Զբոսաշրջության ինդուստրիա և աշխարհագրություն

-ՇՈՒՇԱՆ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ.

ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱ

ԵՎ ԱՇԽԱՐԼԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հ

Ճ5ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՏԻ ՀՏԴ

338.48

Հ

ԳՄԴ

Գիրքը հրատարակմանէ երաշխավորել տնտեսականաշխարհագրության ամբիոնը

75.81

Մասնազետխմբագիր՝ Աշխ. գիտ.դոկտ.պրոֆ. Ս. Ա Մելքումյան Գրախոսներ`

Հ

Տնտեսագիտության թեկնածու,դոցենտ11 Հռվհաճճիսյաց Տնտձսագիտությանմ թեկնածու,դոցենտՄ. Թավադյան

ՀարությունյանՇ. Լ. ն աշխարհագրություն.-Զբոսաշրջությանինդուստրիա Եր.: Զանգակ-97,2004, 160 էջ:

Աշխարհագետ, հայրենագիտության մասնագետ Շուշան ն էքսկուրսիոնգործիկազմակերպման ձնավորման, զարգացՀարությունյանիսույն գրքումքննարկվածէ միջազգային զբոսաշրջության ման գործընթացը: Վերլուծվածեն զբոսաշրջության ինդուստրիայիձնավորման, կառուցվածքին, տեսակներին,ձներինվերաբերողհարցերը: Առանձնահատուկ տեղեն հատկացվածայդոլորտիզարգացման գործումվճռականդերխաղացող երկրներին,տարածաշրջաննճերին, դրանցյուրահատկություններին, ստացվողեկամուտՄեծ տեղ է հատկացված Հայաստանում այդ ոներին,զբոսաշրջության աշխարհագրությանը: զարարդիվիճակինու հեռանկարային լորտիձեավորման, զարգացման նախապայմաններին, գացմանըվերաբերողհարցերիքննարկմանը: Այն նախատեսվածէ ուսանողների, ղասախոսների, զբոսաշրջությամբզբաղվող,հետաքրքրվող մասնագետների համար: Հ

4205000000

060101) 20642004

ԳՄԴ

75.81

-

1ՏՅՎ

99930--2-794-4 Օ

ՀարությունյանՇ.,

Շ «Զանգակ-97»հրատարակչություն,

Գրատարակչության տնօրե: Գեղարվեստական խմբագիր Սրբագրիչ Վամակարգչայինձենավորումը Կազմիհամակարգչայինձեավորում`

ՄԱՇԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ

ԱՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ՆՎԱՐԴ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ

ԼնԱԼԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆԻ

6ԱՐԵՎԻԿՀԱԿՈԲՅԱՆԻ

Տպագրությունը՝օֆսեթ, թուդթը՝օֆսեթ, չափսը՝60::84/16 ծավալը՝10 տպ. մամուլ, տպաքանակը՝ Երնան,375012, Կոմիտասի49/2:

Դեռ. 23-25-28, 23-25-95, ֆաքս 54-06-07 ՍԱԼ: մոտս. 22Ո9Յի.Յ Բ-Ո21: 2Յոց8եճոռոօօ.օօո,

.

Ներածություն «2: դարի երկրորդ կեսից հետո համաշխարհայինչափերով արագորեն զարգանումէ զբոսաշրջությունը:Այն այժմ փաստորենդարձել է շատ երկրների եկամտիկարնոր աղբյուր: Զբոսաշրջությունըսաղմնավորվելն զարգացել է առաջին հերթին եվրոպական երկրներում: Այդ տեսակետից առավել հանրահայտ են Ֆրանսիան, Գերմանիան, Իսպանիան, Իտալիան, Հունաստանը, Մեծ Բրիտանիան,որոնց համարզբոսաշրջությունըդարձելէ եկամտի կարնոր բնագավառներից մեկը: Այն այդ առումով արդեն կարեոր դեր ունի նան Չինաստանում, Հնդկաստանում,Եգիպտոսում, Թուրքիայում, Կիպրոսում ն շատ այլ երկրներում:Վերջին տվյալներով աշխարհում զբոսաշրջիկների թիվը տարեկան կազմում է 600 մլն մարդ, մոտակա տարիներինայն կհասնի 1 մլրդ-ի: Զբոսաշրջությունն արագորենզարգանում է ոչ միայն Եվրոպայում (որտեղ այն ծնունդ է առել), այլն Ամերիկայում,Աֆրիկայում, ՀարավարնելյանԱսիայի երկրներում:Քանի որ մեծանում է հետաքրքրությունը զբոսաշրջությաննկատմամբ,ապա անհրաժեշտությունէ զգացվումունենալ այդ բնագավառինճվիրվածմենագրություններ,ուսումնականձեռնարկներ, դասագրքեր,ուղեցույցներ: Ընթերցողիններկայացվողսույն գիրքը նվիրվածէ միջազգայինզբոսաշրջության սաղմնավորման,տարածքային կազմակերպման,հեռանկարային զարգացմանխնդիրներին:Մասնավորապես,քննարկված են զբոսաշրջությանտնտեսությանձնավորման, դրա կառուցվածքին վերաբերողհարցերը: Վերլուծված ու լուսաբանվածեն զբոսաշրջության ձներն ու տեսակները,զբոսաշրջիկների խմբերը, դրանցից յուրաքանչյուրի հետաքրքրությունները, ռեկրեացիոն պահանջմունքները:Օգտագործելովմիջազգայինզբոսաշրջությանը վերաբերողաղբյուրները,վիճակագրականփաստացիտվյալները գրքում կարնոր տեղ է հատկացվածզբոսաշրջությունիցստացվող եկամուտճերի ու դրանց սոցիալականնշանակության'Ճարցերիքննարկմանը,վերլուծմանը (որոնքտնտեսագիտական հետաքրքրությունեն ներկայացնում): Գրքում մեծ տեղէ հատկացվածճան միջազգային զբոսաշրջությանաշխարհագրությաննըստ տարածաշրջաններիու դրանցբնական պայմանների ու պատմականառանձնահատկություններին, որոնք, ի դեպ, մեծ հետաքրքրությունճեն ճերկայացնումզբոսաշրջիկներիհամար:

Աշխատանքիառավել մեծ հետաքրքրությունճերկայացնողբաժիններից ՀայաստանիՀանրապետությանըվերաբերողգլուխը: Դրանում հանգամաճորեն քննարկված, գնահատված են Հայաստանի Հանրապետությունում զբոսաշրջության ինդուստրիայի զարգացմաննախապայմանները, առանձճահատկությունները, ղրանցօգտագործմանուղիճերը: Մասնավորապես,առանձնահատուկուշադրություն է դարձվածինչպես հանրապետությանզբոսաշրջության համար մեծ հետաքրքրություններկայացնող բնականռեկրեացիոնէկզոտիկ ռեուրսների,այնպեսէլ մարդածին ռեսուրսների`պատմաճարտարապետական հնագույն կոթողների,հուշարձանների գնահատմանը, զբոսաշրջության առումով: Հանգամանորենքնէ հանրապետությանայս ոլորտի արդի վիճակըփաստացիտվյալճնարկված ներով: Գրքում, որ շատ կարնոր է, հիմնավորվածէ ՀայաստանիՀանրապետությունում զբոսաշրջության զարգացմանուղիները համապատասխանեզրակացություճններով: Հիմճավորվումէ, որ հիրավի, միջազգայինզբոսաշրջությունը կարող է դառնալ ՀՀ տնտեսությանառավելեկամտաբերբնագավառ, որ 2002 թվին այդ ոլորտիցստացված200 մլն դոլարիփոխարենմոտակահեռանկարումայն կարող է առնվազնհինգ աճգամավելաճալ: Գիրքն օգտակար կլինի զբոսաշրջությանիճդուստրիայով,աշխարհագրությամբզբաղվող մասնագետների,բուհերի ուսանողությանն այդ բնագավառը կառավարողմասնագետներիհամար: է

.-

ԳԼՈՒԽ

ՈՐՊԵՍ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ՆՐԱ ԳԻՏԱԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ե

1. Զբոսաշրջությունը որպես աշխարհագրական տնտեսագիտականուսումնասիրման, գնահատման բնագավառ

Հասարակությանզարգացման,աշխարհի, շրջապատի նկատմամբմարընդլայնմանարդի ժամանակաշրջանում համաշհետաքրքրությունների խարհային չափանիշով գնալով հասարակության կողմից առավել մեծ ու լայն հետաքրքրությունէ ներկայացվումզբոսաշրջությանզարգացմանհիմնախնդիրներին:Հիրավի, զբոսաշրջությունը մարդկանցմեծ մասի պատկերացմամբկապված է հանգստի,ճոր տպավորությունների,հրապուրանքների բավարարմանն աշխարհն ավելի լավ ճանաչելու հետ: Այդ առումով, զբոմտելէ մարդու կյանքի մեջ, սաշրջությունն արդեն իսկ բազմակոդմանիորեն որը ձգտում է իր համար հայտնաբերել, ճանաչել նոր տարածքներ,բնական ն պատմաճարտարապետականհուշարձաններ, ինչպես նան աշխարհի տարբերժողովուրդներիսովորույթներե այլն: Զբոսաշրջությանզարգացումըպայմանավորված է բնականպայմանների` կլիմայական, ռելիեֆային առանձնահատկությունների, աշխարհագրական միջավայրի, տրանսպորտայինուղիների, տնտեսական համակարգի բնական ն մարդածինռեկրեացիոնռեսուրսներիառանձնահատկություններով, որոնց օգտագործումըփաստորենբերում է խոշոր եկամուտ, որն ապահովվում է տնտեսականտարբեր գործառություններով:Ինչպես ասվեց, զբոսաշրջության գործընթացըպայմանավորվածէ աշխարհագրականբազմաթիվ գործոններով:Մասնավորապես,այն զուգակցվում է երկրների, տարածաշրջաններիջերմայինռեժիմի,տեղումներիքանակի,պարզկաօրերի, կենդանական ու բուսական աշխարհի առանձնահատկությունների, բնակչության ազգայինու էթնիկկազմի, նրանցսովորույթների,մշակույթի, պատմաճարտարապետական կոթողներիգնահատման, դրանց զբոսաշրջային նշահետ: Իսկ ճակությաննեաշխարհագրականայլ առանձնահատկությունների դու

բոլորի գնահատումըզբոսաշրջությանհամարկատարվումէ ինչպես աշխարհագրական, ճանաչողական,այնպես էլ տնտեսագիտականմեթոդներով, արժեքայինարտահայտությամբ:Հետնաբարզբոսաշրջությունըհանղիսանում է ինչպես աշխարհագրական,այնպեսէլ տնտեսագիտական ուսումնասիրմանբնագավառ: Զբոսաշրջությանմասին հստակ պատկերացումկազմելու համար, անհրաժեշտ է իմանալ, որ այն արդենիր ուրույն տեղնունի տնտեսագիտական, տնտեսաաշխարհագրական կոնկրետ այն գիտություններիհամակարգում, որոնք ուսումնասիրումեն աշխարհիկամ առանձիներկրճերիազգայինտնտեսություններիոլորտները (մասնավորապեսերկրների,տարածաշրջանների տնտեսությունները,համաշխարհայինտնտեսությունը,տնտեսական,տնտեսաաշխարհագրականմիտքը): Անժխտելիէ այն փաստը, որ զբոսաշրջություննայժմ դարձել է համաշխարհայինտնտեսությանառավելբարձրեկամտաբերճյուղերիցմեկը: Շատ երկրներումայն տնտեսությանեկամտիվճռականդերխաղացողաղբյուրն է: Այսպես, օրինակ, ընդամենը9 հազ. կմ՛ տարածք, 750 հազ. բնակիչ ունեցող Կիպրոսըտարեկան 2 մլրդ ամերիկյանդոլար եկամուտէ ստանում զբոսաշրջությունից: Ամեն տարի այս երկիր է այցելում շուրջ 2 մլն արտասահմանյան որն ունի ընդամենը զբոսաշրջիկ:«Սեյշելյան Կղզիներ»հաճրապետությունը, 405 կմ: տարածք ն 73 հազ. բնակիչ, տարեկան 117-130 հազ. միջազգային զբոսաշրջիկէ ընդունում,ն նրա տնտեսությունըհիմնականումհիմնվածէ միջազգայինզբոսաշրջությունիցստացվողեկամտիվրա |21,348): Մալթան,որն ունի ընդամենը316 կմ տարածքն 400 հազ. բնակիչ, ամեն տարի ընդունումէ մինչն 1 մլն զբոսաշրջիկ, ն զբոսաշրջություննարդյունաբերությունիցհետո ճրա եկամտաբերվճռականդեր խաղացողճյուղն է հանդիսանում|25,3 1): Զբոսաշրջությունըլայն զարգացումունի ճան Հունաստանում, որտեղ այդ ոլորտիզարգացմանարմատներըշատ հին պատմությունունեն: Ամեն տարի այդ երկիր է այցելում մինչն 12 մլն արտասահմանյան զբոսաշրջիկ:Հետաքրքիր է, որ այս երկիրը 1990-ական թվականներիսկզբներին զբոսաշրջությունից տարեկան ստացելէ 4.0-4.5 մլդ. դոլար եկամուտ,իսկ 2002 թ. այն հասել է շուրջ 9.0 մլդ |2003թ. զբոս. զեկույց): Կարնոր ենք համարում նշել, որ այդ բնագավառում`զբոսաշրջության զարգացման համար, Հայաստանի Հանրապետության պոտենցիալհնարավորությունները նս բազմազան են: Սակայն, մեր ուսունասիրությունները ցույց են տալիս, որ այդ հնարավորություններըդեռնս չեն օգտագործվում կամ օգտագործվում են խիստ անբավարարչափով: ՀՀ տնտեսությանզարգացման արդի ու հեռանկարային հրամայական պահանջներից է այդ ռեսուրսների բազմակողմանիուսումճասիրությունն ու գիտականորեն հիմնավորված գնահատումը ն դրանք շրջանառության մեջ դնելը: Փաստորեն ունենք հարստության աղբյուր, բայց չենք օգտագործում: այս

Վերջին տվյալներովաշխարհի չափանիշովզբոսաշրջությանհամակարգում զբաղվածներիթիվը կազմում է ավելի քան 350 մլն մարդ |22,3): Տնտեսագիտականուսումնասիրություններիառումովշատ հետաքրքիր է, որ այս բնագավառումզբաղված են աշխարհի բնակչության բոլոր աշխատողներիցյուրաքանչյուր 10-րդը: Այս բնագավառումզբաղվածներիթիվնաճում է երկու անգամավելի արագ, քան սպասարկմանմյուս ոլորտներում: Հետաքրքիրէ նան, որ դեռ 1996 թ. տվյալներով,միջազգային զբոսաշրջությունից ստացվածընդհանուրեկամուտըկազմել է 425 մլդ դոլար: Իսկ դա կազմում էր այդ տարվահամաշխարհայինարտահանումների ընդհանուրծավալի 892-ը ն համաշխարհայինծառայություններիավելի քան 3074-ը |28,3): Այս ճյուղի մասին ավելիլավ պատկերացումկազմելու համար, ասենք, որ թիվն ամբողջ աշխարհումարդենտարեզբոսաշրջիկ ճանապարհորդողների կան կազմում է շուրջ 600 մլն մարդ: Ըստ որում, տարեցտարի դրանցթիվըմեծ չափով ավելանում է: Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության (ԶՀԿ) կանխատեսումներիհամաձայն 2010 թվականին աշխարհում զբոսաշրջիկներիթիվը կհասնի մեկ միլիարդի:Նշենք նան, որ այժմ երկրագնդի ողջ բնակչությանթիվը կազմում է ավելի քան 6 մլրդ մարդ: Գիտական հետազոտություններիառումով հետաքրքրություն է ներկայացնում այն հանգամանքը,որ զբոսաշրջությանը բաժին է ընկնում աշխարհի ներդրումներիամբողջ ծավալի 772,հարկային եկամուտներիմուծումների 556, ինչպես նան սպառողականծախսերի 11 0-ը |20, 5): Զբոսաշրջությունըխոշոր ազդեցությունէ թողնումտնտեսությանայնպիսի կարնորբնագավառներիվրա, ինչպիսիքեն տրանսպորտնու կապը,առնտուրը, շինարարությունը,գյուղատնտեսությունը,լայն սպառման արտադրանքի թողարկումըն այլ բնագավառներ:Այսինքն, այն հանդիսանումէ սոցիալ-տնտեսականգարգացմանկարնորագույննախապայմաններիցմեկը: Զբոսաշրջությունը,փաստորեն դարձել է տնտեսության առանձնահատուկ ոլորտ, որտեղ բնականաբարգործում են տնտեսական զարգացման այնպիսի օրենքներ, ինչպիսիք են` արտադրության արդյունավետության բարձրացման,արժեքի, պահանջարկիու առաջարկի,գնագոյացմանն այլ օրենքներ: Բացի դրանից, այս ոլորտում ձնավորվում, որոշվում են շուկայական հավասարակշռությունը,սեփականությանհարաբերություններըն տճտեսականզարգացմանայլ խնդիրներ: Մյուս կողմիցզբոսաշրջությունը,մարդուգործունեությանն առհասարակ տնտեսությանյուրահատուկ բնագավառէ, հետնաբար տնտեսականզարգացմանվերը նշված օրենքներնայստեղ նույնպեսյուրահատկություններուճեն: Այդ օրենքներն այս ոլորտում դըրսնորվում են կոնկրետությամբ, այսինքն զբոսաշրջային կազմակերպությունների գործունեությամբ: Հաշվի առնելով զբոսաշրջության ն հանգստիինդուստրիայիբուռն զարգացման ընթացքը, այդ բնագավառիմասնագետներիկարծիքով 24241 դարը կդառնազբոսաշրջության դար:

.

Անկասկած, յուրաքանչյուր երկրի ազգային տնտեսության համար կարնոր նշանակություն է ստանում զբոսաշրջության շուկայի` համապատասխան ապրանքատեսակների,ծառայությունների, այդ բնագավառում կատարվողներդրումներիգիտականբազմակողմանիուսումնասիրությունը ն վերլուծությունը: Դա հնարավորություն կտա ի հայտ բերել տվյալ երկրի հնարավորությունները զբոսաշրջությանհեռանկարայինզարգացմանբնագավառում ն որոշել նրա տեղը համաշխարհայինզբոսաշրջությանհամակարգում: Այդ տեսակետիցգիտագործնականհետաքրքրությունէ ներկայացնում միջազգային զբոսաշրջության համակարգումՀայաստանիՀանրապետության տեղի ու դերի գնահատումը: 2.

«Զբոսաշրջություն»» հասկացության բովանդակությունն ու բնորոշումը

Չնայած, զբոսաշրջություննարդենդարձելէ մարդուտնտեսականգործունեության բավականինեկամտաբեր,արագորենզարգացող բնագավառ, սակայն դեռնս հստակորեն չի տրված «զբոսաշրջություն»հասկացության բնորոշումնու բովանդակությունը: Զբոսաշրջության հիմնահարցերով զբաղվող տարբեր մասնագետների մոտ այն մեկնաբանվումէ տարբեր ձնով: Ըստ որում, «զբոսաշրջությունը» դեռես ընդունված միանշանակ բնորոշում չունի ոչ միայն այդ բնագավառի գիտական, տեսականհարցերովզբաղվողմասնագետներիկողմից,այլն զբոսաշրջության կազմակերպիչների,կազմակերպություններիկողմից: Ասենք նան, որ որպես սոցիալ-տնտեսական բավականինբարդ երնույթ, այն դեռնս անբավարար է ուսումնասիրված: Կարնոր է հաշվի առնելայն հանգամանքը, որ զբոսաշրջությանոլորտն ունիբարդություններու դժվարություններքանակական տեսակետիցգնահատելուհամար: Այս առումով,հարկ ենք համարումփոքր-ինչ վերադառնալ «զբռնաշրջության» ակունքներին: Բառարաններումտրված բացատրությանհամաձայն,ճանապարհորդությունը, «երթնեկություն»կամ «մեկնում»է որնէ տեղ կամայլ երկիր՝ մշտական բնակության, «մեկնում» ռընէ այլ ճպատակով: «Ճանապարհորդություն» հասկացությունըչունի միակերպբացատրություն:Այն պատմականտարբեր ժամանակներումտարբեր բովանդակությունէ ձեռք բերել` կապված ճրա նկատմամբհասարակության մեջ ձնավորված սոցիալ-տնտեսականպահանջմունքներիհետ: Սակայն, դրանց մեջ ընդհանուրն այն է, որ համաշխարհային շատ լեզուներում, որպես կանոն, «ռանապարհորդություն»հասկացությունը մեկնաբանվումէ հիմնականում այսպես անհրաժեշտությամբ մեկճել որնէ տեղ: --

Նախկինում, ցանկացած ճանապարհորդությունկապված էր հարմարություններիհետ՝ աճգամ կյանքին վտանգ սպառնացող:

շատ

ան-

1815 թ. անգլիացիարիստոկրատերիտասարդներնիրենց համար փորձեցին ստեղծել կյանքի հարմարավետպայմաններ,կատարելովճանապահորդություն հարավայինՖրանսիա, այնուհետն Իտալիա: Այդպիսի մեկնումները հիմնականումնպատակ ունեին ուղնորություններըզուգորդել զվարճու-

թյունների, բավականություններիհետ: Հետագայումփոխադրամիջոցների առավել կատարյալ ձների` հարմարավետնավերի,ավտոբուսների, ինքնաթիռների, ավտոմեքենաներիհայտնագործելուց հետո միայն հնարավորություն ստեղծվեցզբոսաշրջային ճաճապարհորդություններիմեկնել առավել հեռու վայրեր: Աստիճանաբար«զբոսաշրջությունը»առավելլայն զանգվածայինբնույթ ստացավնան բիզնեսիաշխարհում: Այսօր, մենք զբոսաշրջություննընդունումենք, հիրավի, որպես Ճ27Ճդարի զանգվածայինֆենոմեն (երնույթ ), որպես մեր ժամանակների ամենապայծառ երնույթներիցմեկը, որն իրապեսթափանցումէ մարդու կյանքի բոլոր ոլորտները ն փոխում շրջապատող աշխարհն ու լանդշաֆտը: Զբոսաշրջությունըդարձել է տնտեսավարմանկարնորագույնգործոններից մեկը: Ահա թե ինչու այն պետք է դիտել ոչ միայն որպես ճանապարհորդություն ն հանգիստ:Այն շատ ավելի լայն հասկացությունէ ն իրենից ներկայացնում է հասարակականհարաբերություններիամբողջությունն երնույթների ու կապերիմիասնություն,որոնք ուղեկցում են մարդուն նրա ճանասպլարհորդություններիընթացքում: Առաջինհայացքից «զբոսաշրջություն»հասկացությունըյուրաքանչյուրի համար կարծես թե շատ մատչելի է, քանի որ մարդկանցմեծ մասը ճանապարհորդել ն ճանապարհորդումէ, օգտվում է ճանապարհորդական գրասեճյակներիծառայություններից,դիտում է համապատասխանհաղորդումներ, կարդումզանազանհոդվածներզբոսաշրջությանվերաբերյալ: Սակայն, գիտական,ուսումնական,գործնականնպատակովշատ կարնոր է զբոսաշրջությունը դիտարկել,քննարկելորպես տնտեսության,տնտեսականգործունեու`

թյան բնագավառ:

:

Այդ տեսակետիցհետաքրքրությունէ ներկայացնում«զբոսաշրջություն» հասկացությանտնտեսագիտականբնորոշումներիքննարկումը: Այդ բնորոէ, տարբեր են:.Քննարկենքդրանցիցմի քանիսը: շումները,ինչպեսասվել Միացյալ Ազգերի Կազմակերպության (ՄԱԿ-ի) համապատասխան հանձնաժողովում1992 թ. ընդունվելէ զբոսաշրջությանհետնյալ բնորոշումը.

է ն այնպիսիվայրերիայցե«Զբոսաշրջությունը ճանապարհորդություն են լում, որոնքգտնվում զբոսաշրջիկիսովորականմիջավայրիսահմաններից դուրս, այցելություն ոչ ավելիքան 12 ամիսժամանակով, ցանկացածնպատակով,բացառությամբվարճատրվող գործունեությունծավալելուց»|24, 6): ն զբոսաշր- . Այս բնորոշումը, որը տրված է ՄԱԿ-ի ճանապարհորդության --

ջության վիճակագրությանհամաժողովիփաստաթղթերում,հավանությանէ արժանացել 1992 թ. Զբոսաշրջությանհամաշխարհայինկազմակերպության կողմից: Իսկ դրանիցառաջ նույնպես մի քանի անգամ քննարկվելն ընդունվել են բնորոշումներ,որոնքբերվում են ստորն: «Զբոսաշրջությունը գործունեությունէ, որը ժողովուրդների կյանքում կարնորնշանակությունունի այն չափով, որքանովայն անմիջականազդե--

ն տնտեսացությունունիսոցիալ-տնտեսական, մշակութային,ուսումնական ն կանոլորտներիվրա,պետությունների կյանքում միջազգայինհարաբերություններում»|լնույնտեղում): Այս բնորոշումըընդունվել է դեռնս 1980 թ. Միջազգայինզբոսաշրջության ՍՄաճիլայիհռչակագրում:Դրանից որոշ ժամանակ հետո հաստատվելէ մի նոր բնորոշում,այն է. է «Զբոսաշրջությունը մարդկանցհնարավոր,ազատ տեղափոխությունն հրենց հիմնական,մշտականբնակավայրիցն աշխատանքից, ինչպես նան ոծառայությունների ոլորտ է, որն ստեղծվելէ բավարարելու այն կարիքները, ե ն րոնք առաջացել այդ տեղափոխությունների հետնանքով»լնույն տեղում): Այս բնորոշումը,որը մեր կարծիքովամբոդջականչի արտահայտումզբոսաշրջությանբովանդակությունը,ընդունվելէ 1989 թ. Հաագայի՝զբոսաշրջության վերաբերյալընդունվածհռչակագրում: Իսկ զբոսաշրջությանվերաբերյալ հրապարակվածգրքերումտրված են այլ բնույթի բնորոշումներ:Բերենք դրանցիցմի քանիսը. «Զբոսաշրջությունը երկիրմուտքգործողտարադրամիաղբյուր է, սպասարկմանոլորտիինդուստրիայի որտեղզբաղվածէ աշերրորդ բնագավառ, խատողբնակչությանյուրաքանչյուրտասնհինգերորդը»: --

--

արտահայտում

Այս բնորոշումըանկասկածչի զբոսաշրջությանէությունն բովանդակությունը: այսպիսիբնորոշում. ԳրոֆեսորՊիտեր Մերֆինտալիս է զբոսաշրջության զարգացող ին«Զբոսաշրջությունը երկրի այն տարածաշրջանների դուստրիանէ, որոնքունեն այցելողներինհրապուրելուբնականն մարդածին |24,6|: առանճնահատկություններ» Այս բնորոշումը,թեն ինչ-որ չափով արտահայտումէ այդ հասկացության բնույթը, սակայն մեր կարծիքով այն նույնպես ամբողջականչէ, չի արտահայտում զբոսաշրջությանբովանդակությունը ն էությունը: ՊրոֆեսորԿարոլինԿուպերըտվել է այսպիսի բնորոշում. միջոց է, որը կարող է օգտա«Չբոսաշրջությունը հզոր տնտեսական հոսքերիստեղծման գործվելթույլ զարգացածերկրներիկողմիցարժութային ն է հաջող մրցակմակարդակով նպատակով որն անհրաժեշտ միջազգային ցության պայքարում»լնույն տեղում), Կուպերի բնորոշումը մեր կարծիքով նույնպես ամբոջականչէ, այն տրված է միայն թույլ զարգացած երկրներիհամար, մինչդեռհանրահայտ է, որ զբոսաշրջություննառավել կատարյալ ձներով զարգանումն շատ կարնոր ու

--

'

--

դեր է խաղումզարգացած երկրներում: Հայտնի է, որ Ֆրանսիայում, Իտալիայում, ինչպես նան Հունաստանում ն Իսպաճիայում զբոսաշրջությունը դարձելէ տնտեսությանկարնոր,բարձը եկամտաբերբնագավառ: Զբոսաշրջությանշատ հակիրճ բնորոշում է տվել Ջոն Ուորկերը, մասնավորապես մա նշում է. բիզնես է, ո«Զբոսաշրջությունը գիտություն,արվեստն հրապուրանքի --

րը են

տեղավորում,զվարճացնումէ այն մարդկանց,ովքեր ճանապարհորդում համարկամ գործիբերումով» լնույն տեղում): բավականության

Պրոֆեսոր Ուորկերի բնորոշումը յուրահատուկ է մյուսների համեմատությամբ: Սակայն, այն նույնպես ամբողջական չի կարելի համարել: Խնդիրն այն է, որ հատկապես ներկաժամանակաշրջանումզբոսաշրջությունըմիայն հրապուրանքն զվարճությունչէ: Այժմ այն դարձելէ նան միջազգայինտնտեսական կապերի, համագործակցությանկարերը ձն: 1996 թ. Ռուսաստանի Դաշնությունն ընդունելէ հատուկ օրենք այդ երկրում զբոսաշրջայինգործունեությանհիմունքների վերաբերյալ (ՅճռօԽ "Օ6ճ 1996 .): Այդ

ՕՇԻՕՅՅ):

ղծօտտ6ոծԽօՇՆ: 8 ՔՕՇՇՃԱՇԿօ (Փճղճթմվոտ",

Ր/ՔԱՇՐԸԿօՄ

նան է օրենքում տրված զբոսաշրջությանբնորոշումը, որը ձնակերպված է հետնյալ կերպ: «Զբոսաշրջությունը Ռ.Դ. քաղաքացիների կողմից ժամանակավոր դուրս գալն է իրենց մշտականբնակավայրից՝առողջական,ճանաչողական, գիտագործնական,սպորտային,կրոնականն այլ նպատակներով, առանց այցելածերկրումվճարովիգործունեությանծավալման» |24,6|: Այս բնորոշումըթեն վերաբերումէ ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքացիներին,բայց հիմնականումարտահայտում է հասկացության էությունը: Մինչ այժմ տարբեր մասճագետներիու կազմակերպություններիկողմից «զբոսաշրջության» տված սահմանումները կարելի է բաժանել երկու խմբի: Դրանցից մեկի մեջ ընդգրկվածսահմանումներնուճեն նեղ մասնագիտական բնույթ ն վերաբերումեն զբոսաշրջության տնտեսական,սոցիալական,իրավական ն այլ առաճձին տեսակների: Մյուս սահմանումները կոնցեպտուալ են ն ընդգրկում են առարկան, երնույթը ամբողջությամբ,բացահայտելովզբոսաշրջության ներքին բովանդակությունը,որոնք միաժամանակթույլ են տալիս այն տարբերակել համանուն, շատ հաճախ փոխկապակցված,բայց իրականում այլ երնույթներից: Մեր կարծիքով «զբոսաշրջության» սահմանումը կամ բնորոշումը պետք է այնպես ձնակերպվի,որպեսզի դրանում արտահայտվի այդ երկու խմբի առանձնահատկությունները, հիմնականէությունը: Կա նան «զբոսաշրջության»այսպես կոչված վիճակագրականբնորոշում: Ըստ որում, վիճակագրությանմեջ զբոսաշրջությունը հասկացվում է որպես բնակչությանմիգրացիայիձն, որը չի կապվածբնակության վայրն ու աշխատանքըփոխելու հետ: «Զբոսաշրջության»սահմանման, բնորոշման անհրաժեշտությունն առա-

ջացել է հիմնականում 242: դարի առաջին կեսին, որը պայմանավորվածէր աշխարհի չափանիշով, ամենուրեքզբոսաշրջիկներիհոսքերի մեծացմամբ, նրա տնտեսականնշանակությանաճով, որոնք ն անհրաժեշտությունեն առաջացրել հիմք դնելու ճանապարհորդողանձերի վիճակագրական հաշվառմանը:

«Զբոսաշրջիկի»առաջին այդպիսիսահմանումներիցմեկըտվելէ Ազգերի Լիգայի ՎիճակագրականԿոմիտեն 1937 թ.: Նշենք, որ այդ սահմանումն ստացելէ միջազգային ճանաչումն առ այսօր էլ գործողությանմեջ է, առանձին ճշտումներով:Հետագայում,երկրորդ աշխարհամարտիցհետը, երբ զբոսաշրջությունընոր վերելք է սկսել ապրել,«զբոսաշրջիկի»բնորոշմանհարցերը քննարկվելեն Զբոսաշրջության ՄիջազգայինՄիության խորհրդակցություններում:Մասնավորապես,այդ հարցերըքննարկվելեն Դուբլինում՝ 1950 թ. ն Լոնդոնում՝ 1957 թ.: Ավելի ուշ, առավել լայնորեն«զբոսաշրջիկի»սահմանման ն առհասարակ զբոսաշրջությանխնդիրներըքննարկվելեն ՄԱԿ-ի ՄիջազգայինԶբոսաշրջությանն Ճանապարհորդության համաժողովում,ո1963 նան է Հռոմում րը տեղի ունեցել թ., ինչպես զբոսաշրջությանհիմնախնդիրներինվերաբերողմիջազգայինայլ համաժողովներում: Ներկայումս համաշխարհայինչափանիշով լայնորեն օգտագործվումէ Զբոսաշրջության ն ՃանապարհորդություններիՎիճակագրականՄիջազգային համաժողովի մշակած սահմանումը(բնորոշումը): Այդ համաժողովը տեղի է ունեցել Օտտավայում 1991 թ.: Ի դեպ, հենց այդ սահմանումն էլ արժանացելէ ՄԱԿ-ի Վիճակագրականհանձնաժողովիհավանությանը: Ըստ այդ սահմանման՝ զբոսաշրջիկըբնութագրվումէ հետնյալ կերպ. զբոսաշրջին ժամանում է այնպիսի կը այցելու է, այսինքնանձ,որը ճանապարհորդում վայրեր,որոնք գտնվումեն իր մշտականմիջավայրիսահմաններից դուրս, ոչ ավելիքան 12 ամիս բացի այցելության ժամկետով,ցանկացածնպատակով, վայրում այնպիսի գործունեությունծավալելուց.որից եկամուտկարող է ստանալ»|20,6): Առաջարկվածսահմանումը հնարավորությունէ տալիս ավելի հստակ ուրվագծել ճանապարհորդողանձանց այն հատվածին,որը հանդիսանումէ զբոսաշրջության վիճակագրական ուսումնասիրությունների օբյեկտ

(առարկա):

"

Օտտավայիհամաժողովիվերջնականփաստաթղթերով«զբոսաշրջիկը» սահմանվումէ որպես այցելու: Այդ հասկացություննառաջարկվումէ օգտագործել,դիտարկելորպես վճռական հանգամանքվիճակագրականզբոսաշրջության մեջ: Այն հատկապեստարածվում է ինչպեսզբոսաշրջիկների, այնպես էլ էքսկուրսանտներիպարագայում, որոնց բնորոշ են ընդհանուր հատկանիշներ:Էական տարբերությունչկա նրանց միջն, այդ պատճառովէլ էքսկուրսիոն ճանապարհորդությունները շատ հաճախ դիտվում են որպես մասնավորդեպքեր ն արտացոլվումեն զբոսաշրջության վիճակագրական տեղեկատուներում:

Ընդհանուր առմամբառանձնացվում են երեք հիմնական հատկանիշներ, որոնք թույլ են տալիս միավորել զբոսաշրջիկներինն էքսկուրսանտներին «այցելուների»կատեգորիայում(կարգավիճակում)ն միաժամանակնրանց տարբերել մյուս ճանապարհորդողներից: Այդ երեք հիմնական հատկանիշներնեն. 1. մշտականմիջավայրիսահմանճերիցտեղափոխվելը 2. նշանակված վայրում մնալու տնողությունը 3. ճաճապարհորդության ճպատակը: Այսպիսով, «զբոսաշրջության» վերը քննարկված բնորոշումներից,մեր կարծիքով, այդ հասկացությանբնույթը համեմատաբար ամբողջական է ՄԱԿ-ի զբոսաշրջությանն ճանապարհորդության վիճակագրությանըճվիրված Միջազգայինհամաժողովումընդունվածբնորոշումը,որը հաստատվել է կողմից, 1992 թ.: ԶբոսաշրջությանՀամաշխարհայինկազմակերպության Սակայն, մեր կարծիքով, այն չի տալիս «զբոսաշրջության» էությունը, նպատակը: Այդ հասկացությանէությունը մասնակիորեն ընդունելի է ճան Ռուսաստանի Դաշնության զբոսաշրջությանվերաբերյալ 1996 թ. ընդունված օրենքում: Սակայն,ինչպեսվերը նշել ենք, այդ օրենքումտրված բնորոշումըկոնկրետ վերաբերում է Ռ.Դ.-ի քաղաքացիներին:Մինչդեռ, գիտագործնական նշանակությանտեսակետից,«զբոսաշրջության» բնորոշմանէությունը պետք է համընդհանուրլինի, ընդունելի պետք էլինի բոլոր երկրների քաղաքացիների կողմից: Մեր կարծիքով այդ հասկացության բնորոշման մեջ անհրաժեշտ է, որպեսզի շատ կարճ, հստակ տրվի «զբռսաշրջության» էությունը, նպատակը: Այդ պահանջներիցելնելով՝ ձեակերպել ենք հետնյալ բնորոշումը (սահմանումը).

«Զբոսաշրջությունը մարդկանցկազմակերպված կամ անեատխմբերի է ճերի ժամանակավոր մեկնումը,ճանապարհորդություննիրենց մշտական ապրելավայրի սահմաններից դուրս, ճանաչողական, կազդուրման, մարզական, գիտագործնական, կրոնականն այլ նպատակներով, ոչ ավելի, քան 12 ամիս ժամանակով,բացառությամբժամանած երկրի տարածքում վճարովիգործունեություն ծավալելուց»: Անհրաժեշտություն եմք համարումտալ նան «Զբոսաշրջիկի»բնորոշումը, որը բնականաբար բխում է տրված բնորոշումից: «Զբոսաշրջիկը կազմումկամ -- անճ, այցելու է, որը կազմակերպված խմբի է իր մշտականապրեառանձինժամանակավոր մեկնում,ճանապարհորդում լավայրիսահմաններից դուրս ճանաչողական,կազդուրման,մարզական,գիտագործնականն այլ նպատակներով, բացի այցելածվայրումվճարովիգործունեությունծավալելուց»: --

3.

Զբոսաշրջիկներիխմբերն ըստ նախասիրությունների

Ուսումնասիրելովզբոսաշրջությանմենեջմենթիհետ կապվածհիմնահարցերը, շատ կարնորէ ճան իմանալ,թե ռր զբոսաշրջիկնզբոսաշրջությանինչ ծառայություններիցէ օգտվում:Այստեղ, անկասկած,միանշանակպատասխան չի կարող լինել: Այս հարցի հետ կապված,ընդհանուրառմամբբոլոր զբոսաշրջիկներինկարելիէ դասակարգելնորքոհիշյալերկուխոշորխմբի. ա) զբոսաշրջիկներ,որոնք բնորոշվում են հիմնականում իրենց ակտիվությամբ. բ) զբոսաշրջիկներ,որոնք բնորոշվում են հիմնականումիրենց յուրահատուկ ոճով.(աշխարհահայացքի, գաղափարների,ապրելակերպի,պահելակերպի, վարվելակերպի,աշխատելու,հանգստանալուն այլ ձներով): Դրանք էլ իրենց հերթին բաժանվումեն ենթախմբերիկամ տեսակների: Մասնավորապես,ըստ ակտիվությանբնորոշվողխմբի մեջ մտնողզբոսաշրջիկճերինկարելի է բաժանել վեց ենթախմբի,տեսակների: 1. Խաղաղ հանգիստնախընտրողներ: Զբոսաշրջիկների այս ենթախմբի ճերկայացուցիչներնարձակուրդ են գնում, որպեսզի ազատվեն ամենօրյա հոգսերից, հանգստանանխաղաղ ն հաճելի միջավայրում: Նրանք խուսափում են օտարներիցն մարդկանցմեծ բազմությունից:Խաղաղ հանգիստնախընտրողներինգրավում է ծովը, հարմար լոդափերի մանր ավազը, որոնք շատ կարնոր են հանգիստըհաճելի կազմակերպելու համար: 2. Հաճույքի սիրահարներ:Դրանք զբոսաշրջիկներիշատ նախաձեռնող ենթախումբեն, որոնք հանգստիժամանակզբաղվում են ճան տարաբնույթ հաճույքների որոնմամբ ն նախընտրումեն բարձրաշխարհիկմիջավայր: 3. Ակտիվհանգստի սիրահարներ:Այս ենթախմբինպատկանող զբոսաշրջիկներըսիրում են բնությունը,կազմակերպումեն զբոսանքներն ստեղծում ակտիվ ծանրաբեռնվածությունիրենց օրգանիզմիհամար: Նրանք ճաեն համաչափ շարժումներ(մարզական քայլք, ակտիվ խաղեր ն խընտրում այլն) ն թարմօդ: Նրանց այդպիսիհանգիստըփաստորենկարելի է համատեղել բուժման հետ:

Սարզականհանգստիսիրահարներ:Ի տարբերությունակտիվ հանգստի սիրահարների,մարզիկզբոսաշրջիկներնամբողջ ուշադրությունըկենտրոնացնում են զանազան տեսակի մրցումների վրա: Նրանց համար շատ է: Այս խմբի զբոսաշրջիկկարնոր է սպորտը, որը նրանց ճախասիրությունն ները չեն խուսափում ֆիզիկականծանրաբեռնվածություկից: 5. ճանաչողականն ուսուցողականնպատակով Զբոհանգստացողներ: իր կրսաշրջիկների այս ենթախումբը,որպես բնորոշող կողմ, մտահոգված է թական,գիտականմակարդակիբարձրացմամբ,նորի, հետքրքիրերնույթնեբի բացահայտմամբ: Այս խմբի մեջ սովորոբար առանձնացվումէ երեք ենթա4.

խումբ: Առաջին ենթախմբին պատկանում են այն զբոսաշրջիկները, որոնք պարտադիրկարգովպետք է այցելեն այնպիսիվայրեր,որոնքնշված են զբոսաշրջության ուղեցույցներում: Երկրորդ ենթախմբինպատկանողներըհիմնական ուշադրությունըդարձնում են ոչ թե արդեն իսկ ճանաչված տեսարժան վայրերին, այլ փնտրումեն այնպիսի վայրեր, որտեղ նրանքկկարողանան զգալ տվյալ միջավայրի մթնոլորտը,հոգնոր միկրոկլիման: Նրանց համար առաջնային են զգացողությունը ն տրամադրությունը:Երրորդ խմբին պատկանողզբոսաշրջիկներնունեն վառ արտահայտվածմշակութային ն սոցիալ-գիտականհետաքրքրություններ:Նրանց հետաքրքրում է նան բնության հրաշալիքները ն առհասարակբնական գեղեցկությունները: 6. Արկածներիսիրահարներ: Այս ենթախմբինպատկանողզբոսաշրջիկները, որոնք սովորաբար կազմում են ոչ մեծ թիվ, այսպես կոչված արկաեն, որոնք մեկնում են ճանապարհորդություններիմիայնակ ն ծախնդիրներ շատ հաճախ իրենց ենթարկում լուրջ փորձությունների: Այսպիսիների համար համարձակություննիրենց փորձելու հճարավորությունէ: Ինչպես արդեննշել ենք, ըստ զբոսաշրջության տեսակների,զբոսաշրջիկներին կարելի է բաժանել նան հաշվի առնելով նրանցկյանքի ոճը: Նշենք, որ ըստ իրենց կյանքի ոճի կամ ապրելակերպիդժվար է զբոսաշրջիկներինշատ հստակորենկամ խիստ տարբերակել: Այնուհանդերձ,մեր կարծիքով, ըստ կյանքի ոճի կարելի է առանձնացնել զբոսաշրջիների չորս ենթախումբ: 1) Վայելքների սիրահարների,2) գաղափարական հստակ ուղղվածությունունեցողների,3) ընտանեկան, 4) բացառապես հանգստացողների:Պետք է նկատի ունենալ, որ այս դասակարգման մեջ առանձնացվածենթախմբերըկարողեն անընդհատփոփոխվել, հետնաբար դրանց միջն սահմանները խիստ որոշակի չեն: 3 Վայելքներիսիրահարներ: Այս ենթախմբինպատկանողզբոսաշրջիկները սովորաբարբարձրըպահանջկոտություն են ցուցաբերում հանգստի նկատմամբ: Նրանց համար ճանապարհորդությունը, հիրավի, ինքնահաստատման ն ինքնաարտահայտման,ինքնադրսնորմանմիջոց է: Հանգստից նրանքցանկանում են բավարարվածությունստանալ: 2) Գաղափարական զբոսաշրջիկներ:Այս ենթախմբինպատկանողների համար հանգիստը դա իրենցանհատականությունըդրսնորելու հնարավորություն է: Այս ենթախմբինպատկանողզբոսաշրջիկներըբարձր պահանջներ ունեն, բայց ի տարբերություն«կյանքը վայելողների», նրանց պետք է ներդաշնակություն բնության հետ, խաղաղմիջավայր,հոգեպեսբեռնաթափվելու հնարավորություն: Նրանք շատ լավ գիտակցում են շրջակա միջավայրի պահպանմանհիմնահարցերը,մեծ հետաքրքրությունեն ցուցաբերումիրենց այցելած տարածաշրջանի,երկրի քաղաքականությանհարցերին մշակույթինկատմամբ: 3) Ընտանեկան զբոսաշրջիկներ:Այս ենթախմբի մեջ բացառապես մտնում են ընտանիքները, այդ թվում երեխաները:Ընտանեկանզբոսաշրջիկնե-

սիրում են իրենց արձակուրդն անցկացնելընտանիքի,ընկերների,հարազատնճերի շրջապատում:Նրանք ձգտում են հանգստանալխաղաղ ն հարմար պայմաններում, նախընտրում են մատչելի ծառայություններ: Ըստ որում, շատ հաճախ իրենքիրենց են սպասարկում: 4) Բացառապեսհանգստացողներ: Այս ենթախմբիզբոսաշրջիկներիհաէ: մար կարնորագույնպայմանըհանգստանալուհնարավորությունն Նրանք ճախընտրումեն, այսպես կոչված, պասիվ հանգիստ, գերադասում են լռությունը, քնում են երկար, սիրումեն համեղն լիովի սնվել, կատարում են կարճ զբոսանքներկամ ոչ հեռավոր ճամփորդություններ:Այսպիսի հանգստիսիրահարներնուրախեն լինում, արձակուրդիժամանակպահպանում են իրենցսիրելիսովորույթները,չեն ցանկանումն չեն սիրում ենթարկվել փորձությունների: րը

4.

Զբոսաշրջության տեսակները ն ձնեերը

Զբոսաշրջությունն ըստ տեսակներիդասակարգելու,խմբավորելու համար մեր կարծիքովպետք է հիմք ընդունելայն շարժառիթները,որոնք մարդուն շահագրգռում, մղում, դրդում են մեկնելու ճանապարհորդության:Թեն շարժառիթներըմիշտ չէ, որ սահմանվումեն միանշանակ,այնուամենայնիվ, կարելի է զբոսաշրջությանկառավարմանհամակարգումառանձնացնելվեց տեսակ,դրանք են. 4... Զբոսաշրջություն հանգստի նպատակով: Այս տեսակի էությունը, ճպատակը կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետհանգստի կազմակերպումն է, օրգանիզմի ֆիզիկական կամ հոգեկան վիճակը վերականգնելու նպատակով:Բացի դրանից, այդ տեսակի, ձնի մեջ պետք է մտցնել նան առողջարանայինհանգիստը:Այս դեպքում բուժման,ուժերի վերականգնման նպատակովօգտագործվումեն հողի, լողափիավազիբնականհատկությունճերը, կլիման ն ծովի ջուրը: 4.2. Զբոսաշրջությունմշակույթի ուսումնասիրմաննպատակով: Այն իր մեջ ընդգրկումէ պատմական,մշակութային,ինչպես ճան բնական (աշխարհագրական)տեսարժան վայրերի այցելությունը: Ըստ որում, այն զբոսաշրջիկները,որոնք ճանապարհորդումեն ճանաչողականնպատակով, շատ հաճախ հետաքրքրվումեն նան իրենց այցելած երկրներիսոցիալական ն տնտեսականհարաբերություններով: նպաԱնկասկած,այս խմբիմեջ պետքէ մտցնել նան ուխտագնացության տակով իրականացվողզբոսաշրջությունը,այսինքն առանձնահատուկ նշանակությունունեցողվայրերի, կենտրոններիայցելությունը: 4.3. Հասարակականզբոսաշրջություն: Այս խմբի մեջ մտնողներըսովորաբար այցելում են հարազատներին,ծանոթներին,ընկերներին(միջազգային տերմինալոգիայումհայտնի է ինչպես 7151էոջ816ոժտ ճոմ 16օճրսօտ-ՄԻՔ):

Բացի դրանցից, այդ խմբի մեջ է մտնում, այսպես կոչված, ակումբային զբոսաշրջությունը: Վերջինիս առանձնահատկություննայն է, որ ճանապարհորդողներըգիտակցաբար,իրենց նախասիրություններիցելնելով, ինտեգրվում

առանձինխմբերի: Մասնավորապես,այդպիսիխմբեր են ստեղծվումհետաքրքրաշարժխահամար: Բճնամարզականծրագրերիիրականացման ղերի, միջոցառումների, են կանաբարայդպիսի խմբերի մեջ ընդգրկվում համապատասխաննախասիրություններունեցող զբոսաշրջիկները: 4.4. Մարզական զբոսաշրջություն: Մարզական զբոսաշրջության ձնին որոնց ընթացքումմասնապատկանում են այն ճանապարհորդությունները, են ցուցաբերումն անպայկիցները հատկապեսմարզականակտիվություն ման մասնակցումեն այդպիսի միջոցառումներին: 4.5. Տնտեսականզբոսաշրջություն:Այս զբոսաշրջությանըբնորոշ են այն ճամփորդությունները,որոնք կատարվում են մասնագիտականճնպատակներով, հաճախ նան կոմերցիոնհետաքրքրությունիցելնելով: Այս խմբի մեջ մտնող զբոսաշրջիկներիհամար մեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնումն հիմնականում պարտադիր է ճան այցելությունները բիրժաներ, ցուցահանդեսներ, տոնավաճառներ,ինչպես նան տնտեսական բիզնեսի տեսակետից հետաքրքրություններկայացնողայլ վայրեր: 4.6. Քաղաքական զբոսաշրջություն: Այս տեսակն իր հերթին ստորաբաժանվում է երկու խմբի:Մեկը՝դիվանագիտականզբոսաշրջություննէ, համապատասխանհամաժողովներին միջազգային այլ միջոցառումներիմասնակցության նպատակով,մյուսը՝ զբոսաշրջություն, որ կապված է քաղաքական միջոցառումներին իրադարձություններիհետ: Ընդհանուրառմամբ,գոյություն ունեն շատ մեծ ու լայն հնարավորություններ, որոնք թույլ են տալիստարբերակելզբոսաշրջությանձները, ըստ արտաքին չափանիշների,հատկանիշների:Մասնավորապես,այդ տարբերակումը կարելիէ կատարելըստ զբոսաշրջիկներիծագման,ըստ կազմակերպման ձնի, ըստ ճանապարհորդության տնողության, ըստ զբոսաշրջիկներիտարիքի, ըստ տրանսպորտիմիջոցների,ըստ տարվաեղանակներին այլն: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե զբոսաշրջության ձեի ն տեսակի միջն մեծ տարբերություններչկան: Երկու դեպքում էլ ճանապարհորդությունը խմբավորվումէ՝ ելնելովորոշակիտեսանկյունից:Սակայն, տարբերությունը կայանումէ նրանում,որ զբոսաշրջության տեսակներըտարբերակվումեն ըստ ճամփորդությունըծնող շարժառիթների,ներքին գործոնների ն պատճառների ազդեցության, որն էլ մեծ կարնորություն է ներկայացնումմենեջմենթի համար: Իսկ զբոսաշրջության ձները տարբերվումեն` ըստ այցելության տնողության, ճանապարհորդողներիտարիքի, տրանսպորտայինմիջոցների,տարվաեղանակների,շրջագայություններիխմբայինն անհատական կազմակերպման ն այլն: Ինչպես արդեն ճշեցինք, զբոսաշրջությունը, կախված կազմակերպման են

ձներից, կարող է լինել խմբային ն անհատական: Փորձենք բացատրել դրանց էությունը: Խմբային զբոսաշրջությունը դա զբոսաշրջությանծառայությունների կայունացված, նախապեսկազմակերպված,կանոնակարգվածհամալիր է: ձնն է: Խմբային շրջագայության ձնը թերնեսամենաընդունված Անհատականշրջագայության առանձնահատկություննայն է, որ զբոսաշրջիկը կազմակերպումն իրականացնումէ այն ինքնուրույն:Նմանօրիճակշրջագայություններըերբեմնկոչվումհն ճան միայնակշրջագայություն: Սակայն, դա բոլորովին չի նշանակում,որ զբոսաշրջիկըպետք է ճամփորդի բառիսբուն իմաստովմիայնակ: Շատ հաճախ մարդիկկարողեն ճամփորդել ընտանիքովն այդպիսիճամփորդությունները նույնպես կոչվում են միայնակ: «Միայնակությունը»այս վերջին դեպքումվերաբերումէ ընտանիքին: «Անհատականզբոսաշրջություն»հասկացությունըշատ հաճախհակադրության մեջ է դրվում «մասսայականզբոսաշրջության» հասկացությանը: Մասսայականզբոսաշրջությանսկզբնականիմաստնայն է, որ զբոսաշրջությանը մասնակցումեն մեծ թվով մարդիկ: Ժամանակիընթացքումայդ արէ, ն ներկայումսմասսայականն անտահայտությունըվերաիմաստավորվել հատական զբոսաշրջության ձների տարբերությունն այլես նրանցում ընդգրկվածզբոսաշրջիկներիթվաքանակիմեջ չէ: Ներկա ժամանակաշրջանում ինչպես «մասսայական»,այնպես էլ «անհատական»զբոսաշրջությունն ամբողջաշխարհումհաճախակի,անընդմեջտեղի ունեցող երնույթ է դարձել: ձները տարբեր են լինում նան կախվածայցելության Զբոսաշրջության -

տնողությունից: Զբոսաշրջության տնողությունը վերաբերում է այն ժամանակին, ռրը ծախսում է զբոսաշրջիկըշրջագայության ժամանակ՝որնէ երկիր, որնէ վայր

այցելության ընթացքում: են հետնյալ կտրԱյսպես, մեկօրյա ճամփորդությունները դասակարգվում ն 3-5 6-8 9-11 ժամ, ժամ, ժամ, ժամ, վածքով՝ մինչն ավելի ժամ տնողությամբ: Գիշերովի ճանապարհորդությունները կարելի է դասակարգելհետնյալ 1--3 4--7 8--28 կտրվածքով՝ գիշեր, 29-91 գիշեր, 92--365 գիշեր: գիշեր, գիշեր, Որպեսկանոն,երկարատնճամփորդությունները լրացվումեն ռչ երկարատն կամ կարճատնուղնորություններով: թվին են Ոչ երկարատնուղնորությունների ն կարճատնզբոսաշրջուպատկանումտարանցիկ,մեկօրյաուղնորությունները թյունը: Տարանցիկ զբոսաշրջությունը դա մինչն ճպատակակետըհասնելը, են: Մեկօրյազբոսաշրուղնորությանընթացքումզբոսաշրջիկների կանգառներն են: Այսջությունը դա ցերեկվաընթացքումկատարվողշրջագայություններն պիսիշրջագայությանընթացքումգիշերելչի նախատեսվում: Կարճատնզբոսաշրջություննիր մեջ ընդգրկումէ գործարարզբոսաշրջությունը ն հանգստյանօրերինկատարվողուղնորությունները: Անկախ այն հանգամանքից,թե ուղնորություններըկատարվումեն գործ-

--

նական, թե անձնական նպատակով,դրանց միջին տնողությունըկազմում է օր, ինչպես ճան դրանք ընդգրկումեն նվազագույնըմեկ ն առավելագույնը երեք գիշեր:

2-4

տարիքից: ճանապարհորդողների Զբոսաշրջությանճները՝ կախված Սովորաբար,զբոսաշրջությանձների դասակարգմանժամանակպետք է հաշվի առնվի նան զբոսաշրջիկներիտարիքը: Ըստ տարիքայինսանդղակի՝ առանձնացվում են զբոսաշրջիկների հետնյալ խմբերը. երեխաներ,որոնք ճանապարհորդումեն իրենց ծնողների հետ, երիտասարդներ(15-24 տարեկան զբոսաշրջիկները), հասուն տարիքի տնտեսապես ակտիվ մարդիկ (25-44) տարեկան, տնտեսապես ակտիվ միջին տարիքի մարդիկ (45-64): Վերջիններս,որպես կանոն,ճամփորդումեն առանցերեխաների,ն վերջապես՝ թոշակառու զբոսաշրջիկներ(65 ն ավելի տարիք ունեցողներ): Զբոսաշրջությանճները՝կախվածտրանսպորտիմիջոցներից: Կախված տրանսպորտիմիջոցներից,որոնք օգտագործվումեն զբոսաշըջիկներին մի վայրից մյուսը փոխադրելու նպատակով, առանձնացվումեն զբոսաշրջությանհետնյալ ձները օդայինզբոսաշրջություն,ավտոբուսային, երկաթուղային,ավտոմոբիլային,ծովային, գետային: Տարբերում են ճան զբռսաշրջությանձները՝ կախված տարվա եղանակներից: Մասնավորապես,այդ առանձնահատկություններից ելնելով, առանձնացվում են ձմեռային ն ամառային զբոսաշրջության ձները: Զբոսաշրջության սեզոնային դասակարգմանայս ձները ցույց են տալիս զբոսաշրջության ծառայությունների պահանջարկի տատանումները տարվա ընթացքում: Իսկ դա, անկասկած, կարնոր նշանակություն ունի այդ գործընթացի խնդիրները կարգավորելու համար: Այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում կատարվում է առավելագույն թվով ուղնորություն, կոչվում է զբոսաշրջության սեզոն (ժամանակաշրջան),իսկ ճանապարհորդությունների անկման ժամանակահատվածը զբոսաշրջության միջսեզոնային ժամանակաշրջան: Զբոսաշրջության ժամանակաշրջանիտնողությունը տարբեր տարածաշրջաններում բնականաբարնույնը լինել չի կարող, ուստի դրանք զբոսաշրջիկներիքանակի առումովնույնպես տարբեր են: Նշվածներից բացի կան նան զբոսաշրջության այլ դասակարգումներ: Սասնավորապես,որպեսզի դասակարգումը լինի առավել ամբողջական, Զբոսաշրջությանհամաշխարհային կազմակերպությունը(ԶՀԿ) առաջարկում է զբոսաշրջությունը դասակարգելըստ հետնյալ ձների. Ներքին զբոսաշրջություն դա որնէ շրջանի, տարածաշրջանիսահմաններում իր իսկ բնակիչներիհամար կազմակերպվող,իրականացվող զբոսաշիջությունը է: Այսպես կոչված, մուտք գործող զբոսաշրջություն դա երկրում իրակաէ այն անձանց կռղմից, որոնք ճացվող,կատարվողճանապարհորդությունն տվյալ երկրիբնակիչներչեն: --

-

--

--

Արտագնա(մեկնող) զբոսաշրջություն դա այն զբոսաշրջությունն է, որ կատարումեն մի երկրի բնակիչները մեկ այլ երկրում: Զբոսաշրջության թվարկածտեսակներըկարող են վերաբերել ոչ միայն առանձիներկրին, այլ նան տարածաշրջանին: «Զբոսաշրջություներկրի սահմաններում»բնորոշումըիր մեջ ընդգրկումէ ճերքինն մուտքգործողզբոսաշրջությունը: «Ազգային զբոսաշրջություն»հասկացություննիր մեջ ներառումէ ներքին ն արտագնազբոսաշրջությունը: Իսկ «Միջազգային զբոսաշրջությունը» դա մուտք գործողն արտագնա զբոսաշրջություննէ: --

--

5.

Զբոսաշրջության պահանջարկըն առաջարկը

Ցանկացածշուկայի, այդ թվում նան զբոսաշրջության տնտեսական վիճակը, տեսակները,ձները, քանակը որոշվում է պահանջարկովն առաջարկով: Սարդիկ,սովորաբար իրենց ողջ կյանքի ընթացքումորնէ բանի կարիք են զգում, զանազան պահանջմունքներ ունենում: Պահանջմունքը, մարդու օբյեկտիվ կարիքն է որնէ բանի նկատմամբ: Մարդու պահանջմունքներիմի մասը, բնական, ֆիզիոլոգիականբնույթից ելնելով, համարվում է առաջնային: Օրինակ՝ առաջնային են բնակարանի, սննդի, ջրի, քնի, հագուստի բնական պահանջմունքները:Կան նան երկրորդային պահանջմունքներ: ի տարբերություն առաջնայինի, վերջինճերս հոգեբանականբնույթի են: Ըստ որում, առաջնային պահանջմունքները հաղորդվումեն ժառանգաբար (գեներով), իսկ երկրորդայինը առաջանում, ձեավորվում են ժամանակի ընթացքում, աշխատանքային, կյանքի փորձի հիման վրա: Աշխատանքայինմիջավայրը, պայմանները, հարաբերությունները մարդու մոտ պահանջ են առաջացնումիրենց տեսնելու, հարգելու, գնահատելու,հոգեկանբավարարվածություն ստանալու, հանգստաճալու, նոր երկրներ տեսնելու համար: Հոգաբանականայս պահանջմունքների բավարարումըմարդու կենսագործունեությանկարնորագույնգործոններից են: Դրանց բավարարմանհամար շատ խոշոր դեր են խաղում ճանապարհորդությունները,մարզական միջոցառումները, նորմալ հանգստի ու ժամանցիկազմակերպումը:Այս առումով,զբոսաշրջությունըմարդու նշված պահանջմունքներիբավարարմանթերնս լավագույն ձնն է: Ընդհանուր առմամբ, պահանջմունքներըհնարավորչէ անմիջականորեն տեսնել կամ չափել: Ժամանակակիցսոցիալ-տնտեսականգրականության մեջ գոյություն ունեն տարբեր տեսություններ, որոնց հեղինակները փորձում են սահմանել ժամանակակից մարդու պահանջմունքերիբովանդակություննու տեսակը: '

'

Ավստրիացի հոգեբան,գիտնական Ջ. Ֆրեյդը առանձնացնում է պահանջմունքների երկու հիմնական դրույթներ (սկզբունքներ), առաջինը՝ գիտակցական,ըմբռնումով, նպատակային ենթարկվելն է բանականությանը, երկրորդը՝ենթագիտակցաբար,էմոցիոնալ (հուզական) ենթարկումն է կենսաբանական հակումներին ն կրքերին: Ամերիկացիհոգեբան Ա. Մասլաուն, ուսումնասիրելովմարդուպահանջմունքներիազդեցությամբնրա գործունեությանյուրահատկությունները,առանձնացնումէ հինգ հիմնական պահանջմունքներ՝դասավորելով դրանք բուրգի ձնով: Այդ դասկարգումնսկսվում է նյութական բնույթի ցածր պահանջմունքներիցն հասնում մինչն բարձը՝ հոգնորին. 1.

2.

ֆիզիոլոգիականպահանջմունքներսննդի,հագուստի,բնակարանի, անվտանգության ն ինքնապահպանմանպահանջմունքներիտար-

բեր ձներ, ամենատարբերտեսակիսոցիալականպահանջմունքներ, 4. շրջապատի կողմից հարգված լինելու պահանջմունք, 5. ինքնահաստատմանն ինքնակայացմանանձնական պահանջմունք: Սրանց հիման վրա ձնավորվումէ նան զբռսաշրջությանպահանջարկը: Ընդհանրացնելովզբոսաշրջային պահանջմունքներիհամակարգի մասին եղած կարծիքները՝ կարելի է եզրակացճել, որ այդ համակարգն ավելի ամբողջականարտահայտում է այն հայեցակարգը, որը ներկայացվել է ԶՀԿ ն Պաշտոնական զբոսաշրջային կազմակերպություններիմիջազգային միությունը: Այս կազմակերպություններն ընդհանրացնելովտարբեր երկրների զբոսաշրջությաներկարամյափորձը՝ առանձնացնում են զբոսաշրջիկներիվեց հիմնականպահանջմունքներ. 1. ռեկրեացիոն,հանգստի ժամանցի 2. հարազատներին ծանոթների այցելություն 3. գործնականն մասնագիտականնպատակներ 4. բուժման 5. կրոնականն ուխտագնացության 6. այլ պահանջմունքներ,որոնք ընդգրկումեն մարդու ֆիզիկական,տնտեսական, հոգնոր պահանջմունքներիշրջանակները: Ներկա ժամանակաշըջանումզբոսաշրջիկը(պահանջողը)ավելիմեծ ուշադրություն է դարձնումմի կողմիցծառայությունների որակի, մյուս կողմից դրանց գնի վրա: Ըստ որում, կուտակելով զբոսաշրջության, շփումների, տպավորություններիփորձ, նա փնտրում, ձգտում է նոր ավելի հետաքրքիր 3.

'

`

տպավորություններն հաճույքներ: Այսօր արդեն ճամփորդություններիսիրահարներըմիայն չեն սահմաճափակվումծովափնյահանգստով, այլ այցելում են ատոմային էլեկտրակայաններ, «նվաճում» են Հյուսիսային բնեռը, Անտարկտիդան,թռչում են տիեզերք: Ի դեպ, առաջին տիեզերական զբոսաշրջիկն(ԱՄՆ-ի քաղաքա21

ցի) արդեն 2002 թվին կատարելէ այդպիսի ճանապարհորդություներկրի շուրջը ռուսական տիեզերանավով: Ըստ որում, առաջարկը ն պահանջարկը գոյություն չունեն միմյանցից մեկուսացված:Ընդհանուրառմամբ, զբոսաշրջությանառաջարկը ներկայացվում է որպես նրա՝ զբոսաշրջությանօբյեկտ (առարկա):Դա նշանակում է, որ զբոսաշրջության առաջարկինվերաբերումէ այն ամենը,ինչը կարող է բավարարելզբոսաշրջությանպահանջարկը՝կլիման, լանդշաֆտը,բնական հրաշալիքները, ճանապարհները,անվտանգությունը,հյուրանոցները, ռեստորանները,զվարճատեղերը,թանգարաններընայլն: Թվարկածից կարելի է եզրակացնել, որ զբոսաշրջության առաջարկն ընդգրկումէ շատ բազմազան տարրեր ն կառավարմանառավել արդյունավետ նպատակներիցելնելով, անհրաժեշտէ լինում դրանք համակարգել: Զբոսաշրջությանառաջարկըբաղկացածէ նախնական(սկզբնական)ն ածանցյալ առաջարկից: Նախնականառաջարկն զբոսաշրջիկներինգրավում,հրապուրումէ՝ իր բնական օգտակարությունիցելնելով: Ըստ որում, այն ստեղծվում է ոչ միայն զբոսաշրջության նպատակով: Ածանցյալ առաջարկները կազմվում են այնպիսի տարրերից, որոնք ստեղծվում են բացառապեսզբոսաշրջությաննպատակներիհամար: Ըստ որում, ածանցյալ զբոսաշրջության կազմում կարելի է առանձնացնել«զբոսաշրջության ինֆրաստրուկտուրան» (ենթակառուցվածք)ն «զբոսաշրջության սուպրաստրուկտուրան»(ենթակառուցվածքներ,որոնք միաժամանակ սպասարկում են ինչպես տվյալ տարածաշրջանիհասարակությանը, այնպես էլ զբոսաշրջիկներին): Նախնական առաջարկը թեն ի սկզբանե կապված չէ զբոսաշրջության հետ, սակայն, դրանումգոյություն ունեն բազմազանգործոններ,ռրոնք զբոսաշրջիկներիվրա կարող են բնականգայթակղիչ,շատ հրապուրիչ

թողնել բնութգրվում

ազդեցություն: է հետնյալ ցուցանիշներով. Նախնական առաջարկը աշխարա) երկրի բնական առանձնահատկությունները,հատկապես հագրականդիրքը, կլիմայականպայմանները,ռելիեֆը,բուսական,կենդանական աշխարհը. բ) սոցիալ-մշակութայինգործոնները,մասնավորապես, մշակույթը, բնակչությանսովորույթները,կրոնականն պատմաճարտարապետական հանրահայտշինությունները, ժողովրդի հյուրընկալությունը,ահատկապեստեղեվանդույթները.գ) երկրի ընդհանուր ենթակառուցվածքը՝ կատվության համակարգը, հաղորդակցությանուղիները, տեսակները,վիճակը, բնական գազի, ջրի, էլեկտրաէներգիայիմատակարարումը,մաքրող-զտող միջոցների, սարքավորուներիվիճակը, մշակութային հաստահամակարգը: տությունների Ածանցյալ առաջարկներնի տարբերություն նախնականի,գոյություն ունեն, այսպես կոչված, հատուկ զբոսաշրջությանպայմաններում:Ածան22

առաջարկըկազմված է զբոսաշրջության ենթակառուցվածքից ն սուպրաստրուկտուրայից: Զբոսաշրջության ենթակառուցվածքըկարելի է բաժանել երկու մասի՝ այսպես կոչված ընդհանուրենթակառուցվածք,որ պայմանավորված է ընդհանուր առմամբ զբոսաշրջության զարգացմամբն բուն զբոսաշրջության ենթակառուցվածքով: Զբոսաշրջության զարգացմամբ պայմանավորվածենթակառուցվածքըշատ ընդհանրություններունի տվյալ երկրի ընդհանուր ենթակառուցվածքիհետ: Եթե որնէ վայրում, բացի տեղական բնակչությունից մշտապես հյուրեր են հանգստանում, ապա, բնականաբար, մարդկանց կենսագործունեությունն ապահովող համակարգերիհզորությունն երբեմն չի կարող բավարարել այդ բոլորին: Հետնաբար, անհրաժեշտ է լինում ստեղծել ենթակառուցվածքային լրացուցիչ համակարգեր,որպեսզի ապահովվի մշտապես այդտեղ այցելող բնակիչներիկենսագործունեությունը: Լրացուցիչ այդ միջոցառումներն էլ առանձնացվում,դիտվումեն առանձինխմբով, որի ձնավորումը պայմանավորվածէ զբոսաշրջության զարգացմամբ: Հենց այդ լրացուցիչ միջոցառումներիխումբն էլ վերաբերումէ ածանցյալ առաջարկին: Զբոսաշրջության ենթակառուցվածքիկարնորագույն,բաղկացուցիչմասը հանդիսանումէ բուն զբոսաշրջության ենթակառուցվածքը,որին վերաբերում են տրանսպորտային միջոցները, զբոսաշրջիկներին տեղավորող կառույցները, առողջարանայինկառույցները, գվարճալի միջոցառումների օբյեկտները,ժամանցներիհաստատությունները, համաժողովներին սեմինարների անցկացման կենտրոնները, մինջնորդականծառայություններիրականացնողկառույցները ն այլն: Զբոսաշրջության սուպրաստրուկտուրայիմեջ մտնում են հիմնականում հյուրանոցային տնտեսությունները ն սննդի ապահովման կազմակերպությունները: Այսինքն այն օբյեկտները, որոնք միաժամանակսպասարկում են ճան ցյալ

տարածաշրջանիհասարակությանը: Թեն հյուրանոցային տնտեսություններըն հասարակականսննդի կազմակերպությունները բուն զբոսաշրջությանծառայություններ չեն հանդիսանում, սակայն դրանց դերը խիստ կարնոր է: Խնդիրը կայանում է ճրանում, որ զբոսաշրջությանծառայություններնենթադրումեն զբոսաշրջության համալիր պահանջմունքներիբավարարում: Այսպիսով, զբոսաշրջության պահանջմունքներըբավարարելու համար անհրաժեշտ է մի քանի կարնորագույն նախապայմանների,տարրերիառկայությունը: Ըստ որում, այդ կարնորագույնտարրերից անգամ մեկի բացակայության դեպքում, զբոսաշրջությունը չի կարող հասնել իր ռազմավարական նպատակներին:Օրինակ՝ ձյան համապատասխան շերտի բացակայության դեպքումանհնար է «հանգիստ»կազմակերպելդահուկային բազայում, եթե անգամ առկա են մյուս բոլոր անհրաժեշտ տարրերը, պայմանները:

Հետնաբար, զբոսաշրջության արդյունավետ կառավարման (մենեջմենթի) համար անհրաժեշտ են այդ ոլորտի բռլոր ծառայություններիի մի բերում, համախմբում: 6.

Զբոսաշրջային տարածաշրջան(ռեգիոն)

Եթե հիմք ընդունենք զբոսաշրջության՝վերը՝արդենմեր կողմիցտրված սահմանումը,ապա զբոսաշրջային տարածաշրջանինկարելի է վերագրել բազմատեսակվայրեր: Զբոսաշրջայինտարածաշրջան(ռեգիոն) կարող է համարվել, ինչպես ցանկացած համաշխարհային ճանաչում ունեցող քաղաք, այնպես էլ բնակեցված ոչ մեծ տարածք, որն ունի հնադարյան կառույցներ ն զբոսաշրջիկի համար հետաքրքրություն ներկայացնող բազմաբնույթ գրավչություններ: Այսպես, քանի որ զբոսաշրջային ռեգիոններըբնականաբար կարող են շատ ուժեղ տարբերվել մեկը մյուսից, փորձենք համակարգել դրանք: Առհասարակ, զբոսաշրջության տարածական դասակարգման հիմքում ընկած է այն շարժառիթը, որը դրդել է մարդուն ուղնորվել ճանապարհորդության դեպի որոշակի վայր: Նշենք, որ այդ շարժառիթներից կախված` զբոսաշրջային տարածաշրջաններըկարող.են տարբերվել ինչպես լայն այնպես էլ նեղ մասնագիտացման տեսանկյուննեմասնագիտացման,

րից:

Տարբերությունըդրանցմեջ կայանում է նրանում,որ լայն մասնագիտացմամբ զբոսաշրջայինտարածաշրջանիընտրությունըերբեմնկարող է լինել պատահական:Մարդըպատրաստվումէ ինչ-որ բան ձեռնարկել, ձգտում է ինչ-որ նպատակիհամար ճանապարհորդել:Սակայն, պարզվում է, որ շրջանն, ուր ճա պետք է մեկնի ճամփորդության,իր համար հատուկ հետաքրքրություն չի ներկայացնում,նա ընտրվելէ այդ վայրը, քանի որ նրանայդ է. առաջարկվել,ն ճա հնարավորությունունի օգտվելու զբոսաշրջությանծազբոռայություններից:Ճիշտ հակառակպատկերնէ նեղ մասնագիտացմամբ՝ սաշրջության պարագայում: Այս դեպքում զբոսաշրջությանտարածաշրջանընախապեսընտրվումէ, քանի որ զբոսաշրջիկներնայդ տարածաշրջանուղնորվելուհամար հատուկ են ծրագրերն ճպատակներունեն, բոլորառումներովճախապատրաստվել այդ ուղնորությանը: Լայն մասնագիտացվածզբոսաշրջայինտարածաշրջաններ Զբոսաշրջության այս տիպի տարածաշրջանի ընտրության դեպքում, կազմակերպիչներին միջնորդներիուշադրությունըկենտրոնացվածէ հիմնականում հանգստիկազմակերպմանն արձակուրդի անցկացմանսեզոնի վրա: Սակայն, լայն մասնագիտացված զբռսաշրջային ռեգիոնները կարնոր են նան գործարար զբոսաշրջության համար: Զբոսաշրջության

այդպիսի վայրեր են հանդիսանում կրթական, գիտական, արդյունաբերա-վարչական ն տրանսպորտային կենտրոնները: Կրթական-գիտականկենտրոններն այն վայրերն են, որոնք հարմարեցված են վեհաժողովներիանցկացմանը:Դրանք կարող են լինել գիտահետազոտական, կրթական բնույթի, նախագծային, կոնստրուկտորական հաստատություններիկենտրոններ: Արդյունաբերա-վարչական կենտրոնները, ինչպես արդեն նշել ենք, նույնպես պատկանում են զբոսաշրջության լայն մասնագիտացմանը: Դրանք կարող են լինել արդյունաբերական կամ կոմերցիոն նե քաղաքական կենտրոններ: Արդյունաբերական կենտրոններ են համարվում այն բնակավայրերը, որտեղ հավաքվում են, որպեսզի կոմերցիոնպայմաճագրեր ն ապրանքային գործարքներկնքեն: Քաղաքական կենտրոնները դրանք այն վայրերն են, ուր տեղավորված են վարչաքաղաքականկառույցներ, ն որտեղ անցկացվում են քաղաքական բնույթի միջոցառումներ: Տրանսպորտային հաղորդակցության կենտրոններում ճաճապարհորդողներն օգտվում են համապատասխանծառայություններից՝ ելնելով տեխնիկական պատճառներից: Օրինակ՝ մարդը ստիպված գիշերում է օդանավակայանի հյուրանոցում, քանի որ հաջորդ չվերթը լինելու է ավելի ուշ: Նեղ մասնագիտացմամբզբոսաշրջային տարածաշրջաններ Ինչպես արդեն նշել ենք, զբոսաշրջության նեղ մասնագիտացմամբ տարածաշրջանները տարբերվում են լայն մասնագիտացմամբտարածաշրջաններից ճրանով, որ այդ շրջաններ այցելելու համար որոշակի կոնկրետ նպատակներկան: Իրենց հերթին նեղ մասնագիտացմամբզբոսաշրջային տարածաշրըջանճներըբաժանվում են հանգստի վայրերի, ինչպես նան պատմաճարտարապետականու այլ տեսարժանվայրերով հարուստ շրջանների: «Հանգստիվայրեր» հասկացությունը հավաքականանվանում է, որը կիրառվում է նշելու համար բոլոր այն վայրերը, որոնք զբոսաշրջության ընթացքում օգտագործվում են հանգստի նպատակով: Այդ խմբին կարելի է դասել առողջարանները, պարզապես հանգիստ անցկացճնելուվայրերը, ինչպես նան բնակավայրից ոչ շատ հեռու գտնվող այն վայրերը, ուր զբոսաշրջիկները մեկնում են ոչ երկարատն հանգստի նպատակով: «Առողջարաններ(կուրորտներ)» հասկացությունը դարձել է միջազգային, սակայն 0շանակությունը միշտ չէ, որ միանշանակ է: Այսպես, օրինակ, Շվեյցարիայում կուրորտ կամ առողջարան են կոչվում հանգստիցանկացած վայր, մինչդեռ Գերմանիայում դրանք պետքէ համապատասխանեն օրենքով նախատեսվածպահանջներին: «Կուրորտներ» համընդհանուր բնորոշումը ենթադրում է, որ դրանք առնվազն պետք է ունենան երեք նախապայմաններ` բուժիչ գորբնական ծոններ, համապատասխանկառույցներ, բուժման որոշակի բնույթ: --

--

--

Բնական բուժիչ գործոններ ասելով պետք է հասկաճալ տվյալ տարածաշրջանի հողերի, անտառների, ծովի ն բնակլիմայական այլ բուժիչ հատկությունները: Առողջարանային(կուրորտային) կառույցները դրանքշենքերն ու շինություններն են, որոնցում իրականացվումէ բուժումը: Ըստ որում, այդպիսի շենքերն ու շինությունները պետք է համապատասխանենհիգիենայի կանոններին, ունենան հաճելի, տրամադրողտեսք, իսկ սպասարկողանձճակազմը պետք է ունենա բացառապես կրթական համապատասխանմակարդակ: Շատ կարնոր է, որպեսզի առողջարանային վայրերում իշխի հանգիստ, խաղաղ իրադրություն, ն որ այդ շրջապատն ունենա հաճելի ն էկոլոգիապես մաքուր լանդշաֆտ: Հանգստիվայրեր արձակուրդներնանցկացնելու նպատակով Ճանապարհորդությունների շարժառիթներից ելնելով, «հանգստավայր» կարող է կոչվել ցանկացած այն վայըը, որտեղ կարելի է հանգստի ճպատակով մնալ հինգ ն ավելի օրեր (առնվազն 4 գիշերումով): Դրանք ծառայում են մարդկանց ֆիզիկական ն հոգեկանուժերի վերականգմանը: Ըստ որում, կուրորտներից դրանք տարբերվում են նրանով, որ այդ տարածքներում կարող են լինել համընդհանուրճանաչումգտածբնականբուժիչ այնպիսի գործոններ, որոնք կարող են օգտագործվել բուժման նպա--

տակով:

«Հանգստիմոտակա վայրեր»

:

--

հասկացությունն արդեն իսկ հուշում է,

որ դրանք պետք է գտնվեն մարդու մշտական բնակության վայրից ոչ շատ հեռու: Շատ հաճախ, հատկապես խոշոր քաղաքներից,մարդիկմեկնում են

մի քանի ժամով կամ հանգստյան օրերին, ֆիզիկական,հոգեբանական առումներով բեռնաթափվելու, հանգստանալունպատակով: Նույն այդ շրջանը, նույն այդ հանգստավայրը կարող են տարբեր կերպ ընկալվել զբոսաշրջիկների կողմից: Ամեն ինչ պայմանավորվածէ նրանով, թե որտեղից եմ ժամանել ն ռրքան ժամանակ են ցանկանում անցկացնել այստեղ զբոսաշրջիկները: Տեսարժան մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող օբյեկտներով հարուստ վայրերի խմբին են պատկանումպատմական, պատմաճարտարապետական, կրոնական, զվարճության կենտրոնները:Այս բոլորը գրավում են հատկապես այն զբոսաշրջիկների ուշադրությունը, որոնց համար առաջնայինը ոչ թե ֆիզիկականկամ հոգնոր հանգիստնէ, այլ ինչ-որ նորի բացահայտումը, ճանաչումը: Պետք է անպայման նշել ճան, ռր զբոսաշրջության տարածաշրջանները, ըստ շարժառիթներիառանձնացնելիսամեն ինչ պայմանավորվածչէ միայն տեղանքից ն նրա առանձնահատկություններից:Այդ հարցում անկասկած մեծ կարնորություն է ներկայացնում նան զբոսաշրջիկների նախասիրություններըն տվյալ վայրի ընկալումը: Եթե միննույն զբոսաշրջային վայրը դիտարկենքտարբերմարդկանցտեսանկյունով,ապա այն կադուրս

րելի է դասել, գնահատել որպես զբոսաշրջության տարբեր նշանակության շրջանի: Օրինակ` Ալպերում գտնվող մի գյուղում կարող են լինել ինչպես զբոսաշրջության ենթակառուցվածքը, այնպես էլ սուպրաստրուկտուրան: Որոշ անձանց համար այն կարող է համարվել քաղաքական միջոցառումների կենտրոն, իսկ մյուսներն այն կարող են համարել մոտակա վայր ոչ երկարատն հանգստի համար: Կամ, եթե Հայաստանի ՀանրապետությանՏավուշի մարզի Դիլիջան կուրորտային գեղատեսիլ քաղաքը, որտեղ փաստորենկան զբոսաշրջուն սուպրաստրուկտուրան, որոշ մարդիկ կաթյան ինֆրաստրուկտուրան

այն գնահատել որպես երկարատն ու կարճատն հանգստավայր, իսկ մյուսները, որպես քաղաքական, մշակութային միջոցառումների կենտրոն (որտեղ անց են կացվում քաղաքական, մշակութային գործնական բնույթի համաժողովներ): Այսպիսով, գբոսաշրջության տարածաշրջաններըտարբերվում են զբոսաշրջիկների շարժառիթների այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսին զբոսաշրջային ծառայություններիցօգտվելն է: Առհասարակ, եթե որնէ վայրըայցելելը հանդիսանում է նպատակին հասնելու (հանգստանալու,հաճույք ստանալու, նոր բան տեսճելու ն այլն) միջոց, ապա այս դեպքում խոսքը վերաբերում է զբոսաշրջության տարածաշրջանի լայն մասնագիտականուղղվածությանը: Իսկ եթե, այցելություճը դառնում է ինքնանպատակ,ապա այցելության վայրը պետքէ կոչել գբոսաշրջության, այսպես կոչված, նեղ մասնագիտացմանտարածաշրջան: րող

են

ԳԼՈՒԽ

Է

ՋԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՍՆԱԿԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ, ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՆ ՈՒ

ՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դ.

Զբոսաշրջությանձեավորմանպատմատնտեսական նախադրյալները

Զբոսաշրջությունը,ինչպիսինմենք այն պատկերացնումենք այսօր, համեմատաբարերիտասարդերնույթ է, թեն այն ունի պատմականավելի հին արմատներ: Եթե փորձենքանդրադառնալպատմությանը,ապա պետք է սկսել առաջին «հարկադրված»ճամփորդությունից,երբ Աստվածդրախտիցարտաքսեց Ադամինն Եվային: Զբոսաշրջությանարդենընդունվածսահմանման մեջ արտահայտվածեն ճրա որոշ հատկանիշներ՝բնակությանվայրի փոխում, այլ շրջանում գտնվելը, ժամանակավորլինելը ն այլն: Զբոսաշրջությանպատմականմեկնաբանությունըինչ-որ չափով կարելի է նան տարածելհնում ժողովուրդներիթափառումների, ուխտագնացության, շուրջերկրյա ճանապարհորդությունների, տարաբնույթշրջագայության,արշավների վրա: Սակայն, զբոսաշրջությանժամանակակիցուսմունքնանկասկածչի ընդունում առաջին ճանապարհորդներին,որպես զբոսաշրջիկներ,քանի որ նրանց մոտ փաստորենբացակայումէր «իսկական»շարժառիթները:Ճանապարհորդությունըչէր կատարվումհաճույք ստանալունպատակով,այն կատարվում էր ոչ անձնականցանկությամբն ոչ էլ հանդիսանումէր ինքնանշատ հաճախ ծանը, պատակ: Ընդհակառակը,ճանապարհորդությունները (ֆիզիկականն բարոյականիմաստով) տեխնիկականտեսանկյունից շատ դժվար գործողություններէին: Վերջապես,դա ընդամենըմիջոց էր ճպատակին հասնելու համար: Այդ ճանապարհորդությունների հիմնականշարժառիթներնառնտուրնու կոմերցիանէին, նորերկրներիհայտնագործումը,նվաճումը, կրոնականառաքելությանիրականացումը նայլն:

Զբոսաշրջության դասականմենեջմենթումառանձնացվումեն զարգացփուլ, հետնյալ ժամաճնակաշրջաններով. մինչն Ճ1Ճ դ., նախնականփուլ 1800-1917 թթ., սկզբնականփուլ ն 1917-1990 թթ., զարգացման վերելքի փուլ զբոսաշրջությանկենտրոնացվածկառույցների փլուզուման ն զբոսաշրջային ինքնուրույն ձեռնարկությունների,սեփականությանտարբեր ճնե1990 թ-ից մինչն այժմ: րի ստեղծմանփուլ ն Այդ փուլերը ժամանակաշրջաններըտարբերվումեն. 1) առաջին հերթին տրանսպորտային միջոցների ընտրությամբ` հետիոտն,ձիերով, շոգեքարշով,ավտոմեքենայով,ինքնաթիռով ն այլն, 2) ճանապարհորդությանշարժառիթներով սկսած անհրաժեշտ ճանապարհորդություններիցմինչն ինքնանպատակ ճամփորդությունը(աշխարհի ճանաչում, բուժում, հանգիստ ն այլն), 3) զբոսաշրջիկներիթվաքանակովն հասարակությանշերտերին պատկանելությամբ (նյութապես ապահով խավից մինչն զբոսաշրջության մեջ մարդկանցզանգվածայիններգրավմամբ,հասարակությանբոլոր շերտերի ընդգրկմամբ):Նպատակահարմարենք համարում զբոսաշրջությանզարգացումը քննարկել ըստ հետնյալ ժամանակահատվածների ն փուլերի: ման չռրս

--

2.

Զբոսաշրջության ձեավորման առաջին (հնագույն) փուլ

Զբոսաշրջության մենեջմենթիզարգացմանառաջին փուլը (ժամանակահատվածը),հիրավի, ամենաերկարն է եղել ն ընդգրկելէ սկսած մ.թ.ա. 12-71 հազարամյակներըու տնել մոտավորապեսմինչն 27111 դ.: Պատմությունըվկայում է, որ զբոսաշրջության նպատակովամենահնագույն ճանապարհորդությունը կազմակերպվելէ Հին Եգիպտոսի թագուհի, հրաշագեղ Խատշեպսուտը(1501-1484 թթ. մ.թ.ա.) |22. 31): Այդ ժամանակաշրջանում ապրած ն գործած հռչակավորթագուհինփաստորենգբոսաշրջային ծովային արշավ է կազմակերպելդեպի Պոնտականաշխարհ: Հայտնի է ճան, ռր մ.թ.ա. 1 դարում եգիպտականփարավոնՆեխառոն կազմակերպել հայտնի ճանաչողականճանապարհորդություն Աֆէ առավել րիկայի շուրջը, որը տնել է երեք տարի: Իսկ Հին հույները, այդպիսի ճանապարհորդությունեն կազմակերպել դեռնս մ.թ.ա. ՄԼ դարում: Նրանք ակտիվ մասնակցումէին այդ ժամանակներում կազմակերպվողօլիմպիադաներին՝ որպես մասնակիցներն որպես դիտորդներ: Բայց անգամայն ժամանակներումհույների համար նշված շարժառիթըճանապարհորդելու համար միակըչէր հանդիսանում: Հանրահայտաշխարհագետն պատմաբանՀերոդոտըգիտա-ճանաչոէ կատարել մ.թ.ա.Մ դարում:Նա ուսումնասիղական ճանապարհորդություն

րում էր իր ժամանակակիցերկրների,ժողովուրդներիսովորույթներնու բարճա կատարելէ նան դեպի պատմաքերը: Այդպիսի ճանապարհորդություն կան Հայաստան: Իսկ հանրահայտ,այսպես կոչված «Մեծ շրջագայությունը»կատարել են Հռոմեական կայսրության բարձր խավի ներկայացուցիչները: Ավելի ուշ, ՃՄԱ-ՀԼՃ դդ. այդպիսիշրջագայությունների նկատմամքմեծ հետաքրքրություն սկսեցինդրսնորել նան բնակչությանմյուս խավերը: Իսկ երիտասարդությանշրջանումմոդայիկէր դարձելԵվրոպայիտարբերերկրներկատարվող երկարատնճանապարհորդությունները: Հռոմեական«Մեծ շրջագայության» կանգառներըսկզբնականշրջանումհամարվումէին Եվրոպայիմշակութային առումովայն ժամանակառավել հայտնի երկրները,հատկապես

Իսպանիան,ֆրանսիան,Իտալիան: Նշենք, որ դեռ հնուց, առաջիններիցմեկը, որ բնութագրեց«կառավարումը», որպես գործունեությանհատուկ ոլորտ, դա հանրահայտ փիլիսոփա Սոկրատեսնէր (470-399 թթ. մ.թ.ա.): Ըստ որում, նա բազմակողմանիվերլուծության է ենթարկել «կառավարման»տարբեր ձները, որոնց հիման վրա էլ հիմնավորել է այդ գործընթացիբազմակողմանիլինելու սկզբունքը: Սոկրատեսին հաջորդել է մյուս հանրահայտգիտնականը՝Պլատոնը (428--348 թթ. ձնեմ.թ.ա.), որն առաջինըտվեց պետականկառավարմանդասակարգման րը՝ փորձելով սահմանափակելկառավարմանմարմիններիֆունկցիաները: Բերված օրինակներն, անկասկած, չեն կարող ամբողջական ընդգրկել անտիկժամանակաշրջանիզբոսաշրջային բնույթ ունեցող ճանապարհորդությունների բոլոր այն փաստերն ու դեպքերը, որոնք կարող են լուսաբանել, բնութագրել գիտելիքներին փորձի կուտակմանայն ժամանակվագործընթացըզբոսաշրջության կառավարման բնագավառում:Սակայն, եղած գրավոր փաստերնէլ հիմնականումհնարավորությունեն տալիս ընդհանուր առմամբ պատկերացումկազմել Եվրոպայի պատմական անցյալի ճանապարհորդությունների,մշակույթի զարգացմանն հատկապես մենեջմենթի (կառավարման),որպես նորագույն գիտության սաղմնավորման,զարգացման մասին:

3.

Զբոսաշրջության ձեավորմանինդուստրիալ փուլ (1800-1917)

զարգացումնիր աշԱյս ժամանակաշրջանիպետական կառավարման խատություններումհանգամանորենքննարկել, բնութագրելէ հանրահայտ տեսաբանԱ. Սմիթը: Նա հանդիսանումէ տնտեսագետ,տնտեսագիտության ներկայացուցիչը, ոչ միայն դասական քաղաքական տնտեսագիտության այլն կառավարմանոլորտի հանրահայտ մասնագետ: Ա. Սմիթը իր աշխատություններումվերլուծում է աշխատանքիբաժանմանտարբերձները, այդ

թվում բնութագրումնան մի կողմից պետությանղեկավարի՝թագավորի,մյուս կողմից պետության պարտականությունները երկրի, ժողովրդի հանդեպ: Ի դեպ, հենց այդ ժամանակաշրջանում, մասնավորապես2ՀՄ1լդ. վերջում աէր երնում արտադրությանզարգացմանայն գործընթացը,ոռավել ցայտուն րը հետագայում, մեր ժամանակներումանվանվեց «արդյունաբերականհեղափոխություն»:Այդ գործընթացըոչ միայն ազդեցշատ երկրների տնտեսությունների զարգացման վրա, այլ նան հիմք հանդիսացավ ժամանակակից զբոսաշրջությանձնավորման,զարգացմանհամար: Ինդուստրիալզարգացման ժամանակաշրջանիհիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ հենց այդ փուլում երկրագնդիբնակչության թվաքանակըգրեթեկրկնապատկվեց: Իսկ դա հնարավոր էր միայն տնտեսության ինդուստրացման պայմանճերում:Ըստ որում, բնակչությանաճն իր հետ առաջ բերեց բնակչության տեղաշարժ:Մարդիկսկսեցին ինտենսիվ կերպով թողնել իրենց մշտական բնակավայրերնու մեկնել ճոր ինդուստրիալզարգացումապրող քաղաքներ՝ աշխատանք փնտրելունպատակով: Բնութագրականէ նան այն հաճգամանքը,ռր այդ փուլում սկսվեց մասսայական շինարարությունծավալվել, միաժամանակարագորենմեծացավպահանջարկըշենքերի, կառույցներինկատմամբ:Ինչպես ճան աշխատուժի կարիք զգացվեց մինչ այդ գոյություն չունեցող ն բոլորովին նոր ստեղծվող բնագավառներում:

Այսպիսով,ինդուստրացումըհասարակության մեջ ձնավորեց երկու նոր հատված, մասնավորապեսձնավորվեցին, ա) քաղաքային բնակչություն, որն իր հերթինհիմք հանդիսացավերկաթուղային ուղնորաշրջանառությանզարգացման ու դրա հետ միասին ճան «էքսկուրսիոն»շուկայի ստեղծմանհամար: բ) ձնավորվեց ֆինանսիսիտներին ֆոնդատերերինոր դաս կամ խումբ: Այսպիսով, ձնավորվեցհարուստ մարդկանցմի նոր խավ, որն էլ ձնավորեց ն զբոսաշրջությանշուկան»: Հենց այս վերջինն «ճանապարհորդությունների էլ մեր քննարկման հիմնականօբյեկտն է: Ըստ որում, այդ ժամանակաշրջանումառաջին կազմակերպված «զբոսաշրջային ճանապարհորդություններից» մեկը կատարվել է 1841 թ., երբ անգլիացինախաձեռնող(գործարար) Թոմաս Կուկը իրակաճացրեց ուղնո-

րություն: Այդ ուղնորությանճպատակըերկաթուղայինճանապարհովճանապարհորդելնէր: Բնութագրականէր, որ այդ բնույթի առաջին ուղնորությանը մասնակցեցշուրջ 600 մարդ(այդ ժամանակվահամար դա մեծ թիվ էր): 1845 թ. նա կազմակերպեցայդպիսի նոր ճանապարհորդությունդեպի Լիվերպուլ, որն ուներ էքսկուրսիոնբնույթ |22,34): Զբոսաշրջությանձնավորման, զարգացման բնագավառումկարնոր դեր խաղաց այն, որ Կուկը 1847 թ. կազմակերպեց«զբոսաշրջային միություն»: Հենց այս միությունն էր, որ սկսեց զբաղվել ուղեգրերի վաճառքով, ոչ միայն Անգլիայի տարածքում, այլն նրա սահմաններիցդուրս ճանապարհորդելու

նպատակով:Ի դեպ, Թոմաս Կուկի այս կարնոր նախաձեռնությունների շնորհիվ է, որ նրան անվանումեն զբոսաշրջությանբնագավառիառաջին մենեջեր: Նախկինում,եվրոպական երկրներումընդունվածէր, որ բարձր խավի երիտասարդներկայացուցիչները բարձրագույնկրթությունստանալուցհետո «Մեծ ուղնորվում էին շրջագայության»: Դրա ճպատակնայն էր, որպեսզի մինչ մասնագիտական գործունեությունծավալելընրանք ծանոթանան մյուս երկրների տնտեսությանը, բարքերին,մշակույթին ն այլն: Հետաքրքիրէ, որ «Մեծ շրջագայությունը»այդ ժամանակ տնում էր նույնիսկ 3-4 տարի: Անգլիացիների համար այդ ճանապարհորդությունն սկսվումէր Լոնդոնում ն վերջանում Հռոմում, անպայման Փարիզայցելելու պայմանով(հենց այդ ժամաճակճներից էլ մինչն այժմ Փարիզըհամաշխարհայինզբոսաշրջությանառաջատար քաղաքն է): Քանի դեռ ճանապարհորդությունները շատ տարածվածչէին ն զբոսաշրմեծ ջային ուղնորությունների թիվը չէր, ճանապարհորդողներն իրենք էին հանդիսանումիրենց ճանապարհորդությանկազմակերպիչները:Ըստ դրում, փոխադրումներիհամարնրանք վճարում էին անմիջապեսերկաթուղայինն ծովային գործակալներին,գիշերելու համար վճարում էին հյուրանոցներումն այլն: Այսպիսով,ճանապարհորդությանընթացքումյուրաքանչյուր ծառայության դիմաց նրանք վճարում էին առանձին: Հետագայում,այս գործընթացն ավելի կատարելագործվումէ: Առաջ է գալիս այնպիսի կազմակերպության ստեղծման անհրաժեշտություն,որն ինքը կիրականացնիզբոսաշրջայինհամալիր ծառայություններ: Սկզբնական շրջանում այդպիսի կազմակերպություններըճերկայացվում էին որպես «տրանսպորտայինընկերություններիգործակալություններ»: աստիճանականզարգացուՄիաժամամակ,ճանապարհորդությունների մը ն արդյունաբերության ու կոմերցիայի վերելքը դրդեցին զբոսաշրջային կազմակերպիչներինգիտակցել, կազմակերպելճան զանազանտրանսպորտային միջոցներով զբոսաշրջիկներին փոխադրելուց հետո, հոգալ ճան նրանց հյուրանոցներով ապահովելու ն այլ ծառայություններիցօգտվելու խնդիրները: Այսպիսով, հենց մարդու պահանջմունքներին հնարավորությունների մեծացումն էլ պայմանավորեցինն նպաստեցին զբոսաշրջության մենեջեր-գործակալների հայտնվելուն: Եվ հենց դա էլ կանխորոշեց զբոսաշրջային կազմակերպություններիառաջացումը, ձնավորումը: Ըստ որում, բնակչության այն մասը, որը զբոսաշրջությաննպատակուներ, արդեն ճնան իրենց ճանապարխըճնտրումէր օգտվել այդ կազմակերպություններից հորդությունների ծրագրերի կազմումը սկսում էր վստահել զբոսաշրջության մենեջերին: Հայտնվեցին ճան տրանսպորտայինկազմակերպություններիմենեջեր32

ճեր: Ձնավորվեցիննոր այնպիսի կազմակերպիչներ,որոնք կոչվում էին զբոսաշրջության գործարարներ: Այսպես, զբոսաշրջությանգործարարները ցածր, մատչելի գնով (մեծածախ) ձեռք էին բերում տրանսպորտայինծառայությունների մեծ մասն ու դրանք առաջարկում այդ ծառայություններից օգտվողներին ավելի ցածր գներով,քան նրանցկարող էին առաջարկել ուրիշ տեղերում:Այսինքնսկսեց ձնավորվելզբոսաշըջությանշուկա: Հենց այդպես, Թոմաս Կուկը սկսեց իր գործունեությունը` ինչպես զբոսաշրջային գործակալ: Ըստ որում, Թոմաս Կուկի փորձի նշանակությունը կայանում էր նրանում,որ նրա գործունեությամբսկիզբ դրվեց «էքսկուրսիաները որպես քաղաքակիրթհանգստիձնի առաջացման» գործընթացին: Կարնորէ նան այն հանգամանքը,ռր առաջին մենեջերի գործունեություն նը հնարավորությունտվեց, ռրպեսզիհասարակությանամենաբազմամարդ ոչ հարուստ խավերը դեռնս այդ դարում զբոսաշրջային ծառայությունների պահանջ Մճերկայացնեն: Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որ ՃԱ: դարում զբոսաշրջության զարգացմանգործում ամենաորոշիչ գործոնները հանդիսացել են հասարակության կենսամակարդակիբարձրացումը,ազատ ժամամակիառկայությունը ն որ շատ կարնոր է, տրանսպորտայինմիջոցներիզարգացումը: --

4.

Զբոսաշրջության զարգացման ն մենեջմենթի համակարգման փուլ (1918-1990)

Ինչպես նշեցինք,հատկապեսԱրեմտյանԵվրոպայում շատ վաղուց արդեն զբոսաշրջությունըձնավորվելէր ն այն զգալի շահույթ էր բերումհատկապես Իսպանիային,Ֆրանսիային, Անգլիային ու մյուս երկրներին: Իսկ Ռուսաստանում 1917 թ. տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո, հենց առաջին իսկ տարիներինարդենշատ մեծացավ հետաքրքրությունըզբոսաշրջության ն էքսկուրսիաներիհանդեպ:Իսկ արդեն 1920-ականթվականներին Ռուսաստանի Դաշնությունում, այնուհետն ԽՍՀՄ-ում ժողկոմիսարիատներինկից ստեղծվեցինմոտակա ն հեռավորէքսկուրսիաներիկազմակերպման բաժիններ: Դեռ ավելին, ԽՍՀՄ-ում միջազգային զբոսաշրջության զարգացման անհրաժեշտությունիցելնելով, այդ ոլորտի կառավարմանհատուկ օրգան ստեղծվեց: Մասնավորապես,ԽՍՀՄ-ում Աշխատանքին Պաշտպանությանխորհրդի որոշմամբ, 1929 թ. ստեղծվեց «Ինտուրիստ»համամիութենականկազմակերպությունը,ռրը հետագայումլայն ճանաչում ստացավ աշխարհում:Իսկ զբոսաշրջությանգործունեությունըմիջազգայինմասշտաբովկոորդինացնելու համար,ինչպեսասվել է, 1968 թ. ստեղծվեց Զբոսաշրջությանհամաշխար33

հային կազմակերպությունը(ԶՀԿ): Ըստ որում, ԶՀԿ-ի հիմնական խնդիրներն են. ա) միջազգայինզբոսաշրջությանզարգացմաննաջակցելը,բ) երկրների միջն բարեկամականն մշակութային կապերի ամրապնդումը,գ) պայքար ցանկացած միջազգայինզբոսաշրջային գործունեությանարգելակում-

ների դեմ, դ) զբոսաշրջությանբնագավառումգիտահետազոտական աշխատանքների, տարածաշրջանայինն միջշրջանային մասշտաբովգործունեության կոորդինացումըՄԱԿ-ի ու զբոսաշրջությանզարգացմամքշահագրգոհետ: ված միջազգայինայլ կազմակերպությունների Հենց այս պահանջներիհիման վրա էլ այժմ իրականացվումէ միջազգա)ին զբոսաշրջությանգործընթացը:

5.

Զբոսաշրջության առանձնահատկությունները՝ որպես կառավարման օբյեկտ

«Մենեջմենթ» (ոոոծքօ) անգլերեն ծագում ունի ն նշանակումէ «կաոավարել»: «Մենեջմենթ»-ը շատ ընդգրկուն ն բազմաբնույթհասկացությունէ: Դա բնականէ, քանի որ այս կամ այն ձեռնարկության,կազմակերպությանգործունեության տարբեր մակարդակներում մենք գործ ունենք մենեջմենթիտարն այլն): բեր ձների հետ (տեխնոլոգիական, ֆինանսական, ֆունկցիոնալ Ընդհանուր առմամբ,մենեջմենթասելով պետքէ պատկերացնել,որ խոսքը վերաբերում է նրան, թե անկազմակերպ,անկանոն գործունեություննինչպես վերածել նպատակաուղղված, ուժի: արդյունավետ ն արտադրողական Այլ խոսքով, մենեջմենթը մարդկայինողջ կարողություններնեն, որոնք օգտագործում են ղեկավարներըռազմավարականն տակտիկականնպատակներով: Որոշ դասագրքերում,գիտականն ուսումնական ձեռնարկներում«կառավարում» ն «մենեջմենթ»հասկացություններընույնացվածեն: Սակայն, դասական պատկերացմանտեսանկյունից«կառավարման»կարգն ավելի լայն է, քան «մենեջմենթինը»,քանի որ այն կիրառվումէ մարդու գործունեության տարբեր բնագավառներում: Օրինակ, ավտոմեքենայի կամ ավելի բարդ տեխնիկականմիջոցների,համակարգերիկառավարումն այլն: Գիտական տարբերաղբյուրներում, առանձինմասնագետներիմոտ կարելի է հանդիպել«կառավարման»տարբերբնորոշումների: «Ավելի հաճախ այն բնութագրվումէ որպես կառավարմանգործառույթների` պլանավորման,կազմակերպման,շարադրման (մոտիվացիայի)ն վերահսկողության գործընթաց,որն անհրաժեշտ է կազմակերպությանճպատակներինհասնելու համար»: Այս բնորոշումն ինչ-որ չափով թերի է, քանի ռր երնույթիհիմնական,էա--

--

կաճ կողմի փոխարեն,հիմնականումընդգծվում է հետնանքը: Այս առումով, հիրավի, ավելի ընդունելի կարելի է համարել Փ. Դրաքերի կողմից տրված բնորոշումը. «Կառավարումըգործունեությանհստակ տեսակ է, որն անկազմակերպ ամբոխին վերափոխումէ արդյունավետ, նպատակասլաց ն արտադրողական խմբի»: «Կառավարման»բնորոշումնավելի համակողմանիէ տրված 2002 թ. լույս տեսած «Մենեջմենթ» գրքում: Այն է. «կառավարումըտնտեսականօրենքնեըրիպահանջներինհամապատասխաննյութականու հոգնորբարիքների,ծառայություններիստեղծմանընպատակաուղղվածաշխատանքիվրա համակարգվածկարգավորիչ ներգործություննէ»: Այսպիսով, թեն «կառավարումը»ն «մենեջմենթը» նույն բովանդակությունն ունեն, այնուհանդերձ«կառավարումն» ավելի ընդգրկունհասկացություն է քան «մենեջմենթը»: «Մենեջմենթ» հասկացությունն այլ կերպ նշանակումէ սոցիալ-տնտեսան անձճակազմիտնտեսականգործունեությանկազմականգործընթացների Տվյալ դեպքում, մեզ հետաքրքրող ոլորտում, «մենեջմենթ» ասելով կերպում: պետք է հասկանալ զբոսաշրջությանինդուստրիայիբնագավառումտեղի ունեցող սոցիալ-տնտեսականգործընթացներին երնույթներիկառավարում: Զբոսաշրջության բնագավառումիրականացվողաշխատանքը յուրահատուկ է ն իրապես, էությամբ բավականին տարբերվում է մեր կյանքի մյուս բնագավառներումզբաղվածներիաշխատանքային գործունեությունից: Չնայած դրան, առաջին հայացքից կարելի է ենթադրել,որ զբոսաշրջային տարածաշրջանիմենեջմենթը ն զբոսաշրջության կազմակերպմանմենեջմենթը հիմնվում են միննույն սկզբունքի վրա: Զբոսաշրջության կառավարում իրականացնելիս,բնականաբարհարց է առաջացնում, թե ճանապարհորդողներիո՞ր խավերով կողմնորոշվել: Ինչպե՞սէ ստեղծվում առաջարկվող ծառայությունը, այդ բնագավառումինչպիսի շրջադարձ է սպասվումհաջորդ տարի, ինչպիսի՞ներդրումներպետք է կատարել ն շատ այլ հարցեր: Բոլոր այսնշատ այլ ընդհանուրհարցերըկարծեսթե սկզբունքորենյուրահատուկ չեճ զբոսաշրջությանմենեջմենթի համար: Սակայն, ավելի հանգամանորենմոտենալու,քննարկելուդեպքում,պետք է նկատել,որ այդ ընդհանրություններնորոշակի դեր են խաղումքննարկմանառարկաոլորտում: Զբոսաշրջության մենեջմենթիխնդիրըմիայն այդ բնագավառիզարգացմանընդհանուր միտումներնու օրինաչափություններըբացատրելը չէ: Այստեղ անհրաժեշտ է նան գտնել զբոսաշրջության մենեջմենթիբնորոշ յուրահատկությունները: Միշտ անհրաժեշտ է հիշել, նկատիունենալ, որ զբոսաշրջությունը ոչ թէ երնակայությունկամ հրաշագործությունէ, այլ այդ բնագավառիաշխատողների լուրջ ն պատասխանատուաշխատանք է՝ իրեն բնորոշ առանձնահատկություններով, աշխատանքային յուրօրինակ հարաբերություններով:

Աշխատանքայինգործունեությանայլ բնագավառներինհատուկ ընդհանրություններից բացի, զբոսաշրջությունը,նրա կառավարումնունի միայն իրեն բնորոշմի շարք առանձնահատկություններ, յուրահատկություններ:Հետնաբար, շատ կարնոր է բացահայտել, իմաճալն հաշվի առնելդրանք: Ըստ որում, այդ առանձնահատկությունները բխում են զբոսաշրջային ն հիմնարկություններիկազմակերպությունների կողմիցառաջարկվողյուրահատուկծառայություններից: Զբոսաշրջությանառաջինառանձնահատկությունն այն է, որ այն որպես երնույթկամ գործընթացամենուր է, ուր մարդնապրումէ ն ունի բազմազան, երբեմն բարդ փոխհարաբերություններ,վերջիններսձնավորողհիմնական տարրերիմիջն (կազմակերպությունների, առանձինմարդկանցհետն այլն): Զբոսաշրջայինհիմնարկների,կազմակերպություններիգերակշռողմասը շատ խոշոր չափերիչեն: Զբոսաշրջային համեմատաբարխոշոր հիմնարկներստեղծվումեն հիմնականում խիտ բնակեցված տարածաշրջաններում, ներկա ժամանակաշրջանում այդպիսի խոշոր կազմակերպություններն էլ ձնավորում են այսպես կոչված «զբոսաշրջությանինդուստրիան»: Սակայն, անհրաժեշտ է նկատիունենալ, որ դրանք սովորական արտադրական,թողարկողարտադրամասերչեն ն չեն կարող ունենալ միատեսակկառավարման, կազմակերպականկառույց: «Զբոսաշրջային ինդուստրիայի»կառուցվածքումբնականաբարշատ են զբոսաշրջայինայն հիմնարկություններնու կազմակերպությունները, որոնք այսպեսթե այնպես պետք է գրանցվեն,մտցվենտվյալ տարածաշրջանային միասնականկառավարմանհամակարգիմեջ: Իսկ դա անհրաժեշտ է՝ կապված այն հանգամանքիհետ, որպեսզի շուկայում ապահովվիդրանց երկարատն գործունեություննու մրցակցությունը: «Զբոսաշրջության»,որպես կառավարմանօբյեկտի, երկրորդյուրահատկություն կարելի է համարել ոլորտի ոչ պարզ, հստակ ն բավականինդժվար «չափվող» նպատակներիամբողջությունը: Քանի որ զբոսաշրջային կազմակերպություններըփաստորեն չունեն նպատակի,հեռանկարիչափորոշիչներ,ապա հնարավորչէ, դժվարէ հստակորենգնահատելնրանց արտադրողականությունը, հաջողությունը,արդյունավետությունը:Խոսքը, այս պարագայում,վերաբերումէ «զբոսաշրջության ինդուստրիայում» կատարվող գործընթացների հավանականությունների բնագավառում բնույթին:Դա նշանակումէ, որ շատ դժվարէ զբոսաշրջության ճիշտ կանխատեսել,կանխագուշակելբոլոր երնույթներնու գործընթացները (մասնավորապես,կարող է հանկարծ փոխվել քաղաքականիրավիճակը, կատարկտրուկ վատանալ եղանակային պայմանները,փոփոխություններ վել հարկայինհամակարգում այլն): ն մեկն էլ շահագրգռված Զբոսաշրջությանոլորտի յուրահատկություններից կողմի, այցելուներիայդ գործընթացիվրա ունեցած մեծ ազդեցություննէ:

Յուրաքանչյուր զբոսաշրջային կազմակերպություն բնականաբարիրականացնում է իր գործունեությունը տարբեր հետաքրքրություններունեցող անձանց ն այցելուներիշրջապատում: Ըստ որում, այդ կազմակերպությունճերն աշխատումեն շահագրգռվածմեծաթիվանձանց հետ, որոնք էլ մեծ ազդեցությունեն թողնումհենց այդ կազմակերպություններիվրա: Ըստ որում,շահագրգռվածյուրաքանչյուր առանձին խումբ իր հետաքրքրություններնունի: Զբոսաշրջային կազմակերպություններըչեն կարող ակնկալել զբոսաշրջիկներից, որ նրանք բոլորն իրենց կպահեն, կդրսնորենմիանման:Բացառված չեն, որ կարող են լինել որոշակի բճույթի հակասություններ՝հյուրանոցի տնօրենի, տեղացիներին այցելած զբոսաշրջիկներիմիջն: Այդպիսի պայմաններում, կազմակերպությանանդամներըկարող են բաժանվելերեք-չորս շահագրգիռխմբերի, որտեղ հյուրանոցներիտնօրեններըհնարավոր է պահանջեն փոփոխելզբոսաշրջության ռեժիմը, կարգը ն այլն: Պետք է միշտ հաշվի առնել, որ անգամ մեկ խմբի ներսում (օրինակ, հյուրանոցայինադմինիստրացիայիներկայացուցիչների համակարգում) կարող են լինել տարբերհետաքրքրություններ: Այսպես,օրինակ,խոշոր հյուրանոցներըսովորաբարքիչ են շահագրգռված ծառայություններով,քանի որ դրանքիրենց տրամադրության առողջարանային տակունեն բոլոր անհրաժեշտ,համապատասխամ կառույցները,ծառայություններըհյուրերինտեղավորելուն հանգիստըկազմակերպելու համար: Մինչդեռ, ոչ մեծ հյուրանոցները,որոնք հիմնականում գոյատնում են այցելող զբոսաշրջիկներիհաշվին, շահագրգռված են, որպեսզի զբոսաշրջային կազմակերպություններըհամապատասխանմիջոցառումներիրականացնեն առողջարանայինառաջարկնավելի բարելավելուհամար: Բնակչության բոլոր այն խմբերը, որոնք հետաքրքրվում, շահագրգռված են զբոսաշրջությանզարգացմամբ, ինչպես նան զբոսաշրջությանհամակարգում զբաղվածները,զբոսաշրջային կազմակերպությունները համագործակցում են վարկատուների,քաղաքական կառուցվածքների,քաղաքային կառավարման մարմինների,ինչպես ճան մատակարարողկազմակերպությունների հետ: Զբոսաշրջային կազմակերպությունըսովորաբար կարող է շատ արագ հավասարակշռելհետաքրքրություններըծառայությունների ոլորտում: Իսկ ընդհանուր առմամբ, իրենց գործունեությամբայդ կազմակերպություններն առաջնորդվումեն գործող համընդհանուրչափորոշիչներով ն արժեքների մասին ունեցած պատկերացմամբ,ինչպես նան իրենց առջն մեծածավալ ունեն տարածաշրջանի ճնճպատակնմճեր հետագազարգացմանհամար: որպես կառավարմանօբյեկտի կարնորագույնյու«Զբոսաշրջության», րահատկություններիցմեկըզբոսաշրջության,այսպես կոչված, ապրանքիաէ, նրա անբաժանելիությունըդրա ձնավորման աղռանձնահատկությունն բյուրից: Հայտնի է, որ առհասարակ«ապրանքը»նյութականտեսքով (մեքե37

ճա, գործիք, հաց) գոյություն ունի անկախիր արտադրողից, միչդեռզբոսաշրջային ծառայությունը (իսկ դա նույնպես յուրահատուկ «ապրանք» է) անբաժանելի է իր ստեղծման աղբյուրից: Մասնավորապես,եթե զբոսաշրջային ապրանքիծառայությանսպառողը շրջագայություն է պատվիրելհունիսիհամար, իսկ մայիսին զբոսաշրջային կազմակերպությունըդադարեցրել է իր գործունեությունը, ապա բնականաբարայդ ծառայությունը սպառողին չի մատուցվիաղբյուրի բացակայությանպատճառով: Քանի որ զբոսաշրջային ապրանքը ներկայանում է ծառայությունների տեսքով, ապա դրա համար պարտադիրանհրաժեշտպայման է հանդիսանում պահանջողիառկայությունը: Պետք է նկատիունենալ այն հանգամանքը, որ այդպիսի ծառայությունը հնարավոր չէ պահեստավորել, ինչպես նան զբոսաշրջայինապրանքըհնարավորչէ փոստովուղարկել: Հաշվի առնելովայն հանգամանքը,որ զբոսաշրջային ապրանքի(ծառայության) իրացումը ուժեղացնում է անհատականության գործոնը,ապա զբոսաշրջային ծառայություններիմատուցմանգործընթացիավտոմատացումը դեռնս ցածը մակարդակունի, քան, օրինակ, սովորականապրանքներիարտադրությանգործընթացը: Հետնաբար,զբոսաշրջայինմենեջմենթումշատ մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել անձնակազմիկառավարման,ինչպես նան անհատականհարաբերություններիկարգավորմանը: Այս կարնորագույնխնդիրներիիրակաճացումըհիմնականումվերաբերում է զբոսաշրջային կազմակերպությունների աշխատանքին,որի ծառայություններնանմիջապեսկապվածն իրականցվումեն մարդկանցհետ շփմանձներով: Զբոսաշրջային ապրանքիազդեցությունները,նույնպես կարելի է ներկայացնել, որպես զբոսաշրջայինինդուստրիայի յուրահատկություն:Այդ իմաստով, գբոսաշրջիկիշփումը իրեն շրջապատող մարդկանց հետ, կարելի է քնճարկելորպես ազատ հարաբերություններ: Մարդու առօրյա կյանքում կուտակվումեն զանազանհոգսեր, կենցաղային խնդիրներ,իսկ արձակուրդիընթացքում,հանգստի անցկացմանվայրերում նա շփվում է այլ զբոսաշրջիկների,հանգստացողների, ինչպես նան տեղի բնակիչներիհետ՝ ժամանակավորապեսփոխելո.|իր կենցաղը: մեծ ազդեԶբոսաշրջությունը,հատկապեսներկա ժամանակաշրջանում, ցություն է գործում այնպիսի կարնորագույնոլորտներիվրա, ինչպիսիք են տնտեսությունը,էկոլոգիան,քաղաքականությունը,որոնք իրենց հերթին ազդում են զբոսաշրջությանվրա: Քանի որ զբոսաշրջային տարածաշրջանըհյուրերից, այցելուներիցեկամուտ է ստանում, ապա այդ գործընթացըկարնոր նշանակությունունի զբոսաշրջային տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանգործում: Ըստ որում, զբոսաշրջայինսպասարկումիցստացվող եկամուտըհամարվում է առաջնային ն ավելի նշանակալից,քան տարածաշրջանիհիմնականբնակիչներից ստացվողը:

Զբոսաշրջությունիցստացվող եկամուտը նոր հոսքերով ներգրավվում են տեղական տնտեսության շրջանառության մեջ ն ունենում կրկնապատիկ դրական ազդեցություն, այն կարծես թե դառնում է տեղական տնտեսության կարնոր միջոց: Քանի որ զբոսաշրջիկներըտվյալ տարածաշրջանումկատարում են տարբերկարգի առնտրականգործարքներ,ապա առետրականկազմակերպությունները,բնականաբար,մշտապես այդ ճանապարհովեկամուտ են ստանում, որն էլ ներ է դրվում տվյալ տարածաշրջանի զարգացմանհամար: Գումարի չափը, որը մնում է տվյալ տարածաշրջանում,կլինի այնքան շատ, որքանշատ ծառայություններկմատուցվենհենց տեղում,ինչպես նան որքան հզոր կլինի տեղականարտադրությունը: Տարածաշրջանիհամար զբոսաշրջությունը կարող է նան էկոլոգիական առումով օգտակար լինել, եթե զբոսաշրջությունից ստացվող եկամտի մի

օգտագործվիտվյալ վայրի լանդշաֆտի ն առհասարակշրջակա միջավայրի պահպանմաննպատակներով:Շատ հաճախ զբոսաշրջությանգարգացման սկզբնական շրջանում այդ գործընթացիհաշվին կառուցվում են տարբեր շինություններ,այդ թվում նան էկոլոգիականնշանակությանմաքրիչ կառույցներ: Միաժամանակզբոսաշրջիկները,անկասկած,ստեղծումեն ավտոճանապարհներիծանրաբեռնվածություն,աղտոտումշրջապատը ն անխնա շահագործում շրջակա բնությունը: Հետնաբար, ստացվող եկամոտը պետք է օգտագործվինան դրանքվերականգնելուհամար: Հասարակությունը զբոսաշրջությունից անկասկած շահ է ստանում, ն որ շատ կարնոր է, դրա շնորհիվ զգալիորեն դադարում կամ նվազում է տվյալ տարածաշրջանի կադրերի, աշխատուժի արտահոսքը: Մակայն, զբոսաշրջության յուրաքանչյուր տարածաշրջան անընդհատ պետք է կառուցվածքային, կադրային փոփոխություններ կատարի, սպասարկող անձնակազմըհամալրի նան դրսի մարդկանցով, հատկապես մասնագետների ճերգրավմամբ: Երբեմն, եկվռրները ձգտում են այդտեղ ձեռք բերել խոշոր հողամասեր ն ձեռնարկություններ, որի հետնանքով տեղի մշտական բնակչության շրջանում կարող են առաջանալ դժգոհություններ: Միննույն ժամանակ այդ ն այլ պատճառներով կարող է առաջանալ տեղի բնակիչների օտարում: Իսկ դա կարող է հանգեցնել նրան, որ տվյալ տարածաշրջանում կդժվարանա զբոսաշրջության հետագա զարգացումը: Այդ առումով, խիստ անհրաժեշտ է, որպեսզի զբոսաշրջության պլանավորումը ն ձնավորումը իրականացվի տեղի հասարակության ներգրավմամբ ն նրա հետաքրքրություններնու կարծիքն անպայման, պարտադիր հաշվի առնվի: Ըստ որում,շահագրգռվածբոլոր խմբերիմասնակցություննայս գործընթացին, (հատկապեստնտեսագետների,էկոլոգների նե այլն), առաջնային անհրաժեշտությունէ: Բացի ղրանից, այդ գործընթացիկատարելագործումը պահանջում է, որպեսզիլինի մի կազմակերպություն,որը կարող է միջնորդ հանդիսանալզբոսաշրջային գործունեություն ծավալող տարբեր ընկերումասն

թյունների միջն: Այնուհետնաճհրաժեշտէ այդ գործընթացըկոորդինացնել համակարգողկազմակերպությանհետ: «Զբոսաշրջային ապրանքի» առանձճնահատկությունը պայմանավորված է «զբոսաշրջայինպահանջարկի»յուրահատկությամբ: Զբոսաշրջային ապրանքի, ծառայություններիպահանջարկըմիատարը չի կարող լինել հետնյալ պատճառներով:Դրանցիցառաջիննայն է, որ զբոսաշրջային ապրանքը հնարավորչէ պահել, պահեստավորելն միննույն ժամանակճան շոշափելիչէ: Հետնաբար,պայմանագիրկնքելիս զբոսաշրջային ծառայությունը հնարավորչէ տեսնելկամ այդ ապրանքըհամտեսել,ինչպես դա արվում է արտադրության բնագավառիապրանքներիդեպքում:

Ելնելով այդ առանձնահատկություններից, զբռսաշրջությանմենեջմենթի աշխատանքիդժվարությանխնդիրնայն է, որպեսզիճա կարողաճագնորդին համոզել ն վստահեցնել, որ հենց իր առաջարկվածապրանքնէ ավելի հարմար, ձեռնտու: Եվ այդ գործընթացիկազմակերպման ընթացքումմիշտպետք է հաշվի առնել, որ «զբոսաշրջությանապրանքի»որակը տատանվումէ չափազանցմեծ լայնույթներիսահմաններումու փաստորենայն պայմանավորված է ոչ միայն մատակարարողների աշխատանքով, այլ նան մեծապես կախված է առաջարկի ժամանակիցն վայրից: Զբոսաշրջայինապրանքը,ինչպեսասվել է, հնարավորչէ պահել, պահեստավորել, որովհետն եթե գնորդը հրաժարվում է ճանապարհորդությունից միայն վերջինպահին, ապա փոխարինելնրանմեկ ուրիշով,արդենգործնականում անհնարինէ: Զբոսաշրջայինծառայություններիպահանջարկիմիատարըչլինելու հաջորդ պատճառը պայմանավորվածէ զբոսաշրջային ծառայություններից օգտվողներիբազմազանությամբ: Զբոսաշրջիկներիտարբեր կատեգորիաներ,կարգերտարբերվումեն՝ ելնելով ճանապարհորդությաննպատակից,զբոսաշրջության ծառայությունների նկատմամբունեցած իրենց պահանջարկով,ինչպես ճան ճանապարհորդությանայն արժեքով,որը նրանքի վիճակի են ն պատրաստ են վճարել: Հետնաբար,զբոսաշրջիկներիյուրաքանչյուր տեսակին համապատասխանում է զբոսաշրջայինորոշակիշուկա: Պատկերնավելիբազմածրագրայինկլինի, եթե հաշվի առնվի հանգստացողներիհատուկ կատեգորիաները:Մասնավորապես,պետք է հստակ տարբերակել լեռնային առողջարաններայցելողներին (նման պայմաններում բուժվողներին),մասնագիտացվածառողջարաններիկարիք զգացողներինն

այլն:

'

Զբոսաշրջային շուկայի տարբերակմաննորագույն մեթոդներիհամաձայն, հանգստացողներինպետք է բաժանել նան, ըստ այսպես կոչված «կյանքի ոճի» («նոր ռուսներ»,«ճոր հայեր»): (արտադրողները), Զբոսաշրջային ծառայություններիրականացնողները կողմնորոշվումեն՝ ելնելով հանգստացողներինախասիրություններից:

Նրանք հանգստացողներիպահանջմունքներըպետք է լավ իմանան, քանի որ դրանցբավարարումըզբոսաշրջային ծառայություններինխոշոր եկամուտներեն բերում: Զբոսաշրջայինպահանջարկիվրա շատ ուժեղ ազդումեն այնպիսի կարնոր գործոններ, ինչպիսիք են եկամուտները, ընտանիքի կառուցվածքը,ընտանիքիանդամներիտարիքը, նրանց մասճագիտությունըն կրթությունը: Ընտանիքիեկամուտը սա զբոսաշրջության պահանջարկիվրա ազդող կարնորագույնգործոն է: Հասկանալիէ, որ ճանապարհորդելկարող է միայն այն մարդն,ում միջոցներն այդ նպատակիհամար բավարարումեն: Այլ խոսքով,այն պահանջմունքնէ դառնումզբոսաշրջայինպահանջարկ, ռրի բավարարմանհամար,բնականաբարմիջոցներկան: համակարԶբոսաշրջայինհիմնահարցիգիտականհետազոտությունների եկագում կարելիէ առանձնացնելերկու հիմնականփոխկապակցվածություն՝ մուտներիչափը ն զբոսաշրջայինծառայություններիպահանջարկը: Եթե ընտանիքիեկամուտներնառանձնապես մեծ չեն ն հազիվ կարողանում են պահպանել իրենց գոյությունը, միանգամայն պարզ է, որ այդպիսի ընտանիքներնզբոսաշրջության ծառայությունների պահանջարկչեն կարող ունենալ: Պատկերը բոլորովին այլ է այն ընտանիքներում, որոնց եկամուտները հնարավորությունեն տալիս զբոսաշրջությանծառայություններիցօգտվել: Ընտանիքի կառուցվածքը--այս գործոնը, անկասկած, նույնպեսազդումէ զբոսաշրջությանպահանջարկի չափի ն տեսակի վրա: Կատարած հետազոտությունների արդյունքներըցույց են տալիս, որ այն անձինք, որոնք ունեն ոչ մեծ ըտանիք (ընտանիքիանդամներիթիվըկազմում է 1-2 մարդ), նրանք ավելի հաճախ են ճանապարհորդում: Բնականաբար, ճանապարհորդությունների հաճախականություննավելի ցածը է բազմազավակընտանիքներում,հատկապես այդ ցուցանիշը ցածր է հինգ ն ավելի անձից բաղկացած ընտանիքներիհամար: Եզրակացություննայն է, որ հասարակությանայն խավերը, որոնք ունեն մեծ ոչ ընտանիքներ(միայնակներ,առանցերեխաներիընտանիքներ,արդեն ինքնուրույնդարձածերեխաներ),այդպիսի ընտանիքներիհամար զբոսաշրջային ծառայություններիպահանջարկը մեծանում է, քանի որ ընտանիքի բյուջեն բաժանվումէ ավելի քիչ թվով անձանց վրա կամ ընտանիքիբոլոր անդամներն էլ եկամուտեն ստանում: Բնականաբարայդպիսի պայմաններունեցողմարդիկավելի հաճախ են ճամփորդում:Ըստ որում, նրանք մեծ պահանջներ են ներկայացնում հանգստի որակի ն ծառայությունների նկատմամք, քանի որ ճանապարհորդության արժեքը նրանցհամար փաստորեն երկրորդականնշանակությունէ ունենում: Բացառությունեն կազմումայն ընտանիքները,որտեղ երեխանապրումէ ծնողներիցմիայն մեկի խնամքի տակ, որի արդյունքում ընտանիքի եկամուտը համեմատաբար ցածր է: Հիմնականումայդ է պատճառը, որ միայնակ --

ւ

մայրերի ու հայրերի վերաբերմունքըզբոսաշրջության նկատմամքտարբերվում է այն անձանցից,որոնք ընտանիք չունեն, կամ այն ըճտանիքճերից,որոնցում ն՛ հայրերը,ն՛ մայրերըաշխատումեն: Տարիքը նույնպես զբոսաշրջությանծառայությունների պահանջարկի վրա ազդող կարնորագույնգործոններիցէ: Հիմնականումտարեցմարդիկն փոքր երեխաները,տարբեր պատճառներիցելնելով, հազվադեպեն ճանապարհորդում:Նախ, ճրանց ճանապարհորդությանընթացքումանհրաժեշտ են ուղեկցողներ, մյուս կողմից, պարզապեսկան այնպիսի վայրեր, որոնք նրանց համար պիտանիչեն կարող լինել, կամ այդպիսի վայրերում լինելը պարզապեսնպատակամնարմար չէ: Միննույնժամանակպետք է հաշվի առնել նան այն հանգամանքը,որ կան թոշակի տարիքումգտնվող ն աշխատանքայինգործունեությունիցհեռացած շատ մարդիկ,որոնք մեծ պահանջարկեն ներկայացնումզբոսաշրջայինծառայությունների նկատմամբ:Դրանք հատկապեսայն մարդիկեն, որոնք ֆիճանսականդժվարություններչունեն, ինչպես նան առողջական առումով դժվարություններ,հակացուցումներչունեն: Հաջորդոչ պակաս գործոնը, որով պայմանավորվածէ զբոսաշրջայինորոշակի ծառայություններինկատմամբունեցած պահանջարկը,դա մարդու կրթությունն ու մասնագիտություննէ: Ըստ որում,ճանապարհորդությունների հաճախականությունըկախված է է նրանից, թե որքանով մարդը կապված իր աշխատանքայինգործունեությանն ու մասնագիտականհակումներին:Օրինակ՝ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մանըձեռնարկություններիտնօրեններն ու նրանցընտաճիքներըհամեմատաբարավելի հազվադեպեն ճանապարհորդում:Մինչդեռ, ծառայողներըկամ պաշտոնյաներնամեն տարիօգտվումեն միքանի շաբաթ տնողությամբարտռնություններից՝արձակուրդից: Ընդհանուրառմամբ հանգստացողների կրթությամբ ն մասնագիտությամբէ պայմանավորված ոչ միայն նրանցկատարած ճանապարհորդությունների թիվը,այլե զբոսաշրջային այն ծառայություններիտեսակը,որոնցից ճրանք օգտվում են: Այդ գործոններովէ պայմանավորվածնան այն, թե ինչպես է մարդնանցկացնումիր --

արձակուրդը: Հասարակականգործոնների կարնորությունն զբոսաշրջության ոլորտում: Յուրաքանչյուր երկրում տիրող տնտեսական իրավիճակը, էկոլոգիական ն սոցիալական գործոնները հանդիսանում են զբոսաշրջության ծառայությունների տարաբնույթ պահանջարկի նախապայմաններիցմեկը:

Երկրի տնտեսականիրադրության ազդեցությունըզբոսաշրջությանվրա: Հասարակության յուրաքանչյուր անդամիտնտեսականվիճակնանմիջակա-

նռրեն կապվածէ երկրի ընդհանուրտնտեսականիրավիճակիհետ: Բնականաբար,որքանլավ է, բարվոքէ տնտեսությանվիճակը,այնքանբարձր է զբոսաշրջային ծառայություններիպահանջարկը:

Զբոսաշրջային ռեգիոնի(տարածաշրջանի)էկոլոգիան հատկապես արտադրությանզարգացմանարդի պայմաններըզբոսաշրջությանվրա ազդող կարնոր գործոն են: Յուրաքանչյուր տարածաշրջանի էկոլոգիականվիճակն այն կարնորագույն չափանիշն է, որով մարդիկ կողմնորոշվումեն հանգստի

ճանապարհորղդության վայրը ընտրելիս: Ըստ որում, պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ հենց զբոսաշրջություննիրենից մեծ վտանգէ ներկայացնումշրջակա միջավայրի համար: Հասարակության գիտակցությունիցկախված` տարածաշրջանի էկոլոգիականչափանիշներըզբոսաշրջայինպահանջարկիվրա երկակիազդեցություն ունեն: Բոլոր այն երկրները,կամ դրանց այս կամ այն տարածաշրջանները,որոնք էկոլոգիականհավասարակշռությանառումովբարվոք չեն, բնական միջավայրի հավասարակշռությունըխախտված է, չեն կարող գրավել զբոսաշրջիկներին: Կրթական, գիտական մակարդակ ունեցող զբոսաշրջիկներն իրենք լավ գիտակցումեն շրջակա միջավայրինւլնաս հասցնելու, այն աղտոտելու անթույլատրելիությունըն իմանալով, որ տվյալ ռեգիոններըչունեն զբոսաշրջային այնպիսի ծառայություններ, որոնք կարող են կարգավորելէկոլոգիական հավասարակշռությունը, իրենք շրջակա միջավայրի պահպանության համապատասխանվերաբերմունք են ցուցաբերումճանապարհորդության ն հանգստի ընթացքում: Սոցիալական գործոններ: Զբոսաշրջային ծառայությունների պահանջարկիվրա որոշակի ազդեցություն են ունենում նան սոցիալականգործոնները: Ընտանիքիկազմը, կառուցվածքի հետ միաժամանակ զբոսաշրջության համարմեծ կարնորությունեն ներկայացնում նան սոցիալականերեք չափանիշները. ա) կյանքի ն աշխատանքիպայմանները,բ) կրթականմակարդակը, գ) ազատ ժամանակիառկայությունը: Սասնավորապես,մեզ հետաքրքրողոլորտի վրա ինչպես են անդրադառճում կյանքի ն աշխատանքիպայմանները:Առհասարակ, դեմոկրատական հասարակությունըն տնտեսությանշուկայական ուղղվածությունը սովորաբար շատ արդյունավետ են ազդումզբոսաշրջությանզարգացմանվրա: Ազատ շարժման այդպիսիհասարակությունումզբոսաշրջայինծառայությունէ: ների պահանջարկըբավականբարձրը Սակայն, հիմնախնդրիէությունը քննադատորեն գնահատելուդեպքում, արժե իմանալ, թե ինչու զարգացածհասարակարգումապրող մարդկանց ավելի անհրաժեշտէ ճանապարհորդությունը,արձակուրդը: Հարցինպատասխանելուհամար զանազանտեսակետներկարելի է բերել: Առավել հիմնավոր տեսակետնայն է, որ մարդիկ գտնվելով, ապրելով ժամանակակիցինդուստրիալհասարակությանպայմաններում, նրանց համար հանգիստը,հրապուրանքնանհրաժեշտություն է: Իսկ դա խիստ անհրաժեշտ է, որպեսզիվերականգճենիրենց հոգեկան ն ու

նան

ֆիզիկականուժերը,քանի որ առօրյա կյանքում նրանքանընդհատգտնվում են ստրեսներիմեջ: Հատկապեսաշխատանքայինակտիվկյանք ունեցողնեն րը փաստորենտառապումեն ամենօրյաաշխատանքիմիատարրությունից է լարվածությունից:Հետնաբար,հանգիստըանհրաժեշտությունդառնումաշխատանքային գործունեությանռիթմերի հարթեցման համար: Իսկ արձակուրդըփաստորենառօրյա կյանքի դժվարություններիվաստակածփոխհատուցումն է: Ինդուստրիալզարգացման արդի պայմաններումմեծանում է պահանջարկըզբոսաշրջայինծառայություններիհանդեպ,քաճի որ մարդիկձգտում են թեկուզ ն կարճ ժամանակովդուրս գալ ուրբանիզացված աշխարհիշրջաճակներից: Կրթականմակարդակը:Որքան բարձր է հասարակությանկրթականմիջին մակարդակը,այնքան նրա անդամներըշատ են գնահատումհանգիստը ն հնարավորությունը՝ծանոթանալունորի ն անծանոթիհետ: Որքան շատ է այն մարդկանցթիվը,ովքերորակյալ կրթությունունեն, այնքանմեծ է ծառայություններիպահանջարկը,ռրոնք ճանաչողականն ուսուցողականտարրեր են

ընդգրկում: Ազատ ժամանակը:Ազատժամանկիայն քանակը, որը տնօրինում է ինքը` զբոսաշրջության սուբյեկտը, զբոսաշրջիկը անկասկած համապատասխանաբարազդումէ զբոսաշրջայինծառայություններիընտրությանվրա: Ազատ ժամանակի առկայությունը կարնոր գործոն է հանդիսանում բոլոր նրանցհամար, ովքեր ցանկանումեն ուղնորվել ճանապարհորդության: Սովորաբար,զարգացած հասարակարգիպայմաններումմեծահոգաբար են վերաբերվումմարդկանցնկատմամբ,կանոնավորկերպովնրանցարձակուրդ է հատկացվում,ինչպես նան նրանց համար սահմանվումէ համեմատաբար ոչ շատ երկարաշխատանքայինժամ, ինչպես նան բացիհիմնական արձակուրդից,աշխատողներինթույլատրվումէ կատարելհաճախակի, բայց ոչ երկարատնուղնորություններ: Հենց այս գործոններովէլ պայմանավորվածէ զբոսաշրջայինծառայու-

թյուններիպահանջարկը: օբյեկտի,հաջորդյուրահատկուԶբոսաշրջութունը,որպեսկառավարման ամբողջություննէ: թյունը զբոսաշրջային ծառայությունների Զբոսաշրջությանծառայությունն այն ամենն է, ինչի վրա զբոսաշրջիկըուշադրություն է դարձնում,կամ որից նա օգտվումէ ողջ ճանապարհորդության ընթացքում: Այստեղից պետք է եզրակացնել, որ զբոսաշրջայինծառայության համակարգն զբոսաշրջիկի համար անհրաժեշտ ծառայությունների ընդհանրությունէ: Հենց ծառայությունների այդ ընդհանրություննէլ հանդիսանում է զբոսաշրջային յուրահատուկապրանք: Կան նան զբոսաշրջայինառանձին ծառայություններ,որոնց անվաճում են լրացուցիչ ծառայություններ: Ըստ որում, «զրացուցիչ» հասկացությունը

շատ

կարնոր՛է զբոսաշրջության մենեջմենթի համար: Զբոսաշրջիկը, որը

«պատրաստվումէ արձակուրդգնալ», դժվար թե ուղնորվի ճանապարհորդուապրելու հնարավորություն չլինի, թյան, եթե ուղնորության վերջնակետում նա ապահովվածչի լինելու անհրաժեշտ սննդամթերքով: Կամ ակամ եթե սենք դահուկորդըհյուրանոցում նախապեստեղ չի պատվիրի,եթե այդ վայրում դահուկներով սահելու հնարավորություն չի ունենալու: Այս ոչ լրիվ թվարկվածօրինակներըցույց են տալիս գբոսաշրջությանոլորտի առանձին, լրացուցիչ ծառայություններիու դրանցհամակարգի սերտ փոխկապվածությունն ու կախվածությունը: ունենալ Այդ կախվածություններբեմն կարող է վճռական հետնաճնքներ համակարգիկառույցների,կազմակերպություններիկառավարմանգործում: Քանի որ զբոսաշրջությանառանձին լրացուցիչ ծառայություններ կատարվում են տարբեր կազմակերպություններիկողմից, հետնաբար դրանք կախված են մեկը մյուսից: Այդպիսիիրավիճակիցմիակ ճիշտ ելքն այդ կազմակերպություններիկոռպերացումնէ, այսինքն համատեղ,կոորդինացված աշխատանքը: Վերջին տարիներինշատ է մեծացել զբոսաշրջային կազմակերպությունների համատեղ աշխատանքի նշանակությունը: Այս ոլորտի ձեռնարկությունների համատեղ աշխատանքը կարող է իրականացնել հորիզոնական կամ ուղղաձիգմակարդակով: Ձեռնարկությունների համատեղայն աշխատանքներիհորիզոնականբաժանումը,որոնք ունեն նույնանման հետաքրքրություններ, իրականացվումեն տեղաբաշխման,ծառայությունների,զբոսաշրջայինմիջնորդությունճերի,առողջապահության,դաստիարակությանն տրաճսպորտիոլորտներում: Վերջին ժամանակներսզուտ արտադրականբազիսի վրա զարգանում է հյուրանոցային շղթան կամ հյուրանոցային խմբերը, որոնք փաստորեն առանձին ձեռնարկություններին կազմակերպությունների միավորումն է, որոնք ձգտում են իրենց տնօրինության տակ վերցնել շուկան ն թուլացնել կախվածությունն այլ կազմակերպություններից:Այդպիսի կազմակերպությունների թվին են դասվում հիմնականումարդենձնավորված,կազմակերպված պետականկազմակերպությունները(ազգային,տարածաշրջանայինն տեղականմակարդակիսահմաններում),որոնք զբաղվում են գբոսաշրջիկների տեղաբախշմամբն հանգստիկազմակերպմամբ: Ըստ որում, այսպիսի կազմակերպություններնենթարկվում են ինտեգրացման թեթնազդեցությունների՝կապված տվյալ երկրիտճտեսականզարգացման մակարդակիհետ: Դրանք կարող են լինել նան ճանապարհորդությունների կազմակերպման,հյուրանոցային հարցերի կարգավորման, տեղավորմանոլորտներիձեռնարկություններու այդ համակարգիայլ միավորումներ: Որպես օրինակ, կարելի է բերել օդային ընկերությունները,որոնք միաժամանակունեն նան հյուրանոցային ցանց: Ինչպես արդեն նշվել է, զբոսաշրջային ծառայություններիհամակարգը

հիմնականումկազմված է զբոսաշրջային երկու կարգի առաջարկից՝ առաջնային ն ածանցյալ: Ըստ որում, ինչպես ածանցյալ առաջարկի ներսում,անպես էլ առաջնային ն ածանցյալ առաջարկներիմիջն գոյություն ունի միմյանց լրացնող կապ, որով ն պայմանավորվումէ առաջարկը կատարողներիմիջն ստեղծողսերտ փոխկապակցվածությունը: Զբոսաշրջիկն իր հանգստավայրումլինելու ընթացքում ամբողջական լիարժեք ծառայություններ է ստանում: Սովորաբար, այս կամ այն վայրի, տարածաշրջանի,երկրի զբոսաշրջային առաջարկի,առաջարկներիփաթեթըքննարկվում,գնահատվումէ որպես «կոլեկտիվ արտադրանք»:Այդ ծառայություններիամբողջություննէլ միավորվում է մեկ ընդհանուր` «ճառապարհորդությաննճպատակ»հասկացության մեջ: Ճանապարհորդությանճպատակըփաստորենայն միջավայրն է, որտեղ իրականացվումէ զբոսաշրջությանպահանջարկը(զբոսաշրջության,հանգստի նպատակով): Եթե ճանապարհորդությանճպատակըքննարկվումէ զբոսաշրջայինպահանջարկի կառուցվածքում,որպեսգովազդայինծառայություններիմատուցման մի ամբողջություն, ապա այն կազմակերպությունը կամ անձը, որը կազմակերպելն առաջարկում է այդ ծառայություններիամբողջությունը,այնպես պետք է ծավալիիր գործունեությունը,որի արդյունքումզբոսաշրջությանվայըը դառնա ապրանք: Ըստ որում, այդ հարցերը պետք է քննարկվեն որպես մեկ միասնական ամբողջություն: Այդպիսի դեպքերում չպետք է առաջարկվեն առանձինծառայություններ(ինչպես, օրինակ,առանձինհյուրանոցային ծառայությունները, միայն դահուկներով սահելու հնարավորությունը կամ ռեստորաններիցօգտվելու հնարավորությունըն այլն): Պետք է հաշվի առնել, որ այս առանձին-առանձինառաջարկվողծառայություններնի վիճակիչեն զբոսաշրջայինշուկայում վճռականդեր խաղալ:Առավելարդյունավետէ, որպեսզի այս բոլոր առանձին, անջատ ծառայությունները միավորվածլինեն մեկ, միասնականծառայություններիհամակարգի մեջ: Բայց չպետք է բացառել նան այն հանգամանքը,որ պահանջարկով պայմանավորվածայս կամ այն առանձինծառայությունը կարող է փոքը-ինչ ավելի կարնոր դեր խաղալ այդ ծառայությունների մեջ: Վերջապես, որպես զբոսաշրջությանկարնորյուրահատկություն,անհրաժեջտ է նկատիունենալ դրա «սեզոնայնությունը»,ինչպես նան զբոսաշրջության ծառայություններիմեջ կախվածություննառաջին հերթին բնակլիմայական պայմաններից: Զբոսաշրջության մենեջմենթիխնդիրներըլուծելիս, այս երնույթը պետք է անպայման հաշվի առնվի զբոսաշրջային կազմակերպություններիղեկավարճերի կողմից այնքանով, որքանով, որ պահանջարկի տատանումները կարող են իրապես վատացնելամբողջ զբոսաշրջությանինդուստրիայիգոր46

ծունեության պայմանները:Զբոսաշրջության ոլորտի յուրահատկություննեորպես կառավարմանօբյեկտի, հատկանշականեն ճրանով,որ զբոսաշրջային բիզնեսի մեճեջերներըպետք է հաշվի նստեն այն հանգամանքիհետ, որ այս ոլորտը բոլորովին նման չէ արտադրությանմյուս ոլորտներին ն այդ իսկ պատճառովէլ կառավարմանմեթոդները,աշխատակարգը,աշխատանքային գործունեության մյուս ոլորտճերիցմեխանիկորենտեղափոխել զբոսաշրջության ոլորտ հնարավոր չէ: Եթե արտադրությանմեջ իրեն արդարացրածկառավարմանմոդելը տալիս է անհրաժեշտարդյունք, ապա դրա կիրառումըզբոսաշրջային ոլորտում կարողէ հանգեցնելայլ արդյունքի վերջինիս աստիճանականանկման: Այդ կապակցությամբկարելի է առանձնացնելն ընդգծել այն առանձնահատկությունները, որոնք բնորոշ են ն կարոդ են բնութագրողհանդիսանալ ցանկացածզբոսաշրջայինձեռնարկություններիկառավարմանդեպքում: Առաջին հերթին, զբոսաշրջային գործունեությունը պլանավորելիս, անկյուռաքարըպետք է հանդիսանավերջնականսպառողների(զբոսաշրջիկների) կարիքները, պահանջները ն ցանկությունները: Այս հանգամանքները հաշվի առնելով էլ որոշվում է ցանկացած զբոսաշրջայինկազմակերպության ծրագրերի ներդրմանոլորտը: Ինչպես նան, շատ կարնոր է զբոսաշրջային ձեռնարկություններիտեղաբաշխման,աշխատելու գործոնը: Առաջինհերթին այն պետք է պայմանավորվածլինի զբոսաշրջայինապրանքի սպառողներիկազմի տեղակայմանվայրով, այդ թվում նան ռեկրեացիոն ռեսուրսներիառկայությամբ,կոնկրետդրանց գտնվելու վայրով, որոնք էլ գործնականումզբոսաշրջային ոլորտի համարհիմնականգործոն են հանդիսանում: Երկրորդբնորոշ գործոնըթեն առաջնայինլինել չի կարող, սակայն յուրահատուկ դեր ունի: Դա տնտեսական,գիտատեխնիկական առաջընթացիարդի պայմաններում, զբոսաշրջության ճշանակություննէ, որպես մարդու անգնահատելիուժերի ն առողջությանվերականգմանմիջոցի: Հետնաբար,այս գործոնի վրա նունպեսպետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել: Սակայն, զբոսաշրջային այդ «ապրանքը»դեռես չի դարձել այս ոլորտի առաջին անհրաժեշտության ապրանք, որի ուղղությամբ առանձնահատուկ կազմակերպականաշխատանքներպետք է տարվեն: Նշենք, ռը զբոսաշրջայինծառայություններիվրա առավել մեծ է (ավելին քան այլ ծառայությունների) գնողունակությանհնարավորություններիփոփոխությանազդեցությունը: Ընդհանուրառմամբ զբոսաշրջության զարգացմանվրա կարող են մեծ ազդեցությունունենալ քաղաքական նէկոլոգիական երեույթները: Բացի դրանից,հատկանշականէ նան, որ զբոսաշրջայինոլորտի վրա չափազանցմեծ է մարքետինգիազդեցությունը:Դա պայմանավորվածէ նրանով, որ զբոսաշրջայինծառայության «վաճառողը»հնարավորությունչունի րը,

ներկայացնելու«ապրանքի»օրինակի չափանիշները,հատկանիշները,(ինչպես դա կիրառվում է այլ ապրանքներիիրացման դեպքում): Սակայն, նա կարողէ շատ հաջող փաստարկներբերել իր կողմից«վաճառվողապրանքի» օգտին,իսկ դա կարող է կատարվելմիայնշատ լավ ձնավորվածկատարելագործված մարքետիգիհամակարգում:Բացի այդ, ծառայությունների որակի անկայունությունը,անընդհատ փոփոխությունը,դրա գնահատմանհարցում ամհրաժեշտությունէ առաջացնումանընդհատն հետնողականհսկողություն

իրականացնել:Հետնաբար,ժամանակինհամահունչ լինելու ն արդի պահանջներիցելնելով,մենեջմենթիգործունեության այս բնագավառըձեռք է բերում հատուկ նշանակություն: Զբոսաշրջության միննույն ուղեորությունըկարող է բոլորովինտարբեր գնահատականիարժանանալերկու տարբերմարդկանցկողմից:Իսկ դա երբեմ0 թյուրիմացություններիտեղիքկարողէ տալ զբոսաշրջայինկազմակերպությունճերի ն սպառողներիփոխհարաբերություններում: Այդ պատճառով, զբոսաշրջայինմենեջմենթըպետք է կենտրոնանամի ընդհանուրհամակարգիստեղծմանվրա: նան զբոսաշրջային Քննարկվող ոլորտիկարնորառանձնահատկությունը է ծառայության բացառիկ բնույթն (ճանապարհորդությաներթուղին, սպասարկման պայմաններն ու արժեքը): Փորձը ցույց է տալիս, որ անգամ միննույն երթուղով, նույն ճամփորդությունըմինճույնզբոսաշրջայինկազմակերպությանկողմիցհաճախ ընթանումէ բոլորովինտարբերձնով՝ չնմանվելով մեկը մյուսին: Այդ յուրահատկությունը կարող է հատկապեսպայմանավորված լինել տրանսպորտիմիջոցներով,տարածաշրջանումտեղի ունեցող քաղաքականիրադարձություններով կամ չնախատեսվածայլ երնույթներով: 6.

Զբոսաշրջության կառավարմանհամակարգըե կառուցվածքը

Համակարգմանտեսությանհամաձայն զբոսաշրջությանոլորտի ընդհաԵթե ասում ենք հանուր համկարգըկարելիէ բաժանելենթահամակարգերի: մակարգվածկամ համակարգմանտեսություն, ապա անպայմանհարց է առաջանում,թե ընդհանրապեսինչ է իրենից ճերկայացնումհամակարգը: Օրիճակ, ավազիկույտը դա դեռհամակարգչէ: Ավազի կույտը կարելի է խառնել, դրան մի բուռ ավելացնելկամ ճրանից մի բուռ վերցնել, բայց միննուննէ, ավազիկույտն ամեն դեպքումկմնա՝ որպեսայդպիսին: Մինչդեռկառավարման«համակարգում»դա հնարավորչէ, քանիոր ցանկացած թեկուզ աննշանփոփոխությունների դեպքումէլ նրաառանձինմասերի միջն կապը փոփոխվումէ, հետնաբար ն փոխվում է նրա ամբողջական

բնույթը: Եթե փորձենքտալ գբոսաշրջության«համակարգ» հասկացությանբնորոշումը, ապա այն կստացվի հետնյալ ձնով «համակարգը դա տարրերիկա-

նոնավորվածամբողջություննէ, միասնություննէ, որոնց միջն գոյություն ունի, կամ կարող է առաջանալ սերտ կապակցվածություն»: Եթե այս բնորոշումը կոնկրետացնենքքննարկվող ոլորտի` զբոսաջրջության համակարգիտեսանկյունով,ապա կարելի է ասել, որ դա զբոսաշրջության ոլորտում տեղի ունեցող հարաբերությունների,երնույթների, գործընթացներիմիասնությունը,ամբողջություննէ: Այսպիսով, զբոսաշրջության համակարգը փաստորեն ներկայացվում է այդ ոլորտի հարաբերություններիհամակարգով,որտեղզբոսաշրջայինձեռն տարածաշրջաններըփոխազնարկությունները,կազմակերպությունները դեցության մեջ են արտաքինոլորտի հետ: Ըստ որում, զբոսաշրջությանհազբոսաշրջությանսումակարգիհիմքումընկած են երկու ենթահամակարգեր՝ բյեկտը (գործող անձը) ն զբոսաշրջության օբյեկտը: Զբոսաշրջության սուբյեկտը դա զբոսաշրջային իրադարձություններիանդամն է, կամ ավելի կոնկրետ` «զբոսաշրջիկը», որը փնտրում է իր պահանջմունքներըբավարարելու հնարավորություններ, յուրօրինակ, ինքնատիպզբոսաշրջային ծառայություններ ստանալու ճանապարհով:Իսկ այդ ծառայությունները փնտրվում են զբոսաշրջությանօբյեկտի միջոցով: Զբոսաշրջային օբյեկտ ասելով հասկացվումէ այն ամենը, ինչը կարող է զբոսաշրջիկը օգտագործելկամ հանդիսաճալճանապարհորդությաննպատակ:Դա կարող է լինել հատկապես զբոսաշրջայինտարածաշրջաննիր լայն կամ նեղ մասնագիտացումներով, զբոսաշրջայինբոլոր կառույցներիհետ միասին: Զբոսաշրջությանհամակարգըմեկուսացված չէ, այն գոյություն ունի հասարակությանշրջանակներում:Զբոսաշրջությանհամակարգըշրջապատող աշխարհը ներկայացվածէ տնտեսությամբ,էկոլոգիայով, տեխնոլոգիայով, քաղաքականությամբն սոցիալական համակարգով:Ըստ որում, թվարկված համակարգերն,անկասկած, մեծ ազդեցությունեն ունենում զբոսաշրջության վրա: Այսպիսով,զբոսաշրջությանյուրահատկություններից մեկը նրա կախվածություննէ միջավայրից: Ինչպես զբոսաշրջությանսուբսիստեմների,այստեղ էլ արտաքինհամակարգի ն զբոսաշրջությանհամակարգիմիջն գոյություն ունի որոշակի փոխ--

'

կապվածություն:

Այնքանով, որքանովոր զբոսաշրջությանհամակարգին արտաքինաշխարհի (որի մեջ գոյություն ունի զբոսաշրջությունը)միջն առկա են որոշակի փոխկապվածություն, ապա կարելի է ասել, որ զբոսաշրջությունը բաց համակարգ է, որը ոչ միայն կարելի է, այլն անհրաժեշտէ կառավարել՝օգտագործելով ժամանակակիցմենեջմենթիմեթոդներըն սկզբունքները: Այսպիսով, զբոսաշրջությունը, որպես բաց համակարգ, արտաքին աշխարհիհետ գտնվումէ փոխկապակցվածության մեջ: Ըստ որում, այդ կապերը իրականացվումեն հասարակականայնպիսի համակարգերիմիջոցով, ինչպիսիքեն տեխնոլոգիաները: Զբռսաշրջությանհամակարգըբաժանվումէ

երկու ենթահամակարգերի` (սուբսիստեմների)զբոսաշրջության կառավարման սուբյեկտի ն զբոսաշրջությանկառավարման օբյեկտի: Զբոսաշրջության վրա արտաքինմիջավայրիունեցածազդեցությունըքննարկելիսպետք է նկատիունենալ, որ այն ամենուրեքնույնը չէ: Մենեջմենթի համար շատ կարնոր է կարողանալ բացահայտելարտաքինփոխազդեցության հատկապեսիրականգործոններըն ընտրելդրանցարձագանքելուառավել արդյունավետ միջոցները: Տնտեսությունըն զբոսաշրջությունըշատ սերտկապովփոխազդումեն մեկը մյուսի վրա ու փոխկապակցվածեն: Ըստ որում,տարբերվումէ այդ ոլորտների փոխազդեցության երկու հիմնականուղղություն: Առաջինը՝տնտեսության ազդեցությունն է զբոսաշրջության վրա ն երկրորդը` հակառակը՝ զբոսաշրջությանազդեցությունըերկրիամբողջտնտեսությանվրա: 7.

Տնտեսության ազդեցությունը զբոսաշրջության վրա

Ընդհանուրտնտեսականգործոններըկարող են ինչպես դրական,այնպես էլ բացասական ազդեցությունունենալ զբոսաշրջությանվրա: Մասնավորապես,զբոսաշրջությանվրա դրականորենազդող տճտեսական հիմնականգործոններըհետնյալն են. ա) իրականեկամտիաճը. բ) եկամտի առավելհավասարաչափբաշխումը. գ) տարադրամիվիճակի կայունությունը: Իսկ զբոսաշրջության վրա բացասաբար ազդող տնտեսականհիմնական գործոններնեն. ա) տնտեսությանկաթվածայիներնույթները. բ) արդյունաբերությանանկումը. գ) տարադրամիանկայուն վիճակը: Իրականեկամտիմեծություննազդումէ զբոսաշրջությանծառայություններիպահանջարկիվրա: Ըստ որում, իրական եկամտի մեծացմանդեպքում, սպառողներնիրենց տնօրինությանտակ մեծ գումարներեն ունենում: Եթե ֆիգումարն ավելի է, քան այն անհրաժեշտէ կյանքի ապահովվածությունը նանսավորելուհամար, այդ դեպքումարդեն մեծանում է ճան պահանջարկը զբոսաշրջության նկատմամբ: Եկամուտների բաշխումընույնպեսազդումէ զբոսաշրջությանվրա: Որքան հավասարապեսեն բաշխված եկամուտներըհասարակությանմեջ, այնքան մեծ թվովմարդիկկարողեն իրենցթույլ տալ ճանապարհորդություն կատարել: Ուսումճասիրությունները ցույց են տալիս, որ այդ փոխկապակցվածուէ հատկաթյունն արդեն ակնհայտ էր 1 դարի սկզբներից: Այն

ակնառու

պես ներկա ժամանակաշրջանում:

է զբոսաշրջության Տարադրամիկայունությունընույնպեսկարնորգործոն

համակարգում: Եթե դոլարի կուրսը բարձր է, ապա դա հնարավորություն չի տալիս մեծ քանակությամբ դոլար գնել ն հակառակը: Տարադրամիայդպիսի պայմաններում Հայաստանի Հանրապետության կամ Ռուսաստանի Դաշնության համար ճանապարհորդություններին հանգստի կազմակերպումը,ասենք արտասահմանյան երկրներում, անկասկած շատ թանկ հաճույք է: Միննույն ժամանակ,ԱՄՆ-ի բնակչության համար ճադեպի Ռ.Դ. կամ ՀայաստանիՀանրապետությունն այլ ճապարհորդությունը երկրներ, բավականինշահավետ է: Տարադրամիփոխանակմանկուրսի տատաճումները հանգեցնում են նրան, որ գների տարբերությունը մինճույն ծառայություններիհամար դառնում են բավականիննշանակալից: 8.

Զբոսաշրջության ազդեցությունը տնտեսության վրա

Տնտեսության վրա զբոսաշրջությանունեցած ազդեցությանտեսանկյունից,կարելի է առանձնացնելզբոսաշրջության տնտեսականհինգ ֆունկցիաներ (գործառություն): Դրանք են. 1. արտադրական 2. բնակչության զբաղվածություննապահովող(որն ունի երկակի բնույթ) ա) ուղղակի ազդեցություն բ) անուղղակի 3. եկամուտներիստեղծման 4.

5.

տնտեսական վճարմանհաշվեկշռի համահարթեցում

Արտադրականֆունկցիաներ:Առհասարակ, ձեռնարկությունը կատարում է արտադրականֆունկցիա, այն դեպքում, եթե օգտագործվում են այնպիսի արտադրականգործոններ,ինչպիսին են աշխատանքը,հոդը ն կապիտալը: Արտադրականգործոններիզուգակցմանդեպքում, նոր ապրանք թողարկելուշնորհիվ ստեղծվում է հավելյալ արժեք:Այդպիսի գործընթացըկոչվում է արժեքներիկուտակում: Այն ձեռնարկությունները,որոնք ընդգրկվածեն զբոսաշրջությանոլորտում, նույնպեսթողարկումեն նոր արտադրանք,հետնաբարնպաստումեն արժեքների կուտակմանը:Այսպիսով,դրանքարտադրականֆունկցիաեն կատարում: Զբոսաշրջությանապրանքները,ինչպեսասվել է, շատ հաճախ ոչ նյութական ապրանքներիտեսք ունեն, քանի որ, դրանք իրենցիցներկայացնումեն ծառայություններ:Այդպիսի ծառայությունների «արտադրության» իրականացմանհամարանհրաժեշտէ անձնակազմ: Ըստ որում, զբոսաշրջությանոլորտը խիստ անձնավորվածէ, այդ պատճառովէլ զբոսաշրջության հաջորդ ֆունկցիանբնակչությանզբաղվածությանապահովումն է:

`

Ինչպես սովորական արտադրությանմեջ, զբոսաշրջության ոլորտում կադրերիքանակական աճը ճույնպես կարող է կանխվել միայն տեխնիկական միջոցներիներդրմանդեպքում: Տեխնիկական միջոցները, անկասկած,հեշտացնում են մարդկանցաշխատանքայինգործունեությունը,բայց դրանք չեն կարողփոխարինելզբոսաշրջիկների,հյուրերի հետ անձճականանմիջականշփումները: Զբոսաշրջիկը ուղղակի, թե անուղղակի կերպով նպաստումէ բնակչության զբաղվածությանը: Քննարկելով զբոսաշրջությանբնագավառումզբաղվածության վրա ունեցած ուղղակիխնդիրը,նկատիպետք է ունենալ այն հանգամանքը,որ բնակչությունըաշխատատեղերէ ստանում անմիջապես զբոսաշրջության ձեռնարկություններում` գլխավորապեսհյուրանոցային, տրաճմսպորտային ձեռնարկություններումն զբոսաշրջությանգրասենյակնենան տնտերում: Սակայն,զբոսաշրջություննզբաղվածությունէ ապահովում սության այլ ճյուղերում, հետնաբար այդ բնագավառներումբնակչության վրա ուղղակի ազդեցությունունի: զբաղվածության Եկամտիստեղծմանֆունկցիաներ:Որպես կանոն,ով աշխատումէ, նա էլ իր աշխատանքիհամար եկամուտ է ստանում: Հետնաբար,տնտեսագիտական հասկացություններիցելնելով,կարելի է ասել, որ զբոսաշրջությանոլորտում կատարվողտնտեսականգործունեություննիր լուման է ներդնումազգային եկամտիստեղծմանգործում: Ըստ որում,դա առաջինհերթինվերաբերում է բոլոր այն մարդկանց,որոնց աշխատատեղերն անմիջապեսկախված են զբոսաշրջությունից:Այս դեպքում,խոսքը զբոսաշրջությանբնագավառում եկամտիստեղծմանվրա ուղղակիազդեցությանմասինէ: Սակայն պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ զբոսաշրջայինձեռնարկությունների կողմից կատարածառաջինպտույտից ստացվողմիջոցնեհաշիվներից րը, ռրոնք հանդես են գալիս եկամտիտեսքով, ձեռնարկության նորիցկարող են դուրս գալ ն կատարել պտույտ: Այսպիսով,առաջանումեն նոր եկամուտներ,բայց արդեներկրորդդեմքով: հաԵթե այդ անձինքհանդեսեն գալիս զբոսաշրջությանձեռնարկությունների ապա այդ դեպքումխոսքըգնումէ ճշված բնամար որպես մատակարարներ, գավառումստեղծվողեկամտի անուղղակիազդեցությանֆունկցիաներիմասին: Օրինակ՝հյուրանոցիմենեջերըհացթուխինպատվիրումէ հաց թխելհյուՀացթուրանոցիռեստորանիհամար,որտեղիցօգտվումեն զբոսաշրջիկները: խը, այսպիսով,իր եկամտիմի մասըփաստորենստանում է զբոսաշրջության ոարդյունքում, քանի որ իր արտադրանքը, ոլորտիհետ համագործակցության րը նա առաքում է հյուրանոց,օգտագործումեն զբոսաշրջիկները: Զբոսաշրջության ոլորտում ստեղծված եկամուտն, անկասկած,նպաստում է ազգային եկամտի մեծացմանը:Ըստ որում, տնտեսությանմեջ սովորաբար գիտականորենայդ ազդեցությանմասին պետք է խոսվիայն դեպքում, երբ նկատիունեն, որ մի բնագավառումստացվողեկամուտընպաստում է մեկ այլ բնագավառումճոր եկամտիառաջացմանը:

Զբոսաշրջությանբնագավառումազգային եկամտի մեծացմանազդեցությունն առաջին հերթին ունի տարածաշրջանայիննշանակություն: Եկամուտներինշանակալի մեծացումը տեղի է ունեճում այն դեպքում,երբ զբոսաշրջությանոլորտումառաջնային դրամամուտքըկամ առնտրիցստացված գումարնանցնում է տարածաշրջանիառնտրի, արդյունաբերությանն ոլորտ: գյուղատնտեսության Տարածաշրջանայինտեսանկյունովոլորտի հարցերը քննարկելու դեպքում կարնոր դեր է խաղում զբոսաշրջությանհաջորդ կարնոր`հարթեցման ֆունկցիան:Այս ֆունկցիայի էությունը կայանում է նրանում, որ զբոսաշրջությունը շատ հաճախ նպաստում է տնտեսապես առավել նվազ զարգացած տարածաշրջանիզարգացմանը:Այսինքն, զարգացման հարթեցմանդեր է խաղում: Որպես կանոն, զբոսաշրջիկներիհամար առավել մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումայն տարածաշրջանները,որոնք ունեն թույլ զարգացած արդյունաբորություն,բայց զբոսաշրջության համար հետաքրքիրլանդշաֆտ ն լիակատար էկոլոգիական առումով, հավասարակշռվածշրջակա միջավայր, որտեղ շատ հաճախ համեմատաբար լավ է զարգացած լինում գյուղատնտեսությունը:Ըստ որում, այդպիսի տարածաշրջաններիբնակչության համար զբոսաշրջությունն իրենից ներկայացնում է լրացուցիչ եկամտի կարնոր աղբյուր: Այս հանգամանքն,անկասկած, զգալիորեն նպաստում է նրանցեկամուտներիհամահարթեցմանը: Զբոսաշրջության համահարթեցմանֆունկցիան ունի նան միջազգային նշանակություն:Օրինակ, եթե կղզային ոչ մեծ որնէ պետություն,որի բնակչությունն ապրում է առավելապեսգյուղատնտեսությունիցն որսորդությունից ստացվող եկամուտների հաշվին (այսինքն ունի միակողմանիուղղվածություն), զբոսաշրջություննայդ երկրիհամարլրացուցիչ ն շատ կարնոր համահարթեցնողտնտեսականնշանակությունունի: Զբոսաշրջիկներինսովորաբար հետաքրքրումն նրանք օգտագործումեն էկզոտիկ երկրճերիապրանքները,ինչպես նան օգտվում են տեղի յուրատիպ ծառայություններից: Տվյալ դեպքում զբոսաշրջությունըփաստորեն վերաբաշխում է տվյալ երկրի արդյունաբերականն գյուղատնտեսականարտադրանքիեկամուտը: Զբոսաշրջությանհաջորդ տնտեսականֆունկցիան վճարմանհաշվեկշռի համահարթեցումնէ: Ժողովրդական տնտեսության մեջ գոյություն ունի «վճարման հաշվեկշիռ» հասկացությունը,իր բոլոր բաղկացուցիչ մասերով: Ըստ որում, ծառայություններիհաշվեկշռի բաղկացուցիչ մասն է կազմում երկրի ճերսում ն դրա սահմաններիցդուրս կատարվող ճանապարհորդություններիհաշվեկշիռը: Այս հաշվեկշռում տվյալ երկրի զբոսաշրջիկներիայն ծախսերը,որոնք կատարվումեն երկրի սահմաններիցդուրս, հակադրվումեն են այդ երկիր այցելած արտաայն եկամուտներիհետ, որոնք առաջանում սահմանյան զբոսաշրջիկներիկողմիցստացված եկամուտներիհետ:

Զբոսաշրջությունը տարբեր կերպ է ազդումյուրաքանչյուր երկրի վճարհաշվեկշռիվրա: ՀյուսիսայինԵվրոպայի շատ երկրներ համարվումեն արտագնամեկնող զբոսաշրջությաներկրներ: Բոլորովինայլ է իրավիճակըՇվեյցարիայում ն մի շարք այլ երկրներում, ռրտեղ զբոսաշրջությանհաշվեկշիռը անընդհատմեծանում է: Բացի դրանից,արտասահմանյաներկրներիցժամանողզբոսաշրջիկների ծախսերըՇվեյցարիայումշատ ավելիմեծ են, ն դրանքգերազանցումեն այն ծախսերը, որոնք շվեյցարացի զբոսաշրջիկներըկատարումեն այլ երկրնեման

րում: Այսպիսով, զբոսաշրջության ժողովրդատնտեսականնշաճմճակությունը պայմանավորվածէ հեւռեյալգործառություններովկամֆունկցիաներով.արտադրական,բնակչության զբաղվածությաննօժանդակելու, աջակցելու, եկամուտներիկուտակման,հարթեցմանն վճարմանհաշվեկշռի հարթեցման ֆունկցիաներով:

9.

էկոլոգիան ե զբոսաշրջությունը

Ներկա ժամաճակաշրջանումմարդկությունը գտնվում է էկոլոգիական չափազանց վտանգավորվիճակում: Մթնոլորտի աղտոտվածությունը,բնական լանդշաֆտի,ռեսուրսներիհանդեպ մարդկանցանխնա, բարբարոս վերաբերմունքըշատ լուրջ պատճառ է դաբձել շրջակա միջավայրիհավասարակշռությանխախտումներիհամար, որը խիստ բացասականազդեցություն է թողնումմարդկությաննորմալ կենսագործունեության համար: Սարդու հարատնությունը,բնականաբարպահանջումէ, որպեսզի նա ավելի լուրջ, խնամքով, հոգատար վերաբերվի բնության հանդեպ,քան այսօր: Ցավոք աշխարհիշատ տարածաշրջաններում հենց մարդու գործունեության հետնանքովէկոլոգիականհավասարակշռությունը խախտվածէ: Ըստ որում, ժամանակակից զբոսաշրջությունը նույնպես որոշակի սահմաններումմեծ վնաս է հասցնում շրջակա միջավայրին:Մարդու գործունեության հետնանքովտեղի է ունենում բնական պայմաններիփոփոխություն, հետնաբար նան հատկապեսմարդու կյանքի ն ապրելու պայմաններիվատթարացում: Բացի դրանից, այդ բացասականմիտումները մեծապես նկատվումեն ճան

բուսական ն

կենդանական աշխարեում:

համար, բնական միջաԶբոսաշրջությանբնագավառումաշխատողների վայրի պահպանությունը,որպես զբոսաշրջությանտարածաշրջանիկարնորագույն ռեսուրսի, առաջնահերթխնդիր է: Ըստ որում, շրջակա միջավայրի վրա զբոսաշրջության թողած ազդեցության ն փոխազդեցությանգճահատման հարցում մասնագետներիկարծիքներըտարանջատվումեն: Այդպիսի

գնահատմանհարցերը քննարկելիս պետք է նկատի ունենալ, որ էկոլոգիական երնույթներիընկալման,դրանք կառավարելուխնդիրըկայանում է նրանում, որ նշված երնույթներից շատերը որոշակի չեճ կարող լինել: Ինչպես ճան, դժվար է հանգամանորեն գնահատել դրանց ազդեցությունը զբոսաշրջիկներին տեղի բնակիչների վրա: Պետք է հաշվի առնել նան, որ փոխանակային կամ փոխանակվողգործոններով դժվար է գնահատել էկոլոգիականերնույթներիհետնանքները: Անհրաժեշաէ հաշվի առնել նան, որ էկոլոգիականհավասարակշռության շատ խախտումներընկալելի, ճանաչելի են դառնում չափազանցուշ: Զբոսաշրջիկներին տեղի բնակիչներիբախումը, բնությունըզբոսաշրջիկներով ծանրաբեռնելուխնդիրներիքննարկումները,դրանց հետնանքների գնահատումըմարդկայինգլխավոր հիմնախնդիրներիցմեկն է, այսինքն այն դարձելէ մարդկությանհամամոլորակայինհիմնախնդիր: Միննույն ժամանակ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ զբոսաշրջիկների միայն 5272-ն է գտնում, որ զբոսաշրջության ազդեցության հետնանքովբճության,լանդշաֆտիգեր ծանրաբեռնվածությունըմեծ վտանգ է ներկայացնում մարդկությանհամար: Իսկ զբոսաշրջային ռեսուրսների՝որպես զբոսաշրջությանբացասականազդեցության առաջիճ գործոն, բնակիչները համարում են հիմնականում տրանսպորտայինմիջոցների ազդեցությամբ մթնոլորտիաղտոտումը,ինչպես նան այդ գործոնի ազդեցությամբհողատարածքներիանարդյունավետօգտագործումը: Այսպիսով,ստացվումէ, ռր զբոսաշրջիկներնիրենց անհատականկարիքճերի կարճատնբվարարումնավելի բարձր են դասում, քան բնության երկարատն, արդյունավետօգտագործումը: Զբոսաշրջային հոսքեր կառավարելու, էկոլոգիական հավասարակշռությունն ապահովելու նպատակով,կիրառվում են այցելության մենեջմենթիմի ամբողջ համակարգ: ժաԱյցելության մենեջմենթըկառավարումէ ճանապարհորդությունների մանակը (առավելագույն տնողությունը), այցելության տեսակները (թույլատրվողմարզաձներըն այլն) կամ տարածաշրջանիօգտագործմանլարվածությունը (ինտենսիվությունը),այսինքն այցելուների քանակի առավելագույն թույլատրելիությունը: Այցելության մենեջմենթիամբողջ կարողությամբ օգտագործելունառաջին հերթինխանգարում են հետնյալ գործոնները: Տեղի բնակիչներըչեն ցանկանում, որպեսզի իրենց ազատ ժամանակն անցկացնելուակտիվությունըսահմանափակվի:Երբեմն տվյալ տարածաշրըջանի բնությունը, որը պահպանությանկարիք ունի, չի ունենում այնպիսի տնօրեն,որն ի վիճակիէ անհրաժեշտ մակարդակովպահպանելայն: Երբեմն ճան ճամփորդություններիսահմանափակումը չեն համընկնում զբոսաշրջային կազմակերպությունների կարճաժամկետհետաքրքրություններիհետ: Այսպիսով,բնապահպանական առումով, մարդուկենսագործունեության

պայմաններնենթարկվածեն լուրջ վտանգի,իսկ շրջակա միջավայրինպատակաուղղված պահպանությունըփաստորենդժվարանումէ, քանի որ զբոսաշրջությունըսերտորենկապված է տնտեսականճամփորդությանհետաքրքրություններիհետ (այսինքն, շահագրգռվածության հետ): Միննույն ժաման ճակ, սովորաբար,էկոլոգիական տճտեսականբախումներիդեպքում,առավելությունը տրվում է տնտեսականհետաքրքրությունների բավարարմանը: Ըստ որում, շատ դեպքերումշրջակա միջավայրի պահպանմանն առհասարակ էկոլոգիականխնդիրները,հիմնահարցերըլուծվում են միայն տնտեսականխնդիրներըլուծելուց հետո: Մինչդեռ,իրականումպետք է հաշվի առճել, որ շրջակա միջավայրիամբողջականության պահպանումը զբոսաշրջության զարգացման կարնորագույն, վճռականդեր խաղացողնախադրյալներից մեկն է: Նկատի պետք է ունենալ նան, որ միայն էկոլոգիականառումովանաղարտ,մաքուր բնությունն ն ճպաստումնրանցլիարժեք է, որ գրավում,հրապուրումէ զբոսաշրջիկներին հանգստին: Հետնաբար,այն ունի ճան տնտեսականխնդիրներլուծելու կարեոր նշանակություն: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը,նրա բնական հավասարակշռվածհամակարգիկործանումն ուշ թե շուտ կհանգեցնիտարածաշրջանումզբոսաշրջության, որպես տնտեսության,այժմ արդեն կարնոր ոլորտի, վերացմանը: Հետնաբար,զբոսաշրջության զարգացմանհիմնախնդիրները, մեր կարծիքով, կարելի է լուծել հետնյալ կերպ: Մի կողմից,չենք կարող հրաժարվել զբոսաշրջությունից,քանզի այն, ինչպես ասվել է, դարձել է տնտեսականգործոն: Իսկ մյուս կողմից, այն՝ զբոկրի մեր կենսական տասաշրջությունը պետք է պատասխանատվություն րածքների, շրջակա միջավայրը վտանգելուհամար: Հարց է առաջանում,ինչպե՞սլուծել այս հակադրությունը:Դրա ուղիները, անկասկած,տարբերեն, նշենք մի քանիսը. 1. Մեր կարծիքովշատ կարնոր նշանակությունունի շրջակա միջավայրի պահպանությունըանհատական նախաձեռնությամբ:Ըստ որում, շրջակա միջավայրիպահպանությունըպետք է գիտակցիյուրաքանչյուրզբոսաշրջիկ ն համապատասխանաբար պետք է փոխի իր վերաբերմունքըբնության,շրջակա միջավայրինկատմամբ: 2. Վճռականդեր կարող է խաղալ պետականմակարդակով խնդրիլուծումը՝ արագացնելովայսպեսկոչված «ճեղմ զբոսաշրջությունը»:Դա զբոսաշրշրջաջության այն ձնն է, որը կոչված է պահպանելհավասարակշռությունը միջն: կա միջավայրի,հանգստին տնտեսականվերարտադրության Զբոսաշրջության այս ձնը շրջակա միջավայրի պահպանությանհիմնախնդիրներիլուծման ուղղվածությունունի: 3. Ներկա ժամանակաշրջանումքննարկվող խնդիրներիլուծման բնագավառում նշանակալիցէ նոր մտածելակերպը:Այս գործոնըհատկապեսպետք '

վերաբերիայն անձանց, ովքեր պատասխանատուեն զբոսաշրջայինգործունեության համար: Որպեսզի զբոսաշրջությունը պահպանվի, զարգանա, խնդիրները,անկասշրջակա միջավայրի պահպանմաննպատակաուղղված կած, առավել կարնոր պետք է դառնան,քան կարճաժամկետ հետաքրքրությունները,որոնք եկամուտ են բերում: 4. Քաղաքականությունը,անկասկած,նույնպես պետք է նպաստիշրջակա միջավայրիպահպանությանը: Այսպիսով,յուրաքանչյուր երկրի, տարածաշրջանի էկոլոգիականվիճակը մեծ ազդեցություն է թողնումզբոսաշրջությանամբողջ համակարգիվրա, քանի որ այդ ոլորտը, տնտեսությանմյուս ոլորտներիհամեմատությամբ, ամենից ուժեղ կախվածություննունի շրջակա միջավայրից: Զբոսաշրջությունը,փաստորեն,որպես մասսայականերնույթ, ուղղակիորեն քայքայում է շրջակա միջավայրը:Իսկ որպեստնտեսությանոլորտ՝ սերտ հարաբերություններիմեջ է գտնվում ոչ միայն էկոլոգիայի հետ, այլն սպասարկմանոլորտների,մշակույթի արժեքների,կառույցներիհետ ն այլն: Այդպիսիկառույցներիցմեկն էլ հանդիսանումէ սոցիալականոլորտը: է

10.

Սոցիալական ոլորտը՝ որպես զբոսաշրջության արտաքին միջավայր

Զբոսաշրջիկները,որոշակի տարածաշրջանի, այսպես կոչված, յուրացընթացքում, կամաթե ակամա շփմանմեջ են մտնում տարբեր մշակույթճերի հետ: Առաջինհերթին դա այն տարածաշրջանի մշակույթն է, որտեղից ժամանել են զբոսաշրջիկները: Ըստ որում, հանգստի ընթացքում զբոսաշրջիկի հանգստիկուլտուրան,կյանքի ոճը ն վարվելակերպիկանոններըշփման մեջ են մտնում տեղի բնակիչներիյուրահատկությունների, սպասարկմանձների ման

հետ:

Մարդկայինփոխհարաբերություններիայդ ձները երկկողմանի ազդում մեկը մյուսի վրա: Մասնավորապես,այցելուների կուլտուրան, վարվելակերպը որոշում է նրանցվարքագիծը,հետնաբարնան բնորոշում է հանգստի կուլտուրան: Իսկ հանգստիկուլտուրան իր հերթինպայմանավորվածէ նան սպասարկմանկուլտուրայով:Միաժամանակնան տեղի բնակիչներիընդուճնելությունն ինչ-որ չափով արտացոլվում է հանգստացողների (զբոսաշրջիկների) վարքի վրա: Զբոսաշրջային վայրի կուլտուրայի վրա զբոսաշրջության հասարակական ազդեցության մակարդակը կախված է շատ տարբեր գործոններից: Դրանցիցգլխավորտեղը բնակչությանինքնորոշմանհնարավորություննէ ն ճրանցպատրաստվածությունը նոր ազդեցություններինկատմամբ:Կարելի է են

որ այն տարածաշրջաններում,որտեղ բնակչությունն ազատ մտածելակերպ ունի ն միաժամանակզբոսաշրջիկներնէլ այդ պարագայում տիրապետում,ընկալում են այցելած վայրի մշակույթը,կենցաղավարությունը, սովորույթները,ապա նրանց համարօտարությունն աստիճանաբարվերանում է: Ըստ որում, այսպես կոչված օտարի կուլտուրան առաջիննընկալում են երիտասարդները: են զբոսաշրջիկներիու նրանց Այսպիսի պայմաններում էլ ձենավորվում այցելավայրերի սպասարկող անձնակազմի,տեղի բնակիչներիփոխազդեցություններըլեզվի, մշակույթի, սոցիալականմյուս բնագավառներում:

ակնկալել,

11.

Քաղաքականության ազդեցությունը զբոսաշրջության զարգացման վրա

Քաղաքականությանն զբոսաշրջությանմիջն կապն առաջինհերթինկայանում է նրանում, որ պետությունըհենց ինքն է կառավարումզբոսաշրջությունը: Հետնաբար,զբոսաշրջությանզարգացումը, ակտիվությունըպահանջում է պետությանմիջամտությունը:Այդ գործոնըպետականկառավարման տարբերձներում, բնականաբար,տարբերկերպ է արտահայտվում:Օրինակ, ինչպես է այն արտահայտվում բռնապետականպետության ծայրահեղության պայմաններում: Հասարակականհարաբերություններիայդպիսի համակարգում զբոսաշրջությունն,անկասակած,կատարում է պետական ն պետաքաղաքականֆունկցիա, ինչպես ճան անառարկելիորենենթարկվումէ քաղաքական նպատակների,պայմանավորվումն կառավարվումմիայն պետական հիմնարկությունների կողմից: Իսկ շատ հաճախ էլ այդպիսի երկրներն առհասարակփակ են արտաքինաշխարհի համար: Այն դեպքում,երբ բռնապետականպետությունըբնութագրվումէ իր պետականդաժան կանոնակարգով,շուկայական նորմալ տնտեսականհարաբերություններ ունեցող երկրներումիրավիճակըբոլորովին այլ է: Շուկայական, ազատականհարաբերություններ ունեցող պետությունը փաստորենհեռանում է զբոսաշրջությանկառավարումիցն յուրաքանչյուրին ինքնուրույն գործելու հնարավորությունէ ընձեռում:Իսկ դա նշանակումէ, որ զբոսաշրջությունըկարող է անարգել զարգանալիր բոլոր թերություններովն առավելություններովհանդերձ: Այս երկու ծայրահեղությունների միջն ընկած է սոցիալ-շուկայականտնտեսություն ունեցող պետությունը, կառավարման տարբեր ձներով: Սոցիալ-շուկայական տնտեսության պայմաններումյուրաքանչյուր անհատի ազատ գործունեություննարտահայտվումէ հասարակությանբոլոր անդամների բարեկեցություննապահովելուօգտին: Պետությունըմիջամտումէ այն ճպատակով,որպեսզիապահովի ն ընդլայճիբնակչությանլայն զանգվածնե58

րի նյութականբարեկեցությունը:Դա այսպես կոչված սոցիալականքադաքականություննէ: Այստեղ զբոսաշրջություննենթարկվում է պետական կարգավորման ն կառավարմանպահանջներին,ն պետություննէ ձնավորումզբոսաշրջության քաղաքականությունը: Զբոսաշրջությանպետականքաղաքանությունըկարնոր նշանակություն ունի այս ոլորտի ձնավորման,զարգացման,նրա առավել արդյունավետ ուղղություններիորոշման,դրանցիրականացմաննաջակցելու, այդ բնճագավառի կարնոր յուրահատկություններիվրա ազդելու գործում: Ըստ որում, միայն պետականմարմիններըչէ, որ այդ ոլորտի հիմնահարցերը պետք է իրականացնեն: պետք է ձնավորեն,ստեղծեն նան Զբոսաշրջությանքաղաքականությունը ոչ պետականկազմակերպությունները: Դրանք կարող են լինելզբոսաշրջությանմիությունների, միավորումների կամ այլ ձնով: Զբոսաշրջության պետականքաղաքականություննանկասկած պետք է ձնավորվի,ստեղծվի ամբողջ երկրի տարածքի, նրա առանձին տարածաշրջաններիկտրվածքով:Մասնավորապես, պետք է այն իրականացվիամբողջ երկրի, ինչպես ճան նրա մարզերի,շրջանների,համայնքճերիմակարդակով: Այդ քաղաքականությունըկարող է տարբեր ուղղվածություն ունենալ: Ըստ որում, քննարկվողոլորտի նկատմամբ տարվող քաղաքականության համակարգումանհրաժեշտ է առանձնացնել. ա) զբոսաշրջության նպատակայինզարգացմանհամար անհրաժեշտ տնտեսականն հասարակական-քաղաքական պայմաններիստեղծմանխումբը. բ) զբոսաշրջային տնտեսությանձնավորումը,զարգացումը,հզորացումը ն որ շատ կարնոր է, մրցակցության բարձրացումը. Գգ)զբոսաշրջային գործընթացինավելի մեծ թվով զբոսաշրջիկներ ընդգրկելուհամար անհրաժեշտ նախապայմաններիստեղծումը, դ) միջազգային զբոսաշրջության համակարգինբազմակողմանիհամագործակցությանանհրաժեշտությունը: Պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ զբոսաշրջությանքաղաքականությունը ոչ միայն մշակվում է պետական մարմինների,կազմակերպություններիկողմից,այլ նան այն, որ այդպիսիքաղաքականության մշակմանը կարող են մասնակցելտվյալ երկրի բնակիչները, քաղաքացիները,իրենց փորձով, գիտելիքներով: Անկասկած,որքան շատ է պետությունըմիջամտում, «խառնվում» զբոսաշրջության գործունեությանը,այնքան մեծ է նրա վարչահրամայական, միակենտրոնլինելու հավաճականությունը: Առհասարակ,գոյություն ունեն զբոսաշրջության քաղաքականությանմի քանի հիմնականտարրեր,որոնք տարբերձներով,չափերով ազդում են այդ ոլորտի ձնավորման,զարգացմանվրա:

Դրանցից հատկապեսառաջնայինդեր ունեն տնտեսականքաղաքականությունը,ուղնորների նռրմալ, աճվտանգտեղափոխմանգործի կազմակերպումը, սոցիալականբնույթի հարցերիհաշվի առնումը,տարածքայինքաղաքականությունը,մշակութայինբնույթի ն հետաքրքիրժամանցի կազմակերպումը:

Սովորաբար, պետությունների տնտեսականքաղաքականություննընդհանուր բնույթ է կրում, ն այն վերաբերումէ տնտեսությանզարգացմաննառհասարակ: Հետնաբար, դա, անկասկած,վերաբերումէ ճան զբոսաշրջության զարգացմանը: Շատ հաճախայս կամ այն երկրիիշխանություններիայն օրենքներըն որոշումները,որոնց իրականացումըչի առնչվում զբոսաշրջությանը,հետագայում կարող են զգալի չափով ազդել, երբեմնավելին ազդել զբոսաշրջության զարգացմանվրա, քան ընդունված այն օրենքները, որոնք մշակվել են հատուկ այս բնագավառիզարգացմանհամար: Ինչպես վերը նշվել է, ուղնորների փոխադրմանգործընթացի կազմակերպման քաղաքականություննզբոսաշրջությանզարգացմանվրա ազդող հիմնական ներգործությունունեցող տարրերիցէ: Տվյալ փաստը հաստատվում է արդեն իսկ զբոսաշրջությանսահմանումով`ուղնորություն Է ժամանում: Երբ որ ասում ենք մեկնել ճաճապարհորդության, դա նշանակում է արդենիսկ մասնակիցդառնալուղնորափոխադրումների: Այստեղ գոյությունունի փոխկապակցվածություն: Խնդիրն այն է, որ մի կողմից զբոսաշրջությունը պայմանավորված է ուղեորների փոխադրումներով,մյուս կողմից էլ ուղնորների փոխադրումը նշանակալի չափով պայմանավորված է զբոսաշրջությանզարգացումով: այս փոխկապակցվածությունը Զբոսաշրջությանն ուղեորափոխադրության հատկապես ուժեղ արտահայտվում է զանգվածային արձակուրդների, Ի դեպ,տարվաայդ ժազբոսաշրջությանեռուն ժամանակահատվածներում: մանակահատվածում հատկապես ավտոմայրուղիներում ն առհասարակ տրանսպորտայինկապի այլ ուղիներումաշխույժ երթնեկությունէ սկսվում, որը հաճախ ճանապարհներին առաջացնումէ խցանումներ: Ուղնորների փոխադրումներիգործընթացը կարելի է բաժանել երեք հիմնական բաժինների: 1. Կապի միջոցների օգտագործման գործընթաց,որը որոշում, կարգավոավիռուղիների, րում է երկաթուղայինճանապարհների, ավտոմայրուղիների, ինչպես ճան գետայիներթուղիներիկարգավորումը,օգտագործումը: Այս գործընթացումզբոսաշրջությանհամար կարեոր նշանակությունունի գործունեությունը: տրանսպորտայինամբողջ համակագիկոորդինացված 2. Տրանսպորտիմիջոցներիհետ կապվածգործընթացըկարող է դրական մեծ ազդեցություն ունենալ զբոսաշրջությանվրա: Դրանց նպատակաուղղված օժանդակությունը ն այդ բնագավառի աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանորոշակի առաջարկություններիմշակումը,օգտագործու60

մը (օրինակ, եթե զբոսաշրջությանճեպընթացիերթուղինանցնում է բնության հրապուրիչ ու գեղատեսիլվայրերով, ապա այդպիսիվայրերովանցնող զբոսաշրջայիներթուղինհետաքրքիր կարող է լինել, եթե ճեպընթացի սովորական վագոնների փոխարենգործողությանմեջ դրվի վերասարքավորված այնպիսի վագոններ,որոնց պատուհաններիցառավել հարմար լինի դիտել շրջապատի գեղեցկությունները): 3. Սակագնային (տարիֆային) քաղաքականությունը նույնպես կարնոր ազդեցությունունի զբոսաշրջությանգործընթացիվրա: Այն փաստորենկարգավորումէ երթուդիներին հասարակական տրանսպորտի մյուս միջոցների գճային ռազմավարությունը:Ըստ որում, զբոսաշրջությանզարգացմանըկարող է նպաստելգնայինտարբերակվածքաղաքականությունը:Մասճնավորապես, երիտասարդներին,հատկապես ուսանողներին,երկրի համար հատուկ ծառայություն, վաստակ ունեցողներինկարելի է ուղնորատոմսերտրամադրել արտոնյալ սակագնով: Սոցիալականքաղաքականությունընույնպես շոշափելի ազդեցությունէ ունենում զբոսաշրջության զարգացմանբնագավառում: Սոցիալական քաղաքականության բնույթի միջոցառումների շնորհիվ հնարավոր է կառավարել զբոսաշրջության ծառայությունների առաջարկը: Ընդհանուրառմամբ, պետք է առանձնացնելայս քաղաքականությաներեք ուղղություն. աշխատանքային ժամի ն արձակուրդիհստակեցումը (այսինքն օրենսդրական կարգավորումը), եկամուտներիվերաբաշխումը ն սոցիալական զբոսաշրջությանխթանումը: Մենք արդենխոսել ենք այն մասին,որ ճանապարհորդելկարելի է միայն այն ժամանակ, երբ մարդը,քաղաքացինճվաճել, ձեռք է բերել հանգստիիր իրավունքը:Ըստ որում, հանգստիիրավունքի օրենսդրականկարգավորումն իրավականբոլոր երկրներումերաշխավորվումէ աշխատող բոլոր քաղաքացիների համար, ն այն պետք է տրամադրվիկանոնավոր կերպով: Կարնոր է այն հանգամանքը,որ պետությունըսովորաբարտարվա տարբեր ժամանակներում,է արձակուրդ տրամադրում աշխատողներին, ն դա բնականաբարնպաստում է, որպեսզի զբոսաշրջության ծառայությունները բաշխվենամբողջտարվա ընթացքում: Առհասարակ,սոցիալականզբոսաշրջություն ասելով հասկանումենք այն ամենը,ինչը պետությունըտրամադրումէ, որպեսդրամականօժանդակություն հանգստի համար, այդ նպատակով զանազանշինություններկառուցելու ն դրանով իսկ ճպաստավորպայմաններստեղծումորոշակի սոցիալականխմբերի հանգստիլավ կազմակերպմանհամար: Այս նշվածներըմտնում են զբոսաշրջությանսոցիալականքաղաքականությանհամակարգիմեջ: Եվրոպականզարգացածերկրներումայդպիսիխրախուսումներտրվում են երիտասարդներին, երեխաներունեցողներինն տարեցներին: Տարածքային քաղաքականության շրջանակներում զբոսաշրջության զարգացմաննպատակով,այս ոլռրտիհամար հետաքրքրություն ներկայացշատ

նող տարածքներում մի կոդմից ստեղծվում են հանգստի համար առավել նպաստավորպայմաններ, իսկ մյուս կոդմից,միջոցներեն ձեռնարկվումզբոսաշրջությանհետնանքովբնությանը հասցրած վնասներըվերացնելու, էկոլոգիական հավասարակշռությունստեղծելու համար: Այդ բնագավառումիրականացվողխնդիրներիշարքում կարնոր նշանակություն է դարձվումբնական տարրերիորակականն քանակականհավասարկշռությունըպահպանելուհարցերին: Մշակույթի քաղաքականությունըզբոսաշրջության գործընթացի համակարգումյուրահատուկ կարնռրագույնդեր է խաղում, կապված այն հանգամանքի հետ, որ առհասարակզբոսաշրջություննինչ-որ չափով, այսպեսկոչված, վտանգէ ստեղծումգբոսաշրջությանառումով «յուրացվող» երկրիմշա-

կույթն այդ ոլորտինենթարկեցնելու, ընտելացնելուտեսանկյունով: Ինչ վերաբերում է ազատ ժամանցի քաղաքականությանը,ապա այն փաստորենորոշում է ազատ ժամանակիանցկացումըոչ միայն քանակի, այլ ճան որակի առումներով: Ազատ ժամանակիորակ ասելով պետք է հասկանալ,թե մարդնինչպիսի հնարավորություններունի իր ազատ ժամանակըկազմակերպելուհամար: Ըստ որում, քաղաքային բնակավայրերումհատուկ ուշադրություն է դարձվում գրադարանների,թատրոններիզարգացմանը,լոդավազաններիստեղծմանը,ինչպես նան սպորտայինկառույցների,զբոսավայրերին կանաչ գոտու ստեղծմանը:Այս պայմաններում,անկասկած,ազատ ժամանակի անցկացման առաջարկիորակըբարձրանումէ: Այսպիսով, գբոսաշրջությանքաղաքականությանձնավորումը, հիրավի, կարնոր գործոնէ այդ ոլորտի զարգացմանհամար: պետություննինչպեսուղղակի, Շուկայականտնտեսությանպայմաններում այնպեսէլ անուղղակիձներովուղղորդումէ զբոսաշրջությանզարգացումը: Ընդհանրացնելով, ասենք, որ զբոսաշրջությանքաղաքականությունը պետության կողմից զբոսաշրջության ոլորտի զարգացմանկանխորոշվող առաջարկությունն է, դրա հիմնականուղղությունների,բաղադրիչներիձնավորումը: 12.

Զբոսաշրջության զարգացումն ապահովող տեխնիկական միջոցները (տեխնոլոգիաները)

Մենք արդենքննարկել ենք զբոսաշրջությանհամակարգիկապըտնեսության, սոցիալականբնագավառիԼ. քաղաքականությանհետ: Այժմ քննարկենք, հնարավորին սահմաններումփորձենք պարզաբանել,թե ինչպիսին է տեխնոլոգիաներիազդեցությունըզբոսաշրջությանվրա: Ընդհանուր առմամբ, զբոսաշրջության ոլորտն սպասարկող տեխնոլոգիաներըկարելի է բաժանել երեք բնագավառների:Դրանք են՝ տրանսպոր62

տային նշանակություն ունեցող տեխնիկան ն միջոցները, հյուրանոցային պայմանները կարգավորող սարքավորումներըն ռեսուրսները, հաղորդակ-

ցության (մասնավորապեսկապի) տեխնիկան, միջոցները: Տրանսպորտայինմիջոցները այս ոլորտում նույնպես վճռական դեր են խաղում զբոսաշրջությանզարգացումը, արդյունավետությանբարձրացումը ապահովելու գործում: Հետնաբար, հատկապես այժմյան զբոսաշրջության զանգվածայինզարգացումնանհնար է պատկերացնելառանց ժամանակակից փոխադրմանմիջոցների: Ըստ որում, ժամանակակից պահանջներին համապատասխան զբոսաշրջության զարգացման համար կարնոր է ոչ տեխնիկականվիճակը, այլ նան փախադրամիմիայն փոխադրամիջոցների ջոցների` վագոնճերի, նավերի, ավտոբուսների, ինքնաթիռներիէսթետիկական կողմը,դրանցիցօգտվելու հնարավորություններնու պայմանները: Այս վերջիններս ոչ պակաս նշանակություն ուճեն զարգացածհասարակության պահանջներիբավարարմանգործում: Տրանսպորտայինմիջոցներիկարնոր ցուցանիշներիցեն նրա շարժունակությանպայմանները,որոնք հնարավորություն են տալիսապահովողզբոսաշրջիկների,ուղնորներիազատ, անկաշկանդ տեղափոխություններ: Ի դեպ, տրանսպորտայինմիջոցների շարժական լինելու բարձր մակարդակը, հնարավորություններըբավականին ընդլայնում են յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկի,ուղնռրի անձնական ազատությունը: Խնդիրն այն է, որ զբոսաշրջիկնայդպիսիշարժունակտրանսպորտովերթնեէ ունենում կելիս հենց ընթացքիժամանակ էլ ավելի լայն հճնարավորություններ այցելած վայրը, տարածաշրջանը համեմատաբարլավ ճանաչելու,հանգամանորեն ընկալելու, ուսումնասիրելուհամար: Հենց տրանսպորտայինայդպիսի պայմաններիշնորհիվէ, որ զբոսաշրջայինտարածաշրջանները այժմ, փաստորեն, այսպես ասած մեկուսացվածչեն (ինչպես դա եղելէ նախկինում): Նշենք նան,որ արտաքինաշխարհիհետ զբոսաշրջայինբաց շփումներըկարելի է գնահատելերկակի:Մի կողմիցայն, մեր կարծիքով, հիմնականումդրական է, որոշ դեպքերումհնարավոր է լինումնան, որ այն դրսնորվիորպեսբացասական գործոն: Մասնավորապես,շարժունակությանբարձրացումըկարող է զբոսաշրջությանժամանակառաջ բերել նան անցանկալիհետեանքներ: Այսպես օրինակ. տրանսպորտայինմիջոցներըկարող են աղմուկ առաջացնելն աղտոտել »

մթնոլորտը. ճանապարհինմարդիկփաստորենպետք է գտնվեն հանգստի վիճակում: Դա առավել բնորոշ է ավտոմեքենայովն ավիացիոն(օդային) փոխադրումներին, որոնցովտեղափոխվունեն մեծ հոսքեր. ժամանակակիցտրանսպորտայինմիջոցներիբարձր արագության ն հաճախակիկատարվողտեղափոխություններիընթացքումստացված տպավորություններնառավել մակերեսային են լինում, քան չափավոր արագության դեպքում: Այսպիսով, տրանսպորտային միջոցների տեխճիկական կա»

«

տարելագործումըզբոսաշրջության համար կարողէ երկակինշանակություն ունենալ: Հյուրանոցայինն ռեստորանային տեխնիկաննույնպեսզբոսաշրջության վրա մեծ ազդեցությունունեցող տեխճոլոգիաների բավականինկարեոր ն բաղկացուցիչմաս է: Դրանք ընդգրկումեն հյուրանոցներում,ռեստորաններում առկա բոլոր սարքավորումներըն միջոցները: Վերջին մի քանի տասնամյակներումդրանք մեծապեսբարելավվել են հատկապեսեվրոպականերկրներում,որի հետնանքովէլ առավել պարզեցվել են սպասարկմանգործընթացները,ինչպես հյուրանոցային, այնպես էլ ռեստորանային տճնտեսություններում:Այս վերջիններս զբոսաշրջության զարգացմանշատ կարնոր նախապայմաններեն: Հաղորդակցման տեխնիկան,ինչպեստնտեսությանմյուս բնագավառների, այնպես էլ զբոսաշրջությանզարգացմանարդի կարնորագույննախապայմաններից է: Այն պայմանավորվածէ համակարգչայինտեխնոլոգիաների զարգացմամբ: Համակարգիչների օգտագործումը, հիրավի,հեղաշրջումառաջացրեց տեղեկատվական ն հաղորդակցման տեխնոլոգիաներում: Շատ մեծ ծավալներիտեղեկատկարնորէ այն հանգամանքը, որ համակարգիչները վություն են պահպանում(հիշում), ինչպես նան անհրաժեշտությանդեպքում դրանքարագ վերամշակվումն հաղորդվումեն: Տեղեկատվական գործընթացները մեծապեսբարձրացրելեն զբոսաշրջությանշուկայի հրապարակայնությունը ն հեշտացրել որոշումներիընդունումը(կապված ճամփորդությաներհետ): թուղիներիընտրությանն դրանցնախապատրաստվելու Սասնավորապես,ինտերնետիցօգտվելու դեպքում, մի քանի րոպեների ընթացքումկարելի է տեղեկությունստանալ հյուրանոցներումեղած ազատ տեղերի, հնարավորություններիմասին, աշխարհի տրանսպորտայինկազմակերպությունների մասին, ինչպես նան լայն հնարավորություններ է ստեղծվումաճմիջապեսպատվիրել ցանկացածծառայություններ: Այսպիսով,տեխնիկականմիջոցներիզարգացումըզբոսաշրջիկներիտեղափոխման լայն հնարավորություններն ազատությունէ ընձեռում:Բացի դրանից, այն հյուրանոցային ն ռեստորանայինտեխնիկան պարզեցրել, ստանդարտացրելէ ռեստորաններին հյուրանոցներիաշխատանքը՝ապահովելով աշխատուժիմասնակիխնայողություն: Գործընթացներիկարգավորման,տվյալների արագ մշակման, հաղորդակցությանուղիների զարգացման համար այժմ մեծ նշանակությունունի համակարգչայինտեխնոլոգիաներիկիրառումը,քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս արագ հաղորդել ն մշակել խոշոր ծավալներիտեղեկատվություններ, որոնք.խիստ անհրաժեշտ են զբոսաշրջայինկազմակերպություններինն առհասարակայդ ամբողջհամակարգին:

ԳԼՈՒԽ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ,

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ, ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՅՆ՝ ՈՐՊԵՍ

1.

Զբոսաշրջության աշխարհագրության ընդհանուր առանձնահատկությունները

Ներկա ժամանակաշրջանում հանգստին զվարճությաննպատակովզբոսաշրջային հոսքերն առավել զանգվածային են դառնում ն միննույն ժամանակ ամբողջությամբբնորոշումմիջազգայինզբոսշրջությանաշխարհագրական կառուցվածքը: Ներկայումս այս ոլորտի աշխարհագրություննառավել լայնորեն արտահայտվում է Եվրոպական,Հյուսիսամերիկյան,Ասիա-Խաղաղօծվկիանոսյան տարածաշրջաններում:Ըստ որում, հենց այս տարածաշրջաններնէլ տարեցտարիզբոսաշրջիկներիավելի ու ավելի մեծ զանգվածներեն գրավումդեպի իրենց: Հանգստիու զվարճություններինպատակովիրականացվողզբոսաշրջության կարնորառանձնահատկությունը այն է, որ այդճպատակով կատարվող ճերտարածաշրջանային ուղնորությունները (հիմնականում հարնան երկրներկատարվող)գերակշռումեն միջտարածաշրջանայինուղնորություններին,մոտավորապես82:18 հարաբերությամբ: Այս ցուցանիշներըկարող են

տատանվելըստ տարածաշրջանների: Մասնավորապես,Եվրոպայում ներտարածաշրջանային զբոսաշրջության հոսքերը կազմում են բոլոր մեկնողների 9026-ը, Ամերիկայի ն Ասիա-Խաղաղծվկիանոսյան տարածաշրջաններումայն կազմում է մինչն 707--ը: Միայն ՀարավայինԱսիայումարտագնազբոսաշրջությանկառուցվածքում նկատելիորենգերակշռում են միջտարածաշրջամայինուղնդրու-

թյունները:

Զբոսաշրջությանհամաշխարհայինկազմակերպությանկանխատեսումներովարդենիսկ 111հազարամյակիսկզբինամբողջաշխարհումներշրջանա65

`

յին ն միջտարածաշրջանայինզբոսաշրջությանհոսքերիհարաբերակցությունը կփոխվի: Կանխատեսվումէ, որ տարածաշրջաններիմիջն զբոսաշրջային փոխանակումներն(այսինքն միջտարածաշրջանայինզբոսաշրջությունը)ավելի արագ կզարգանան,քան ներտարածաշրջանայինը: Կանխատեսվումէ նան, որ հատկապես Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանիցդեպի Եվրոպան Ամերիկազբոսաշրջայինհոսքերնավելի արագ կմեծանան,որոնք էլ հիմնականումկբնորոշենայդ ոլորտիընդհանուրպատկերը: Արդյունքում, կանխագուշակվածէ, որ 2020 թ. միջտարածաշրջանային զբոսաշրջությանբաժինըկաճի ընդհանուրիմեջ ն կհասնի2492 (1822-ի փոխարեն), իսկ ներտարածաշրջանայինզբոսաշրջությանբաժինը համապատասխանաբար կդառնա7692 (8296-ի փոխարեն): Բացի ներտարածաշրջանային փոխայցելություններիգերակշռողդերից, միջազգայինզբոսաշրջությանհամակարգումպետք է նկատել նս երկու յուրահատկություն:Դրանցից մեկը զբռսաշրջությանհոսքերիմիջօրեականային ուղղվածությունն է: Շատ բնորոշ է այն հանգամանքը,որ հյուսիսային երկրներիզբոսաշրջիկներըհիմնականումգերադասումեն հանգստանալտաք ծովերի ափերին:Մասնավորապես,Կարիբյան ծովավազանիերկրներիկուրորտների, հանգստավայրերիհիմնական այցելուները հանդիսանում են ԱՍՆ-ի հյուսիսայիննահանգներիցն Կանադայիցեկածները: ՀյուսիսայինԵվրոպայի ծովափնյա (լողափնյա)զբոսաշրջությունըգերազանցապես կենտրոնացվածէ Միջերկրականծովի ափերին: Այստեղ են անցկացնում իրենց հանգիստըհատկապես նորվեգացիները,դանիացիները, ֆինները,շվեդները,իռլանդացիները: Ռուսաստանի հյուսիսային տարածաշրջանների, Սիբիրի բնակիչները են իրենցհանգիստըհիմնականումանցկացնելՍն ն Ազովի ծոգերադասում վերի ափերին: Վերջին տասնամյակներումնկատվում է այլ յուրահատկություն`դեպի հյուսիս, այսինքնհանդիպակացզբոսաշրջայինհոսքերիընդլայնում՝հարավից հյուսիս ուղղությամբ: Մասնավորապես,մեծանում է հետաքրքրությունըՀյուսիսայինԵվռպայի նկատմամբ,որպեսզբոսաշրջայինուղղության: Զբոսաշրջությանառումով հատկապեսմեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում Սկանդինավյաներկրները: Զբոսաշրջիկներիհամար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումինչպես Սկանդինավյանթերակղզու ափերիամբողջ երկարությամբձգվողֆյորդերը, այնպեսէլ առհասարակՆորվեգիայի, Շվեդիայի, Ֆինլանդիայիէկոլոգիականառումովհամեմատաբարանադարտբնությունը: է ներկայացնումնան ԻսլանԱյդ առումով,արդենմեծ հետաքրքրություն դիան: Այս երկիրըՀյուսիսայինԵվրոպայում զբռսաշրջիկներիկողմիցհամեէ, իսկ այժմ բավականինակմատաբարավելի քիչ յուրացված երկրներից տիվ մասնակցում է զբոսաշրջությանշուկայի սուր պայքարին:Զբոսաշրջիկ66

գրավելունպատակով,դեռ 1996 թ. Իսլանդիանմշաճերի հետաքրքրությունը 40 նոր երթուղիներ: է զբոսաշրջային կել, առաջարկել Ըստ որում, դրանցիցմեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնում ճան այն երթուղին, որը հնարավորությունէ տալիս զբոսաշրջիկներին՝դիտելու ծովային հսկա կենդանիների՝կետերիշարժը, պահելակերպը: Ի դեպ, ջրային այդ հսկա կենդանիներին բնական միջավայրում ն պայմաններում տեսնելու ցանկություն ունեցողներիթիվն արագորենաճում է ն դեռ 1991--1996 թթ. այդպիսիզբոսաշրջիկներիմիջին տարեկանաճը կազմել է 14.702:

Վերջապես, համաշխարհային զբոսաշրջությունը զարգանում է նան նախկին գաղութատեր,այսպես կոչված մայր, երկրների (մետրոպոլիա) ն նրանց ճախկինգաղութներիմիջն, ըստ որում, առաջիններիբացահայտգերակշռությամբ: Այս երկրների խմբերի միջն լեզվական արգելքներիբացակայությունը ն ճախկինումստեղծվածկապերիվերահաստատումընոր որակավորումով՝առաջին հերթին հատկապես տնտեսական, սոցիալականն մշակութային ոլորտներում,կարնորնախադրյալէ հանդիսանում դրանց միջն զբոսաշրջային հարաբերություններիձնավորմանն զարգացմանհամար: Եվրոպականերկրների բնակչությանհամար ՀարավարնելյանԱսիայի, Ավստրալիայի,Աֆրիկայի, ՀարավայինԱմերիկայիաճզուգականհեքիաթային բնությունը ն հնագույն ինքնատիպտեղական մշակույթը, արհեստագործությունը շատ մեծ ու լայն հետաքրքրությունեն ներկայացնում: Վերջին տարիներին կատարվողուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ եվրոպացիների, առավելապեսանգլիացի,հոլանդացի,իտալացի,իսպանացին պորտուգալացի զբոսաշրջիկներին հետաքրքրում է իրենց երկրների նախկին գաղութներիբնակչության պատմական անցյալը, ներկան, մշակույթը,այդ երկրներիբնական էկզոտիկ երնույթները:Հետաքրքիրէ, որ վերջին տարիների տվյալներով, յուրաքանչյուր երրորդ եվրոպացի զբոսաշրջիկ,որը այցելել է Աֆրիկա, եղել է ֆրանսիացի: Հետաքրքիրէ, որ ֆրանսիացիներիցշատերը գերադասումեն իրենց հանգիստըանցկացնել Աֆրիկայի անապատային Մարոկկո, Թունիս երկրներում (Միջերկրական ծովին հարող վայրերում),որոնքնախկինումեղել են Ֆրանսիայի գաղութներ ն այդ առումովլեզվականխնդիրներչկան: Զբոսաշրջային հոսքերիտարածքայինայսպիսի տեղաշարժերի առանձճահատկությունները հանդես են գալիս ն բնորոշ են ոչ միայն Աֆրիկային, այլ ճան մյուս աշխարհամասերի նախկինգաղութայիներկրներին: Այսպես, օրինակ, Հնդկաստան,Բանգլադեշ, Պակիստան ն Հարավային Ասիայի այլ երկրներ այցելող զբոսաշրջիկներիընդհանուրթվի մեջ Անգլիայից ժամանողներներկու անգամ ավելի շատ են, քան եվրոպականմյուս երկրներիցժամանողները:Ըստ որում,նրանցգերակշռող մասն այցելում է անգլիական ճախկինգաղութները՝Հնդկաստան,Շրի Լանկա, Բանգլադեշ, Պա67

կիստան, որտեղ լեզվականդժվարություններիհետ կապված հանգամանքներ չկան: Իսկ դա զբոսաշրջիկների համար մեծ առավելություն է այցելած երկրում ազատ կողմնորոշվելու,շփվելու համար:

2.

Վանգստին զվարճությունների նպատակովիրականացվող զբոսաշրջությունն Եվրոպայում

Հանգստին զվարճություններինպատակովկազմակերպվող միջազգային զբոսաշրջությանամենախոշորշուկան ձնավորվելէ Եվրոպայում:Քաղաքակիրթ այս աշխարհամասումկարելի է առանձնացնելզբոսաշրջությաներկու կարնոր՝ ԱրեմտյանԵվրոպային ՀարավայինԵվրոպայիտարածաշրջանները: Դրանց բաժինէ ընկնումամբողջԵվրոպայիզբոսաշրջայինայցելությունների մինչն609--ը: Նշենք, որ հենց այստեղ են սկսել ձնավորվելեվրոպականգլխավոր զբոսաշրջային հոսքերը, ն հենց այժմ էլ այստեղ է ժամանում նան Եվրոպա ուղնորվողգբոսաշրջիկներիգերակշռողմասը: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ «ներտարածաշրջանային զբոսաշրջության»բնույթը Եվրոպայումառավելվառ է արտահայտված,քան

աշխարհամասերում: Սերտ տնտեսական,մշակութային, էթնիկ կապերը, տրանսպորտային զարգացած հաղորդակցություննայստեղ շատ դյուրին են դարձնումճերտարածաշրջանայինշփումները, փոխայցելությունները:Այդպիսիփոխայցելությունների համար շատ կարնոր դեր են խաղում ոչ մեծ հեռավորությանվրա գտնվող տարածաշրջանների բնականռեսուրսներին պատմամշակութային տեսարժան վայրերի ինքնատիպությունը,յուրահատկությունը,բազմազանությունը: Ներտարածաշրջանայիճփոխայցելություններըկազմումեն Եվրոպայում իրականացվողայցելությունների45-ը: Այսինքն, Եվրոպայում գերակշռողը զբոճերտարածաշրջանային զբոսաշրջություննէ: Միջտարածաշրջանմային սաշրջային փոխանակումներըդեռնս համեմատաբար թույլ են զարգանում: Այս բնագավառումկարնոր դեր է խաղում Ամերիկան,հատկապեսԱՄՆ-ը: Վերջինս համարվումէ միակ ոչ եվրապականերկիրը, որ Եվրապաժամանող զբոսաշրջիկներիթվով մտնում է առաջին տասնյակի մեջ: Ինչպես Եվրոպա)ի, այնպես էլ աշխարհի մյուս երկրներիցառավելմեծ թվով զբոսաշրջիկներ ընդունողերկիրը Ֆրանսիան է: Այս երկիրնընդունումէ Եվրոպա այցելող յուրաքանչյուր հինգերորդզբոսաշրջիկ: Բավականին մեծ են զբոսաշրջային փոխանակումներըԳերմանիայի, Սեծ Բրիտանիայի,Բելգիայի, Նիդերլաճդիայի,Լյուքսեմբուրգիմիջն: Սակայն, Ֆրանսիան առանձնահատուկտեղ ունի այդ ոլորտում:Հմայիչ լանդշաֆտը, մեղմ կլիման, քաղաքներիգեղեցկությունը,գրավիչ ապրանքաայլ

տեսակները,գերազանցխոհանոցը,գինու տեսակները,հիրավի, Ֆրանսիան դարձնում են զբոսաշրջայինանզուգականհրապուրիչ երկիր: Ֆրանսիացիներնիրենց երկիրը շատ դիպուկ կոչում են «վեցանկյունի»: Իսկապես,աշխարհիքաղաքականքարտեզի վրա այն հիշեցնում է այդ երկրաչապական մարմինը:Եվ որոշ առումով, այդպիսի յուրահատկություններով է պայմանավորվածնրա բնականպայմաններիոչ սովորականբազմազանությունը: Աշխարհում շատ չեն այն երկրները,որոնք կարող են համեմատվել «վեցանկյունի» այդ երկրի հետ ն ունենան այդքան խայտաբղետ Այս բազմազանությանհամակարգում մեծ հետաքբազմազանություններ: րքրություն են ներկայացնումԱլպերը, այդ լեռների կարստային կիրճերը, լայնարձակ հարթավայրերը, խիտ անտառները, ֆրանսիայի անզուգական ծովափերը(որոնք ձգվում են 3 հազ. կմ), Բրետանում գտնվողգրանիտեժայռերը, դյունե երկարթմբերը,որոնք ձգվում են Ատլանտյան օվկիանոսիափերին, թավշե լողափերը ն Միջերկրականծովի երկնագույն ծովախորշերը: Իր բնական գեղեցկություններիցբացի, Ֆրանսիա մեկնողզբոսաշրջիկներին գրավում է նան այդ երկրի արվեստը՝մշակույթի անզուգականկոթողներով: Իսկ Փարիզ, այսինքն Ֆրանսիայի քաղաքական,տնտեսականն մշակութային կենտրոն, այցելելը յուրաքանչյուր մարդու բաղձալի նպատակն է: Բայց ինչպես վկայում են արդեն Փարիզ այցելած ճանապարհորդները,ամբողջությամբըմբռնել այդ քաղաքը, հնարավորչէ: Այն հսկայական է, նրբաճաշակ ն նման չէ ուրիշ ոչ մի այլ քաղաքի: Փարիզի բազում հուշարձանների մեջ, որոնք բաց են զբոսաշրջիկների համար վճարովի հիմունքներով,բոլորից շատ այցելվողը Էյֆելյան աշտարակն է, կառուցված ֆրանսիացիինժեներ Ա. Գ. Էյֆելի կողմից: 1889 թ. Համաշխարհայինցուցահանդեսի համար կառուցվածաշտարակը դարձավճոր ժամանակիխորհրդանիշ:Այդ աշտարակի 15 հազ. իրար զոդված մետաղամասերըստեղծումեն շատ անսռվոր,համեմատաբարթեթն, նրբորենիրականացված դինամիկկառուցվածք, որը հանդիսավորությամբվեր է խոյանում Փարիզի կենտրոնումն իշխող, խորհրդավորդիրք ունի այդ անզուգականքաղաքում: Այդ աշտարակիհեղինակըշատ գնահատվածէ Ֆրանսիայում: Պատահականչէ, որ ֆրանսիական200-ֆրանկանոց թղթադրամըզարդարումէ Ա. Գ. Էյֆելի պատկերը: Հայտնի է, որ այդպիսի պատվիարժանանում են միայն «մեծերը»: Էյֆելյան աշտարակին նվիրված են երգեր, բաճաստեղծություններ, նկարներու կինոնկարներ,ն անգամբալետ: Հետաքրքիրէ, որ այն երբեմն հանդիսացել է նան որպես յուրօրինակ համերգասրահԷդիտ Պիաֆի ն Շառլ Ազնավուրի համար: Միրեյ Մարտիեն1983 թ. ողջունել է Աշտարակի100 միլիոներորդայցելուին: Հետաքրքիրէ, որ ժամանակիընթացքում,աշտարակիհռչակն ավելի է մեծանում: Կատարվածհարցումներիարդյունքով, ամենուրեք այն համարում են Եվրոպայիճարտարապետական արվեստիգլուխգործոցը:Միայն գերմա69

նացիներնեն, ռր նախասիրությունըտալիս են Բրբանդենբուրգյան դարպասներին:Մեր կարծիքով դրանք քիչ համեմատելիեն: Էյֆելյան աշտարակը, հիրավի, լեգենդդարձածհուշարձանէ: Այն որպես մագնիս իրեն է ձգում արկածներիսիրահար տարբեր ծագման մարդկանց: Աշտարակ են բարձրացել ալպինիստները,նրա վրայով անցել են հեծանվորդներն մոտոցիկլիստճեր,դրանիցօդապարիկովցատկել են, ինքնաթիռով թռել են դրա «ոտքերի» միջով: Այն մինչն այսօր շարունակում է հրապուրել արկածախնդիրմարդկանց: Էյֆելյան աշտարակը բացառիկ է շատ առումներով:Աշտարակիբարձրությունը318 մ է: Երկար ժամանակայն աշխարհիամենաբարձր կառույցն էր: Աշտարակնունի ընդարձակդիտակետեր,ռեստորաններ,սրճարաններ, որտեղիցբացվում են գեղեցիկ տեսարաններ:Աշտարակիգոյության արդեն ավելի քան 110 տարիներիընթացքումնրա բարձունքիցՓարիզքաղաքովն դրա արվարձաններովհիացել են 170 մլն մարդ:Միայն 1996 թ. աշտարակ են բարձրացել5.5 մլն հյուրեր, որը Փարիզին բերել է շուրջ 25 մլն ֆրանկ եկամուտ |20, 160): Աշտարակնունի նան մեկ այլ, ոչ պակասժամանակակիցկարնոր նշաճակություն: Դրա վրա տեղադրվածեն անտենաներ,որոնքիրապեսլավացճում են քաղաքի ռադիոկապը: Բացի դրանից, այժմ Էյֆելյան աշտարակը ն ութ ռադիոկայանների Փարիզիվեց հեռուստակայանների համարվերահեէ ռարձակմանդեր կատարում: Բացի այդ, դեռ Էյֆելի կենդանությանժամանակներիցայնտեղ սկսվել էին կատարվել գիատահետազոտականաշխատանքներ:Հետաքրքիր է, որ աշտարակի համակարգումաստղադիտարանէ ստեղծված,որտեղից մշտապես դիտվում է նան աշտարակիգագաթը, որն ուղղաձիգուղղությունիցտատանվում,շեղվում է 10-20 սմ: Այն տատանվում է ոչ թե քամուց, այլ արնիազդեցությունմից, որը տաքացնումէ մետաղը: Փարիզի մյուս տեսարժանվայրը Լուվրն է, որը այցելուներիթվով Էյֆելան աշտարակիցհետո երկրորդտեղն է զբաղեցնում: Նախկինում ամրոց,բանտ, ֆրանսիականթագավորներինստավայր,ակադեմիա,այսօր Լուվրն աշխարհիխոշորագույնթանգարաններիցմեկն է ն դասականարվեստիտաճար է հանդիսանում: Դեռ 1991 թ. ամռանըթանգարանը հաշվառել է այցելուների ռեկորդային թիվ: Այդ տարվա օգոստոսի 11Լ-ին նրանց թիվը հասավ 34211 մարդու (20, 161|: Այդ օրը թանգարանի 16 դրամարկղներըժամում սպասարկելեն 120 մարդ:Իսկ 1996 թ. Լուվրը ընդունել է 4.7 մլն այցելողների: Ֆրանսիաայէ վայելում նան ցելող զբոսաշրջիկներիշրջանում մեծ ժողովրդականություն գիտության ն տեխնիկայի բնագավառումմեծ համբավ ունեցող «Լյա-Վիլետ» փոքր քաղաքը, որը դեռ 1996 թ. ունեցել է 3.9 մլն այցելու: Զբոսաշրջության բնագավառում համաշխարհային ճանաչում ունի Վերսալը, որը հանդիսանում է ֆրանսիական պալատականճարտարապե70

տության գլուխգործոցը: Ամեն տարի այստեղ է այցելում մինչն 2.9 մլն զբոսաշրջիկ: Միջազգային զբոսաշրջության լայն ճանաչում ստացած վայրեր են ֆրանսիայի մերձծովափնյա շրջանները: Դրանցից առավել ճանաչվածներից է ֆիանսիական«Ռիվյերան», որը գտնվում է երկրիհարավում: Զբռսաշրջության ն հանգստի համարշատ հաճրահայտէ Միջերկրականիծովափնյա նեղ շերտը, մոտ 20 կմ լայնությամբ ն 230 կմ երկարությամբ,որը ձգվում է արնելյան մասում Մենտոնից (Իտալիայի սահմանագլխին)մինչն Տուլոն` Արնձչտյանափ: Այդպես է անվաճելայդ ափը Ս. Լյեժարը, իր բանաստեղծություններիցմեկում: ՖրանսիականՌիվյերան, հիրավի, դեպի իրեն ձգող մեծ ուժ ունի: Ամեն տարի այստեղ են այցելում ինչպես աշխարհումհայտնի արվեստի մեծ թվով գործիչներ, «աստղեր», այնպես էլ միլիոնների հասնող զանգվածայինզբոսաշրջիկներիխմբեր: Ֆրանսիայի այս հատվածնիր տաք ն մաքուր ծովային մեղմ կլիմայի, գեղատեսիլշրջակայքի, պատմամշակութային տեսարժան բազմաթիվ վայրերի, հաճախակի իրականացվողբազմաբնույթմիջոցառումներիշնորհիվ համարվումէ աշխարհիամենաշատայցելվողվայրերիցմեկը: Կարնոր է այն հանգամանքը,որ Միջերկրականծովի այս ափի կլիմայականբարենպաստօրերի թիվը տարեկանհասնում է 300-ի, որը առհասարակեզակի երնույթ է: Օդի միջին ջերմաստիճանը այստեղ Հ20'Շ է, ձմռանը այն չի իջնում Հ8"Շ-ից, իսկ ամռան առանձինդեպքերում բարձրանումէ -Է38'Շ, բայց շոգ ն առավել նս չորություն չի զգացվում:Կարնոր է, որ լողանալուսեզոնըայստեղբավականիներկար է տնում, 4-5 ամիս: Մեր օրերում կուրորտային կյանքը դարձել է ավելի տարաբնույթ:Զբոսաշրջիկներն այցելում են լողափեր ոչ միայն լողանալու նպատակով,այլ ճան զբաղվումեն ջրային մարզաձներով,առագաստասպորտով,սահում են ծովի վրա ն այլն: Իսկ գոլֆի սիրահարներիհամար ստեղծվածեն չափազանց նպաստավորպայմաններն հարմարավետխաղադաշտեր: Շատ հաճախ ծովափի հանգիստը զբոսաշրջիկները համատեղում են մշակութայինմիջոցառումներին ակտիվմասնակցությամբ: Ֆրանսիայի լազուրայինափիգիշերային կյանքը պակասհետաքրքիրչէ, քան ցերեկայինը:Խաղատները, դիսկոտեկայինակումբներըն ստրիպտիզ սրճարաններըյուրաքանչյուր գիշեր սպասարկումեն այցելուներին: Զբոսաշրջիկներիկողմիցառավել ճանաչված ն հռչակ վայելող լողափերից են համարվումՆիցցան, որը Ռիվյերայի վարչական, տնտեսական ն մշակութայինկենտրոննէ, ինչպես նան Կանն քաղաքը, որտեղ միջազգային ամենամյա կինոփառատոնումհանդիպում են կինոյի համաշխարհային աստղերը: ն հին կուրորտը Յեր Լազուրայի (երկնագույն) ափի ամենահարավային քաղաքն է: Վերջին ժամաճակներսֆրանսիականզբոսաշրջությանշուկայում (այցելող) նկատվումեն նոր միտումներ:

Շենգելյան համաձայնագրի ընդունումից ու Եվրամիության երկրների միջն այցելության հրավերներիկանոնակարգիփոխումիցհետո, ֆրանսիայում աճեց կարճաժամկետզբոսաշրջայինուղնորություններիթիվը: Ֆրանսիան, անկասկած,նախկինիպես մնում է աշխարհումամենահրապուրիչ ն հանրաճանաչզբոսաշրջային երկիրը: Սակայն, այն ինչ-որ չափով կորցնում է հետաքրքրությունը,որպեսերկարատնզբոսաշրջայինու հանգստի վայրի: Եվրոպացիներնայժմ հիմնականումՖրանսիա են այցելում աշխատանքայինշաբաթվավերջում,իրենց կարճատն հանգիստնանցկացնելու նպատակով,իսկ հիմնական արձակուրդնանցկացնումեն այլ վայրում: Դեռ 1997 թ. ֆրանսիայում գրանցվել է 242 մլն գիշերող արտասահմանյան զբոսաշրջիկ, նույն տարումԻսպանիայումայդպիսի զբոսաշրջիկներիթիվը կազմել է 350 մլն |20, 162): Այժմ ֆրանսիայիցբացի, Եվրոպայում զբոսաշրջիկներընդունողգլխավոր երկրներ են հանդիսանումԻսպանիանն Իտալիան: Այս երկու երկրները միասին ամեն տարի ընդունումեն ավելի քան 80 մլն այցելու, որոնց գերակշռող մասը ծովափնյա հանգստիերկրպագուներնեն: Ընդ որում, այդ երկրներ այցելողներըհիմնականումԱրեմտյանԵվրոպայի երկրներիցեն: Մասնավորապես, Իսպանիա այցելող զբոսաշրջիկներիցյուրաքանչյուր հինգերորդը ժամանում է Գերմանիայիցն Մեծ Բրիտանիայից:Իսկ Իտալիայում հանգստացողներըհիմնականումբալկանյան երկրներից, Ֆրանսիայից, Գերմաճիայից, Շվեյցարիայից ն Ավստրիայիցեկողներնեն: Այժմ Ֆրանսիան,Իսպանիան,Իտալիան շատ ակտիվկերպովներգրավված են ներտարածաշրջանայինզբոսաշրջայինփոխանակումներիհամա2020 թ. սպասվումէ զբոսաշրջակարգում: Ըստ ԶՀԿ-ի կանխատեսումների, է, որ հեռանկարումեվրոյին ձների հերթափոխություն:Կանխագուշակվում պացիները հիմնականումկմեկնեն հանգստանալու կամ պարզապես ճամփորդելու նպատակովայլ տարածաշրջաններ: Այսպիսով, Եվրոպայի զբոսաշրջությանկենտրոններն աստիճանաբար ն ձնավորում են նան նոր շուկա՝ առավելհեռավորերկրվերակողմնորոշվում ճերից ն տարածաշրջաններիցայցելող զբոսաշրջիկներիհոսքերով:Ենթադրվում է, որ հատկապեսզբոսաշրջային խոշոր հոսքեր են սպասվումՃապոնիայից,Ասիայի առավելզարգացածերկրներից, ինչպեսնան Հյուսիսային ն Հարավային Ամերիկայից: Եվրոպականերկրները, առավել մեծ թվով զբոսաշրջիկներ գրավելու ճպատակով,կձգտեն այսպես կոչված վերակենդանացնել զբոսաշրջային «ապրանքը» ն փոխել իրենց «ապրանքանիշը»՝ակտիվորենփնտրելովշուկայականհեռանկարայինվարկանիշ:Այդ երկրճերից մի քանիսն այժմ արդեն ձեռնարկում են համապատասխան միջոցճեր: Այսպես, օրինակ, Իսպանիան վերանայելէ իր պետականքաղաքականությունը զբոսաշրջությանբնագավառում,որն էլ հնարավորությունէ տվել զգալիորեն ամրապնդելիր դիրքերը զբոսաշրջությանհամաշխարհայինշուկայում: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ Եվրոպայից մեկնող զբո72

սաշրջիկներիզբոսաշրջությանաշխարհագրությունըտարածքային առումով Սակայն, ճկատվում է, հիմճականումհամընկնում է եկող զբոսաշրջությանը: պարագամիջտարածաշրջանային փոխանակումների որ զբոսաշրջիկների յում նվազումէ Ամերիկայի, ՄերձավորԱրնելքին Հարավային Ասիայի տեսակարարկշիռները: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ աշխարհի չափանիշով,մեկնող զբոսաշրջության ամենախոշոր շուկան Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություննէ: Դեռ 1996 թ. գերմանացիներըկատարել են շուրջ 80 մլն արտասահմանյանուղնորություն: Ըստ որում, ուղնորություններիթիվն այս երկրում միջին հաշվով տարեկան ավելանում է 52օ--ով՝ԶՀԿ-ը կանխատեսումներով2020 թ. Գերմանիայումմեկնողզբոսաշրջությանծավալներըկավելանան ավելի քան 2 անգամ, իսկ ուղնորությունների թիվը կկազմի 163.5 մլն: Ըստ որում, աշխարհում յուրաքանչյուր տասներորդ զբոսաշրջային ուղնորությունբաժին կընկնիԳերմաճիայիքաղաքացիներինն այդ ցուցանիշով Գերմանիան կպահպանիիր առաջնային տեղը: Այսպես կոչված մեկնող զբոսաշրջությանգերմանականշուկայի համար բնորոշ է զբոսաշրջայինհոսքերի խոշոր տարածաշրջաններիհամակենտրոճացումը:Իսկ ուղնորություններիավելիքան 9092-ն էլ իրականացվումեն Եվրոպայի տարածաշրջանիսահմաններում:ԶՀԿ-ի տվյալներով, Եվրոպայի զբոսաշրջայինճ ամենախոշորհոսքերի 10-ից 5-ը ձնավորվումեն Գերմանիայում: Գերմանացիներն իրենց արձակուրդը նախընտրում են անցկացնել Արնմտյան ն ՀարավայինԵվրոպայի երկրներում`Իսպանիայում, Իտալիայում, Ավստրիայում, Ֆրանսիայում, Հունաստանում, Նիդերլանդիայում, Շվեյցարիայում:

3.

Ղանգստի ն զվարճությունների նպատակով իրականացվող` զբոսաշրջությունն Ամերիկաաշխարհամասում

Ըստ վերջին տվյալների,Ամերիկյանտարածաշրջանըզբոսաշրջիկներին

գրավելու ն այնտեղ այցելուների թվով աշխարհում երկրորդտեղն է զբաղեցնում, զիջելով միայն Եվրոպային: Ըստ որում, այդ աշխարհամաս այցելող զբոսաշրջային հոսքերը խոշոր կտրվածքովկարելի է բաժանել չորս ենթատարածաշրջաններիՀ̀յուսիսային Ամերիկա,Կարիբյան ավազան ն կղզային պետություններ, ՀարավայինԱմերիկա ն Կենտրոնական Ամերիկա: Նշենք, որ Արնմտյանկիսագունդմեկնողյուրաքանչյուր տասը զբոսաշրջիկներիցյոթը այցելում է ՀյուսիսայինԱմերիկա:Ասենք ճան, որ Հյուսիսային Ամերիկայիտեղը զբոսաշրջության Ամերիկյան համակարգումդանդաղ ճվազում է: Միաժամանակ,աստիճանաբարմեծանում է Կարիբյան ավազան, ն Կենտրոնական ՀարավայինԱմերիկաայցելողներիտեսակաբար կշիռը:

հատկապես

'

Հատկապեսարագ է մեծանում ՀարավայինԱմերիկա այցելող զբռսաշրջիկների թիվը: Դա կապվածէ այն հանգամանքիհետ, որ ՀարավայինԱմերիկան շատ հարուստ է բնական բացառիկ տեսարաններով, հարստություններով, պատմականու մշակութայինհուշարձաններով,որոնց շնորհիվ հարավամերիկյան ուղղությունը զբոսաշրջության համար գնալով ավելի հետաքրքիր է դառնում հատկապես եվրոպացիզբոսաշրջիկներիհամար: Նշենք, որ այս մայրցամաքումէ գտնվում աշխարհիամենաբարձըջրվեժը՝ Անխելի(1054 մ Վենեսուելա),աշխարհի ամենաջրառատգետը՝ Ամազոնը (Բրազիլիա), Ամազոնի 7 մլն կմ: տարածք ունեցող դաշտավայրիդեռես քիչ տրորված անտառները(ջունգլիներ)՝իրենց եզակի ծառատեսակներովն կենդանականաշխարհով, Անդերի բարձրաբերձլեռնագագաթները,հրաբուխներըն այլն: Մշակութային արժեքներիշարքում առանձնահատուկհետաքրքրություն են ներկայացնումպահպանվածմեզ հասած ինկերի հնագույնքաղաքակրն թությունը, մշակութային հուշարձանները,Մաչու--Պիկչու ն Կուսկռ պաշտամունքային քաղաքներըն այլն: Ի դեպ, ՀարավայինԱմերիկայի հսկա, բագմազանզբոսաշրջային պոտենցիալըառայժմ չափազանցքիչ է օգտագործվում: Ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ Ամերիկայումզբոսաշրջայինհոսքերի, այցելուների ճնշող մեծամասնությունըկենտրոնացվածէ տարածաշրջանի ներսում: Հատկապես,զբոսաշրջիկներիշատ ակտիվփոխանակումներէ կատարվում ՀյուսիսայինԱմերիկայիերեք երկրների`ԱՍՆ-ի, Կանադայի ն Մեքսիկայի միջն: Ի դեպ, ԱՄՆ-ից դեպի Մեքսիկազբոսաշրջայինհոսքերը ԶՀԿ-ն տվյալներիհամաձայն՝ աշխարհումամենախոշորնեն հանդիսանում: Նշենք, որ արնմտյան կիսագունդայցելող ն մեկնող զբոսաշրջությանաԱմերիկյան տարառավել տարողունակշուկան ձնավորվել է ԱՄՆ-ում: ծաշրջանում բոլոր հիմնական զբոսաշրջային հոսքերը սկիզբ են առնում կամ ավարտվում են ԱՄՆ-ում: Վերջին տարիներիտվյալներով, ԱՄՆ-ում զբոսաշրջային այցելուների քանակը կայունացել է` տարեկան կազմելով 46-47 մլն ուղնորություն: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ զբոսաշրջիկները հիմնականում այցելում են ԱՄՆ՝ տեսնելու Գեյզերների հովիտը, Ելիոստոնյան ազգային պարկը, Կառլսբադյան քարանձավները, հիանալու «Ամերիկայիխոշորագույն տեսարժանվայրով» Կոլորադոգետի եզակի կանիոնի (կիրճի) անզուգականտեսարանով,որի խորությունը --

մ

է:

Սակայն, ԱՄՆ-ը զբոսաշրջիկներինգրավումէ ռչ միայն իր բնականգեղատեսիլբնությամբ, այլ նան հատկապես Վաշինգտռնին Նյու-Յորքի, Չիկագոյի երկնաքերերով,հանրահայտ Բռուկլինյան կամրջով, Մետրոպոլիտեն օպերայով ն այլն: Շատ անակնկալներն հայտնություններեն սպասճան վում զբոսաշրջիկներինամերիկյանմյուս նահանգներումն քաղաքնե--

րում, օրինակ,Լոս Անջելեսը, որտեղ ն գտնվում է աշխարհահռչակ «Դիսնեյլենդը» ն Հոլլիվուդը: Տեսարժան այդ վայրերը մեծ հետաքրքրություն են ճերկայացնում ոչ համար,այլն հենց իրենց՝ ամերիմիայն արտասահմանյանզբոսաշրջիկների կացիճերիհամար: ԱՍՆ-ի քաղաքացիներնամեն տարի իրականացնումեն շուրջ 1 մլրդ ճերքին ու արտաքինուղնորությունհանգստի,բուժման, զվարճությունների,բնական հուշարձաններիհետ ծանոթանալու, հարազատներին այցելելու ն շատ այլ նպատակներով: Ըստ որում, ԱՍՆ-ից միջտարածաշրջամայինուղնորություններիմեջ շարունակվում են գերակշռել դեպի Եվրոպա կատարվող այցելությունները: Մասնավորապես,այդ երկրներից զբոսաշրջային հոսքերը առավելապես ուղեորվում են Մեծ Բրիտանիա, Ֆրաճսիա, Իտալիա, Գերմանիա, Իսպանիա: Իսկ ընդհանուր առմամբ,ամերիկացիներիկատարածյուրաքանչյուր չորրորդ ուղեորությունըբաժին է ընկնումԵվրոպային: Արնմտյան կիսագնդից հաջորդ ամենաշատ այցելվողը Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջաննէ: Ըստ որում, ամերիկյանզբոսաշրջիկներնառավել շատ այցելում են Չինաստան, միաժամանակնան Մյանգան (Հոնկոնգ), Ճապոնիա, ինչպես նան ն Սինգապուր: Կորեայի Հանրապետություն Ասենք, որ ամերիկացիներինառավելշատ հետաքրքրումէ Արնելյան Ասիան: Աշխարհի զբոսաշրջության մյուս տարածաշրջանները՝Աֆրիկան, Մերձավոր Արնելքըն ՀարավայինԱսիան զբոսաշրջությանառումով ամերիկացիների կողմիցդեռես շատ թույլ են յուրացված: Արնմտյանկիսագնդիտարածաշրջանի երկրների զգալի մասը, օրինակ, կանադացի զբոսաշրջիկներն, ի տարբերություն ԱՄՆ-ի քաղաքացիների, ճախընտրումեճ ներտարածաշրջանայինզբոսաշրջությունը, իսկ հեռավոր ուղնորությունների մեջ գերադասումեն Հարավային Ասիան, հատկապես

Հնդկաստանը: ԶՀԿ-ի կանխատեսումներիհամաձայն՝ 2010 թ. Ամերիկայի ն աշխարհի մյուս տարածաշրջաններիմիջն զբոսաշրջայինփոխանակումներիթիվն ավելի կմեծանա:

4.

Զբոսաշրջությունն Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում

Միջազգային զբոսաշրջությունն Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում համեմատաբարնոր է զարգանում: Տարածաշրջանի որոշ երկրներումզբոսաշրջության ինդուստրիանփաստորեննոր է սկսել վել (80-ական թվերից):

ձնավոր-

Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջան այցելողների գերակշռող մասը (1822--ը)կազմում են եվրոպականն ամերիկյաներկրներիցժամանող զբոսաշրջիկները:Իսկ Աֆրիկայից, ՄերձավորԱրնելքից ն Հարավային Ասիայից այստեղ այցելուների թիվը չի գերազանցում392-ը: Զբոսաշրջայինհիմնականհոսքերնուղնորվումեն ԱրնելյանԱսիա: Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ Ասիա ժամանողզբոսաշրջիկներիգրեթե կեսը բաժին է ընկնումայդ ենթատարածաշրջանին: Այդ տեսակետից,երկրորդենէ: Ասիան Իսկ այս երկու ենթատարաթատարածաշրջանը Հարավարնելյան ծաշրջաններինբաժին է ընկնում ընդհանուր առմամբ Ասիա այցելող զբոսաշրջիկներիշուրջ 9974-ը: Զբոսաշրջությանհամաշխարհայինհամակարգումդեռնս ցածր է Ավստրալիայի ն Օվկիանիայի տեսակարարկշիռը, այն կազմում է 9.5--10.092: Իսկ Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանիզբոսաշրջայինժամանումներիտարածքայինկառուցվածքըմեծապեսկախվածէ Չինաստանի միջազգայինզբոսաշրջությանվիճակից: Ըստ որում, Չինաստանինէ բաժին ընկնում այդ տարածաշրջան այցելող զբոսաշրջիկներիավելի քան 30, իսկ Այանգանի(Հոնկոնգ) ն Թայվանի հետ միասին՝շուրջ 507--ը: Առհասարակ, Չինաստանիզբոսաշրջությանպատմությունը բնութագըվում է վերելքներովն վայրէջքներով: Վերջին տասնամյակներումՉինաստանի դերը համաշխարհային զբոսաշրջության համակարգումտարեցտարիաճում է: Մասնավորապես,1990 թ. այն զբոսաշրջային այցելություններով աշխարհումզբաղեցնումէր 12-րդ տեղը, 1995 թ. զգալիորենառաջ անցնելովարդեն զբաղեցրելէր 8-րդ տեղը, իսկ 1999 թ. Չինաստաննարդեն մտելէ առաջինհնգյակի մեջ: ԶՀԿ-ի տվյալների համաձայն, 1999 թ. Չինաստան է այցելել 14 մլն զբոսաշրջիկ, իսկ Այանգանից կատարած այցելությունների հետ միասին՝ 21 մլն: Ընդհուպ մինչն 2003 թ. Չինաստանըզբոսաշրջայինայցելություններովառաջինտեղն է զբաղեցրել ասիականերկրներիշարքում: Կանխագուշակումներըցույց են տալիս, որ 11 հազարակյակիառաջին տասնամյակներում այն արդենառաջինըկլինի ոչ միայն Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանում,այլ ամբողջաշխարհում:Մասնավորապես, կանխագուշակվումէ, որ 2020 թ. Չինաստան(Մյանգանիհետ միասին)այցելողների թիվը կհասնի 196 մլն-ի, որը երկու անգամ ավելին կլինի, քան ԱՍՆ ն Ֆրանսիաայցելողներիթիվըմիասին,երեք անգամավելին,քանԻսպանիա ն չորս անգամավելին,քան Իտալիա ն Մեծ Բրիտանիաայցելողներիթիվը միասին: Առհասարակ,միջազգային զբոսաշրջությանվրա ժամանակ առ ժամանակ բացասականազդեցությունեն թողնումայս կամ այն երկրում բռնկվող համաճարակները,տարբեր տեսակի վարակիչ հիվանդությունները:2003 թ. գարնանըՉինաստանումտարածվելէր թոքաբորբոքայինգրիպիանհասկանալի վիրուս, դրի պատճառով փաստորենարտակարգիրավիճակէր ստեղծ76

.

վել այդ խոշոր երկրում,խիստ հսկողությանտակ էր վերցվել երկրից դուրս եկողճերի ու այցելողների առողջականվիճակը, սահմանափակվելարտաքին այցելությունները:Այս հանգամանքը, անկասկած, բավականին ժամաճակ խիստ կպակասեցնի Չինաստան այցելող զբոսաշրջիկների քանակը: Հետնաբար, վերը նշված կանխագուշակումների ցուցանիշները կարող են նկատելիորենփոփոխվել:Նշված համաճարակըկարող է ազդել (բացասական առումով)ինչպես Չինաստանի,այնպես էլ տարածաշրջանիմյուս երկրների զբոսաշրջությանվրա: Սակայն, ձեռնարկվածմիջոցառումներիշնորհիվ, այդտեղ արդեն 2003 թ. աշնանը վիճակը կարգավորվելէ ն նկատվում է զբոսաշրջության նոր աշխուժացում: Չինաստանից բացի, Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանում զբոսաշրջության բնագավառում հետաքրքրություն են ներկայացնում նան նոր ինդուստրիալերկրներիցՄյանգանը(Հոնկոնգ),որն արդենմիավորվելէ Չինաստանին, Մալազիան, Սինգապուրը, Թայլանդը, Կորեայի Հանրապետությունը,Ինդոնեզիան ն Թայվանը: Կարնոը է հիշատակել, որ այս երկրների`իրենց իսկ կողմից ստեղծած տնտեսականարագորեն զարգացող շուկան, մեծապես նպաստեց դեպի Ասիայի այդ տարածաշրջանկատարվողգործնականուղնորություններիկտրուկ աճին: Ըստ որում, այդ երկրներիհատկապեսգործնական զբոսաշրջությունը նպաստեցհյուրանոցային գործի ն զվարճություններիինդուստրիայի կտրուկ աճին: Բացի դրանից, ասիականայս երկրներըմիջազգայինզբոսաշրջիկներին գրավումեն առաջինհերթինիրենց էկզոտիկ բնությամբ, լողափնյահանգստի հնարավորություններով:Դրանք ունեն նան շահավետ առետրի առավելություններ, որոնք պակաս գրավիչ չեն զբոսաշրջիկներիհամար: Ասիայի այդ տարածաշրջանում,առավել շատ այցելող երկրների առաջին տասնյակի մեջ է մտնում Ճապոնիան: Բարձր զարգացած ինդուստրիալայս երկիրնընդունում է զբոսաշրջային տարբեր նպատակներունեցողհոսքեր, որոնց թվում նան հանգստին զվարճություններինպատակով: Նշենք, որ ճապոնական զվարճությունների ինդուստրիան աշխարհում երկրորդնէ, որով այն զիջում է միայն ամերիկյան համապատասխանոլորտին: Եթե ընդհանուրառմամբ գնահատելու լինենք, ապա պետք է նշել, որ Ասիայի այդ տարածաշրջանում,զբռսաշրջայինբիզնեսըկայացել է ն այն արագորենզարգանումէ հիմնակնումզարգացածն նոր ինդուստրիալերկրներում: Իսկ այդ բնագավառումԼառսը, Վիետնամը,Մոնղոլիան,Կամպուչիան, չնայած գործադրվողբոլոր ջանքերի, դեռես աննշան շուկայական բաժին ու-

նեն:

`

Այդ տարածաշրջանումմեկնողզբոսաշրջության շուկան ձնավորվել է այն նույն երկրներում,որոնք նշանավորեն այցելող զբոսաշրջությամբ:

Նշենք, որ մեկնողզբոսաշրջիկներիթվով արդեն երկարժամանակառաջին տեղըզբաղեցնումէ Ճապոնիան:Նրան բաժին է ընկնումտարածաշրջանից մեկնողգբոսաշրջիկներիավելի քան 3024-ը: Վերջին տվյալներով,ամեն տարի ճապոնացիները կատարումեն մինչն 30 մլն արտասահմանյան ուղնորություններ,որից 60-8092--ըհաճույքների,գնումների,բնության գրկումհանգստանալու,այլ երկրներիմշակութայինօջախներին ծանոթանալու,միջոցառումներին սպորտովզբաղվելուճպատակով: Հանգստին զվարճություններիկարիքներըբավարարելուհամար,ճապոնացիները հաճախակիայցելում են Չինաստան, նան Մյանգան,Կորեայի Հանրապետություն,Սինգապուր: Միաժամանակ,նան ընդլայնվումեն Ճապոնիայի միջտարածաշրջանայինկապերը: Ըստ որում, միջմայրցամաքային զբոսաշրջայինհոսքերից ավելի ինտենսիվը ԱՄՆ կատարվողայցելություններն են (5 մլն, իսկ Իտալիա 1.7 մլն ուղեռրություն): Ընդհանուրառմամբ,հեռավորճամփորդությունները, հատկապեսհեռավոր Արնելքի, Աֆրիկայի կամ ՀարավայինԱսիայի երկրներիբնակչության համար դեռես մեծ հետաքրքրությունչեն ներկայացնում: ԶՀԿ տվյալներով, Ճապոնիայիցզբոսաշրջայինուղնորություններիմեծ մասը տեղի է ունենում դեպի Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանայիներկրներ: Մասնավորապես,ճՃապոնիա-Մյանգանտարեկան2.4 մլն, Չինաստան` 1.5 մլն, Կորեայի Հանրապետություն1̀.5 մլն, Սինգապուր՝ 1.2 մլն, Թայլանդ՝ 0.9 մլն, Թայվան՝ 0.9 մլն ն այլն:

Զբոսաշրջությունը Աֆրիկայում, ՄերձավորԱրնելքում ն ԳարավայինԱսիայում 5.

Վերջին տասնամյակներում միջազգայինզբոսաշրջությանկառուցվածկատարվել են այս տարածաշրջաննեքում բոլորից լուրջ փոփոխությունները րում: 80-ական թվականներինԵվրոպայից այս տարածաշրջաններայցելող զբոսաշրջիկներիթիվն ավելին էր, քան ներտարածաշրջանայինուղնորությունների թիվը: Հետագայում,արդեն 90-ականներիցսկսեց նկատելիորեն զարգանալ նան ներտարածաշրջանային զբոսաշրջայինփոխանակումները՝ պահպանելովԵվրոպայի հետ այդ ոլորտի ամուր հարաբերությունները: 1999 թ. Աֆրիկայում զբոսաշրջիկներիթիվը կազմել է 25 մլն, այդ թվում 10.5 մլն-ը հենց աֆրիկացիներեն եղել, 9 մլն-ն այցելել են Եվրոպայից, 5.5 մլն-ն՝ աշխարհիմյուս տարածաշրջաններից: Զբոսաշրջության միջազգայինշուկայում Աֆրիկայի երկրներիցառավել առաջատարներըՀյուսիսային, Արնելյան ն Հարավային Աֆրիկայի երկրներն են: Մասնավորապես,կարնորտեղ են զբաղեցնումԵգիպտոսը,Թունիսը, Մարոկկոն,որոնք մասնագիտացվածեն հատկապեսլողափերին ճանաԶիմբաբվենն Քենիան աշխարչողական զբոսաշրջության բնագավառում:

ն հանրահայտ են ազգային բազմաթիվ պարկերով, արգելոցներով Այստեղ զբոդրանցումկազմակերպվողշատ հետաքրքիրզբոսաշրըջությամբ: սաշրջիկներիհամար մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնումէկզոտիկ կենդանիներիտեսակներնու բուսականաշխարհը: ՀԱՀ-ը զբոսաշրջիկներին շատ հետաքրքրում է իր բնակլիմայական նպաստավորպայմաններով:Շատ կարնոր է այն հանգամանքը,որ տարվա ընթացքումարնոտ օրերի թվով Աֆրիկայիայդ Հանրապետություննառաջին տեղն է գրավումաշխարհում: Աֆրիկայի չափազանցգայթակղիչն հիասքանչտեսարաններըչեն կարող անտարբերթողնել անգամամենապահանջկոտզբոսաշրջիկին:Աշխարհամասի շատ հարուստ,բազմազան,էկզոտիկ,բնականն մշակութայինպոտենցիաէ տալիսզբոսաշրջության հետագազարգացմանհամար: լը հնարավորություն Սակայն, որպեսզի զբոսաշրջությանմիջազգային շուկայում այդ երկրները ընդլայնեն իրենց դիրքերը ն մեծացնենզբոսաշրջայինփոխանակումների թիվը, ապա այդ տարածաշրջանիերկրները պետք է իրենց ենթակառուցվածքներում հաղթահարենխրոնիկականհետամնացությունը, բարձրացնեն զբոսաշրջությանծառայություններիորակը, որ շատ կարնոըէ, վերացնենահաբեկչական գռրծողությունների վտանգը ն միջոցներ ձեռնարկենիջեցնելու հանցագործություններիընդհանուրմակարդակը:

հում

6.

Գործարար զբոսաշրջության աշխարհագրություն

Ներկա ժամանակաշրջանումհամաշխարհայինզբոսաշրջությանհամակարգում լայն ճանաչում է ստանում բիզնեսի նպատակովկատարվողուղնոբությունները, այլ կերպ բիզնես ուղնորությունների աշխարհագրությունը: Վերջին տվյալներով ամեն տարի աշխարհումկատարվումեն ավելի քան 100 մլն բիզնես ուղնորություն: Նրա տարածքային բաշխումը բնականաբար խիստ անհավասարաչափէ: Ըստ որում, ծառայողականնպատակներով զբոսաշրջայինհոսքերիմեծ մասըշարունակումեն ուղեորվել դեպի Եվրոպա: Գործարար այդպիսի ուղնեորությունների կառուցվածքումգերակշռում են գործուղումներնարտադրական ձեռմճարկություններ, համաժողովներ,ցուցահանդեսներ,տոնավաճառներն բիզնեսային բնույթի այլ միջոցառումների մասնակցելուհամար: Նշենք, որ ծառայողականնպատակովճանապարհորդողզբոսաշրջիկների տիպիկներկայացուցչիօրինակըբարձրագույնկրթությամբ, միջին տարիքի տղամարդնէ, որակյալ մասնագետըկամ դեկավարաշխատողը: Ներկա ժամանակաշրջանում,գործարար զբոսաշրջության համար գործնականում պարտադիրպայման է անգլերենլեզվին տիրապետելը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Եվրոպայում գործարար զբոսաշրջիկներիայսպես կոչված հիմնական«մատակարարը»Գերմանիան

Յուրաքանչյուր տարի ավելի քան 5 մլն գերմանացիներծառայողական գործուղման են մեկնում, դրանց 2172--2476--ըայդ նպատակովճամփորդում են արտասահմանյաներկրներում,7676օ-ը իրականցնումեն ծառայողական ուղնորություններըմիայն Գերմանիայիտարածքում: Գերմանիայից ծառայողական ուղնորությանմիջին տնողությունըդեպի այլ մայրցամաքներումգտնվողերկրներ,կազմումէ 12--13 օր, տվյալ տարածաշրջանի երկրներ՝ 5-6 օր, իսկ իր երկրի սահմաններում՝3-4 օր: Գերմանիայիցբացի, կարնոր տեղ ունեն գործարարզբոսաշրջիկների հոսքեր ընդունող եվրոպականերկրներիշարքում ճան Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Նիդերլանդիան, Իտալիան, Իսպաճիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան: Այս բնագավառումառանձնահատուկտեղ է գրավում Բելգիան ու հատկապեսնրամայրաքաղաքԲրյուսելը, որը միաժամանակ է նան որպես Եվ. Միությանմայրաքաղաք: Ֆրանսիան Բելգիա կատարվողյուրաքանչյուր այցելություն իրականցվում է գործարարնպատակով,իսկ Մեծ Բրիտանիա կատարվող այցելություններիցյուրաքանչյուր երրորդնէ կատարվումայդ նպատակով: Բիզնես զբռսաշրջությանշուկայում արդեն նկատելի դեր են խաղում Կենտրոնականն Արնելյան Եվրոպայի երկրները:Այս բնագավառումառավել մեծ փոփոխություններկատարվեցինն այդ երկրների նկատմամբ,ն հետաքրքրություններ առաջացան հատկապեսայդտեղ կատարվածվերակառուցումից, սոցիալիստականկողմնորոշումիցհետ նահանջելուցհետո: Բիզնես զբոսաշրջություննարագորեն զարգանումէ նան ամերիկյան մայրցամաքում: Կարնոր է նշել, որ այստեղ արդեն յուրաքանչյուր ութերորդ ուղնորություն կատարվումէ ծառայողականճպատակներով: Այս աշխարհամասում գործարարմարդկանցհիմնականհոսքերը բնականաբարուղնորվում են առավել զարգացածերկրներ՝ԱՄՆ ն Կանադա: Բիզնեսզբոսաշրջությանհոսքերըտարեցտարիավելանումեն Լատինական Ամերիկայում` հատկապես Բրազիլիա, Արգենտինա,Մեքսիկա, Չիլի: 1990-ական թվականներից գործարար ուղնորությունների թիվը Հարավարնելյան Ասիայում նկատելիորենաճեց: Բավականէ ասել, որ 1995 թ. տարածաշրջան կատարած յուրաքանչյուր հինգերորդ ուղնորություն կատարվում էր ծառայողականնպատակով:Այս տարածաշրջանինշված նպատակովայցելություններիավելի քան 3092-ը բաժին է ընկնում Մյանգանին (այժմ միացած է Չինաստանին), Սինգապուրինն Թայվանին: Իսկ Աֆրիկայում ն Մերձավոր Արնելքում գործարար զբոսաշրջությունը՝ բիզդեռեսզարգանումէ տարերայնորեն:Ըստ որում, այս տարածաշրջանում նեսային զբոսաշրջությանզարգացմանընթացքը հիմնականումպայմանավորված է տարածաշրջանումտիրող քաղաքականիրավիճակով:Այդտեղ՝ հատկապեսՄերձավորԱրնելքումտիրողանկայունիրավիճակը(կապվածԻրաքում, Պաղեստինում,Իսրայելում,այժմ ճան Իրանումտեղի ունեցողիրադրություններիհետ) բացասաբար է անդրադառնումզբոսաշրջությանվրա: է:

հանդիսանում տասներորդ

--

--

7. ՅԳամաժողովների, ցուցահանդեսների կազմակերպման նպատակով իրականացվող զբոսաշրջության աշխարհագրություն

Գիտատեխնիկականառաջընթացի հետ կապված, գնալով աշխարհում է հետաքրքրությունըհամաժողովների, գիտագործնականսեմինարների, ինչպես նան ցուցահանդեսների ն տոնավաճառներինկատմամբ:Արտադրությանբնագավառիաշխատողները,գործարարները,գիտնականները մասնակցումեն աշխարհիտարբերերկրներումկազմակերպվողֆորումների, որտեղ ստանում են թարմ տեղեկություններ,շփվումկոլեգաներիհետ, մտքեր փոխանակում,բանակցություններ վարում: Այդպիսի միջոցառուներինմասնակցությունը հնարավորությունէ տալիս նրանցփոքր-ինչ շեղվել ամենօրյա լարված աշխատանքից ն մասճակցել նան առաջարկվող մշակութային ծրագրերին: Այդ միջոցառումներիմասին պատկերացումկազմելու համար ասենք, որ եթե 224 դ. 30-ական թթ. տարեկանանց էր կացվում միջազգային շուրջ 200 համաժողովներ,ապա 90-ական թթ. արդենդրանց թիվը գերազանցել է տա8 Ըստ րեկան հազարի ցուցանիշը: որում, դրանց գերակշռող մասը, շուրջ 8096-ըբաժին է ընկնումԱրեմտյանԵվրոպային ն ՀյուսիսայինԱմերիկային: Այդպիսի միջոցառումներկազմակերպող ն վճռական դեր խաղացող երկրներն են՝ ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան ն Մեծ Բրիտանիան:Այս բնագավառումԳերմաճիան չնայած զբաղեցնումէ չորրորդ տեղը, սակայն այն աշխարհամասում նույնպես հայտնի է հաճախակի կազմակերպվողցուցահանդեսներովն տոնավաճառներով:Դեռ ավելին, երկրորդ հազարամյակի վերջին, Համաշխարհային հանրագումարային ցուցահանդեսի անցկացման իրավունքը ստացավ Գերմանիան: Այն՝«ՅԿՇՈՕ--2000--ը» բացվելէ 2000 թ. հուլիսի 1-ին ԳերմանիայիՀաննովեր քաղաքում, որը համաշխարհայինհամաժողովներին ցուցահանդեսների կազմակերպմանհանրահայտկենտրոն է: Այստեղ ներկայացվածէին 189 երկիր, որոնց ցուցանմուշներըտեղադրվել ն զբաղեցնումէին 170 հա տարածք:Կազմակերպիչնեէին 53 տաղավարներում րի ն մասնագետներիկարծիքով «ՅԿՇՈՕ--2000» ցուցահանդեսըվիթխարի թատրոն էր բաց երկնքի տակ: Տարածքի հիմնականմասը զբաղեցնումէին «Սարդկությունը-Բնությունը-Տեխնոլոգիաները» թեմայովցուցադրանմուշները: Եվրոպայի միջազգային զբոսաշրջության համաժողովների-ցուցահանդեսների խոշորագույնկենտրոններեն ճնան՝ Ամստերդամը,Մադրիդը,Բրյուսելը, Բարսելոնան, Վիեննան, Բեռճը, Կոպենհագենը,Լոնդոնը, Փարիզն ու Ստրասբուրգը,իսկ Ամերիկայում՝Վաշինգտոնը: Ամեն տարի բազմաթիվերկրներիպետականգործիչներ, գործարարմարդիկ են մեկնում բարձր լեռնային, չքնաղ բնություն ունեցող Դավոս քաղաք (Շվեյցարիա), որտեղ համաժողովներեն կազմակերպումհամաշխարհային տնտեսությանզարգացմանհիմնահարցերիշուրջ: աճում

Համաժողովներըկազմակերպվում են այսպես կոչված «կոնգրես-կենտրոնում», հյուրանոցներում,թատրոններումն համերգային դահլիճներում, համալսարաններումն գիտակրթականայլ համալիրներում: Վերջին տասնամյակներիտվյալներով, միայն Եվրոպայումյուրաքանէ միջազգայինզբոսաշրջությանավելի քան 200 չյուր տարի կազմակերպվում ցուցահանդեսներն բորսայինմիջոցառումներ:Միջազգայինզբոսաշրջության այդ միջոցառումներիցհանրահայտըբորսան է, որը սովորաբարկազմակերպվում է Բեռլինում: Դեռ 1988 թ. այդ միջոցառմանըմասնակցելեն աշխարհի 188 երկիր: Մասնակցող երկրներիթիվը խոսումէ այն մասին, թե միջազգայինզբոսաշրջությաննկատմամբաշխարհնինչ մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում:Նշենք նան, որ Բեռլինի այդ ցուցահանդեսային համալիրինիր համեստ մասնակցությունն է ունեցելնան ՀայաստանիՀանրապետությունը: Ժամանակառ ժամանակմիջազգայինզբոսաշրջությանընվիրվածխոշոր ցուցահանդեսներեն կազմակերպվումնան Իսպանիայում՝Մադրիդում,որին մասնակցումեն նան Կենտրոնականն ՀարավայինԱմերիկայիերկրները: Ամեն տարի այդպիսիցուցահանդեսներ են կազմակերպվում նան Լոնդոնում, որին հատկապես մասնակցում են աշխարհում իր բնույթով խոշորոգույն, այսպես կոչված «Մերիդիան»զբոսաշրջայինակումբի անդամները: Այդ առումով,հանրահայտէ նան «Ֆիերան» ցուցահանդեսը,որը կազմակերպվումէ ԻտալիայիՄիլանքաղաքում:Ասենք, որ այդ միջոցառումներում ավելի քան 5 հազ. զբոսաշրջային կազմակերպություններիրենց ապրանքն եռ առաջարկումխստապահանջայցելուներինն ճանապարհորդության սիրահարներին: Աշխարհի հինգ խոշորագույն ցուցահանդեսներիշարքը համալրում է Մոսկվայի «ճանապարհորդությանն զբոսաշրջության»միջազգայինցուցահանդեսը: Ցուցահանդեսայինշարժումնաշխարհումարագորենմեծ վերելքէ ապրում: ն տոնաՏարեցտարիավելանումէ զբոսաշրջությանոլորտիցուցահանդեսների ու շրջանակներն աշխարհագվաճառներիթիվը,ընդլայնվումէ մասնակիցների ն բազմաբնույթ է դառնում: րությունը,ուղղվածություննավելիբազմատեսակ 8.

Ինսենտիվ զբոսաշրջության

աշխարհագրություն

Գործարար զբոսաշրջությունը համաժողովներից,ցուցահանդեսներից, ուղնորություններիցբացի, ընդգրկումէ ճան ինսենտիվշրջագայություններ: ԱՍՆ-ում համար աշխատանքայինոլորտումձեռք բերած հաջողությունների խրախուսականուղնորություններիձեերը կիրառվում էին դեռնս 60-ական թ-ից: 70-80-ական թթ. միայն զբոսաշրջությանայս ձենն արագ զարգացավ նան Եվրոպայում, իսկ հետագայումայն նան անցավԱսիա: Ինսենտիվզբոսաշրջությանաշխարհագրությունըգործնականումխոշոր

փոփոխությունչի կրել: Ինչպես ճախկինում, այժմ էլ խրախուսվող զբոսաշրջիկներիհիմնական «մատակարարը» համարվումէ ԱՄՆ-ը: Այդ երկրին բաժին է ընկնում Եվրոպա այցելող ինսենտիվհոսքերի 607--ը: Խրախուսմանայս ձենը,ինչպես ասվեց, Եվրոպայում նույնպես արագորեն տարածվումէ: Ի դեպ, ինսենտիվշրջագայություններըմարդու աշխատունակության բարձրացմանամենալավ խթանիչն են: Սեծ Բրիտանիայումտարբերբնույթի գործակալությունճերի պարգնատրման ծախսերիընդհանուրգումարի մինչն 4026--ըկազմում են ինսենտիվշրջագայությունները,Ֆրանսիայում ն Գերմանիայումդրանք կազմում են այդ ծախսերիգրեթեկեսը: Ինսենտիվշրջագայություններիուղեգրի արժեքըտատանվումէ 500-1500 ամերիկյանդոլարի սահմաններում,իսկ տնողությունը կազմումէ 3--7 օր: Այս կարգի զբոսաշրջությունըհիմնականումիրականացվումէ խմբերով: Ըստ որում, այդ խմբերումզբոսաշրջիկներիթիվը կարող է ւտատանվելմի քանիսից մինչն 100 մարդու սահմաններում: Փորձը ցույց է տալիս, ռր խմբերիմեծ մասում նրանց թիվը չի անցնում 10-ից:

9.

Կրոնական զբոսաշրջության աշխարհագրություն

Ուխտագնացությանպատմության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, զբոսաշրջային հոսքերի վրա նշանակալիցազդեցությունեն թողնում կրոնական շարժառիթները: Կրոնական զբոսաշրջությունըդարերի պատմությունունի: Պատմական փաստերըվկայում են, որ պաշտամունքայիննպատակովճամփորդությունները, ոուխտագնացությունները հիշատակվումեն դեռեսանտիկ ժամանակներից: Մասնավորապես,հին հույներն ու հռոմեացիներըհաճախակի այցելում էին հանրահայտսրբավայրեր ու տաճարներ: Հին Հունաստանիամենահայտնիպաշտամունքայինկենտրոնըգտնվում էր Դելֆայում: Այն ուներ համահունական նշանակությունիր պատգամախոսական տաճարիշնորհիվ: Միջնադարումբնակչության կրոնական շարժառիթներովտեղաշարժերը շարունակումէին զարգանալ՝ ձեռք բերելով նոր հատկանիշներ: Այդ ժամաճակվանիցուխտագնացությունըփաստորենմասսայականբնույթ է ստաճում` ընդունելով յուրօրինակ Խաչակրաց արշավանքի ձն: Այդ պայմաններում մարդիկհամախմբվումէին կրոնականպայքարիպատրվակով,այսինքն եվրոպացիներըպայքարում էին «անհավատների» (մուսուլմանների) դեմ, նրանցիցքրիստոնեականսրբավայրերըազատագրելուպատրվակով: Ուխտագնացության շարժումը բավականինընդլայնվել է 27 ն հատկապես ՃՃ1 դարերում:Այդ ժամանակաշրջանում մեծանում է նաե ուխմիաժամանակ Ը ստ տագնացությանհոսքերի բազմատարրությունը: որում, այսպես կոչված որ

դեպիՍուրբ երկիրուղնորվողներից շատերիհամարուխտագնացությունը սոսկ քողարկումէր, թաքցնելուիրենցիրականնպատակների իրագործումը,որոնքիրականումշատ հաճախ ապաշխարվելուցշատ հեռու էին: Սակայն, այժմ էլ, ինչպես շատ դարերառաջ, կրոնականհամոզմունքները շարունակումեն մնալ որպես ճամփորդությունների գլխավորպատճառներիցմեկը:Բավական է նշել, է մեկնում: որ այժմ ամեն տարիավելիքան 200 մլն մարդուխտագնացության Նշենք նան, որ նրանցից150 մլն-ը քրիստոնյաեն, 20-30 մլն-ը հինդուկրոնին,

ն մահմեդականներ են: մլն-ը՝ բուդդայականներ Հավատացյալներըմեկնում են սրբերին խոնարհվելուհամար, հոգնոր խաղաղությունձեռք բերելու, մեղքերիցազատվելու,մտերիմմարդկանցհետ ն այլն: հոգեպեսմիավորվելուճնպատակնճերով Ընդհանուրառմամբ,աշխարհում առանձնացվումէ ուխտագնացության 11 մակրոտարածաշրջաններ: 1. ՔրիստոնեականԵվրոպա քրիստոնեությանգերակշռությամբ,ինչպես նան մի քանի այլ դավանանքներիառկայությամբ 2. ՀյուսիսայինԱմերիկա Է...Է... Հ. Հե.Հա 3. ԼատինականԱմերիկա նետեղի ավանդականմի քանի այլ դավանանքներով: 4. Հյուսիսային Աֆրիկա մահմեդականությանգերակշռությամբ. 5. Արնմտյան ն Արնելյան Աֆրիկա մահմեդականության, քրիստոնեության ն մի շարք այլ դավանանքներիառկայությամբ: 6. Արնմտյան Ասիա մահմեդականության գերակայությամբն քրիստոու նեության հնդուիզմիառկայությամբ: 7. ՀարավայինԱսիա որտեղ լայնորենտարածվածեն հնդուիզմնու բուդդիզմը, ինչպես նան գոյություն ունեն ջայնիզմի,սիկխիզմիկենտրոններ: 8. ՀարավարնելյանԱսիա բուդդիզմիգերակայությամբ,մահմեդականության ն քրիստոնեականության առկայությամբ: 9. Արնելյան Ասիա որտեղգերիշխում է բուդդայականությունը կան մահնան ու մեդականներ քրիստոնեությանհատվածներ,ինչպես մի շարք այլհամեմատաբարսահմանափակ բնակչություն ընդգրկող դավանանքներ(կոնֆուցիանիզմ,սինտոիզմն այլն): 10. ԿենտրոնականԱսիա -գերակշռությամբ: 11. Միջին Ասիա -- ռրտեղ գերիշխում է մահմեդականությունը: Յուրաքանչյուր մակրոտարածաշրջան հայտնի է, որպես համաշխարհային ուխտագնացությանտարածաշրջան: Բացի դրանից, մակրոտարածաշրջաններում գոյություն ունեն ազգային ն տեղական նշանակության վայրեր: Աշխարհում կրոնական խոշորագույն, հին կենտրոնէ Երուսաղեմը:Այն սրբավայր է բոլոր երեք կրոններիհավատացյալներիհամար՝ քրիստոնեության, եբրայականության(հրեականություն)ն մահմեդականության: Ի Երուսաղեմի, որն իր մեջ մարմնավորումէ զարմանա-

--

քրիստոնյաների. գերակշռությամբ

ո

-ա-ա-

--

--

--

-

--

--

բուղդայականության

.

տարբերություն

լիորեն բազմատեսակկրոնական կապեր, աշխարհի ուխտավայրերի այլ կենտրոններիգերակշռող մասը կապված է մեկ կրոնի հետ: Երկրագնդիքրիստոնյա աշխարհի համար շատ սրբավայրեր գոյություն ունեն: Սակայն,դրանցիցպաշտամունքային առումովառավելհանրահայտը Հռոմն է (Իտալիա), այնուհետն Փարիզը (Լուվըը` Ֆրանսիա), Ֆատիման (Պորտուգալիա),Վարշավան(Լեհաստան) ն Մոճսերրատը(Իսպանիա): Աշխարհում լայն ճանաչում ունի այդ տեսակետից Էջմիածինը, որը համայն հայությանհավատի,սրբության կենտրոնն է, որտեղ հայերից բացի այցելում են ճան քրիստոնյա աշխարհի շատ այլ հավատացյալներ: Սահմեդականությանուխտագնացությանգլխավոր կենտրոնն է Մեքքա քաղաքը, Սաուդյան Արաբիայում: «Մեքքա» բառը ուխտագնացությանհոմանիշն է, սակայնմիայնմուսուլմաններինէ թույլատրվումայցելել այդ սուրբ քաղաք, որտեղ այդ կրոնականուսմունքի համաձայն ծնվել է նրա հիմնադիր Մուհամեդմարգարեն: Ճամփորդությունը դեպի Մեքքա մահմեդականներիգլխավոր պարտականություններից մեկն է: Նրանց մյուս սրբավայրը գտնվում է Մեդինայում, նույնպես Սաուդյան Արաբիայում: Համաշխարհայիներեք կրոններից մեկն էլ բուդդայականությունն է: Այն առաջացել է Հին ՀնդկաստանումՃ՛1-Ճ դար մ.թ.ա. ն այնուհետն տարածվել է Հարավարնելյանն ԿենտրոնականԱսիայում, մասամբ Միջին Ասիայում ե Սիբիրում: Օրթոդոքս(ուղղափառ)բուդդայականներըուխտագնացությանչեն գնում, այն իմաստով, ինչպես քրիստոնյաները կամ մահմեդականները:Սակայն, ճրանքնույճպես ունեն իրենցսրբավայրերըն իրականացնումեն յուրօրինակ ճամփորդություններ,այսպես կոչված հոգնոր կատարելության հասնելու ճպատակով: 1951 թ. հազարավոր ուխտագնացներուղնորվեցիներկարատն ն վտանգավորճամփորդության՝դեպի Տիբեթի սուրբ Լհասա քաղաքը, որը գտնվում է Հիմալայներում,3650 մ բարձրությանվրա: Հայտնի է, որ Լհասան բուդդայականությանկենտրոննէ, որտեղ էլ գտնվում է նրանցհոգնորառաջնորդի՝Դալայ-Լամայի ամրոցն ու նստավայրը: Բուդդայական աշխարհի առավել նշանավոր սրբավայրերից գտնվում է Կանդի քաղաքում(Շրի Լանկա):

հաջորդը

10.

Բուժառողջարարականզբոսաշրջության աշխարհագրություն

Ուսումճասիրությունները ցույց են տալիս, որ բուժման նպատակովկատարվողճամփորդությունները շատ հին պատմությունունեն: Հայտնի է, որ

հին հույները ն հռոմեացիներըբուժիչ աղբյուրները,բարենպաստ կլիմայական պայմաններ ունեցող վայրերն օգտագործումէին, ռրպեսզիվերականգնեին իրենց առողջությունը,առույգությունը: Ըստ ռրում, կուրորտներէին այցելում ոչ միայն հիվանդ,այլ նան առողջ մարդիկ,որոնք պարզապեսցանկանում էին հանգստանալ: Հունաստանում այդ նպատակովառավել հայտնի էին Էպիդավըվայրը ն Կոս կղզին, իսկ Հռոմի բարձրաշխարհիկհասարակությունըհանգստանում էր Բաի մերձծովյանկուրորտում: Ժամանակները,սոցիալ-տնտեսական պայմաններըփոխվում են, սակայն ճամփորդությաննպատակներըհիմնականումմնացել են նույնը: Բնական պայմանների,գործոններիբուժիչ, կազդուրիչ նշանակությունն ինչպես ն միշտ, այսօր էլ գրավում ն հետաքրքրում են բոլորին, հատկապես հիվանդներին:Սակայն, ճշմարտությունն այն է, որ առայժմ բուժման ճպատակով զբոսաշրջայինհոսքերըդեռես մեծաթիվչեն, որքան որ ասենք հանգստի ն զվարճություններինպատակովկազմակերպվողհոսքերը: Սակայն, հատկանշականնայն է, որ աճի միտում ունեն, նկատելիորենընդլայնվումէ ճան դրանց աշխարհագրությունը: Հայտնի է, որ դեռ հնում պատմականՀայաստանինհարակից երկրներում մեծ համբավուներ Ջերմուկի հանքայինջուրը: Պատմականփաստերըցույց են տալիս,որ նույնիսկ հեռավորերկրներիցայստեղ էին գալիս շատ հիվանդներ, ընդունում տաք ջրի լոգանք, բռւժվում: Նրանք որպես շնորհակալական երախտիքմետաղեդրամներէին գցում Ջերմուկի այն փոքրիկ ջրավազանը, որտեղ ճրանքլոգանք են ընդունել:Ի դեպ, այդ ջրավազաննայսօր էլ Ջերմուկ քաղաքում պահպանվումէ, որը հիրավի, պատմականկարնորփաստէ: Բուժառողջարարական զբոսաշրջությանյուրահատկությունները Բուժառողջարարականզբոսաշրջություննունի մի շարք առանձնահատկություններ:Առաջինհերթին, անկախ հիվանդությանտեսակից ն բնույթից, առողջարանում (կուրորտում)մնալու տնողությունըպետք է լինի երեք շաբաթից ոչ պակաս: Միայն այդ դեպքումկարելի է ակնկալել բուժմանցանկալի արդյունք: Հաջորդը, առողջարաններում(կուրորտում)բուժումը չափազանցթանկ է (չնայած վերջին տարիներինայդ նպատակովսկսեցինկազմակերպվելհամեմատաբարմատչելիշրջագայություններ): Սակայն, զբոսաշրջությանայդ տեսակըհիմնականումնյութապեսապահով խավի համար է, որոնք բնականաբարնախընտրումեն ռչ թե միօրինակ (ստանդարտ)բուժում, այլ գերադասումեն ստանալ անհատական,ամբողջական, բազմակողմանիբուժում: Հաջորդ առանձճնահատկությունն այն է, որ առողջարաններմեկնում են հիմնականում տարեց մարդիկ:Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ այդպիսիք մեկնում են առողջարաններ,հատկապես,երբ սրվում են խրոնիկական հիվանդությունները,երբ թուլացող օրգանիզմնայլես ի վիճակի չէ ղի86

.

մակայել ամենօրյա լարվածությանըթե՛ ընտանիքում,թե՛ կենցաղում: Ըստ որում, զբոսաշրջիկներըբնականաբար ընտրություն են կատարում որոշակի հիվանդություններիբուժման համար մասնագիտացված առողջարանների կամ համալիր բուժում ունեցող կուրորտներիմիջն, որոճք նպաստում,օգնում են վերականգնել ուժերը ն բարձրացնելօրգանիզմիընդհանուրդիմադրողականությունը: Վերջին տասնամյակներում բուժառողջարարական համաշխարհային է ենթարկվում:Կարնոր է նան, զբոսաշրջությանշուկաճ փոփռխությունների որ ավաճդականբուժառողջարաններըայժմ արդեն կարծես թե դադարումեն ծառայել միայն տարեցներին:Մեծանում է առողջ ապրելակերպինշանակությունը, ն ամբողջաշխարհումավելանումէ այն մարդկանցթիվը, ովքեր ցանկանում են պահպանելիրենց առողջ, մարզականկեցվածքը, հոգնոր ն ֆիզիկականառողջությունը:Դրանք, հիմնականումմիջին տարիքիմարդիկեն, որոնք ճախընտրումեն թեն սահմանափակ ժամանակով, բայց ակտիվ հանգիստ: Շատ փորձագետներիկարծիքով, սպառողներիհենց այդ տեսակնէլ կնպաստի2-41 դարիբուժառողջարարականզբոսաշրջության զարգացմանը ն կլինի դրա հիմնականն մշտականպատվիրատուն: Պահպանելովբուժիչ նշանակությունը՝ կուրորտային տնտեսությունները միաժամանակ իրենց այցելուների համար կազմում ն մշակում են հետաքրքիր, բազմաբնույթ,մշակութայինմարզականծրագրեր: Նրանք առաջարկում են ընդլայնված ծառայությունների համակարգ` բուժման ն ուժերի վերականգմաննպատակով:Համաշխարհայինչափանիշովայժմ լայն չափերով զարգանումէ ծովափնյա առողջարարականհանգիստը, որը համատեղումէ բուժումը ծովային կլիմայի, ջրային ն արնայինլոգանքներով: Կուրորտներիհիմնականտեսակները Սովորաբար,առանձնացվում են կուրորտներիերեք հիմնական տեսակներ. ընդհանուրառողջարարական,ցեխաբուժման ն կլիմայաբուժման: Ընդհանուր առողջարարականկուրորտում,որպես բուժման կարնորն գլխավոր գործոն, օգտագործվում է բնական բուժիչ հանքային ջուրը: Բժշկական կարեոըուսումնասիրությունները ցույց են տալիս,որ բնականհանքայինջրերով իրականացվողբուժման արդյունքներըճույնքան, երբեմն ավելի արդյուճավետ են, որքան սովորականդեղամիջոցներովբուժումը, ըստ որում, հանքային ջրաբուժումըբացառումէ դեղամիջոցներիանցանկալիազդեցությունը ն հետնանքները: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում բուժիչ հանքային ջրերի բազայիվրակազմակերպվածկուրորտների,հատկապեսՋերմուկին Արզնու նշանակությունն այդ առումով, շատ խոշոը է: է: ժամանաԿուրորտների հաջորդտեսակը,ինչպես նշմել է, ցեխաբուժումն կակիցառաջավոր մեթոդներին տեխնոլոգիաների կիրառմանշնորհիվ ցեխաբուժությունըդարձել է բուժման բարձր արդյունավետեղանակ: Ահա թե ինչու տարեցտարի ավելի է մեծանում բուժման այս եղանակիցօգտվողներիթիվը:

Կլիմայաբուժման կուրորտները նույնքանբազմազանեն, որքան որ բազմազան են կլիմայի տիպերը: Անտառային,լեռնային, ծովային կլիմայական ենթատիպերիցյուրաքանչյուրին բնորոշ են եղանակակլիմայականգործոնների ամբողջության(ջերմաստիճանը,մթնոլորտայինճնշումը, արնային ճառագայթումը ն այլն) գնահատումը,արդյունավետությունը,որոնք էլ օգտագործվումեն բուժման նպատակով:Այս գործոններիզուգակցմամբն դրանց բուժական արդյունավետությամբէ պայմանավորվածկուրորտի մասնագիտականուղղությունը: Կլիմայաբուժմանկուրորտներիառավել տարածվածտեսակըծովայինը կամ մերձծովյանն է: Աշխարհիչափանիշովավելի մեծ թվովզբոսաշրջիկներ գերադասումեն լինել ծովափին՝համատեղելովզբոսաշրջությունըհանգստի ն բուժմանհետ: Աշխարհում կլիմայաբուժման կուրորտների ընդհանուր թվաքանակում գերակշռում են ծովային կամ մերձծովյան կուրորտները,որոնք կազմում են 60.302, լեռնային կուրորտներիտեսակարար կշիռը 24.292 է, անտառայինը՝ 11.39: |20,209): ՀայաստանիՀանրապետությունում այդ տեսակետիցշատ արդյունավետ են Դիլիջանի, Ստեփանավանի ն Սնանի ավազանիկուրորտները: Կան նան այսպես կոչված կլիմայակումիսաբուժային կուրորտներ,որոնց տեսակարարկշիռը 4.2942 է: Դրանցից բացի կան նան կուրորտներ,որոնքայսպեսկոչված միջանկյալ դեր են խաղում ն որտեղ փաստորենբուժման համալիր մեթոդներ են կիրառում: Դրանք կարող են օգտագործելմիաժամանակմի քանի բնականբուժիչ գործոններ,օրինակ, հանքայինջրերը ն ցեխը, կամ կլիման ն հանքայինջրերը:

Ասենք, որ միջանկյալ կամ անցումայինկուրորտներիթիվը մեծ ն համեմատաբարլայն տարածումունեն Եվրոպայում, որոնք ավելի ու ավելի շատ զբոսաշրջիկներ են գրավում դեպի իրենց: Եվրոպական երկրների շարքում սաճատոր-կուրորտներայցելողների թվով առաջինը Չեխիան է, իր խոշոր ն աշխարհում հանրահայտ Կարլովի Վարի առողջարանով: Չեխիայի այս հանքային ջուրն անզուգականհատկանիշներունի: Ավելորդ չենք համարում այստեղ նշել, որ Կարլովի Վարի հանքայինբուժիչ ջրի հետ կարելի է միայն համեմատելՀայաստանի«Ջերմուկ» հանքավայրի ջուրը: Դրանք երկուսն էլ ունեն քիմիականնույն բաղադրությունը:«Ջերմուկի» մասինկխոսենքհամապատասխանբաժնում: Չեխիայի ազգային զբոսաշրջության կազմակերպությանտվյալներով յուրաքանչյուր տարի բուժմաննպատակով50 հազար մարդ Կարլովի Վարի է այցելում աշխարհիավելիքան 70 երկրներից,ինչպես ճան այստեղէ այցելում տարեկան շուրջ 2 մլն էքսկուրսանտ|20,210): ԿարլովիՎարիումգործումէ հանքային ջրի 12 աղբյուր: Դրանցից առա88

վել խոշորը «Վռժիդլոն» է: Այն իրենից ներկայացնումէ մի հսկա 12 մ բարձրություն ունեցող գեյզեր, որը մեկ րռպեում շատրվանումէ մոտ 200 լիտր տաք ջուր: Շատ շատերն այցելում են Կարլովի Վարի ոչ միայն բուժվելու, այլն հիանալու բնական այդ անզուգականերնույթով: Եվրոպայում Չեխիայից բացի համաշխարհային ճանաչումստացած կուրորտներկան նան Լեհաստանում, Ավստրիայում,Շվեյցարիայում,Իտալիայում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում,Հունաստանում: Այս բոլոր երկրներնէլ հանրահայտ են զբոսաշրջային-բուժառողջարանային կուրորտներով,հանգստավայրերով: Հյուսիսային Եվրոպայում բուժառողջարանայինզբոսաշրջությունը համեմատաբալթույլ է զարգացած:Այս տարածաշրջանումմերձծովյանկլիմայաբուժման կուրորտներովառանձնանում են հատկապեսԴանիան նՆիդերլանդները:Իսկ մերձլճայինկլիմայաբուժմանկուրորտներովառավելհայտնի են Նորվեգիան, Ֆինլանդիան ն Շվեդիան,որոնք, սակայն, դեռես հիմնականում ներքին նշանակությանկուրորտներ են: Ամերիկա աշխարհամասում համաշխարհային բուժառողջարանային զբոսաշրջությանշուկայում շարունակում է վճռական դեր խաղալ ԱՄՆ-ը: Իսկ Մերձավոր Արնելքում բուժառողջարանայինզբոսաշրջության հիմճական հոսքերը ձգվում են այսպես կոչված «կյանքի ճանապարհով»դեպի Մեռյալ ծով: Այստեղ այցելող միջազգային մեծաթիվզբոսաշրջիկներնարդեն մինչն այցելությունն էլ համոզվածեն լինում, որ կստանանբարձրակարգ,ժամանակակիցմեթոդներովբուժում: Հարավարնելյանն ՀարավայինԱսիայի երկրներում բուժառողջարանային զբոսաշրջությունը նույպես դեռես թույլ է զարգացած: Այս տեսակետից այժմ ն հատկապեսհեռանկարումակնառու տեղ կզբաղեցնիԱվստրալիան, որը հարուստ է բնական այն բոլոր նախապայմաններով, ռեսուրսներով,որոնք աճռհրաժեշտեն բուժառողջարանայինզբոսաշրջությանը:Ավստրալիայի մերձծովյան կլիմայաբուժման շատ կուրորտներարդեն իսկ հայտնի են ամբողջաշխարհում: Մասնավորապես, Դեյդրիմ-Այլենդը, Ոսկե Ափը, Կեռնսը հանգստի,բուժման, զբոսաշրջությանհամար լայն ճանաչում ունեցող կու-

րորտներեն: Աֆրիկայում բուժառողջարանային զբոսաշրջությունը դեռես դանդաղ է զարգանում:Այնուհանդերձ,այժմ այդ բնույթի համաշխարհային ճանաչում ստացած կուրորտներիցէ նրա հյուսիսային, Միջերկրականծովի ափերին գտնվողն զբոսաշրջության համար մեծ հետաքրքրություններկայացնողԵգիպտոսը:Այդ բնույթի կուրորտներկան ճան ՀԱՀ-ում, Մարոկկոյում, Քենիայում, Թունիսում:

ԳԼՈՒԽ

Ի/

ՈՐՊԵՍ ԱԶԳԱՅԻՆ

ՋԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԱԳ ՋԱՐԳԱՑՈՂ

ԲՆԱԳԱՎԱՌ(ՃՅՈՒՂ)

1.

ժամանակակիցզբոսաշրջությանդերը տնտեսության զարգացմանգործում

Զբոսաշրջությանդերը ժամանակակիցհամաշխարհայինտնտեսության, ինչպես նան ազգային տնտեսություններիմեջ արագորենաճում է: Փոփոխէ կառավարմանհամակարվում է նրա կառուցվածքը,կատարելագործվում գը: Այն երկրներնու տարածաշրջանները, որոնք նախկինում(ոչ վաղ անցյալում) առաջատար տեղ էին զբաղեցնումզբոսաշրջությանմեջ, այժմ աստիճանաբար նահանջումեն՝ գրավելով երկրորդ, երրորդտեղերը:Դրանց փոխարինելու են գալիս ճոր, առաջատար երկրներ:Ըստ որում,այդպիսիփոփոխություններըչեն կարող բացատրվել միայն ներքին գործոններիազդեցությամբ: Դա փաստորենմակրոտնտեսական վերլուծություններիբնագավառէ ե բազմակողմանի կարիք ունի: ուսումնասիրությունների Զբոսաշրջությունն այսպես թե այնպես,գործնականումիր ազդեցությունն ն հատկապեստնտեէ ունենում հասարակականկյանքի բոլոր սության վրա: Տնտեսագիտականառումով զբոսաշրջությունըկարելի է դիտել, քնճարկել. 1) Որպես հասարակականհարաբերությունների ռրոշակիամբողջություն արտադրանքիթոդարկման,փոխանակմանն բաշխմանոլորտում: համալիրի մի մաս՝ նե2) Որպես տվյալ երկրի ժողռվրդատնտեսական րառելով տնտեսական գործունեության նեղ մասնագիտականտեսակներ: է զբո3) Որպես տնտեսագիտականգիտություն, որն սաշրջությունը` ռրպես որնէ տարածաշրջանիկամ երկրի տնտեսության

ոլորտների

ուսումնասիրում

ոլորտ:

4) Որպես հասարակականգիտություն,որն ուսումնասիրումէ զբոսաշրջային ապրանքի արտադրությունը,սպառումը,բաշխումը ն փոխանակումը: 5) Որպես ժամանակակիցտնտեսագիտական տեսություն,որն ուսումնամարդկանցպահելակերսիրում է զբոսաշրջության բոլոր բնագավառմերում, պը, վարքագիծը՝ որպես տնտեսականսուբյեկտ, որպես զբոսաշրջային ծառայություններիսպառող: Հիմնարարտնտեսագիտությանտեսանկյունից,զբոսաշրջությունըտնտեսական համալիր է, որի զարգացումնառավելապեսբացատրվումէ համաշխարհային տնտեսականգործընթացներովն հարաբերություններով, քան ճերքինպատճառներով:Սակայն, զբոսաշրջությունընան արագորենզարգացող շատ երկրների տնտեսությանաճի կարնորագույնխթանիչ է: Այն ապահովում է օտարերկրյակապիտալիհոսք ն նոր աշխատատեղերիստեղծում: Ժամանակակից զբոսաշրջությունը, որպես տնտեսական գործընթաց, բնութագրվումէ մի շարք առանձնահատկություններով: Նախ ն առաջ, այն ունի ինդուստրիալկառուցվածք:Այն հանդես է գալիս զբոսաշրջայինապրանքի ն ծառայություններիտեսքով, որոնք հնարավորչէ կուտակելն սովորականապրանքի նման տրանսպորտովտեղափոխել: 6) Զբոսաշրջությունն ստեղծում է նոր աշխատատեղեր, շատ հաճախ հենց ինքն է առաջինըլինում նոր շրջաններիյուրացնողը ն ազգային ւտտնտեսության արագորենզարգացմանխթանիչը: Այն հանդես է գալիս նան, որպես ազգային եկամուտներիվերաբաշխող գործոն այն երկրներիօգտին,որոնք զբոսաշրջային մասնագիտացումունեն: Քննարկվող ոլորտը բնութագրվումէ արդյունաբերությանբարձր մակարդակով ն ներդրվածկապիտալի արագ փոխհատուցմամբ,որը շատ կարնոր

'

է: առանձնահատկություն Այն հանդիսանումէ նան որպես ազգային եկամուտներիաճի, զբաղվածության, տեղական ենթակառուցվածքներիզարգացման ն տվյալ տարածաշրջանի բնակչության կյանքի մակարդակիբարձրացմանկարնոր պայմաններիցմեկը: Բացի դրանից, զբոսաշրջությունը հանդես է գալիս, որպես մշակութային ժառանգությանն բնության պահպանությանարդյունավետմիջոց, քանի որ հենց այդ տարրերնեն կազմումայդ ոլորտի ռեսուրսայինհիմճականբազան: Եվ վերջապես,այս ոլորտի առանձնահատկություններիցէ նան այն, որ զբոսաշրջությունը գործնականում համատեղում, կապակցում է տնտեսության բոլոր բնագավառները: Այս առանձնահատկություններից ելնելով, կարելիէ եզրակացնել, որ զբոսաշրջությունը բավականինմեծ ազդեցություն է թողնումյուրաքանչյուր երկրի ազգային տնտեսությանն առհասարակյուրաքանչյուր տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսականզարգացմանգործում: Ըստորում, այժմ էլ միջազգային,ինչպես նան տարածաշրջանայինզբոսաշրջության հիմնական կենտրոններըտեղաբաշխվածեն տնտեսապես, `

9լ

մշակութային, գիտակրթականառումներով զարգացած երկրներում: Հենց այդ կենտրոններումէլ զբոսաշրջությունը դարձել է այսպես կոչված «միջին խավի» բարգավաճմանխորհրդանիշներից մեկըն զանգվածայինսպառման «ապրանք»: Իսկ նախկին գաղութային, կիսագաղութայինզարգացող երկրներում այժմ արագորենսաղմնավորվում,շատ երկրներումվերելք է ապրում մուտք գործող զբոսաշրջությունը:Այս հանգամանքըկարնոր դեր է խաղումնշված խմբերիերկրներիտնտեսության,սպասարկմանոլորտիզարգացման,եկամտի ն բնակչության զբաղվածությանաճիբնագավառում: Այսպիսով, զբոսաշրջությունն արդեն իսկ կարնորդեր է խաղում զարգացող երկրներիազգային տնտեսությունների զարգացմանգործում: Իսկ միջազգային զբոսաշրջությունն այդ երկրներումզարգանումէ հիմնականում արտասահմանյաններդրումներիհաշվին: 2.

Զբոսաշրջությունը՝ որպես տնտեսական համընդհանուր գործընթաց

Զբոսաշրջությունը, որպես համընդհանուր տնտեսական գործընթաց, բնութագրվումէ իր իսկ վիճակագրությամբ,ինչպես ճան հոսքերիմասին տեղեկատվությամբ,զբոսաշրջությանմիտումներով,նրա տարածաշրջանային կառուցվածքով, զբոսաշրջիկներընդունողերկրներովն այն երկրներով,որտեղից մեկնում են զբոսաշրջիկները: Այս ամբողջտեղեկատվություններն անընդհատհավաքվում,վերլուծվում են ե ամեն տարի հրատարակվումեն Զբոսաշրջությանհամաշխարհային կազմակերպությանկողմից: Ամբողջ աշխարհում չափազանցմեծացել է ն շարունակումէ մեծանալհետաքրքրությունըզբոսաշրջությաննկատմամբ: 2.24 դարի կեսերիցմինչն 2-21 դարի սկիզբըզբոսաշրջիկներիթիվն աճել է մոտ 24 անգամ: 1951 թ. աշխարհիզբոսաշրջիկներիթիվըկազմել շուրջ 25 մլն մարդ,իսկ է արդեն 2000 թ. այն հասել է մոտավորապես600 մլն-ի (23, 24): Անկասկած, մեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնումայն հանգամանքը, թե զբոսաշրջություննինչպես է անդրադառնումաշխարհի բնակչության ն ազգայինտնտեսությունների սոցիալ--՛տնտեսական կյանքիվրա: է Տնտեսագիտականառումովկարնոր այն հանգամանքը,որ զբոսաշրջությունից ստացվող եկամուտներնաճում են ավելիարագ, քանզբոսաշրջիկների նայցելուների թիվը: Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ վերջին 50 տարվա ընթացքումյուրաքանչյուր զբոսաշրջիկից ստացվող եկամուտը մոտ 9 անգամ աճել է ն 80-ից հասել մոտավորապես՛/00 դոլարի:

Ազգային տնտեսության մեջ զբոսաշրջության տեղի ն դերի փոփոխության համար ընդունված է զբոսաշրջությանհիմնականտնտեսականցուցանիշները հարաբերակցել ազգային արտադրանքիծավալները չափող, համադրողցուցանիշների հետ: ՄԱԿ-ի վիճակագրականծառայություննառաջարկումէ, որպես համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) հիմնականցուցանիշ օգտագործելթողարկվող ապրանքիու ծառայություններիավելացվածարժեքի գումարը:Այդ ցուցանիշներով էլ պետք է հաշվարկել զբոսաշրջությունիցստացվող եկամուտի գումարը տվյալ երկրի ՀՆԱ-ի մեջ: Այդ ձնով հաշվարկելու դեպքում համախառն ներքին արդյունքում(ՀՆԱ) գբոսաշրջության տեսակարարկշիռը (22--ով)Ավստրիայում կազմում է 8.5, Պորտուգալիայում՝6.5, Իսպանիայում՝4.2, Հուռաստանում՝ 4.5, Մեծ Բրիտանիայում՝ 1.9, ԳՖՀ՝ 0.9, ԱՄՆ՝ 1.0 տոկոս |23, 24): Ի դեպ, գբոսաշրջության տեսակարարկշիռը վերջնականսպառմանմեջ այդ երկրներիտեղը ավելի մեծ է: Մասնավորապես,Ավստրիայումայն կազմում է 8.906, Նորվեգիայում՝ 6.776, Շվեյցարիայում՝ 5.695, Դանիայում 5.477,

ԱՍՆ-ում՝

3.292:

Տնտեսագիտականառումովհետաքրքրություն է ներկայացնումնան այն հանգամանքը,թե զբոսաշրջությանտեղը իճչպիսին է ներմուծմանմեջ: Այդ նպատակովնպատակահարմարենք համարումբերել մի շարք երկրների փաստացիտվյալները: Մասնավորապես,զբոսաշրջությանտեսակարարկշիռը Ավստրիայիներմուծման համակարգում կազմում է 10.795, Իսլանդիայում` 11, Շվեդիայում՝ 7.2, Շվեյցարիայում՝ 7.0, Նոր Զելաճդիայում՝ 9.092 ն այլն: Նշենք, որ աշխարհիզարգացածբոլոր երկրներումայդ ցուցանիշը 627--ից բարձը է: Համաշխարհայինզբոսաշրջությունն ունի վառ արտահայտված տարածքային տարբերակում: Ըստ որում, այս ոլորտի տարածաշրջանային տարբերություններնավելի պարզորոշ են արտահայտված, քան կառուց-

վածքայինը: Իրավացիորենկարելի է պնդել, որ տնտեսականգործունեությանոչ մի ոլորտ տարածակամորենայդքան աշխարհագրականչէ, որքան որ զբոսաշրջությունը:Իսկ այդ հանգամանքնայն նախապայմաններիցմեկն է, որը հնարավորությունէ տվել, որպեսզիԶբոսաշրջության համաշխարհայինկազմակերպություննանցկացնիգբոսաշրջությանհատուկ շրջանացում: Զբոսաշրջության տարածքային շրջանացման կառուցվածքի(այցելությունների ն եկամուտների)վերլուծությունըհնարավորությունէ տալիս բացահայտել կայուն զարգացման հեռանկարներըն անել համապատասխան եզրակացություններ:Մասնավորապես,ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս հետնյալը. ա) դանդաղ,բայց անշեղորենկրճատվումէ Եվրոպայիտեսակարարկշի93

որպես մեծ թվով զբոսաշրջիկներընդունողի, ինչպես ճան՝ որպես զբոսաշրջությունիցխոշոր եկամուտներստացողի բ) այդ նույն միտումը նկատվում է նան Ամերիկայում, հատկապես՝ ԱՍՆ-ում: Ըստ որում, ԱՄՆ-ում համեմատաբարարագ կրճատվումեն եկամուտները, հանգստանալնայս երկրումդառնում է ավելի էժան, քան ասենք՝ Եվրոպայում: գ) զբոսաշրջությունըշատ արագ է զարգանումԱրնելյանԱսիային Օվկիանիայիերկրներում:Բնորոշ է այն հանգամանքը,որ այդ տարածաշրջանում միջազգային զբոսաշրջությանզարգացումնակնհայտորենպայմանավորվածէ ոչ միայնռեկրեացիոնբացառիկռեսուրսներով, այլ նան սպասարկման չափազանցբարձրմակարդակով,որը շատ կարնորգործոնէ այս ոլորտիհամար:Եվ այս բոլորը համեմատաբար քիչ ծախսերով,քան Եվրոպայումն ԱՄՆ-ում: Միջազգային զբոսաշրջությանվերջին տարիներիայցելությունների տարածաշրջանայինկառուցվածքիփոփոխություններըտոկոսներով(ըստ ԶՀԿ տվյալների) ռը,

աղյուսակ 1

Տարածա- Փոփոխուշրջանները թյունները72-ով Եվրոպա

1.9

Ամերիկա

4.1

ԱրնելյաճնԱսիա ն

Օվկիանիա

Տարածա-

շրջանները

Մերձավոր ն Միջին

Արնելք

ՀարավայինԱսիա

Փոփոխությունները Չ7--ով Լ

4.0

7.0

ստացվողեկամուտճերիվերջինտարիՄիջազգայինզբոսաշրջությունից տոկոսներով ների տարածաշրջանայինկառուցվածքի փոփոխությունները (ԶՀԿ տվյալները) աղյուսակ2

Տարածաշրջան Գրան ոիաուն Տարածաշրջան Աֆրիկա Եվրոպա Ամերիկա

ւ վերանիաի ո

լ40

Աե"

ն

Միջին

Հարավային Ասիա

11.0

Աշխարհիտարբեր տարածաշըջաններումմեկ զբոսաշրջիկիմիջին ծախսերի փոփոխություններըվերջին տարիներինտոկոսներով(ԶՀԿ տվյալները) աղյուսակ 3

Տարածա-

ՓոփոխուՏարածա-թյանները 76-ով

շրջանները

|

Եվրոպա

Ամերիկա

69.6

ԱրնելյանԱսիա ն Օվկիանիա

79.0

Փոփոխությունները 92-ով

շրջանները Աֆրիկա

20.5

Մերձավոր ն Միջին

ՀարավայինԱսիա

14.5

Արնեք

Բերված աղյուսակներիտվյալները ցույց են տալիս, թե աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններումինչպիսի փոփոխություններեն տեղի ունենում զբոսաշրջությանհամակարգում`զբոսաշրջիկների այցելությունների թվի, այդ ոլորտից ստացվող եկամուտների,մեկ զբոսաշրջիկի միջին ծախսերի բնագավառում: դ) Աֆրիկան աստիճանաբար զբոսաշրջիկներ է «հավաքում» ի հաշիվ զբոսաշրջությունիցբարձր եկամտաբերությունունեցող երկրների՝անցնելով աշխարհում ամենաէժան զբոսաշրջային երկրի: Սակայն, էժան՝ դա դեռ չի նշանակում լավ: Զբոսաշրջիկներիհոսքն Աֆրիկա կտրուկ կավելանա, եթե սպասարկմանն ծառայությունների մակարդակըբարձրանա: ե) Մարձավորու ՄիջինԱրնելքըն ՀարավայինԱսիանդեռեսհամարվում են զբոսաշրջային թույլ զարգացած ենթակառուցվածքով տարածաշրջաններ: Սակայն, Թուրքիայի, Կիպրոսի ն այս տարածաշրջանի որոշ այլ երկրճերի կառավարությունների կողմից տարվող հովանավորչականքաղաքականության արդյունքում, միջերկրածովյան զբոսաշրջության զարգացման շնորհիվ արագորենկբարձրանա Մերձավորու Միջին Արնելքի զբոսաշրջության մակարդակը: ՄիջազգայինԶբոսաշրջությանԿազմակերպությանկանխատեսումներով 2010 թ. միջազգայինզբոսաշրջիկներիթիվը կհասնի 1 մլրդ մարդու: Ըստ որում, այս ոլորտիմիջին տարեկան աճի տեմպերըտարբերտարածաշրջաններում,անկասկած,կլինենխիստտարբեր: Եվրոպայում այն կկազմի մինչն 2.792, Մերձավորն Միջին Արնելքում՝ 4.0, Աֆրիկայում՝ 5.0, Ամերիկայում՝4.6, Արնելյան Ասիայում ն Օվկիանիայում`՝ 6.8, ՀարավայինԱսիայում՝ 4.122 |23, 27): Վերջին տասնամյակումչափազանց բարձր են զբոսաշրջության աճի տեմպերըԹուրքիայում, Հոնկոնգում,

Պորտուգալիայում:Առավելակնհայտէ աճը Թուրքիայում, ռրտեղ այն կազմոտավորապես202: Սեփական երկրից զբոսաշրջության ինդուստրիայիմիջոցով կապիտալ արտահանող առավել խոշոր երկրներից են ԱՄՆ-ը, Գերմանիան, Ճապոնիան: Կարնոր է հիշատակել այն հանգամանքը, որ ԱՍՆ-ի զբոսաշրջիկները ճամփորդումեն ամբողջ աշխարհում չափազանցանհոգ ն ապահով: Նբանք հիմնականումօգտվում են «Հոլիդեյ-Ինն» հյուրանոցներիծառայությունից, որոնք պատկանումեն ամերիկյանկապիտալինն որոնք տեղավորված են աշխարհի բոլոր մայրցամաքներում:Նրանց սպասարկումեն «Ամերիկն-Էքսպրես» կրեդիտ քարտերով: Աշխարհի ցանկացած մայրաքաղաքում ամենից առաջ նրանք փնտրումեն «Մակդոնալդս»,որտեղ ստանում են իրենցհամար «աշխարհում բոլորիցլավ» «ֆաստ-ֆուդ»: Այսպիսով, աշխարհի ցանկացածմասում, ամերիկայի զբոսաշրջիկներն ամենուրեքփնտրումեն ամերիկյան ապրելակերպինմանօրինակություն: Վերջին տասնամյակումցանկացած զբոսաշրջայիներկրներումհատկապեսչափազանցավելացել է ճապոնացիներիթիվը:Նրանք «զինված» նորագույն տեխնիկայով(տեսախցիկներ,լուսանկարչական ապարատներ)նոր հետաքրքրություններ ն տպավորություններեն փնտրում: Ճապոնացիները ժամաճակչեն խնայում այցելելու էքսկուրսիոնհետաքրքիրվայրեր, մշակութային կենտրոններ՝ծանոթանալուն վայելելու աշխարհահռչակարվեստագետներիստեղծագործությունները: Ի տարբերությունամերիկացիների,ճապոնացիներըՓարիզումկամ աշխարհի մյուս քաղաքներումերբեք չեն օգտվում ճապոնականռեստորաններից, քանի որ դա կարող են անել ճան Ճապոնիայում, հակառակը, նրանք ցանկացածբնագավառումն ամենուրեք նորություններն հետաքրքրությունճեր են փնտրում: Ճապոնացիներըհիանալի զբոսաշրջիկներ են: Զբոսաշրջայինկազմակերպություններըհաստատ գիտեն,թեինչ են ցանկանում ճապոնացիներըն նրանցցանկություններըդժվար չէ բավարարել: Վերջին տարիներին կատարվող ուսումնասիրություններին դրանց արդյունքում կատարվողհաշվարկներիհիման վրա, կարելի է եզրակացնել, որ զբոսաշրջիկներ արտահանող երկրները գործնականումխմբավորվումեն նույն հերթականությամբն կարգով,ինչպիսինոր դրանցտնտեսականզարգացման մակարդակնէ: Եթե համեմատենք այդ ցուցանիշները, ապա կարելի է եզրակացնել,որ զբոսաշրջությանճանապարհովԱՄՆ-ից, Գերմանիայից,Ճապոնիայից,Բելգիայից, Շվեդիայից, Ավստրալիայից,Դանիայից, Նորվեգիայից, Կորեայից, Ֆինլանդիայիցն Սինգապուրիցդուրս եկող գումարներնօգնումեն լրացուցիչ եկամուտներստանալ ն նոր աշխատատեղերստեղծելՖրանսիայում,Կաճադայում, Հունգարիայում,Չինաստանում,Հունաստանում, Չեխիայում,Մլովակիայում, Պորտուգալիայում,Հոնկոնգումն Թուրքիայում: Ասվածից հետնում է, որ զբոսաշրջությանմիջոցով կամ դրա օգնությամբկապիտալիանընդհատ մում է

.-

'

տեղափոխությունէ կատարվումինչպես տնտեսապեսզարգացած,այնպես էլ զարգացող երկրներիմիջն: Դրաճով պայմանավորվածաշխարհիշատ երկրներ զբոսաշրջությանզարգացմանմիջոցով կառուցում են իրենց տնտեսական, ազգայինքաղաքականությունը,իջեցնում են հարկերը, ստեղծելով ազատ տնտեսականգոտի, հեշտացնումեն այցելությունների թույլատրությունները,իրագործումեն խոշոր ազգայինն միջազգայինծրագրեր: Այսպիսով,զբոսաշրջությունըգնալով ավելի ու ավելի է դառնումառավել արդյունավետինդուստրիալհամալիրներիցմեկը, որը չի կարելի հաշվի չառնել հատկապեսկառուցվածքայինվերափոխումներիմիջոցով ազգայինտնտեսությունըճգնաժամիցդուրս բերելու համար: Նշենք, որ աշխարհումզբոսաշրջիկներ արտահանողառավել խոշոր հինգ երկրներն են ԳՖՀ, ԱՄՆ, Ճապոնիան,Մեծ Բրիտանիանն Ֆրանսիան:Ընդ որում, ընդամենըհինգ երկրճերը տալիս են համաշխարհային զբոսաշրջության ամբողջ մուտքերի 5002-ը: Այս ոլորտի տնտեսականկարնորագույնգնահատականներիցմեկն այն է, որ այն մյուս շուկաներիհամեմատությամբկապիտալի համակենտրոնացման չափազանցբարձըր ցուցանիշ է ապահովում:Պատահականչէ, որ հենց այդ նշված երկրներումեն կազմակերպվումհիմնականզբոսաշրջային ցուցահանդեսնճերը, տոնավաճառներըն բռրսաները:Դրանով է պայմանավորված նան այն հանգամանքը,որ աշխարհի առաջատար զբոսաշրջային գործակալներըձգտում են իրենց կազմակերպություններիգրասենյակները տեղավորել հենց այդ երկրներում: Խոշոր երկրներիզբոսաշրջությանծախսերիու եկամուտներիհաշվեկշիռը վերջին տասնամյակում: աղյուսակ 4 Երկրներ

զամ |

Երկրեր

Իսպանիա

Ֆրանսիա

Գերմանիա

Իտալիա

Է5.9

Ճապոնիա

ԱՍՆ

Է

Մեծ

| Հերա»

Բրիտանիա

-

4.8

-

18.3

-

18.7

1.9

ն բերված փաստերիցելնելով կարելի է եզԿատարվածհաշվարկներից րակացնել,որ միջազգայինզբոսաշրջությանշուկայում տարադրամիհիմնական մատակարարներնեն՝ Ճապոնիան(-18.7 մլդ), Գերմաճիան(-18.3 մլդ),

Բրիտանիան(-4.8 մլդ): Միննույնժամանակ,միջազգայինզբոսաշրջությունն առավել եկամտաբերէ Իսպանիայի(14.3 մլդ), Ֆրաճսիայի (6.7 մլդ), Իտալիայի (5.9) համար |23,34): Զբոսաշրջային ինդուստրիայիզարգացումըհնարավոր է շատ երկրներում: Սակայն, միշտ չէ, որ այն հանդիսանում է ամենաարդյունավետներդրումը տնտեսությանմեջ: Այդ առումով, օրինակ, Ճապռնիայում,Ավստրալիայումզբոսաշրջության ինդուստրիայիզարգացմանպասիվությունըբացատրվում է տնտեսության այլ ճյուղերի չափազանցբարձը մակարդակիմասնագիտացմամը: Այդ երկրներից,միջազգայինշուկայում լայն ճամաչում ունեն ն խոշոր եկամուտներ են ստանում էլեկտրոնայինտեխնիկայի, ամենատարբերմեքեճաների,բրդի, կաթի, յուղի արտահանմամբ,ն հետնաբարզբոսաշրջության ռենտան ամենաեկամտաբերը չի կարող հանդիսանալ: Եթե ճշմարտացիկերպովասում ն հիմնավորումենք, որ զբոսաշրջությունը որոշակիորեն ազդում է երկրների ազգային տնտեսության,եկամուտի զարգացմանու աճի վրա, ապա նշանակումէ, որ մենք պետք է որոշենք զբոսաշրջության ազդեցությունըմակրոտնտեսականհիմնական ցուցանիշների վրա` մասնավորապես,համախառն ազգային եկամուտի, քաղաքացիների անձնական սպառման ու խնայողությունների, կապիտալ ներդրումներիու տնտեսությունը,սոցիալականկյանքը բնութագրողայլ ցուցանիշներիվրա: Իսկ ընդհանուրառմամբ, տնեսագիտական գրականությանմեջ տնտեսության վրա զբոսաշրջության ազդեցությունըորոշելու համարօգտագործումեն այսպես կոչված մուլտիպլիկացիայիմոդելը: Վերջինիսէությունը կայանում է նրանում,որ անհրաժեշտէ որոշել օգտակար գործուղությանգործակիցը,որը ցույց է տալիս եկամուտներիփոփոխությունները՝ կախվածկապիտալներդրումներիփոփոխությունից: Մուլտիպլիկացիայիգործակիցնազդում է տնտեսությանբոլոր բնագավառներիվրա: Մասնավորապես,այն ազդում է՝ առետրի,արտադրանքիթողարկման,եկամտի,բնակչությանզբաղվածության,պետականեկամուտներին այլ բնագավառներիվրա: Զբոսաշրջությանուղղակի ազդեցությունըտվյալ երկրի ազգայինտնտեբաժիսության վրա կարելիէ գնահատել՝ որոշելով ոլորտի (զբոսաշրջության) ճը ներքինհամախառնարդյունքիմեջ (ՀՆԱ): Վիճակագրականտվյալները ցույց են տալիս, որ միայն մի քանիկղզային պետություններումէ, որ այդ ոլորտի բաժինըգերազանցումէ ՀՆԱ-ի 307--ը (Անտիգուա` 5892, Բահամյան կղզիներ` 52962,Բերմունդյան կղզիներ` 3592) (23, 44): Սակայն, անգամ զբոսաշրջությամբհանրահայտ այնպիսի կղզային երկրճերում, ինչպիսիք են Կիպրոսը, Մալթան, Ֆիջին դրանց ներքին համախառն արդյունքի մեջ զբոսաշրջությունիցստացվողեկամուտներըչեն գերաՄեծ

զանցում 20920-ը:Դա բացատրվումէ նրանով, ռր զբոսաշրջությանըզուգահեռ, այդ երկրներում զարգանում են նան տնտեսական այլ համակարգեր: Չնայած դրան, այդ երկրներիտնտեսությանմեջ զբոսաշրջությունըմնում է որպես եկամտի ոչ պակաս աղբյուր: Զբոսաշրջության զարգացմանմակարդակըմեծապեսպայմանավորված

զբոսաշրջությաննկատմամբերկրումֆինանսականկարգովն պետության կողմից տարվող ֆինաճսական ն առհասարակ տնտեսական քաղաքականությամբ: ՀայաստանիՀանրապետությունն աշխարհի այն երկրներիցէ, որտեղկա զբոսաշրջությանզարգացմանհամար անհրաժեշտբազմազան նախապայմաններ, որոնք ռացիոնալ, նպատակային,պետականմակարդակովհոգացությամբ օգտագործելուդեպքում, զբոսաշրջությունըկարող է դառնալ հանրապետությանազգային տնտեսությանկարնորագույնբճագավառմերիցմեկը (այս մասին հանգամանորենկխոսվիհաջորդ գլխում): է

ԳԼՈՒԽ

Մ

ՈՐՊԵՍ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ՍԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

1.

ՀայաստանիՀանրապետության աշխարհագրականդիրքի գնահատումը, միջազգային զբոսաշրջության զարգացմանառումով

Հայաստանըժամանակակիցմարդու ծագմանօրրաններիցէ: Հայաստանի մասինառաջինգրավորհիշատակություններըհանդիպում են դեռնսչորս հազար տարվա վաղեմությունունեցող սեպագիրարձանագրություններում: Օտարներըմերերկիրնանվանումեն Արմենիա,Արմանա,Արմենին այլն: Հայաստանաշխարհը ն հայերի բնակությանսահմաններըհիմնականում համընկել են Հայկական լեռնաշխարհ կոչվող ֆիզիկաաշխարհագրական մարզի հետ, որը զբաղեցնումէ շուրջ 400 հազ. կմշչտարածք: Ի դեպ, Հայկական Լեռնաշխարհ ն Մեծ Հայք հասկացությունները տարածականառումով չպետք է շփոթել: Հայաստանպետության սահմանները պատմականտարբեր ժամանակաշրջաններումտարբեր են եղել: Տիգրան Մեծի տիրապետության ժամանակաշրջանումՀայաստանը ձգվել է Միջերկրականծու|իցմինչնԿասպիցծով ն Կովկասյանլեռնաշղթայից մինչն Միջագետք:ՊատմականՀայաստանիտարածքը կազմելէ ավելի քան 300 հազ կմո: այժմյան տարածքը29.8 հազ. կմ՛ է: Այն ՀայաստանիՀանրապետության է կազմում պատմականՀայաստանիտարածքի շուրջ 1/10 մասը: Հայաստանի Հանրապետությունն ընկած է Եվրասիա մայրցամաքի հարավարնմտյանմասում: Աշխարհագրականառումովայն պատկանումէ Ասիա աշխարհամասինու Արնելքին, մինչդեռպատմամշակութայինառումով ժողովրդի մտածելակերպովու հոգեբանությամբ`Արնմուտքին`եվրոպական քաղաքակրթությանը:

Հայաստանի աշխարհագրական դիրքի առանձնահատկություններից քաղաքակրթություններիխաչմերումեկն այն է, որ այն գտնվել է տտարբեր կում՝ հանդիսանալովկամուրջ Արնմուտքիու Արնելքի, Հյուսիսի ու Հարավի միջն: Ճանապարհորդության,առնտրի, զբոսաշրջությանհամար նպաստավոր դիրք է զբաղեցրել դեռ վաղ անցյալում: Այսօրվա Հայաստանի Հանրապետություննզբաղեցնում է Հայկական լեռնաշխարհիհյուսիսարնելյանփոքր մասըմիայն: Նրա տարածքըգտնվում է հյուսիսային լայնության 38.5 ն 41.18 աստիճաններին արնելյաներկայնության 43.3 ն 46.37 աստիճաններիմիջն: Հյուսիսային մասում այն սահմանա(որի հետ սահմանագծի երկարությունը 196 կմ է), նրա կից է Վրաստանին մասում գտնվումէ 1991 թ. սեպտեմբերի2-ին անկախությունհռչաարնելյան Լեռնային Ղոսրաբաղի Հանրապետությունը(որի տարածքը հիմնակակած նում համապատասխանում է Մեծ Հայքի 15 նահանգներիցմեկի` Արցախի տարածքին),հյուսիսարնելյան նասում սահմանակից է Ադրբեջանին,հարավային մասում` Նախիջնանի Ինքնավար Հանրապետությանը(որը բռնակցվել է Ադրբեջանին ն որը եղել է Հայաստանիանքակտելիմասը): Հարավային մասում ՀՀ սահմանակիցէ Թուրքիային (որի հետ սահն հարավարնմտյան մանագիծը280 կմ է), իսկ հարավարնելյան մասում՝ Իրանին (որի հետ սահմանագիծը42 կմ է): սահմանագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է Հանրապետության 1431 կմ: Ամենամեծ ձգվածությունը 360 կմ (հյուսիսարնմտյան ծայրից հարավարնելյան ծայրը),արնմուտքից արնելք ձգվածությունըամենալայն հատվածում 200 կմ է, իսկ ամենանեղհատվածում՝26 կմ: ՀայաստանիՀանրապետություննօվկիանոսներիցն ծովերիցգտնվում է բավականին մեծ հեռավորության վրա: Մասնավորապես,Կասպից ծովից այն հեռու է 193, Սն ծովից` 163, Միջերկրականծովից` 750, Պարսից ծոցից` շուրջ 1000 կմ: ՀայաստանիՀանրապետությանտնտեսաաշխարհագրականն քաղաքաաշխարհագրականդիրքի առանձնահատկություններըխիստբազմազան են: ՀայաստանիՀանրապետությունը ցամաքային պետություն է: Քանի որ այն հեռու է ծովերից ն օվկիանոսներից,բնականաբարուղղակիորենչի կարող օգտվել դրանց առավելություններից(հաղորդակցությանուղիներից ն բնական հարստություններից): Այս առումով,այն նպաստավորպայմաններ չունի ծովափնյա զբոսաշրջությանզարգացմանհամար: ՀՀ դիրքի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ բավականինհեռու է աշխարհի տնտեսապեսբարձր զարգացած երկրներից: Այս հանգամանքը նույնպես բացասական ազդեցություն է թողնում զբոսաշրջության զարգացմանվրա: Սակայն, շատ առումներով ՀՀ աշխարհագրականդիրքը չափազանց նպաստավորէ զբոսաշրջությանգարգացմանհամար, այդ պայմաններըառավել նպաստավորեն եղել պատմականանցյալում:

ՊատմականՀայաստանը,գտնվելով արնմուտքիցարնելք, հյուսիսից հարավ տանող գլխավոր ճանապարհների հանգույցում, դեռնս հնուց առնտրատնտեսականհարաբերություններիմեջ է եղել հին աշխարհի մի շարք երկրների հետ: Այդ հարաբերություններիմասին են վկայում ոչ միայն գրավորաղբյուրները, այլ նան Հայաստանիպատմականմայրաքաղաքների, ամրոցների ու այլ բնակատեղերի պեղումների ժամանակհայտնաբերված նյութականմշակույթիբազմաթիվնմուշները,որոնց մեջ կան այլ երկրներից ներմուծված շատ առարկաներու իրեր: Չնայած լեռնային դժվարամատչելի պայմաններին ն շնորհիվ աշխարհագրականհարմար ն շրջապատի նկատմամբիշխող դիրքի`Հայաստանը, հնագույն ժամանակներիցսկսած, իր լեռնանցքներովանցնող կարնոր ճանապարհներովՉինաստանի,Հնդկաստանի,Պարսկաստանի,Միջագետքի, Սնն Միջերկրականծովերիավազանների ու դրանցիցհյուսիսգտնվողերկրների հետ հանդիսացելէ կապող կարնորօղակ: Հայաստանովեն անցել մեծաթիվ ճանապարհորդներ, որոնք չնայած այն ժամանակ չեն կոչվել «զբոսաշրջիկներ», սակայն նրանց ճանապարհորդականգրավոր տպավորությունները, գրքերը Հայաստանի անզուգական բնությունը, բնակչությունը, կենցաղն ու տնտեսությունը բնութագրող գիտաճանաչողական մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում: Դեռ հնագույն ժամանակներումՀայկական լեռնաշխարհի ու նրա պատմությանը ծանոթանալու նպատակով, Հայաստանով ճանապարհորդել են Հերոդոտը,Քսենոֆոնը, Ստրաբոնը,Պլուտարքոսը,Պակիտոսը: Միջնադարյան Հայաստան են այցելել եվրոպացի շատ ճանապարհորդներ,որոնց թվում Մարկո Պոլոն, որն առաջինն է Եվրոպայինհաղորդակիցդարձրել Արարատի գեղեցկությանը: Ավելի ուշ Հայաստանում շրջագայել է ֆրանսիացիբուսաբան ն բժիշկ Ժ. Տուրնեֆորը (1656-1708 թթ.), Ժ. Շարդենը, Ֆ. Պարրոտը, Հ. Աբեխխը, Հ. Լինչը: 1829 թ-ին Ա. Պուշկինը Թիֆլիսից այժմյան Պուշկինի լեռնանցքով, Գյումրի-Կարս երթուղովուղնորվելէ Էրզրում: Հայաստանիտարածքով անցնողառնտրականբանուկ ն կարնոր ճանապարհներըխոշոր դեր են խաղացել նրա տնտեսությանն քաղաքներիզարգացման համար: Քաղաքներում կառուցվել են իջնանատներ,որոնք չափազանցանհրաժեշտեն եղել ճանապարհորդների,առնտրականքարավանճերի սպասարկմանհամար: ՊատմականՀայաստանիվրայով անցնող ամենանշանավորուղին Միջին Ասիան, Սն ն Սիջերկրական ծովերի ավազաններիհետ կապող ճանապարհնէր: Սա այն գլխավոր ճաճապարհնէր, որն Արնելքին Արնմուտքիերկրճերը կապումէր իրար: Մյուս ճանապարհները,սկսվելով Միջերկրականծովի ափերից ու Եգիպտոսից,անցնում էին Սիրիայի վրայով, Եիրատ գետիհովտով ն Արաքսիհովտում միանում Թեհրանից եկող ճնշվածգլխավոր ճանապարհին: Այս ճանա102

պարհով Եգիպտոսը,Միրիան ն Միջերկրականիափերին գտնվողերկրներն ու Բաբելոնը Հայաստանիվրայով կապվումէին Կասպից ծովի ավազանի ու նետ: հյուսիսայինմի շարք երկրների ն արնելյան այլ երկրներից ապրանքները Հ նդկաստանից Չինաստանից, Հայաստանիվրայով եվրոպականերկրներէին արտահանվումայն նշանավոր ճանապարհով,որը կոչվում էր «Մետաքսի ճանապարհ», որի օրինակով «Մետաքսի նոր ճանապարհ» անունն է ստացել ՀարավայինԿովկասով (ն Հայաստանով)անցնող Հարավարնելյան Ասիան ն ԿենտրոնականԱսիան

Եվրոպայինմիացնողցամաքայինճանապարհը:Այսօր արդենդրա (այսպես կոչվածՏրասեկայի) զարգացմամբշահագրգռված են ոչ միայն տարածաշըջանի երկրներն, այլն ԱՍՆ-ի ն Արնմուտքիմյուս խոշոր, տնտեսապեսհզոր երկրները: Հին Հայաստան կատարած ճամփորդություններիհամար խոշոր դեր են խաղացել Արտաշատը, Դվինը, Տիգրանակերտը,Անին: Մայրաքաղաք Արտաշատը կառուցված լինելով Արաքսիափին՝ բերքաշատ Արարատյանհարթավայրումդարձել էր տարանցիկ(տրանզիտային)նշանավորկենտրոն:Արտաշատն ունեցել է խոշոր ն հարուստ քաղաքի համբավ: Այստեղ այցելած նշանավոր ճանապարհորդներիցէ եղել Պլուտարքոսը, որն այն անվանել է «ՀայաստանիԿարթագեն» |14, 15): ՏիգրանՄեծի տիրապետությանժամանակաշրջանում,երբ Հայաստանը ձգվում էր Կասպից ծովի, Կուր գետի ավազաններիցմինչն Պաղեստինու Միջերկրականծով, նրա միջազգայիննշանակություննավելի ընդլայնվեց,ն ավելի մեծ թվով ճանապարհորդներէին անցնում ու միաժամանակհիանում, գայթակղվումՀայաստանի անզուգականբնությամբ ն այդ ժամանակների համար արդենինքնատիպ ճարտարապետությամբ: Ի դեպ, Հայաստանիհռչակավոր, չքնաղ մայրաքաղաքներիցմեկում` Աճիում, կառուցվածէին բազմաթիվեկեղեցիներ,իջնանատներ,առնտրականկենտրոններն այլ հարմարություններ, որտեղ կարելի էր տեսնելբազմաթիվերկրներից,այդ թվում նան Ռուսիայիցեկած ճանապարհորդների,առնտրականների: Միջին դարերումհատկապեսարտաքինառնտուրն ընդարձակեցիր սահմանճերը, որը ն նպաստեցմեծ թվով օտարերկրացիներիայցը Հայաստան: Դրա վառ ապացույցներիցեն նան պատմականՀայաստանիտարբեր մասերում մինչն այժմ կանգունկամ կիսականգունպահպանվողբազմաթիվիջնանատները(քարվանսարաները):Այդպիսի հանրահայտ քարվանսարամճերից մեկը վերականգնվելն պահպանվումէ ՀայաստանիՀանրապետության այժմյան Մարտունուն Եղեգնաձորի տարածաշրջաններիսահմանագլխինՄ̀ելիմի լեռնանցքում: Սելիմի քարավանատունըսպասարկում էր Մերձավոր ն Միջին ԱրնելքիցդեպիԱրաքսի հովիտ, այստեղից էլ՝ դեպի Կուր գետիհովիՆման քատը ձգվող առնտրականճանապարհովանցնող քարավաններին: րավանատների կիսականգունշենքեր են պահպանվումԱշտարակի,Թալինի տարածաշրջաններումու Հայաստանիայլ վայրերում:

Պատմական Հայաստանիշատ քաղաքներ`Արտաշատը,Դվինը, Անին, Կարսը, Վանը, Մանազկերտը,Արճեշը ն շատ ուրիշ քաղաքներ միջազգային առնտրի նշանավոր կենտրոններ էին: Այս բոլոր քաղաքներումամեն տարի կազմակերպվումէին տոնավաճառներ: Այս ավանդույթըշարունակվում է մինչն մեր օրերը, ն ՀայաստանիՀանրապետությունը վերջինտասնամյակներում նույնպես շարունակումէ կարեորդերխաղալ որպես այդպիսիմիջոցառումների կազմակերպիչ: Միայն 1978-1983 թթ. հանրապետությունում կազմակերպվելեն 28 միջոցառումներ(ցուցահանդեսներ,սիմպոզիումներն

այլն):

1984 թ-ից հետո նս Երնանում կազմակերպվել են

միջազգայինխոշոր ցուցահանդեսներ,տոնավաճառներ: Դրանց մասնակցելեն ԳԴՀ-ի, Չեխիայի, Ֆրանսիայի, Անգլիայի, Շվեյցարիայի,Շվեդիային Նիդերլանդներիֆիրմաճերն ու կազմակերպությունները: Հայաստանումմիայն վերը նշված ժամանակաշրջանումկազմակերպված ցուցահանդեսներինու միջոցառուներինմասնակցելեն 47 երկրների176 ֆիրմաներ, իսկ այդ կապակցությամբՀայաստանեն ժամանել արտասահմանյանֆիրմաների 1240 ճերկայացուցիչներ|14,178): Սակայն, պետք է նշել, որ նախկինումառետրականները,ճանապարհորդները, հետագայում արդեն զբոսաշրջիկները Հայաստան էին այցելում ոչ միայն նպաստավոր, տարանցիկ աշխարհագրականդիրքի պատճառով, այլն ծանոթանալուՀայաստանիպատմականանզուգականհուշարձաններին, արդյունաբերության,գիտությանն հատկապեսմշակույթի նվաճումների հետ: Արդեն 1980-1985 թթ. միջին հաշվով տարեկանավելի քան 300 հազար արտասահմանյանզբոսաշրջիկներեն այցելել Հայաստան:Ընդորում, հանրապետությունումզբոսաշրջայինհարմարավետհանգրվանների,բարեկարգ երթուղիների ստեղծման,սպասարկման մակարդակիզգալի քարձրացման հետ այցելություններըմեծ չափովավելացելեն: Եթե 1961 թ. Հայաստանէ այցելել օտարերկրյա (առանցԽՍՀՄ-ի) 1700 զբոսաշրջիկ, ապա 1980 թվականինաշխարհի 82 երկրներիցավելի քան 50 հազար զբոսաշրջիկ է այցելել հանրապետություն: Հետագա տարիներին դրանցթիվըզգալիորենավելացել է: Հայաստանայցելած զբոսաշրջիկներըհիացմունքով են խոսում կյանքի բոլոր բնագավառներումհայերի ձեռք բերած հաջողությունների,պատման բնականանզուգականհարստություններիմասին: ճարտարապետական Ամերիկյան հանրահայտ նկարիչ Ռոքուել Քենտը գրել է. «Եթե ինձ հարցնեին, թե մեր մոլորակիվրա որտեղ կարելի է ավելիշատ հրաշքների հանդիպել, ես ամենից առաջ կտայի Հայաստանիանունը: Ակամայից զարմանում ես, որ աշխարհի այս փոքրիկանկյունում կարելի է հանդիպելայնպիսի հուշարձաններին այնպիսի մարդկանց,որոնք կարող են.դառնալ ամբողջ աշխարհի զարդն ու հպարտությունը:Երիցս կեցցե՛ս դու, հող հայկական, տաղանդների՛օրրան, հրաշագործների՛օրրան» |14, 180):

Այսօր էլ իր տարածքով պատմականՀայաստանի 1/10 զբաղեցնող ՀայաստանիՀանրապետությունըշարունակում է աշխարհագրականն քաղաքական առումով նպաստավորդիրք զբաղեցնել ն դրանով իսկ չափազանց մեծ հետաքրքրություններկայացնել ն իր վրա բնեռել գեր պետությունների ուշադրությունը: -ՀայաստանիՀանրապետությունըգտնվում է Եվրոպան՝ Կենտրոնական ու ՀարավայինԱսիային ե Ռուսաստանը ՄերձավորԱրնելքին կապող միջազգային ուղիների խաչմերուկում: Հայաստանի Հանրապետությանտարածքով անցնում են Թուրքիան` Իրանին,Ադրբեջանինու Կասպից ծովի ավազանին,ինչպես նան Հյուսիսային Կովկասը ն Սն ծովը՝ Իրանին ու արաբականերկրներինկապող երթուղիներնու գլխավորավտռմոբիլայինճանապարհները: ՀայաստանիՀանրապետություննամբողջ Կովկասին ՄերձավորԱրնելքի հետ միասինգտնվում է Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի ու Իրանի տճտեսականու քաղաքականշահերի բախմանոլորտում: Վերջին տասնամյակումտարածաշրջանումառկա է քաղաքականանկայունությունը, որը լուրջ դժվարություններու խոչընդոտներէ առաջացրել Հայաստանի Հանրապետությանտնտասական զարգացմանն դրա հետ պայմանավորվածզբոսաշրջությանզարգացմանհամար: Չնայած այդ ժամանակավորդժվարություններին,տնտեսությանկայունացման հետ միասին, արդեն նկատելի տեղաշարժեր են կատարվում հանրապետությանմիջազգային զբոսաշրջությանաշխուժացման բնագավառում (այդ մասին կխոսվի ստորն):

ԴայաստանիՀանրապետությունում միջազգային զբոսաշրջության զարգացման բնական նախապայմանները 2.

Հայկականլեռնաշխարհն,իրավամբ,անվանումեն «լեռնային կղզի»: Այն

իր հարակից տարածաշրջաններինկատմամբավելի բարձը դիրք ունի: Մասճավորապես,Արաբական ու Անատոլիականբարձրավանդակներից Հայկական լեռնաշխարհըբարձր է 500-700 մ-ով: Հայկականլեռնաշխարհըտիպիկ հրաբխային երկիր է: Հրաբխականությունը ընդգրկելէ հատկապեսլեռնաշխարհիկենտրոնականմասը, որտեղ գոյացել են հրաբխայինհզոր լեռներ, լեռնազանգվածներ, հրաբխայինկոներ ուլ լավային սարավանդներ:Ըստ որում, այստեղ լեռնակազմականերնույթները դեռնս շարունակվում են: Դրա խոսուն վկաներն են Նեմրութ ն Թոնդրակ գործող հրաբուխներըն հաճախակիտեղի ունեցող երկրաշարժերը:Նեմրութի վերջինհզոր ժայթքումներըտեղի են ունեցել 1441-1442 թթ.: Ինչպես ասվեց, շարունակվող լեռնակազմականպրոցեսների մասին են վկայում պարբերաբարկրկնվողերկրաշարժերը:

Հայ պատմիչներիվկայությամբ վերջին մեկուկես հազարամյակում այստեղ տեղի են ունեցել բազմաթիվ ավերիչ երկրաշարժեր: Մասնավորապես, Եփրեմ Էդեսացու վկայությամբ 341 թ-ին տեղիունեցածավերիչ երկրաշարժը մեծ վնասներէ հասցրելՀայոց աշխարհին: 735 թ-ին շատ ուժեղ ն ավերիչ երկրաշարժէ տեղի ունեցելՎայքում: Հայ պատմաբանԿիրակոսԳանձակեցինպատմումէ, որ այն տնել է 40 օր: Այդ երկրաշարժի հետնանքովավերվել են բազմաթիվբնակավայրեր,այդ թվում նան Եղեգիսգետի հովտումեղած պատմականՄոզ քաղաքը, որտեղ զոհվել են շատ մեծ թվով բնակիչներ |27, 16): Հենց այդ ողբերգությունցհետո է, որ այդ տարածաշրջանըկոչվեց Վայոց Ձոր: Ի դեպ, Եղեգիս գետի հովիտն իր բնական անկրկնելի գեղեցկություններով զբոսաշրջիկներիհամար մեծ հետաքրքրություն է ճերկայացնում: Արդենավարտվելն 2003 թվականինշահագործմանէ հանձնվել ԵղեգնաձորիցԵղեգիսիհովտով դեպիՍնանի ավազան անցնող ճանապարհիվերակառուցումը:Այդ ժամանակակից բարեկարգված մայրուղու վրա է ճան միջնադարյանհանրահայտՍելիմի քարավանատունը: ՍՀ դարի վերջերիներկրաշարժիցմեծ վնասներէ կրել Արաքս գետի ձախ ափին գտնվողպատմականՀայաստանիմայրաքաղաքը՝Դվինը: 1319 թ-ին երկրաշարժն ավերել է նան պատմականՀայաստանիմյուս մայրաքաղաքը՝Անին: Վերջինս հայտնի իր «հազար ու մի եկեղեցիներով», տաճարներով,հզոր պարիսպներով,հայ ճարտարապետականմտքի գլուխգործոցներով(նրանց մի մասը այսօր էլ կանգունկամկիսավերվիճակումեն): ՄիջնադարյանՀայաստանիհանրահայտ մայրաքաղաք Աճի քաղաքիփլատակներըգտնվումեն ԱրեմտյանՀայաստանում,Ախուրյան գետի աջ ափին ն հանդիսանում են շատ կարնորզբոսավայը: Ավերիչ երկրաշարժերնիրենց փոքր ու մեծ հզորությամբշարունակվում են մինչն մեր օրերը: Վերջին ամենաուժեղ ն ավերիչ երկրաշարժը տեղի ունեորի ցավ 1988 թ-ի դեկտեմբերի 7-ին Հայաստանի Հանրապետությունում, էպիկենտրոնըՍպիտակքաղաքն էր: Սա Կովկասի նորագույն պատմության մեջ ամենախոշորերկրաշարժնէր: Հետաքրքիրէ, որ բնության այդ հզոր ուժերը կարող են ոչ միայն քանդել, ավերել,ահուսարսափպատճառել, այլն ընդունակեն ստեղծել, արարել,լույս աշխարհ բերել բնական այնպիսի անզուգական կոթողներ, անկըկճելի հրաշքներ,որոնցովայդքանհարուստէ Հայկականլեռնաշխարհը:Բնության ստեղծած հրաշալիքներիցեն Արարատ սուրբ լեռը ն Վանա լիճը, Արագածն ու Սնանը,Ուրմիալիճը, Գեղամա լեռները,Բյուրակն կոչվող լեռան լանջերից բխող բյուրավոր ջրառատ աղբյուրները,Նեմրութ լեռը, անընդհատծխացող Թռոնդրակը, Սիփանլեռը, Սարդարիաղբյուրը, Որոտանի կիրճը, լեռնային աըագահոս գետերնու գահավիժող ջրվեժներնու բնության ստեղծած էլի շատ ու շատ գլուխգործոցներ,հրաշագեղ կոթողներ, որոնցով հպարտանումու հիանում է ոչ միայն հայ ժողովուրդը,այլն աշխարհիցանկացածանկյունում

տարբեր ազգությանմարդիկ,որոնց երբնէ բախտ է վիճակվել լինել Հայաստանում:Դրա մասին են վկայում մեծ թվով նշանավորգիտնականճաայցելուներիվկայությունը,հիշատակություններնու տպանապարհորդների, վորությունները,բարիխոսքն ու հիացմունքն, որ նրանքհայտնում են Հայաստանի, նրա չքնաղ ու անկրկճելիբնության մասին: Ինչպես արդենասել ենք, ՀայաստանիՀաճրապետությանայժմյան տարածքը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարնելյան մասում: Այն տիպիկ լեռնային երկիր է: ՀՀ տարածքիկարեոր ֆիզիկաաշխարհագրական յուրահատկություններիցմեկն այն է, որ հարակիցտարածքներինկատմամբ այն ավելի բարձր դիրք ունի: Նրա միջին բարձրությունըծովի մակերնույթից կազմումէ 1837 մետր: Ինչպես ամբողջՀայկական լեռնաշխարհի, ՀայաստանիՀանրապետության մակերնույթը նույնպես աչքի է ընկնում ռելիեֆի բազմապիսի ձներով` երկնասլացլեռնակատարներ,անդնդախորկիրճեր, գեղատեսիլ հովիտներ, իճչպես ճան բարձրադիրսարահարթեր: ապրող ն

Դաշտավայրեր այստեղ չկան, ամենացածրը վայրը Մեղրու կիրճն է ն Դեունեն 370-390 մ բարձրություն: բեդ գետիհովիտը, որոնք ծովի մակերնույթից տարածքիամենաբարձրկետն Արագած լեռան գագաթն Հանրապետության է, որի բարձրությունը ծռվի մակարդակից4090 մ է: ՀՀ մակերնույթիառանձճահատկություններիցմեկն այն է, որ բնութագրվումէ բացարձակ բարձրությունների մեծ տարբերությամբն կազմում է ավելի քաճ 3700 մ: Հանրապետության ամբողջ տարածքիմիայն 292--ն է, որ գտնվում է ծովի մակարդակից մինչն 800 մ բարձրության վրա: ՀՀ տարածքի շուրջ 6096 ունի ծովի մակարդակից մինչն 2000 մ բարձրություն: Դրանք տնտեսականյուրացման համար առավելնպաստավորտարածքներեն ն այստեղ է կենտրոնացվածհանրապետությանբնակչության հիմնական մասը: Հանրապետության տարածքի գրեթե40:2-ը 2000 մ-ից բարձը է ն տնտեսական գործունեությանհամար անբարենպաստ:Սակայն, չօգտագործված ն անաղարտբնությունը էկոլոգիականզբոսաշրջությանզարգացմանհամար բավական հետաքրքրություն է ներկայացնում: Ի դեպ, էկոլոգիական զբոսաշրջությունըժամանակակիցմիջազգայինզբոսաշրջության համակարգում ավելի ու ավելի ծանրակշիռտեղ է զբաղեցնում: է Մերկարծիքովէկոզբոսաշրջությունըառավելապես նպատակահարմար զարգացնել Մյունիքում, Վայոց Ձորում, Սնանի ավազանում, Լոռու ն Արագածոտնիմարզերում,որտեղ կան բնական ու մարդածինբազմազանհրաշալիքներ: Ընդհանուրառմամբ հանրապետությանտարածքի ընդամենը 189--0 է հարթավայր,իսկ մնացած 82962-ը փաստորենլեռնային է: ՀՀ ռելիեֆիբազմազանությանմեջ գերակշռումեն ծալքավորու հրաբխային լեռները,հրաբխայինսարավանդները: Հանրապետությունում գերակշռումեն միջին ն բարձը լեռները,որոնք հե107

տաքրքրություն են ներկայացնում ճան զբոսաշրջության առումով: Դրանք աչքի են ընկնում ռելիեֆի բազմապիսիձներով` երկնասլացլեռնակատարճեր, հրաբխայինգեղեցիկկոներ,միջլեռնայինգոգավորություններ,մերձգագաթային պարզ ն անուշահամլճեր ն այլ ձներ: Հայկականլեռնաշխարհի այս հատվածում՝ Հայաստանի Հանրապետության այժմյան տարածքումռեՍալիեֆի զգալիմասըճույնպեսձնավորվել հրաբխայինգործունեությամբ: է կայն, այստեղ այժմ գործողհրաբուխներչկան, բայց շատ են հանգածհրաբուխները: Հանրապետությանարնմտյան մասում` Ախուրյան ն Քասաղ գետերի միջն է գտնվում վեհաշուք,ծիրանավառթագուհիԱրագածլեռնազանգվածը, որը զբոսաշրջության,լեռնագնացության համար մեծ հետաքրքրությունունի: Այն ունի աղեղաձնդասավորվածչորս գագաթ, որոնցիցհյուսիսայինը հանրապետությունում ամենաբարձըկետն է (4090 մ): Երկրաբանականանցյալում Արագածնեղելէ ակտիվգործողհրաբուխներիցմեկը:Նրա խառնարանն ունի 550 մ խորությունն 3 կմ լայնություն: Արագածիգագաթինեն գտնվումանուշահամ,Ավ. Իսահակյանի արտահայտությամբ «զույս-փերուզ»Քարի լիճը,ինչպես նան մեծ ու փոքր,պերճոսկեհյուս գոտիներհիշեցնողբազմաթիվառուներ: Հայաստանի Հանրապետությունումէկոզբոսաշրջությանկազմակերպման համար առավել հետաքրքիր երթուղիներիցմեկն Արագածի գագաթ բարձրանալնէ: Արագածիլանջերին գտնվողլճերն ամռան ամիսներինզբոսաշրջիկների համարկարող են հանդիսանալկարճաժամկետհանգստյանվայրեր, իսկ ձմռան ու գարնան ամիսներին նրա ձյունաշատ լանջերը դահուկային մարզաձնիսիրահարներիհամար անփոխարինելիկլինեն: Լեռնագնաց զբոսաշրջիկների համար առավել հրապուրիչ են նրա ձյունածածկ գագաթներբարձ-

րանալը:

.

Հրապուրիչ կլինի Քարի լճի ափին զբոսաշրջությանփակ համալիրի ստեղծումը,սպասարկմանմարզային,պարերի,տարբեր տեսակի խաղերի կազմակերպմանն այլ ձներով: Հրապուրիչկլինի այստեղ այդ համալիրիհամակարգումխաղատներիկազմակերպումըարտասահմանյանշատ երկրների համանման արդենիրենցարդարացրած,մեծ եկամուտբերող կենտրոնների օրինակով:Այս համալիրը, որը կգործիամբողջտարին,կարնորդեր կխաստեղծմանգործում: ղա նան զգալի չափով աշխատատեղերի են ներկայացնումնան Զբոսաշրջության առումով մեծ հետաքրքրություն Գեղամա,Ջավախքիու Վարդենիսիհրաբխայինլեռնաշղթաները: կենտԳեղամալեռնաշղթանգտնվումէ ՀայաստանիՀաճրապետության րոնական մասում: Այն ձգվում է Սնանա լճի արնմտյան ափին զուգահեռ: Շատ հետաքրքիր է, որ այս լեռնավահանի առանցքայինմասում բարձրանում են մոտ երկու տասնյակհրաբխայինհրաշագեղկոռներ՝ մինչն 500 մ հարաբերական բարձրությամբ: Դրանցից ամենաբարձրնԱժդահակ լեռն է

(3598 մետր բացարձակբարձրությամբ):Գեղամալեռնաշղթայիգրեթե բոլոր կոնակերպգագաթներնունեն լավ արտահայտվածխառնարաններ,որոնցից մի քանիսումգոյացել են լճեր: Իսկ վերջիններսէլ իրենց քաղցրահամջրերով ավելի են հետաքրքիր դարձնումբնական այդ հուշարձանները: Գեղամա լեռների մերձգագաթայինսարավանդիվրա է գտնվում բնության անզուգական ստեղծագործություններիցմեկը` հրաբխային ծագման Ակնա լիճը: Այն շրջապատված է երիտասարդ հրաբխային կոներով ն ալպյան մարգագետիններով:Ջուրը պարզ է, անուշահամ, լճի հայելում արտացոլվում են շրջակա լեռներըն կապույտ երկնակամարը: Բնության անկրկնելին հազվադեպերնույթներից են Արմաղանի հրաբխային խառնարանումառաջացածլճերը, ինչպես ճան գեդատեսիլԱժդահակ լեռը: Սրանք եզակի «զբոսաշրջայինռեսուրսներ» են, որոնցով այդքան հան որոնց օգտագործումըզբոսաշրջայինմեծ րուստ է մերհանրապետությունը, է հետաքրքրությունկարող ներկայացնել:Մասնավորապես,Գեղամա լեռների հրաբխայինհետաքրքիր ձներ, նշված քաղցրահամջրեր ունեցող լճերը, ձմռան ն գարնան ամիսներինձյան առկայությունը ն այդտեղից մի կողմից դեպի Սնամա լիճ, մյուս կողմից դեպիԱրարատ ն Արագածլեռները նայվող հրաշագեղ տեսարանները,մաքուր օդը զբոսաշրջային բնական տարրերի անզուգականհամակցությունէ: Այսպիսով,Գեղամա լեռներիզբոսաշրջային այդ ռեսուրսներըհնարավոր է օգտագործել տարվա բոլոր եղանակներին, ստեղծելով ճոպանուղի Սնանի ափից մինչն լեռների բարձրադիր մաս, ինչպես նան տեղում կազմակերպելովկարճաժամկետ հանգրվան` սպասարկման հիմնականձներով: Սնաճա լճի հարավային ափին զուգահեռ ձգվում է նս մեկ հրաբխայինլեռնաշղթա`Վարդենիսիլեռները, որոնք գոյացնում են վահանաձն գեղատեսիլհամակարգ:Այն ջրբաժանէ Սնանճա լճի ն Արփա գետի ավազաններիմիջն: Դրա ջրբաժանմասը նեղ է ն մասնատվածհնագույն սառցապատումներիխորը տաշտահովիտներով:Դեպի Արփա գետի ավազանը ճրա լանջերն իջնում են զառիթափ կերպով, իսկ հյուսիսում` համեմատաբար մեղմաթեքփեշերովցածրանումեն դեպի Սնանա լիճը: ՀայաստանիՀանրապետության տարածքումէ գտնվում ճան Ջավախքի լեռնավահանիմիայն հարավայինմասը: Այստեդ նեղ ու ժայռոտ կատարային գոտու վրաբարձրանումեն մի շարք հրաբխայինգեղատեսիլկոներ: Հրաբխաէրոզիոն ռելիեֆի լավագույն օրինակն է Եղնախաղիլեռնավահանը, որը ձգվում է Հայաստանին Թուրքիայի պետականսահմանի ուղղությամբ: ՀայաստանիՀանրապետության ռելիեֆի ձներից են նան ծալքավոր լեռճաշղթաները,որոնք Փոքր Կովկասի համակարգինպատկանողլեռնաշղթաճեր են: Դրանցից հանրապետությանտարածքումեն գտնվում Վիրահայոց, Բազումի, Շիրակի,Գուգարաց, Միափորի,Փամբակի,Ծաղկունյաց,Արեգունու, Սնանի, Զանգեզուրի,Վայքի, Բարգուշատի,Մեղրու լեռնաշղթաները:

Սրանցիցյուրաքանչյուրը յուրահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում, ինչպես բնատնտեսականառումովընդհանրապես,այնպես էլ զբոսաշրջության տեսակետից՝մասնավորապես: Վիրահայոցլեռներըձգվում են Հայաստանի Հանրապետության հյուսիսային սահմանամերձշրջանիցմինչն Դեբեդ գետի հովիտը:Դրանք համեմատաբար մեղմաթեքլանջերովցածրանումեն դեպիԼոռու սարահարթ:Իսկ Լոռու սարահարթիեզրով ձգվում է Բազումի լեռնաշղթայի արնձտյան մասը: Նրա արնելյան մասը Վանաձորիմոտովանցնում է Փամբակ գետի կիրճից աջ նկոչվում է Հալաբիլեռնաշղթա:Բազումիլեռնաշղթայիարնմտյանհատվածում է գտնվում Պուշկինի լեռնանցքը(2038 մ), որով, մինչն նրա տակով թունելի կառուցումը,անցնում էր Վանաձոր Ստեփանավանավտոճանապարհը: Բազումիլեռնաշղթայիցհարավ-արնմուտք,որոշ չափով նրան զուգահեռ, մինչն Ախուրյանգետըձգվումէ Շիրակի լեռնաշղթան:Հալաբի լեռնաշղթայի մոտիցառանձնանում է Գուգարացլեռնաշղթան,ոԲովաքարլեռնագագաթի րը զառիվեր լանջերով ձգվում է հյուսիս` դեպի Դեբեդ գետի հովիտը: Լեռճնաշղթայի արնելյան ճյուղավորություններըտարածվումեն մինչն Աղստնգետի հովիտը: Բազումիլեռնաշղթայից հարավ, դրան զուգահեռ ձգվում է Փամբակիլեռնաշղթան, որի բազուկներըհարավ-արնելքում հասնում են մինչն Սնանի թե--

րակղզի: Փամբակիլեռնաշղթայի ճյուղավորումներիցաչքի է ընկնումԾաղկունյաց լեռնաշղթան, որն սկսվում է նրա միջին մասից ն ձգվում է դեպի հարավ-արնելք՝ մինչն Հրազդանգետի հռվիտը: Փամբակիլեռնաշղթայիշարունակությունըդեպի հարավ-արնելք, Սնանա լճի հյուսիսարնելյան ափերին`՝մինչն Ճամբարակ, կոչվում է Արեգունի լեռնաշղթա: Վերջինիս շարունակությունըՍնանա լճի արնելյան ափերով կրում է Սնանի լեռնաշղթաանվանումը:Սնանի լեռնաշղթայիՔաշաթաղ լեռնագագաթիցդեպի հյուսիս-արնմուտք, Արեգունիլեռնաշղթայինգրեթե զուգահեռձգվում է Միափորիլեռնաշղթան: հարավարնելյանմասում, գրեթե միջօՀայաստանիՀանրապետության րեականի ուղղությամբ՝ Վարդենիսիլեռնաշղթայիցհարավ՝մինչն Արաքսգետի հովիտը, ձգվում է Զանգեզուրի լեռնաշղթան:Նրա ամենաբարձրկետը Կապուտջուղ լեռնագագաթնէ (3904 մ), որը ՀՀ-ում Արագածիցհետո երկրորդ բարձըլեռն է: Այս լեռնաշղթայիկարնորագույնլեռնանցքներիցեն Սիսիանիլեռնանցքը,որով Զանգեզուրըկապվում է Նախիջնանի հետ, ն Որոտանի լեռնանցքը, որտեղով անցնում է Զանգեզուրիցդեպի Վայք (Արփայի հովիտ) տանողճանապարհը:Զանգեզուրի լեռնաշղթայիճյուղավորումներից աչքի է ընկնում Վայքի լեռնաշղթան,որը նրա հյուսիսային մասից ձգվում է դեպի արնմուտք` հաճդիսանալովջրբաժանԱրփա ն Նախիջնան գետերի միջն:

Զանգեզուրի լեռնաշղթայից դեպի հարավ-արնելք են ձգվում Բարգուշաջրբաժան են տի ն Մեղրու լեռնաշղթաները,որոնք համապատասխանաբար ու ն ու Մեղրի գետերիմիջն: Որոտան Ողջի Ողջի Նշված այս բոլոր լեռճաշղթաներնիրենց երկրաբանականկառուցվածքով, գեղատեսիլ,անդնդախորկիրճերով, լեռնային զուլալ գետերով ն աղբյուրներով զբոսաշրջայինմեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում:Այս տեսակետից անզուգական են հատկապես միջլեռնային Փամբակ ն Դեբեղ, Աղստն, Արփա,Որոտանգետերի կիրճերը: Շատ կարնոր է, ռր այդ վայրերում բնականռեկրեացիոնգեղատեսիլհուշարձաններըզուգորդվումեն մարկոթողնեդածին հուշարձանների,հայկական պատմաճարտարապետական րի հետ, որոնք անկասկած,միջազգայինզբոսաշրջությանհամար խոշոր առավելություններեն: Բոլոր հարթ տարածությունները500 մ-ից բարձր են, այսինքն սարավանդներեն, որոնք գրեթեբոլորն եզրավորված են բարձր լեռներով: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում առավել նչանակավոր են Շիրակի, Աշոցքի, Լոռու սարավանդները: Համեմատաբարփոքր են Ապարանի, Թալինի, Կարմրաշենի, Եղվարդի, Կոտայքի սարավանդները:Հայ ժողովրդիհամար առանձնահատունդեր ունի Արարատյան դաշտը: Ռելիեֆային առանձնահատուկհետաքրքրությունունի Մյուճիքի (Ղարաբաղի) բարձրավանդակը: Հանրապետությանտարածքի ֆիզիկաաշխարհագրական այդ ձները, այդտեղ առկա պատմաճարտարապետականկոթողներով նույնպես զբոսաշրջային մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում. փաստորեն այստեղ բնական ն մարդածինռեկրեացիոնռեսուրսները կողք կողքի են ն զուգորդվումենչհետնաբարզբոսաշրջայինարդյունավետ ճախապայմանեն: Շիրակը դաշտը գտնվում է հանրապետությանհյուսիս-արնմուտքում՝ Ախուրյան գետի միջին հոսանքի ավազանում: Այն պարփակված է հյուսիսում՝ Շիրակի, արնելքում` Փամբակի լեռնաշղթաների, հարավ-արնելքում` Արագած լեռնազանգվածի միջն: Արնմուտքում այն աստիճանաբարձուլվում է

Կարսիսարահարթին:Ծովի մակարդակիցբարձր է 1550-1600 մ: Շիրակի դաշտից հյուսիս` Աշոցքի սարավանդնէ, որն ունի 1900-2100 մ բարձրություն:Սարահարթիարնմտյան մասում գտնվում է Արփա լիճը, որից սկիզբ է առնում Ախուրյանգետը: Լոռու գեղատեսիլսարահարթըգտնվում է հանրապետությանհյուսիսում: Այն շրջապատված է արնմուտքում`Ջավախքի, հարավում` Բազումի լեռճաշղթաների ն հյուսիս-արնելքում` Վիրահայոց լեռներով: Բարձրադիր (1400-1600) հարթավայր է, որի տարածքումՁորագետ ն Տաշիր գետերըմիլիոնավորտարիներիընթացքումփորել են խոր կիրճեր: Ապարանի սարավանդըգտնվում է Շիրակի դաշտից արնելք, Քասաղ գետի վերին հոսանքի ավազանում` արնմուտքումԱրագած վեհաշուք, քառա111

գագաթ լեռնազանգվածի, արնելքում՝ Ծաղկունյացանտառածածկլեռնաշղթայի միջն ծ.մ. 1800-2000 մ բարձրությանվրա: Թալինի քարածածկ սարավանդը տեղադրվածէ Արագածլեռնազանգվածի ն Ախուրյանգետիմիջն՝ 1300-1800 մ բարձրությանվրա: Այն ունի թույլ մասնատված բլրաթմբային մակերնույթ ն ընդհանուր թեքություն` հարավ-արնմտյանու հարավայինուղղությամբ: Կարմրաշենի սարավանդըփաստորենԹալինի սարավանդիշարունակություննէ Արագածիհարավ-արնմտյանփեշերին,ունի 1200-1500 մ բարձրություն, թույլ մասնատվածբլրաալիքավորմակերնույթ:Այն հարավ-արնելյան ուղղությամբ ցածրանալով`աննկատելիորենձուլվում է Արարատյան դաշտին: Եղվարդիսարավանդըգտնվումէ Հրազդանն Քասաղ գետերիմիջագետքում՝ Արայի լեռ հրաբխային զանգվածիցհարավ, 1200-1600 մ բարձրության վրա: Այն ունի թույլ ալիքավոր,բլրաշատ մակերնույթն դեպիհարավաստիճանաբարցածրանալով՝միանումէ Արարատյանդաշտին: Կոտայքի սարավանդըտարածվումէ Եղվարդի սարավանդիցարնելք՝ Հրազդանգետի միջին հոսանքիձախափնյամասից մինչն Գեղամա հրաբխային լեռնաշղթայի արնմտյան ստորոտը: Այն հյուսիսից սահմանափակվում է Գութանսարի,հյուսիս-արնելքից`Հատիսլեռներով: Ունի 1200-1500 մ բարձրություն,թույլ մասնատվածալիքավորմակերնույթ ն ընդհանուրթեքություն դեպի հարավ-արնմուտք: Այս սարավանդի կենտրոնով է անցնում Երնան-Սնան բարեկարգ, զբոսաշրջայինհույժ կարնոր նշանակություն ուճեցող ավտոմայրուղին: "Արարատյանդաշտը գրավումէ Արաքսգետիմիջինհոսանքիհարթավայրային տարածքը: Նրա բարձրությունը ծովի մակերնույթից800-1200 մ է: Դառը պատմականճակատագրիբերումով,այժմ Հայաստանի.Հանրապետությաննէ պատկանումպատմականՀայաստանիսիրտը հանդիսացողԱրարատյանդաշտի միայն ձախափնյա. մասը(աջափնյա մասը բոնազավթված է ն գտնվում է Թուրքիայի տիրապետության տակ): Ռելիեֆային, զբոսաշրջությանառումով մեծ հետաքրքրությունճերկայացգտնվումէ հանրապետության նող Սյունիքի (Ղարաբաղի)բարձրավանդակը Որոհարավ-արնելքում, Զանգեզուրիլեռնաշղթայիցդեպի հյուսիս-արնելք՝ տան ն Հագարուգետերիմիջն: Հետաքրքիր է նշել, որ սա ոչ միայն Հայաստաճի, այլն ամբողջԱնդրկովկասիամենաբարձրհյուսիսում ծ. մ. ունի 2800-3200 մամ բարձրություն)բարձրավանդակն է: Հրաբխայինայս բարձրավանդակի կերնույթին բնորոշ, զբոսաշրջային հետաքրքրություններկայացնողձներից են Ծղուկ (3581 մ) ն Մեծ Իշխանասար(3548 մ) լեռնազանգվածները: Այդպիսի հետաքրքրությունեն ներկայացնումնան Սյունիքի բարձրավանդակիհարավ-արնմտյան ն արնելյանլանջերին՝ ծ.մ. 1400-2400 մ բարձրության վրա գտնվող Եռաբլրի ն Գորիսի սարավանդները,թեք, թույլ մասճնատված գեղատեսիլմակերնույթով:

Գորիսի շրջակայքում զբոսաշրջային առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում քարանձավային բնակատեղերնու քարե բնական բազմազանհուշարձանները:Այդ առանձնահատկություննայն է, որ այստեղ՝ Գորիսի շրջակայքում,Խնձորեսկ գյուղում արտասահմանյանզբոսաշրջիկներիհամար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումքարանձավայիներկհարկանիբնակարաններն,իրենցօժանդակհարմարություններով:Կարծում ենք, որ հետաքրքիր կլինի որպեսզի քարանձավայինԽնձորեսկում էլ կազմակերպվիզբոսաշրջային կարճաժամկետհանգրվաններ, հայկական ազգային սպասարկման ձներով, ճաշատեսակներով, խաղաձներով ն այլն: Ի դեպ, Հունաստանում ավելի քան 3500 քարանձավներկան, որոնք նախատեսված են զբոսաշրջիկներիայցելություններիհամար: Այսպիսի քարանում, Ֆրանսիայում,Հարավսլավիայումն այլ երկրնեձավներ կան ԱՄՆ րում, որոնք որպեսզբոսաշրջային օբյեկտներ ամեն տարի մեծ եկամուտներ -

բերում: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքի,հատկապեսԳորիսի տարածաշրջանինշված քարանձավային բնակավայրերնիրենց բնույթով նույնպես մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում ն դրանք պետք է նախապատրաստելզբոսաշրջությաննպատակովլայնորեն օգտագործելուհամար: են

3. ՎայաստանիՀանրապետության կլիմայական առանձնահատկություններըզբոսաշրջության առումով

Զբոսաշրջությանկազմակերպման,զարգացման համար շատ կարնոր նշանակությունունեն կլիմայականբարենպաստպայմանները: ՀայաստանիՀանրապետության կլիմայական պայմաններիձնավորման վրա խոշոր ազդեցություն են թողնում հանրապետության մակերնույթի տիպիկ լեռնային բնույթը, խիստ կտրտվածությունը,ծովային ավազաններից հեռու լինելը: ՀայաստանիՀանրապետությունը գտնվում է մերձարնադարձային գոտու մասում: հյուսիսային Այստեղ արնը կեսօրին հորիզոնինկատմամբունի համեմատաբարբարձըրդիրք: Արեգակնային ճառագայթմանուժգնությունըբավականին մեծ է ն ըստ տեղանքիբարձրության՝աճում է: Այն ամենամեծն է Արագածի գագաթամերձմասում: Արեգակիբարձրությունըհորիզոնիհարթությաննկատմամբտատանվում է 27"-ից (դեկտեմբեր)մինչն 74" (հունիս): Դրա հետ կապվածփոփոխվումէ նան ցերեկվա տնողությունը` համապատասխանաբար9 ժամ 20 րոպեից մինչն 15 ժամ:

Մեծ է նան

արնափայլի տնողությունը,որը Իջնանում կազմում է

ժամ, իսկ Արարատյանդաշտում ն Սնանի ավազանում (մասնավորապես, Մարտունիում)տարեկան հասնում է 2779 ժամի, այսինքն, մոտովորապես այնքան, որքան Ալեքսանդրիայում:

Արնափայլի այսպիսի բացառիկ տնողությունըշատ կարնոր նշանակություն ունի զբոսաշրջությանկազմակերպման,զբոսաշրջությանսեզոնի տնողության համար: Ամպամածօրերի թիվը հանրապետությունում տարեկանկազմումէ 18-ից (Մարտունի) մինչն օր (Իջնան): Բնական այս պայմանը նույնպես շատ կարնորէ հանրապետությունումզբոսաշրջությունն առավել արդյունավետ կազմակերպելուհամար: Ամենացուրտամիսըհունվարն է, ն միջինջերմաստիճանըտատանվումէ Ի1.2:-ից -12.8--ի սահմաններում: Բայց առանձին դեպքերումձմռանն օդի ջերմաստիճանըկարող է իջնել շատ ավելի ցածը: ՀՀ տարածքում երքնէ գրանցվածամենացածրը ջերմաստիճաննեղել է Աշոցքում՝Արփիլճի ափին, Պաղակնբնակավայրում,ն այն կազմել է --46": Ասենք,որ Աշոցքիսարահարէ թը շատ հարմար դահուկային սպորտիհամար, ձմեռն այստեղ բավական երկար է տնում, իսկ ձյան շերտի հզորությունըհասնում է 1.5 մետրի: ամենատաք ամիսներնհուլիսն ու օգոստոսնեն, Հանրապետությունում երբ միջին ջերմաստիճանըտատանվումէ 9«-26:-ներիմիջն: Հանրապետության տարածքումառավելագույնջերմաստիճանը42: է, որը գրանցվելէ Արարատյան դաշտում (Արմավիրիհանգույցում): Այսպիսով,ՀՀ տարածքումբացարձակ առավելագույնու նվազագույն ջերմաստիճանների ամպլիտուդանկազմումէ 88 աստիճան: ՀայաստանիՀանրապետությունըթեն գտնվում է այն նույն աշխարհագրական լայնություններիտակ,ինչ ռր Պիրենեյան,Ապենինյան,Բալկանյան, Փոքր Ասիա թերակղզիները(որտեղ մեղմ կլիմայի շնորհիվ ամբողջտարին զբոսաշրջությանհամար ակտիվշրջան է), սակայն առանձնանում է իր կլիմայի խստությամբ: Պատճառներըհանրապետությանտարածքի՝ ծովի մակարդակիցունեցած բարձր դիրքն է, օվկիանոսներիցհեռու լինելը, Փոքրասիականու Իրան անապատներիմոտինական բարձրավանդակների կիսաանապատների կությունը: Նման պայմաններումհանրապետությանկլիման դառնում է ցամաքային: Իսկ ընդհանուրառմամբ,հանրապետությանկլիմայականպայմանները բավական նպաստավորեն զբոսաշրջությանգրեթե բոլոր տեսակներիզարգացմանհամար: Հանրապետությանցածրադիր վայրերում ռչ սառնամանիքայինօրերի թիվը կազմում է 224-234 օր, նախալեռնայինու միջին լեռնային վայրերում՝ 118-196 օր, բարձր լեռնային վայրերում` 90-92 օր: Այսինքն, կլիմայական պայմանների առանձնահատկություններըհիմնականումճպաստավորեն հանրապետությունում ամբողջ տարվա ընթացքումզբոսաշրջությանգործընթացի համար: Չնայած հանրապետությանոչ մեծ տարածքին՝մթնոլորտայինտեղումներիքանակի տատանումներըբավականինմեծ են:

Հանրապետության տարածքում՝ըստ վերընթացգոտիների,տեղումների մմ-ից (Արարատյան դաշտում) մինչն քանակը փոփոխվում է` 211-309 1000-1100 մմ (Արագածիգագաթին): Միջին բարձրության լեռնային գոտում տեղումներիքանակը հասնում է 600-700

մմ:

Տեղումների քաճակըփոփոխվումէ ոչ միայն ըստ բարձրության, այլ ճան ըստ տարվա եղանակների:Առավելագույնը թափվում է մայիս-հունիսին, նվազագույնը` ձմռանը: Օրիճակ` Ստեփանավանում տարվա տաք կեսին թափվումէ տարեկանտեղումների 7676-ը (519 մմ), իսկ տարվացուրտ կեսին՝ միայն 2692-ը (164 մմ): Հանրապետությանտարածքումձմռանը տեղումները թափվում են հիմնականում ձյան տեսքով: Սակայն ցածրադիր գոտում` Մեղրիում, Դեբեդի ստորին ավազանում,մասամբԱրարատյան դաշտում, կայուն ձյունածածկույթ չի գոյանում: Ավելի տնական, մինչն ամռան կեսերը, ձյունածածկույթըպահպանվումէ բարձրադիր լեռներում, իսկ առանձին լեռնազանգվածների(Արագած, Կապուտջուղ ն այլն) վրա այն պահպանվումէ ամբողջ տարին: Ձնածածկույթի ամենամեծ հաստությունը լինում է հանրապետությանհյուսիսայինշրջաններում ն երբեմն հասնում է 2 մ-ի: Այս շրջաններն էլ հատկապես նպաստավոր են ձմեռային հանգստի,դահուկային սպորտի կազմակերպման համար: Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետությունումզբոսաշրջության առումով կլիմայի գլխավոր առանձնահատկություններից մեկը տարվա չորս եղանակների լավ արտահայտվածություննէ, իսկ մյուսը՝ կլիմայի վերընթացգոտիականճությունը:Իսկ այս հանգամանքն, անկասկած, զբոսաշրջության է, մասնավորապես,ամկազմակերպմանառումովչափազանցնպաստավոր ռան շոգ ամիսներին լեռների բարձրադիր մասերում կարելի է վայելել ալպյան մարգագետիններիբուրմունքնու մաքուր օդը: Հանրապետությանտարածքում արտահայտված են ուղղաձիգ (վերընթաց) հետնյալ գոտիները`անապատայինն կիսաանապատային,չոր տափաստանային,լեռնատափաստանային, լեռնամարգագետնային (ալպյան) ն լեռնատունդրային: Այսպիսով,ՀայաստանիՀանրապետությանռելիեֆային ու կլիմայական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությունը, դրանցտնտեսական գնահատումը հնարավորություն կտա զբոսաշրջության համար այդքան կարար ն յուրատիպբնականռեսուրսներըճիշտ օգտագործել: Այսպիսով,ռելիեֆայինու կլիմայական գործոններիյուրահատկություններիգիտականորենգնահատումըն օգտագործումը շատ խոշոր նշանակությունունի ՀայաստանիՀաճրապետությունում զբոսաշրջության ինդուստրիայի ճպատակային ու ռացիոնալ կազմակերպման բնագավառում:

լեռնաանտառային,

4.

Ղայաստանի Հանրապետության բուսական ն կենդանական ռեսուրսների նշանակությունը զբոսաշրջության զարգացման գործում

Բուսական ռեսուրսներըկենսական նշանակությունունեն մարդկության համար: Դրաճով է պայմանավորվածմարդուն օրգանականբոլոր տեսակի ճյութերիգոյությունը երկրագնդիվրա: Երկրագնդիբուսականությունըտարեկան սինթեզումէ ավելի քան 375 մլրդ տոննա օրգանականնյութեր, որոնք մարդկությանն կենդանականսննդի միակաղբյուրն են: Դրա շնորհիվ մթնոլորտիցյուրացվումէ 450 մլրդ տոնճա ածխաթթուգազ, հողից՝ 5 մլրդ տոննա ազոտ, շուրջ 1 մլրդ տոննա ֆոսֆոր ն 10-15 մլրդ տոննա հանքայինտարրեր:Այդ բոլորի փոխարենմթնոլորտը հարստանումէ 350 մլրդ տոննա թթվածնով |15,40): Այս խոսունփաստըբավական է, որպեսզիպատկերացումկազմվի,թե բուսականություննինչ վճռական դեր ունի մարդկությանկենսագործունեության համար ընդհանուր առն մամբ զբոսաշրջությանհամար՝մասնավորապես:Բուսականությանդերն ու նշանակությունըմարդու կյանքում չափազանցբազմազանէ: Այն ապահովում է մարդունսննդայինու բուժիչ բուսատեսակներով,պտուղներով,փայտանյութով,ունի կլիմայապաշտպան,հողապաշտպան,ջրապաշտպան,սանիտարակամնմ խոշոր նշաճակություն: Հատկապես,հարկ է նշել նրա ռեկրեացիոնն զբոսաշրջայինճշանակությունը: Բուսական աշխարհի հարուստ ն բազմազանռեսուրսներունենալը յուրաքանչյուր երկրի զբոսաշրջության զարգացմանգլխավոր ճախապայմաններիցմեկն է: Հայկականլեռնաշխարհի,ինչպես նան նրա մասըկազմող Հայաստանի Հանրապետության բուսականն կենդանականաշխարհըաչքի է ընկնումբացառիկ բազմազանությամբ: Այդ բազմազանությունը պայմանավորվածէ նրանով,որ Հայկականլեռնաշխարհըգտնվումէ տարբեր՝իրանական,կովկասյան ն միջերկրածովայինբուսականն կենդանականաշխարհիմարզերի շփման հանգույցում: Հայկականլեռնաշխարհումհայտնաբերվածէ ավելիքան 4000 բուսատեսակ, որից 200-ը էնդեմիկեն, այսինքն յուրահատուկ են միայն այս լեռնաշխարհին: ՀայաստանիՀանրապետությունը,որը ինչպես արդեն ասել ենք Հայկականլեռնաշխարհի 1/10 մասն է կազմումմիայն, իր փոքրտարածքում ունի ավելի քան 3200 բարձրակարգբուսատեսակ,այսինքն`յուրաքանչյուր 1000 կմ՛ վրա միջին հաշվով կա մոտ 107 բուսատեսակ:Համեմատությանհամար ասենք, որ այստեղ բույսերի տեսականինավելի հարուստ է, քան օրինակ,.արնադարձայինգոտում գտնվող Հնդկաստանինը,որտեղյուրաքանչյուր 1000 կմ--ին ընկնում է ավելի քան 7 տասնյակ, կամ Ցեյլոնը, որտեղ 1000 կմ՛ վրա կա ընդամենը46 բուսատեսակ: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքումհանդիպող3200 բուսատե116

սակներից120 էնդեմիկ են: Դրանցից շատերը կոչվում են մեր երկրի ն նրա առանձին մասերի անուններով: Այսպես, օրինակ՝ «պատատուկ հայկական», «ոզնաթուփհայկական»,«օշինդրհայաստանյան»,«Հայաստանիարմատ», «սզնի Զանգեզուրի», «կաղնի արաքսյան»ն այլն: Բուսական ռեսուրսներիհամակարգումզբոսաշրջությանն հանգստիինդուստրիայի զարգացմանհամար առանձնահատուկ նշանակությունունեն անտառները: Անտառներըբազմաբնույթնշանակությունունեցողբնականայն ռեսուրսճերի թվին են պատկանում,որոնցով որոշվում է տվյալ երկրի զբոսաշրջության զարգացմանհնարավորություններիչափերը: Դրանցով է պայմաճավորվածզբոսաշրջիկներիհետաքրքրությունըհանգստի ն առողջարանականզբոսաշրջությաննկատմամբ: Անտառայինռեսուրսներըհզոր պոտենցիալ են էկոլոգիականզբոսաշրջության զարգացման համար, ինչպես ճան դրանով է պայմանավորված տվյալ երկրի էկոլոգիականհիմնախնդիրներին շրջակա միջավայրի պահպանությանհիմնահարցերը' ինչպես ամբողջաշխարհում,այնպես էլ ՀաՎերջին տասնամյակներում յաստանի Հաճրապետությունում, անտառների անխնա օգտագործման հետնանքովդրանցտարածքըխիստ կրճատվելէ: Մասնավորապես,Հայաստանի Հանրապետությանանտառներըկազմում են հանրապետությանտարածքի 10-12 տոկոսըմիայն ն այն էլ տեղաբաշխվածեն խիստ անհավասարաչափ: Դրանք հիմնականում ունեն հողապաշտպան,ջրապաշտպան,կլիմայապաշտպանն որ շատ կարնոր է՝ ճան ռեկրեացիոննշանակություն: Վերջին տվյալներովհանրապետությանանտառների, թփուտներիզբաղեցրած ընդհանուրտարածքըկազմում է ավելի քան 459.9 հազ. հեկտար, որից անտառներովցածկված է շուրջ 334 հազ. հեկտարը: Վերջին տվյալներով,հանրապետությանյուրաքանչյուր բնակչինընկնում է միայն 0.09 հա անտառածածկտարածք |15,44): ՀայաստանիՀանրակետությանտարածքում բնականանտառներըհիմճականումտարածվածեն երկրիհյուսիսարնելյանն հարավարնելյանմասերում: Հյուսիսարնելքում անտառներըհամեմատաբարավելի ընդարձակտաեն ն րածք զբաղեցնում անտառապատվածությունն այստեղ կազմում է 3074: Այս անտառների վերին սահմանը հասնում է ծովի մակերնույթից մինչն 2000մ բարձրությունները: Մասնավորապես, աճտառային ռեսուրսներով հատկապեսհարուստ են Տավուշի ն Լոռու մարզերը(Նոյեմբերյանի, Իջնանի, Տավուշի,Թումանյաճի ն Գուգարքիտարածաշրջանները):Այստեղ տարածված հիմնական ծառատեսակներիցեն արնելյան հաճարենին,որի անտառը տեղ-տեղ ընդմիջվում է կաղնուտներով,ինչպես նան սոճուտներով:Հանդիպում են նան բոխի, թխկի, հացենի: հենց այս մասերում էլ կազմակերպվածգործում են Հանրապետության մեծ թվովհանգստյանտներ,առողջարաններ,ինչպես նան մարզական ն զբո'

սաշրջայինհանգրվաններ:Հենց այս մարզերիտարածքներնէլ զբոսաշրջության համար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում: Այսօր արդեն նկատելիաշխատանքներեն կատարվում այս տարածաշր-

ջանում միջազգայինմակարդակինհամապատասխանող զբոսաշրջության ոլորտի ու նրա ենթակառուցվածքներիձնավորմանուղղությամբ: Սիաժամանակ,պետք է նշել, որ ինչպես այս տարածաշրջանների,այնպես էլ ողջ հանրապետությանհամար զբոսաշրջայինոլորտի ձնավորման, կայացման ու զարգացմանառումով անելիքներըդեռնսշատ են: Ինչպես արդեն ասվել է, հանրապետությանբնական անտառներիզգալի մասըտարածվածեն նան ճրա հարավարնելյանմասերում(հատկապեսԿապանի տարածաշրջանում):Սրանք համեմատաբար ավելի փոքրտարածություն են զբաղեցնում: Զանգեզուրումաճտառի վերին սահմանը հասնում է 2400 մ բարձրությունները: Այստեղ տարածված ծառատեսակներիցեն վրացականկաղնին,արաքսյան կաղնին,հացենին,թխկին,ընկուզենինն այլն: Համեմատաբարանտառապատ է նան Հրազդանի տարածաշրջանը: Թփուտային անտառներ կան Արագածի լանջերին, Արարատյանգոգավորության լեռնալանջայինհատվածներում,Վայքում ն հանրապետությանայլ վայրերում: Թվարկված,ինչպեսնան Շիրակի,Լոռու, Եղվարդի,Կոտայքի սարահարթերը, Զանգեզուրիհյուսիսային մասում, ինչպես նան Սնանի ավազանում, հատկապեսՍնանա լճի մակարդակիիջնելու հետնանքովջրից ազատված ամբողջ տարածքում1950-1990-ական թվականներինստեղծվելեն արհեստական անտառաշերտեր, որոնք ընդհանուրառմամբկազմումեն հանրապետության տարածքի շուրջ 292-ը |15, 44): Հայաստանի Հանրապետության համար բնապահպանականհարցերն այսօր տնտեսական,սոցիալական,էկոլոգիականկարնորհիմնախնդիրներեն: Բնապահպանական նպատակով մեր հանրապետությանտարածքում ստեղծվելէ միքանի արգելոց,արգելավայրերն «Սնան» ազգայինպարկը,որոնցդերըշատ յուրահատուկէ նան էկոզբոսաշրջությանառումով: Ինչպես արդեն նշել ենք, բուսականությանդերը շատ բազմազանէ մարդու կայնքում: Ուասումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հանրապետությանտարածքում աճող բնականբուսատեսակներիզգալի մասն ունի բուժիչ նշանակություն: Բուսաբուծության բնագավառում Հայաստանը, հիրավի, հարուստ պատմությունունի: Ղազար Փարպեցուվկայությամբ,դեռնսդարում (մ.թ.ա.) Արարատյանդաշտիբնակավայրերումամենատարբերհիվանդությունների բուժման համար օգտագործումէին հատուկ բուսարմատներ: Հույն ականավորպատմագիրՔսենոֆոնը Հայաստանընկարագրելէ որպես ընդեղենով,անուշաբույրգինիներով,քունջութով,նշի, անուշահամյուղերով ն օգտակար այլ բուսատեսակներովհարուստերկիր: Թովմա Արծրունու

տվյալներով, առաջին դարում (մ.թ.ա.) Արտաշես Բ. թագավորնԱրտամետ ամրոցի շուրջը տարբերտեսակի բույսերից այգի էր աճեցնում ոչ միայն գեղեցկության, այլն այդ բույսերից բուժամիջոցներպատրաստելու համար: Պլինիուսի վկայությամբ, պոնտական թագավորՄիհրդատը՝Տիգրան Մեծի մերձավորն ու բարեկամճ, առաջին դարում (մ.թ.ա. Հայաստանում աճող բույսերից պատրաստել էր փսխեցնող միջոց` հակաթույն, որը Միհրդատը պարբերաբարընդուճելէ այն ժամանակներիհամար տարածվածբոլոր տեսակի թույների դեմ: Հայաստանումաճող դեղաբույսերի համբավը տարածված է եղել ոչ միայն երկրի ներսում, այլ նան նրա սահմանճերիցդուրս: Հայտնի է, որ Հայաստանից շատ դեղաբույսեր արտահանվելեն Հին Հունաստան, Հին Հռոմ ն բազմաթիվայլ երկրներ:Հայտնի է նան, որ շատ բուսատեսակներ,ինչպիսիք են երեքնուկը, խավրծիլը, հայկական հողմածաղիկը,տորոնը ն այլն, Եվրոպա են թափանցելՀայաստանից: Հայաստանում բուսաբուժությունն իր ծաղկումն է ապրել Գրիգոր Մագիստրոսի,ՄխիթարՀերացու, ԱմիրդովլաթԱմասիացու, Գրիգորիսի, ՍտեփանոսՇահրիմանյանի ն ուրիշների շնորհիվ, որոնց աճունները հայտճի են համաշխարհայինբժշկությանասպարեզում|4,4|: Այսպիսով, ՀայաստանիՀանրապետությանբուսականաշխարհը, հատկապես Տավուշի, Լոռու, Սյունիքի մարզերիպտղառատ անտառները, Արագածիլանջերին ն մյուս բարձըլեռնային ալպյան ծաղկառատմարգագետիններն ունեն նան զբոսաշրջային, հատկապես էկոզբոսաշրջային ն հանգստի կազմակերպման,բուժականկարնոր նշանակություն: Զբոսաշրջության, հատկապես միջազգային զբոսաշրջիկների համար ՀՀ բուսական աշխարհն, անկասկած, հետաքրքրություն է ներկայացնում հանրապետության հյուսիսային ն հարավային շրջանների լեռնալանջային մաքուր օդ, զուլալ աղբյուրներ ն ջրեր ունեցող անտառներում զբոսաշրջային հանգրվանները (կազդուրվելու համար), այդ անտառների անուշահամ պտուղները,էկզոտիկ բուսատեսակները,բանջարեղենի տեսակները, որոնք ճաշատեսակներիձնով մատուցվումեն զբոսաշրջիկներին: ՀայաստանիՀանրապետության կենդանականաշխարհը նույնպես շատ բազմազանէ: Բազմազանեն նան կենդանականռեսուրսներիդերը ն նշանակությունը:Բացի մարդկությանհամարսննդամթերքհանդիսանալուց,խոշոր է նրանց դերը նյութերի կենսաբանականշրջանառության,հռողառաջացման, տարածմանն շատ այլ բնագավառներում: բուսատեսակների ՀայաստանիՀանրապետությանկենդանական աշխարհի բազմազանությունը ն առանձնահատկությունները պայմանավորված են ինչպես բուսականության բազմազանությամբ, այնպես էլ վերընթաց գոտիականությամբ: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում հաշվվում է մոտ 12 հազ. կենդանատեսակ,որից` կաթնասուններ75, թռչուններ՝ 302, սողուններ՝ 43,

ձկներ՝ 26, երկկենցաղներ՝6, միջատներն անողնաշարավորներ՝ ավելիքան 11 հազ. տեսակներ: Շատ կենդանիներէնդեմիկ են: Օրինակ՝ հայկականվայրի ոչխարը,բեզոարյան այծը, կովկասյանփասիանը,հայկական եղջերավոր օձը, գյուրզան: Կան նան հարնան երկրներից ներթափանցածկենդանատեսակներ: Դրանցիցեն՝ լուսանը, աճտառայինկատուն,գորշ արջը, վարազը,եղջերուն, չախկալը, սիրիական արջը, աղվեսը,բորենին, բազմաթիվկրծողներ: Հայաստանի Հանրապետությանտարածքում կենդանականաշխարհը

տեղաբաշխվածէ հիմնականումըստ վերընթացգոտիականության: Անապատակիսաաճապատային գոտում տարածվածեն ճագարամուկն ու դաշտամուկը,տափաստանայինկատուն,ոզնին ն այլն: Անապատային գոտուն բնորոշ են օձերը, որոնցիցառանձնապեսհայտնի է գյուրզան,որի խայթոցը մահացու է: Հանդիպումեն ճան արագիլներ,լորտու, օձակերբազեներ, աքիս, ժանտաքիսն այլն: Շատ կան նան միջատներ,որոնցիցեն թունավոր մորմերնու կարիճները: Հանրապետությանլեռնային գոտուն բնորոշ են բեզոարյան այծը, վայրի ոչխարը (մուֆլոն), հովազը (ընձառյուծ): Այս վերջիններս անհետացման վտանգի տակ են ն գրանցվածեն միջազգային«Կարմիր գրքում»: Լեռնային տափաստաններում հանդիպում են ճագարամկներ,գետնասկյուռ,դաշտամուկ, խլուրդ, գիշատիչներից՝ժանտաքիսը:Հատկապեսշատ են թռչունները, որոնց դերը շատ մեծ է այս գոտու համար: Նրանք ոչնչացնում են մշակաբույսերը վնասող միջատներին:Օգտակար այդ թռչուններից հատկապես տարածված են սն ճակատ ճամփրուկը,սարյակներըն այլն: Ինչպես արդեն նշվել է, զբոսաշրջության գարգացման համար շատ կարնորեն անտառային ռեսուրսները: ՀայաստանիՀանրապետությանանտառային գոտու կենդանականաշխարհըշատ բազմազանէ: Հյուսիսային անտառներումհանդիպում են այծյամ, լուսան, գորշ արջ, վարազ: Զանգեզուրում` մացառախոզ,շնագայլ, սիրիականարջ, բեզոարյանայծ ն այլն: Թոչուններից տարածված են արծիվը, բազեն, փայտփորիկը, անտառային աղավնիները,հոպոպը, կկուն,հսկաանգղները,որոնցքաշը հասնում է մինչն 12 կգ, իսկ թներիբացվածքը՝ 280 սմ: Մերձալպյան ու ալպյան գոտու կենդանականաշխարհի տեսականին շատ սահմանափակէ: Այստեղ հատկապեստարածվածեն թռչուններ, միջատներ ն թիթեռներ: Հայաստանի Հանրապետության գետերում, լճերում, ճահճուտներում հանդիպում են բազմազան ձկնատեսակներ:Դրանց թիվը հասնում է 26-ի: Այդ տեսակետիցառավել հանրահայտը Սնաճա լիճն է՝ իշխան ձկով ն ճրա տարատեսակներով: Տասնամյակներ առաջ Լադոգա լճից Սնաճնա լիճ է տեղափոխվելսիգ ձկնատեսակը,որը լավ հարմարվելէ լճի կլիմայական պայմաններին: Արփի լիճը հայտնի է իր ծածանով, աճում է ճան խրամուլին:Արաքսգե120

կա ձկան 13 տեսակ(լոքո, սպիտակաձուկ,բեղլու ն այլն): Արփա, Որոմյուս գետերումաճում են հիմնականումկարմրախայտ,կողակ ն այլ

տում

տան ն

ձկնատեսակներ:

Հանրապետությանկենդանականն հատկապեսբուսական ռեսուրսները զբոսաշրջությանզարգացմանկարնոր նախապայմանճերեն, որոնք ունեն պետականհոգածությանխիստ կարիք: Զբոսաշրջիկներիհամար հետաքրքրություն են ներկայացնումհանրապետությանլեռնային վայրերում դեռնս իսկ պահպանվող, «Կարմիր գրքի» մեջ մտցված կենդաճնատեսակները, շատ-շատերը ցանկանումեն անպայման լինել Սնանի ափին, Ջերմուկում՝ ճաշակելու իշխան, կարմրախայտ ն լեռնային մյուս լճերի, գետերի համեղ ձկնատեսակճերը: Տնտեսության,քաղաքականությանգլոբալացմանարդի պայմաններում, Հայաստանի Հանրապետությանբնապահպանության, զբոսաշրջության հիմնախնդիրներընույնպեսգլոբալ ինտեգրմանպահանջներիցզերծ չեն կարող

մնալ:

ՀայաստանիՀանրապետությունըբնապահպանականոլորտում արդեն ընդգրկված է միջազգայինհամագործակցությանհամակարգիմեջ: Հանրա-

պետություննայսօր արդեն միացածէ միջազգային 9 կոնվենցիաների: Ըստ որում, բնապահպանմանհարցերովՀայաստանիՀանրապետությունը լայնածավալ աշխատանքներ ունի կատարելու, հատկապես`էկոկրթուն մոնիտորինգի թյան, էկոլոգիականտեղեկատվության սերտացման,լեռճային էկոհամակարգերիկառավարման,էկոլոգիապես մաքուր արտադրության բնագավառներում: ՀայաստանիՀանրապետությունն այդ տեսակետից համագործակցումէ հատկապեսԱՊՀ անդամերկրներիհետ: Մասնավորապես,ստորագրվել են մի շարք համաձայնագրերՍիջպետականէկոլոգիական խորհրդի աշխատանքներիշրջանակներում` կապված ինֆորմացիոն, անտառարդյունաբերության ու անտառտնտեսությանոլորտի,էկոլոգիականմռճիտորինգին այլ հարցերիհետ: Հանրապետությունն այդ բնագավառներումհամագործակցումէ նան այլ հետ: երկրների Աթենքում ստորագրվել է Հայաստան Իրան Հունաստան տեխնիկական համագործակցության մասինհամաձայնագիր,որի շրջանակներում նաէ խատեսվում ստեղծել բնապահպաճականմ բլոկ: Աշխատանքներեն տարվել նան Հայաստան Վրաստան ն Հայաստան Սիրիա համագործակցության շրջանակներում: ՀայաստանիՀանրապետությունըբնապահպանության ոլորտում միջազգային հանրությանհետ համագործակցությունն ավելի ընդլյանմանն ակտիվացման ճանապարհինէ: Նշենք նան, որ ՀՀ կառավարությանկողմից, բացի Սնանա լճի բնապահպանական գործողություններիծրագրից, նախաձեռնվել է նս մեկ այլ՝ «Ազ՛

--

--

-

--

գային բնապահպանականգործողությունների» ծրագիր, որոնց իրականացումը պայմանավորվածէ բնապահպանական նպատակային,համալիրխնդիրներիլուծմամբ | 12, 53): Իսկ բնապահպանականայս հիմնահարցերիլուծումը սերտորեն կապված է նան միջազգային զբոսաշրջության, այդ թվում նան էկոզբոսաշրջության զարգացմանհետ, որի համար ՀայաստանիՀանրապետության բնական պայմաններըշատ յուրատիպ ու բազմազան են:

5. Վ1

ջրային ռեսուրսների գնահատումը զբոսաշրջության ն հանգստի ինդուստրիայի զարգացման առումով

Ջուրը ոչ միայն աճհրաժեշտէ կյանքի համար, այլ ինքըկյանքն է: Մեր մոլորակի վրա կյանքի սկզբնականսաղմերըծագել են ծովերում ն օվկիանոսներում՝մոտ 1350 մլն տարի առաջ: Ջրի առկայությամբ է պայմանավորվածնյութափոխանակությունը, կենդանի բջջի ստեղծումըն վերջապեսկենդանի արարածիծնունդը:Առանց ջրի հնարավորչէ պատկերացնելմարդկայինհասարակությանգոյությունը: Անգլիացիֆիզիկոս Գ. Կավենը 1783 թ. առաջինըպարզեց,որ էլեկտրական կայծի ներթափացմամբջրածինը ն թթվածինըմիանալով կազմում են ջուր:

Ֆրանսիացի գիտնականներ Ա. Լավուզեն

ն Ժ. Մենեն

1785 թ.

գտան, որ

ջուր ստանալու համար երկուգրամջրածինըպետք է միացնել մեկ գրամ թթվածնի հետ: ՀետագայումստեղծվեցԷԼշՕ դասականֆորմուլան |17, 8|:

Ջրածնի օքսիդը, որը չունի գույն, հոտ, համ, չափազանցկարնորտարը է տեսակի կենդանականն բուսականօրգանիզմներիգոյությանհամար: Յուրաքանչյուր օրգանիզմում ջուրը կազմում է նրա կենդանի քաշի 50-9962-ը: Օրինակ՝մարդու օրգանիզմի6592-ը,ձկներիքաշի մինչն 8092-ըն ջրիմուռներիքաշի 9994-ը ջուր է: Շատ կարնոր է նան ջրի քանակային հավասարակշռությանպահպանումն օրգանիզմում:Ինչպես արդեննշել ենք, մարդուօրգանիզմի6592-ըջուր է (նույնիսկ ոսկորների2272-ը): 1072 ջրի կորուստըկարող է առաջացնելուշագնացություն, ուժասպառություն:Ջրի մեծ քանակությանկորստի դեպքում օրգանիզմըթունավորվումէ, արյունըթանձրանումէ, ն սիրտնայլնս չի կարողանում աշխատել,վրա է հասնում մահը: Առանցջրի մարդիկկարող են ապրել 5-6 օր, իսկկենդանիներնավելի դիմացկուն են: Օրինակ՝ ընձուղտը կարող է ջուր չխմել կես տարի, իսկ եգիպտականճագարամուկը՝3 տարի |, 29): Նախկինում ջուրը հանդիսացելէ պաշտամունքիառարկան այն համարվել է բոլոր գոյությունների սկզբնաղբյուրը: Ջուր կա ամենուր ն այն մշտապեսգտնվում է շարժմանմեջ: բոլոր

Ջրային ռեսուրսներիդերըխիստ բազմազանէ ն այն շատ կարնոր դեր ունի մարդու կյանքի ն գործունեությանբոլոր բնագավառներումկ̀ենցաղում, արդյունաբերության,գյուղատնտեսությանն շատ այլ բնագավառներում: Քաղաքակրթությանզարգացմանհետ, մարդն իր կենսագործունեության մեջ ավելի մեծ քանակությամբջուր է օգտագործում: Վերջին տվյալներով, ժամանակակից քաղաքակիրթ մարդուն օրական անհրաժեշտ է ավելի քան 500 լիտր ջուր: Միայն սննդառությանպրոցեսը նորմալկազմակերպելուհամար մարդունանհրաժեշտ է լինում մինչն 10 լիտր ջուր |16, 59): Այսպիսով, ջուրը վճռականդեր է խաղումմարդուկենսագործունեության բոլոր բնագավառներում:.Քանի որ այժմ զբոսաշրջության ն հանգստի ինդուստրիանդարձելէ մարդու ապրելակերպիբաղկացուցիչմասը,հետնաբար ջրի դերն այս բնագավառումնույնպես վճռական է: Այս առումով, որնէ երկրումզբոսաշրջությանկազմակերպման,զարգացման համար շատ կարնոր նախապայմանէ բավարար քանակությամբջրային ռեսուրսներիառկայությունը, դրանցուսումնասիրությունը, քանակական, որակականհատկանիշներիգնահատումը: Ջուրը Հայաստաներկրի ամենաթանկն անփոխարինելիհարստությունն է: Հետաքրքիրէ նշել, որ մեր երկիր այցելած հյուրերից մեկը՝ հայտնի գեղանկարիչ Ռոքուել Քենտն ասել է. «Ես լսել էի հայկական կոնյակի մասին, բայց այժմ երազելու եմ երնանյան ջրի մասին: Դա ձեր հարստությունն է, պահպանեցեքայն»: Զբոսաշրջությանն հանգստի համար անսահման մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումՀայկականլեռնաշխարհի անկրկնելի,ինքնատիպլեռնային արագահոսգետերնու առվակները,խոր կիրճերն ու գահավիժողջրվեժճերը, տարբեր ծագման լեռնային անզուգականլճերը: Հայկական լեռնաշխարհի խոշորագույն լճերից են Ուրմիան, Վանն ու Սնանը: Այս լճերը (հատկապեսՎանա ն Սնանա) նշանավոր են, ոչ միայն որպես բնության արարած հրաշքներ, այլն հայ ազգի խորհրդանիշը հանդիսացող, հայապահպան ն ազգապահպան նշանակություն ունեցող, միաժամանակ այստեղ գտնվողարվեստիբացառիկ նմուշ հանդիսացող հայկական եկեղե-

ցիներով: Վանա

|

լիճը,բնությանայդ հրաշալիքը, ստեղծվել է Արճեշ ն Տոսպա լճակճերիմիացումից: Արնմտյան Հայաստանումգտնվող Վանա լիճն իր անվանումըստացել է

Վան քաղաքից, որը գտնվում է լճի ափին, պտղաբեր դաշտում` շրջապատված խաղողի այգիներով ն պարտեզներով:Իսկ ենթադրյալ դրախտի մաս

կազմող այդ գեղատեսիլ քաղաքն իր անվանումըստացել է Բիայնա կամ Բիաինիանունից, որը ժամանակիընթացքումձնափոխվելն դարձել է Վան: Պատմականանցյալումհայերը Վանա լիճըկոչելեն ծով ն որպես այդպիսին

կոչվել է տարբերանվանումներով՝«Աղթամարիծով» (Աղթամարկղզու անունով), «Արճեշի ծով» (Արճեշ քաղաքի աճունով)|Լ, 180): Երկրաբանականայժմյան փուլում Վանա լիճը դանդաղորենբարձրանում է, որի հետնանքովլճի հյուսիսային ափինգտնվողԱրճեշ քաղաքը 2:12: դարի առաջինքառորդինծածկվել է ջրով: Լիճը հայտնիէ իր Վաճա տառեխկոչվող ձկնատեսակով,որը հանդիպում է միայն այստեղ ն այս առումով նույնպեսզբոսաշրջայինհետաքրքրություն է

ներկայացնում: Իսկ առհասրակ,Վանա լիճը Հայկականլեռնաշխարհիամենագեղատեսիլ, զբոսաշրջությանհամար մեծ հետաքրքրություններկայացնողվայրերից մեկն է: Այժմ հնարավորություններեն ստեղծված,որպեսզի Հայաստանի Հանրապետությանայժմյան սերունդը նույնպես հիանա իր պատմական Հայրենիքիայդ հրաշալիքով:Արդեն,1990-ականթվականներիցՀՀ--իցզգալի թվով զբոսաշրջիկներեն այցելում ԱրեմտյանՀայաստան,այդ թվում նան Վանա լիճ: Վանա լճում կան մի շարք կղզիներ,որոնցիցնշանավորէ Աղթամարը,Լիմը, Կտուցը: Աղթամարկղզումպահպանվել մտքի գլուխէ հայ ճարտարապետական գործոցներիցմեկը` Աղթամարիտաճարը: Այն Վասպուրականիթագավոր Գագիկ Արծրունու պալատականեկեղեցինէր՝ կառուցված հայ նշանավոր ճարտարապետն քանդակագործՄանուելիկողմից՝ 915-921 թվերին: Եկեղեցին աշխարհում նմանակը չունեցող կենտրոնագմբեթ, քառաբսիդ հորինն որմնանկարներով: վածք է՝ գարդարվածբարձրաքանդակներով Հայ ժողովրդիհամար առանձնահատուկնշանակությունունի Սնանա լիճը: Սնանը, հիրավի, բնության հրաշալիքն է, ՀայաստանիՀանրապետության զարդն ու հարստությունը: լայնություններումքաղցրահամ Հանրահայտէ, որ մերձարնադարձային ջուրն ամենամեծ գանձնէ, առատությանու բարեկեցությանաղբյուր: Եվ այդ անջուր մերձարնադարձերում,որտեղ արեգակի ճառագայթներըչորացնում են ամեն ինչ, Հայկականլեռնաշխարհիբարձրում՝վեհաշուք, հսկա լեռների Գրկում,բնությունըխնամքովամբարելն մեզ էր պարգնել 59 միլիարդխորանարդ մետր, բյուրեղի նման մաքուր, քաղցրահամ,ՀայաստանիՀանրապետությանհամար կենսականնշանակությունունեցող ջուր |15, 49): Մարգարտյա Սնանը դարեր շարունակ բանաստեղծականներշնչումի անսպառաղբյուր է հանդիսացել,բազմաթիվպոետներգովերգելեն զմրուխտ երկնագույն գեղեցկուհուն: Ռուս հանրահայտգրող Մաքսիմ Գորկին Սնաճա լիճը տեսնելով՝բացականչել է. «Կարծես երկնքի մի պատառիկէ, որ իջել է լեռներիգիրկը» |2, 15): Սնանն աշխարհին հայտնի է հնագույն ժամանակներից,նրա մասին հիշատակություններ կան հունական անտիկ աշխարհագետների մոտ: Ֆրանսիացի հայտնի ճանապարհորդ Սեն Մարտենի կարծիքով, անտիկ

աշխարհի մեծ աշխարհագետ Պտղոմեոսի քարտեզում Սնանը հայտնի է Լուխնիտես անունով: Պատմական անցյալում Սնանա լճի անվանումը բազմիցս փոխվել է: Սնան անվան առաջացումն երկար ժամանակ կապել են կղզում գտնվող վանքի՝ «Սն վանքի» հետ, որը կառուցված է սն տուֆից: Լիճը կոչվել է ճան Գեղամա ծով, Գեղարքունի, Գյոկչա ն այլն: Պարսիկներնայն Դարյա Շիրի՝ «անուշահամլիճ կամ գետ» են կոչել: անվան առաջացմանպատմությունըպայմանավորվածէ ՕձաՍնաճնճի բերդի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված սեպագիր արձանագրությամբ, որը թողել էր Ռուսա 1Լ թագավորը(մ.թ.ա. 730-714 թթ.) Այս փաստը հանդիսացավլճի «ծննդյան վկայականը»,որտեղ հիշատակվում է Սնանի անվանումը,«Սուինա» կամ «Ծուինիա» ձնով, որը նշանակել է «ծով», «ջուր» Լ, 172): Սնանըբնության հրաշալիք ու առեղծվածենք անվանում,ոչ միայն որպես մերձարնադարձերում գնվողքաղցրահամկենարարջրի խոշոր պաշար, այլն մեկն է իր ծագմամբ: այն առումով,որ այն հիրավի բնության առեղծվածներից Լճի ծագումը այսօր էլ վիճելի է: Մինչն Սնանի մակարդակիարհեստականիջեցումը, լճի հայելու բացարձակ բարձրությունըկազմում էր 1916 մետր, առավելագույնխորությունը՝99 մետր է, մակերեսը` 1416 կմ Լճի մակարդակի շատ անհեռատես իջեցման հետնանքովնրանումտեղի ունեցանբացասականխռշոր փոփոխություններ: Մասնավորապես,լճի մակարդակնիջելէ ավելի քան 18 մ-ով, նույնքանովէլ պակասելէ նրա խորությունը,իսկ մակերեսընվազել է գրեթե 1290-ովն կազմում է 1260 կմ" Փաստորեն մոտ 4292-ով փոքրացել է լճի ջրի ծավալը, բարձրացել ջրի միջին տարեկանջերմաստիճանը,վատացելթթվածնային պայմանները: Այս հանգամանքներըխիստ բացասաբար են անդրադարձելլճի ֆաունայի ն ֆլորայի վրա: Ներկայումս,լճի մեջ թափվումեն 28 մանըգետեր,գետակճներ, դուրս է գաէ լիս միայն մեկը՝ Հրազդանգետը:Լիճը բաղկացած երկու անհավասարմասերից`Մեծ Սնանից ն Փոքր Սնանից, որոնց միացման մասերումառաջացել են Արտանիշու Նորադուզթերակղզիները: Լճի հյուսիսարնմտյանմասում է Սնանա գտնվում թերակղզին,որը մինչն 1950-ականթվականներիսկզբները եղելէ կղզի: Ռրպես կղզի՝ այն շատ մեծ հետաքրքրությունէր ներկայացնում: Սնաճնիայժմյան թերակղզին ունի ժայռոտ մակերնույթ: Զբոսաշրջության համար մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում թերակղզում գտնվողմիջնադարյանվանք-հուշարձանները:Քառաթն հորինվածքով՝Սուրբ Առաքելոց ն Սուրբ Աստվածածինեկեղեցիներըկառուցված են 874 թ. Սյունյաց Մարիամ իշխանուհուկողմից,Սնան կղզու հարավարնմտյանմասում |10, 112: Հիրավի, Սնանը բնության առեղծվածնու ազգային մեծ հարստությունն ունի տնտեսական,էկոլոգիական ն զբոսաշրջայինբացառիկ մեծ նշանակություն: |

`

տասնամյակներառաջ ՀայաստանիՀանրապետության Կուրորտոլոգիայի ն ֆիզիոթերապիայիինստիտուտումկլիմայականպայմանների ուսումճասիրություններեն կատարվել, որոնց արդյունքներըթույլ են տալիս հստակ հիմնավորել,որ Սնանի ավազանը հանրապետությանռեկրեացիոն ռեսուրսներիշարքում բացառիկնշանակությունունի: Զբոսաշրջությանկազմակերպմանգործում չափազանցկարնոր են կլիմայական ռեսուրսներիդերը՝ մաքուր օդը, արնի ճառագայթումը,ջերմային պայմանները,խռնավությունը,ջրավազանիգոյությունը: Կատարածուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ լճի ավազանումօճան է: է դը մաքուր Դրան նպաստել արհեստականանտառային զանգվածի ստեղծումը: Լճի ավազանիջերմայինպայմանները որոշիչ են զբոսաշրջայինժամանաՍնաճում կաշրջանիտնողությանառումով: զբոսաշրջությանհամար առավել նպաստավորժամանակաշրջանըհունիսից մինչն սեպտեմբերընկած հատվածն է: Սակայն, լողանալու,արնի լոգանք ընդունելու համար նպաստավոր ժամանակահատվածն ավելի կարճ է, ն այն հիմնականումընդգրկումէ հուլիս-օգոստոսամիսները:Այստեղ լողանալուհամարառավելհարմարժամերն են 13--16-ը,երբ ջրի ջերմաստիճանը հասնում է առավելագույնի(18--20:-ի): է, Հանրահայտ որ զբոսաշրջությանհամար շատ կարնոր են նան լանդշաֆտային պայմանները:Բարձրաբերձլեռները,թավշյա անտառները՝մասնավորապեսսոճու անտառները,որոնք արձակում են բակտերիաներըոչնչացնող, մարդուհամար շատ օգտակար խեժանյութեր՝ֆիտոնցիդներ, արագահոս, քչքչան առվակները,մեղմ զեփյուռը, թռչունների դայլայլը չափազանց կարնոր նախապայմաններեն հանդիսանումտարածաշրջանում,Հայաստանի Հանրապետությունում միջազգայինզբոսաշրջությանզարգացման համար: Բարձր լեռնային լանդշաֆտներըհնարավորությունեն տալիս այստեղ զբոսաշրջությունը զարգացնել ոչ միայն ամառային ամիսներին, այլն շուրջ տարին: Օրինակ՝ Գեղամա լեռների ձյունապատ գագաթներընպաստավոր են ձմեռայինհանգստիսիրահարների,դահուկայինմարզաձնովզբաղվողների համար: Ինչպես արդեն նշել ենք, ՀայաստանիՀանրապետությունըհարուստ է բնականհուշարձաններով՝հրաբխային ռելիեֆի հետաքրքիր ձներով, շատ ն լեռնագագաթներով: Հանրադեպքերումանմատչելիլեռնճազանգվածներով պետությունըչափազանց մեծ պոտենցիալհնարավորություններունի էկոզբոսաշրջությանզարգացման համար ն մեր կարծիքով,Սնան այցելող զբոջրային հանգստիձներով,նրանք սաշրջիկներըկարողեն չսահմանափակվել կգտլիճը շրջապատող լեռներում իրենց համար նոր հետաքրքրություններ նեն: Մեր ուսումնասիրությունները որ կարելի է կառուցել ճոցույց են տալիս, պանուղի՝Սնանի ափամերձվայրից մինչն Աժդահակիգագաթը, որը հճարավորություն կտա զբոսաշրջիկներինարագ ն հանգիստ բարձրանալ այդ Դեռնես

'

հրաբխայինլեռնագագաթնու այնտեղից հիանալ ինչպես Սնանով, այնպես էլ շրջապատի անզուգական մյուս գեղեցկություններով: Մասնավորապես, նպատակահարմարենք համարում այստեղ նույնպես ստեղծել զբոսաշրջային համալիր` համապատասխանծառայություններով ն զբոսաշրջիկներին առանձնապեսհետաքրքրողսպասարկմանօբյեկտներով:Այժմ արդեն Սնանի ափինկառուցվելն գործում են մեծ թվով հանգստյանտներ,առողջարաններ, հյուրանոցներ, մարզականբազաներ: Վերը նշել ենք, որ լճի մակարդակիանհեռատես իջեցման հետնանքով զգալի չափով խախտվելէ Սնանի ավազանիբնության հավասարակշռությունը: Դրա հետ կապված՝բնությանպահպանության,բնականռեսուրսներիռացիոնալ օգտագործմանն վերականգնման,հանգստի, զբոսաշրջությանզարգացման, պատմականու մշակութային հուշարձանների, ազգագրական ու ճարտարապետական կառույցներիպահպանմաննպատակով, 1977 թ. Սնանի ավազանի տարածքում ստեղծվելէ «Սնան» ազգային պարկը: Ազգային պարկիտարածքումստեղծվելեն առանձին արգելավայրեր, հանգստյան գոտի, տնտեսական գոտի: Կարծում ենք, որ այստեղ անհրաժեշտ է կազմակերպել հայկական ազգային արհեստանոցներ,սպասարկմանյուրատիպ օբյեկտներ, որոնք շատ են հետաքրքրումզբոսաշրջիկներին: Եվրոպականերկրներիփորձը ցույց է տալիս, որ աշխատանքներիճիշտ կազմակերպմանդեպքում կարելի է բնության պահպանմանն զբոսաշրջության զարգացմանաշխատանքներըզուգորդել՝ լրացնելով մեկը մյուսին: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում զբոսաշրջությանզարգացման համար իր բացառիկգեղեցկությամբոչ պակաս հետաքրքրությունէ ներկայացնում Պարզ լիճը: Այն գտնվում է Աղստն գետի հովտում, Դիլիջանից 8 կմ. հեռավորության վրա: Լիճը փոքր է, բայց շրջապատված է թավշյա անտառներով,որն առանձնահատուկգեղեցկությունն հմայք է տալիս ողջ տարածքին: Պարզ լիճն իր շրջալպատի գեղատեսիլ անտառի հետ միասին մեծ հեռանկարունի զբոսաշրջության զարգացմանհամար: Զբոսաշրջության որոշ ձների` հատկապես էկոզբոսաշրջությանհամար առանձնահատուկնշանակություն կարող է ունենալ Գեղամա լեռնաշղթայի ջրբաժան հատվածի գրեթե կենտրոնական մասում, հրաբխային կոներով շրջապատված, հանրապետությունումհրաբխայինծագում ունեցող ամենամեծ՝ Ակնա լիճը: Այս անզուգական լիճն ունի ջինջ, թափանցիկն քաղցրահամ ջուր: Լճի հայելին կազմում է 0.8 կմշե գտնվում է ծովի մակերնույթից 3032 մ բարձրության վրա: Առավելագույն խորությունը հասնում է 15 մ: է Ձմռանը ջուրը ծածկվում սառույցով, իսկ ամռանը՝ալպյան մարգագետիններում գտնվող, երփներանգ ծաղիկներով շրջապատված բնության այդ չքնաղ գեղեցկուհինիրլազուր, փայլով շոդշողում է` արնի ճառագայթներով ողողված: Այստեղ լճի գեղեցկություննու հրաբխայինլեռներիհմայիչ հատկությունները զուգորդվում են, որոնք բնականաբար զբոսաշրջային հետաքրքությունեն ներկայացնում: ,

Հրաբխայինծագմանլճերից են նան Աժդահակ, Արմաղանն մյուս լճերը, որոնք գտնվում են Գեղամա ն Վարդենիսիլեռնաշղթաներին Ղարաբաղի բարձրավանդակի հանգած հրաբուխներիխառնարաններում: Հանրապետության տարածքում զբոսաշրջությանառումովհետաքրքրություն են ներկայացնումճան սառցադաշտայինծագում ունեցող լճերը, այդ թվում Քարի, Սն ն այլն: Քարի լիճը գտնվումէ Արագածլեռան հարավային լանջին 3185 մ բարձրությանվրա: Լճի շրջագիծը 3-4 կմ է, իսկ առավելագույն խորությունը8 մ: Լճի ջուրը քաղցրահամէ, վճիտ,ափերըտեղ-տեղ քարքարոտ են: Մարգագետնային գոտում, ձյունածածկ կատարներիմեջ գտնվող այս զուլալ ջուրնիր առանձնահատուկ գեղեցկությամբկարող է էկոզբոսաշրըջության երթուղիճերիմեջ իր արժանիտեղը զբաղեցնել: Զբոսաշրջությանհամարբնականանզուգականռեկրեացիոնռեսուրսներ են, հատկապեսհանրապետության բարդ, բայց շատ հետաքրքիր,անդնդախոր, գեղատեսիլ կիրճերով հոսողգետերը,գահավիժողջրվեժները: Այս տեսակետիցմեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնումհատկապեսՈրոտան, Արփա, Հրազդան,Դեբեդ, Աղստն,Ողջի գետերիհովիտները:Ի դեպ, Որոտանի կիրճն իր խորությամբ (ավելի քան 700 մ) աշխարհում զիջում է միայն Կոլորադոյիաշխարհահռչակկիրճին(ԱՄՆ), որը տեսնելուհամար ամեն տարի միլիոնավորզբոսաշրջիկներեն այցլում այնտեղ: Սակայն, Որոտանիկիրճնիր գեղեցկությամբ,Մատանիկամրջովու բնականմյուս հրաշալիքներով, Տաթնի, Որոտնավանքի ու մյում պատմաճարտարապետական հնագույն համալիրներովնույնպեսզբոսաշրջությանհամար մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում: ՈրոտանըԶանգեզուրիամենամեծ գետն է (179 կմ): Այն սկիզբէ առնում Ղարաբաղիհրաբխային ն Զանգեզուրի լեռնաշղթայի մերձեցմանշրջանում գտնվողփոքրիկլճերից ն աղբյուրներից:Գետիգեղատեսիլհատվածներիցէ Շաքի վտակի վրա գտնվող համանուն ջրվեժը: Որոտանիվրա ստեղծվելեն Տոլորսի (90 մլն մ: ծավալով)ն Սպանդարյանի(270 մլն մ: ծավալով)ջրամբարները: Ի դեպ, այս ջրամբարներընույնպես զբոսաշրջայինհետաքրքրություն են ներկայացնում: Այդպիսի անզուգականհետաքրքրությունեն ներկայացնումճան Արփայի կիրճը (Կեչուտի ջրամբարի,Արփա Սնան ջրատար թունելիու Ջերմուկի հրաշագեղ ջրվեժի հետ) հատկապես Ջերմուկի հանգույցում, ինչպես նան Դեբեդ ն Աղստն գետերը: Դեբեդը հանրապետության մասի ամենամեծ գետն է, ռրը կազմվումէ Ձորագետն Փամբակգետերիմիավորումից:Գետն ունի 178 կմ երսահմանկարություն, նրա ջրհավաքավազանը4000 կմշէ: Հանրապետության ն են ներումնրա վտակներից Ախթալան,Շնողը, Մարցը ուրիշներ: Դեբեդ գետի ու նրավտակներիզուլալ ջրերի զբոսաշրջային,հանգստյանհետաքրքրություններըզուգորդվումեն նրա ավազանիանտառայինգեղատեսիլտարածքճերի հետ: Այդպիսիհետաքրքրությունէ ներկայացնումնան Աղստնգետը: --

հյուսիսային

Աղստնգետըհանրապետությանհյուսիսարնելյանմասով հոսող գետերից ամենաերկարնէ: Սկիզբ է առնում Փամբակի լեռնաշղթայի լանջերից բխող աղբյուրներից:Աճտառապատ լանջերով ցած թափվելով՝ հասնում է Համզան աստիճանաբարմխրճվումէ գեղատեսիլձորի մեջ: չիմանի գոգավորություն Աղստնիերկարությունը 133 կմ է, որից 34 կմ Ադրբեջանիտարածքում: Նրան շրջապատող անտառապատլեռնալանջերիցդեպի մայր գետն են հոսում Դիլիջան, Գետիկ, Աղդան, Ոսկեպար գետակները: Աղստնի ստորին հոսանքումկառուցվածէ ջրամբար: Շատ կարնոր է այն հանգամանքը,որ ՀայաստանիՀանարապետության հուշարձանները աշխարհագրական տեղապատմաճարտարապետական բաշխման առումով զուգորդվումեն բնական հրաշալիքների(հուշարձանների) հետ, որը զբոսաշրջության առումով մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում: Այսպես, օրինակ, Որոտանի հովտի բնական գեղեցկություններըհամալրվում են Տաթնի,Որոտնավանքիհրաշագեղ կոթողներով,Արփայի հովտի անզուգականբնությունը(բնականբազալտե սյուներով ն Ջերմուկի ջրվեժով)՝ Նորավանքի, Գլաձորի, Գնդեվանքի հին կոթողներով ն Ջերմուկ քաղաքով: Դեբեդի աճտառապատհեքիաթայինձորը՝ Հաղպատի,Սանահինի ն այլ եկեղեցական, պատմականհամալիրներովու մեծն Թումանյանի տուն-թանգարանով, Աղստնի հովիտը` Գոշավանքով ու գեղատեսիլ անտառներով շրջապատված Հաղարծնիեկեղեցականկոթողներով,Դիլիջանով: Սնամա լճի բնական եզակիգեղեցկությունըհամալրվում է նրա թերակղզու վրա գտնվողերկու հին վանքերով, Այրի վանքով, Սնան ՀԷԿ-ի ստորերկրյա շինությամբ,Արփա-Սնան թունելի ելքով: Աշխարհի ոչ մի վայրում այսպիսի փոքը տարածքումչկան այդքան շատ բնական ն ճարտարապետականհուշարձաններ, որքան ՀայաստանիՀանրապետությունում: Ջրային ռեսուրսներիզբոսաշրջության ն հանգստի ինդուստրիայիկազմակերպման նշանակությունըթերի կլիներ, եթե չնշվի նան հանրապետության հանքայինջրերի մասին: ՀայաստանիՀանրապետության տարածքումհայտնաբերվածեն հանքա700 յին ջրերի ավելիելքեր,որոնցիցավելի քան 400 կարողեն ունենալգործնական նշանակություն:Հանրապետության բուժիչ հանքային ջրերի զգալի մասն իրենց որակականհատկանիշներովհամաշխարհայինչափանիշով առաջնակարգտեղերկարող են զբաղեցնել,եթե դրանցօգտագործումըդրվի միջազգային չափանիշներիմակարդակի:Մեր հանքային բազմազանջրերի թագն ու պսակնանկասկածՋերմուկն է: Այն իր որակականհատկանիշներով,քիմիական բաղադրությամբչի տարբերվումաշխարհահռչակԿարլովիՎարիի (Չեխիա)հանքայինջրից, փաստորեննրա նմանակնէ: Սակայն, վերջինիսօգտագործումը,նրա բազայի վրա կազմակերպված կուրորտայինհամալիրը, սպասարկումնայն աստիճանիբարձր մակարդակիվրա է, որ շատ վաղուցհամաշխարհային համբավ ունի ն հսկայականեկամուտ է բերում: Ցավով պետք է

նշենք,որ Ջերմուկնիր պաշարներով,որակով. տեդանքիանզուգականգեղեցմեծ հեկությամբ,բուժմանն ակտիվհանգստի,զբոսաշրջությանտեսակետից տաքրքրություններկայացնելովհանդերձ,խիստ անբավարարէ օգտագործվում:Ով գեթ մեկ անգամ եղելէ Ջերմուկում,տեսել հանքային տաք ջրի,թամանյաճականոճով կառուցվածսյունազարդըմպասրահը, խմել այդ անմահական ջուրը, եղելՋերմուկիձորում,հմայվել ջրվեժով,իր ամբողջ կյանքումչի կարող մոռանալոչ միայնհանքայինջրի, այլն տեղանքիանջնջելիհմայքը: Այդ բուժիչ ջրի բազայի վրա ձնավորվելեն կուրորտայինհամալիրներ, կառուցվելէ Ջերմուկ քաղաքը: Վերջինս մեր հանրապետությանհենց այն վայրն է, որը մեծ հետաքրքրությունկարող է ճերկայացնելմիջազգայինգբոսաշրջության ու հանգստի,բուժման տեսանկյունից: Ջերմուկըմերբնականռեկրեացիոնռեսուրսներիցթերես առաջինն է, որը կարող է հսկայական եկամուտներբերել հանրապետությանը,եթե դրա համալիր օգտագործումը,դրա բազայի վրա հանգստիու բուժման կազմակերպումը, սպասարկումըդրվի բարձր մակարդակիվրա: Հայտնի է, որ միջազէ նավգային շուկայում մեկ լիտր բարձրորակհանքայինջրի արժեքըբարձըր թից: Տասնամյակներ շարունակ Ջերմուկի ըմպասրահի7 ծորաններիցհանքային ջուրն առատորենհռսում, թափվումէ գետիմեջ: Ի դեպ,հանքային այս հարստություննանխնա է օգտագործվումնան հանրապետության մյուս հանքավայրերում՝Արզնիում,Հանքավանում,Դիլիջանում ն մյուս վայրերում: Ջերմուկի նշանակությունըզբոսաշրջության,հանգստի կազմակերպման ն բուժիչ այդ կարնոր հանքային ջրի արտադրության,արտահանմանբնագավառներումկմեծանա, եթե նրա տրանսպորտայինհնարավորությունները կարգավորվի:Այժմ այն արտաքինաշխարհիհետ կապված է ավտոճանապարհով, որը խիստ անբավարար է այդպիսի եզակի հնարավորություններ ունեցողքաղաքի ռեսուրսները բազմակողմանիօգտագործելուհամար: Գտնում ենք, որ հրամայականպահանջ է դարձել Զոդից Վարդենիսիլեռնաշղթայի վրայովդեպիՋերմուկ երկաթուղուկառուցումը:Ի դեպ, այդ երկաթուղու կառուցումը ոչ միայն խոշոր դեր կխաղա Ջերմուկի տնտեսական հզորացման, հանքային ջրի արտադրությանավելացման ն շատ հարմար տրանսպորտայինմիջոցովարտահանմանայլն միջազգայինզբոսաշրջությանզարգացման համար: Խնդիրն այն է, որ երկաթուղով,զբոսաշրջությանհամար անզուգականՍնանա լճի ավազանըկարճ ճանապարհով,եզակիբարձր լեռնային գեղեցիկվայրով, Ալագյոլեր բարձրլեռնային լճի ավազանովկկապվի մի այլ անզուգականվայրի՝ Ջերմուկի ն Արփայի գեղատեսիլավազանիհետ: Սակայն, Արփայի ավազանի ռեկրեացիռնռեսուրսներըզբոսաշրջությանն հանգստի նպատակովօգտագործելու համար շատ կարնոր նշանակություն կունենա նան Երնան-Ջերմուկ օդային ուղու վերականգնումը: Երնանից 22 կմ դեպի հյուսիս, Հրազդանիկիրճում ն ձախափնյասարավանդի վրա է գտնվում Արզնու առողջարանը:Առողջարանայինհամալիրի կառուցման աշխատանքներնսկսվել են 1925 թվից:

Արզնի առողջարանըբուժառողջարարական զբոսաշրջության զարգացհամար չափազանցնպաստավորպայմաններունի: Կլիման բարեխառն է, ձմեռը՝ մեղմ, ամառը՝զով: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը22.3'Շ է, հունվարինը`--5.2"Շ, արնափայլքի տնողությունը`տարեկան 2236 ժամ, տեղումներիքանակը՝ 385 մմ: Արզնիհանքային ջրերը հայտնի են հին ժամանակներից: Բուժիչ հիմնականգործոններն են ածխաթթվային,նատրիում-քլորիդահիդրոկարբոճատայինջրերը: Բուժման մեթոդները՝հանքայինջրով լոգանքները, ջրաբուժությունըն ֆիզիոթերապիան,բուժմարմնամարզությունը: Այստեղ գործում են մեծահասակներին մանկական առողջարաններլոգանքներիշենքով ն ըմպելասրահով: Բուժվում են սիրտ-անոթային ն ստամոքսաաղիքայինհամակարգիհիվանդություններունեցող հիվանդներ:Գործում է նան սրտամկանիինֆարկտով հիվանդներիբուժումն ավարտելու բաժանմունքը: Հանքային ջրի աղբյուրներըբխումեն 70-80 մետրըխորությունից:Ընդհանուր հանքայնացումը6-13 գր/լիտըէ, ջերմաստիճանը՝15--23'Շ, ՇՕշ-ի պարունակությունը՝1.8-3 գը/լիտը: Արզնու բազայի վրա գործում է հանքային ջրերի շշալցման գործարանը: Այժմ արդենմեծ ճանաչումունեն Հրազդանգետիմիջինհոսանքներում գտնն Սարմարիկի վող Հանքավանի, Բջնի-Արզականի հանքայինաղբյուրները: Հանքավանիհանքային աղբյուրներըգտնվում են Երնանից 85 կմ դեպի հյուսիս, ծովի մակերնույթից 1900 մ բարձրության վրա: Հանքավանի աղբյուրների ջերմաստիճանըհասնում է 42"-ի, ջրերը հագեցած են ածխաթթու գազով: Թերապնտիկ մեծ նշանակություն ունեն աղեստամոքսայինհիվանդությունների բուժման համար: Տեղի գեղատեսիլ բնությունը, բարենպաստ կլիմայականպայմանները,բուժիչ հանքային ջրերի աղբյուրների առկայությունը նպաստումեն, որպեսզիՀանքավանըդառնամիջազգային նշանակության առողջարանայինվայը: ման

Ղայաստանի Վանրապետությանզբոսաշրջային հետաքրքրություն ներկայացնող պատմաճարտարապետական հուշարձաններնու թանգարանները» 6.

Բնականհրաշալիքներիցբացի, Հայաստան աշխարհըհարուստ է նան պատմաճարտարապետական անզուգական հուշարձաններով,որոնք միջազգային զբոսաշրջությանհամար նույնպես մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում:

ն մշակույթին վերաբերող Այստեղօգտագործվածեն Հայաստանիճարտարապետությանը են գրականությանցանկում: հրապարակիվրա եղած աղբյուրներիտվյալները,որոնք ճնշված

13|

Հայկական հնագույն մշակույթի համակարգումհատուկ տեղ է գրավում ճարտարապետությունը,ուր վառ արտահայտություն են գտել հայ ժողովրդի երնակայությունը, մտքի թռիչքն ու կառուցողականարվեստը:Եվ պատահական չէ, որ այսօր հազարամյակներանց, Հայաստանում պատմության ն բնությանարհավիրքներինդիմադիր,իրենց վեհությամբն դասականհպարտությամբ,կանգուն,կիսականգունկամ ավեր վիճակովմեզ են հասել հայկական ճարտարապետությանբազմաթիվհուշարձաններ: ՇինարարականաշխատանքներըՀայկական լեռճաշխարհումսկզբնավորվել են ճախապատմակամն շրջանում,հայ ժողովրդիկազմավորումիցդեռ շատ առաջ:

-

Ավելի քան երկու հազար տարվա արհավիրքներըոչնչացրել են նախաքրիստոնեականՀայաստանիճարտարապետական շատ հուշարձաններ: Պաշտամունքի կառուցվածքների շինարարություն, հատկապես մեծ թափ է ստանում, երբ Գրիգոր Լուսավորիչը ն Տրդատ թագավորը 301 թվին քրիստոնեությունըհռչակում են ռրպես պետականկրոն: Քրիստոնեության ընդունմանառաջինօրերին Գրիգոր Լուսավորիչը հիմնադրումէ նոր հավատի անդրանիկտաճարներնու վկայարանները,որոնց թվում ն 301-303 թթ. Էջմիածնիտաճարիկառուցումը:Ագանթագեղոսըբերում է տաճարիանունը բացատրող մի ավանդություն, որի համաձայն` ԳրիգորԼուսավորիչն: երազում տեսնում է Քրիստոսին, Աստծո միածինորդուն, որը հրեղեն մուրճը ձեռքին՝ իջնում է երկնքիցն ցույց է տալիստաճարիկառուցմանտեղը: Այստեղից էլ առաջացելէ տաճարիանվանումըԷջմիածին, այսինքն՝ միածնի իջնելու տեղը: Էջմիածնի տաճարն առաջին քրիստոնեականեկեղեցինէ ոչ միայն Հայաստանում,այլն առաջիննէ ամբողջ քրիստոնեականաշխարհում: Ըստ Թորոս Թորոմանյանի՝ Էջմիածնի տաճարի նախնականհատակագիծը մի ուղղանկյուն քառանկյունիէր, ներգծածհավասարաթնխաչով, որի չորս թները կազմումէին կիսաշրջանաբսիդներ:Տաճարը պսակվումէր հինգ իսկ չորս փոքգմբեթներով,որոնցիցգլխավորըբարձրանումէր կեճտրոռնում, րերը՝ անկյունայինխորանիվրա: Տաճարիներսում,գլխավոր գմբեթիտակ,կա ավանդականմի սեղան, որ «իջման սեղան» է կոչվում: Ավագ սեղանի տակ պեղված է բազալտե մեծ կոթող, որն անհամեմատ շատ ավելի վաղ ժամանակներիկառույց է (մ.թ.ա.) ն վկայում է Էջմիածնի տաճարի կառուցման տեղի ավելի հին պաշտամունքայիննշանակության մասին:Ավագսեղանիտակհայտնաբերվելէ ճան կրակարան,որը հավանատաբար վկայում է, որ եկեղեցինժամանակավորապեսկրակապաշտական ճարի է վերածվել: 480-ական թվերին իշխան Վահան Մամիկոնյանի կողմից վերակառուցված կենտրոնագմբեթ, դրսիցն ներսիցխաչաձնտաճարիհռրինվածքըպահպանվել է մինչն մեր օրերը: Ավերված գլխավոր գմբեթը 1627 թ. վերակառուցելէ Մովսես Մյունեցի

կաթողիկոսը,արնմտյան զանգակատունը1654

թողիկոսը:

թ.

կառուցելէ Փիլիպոս կա-

Ապսիդներիվրա երեքզանգակատներըկառուցված են 1682 թ. Եղիազար կառուցված է կաթողիկոսիկողմից: Տաճարի արնելյան կողմիավանդատունը 1868 թ. Գնորգ Դ. կաթողիկոսի օրոք: Էջմիածնի տեսարժան,մեծ հետաքրքրություններկայացնողկոթողներից է Գայանե եկեղեցին:Այն գտնվում է քաղաքի հարավային մասում, վանքի լճից մի փոքրըհեռու: «Գայանե» եկեղեցինհայկական ճարտարապետության ծաղկմանառաջին շրջանի լավագույն հուշարձաններիցմեկն է: Գմբեթահարկ բազլիկա է, կառուցված 630 թ. Եզր կաթողիկոսիկողմից:Նախագավիթը կառուցված է 1683 թ. ԵղիազարԱյնթապցիկաթողիկոսիկողմից: Էջմիածնի արնելյան ծայրամասում է գտնվում «Շողակաթ» եկեղեցին: Նահատակվածկույսերիհիշատակիննվիրված այս եկեղեցինավելի ուշ շրջանի գործ է ն կառուցվել է 1694 թ. ճահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսիկողմից, ՄԱ դարումավերված եկեղեցուտեղում: Հորինվածքովայն գմբեթահարկ սրահ է, ունի նախագավիթ,զանգակատնով: Էջմիածին քաղաքի արնելյան ծայրում, ամբողջ շուքով վեր է խոյանում Հռիփսիմեիեկեղեցին: Այն կառուցվել է 618 թ., Կոմիտաս կաթողիկոսիօրոք: Էջմիածին քաղաքից երեք կիլոմետր արնելք է գտնվումհայ ճարտարապետությանանզուգականմի այլ յուրատիպ կոթող՝ Զվարթնոց կամ ս. Գրիգոր Լուսավորիչ տաճարը: Զվարթնոցտաճարը ն կից կաթողիկոսական պալատը կառուցելէ Ներսես Գ. Շինող կաթողիկոսը641-661 թթ.: Այն կառուցվել է Վաղարշապատից(Էջմիածին) Արտաշատ տանող հին ճանապարհիվրա, այնտեղ, ուր միմյանց են հանդիպելԳրիգոր Լուսավորիչը ն Տրդատ թագավորը: Տաճարը կանգունէ եղել ավելի քաճ 300 տարի ն կործանվել է երկրաշարժից: Պեղվել է 1900-1907 թթ. Խաչիկ ՎարդապետԴադյանի կողմից: Այժմ պահպանվածեն տաճարին պալատի ավերակները:Կատարվել են մասնակի վերականգնմանաշխատանքներ: Ինչպես Էջմիածնի եկեղեցական նշանավոր կոթողներն, այնպես էլ Զվարթնոցըտեսնելուհամար ամեն տարի այցելում են մեծ թվով արտասահմանյան զբոսաշրջիկներ: Վերջիններիս համար առանձնահատուկհետաքրքրությունէ ներկայացնումԷջմիածնի մայր տաճարի թանգարանը, որտեղ պահվում են ճան հայկական այբուբենիոսկեձույլ բոլոր տառերը: Էջմիածին այցելող զբոսաշրջիկներիհամար Մայրըտաճարի, Գայանեի, Հռիփսիմեի, Շողակաթեկեղեցիներիցբացի մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնումնան Ամենայնհայոց կաթոդիկոսիվեհարանիշենքը, մայր տաճարի բակում հանգող հայոց բոլոր կաթողիկոսներիմարմարածածկշիրիմները,եկեղեցուշրջակայքումգտնվողանզուգականխաչքարերը,ճեմարանիշենքը ն վերջերսկառուցված Տրդատյանդուռ կամարը: Զբոսաշրջությանհամար առանձնահատուկմեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանիկոթող Գառնի ամրո133

ցի հեթանոսական տաճարը: Այն կառուցվելէ հայոց ՏրդատԱ. թագավորիօրոք, առաջին դարի երկրորդկեսին: Հատակագիծնուղղանկյուն սրահ է, շրջապատված 24 սյուներով՝ դրված բարձր պատվանդանիվրա: Տաճարի սյուճազարդ կառուցվածքը, որ կանգնեցվածէ ամրոցիհարավարնելյանհատվածի բարձունքի վրա, վեհորեն ներդաշնակում է շրջապատի հիասքանչ բնանկարին: Հրվանդանիցցած՝ ավելի քան 300 մետրխորությանվրա, Ազատ գետն է մեղմ աղմկում, շուրջը դեպի երկինք են ձգվում Գեղամա լեռնե-

Շենքը գլխավորճակատովուղղված է դեպի հյուսիս, ուր ն գտնվում է մուտքը: Գլխավոր ճակատիամբողջլայնությամբձգվում են 0.3 մետրբարձրության ինն զանգվածայինաստիճաններ,որոնք տաճարինտալիս են հաճդիսավորությունն վեհություն: ՀայաստանիՀանրապետության տարածքում կան մեծ թվով վանքային խոշոր համալիրներ, որոնցից Գեղարդն իր ժայռափորկառուցվածքներով գրավումէ առանձնահատուկտեղ: Որպես այդպիսին,այն շատ յուրատիպ է ընդհանուր առմամբ: Երնանիցմոտ 40 կմ դեպի հարավ-արնելք, Երնան--Գառնի-Գողթերթուղու գեղատեսիլձորում վեր է խոյանում Գեղարդի ժայռափորվանքը: Ավանդությանհամաձայն Գեղարդի վանքը հիմնադրելէ ԳրիգորԼուսավորիչը 7 դարի առաջին տարիներին:Սկզբնականշրջանում, տեղում գոյություն ունեցած քարայրային կառուցվածքներիպատճառով վանքը կոչվել է «Այրիվանք», իսկ ՃԼԱ դարից՝«Գեղարդ»: Գեղարդը միջնադարյան Հայաստանի հոգնոր մշակույթի նշանավոր կենտրոններիցէր: Գեղարդիճարտարապետական խումբը դասվում է հայ մշակույթի ամեշարքին: նանշանակալիցստեղծագործությունների Շրջապատողբնությունն ու ճարտարապետականամբողջ խումբը միմյանց օրգաճականշարունակություննեն կազմում: Համաշխարհային ճարտարապետությանհամակարգում յուրատիպ է ճան Խոր Վիրապիվանքը,որը գտնվումէ Արարատյանդաշտում,Արաքսգետի ափին, որտեղ արգելափակվածէ եղել Գրիգոր Լուսավորիչը: Այստեղ գտնվող ս. Աստավածածինն ս. Լուսավորիչ եկեղեցիներըկառուցված են 1661 թվին, մինչ այդ գոյություն ունեցող եկեղեցիներիտեղում:Հայ ժողովրդի համար առանձնահատուկսրբավայր է Օշականի եկեղեցին:Աշտարակիշրջանի Օշական գյուղում գտնվողս. ՄեսրոպՄաշտոցեկեղեցինկառուցվածէ գյուղում գտնվողս. ՄեսրոպՄաշտոցի դամբարանիվրա եղած հին եկեղեցու հիմքերի վրա: Այն կառուցվել է 1875 թ. Գեորգ Դ կաթողիկոսիկողմից: Ունի թաղածածկսրահիհորինվածք: Զբոսաշրջայինյուրահատուկ հետաքրքրությունէ ներկայացնումԵղվարդի երկհարկանիեկեղեցիդամբարանը,որը կառուցվածէ 1321-1328 թթ.: Այդպիսի հետաքրքրությունեն ներկայացնումճան ԱշտարակիԿարմրավոր եկեղեցին,ռրը կառուցվել է /11 դարում: րը:

Աշտարակում է գտնվում

նան

ս.

Մարինե եկեղեցին` կառուցված ՃԼ1

դարում: ԱշտարակիտարածաշրջանիՀովհաննավանքգյուղում է գտնվումհամաճուն եկեղեցին,կառուցված 1Մ-՛Մ դարերում, որն ունի թաղածածկսրահ: Այս եկեղեցու հարավայինպատինկից 1216-1221 թթ. կառուցվելէ վանքի գլխավոր ս. Կարապետեկեղեցին՝գմբեթահարկսրահի հորինվածքով: շատ հետաքրքրում է յուրահատուկդիրք ունեցող ԱմԶբոսաշրջիկներին բերդ դղյակ եկեղեցին,որը գտնվում է Արագածլեռան հարավային լանջին: Այս եկեղեցինկառուցել է Վահրամ Պահլավունին1026 թ.: Արուճի տաճարը գմբեթահարկսրահ է, կառուցված11 դարի 70-ական թվերին,իշխան Գրիգոր Սամիկոնյանիկողմից՝Արուճում: Հայկական եկեղեցական ճարտարապետությանհամակարգում եզակի երնույթ է Նորավանքի հուշարձանախումբը:Այն գտնվում է Եղեգնաձորի տարածաշրջանիԱմաղու գյուղից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա ն բաղկացածէ երկու եկեղեցիներից:Այս համալիրի, ս. Կարապետ եկեղեցու (1221-1227 թթ.) արնմտյան կողմում 1261 թվին կառուցվել է գավիթը: Ս. Գրիգոր թաղածածկեկեղեցինկամ Օրբելյան իշխաններիդամբարանը,կառուցված է ս. Կարապետինկից՝ 1275 թվին: Ս. Աստվածածիներկհարկանիեզակի եկեղեցի-դամբարանըկառուցված է 1339 թվին Բուրթել Օրբելյանի կողմից: Եկեղեցականայս համալիրը զբոսաշրջիկներինգրավում է ոչ միայն հիասքանչ լուծումներով,այլն ռելիեֆայինդիրքով, շրճարտարապետական ջակայքի լեռներիգեղեցկությամբ: Նույն տարածաշրջանում է գտնվում Ցախաց քար վանքը` կառուցված Վայոց ձորի Եղեգիս ավանից վեց կիլոմետրհեռավորությանվրա: Այն բաղկացած է երկու հուշարձանախմբից՝արնմտյանը, որ առավել հին է, ունի երկու եկեղեցի` ս. Աստվածածին (Հ դար) ն ս. Հովհաննես: Արնելյան խմբի ս. Կարապետ եկեղեցին գմբեթահարկ սրահ է` կառուցված 1041 թ.: Նույն թվին է կառուցվել ճան ս. Նշան թաղակածածկ եկեղեցին,որի արնմտյան կողմի ուղղանկյունաձն հատակագիծ ունեցող նախամուտք դամբարանի վրա կառուցված է փոքր մատուռ: Այս տարածաշրջանումէ նան Սպիտակավորվանքը: Վանքի ս. Աստվածածին եկեղեցին գմբեթավորսրահ է՝ կառուցվածՃԱԱԼ դարում: Եկեղեցին արնմտյան կողմից ունի գավիթ (ՃԼՄ դար), հարուստ զարդաքանդակված շքամուտքով: Զբոսաշրջայինմեծ հետաքրքրություն է ճերկայացնումճան Գլաձորի համալսարանը,որը գտնվել է պատմական Հայաստանի Մյունյաց նահանգի Վայոց ձոր գավառիԳլաձոր կոչվող վայրում (ներկայումսԵղեգնաձորիտարածաշրջան): ՃԱԼ-ՃՐ/ դարերում ստեղծված (հիմնական տարեթիվը համարվում է 1280 թ.) Գլաձորի համալսարաննուսումնագիտականկենտրոնլինելուց բացի, եղել է նան քաղաքական մտքի խոշոր կենտրոն: Համալսարանիհիմ135

նաղրման նախաձեռնողներն են Խաղբակյան իշխանը ն մանկավարժու գիտնականՆերսես Մշեցին: Համալսարանըգործել է Թանահատի Ս. Ստեփանոս վանքի հովանավո'

րության ներքո:

Գլաձորի միջնադարյանհամալսարանում ուսանողության ն ուսուցչության համար գոյություն են ունեցալ բնակելի մի քանիշենքեր, պարապմունքի մեկ-երկու լսարան ն տնտեսական բնույթի մի շարք կառույցներ: Իսկ նույն տարածաշրջանիԱրենիգյուղի ս. Աստվածածինեկեղեցինունի գմբեթահարկսրահի հորինվածք:Այն կառուցել է Սյունյաց Հովհաննեսեպիսկոպոսը1221 թվին: Իր ճարտարապետական կառուցվածքովն աշխարհագրականդիրքիգեղեցկությամբ զբոսաշրջային մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հաղարծնի վանքը: Այն գտնվում է Դիլիջանից 18 կմ հեռավորությանվրա, անտառի մեջ: Հաղարծնիվանքի համալիրը բաղկացած է ս. Աստվածածին (1281 թ.), ս. Գրիգոր (21 դար) ն ս. Ստեփանոս եկեղեցիներից,ս. Գրիգոր եկեղեցուգավթից(ՃԼԼ-դարի վերջ ն ՃԼԱԼ-իսկիզբ) ն ճարտարապետՄինասի կողմիցկառուցվածսեղանատնից(1248 թ.): Այդ տարածաշրջանումէ նան եզակի նշանակությունունեցողԳոշավանքի համալիրը:Այն բաղկացածէ ս. Աստվածածինեկեղեցուց(1191-1196 թթ.) ն կից կառուցվածգավթից (1197 թ.), կառուցվածՄխիթարԳոշ վարդապետի օրոք, Մխիթարհյուսն ճարտարապետիկողմից: Ս. Աստվածածինեկեղեցու ն գավթի հարավային կողմում կառուցված են ս. Գրիգոր (1237 թ.) ն ս. Լուսավորիչ (1241 թ.) եկեղեցիները:Գավթի հյուսիսային կողմում 1231 թվին կառուցվածգրադարանիվրա 1291 թվինբարձրացվումէ զանգակատունը:Եկեղեցական այս մեծ հետաքրքրություններկայացնողհամալիրըհանրահայտ է նան նրանով,որ այստեղ է գտնվումհայկականխաչքարերիզարդը, որը իր նրբությամբկարծեսասեղնագործվածէ: Պողոս վարպետիերկու խաչքարերից մեկը 1935 թ-ին տեղափոխվել է ՀՊՊԹ: Ըստ արձանագրության՝ տեղում մնացածխաչքարըստեղծվել է 1291 թվին: Իջնանի տարածաշրջանում՝ Աչաջուր գյուղի մռտ է գտնվում ճան Մակարավանքը:Այն բաղկացածէ գլխավորտաճարից(1205 թ.), Խաչաձն եկեղեցուց (2: դար), ս. Աստվածածինկլոր եկեղեցուց(1198 թ.), գավիթից (ՃԼԱ դարի սկիզբ), մատուռիցն վանական այլ կառուցվածքներից: Հանրապետությանհյուսիսային մասում, Լոռու մարզի տարածքում են գտնվումՍանահինի ու Հաղպատիեկեղեցականհամալիրները: Սանահինիվանքը գտնվում է Թումանյանի տարածաշրջանիհամանուն առավել նշանավորհուշարգյուղում: Այն հայկական ճարտարապետության դդ.: Բյուզանդիայիցհալածվածմի ձանախմբերիցէ, որը կառուցվել է 2-21 խումբ հայ կրոնավորներ 2. դարի առաջին կեսին այստեղ հիմնադրել են ս. Աստվածածինեկեղեցին,որի շուրջը 2. դարի երկրորդկեսերինկառուցվել են ս. Ամենափրկիչ գլխավոր տաճարը (966 թ.), Մագիստրոսիճեմարանը

(«1 դար), ս. Գրիգոր Լուսավորիչ բոլորակ եկեղեցին (1061 թ.), գրատունը (1063 թ.), Ամենափրկիչ տաճարի գավիթը(1185 թ.), Մեծ գավիթ կամ նախագավիթը (1211 թ.), գրատուն նախագավիթը(Ճ1Ա դարի առաջին կես) ն զանգակատունը(ՃԼԱ դար): Ինչպես տեսնում ենք, իր կառուցվածքովայս համալիրը զբոսաշրջային առումով մեծ հետաքրքրություն կարող է ներկայացնել: Այդպիսին է նան Հաղպատիեկեղեցականհամալիրը, որը գտնվում է Թումանյանի տարածաշրջանում, Սանահին գյուղից 3 կմ հեռավորությանվրա: Այն հիմնադրվել է հայոց Աբաս Բագրատունիթագավորիօրոք (928-951 թթ.): Վանքի գլխավոր տաճարը՝ ս. Նշանը, կառուցվել է 967-991 թթ. Խոսրովանուշ թագուհու ն ճրա որդիներԳուրգենի ն Սմբատիկողմից: Տաճարի շրջապատում կառուցվել են ս. Գրիգոր (1005 թ.) ն ս. Աստվածածին եկեղեցիները, ս. Նշան եկեղեցու գավիթը (1201 թ.), մեծ ժամատունը (1257 թ.), իսկ ժամանճատամ ն ս. Նշանի միջանկյալ տարածքում կառուցվել է կամարասրահը, գրատունը (ՃԱ1 դար), զանգակատունը (1245 թ.) ն սեղանատունը (ՃԼԱ դար): Հաղպատիայս բարդ, հետաքրքիր կառուցվածքունեցող համալիրը նշանավոր է նան նրանով, որ հայ խոշոր բանաստեղծ, երգահան, աշուղ Սայաթ-Նովան այստեղ ապրել ն ստեղծագործելէ մի քանի տարի, երբ որ նրան Թբիլիսիից աքսորել էին: Հենց այստեղ էլ ճա գրել է իր հանրահայտ «Աշխարհս մե փանջարա է» երգը: Հաղպատայցելող զբոսաշրջիկներըկարող են տեսնել այն խուցը, որը աքսորի ժամանակտրամադրվելէր Սայաթ-Նովային, ն որն ունի մի փոքրըպատուհան, որով նա կապ ուներ «աշխարհի» հետ: Թումանյանի տարածաշրջանումեն գտնվում նան Խորակերտ վանքն ու Օձունի տաճարը: Խորակերտ վանքը գտնվում է Լալվար լեռան արնմտյան լանջին: Վանքի եկեղեցինգմբեթահարկսրահ է, կառուցված 2111 դարի առաջին կեսին, իսկ կից գավիթը՝ 1252 թվին: Իսկ Օձունի տաճարը /1-711 դարերումկառուցված գմբեթահարկբազիլիկա է, հյուսիսից ն հարավից ունի կամարակապսրահներ, որոնք արնմտյան ճակատումդառնում են խուլ պատ՝ մուտքիբացվածքով:Այն գտնվում է համանուն գյուղում: Որպես հնություն` զբոսաշրջային հետաքրքրություն է ներկայացնում Մաստարայիս. Հովհաննեստաճարը,որը կառուցվել է 71 դարի վերջին: Այն գտնվումէ Թալինի տարածաշրջանիՄաստարագյուղում: Կենտրոնագմբեթ, խաչաձն, քառաբսիդ հորինվածքէ: Այժմյան կանգունվիճակովմեզ է հասել

մասնակիվերանորոգումներով: Երկու եկեղեցիկա բուն Թալին բնակավայրում:Մասնավորապես,Թալինի փոքր եկեղեցին կառուցել է Ներսեհ Կամսարականիշխանը, Մ1 դարի երկրորդկեսին: Խաչաձն, եռաբսիդ,կենտրոնագմբեթ եկեղեցի է: Իսկ Թալինի մեծ եկեղեցին կամ Կաթողիկե եկեղեցիննույնպես կառուցված է Մ11 դարում, Կամսարականիշխանների կողմից: Եռաբսիդ գմբեթա137

հարկ բազիլիկա է: 1840 թվին երկրաշարժիցավերվել են գմբեթին պատերի հարավարեմտյանմասերը: Շիրակի դաշտումէ գտնվումհանրահայտ Լմբատավանքիս. Ստեփանոս եկեղեցին: Այն կառուցվել է ԿՂ1 դարում, խաչաթն,կենտրոնագմբեթ կառույց է: Գտնվում է Արթիկքաղաքի մոտ: Զբոսաշրջությանառումով մեծ հետաքրքրությունունի անտառներով,գեղատեսիլսարերովշրջապաատվածԾաղկաձորումգտնվողԿեչառիսի վանքը: Ճարտարապետական այս համալիրըբաղկացած է Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցուց,կառուցված 1033 թվին, Գրիգոր Մագիստրոսիկողմից,նրան կից գավթից(ԿԱԼ դարի սկիզբ),ս. Նշան եկեղեցուց(241դար) ն Կաթողիկեեկեղեցուց կառուցված24111դարում,ԽաղբակյանՎասակ իշխանիկողմիցն ս. Հարություն փոքրիկ եկեղեցուց (1220 թ.): ԶբոսաշրջիկներինԾաղկաձորըշատ հետաքրքրումէ ոչ միայն Կեչառիսի ճարտարապետականայդ համալիրի,այլն այստեղգտնվողհայ ականավոր գիտնականներՕրբելյան երեք եղբայրների (որոնք ծնվել են Ծաղկաձորում) թանգարանի,Ծաղկաձորքաղաքից մինչն Ալիբեկ սարը ձգվող ճոպանուղու, Ծաղկաձորիմարզականբազայի, այստեղ գտնվող բազմաթիվ հանգստյան տներին առհասարակայս կուրորտայինքաղաքիանզուգական,մեղմ կլիմայական պայմանները: Հայաստանիմիջնադարյանճարտարապետական կոթողներիցէ Բջնու ս. Աստվածածինեկեղեցին:Այն գտնվումէ Բջնի գյուղում, կառուցվել է Գրիգոր ՄագիստրոսՊահլավունուկողմից 1031 թվին: եկեղեցական,կրթագիտաՀայաստանի պատմաճարտարապետական, կան մեծ դեր խաղացած կենտրոններիցէ Տաթնի վանքի համալիրը,պատմական Մյունիքի կրոնական կենտրոնը: Այն գտնվում է Գորիսի տարածաշրջանի Տաթն գյուղում, Որոտան գետի անդնդախոր,գեղատեսիլկիրճի պռնկին:Այս համալիրիմեջ մտնում են ս. Պողոս Պետրոս գլխավոր տաճարը, կառուցված 895-906 թթ. Մյունյաց Հովհաննես եպիսկոպոսիկողմից, Գրիգոր Լուսավորիչ թաղածածկեկեղեցին(848 թ.): Վանքի պարսպամուտդարում կառուցվել է քի ն դամբարանի թաղակապտանիքների վրա 2 ս. Աստվածածին եկեղեցին: Զբոսաշրջային մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում վանքի ճոճվող հուշասյունը (շարժվող գավազան):Այն կառուցվել է 895 թվին: Տաթնի վանքըբազմիցսավերվելէ սելջուկներին այլ արշավանքներիժամանակ ն երկրաշարժերիպատճառով:Վերջին անգամ, 1931 թվին երկրաԱյժմ այն իր ամշարժից կռրծանվել են տաճարի գմբեթնու զանգակատունը: ն մեծ ու է տպավորություն բողջ վեհությամբ վերականգնված բարեկարգված է թողնումայցելուների վրա: ամբողջականլինելու համար, Տաթնի համալիրի մասին նշենք, որ նրա կազմում ժամանակինխոշոր դեր է խաղացել Տաթնի հանրահայտ համալսարանը(որիշենքն այժմ էլ պահպանվումէ ն գտնվումէ անմի-

պատկերացումն

ջապես Որոտանի կիրճում), գետի ափին, որից ուղիղ վերն՝` բարձունքի պռնկինէլ վանքն է: Հանրապետությանեկեղեցական կոթողներիշարքում, անկասկած, չենք կարող չնշել Երնանի ս. Սարգիս (կառուցված 1450 թվին) ն հատկապես կառուցված Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիները,որոնք 2:24դարի վերջերին միշտ մարդաշատեն լինում, այդ թվում այստեղ են այցելում մեծ թվով արտասահմանյան զբոսաշրջիկներ: Հայ ժողովուրդնիր հազարամյակներիպատմությանընթացքումստեղծել է մշակութային բազում արժեքներ, որոնք քաղաքակիրթաշխարհում լայն ճարճանաչմանն գնահատանքիեն արժանացել:Հայկական միջնադարյան տարապետությունը,մանրանկարչությունըե երաժշտությունըվաղուց դուրս են եկել հայ ժողովրդի մշակույթի պատմության սահմաններից ն պատշաճ տեղգրավելհամաշխարհայինարվեստիընդհանուրպատմությանմեջ: Եկեղեցական հոյակերտ կոթողներիցբացի, հայկական միջնադարյան արվեստիինքնատիպնմուշներից են «ձնաչքարեր»հուշարձանները,որոնք լայն տարածում եմ գտել Հայաստանիբոլոր նահանգներում: Խաչքարերը, որպես հայկական քանդակագործության անբաժանելի մաս, իրենց բարձը արվեստով ն ազգային վառ նկարագրովհայ ժողովրդի քրիստոնեականհավատի, հայրենասիրության,նրա գեղագիտականբարձը ճաշակի արտահայտություններիցեն: Որպես այդպիսիք,խաչքարերը,իրավամբ, իրենց արժանիտեղն ունեն համաշխարհային արվեստի գանձարանում: «Խաչքարը» միջնադարյան Հայաստանի մշակույթին բնորոշ կոթող-հուշարձան է՝ խաչի պատկերով: Աշխարհի տարբեր երկրներից ժամանող զբոսաշրջիկներըԷջմիածնի, Գառնու, Գեղարդի, Տաթնի, Սանահինի,Հաղարծնի, Գոշավանքի ու եկեղեցական այլ համալիրներիհետ միասին շատ մեծ հետաքրքրությամբեն դիտում, ուսումնասիրում Հայաստանինու հայ ժողովրդին յուրահատուկ խաչքարերը: Հայոց բնաշխարհիբնական հրաշալիքները, նրա պատմություննու հուեն տարաշխարհիկ ոշարձաններըհնուց ի վեր գրավել հետաքրքրություններ րոնողներին: ՀՀ զբոսաշրջությանզարգացման բազմազան նախապայմանների համակարգում առանձնահատուկ տեղ ունի Երնանքաղաքը: Հայտնի է, որ քաղաքամայրԵրնանը աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկն է, ն նրա տարիքը50 տարովմեծ է աշխարհահռչակ Հռոմից(ի դեպ 2003 թվին լրացելէ Երնանի2785-ամյակը): Մեր թվարկությունիցառաջ 282 թ. Արգիշտի թագավորիկողմից կառուցվածն 2785 տարվա պատմությունունեցող Երնաճմճի հիմնադրմանժամանակնու տարիքիանժխտելի փաստն այժմյան Երնան քաղաքիհարավարնելյանմասում գտնվողբլրի վրա հայտնաբերված Էրեբունու փլատակներնեն, որտեղ 1968 թ. մեր մայրաքաղաքի2750-ամյակի կապակցությամբկառուցվելէ «Էրեբունի»թանգարանը: Երնաճնիհիմնադրմանքարագիր արձանագրությանմեջ նրա հիմնադիր

Ուրարտուի թագավոր ԱրգիշտիԱ-ն վկայում է «Խալդ աստծու մեծությամբ Արգիշտին,Մենուայիորդին այս անառիկամրոցըկառուցեց ն անվանեցԷրեբունի քաղաք ի հզորություն Բիայնայի ն ի ահաբեկումթշամու երկրի»: Զբոսաշրջիկներիհամար Երնանի հիմնադրմանպատմությանվերաբերյալ այս թանգարանումցուցադրվածբազմաթիվցուցանմուշներից,վերականգճված շինություններիցբացի, յուրօրինակ հետաքրքրությունէ ներկայացնում այդտեղ հայտնաբերվածմեր մայրաքաղաքի«սեպագիրարձանագրությունը», «անձնագիրը»:Խոսքը այդտեղ կատարվածպեղումներիժամանակ հայտնաբերված բազալտի այն մշակված խոշոր կտորի մասին է, որի վրա սեպագրվածէ Էրեբունի--Երնանիհիմնադրմանտարին: Մեր մայրաքաղաքի հիմնադրմանվերաբերյալայս քարակերտփաստըթերնս երնույթէ աշխարհի չափանիշով:Այսպիսով,Էրեբունի բլրի վրա կառուցվածթանգարանը, վերականգնվածհճագույն շինություններնու այդ բազալտե«անձնագիրը» այժմյան մեր մայրաքաղաքիմիջազգայինզբոսաշրջությանհամար այստեղ առկա ձեռակերտմեծ հետաքրքրություն ներկայացնողհամալիրների շարքում առանձնահատուկտեղ է զբաղեցնում: Երնան քաղաքում պահպանվածն զգալի թիվ կազմողպատմականհուշարձաններիցգատ, այստեղ կառուցվել են շատ մեծ թվով հոյակերտկոթողներ, համալիրներ,հուշարձաններ,որոնք իրենց ճարտարապետականբնույթով, բնական քարանյութի օգտագործմանվարպետությամբ,բովանդակությամբ շատ դեպքերում չեն զիջում աշխարհի հանրահայտքաղաքների ձեռակերտ կոթողներին: Մենք նկատի ունենք Ալեքսանդը Թամանյանի հանճարով կերտված, ձնավորվածԵրնանի կենտրոնականհրապարակը՝Հանրապետությանհրապարակը շրջափակող կառավարական1-ին ն 2-րդ տները, փոստը, արհեստակցականմիություններիու «Արմենիա» հյուրանոցիշենքերը, Հայաստանի պատմության թանգարանի շենքը ն նրա դիմաց կառուցված ջրավազանը՝ շատ հետաքրքիրշատրվաններով:Աշխարհի տարբեր երկրներիցժամանող զբոսաշրջիկների համար մեծ հետաքրքրություններկայացնողայս համալիրի շարունակությունն է կազմումԵրնանի հիմնադրման2750-ամյակիննվիրված 2750 շատրվաններիցբաղկացած համալիրը Շահումյանի հրապարակում: Արտասահմանցիոչ մի զբոսաշրջիկ անտարբերչի կարողդիտել ԾիծեռնակաբերդիՀայոց Մեծ եղեռնիզոհերիհիշատակինկառուցված շատ յուրատիպ բազալտակերտ հուշահամալիրը, ցեղասպանությանթանգարանըն դրանից ոչ մեծ հեռավորությանվրա կառուցված Մարզահամերգայինհամալիրը: Եզակի հետաքրքրությունէ ներկայացնումԱ. Թամանյանի հանճարով կերտած Երնանի Օպերայի ն բալետիգրանիտակուռյուրատիպ շենքը: Զբոսաշրջության համար ոչ պակաս հետաքրքրությունեն ներկայացնում Երնանի պատմության, Թումանյանի, Իսահակյանի, Ա. Խաչատրյանի, Մ. Սարյանի, Ա. Փարաջանովի թանգարանները,աշխարհահռչակ հայկական

հնագույն ձեռագրերի բազալտակուռ թանգարանը՝ Մատենադարանը,Սասունցի Դավթի, Սայր Հայաստանին շատ այլ հուշարձաններ: Իսկ ընդհանուրառմամբ,Երնան քաղաքը, հիրավի, մի թանգարանէ, որը հուիր բազմագույնտուֆակերտշենքերով, փողոցներով,հրապարակներով, է շարձաններովկարող զբոսաշրջությանառումով դասվել այդ տեսակետից աշխարհի նշանավորքաղաքներիշարքը: Սակայն, այդ առավելություններից մեր մայրաքաղաքըկարող է օգտվել ն այն կարող է դառնալ աճկախություն ձեռք բերած ՀայաստանիՀանրապետությանեկամտի կարնոր աղբյուրներից մեկը, եթե այստեղստեղծվենզբոսաշրջիկներինսպասարկող,միջազգային չափանիշներինհամապատասխանողպայմաններ:Վերջին տասը տարիներին կարծես թե այդբացը լրացվում է, Երնանում արդեն շահագործման են հանձնվելբարձր կարգի հյուրանոցներն սպասարկմանայլ օբյեկտներ:

7.

էկոզբոսաշրջությունը՝ որպես Հայաստանի Հանրապետության միջազգային զբոսաշրջության զարգացման ե տնտեսական աճի հիմնախնդիր

Էկոլոգիական զբոսաշրջությունը ժամանակակիցզբոսաշրջության համակարգումավելի ու ավելի ծանրակշիռտեղ է զբաղեցնում: Տնտեսության այդ ճոր բնագավառիտեսակարարկշռի արագորենբարձրացումը պայմանավորվածէ համաշխարհայինչափանիշով, էկոլոգիական ճգնաժամի վտանգով: Խնդիրն այն է, որ ժամանակակիցտեխնիկականմիջոցներովիրականացվողզբոսաշրջությունն զգալիորեն ծանրացնումէ շրջաէ կա միջավայրի էկոլոգիականհավասարակշռությունը: Այն բացասաբար անդրադառնումինչպես բնականռեկրեացիոն ռեսուրսների՝շրջակա օդային զանգվածի,բուսական,կենդանականաշխարհի, ջրային, այնպես էլ բազմատեսակ հուշարձանների, պատմաճարտարապետական կոթողների վրա: Այժմ արդեն համաշխարհայինչափանիշով միջազգային զբոսաշրջիկների թիվը տարեկանանցնումէ 600 միլիոնից: Պետք է պատկերացնել,թե այսքան զբոսաշրջիկներիտեղափոխությունըժամանակակիցտրանսպորտայինմիջոցներով ինչպիսի ազդեցությունկարող է թողնել շրջակա միջավայրի վրա: Բավականէ ասել, որ երկրագնդիանտառճերըտարեկանմիջին հաշվով կրճատվում են 25 մլն հա-ով: Էկոլոգիականզբոսաշրջության զարգացումըշատ կարնոր է բոլոր երկրների համար: Սակայն այն հույժ կարնոր է հատկապեսայն երկրներիհամար, որոնք հանրահայտ են եզակի ռեկրեացիոն ռեսուրսներով, սակայն դրանց անտառային,ջրային ռեսուրսներըտարածական առումով սուղ են: ԷԱյդ երկրներիթվին է պատկանումճան ՀայաստանիՀանրապետությունը: կոզբոսաշրջությունը մեր)հանրապետությանպայմաններում արդյունավետ կարող է լինել ոչ միայն մեր տարածականառումով սահմանափակ(բայց

խիստ հետաքրքրաշարժ) բնական ռեկրեացիոն ռեսուրսներիպահպանության առումով,այլն տիպիկլեռնայինխիստկտրտվածռելիեֆային պայման-

ներիառանձնահատկություններից ելնելով: Այսպիսիպայմաններումմեծ հետաքրքրություն ներկայացնողբարձրաբերձհրաբխայինլճերը, բնականհուշարձանները,լեռնայինանդնդախոր կիրճերը,եկեղեցականն ճարտարապետական կոթողները մատչելի են ոչ թե ավտոմեքենաների, այլ ավանդական տրանսպորտայինմիջոցներով՝ձիերով,ջորիներով,հետիոտն: Ի դեպ, զբոսաշրջության այս ձնը վաղուց արմատավորվածէ զբոսաշրջությանառումով մեծ հետաքրքրություններկայացնողշատ երկրներում,հատկապեսարգելոցային վայրերում: Մեր հանրապետությունում էկոզբոսաշրջությունը(ինչպես ն տնտեսությանմյուս բոլոր ճյուղերը) նույնպեսպահանջումէ ներդրումային նպատակայինքաղաքականություն: Մեր նախնականուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս բնագավառում(մեր պայմաններում)առանձնապեսխոշոր ներդրումներչեն պահանջվում: Մակայն, դրանցիցստացվողտնտեսականու հատկապես՝էկոլոգիական արդյունավետությունընշանակալիցկլինի: Էկռզբոսաշրջությունըխթան կհանդիսանամեր բոլոր լեռնային այն շրջաններում,որտեղ կան զբոսաշրջությանմեծ հետաքրքրությունճերկայացնող ռեսուրսներ, արգելոցներ, արգելավայրեր, նորից վերակենդանացնել հայկականփառաբանվածձիաբուծությունը:Էկոզբոսաշրջություննառավելապես նպատակահարմարէ զարգացնելՄյունիքում,Վայոց Ձորում, Սնանի ավազանում, Լոռու ն Արագածոտնիմարզերում,որտեղ կան ավտոմեքենաների համար դժվարամատչբնական ու մարդածինբազմազանհրաշալիքներ: Հայտնիէ, որ հատուկ պետականօրենք է ընդունվածՍնանի էկոհամակարգը պահպանելուհամար: Հետնաբար,նպատակահարմարէ հատկապես ամռան ամիսներինՍնանի ազգայինպարկիամբողջ տարածքումդադարեցճել ավտոմեքենաներիերթնեկությունըզբոսանքի,հանգստի նպատակներով ն այդպիսիքիրակաճացնելձիազբոսանքովկամ հետիոտն: Զբոսաշրջության այս ձնը խիստ անհրաժեշտ է Դիլիջանի արգելոցին առհասարակԱղստնի ավազանի, Խոսրավի, Շիկահողի արգելոցներիբնական հրաշալիքներըդիտելուհամար: «Խոսրով» պետականարգելոցըգտնվում է Գեղամալեռնավահանիհարավայինն Ուրծի ու Երանոսիլեռնաշղթաներիհյուսիսարնմտյանլեռնալանջին, Ազատ ն Խոսրով գետերիավազաններում՝1400-2250 բարձրությունների սահմաններում:Արգելոցն զբաղեցնումէ 29196 հեկտար մակերեսով տարածք: Ստեղծվել է 1958 թ-ին: առկա է բույսերի 1686 տեԲազմազանեն այստեղի բուսատեսակները՝ սակ, որոնց 8.722-ը կամ 146-ը հազվադեպեն: Հանդիպումեն վայրի կենդանիների 213 տեսակ: Պահպանվումեն «Կարմիր գրքի» մեջ մտցված բեընձառյուծը, կովկասյան զոարյան այծը, մուֆլոնը, առաջավորասիական Արգելոցումբնակգորշ արջը, աճտառակատուն ն այլ կենդանատեսակներ:

վում է 142 տեսակթռչուն, որոնցից 66-ը գրանցվածեն ՀՀ «Կարմիր գրքում», առկա են նան 5 ձկնատեսակ: «Դիլիջան» պետական արգելոցըգտնվում է հանրապետությանհյուսիսային հատվածում, Փամբակի, Արեգունու,Միափորի,Գուգարաց լեռճաշղթաներիլանջերին, Աղստն ն Գետիկ գետերիավազաններում:Զբաղեցնում է մ բարձ27.995 հեկտար մակերես,գնտվումէ ծովի մակարդակից1000-2300 թ.: Այստեղ հանդիպումեն արություններիսահմաններում:Ստեղծվելէ տեսակ, որից 3-ը՝ հազվաբուսատեսակ, կենդանիներից վելի քան 5 ձկնատեսակ: են, դեպ, թռչնատեսակ,որից 49-ը հազվադեպ են մեծ հետաքրքրություն ներկայացնումֆլորայի հնագույն Հատկապես տեսակներիցպահպանվածկարմրածառիպուրակները: Այս տարածքում են գտանվում «Դիլիջան» հանքային աղբյուրը, Պարզ լին ճը, Գոշավանքի Հաղարծնիվանականհամալիրները: «Շիկահող» պետական արգելոցը գտնվում է հանրապետության հաըավարնելյան մասում՝ Ծավ ն Շիկահող գետերի ավազաններում՝700-2400 մետր բարձրություններիսահմաններում:Այն զբաղեցնում է 10 հազ. հեկտար մակերես,որի 9402-ը ծածկված է անտառներով:Ստեղծվել է 1958 թվին: Արգելոցում աճում են 1000-ից ավելի բուսատեսակ: Առավել տարածված են սոսու, կարմրածառի,բոխու, տանձենու ծառատեսակները: «Էրեբունի» պետական արգելոցըգտնվում է մերձարաքսյանծալքավոր լեռնաշղթաներիքայքայված լանջերին,Ողջաբերդգետակիավազանում,Կոտայքի ն Արարատիմարզերիսահմաններում,ք. Երնանի շրջակայքում: Զբաղեցնում է 89 հեկտար մակերես:Ստեղծվել է 1981 թվին: Սա աշխարհում միակ արգելոցնէ, որը կազմակերպվելէ վայրի հացազգիներիպահպանության ն վերարտադրությաննպատակով: Արգելոցումաճող արարատյան ցորենը ն վայրի միահատիկցորենը մտել են ՀայաստանիՀանրապետության «Կարմիր գիրքը»: «Սն լիճ» պետականարգելոցըգտնվում է Հանրապետության հարավում` Սյունիքի հրաբխայինբարձրավանդակիՄեծ Իշխանասարիարնելյան լեռնաստորոտիխառնարանայինմասում, Հայաստանին ԼՂՀ-ի սահմանային հատվածում՝ 2658 մ բարձրությանվրա: Զբաղեցնումէ 240 հեկտար մակերես: Ստեղծվելէ 1987 թ.: Արգելոցումաճում են 160 տեսակ բուսատեսակ,որից 7-ը հազվագյուտեն: «Սնան» ազգային պարկը ստեղծվել է 1977 թ.: Այն ընդգրկում է Սնանա լճի հայելին ն լճի մակարդակիիջեցման պատճառով ազատված հատակային գոտիները:Զբաղեցնումէ 150.1 հազ. հա մակերես, որից 24.8 հազ. հեկտարը ցամաքայինէ: Պարկը բաժանված է 3 ֆունկցիոնալ գոտիների՝արգելոցային, ռեկրեացիոնե տնտեսական: Ռեկրեացիոնզոնայի տարածքըկազմում է 7200 հա., որից 3.000 հեկտաըը ցամաքային է: Այս տարածքը հիմնականում ծածկված է արհեստական ն թփուտներով: անտառաշերտերով

Հանրապետությանտարածքում դեռես 1950-70-ական թվականներին կազմակերպվելեն ճան արգելավայրեր:Դրանց հիմնական նպատակըգիտական,պատմամշակութային,տնտեսականարժեք ճերկայացնողբնական համալիրներին նրանց տարրերի պահպանություննու վերարտադրությունն է: Սակայն դրանք կարող են նան մեծ հատաքրքրություններկայացնելէկոզբոսաշրջության համար: Իսկ ընդհանուրառմամբ ՀՀ տարածքիհատկապեսլեռնային բոլոր հատվածները,ինչպես ճան բոլոր արգելոցներնու արգելավայրերը էկոզբոսաշրջության համար մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում: Իսկ ՎայոցՁորի ն Սյունիքի դժվարամատչ լեռնայինվայրերիանզուգական հուշարձանների`Արփայիկիրճիբճականսյունաշարերի,«ՎարդանՄամիկոնյան» բնականժայռաքանդակի,Գլաձորի,Գնդեվանքի,Նորավանքի,Որոտանի կիրճի,«Սատանիկամուրջի»,քարանձավային Խնձորեսկիհրաշալիքներըոչ ն հետիոտնզբոսանքով: միայնմատչելի,այլն հաճելիէ դիտելձիազբոսանքով Հանրահայտէ, որ ՀայաստանիՀանրապետությունը հարուստ է քարանձավներով:Քարանձավներըմիշտ էլ հրապուրելեն մարդկանց:Մկզբում հեքիաթային գանձեր էին փնտրումդրանցում,իսկ հետո սկսեցին թափանցել ստորգետնյաթագավորությանգաղտնարանները,որտեղ թաքնվածեն հնագույն պատմության յուրօրինակ մի աշխարհ ու բնական անկրկնելիհրաշագործություններ: Բնության այս անկրկնելիգանձերնէլ կարելի է վերածելէկոզբոսաշրջության երթուղիների:ՀայաստանիՀնարապետությանայս բացառիկ հարստությունըկարող է գրավել ն գայթակղելամենախստապահանջզբոսաշրջիկճերին ն շոյել նրանց նուրբ ճաշակը: Արնմուտքի բարձրակարգ հյուրանոցների մակարդակով սպասարկմանը սովոր զբոսաշրջիկներինկարելի է առաջարկել բնության ստեղծած գլուխգործոցներ,որոնք ոչ միայն տեսարժան վայրեր կարող են հանդիսանալ, այլն կարճաժամկետհանգրվան: շատ Ինչպես ասվել է, ՀայաստանիՀանրապետություննունի գեղատեսիլ, զբոսաշրջությանհամար մեծ հետաքրքրություններկայացնող վայրեր: Սակայն, այդ վայրերում զբռսաշրջիկներինայլ գրավիչ հրապուրանքներ ն հետաքրքրություններ դեռնսչեն առաջարկվում:Մինչդեռ, յուրաքանչյուր տեսարժանվայր (բնական,թե մարդածին)այդ առումով նպատաորկահարմարէ բարելավելայնպես,որ ներկայացվիօտարերկրացիներին, պես իրենց այցելության գլխավոր հրապուրանքկամ գրավչություն՝ապահովելով համապատասխան ծառայություններ:Միաժամանակ,ինչպես ասվելէ, հանրապետությունումկստեդծվեննոր աշխատատեղեր(հյուրանոցներ,ռեստորաններ,որոնք որոշակի եկամուտներկապահովեն): Էկոզբոսաշրջությունըզբոսաշրջությանանզուգականձն կարող է հանդիսանալ նան Արագածի լանջերին, Լոռու հրաշագեղձորում ն հանրապետության մյուս տարածաշրջաններում,ինչպես նան Արցախում:

բարձր

բնական

Այս բնագավառումկատարվող ներդրումներըհնարավորություն կտան հանրապետությաննշված մարզերումն Արցախումնորից զարգացնելուձիաբուծությունը, ստեղծել ձիաբուծական տնտեսություններ, աճեցնել վաղուց մեծ համբավստացած արցախյան նժույգներ, ռրոնցով մեծ հաճույք կպատճառվի արտասահմանյանցանկացածզբոսաշրջիկի: Այսպիսով, էկոզբոսաշրջությանզարգացումը հնարավորությունկտա ռչ միայն պահպանել մեր ռեկրեացիոնռեսուրսներիանաղարտությունը,ապահովել զգալի արդյունավետություն, այլն հանրապետության մարզերում ստեղծելմեծ թվով աշխատատեղեր:Բացի դրանից,ճնշվածտարածաշրջաններում պետք է ստեղծվեն զբոսաշրջությանըսպասարկողհամակարգ, որտեղ ճույնպեսզբաղված կլինեն մեծ թվով աշխատողներ: Այս բնագավառումներդրումայինքաղաքականությունը, որը կարող է տնտեսական աճի կարնոր աղբյուր, պետք է դառնալ հանրապետության անհատ գտնվի ոչ միայն ձեռներեցների,այլն հանրապետությանկենտրոնական ու տեղականիշխանությունների ուշադրության կենտրոնում:

8.

Զբոսաշրջության արդի վիճակը ն զարգացման ու գլոբալացման միտումները ՎայաստանիՀանրապետությունում

Վերը մենք արդեն հանգամանորենվեր ենք լուծել, լուսաբանելբոլոր հիմնական այն նախապայմանները,որոնք առկա են ՀայաստանիՀանրապետությունում զբռսաշրջությանզարգացման համար: Նշել ենք նան, որ զբոսաշրջության սաղմերըՀայաստանումի հայտ են եկել դեռ շատ հնուց, երբ օտարերկրյա գիտնականները,ճանապարհորդներնայցելել են Հայաստան, կատարել տարբեր կարգի ուսումնասիրություններ,իսկ արտասահմանյան առնտրական քարավաններըհանգրվանել են մեր մայրաքաղաքներումու առնտրականճանապարհներիվրա գտնվող իջնանատնճերում: Նրանք բոլորն էլ Հայաստանիբնության, մարդկանց, տնտեսության վերաբերյալ մեծ տպավորություններեն թողել իրենց նոթագրություններում: Զբոսաշրջությունը,որպես այդպիսին, պետական մակարդակովՀայաստանում սկսել է զարգանալխորհրդային իշխանությանտարիներին:Ըստ որում, այդ ժամանակաշրջանում հանրապետությունումգործում էին 110 առողջարանայինն հանգստի տներ, գործում էին զբռսաշրջային 30 հանգրվաններ՝ 6000 տեղով: Կարնոր է հիշատակել հետնյալ փաստարկը՝ 1933 թվին հեռավոր արտասահմանիցԽորհրդայինՀայաստանայցելել է ընդամենը19, 1934 թվին` 67, 1935 թվին՝255 քաղաքացի: զբոսաշրջություննայստեղ հիմնականում սկսել է զարգաՄիջազգային ճալ 1950-ականթվականներիցհետո: Մասնավորապես,1985 թվին արտասահմանյաներկրներից(առանց ԽՍՀՄ-ի) ԽորհրդայինՀայաստան է այցե'

լել 70, իսկ 1987 թվին` 100 հազարգբոսաշրջիկ:ԽՍՀՄ փլուզումիցն Հայաստանի Հանրապետությունումստեղծված սոցիալ-տնտեսական ծանը պայմանների հետնանքով, 1990-ական թվականների սկզբներիցհանրապետություն այցելող զբոսաշրջիկներիթիվը խիստ կրճատվելէ ն 1996 թվին այն կազմել է միայն 13 հազար, որից հետո նորից սկսել է նկատելիորենաճել ն 1999 թվին կազմել է 40 հազար զբոսաշրջիկ |15, 53): Նշենք, որ նախկին ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններիցմինչն 1980-ական թվականները Խորհրդային Հայաստան են այցելել տարեկան միջին հաշվով ավելի քան 300 հազարզբոսաշրջիկ: 1996 թվականիցհետո, երբ անկախությունստացած ՀայաստանիՀանրապետությունումսոցիալ-տնտեսականկյանքըսկսվելէ նորմալանալն այն դրվել է կայուն զարգացմանուղու վրա, այդ հանգամանքն,անկասկած, իր ազդեցություննէ թողել նան միջազգայինզբոսաշրջությանզարգացմանվրա: Դա հատկապեսցայտուն կերպով նկատելիէր 2000 թվականիցսկսած, երբ մինչն այդ գոյություն ունեցած արտասահմանյանզբոսաշրջիկներընդունող «Արմենիա», «Էրեբունի» ն «Երնան» շատ թե քիչ բարեկարգհյուրանոցների արմատականվերակառուցումիցբացի, հանրապետությունումսկսեցինկառուցվել բարձրակարգ,ժամանակակիցմիջազգայինչափանիշներինհամապատասխանողհյուրանոցներ:Այդ ժամանակվանիցնկատելիորենփոխվեցին նան հյուրանոցներումսպասարկմանմակարդակը,հանրապետությունում աշխուժացավ ժամանակակիցավտոմայրուղիների կառուցումը ն զբոսաշրջությունըփաստորենամբողջապեսանցավ մասնավորձեռներեցների իրավասությանտակ, ստեղծվեցինզբոսաշրջայինբազմաթիվկազմակերպություններ: Մասնավորապես,հանրապետությանառնտրիու տնտեսական

զարգացմաննախարարությանզբոսաշրջությանվարչության տվյալներով այժմ (2003 թվին) հանրապետությանպետական ռեգիստրով գրանցվածեն զբոսաշրջային 4800 կազմակերպություն,որոնցից ռեալ գործում են 150-ը: Վերջին տվյալներով հանրապետությունում զբոսաշրջիկներիհամար նախատեսված երեք ն բարձրըաստղանի հյուրանոցների թիվը հասնում է 29-ի, որոնքընդհանուրառմամբունեն 2700 տեղ: Այսպիսով, հատկապես 2000-2003 թթ. ՀայաստանիՀանրապետությունում միջազգայինզբոսաշրջությանբնագավառումզգալի տեղաշարժեր են կատարվել, որոնց վերաբերյալ պատկերացումէ տրված ստորն զետեղված (5) աղյուսակում:

զբոսաշրջության

միջազգային ՀայաստանիՀանրապետության 2000-2003 թթ. մի քանի կարնորցուցանիշներ'

աղյուսակ 5 2000 թ.

2002 թ.

2001 թ.

հունվար | հունվար հունվարդեկտեմբեր | դեկտեմբեր հունիս |

Խո

ւ լի միա,ին ոն

ն որոնքընդունել

միջազգա)

հատ զբոսաշրջիկների, ժամանողներ

Ժամանելեն ուղնորներ,որոնք ըստ ԶՀԿ մեթոդաբանության, համարվումեն զբոսաշրջիկ որոնցիցտեղավորվելեն ն հյուրանոցահյուրանոցներում

յին հանգրվաններում

բարեկամիկամ հարազատի տանը,վարձու|տրվողբնակարաններումե այլն մեկնողներ մեկնել են ուղնորներ,որոնք ըստ

համարմեթոդաբանության, վում են զբոսաշրջիկ ԶՀԿ

ռրոնցիցուղեռորությունը կազմակերպելէ

զբոսաշրջայինկազմակերպություններիկողմից ինքնուրույն

-

-

|

-

2003.06/ 2003.06

եշ

103.756

162.089

74.633

127.756

26.075

12.794

114.055

136.014

61.839

130.926

56.002

130.806

73.050

130.496

Յ565

123.262

58.458

23.230

30.732

11.223

61.231

92.530

411250

109.976

4.423

| հունվար դեկտեմբերհունիս -

84.461

9.174

2003 թ.

2002 թ.

հունվար

41235

102.076 105.553 54.669

127.241

70.960

156.825

129.856

Ինչպես երնում է, ընդամենըերեք տարում 2000-2002 թթ. հանրապետություն այցելածզբոսաշրջիկների թիվը շուրջ 84.5 հազարից հասելէ շուրջ 163 հազարի, իսկ հանրապետությունից մեկնածզբոսաշրջիկներիթիվը 111.2 հա130.8 զարից՝ հազարի: է ճան հանրապետուԿարնորէ այն հանգամանքը,որ վերակենդանանում թյան ճերքինզբոսաշրջությունը,որի վերաբերյալպաշտոնականտվյալները բերվածեն ստորն:

Տես ՀՀ ազգայինվիճակագրական ծառայության 2003 թվի հունվար-հուլիս ամիսներինտեղեկատվականամսականզեկույցը: '

ՀայաստանիՀանրապետությաններքին զբոսաշրջության 200Լ-2003թթ. մի քանի կարնորցուցանիշներ' աղյուսակ 6 2001 թ.

2002 թ.

2002 թ.

2003 թ.

հունվար առաջին առաջին հունվար դեկտեմբեր կիսամյակ դեկտեմբեր կիսամյակ --

Ընդամենը զբոսաշրջիկ-

ներ

117.079

--

50.994

121.315

52.291

որոնցիցըստ նպատակի՝

գործնական

45.181

հանգստին ժամանցի բուժման այլ

25.403

49.199

20.569

25.516

6.328

28.864

7.190

3.491

42.897

18.571

37.247

21.453

Ինչպես երնում է աղյուսակից, չնայած ոչ մեծ չափերով, սակայն ներքին զբոսաշրջիկներիթիվընույնպեստարեցտարիզգալիորենաճում է՝ 2001 թվականին 117.1 հազարից2002 թվականինհասնելով 121.3 հազարի: Ըստ որում, ներքին զբոսաշրջիկների38.622--ըկազմում են գործնական նպատակովայցելողները, 29.826-ը` հանգստի ու ժամանցի, 3.0942-ը՝բուժման, 36.692-ը՝մարզական, մշակութային,կրոնականն այլ նպատակներով այցելողները: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ՀայաստանիՀանրապետություն այցելող զբոսաշրջիկներիավելի քան 32.592-ըբաժին է ընկնում ԱՊՀ երկրներիցժամանողներին:Այդ թվում շուրջ 19.822-ըբաժին է ընկնումՌուսաստանիԴաշնությանը, 4.596-ը` Վրաստանին: Բավականինմեծ թիվ են կազմումԵվրոմիության երկրներիցժամանողները:Վերջին տվյալներովայդ երկրներին բաժին է ընկնում ՀՀ ժամանող զբոսաշրջիկներիավելի քան մեծ թիվ են կազմում Ֆրանսիայից(4.922), Գեր25.496-ը,մասնավորապես, '

Տեն ՀՀ

ազգային վիճակագրությանծառայության2003 թվի հունվար-հուլիս ամիսներիտեղե-

կատվականամսականզեկույցը:

մանիայից(4.296) ն Մեծ Բրիտանիայից (17.722):Եվրամիությանմյուս երկրնեըից ժամանողներըկազմումեն 8.672:: Ընդհանուր առմամբ ՀՀ ժամանող զբոսաշրջիկների 67.576--ը բաժին է ընկճում ոչ ԱՊՀ երկրներին,որից ինչպես նշվեց 25.47--ը ԵՄ երկրներին:Մեծ թվով զբոսաշրջիկներսն ժամանում ԱՄՆ-ից (17.396),Իրանից (3.82), Լիբանանից (3.496), Կանադայից (2.796)ն այլ երկրներից,որոնց բաժինէ ընկնում

18.59--ը: Մեր ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ 2002 թվին զբոսաշրջության նպատակովհանրապետությունիցմեկնել է 130.8 հազ. մարդ, որը 2001 թվիհամեմատությամբաճելէ 18.992-ով:Ըստ որում, զբոսաշրջայինկազմակերպություններիմիջոցովմեկնողներիթիվը կազմելէ 3565 մարդ,իսկ ինքնուրույն ձնով մեկնողներիթիվը՝ 127.241 մարդ: ՀՀ-ից արտասահմանյաներկրներ մեկնողզբոսաշրջիկներիավելի քան 39.27--ը մեկնում են հանգստին ժամանցի նպատակով,25.292-ը՝գործնականնպատակներով,այլ ճպատակներով այցելողներըկազմում են 35.672-ը: Իսկ արտասահմանյաներկրներիցժամանող զբոսաշրջիկների ընդհանուր թվի 50.12--ը կազմում են գործնական նպատակով ժամանողները, 34.172-ը՝հանգստիու ժամանցինպատակով,1.572-ը՝ կրթությաճ ն բուժման, 14.326-ը՝այլ նպատակներով: Այսպիսով,բերվածփաստացիտվյալները վկայում եճ, որ ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներքինզբոսաշրջությունըտարեցտարիզգալիորենաճում է: Բավական է ասել, որ արդեն2002 թվինզբոսաշրջությունիցստացվածեկամուտը կազմել է շուրջ 200 մլն ԱՄՆ դոլար, որը կազմում է հանրապետության այդ տարվա ՀՆԱ-ի շուրջ 8.172--ը:Ըստ որում, դրսից եկած յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկ հանրապետությունում ծախսում է շուրջ 1000 դոլար: Կարնոր է նշել նան այն հանգամանքը,որ տարեցտարիավելանում է այն երկրներիթիվը, որոնց հետ ՀՀ--ն զբոսաշրջային կապերի մեջ է: Առետրի ն տնտեսականզարգացման նախարարության տվյալներով, այժմ ՀՀ-ն աշխարհի 90 երկրներիհետ այդպիսի կապերի մեջ է: Նախկինում հանրապետությունայցելող զբոսաշրջիկներըգերազանցապես հանգրվանումէին միայն Երնանում:Այժմ Երեան քաղաքից բացի, հանրապետությանտարածքում կան զբոսաշրջային 49 հանգրվան, այդ թվում՝ Արագածոտնիմարզում ...1 լ Արարատի Գեղարքունիքի Կոտայքի

Լոռու

Շիրակի Սյունիքի

Տավուշի Վայոց Ձորի

Ինչպես ասվել է, համաշխարհայինչափանիշովզբոսաշրջությունըբուռն ապրում,ինչպես այդ ճյուղի ներքին կառուցվածքի,այնպես էլ դրա տարածքայինառումով:Ասենք նան, որ ինչպեստնտեսությանմյուս բոլոր բնագավառներում, այնպես էլ միջազգային զբոսաշրջության համակարգումտեղի է ունենում գլոբալացմանգործընթաց: Հայաստանի Հանրապետությունում միջազգային զբոսաշրջության գործընթացինմեծապեսնպաստումէ այն հանգամանքը,որ 1997 թ-ից Հայաստանի Հանրապետությունը Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության անդամ է (այդ որոշումը կայացվել է նշված տարվա հոկտեմբերինԶՀԿ Ստամբուլ քաղաքում տեղի ունեցած 12--րդընդհանուրժողովում): Հայաստանի Հանրապետությունըիր բնական բազմազան նախապայմանների,ինչպես նան մշակութային,պատմաճարտարապետական անզուունի մասնակցելումիջազգագականկոթողներովլայն հնարավորություններ յին զբոսաշրջության գլոբալացմանգործընթացին: Դա հնարավորություն կտա մեր մշակութային արժեքները,բնականարժեքները,ճարտարապետությունը, երաժշտություննավելի լայնորեն ու խռրությամբներկայացնելուաշխարհի մյուս ժողովուրդներին,դրանքդարձնելաշխարհիմյուս երկրներիհամանման արժեքների ընդհանրությանբաղկացուցիչ մասը, պահպանելով, չաղճատելով, չկորցնելով հայկական ազգային արժեքներիյուրահատկությունները,հայ ժողովրդինբնորոշ առանձնահատկությունները: Որպեսզիզբոսաշրջությանմեր ազգային արժեքներըմատչելի լինեն համաշխարհայինհանրությանը,այն դառնաաշխարհիհամանման արժեքների ընդհանրությանմաս, այսինքն գլոբալացվի,անհրաժեշտ է այդ բնագավառում իրականացնելնոր խոշոր միջոցառումներ: մակարդակովլուրջ միջոցառումներձեռնարկելով՝կարԿառավարության ծում ենք հնարավոր է մռտակահեռանկարումզբոսաշրջությունըհամապատասխանեցնելմիջազգայինչափանիշներին:Այդ միջոցառումներնուղղված պետք է լինեն իրազեկությանապահովմանը,պատմատեսարժան վայրերի բարեկարգմանն ու վերանորոգմանը,ճամփորդություններիհետ առնչվող բազմաթիվխնդիներիլուծմանը: Այդ բոլռրի իրականացումն,անկասկած, կպահանջի կառավարման ժամանակակից մեթոդների կիրառում` զբոսաշրջությունը սպասարկող ճյուղերում (ավիաուղիներ, հյուրանոցներ ն այլն): Ըստ որում, անհրաժեշտ է նկատիունենալայն հանգամանքը,որ այդ միջոցառումներըպետք է մրցակցային պայմաններումմրցունակլինեն միջազգային զբոսաշրջության կազմակերպություններիհամակարգում: Իսկ դրա համար անհրաժաշտ է, որպեսզիհայկական զբոսաշրջությանկազմակերպությունները,ընկերությունները,գործակալություններնունենան ժամանակակիցպահանջներին համապատասխանառաջավոր տեխնոլոգիաներ, հմտություններ այնպիսի ասպարեզներում,ինչպիսիք են կոմերցիոնավիացիան, հյուրանոցները,միջազգայինզբոսաշրջությանտնտեսականհարաբեաճ է

րություններըն համապատասխանհեղինակությանստեղծումը, պատմական հուշարձանների պահպանությունըն այլն: Գտնում ենք, որ խիստ անհրաժեշտություն է հյուրանոցներումներդնել համակարգչայինտեխնիկայիլայնորեն օգտագործմամբղեկավարմանամեճնաժամանակակիցմեթոդներ,ինչը հնարավորություն կընձեռի բարձր մակարդակով ն ժամանակին կազմակերպելու հյուրանոցային նախնական պատվերներիգրանցումը, գույքագրումը,հաշվառումը, հաշվապահականն այլ գործընթացներ, բարձրացնելուդրանց արդյունավետությունը: Ինչպես ասվել է, ՀայաստանիՀանրապետություննունի բնական գեղատեսիլ, զբոսաշրջությանհամար շատ մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող վայրեր: Մակայն, այդ վայրերում զբոսաշրջիկներին այլ գրավիչ հրապուրանքներն հետաքրքրություններ դեռնսչեն առաջարկվում: Մինչն 1980-ական թվականները,Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների մեջ մեծ էր առողջարանայինն մարզական (դահուկային)նպատակով այցելողների տեսակարարկշիռը: Ի դեպ, արտասահմանյանզբոսաշրջիկները խիստ պահանջկոտեն ն համաշխարհայինշուկայում այդ բնագավառումմրցակցությունըշատ ուժեղ է: Այս բնագավառըՀայաստանիՀանրապետությունում միջազգայինչափանիշներինհասցնելու համար անհաժաշտեն մեծ ներդրումներն ժամանակ: Կարծում ենք, որ հիմնահարցը նպատակային, հիմնավորվածներկայացնելուդեպքում,նշված բնագավառումներդրումային քաղաքականությանըկարող են մասնակցել նան սփյուռքահայ մեր հայրե-

նակիցները:

`

ՀայաստանիՀանրապետությունում զբոսաշրջության հետագա զարգացհամար կան դեռնս ոչ լրիվ օգտագործվողկամ առհասարակ չօգտագործվող մի շարք հնարավորություններ,որոնց ռացիոնալ օգտագործումն անկախությունստացած մեր հանրապետությանհամար հրամայական պահանջ է: Մասնավորապես,ՀայաստանիՀանրապետության զբոսաշրջությանինդուստրիայի զարգացմանհամար անհրաժեշտություն է զգացվում իրականացնելռազմավարականհետնյալ միջոցառումները, 1. Ձնավորել զբոսաշրջության զարգացման բարենպաստ իրավական .

ման

դաշտ. 2. Միջազգայինօդային

կապերի,ծառայություններիկազմակերպումնիրականացնելժամանակակիցպահանջներինհամապատասխան. 3. Հանրապետության զբոսաշրջության ցրված տնտեսությունն(առավելապես վիճակագրությունը)ժամանակակիցհիմքերի վրա դնել՝ օգտագործելով համակարգիչների ընձեռածմեծ հնարավորությունները. 4. Հանրապետությունում հաճախակի իրականացնել զբոսաշրջության, արդյունաբերական,գյուղատնտեսական,առետրականմիջազգայինցուցահանդեսների,տոնճավաճառների կազմակերպումը. 5. Հյուրաճոցայինհամալիրների, զբոսաշրջությանժամանակակիցհան151

գրվանների ստեղծումնիրականացնելմիջազգային սպասարկման չափանիշներինհամապատասխանձներով,մեթոդներով. 6. Այդ բնագավառիհամար պատրաստելժամանակակից պահանջներին համապատասխանողմասնագետներ,ունենալ մայրենի լեզվով համապատասխանգրականություն(մենագրություններ,ձեռնարկներ,դասագրքեր,մեթոդականցուցումներ). 7. Մշակել զբոսաշրջությանզարգացմանհամար համապետականն ռեգիոնալ(տարածաշրջանային) ծրագրեր. 8. Շատ կարնոր է միջազգային զբոսաշրջության շուկաների ուսումնասիրությունը ն նոր շուկաներումՀայաստանիՀանրապետությանըվերաբերող գովազդատեղեկատվական աշխատանքներիծավալումը. 9. Օտարերկրյա ն ներքին ներդրումներիներգրավումը`հանրապետության զբոսաշրջությանոլորտի ու նրա ենթակառուցվածքների ձնավորման նպատակով. 10. Պետականն մասնավորներդրումայինքաղաքականությունծավալել եհանրապետությանտարածքում սփռված պատմաճարտարապետական ու զակի կոթոդներիվերականգնման,դրանց շրջապատի տրանսպորտային

ուղիների կարգավորման, տեղերում համապատասխանկարճաժամկետ սպասարկմանօբյեկտներիստեղծմանբնագավառներում. 11. Պետականառանձնահատուկհոգացություն ցուցաբերել Սնանա լճի պահպանման, զբոսաշրջային առանձնահատուկ0շանակություն ունեցող այդ լճի ափերի էկոլոգիական վիճակի կարգավորման, Սնանի ազգային պարկիտարբերհատվածներումհայկական խոռհամոցի կետերի,հայկական հնագույնարհեստի ու արվեստիցուցադրման, մեծ հետաքրքրություններկայացնող առարկաների,հուշանվերներիարտադրությանհամալիրների կազ-

մակերպմանխնդիրներին. 12. ՀՀ զբոսաշրջության զարգացմանգործինմեծապեսկնպաստիհանառարապետության մարդածինու բնականռեկրեացիռնն զբոսաշրջության վել մեծ հետաքրքրություններկայացնողռեսուրսներին,հուշարձաններինվերաբերողհատուկ, մատչելի,բազմալեզուուղեցույցների,նկարազարդալբոմների ստեղծումը, հրատարակումը: 13. Այս հույժ կարնոր ոլորտիզարգացմանը մեծապեսկնպաստինան վերը թվարկված այդ բոլոր նյութերին, տվյալներին վերաբերողհատուկ ԾՄԾ. դիսկետներիստեղծումը, կոորդինացումըն ինտեգրացումըմիջազգայինզբո-

սաշրջությանհամակարգին:

ԳԼՈՒԽ

/

ՈՒ ՀԱՆԳՍՏԻ

ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱՅԻ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունումտնտեսության հեռանկարային զարգացմանն եկամտաբերուղղություններից մեկը կարող է դառնալ զբոսաշրջության ն հանգստիինդուստրիան: Հիրավի, Արցախի էկոլոգիական առումով մաքուր բնությունը ն ռեկրեացիոն բազմազանտեսուրսներըհանգստիու զբոսաշրջության ինդուստրիայի կազմակերպմանլայն հնարավորություններունեն: Դրանք շատ մեղմ կլիմայական պայմաններնեն, բուսական ն կենդանականաշխարհիբազմազանությունը, զուլալ ն շատ մաքուրգետերնու աղբյուրները,հանքային ջրերը,բնուհնաթյան անձեռակերտհրաշալիքները նե պատմաճարտարապետական գույն հազարավորհուշարձանները: Նշենք, որ Արցախի տարածքը շատ հնուց հայտնի է ոչ միայն տաք, այլն սառն հանքային ջրերով,որոնցից առավել հանրահայտը Շուշի քաղաքիցոչ մեծ հեռավորությանվրա գտնվող Երկաթաջուրն է, որի վրա առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրելՄակար Բարխուդարյանը դեռ նախանցյալ դարում (Տես. Մակարեպիս Բարխուդարյանց,Արցախ,Բաքու, 1895, էջ 11): Հենց այդ ռեսուրսներնէլ անվանում են ռեկրեացիոն ռեսուրսներ,որոնք հիմք են հանդիսանումմարդու հանգստի ու զբռսաշրջությանկազմակերպման համար: Լեռնայիճ Ղարաբաղիռեկրեացիոնռեսուրսներըպայմանականորեն կարելի է բաժանելհետնյալխմբերի՝ առողջապահական,մասսայականհանգստի ու զբոսաշրջային-մարզական: Համեմատաբար բազմազան են առողջարանայինռեսուրսները: Դրանք են` առաջին հերթին հանքային բուժիչ աղբյուրները, լեռնային օդը, մաքուր ջերմության, ուլտրամանուշակագույնճառագայթներիառատությունը, մեղմ կլիման ն անտառայինլայն զանգվածներիառկայությունը: Նշված առանձնահատկությունների տեսակետից զբոսաշրջության, առողջապահական ն հանգստի ինդուստրիայի կազմակերպման առումով |

կարնոր դեր կարող են ունենալ Շուշիի շրջանը, Հադրութիշրջանի հյուսիսային մասը` Տումի-Ազոխ-Դրախտիկ գոտին, Մարտակերտիշրջանի Քոլատակ գյուղի հանգույցնու Թարթառ գետի միջինհռսանքիավազանը: Զանգվածայինհանգստի ն զբոսաշրջությանհամար շատ նպաստավոր են Թարթառ, Խաչեն, Ինջա, Կարկառ,Վարանդա,Խոնաշեն գետերի միջին ու վերինհոսանքներիգեղատեսիլ,անտառածածկ ավազանները,Սարսանգի ջրամբարը,բոլոր շրջաններում առկա բարձրադիր անտառածածկսարավանդները: Զբոսաշրջային-մարզական ինդուստրիայի կազմակերպմանհամար շատ նպաստավորպայմաններունեն Ղարաբաղիլեռնաշղթայի,Մռավիլեռոճաշղթայի ու դրանց բազմաթիվլեռնաճյուղերի բարձրադիրգագաթների (Գոմշասար,Մռավ,Քառասուն աղջիկ,Կարմրասար,Մեծ Քիրս, ՓոքրՔիրս, Դիզափայտ, Բռվուրխան), լեռնազանգվածներիլանջերը, որոնք տարվա զգալի մասը ձյունածածկ են լինում ն հարմար են ճան դահուկային մարզաձներիհամար: Այդ տեսակետիցմեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում նան Թարթառ, Կարկառ, Իշխանագետ,Վարանդա գետերի անդնդախոր կիրճերը, ջրվեժները, բազմատեսակքարանձավայինհամալիրները (հատկապեսԱզոխիշատ եզակի քարանձավայինհամալիրը,այդպիսիքկան նան Շուշիի կիրճում, Բերդաձորում,Թարթառի հովտում): Ինչպես մասսայականհանգստի,այնպես էլ զբոսաշրջային-մարզական ինդուստրիայիկազմակերպմանլավ նախադրյալներեն Ամարասի,Գանձասարի, Դադիվանքի,Գտչավանքի,Մայրաբերդի,Շուշիի ու ԼՂՀ տարածքի հատկապես նախալեռնային ու լեռնային վայրերում գտնվող հայկական ճարտարապետականհնագույնբազմաթիվհամալիրները: Դրանք բոլորն էլ պատմագիտական,ճանաչողականմեծ հետաքրքրություն ներկայացնող մարդածին ռեկրեացիոնռեսուրսներ են, որոնցից առանձնահատուկուշադրությանեն արժանիԱմարասի ու Գանձասարի համալիրները: Ըստ որում, Գանձասարըհայ ճարտարապետության13-րդ դարի հանրագիտարանէ (այդպես է անվանել այս անզուգականկոթողը ռուս արվեստաբանՅակոբսոնը),որը կառուցվել է 1216-1230 թթ. (Տես. Բագրատ Ուլուբաբյան,Գանձասար, 1981, էջ 9): Իսկ ԱմարասնԷջմիածնիվանքի հասակակիցնէ, կառուցվելէ 4-րդ դարի սկզբին ԳրիգորԼուսավորիչի ու նրա թոռ Գրիգորիսիկողմից: Վերջինսթաղված է այստեղ: Կան փաստեր,որ Մ. Մաշտոցը հայոց գրերիտարածումնԱրցախումսկսել է Ամարասից,որտեղնա բացելէ առաջինդպրոցը: Հաշվի առնելով այս բացառիկռեսուրսներիմեծ նշանակությունը՝ամեն տարի այստեղ են այցելում արտասահմանյանզգալի թվով մասնագետներ, պետականգործիչներ, զբոսաշրջիկներ: ԽորհրդայինիշխանությանամբողջժամանակաշրջանումԼեռնային Ղարաբաղի ռեկրեացիոնայդ անզուգականռեսուրսները (մասնակիբացառությամբ՝ Շուշիի) բնակչությանհանգստի,բուժմաննպատակներովպետական մակարդակովչեն օգտագործվել:

Անկախություն ձեռք բերելուց հետո, երբ Արցախի ժողովուրդն ինքն է տճօրինում իր ռեսուրսները, դրանք կարող են դառնալ ԼՂՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացմանգլխավոր ուղիներից մեկը: Լեռնային Ղարաբաղում առողջապահականհանգստի ու զբոսաշրջության, մարզականժամանակակիցհամակարգիստեղծումըոչ միայն կբավարարիհանրապետությանբնակչությանպահանջներնայդ բնագավառներում, այլե կարող է ունենալմիջազգայիննշանակություն:Իսկ դա նշանակում է, որ առողջարանային,հանգստիու զբոսաշրջությանինդուստրիանկդառնաԼՂՀ տնտեսությանբաղկացուցիչ, բարձր արդյունավետճյուղերից մեկը: Առողջապահականժամանակակիցհամակարգիստեղծմանեզակիպայմաններ ունի Շուշին: Այն գտճվում է ծովի մակարդակից1450-1500 մ բարձրություն ունեցող անզուգական գեղեցիկ սարահարթի վրա, որը շրջապատված է Ղարաբաղիլեռնաշղթայիբարձրադիրլեռնաճյուղերով: Լեռնային մաքուր օդը, չափավոր տաք ամառը, մեղմ ձմեռն այն նախապայմաններնեն, որոնք հնարավորություն են տալիս Շուշիում ստեղծել ամբողջ տարին գործող առողջարանայինհամալիր: Այստեղ տարեկան միջին ջերմաստիճանը-8.4"Շ է, ամենատաք ամիսը հուլիսն է -Է18.9"Շ միջին ամսականջերմությամբ: Հունվարն ամենացուրտ ամիսն է, --1.5'Շ ջերմությամբ:Կլիմայական այսպիսի պայմանները շատ հարմար են մարդուառողջության,բուժման ն հանգստի համար: Եթե հաշվի առնենք նան այն հանգամանքը,որ Շուշին կարող է լավ ապահովվածլինել նրանից փոքր հեռավորությանվրա գտնվողՇրլանի աղբյուրներիցբերվողբուժիչ հանքային ջրով, ապա այն, հիրավի, առողջարանային անզուգականքաղաք կարող է դառնալ: Ավելի ճիշտ, այդ քաղաքի առողջարանայինկարնոր դերը պետք է վերականգնվի ժամանակակիցմիջազգային պահանջներինհամապատասխան: Դեռ խորհրդային իշխանությանտարիներին,այստեղ գործում էր հանրապետական նշանակություն ունեցող առողջարան: Սակայն 1988-1992 թթ. պատերազմականգործողություններիհետնանքով 1000 տեղանոց առողջարանի բոլոր 8 մասնաշենքերնու բուժման, սպասարկման, օժանդակհարմարությունները շարքից դուրս են եկել: Փաստորեն մնացել են կանգունմիայն առողջարանին կից 100 բնակարանոցբնակելի շենքի պատերը:Քանի որ Շուշին առայժմ ԼՂՀ տարածքումառողջարանայինմիակ կենտրոնն է, ապա խիստ անհրաժեշտ է վերականգնելքաղաքի առողջարանայինհամակարգը: Իսկ առողջարանային ու հանգստի ինդուստրիանԼՂՀ եկամտիհիմնական աղբյուրներից մեկը դարձնելու նպատակով,անհրաժեշտ կլինի արդեն մոտակա հեռանկարում,հատկապես Շուշիում, կոնկրետմիջոցներձեռնարկել ժամանակակիցմիջազգայինպահանջներին համապատասխանողհճարավորություններստեղծելու համար: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Շուշիում մոտակա հեռան1000 կարում տեղանոցառողջարանայինհամալիրիվերականգնումիցբացի, կան բնական բոլոր նախապայմանները հետագայում այդտեղ առողջարա155

նային տեղերի թիվը հասցնելու 2.5-3.0 հազարի:Այդ նպատակովանհրաժեշտ կլինի կառուցել երկու ժամաճակակիցառողջարանայինմասնաշենքեր, որոնքընդհանուրառմամբ կունենան 2000 տեղ: Նշենք, որ Շուշիից ոչ մեծ հեռավորությանվրա գտնվող Շրլանի հանքային ջրի աղբյուրի հնարավորություններըբավարարեն այդ հարցը լուծելու համար:

Քանի որ առողջարանայինտնտեսությանզարգացումըպետք է իրականացվի միջազգայինչափանիշներին համապատասխանող պահանջներով, ապա նպատակահարմար է Շուշիում կազմակերպելնան համապատասխան սպասարկող անձնակազմիպատրաստմանկենտրոն: Շուշիի բնական պայմաններըշատ ճպաստավորեն ճան հակապալարային մանկական առողջարանիհամար: Նախկինում այստեղեղելէ այդպիսի մեկ առողջարան`100 տեղով,որը սակայն զուրկ է եղել տարրականհարմարություններից,իսկ այժմ էլ այն կիսավերվիճակում է: Կատարվածսոցիոլոգիականուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ խիստ անհրաժեշտ է այստեղ կառուցել 100 տեղանոցբոլորովին նոր այդպիսի մանկականառողջարանժամանակակիցպահանջներինհամապատասխան, որտեղ կարող են բուժվել ոչ միայն ԼՂՀ բոլոր շրջանների,այլն Հայաստանի Հանրապետության Մյունիքի մարզիայդպիսիհիվանդությամբտառապող երեխաները:Այսպիսով,մոտակահեռանկարումԼՂՀ զբոսաշրջությանն առողջարանայինինդուստրիայիկենտրոնըկլիճի Շուշին: Իսկ մոտ ապագայում, երբ Շուշին կդառնամիջազգայինճանաչում ստացած առողջարանային (սպասարկմանհամապատասխանհամակարգով)կենտրոն, դրանզուգահեռ անհրաժեշտկլինի համեմատաբարսահմանափակտեղերովառողջարաններ կառուցել Հադրութի շրջանի Տումի գյուղի մոտ գտնվող գեղատեսիլ աճտառում, որտեղ մեղմ կլիմայական պայմաններիցբացի, կա հանքային բուժիչ ջրի աղբյուր, ինչպես նան Մարտակերտիշրջանի Քոլատակ գյուղի մոտ, որտեղ նույնպես շատ նպաստավորբնական պայմանների(անտառ,մեղմ կլիմա, զուլալ օդ) հետ միասինկա բուժիչ հանքայինջրի աղբյուր: Լեռնային Ղարաբաղնունի հանգստյան տների՝ ամբողջտարինգործող համակարգիստեղծմաննպաստավորպայմաններ: հճարավորություններով Մինչն 1980-ական թվականները, Լեռնային Ղարաբաղում սեզոնային ձնով (միայն ամռան ամիսներին)գործող միակ հանգստյան տունն եղել է Շուշիում: Քանի որ Շուշին պետք է զարգանաառողջարանայինբուժմանժամանակակիցհամակարգի ստեղծման ուղղությամբ, ապա այստեղ գտնվող պատերազմիցխարխլված հանգստյանտունը ճպատակահարմարչէ այդ նպատակիհամար վերականգնել: Տեղում կատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ժամանակակիցպահանջներինհամապատասխաճող հանգստյանտների կազմակերպմանհամար նպաստավորպայմաններ կան ԼՂՀ վարչական բոլոր շրջաններում:Մասնավորապես,այդ նպատակի առանձնահատկությունհամար, բնական պայմաններիու տրանսպորտային ներից ելնելով, նախընտրելի են ՄարտունուշրջանիԹաղավարդ,Ասկերանի շրջանի Բադարա,Մարտակերտիշրջանի Քոլատակ ն Թալիշ, Հադրութիշր156

ջանի Դրախտիկ գյուղերի հանգույցները: Դրանք բոլորն էլ ունեն գեղատեսիլ անտառներ, մեղմկլիմա, զուլալ գետեր ն աղբյուրներ: շրջապատ, պտղառատ Իր անզուգականդիրքի, զբոսաշրջային մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բնական ն պատմաճարտարապետականնախապայմաններիցելնելով՝ ԼՂՀ-ում միջազգային զբոսաշրջության հիմնականբազա կարող է դառնալ Շուշի քաղաքը: Այստեղ ժամանակինեղելէ այդ ճպատակովկառուցված երկու մասճաշենք300 տեղով: Սակայն դրաճք պետք է վերակառուցվեն,վերականգնվեն ժամանակակիցմիջազգային պահանջներին համապատասխան: Նպատակահարմար է ստեղծել 500 տեղանոցմիանգամայննոր բազա իր բոլոր հարմարություններով:Շուշիի միջազգային զբոսաշրջության այս բազանկունենա իր մասնաճյուղերըՍարսանգիջրամբարիափին կամ Վանք գյուղում՝ (որտեղ հանրահայտ Գանձասարի վանքն է)՝ Մարտակերտի,Շահումյանի (նախկինՔարավաճառի) ն տարածաշրջանիերթուղիներըսպասարկելու համար, ինչպես նան Թաղավարդգյուղում (որը հանրահայտ է գեղատեսիլանտառներովն մոտակաՍխտորաշենգյուղի 2000 տարեկանսոսի ծառով, զուլալ աղբյուրով)՝ Մարտունուն Հադրութիշրջանների երթուղիները սպասարկելուհամար: Զբոսաշրջիկներիհամար առանձնահատուկմեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնում ռչ միայն նախկինԽՍՀՄ տարածքումեղած ամենատարեցայս ծառն իր շքեղ տեսքով ու կայծակի հարվածիցառաջացածհսկա փչակով, որտեղ տեղավորվումէ 100 մարդ, այլն այն, որ այս ծառի շվաքի տակ հանգստացել են Գրիգոր Լուսավորիչը, Հայոց արնելյան կողմանց առաջին եպիսկոպոս Գրիգորիսը,Մ. Մաշտոցը,Վաչագան Բարեպաշտթագավորը,Մովսես Կաղանկատվացին,ՄխիթարԳոշը, Կիրակոս Գանձակեցին, Րաֆֆին, Ավետիք Իսահակյանը: Իսկ Շուշիի, Ասկերանի ու Քաշաթաղին շրջանները կսպասարկվենանմիջապեսՇուշիի բազայից: Քանի որ ՀայաստանիՀաճրապետությունը նույնպես մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնումմիջազգայինզբռսաշրջությանզարգացմանտեսակետից, որտեղ այս բնագավառումմինչե 1980-ական թվականների վերջերը զգալի նվաճումներ են ձեռք բերվել, ստեղծվել էր զբոսաշրջային ինդուստրիայի բազա, պատրաստվել են կադրեր, ն որտեղ արդեն նորից վերականգնվումէ այս կարնոր ճյուղը, ապա Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության զբոսաշրջությունը կարող է զարգանալմիայն ՀայաստանիՀանրապետության զբոսաշրջության հետ սերտ ինտեգրված:Այսիճքն` ԼՂՀ զբոսաշրջային երթուղիներիցանցըպետք է դառնա ՀՀ համապատասխան ցանցի բաղկացուցիչ մասը: Դրանք պետք է իրար հետ կապվեն Տաթն-Գորիս-Բերձոր (Լաչին)-Շուշի ն Սնան-Սոթք-Տաքջուր (ԻստիսուՒ-Գանձասար երթուղիներով: Այսպիսով, զբոսաշրջության ն հանգստիինդուստրիանԼՂՀ տնտեսության հեռանկարային հիմնական ուղղություններիցմեկն է, որն ունի զարգացմաճ հիմնավոր,լայն հնարավորություններ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

2. 3. 4. 5.

6. 7. 8.

9. 10. 11.

12. 13. 14. 15.

16. 17. 18. լ9

20. 21. 22. 23.

24. 25. 26.

Կ. Մ.

Ավետիսյան, Աշխարհագրականանունների բացատրականբառարան, Երնան, 1983: Հ. Կ. Գաբրիելյան,ՄարգարտյաՍնան, Երնան, 1980: ն գիտամատչելիպարբերական,Կրթությունըն գիտությունը Գիտամեթոդական Արցախում,Երնան, 2001 (1-2): Ա. Թ. Թորոսյան, Հայաստանիդեղաբույսերը,Երնան, 1983: Ս. Հ. Հայրապետով, Առողջություն,հույզեր, գեղեցկություն,Երնան, 1986: ՀանդեսԵրնանի համալսարանի,Երնան, 2000: Վ Մ. Հարությունյան,Զվարթնոց,Երնան, 1985: Վ. Մ. Հարությունյան,Էջմիածին,Երնան, 1985: Մայր աթոռ Ս. Էջմիածին,Գեղարդ, 1978: 1970: Մայր աթոռ Ս. Էջմիածին,Հայկականեկեղեցիները, Մայր աթոռ Մ. Էջմիածին,Հայկականխաչքարերը: Մարդկայինզարգացմանզեկույց, Գլոբալիզացիա,Երնան, 2000: Ն. Ա. Մաքսիմով,Աշխարհագրությանդասագրքիէջերից դուրս, Երնան, 1984: Ս. Ա. Մելքումյան,ՀՀ արտաքինտնտեսականկապեր,Երնան, 2002: Ս. Ա. Մելքումյան, ՀայաստանիՀանրապետության ն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանտնտեսականաշխարհագրություն,Երնան, 2000: Ս. Ա. Մելքումյան, Տնտեսական աշխարհագրություն, Երնան, 2002: Բ. Կ. Միթարջյան, Աշխարհագրական Երնան, 1981: մանրապատումներ, Ա. Ա. Սահինյան, Գառնի, Երնան, 1985: Վիճակագրականվերլուծական ժողովածու, Շրջակա միջավայրը ն բնական Երնան, 2001: պաշարներըՀայաստանիՀանրապետությունում, Ճ. |Օ. ՃՈճաՀՅարղքօ82, ն ո/քոՅու, ՈՕՇԿՅՅ, 2001. ՄԹԱՄԻՅքօղի

ք.Շ. ՍԹՅԵՕՑՀ,ՇԼՔՅՅԵԼԽԱք8, ՌՕՇԽՅՅ,1997.

Է. Ս. Սնն, ԱՇԵԾԱԹՅԵՒՐո/քոՅոճ, Ժոռա, 2001. ՅոԿՉԻՕԽԻՒՅո/քոՅխճ, ոօղ քճր. 8. /. ԿՅՅք.ՅտԵ"օ8,ԱՇՇա6Յ,2002. Ա. Կ. Խռքուտե, 1Ր/թոՇՈԿՇՕա6 Փօքոճոծր օտ հ ԾՇՅՅՈՅՇԻԵՕՇԼԵ8 7/քոՅոճ, 2002. Խ/օՇաՅՅ, ՅԻօԵՕԽԱԵՅ ո/քոՅաոՅ, ոօղ քօր. Շ. /. Ը6ու6ԻԲԱԿօՐՕ, ՇյքՅԽԵլԽոքճ, Մնա, 2000.

Է. Ճ. Օ«ՈՅՈՒԹԵՕ82,

Աճքօդո ՄԹ ետո/քո3Յխ. 6օթոֆոք ո/քոօ1ՕԺ0« քօշօ)/քօօ8 Խաքճ, ԽՍՇՇՅՁ,2002. 1990.

Ո Ղ6ածՕԱՑ6ԻԽ

Յայստօոժոատ ՀԵՅ,ոօղ քճղ. էԼ Շ. 4/ոռտօքղոի,Էքօճտճի, «03880180, ոօղ. քօր. Ճ. Ո. Կ/ուօ8Շ«օՒօ, ԽՇՇ.ՑՁ, 2000.

/ՔԵՅԻ Բ ՛ԼՉՇՏԱՔՎԵՕԾՑ

։

27. 28.

Ներածություն

ԶՎ.ԼԼ

ԱՎ.

ՂԱԿ ԱԱ ԱԿԱԴ

ԱԱԱԱԱԱԿԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱՂԱԱԱԱԿԿԱԿԱԱԿԱՆԱ

ԱԱԿ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ,

ՈՐՊԵՍ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆՐԱ ԳԻՏԱԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Դ

ոո.

1.1

Ա.Վ...

լ.2

Լ3

ԿԱ

ԱԱնԱնԱննԱս

բնորոշումը

ԱՎ...

Զբոսաշրջությանտեսակներըն ձները ոու... 15 Զբոսաշրջությանպահանջարկըն առաջարկը Լ6 Զբոսաշրջայինտարածաշրջան (ռեգիոն) 1.4

Ան ԱԱԿԱԱԿ ԱԱԿ ԱԱԿ:5

Զբոսաշրջությունը որպեսաշխարհագրականն տնտեսագիտական գնահատմանբնագավառ ուսումնասիրման, Անն ն5 ու «Զբոսաշրջություն»հասկացությանբովանդակությունն

ԱԿԱԱԿԱԿԱ.

ս8 Զբոսաշրջիկներիխմբերնըստ նախասիրությունների Անն14

ԳԼՈՒԽ

նկ

ն

նԱԿ ԱԿԱԴ Դ

Վ.Վ...

ՎԱ

ԱԿԱ

ԱԱ

Ա.Վ

Անն Անն Ա

ՂՎԱ

նն

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԻՍՆԱԿԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՍՄԱԿԱՐԳՆ ՈՒ ՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Զբոսաշրջությանձնավորմանպատմատնտեսական նախադրյալները 2.2 Զբոսաշրջությանձնավորման առաջին(հնագույն) փուլ 2.3 Զբոսաշրջությանձնավորմանինդուստրիալփուլ (1800-1917) 2.4 Զբոսաշրջությանզարգացման ն մենեջմենթի համակարգմանփուլ (1918-1990) ....33 2.5 Զբոսաշրջությանառանձնահատկությունները՝ որպես կառավարմանօբյեկտ 2.6 Զբոսաշրջության կառավարման համակարգըն կառուցվածքը 2.7 Տնտեսությանազդեցությունը զբոսաշրջությանվրա ե... ԱԱ Ան50 2.8 Զբոսաշրջությանազդեցությունըտնտեսությանվրա Ան51 2.9 Էկոլոգիանն զբոսաշրջությունը ննԱԱ անԱԿԱԱ ԱԱ սս54 2.10 Սոցիալականոլորտը՝ դորպես զբոսաշրջությանարտաքինմիջավայր 2.11 Քաղաքականությանազդեցությունըզբռսաշրջությանզարգացմանվրա 2.12 Զբոսաշրջությանզարգացումնապահովող միջոցները (տեխնոլոգիաները) Լ...

Լ`Լ.ՎՎՆՎ

ՎԱԴ Ակ ԱնԱԱԱԿ Ան նԱԱնԱսս 2.1

ոո...

ու...

ո.

ՆՎ.

Ը

Վ.Ա

ԱԼՎԱ

...ՎՎՆՎՎՎ

տեխնիկական կեն

Վ...

ԳԼՈՒԽ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԱՅՆ՝ ՈՐՊԵՍ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ, ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌ

3.)

3.2

Զբոսաշրջությանաշխարհագրության ընդհանուրառանձնահատկությունները....65: Հանգստին զվարճությունների ճպատակովիրականացվողզբոսաշրջությունը Եվրոպայում Վ.Լ, Ա Հանգստին զվարճություններինպատակովիրականացվողզբոսաշրջությունն Ամերիկաաշխարհամասում ՎԱՎ. ս ԱԱԿ ԶբոսաշրջություննԱսիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում ո...

3.3

.

ՎԼ,

Լենս

նն

Լ.Ն

3.4

ԱԱԿԱԿԱԱԿԱԱԱԱԿԱԿԱԱԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱԱԱԿԱԿ

Լոն

ենն

նն

նԱՅԱԿԿԱԿԱԿԱԱԱԱԿԱԿ

ԶբոսաշրջություննԱֆրիկայում, Մերձավոր Արնելքում ն Հարավային Ասիայում....78 Գործարարզբոսաշրջությանաշխարհագրություն Վ.Վ.`Ը .. 79 3.7 Համաժողովների,ցուցահանդեսների կազմակերպմաննպատակով իրականացվողզբոսաշրջությանաշխարհագրություն 3.8 Ինսենտիվ զբոսաշրջությանաշխարհագրություն 3.9 Կրոնականզբոսաշրջությանաշխարհագրություն 3.10 Բուժառողջարարական զբոսաշրջությանաշխարհագրություն 3.5 3.6

Աո...

ՎՎԿ,

ՂՎԱ...

ԳԼՈՒԽ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ՈՐՊԵՍ

ԱԶԳԱՅԻՆ

4.2

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

(ՃՅՈՒՂ) նԱն Ժամանակակից զբոսաշրջության դերըտնտեսության զարգացման գործում Զբոսաշրջությունը՝ որպես տնտեսական համընդհանուր գործընթաց

ԱՐԱԳ ԶԱՐԳԱՑՈՂ ԲՆԱԳԱՎԱՌ

4.1

Ի/

ոո...

ասկ

ԳԼՈՒԽ

«90

Մ

ՈՐՊԵՍ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ

.........100

Հայաստանի Հանրապետության աշխարհագրական դիրքի գնահատումը, միջազգայինզբոսաշրջությանզարգացման առումով 5.2 ՀայաստաճիՀանրապետությունում միջազգայինզբոսաշրջության զարգացմանբնականնախապայմանները ՆՎ. նն 105 5.3 Հայաստանի Հանրապետությանկլիմայականառաճձնահատկությունները զբոսաշրջությանԱռՈւմժվ ԿԱ 5.4 ՀայաստանիՀանրապետությանբուսականն կենդաճականռեսուրսների Ա նշանակությունըզբոսաշրջությանզարգացմանգործում 5.5 ՀայաստանիՀանրապետությանջրայինռեսուրսներիգնահատումը զբոսաշրջությանն հանգստիինդուստրիայիզարգացմանառումով 5.6 ՀայաստանիՀանրապետության զբոսաշրջայինհետաքրքրություններկայացնող պատմաճարտարապետական հուշարձաններնու թանգարանները 5.7 Էկոզբոսաշրջությունը՝ որպեսՀայաստանիՀանրապետությանմիջազգային զբոսաշրջության զարգացմաճն տնտեսականաճի հիմճմախնդիր 5.8 Զբոսաշրջությանարդի վիճակըն զարգացմանու գլոբալացմանմիտումները ՀայաստանիՀանրապետությունում նն

ԿԱԿԿԱԿԿԱԱ

ն 145 5.1

Մ

Մ՛ՄՆՎՆ..ՄՎՆ

ՆՆ...

ԱՂԱԱԱԿԱԱԱԿԱԿԱԱԱԱՌԱ.

Լ

Ը-

Լ...

ԸԼ

ԳԼՈՒԽ

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

Ը

նն

Անն

ԱԿԱ

ԵՎ ՀԱՆԳՍՏԻ ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱՅԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ