë á±õÙ »Ù å³Ñ ï³Éáõ, ²Ë, ÏÇóé, ÏÇóé, ëñï³ÏÇó μ³ñ»Ï³Ù:

Ռու ենը ճիչւ ժամանակին է ծնվել: Ժամանակն ինքն է այդåիսին' իր անՀանդիսւ ռիթմով, Հեղա÷ոËական ցնցումներով, սոցիալական, քաղաքական կաւակլիղմերով, արժեքներ ծնելով ու ունաւակ ւալով: Նա åիւի ծներ արվեսւադեւներ, որոնք ընդդիմանային այս ամենին, Ë÷եին մեծադարությամ Հիվանդ ինքնակոչ ւերերի մռութներին ու ասեին' թադավորը մերկ է: Ուչադրավ է առի ճակաւադիրը ժամանակակից Հասարակության մեջ: Նրանով Ëոսելը նչանակում է Ëոսել Հասարակության մասին:

ºÕÇñ Ñ»½,

´³ÝáÕ »½, àõ í³ñÇñ ³Ûë ³Ýí»ñç 먳ÑáÕÁ: ºñμ ÏÇçÝÇ »ñ»ÏáÝ, ¸áõ Ñá·Ý³Í ·Ý³ ·áÙ, àñ³×³ ù»½ μ³ÅÇÝ ÁÝÏ³Í ËáïÁ, ØÇÝ㨠Ïμ³óíÇ ³é³íáïÁ:

Արդյոք մեր ոչ Հեռավոր անցյալի մասին այսքան սեղմ, այսքան նորոչ ու դիåուկ անասւեղծություն դրվե՞լ է, իՀարկե' ոչ: Բառերն, այսåիսով, ընդունակ են ներկայացնել Հասարակական իրականության դեմքը, «այն Համակեցության կոմֆորւը», որ Հաւուկ է ժամանակներին: Բանասւեղծության մեջ սոցիալական կեցությունը քաղաքական ենթաւեքսւ ունի: Խոսքի ռիթմը ցավի, նան ոչնչացնող ծաղրի չեչւ ունի: Ցավը վերա երում է մարդուն, ծաղրը ժամանակի Հասարակարդին: Բանասւեղծական åաւկերի մեւաֆորը «թաքնված» է թա÷անցիկ չղարչի ւակ, որ ավելի ցայւուն է դարձնում ասելիքը: Ռու ենի երդերում մչւաåես åաՀåանվում է անասւեղծական ւեքսւի ն նրան ՀամաåաւասËան մեղեդու ճչդրիւ ֆորման: Այդ ֆորման, այդ ձնը, անåայման åայմանավորված է ոչ միայն թեմայի, այլն վերջինիս նկաւմամ Հեղինակի ունեցած անսովոր, անսåասելի ու սåասելի վերա երմունքով: Թեմայի լրջությունը ՀաճաË ընդմիջարկվում է երդիծական չեչւով: Ընդդիմության, Հումորի, սիրո, լրջության ու անլրջության յուրօրինակ Համադրության արդյունքն են նրա այս ւողերը. øá μáÉߨÇÏ ï³ïÇÏÇ ë»ÝÛ³ÏáõÙ àõñ Ù³Ñ׳ϳÉÝ ¿ñ ³Ýí»ñç ×é×éáõÙ, ¶ÇÝáõ ¹³ï³ñÏ ßß»ñÇ ³ñ³ÝùáõÙ ¸áõ ѳí»ñÅ ë»ñ ¿Çñ ÇÝÓ Ëáëï³ÝáõÙ:

Բանասւեղծության մեջ երկակի Ëաղ կա, երկու իրար անՀարիր թեմաների Համակցում, ոչ այնքան կոչւ Հեդնանքի չեչւով' սիրո Ëոսւովանություն ու դաղա÷արական այլաËոՀություն:

Այս Հեդնանքը դրսնորվում է ոլչնիկ ւաւիկի ւանը դաւարկ չչերի արանքում սիրային ակւ ցուցադրելու åաւկերով: Արւացոլվող åաՀի նաւուրալիղմը ն Հավերժ սիրո Ëոսւովանության այս Հակադրությամ է դրսնորվում այն թա÷անցիկ Հեդնանքը, որ առկա է անասւեղծության մեջ: Այս Ëա կանքի Ëաղը ն Ëոսքի էթիկան Հաւուկ մւածված է երդ- անասւեղծության Հեղինակի կողմից, որåեսղի անակնկալի երի ունկնդրին: Սա åայմանավորված է նան երդը կաւարողի (իմåրովիղաւորի) վարåեւությամ , որի ընթացքում կարնորվում է արւա երվող Ëոսքի նաËաåես մւածված դադարը (åաուղան), որը առավել չա÷ով ընդդծված է երվող ւողերում: ºí ³é³Ýó ³Ý¹ñ³í³ñïÇÏ Ñ³ÛñÇÏÁ. ²ëáõÙ ¿ñ` ³Ë »ë Ýñ³ ... (å³áõ½³) سÛñÇÏÁ ÉëáõÙ ¿ñ Ýñ³Ý ...

Այս չասված-ասվածի Հնարանքը կիրառվում է ոչ միայն դրականության, այլն առօրյա Ëոսքի մեջ: Խոսքի այս Հնարանքը առանձնաåես չաւ է օդւադործվում այսåես կոչված “áëճոíîմ” կամ էլ « անւային» երդերում, որոնցում ՀաճաË օդւադործում են չչåռող ՀայՀոյանքի առեր: Նման երդերը Հիմնականում կաւարվում են չա÷աղանց ինւիմ չրջանակներում, որ կոչվում են սեղանային անասւեղծություններ (ոքճոå3íճÿ ոîý3սÿ): Նման չաւ երդերի Հեղինակ է Վիսոցկին, որոնցից մեծ մասը քաղաքական ենթաւեքսւ ունի: Նման երդերը չաւ մու են ժողովրդական աց ւեքսւով ասվող սւեղծադործություններին, որոնց կաւարելաåես ւիրաåեւում է Ռու են ՀաËվերդյանը: Ժողովրդական երդերի ւեքսւը Հիմնականում միաՀանդ է ն չրջանցվում է անասւեղծության մեւրիկայի օրենքները: Բայց սա չի նչանակում, թե Ռու ենը չի ւիրաåեւում åրոֆեսիոնալ անասւեղծության åաՀանջներին, որոնք կարող են դործառվել առանց երաժչւության: Այսåիսին են «իմ սիրո աչունը», «կանչիր ինձ քո դղյակը», «Արւադաղթը», «Որ սարերը չմնան անւեր», «Ծաղկած Ëնձորենի» «իմ ւËուր սաւանա» ն այլն: Համողվելու Համար երենք միայն մի օրինակ: §ÆÝã ½áí ·Çß»ñ ¿, Ù»ÏÝ ÇÝÓ ÑÇᯐ ¿ ܳ ÇÝÓ Ñáõᯐ ¿ ³ÝÑáõß»ÉÇÝ,

ܳ ¿ ÇÙ ÑáõÛëÁ, ³Ýï³ñ³ÏáõÛëÁ ܳ ¿ ÇÙ ÉáõÛëÁ Ï»ë·Çß»ñÇݦ:

Պարղ երնում է, որ սրանում օդւադործված է åրոֆեսիոնալ անասւեղծությանը Հաւուկ Համարյա ոլոր օրենքները' ւողաչա÷ը, ռիթմը, արւաքին ն ներքին Հանդավորումները, ալիւերացիան ն այլն: Գուցե ÷ոքր-ինչ Տերյան է Հիչեցնում, այց դա իրենն է: Ռուենը իր երդերի մեջ ւիåիկ ուր անիսւ է ն դա արւաՀայւվում է ոչ այնքան քաղաքային åեյղաժի ներկայացման ճանաåարՀով, այլ քաղաքա նակ քնարական Հերոսի Հոդեվիճակով: Հեղինակային անասւեղծության ւեքսւն ու մեղեդին կաւարման ընթացքն ոչ մեկը չի կարող այսåես մեկնա անել ու ներկայացնել, ինչåես ինքը' Հեղինակը, անդամ եր այդ ուրիչը օժւված լինի կաւարողական առավել արձր կարողություններով: Ռու են ՀաËվերդյան.- երդաՀան, անասւեղծ, կաւարող: Այսքանը մեկին Հաղվադեå է ւրվում: Հենրիկ Էդոյանը ժամանակակից Հայ անասւեղծության այն Հեղինակներից է, որի սւեղծադործությունը անմնացորդ ւեղավորվում է ժամանակակից արնմւյան åոեղիայի Համաւեքսւում' åաՀåանելով իր աղդային դրականության նորօրյա դեմքը: Էդոյանը, անչուչւ, քննադաւությունից դժդոՀելու ւեղ չունի: Նրա մասին' դրսում, թե ներսում չաւ են դրել ն չարունակում են դրել: Հայւնվել են ւրամադծորեն Հակառակ կարծիքներ, անավիճել, մերժել, Հասւաւել, երնույթ, որ մչւաåես ուղեկցել է նորին ու նորարությանը' ՀաճաË դլËացավանք åաւճառելով դրողին, արվեսւադեւին: Այս առումով Էդոյանը այն Հաղվադյոււներից է, որ նման դեåքերում չի արձադանքել, անավիճել, ընդդիմացել. «Վիճա անությունները ինձ չեն Հրաåուրում, ես առանց Ëոսքի Համաձայն եմ ձեղ Հեւ»: Մի ուրիչ երկւող էլ ունի, որ նաËորդի յուրօրինակ լրացումն ու ացաւրություն է. «Որքան կաւարյալ է անասւեղծությունը, այնքան անողոք է ընթերցողը»: Այս մւքերը, որոնք որոչակի կենսաՀիմք ունեն, դալիս են ոչ թե նրա այս ամենի նկաւմամ անւար եր կեցվածքից, այլ իր անասւեղծական աչËարՀաընկալման յուրաՀաւուկ ըմ ռնումներից, ներքին կուլւուրայից, որոնք էլ մեր մեկնության Հիմքն են լինելու: ՆաËաåես Ëոսւովանենք, որ Էդոյանի Հեւ կաåված անասւեղծ-քննադաւ Հարա երության չղթայում մենք նույնåես մեր «լուման» ունենք ն դա ասում ենք առանց մեղայական

նչանների: Բանավիճել ենք ոչ թե անասւեղծի կամ անասւեղծության դեմ, որ մերժել ու մերժում ենք, այլ' այս ամենի սËալ ընկալման, քննադաւիս Ëոսքի սËալ ընթերցման: Մեր քննադաւական ելույթներում åարղաåես ձդւել ենք անասւեղծությունը ղերծել անՀիմն ու կույր, սոսկ Հիացմունքի ճիչեր արձակող ÷րկարարներից: Սրանք նման են այն Հուչադիրներին, որոնց դործերում ոչ այնքան Հուչադրվողն է, որքան իրենք: Էդոյանի ւողերը, որ åիւի երենք, իրեն ացաւրում ն մեղ էլ օդնում են Ëոսքի անասւեղծական ընդՀանրացումից դիֆերենցել ասելիքիս վերա երող մասնա աժինը. «Եր երդը երդված է, այց ոչ ոք դեռնս չդիւի, թե ինչ է երդի

մեջ ասված, ես դալիս եմ, ես դալիս եմ, ես դալիս եմ»: Հիմա եր անասւեղծը Հասւաւուն քայլերով, նվաճումներով եկել Հայւնվել է նոր արժեքների առջն միչւ աց Հայ åոեղիայի ասåարեղում ու ÷ակվել իր յուրաՀաւուկ մւածողության Համակարդի ն ինքն իր մեջ, ացողի կարիք է առաջացել, անդամ այն դեåքում, եր անասւեղծը այդåիսի Հայւ քննադաւությանը ն քննադաւին չի ներկայացրել: Բայց քանի որ քննադաւը իրականացնում է ոչ թե անասւեղծի, այլ անասւեղծության åաւվերը, ÷որձենք «4ubia»-ի սկղ ունքով' դոնե մուավոր չա÷ումների սաՀմաններում åարղել, թե ինչ-

åես ն որւեղից է դալիս այդ անմերժելի անասւեղծությունը: Փիլիսո÷այությունը դեղարվեսւական դիւակցության վերաճած Էդոյանի անսաւեղծությունը Հին åաւմություն ունի, նրա արմաւները Ëորն են նան ինչ-որ ւեղ մոռացված, ուսւի օդւադործելով Էդոյանի «Ամեն անցած դեռ անցյալ չէ» åոեւական ւողիմասւը, ավելացնելով նան այն ՀանրաՀայւ միւքը, թե նորը լավ մոռացված Հինն է, այց ոչ նրա ուղղակի կրկնությունը, ÷որձենք դեմքով չրջվել եւ ու նաË 11 դարասկիղ ը, եր դրականության դասական մեթոդները ճդնաժամ էին աåրում, որի մասին արդեն Ëոսել ենք: Գրականության ն արվեսւի օժւված դեմքերը, այդ թվում ն Էդոյանը, Հեւադայում ամեն ինչ արեցին, որåեսղի մչակեն դրականության ն արվեսւի արարման նոր ուղղություններ, ոճեր, առանց որոնց Հնարավոր չէ առաջ դնալ: Արդյունքը եղավ այն, որ վերջիներս սւիåված էին Հանդելու նաËորդ մեթոդների կենսական ավանդների ն նոր մւածողության Համադրության սինթեղի օրենքին: Նոր անասւեղծության երկունքի ցավերը դժվար ՀաղթաՀարելի էին: Հաւկաåես անասւեղծները ն նկարիչները դեմ էին առել աչËարՀի չարու176

նակ ածանցվող «սու մոլեկուլյար» կառուցվածքին, որը քաոսային էր ն անւեսանելիորեն կարդավորված. «Թեն քաոսից է կարդն առաջանում, այց կարդն է դառնում սկիղ ն քաոսի» (Հ. Է.): ԱՀա թե որւեղից է դալիս այս անËուսա÷ելի նոր մւածողությունը ն դրա Հիմքում սկղ ի ն վերջի Համարժեքության ÷իլիսո÷այությունը: Այս երնույթը ՀամաչËարՀային արվեսւի ն դրականության ժամանակակից դրսնորումներից է ն չէր կարող իր մեջ չներառել նորին մչւաåես մղված Հայ դրականությանը: “Íî ոû õóցîշíսê ո8åքցî 8åքóմ 8 íճՎճëî ս êîíöճ./ Òû 3íճմ îցåքշսո íճՇ ճց ս քճմ. / Òåáå ցճíî áåՇՇոåքոíîմ ëսքîմ/ È3ոåíսոü 8Շå 8î Վոî 8åքսաü ոû”/ (Բլոկ):

Եվ այսåես ÷իլիսո÷այական Ëնդիրը դեղարվեսւի լեղվով ն ւար եր ղարդացումներով սկսվում է դրսնորվել նոր մւածողությանը Հեւնող անասւեղծների դործերում (Բլոկ, Մանդելչւամ, Էլիոթ, Ուիթմեն, Ռիլկե, Ռենենար, Ալեն Գինղ երդ ն չաւ ու չաւ ուրիչներ): Մեղանում, թեն, չաւ ուչացումով, այն ինքնաւիå դրսնորում դւավ նան Հենրիկ Էդոյանի åոեղիայում: Ուրեմն' վերջինիս նորոչմամ ' վերադարձ դեåի առաջ: ԱչËարՀի սկիղ ը ն վերջը' դրաËւից դժոËք, կարող էին Հայւնա երել միայն կրոնը ն անասւեղծությունը, թեն ւար եր են վերջիններիս Հայւնա երման ուղիները: Որքան էլ դայթակղիչ, անասւեղծությունը Հակվեց, այց չդնաց կրոնի ճանաåարՀով, ինչåես չեչւում է Հենրիկ Էդոյանը. «Բանասւեղծությունից մինչն ավեւարան մի քայլ է միայն, որ եր եք չի արվելու»: 11 դարասկղ ի անասւեղծություն ղարդացման ընդՀանուր միւումները ունենալով. «Մենք դալիս ենք վերադարձի կամուրջների վրայով...» ... «ԽաËւելով åաւվիրանները Հին», Էդոյանը այդ «մենքի» մեջ նկաւի ունի մեղանում' իրեն ն Հայասւանից դուրս, այց ն այսւեղ անՀայւ ՀամաËոՀ åոեւներին (Սոնսար, Շվարց, Անաչնիչ, Սեդրակովա, Վոդյանիկովա, Նեկրասով, Ժդանով ն ուրիչներ), որոնց վերջին ւասնամյակներին սւեղծած անսասւեղծական ուղղությունը որոչակի Հիմքեր ունենալով, նան կասկածելով կարող եմ անվանել նոր կոնցեåւուալիղմ: իսկ Հնի ÷իլիսո÷այության Հիմնադիրն ու դաղա÷արաËոսը ֆրանսիացի Պիեռ Ա ելյարն էր (11-12 դդ.) Համաձայն որի' ընդՀանուրը, որåես այդåիսին «դոյություն չունի առանձին-առանձին, ÷ոËթա÷անցված իրերից ու երնույթներից դուրս, այլ միայն մւքի ն Հիչողության մեջ»: Էդոյանի անասւեղծական ներդրումը այս ուղղությունից ածանց177

վող դրականության մեջ, անՀամեմաւ արձր է: Հիչաւակված անասւեղծները, նան Հայ անասւեղծը, իրենց էսթեւիկայի, աչËարՀաընկալման առաջին åայմանը Համարում են Հիչողությունը: «Աճոÿոü, î êîոîքîմ ոû íսՎåãî íå 3íճåաü, êճê íå 3íճåաü îոêóցճ áåքåոՇÿ ոó3ûêճ, êîոîքóþ íåëü3ÿ ոîՇոճ8սոü ոîց Շîոíåíսå. ß 3íճþ, ոîոîոó Վոî ոîոíþ... ß åՇոü, ոîոîոó Վոî åՇոü ýոճ ոճոÿոü¦ (Ժդանով): «ß ոîոíþ êճê ÿ քîցսëՇÿ. ß ոîոíþ, íî ýոî íå ÿ, ճ ոîո, êոî 8î ոíå, 3ճցûõճÿՇü ոսաåո ...»» (Սոնսար): ԱՀա ն Էդքյանի

ւար եր չարքերից, նան սոնեւներից քաղված ւողերը, որոնք չաւ ավելի դիåուկ ն չաւ ավելի անասւեղծական կչիռ ունեն. «Սե, դաւաåարւվածություն Հուչի ®», «Ես դիւեմ, որովՀեւն Հիչում եմ» «Ես կամ, որովՀեւն կա այդ Հիչողությունը» «Ամեն ինչ Հուչ է - անդամ մաՀը, ամեն ինչ անցյալի սենյակում», «Մեր Հիչողությունը ÷ռում ենք - դարձնում մեղ Համար ւարածություն», «Անցիր Հիչողության կանաչ ա÷երով», «Այնինչ աåրում է ներքին աչËարՀում Հուչ է», «Խոսքը մւնում է սրւի մեջ Հիչողության»: Բանասւեղծական աչËարՀընկալման օրենքներ, որոնք Ëոսում են Հին կոնցեåւուալիղմի åարւադիր, այց նորովի ներկայության մասին: Ուղղությանը Հարող ն ընթացք ւվող դրական այս սերունդը եր եք åաչւոնաåես չի Հրաåարակել իր էսթեւիկական ծրադիրը, ինչåես ասենք' սիմվոլիսւները, էքղիաւենցիալիսւները, սյուռեալիսւները ն ուրիչներ, նրանք անդամ չեն Հիչաւակում իրենց ընւրած ուղղության անվանումը, որը ացառություն չէ դրականության åաւմության մեջ: ի ւար երություն միջնադարյան կոնցեåւուալիսւների, նորերի դործերում նաËորդների արմաւը åաՀåանելով, որոչակիորեն Հեռացել են կրոնական ընդդծված ըմ ռնումներից: Նորերի դործերում անասւեղծությունը իր ծանրության կենւրոնը åաւմողականությունից, ինքնա ացաՀայւման ճառադող ղեղումներից ւեղա÷ոËվել է երնույթների արւացոլման ղուդորդական դաչւը' Հարաղաւ մնալով ÷իլիսո÷այական «աքսիոմաւիկ» åաՀանջներին: Այսւեղից է դալիս սերնդի դործերի ւեքսւային նմանությունը, մեւաֆորի աղմիմասւությունը, նրանում առկա երնույթների Հակադրամիասնությունը ն Հակվածությունը կուլւուրական Հիչողությանը, որի մեջ անընդՀաւ ներկա են Հեռավոր անցյալի ասւվածները, դիցա անական Հերոսները: կարնոր åայման են նան լռության ն Ëոսքի Համարժեքման ն ւար երակման ձդւումը: «Ãսց-ոåքå8îցՎսê Շ ÿ3ûêճ ոîëՎճíսÿ — 8îո ս 8Շÿ քîëü ոîýոճ» (Այղեն երդ): «ß Շճո 8 Շåáå,

8Շå îՇոճëüíîå Շëî8î, îՇոûՇëåííîå, Շոåքոíîå, êճê 8åùü»» (Վոդյա-

նիկովա): Այս իրերին դեռ կանդրադառնանք, այց ընթերցենք նան Էդոյանի ւողերը' կրկին Հիչելով ռուս åոեւների նույն սերնդի åաւկանող անասւեղծների ւողերը. «Խոսելու ÷ոËարեն լռել», «Անցիր աննկաւ սաՀմանն աչËարՀի, որ կարող է նույնիսկ թաքնվել Ëորքում åաւաՀական առի»: Էդոյանը նույնåես ն կրկին նորովի, Ëոսքի ն լռության Հակադրամիասնության Հիմքում դնում է նույն ÷իլիսո÷այությունը, որով կարելի է ացել նրա անասւեղծության չերւերից մեկը. «Խոսքը ծնվում է լռության չարժումից, իսկ լռությունը Ëոսքի չարժումն է լռության մեջ»: «Պոեղիան առ չէ, այլ լռություն առերի միջն»: «Խոսքի մեջ լռություն, լռության մեջ Ëոսք»: «Նա, ով Ëոսում է, մեռնում է նան, ով լուռ է, նրան ÷րկություն չկա»: «Եր լռությունը չի ղդում առին, ես Ëոսում եմ»: «Զդացմունքները մեռնում են լռությունից: Նրանք մեռնում են նան Ëոսքերից»: Ուրեմն' լռությունը Ëոսքի սաՀմաններից անդին, այց ն Ëոսքի մեջ: Սա իր ւար երությամ կարծես չի Համընկնում մեր երկրային åաւկերացմանը, այց մի åաՀ մւածենք' ձայնը լռության ծնունդը չէ, կամ լռությունը' ձայնի: ԱչËարՀի ոլոր Հակա նեռները այս Հարա երակցությունն ունեն, իրերի ն երնույթների Հակա նեռները մեկւեղված են' Հիմքին Հակառակ, այց Հիմքով åայմանավորված: Միջնադարյան կոնցեåւուալիսւների ն նորերի միջն մի ընդՀանրություն կա, որ չարունակվում է åաՀåանվել նորերի մւածողութայն մեջ: Եվ այս Հակումն ունեցավ միջնադարյան, Հաւկաåես միսւիկ անասւեղծների, այդ թվում ն անասւեղծների անասւեղծ Նարեկացու: Ժամանակակից կոնցեåւուալիսւ անասւեղծների Ëնդիրը ոչ թե աչËարՀի դաղւնիքների ացաՀայւելն է, այլ նրանց անձեռնմËելիությունը åաչւåանելն է: Բերեմ մի օրինակ Էդոյանից. «Բաց այն դուռը, որ դրված է այսåես, ես չեմ դւնում, չեմ ացում ես նրան ձեռք չեմ ւալիս»: Նոր ուղղությանը Հարող անասւեղծների դործերում ÷ոËվում է ոչ միայն արւացոլվող աչËարՀի ըմ ռնումը, այլն ընթերցողի Հեւ ունեցած կաåի ն նրա «ես»-ի Ëնդիրը: ՓոËված է անասւեղծի դերը ն ւեղը Հասարակության մեջ. նա անկաË է այդ Հասարակությունից, չի դավանում ուրիչ այլ դաղա÷արաËոսության, ինչը ն չի åարւադրում ընթերցողին: «ß Շոճë ãîքճ3ցî Շոîêîմíåå 8 îáùåíսս Շ ëþցüոս, êîãցճ ոîíÿë, Վոî ոîշíî Շոîոքåոü 8 íåå, êճê 8 3åքêճëî ս ցճոü սո Շոîոքåոü 8 Շåáÿ ոîշå¦

(Շվարց): Նան Վոդյանիկովայի ւողը. «Äքóãîմ åՇոü 8î3ոîշíîՇոü ոîíսոճíսÿ Շåáÿ»: ԱՀա թե ինչու այս Հեղինակների åոեղիան չնչին ացառություններով, Հեռացված է կենսադրությունից: Պոեղիայի աåակենսադրացումը դարձել է որոչակի ÷իլիսո÷այական, էսթեւիկական սկղ ունք: ՊաւաՀական չէ Էդոյանի այս ձնակերåումը. «կենսադրությունը երկու էջ ունի»: Բանասւեղծին ն անասւեղծությանը åաւկանող էջում կենսադրությունը չի մասնավորվում, նրան åաչւոնական ւեսք չի ւրվում որåես այդåիսին, այն ÷իլիսո÷այորեն ընդՀանրացված է. «Մի կենսադրություն, որ կարող է լինել նան իմը» (Հ. Էդ.): Որåեսղի åարղ լինի այս ւար երությունը, դիմենք ամենաղոր ւիåա անությանը: Էդվարդ Միլիւոնյանը իր «ՄաւնաՀեւքեր» ուչադրավ ժողովածուում անասւեղծություններ ունի նվիրված Ալլեն Գինղ երդին ն Բուլաւ Սկուջավային: Ուչադրություն դարձնենք նրա երկու մւքերին. «Երեկ մաՀացավ Ալլեն Գինղ երդը, ինչ åոեւական ղոՀա երություն» ն Սկուջավային. «Ս դու մեդրելի ն Հայի ծնունդ»: Էդոյանը նույնåես անասւեղծություն ունի ուղղված Գինղ երդին. «Ալլեն Գինղ երդ, քո երկար մորուքի մեջ աղի Համ եմ ղդում թա÷վող Հեղեղներին», կամ Հիչաւակելով Ուիթմենի անունը, ավելացնում է. «Ուիթմենի Ëուի ւերններից Հոսում են ող երդության չիթերը ÷այլուն » կամ. «Բարոնը Ëսւադեմ ւանում է քո մարմինը մակույկով իր Հին մարդկանց անուչադիր աչքերի առջն»: Այսւեղ միայն անասւեղծի ÷իլիսո÷այական ճակաւադիրն է, այց ոչ կենսադրությունը, ինչåես Միլիւոնյանի Սկուջավային նվիրված ւողերի մեջ: Այս իմասւով չա÷աղանց ուչադրավ անասւեղծությունների չարք է Էդոյանի «Հինդ Ëոսքը», որ Հայրերդական åոեղիայի չդերաղանցված օրինակ է: Շարքի մեջ իր Հոր Հեւ կաåված ÷իլիսո÷այությունը ոչ մի կերå կենսադրություն չի դառնում, այլ' եւդոյության ընդՀանրացում. «Ով չի կորցնում, չի դւնում»: Բայց ինչ դրամա, դրամաւիկական լարվածություն, սակայն ոչ եր եք ող , ցավ' առանց արցունքի, ցավ երկու ժամանակի ւարանջաւման կեւում, սաՀմանում. «Եր նայում եմ առաջ, քեղ եմ ւեսնում, եր նայում եմ եւ ւեսնում եմ իմ որդուն»: Բանասւեղծը Հայւնվել է երկու ժամանակների արանքում' սկղ ի ն վերջի, Հոր ն որդու, ն ուչադրավը' «Երկուսի մաղերն էլ սåիւակ են», այսինքն նույնն են, ինչ վերը նկաւեցինք: Բանասւեղծի Համար այն որոչակի ÷իլիսո÷այություն է, որոչակի կոնցեåցիա, սակայն ոչ սովորական էսËուոլոդիա: Այսåիսի մի օրինակի Հանդի180

åում ենք նան «Զութակներ արվարձանի Համար» չարքում, որի մեջ նորից դործում է Հիչողության åայմանը' կաåված մանկության անցյալի Հեւ, որն իր լռության մեջ կրում է միջավայրի նչանները' ÷ողոց, ւանիք, ուրիչ այլ իրեր' Հուչեր Հարուցող ն որոնց մեջ նակվում են ասւվածները Հին ն լույս ւալիս մեղ անՀայւ ակունքից»: Շոչա÷ելի իրականը ն անորսալի միֆը քանդում են անասւեղծության ավանդական ւիեղերքը իր ւարածաժամանակային ընկալմամ , անՀաղթաՀարելի դարձնում դիւակցության Հոսքի ճյուղավորման արդույթը: «իմ Ëոսքը ճյուղավորվում է, ինչåես Նեղոսի դելւան», - Ëոսւովանում է անասւեղծը: Ավելին. «Խոսքը չի Հասկացվում, եր չաւ են ուղում Հասկանալ» ն նորից կրկնում «ինձ Հեռուն մուենում է , մուը' Հեռանում»: Մի ուրիչ ւեղ. «Հեռանալիս ասում է «Ես կդամ», մուենալիս ասում է - «Գնում եմ»' ընթերցողին միւքը ացելու անալի առաջարկելով: Այս ւիåի դործերում աժանման ցավը առավել ւնական է, քան Հանդիåման երկրանքը: Բոլոր դեåքերում ւեսադաչւի դեղարվեսւական վերացարկման մեջ Ëւացվում են Հակա նեռները, այսåես կոչված անցումային կեւում: «Եվ որւեղից այս կոււակումները լույսի ն սւվերի», - դրում է անասւեղծը' ակամայից Հիչեցնելով Մալնիչի, կանդինսկու «Սն քառակուսի», «Սն կեւ» դեղանկարչական ՀանրաՀայւ դործերը, ուր իրար մեջ անւեսանելիորեն դոյակցում են լույս ու սւվերը, չարժումը ու անչարժությունը, ձայնն ու լռությունը, ավարւն ու Հառնումը ն ի վերջո' սկիղ ն ու վերջը: «Թող չարժումները եւ ընթանան, մարմինը վերադառնա իր նաËկին վիճակին»: Սա ներկա ն անցնող աչËարՀի ËորՀրդավոր åաւկերն է, նան արւալույծ աչËարՀի ոլոր նորմերի կրաËը: Էդոյանի անասւեղծություներում մի ËորՀրդավոր մթնոլորւ կա, որ չարունակ իրեն ղդացնել է ւալիս: Արւացոլվող անասւեղծական ւեսադաչւը ն՛ մերն է, ն՛ անցյալինը: Այս Համադրականության մեջ մեղ ծանոթ իրերը, երնույթները այլ դործառնություն, այլ իմասւավորում են սւանում: Այսւեղ դործում է իրերի անձնավորման ն անձի իրացման, Համենայն դեåս, Հայւնի օրենքը, որ մենք Հանդիåում ենք Թումանյանի սւեղծադործություններում, կամ ժողովրդական անաՀյուսության մեջ: իրերը անասւեղծական միջոցներ չեն, ոչ էլ սոցիալական սիմվոլներ, այլ որոչակի åայման, ինչåես ռուս անասւեղծն է ասում. «Օո ëսöճ ս Շëî8, ցî 8åùåմ ս 3íճêî8» (Ժդանով): իրերի ÷իլիսո÷այական ընւրանին' քաղաք, ծառ, Ëու,

ցանկաåաւ, դուռ, ասւղ, այդի, թռչուն, անձրն, քամի, ավաղ, ծով ն այլն, չարունակ օւարվում են իրենց նաËասկիղ վիճակից. «Ես ինձ ւեսնում եմ ոլոր իրերի մեջ, որ ծածկում են ինձ ն թաքցնում այնւեղ», ուսւի «Դու մի ÷նւրիր անունն առարկաների, նրանք քեղ կւանեն իրենց լռության մեջ ն դու կլռես: Զես կարող Ëոսել, ն կդառնաս առարկա' մակերեսի Ëորքից նայող»: Այսւեղ, ուրեմն, կրկին լռությունը, որ իր նաËնական åայմանից ացի, դառնում է նան ËորՀրդավորության Հարուցիչ: ԽորՀրդավորության մթնոլորւ են սւեղծում նան անասւեղծի երկËոսությունները, որոնք ուղղված են «անորոչ» մեկի. «Ասա-թող ինձ ւեսնի այս մարդկանց մեջ: Ասա թող ինձ ւեսնի ծառերի մու»: Այս անՀասցե դիմումների չեչւադրությունը մեղ Հիչեցնում է Հին եդիåւական «Մեռյալների դիրքը» ն ընդՀանրաåես Հին ծիսական ու սր աËոսական դրականություների Ëոսելաձնը: Այսւեղ կրկին սւիåված ենք վերադառնալ Էդոյանի անասւեղծության Հակադրամիասնությունների չղթային, որ առանձնակի ընդդծվածություն ունի անասւեղծի åարադոքսներում ն որ Հաւուկ է ընդՀանրաåես նոր կոնցեåւուալիղմի ուղղությանը: Այսւեղ է, որ մենք Հնարավորություն ենք սւանում առարկայորեն չոչա÷ել նրանց անասւեղծական ւեËնիկան ու ւեËնոլոդիան: Հուչի ն ËորՀրդավոր լռության մեջ կա մի անորսալի սաղմ, կիղակեւ, որոնցում Հակադրությունների նեռները չարունակ ՀամաՀարթվում ն ւար երակվում են' կյանքի դաղա÷արը մաՀվան մեջ ն ընդՀակառակը: “ß 8ûք8ճë Շճո Շåáÿ ó Շոåքոս, 8 Շոåքոս Շճո Շåáÿ 8î3ց8սã” (Սոնսար): Գաղա÷ար, որ յուրօրինակ դրսնորումներ է ւալիս նան Էդոյանի անասւեղծություններում: «Մեռնում են ն չեն մեռնում, աåրում են ն չեն աåրում»: «Մեռնում եմ, որåեսղի աåրեմ, իջնում եմ, որåեսղի արձրանում»: «Աåրել - նչանակում է կյանքից Հեռանալ: Սովորեցրու արվեսւը նրանց միացման»: ԱՀա այս անիմանալի առեղծվածը, որ չարունակ ÷նւրում էին միջնադարյան միսւիկները ու չէին Հասնում ն չեն Հասնում նան նրանց նորօրյա ժառանդորդները: Էդոյանը դիåուկ է նորոչում վիճակը. «ÖանաåարՀը աց է, այց ոչ ոք ւեղ չի Հասնում, քանի որ այն, ինչ ռեալ է, նան Հակադարձված է: «Եր նա քեղ Հեւ է, դրանից դու ավելի մենակ ես դառնում»: «Արդարը ճչմարիւ է, ճչմարիւը արդար չէ»: «Ով աղաւ է - ուժեղ է, ով ուժեղ է, աղաւ չէ»: «Բաղաք առանց չենքի», «Անմարմին դլուËներ, անդլուË մարմիններ» ու այսåես չարունակ: Թվում է, թե Հայւնվում ես չղթա

ւվող կրկնությունների ւաղւուկում: Բանասւեղծը սւիåված է Ëոսւովանել ռեալ Հիմքեր ունեցող Հոդե անական անկարողությունը: «Ես վերադառնում եմ դեåի իմ լռությունը ն իմ առերի անիմասւ ղեղումները»: Ընթերցողը կարող է ասել' Հեւո՞: Էդոյանի ÷ոËարեն կËոսի, կËոսւովանի մեծ Նարեկացին: «Թող քեղ ւաղւկալի չթվա Հանկարծ, ինչåես ձեռքերի կարկառումն ի վեր»: Հանճարեղ անասւեղծը նույն վիճակում է, կանդնած է նույն առեղծվածի առջն: «Ող ալ, չարւասվել: ԽորՀել, չՀառաչել: Ամåել, չանձրնել: Գնալ, չՀասնել: Բեղ ձայն ւալ ն դու ձայնս չլսես: Պաղաւել, սակայն անւեսված մնալ»: «Զի ծածկվածները մերկ են քեղ Համար, իսկ անւեսները – Հայւնի անսքող»: «Ան արիչւ' արեåաչւների, անմւավորդ' մւավորների, աåաչնորՀդ' իմասւունների»: «Հեւաåնդում եմ, սակայն չեմ Հասնում, աճաåարում եմ, այց չեմ ժամանում»: «Հանդսւի ժամին' ւանջաՀար, Հոդնած, ËրաËճանքի մեջ' ւËուր ու ւրւում: Դեմքով միչւ ժåւուն, այց մւքով Ëռով: Տեսքդ ծիծաղկու, աչքդ' ող ի մեջ»: ԱՀա որւեղ է Ասւծո ն աչËարՀի որոնման ող երդության Հասնող ÷նւրւուքի անսåառելիությունը, նան անասւեղծության Հավերժական դոյության Հիմքը: Հեւոն Հենց սա է, որ ոչ վերջ ունի ն ոչ սկիղ , որովՀեւն սկիղ ը վերջն է ն Հակառակը: Այս չա÷որոչիչների մեջ ոչ մի ւեղ չի ւեղավորվում արդիականություն կոչված կեղծ Հասկացողությունը, որ չարունակ åաՀանջում ենք անասւեղծներից, նրանց մղում առօրյական. իրողություններին, դաղա÷արներին, կանËում Հավերժական որոնման չարժումը' կանËելով Հավերժական Հակադրություններից մեկն ու մեկը: Ուրեմն' ոլոր ժամանակների անասւեղծական որոնումների Հիմնարար Ëնդիրը նույնն է' ն Նարեկացու ն Հեւադա ոլոր ճչմարիւ անասւեղծների Համար: Այսåես åիւի Հասկանալ նան ավանդականի Ëնդիրը, այդ չղթայում նան Էդոյանին: Եթե Էդոյանի անասւեղծությունը դիւենք ի րն մի ինքնաՀնար, ավանդական åոեղիայի օրենքներից չեղված, կսËալվենք, կարժեղրկենք նրա չա÷աղանց արժեքավոր դրականությունը, որ որքան Համամարդկային է, նույնքան աղդային, որքան արդիական է, նույնքան ավանդական: Արդիականությունը նաË ն առաջ անասւեղծի ներկայությունն է: Արւացոլվող առարկայի, թեմայի Հնությունը դեռ ոչինչ չի ասում: Էդոյանը չաւ ավելի դիåուկ է նորոչում. «Հնից Հինը չի սարքվում, նորից' նորը», «Մենք միչւ Հնից ենք նորը սարքում»: Öչմարիւ դրո183

ղը ներքին աչËարՀում անընդՀաւ ներկա է: Բանասւեղծը չարունակ åեղում է ժամանակի ներկան, վերանայում, վերակառուցում այն' դարձնում դեղարվեսւական, ներքաչում աղմիմասւ մեւաֆորի մեջ: Նա նաËընւրում է աåրել մեւաֆորի մեջ, քան իրականության կեղծիքի: իսկ իրականության կեղծիքը, ցավոք, չարունակ ուղեկցում է մեղ, ուղեկցել է նան անցյալին: «Սրենսդիր Ëելադարներ, որոնք մոռանում են առաջին ւողը, եր երկրորդն են դրում»: Սա նո՞ր է, թե՞ Հին: «Անցյալ, որ Հորդորում է քո աåրած ոլոր ւարիներից»: «Ես Հեռանում եմ, որ ավելի մուենամ»: «Ակնթարթի Հավերժության մեջ åաՀը չի կարող վճիռ չունենալ»: Էդոյանի սկղ ունքին ՀամաËոՀ ռուս անասւեղծը դրում է. «Ես նաËընւրում եմ ինւոնացիան առանց առի, քան առը առանց ինւոնացիայի» (Շըվարց): ինւոնացիան ժամանակների չարունակ ւրո÷ող ռիթմի ձայնն է, լինի դա մեր ներկայի, թե իդեալականացված անցյալի, անդամ վերւուալ աåադայի, որ միայն Ëոսւանում է: Ժամանակների, «Դարերի Հեւ կարելի է Ëոսել միայն ղդացմունքի ձայնով», իսկ ղդացմունքը' վերա երումն ու վերաåրումը ինւոնացիայի մեջ է: Բանասւեղծը վսւաՀում է չեչւադրությանը, չեչւադրված առին, չի Ëանդարում, չի ղսåում նրան: Շվարցի կարծիքով' առը մենք ոլորս ենք, նրանում մեր ոլորի ÷որձն է, դրա Համար էլ առը մեղանից չաւ դիւի: իսկ ընդՀանրաåես, ինչåես առընւրության, այնåես էլ ժանրի ընւրության մեջ Էդոյանը չաւ ղուսå է: Մանրաքանդակ առաËաղ-ղեղումները, ինչåես նան ժանրային աղմաղանությունը դեռ ոչինչ չեն ասում: Նա åարղաåես դրում է անասւեղծություններ ւար եր չա÷երով, որոնք ոլորն էլ ւեղավորվում են դասականի մեջ: ՆաËընւրում է նան ժանրերից ամենադասականը' սոնեւը («Հարյուր սոնեւ» ժողովածուն), մեծադույն կարնորություն ւալով ձնին, ավելի ճիչւ ձնի ներքին ովանդակությանը: Սոնեւը անասւեղծի ն անասւեղծության ÷որձաքարն է: Էդոյանի սոնեւները արձր դորձեր են, ավական է Հիչել նրա «Մինչն կանցնի Հիչողության ժամը Հին» (PrՇtՇritօ ոօտta/gia) սոնեւը: Սրանում Ëորը ասելիք ն ËորՀրդավոր վեՀություն կա: 11 դարավերջի Հայ åոեղիայի ւիրույթում ի Հայւ եկավ անասւեղծության մի որակ, որ կոչվում էր անւիåոեղիա ն որը իր դրսնորումները դւավ նան առանձին ժանրերում: Բանասւեղծության այս ւեսակի երնացող դեմքերից են Վիոլեւ Գրիդորյանը («Բաղաք»), ակամայից նան Արմեն Շեկոյանը («Անւիåոեղիա»), Մ. Պեւրոսյա184

նը («կանոնական åաւմություններ») ն էլի ուրիչներ: Որոչ քննադաւների կարծիքով մեղանում վերջինս արնմւյան նորադույն åոեղիայի էքսåանսիայի արդյունք է:82 Պոեղիայի այս ւեսակը, թեն, դրսից եկավ, այց նան åաՀանջը ներսից էր: Հարկ է նկաւել, որ նման դրական երնույթի ի Հայւ դալը, ինչåես արւասաՀմանում, այնåես էլ մեղանում նորություն չէր: 11 դ. 10-ական թվականներին արնմւաՀայ åոեղիայում ձնավորվեց մի ուղղություն, չարժում, որ անվանվեց Հեթանոսական: Այս ուղղությամ սւեղծված անասւեղծությունը արժանացավ ժամանակի քննադաւների, անդամ մեծանուն դրողների դիմադրությանը: Վերջիներս նման ւիåի անասւեղծության Հեղինակներին մեղադրում էին դռեՀկության, սեքսուալ անղսåության մեջ, որը դուրս է դրականության ն արվեսւի արոյականության սաՀմաններից: Հեթանոսական դրականությունը, ինչåես 10-ական թվականների արնմոււքում' ՎերՀարն, այնåես էլ արնմւաՀայ դրականության մեջ' Վարուժան, արձր մակարդակի դրականություն էր ն ամեննին էլ չի կարելի Համեմաւել նորօրյա Հեղինակների սւեղծած դործերի Հեւ: Անւիåոեղիայի Հեղինակների առաջին «սաՀմանադրական» ելույթներին մենք Հանդիåում ենք 1995թ. «Գրական թերթի» նոյեմերյան Համարներից մեկում: Տåադրվեց նան ավական օժւված անասւեղծուՀի Վիոլեւ Գրիդորյանի Հոդվածը, որում նա կոչ է անում Հրաժարվել «Հար ած Հեկեկոցներով ընդմիջվող դեկլարաւիվ Հայւարարություններից ու Հումանիղմից», «Հայրենասիրական åարղունակ Ëանդաղաւանքից» ն այդ ամենը Հանուն դրողի, արվեսւադեւի « ացարձակ աղաւության»: Անչուչւ, նրա այս դիւարկումների, åաՀանջների Հեւ կարելի է ն åեւք է Համաձայնվել, եթե նրա Հեւնորդները անղուսå իներցիայի օրենքով չՀայւնվեին դռեՀկության ւիրույթներում: Դրա լավադույն օրինակները «ինքնադիր» ամսադրի (թիվ 2, 2007 թ.) էջերում ւåադրված նյութերն են' Սուսան Աղաջանյան («կեղւու åոեղիա», «Փչացած երեկո», «Զդիւեմ ում երաղը», «ԳարչաՀուություն»), Արամ Մարդիկյանի, Դ. Գրիդորի դործերը ն այլն: Այս դործերը ամենամեղմ ասած, մայթով անցնող Գրականության այս ուղղությունը Հիմնականում ներկայացվում է էլեկւրոնային մամուլում ամսադրի ձնով, որ կոչվում է «Բնադիր»: 2007 թ. լույս է ւեսել վերջինիս 1 ն 11 Համարները: Ըսւ այս ամսադրի ւեղեկության վերջինս ֆինանսավորվում է կոլում իայի Համալսարանի (ԱՄՆ) կողմից:

մարդկանց դլËին åաւուՀանից թքելու նման են: Այն ասւիճան դռեՀիկ, որ Հնարավոր չէ մեջ երումներ անել: ի ւար երություն այս ուղղությունը ռնած Հեղինակների, որոնք կամովի կամ անկամ Հայւնվել են էրուիկայի, սեքսի ձդողականության դայթակղիչ դաչւում' Ëառնելով դրականության ւեքսւն ու ենթաւեքսւը, Շեկոյանի Ëնդիրը միանդամայն այլ է: Նա åարղաåես ÷որձում է եռնաթա÷ել մի կողմից անասւեղծության օսլայած ու անկենդան լեղուն, մյուս կողմից ընդդիմանալ åոեղիայի ÷ուչ ճառաËոսությանը. âÇù åỽdz, û¹Ç Ù»ç ø³Õ³ù³Ï³Ý ׳é»ñÇÝ, Îáõë³Ïó³Ï³Ý »ñ·»ñ áõ ѳÛñ»Ý³ßáõÝã μ³é»ñ »Ý:

Շեկոյանի սւեղծադործություններում առընւրության ու առօդւադործման, ոճի Հասարակացման ու ժարդոնային Ëոսքերի անասւեղծական ւեքսւի մեջ ներքաչման միւումները, ինչåես ինքն է Ëոսւովանում, արվում է Հաւուկ նåաւակով: «Ես չարունակ ÷որձում եմ դրավոր Ëոսքս Հասցնել անավորի մակարդակին, այց չարունակ ինչ-որ ան Ëանդարում է»: Թեն նա ացաւրություն չի ւալիս, թե որն է այդ «ինչ-որ» անը, կարելի է կարծել, որ դա չա÷ի ղդացողությունը åաՀåանելն է: Առանձին անասւեղծություններում նան ղդացվում է, որ անասւեղծը ձդւում է իրեն չրջաåաւող իրականության դռեՀկությունը Հեդնել նույն այդ միջավայրի լեղվով, այն վերածել ֆարսի' դիմելով այսåես կոչված, նåաւակի երկակի սւանդարւին:

ºë Ë³Õ »Ù ˳ÕáõÙ ÙÇ »ñϳÏÇ

àõñÇßÝ»ñÇ ¨ ÇÝùë ÇÝÓ Ñ»ï:

Խոսքը այսւեղ վերա երվում է Ëաղի անլրջության լրջությանը: «Եթե լուրջ Հասկանանք այն, ինչ կարելի է մինչն վերջ արւաՀայւել աչËույժ կյանքի լեղվով, աåա åոեղիան եր եք չի դառնա կաւարելաåես լուրջ: Նա կանդնած է լրջության մյուս կողմում, նաËաակունքների մու, որին այնքան մու են երեËաները, կենդանիները, վայրենիներն ն åայծառաւեսները, անուրջների, Հիացմունքի, ար եցումի ն ծիծաղի թադավորության մեջ», - իր Հերթին դրում է ՅոՀան

Հեյղինդան:83 Խնդիրը, սակայն, այս åնդման մեջ չէ: Սա երկրորդական է այն Ëնդրի առջն, որ լուրջ մւաՀոդություն է åաւճառում անասւեղծին: Դա այն կեղծ, ան արոյական ու անաղնիվ իրականության ներկայությունն է, որի մեջ ամեն ինչ չրջված է դլËիվայր' ¶áճϳÝÝ»ñÁ ¹³é³Ý ¹»åáõï³ï` ²Ä ï³Ý»Éáí Çñ»Ýó Ïáõé í³ßïÁ:

Սա, իՀարկե, երկակի կյանք չունեցող åոեղիա է, այց նան Հասարակական անցանկալի երնույթների վերացարկման «օåերաւիվ» միջամւություն է' åլակաւային արվեսւի սկղ ունքով: 11 դարավերջի Հայ åոեղիան, անչուչւ, չի սաՀմանա÷ակվում քննության առնված Հեղինակների սւեղծադործություններով: Այս չրջանի åոեղիայի ղարդացման ընթացքի մեջ իրենց դնաՀաւելի ներդրումն ունեն նան ընթերցողների ու քննադաւների կողմից ճանաչված այնåիսի անասւեղծներ, որåեսիք են' Հրաչյա ՍարուËանը, Հրաչյա Բեյլերյանը, Հրաչյա Թամրաղյանը, Վառլեն Ալեքսանյանը, Վարդան Հակո յանը ն ուրիչներ: Հիչյալ ն նաËորդ Հեղինակների դործերի չղթայում առանձնակի Հնչեղություն ունեն Սլավիկ Զիլոյանի «ԹՕNDՕ», «ՀոդեՀանդիսւ», «Եվայի արդելված Ëնձորը», «Պոեւ էին նրանք» մչւաåես ՀիչաåաՀվող անասւեղծությունները:

77 7 իսկ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում 11 դարավերջի Հայ դեղարվեսւական արձակը: Ժամանակակից Հայ արձակի կենսաՀիմքը ամենասեղմ ձնով ասած' ÷լուղված Հնի, այց նրա ավերակների վրա դեռնս չկայացած իրականությունն է: Մարդը, ուսւի դրական Հերոսը, չ÷ոթված կանդնած է այդ անորոչության, անչարժության առջն: Վերջինս աղձալի իդեալին Հասնելու Համար իր ձեռքով քանդել է Հինը ն ղրկել նորը կառուցելու ոլոր Հնարավոր միջոցներից: Տեղի է ունեցել Հասարակական իդեալի արժեղրկում: Գոյաւնման այլ ելք չդւնելով մարդը կառչել է կեցության ÷չրանքներից, օւարվել չարացած,

Մեջ երումը կաւարում ենք Ժենյա Բալանթարյանի նչված դրքից, էջ 76-77:

դառնացած ուրիչներից, ÷ակվել ինքն իր մեջ: Հայասւանի անկաËացումից անմիջաåես Հեւո, եր երկիրը Հայւնվել էր ծանր կացության մեջ (արցաËյան åաւերաղմը, Սåիւակի երկրաչարժը, ւնւեսական վիճակի կւրուկ անկումը ն այլն) ի Հայւ էր եկել դոյաանական սոցիումի միֆը, որ այսօր էլ չարունակում է մնալ մարդու սոցիալական Հոդե անության մեջ' ուղեկցելով ժամանակակից դրականության ընթացքին ի րն դրական երկի անչրջանցելի իրողություն: Բարոյական մարդը այս միջավայրում դարձել է Հալածական, առավել նս ' մւավոր մարդը, որը åաւրաասւ չէր դիմադրավելու այս ամենը, քանի որ արձր դաղա÷արը չքանում է ղորեղ նյութի դիմաց ն նրան դարձնում անօդնական, անճարակ, նույնիսկ դիմացինի Համար ծիծաղելի: Հասարակական Հարա երությունների չկարդավորված դաչւում դլուË են արձրացրել անարժանները, Հաչվենկաւները. քաջնաղարականությունը դարձել է Համաւարած երնույթ: Նյութական արժեքների «մասնավորացումը», երկրի ւնւեսության աåակենւրոնացումը ոչինչ չի ւալիս ժողովրդին: Սւեղծվել են մանր վարչաւնւեսական ւիրույթներ, որոնք իրենց օրենքներն ունեն: կոմåլեմենւարային ւնւեսաՀարա երությունների մեջ արոյական մարդը չի դւնում իրեն, քանի որ նրան ձեռք մեկնող չկա: Բարձրասւիճան այրերը, չինովնիկները, դործարարներն ու առնւրականները åաւ են քաչել իրենց ն ժողովուրդի միջն ն այդ åաւի Հեւնում, ուրիչների աչքերից Հեռու վայելում են նույն այդ ուրիչ կոչված ղրկյալների ձեռքով սւեղծված նյութական արիքները: ԽորՀրդային իրականության ÷լուղումից Հեւո նույն այս երնույթները ւարածվում են մյուս ժողովուրդների վրա: Սա երում է նրան, որ նույն այս ընդՀանուր ւարածքում ւար եր ժողովուրդների դրականությունները, իրենց աղդային դրսնորումներով Հանդերձ, կաղմում են ւարածաչրջանային դրականության մի յուրաՀաւուկ որակ, որը անåայման ւեղավորվում է ժամանակակից ՀամաչËարՀային åոեղիայի ն արձակի Համաւեքսւում: Այս åայմաններում իրականությունը դրականության մեջ ներքաչելու ն արւացոլելու Հաջողությանը կարող է Հասնել այն դրողը, որն իր սւեղծադործությամ ընդունակ է կանËել դեղարվեսւական Հիմնարար արժեքների անկումը ն այդ ամենը ՀամաËմ ել ÷րկարար Հավաւի չուրջ: Հայ նորօրյա արձակը, իՀարկե, միանդամից չէր կարող առաջ դնալ, սւեղծել ժամանակակից åաՀանջներին Համարժեք դրականություն, եթե չօդւադործեր արնմւյան 11 դարի արձակի ÷որձը: Եվ սա էåիդոնություն չէ, այլ օրինաչա÷ դրական երնույթ: Այս իմասւով Հայ նորադույն արձակի մեջ նկաւելի է ԲորËեսի ընդդծված

կյանքային ֆա ուլայի դեղարվեսւական յուրաՀաւուկ վերակառուցումը' սյուժեւավորումը, Զոյսի ներքին մենաËոսությունը, կաֆկայի Հերոսի օւարացման, այլակերåման նչանները, Բեքեւի Հերոսների ա սուրդային սåասողականությունը, էքղիսւենցիալիղմի ÷իլիսո÷այության (կերկեդոր, Հայդեդեր) Հիմքից Ëող Հերոսների դոյաåայքարի իրավիճակները, ֆոլկներյան դեղարվեսւական ւեքսւի Ëւածվածության որակը, ընդՀանրաåես արնմւյան արձակին Հաւուկ աåաՀերոսացումը, սյուժեյի անսåասելի չրջադարձները ն այլն: Ավելացնենք նան Փրոյդյան Հոդեվերլուծության մեջ Հիմնավորված կոմåլեքսայնությունը, Յունդյան արքեւիåերի' անիմայի ն անիմուսի դրսնորումները, ժամանակակից Հասարակական իրականության մեջ Հայւնված Հերոսի դիւակցության Ëճողված Հոսքերի արւացոլումները: Այս ամենը մենք կ÷որձենք ցույց ւալ Հայ ժամանակակից արձակի կոնկրեւ Հեղինակների կոնկրեւ սւեղծադործությունների մեջ: Արձակադիր ՎաՀադն Գրիդորյանը, որ վերջին ւարիներին աåրում ն սւեղծադործում է Վիլնյուսում, իր կաåերը չËղելով Հայասւանից, նոր իրականության արւացոլման իր յուրաՀաւուկ սկղ ունքներն ունի: Նրա առավել Հաջողված դործերից են «Երկար դիչեր», «Թռչունի Հոդին», «Ադամամութը» վիåակները ն այլ ժանրի սւեղծադործություններ: կենսական իրականության ն դեղարվեսւական իրացման ÷ոËադարձվածության Ëնդիրը յուրօրինակ ձնով է ացաւրում արձակադիրը իր Հոդվածներից մեկում, որի մեջ այն միւքն է ղարդացնում, թե իրականությունը ն իրականության ղարդացումները ւար եր աներ են. առաջինը իմ ւեսած իրականությունն է, երկրորդը' իմ ներսինը: Որքան էլ իմ ներսինը անՀաւական ու սու յեկւիվ լինի, ինձ Համար նա է իրականությունը: Սա դրողի այն Ëոսւովանությունն է, որը Հնարավորություն է ւալիս դրականադեւին, քննադաւին կոնկրեւ ւեքսւային վերլուծությունների ընթացքում նկաւելի դարձնել սւեղծադործական երնույթը: ԱմենաընդՀանուրը, որ դիւվում է նրա դործերում, ժամանակակից մարդու, Հերոսի Հասարակությունից օւարվելու երնույթն է, որ դնալով Համաւարած դրսնորում է դւնում նան սերնդակից դրողների դործերում: Սրանք Հասարակության Հեւ աËվող այն անՀաւները չեն, որոնց կործանումը կարեկցանքի, մաքրադործման ւրամադրություն է առաջ երում ընթերցողների չրջանում, անդամ այս կյանքի մարդկանց միջավայրում, նույն երկրի մեջ դործող մյուս Հերոսների միջավայրում: Անւեսանելի դարձած մարդը («Տեղաւվութ189

յուն») ավելորդ ու անåեւք է Հասարակության Համար' կարծելով որ այդ ամենի åաւճառը Հենց մարդու մեջ է: ի ւար երություն նաËորդ դործի' «Թռչունի Հոդի» վիåակում Հերոսի ինքնամեկուսացման åաւճառը Հասարակական Հարա երությունների դեֆորմացիայի արդյունք է: կյանքը ինքը ող երդական է, նան ինչ-որ ւեղ ղավեչւական, որովՀեւն այդ ամենը ինքը' այդ Հասարակության մարդն է սւեղծել: Զավեչւի դրսնորման åաւճառն այն է, որ Հերոսները անկողմնորոչ վիճակների մեջ Հայւնված, ինչ-որ անի են սåասում, ոլորը «սåասման» Հիվանդ են, այց չդիւեն թե որւեղից åիւի Հայւնվի այդ ÷րկարարը: Այս ա սուրդ կոչվածը միանդամայն ռեալ իրողություն է, որ չարունակ ուղեկցում է սոցիալական ծայրաՀեղ վիճակի մեջ Հայւնված մարդկանց: իրականությանը առավել մուիկից Հաղորդվելու ն նրա Հեռանկարը Հասկանալու նåաւակը դարձել է արձակադիր Սնակ ՀովՀաննիսյանի «ինքը» ավական Հաջողված վեåի Ëնդիրը: Նրանում աչËարՀը ներկայանում է երեք Հերոսների' երեք եղ այրների Հայացքի ներքո: Վեåի միջավայրը ËորՀրդային ւարիների ոլորիս Հայւնի Ëոåանն է, ուր կողք կողքի դոյաåայքարի անսåասելի մրցավաղքի մեջ են Հայւնվել ւար եր աղդերի åաւկանող երիւասարդ մարդիկ ն նույնացել ճակաւադրով: ԳլËավոր Հերոսը վեåի Հեղինակն է, որը ն åաւմող է, ն դործող Հերոս: Նա ÷որձում է ներկայացնել այն ա սուրդային վիճակը, որը չի ւեղավորվում ոչ արոյականության սաՀմաններում, ոչ սոցիալական Հարա երությունների, ոչ էլ կրոնական ղդացումների չրջանակներում: կյանքը ծանր մամլակի åես ոլորին սեղմել է կարծր Հաւակին: Մղձավանջային Հոդսերի ու անելանելի նեղվածքի åայմաններում մարդը չի կարողանում Ëորանալ այդ ամենի åաւճառների մեջ ն կառչում է դիմացինից' մեղքը ÷նւրելով նրա մեջ: Առաքինությունը, արոյականությունը այլնս քննություն չեն ռնում, նա սւիåված է վերակառուցվել, ÷ոËել իր Հայացքը աչËարՀի մասին: Տեսեք, թե արձակադիրը ամենասեղմ ձնով ինչåես է ներկայացնում Հերոսի էությունը. «Նա ունի մի մարդու ւեսք, որին ւանջանք ու Ëղճի Ëայթ է åաւճառում սե÷ական արությունը»: Հենց սա է այն սարսա÷ելին, որ կաւարվում է մարդու Հեւ: կրւսեր եղ այրը այս ամենից Ëորը մւաՀոդություն է աåրում, երաղում, որ «աչËարՀում սւեղծվի արդարության դիկւաւուրա»: Ընդ որում, դեåքերը ւեղի են ունենում 11 դարի 80-ական թվականների ռուսական ւա÷ասւաններում, ուր Հայւնվել էին վեåի Հերոսները: Դրանից 10

ւարի Հեւո նոր Ռուսասսւանի նաËադաՀը վիճակից դուրս դալու ելքը åիւի ւեսներ վեåի Հերոսի ակնարկած «օրենքների դիկւաւուրայի» մեջ: Սա Ռուսասւանի ծրադրային թեղն էր, որ այնքան մւաՀոդություն åաւճառեց կեղծ դեմոկրաւներին: Վեåում, ինչåես Հայելու մեջ, Հեղինակը արդեն նկաւել էր կայսերական Ռուսասւանի ÷լուղումը: Վեåի դլËավոր Հերոսը այս քաոսում չի կորցնում իր մեջ նսւած Համարձակությունը, մարդու նկաւմամ ունեցած մւաՀոդությունը: Ընթերցողին կարող է թվալ, որ այս դործի մեջ Հերոսները չաւ են նաւուրալ, միամիւ ու åարղունակ: Այն կարծիքին ենք, որ իրականության ամենաåարղ Հերոսը ավելի արդ է, քան դրականության մեջ ոլորիս Հայւնի ամենա արդ կերåարը: Նորօրյա աչËարՀը ղեկավորող յուրոկրաւական աåարաւը մարդուն ուրիչ ոչինչ չի երում, ացի անօրեն իրականությունից, որ ոչ մի կերå չի ենթարկվում անականության ւրամա անությանը: Սա է ճանաչված արձակադիր Գուրդեն Խանջյանի սւեղծադործությունների կենսական, այց ոչ կենսաËինդ իրականությունը, որն իր արւացոլումն է դւել նրա Համարյա ոլոր սւեղծադործություններում, մասնավորաåես' «Հիվանդանոց», «Սւվերներ Ëամաճիկների ÷ողոցում», «Գնացքը մեկնում է դեåի Բ կեւ» ն այլն: Գուրդեն Խանջյանի դործերը ընթերցելիս, եթե չ÷որձենք, դոնե ժամանակավորաåես, մի կողմ դնել դրականության ավանդական ընկալման այլնս վարժանքի Հասցված կաչկանդիչ օրենքները, անմիջաåես կմերժենք, այց ն կսËալվենք, քանի որ դործ ունենք դեղարվեսւական մւածողության այնåիսի մի որակի Հեւ, որն իր ակունքներով կաåված է ժամանակակից արնմւյան դրականության նոր ոճերի ու ուղղությունների Հեւ, այց միննույն ժամանակ ունի իր Հեղինակային ինքնությունը: Գեղարվեսւական դիւակցության այս նոր որակը առաջին Հերթին սւեղծել է ինքը' ժամանակակից աչËարՀի մարդկային կյանքը, նույն այդ մարդուն կանդնեցնելով այնåիսի վիճակի առջն, որ լի է անսåասելի չրջադարձերով, վերելքներով ու վայրէջքներով, քաղաքական,սոցիալական նեռացումներով ն դրանցով åայմանավորված ՀուսաËա ություններով: Այսւեղից էլ ժամանակակից մարդու, ուսւի ն ժամանակակից դրականության Հերոսի Հոդեկան ճդնաժամը: Մենք մեղ կËա ենք, եթե մւածենք, որ այս երնույթները միայն արնմւյան իրականության ուղղակի ածանցումներն են, մինչդեռ մենք նույնåես Հայւնվել ենք այս անորոչության, անարդարության, օւարացման սարսուռի ու անսåասելիության

÷ակվածքի մեջ, որ առավել ընդդծված, առավել յուրաՀաւուկ ւեսք ունի մեղանում: Մի կողմ դներով մեր նորօրյա աղդային քաղաքական կյանքի արդույթները' ÷որձենք ւեսնել, թե ինչ է ւեղի ունենում մարդու Հեւ սոցիալական իրականության դաչւում: Վաղվա օրվա նկաւմամ մարդու Հավաւի կորուսւը ւեղի է ւվել ամենա÷րկիչ նյութը նվաճելու ջղաձիդ մրցավաղքին, արմաւաåես ÷ոËել մարդ-մարդ, մարդ-Հասարակություն կաåի նականոն նորմերը, արոյականության օրենքները, արժեքների դնաՀաւման ու վերադնաՀաւման չա÷անիչները: Այսօրվա աչËարՀը իրաåես այլ ւեսք է սւացել: Ուրեմն, եթե սա մենք չընդունենք, որ չենք կարող չընդունել, åիւի ընդունենք նան ճչմարիւ արձակադիր Գուրդեն Խանջյանին, քանի որ նրա դործերը այս կենսական, կրկնում ենք, այց ոչ կենսաËինդ իրականության դեղարվեսւորեն Հաջողված վերարւադրության արդյունքն է: Դրա լավադույն աåացույցը նրա «Սւվերներ Ëամաճիկների ÷ողոցում» վիåակն է: ԱնՀերքելի ÷ասւ է, որ այսօրվա մեղ չրջաåաւող իրականության մեջ ամենուրեք ւեսնում ենք ա սուրդային կյանքի ոլորաåւույւների մեջ Հայւնված մարդկանց, Հաւկաåես մւավոր Ëավի մարդկանց, որոնք երես են թեքել անարդարությամ , անօրինականությամ , Հոդսաչաւությամ ծանրա եռ աչËարՀից ն ճիդ են անում ցույց ւալ, որ իրենց մերժող իրականությունը իրենց Համար արձրադույն դաւավոր չէ, որ իրենց կաåը այս աչËարՀի Հեւ երնույթական է' ջանալով Հոդեանորեն սւեղծել մի երկրորդ կարդավոր աչËարՀ, որն ըսւ էության åաւրանք է «ուղեղի մորմոք», չսåասված åարադոքս: Որո՞նք են դրանց åաւճառները, իր դործերում այս Հարցին ÷որձում է åաւասËան ւալ Գուրդեն Խանջյանը: Առաջին Հայացքից թվում է, թե Հեղինակը ն թե նրա Հերոսները այդåիսի åաւասËան չունեն ու չեն էլ ւալիս, քանի որ նրանք առերնույթված են, իսկ արոյական մարդը' դաւաåարւված: Դիլեմայի Հակա նեռները որքան անՀաչւ են, նույնքան ÷ոËադարձված, ուսւի ն անւրոՀելի: Հերոսները իրենց վիրավորական կյանքի կենդանության նչանները ցույց ւալու Համար, åարղաåես ւեղից ւեղ են չարժվում, լինեն դրանք սրճարան, էժանադին դինեւուն, անիմասւ աչËաւաւեղի, նրանց Համար այլնս միննույն է, քանի որ մարդու սւեղծարար նåաւակները անսաՀման Հեռու են իրականացումից: կյանքը անական էակի Համար մի անարդյունք, մի աննåաւակ չարժում է անդեմ ու անորոչ ւարածության ու ժամանակի մեջ: Նույնը մենք ւեսնում ենք «Ա

դնացքի...» մեջ: Երնույթը արդեն իսկ սւիåում է Ëոսել Խանջյանի Հերոսներին չրջաåաւող վիåական ւիեղերքի մասին, այդ ւիեղերքի առարկայական աչËարՀի մասին, որոնք, թերնս, առավել Ëոսուն են, քան իրենք' Հերոսները: Այս ւիեղերքի ընկալման ÷իլիսո÷այությունը չաւ ավելի կոնկրեւ է արւաՀայւված, քան մյուս դործերում, մասնավորաåես' «Անմարդ լճա÷ին դրված դրառումներում»: «Եթե Ա կեւից åիւի Հասնեմ Բ կեւը .. Մի րոåե, Հեչւ եմ Ëոսում, այց մի՞թե åիւի Հասնեմ Բ կեւին, մի՞թե ժամանակի ն ւարածության մեջ Հենց այսåես կարնոր են լինում, մի՞թե յուրաքանչյուր կեւ չունի իր նաËաåաւմությունը ն չարունակությունը: Մի՞թե Ա կեւը, որ ըսւ քեղ սւեղծվում է առաջին ճիդից, անվերջանալիորեն եւ չի դնում նաËնիներիդ արյան միջով ...Ա-ի ն Բ-ի միջն այդ Հաւվածն է քոնը, մնացածին ձեռք մի ւուր, ւեր եղիր միայն քո Հաւվածին...»: Տարածաժամանակային åլանով մեծ աչËարՀը Խանջյանի Հերոսների Համար ժամանակը ն ւարածությունը ծայրաՀեղորեն սեղմված է, ավելին' եռնաթա÷ված ավելորդություններից, որոնք Հերոսներին ամեննին էլ åեւք չեն: Մարդիկ ճակաւադրի երումով նակեցված են ւարածքի անձուկ անկյուններում, նկուղային Հարկերում, լքված չենքերի քանդվող կացարաններում, դերեղմանաւան դամ արաններում, ուր ամենուրեք ցուրւ է, Ëավար, Ëոնավություն ու դարչաՀուություն: իսկ եր դուրս են դալիս այդ նեղվածքներից, Հայւնվում են նույնքան ÷նթի ու թա÷թ÷ված սրճարաններում ու դինեւներում, ուր էժանադին Ëմիչքներով անջաւում են իրենց ուղեղները, որåեսղի մոռանան չրջաåաւող օւար աչËարՀը, նան իրենք իրենց: Ամենուրեք չենքերի դորչ ղանդվածներ են, ջարդված աåակիներով' դռներ, ասւիճաններ, դռներ ...: Այս ամենը ակամայից Հիչեցնում են Դոսւոնսկու Հերոսների ւիեղերքը, որի մասին ուչադրավ ուսումնասիրություն դրել է Գ. Գաչնը: Խանջյանի Հերոսի Համար քաղաքը եւոնե ղանդված է սոսկ. «Նչմարվում է նեղլիկ նր անցքը, որի մի մայթի երկայնքով անվերջանալիորեն ձդվում է եւոնե Հասւ åաւը: Պաւի այն կողմում երկաթուղային դծերն են, իսկ մյուս մայթում աղյուսաձն ւներ ... Ժանդու åաՀեսւային դծեր, մաղութի վիթËարի ցիսւերներ»: Սրանք քաղաքային նաåաւկերներն են, ուր չկա նություն, չկա կանաչ, ծառ, ուսական աչËարՀ, ամեն ինչ լերկ է, ամեն ինչ մերկ: Եվ քանի, որ Հեղինակի ւեքսւը Հենվում է ենթաւեքսւի վրա, աåա ենթադրել է ւալիս աչËարՀի երկրորդ Հարկի դոյությունը' իր ժամանակա193

կից Հարմարավեւությամ ' մարմարեåաւ ջրավաղաններով, արւասաՀմանյան մեքենաներով, ջջային ՀեռաËոսները ականջներից կաË անդույն, անարժան մարդկանցով, որոնց Համար աչËարՀում ուրիչ ոչինչ չկա, ացի անասնական Հաճույքներից, « ոՀեմային» Ëնջույքներից: Մոււքը այսւեղ նկուղայինների Համար արդելված է. քաղաքի կենւրոնական մասի նակիչները իրենց Հանդիսւն են վայելում ժամանակակից չքեղ սրճարաններում, ռեսւորաններում: Զուննոր Ëավը սւիåված է եղել վաճառել իր կայքն ու ունեցվածքը, նակաւեղին, ու Հեռանալ դեåի քաղաքի ծայրամասերը: Այս միջավայրային կոնւրասւը ւարածվում է նան Հերոսներին չրջաåաւող իրերի վրա, իրերը Ëոսում են իրենց նկուղային նակիչ լինելու մասին, որոնք անսաՀման ճնչված են' ÷նթի չորերով, մաչված աճկոններով, որոնք ավելի երկար են աåրում, քան իրենց կրողները: Այս իրերը Խանջյանի åաւմվածքների, վիåակների մեջ ներկայացվող սոցիալական սիմվորներն են, դեåքերին մասնակից «Հերոսներ»: Ուրեմն' այդ իրերը, առարկաները ոչ թե սոսկ դեղարվեսւական միջոցլրացումներ են, այլ դրական երկի աղմաղանությունը աåաՀովող Ëոսուն նչաններ: Այդ իրերը ՀաճաË վերածում են սն անորոչ կեւերի, որոնք «դեր Ëիւ են, այլանյութ անորոչ «grՇՇtiօո» Նույն ւեսքն ունեն նան նկուղային Հերոսները. «Հիմա Հաղվադյոււ եմ լողանում այն էլ մաս-մաս, որåեսղի մարմինս միանդամից Հուաղերծ չանեմ, իսկ ներքնաղդեսւներս ÷ոËում եմ միայն այն դեåքում, եր անՀուսորեն քրքրված են: Մչւաåես սոË ու սËւոր եմ ոււում», - Ëոսւովանում է Հերոսներից մեկը: Նկուղայիններին անընդՀաւ ուղեկցում են դիչերային անւեր չները, åաՀակաåեւարանի ճռճռան կոչիկներով ոսւիկանները, որոնք ութ են, Հանդուդն, չարունակ Հալածում են առանց այն էլ Հալածված ոմժերի կարդավիճակ ունեցող մարդկանց, այց չա÷աղանց ղդայուն են ն ուչադիր երկրորդ Հարկայինների նկաւմամ : Հալածական Հերոսները ËոնարՀա ար կրում են իրենց լուծը' լուռ առանց ընդվղումի: Դա լռության ն Համ երության կռիվ է, անËոս արՀամարանք: Խանջյանի Հերոսների ենթադիւակցության մեջ անընդՀաւ արդուն է սեքսի անËուսա÷ելիության նաղդը, որ ճչւադույնս ՀամաåաւասËանում է ֆրոյդյան Հոդե անության օրենքներին: Լի իդոյի անչրջանցելի åաՀանջները Հեղինակի ընկալմամ կենսա անական åարւադիր åայման է կին-ւղամարդ Հարա երությունների մեջ: Այս ակւի իրականացումը ոչ մի կաå չունի սոցիալական Հոդսի, ակ194

ւի իրականացման åայմանի «նաËասիրային դիվանադիւության» (Փրոյդ) Հեւ: Սեքսը նրանց միջավայրում արոյականացված չէ ն ՀաճաË Հանդում է անասնական նաղդի. չկա սիրո օ յեկւի, ընւրության, ացառության օրենք: Այս åլանով էրուիկայի անցենղուրայնությունը դրսնորվում է նույնիսկ Հեղինակի դեղարվեսւական åաւկերների մեւաֆորիկ մւածողության մեջ. «Մուիկ ծառի սեղմ ÷չակը կանացի ամույթի է նման: Ծառը ցանկանում է: Սարը կաåւող սն մեծ ճեղքով, սարը նույնåես ցանկանում է» («ՀայուՀու åարը»): Մենակյաց կնոջ Հիվանդադին նաղդը ներկայացված է «Բեի» åաւմվածքում, որում իր Բե ի չան Հեւ կնոջ ցանկասիրությունները ւալիս անցնում են ոլոր սաՀմանները: Այս åաւկերները նրա åաւմվածքներում Հասցված են աËւա անական դռեՀիկ մերկության: Սա դռեՀիկ իրականության, նույնքան դռեՀիկ արքերի արւաՀայւությունն է, որոնք իրենց դրսնորումներն են դւել ինչåես ժամանակակից արւասաՀմանյան դրականության, մասնավորաåես կինոյում, այնåես էլ մեր նորօրյա արձակում: Զենք կարող ասել, թե արնմւյան ժամանակակից արձակը ն դրամաւուրդիան, որոնց Հիմքում ընկած է էքղինցիալիղմի ÷իլիսո÷այությունը իր յուրաՀաւուկ աղդեցությունը չի ունեցել Գուրդեն Խանջյանի սւեղծադործության վրա: Այս աղդեցությունը, ինչåես արդեն նկաւել ենք, դրականության ղարդացման Համար անՀրաժեչւ åայման է, այլ ոչ թե սոսկ ընդօրինակում կամ էåիդոնություն: Աղդեցությունն իր Հեւ երում ն åայմանավորում է նոր մուեցումներ, նոր որակներ: Բերենք մի օրինակ Բեքեւի «Գոդոյին սåասելիս» դործի ն Խանջյանի «Սւվերներ Ëամաճիկների ÷ողոցում» վիåակի սւեղծադործական առնչության դրսնորումից: Խանջյանի դործի մեջ սåասման åաՀը ÷իլիսո÷այական լայն ենթաւեքսւ է ձեռք երել: Նրա Հերոսը այս ւարօրինակ սåասողներից ղարմացած ենթադիւակցորեն ներքաչվում է նույն չրջաåւույւի մեջ. Սåասում են. «Սակայն ոչ կերակուրի, այլ ւեղեկաւվության սովից... ի՞նչ են սåասում նրանք, ինչո՞ւ միչւ սåասում են Հաղարամյակներով երկնքից սåասում են, դեւնի ւակից սåասում են, սåասում են լույսից, Ëավարից, անւառից, օվկիանոսից, սåասում են մարդարեությունից, միմյանցից, քաղաքականությունից, լրադրից... Մի՞թե չեն Հոդնել: Լավ, իսկ ես ինչո՞ւ եմ կանդնել ն ինչո՞ւ եմ սåասում ...»: Հայ նորադույն չրջանի դեղարվեսւական արձակը վերելքի ճանաåարՀին է ն դրա լավադույն աåացույցը Գուրդեն Խանջ195

յանի սւեղծադործությունն է իր որոնումներով ն անËուսա÷ելի վարանումներով: Գուրդեն Խանջյանը նան ժամանակակից արձակի այն Հեղինակներից է, որը դնաՀաւելի դեր է Ëաղացել Հայ արձակի ժանրային Համակարդի Հարսւացման դործում: Նկաւի ունենք նրա «Մարդկանց ւուն ուղարկիր» դիրքը, ուր ի թիվս այլ ՀանրաՀայւ ժանրերի (Էսսե, վիåակ, դրամա), ւեղ են դւել Հաջողությամ կայացած դրական կոլաժների մի չարք, որը ի րն դրաåաւմական ÷ասւ, մեղանում նորություն է: կոլաժը (ֆրանս. - Օօ//ag, Հայերեն' սոսնձել) կերåարվեսւում, մասնավորաåես' նկարչության մեջ, ւեËնիկական, այց ն սւեղծադործական մի Հնարանքի արդյունք է, որի միջոցով նկարիչը ելնելով իր դեղարվեսւական Ëնդրից, կւավի Հիմնաչերւի մեջ ներմուծում է ւար եր ֆակւուրաներ (դրականության մեջ' ինւերւեքսւեր, արւաւեքսւեր) Հաչվի առնելով դեղանկարի ովանդակության, կառուցվածքի կոմåողիցիոն միասնության օրենքը: Զմոռանանք, սակայն, որ դրականության մեջ Հեղինակային åաւումի սյուժեւային չղթայում «Սւարածին» արւաւեքսւերի ներմուծումները Հին åաւմություն ունեն' սկսած ժողովրդական անաՀյուսությանը Հաւուկ կոլոմ ուրային մոնւաժների առկայությունից, մինչն 7 դարի åաւմադրության մեջ արւաւեքսւերի (սուր դրային Ëոսք, առասåելներ, թղթեր ն այլն) օդւադործումը: Հայ ժամանակակից արձակում ÷այլուն օրինակ է դրսնորել Հրանւ Մաթնոսյանը' իր ւար եր դործերի մեջ ներմուծելով մամուլի օրդաններում ւåադրված Հայւարարություններ, Հաղորդադրություններ, ժողովրդական անաՀյուսությունից ու առանձին անասւեղծներից Հաւվածներ: Բայց սրանք ընդամենը դրական կոլաժի ւեքսւային նչաններն են, որոնք դործառվում են դրականության ւար եր ժանրերում, սակայն չեն դիւակցվում ի րն ինքնանկաË դրական ժանրեր, մանավանդ որ կոլաժը այդ ամենից ացի ունի նան այլ Հաւկանիչներ, արվեսւի Ëաղի այլ օրենքներ, որոնց կանդրադառնանք Խանջյանի կոլաժները վերլուծելու ընթացքում: Այս կոլաժներում («կոլաժ Ëեղճիկի Համար», «կոլաժ Զեմֆիրայի Համար», «Տունդարձի կոլաժ», «կոլաժ լյուղ ւի եթյան չան Համար» ն այլն) նույնåես կիրառված են ւար եր ժանրերից եկող ինւերւեքսւեր' անասւեղծություններ, դրամայի կարճ դրվադներ, նուադիր ւեքսւեր, անդամ ֆիղիկայից, քիմիայից երվող ֆորմուլաներ: Հարուսւ է նան նրա Հին ն նոր սւեղծադործական մեթոդների ներկաåնակը' նաւուրալիղմ, ա սուրդ, էքղիսւենցիալիղմ, միս196

ւիկական ռեալիղմ, åոսւմոդեռնիղմի այլ դրսնորումներ: Նույնը կարելի է ասել նրանցում կիրառաված åաւկերավորման միջոցների աղմաղանության մասին' åաւումային ÷ոËանցումներ, մի ուրիչ åաւմողի ներկայություն, քրոնուոåի դրսնորման ւար եր սկըղունքներ, Հոդե անական ղուդորդություններ, սիմվոլներ, դրական åայմանականություններ, ձնի ովանդակայնացման ÷որձեր: Եվ այսքանը դրական կոլաժին Հաւուկ ւեքսւային սեղմ ծավալի մեջ: ՆաËընւրելով ւեքսւի վերլուծության մեթոդը, որ դալիս է կոլաժի ժանրային åաՀանջներից, սկսենք «կոլաժ Ëեղճիկի Համար» դործից: ՆաËադրությունը ËորՀրդավոր երկËոսություն ունի. «Ասացիր' Ëեղճիկ իմ Ëեղճիկ»: Այսåես ասացիր նրան: ինչո՞ւ, ինչո՞ւ ասացիր' «Ëեղճ, Ëեղճիկս, իմ Ëեղճիկ ...»: Հարցի åաւասËանը աց ւեքսւով մինչն կոլաժի ֆինալը այդåես էլ չի Հնչում, թեն åաւասËանողը Հոդե անական դեåրեսիայի մեջ Հայւնվելով, ենթադիւակցորեն ակնարկում է' «ասացի»: Բայց թե ինչ ասաց, Հեղինակը թողնում է ընթերցողի ընկալմանը: Այս ընթացքում ընթերցողը Հայւնվում է մի չարք անՀայւների առջն' ո՞վ է այդ Ëեղճիկը, ինչո՞ւ է Ëեղճիկ, ո՞վ է կոլաժի åաւումի մեջ ներքաչված այդ ամենաղոր ներկա ն անՀայւ, «ՆԱ»-ն, որ Հեւաåնդում, ՀամաՀարթում է ոլորին: կոլաժի Ëոր ենթաւեքսւում, նան առանձին դեåքերում ւեքսւային նչանների մեջ, դրանց åաւասËանները կան: Պարղաåես Հարկավոր է ուչադիր Հեւնել Հեղինակի ն նրա Հերոսների Հոդե անական ղուդորդումների կռաՀելի ածանցումներին (սա նչանակում է մւքի եւնից ընկնել): Հարցի åաւասËանի ւակ թաքնված վաËը մի կերå ՀաղթաՀարելուց Հեւո Հերոսը ղդում է, որ åաւասËանի առարկան այնքան սարսա÷ելի չէ, այց եր ենթադիւակցորեն' իրենից անկաË, սկսում է Ëորանալ վաËի ղդացումը åայմանավորող երնույթի մեջ, մւքի անկառավարելի չրջադարձի åաւճառով նրան թվում է, թե երկինքը դղրդաց, ÷ոթորկից ալեկոծվեց ծովը, ն այն ասւիճան, որ «Նավը այլնս անկարող էր դիմակայել»: Մւքի այս չղթայական ռեակցիան է, որ åայմանավորում է ինւերւեքսւերի իրար Հաջորդող մի ամ ողջ չարք: «Հե՛յ, ոցման, ի՞նչ ես անում, ղուր ես նսւում դու նավակ»: Ասվեց չէ, ասվեց նան' «ւես ամåերն են այսւեղ կիւվում (մուավորաåես այսåես էր կարծես) դեåի երկինք անՀաւակ»: Մւքի ւեքսւային նչանները, որոնք դալիս են Ծաւուրյանի Հայւնի անասւեղծությունից («Բոցման» առը Խանջյանի ներմուծումն է), ենթադրում են, որ նավը åիւի չրջվի ու կործանվի: իսկ սա

էլ իր Հերթին Հեղինակին Հիչեցնում է մի ուրիչ ինւերւեքսւ' Նարեկացու Մաւյանում ւեղ դւած նավա եկության åաւկերը: «Բայքայվեց սարքը թիավարության / ՀիմնաËիլ եղավ կայմը արձրա երձ, / Առադասւն ամ ողջ իր թռչնարանով/ Պաւռուվելով դարձան ծվեններ անկարկաւելի ...»/ Այսւեղ էլ åայմանականորեն åիւի լսվեր նավավարի աղմկու ձայնը. «ԱË, ոնց է ցավում, կամաց», åիւի Հայւնվեր սåասվող «ՆԱ»-ն: «ՆԱ միչւ Հեւնում է, եր ցավը, Հիվանդությունը Հեւաքրքիր է» (Այսւեղ åեւք է ուչադրություն դարձնել «Հիվանդությունը Հեւաքրքիր է» ձնակերåմանը ն մւածել' ո՞ւմ է այն Հեւաքրքիր): Հեղինակի Հոդե անական սւացվածքների ն ածանցումների չղթան չարունակվում է ընդլայնվել ն այս անդամ էլ կանդ է առնում Բեքեւի «Գոդոյին սåասելիս» դրամայի վրա: «ՓՈԶԶՈ» - Ո՞վ է Գոդոն: ( սա Հիչեցնում է Խանջյանի ՆԱ -ն) ԷՍՏՐԱԳՈՆ - Գոդո՞ն: ՓՈԶԶՈ - Դուք ինձ Գոդոյի Հեւ չ÷ոթեցիք: ԷՍՏՐԱԳՈՆ – Ս, ոչ սըր, ոչ մի վայրկյան, սըր, ի՞նչ եք ասում սըր: ՓՈԶԶՈ – Ո՞վ է նա, քեղ եմ Հարցնում, ո՞վ է այդ Գոդոն: Զչարունակենք մեջ երվող ինւերւեքսւը, այց Հիչենք ՓՈԶԶՈՅի անվերջանալի մւորումը. «Սåասո՞ւմ ... Ուրեմն դուք սåասո՞ւմ եք նրան: ՍՊԱՍՈ՞ՒՄ ...»: Տեքսւի ներմուծումը, ինչåես երնում է, åարղ Հոդե անական առումով միանդամայն åաւճառա անված է: Պաւճառա անված է նան այն, որ մարդու մւորումները ժամանակի անկանËելի ընթացքի մեջ ոչ միայն առաջ է դնում, այլն չրջվում է դեåի եւ, Հանդում այն օ յեկւին, որի մասին նա արդեն մւածել էր, այց մնացել էր անորոչ, օդի մեջ կաËված: ԱՀա թե ինչու է Հեղինակը կրկին վերՀիչում Ëորւակվող նավի նավավարին, մւաՀոդվում նրա Համար' ի՞նչ åիւի անի նա, ո՞րն է ելքը ... «Ուր ... դե ինչ կարնոր է, մեկ է' ցամաքը չի երնում, դու լողա, լողա, աåրել ուղում ես չէ՞, Ëեղճիկս, ուրեմն աåրիր»: Այս դոյաւնումի էքղիսւենցիան Հեղինակային Ëոսքի մեջ Հասւաւման ն մերժման Համաւեղում ունի. «ԷՀ, նավավար ղուր նսւեցիր դու նավակ: Մյուս կողմից էլ' մի ան åիւի նսւեիր չէ, էՀ ...» Այս Հարցադրմանն ու ա÷սոսանքին Հաջորդում է մի արւաւեքսւ, որ թվում է, թե ամեննին կաå չունի նավավարի ճակաւադրի Հեւ: Մինչդեռ դա իրականում այդåես չէ, թվացյալ է:

Հիմա երենք մի ուրիչ ինւերւեքսւ, որ ամեննին կաå չունի նաËորդի Հեւ, սակայն այս դեåքում դործում է Հոդե անական ղուդորդումների օրենքը: /Գնացի մարդու, ունեցա որդի, /Գդակը åոåող, անունը կիկոս, / Վեր ելավ ծառին, ցած ընկավ քարին ... / Վայ կիկոս ջան, վայ որդի ջան .../: Հիչենք վերը երված ն Հեղինակի մւաՀոդությունը արւաՀայւող ւողը. «ԷՀ, նավավար ղուր նսւեցիր դու նավակ»: Մարդի դնացած կնոջ երնակայական որդու ճակաւադիրը մի այլ ենթաւեքսւով նույն նավավարի ճակաւադիրն է: Երկու դեåքում էլ Հերոսների դործողությունը իրականացնելու ճանաåարՀին դրամաւիկ վաËճան է ունենում' նավը ջաËջաËվում, Ëորւակվում է. կիկոսը ծառից ընկնելով ջաËջաËվում է: Պաւմող Հեղինակի մւաՀոդությունը երկու արւաւեքսւերին էլ վերա երում է, այսինքն' ղուր նսւեցիր դու նավակ, ղուր դնացիր դու մարդի ու որդի ունեցար: Սակայն ըսւ էքղիսւենցիալիղմի կյանքի ճանաåարՀի ու դրա Հեւ կաåված ճակաւադրի ընւրությունը կաå չունի մարդու Հեւ, այս դեåքում նան կոլաժի Հեղինակի Հեւ: «ի՞նչ է, չսւացվեց, սուղվում եք... Դե ինչ արած, ամեն ան մարդու Համար է, Ëեղճիկիս Համար, մաքառիր, քո ծովն է, քո սիրած ծովը»: Նույնը ՀամաåաւասËանաար վերա երում է նան կիկոսին: Եվ որåեսղի Հասւաւվի այն ÷իլիսո÷այությունը, որ մարդը անդառնալիորեն դաւաåարւված է կործանման, այց åիւի åայքարի, Հեղինակի միւքը թռչում է աչËարՀի մի ուրիչ ծայրում աåրող Մաւու իի մու, որ երդելով դնում է Հարնան դյուղից Հարս երելու: Սրան ճանաåարՀին Հեւաåնդում է թե÷ուկավոր Ëեղճուկը' կոկորդիլոսը, որ անձայն մուենում է Մաւու իին: իր Հերթին էլ Ëեղճուկ կոկորդիլոսին սկսում է Հեւաåնդել մյուս Ëեղճուկը' ալիդաւորը, իսկ վերջինիս' ջաՀել առյուծը ն այսåես չարունակ: Այսինքն' սա է կյանքի դրվածքը. «Բոլորն էլ սոված են, ոլորն էլ ինչ-որ ան åիւի Ëժռեն»: Այս ÷իլիսո÷այությունը ընկած է «Ծեր կոկորդիլոսի երդի» ենթաւեքսւում: Սա, նույնåես, դւածո ինւերւեքսւ է: /«Ես թչնամի չեմ Մաւու իի, չէ ./ Բայց թչնամի չեմ նան ինձ, չէ. / Մաւու ին թող իր Հարսին Ëժռի, թե կարող է, / իսկ ես Մաւու իին, թե կարողանամ: Այո: /»: «Ծեր կոկորդիլոսի երդի» ավարւից Հեւո Հեղինակը կրկին Հիչեցնում է նույն ÷իլիսո÷այությունից սերվող իր Հորդորի Ëոսքը.

«Բայց էլի աչËարՀ է, դոյություն, թող որ' վաË սաՀմռկում, թող որ դող ու ւադնաå, Ëուճաå, ցավ, այց էլի աչËարՀ է, Ëեղճիկ, դիմացիր, ւոկա մինչն նոր ար÷ը ծադի»: Ուրեմն, ասւծո արարած սողա քո Ëորչով, դնա Ëեղճիկ, մի թաղծու մեղեդի երդելով դնա»: Այս թաղծու մեղեդին, որ մւքի ղուդորդմամ կաåված է Մաւու իի երդի Հեւ, Հեղինակին Հիչեցնում է Զոնին (Հավանա ար Զոն Էլթնին) ն որåես ինւերւեքսւ երում է նրա երդի նուադիր դրվադը: Պաւումի չարունակության մեջ կրկին լսվում է Հեղինակի ձայնը, որի մեջ նույն ÷իլիսո÷այությունն է. «Զոն, իմ Ëեղճիկ, երդդ այլնս ունկնդիր չի ունենալու... իմացիր' Հենց մաւդ դրիր աչËարՀի երանը' մսաղացը քաչելու է ւանի անմնացորդ»: Այս Հեւնությունը կաåված է չեքսåիրյան Հերոսի մւորումի Հեւ. «Լինել, թե չլինել, այս է Ëնդիրը. /Որն է Հոդեåես ավելի աղնիվ»: / Հեղինակը նորից է սկսում մւորել, «Ոչ, ոչ սրա վրայով չաւ են անցել-դարձել, Հոդնեցնող է, ուրիչ ան ÷որձենք, ասենք' Ը12Ա22Օ : Ա2Օ - 4ԸՕ3 : 4Ը2Ա5ՕԱ»: Սա դինու ֆորմուլան է, որ նորից արւաւեքսւի դերում է, ինչը օդնում է Հասկանալ Հեղինակի մւորումների չարունակության ենթաւեքսւը: «Զէ, սա լավ օրի չի երում, ավելի չոււ կործանում է, քան ÷րկություն... Գուցե E - MԸ2»: իսկ սա էլ աւոմի ճեղքման էներդիայի ֆորմուլան է: Սա արդեն վերջն է, ՆԱ-ն ոլորի Համար: «Մի րոåե կանդ առ, Ëեղճիկ, - լսվում է կոլաժի ենթաւեքսւային ձայնը, - ինչո՞ւ այդåես սարսա÷եցիր... Սåասիր, այ Ëենթուկ, ո՞ւր ես դլËաåւույւ սլանում դեåի մութը... - կա՛, կա՛ այնուՀանդերձ ÷րկություն» - åարղաåես մարդը åիւի դիւակցի, որ մաՀվան դիմաց, որ ՆԱ-ն է, ոլորն էլ Հավասար են. նության օրենքի դիմաց չկան Հղորներ, ուսւի ն Ëեղճուկներ: Մարդը իր սաՀմանա÷ակ ժամանակի մեջ åիւի աåրի վերուսւ սաՀմանված արոյականության օրենքներով: «Բոլորն ու ամեն ան թող սիրեն քեղ ու դու' ոլորին, դու լավն ես չէ՞ Ëեղճիկ, չաւ լավն ես չէ՞. քնքչանքի ուչադրության արժանի , իմ Ëեղճ Ëեղճիկ»: «կոլաժ Զեմֆիրայի Համար» դործի մեջ, Հեղինակը, որ նան սւեղծադործության Հերոսի դերում է, մւորումների ճյուղավորված չղթայում ÷որձում է Հայւնա երել կոլաժի դործողության մեջ ներքաչվող աåադա åերսոնաժին' Ëոսւովանելով, «Հերոսի մոդելը ֆռֆռում է Հոդեկանիս åարունակներում»: իդեայի առարկայացմանը ուղղված ինւուիւիվ վիճակը նորոչ է ոլոր դրողներին, այց

կոլաժի Հեղինակի Ëնդիրը այս åարադայում մի այլ ձնով է ներկայանում: Սովորական åաւմվածք դրող Հեղինակը այնուամենայնիվ նաËաåես նչմարում է դործի սւեղծադործական ծրադիրը: կոլաժի դեåքում դա ացառվում է: Հեղինակը նաËաåես չի կարող åաւկերացնել, թե իր դործի մեջ ակամա ներքաչված Հերոսները կոլաժային սյուժեի ղարդացման ընթացքում Հոդե անական ինչ ղուդորդությունների է Հանդելու, ուսւի ինչո՞վ է åայմանավորված լինելու ՀամաåաւասËան ինւերւեքսւերի ընւրության Ëնդիրը: Այսւեղ դործում է միայն սւեղծադործական ինւուիցիան: ՊաւաՀական չեն դեղարվեսւական åաւումի մեջ ներքաչված Հեղինակ-Հերոսի այս Ëոսւովանությունը. «ԱՀ, ոչինչ էլ չես Հիչում ...»: «Զունի նաËաåաւմություն ն չունի վերնադիր, ինքն իրենով է' ու անվերջ, անՀեթեթ åւույւներով ...»: իՀարկե, Հեղինակի մւքի այս անվերջ åւույւները ինչ-որ ւեղ åիւի ղսåվեն' թեկուղ նչմարվող մի ւեքսւային նչանի ձնով, որով Հնարավոր լինի կանËել կոլաժին ոչ Հաւուկ չաւաËոսությունը. ասենք. «Տաւիկ, անձրնի եմ սåասում' դեռնս երեսունյոթ թվից»: Այս ՀանրաՀայւ թվի , ւաւիկի ն սåասող անձրնի կարճ ն կողք-կողքի օդւադործելը միանդամից ացվում է Հիչաւակվող ժամանակաչրջանի քաղաքական ենթաւեքսւը, ն այս ամենը նչանների միջոցով: «կոլաժ- լյուղ ւի եթյան չան Համար» դործում երնում է ժանրի մի ուրիչ օրինաչա÷ություն: Բնադրում մենք Հանդիåում ենք այսåիսի մի Ëոսւովանության. «Սակայն քթի ւեղում մաչկիս սåիւակ ծերը åաՀåանվեցին ... որովՀեւն եթե ուչադիր եմ նայում, ներսում դրեր կան արա եսկիների նմանվող կամ էլ' ես եմ դրում իմ աչքերով, որ դալիս են ուղեղիս թաքցված դալարներից»: Ուրեմն, Հեղինակը ն նրա Հերոսը, երնույթները, իրերը դիւակցելու, ընկալելու երկու սկղ ունք ունեն' վիղուալ ն սենսուալ: Սրանցով է Հնարավոր սւեղծել այն իմåրեսիոնիսւական (ւåավորչական) ւեսադաչւը, ուր դործում է չարունակ անկողմնորոչ Հերոսը: Այս իրերը, երնույթները «անմիջաåես Հայւնվում են աչքիս առաջ ու մւածում եմ, ւեսնելն է ավելի Հաճելի, թե ղդալը»: Մւորումների այս չղթայում Հեղինակը դալիս է նման մի Հեւնության. «Մենք նույն åաւուՀանի միջով ենք նայում, այց' ւարեր դիւանկյունից, թեն ոչ մի ուղղությամ էլ ոչինչ չի ÷ոËվում»: Վերը արդեն նկաւել ենք, որ կոլաժում ինւերւեքսւերի ներմուծումները կաåված են Հերոսի կամ Հեղինակի ղուդորդական մւածո201

ղության անցումների, ÷ո÷ոËությունների Հեւ, այսինքն' ամեն մի անցում նոր ինւերւեքսւի åաՀանջ է առաջադրում: Խնդրեմ. «Ուղեղիս մեջ ամեն ան Ëառնվում է' ժամանակներ, ղուդորդումներ, ւարածություններ, նույնացումներ ... Հեւո Ëաղաղվում է չ÷ոթ ալիքը»: Հեղինակը Ëոսւովանում է նան, որ կոլաժում « ոլոր åաւկերները նսւած, սոսնձված են միմյանց», ինչը ժանրի կարնոր åայմաններից է: Տվյալ դեåքում Հեղինակի ացաւրությունը վերա երում է կոլաժներից մեկում ւեղ դւած կայարանամերձ Հրաåարակի նկարադրությանը, որի ւարածքում իրերի ւարադիրք չարքերը, առարկաները ամ ողջանալու «åերսåեկւիվ չունեն»:Ամեն ինչ մասնաւված է, ամեն ինչ կաåված է իր կյանքով ն դրանց Համաåաւկերը միասնության է դալիս Հեղինակի Հիչողությամ : «Այս ձյունն էլ է սոսնձվում ընդՀանուրին. ամեն ինչ իմն է ն ես ամեն ինչը' եթե ունենալու աչքով նայեմ»: «Սակայն ցանկությունները սåանելու դեåքում ընկալումը չաւ ավելի անսåասելի ն Հեւաքրքիր է դառնում ... ամեն ինչը քո ն դու ամեն ինչի մեջ ու ամեն ինչ միացյալ, անմրմունջ, անցանկության ու անկամ åււվում է անաåաւի կչռույթ ունեցող ժամանակի մեջ. դնում ենք դեåի վերջը կամ սկիղ ը, ինչը Հիմա ւար երակելի չէ ն անիմասւ է նան»: Խանջյանի կոլաժների ներքին աչËարՀը ամ ողջությամ Ëւացված է այս դաւողությունների մեջ: Արդեն նկաւվել է, որ 11 դարավերջի դրականությունը այդ թվում ն արձակը անցյալի դասական դրականության նման իրենց առջն Ëնդիր չդրեցին մչակել աåադային ուղղված էթիկական, էսթեւիկական, ընկերային Ëնդիրներ: Այս դրականությունը սւիåված եղավ դամված մնալ իրօրյա մարդկային կյանքի արդ ու Հակասական Ëնդիրներին: Դա åարղ երնում է մեր ժամանակակից արձակի Համաåաւկերում Հաջողությամ Հանդես եկող Գրիդորյանի, Խեչոյանի, Խանջյանի, Շեկոյանի, Թամարյանի, ԶավաËյանի սւեղծադործությունների մեջ: Այս չարքում իր ինքնուրույն ւեղն ունի ճանաչված արձակադիր Ռաֆայել ՆաՀաåեւյանը: Նրա դրականությունը նույնåես աåադայի Ëնդիր չի դնում: Այս նորօրյա աչËարՀը իր վարչական, դաւական, իրավական, դեմոկրաւական չկայացած ինսւիւոււներով չի կարող կարդի երել ծայրաՀեղորեն քաղաքականացված, սոցիալաåես նեռացված Հասարակությանը' աåաՀովելու Համար նրա կառավարելիությունը, մարդկանց սոցիալական ջղաձդությունը ու Հոդեկան վիրավորվածությունը: Մարդը այլնս չի Հավաւում չարու202

նակ Ëոսւացող, այց չիրականացնող ժամանակներին: Այս åայմաններում մարդը, դրականության մեջ' Հերոսը, միջոցների մեջ Ëւրություն չդնելով ÷որձում է ելք դւնել իր դոյաւնման Համար: Երնույթի դեղարվեսւական վերացարկումը յուրովի արւաՀայւություն է դւել Ռաֆայել ՆաՀաåեւյանի սւեղծադործություններում: Ուչադրություն դարձնենք նրա «ՀեռաËոսը», «ՀեռաËոսներից այն կողմ», åաւմվածքներին: Ավելորդ է ասել, թե որքան կարնոր ծառայություն է մաւուցում ՀեռաËոսը մարդկանց, Հաւկաåես մեր ժամանակներում, եր այդ մարդիկ օւարվել են իրարից, անՀուսորեն կորցրել Հավաւը միմյանց նկաւմամ : կաåի միակ միջոցը մնացել է ՀեռաËոսը: Այս ամենաղոր դործիքի միջոցով նրանք Ëոսում են իրար Հեւ, դավանում, դասավորում, սիրաՀարվում, ամ ասում, ՀայՀոյում: ՀեռաËոսը դուրս է եկել նակարաններից, Հիմնարկներից, Հայւնվել դրսում, կաËվել մարդկանց ականջներից, մւել նրանց դրåանները, ավւոմեքենաները, դարձել «åաչւամունքի» առարկա: ՀեռաËոսը ամեն ինչ լսում է, ամեն ինչի մեջ կողմնորոչվում ու դնալով Հիասթա÷վում ու աւում աղավաղվող մարդուն: Ու սւիåված իր ան ասիր ծառայությունները մի կողմ դնելով սկսել է ւար եր Հնարանքներով ՀաչվեՀարդար ւեսնել նրանց Հեւ: Մեկ դիւավորյալ ÷չանում է' մոռանալով իր «ճաåոնական» åաւվանունը, մեկ միանում է ոլորովին ուրիչ կոչված ա ոնենւի Հեւ, մեկ էլ այնåես է անում, որ Հաղորդվող դավը, դաղւնիքը լսելի դարձնի ականջաչարժ ուրիչին: ՀեռաËոսը դիմում է ւար եր ւեսակի «Ëուլիդանությունների»' Ëուլիդաններին ջրի երեսը Հանելու ն իր ամենաղորությունը Հասւաւելու Համար: իրը դառնում է մարդ, անձնավորվում ն սւիåում է մարդուն մինչն վերջ մերկանալ, ացվել աչËարՀի առջն, Հանել իր դիմակը: Խոսւովանենք, որ սա դեղարվեսւական դւածո Հնարանք է' մարդու թաքնված աչËարՀը դրականության մեջ ացաՀայւելու ճանաåարՀին: Արձակադիրը սրանով ամեն ինչ ասում է' դիåուկ, Հումորով, նան սաւիրիկ անողոքությամ ' մարդուն արոյականության ճանաåարՀը վերադարձնելու մւաՀոդությամ : «ՀեռաËոսներից այն կողմ» åաւմվածքում Հեղինակը ÷ոËում է իր այս Հեւաքրքիր Հղացումի դիւակեւը: ՀեռաËոսները միանալով իրենց անանուն, այց Համարակալված (N1-N2) ՀեռաËոսավարուՀիներին, կաղմում են «ՀեռաËոսային Համքարություններ»' մարդկանց օդնելու, ս÷ո÷ելու նåաւակով: Սրանք Հաւկաåես կաåվում են միայնակ, լքված

մարդկանց ու կանանց դայթակղիչ ձայնով Հարցնում' էեյ, մարդ, դոՀ ու կուչւի մե՞կն եք: Մենակյացը ուռն Հեւաքրքրությամ Համակված, սկսում է որոնել այս ËորՀրդավոր էակներին ու չի դւնում: ԱչËարՀում ոչ մեկը ոչ մեկին չի դւնում, թեն ւեսնում է: Նրանք «անւես» ու անանուն, նրանք ոլորին դիւեն, այց ոչ ոք նրանց չդիւի: «Ութ Հոդուց ն ոչ մեկին, իՀարկե, չդւա, սակայն ինձ Հեւ ասւիճանա ար ւարօրինակ աներ սկսեցին կաւարվել: Մարդիկ կորցրեցին իրենց որոչակիությունը ու ձայնի վերածվեցին: ՊաւաՀում էր, եր որնէ մեկի Հեւ ղրուցում էի' Հանկարծ սկսում էի նրան չւեսնել: Զրուցակիցս ասւիճանա ար Ëամրում էր, աղուանում, ն նրանից անջաւվում էր աղմադույն մի åարունակություն, որ ձայնային աղդանչան էր արձակում»: «ՀաչվեՀարդար» åաւմվածքում մի այլ կողմից է ացվում նոր մարդու ող երդությունը: Մարդը դառնում է իր անՀեթեթ միջավայրի անսåասելի դիåվածների ղոՀը: Ոչ մի ացաւրություն' ոլոր մարդիկ մեղավոր են, մեղավոր են Հաւկաåես անմեղները, ուսւի ամենաղոր ոսւիկանի Համար նչանակություն չունի, թե ինչåիսի մարդ է կանդնած իր առջն' լինի դա ֆիղիկոս, ճանաչված դրող կամ նկարիչ, ÷իլիսո÷ա, թե Համալսարանական դասաËոս: Բյուրոկրաւական աåարաւը ամեն ինչ անում է, որåեսղի Հասարակությունը աåրի այն Ëաղի կանոններով, որոնք իրենք են մչակել: Գիւակից անՀաւի ցանկացած ընդվղում, ցանկացած քայլ նրանց åաւկերացմամ քաոսի Հարուցիչ է: Պաւմվածքի Հերոսը' այս ÷ակ, անՀասկանալի աչËարՀում առանց այդ էլ անւարկված լինելով, Հայւնվում է ոսւիկանաւանը: Մարդը «ծանր» Հանցանք է դործել, սրճարանում երկու աժակ Ëմելուց Հեւո անթաքույց Հայացքով նայում է կնոջ դեղեցիկ ուքերին ն մեղադրվում Հասարակական վայրում' սրճարանում « ռնա արության ÷որձ» անելու Համար: Ա սուրդը åաւրասւ է, նրանից դուրս դալը' անՀնար: Սա է åաւմվածքի ներքին ձայնը: «... ԱՀա ն ոսւիկանությունը: Վերջաåես ժամանեցին ինքնադոյությունից ն ինքնակարնորությունից ար ած քաջ ւղերքը: Ներկաներից Ëնդրում եմ ուչադիր լինել: ԱչËաւեք ոչ մի մանրուք աց չթողնել, քանի որ Հիմա օրենքի այս արժանավոր ներկայացուցիչները, օդւվելով ընձեռած Հնարավորություններից, սւորացնելու են ինձ, վիրավորելու են արժանաåաւվությունս, ւրորելու են ինքնասիրությունս, որåեսղի իրենց ուժեղ ղդան, լիարժեք ն ուրիչների աËւը ւնօրինող»: Մեր ժամանակակից արձակի Համարյա ոլոր Հեղինակների, այդ թվում ն Ռաֆա204

յել ՆաՀաåեւյանի սւեղծադործություններում, Հերոսները ՀաճաË Հայւնվում են սրճարանում: Սրճարանը կրկնվող մեւաֆորի դերում է: ի՞նչ է այս սրճարան երնույթը, ովքե՞ր են նրա ՀաճաËորդները: Սա աչËարՀից մերժվածների Հավաքաւեղի է: Այսւեղ է Հավաքվում Հասարակության ամենաինւելեկւուալ ն ամենաարՀամարՀված Ëավը: Այս միջավայրը մի ուրիչ Հաւկություն էլ ունի. այսւեղ է կո÷վում աåադա Հասարակության վերնաËավը, որովՀեւն սրճարանը ւեսականորեն «ւիրաåեւում է» ոլոր այն օրենքներին, մեթոդներին, որոնք կարող են մարդուն Հնարավորություն ընձեռել Հայւնվելու Հասարակության վերին էչելոններում: Այն ËորՀրդավոր ձդողականություն ունի ն դրա դրդմամ էլ այսւեղ են այցելում Համալսարանական åրոֆեսորը, արւիսւը, անասւեղծը, երդաՀանը, աչËարՀիկ Հադուսւի ւակ ծåւված Հոդնորականը, անդամ åոռնիկը, աËւադուչակը: Այս ցանկալի ն արդաՀաւելի միջավայրը ն ձդում է ն վանում: Այսւեղ մի աժակ սուրճի չուրջ ËորՀում են, ÷իլիսո÷այում, անավիճում, ամ ասում, կռվում, Հաչւվում: ՀաËուռն չաւաËոսության ն աղաւ ընդմիջարկման ընթացքում åարւադիր չաՀարկում են, åաչւåանում աղաւության դաղա÷արը, արդարությունն ու առաջադիմությունը, ժողովրդասիրությունը ն Հայրենասիրությունը: Սա մեծ դաղա÷արների Հասւաւման ն մերժման դար նոց է: Այսւեղ Հաւկաåես ակւիվ են նորելուկ կուսակցական դործիչները' նորօրյա ÷անջունիները, որոնք կուրծք են ծեծում «աղդի ÷րկության» Համար, այց եր դալիս է այն ղենքով åաչւåանելու վճռական åաՀը, դառնում են åացիֆիսւներ: Այսւեղ ֆիղիկոսները Հանդես են դալիս քաղաքադեւի, մաթեմաւիկոսները' լեղվաանի, անասւեղծները' աղաւության ռաՀվիրայի, ունեցողը' չունեցողի, անËելքը' Ëելոքի, թեիսւը' աթեիսւի դերերում: Այս միջավայրում ամեն ինչ ւրամադծորեն չրջված է, Հաւակը ÷ոËված առասւաղի: իչËում է Հումորը, դաժան, կծու Հեդնանքը, ոլորը սիրում են իրար, այց անՀրաժեչւության åաՀին իրար չեն åաչւåանում: Թաքնված կարիերիսւներից ոմանք' Հարմար åաՀը ընւրելով, åոկվում են այս չրջաåւույւից, դառնում åաչւոնյա, արձրասւիճան այր, այց ոչ կաւարյալ մարդ: Նրանք åաւ են քաչում իրենց ն սրճարանի միջն' չաւ լավ իմանալով, որ սրճարանը Ëոսում է իրենց ընչաքաղցության, կաչառակերության, սիրուՀիների, լկւիության Հասնող ոՀեմի, իրենց ինւիմ կյանքի մանրամասների մասին: Սրճարանը ամեն ինչ ւեսնում է, չւեսնելու դեåքում' Հնարում: Սրճարանը աղմաղ աղ, այց ն «անդործ» միջավայր է, դրական

Հերոսների չւեմարան, դրողների ն արվեսւադեւների դåրոց: Գեղարվեսւական դրականությունը դեռ մինչն վերջ չի ացել նրա աջն ու աՀյակը , քանի որ այն արդ երնույթ է: Հնարավոր չէ ն åեւք էլ չէ անդրադառնալ ն Ëոսել Ռաֆայել ՆաՀաåեւյանի դրքերում ւեղ դւած ոլոր դործերի մասին: Գրողի մի նչանակալից դործով կարելի է ճանաչել նրա ողջ սւեղծադործությունը: Բայց աՀա չենք կարող չËոսել նրա «Երաղ» åաւմվածքի մասին, որ միանդամայն ւար երվում է մյուս դործերից: Վերջինս մի արոյական, ÷իլիսո÷այական ռոմանւիղմի ոճով դրված դործ է: Նրանում ներկայացվում է երաղի ու դաժան իրականության վերջին Հանդիåումը, որ թվում է, թե åիւի ավարւվեր երաղի åարւությամ : Մինչդեռ երաղը անմարմին է, նրան Հնարավոր չէ դիåչել, Ëանդարել: Որքան իրականությունը անողոք է ու չար, այնքան երաղը կենսունակ է, ծաղկող, Հալածյալ մարդու անղուսå երնակայության Հորիղոններում սավառնող: Նրանում Ëոսվում է մեծ աչËարՀին ղարմանքով նայող Հրաչադեղ ձիուկի մասին, որը կյանքի դաժանությունը ւեսնելուց Հեւո, թն է առնում, թռչում, դառնում լեդենդ: ԱչËարՀի աների Հեւ Համակերåվողները որքան էլ նրան ËորՀուրդ են ւալիս քամիների ուղղությամ չարժվել, նա Հակառակն է անում, որովՀեւն արձրադնա թռիչքը քամիներին Հակառակ է լինում: Բամու ուղղությամ չարժվողները թեն ոլորից առաջ են ընկնում, այց դեւնաւարած սողում են: Միայն վեր, դեåի մաքուր Հորիղոններ: Սա է ճչմարիւ արոյականությանը Հեւնող արձր մարդու Հավաւամքը: Սա իրականության միսւիֆիկացիա չէ, այլ աչËարՀի ոլոր ժամանակների մարդկանց Հավերժական երաղ: Արձակադիրների այս չարքում աչքի ընկնող Հեղինակներից է նան ՎաՀան Թամարյանը, որի կյանքը ող երդականորեն ավարւվեց իր սւեղծադործական վերելքի կես ճանաåարՀին: Նա նաւուր ոճի, Հասարակական Հնչեղություն ունեցող Ëոսքի ու առի Հեղինակ էր: Թամարյանի åաւմվածքներն ու վիåակները ընթերցելիս, քննադաւի Համար դժվար էր լինում կռաՀել' նրա սւեղծադործությունները առօրյա կյանքի մասին ունեցած ւåավորություննե՞ր են, թե սե÷ական կենսադրության դրվադներ: Հեղինակին ճանաչելու Համար նրա կերåարը åեւք է ÷նւրել իր իսկ կողմից սւեղծված Հերոսների մեջ: Այդ Հնարավորությունը նրա սւեղծադորությունը ւալիս է: Նրա կենսադրությունը Հաւկաåես երնում է «Շրջանադիծ» վիåակում, որը սկսվում է «ւաւի ÷եչից կաËված» որ Երվանդից ն 206

չարունակվում ճակաւադրի երումով մեծ քաղաքում Հայւնված դրողի ներկայությամ , որը դրականությունը ն արվեսւը չ÷ոթում է ոււելիքի Հեւ: ինչåես նրա սերնդակից արձակադիրներից չաւերը, այդåես էլ Թամարյանը, իրենց սւեղծադործություններում դյուղից նայում են քաղաքին, աåա չրջելով' քաղաքից նայում դյուղին: Արձակադրի դործերում («Շրջանադիծ», «Հրաչքների օր»,«Ուղեղի որ ոքում») դյուղը չա÷աղանց «ուչադիր» է իր միջավայրի ծնունդ մւավոր անՀաւի նկաւմամ , որ չաւ ւարածված Հոդե անական երնույթ է: «իր ճկուն ականջները ուչադիր Ëաղացնելով» վերաՀսկում է նրան, թաքուն ընդդիմանում: Նման դեåքերում դյուղից Հեռացող մւավորականները, եր մի քանի օրով դյուղ են դալիս, Հայւնվում են մարդկային Հարա երությունների ուրիչ կարդավիճակում: Եր մարդը սւիåված է լինում դյուղից Հեռանալ քաղաք, այս դեåքում էլ Հայւնվում է «անուչադիրների» միջավայրում, այսինքն' երկու կողմից էլ մերժվում, օւարվում: Բաղաքում էլ. Հարնանություն, արեկամություն, աղդ ու ւակ չկա: ՎաՀանի սւեղծած դրականությունը երկու միջավայրերի արանքում դեդերող Հերոսների դրականություն է, երկու աչËարՀների յուրաՀաւուկ սինթեղի դրականություն: Բայց աՀա նրա «ՄËիթարության մարմին» վիåակը ւիåիկ ուր անիսւական դործ է, որում չեչւը դրվում է կին-ւղամարդ դեåի անկում դնացող Հարա երությունների վրա: Ամեն մի նորացող ժամանակ մարդկային այս անչրջանցելի ղդացմանը իր ինքնաՀաւուկ դրսնորումները, Ëմ ադրումներն է երում: Արձակադիրը ÷որձում է իր կին-ւղամարդ Հերոսների միջոցով ցույց ւալ, որ նյութը, Հարսւությունը, Հասարակական դիրքը, որոնք երկրորդական չեն, դրանք ոլոր դեåքերում ժամանակավորաåես ՀամերաչËություն աåաՀովող վարադույր են, իսկ ամենաËորքում մնում է սեքսուալ ղդացումը, նության åարդնած մարմնական Հաճույքը: ԱՀա ն կին-ՀերոսուՀու Ëոսքը. «Ես կին եմ, ուրիչ ոչինչ չեմ կարող լինել: Միակ կռվանս մարմինս է' անմաքուր ձեռքերում էլ ացվում է»: Ըսւ նրա åաւմվածքների, ւղամարդը Հոդե անորեն միչւ åարւվածի դերում է: Հիացմունքին Հաջորդող ցավադին Հիասթա÷ությունը վերածվում է կասկածանքի, անդամ աւելության: Տղամարդու կարծիքով կնոջ' մեկը մյուսին Հաջորդող Հաղթանակները åարւվող արուների Հաչվին են: «Երերուն են կնոջական լույսերը, որ սաղմնավորվում են դեղեցկությունից, որ ոլորին էլ լույսերի մեջ են առնում, սակայն ոչ ոքի չլուսավորելով»: Ուսւի. «Շրջենք նրա ծաղկուն ծա207

ռերը, կանաչ թ÷ոււները, անդուլ թարթող լույսերը: Նա դիմակով է, նրա դիմակից արություն է ծորում ն այնքան է ծորացել, որ չուրջ ոլորը ծով է, որւեղ ավա՛ղ, միայն Ëեղդվում են»: Սակայն նրա ՀերոսուՀին որքան ուռն ու Հանդուդն է իր մարմնական ձդւումների մեջ, նույնքան թույլ, անåաչւåան է: Նա ոչ միայն արու, այլն ւղամարդ-åաչւåան է ÷նւրում: իր թեմաւիկ ընդդրկումների աղմաղանությամ , դեղարվեսւական լուծումների վարåեւությամ , Հերոսների ներաչËարՀի Ëորքային ացաՀայւումների կարողությամ արձակադիր Լնոն Խեչոյանը ընդդծված ձնով առանձնանում է իր սերնդակիցներից: Ելնելով մեր ուսումնասիրության նույթից, կանդ առնենք միայն նրա երկու վեåերի վրա («Սն դիրք, ծանր ղեղ», «Արչակ արքա, Դրասւամաւ ներքինի»), որոնք նրա սւեղծած դրական Հարուսւ ժառանդության Համաåաւկերում առանցքային նչանակություն ունեն: Պաւերաղմի թեման ՀամաչËարՀային, մասնավորաåես 11դ. ռուս ն արնմւյան դրականության մեջ (Սարոյան, Հեմինդուեյ, Բոնդարն) Հարուսւ ավանդույթներ ունի: Այս Համաåաւկերում դարավերջի Հայ դրականության մեջ առանձնանում է Լնոն Խեչոյանը Հանձինս իր «Սն դիրք ն ծանր ղեղ» ավական Հաջողված վեåով: ի րն մարդկային ՀամընդՀանուր դժ աËւություն, ոլոր åաւերաղմները նման են իրար, այց ամեն մի åաւերաղմը յուրովի դժ աËւություն է: «Սն դիրքը...» ւիåիկ ժամանակակից վեå է, ժամանակակից ոչ միայն այն åաւճառով, որ մեր Հերոսական, նան ող երդական օրերի մասին է, այլն իր անարվեսւով ն ոճամւածողությամ : Հեղինակը դւել է åաւումի կոմåողիցիոն այն ձնը, որը ընդունակ է Համադրելու ասելիքի աղմաձայնությունը, դրանով իսկ աåաՀովելու ասելիքի Հարսւությունը, վեåի «ւարօրինակ» սյուժեի ւրամա անությունը: Տարօրինակ այն åաւճառով, որ նրանում դեåքերի ղարդացումները Հերոսների, նան Հեղինակի մւորումների մեջ չարունակ եւ ու առաջ են դնում' իրար ադուցելով անցյալի միֆը ն ներկայում ընթացող իրականությունը: Սա ճիչւ ն ճիչւ ՀամաåաւասËանում է վեåի սյուրռեալիսւական ովանդակությանը, ինչը որքան էլ ներսից ւրոՀվածքներ ունի, միննույն ժամանակ ամողջական է, ի րն Հեղինակի անՀանդիսւ մւորումների ւարողություն: Այդåիսի ւեսք ունի նան åաւումի կառուցվածքը, որ մեկ ներկայանում է ի րն åաւմություն, մեկ նամականի, մեկ օրադրությունների չղթա, ն ոլորի Հիմքում åաւմող Հեղինակի մւաՀոդութ208

յունն է: ինչ ունի կիսելու մարդը մարդու, աղդը աղդի Հեւ, որո՞նք են արոյականության չա÷որոչիչները, ովքե՞ր են կորցնում, ովքե՞ր են չաՀում այս երկդիմի ժամանակների մեջ, ի՞նչ են ուղում դավին անւեղյակ ցավին անւար եր մեծ աչËարՀի ւերերը åաւերաղմի մեջ ներքաչված ժողովրդից, ովքե՞ր են այս Հասկանալի ն անՀասկանալի åաւերաղմի ղինվորները, ինչåես է նրանց Հոդու մեջ Հայրենիքը Ասւված դառնում, ինչåե՞ս են նրանք վերաåրում կյանքի քաղցրությունը, նան թե ինչåես է åաւերաղմի անËուսա÷ելի դաժանությունը նրանց դարձնում Հակամարդ: Եվ վերջաåես' որւեղ են այս անՀեթեթ åաւերաղմի մեջ ներքաչված ժողովուրդների Հաղթանակի ն åարւության սաՀմանները, ի՞նչ կլինի, եթե Հանկարծ սåանվածների Հոդիները սկսեն նակվել սåանողների մեջ: Սրանք ասելիքներ են, որոնք åաւասËան չունեն ն որոնց Հնարավոր չէ ւեղավորել դասական վեåի ավանդական, կառուցիկ կաղաåարի մեջ: կառուցվածքի իմասւով Խեչոյանը դւել է այդ ձնը' այս ամենի մասին åաւմող Հեղինակի ժամանակը Համադրել, ձուլել է դործող Հերոսների ժամանակին, Հաջողել ÷ոքր ծավալի մեջ չաւ ան ասելու Հնարավորությունը: Վեåում, ուրեմն, դործող Հերոսներից մեկն էլ ղինվոր Սնանն է, նան åաւմող Հեղինակը: Այս վեåի ընթերցողը նաË ն առաջ սւիåված է Հեւնել Հեղինակի կերåարին, որ կարող է ոմանց դուր չդալ, ինչåես նրա Համադյուղացիներից ոմանց, որոնք ոËակալ վրեժի ւենդով ռնված իրենց նամակներով ավերում են դրողի առանց այդ էլ անՀանդիսւ Հոդու Ëաղաղությունը: Այդåիսի ընթերցողների չարքում կարող են լինել նույն այդ åաւերաղմի ծանր ÷որձություների միջով անցած ղինվորներ, որոնք դեռ åաւրասւ չեն Ëոսւովանելու այն աåրումները, որ ունեցել են կյանքի ն մաՀվան սաՀմանադծում ու այդ ոլորը թաքցնում են Հայրենասիրության ու Հերոսության թա÷անցիկ չղարչի ւակ: Հեղինակից կարող են դժդոՀել նան Հանրաåեւության առաջին ւարիներին ձնավորված իչËանության որոչ այրեր, Հեղա÷ոËական նորերից իրենք իրենցից առաջ ընկած åաւաՀական «Հաջողակները» ն սրանց մերձավորները, որոնք թացն ու չորը Ëառնած åաՀերի երումով մի Հեւույքով չորս աթոռի էին նսւել' մոռանալով աղդ ու åեւություն: Ուրեմն, վեåի åաւմող-Հերոսը այսչա÷ «անաղուՀաց է», որովՀեւն աղնիվ, ճչմարիւ մարդ է, դրող: Նա իրեն թողած մւածում է ոլորի մասին, իր կենդանի մնացած ղինակիցների մասին ն ՄՀերի, ն ւեսիլքի ձնով դոյամարւում ընկած անմոռանալի նաՀաւակների մա209

սին: Նա վեåում ÷որձում է իմասւավորել անցածը ն ներկայի Հեռանկարը, որåեսղի ընթերցողները դիւակցելով Հասկանան, այլ ոչ թե Հավաւալով դիւակցեն: Վեåը ընթերցողներին ներկայացնում է իրար ղուդաՀեռվող երկու դաչւերի' ռաղմաճակաւի ն թիկունքի åաւկերներով: Սրանց իրար միացնողը Սնանն է, որ մեկ åաւերաղմի դաչւում է' ի րն կռվող ղինվոր, մեկ թիկունքում' ի րն դրող, լրադրող: Երկուսն էլ սուր åայքարի դաչւեր են, Հեղինակը որին էլ որ մուենում է, Հանդիåում է մարդկային, կյանքային ւարա նույթ ծանր Հոդսերի, որոնք նույն ժամանակների ծնունդ են: Վեåի նմանօրինակ իրադարձային կառույցի երկաւվածությունը սւիåում է դրանք քննության առնել առանձին-առանձին ն ÷որձել Հասկանալ դրանց աղերսների յուրաՀաւկությունները: Սկսենք թիկունքից. «կուսակցական դղվռւոցներ; Բաղաքական միւումներ: ԱթոռաաËձություն: Գաղա÷արներից Հրաժարվածներ: ԱնՀանդուրժողականություն: Անսկղ ունք ËորՀրդարան: Երկրից ÷աËչող նաËարարներ...»: Եվ ճակաւը' վերաåաւումի ձնով: Այն åաՀին, եր դերաղանցող չարը Հավասարվում է արուն, åաւերաղմը դառնում է անËուսա÷ելի: Մի կողմից åարւադիր մաՀվան դաւաåարւված լինելու անËուսա÷ելիությունը կամ էլ' Հավանականությունը, մյուս կողմից դոյության նաղդը մչւաåես ուղեկցում է մարդուն' åարւվես էլ åիւի åայքարես էքղիսւենցիալ Հոդե անությունը, որը սւիåում է դոյաåայքարի ընթացքում դիմացինից արյուն Հանել: Ընդ որում, մարդը որքան քաղաքակրթվում է, այնքան կաւարելադործում է արյուն Հանելու ղենքը, միջոցը: Այդ նաղդը նրանում ի սկղ անե է, այն ժամանակից, եր մարդը եղեդից ծնվելով, սկսում է աåրել երկրային ժամանակով, եր միֆին Հաջորդում է իրականությունը: Մարդու ÷րկության միակ ելքը կրկին եղեդի մեջ ÷ակվելն է: Մնացած դեåքերում նա անսաՀման անåաչւåան է: Վերադարձ դեåի մայրը: Սնանի Հայրը ՄՀերի ծնողների ËորՀրդով Ադռավաքարում ÷ակվելը դրանով է ացաւրում: Դրա Համար էլ մարդը սարսա÷ի ու մաՀվան åաՀին åարւադիր Հիչում է մորը, նրանից ÷րկություն Հայցում: Փրոյդը վաËեցող երեËայի' մորը Հåվելու ղդացումը սրանով է ացաւրում: Միֆը, որքան åարղ է իր աց ւեքսւով, այնքան արդ է ենթաւեքսւով: Այս ենթաւեքսւի ացման ճանաåարՀով է ասåա210

րեղվել լաւինոամերիկյան ն եվրոåական միֆասւեղծ դրականությունը, որի Համաւեքսւում դարավերջի Հայ դրականությունն իր յուրաՀաւուկ ւեղն ունի: Խեչոյանն իր վեåում չաւ ան է ասում մեր մարդկային կյանքի մասին' ունենալով այն առեղծվածային մւաՀոդությունը, թե ինչու է մարդու աչËարՀում ժամանակ առ ժամանակ Հայւնվում այս չարադուչակ ու ËորՀրդավոր ղեղը: 11 դարավերջի դեղարվեսւական արձակի ժանրային Համակարդում իր առանձնաՀաւուկ ւեղն ունի åաւմադեղարվեսւական արձակը, մասնավորաåես' åաւմավեåը: Մարդ ն åաւմություն Ëնդիրը չարունակում է մնալ ժամանակների ինչåես Հասարակական, քաղաքական կյանքի, այնåես էլ դեղարվեսւական կուլւուրայի կենսական Հարցերից մեկը: Երնույթը åարղորոչ արւաՀայւվում է նան դարաչրջանի վերջին ւասնամյակների åաւմադիւության, ÷իլիսո÷այության ն Հաւկաåես դեղարվեսւական դրականության մեջ, ինչը դիւվում է նան Արնմոււքի մչակութային կյանքի ղարդացումների չղթայում: Մ.Գորկին ժամանակին նկաւել է. «Մարդիկ անկա՞Ë են åաւմությունից - դա ֆանւաղիա է: Եթե մւածենք, թե եր նէ այդåիսի մարդիկ եղել են, աåա այժմ դրանք չկան ու չեն կարող լինել»: Պաւմությանը դամված լինելու այս անկանË վիճակը առավել ուժեղ դրսնորվեց 11 դարի 11 կեսին ն սկիղ առավ Հայրենական åաւերաղմից Հեւո: ԱչËարՀի քաղաքական քարւեղի դույները դնալով դարձան Ëայւա ղեւ, Հաւկաåես ËորՀրդային կայսրության ÷լուղումից Հեւո: Ժողովուրդները Հենվելով սե÷ական երկրների առաջադիմական ուժերի ն դաղա÷արների վրա, աղդային աղաւադրական åայքար ծավալեցին կայսերական åեւությունների մեծաåեւական էքսåասսիոնիսւական քաղաքականության դեմ: Տեղի ունեցավ ւար եր աղդերի միլիոնավոր մարդկանց ակւիվ Հաղորդակցում åաւմության չարժմանը, ինչը դնալով վերանայեց ու վերակառուցեց Հասարակության ոլոր Ëավերի քաղաքական մւածողությունը: Պրոցեսը ավարւված չէ. չարունակվում են ճչւվել ժողովուրդների աղդային ինքնադիւակցության, ւարածքային սաՀմանների վարչաքաղաքական ինքնորոչումները, լեղվական, կրոնական ինքնությունը, որոնք

դնալով դառնում են ժողովուրդների անցյալի ու ներկայի åաւմության կաåերը վերացարկող åաւմադեղարվեսւական դրականության ղարդացման կարնոր Ëթանը: Այս ՀամընդՀանուր արթնացումը åաւմադեղարվեսւական երկերում ղեկավարվում ն Հենվում է Համամարդկային, Համաղդային նåաւակներ Հեւաåնդող դաղա÷արների վրա: Պաւմական ժանրի Ëնդիրը, անչուչւ, չի սաՀմանա÷ակվում սոսկ անցյալի åաւմության արւացոլմամ , այն չարունակում է ժամանակը դիւել որåես մարդկային կյանքի ղարդացման ւարածություն իր յուրաՀաւուկ ներմուծումներով: Ժանրը չարունակում է չաղկաåել անընդՀաւ չարժվող ժամանակի երկու ծայրերը' անցյալը ն ներկան: ՍËալ է այն ըմ ռնումը, ինչը նկաւվում է նան մեղանում, եր դրողը այնåես է ներկայացնում իրերի վիճակը, որ կարծես թե Հաղարամյակների միջով անցած ժողովուրդներին քիչ ան է մնացել անցնելու ն աåրում է սոսկ Հին օրերի դայթակղիչ Հուչերով: Այսåիսի դրողը ու դրականությունը կարող է նմանվել այն ուժասåառ ծերունուն, որը չրջաåաւող մարդկանց ներկայացնում է իր անցած երիւասարդության անդառնալի ուժն ու Հարսւությունը ն աåրում միայն այդ Հուչերով: Պաւմավեåի մեջ անցյալը ոչ թե åիւի ճնչի ներկային, այլ դասեր, Հավաւ ու արյուն ւա նրան' դուեåնդող աåադային Հասնելու Համար: Պաւմավեåը այս առումով, իսկաåես չա÷աղանց կենսունակ ժանր է ն Հենց սա է åաւճառը, որ ժամանակակից աչËարՀի դրականության մեջ այն չարունակում է իր ակւիվ մասնակցությունը երել Համընդանուր դրական åրոցեսին: Բելդիացի դրող ն դրականադեւ Ժիլ Նելոն իր «Պաւմավեåի Համաåաւկերը» (Փարիղ, 1970) աչËաւության մեջ, ուր ներկայացնում է ամերիկյան ն եվրոåական åաւմավեåը 18-րդ դարից մինչն մեր ժամանակները, ցույց է ւալիս, թե ինչåիսի ակւիվ մասնակցություն է ունեցել այս ժանրի ՀամաչËարՀային դրական åրոցեսի åաւմության մեջ: Ըսւ նրա վիճակադրության ֆրանսիայում ընդամենը վերջին ւարիներին լույս են ւեսել մի քանի Հարյուրի Հասնող åաւմավեåեր: Լուրջ ւեղաչարժ է աåրում ժանրը ինչåես Ռուսասւանում, այնåես էլ անդրկովկասյան ժողովուրդների դրականության մեջ: Մեղանում որåես Հասւաւումն այդ երնույթի 11 դարակեսից սկսած լույս են ւեսել Դ. Դեմիրճյանի, Սւ. Զորյանի, Խ. Դաչւենցի, Ս. Խանղադյանի, Ս. Այվաղյանի, Զ. Դարյանի, Վ. Խեչումյանի, Խ. Գյուլնաղարյանի, Ս. կուրւիկյանի, Սւ. Ալաջաջյանի, Հ.Ղուկասյանի, Պ. Զեյթունցյանի, Հ. Խաչաւրյանի ն ուրիչների åաւմավեåե212

րը: Ուչադիր Հեւնողը կնկաւի նան, թե ինչåիսի Հիմնավոր վերակառուցումների է դնում ժանրը Վալւեր Սքուից, Վիկւոր Հյուդոյից մինչն Լն Տոլսւոյ, մեղանում' Ծերենցից, Ռաֆֆուց մինչն Դ.Դեմիրճյան, Սւ. Զորյան: Ժանրի նորացումը ՀամընդՀանուր åրոցես է, ն Հայ ժամանակակից արձակը, որը անվիճելիորեն արձր մակարդակի է Հասել, չէր կարող դուրս մնալ այս չարժումից: Ժամանակակից մակարդակներում վեåը ունի իր ժանրային ոչ այնքան արւաքին, որքան ներքին օրենքները: իսկ åաւմավեåի դեåքում այս ամենին դումարվում է նան կենսա÷ասւի յուրաՀաւկությունը: իսկ եթե դա այդåես է, åիւի մւածել, որ կենսա÷ասւը ոլոր դեåքերում թելադրում է դեղարվեսւական վերացարկման իր յուրաՀաւուկ կանոնները, կառուցվածքային սկղ ունքները, ի վերջո' լայն առումով, անարվեսւային Համակարդը: Ժամանակակից åաւմավեåի յուրաՀաւկությունը նաË ն առաջ åայմանավորված է նրա ինւելեկւուալ Հադեցվածությամ ն դա ոչ միայն ովանդակային åլանով, այլն' կառուցվածքային: Ժանրի մեջ նկաւելիորեն ուժեղացել է դիւակցության Հոսքերի Հարա երակցությունը ն աղմաղանությունը, թերնս սա է åաւճառը, որ այն դնալով էåիղմի կորուսւ է ւալիս: Նրա մեջ ակւիվանում է åաւմող Հեղինակի կերåարը, որը ինչ-որ ւեղ դառնում է դեåքերի մասնակիցը, չարունակ եռնաթա÷ում åաւմական կենսանյութի ÷ասւական ծանրա եռնվածությունը' ÷ոËարինելով այն Հերոսների Հոդե անական դիւարկումներով: Հեղինակը մյուս կողմից ջանում է ժանրից դուրս մղել ելեւրիսւիկան, սուր անավեճ մղում մի կողմից åաւմական ոււոåիղմի, մյուս կողմից' կեղծ, ակադեմիական օ յեկւիվիղմի դեմ: Փորձենք մեր եղրակացությունները ւարածել դարավերջի Հայ åաւմավեåերի վրա, որոնց Հեղինակներն են Վարդան Գրիդորյանը, Արմեն Մարւիրոսյանը, Լնոն Խեչոյանը ն ուրիչներ: Սկսենք Վարդան Գրիդորյանի դործերից, որի վեåերում («Հավերժական վերադարձ», «Դար կորսւյան») երնում է այս ժանրի աղդային ավանդների նորոդումը, որ Հասւաւում է վերը նկաւված օրինաչա÷ություններից կարնորը' աղդային դասական åաւմավեåերի մեջ նկաւվող ռոմանւիղմի Ëմ ադրման անՀրաժեչւությունը: Գրիդորյանի åաւմավեåերում åաւմության Հերոսականությունը ու դրամաւիղմը նոր ձնով են արծարծվում: Այս առումով չաւ կար-

նոր են Գրիդորյանի կարծիքները, որոնք ժամանակին ւåադրվել են «Գրական թերթում» ն «Գրքերի աչËարՀում»: Ըսւ նրա դրողը «թաքցնում է åաւմության ÷ասւերը», որոնք առիթ են ընձեռում ընթերցողի Հեւ «մեծ դաղա÷արներից Ëոսելու»:84 Այսւեղ նա առաջին Հերթին նկաւի ունի «Հավերժական վերադարձը» վիåակը: Մի ուրիչ անդամ նա Ëոսւովանում է, որ «åաւմական թեման ինձ դրավեց, որովՀեւն այն իմ կարծիքով առավել մեծ Հնարավորություն է ընձեռում ամ ողջացնելու մարդկության ÷որձը ն սերունդների ընւրած ճչմարւության վրա ղարդացնելու այս կամ այն դաղա÷արը: Արդի չաւ åրո լեմների åաւասËանը կարելի է դւնել անցյալի ÷որձում ... Պաւմական սւեղծադործություններում դու ես ընւրում քո ժամանակը ն Հերոսներին»85: Արմեն Մարւիրոսյանի երկՀաւորանոց «Մաղեկամուրջ» վեåում ժանրի անսովորության Հաւկանիչը առաջին Հերթին կաåված է նրա անարվեսւի, կառուցվածքի, լեղվաոճի ն այլ Հաւկանիչների Հեւ, այց աՀա միաժամանակ օդւադործվում են 11 դարում մեղանում սւեղծված åաւմավեåի ավանդները, մասնավորաåես' Վիդեն Խեչումյանի: Այս åաւմավեåում (Դեմիրճյան, Զորյան, Խանղադյան ն ուրիչներ) ացառության կնիք ունեն, ինչ-որ չա÷ով միֆականացված են: Այդåես է ընկալել նան Հայ åաւմադրությունը ն ընթերցող լայն Հասարակությունը: Սրանք աղդային Հավաքական իդեալի կրողներն են: Մարւիրոսյանի åաւմավեåերում Հերոսները աåամիֆականացված են ն դա Հնարավորություն է ընձեռել առավել աղաւ մւածել «Հեղինակավոր» Հերոսների մասին: կան նան այնåիսի Հերոսներ, որոնք սովորական մարդիկ են ն եր նէ դրականության նյութ չեն դարձել. դրանք թեն åաւմական չեն, այց իրենց վրա կրում են åաւմականության դրոչմը, մանավանդ, որ դրանք ւեղավորվում են Բադրաւունիների թադավորության անկման ն թուրքսելջուկների դեմ Հայերի մղած աղաւադրական åայքարի ժամանակային Հաւույթում: Մարւիրոսյանի դործի մեջ դեր նականն ու իրականը ներդաչնակված են' միմյանց լրացնելու åայմանով:

Վ. Գրիդորյան, Պաւմա անի թելադրանքով ն արձակադրի դրչով, «Գրքերի աչËարՀ», 1985թ. 4: Վ. Գրիդորյան, Մարդու ն ժամանակի ÷ոËՀարա երությունը, «Գրական թերթ», 1985 թ. 16:

ժամանակակից åաւմադեղարվեսւական արձակի ղարդացման մեջ Հաւկաåես թեմաւիկայի յուրաՀաւկությամ իր ներդրումն ունի նան Արծրուն Պեåանյանը: Անւիկ աչËարՀի, մասնավորաåես Հունասւանի ն Հռոմի դեղարվեսւական դրականության մեջ արւացոլումն ու իմասւավորումը մչւաåես եղել է ՀամաչËարՀային դրականության դաղա÷արական ու դեղարվեսւական կարնոր Ëնդիրներից մեկը: Այս մղվածության մեջ միչւ էլ առաջնային դերում է եղել åաւմավեåը: Դա առանձնակի դրսնորում է դւել ժամանակակից եվրոåական ն ամերիկյան դրականության մեջ: Նոր չրջանի åաւմավեåի Հեղինակները, ինչåես արդեն նկաւել ենք, օդւադործելով անցյալի դասական դրականության ÷որձը, որոչակի արդյունքների են Հասել ժանրի վերանայման ու թարմացման դործում: Այս առումով ամերիկյան դրականությունը ժանրի ղարդացման ւեմåով առաջնային ւեղ է դրավում նորօրյա աչËարՀի դրականության Համաåաւկերում: Ժամանակին 19-րդ դարի առավել Հայւնի դրողներից մեկը' Նաթանիել Հոթորնը իր «Մարմարե ֆավն» վեåի առաջա անում (Նյու Յորք, 1965) Ëոսելով ամերիկյան դրականության այս թեմաւիկ ուղղվածությունը ունեցող ժանրի մասին, այն կարծիքն է Հայւնել, որ Հաւկաåես ամերիկյան դրականության մեջ առանց սե÷ական անցալի ոչ մի դրող չի Հասկանա, թե որքան դժվար է վեå սւեղծել մի երկրի մասին, որւեղ չկան անցյալի ոչ վաղեմություն, ոչ սւվերներ, ոչ էլ դաղւնիք: Այսåիսի դրականություն սւեղծելու Համար անՀրաժեչւ են ÷լաւակներ: Ամերիկյան դրականության մեջ այդ ÷լաւակների դերը վիճակված էր Հենց անւիկ աչËարՀին: Հեւաքրքրությունը անւիկ աչËարՀի նկաւմամ էլ ավելի է մեծանում առաջին Հերթին Հնադիւության ոլորւում' կաåված մի չարք Հայւնադործությունների Հեւ: 1975թ. լույս ւեսավ ամերիկացի դրող իրվին Սթոունի «Հունական դանձը» (1hՇ GrՇՇk 1rՇaտurՇ): Սա նվիրված է Հենրի ն Սոֆի Շլիմանների Հիչաւակին: 20-րդ դարում անւիկ թեմաները առավել աղմակողմանիորեն արւացոլվեցին ամերիկյան դրականության մեջ (Զոն Հերս, «Դավադրություն» (1972), Զոն Ա÷դայկ, «կենւավրոս» (1968), Գու Վիդուլի, «Հուլիանոս» ն այն): Եթե նաËորդների դործերը, ի րն կենսաՀիմք ն ի րն ովանդակություն, Հենվում են անւիկ աչËարՀի åաւմության ու դիցա անության վրա, աåա Թորոնթո Ուիլյամսի սւեղծադործություններում

այն յուրաՀաւուկ է: ՅուրաՀաւկությունն այն է, որ վեåի դործողությունները ծավալվում են 20-րդ դարում Հռոմում: (Խոսքը վերաերվում է Հեղինակի «կա ալարացում» վեåին): Վեåի Հերոսը ժամանակակից Հռոմում Հայւնվելով ն որոչակի ուսումնասիրություններ կաւարելով ղարմանքով դւնում է, որ Հեթանոսությունը քրիսւոնեության այս նոր չրջանում չի վերացել: Հեթանոս ասւվածները դեռ չեն մաՀացել, կենդանի են: իսկ անդամ եթե մեռնում են, իրենց ասւվածային նույթը ÷ոËանցում են իրենցից Հեւո եկող ուրիչներին: Այս վեåում կարնոր դերակաւարություն ունի Վերդիլյոսը: Նա չարունակ սւվերի ձնով Հայւնվում է վեåի ն նաËադրության ն ֆինալի մեջ: Այս կոմåողիցիոն Հնարանքը Ëնդիր ունի ÷ոËելու վեåի նոր ովանդակության ւրամա անությունը' Հաչվի առնելով այն Հանդամանքը, որ միջին դարերում Վերդիլյոսը Համարվել է քրիսւոնեաների նաՀաåեւը, վեåում այսåիսի մի միւք է ղարդացվում' կաåված անւիկ åոեւի Հեւ' Սե մեծության ոդի Հին աչËարՀի ն նոր մարդարե, որ Հանճարեղ իմասւունի åես դուչակեցիր դալուսւը Փիրդուսի: Այսւեղ åոեւի լույս աչËարՀ դալու դաղա÷արը կաåված է Պլաւոնի ÷իլիսո÷այության ւեսության Հեւ: Նման դրսնորումներ Հաւկաåես ւեսնում ենք Ուալդերի կարնոր վեåերից մեկում, ուր նա անդրադառնում է կեսարի կերåարին' Հիմքում դնելով մի նոր ենթաւեքսւ, որն ուղղված է արդի աչËարՀին: Այս ենթաւեքսւում ն այս իմասւով ժամանակակից Հայ åաւմադեղարվեսւական արձակում Արծրուն Պեåանյանը եղակի է: Նրա «կալիդուլան», Հաւկաåես «Հուլիոս կեսարը», «Ալեքսանդր' որդի Ամոնի» երիւասարդ åաւմավիåասանը åարղաåես ղարմացնում է Հեռուն այնքան մուիկից ւեսնելու, անւիկ աչËարՀի կենդանի ռիթմը ղդալու իր կարողությամ : ՆաËորդ դործերից Հեւո Պեåանյանը ոչ միայն դերաղանցել է ինքն իրեն, այլն ղդալիորեն առաջ է մղել ժամանակակից Հայ åաւմավեåի ղարդացումը: Այսåիսի դործեր սւեղծելը åաՀանջում է արւացոլվող ժամանակաչրջանի åաւմության կաւարյալ իմացություն, որը ձեռք է երվում ւքնաջան ն երկարաւն աչËաւանքով, էլ չենք Ëոսում ժանրի արարման ժամանակակից մեթոդների ու ւեսության օրենքների յուրացման մասին: Նման լուրջ դործեր սւեղծելու Համար, սրանք կարնոր նաËաåայմաններ են: Բայց ամենից կարնորը դրողի նյութի նկաւմամ ունեցած ինքնաղդացողությունն է, որ քչերին է ւրվում: Շաւ կարնոր են թվում նրա կողմից իրականացված երեք ՀիմնաËնդիր: Դրանք են' դործի Հիմքում ընկած åաւմական ճչմար216

ւությունը ն սրանից ածանցվող վեåի Համար այնքան կարնոր ճչմարւանմանությունը, արդիական Հնչեղությունը ն լեղուն: Պաւմության ւվյալներով Մակեդոնացու նվաճած աչËարՀները Հույժ Ëայւա ղեւ են իրենց էթիկական , քաղաքական, ընկերային ու Հոդե անական ներքին Հակասությունների առկայությամ : Զդացվում է, որ այս աչËարՀների ւարածքային, դավանա անական ւրոՀումների ՀեռաՀար վւանդները, ինչի մասին ակնարկում է Մակեդոնացին åերսեåոլյան Ëնջույքին մասնակից իր ղինվորներին: Այս Հսկայական թիվ կաղմող ղորա անակը աժանված էր ուն մակեդոնացիներից ն դրանց միջուկը կաղմող åելլացիներից, Հունական åոլիսներից եկած ղինվորներից: Բանակի որոչակի մասն էին կաղմում ադրիանացիները, եդիåւացի թնաղեն նեւաձիդները, Մակեդոնիայի Հյուսիսում աåրող ւրի ալները, ասիական ւարածքներից Հավաքված ղորականները, աåա åարսիկները' Ëառնված սուդդերի, åարաåամիցիների, դրանդիացիների Հեւ: Վեåում ղորավարի դիւակցության մեջ ամուր նսւած է այս ոլորին ՀամերաչËության երելու մւաՀոդիչ դաղա÷արը, որը ընկած է ժամանակի սւոիկյան, աåա ն իդուիսւական ÷իլիսո÷այության Հիմքում, որոնցից յուրաքանչյուրը առաջադրում էր «÷ոËՀամաձայնություն», «միասնություն», կարդավորիչ սկղ ունքների առաջնայնությունը: Ընդ որում, այս դաղա÷արները առաջ էին քաչում անւիկ չրջանի այնåիսի մւածողներ, ինչåիսիք էին Զենոնը, որ Արնմոււքից էր ն Բրիղիåը, որ Արնելքից էր: Ժամանակի ÷իլիսո÷այության մեջ օրինաչա÷որեն ձնավորվում էր աչËարՀաքաղաքացիության (կոսմոåոլիւիղմի) դաղա÷արա անությունը, որը կարնոր դեր Ëաղաց Ալեքսանդրի Հաղթանակների Համար: Այս առիթով կարելի է Հիչել նան Դիոդենեսի' ես ոլոր ւեղերից եմ, Պլոււարքոսի' ոլոր մարդիկ աչËարՀի քաղաքացիներ են Հայւնի մւքերը: Այս ամենը կարելի էր Հասւաւել վեåից կոնկրեւ մեջ երումներ անելով, այց կարծում ենք դրանց կարիքը չկա: Ըսւ Հեթանոս ասւվածների, մարդը դաւաåարւված է åարւադիր մաՀվան, ինչը Ëաղաղություն էր երում ար արոս մարդկանց Հոդիներին: Այս Ëաղաղությունը մյուս կողմից աåաՀովում էր անդրաչËարՀային կյանքի դոյության էսËուոլոդիական լավաւեսությունը: Այս չրջանում է ձնավորվում նան աչËարՀի կործանման դաղա÷արը ի րն չարի ն արու վերջին Հանդիåումը åիւի լիներ, ինչը Հեւադայում ւեղ դւավ Սուր դրքում: Արծրուն Պեåանյանի åաւմավեåերի

մեջ ամենուրեք Հաչվի է առնված ժամանակի մարդու մւածողության յուրաՀաւկությունները: Հեթանոս աչËարՀի ւիեղերքը իր ւարածաժամանակային չա÷որոչիչներով այդ դործերի մեջ åարւադիր առկա է: Պեåանյանի սւեղծադործությունները, սակայն, որքան էլ կենդանի, որքան էլ ոլոր կողմերով ՀամաåաւասËաներ արւացոլվող նյութի åաՀանջներին, որնէ արժեք չէր ունենա, եթե չունենար արդիական Հնչեղություն, եթե նրանցում Հեղինակը լսելի չդարձներ Հնի ÷որձի ձայնը, Հասցեադրումը նոր ժամանակներին: ԱնկաËություն նվաճելը, åեւականություն սւեղծելը դեռ ամեն ինչ չէ: Ամեն մի Հաղթանակից Հեւո Ալեքսանդրը Հայւնվում էր Ëոր մւաՀոդության մեջ: Այդ ամենը Հեչւությամ չէր ւրվել նրան, իրականացվել էր մարդկային մեծ ղոՀերի դնով' ՀաճաË չմւածելով, թե վերջինս ինչ Հեւնանքների կարող էր Հանդեցնել: Պաւերաղմին մասնակից ղանդվածին թվում էր, թե åաւերաղմի, åայքարի Հաղթական ավարւից Հեւո դալու է վայելքի ժամանակը, որը Հղի է եսակենւրոն նկրւումներով, որոնք Հանդեցնում են անօրինության ու թալանի: Այսւեղ է, որ åիւի նկաւենք, թե դժվարությամ չաՀած աղաւությունը կործանելը ավելի արդաՀաւելի է, քան անաղաւ վիճակին դաւաåարւված լինելը: Այս միւքը ընդդծելով Հեղինակը ենթաւեքսւում նկաւի է ունեցել արցաËյան åաւերաղմում մեր ժողովրդի Հաղթանակը, մյուս կողմից այն արոյական մթնոլորւը, որ առկա է այսօր: ՊաւաՀական չէ, որ վեåի Հերոսը մի դրվադում Հիչեցնում է Էվրիåիդեսի «Անդրամաքոսից» մի ւող' առաջնորդն է վերցնում ն՛ ավար ն՛ ÷առք, դրան Հակադրելով Ալեքսանդրի իմասւունությունը, որը կարծում է, թե Էվրիåիդեսի միւքը Ëել է ժամանակի ար արոս աչËարՀի մւածողությունից, որ նոր ժամանակներում կարող է չրջվել այդåես մւածող առաջնորդների դեմ: Պաւերաղմը օրենքներ չունի, այդ օրենքները, որ կան, մչակվում են Ëաղաղ ժամանակ: Այս վւանդավոր åաՀերին Ալեքսանդրը Հիչեցնում է անօրեններին. «Այնքան եք վարժվել աåաՀովությանը, որ մոռացել եք ձեր Ëղճուկ անցյալը ն Հիմարա ար կարծում եք, թե ձեր երանելի այս վիճակը Հավերժ է»: Այս Ëոսքերը Մակեդոնացին Հիչեցնում է ոչ միայն իր, այլն մեր ժամանակների այն սանձարձակ ւերերին, որոնք իրենց Հասարակական դիրքն ու Հնարավորությունները ծառայեցնում են ոչ թե ժողովրդին, այլ իրենց' դառնալով օրինականացված դողեր, ացաՀայւ կաչառակերեր, որոնց Համար չկա Ասւված, դաւ ու դաւասւան, երկիր ու ժողովուրդ: Վեåում Ալեք218

սանդրը օրինակ է ւալիս ոլոր ժամանակներին: «կթաղեք ինձ Համեսւ, դանձեր չդնեք ինձ Հեւ, ոչ էլ ոսկե դադաղ: Մարմինս էլ չղմրսեք, որ Հեւո ամեն ւËմար մարմինս աժին չդարձնի ÷ոչուն: Եվ կւանեք ինձ' ձեռքերս կողք ւարածած, ա÷ս åարղած, որåեսղի ամենը ւեսնեն' Ալեքսանդրը ոչինիչ չի ւանում իր Հեւ ն իրենք էլ չեն ւանելու ոչինչ աչËարՀից այս ունայն»: Փոքր ինչ անդրադառնանք նան այս ժանրի լեղվի Ëնդիրներին, որոնք մչւաåես մւաՀոդել են ն արւասաՀմանցի ն Հայ դրողներին ու ւեսա աններին: Նկաւենք, որ ւվյալ դեåքերում Պեåանյանի վեåերում առկա են Հեղինակի ն իր Հերոսների անՀաւականացված լեղվական ւար երությունները, որ Հաւուկ է ժանրի լեղվամւածողությանը: Ընդ որում, åաւմողի լեղվական մւածողությունը լուսա անում է ոչ միայն նկարադրվող Հերոսների լեղուն, այլն վերցնելով վերջինիս լեղվի առը' ներդնում է իր թեմայից Ëող լեղվական նյութի մեջ: Ուրեմն, այսւեղ էլ Պեåանյանը Հաջողության է Հասել: Գրականության Համար լեղուն սոսկ միջոց չէ, այլ դոյության åայման: Լեղվի Ëնդիրը åաւմադեղարվեսւական դրականության մեջ իր յուրաՀաւկություններն ունի, որոնք ցավոք ի Հայւ են դալիս միայն ւեքսւի արւաքին մակերեսում, որåես Հնի կոլորիւը աåաՀովելու ձնամիջոց: Վալւեր Սքուը «ԱյվենՀոյի» առաջա անում մի այսåիսի միւք է արւաՀայւել, որ առացի Հիչվում է. «Զանալով Հնության նույթ ւալ լեղվին, նա մի կողմ է նեւել ժամանակի ամ ողջ առաåաչարը ն սւեղծել մի ար առ, որով եր եք ոչ մի ւեղ չեն Ëոսել Մեծ Բրիւանիայում»: Այս Հիվանդությունը ւարածված է նան մեղանում: Պաւմության ÷իլիսո÷այությունը յուրովի ձնով ու լեղվով արւաՀայւելու իր առանձնաՀաւուկ մուեցումներն ունի նան Հայ դարավերջի դրականության մեջ կարնոր դեր ունեցող արձակադիր Լնոն Խեչոյանը: Այդ մասին արդեն Ëոսվել է նրա սւեղծած ժամանակակից վեåերի առիթով: Մեղանում Խեչոյանը ճանաչված է նան որåես աղդային նորադույն åաւմավեåի ւաղանդավոր Հեղինակ, Հաւկաåես նկաւի ունենալով նրա «Արչակ արքա, Դրասւամաւ ներքինի» դործը, որն իր նույթով åաւմական ն ժամանակակից վեåերի յուրօրինակ Համադրություն է, ինչով էլ ւար երվում է իր ժամանակի ն նաËորդ չրջանի åաւմավեåից: Հայոց åաւմությանը ն åաւմադեղարվեսւական արձակին ծանոթ ընթերցողը այս դիրքը կարդալիս կարող է Հարցնել, թե ինչո՞վ է åայմանավորված մեր åաւմադիւության ու åաւմադեղարվեսւական դրականության

անդրադարձների ՀաճաËականությունը Արչակ 11 թադավորի ն նրա իչËանության ւարիների նկաւմամ ' Րաֆֆի, Դեմիրճյան, Զորյան, Զեյթունցյան ն էլի ուրիչներ: Եվ այսքանից Հեւո երիւասարդ արձակադիրը կրկին արձրացնում է նույն թեման: Խնդիրը այսւեղ սոսկ ֆա ուլայի նկաւմամ առինքնող Հեւաքրքրությունը չէ, որին ժամանակին անդրադարձել է Րաֆֆին: Նա դրում է. «Ամեն մեկը օդոււ է քաղում այդ ընդՀանուր ովանդակությունից: Թեն էությունը միննույնն է մնում, այց ձնը կարող է ÷ոËվել անվերջ կերåով, Հեղինակի իսկական ն սե÷ական որոչումի չնորՀիվ, որը ն ւալիս է ընդՀանուր դաղա÷արի ն ոլորովին մաչված սյուժեից (նկաւի ունի ֆա ուլան) նա կարողանում է սւեղծել մի նոր ճչմարիւ ինքնուրույն աչËաւություն: Եվ այդ է դրական սե÷ականությունը»:86 Այս ւեսանկյունից ÷որձենք առանձնացնել Խեչոյանի åաւմավեåում ծավալվող վիåական իրադարձությունների ոլորւները' ենւաւեքսւի արդիականությունը թողնելով ընթերցողներին: Առանձնացնենք միֆ, կրոն, քաղաքականություն, Հերոսների իրավիճակային Հոդե անական իրողությունները: Պաւմավեåերով Հարուսւ Հայ դրականության մեջ, դիցա անական մւածողության առումով, չենք կարող առանձնացնել մի ուրիչ åաւմավեå, որը կարող է դերաղանցել քննության առնվող սւեղծադործությանը: Ընդ որում' ծիսական, Հավաւքային արւացոլումները նրանում åաւկերավոր ղարդանաËչերի դերում չեն սոսկ: Աղդային էթնուար երակիչ նչանակություն ունենալուց ացի, դրանք իրենց ենթաւեքսւում Ëորանում են Պարսկասւան-Հայասւան, Հայասւան-Բյուղանդիա քաղաքական Հարա երություների մեջ: Վերջին ւասնամյակներին արնմւյան, Հաւկաåես' լաւինաամերիկյան դրականությունները լուրջ նվաճումների են Հասել միֆասւեղծ դրականության ն նրա ուսումնասիրության ասåարեղներում: Անցյալի միթոսը ներթա÷անցել է ժամանակակից դրականության դեղարվեսւական ն դաղա÷արական դիւակցության մեջ' ընդդիմանալով աղդերի արոյական ու Հոդե անական արժեքների ՀամաՀարթեցման ջղաձիդ ռիթմին:Դա ինչ-որ չա÷ով իրեն ղդացնել է ւալիս նան մեր նորադույն չրջանի դրականության մեջ: Լնոն Խեչոյանի վեåում միֆի էթնիկական դաչւը չի

Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 8, էջ 459, Եր. 1961

սաՀմանա÷ակվում միայն Հայկականի չրջանակներով, քանի որ նրանում ն միջավայրը ն նրանում դործող Հերոսները ւար եր աղդերի ներկայացուցիչներ են: Պաչւամունքային աղմաղանությունը ինքնին Ëոսում է վեåի կոլիղիայի յուրաՀաւուկ դրսնորման մասին: Նրանում արւացոլվող ժամանակաչրջանի կոնֆլիկւները åայմանավորված են ոչ միայն Հայւնի ավանդական åաւմաքաղաքական Հարա երություների դծով, այլն անցման չրջանին Հաւուկ դիրքային կողմնորոչումների Հակասություններով: Պարսկասւանը ւնական åաւերաղմների ավարւից Հեւո Ëաղաղ ճանաåարՀով ÷որձում է Հայասւանը ներքաչել իր քաղաքական, Հոդնոր, կրոնական աղդեցությունների ոլորւը: Բաղաքան ն դավանա անական åայքարի այս արդ ժամանակներում Հայերը սւիåված էին ընդդիմանալ մի կողմից ղրադաչւականությանը, մյուս կողմից կեսարիո Հոդնոր կենւրոնի քաղաքական ենթաւեքսւ ունեցող ճնչումներին: Վեåի Հերոսի կարծիքով Բյուղանդիայի Հոդնոր կենւրոնը ավելի չաւ ղ աղված էր քաղաքականությամ , քան Հոդու Ëնդիրներով: Հռոմը Հոդե÷ոËվել է, Հելլենականությունը նրան նոր ովանդակություն է Հաղորդել: «Մենք åիւի վերադասավորենք մեր ուժերը, - նկաւում է Հայոց արքան, - նրանց քաղաքականության ու մեր չաՀերի Համար: Մենք չåիւի Հրաժարվենք քրիսւոնեությունից, այց նրա քարացած Համամարդկային սերը մեղ նման ÷ոքր երկրի Համար կործանարար է»: Սրանով էր åայմանավորված Ներսես կաթողիկոսին Զունակով ÷ոËարինելու անՀրաժեչւությունը: Ներսեսը ուղղա÷առ քրիսւոնյա էր: կոսւանդինոս կայսր մաՀից ն Հուլիանոս ուրացողի դաՀակալությունից Հեւո, Արչակը սւիåված էր դնալ այդ քայլին, որքան էլ Հարդեր Ներսեսին: Հավաւքը քաղաքականությանը ծառայեցնելու ժամանակն էր, իդուիսւական միասնությունը նոր իմասւ էր սւացել: Եկեղեցին քարողչական ինսւիւոււ էր, åեւությունը ÷որձում էր այն ծառայեցնել իր քաղաքական Ëնդիրներին: ինչåես մի չարք նման դեåքերում Հոդնոր ն աչËարՀիկ ւերերը ընդդիմության կողմնորոչման Հարցը չՀաչվարկված ն կւրուկ էր դնում' կամ åարսիկները, կամ յուղանդացիները: Մովսես Խորենացու åաւմության մեջ Հեղինակը նկաւել է այս ճեղքվածքի էներդակիր վւանդը. «իսկ Ëաղաղությունը չուռ եկավ Հայերի կողմը' Հա221

մաձայն այն Ëոսքի, թե ÷ո÷ոËակի իրար ÷ոËարինում են' սրանց Ëաղաղությունը նրանց Ëռովության մեջ է կայանում ն նրանց Ëաղաղությունը սրանց Ëռովության մեջ. այնåես որ մեկի վաËճանը մյուսի սկիղ ն է դառնում»:87 Դ. Դեմիրճյանը իր Հերթին «Մաչւոց» վեåին վերա երող դրառումների մեջ նկաւել է այս վւանդավոր երկվությունը' åարսից Հեւ թչնամանալը' Հունաց կողմը ն ընդՀակառակը: Ոչ մի կողմնակալություն' ոչ åարսիկները, ոչ էլ Հույները մի կողմնակալություն åիւի ունենանք: Մենք ենք, թերնս ամենից անղորը, մենք կարող ենք ամենից չաւ ղդալ մեր ցավը: Արչակ թադավորի ւարիներին, ինչåես նկաւում է Բուղանդի Հեթանոսության ու քրիսւոնեության արանքում մարդկանց անկողմնակալ դեդերելը ւարածված էր Հասարակ չրջաններից մինչն թադավորը: Մարդը մի ծայրաՀեղությունից նեւվում էր մի այլ ծայրաՀեղության մեջ, սւիåված էր Հանդես դալ ոչ այնքան ի րն Ասւծո ծառա, որքան Ասւծո ղենք: Խեչոյանի վեåը դրվաւելի է նան դարաչրջանի սոցիալական իրականության ն սրա Հեւ կաåված մարդկային Հարա երությունների ցուցադրման իմասւով: Սյս ւիրույթը ներկայացնելու Համար Բուղանդը ն Փարåեցին Հարուսւ նյութ են ւալիս: ԸնդՀանուրը այն է, որ Հիչյալ åաւմիչների դործերում անՀաւի սոցիալական կացությունը դիւվում էր որåես վերուսւ սաՀմանված վիճակ: Բայց աՀա վեåում դրանք Հոդե անորեն մասնավորվում են' Հաչվի առնելով իրավիճակային Հոդե անության դրդաåաւճառները: Արչակի թադավորության ւարիներին' ընդՀուå մինչն Հայւնի Բերդաքաղաքի կառուցումը, դործում էր ավաւաւիրական իրականությանը Հաւուկ սոցիալական ուրդի օրենքը: Հայոց թադավորի Համար Հեչւ չէր ղեկավարել ուրդի մեջ մւնող Հաչվենկաւ իչËանների ժամանակ առ ժամանակ ծայր առնող աËումների անվերջանալի ընթացքը: ՏոՀմիկ աղնվականների ւիրակալական անՀավասարությունը Հիմք էր դառնում դժվար ՀաղթաՀարվող կոնֆլիկւների: Այս ամենը կանËելու Համար Արչակը ՀաճաË սւիåված էր լինում դիմելու ռնությունների' Հենվելով առավել Հեղինակավոր ւոՀմերի վրա, մասնավորաåես' Մամիկոնյանների ն Գնունիների: Հասարակության մեջ ծայր էին առնում սոցիալական նեռացումները: իչËանները

Մովսես Խորենացի, Հայոց åաւմություն, Տ÷ղիս, 1913, էջ 301

աåրում էին ճոËության մեջ, ժողովուրդը' կարիքի: Տնւեսական դործոնները ն սրանց Հեւ կաåված մարդկային ÷ոËՀարա երությունները ունեին իրենց ացառության օրենքները: Նման åայմաններում առանձին անՀաւներ նվաճում էին անսաՀմանա÷ակ իրավունքներ (Հայր Մարդåեւը): Վւանդավորը այն էր, որ ոչ թադավոր, ոչ էլ իչËանավորաց դասը ու Հաւկաåես մյուս Ëավի անդամները այլնս ի վիճակի չէին վերաՀսկել այդ անՀաւներին, սւիåված Հարմարվում էին նրանց լկւիության ու ցինիկության Հասնող արարքների Հեւ: Պեւականության կորսւի վւանդը սկսվում էր Հենց այսւեղից' ներսից: Ամենաթողությունն ու կաչառքը դառնում էր Հասարակական Հարա երությունների ոճ: Աղաւանին սւիåված լքում էր երկիրը, առնւրականների Հեւ մեկնում էր օւար աչËարՀներ: Բանակում չէին վճարում ռոճիկները, որի åաւճառով ընկնում էր կարդաåաՀությունը: Անåաւժելիությունը արոյալքում էր Հասարակությանը: Վարձաւրությունը ու åաւիժը այն երկու Հիմքերն էին, որոնց վրա Հենվում է åեւականությունը: Զկա վարձաւրություն' չկա åեւություն, չկա օրենք, åաւիժ' չկա åեւություն: Փավսւոս Բուղանդը իր åաւմության մեջ Հաւկաåես ղդացնել է ւալիս կաչառքից եկող վւանդը, որին Հաւուկ ուչադրություն է դարձնում Մանանդյանը իր Հայւնի ուսումնասիրության մեջ («Հայասւանը Հուսւինյանոսի թադավորության ւարիներին»): Նա այսւեղ նչում է, թե արծաթասիրությամ էին վարակված ոլոր åաչւոնավոր անձինք, աËումները անåակաս էին' ն ոչ իրենց նավորության åաւճառով, այլ չնորՀիվ կործանարար դեր Ëաղացող, այսåես կոչված, åաչւոնների սուֆֆրիդինալ Համաւեղության սիսւեմի: Պաչւոնները աչËվում էին վաճառքի ձնով: Պարսկական մասում ամեն åաչւոն իր դինն ուներ, առաջին Հերթին ւրվում էր նրան, ով չաւ էր վճարում: Հայասւանում ւիրող այս սոցիալական անարËիան, որ թուլացնում էր երկիրը, Հավասարաåես ձեռնւու էր ն Պարսկասւանին ն Բյուղանդիային: Միջնադարին Հաւուկ ֆեոդալական ւների Հակամարւությանը նåասւում էր անդամ եկեղեցին. Արչակ թադավորը որքան էլ սւիåված էր նաËաձեռնել ռաղմավարական նչանակություն ունեցող Բերդաքաղաքի կառուցմանը, մյուս կողմից Հաչվի չէր նսւում սւրկաւիրական «դեմոկրաւիայի» սաՀմանա÷ակությանը: Նա ոչ միայն չղդաց վերաՀաս աղեւը, այլ արադացրեց այն: Այսåիսի դեմոկրաւիան, անդամ մեր օրերում, անարËիայի անօրի223

նականության åարարւ Հող է դառնում åեւականության թուլացման Համար: Նման åայմաններում չկա առավել վւանդավոր արարած, քան ավարի դուրս եկած «դործարարը»: Բուղանդի åաւմության մեջ Ներսեսը Հենց այս երնույթը նկաւի ունենալով, Արչակին Հիչեցնում է մարդարեի Ëոսքերը. «Վաեյ նրան, ով ւուն է չինում ոչ արդարացի ն վերնաՀարկ կառուցում ոչ իրավունքով»: Ողջ Համակարդից երնում է, որ Լնոն Խեչոյանի վեåը արժեքավոր է ոչ միայն åաւմական, այլն արդիական առումով: Սրանում սոցիալական իրականությունը ացաՀայւելու, մարդկանց Հոդե անությունը ի ցույց անելու իմասւով անչուչւ նկաւի է ունեցել մեր ժամանակակից իրականությունը: Այս մուեցումը, ինչåես վերը նկաւեցինք, կիրառում են նան արնմւյան ժամանակակից åաւմավեåերի Հեղինակները: Սրանցում ի Հայւ են երվում, ի րն åաւմության սւացվածք, նյութաåաչւությունը, դավաճանությունը, օւարամոլությունը, ադաՀությունը, քծնանքը, Ëորամանկությունը: ինչåես վեåում Արչակ թադավորն է նկաւում. «Զկա այն անձը, որ սերմացուն նեւել էր իր Հողին ու ձեռքը արորի մաճին առել»: ԸնդՀանուր առմամ ցանկացած ժանրի սւեղծադործության մեջ կերåարի անՀաւականացման դաղւնիքը Հեղինակի այն կարողությունն է, որ վիåական դեåքերի ղարդացման ընդՀանուր չղթայի մեջ կոնկրեւ իրավիճակներից ելնելիս կարողանում է նկաւել այն թաքնված Հաւկանիչները, որոնք երնում են Հենց իրավիճակների կայացման ընթացքում: Վեåում նման օրինակները քիչ չեն, այց կանդ առնենք երկուսի վրա: ԴժդոՀ իչËանները իրենց ւիրակալական իրավունքները վերականդնելու Համար Ներսեսից åաՀանջում են Հոդնոր Հովվաåեւի իրավունքով ճնչում դործադրել թադավորի վրա: կաթողիկոսը Հայւնվում է երկու քարի արանքում: Մի կողմից Հայոց թադավորն է, որ իրեն Հովվաåեւի աթոռին աղմելու իրավունք է չնորՀել, մյուսը' դժդոՀ նաËարարները: Այս ամենին դումարվում է նան անձնական չաՀը' իր ւոՀմական ժառանդությունը, որ åիւի ÷ոËանցեր որդիներին: ԸնդՀարվել Արչակի Հեւ, նչանակում էր կորցնել այս Հնարավորությունը: Ներսեսը Հայւնվում է Հոդե անական դիլեմայի արանքում: Երկրում առանց ացառության ոլորն էլ Հայւնվել էին Հաչվենկաւության դաղջ մթնոլորւում: Բարոյական մարդը կամ åիւի կործանվեր, կամ ոչինչ չի մնում անելու, եթե ոչ նմանվել ամոËին ու անձամ ÷ոËվել: Հոդե անական դիլեման ժամանակի åարւադրանքն էր, իսկ ելքի ընւրությունը մարդունն էր: Նույնåիսի

մի որոդայթի մեջ էր Հայւնված նան Փառանձեմը: Խորենացին լայն åլանով չի ներկայացնում Փառանձեմ-Գնել-Արչակ կաåի մանրամասները, որոնք կան Բուղանդի åաւմության մեջ: Վեåում Հերոսների ÷ոËադարձված Հարա երությունների ժամանակը ն ւարածությունը Ëիսւ սեղմված են: Սլիմåիայի ն Հայոց թադավորի ամուսնությունը քաղաքական ենթաւեքսւ ունի: Փառանձեմը իր դչËոյական åաւիվը Հասւաւելու Համար Հարմար առիթ åիւի դւներ Սլիմåիային թունավորելու Համար: Եվ այդ առիթը վրա Հասավ այն ժամանակ, եր վաËճանվեց կոսւանդինոսը:իսկ ինչ վերաերում է Փառանձեմի' Արչակից Ëույս ւալու åաւճառներին, որոնց մասին Ëոսում է Բուղանդը' կարճ է, սն է, մաղու է, կարելի է ացաւրել ֆրոյդյան Հոդե անական վերլուծության ճանաåարՀով' կանայք Հենց այդåիսի ւղամարդկանց են ձդւում: Այս ուչադրավ վեåի մասին կարելի է երկար Ëոսել, այց արդեն ժամանակն է կանդ առնել այսåիսի մի ընդՀանրացմամ : Հայ դեղարվեսւական արձակի ան աժան ուղեկիցը' åաւմավեåը չնորՀիվ Լնոն Խեչոյանի ն ուրիչների' ժամանակի åաՀանջով սկսել է վերակառուցվել ներսից' չկորցնելով ժանրի Հիմնական նåաւակը' Հասւաւել այն անքակւելի կաåը, որ մչւաåես դոյություն է ունեցել ն ունի Հին ու նոր ժամանակների միջն: 7 7 7 Դարավերջի Հայ դրականության մեջ իր առանձնակի ւեղն ունի նան դրամաւուրդիան: Մչակույթի ղարդացման դաչւում նորացող ժամանակները դրականության ն արվեսւի ընդՀանուր Համակարդի մեջ մւնող ժանրերի նկաւմամ Ëւրականություն չեն դնում: Ամեն ժանր իր ներքին Հնարավորությունների åաՀանջներից ելնելով, ղարդանում է յուրովի ն դա ոչ միայն թեմաւիկ- ովանդակային, այլն Համարժեք անարվեսւի ընւրության åլանով: Ու ամեն անդամ կարնոր դործոնը այս åաՀանջները իրականացնող օժւված անՀաւի ներկայությունն է: Այս սւեղծադործող անՀաւն է իրականացնում այն մչակութային åաւվերը, որ ներկայացնում է նույն ժամանակի մեջ աåրող Հասարակությունը: ինչåես քննության առնված նաËորդ դրական ժանրերի դեåքում, ժամանակակից Հայ դրաման ÷որձելու ենք դիւել արդի ՀամաչËարՀային դրականության' այս դեåքում դրամաւուրդիայի Համաւեքս225

ւում, մասնավորաåես' ժամանակակից արնմւաեվրոåական դրամայի աղդեցությունների չղթայում, որն օրինաչա÷ երնույթ է դրականությունների ղարդացման åաւմության մեջ: Դրամայի ղարդացման ժամանակակից մակարդակում Հայ դրամաւուրդիան սու յեւիվ ն օ յեկւիվ åաւճառների Հեւնանքով լուրջ առաջËաղացում չի դրանցել, մանավանդ եր այն Համեմաւում ենք դարակեսի ն դարավերջի արնմւյան դրամաւուրդիայի Հեւ (ԲրեËւ, Զոն Սս որն, Փոլկներ, Սրւեդա,Պիրանդելո, Սլ ի, Բեքեւ, Դյուրենմաւ, Պիւեր Հանդկե ն ուրիչներ): Պաւճառներից, թերնս, առաջինը այսօրվա թաւերադրի օժւվածության, ժամանակի չունչը ղդալու åակասն է ն սա այն դեåքում, եր 11 դարավերջի աղդային, քաղաքական, սոցիալական կյանքի åայմաններում դրամային սնունդ ւվող ամենադրամաւիկ չրջանն է: Մյուս åաւճառը ժանրի ւåադրության ն եմադրության Հեւ կաåված դժվարություններն են: Բոլոր Հեղինակներին չէ, որ Հաջողվում է ՀաղթաՀարել այս åաւնեչը' Հաւկաåես կաåված եմադրության Հեւ: Շաւ դեåքերում Հաջողվում է այն Հեղինակներին, ովքեր Հեղինակավոր դիրքեր են դրավում իչËանական ւիրույթներում. սա անցման չրջանին Հաւուկ երնույթներից է: Բարե աËւա ար առանձին անՀաւ արերարներ, կայացած Հրաւարակչություններ չաՀադրդիռ դեր են Ëաղում ժամանակակից դրամաւուրդիան ն թաւրոնը ւեղից չարժելու ուղղությամ : Այս առումով կարնոր է նչել «Արդի Հայ թաւերդություն» մաւենաչարի դոյությունը («Վան արյան» Հրաւարակչություն), կարինե Խոդիկյանի Հիմնադրած «Դրամաւուրդիա» Հանդեսը, որի էջերում լույս են ւեսնում ոչ միայն ժամանակակից Հայ դրամաւուրդների Համեմաւա ար Հաջողված դործերը, այլն թարդմանա ար ներկայացվում են արդի արւասաՀմանյան դրամաւուրդների սւեղծադործությունները, որոնք ղդալի դեր են Ëաղում Հայ երիւասարդ թաւերադիրներին ճաչակ ն ուղղություն ւալու առումով: Այս ամենով Հանդերձ, Հայ ժամանակակից դրամաւուրդիայի ասåարեղում որոչակի ւեղաչարժեր են նկաւվում' միւված դեåի նորը: Դա երնում է նրանից, որ ն՛ ավադ ն՛ երիւասարդ սերնդի դրամաւուրդները սկսել են աղաւադրվել դասական դրամայի կարծրացած կանոններից, որոնք այլնս քննություն չեն ռնում: ՀամաåաւասËանա ար վերանայվում են նան ռեժիսուրան ն եմարվեսւի սկղ ունքները: Ուչադրավը այն է, որ այդ åրոցեսները ւեղի են ունենում ն Հին ն նոր սերնդի դրամաւուրդների դործերում, այն էլ' միաժամանակ: Այդ åաւճա226

ռով էլ նորին սåասող Հանդիսաւեսը նրանց միջն ւար երություն չի դնում ն դիւում է այն դործերը, որոնք Համեմաւա ար Հաջողված են: Նկաւի ունենք մի կողմից Պերճ Զեյթունցյանի, Աղասի Այվաղյանի, Նորայր Ադալյանի, մյուս կողմից' Գուրդեն Խանջյանի, կարինե Խոդիկյանի ն ուրիչների դրամաւուրդիան: Այս Համաåաւկերում նկաւելի է դարձել նան այսåիսի մի իրողություն, որ ուղեկից երեվույթ է: Ժամանակակից թաւրոնները ինքնաֆինանսավորման åայմաններում ձդւում են ամեն կերå աåաՀովել Հանդիսաւեսի ներկայությունը' ւար եր միջոցների դիմելով: Այդ միջոցներից մեկը «Դրամարկղային դրամաների» եմադրությունն է, որ չրջանցում է արձր մակարդակի Հանդիսաւես ունենալու åայմանը: Նման դեåքերում թաւրոնը, դրամաւուրդիան Հանդիսաւեսին արձրացնելու ÷ոËարեն, իրենք են իջնում նրանց մակարդակին: Բեմադրում են այնåիսի դործեր, որոնցում նկաւելի են էրուիկայի ւարրեր, ÷որձարարական ւրյուկներ, առօրյային ուղեկցող էժանադին կաւակներ ն այլն: Սա Համաւարած երնույթ է ոչ միայն մեղանում, այլն ժամանակակից արւասաՀմանյան թաւրոնների åրակւիկայում: Այս «անլրջության ֆոնի» վրա, որ յուրաՀաւուկ է անցման չրջանի թաւրոնին, ավական ակւիվացել է դրողների կաåը թաւրոնների Հեւ: Երնույթին ÷որձում է åաւասËան ւալ արձակադիր Պերճ Զեյթունցյանը, իր Հարցաղրույցներից մեկում: «իմ ÷րկությունը այսօր թաւրոնն է. ի վերջո, թաւրոնի լի դաՀլիճը մի դրքի ւåաքանակ է: Դրա Համար դրողին այն ձեռնւու է: Գրողը ուղում է երկËոսության մեջ մւնել ընթերցողի, Հասարակության Հեւ: Եվ թաւրոնը ինձ այդ Հնարավորությունը ւալիս է»:88 Մենք այս Հեղինակի ն նրա սերնդի դրամաւուրդիական դործերի քննությանը չենք անդրադառնալու' Հաչվի առնելով կոնկրեւ դիւական Ëնդրի ժամանակադրական սաՀմանները: Դարավերջի երիւասարդ դրամաւուրդներից առավել աչքի ընկնող Հեղինակներից են' Գուրդեն Խանջյանը, կարինե Խոդիկյանը, Նելլի ՇաՀնաղարյանը, Դավիթ Մուրադյանը, Էդվարդ Միլիւոնյանը, Գնորդ կարաåեւյանը, Սամվել կոսյանը ն ուրիչներ: Այս չարքի մեջ Հայ ժամանակակից դրամաւուրդիայի ղարդացման դործում իրենց մասնակցությունը ունեն նան ս÷յուռքաՀայ Հեղինակներ' Ա.Վարդանյանը, Մ. Ադամյանը, Խ. Արամունին ն ուրչներ:

Հայոց աչËարՀ: N 5, 2005 թ:

ՎերոՀիչյալ Հեղինակների դրամաւուրդիական երկերի սեմանւիկ դաչւի նչաններից երնում են, որ վերջիներս, յուրաքանչյուրը յուրովի' ասել է թե սւեղծադործա ար, յուրացրել են ժամանակակից արնմւյան դրամային Հաւուկ կյանքային ֆա ուլայից սյուժե արւածելու, անարվեսւային Հնարանքները կիրառելու, մյուս կողմից, ա սուրդի, էքղիսւենցիալիղմի, մոդեռնիղմի ն åոսւմոդեռնիղմի թաւրոնի կենսանյութի ընւրության, մչակման ն եմականացման օրենքները, մուեցումները կիրառելու Հակվածությունը: Նկաւելի է նան արնմւյան ժամանակակից դրամայի ւար եր ժանրերի սւեղծման, ընդօրինակման միւումները: ժամանակակից Հայ թաւերդության åրակւիկայում սկսել է լայն կիրառություն դւնել մենադրամայի ժանրը: Սա, անչուչւ, նորություն չէ դրամաւուրդիայի åաւմության մեջ. նորը այն է, որ ժանրը արմաւաåես ÷ոËվել է ներսից: Այդåիսի դործերի Հեղինակներ են ԱնաՀիւ Թո÷չյանը («ՄենաËոսություն դժանոցում»), Ռաֆայել ՆաՀաåեւյանը («Մարդկանցից այն կողմ»), Սամվել Խալաթյանը («Öիչ»), Նելլի ՇաՀնաղարյանը («Թա÷որ»), Երվանդ Մանարյանը («Անւերունչ մի սայլակ ձեղնաՀարկում»), Վարուժան Նալ անդյանը («Ծննդյան ւարեդարձ») ն ուրիչներ: Այսåիսի սւեղծադործություներում, ինչåես ընդունված է նորոչել' Ëոսքի ժամանակային ւնողությունը դերաղանցում է դործողության ժամանակին, քանղի Հերոսի վերՀուչը սրանցում ակւիվ դերակաւարություն ունի ն այս åարադայում Հերոսի դործողությունը ոչ այնքան ֆիղիկական չարժում է ւարածության մեջ, որքան' մւքի, ËոՀի: Այսւեղ դործում է, այսåես ասած' Հոդու չարժման դինամիկան, ինչåես քնարական անասւեղծության մեջ: Սա յուրօրինակ ւարաւեսակ է մեկ կամ երկու դործողություններից աղկացած ÷ոքր ծավալ ն սաՀմանա÷ակ Հերոսներ ունեցող միկրոդրաման, Հեղինակները' Գ. Խանջյան, կ. Խոդիկյան, Դ. Մուրադյան, Գ. ՇաՀյան, Հ. Հակո յան ն ուրիչներ: ժամանակակից դրականության մեջ, այդ թվում ն դրամայի, ւարածաժամանակային åլանով ժանրերը դնալով սեղմվում են: Սա åաւճառաանվում է նրանով, որ ժամանակակից դինամիկ աչËարՀում մարդը այնքան է ծանրա եռնված ամեն կողմից վրա Հասնող ւեղեկաւվական Հոսքերով, որ սւիåված է լինում ընւրել ամենասեղմը, ամենակարնորը: Դրա åաւճառով է դրամայի նոր ժանրերում դործողությունները արւաåաւկերվում Ëոսքի միջոցով' կյանքի թաւրոնը դարձնելով դաղա÷արի թաւրոն: իսկ Ëոսքի սեղմությունը (ուսւի ն

դրամայի ծավալի) աåաՀովելու նåաւակով երկËոսությունը դարձնում են երկËոսականացված մենաËոսություն' օդւադործելով ւեËնիկական միջոցներ, որåիսին ՀեռաËոսն է: Այս դեåքում թեն Հանդիսաւեսը չի լսում անւեսանելի Հերոսի ձայնը, այց եմում ներկա Ëոսող Հերոսի չեչւադրումների, ւրամադրության ÷ո÷ոËությունների, ընդմիջարկումների միջոցով Հնարավոր է դառնում կռաՀել մենաËոսականացված երկËոսության էությունը: Սրանից է ածանցվել ռադիոåիեսի ժանրը, որ լայն ւարածում ունի ինչåես մեղանում, այնåես էլ դրսի աչËարՀներում: Սրանում ւեսողականի ացակայությունը åայմանավորվում է ժանրային յուրաՀաւուկ օրինաչա÷ություններ, արւացոլման միջոցներ, ձներ: Այս ձներից կարնորը ձայնային ակուսւիկան է, որ ռադիոåիեսի արւաՀայւչական միջոցներից է, քանի որ Հերոսի չարժումը ժամանակի ն ւարածության մեջ, նրա ժեսւերն ու միմիկան անմաւչելի են ռադիոåիեսներին, Հասկանալի է նան ունկնդրին: Ժամանակակից åիեսներում չաւ է կարնորվում լեղուն, որն էլ նորոչում է սւեղծադործության ձնը ն ծառայում իրականության ընկալման նոր միջոցների սւեղծմանը: Դյուրենմաթը, որ ժամանակակից Հայ եմի Համար այս իմասւով լավ օրինակ է Հանդիսանում, դւնում է, որ չկա այսåես կոչված «մաքուր Ëոսք» ոչ թաւրոնում, ոչ էլ ռադիոåիեսներում. քանի որ դրամաւուրդիական Ëաղի մեջ Հնարավոր չէ վերանալ կոնկրեւ մարդու Ëոսքաոճի ինքնությունը, սա է սւեղծում Հոդեվիճակին Համարժեք այն ղդացմունքային Հոսքը, որ արւա երվում է' երանդավորելով Ëոսքի չեչւադրությունը: Ռադիոåիեսներում աչËարՀը չա÷աղանց վերացարկված է լսողության մակարդակներում ն դրանում է նրա մեծ Հնարավորությունները, այց ն թուլությունները: Ռադիոåիեսի Համար անչա÷ կարնոր է առի իմասւային դաչւը, քանի որ ունկնդիրը չի ÷նւրում դերասանին, չի ւեսնում նրան ն միայն ձայնի ելնէջներից åիւի կարողանա Հասկանալ, թե Ëոսքը առ-իմասւի որ երանդն է արւաՀայւում: Ունկնդիրը կարող է միայն կռաՀել Հանդես եկող Հերոսների մւքերը, ղդացմունքները: Այս ւիåի դործերում մեծ Հաջողությունների են Հասել Բյոււորը, Նաւալի Սարրուը, Բեքեւը: Մեր երիւասարդ դրամաւուրդները անւեղյակ չեն դրամաւուրդիայում ն թաւրոնում ւեղի ունեցող այն նոր չարժումներին: ԱչËաւում են այնåես անել, որ իրենց Համար նորի քննություն ռնող

ւարրերը Հնարավորին չա÷ով ներմուծեն սե÷ական սւեղծադործությունների մեջ: Գնալով մեղանում ձնավորվում է դրամայի մի մեթոդ, որ Հաւուկ էր նոր ավանդարդիղմի թաւրոնին: Այս նադավառում, ինչåես չաւերին է Հայւնի, կարնոր դեր է Ëաղում ավսւրիական ժամանակակից դրամաւուրդիան, որի առաջաւարներից էին Պիւեր Հանդկեն, Պիւեր Տուրինին ն ուրիչներ: Այս ւիåի դործերում դրամաւուրդները Հակված էին թաւրոնի միջոցով անմիջաåես աղդել ունկնդրի, Հանդիսաւեսի վրա: 60-ական թվականներին արնմւյան ավանդարդիսւների մեջ այն միւքն էր իչËում, թե ԲրեËւը, որ այս ուղղության Հիմնադիրներից էր, դուրս չի դալիս մարդ-արարածի (Հերոսի) կաղաåարներից դեåի վիրւուալ աչËարՀը' ընդլայնելու Համար նրա Հավանական Հնարավորությունները: Ըսւ Թեոդոր Ադոռնի միչւ արվեսւի մի դործը Հակադրված է մյուսին: Այս Հակադրության դոյությունն է նաËադրյալներ սւեղծում նոր արվեսւի Հայւնության Համար: «Արվեսւը, դեղադիւությունը ավելի չաւ աններդաչնակի ւդեղի մեջ է ծադում, քան ներդաչնակ դեղեցիկի»:89 Հակադրության մեջ ինչ-որ մի ան կա, որ դարձել է մոդեռնի նչանա անը: Այս նչանա անից են սկիղ առնում Ëոսակցական åիեսները: Լավադույն օրինակ է Պեւեր Հանդկեի «Հանդիսաւեսի åաËարակումը» դրաման: Այս դործերը նան ընդունված է անվանել åիեսներ առանց Հերոսների: Ո՞րն է այս ւիåի åիեսի åայմանականությունը: Բեմում, Հանդիսաւեսի առջն Հանդիåում են երկու անանուն Հերոսներ ն սկսում լոււանքներ թա÷ել վերջիներիս վրա' մեղադրելով նրանց այն անի Համար, որ իրենք են մեղավոր աչËարՀի աններդաչնակության Համար: Բեմի ն դաՀլիճի միջն սկսում է մի անավեճ, որի ընթացքում Հանդիսաւեսը ակամայից դառնում է դերասան: Եվ այդ անավեճը չարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչն Հանդիսաւեսը չի լքում դաՀլիճը: Այս ւիåի դրամայի նչանա անը այն է, որ Հարկավոր է աչËարՀի åաւկերը եմում այնåես աղավաղված ներկայացնել, որ Հանդեսաւեսի մեջ ցանկություն առաջանա այն ÷ոËելու: Արնմւյան թաւրոնի նոր սերնդի, այսåես կոչված «Ëռովությունը» նաËորդների նկաւմամ , դալիս է նրանից, որ ի ր այդ նաËորդները åասիվացնում, անւար եր են դարձնոմ Հանդիսաւեսին' դարձնելով նրանց «թաւերասեր իմåուենւներ»: Ըսւ դրամա89

Թ. Ադոռն, Գեղադիւության ւեսություն, Երնան, 2001, էջ 95

ւուրդ Պեւեր Տուրինիի ժամանակակից աչËարՀում ուրիչ այլ ճանաåարՀ չկա Հասարակության վրա աղդելու: Ժամանակակից արվեսւա աններից ոմանք դւնում են, որ դա թաւրոնի վերջն է, ոմանք էլ դրա մեջ ւեսնում են նոր թաւրոնի ծնունդը: Այսåիսի դործերի մեջ Հաւուկ նչանակություն է ւրվում լեղվի աղաւությանը. այսւեղ իսåառ ացակայում է «օսլայած լեղուն», քանի որ այն մեռած է ն չի աղդում դիմացինի վրա, դառնում Հեդնանքի առարկա: Հեղինակները նան այն կարծիքին են, որ քաղաքավարության, երկչուության մեջ է ծնվում քաղքենությունը, ամեն ինչի նկաւմամ իներւությունը, ի վերջո' աչËարՀը ÷ոËելու ցանկությունը: Մեղանում, իՀարկե, այսåիսի դործեր, այսåիսի եմադրություններ չկան: կարելի է նչել մի օրինակ միայն' «ԱրւասաՀմանյան դրականություն» ամսադրում, 2001 թ. էջ 61-82 լույս է ւեսել Պիւեր Տուրնիի «Վերջ վերջաåես» դործը, որ թարդմանել է Վաչադան Գրիդորյանը: Ուչադրություն դարձնենք նան արւասաՀմանյան ւարածում դւած դրամայի մի ուրիչ ւեսակի վրա, որ նաËորդի յուրօրինակ չարունակությունն է: Խոսքը վերա երում է, այսåես կոչված վավերադրական դրամային: Վավերադրական այն իմասւով, որ դրամաւուրդը åարղաåես սղադրում, ձայնադրում է åաւաՀական ուրիչի Ëոսքեր, որոնք ՀամաåաւասËանում են իրականությանը: Սրանք չËմ ադրված, åաչւոնական ւեսքի չ երված Ëոսքեր են, որ նաւուրալիղմի Հասնող վավերականություն ունեն: Մի կողմից ղավեչւական են, մյուս կողմից մւաՀոդության կնիք ունեն: Նման դեåքերում առի, Ëոսքի կոåւությունը դրամայի ւեքսւում յուրաՀաւուկ ոճակառույց նչանակություն է ձեռք երում: Սա Ëոսքի ճակաւադիրն է ժամանակակից Հասարակության մեջ, Ëոսել այդ առերով, նչանակում է Ëոսել Հասարակության կերւվածքի նրա Համակեցության կոմֆորւի մասին: Վավերադրական դրամայի ւեսակը, որåես այդåիսին, մեղանում չկա, այց կան դործեր, որ մուեցված են դրամայի այդ որակին: Այս իմասւով, թերնս, ացառություն են կաղմում ՎաՀրամ ՍաՀակյանի «Խաթա ալադան» ն «իմ մեղքը» դրամաները: Ուչադիր Հեւնելով Գուրդեն Խանջյանի սւեղծադործություններին, դժվար չէ նկաւել, որ նա ավական ղդայուն է ժամանակակից աչËարՀի դրականության, մասնավորաåես' արձակի ն դրամայի նկաւմամ : Նա ոչ միայն չի ընդօրինակում, այլն ՀաճաË այդ օրինակից առաջ է ընկնում' սւեղծելով իրենը: Վերը մենք Ëոսում էինք

վավերական դրամայի մասին: Այս ժանրի յուրաՀաւուկ ղարդացման լավ օրինակ է նրա «կալանք» մեկ դործողությամ դրաման: Գործողությունը ւեղի է ունենում վավերական Հիմք ունեցող, այց միննույն ժամանակ, åայմանական Հերոսի' Մադոյի նակարանում: Դրամայի Հերոսները Ëոսում են ւարօրինակ « նավորություն ունեցող» ձմռան եղանակի մասին: Նրանցից մեկը åաւուՀանի առջն կանդնած դաւողություններ է անում' ինչ է կաւարվում այս մոլորակի Հեւ. ÷ոËվել է նությունը, ÷ոËվել են մարդիկ ...Անսåասելիորեն մեջ է ընկնում Տավրոս անունով Հերոսը ն սկսում դժդոՀել 111 աչËարՀի Համար սւեղծված ամերիկյան անճաչակ ֆիլմերի մասին, որոնցում Համաւարած ռնություն է, սåանություն, սեքս: Բայց Հեւո Հերոսները դժդոՀելով այս ամենից, ակամայից դառնում են այդ նույն աչËարՀի արքերի կրողները: Այս Հերոսները ճակաւադրի երումով Հայւնվել են կյանքի Հաւակում ն անում են այն, ինչ թելադրում է նրանց իրականությունը: Նրանք իրենց դռեՀիկության Հասնող առ ու անով ընդվղում են իրականության դեմ, այս դեåքում նան ' իրենք իրենց դեմ: Սրանք իրական կյանքից վերցրած այն վավերական Հերոսներն են, որոնց մասին Ëոսվեց վերնում: Սրանք դրական Հարդարանքների չեն ենթարկվում, åարղաåես «նկարաՀանվում», արձանադրվում են: Այս առումով ուչադրավ է ոլորովին ուրիչ առիթով ասված Փոլկների կարծիքը. «Հեղինակը իր վրայից Հանում է իր Հերոսներից յուրաքանչյուրի դործողությունների կամ արւաՀայւությունների Համար åաւասËանաւվությունը: Հենց որ կերåարը կանդնի սե÷ական ուքերի վրա ու սկսի չարժվել, ինձ մնում է միայն թուղթ ու մաւիւով Հասնել նրա եւնից, որåեսղի Հասցնեմ նրա Ëոսքերն ու արարքները Հրամցնեմ իմ ընթերցողներին»:90 Սւեղծադործական նույն կենցաղավարությունը Հաւուկ է նան Գուրդեն Խանջյանին: Նա Հարկ չի Համարում իր Հերոսներին դուրս երել «կյանքի Հաւակ, կոչված միջավայրից, դրա Համար դրականությունը åարղաåես անճարակ է: Խանջյանի Ëնդիրն է դառնում անմիջաåես չ÷վել այդ Հերոսների Հեւ, աåրել այդ միջավայրում, դառնալ իրականությունը վավերադրող արվեսւադեւ: Նրա արձակին ն դրամային Հաւուկ է ւիåաժային Ëայւա ղեւությունը: «Տիդրան մեծ» åիեսում, որ Հաջողությամ եմադրվել է Հ.Պարոն90

Óսëüÿո Փîëêíåք, Շոճոüս, քåՎս, սíոåք8üþ, ոսՇüոճ, Խ., “քճցóãճ”, 1985, Շոք.

397.

յանի անվան երաժչւական կոմեդիայի թաւրոնում, արժանացել է ժամանակակից Հանդիսաւեսի Հավանությանը: Սա նչան է այն անի, որ Հեղինակը իրականացնում է Հասարակության սոցիալական åաւվերը դրականության ձնով: Դրամայում Տիդրան Մեծի անունը Ëիսւ åայմանական է, վերջինիս Հիմքում ընկած է Հեղինակի ոչնչացնող իրոնյան ժամանակակից ւիդրաների նկաւմամ , որոնք ընդլայնում են միայն իրենց իրավունքների, Հարսւության չա÷երի սաՀմանները: Ժամանակակից Հանդիսաւեսին Հայւնի է, թե իրեն չրջաåաւող միջավայրում ինչ åայքար է դնում իչËանական լծակներին ւիրանալու Համար: Սրանք են մեր նոր ւիդրանները, ն սա է դրամայի դաղա÷արական ենթաւեքսւը: Այսօր մեղանում, թերնս, Խանջյանը այն միակ դրամաւուրդն է, որ Ëորաåես ւիրաåեւում է ժամանակակից իրականությանը ն կարողանում է նույնքան Ëորաåես արւացոլել այն: Եվ այդ ամենը առանց կոմåրոմիսի, առանց ծռմռվելու, ինչåես ընդունված է մեր ժամանակակից դրականության որոչ Հեղինակների չրջաններում: Դրամայում «Հեղինակի ղենքը ոչնչացնող ծաղրն է», դրա Համար էլ նրա մեծադիր åորւրեն չի ծածանվում քաղաքի լայնաՀուն åողուաների մայթամու սյուների վրա: Հեղինակը, Հանձինս իր նոր Տիդրանի, մերկացնում է ժամանակակից քաջնաղարականությունը, կամ ինչåես դրականադեւ Ժենյա Բալանթարյանն է նորոչում' ադրեսիվ նաղարականությունը: Տիդրանին չրջաåաւող ոլոր Հերոսները նույն չրջանի ու չրջաåւույւի մեջ են, որ նչանակում է, թե ոլորս ենք դրա մեջ, քանղի ոլորս ենք «ընւրում» ն արձրացնում այդ քաջնաղարներին, կուսակցական կուռ չարքերով քայլում դեåի ընւրական ւեղամասերը Հանուն աղաւության, Հանուն ժողովրդավարության: Բոլորովին այլ åաւկեր են ներկայացնում կարինե Խոդիկյանի դրամաները: Սրանցում կյանք-թաւրոն կաåի օրենքները մի այլ ւեսք ունեն: Հեղինակը իր դործերում ՀաճաË է դիմում ֆանւասմադորիայի օրենքներին, որ չաւ ւարածված է ժամանակակից արնմւյան դրամաւուրդիայում, Հաւկաåես Պիրանդելլոյի դործերում: «Այսւեղից Հեւո» ֆանւասւիկ åիեսում Հեղինակը ÷որձ է անում չոչա÷ել այնքան չոչա÷ված մաՀվան առեղծվածի էությունը: Ենթաւեքսւը այն է, որ մաՀը միչւ անËուսա÷ելի է, ՀաճաË' անսåասելի: Բոլորը դիմադրում են, այց Հեւո Համակերåվում, (ակամայից Հիչեցնում է Դուրյանի «Տրւունջքը»): Խոդիկյանի Հերոսները ՀաճաË Հայւնվում

են կյանքի անորոչության ձանձրույթի մեջ' սåասումներ առանց արդյունքի (Բեքեւ), մի ւար երությամ , որ Հերոսները ÷որձում են ընդվղել այս ամենի դեմ, այց իրականությունը դրա Հնարավորությունը չի ւալիս: Հեղինակը իր Հերոսների Հոդե անությունը Ëեցնում է Հենց այս իրավիճակային Հանդամանքներից («ինչåես կինը ÷աËավ ւնից», «Վերջին դնչուն» ն այլն): Սրանք åայքարում են ն ի վերջո åարւվում, որովՀեւն աËման մյուս նեռը անորոչ է, չկա ընդդծված այն Հակադիր ուժը, որը կարող է ÷ոËել դրամայի Հերոսի դործողությունների, նåաւակադրումների ընթացքը: Թեմաւիկ ընւրության առումով (Ëոսքը վերա երվում է երկրից Հեռանալու Ëնդրին) մի ուրիչ Ëում են կաղմում Համեմաւա ար ավադ սերնդի դրամաւուրդները' Ժիրայր Անանյան, («Տեր, մի թող մեղ անւեր»), ս÷յուռքից' Խորեն Արմանի, Ա. Վարդանյան, Մ. Ադամյան: Թեմաւիկ åլանով ժամանակակից արնմւյան դրականության, մասնավորաåես' դրամաւուրդիայում, չաւ ւարածված են անւիկ ու միջնադարյան չրջանին վերա երող վեåերը, դրամաները: 19րդ դարավերջի դրողներից մեկը' Նաթանիել Հոթորնը իր «Մարմարե ֆավն» վեåի առաջա անում այն կարծիքն է Հայւնում, որ Ամերիկայում առանց անւիկ աչËարՀի åաւմության ÷որձի ոչ մի դրող չի Հասկանա, թե ինչ դժվար է նման թեմայով դործեր սւեղծել: Այն էլ մի երկրում, որւեղ չկան ոչ սւվերներ, ոչ åաւմություն: Այսåիսի դրականություն սւեղծելու Համար անՀրաժեչւ են ÷լաւակներ: ԱյդուՀանդերձ այսւեղ նույնåես ամերիկյան դրականությունը որոչակի Հաջողությունների Հասավ: Այդ åրոցեսը ակւիվացավ նոր ժամանակների Հնադիւության Հայւնա երումների չնորՀիվ, Հաւկաåես' Շլիմանի: Հայւնի է իրվին Սւոունի «Հունական դանձը» դործը, որ նվիրված է Հենրի ն Սոֆի Շլիմանների Հիչաւակին: 11 դարում իրար Հեւնից սւեղծվեցին Զոն Հերսի «Դավադրություն», Զոն Ա÷դայկի «կենւավրոսը», Վիդուլի «Հուլիանոսը»: Եթե ամերիկյան նաËորդ դասական չրջանի դործերը Հենվում էին åաւմական անւիկ աչËարՀի, աåա նորադույն արձակն ու դրաման, Հիմք ունենալով åաւմական ÷ասւը, ղարդացնում էին մի նոր ÷իլիսո÷այություն, որ ամ ողջությամ ուղղված էր 11 դարին. Զոն Հերսի կարծիքով քրիսւոնեությունից Հեւո անւիկ ասւվածները չանՀայւացան, քանղի մեռնելիս նրանք իրենց ասւվածային նույթը ÷ոËանցում էին ուրիչներին: Արնմոււքում, Հաւկաåես դրամաւուրդիայում չաւ են անդրադարձել կեսարի կերåարին: Նրա ող երդական մաՀվան մասին չաւ

դրամաներ են սւեղծվել, որոնց մեջ առանձնանում է, իՀարկե, Շեքսåիրի «Հուլիոս կեսարը»: կեսարի ն կլեոåաւրայի Հարա երությունների åաւմությունը իր արւացոլումն է դւել նան ֆրանսիական կլասիցիղմի դրականության մեջ, Հաւկաåես' դրամաւուրդիայում: Ավելի ուչ այն իր յուրօրինակ արւացոլումը դւավ Բերնարդ Շոուի «կեսար ն կլեոåաւրա» թաւերդության մեջ: 11 դ. դերմանական դրականության մեջ Հայւնի է Բերթոլդ ԲրեËւի «Պարոն Հուլիոս կեսարի դործերը» սւեղծադործությունը, որ, ցավոք, կիսաւ է մնացել: Այս առումով մենք քիչ ան ունենք արված, թերնս միակ օրինակը երիւասարդ դրամաւուրդ ՎաՀան Վարդանյանի «Ալեքսանդր» åաւմական ող երդությունն է, որ դրված է նոր ոճով ն որի ենթաւեքսւը ուղղված է մեր այսօրվա իրականությանը: 7 7 7 Սկսած Հնադույն ժամանակներից ն մինչն այսօր քաղաքակրթական ղարդացումների չղթայում իր նչանակալից ներդրումն է ունեցել նան Հայ դրականությունը ն արվեսւը' մչւաåես դւնվելով մչակութային երկËոսությունների, աղդեցությունների ն ÷ոËաղդեցությունների դաչւում: ՆաËորդ դարաչրջանների Համեմաւությամ ՀամաչËարՀային, մասնավորաåես' արնմւաեվրոåական դրականության մեջ կաւարվող ւեղաչարժերը առավել ակւիվ դրսնորումներ ունեցավ 11 դարի Հայ դրականության մեջ' կաåված աչËարՀի ժողովուրդների ւնւեսական, քաղաքական ու մչակութային կաåերի սերւաճման, ինչåես նան դիւության ու ւեËնիկայի (ռադիո, կինո, Հեռուսւաւեսություն) աննաËադեå ղարդացման Հեւ: Հայ դրականությունը, լայն առումով' մչակույթը, ի սկղ անե Հակված լինելով դեåի արնմւյան մչակութային արժեքները, կարողացավ սւեղծել դեղարվեսւական մւածողության իր աղդային որակը' սւեղծադործա ար յուրացնելով այն մեթոդները, ÷իլիսո÷այությունը, դեղադիւությունը, ոճերը ն ուղղությունները, որոնք Հսկայական նչանակություն ունեցան դրականության ն արվեսւի մեջ նորի Հայւնաերման դործում: Նկաւի ունենք արնմւաեվրոåական դրականությունից ն արվեսւից եկող իմåրեսիոնիղմը, սիմվոլիղմը, էքղիսւենցիալիղմը, ֆրոյդիղմը, միֆոլոդիղմը, սյուրռեալիղմը, մոդեռնիղմը ու åոսւմոդեռնիղմը, որոնք դալիս էին 11 դարի ՀամաչËարՀային դրականության մեջ լայն ճանաչում դւած այնåիսի Հեղինակներից,

որåիսիք էին Թ. Մանե, Փոլկներ, Զ. Զոյսը, Մ. Պրուսւը, ֆ. կաֆկան, Ա. Բամյուն, Բ. ԲրեËւը ն ուրիչները: Գեղարվեսւական դիւակցության չա÷աղանց արդ չերւեր ունեցող այս ւիåի դրականության ացաՀայւման ու մեկնության դործում նչանակալից դերակաւարություն ունեցան նան 11 դ. ռուս ն արնմւյան դրականադիւության մեծերը' ԲաËւին, ԼիËաչեվ, Ավերինցեվ, Մելեւինսկի, կէմå ել, Բարւ, Էկկո, Փուկո ն չաւ ու չաւ ուրիչներ, որոնց դիւական, ւեսական ու մեթոդական ÷որձը ուղղորդիչ նչանակություն ունեցավ մյուս ժողովուրդների դրականադիւական մւքի ղարդացման դործում: Այսåիսով, ՀամաչËարՀային դրականության Համաւեքսւ Հասկացողությունը մի ամ ողջական կենդանի օրդանիղմ է, որն իր մեջ ներառում է աչËարՀի ոլոր քաղաքակիրթ ժողովուրդների, այդ թվում ն Հայ ժողովրդի դրականության դեղարվեսւական ÷որձը:

Բ Ո ՎԱ Ն Դ Ա կ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն

Առաջին մաս

1. 2. 3. 4.

Գեղարվեսւական երնակայության մի քանի Հարցեր ..................................... 5 Գրական կերåարի Հոդե անությունը ....................................................................... 55 Գրական դիմանկարի սւեղծման Հոդե անությունը ........................................ 81 Գեղարվեսւական երկի ընկալման Հոդե անությունը .................................... 99

Երկրորդ մաս

5. Վիåական կառուցվածքի դրամաւուրդիական չերւը ................................ 115 6. Գեղարվեսւական åաւկերի ղարդացման մչակութա անական կոնւեքսւը ............................................................................... 125 7. 11 դարավերջի Հայ դրականությունը արդի ՀամաչËարՀային դրականության Համաւեքսւում .................................................................................. 149

ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏիՍՅԱՆ

ԳՐԱկԱՆ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

կաղմի ձնավորումը' կ. Հ. Սարդսյանի ՏեË. Ëմ ադիր' Վ. Զ. Բդոյան Համակարդչային ձնավորումը' կ. Հ. Սարդսյանի

Սւորադրված է ւåադրության 21.02.2011 թ.: Զա÷սը' 60284 1/16: Թուղթը' օֆսեթ: Հրաւ. 13,5 մամուլ, ւåադր. 15,0 մամուլ - 14,0 åայմ. մամուլի Տåաքանակ' 200: Պաւվեր' ...:

ԵՊՀ Հրաւարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1 ԵՊՀ ւåադրաւուն, Երնան, Ա ովյան 52

(

,

) .

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

, .,1984 . ., 1985 . , 1985 .

, ,

, ., 1986 . ,

,

., 2001 . , ., 2003 .

., 2006 . , ., 2000 . ,

10. 11. 12.

( (

,

13. 14.

., 2011 .

., 1998 . ), ),

., 2000 . ., 2008 .

,

., 1993 . (

),

., 1998 . 15. 16. 17.

( ,(

) 7– ),

, ),

., 2001 . ., 2007 . ( . -

., 2010 .

,

,

18. , 2– 19. 206’s16 Arm6’ո16ոո6 մոt0l0g16, 2մr1s, 1973 . 20. ( , 2– ., 1969 . 21. , , ., 2002 . 22. ՃՃ , ., 2005 .

,

., 1974 .

),

23.

.

, 11– ,

24.

-

, 1990–2010 25.

., 1985 .

.

,