ELIB – Էլեկտրոնային Գրադարան | Գրքեր, նյութեր, հոդվածներ

Ա.Գ. ՃՈՒՂՈՒՐՅԱՆ

Ս.Ս. ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ

Գ.Ս.ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ՀԱՐԿեր ԵՎ

ԼԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ԱՒՍՈՒմննԿեն Զեմենոս ճմմնր

ՏեՏԵՍՑԳԻՏԱԿԱՆ ԲՈՒԼԵՐԻ ՈՒՍԱԿՈՂՈՒՄԹյնն

Բովանդակություն

Հրատարակության է երաշխավորել Հայասւոանի պետական ւոնտեսագիտական համալսարանի ֆինանսական ֆակուլտեւոի գիտական խորհուրդը Նախաբան...

ՀՏԴ ԳՄԴ

336(07) 67.99(2)2 գ7

ճ 979

Ճ979

ճուղուրյան Ա.Գ. ն ուրիշ Հարկեր եւ հարկային հաշվառում:

ձեռնարկ/ ճուղուրյան Ա.Գ., Սուքիասյան Ս.Ս., ԱվետիսյանԴ.Ս. Եր.: Վան Արյան, 2007. 96 էջ: Ուս. -

Գլուխ 2.1 2.3

Գլուխ 3.2

եւ

Ներկայացված են հարկային քաղաքականությանվարման հարկային հաշվառման կազմակերպմանհիմունքները: բուհերի ուսանողների Նախատեսվածէ տնտեսագիտական գործող հաշվապահների համար:

կանական

ԱԼԼԱ

ԱԱ

ե...

3.1

եւ

Լ.Ա

ԼԱԼ

ԼԱՆ

ան

Աաաա ւան մակակնաս

Գլուխ | Հարկային քաղաքականության էությունը 1.1 Հարկային հիմնական հասկացությունների օրենսդրականարւտացոլումը. աաաանաս նան 1.2 Վարկայինքաղաքականությունը որպես տնտեսության պետական կարգավորման միջոց........................ 14 1.3 Հարկային քաղաքականության մշակման հիմքերը ՀՀ-ում.........21 1.4 Վարկատեսակների հաշվարկման ալգորիթմները...................... ՅՏ 1.5 Հարկային հաշվապահության խնդիրները.................................38

2.2

Մասնագետ խմբագիր՝ պրոֆ. Ա.Զ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

եե.

Գլուխ

4.1 ձ.2 4.3

Լ...

Աաաա

Շահութահարկի հաշվառումը Վարկային եւ հաշվապահական շահույթի տարբերությունը....... 44 զետաձգված հարկային ակտիվներիհաշվառումը..................... 51 Վետաձգված հարկային սլարւտավորությունների հաշվառումը..62

Աշխատավարձիգծով հարկային

վորությունների հաշլառումը պարւոա

Եկամտահարկի հաշվառումը

Սոցիալականապահովագրության վճարների հաշվառումը.......72

Ի/Գույքահարկի,ԱԱՀ-ի եւ հողի հարկի հաշվառումը

Գույքահարկի հաշվառումը Ավելացված արժեքի հարկի հաշ.լառումը................................. Հողի հարկի հաշվառումը. ո...

Լ...

անանաս,

ԳլուխՄ Հարկային պլանավորում ձ.1

4.2 ԳՍԴ

67.99(2)2 ց7

ճուղուրյան Ա., 2007 թ. Սուքիասյան Ս., 2007 թ. Թ Ավեւռոիսյան Դ., 2007 թ. Թ Թ

|Տ8Ա 978-99941-67-62-3

Հարկային պլանավորման էությունը... Աշխատավարձի գծով հարկային բեռի գնահատումներ .............89

Առաջարկվող գրականություն,

Լ...

Լ.Լ... Ն...

Լ.Վ...

եււ...

ւ...

եե.

Նոնա

ուաննաա ն

ԳԼՈՒԽ Է

Նեւածություն Հաշվապահականհաշվառման ներկայիս տեղեկատվությունը իր կիրառումն է գտնում ընդգրկուն տնտեսականսուբյեկտների շրջանակնելում` ծառայելով ոչ միայն պետական ու հարկային օղակներիշահերին, այլեւ նպաստելովբազմաթիվբաժնետերելրի, գործընկերների, առեւտրային բանկերի եւ այլ կազմակերսյությունների կողմից գործարար որոշումներիկայացմանը: Ներկայումս, հաշվապահականտեղեկատվությունը ուսումնասիրվումեւ ֆինանսականվերլուծության է ենթարկվումնաեւ ռչ տնտեսագետ մասնագետներիկողմից, որոնց հետաքրքրում է կագմակերպության շահութաբերության, ֆինանսականկայունության, գռրծարար ակտիվությանմակարդակը: Գործնականումհաշվապաեականհաշվառումըչպետք է սասհմանափակվի միայն հարկային աեղեկատվության ապահովմամբ: Այն ներտնտեսականորոշումների կայացման գործըճթաւցին ակտիվորենինաեգրմանկարիք ունի, որը ժամանակիհրամայականն է: Տնտեսականմրցակցային սլայմաններըպարտադրում են կազմակերպություններին ընտրելուսւչրդյունավետտնտեսավարման ռազմավարություն, պահսպտնելուխնայողության ռեժիմ, բացահայտելու հարկային բեռի նվազեցման խստագույն ռեզերվներ,որը դժվար իրագործելի է առանց գործող հարկույին քաղաքականությանվերլուծության: Ուսումնական ձեռնարկը հազեցած է անհրաժեշտ գծապատկերճերով, հաշվարկային աղյուսակներովեւ հաշվային թղթակցություններով, որոնք հնարավոլություն են տալիս ընթերցողին գաղափարկազմելուինչպես տնտեսությանմտկրոմակարդակում հարկույին քաղաքակտնությանմշակման հիմունքների, այնպես էլ կազմակերսլություններումվարվող հարկային հաշվապահության սկզբունքներիվերաբերյալ: :

Արմեն ԳեւորգիՃուղուրյան

Սերգեյ Սպարտակի Սուքիասյան ԴավիթՍլավիկիԱվետիսյտն

ԼԱՐԿԱՅԻՆՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒՍՄՈՒՆԸ

ԼԼ

ԼԱՐԿԱՅԻՆ1ԻՍՆԱԿԱՆ /ԱՍԿԱԾՈՒՈՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԺԾՈԼՈՒՄԸ

Հարկը հասարակական կեցության տարր է եւ իր արմատներով գնում է դարերի խորքը: Հարկի եւ հարկման վերաբերյալ առաջին նկատառումները կարելի է գտնել դեռեւս անտիկ մտածողների աշխատություններում: «Վարկ» հասկացության ժամանակակից ընկալմանը դրանք զուզահեռելու նկատառումով նպատակահարմար է նշել, որ «ձարկը պետական եւ հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով համապարտադիր եւ անհատույց վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանցից, ...» |1,հոդվ. 3): Պլատոնը հարցադրում էր. «Կլինեն արդյո՞ք քաղաքացիներն ավելի երջանիկ այնտեղ, որտեղ նրանց միջեւ տիրում են վեճեր եւ բազմաթիվ անարդարություններ: Միայն այնտեղ նրանք բարեկամաբար տրամադրված կլինեն, որտեղ անարդարություններն ամենաքիչն են եւ որտեղ դրանք աննշան են: Պետության մեջ բոլորի հարմարության եւ հավասար բաժնեմասի համար պետք է սահմանել անհավասար գույքային ցենզ: Այսինքն` պաշտոնները, բաշխումները եւ յուրաքանչյուրին արժանի հեղինակությունը սահմանվում են ոչ թե միայն անձնական կամ նախնիների առաքինությունների, ոչ թե միայն մարմնի ուժի եւ գեղեցկության պատճառներով, այլեւ ըստ հ ն բավարարութ) բավարարության կամ պ պահանջի չ |, 195-196): գիկքայիս Իսկ Արիստոտելը նկատում էր. «Այնտեղ որտեղ պետությունը չունի եկամտային հոդվածներ, ունեւորների նկատմամբ հասարակությունը թշնամաբար է տրամադրված, քանի որ այդ դեպքում եկամուտներն անխուսափելիորեն ստացվում են արտակարգ հարկերի սահմանման, բռնագանձումների միջոցով, իսկ այդ բոլորը ոչ քիչ դեմոկորոատիաների կործանման պատ'

ճառներ են դարձել: Ալիտեղ որտեղ եկամտային հոդվածներն առկա են, պետք է խուսափել վարվել այնպես, ինչպես վարվում են դեմագոգները՝եկամուտների ավելցուկները բաժանելով ընչազուրկներին: Ժողովրդի իսկական բարեկամը պետք է հետեւի նրան, որպեսզի ժողովրդական զանգվածները չլինեն Ճամատարած չքավորության մեջ, որը տանում է նրան, որ դեմոկրատական կարգը դառնում է ոչ պիտանի: Այսպիսով, պետք է գտնել որոշակի միջոցներ, որպեսզի քաղաքացիների բարեկեցությունը լինի հարատեւ» |3, 578-579): Հասարակության տնտեսական հետագա զարգացումը, շարունակաբար ուշադրության կենւորոնում է պահել պետության բնականոն կենսագործունեության պայմանների հարցերը: Թոմաս Հոբբսը նշում է. « հարկման հավասարությունը ավելի շուտ որոշվում է սպառման հավասարությամբ, քան այն անձանց հարստությամբ, որոնք միատեսակ են սպառում: Քանի որ, ինչի հիման վրա առավել պետք է հարկվի նա, որը շատ աշխատելով եւ խնայելով իր աշխատանքի արդյունքները, քիչ է սպառում: Իսկ երբ հարկվում է այն ինչ մարդիկ սպառում են, այնժամ ցանկացածը վճարում է իր սպառման չափով եւ պետությունը վնասներ չի կրում մասնավոր անձանց շռայլության պատճառով» |4, 16): Թ.Վոբբսի կոդմից գործնականում տրվել է անուղղակի հարկման պահպանման անխուսափելիությունը: «Գիտությանը վաղնջական ժամանակներից հայտնի է հարկման սկզբունքները: Փիլիսուիայական դիրքերից պետք է դիտարկել հարկման արդարության, հավասարաչափության, հարմարության, էժանության սկզբունքները, որոնք ձեւակերպվել են դեռեւս 247/|դարում: 200 տարի անց դրանք կոնկրետացլրացվեցին Ա.Վագների (1835-1917) կողմից» |5, 31-32): Ըստ հեղինակի` ««Հարկ» կատեգորիան մտաբերելիս գիտակցության մեջ առաջանում է պատկերացում դրամական արտահայտությամբ արժեքի որոշակի շարժման մասին, անկախ այն ստեղծող սուբյեկտից: Այլ խոսքերով, հարկերի մասին հիշեցումը գիտակցության մեջ առաջացնում է փոդի տեղաշարժ մասնավոր օգտագործումից դեպի պետականը: Սակայն այդ գործընթացը կառավարելու համար դա ակնհայտորեն անբավարար

է:

Անհրաժեշտ

խորանալ

այդ

շարժման իմաստի մեջ:

ինչ է, եթե ոչ բաշխման եւ վերաբաշխման հարաբերություններ: Հենց այդ շարժումն է պարունակում «հարկ» տնտեսական կատեգորիան եւ «հարկում» կազմակերպաիրավական կատեգորիան»: Իսկ Ա.Սմիթի կողմից հարկման սկզբունքների կոնկրետացումը չի հետապնդել ուղղակիորեն այդ նպատակը: Դա կատարվել է առավել ընդհանուր տնտեսական օրինաչափուհամապարփակ հետազոթյունների եւ նպատակների շուրջ տության իրագործման արդյունքում: Մինչ հարկման սկզբունքների ձեւակերպումներին անդրադառնալը, իր տեսական համակարգը կառուցում է դրա հիմքում դնելով այնպիսի հիմնարար կատեգորիաներ ինչպիսիք են արժեքը եւ փոխանակային արժեքը, փոխանակությունը, աշխատանքի բաժանումը, արտադրության գործոնները (հող, կապիտալ, աշխատանք) եւ Այդ շարժումը

ոչ այլ

արտադրության մասնակիցների միջեւ դրանց բաշխման ձեւերը (ռենտա, շահույթ, աշխատավարձ): պարտավորությունները նյութապես իրագործեՎՊետության լու նպատակով Ա.Սմիթն առաջարկեց միջոցառումներ, որոնց թվում իրենց հույժ կարեւոր տեղն ունեն հարկման հիմնական

սկզբունքները: Դրանք են. 1. Արդարության սկզբունքը: Պետության քաղաքացիներն իրենց ընդունակություններին համապատասխան պետք է մասնակցեն կառավարության պահպանմանը: Մասնակցությունը պետք է համապատասխանի այն եկամտին, որը քադաքացիները ստանում են օգտվելով պետության հովանավորչությունից եւ պաշտպանությու-

նից:

վճարման, պետք է լինի ոչ թե կամայական, այլ ճշգրիտ որոշված: 3. Գարմարության սկզբունքը: Յուրաքանչյուր հարկ պետք է գանձվի այն ժամանակ, երբ եւ ինչպես հարմար է վճարողին կատարել դրանք: 4. Խնայողության սկզբունքը: Յուրաքանչյուր հարկ պետք է այնպես մտածված եւ կառուցված լինի, որպեսզի հնարավորին այն ժողովրդի գրպանից վերցնի եւ պահի քիչ գումար այն գումարից, որը նա վճարում է գանձապե-

յուր

անձին պարտադրվում

տարանին: Ըստ Ա.Սմիթի, ոչ ճիշտ մտածված հարկը մաքսանենգության մեծ գայթակղություն է ստեղծում: Ըստ տնտեսագետների սկզբունքները, որոնք առաջին անգամ նշվել են Ա.Սմիթից շատ ավելի շուտ, ծառայել են որպես հարկման կատարյալ տարբերակին շարժման փիլիսոփայական ուղենիշ: Հենց նշված սկզբունքներն են որոշում «հարկ» տնտեսական կատեգորիայի ներքին ներուժը: «Հարկի» ներքին բովանդակությունն իր արտահայտությունն է գտնում «հարկման» միջոցով: «Հարկը» այն հիմքն է, որը շարժման մեջ է մտնում «հարկման» միջոցով, որտեղ գլխավոր դրդապատճառը հասարակության ինքնակարգավորմանը զուգահեռ առաջացող եւ ամբողջ հասարակության շահերից բխող ընդհանուր խնդիրներինյութապես իրագործումն Հետագայում Ա.Վագները, ի շարունակություն նշված հարկման սկզբունքների, կատարելագործելով դրանք, հարկման համակարգերը կառուցելու սկզբունքներ մշակելով, ղեկավարվել է ինչպես դասականաԿզբունքներով, այլեւ ռացիոնալ հարկային համակարգի մասին ֆինանսատնտեսական պատկերացումներով: Վերջինս այդ սկզբունքները միավորեց հետեւյալ չորս խմբերում: Առաջինը դա հարկումը կազմակերպելու ֆինանսական սկզբունքներն են, որոնք կանխորոշվում են կոլեկտիվ պահանջներիտեսությամբ: Երկրորդ խումբը դրանք Ժողովրդատնտեսականսկզբունքներն են` հարկման ընդունելի աղբյուրի ընտրությունը: Երրռրդ խումբը` դրանք բարոյական կամ արդարության սկզբունքներն են, հարկման համընդհանրությունը եւ հավասարաչափությունը:Չորրորդ խումբը վարչատեխնիկականկամ հարկային կառավարմանսկզբունքներն են՝ հարկման որոշակիությունը, հարկի վճարման հարմարությունը եւ գանձման ծախսերի առավելագույն նվազեցումը: գրականության մեջ «հարկ» հասկացու|Տնտեսագիտական թյանը տրվել են տարբեր սահմանումներ: Մասնավորապես. «Հարկը ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանցից գանձվող տարբերակ է նլսեւ՛՞՛ պարտադիր վճար է» |8, 75): Սահմանման եւ որ «Հարկը կազմակերպություններից ֆիզիկական անայն, ձանցից պարտադիր, անհատապես անհատույց գանձվող վճար է վերջիններին սեփականությանիրավունքով պատկանող, տնտեսավարման կամ ընթացիկ կառավարման տակ

ՀՀ

գտնվող դրամական միջոցների օտարման ձեւով պետության եւ կամ մունիցիպալ կազմավորումների ֆինանսական ապահովման նպատակներով»: ՀՀ օրենսդրության մեջ ամրագրված «հարկի» սահմանման հետ համեմատությունը ցույց է տալիս, որ դրանք ընդհանուր առմամբ արտացոլում են հարկի պարտադիրությունն ու անհատույց լինելը եւ նախանշում են վերջինի` պետության ֆինանսական ապահովման գլխավոր նպատակը եւ այդքանով նույնական են: արտա«Հարկի» էությունն ու ներքին բովանդակությունն հայտվում է կատարած զործառույթների միջոցով: Տնտեսագիտական գրականության մեջ մասնավորապես նշվում է, որ հարկերը կատարում են ֆիսկալ եւ տնտեսական գործառույթներ: Կարելի է հանդիպել մոտեցման, երբ հարկերը կատարում են ֆիսկալ, վերահսկման, բաշխման, կարգավորման եւ կոցիալական գործառույթներ |6, 73-75): Հայրենական հետազոտողները չեն անդրադարձել «հարկ», «հարկում» եւ «հարկ» արմատով մյուս հասկացությունների տեսական խնդիրներինեւ հիմնական շեշտը դրել են հարկային համակարզի կատարելագործմանզործնական ուղղությունների վրա: Հայրենական օրենսդրությունը չունի այնպիսի հասկացությունների սահմանումներ ինչպիսին են «հարկումը», «հարկային համակարզը», «հարկային մեխանիզմը», ինչպես նաեւ հարկի գործառույթները: Արդարացի կարող է դիտվել հարցադրումը, ըստ որի նշված հասկացությունների իրավական ամրագրումը պարզապես նպատակահարմար չէ: Գործնական լիցք է առկա նման ելակետից թվարկված հասկացություններին եւ հարկի զործառույթներինանդրադարձի մեջ, քանի որ որոշակիությունն այստեղ գրավական է, որ հարկային քաղաքականությունը կառուցվում է հարկման որոշակի սկզբունքների պահպանման հիման վրա: Տնտեսական գործառույթի գործողությունն ի վերջո չի կաՒ րող իր ղրսեւորումը գտնել առանց կարգավորման:Տնտեսականը պարունակում է կամ գոնե պետք է պարունակի կարգավորման տարրը: Ուստի հարկի զործառույթների առնչությամբ տնտեսականն ավելի ընդհանուր է քան կարգավորողը է, քանի որ տնտեսությունն առանց կարգավորման կարելի է պատկերացնել, իսկ կարգավորումը կարող է դրսեւորվել միայն երբ

առկա

են

տնտեսական չկարգավորվող հարաբերությունները:

Բացի այդ տնտեսականն այն

համալիրն ու ամբողջությունն է, եւ ի որի միջոցով որի հաշվին վերջո նյութականացում է ստանում նաեւ սոցիալականը: Հարկի գործառույթների տարբեր մոտեցումներն ի վերջո չունեն էական տարբերություններ եւ ուստի նպատակահարմար է գործառույթներն ամրագրել հարկերին, իսկ բուն գործառույթների քանակը կրճատել ընդհանիացման այնպիսի մոտեցմամբ, որպեսզի դրանք Լպարունակվելով մեկը մյուսի մեջ իրենց արտահայտությունը գտնեն եզակի գործառույթի մեջ: Հենց այդպիսին է հարկի տնտեսական գործառույթը: Այսինքն, հարկերը կատարում են երկու գործառույթ՝ ֆիսկալ եւ տնտեսական: «Դարկ» արմատով հասկացությունների կապակցությամբ ամրագրված է. «ՀՀ-ում գործում է միասնական հարկային համակար» |1, հոդվ. 51 եւ բացակայում է վերջինի սահմանումը: «արկում», «հարկային մեխանիզմ» եւ հարկի գործառույթնեանդրադարձ: Միեւնույն ժամանակ րը չունեն իրավական առանձին հարկատեսակների մասին օրենքներից յուրաքանչյուրը նշում են դրանց ուղղակի կամ անուղղակի լինելու կամ այլ հարկատեսակները փոխարինելու հանգամանքը) Դ «Հարկ» հասկացությունից բացի օրենսդրության մեջ տրված են պետական եւ տեղական տուրքի, ինչպես նաեւ վճարի սահմանումները: Եթե հարկը ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանցից գանձվող ւ պետական եւ հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով համապարտադիր եւ անհապետական տուրքը պետական տույց վճար է, ապա «ՀՀ-ում մարմինների լիազորությունների իրականացմամբ պայմանավորված՝... սահմանված ծառայությունների եւ կամ գործողությունների համար ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանցից պետական եւ (կամ) համայնքՀների բյուջեներ մուծվող պարտադիր գանձույթ է» |7, հոդվ. 2): Իսկ «Տեղական տուրքը տեղական ինքնակառավարման մարմինների` լիազորությունների իրականացման դիմաց համայնքի բյուջե գանձվոդ պարտադիր զանձույթ է» |8, հոդվ. 2): Օրենսդրության մեջ «վճար» հասկացությունը կիրառվում է «բնապահպանություն», «բնօզտագործում», «հաստատագրված», «տեդական» եւ «սոցիալական» բառերի մասնակցու...

թյամբ բառակապակցությունների միջոցով: Այսպես՝ բնապահպանական վճարը «բնապահպանական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոլացման նպատակով սույն օրենքին համապատասխան պետական բյուջե, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում` համայնքի բյուջե վճարվող պարտադիր վճարն է» |Ջ,հոդվ. 2): «Բնօգտագործման վճարը պետական սեփականություն համարվող բնական պաշարների արղյունավետ, համալիր օգտագործման, ինչպես նաեւ տարբեր որակի բնական ւվաշարներ օգտագործողների համար տնտեսավարման հավասար պայմաններ ստեղծելու նպատակով այդ պաշարների օգտագործման ղիմաց պետական բյուջե վճարվող վճարն է» |9, հոդվ. 2) Միեւնույն ժամանակ` «հաստատագրված վճարը նախատեսված չափերով եւ ժամկետներում հաստատագրված վճար վճարողների կողմից պետական բյուջե վճարվող ավելացված արժեքի հարկին եւ (կամ) շահութահարկին (եկամտահարկին) փոխարինող պարտադիր եւ անհատույց վճար է» |10, հոդվ. 2, կ. 1) «Տեղական վճարը տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների իրականացմամբ պայմանավորված գործողությունների համար սահմանված կարգով եւ չափով համայնքի բյուջե գանձվող պարտադիր գանձույթ է» |11, հոդվ. 3): Իսկ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության «սոցիալական վճարները պարտաղիր սոցիալական ապահովագրության պետական ծրագրերի ֆինանսավորման նպատակով ապահովադիրների կողմից պարտադիր կարգով վճարվող միջոցներ են» |12, հոդվ. 3, կ. 1): Օրենսդրության համաձայն հանրապետությունում տուրքերը լինում են պետական եւ տեղական: Առաջին դեպքում դրանք մուտք են լինում պետական, իսկ երկրորդ դեպքում՝ համայնքի բյուջե: Առկա է տուրքերից մուտքերի տարբերակում ըստ դրամական ֆոնդի կարգավիճակի եւ ըստ դրանք տնօրինոդների: Տուրքի հաջորդ հատկանիշը նրանումն է, որ դրանց գծով մուծման կամ գանձման հետեւանքն առաջանում է կառավարման համապատասխան մարմնի կողմից լիազորություններն իրա11

գործելու արդյունքում: Տուրքից մուտքն առաջանում է միայն այն դեպքում, երբ վճարողն ունենում է պետության կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի կողմից կատարվող գործողության կամ ծառայության անհրաժեշտությունը: Այն տարբերությամբ, որ տեղական տուրքի ղեպքում օրենքը մատնանշում է տեղական ինքնակառավարման մարմնի կողմից լիազորություններ, իսկ պետական տուրքի դեպքում` նաեւ գործողություններ կատարելու հանգամանքը: Այսինքն, եթե վճարողը չունի այս կամ այն օրենքով նախանշված գործողության կամ ծառայության կարիքը, ապա տուրքից մուտքերը համապատասխան բյուջեներում պարզապես կարող են չլինել: Պետական եւ տեղական տուրքերը պարտադիր գանձույթ -են, այն տարբերությամբ,-որ առաջին ղեպքում ղրանք «բյուջե մուծվումեն», երկրորդ դեպքում` «գանձվում»: Բացի օգտագործվող բառերը, ըստ էության տարբերությունները բացակայում են: Առաջին դեպքում` «հարկն» առաջանում է տնտեսական գործունեության կամ սեփականության փաստի հետեւանքով, իսկ «տուրքը»` երբ առաջանում է կառավարման համապատասխան մարմնի գործողության կամ դրանց ծառայությունը ստանալու պահանջը: Հաստատագրված վճարը փոխարինելով երկու հարկատեսակների, հիմնականում կրկնում է «հարկի» վերաբերյալ «պարտադիր եւ անհատույց վճար» լինելու հանգամանքը: Մոտավորապես նույն իրավիճակն է պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարի գծով՝ դրանք «։պարտաղիր կարգով վճարվող միջոցներ են»: Քանի որ հաստատագրված վճարները փոխարինում են կոնկրետ հարկատեսակների, ուստի ինչպես դրանք, այնպես էլ սոցիալական վճարներն ուղղակիորեն կրկնում են հարկի պարտադիր վճար լինելու հատկանիշը եւ այդքանով նույնական են «հարկին»: «Վճարի» առնչությամբ պետք է նկատել նաեւ, որ «բնապահպանականի» դեպքում այն համապատասխան բյուջե «վճարվող պարտաղիր վճար է», «բնօգտագործման» դեպքում՝ պետական բյուջե «վճարվող վճար է», իսկ տեղական վճարի ղեպքում համայնքի բյուջե «գանձվող պարտադիր գանձույթ» է Տեղական վճարը կրկնում է տուրքի առնչությամբ օգտագործվող պարտաղիր գանձույթ լինելու հատկանիշը: Իսկ

«բնապահպանական» եւ «բնօգտագործման» վճարները կրկին նույնական են «հարկի» հետ: Բացառությամբ «տեղական վճարի», որը մեկ օրենքի շրջանակներում տուրքից այն տարբերելու իրավական լուծում է, երկրի օրենսդրությամբ սահմանված մյուս վճարներն իրենց բովանդակությամբ չեն հեռանում նույն օրենսդրությամբ տրված «հարկի» սահմանումից: Իսկ տեղական տուրքի եւ վճարների հարկերին զուգահեռ իշխանության միաժամանակյա կիրառումը հետեւանք է ապակենտրոնացման եւ ֆիսկալ ապակենտրոնացմանգործընթացի, երբ տեղական ինքնակառավարման մարմինները սեփական եւ պետության կողմից պատվիրակած լիազորություններն իրականացնելու նպատակով պետք է ձեւավորեն համայնքների բյուջեները, որին ամրագրված են նաեւ հարկային եկամուտներ: Այսինքն հարկումն այսուհետ անհրաժեշտ է ղիտարկել երկու հարթություններից` պետական եւ համայնքների:

ԱԱ

ԱԱԱԻՆ ԱՐՅԵԸ

ՐՀՐԱՎԱ

ՈՐՊԵՍ ՏՆՏԵՍՈՒՈՅԱՆՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՍՈ

Հարկային քաղաքականությունը միշտ էլ կարեւոր դեր է խաղացել շուկայական տնտեսության պետական կարգավորման գործընթացում: Ազատական վերափոխման հիմնախնդիրը պայմանավորել է ամբոդջ հարկային համակարգի արմատական բարեփոխման անհրաժեշտությունը, ինչը կատարվել է անկախության հռչակումից հետո անցած ժամանակահատ-

վածում:

Սակայն հարկային քադաքականության հիմնախնդիրները

դեռ շարունակում են մնալ օտարերկրյա եւ հայրենական տնտեսագետների ուշադրության կենտրոնում: Յուրօրինակ ելակետ է այն, որ «մարկրոտնտեսական ցուցանիշները հասարակության սեւփականությունն են դառնում ֆինանսական տարվա ավարտից 4-ից 6 ամիս հետո: Դրանցով պայմանավորված տնտեսագիտական միտքը եւ կառավարությունները տարբեր կերպ են լուծում` իրականացվոդ հարկային քադաքականության հիմքում դնելով տնտեսության պետական կարզավորման աշխարհում զոյություն ունեցող երկու հիմնական տեսություններից կամ նրանց ուդղություններից մեկն ու մեկը կամ դրանց սինթեզը, հաշվի առնելով այլ երկրների այդ բնագավառում կուտակված առաջավոր փորձն ու իրենց երկրների տնտեսության զարգացման առանձնահատկություններն ու գերակայությունները: Այդ ամենի արդյունքում յւորաքանչյուր պետության հարկային քաղաքականությունը ձեւավորման երկար ճանապարհ է անցնում եւ տնտեսական ու քաղաքական տարբեր իրավիճակների ազդեցության տակ բազմիցս ենթարկվում է փոփոխությունների» |16, 10-11): Քեյնսականությունը հատուկ տեդ է զբաղեցնում նախորդ դարի տնտեսագիտության պատմության մեջ: 274 դարի 20-ականների վերջի եւ 30-ականների սկզբի մեծ ճգնաժամը տնտեսագետների առաջ դրեցին սկզբունքային նոր հարցեր` Տվյալ ժամանակաշրջանում հանդես եկավ Ջ.Մ.Քեյնսը «Զբաղվածության, տոկոսի եւ փողի ընդհանուր տեսությունը» (1936թ.) աշ14

խատանքով, որը տնտեսական մտքի նոր ուղղության սկիզբը դրեց, որը հիմնադրի պատվին կոչվեց քեյնսականություն: տեսուՋ.Քեյնսն առաջ քաշեց «ընդհանուր տնտեսական թյունը», որտեդ ներկայացրեց տնտեսական կյանքի ավելի ընդհանուր պատկեր: Իսկ տնտեսության պետական կարգաեն վորման ոլորտում առաջարկությունները պարունակում չորս հիմնական ուդղություններ. դրամավարկայինքաղաքականություն, պետական բյուջեի ծախսեր, եկամուտներիվերա-

բաշխում եւ հովանավորչություն: Առաջարկում էր իրականացնել ազգային եկամտի վերաի օգուտ առավել մեծ ծախսեր բաշխման բւսղաքականություն կատարող խավի: Պաշտպանում էր արտադրականկապիտալ Հանդես էր գալիս ներդրումներ կատարող ձեռնարկատերերին: այնպես բարձրացման, վարձատրության աշխատանքի ինչպես այդ, Բացի էր կայունությունը: Կարեւորում դեմ: էլ կրճատման քաղաքականուֆիսկալ այնպիսի առաջարկում էր պետության թյուն, որն ուղդված կլիներ ազգային եկամտի առավել հավասարաչափ բաշխմանը, որն ըստ նրա կարող է նպաստել սպառմեաճին եւ հետեւաբար` արդյունավետպահանջարկի ծացմանը: Քեյնսականությունը պետության գործունեության է հռչակում այնպիսի նպատակներ առաջնահերթություններից են տնտեսական ցիկլի կայունացումը, աճի կայուն ինչպիսիք տեմպերը, զբադվածությանբարձր մակարդակը, եկամուտների հավասարեցումը: Դրանք ձեռք բերելու խնդրում առաջատար դեր ունի կառավարությանհարկային քադաքականությունը: Ա.Լաֆֆերը սահմանեց հարկային դրույքաչաւիերի մակարդակի եւ բյուջեի եկամուտների միջեւ մաթեմատիկականկախվածությունը: Գրաֆիկորեն այսպես կոչված «Լաֆֆերի էֆեկէ տալիս բյուջե հավատը» կոր (տես՝ նկար 1.1-ը) է, որը ցույց քագրվող հարկերի գումարների կախվածությունը հարկերի ման

դրույքաչափից: է առանձնացնել հետեւյալ Լաֆֆերի կորի վորապետք Ֆ» »

կետերը.

հարկի դրույքաչափըզրո էեւ բյուջե մուտքեր չկան, հարկի դրույքաչաւիը 100 տոկոս է: Բյուջե մուտքեր չկան: Իրավական տնտեսությունում նման պայմաններում ոչ ոք չի աշխատում եւ բոլորը հեռանում են «ստվերային տնտեսություն»:

Նկար 11.

Բյուջեի հարկային մուտքերի կախվածությունը հարկման մակարդակից(Լաֆֆերի էֆեկտ) Բոր

Հար, 4

ու4

թ.

:Ր:

Ր65035

1004,

Հարկի դրույքաչափի (Ռ մյուս բոլոր նշանակությունների դեպքում հարկատուները վճարում, իսկ պետությունը՝հավաքագրում է հարկերը: Ճ կետ: ո-ի որոշակի նշանակության պայմաններում ձեռք է բերվում բյուջեի առավելագույն մուտքերը, իսկ /»-ն համարվում է հարկի դրույքաչափի օպտիմալ մակարդակը,իսկ 1»-ն՝ բյուջե հարկային մուտքերի առավելագույն զումարն է: Եթե հարկի դրույքաչափն ավելանա ո-ի համեմատությամբ, ապա տեղի կունենա բյուջեի եկամուտների հարկային եկամուտների ոչ թե ավելացում, այլ նվազում, այսինքն, երբ /»»ր», 75ՀՀ, քանի որ հարկի բարձր դրույքաչափի դեպքում ապա նվազում են աշխատանքայինեւ ձեռնարկատիրականզործունեության խթանները: Այսպիսով. «Լաֆֆերի էֆեկտի» էությունը հետեւյալում է. եթե տնտեսությունըգտնվում է Ճ կետից դեպի աջ (օրինակ` 8

կետում), ապա հարկման մակարդակինվազեցումը մինչեւ օպտիմալ մակարդակը, կարճաժամկետհեռանկարում իջեցնելու է բյուջեի հարկային եկամուտները, սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում դրանք կաճեն, քանի որ ուժեղանում են աշխատանքային եւ ձեռնարկատիրականգործունեության խթանները, տեղի է ունենում «ստվերային» տնտեսությունից անցում օրինականին: Այլ խոսքերով, եթե հարկերի դրույքաչափերը բարձրացված են, ապա տնտեսական ակտիվությունը նվազում է եւ ձեռնարկատերերիմի մասն անցնում է «ստվեր»: Ա.Լաֆֆերի էֆեկտի առնչությամբ «Հենց խնդիրն էլ կայանում է նրանում, թե հարկային դրույքաչափերի որ մակարդակի դեպքում հարկային մուտքերից հասույթը կլինի առավելագույնը: ՀՀ-ի համար այս կետը որոշելը շատ դժվար է, քանի որ մենք ճշգրիտ չգիտենք, թե հասույթի փոփոխությունը ինչ չափով է կախված հարկադրույքի փոփոխությունից: Սակայն պետք է նկատել, որ «4» կետը չի հանդիսանում այն կետը, որտեղ հարկային բեռը կարելի է համարել օպտիմալը» |17, 11 Դարկային ներկա բեռի մակարդակի բացահայտումը պետք է դիտել այն ելակետը, որի հիման վրա կարող է կառուցվել երկրի հարկային արդյունավետ քաղաքականությունը: Պետք է փորձել գնահատել հարկային քաղաքականության ազդեցությունը ազգային ւոնտեսության ծավալների վրա (տես՝ նկար 1.2-ը եւ 1.3-ը): Ամբողջականպահանջարկիվրա հարկային քաղաքականության ազդեցությունը գնահատելը պարզեցնելու նպատակով պետք է կատարել որոշակի ենթադրություններ: Ենթադրենք, որ հարկային քաղաքականությունն ազդում է միայն ամբողջականպահանջարկիվրա, պետական ծախսերը չեն ազդում սպառման եւ ներդրումների վրա, իսկ արտաքին առեւտրի հաշվեկշիռը զրոյական է: Կարելի է սկսել ամբողջականպահանջարկիվրա ամբողջական ծախսերի գնահատումից: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է նաեւ վերհիշել ամբողջական ծախսերի գծապատկերը (սպառում« ներդրումներ, կամՇ Հ 3: Տնտեսական գնահատման մեջ պետական ծախսերի (Թ)

Նկար

1.2

Ծախսերի ազդեցությունը ազգային արտադրությանծավալներիվրա

Պետական ծախսերի բազմարկիչը քանակապես կարելի է արտահայտել այնպիսի տնտեսական հասկացությունների միջոցով, ինչպիսիք են խնայողության սահմանային հակումը (ԽՔՏ) եւ սպառման սահմանային հակումը (Խ/ԲՕ).

արու:

ԽԹ.-1-Յ/ՔՇ

ոէ

ծախսեր

Րպաա ար

ՇՎԼ

Այժմ կարելի

1: -

ԽՄՔՇ |

դիտարկել հարկերի ազդեցությունը ազգային արտադրության եւ ՀՆԱ-ի մեծության վրա: Պարզեցնելու համար կրկին ենթադրենք, որ պետությունը մտցրել է միանվագ վճարվող հարկ, որի գումարը չի փոխվում ՀՆԱ-ի ցանկացած մեծության դեպքում (կայուն մեծության հարկ): Նշված հարկի կիրառումը հանգեցնելու է հարկ վճարողների կողմից տնօրինվող եկամտի նվազեցմանը (եկամուտ հարկը վճարելուց հետո), հետեւաբար կկրճատվեն նաեւ վերջինների ծախէ

սերը:

ՕօՓ

Նկ

ներառումը ամբողջականծախսերի (Շ Ժ |) ուղիղը տեղաշարԺբւմ է դեպի վեր եւ առաջացնում Է համախառն ներքին արդյունքի մեծության աճ: Ներդրումների նմանությամբ պետականծախսերը ամբողջական պահանջարկիվրա ունեն նույնպիսի ազդեցությունեւ պարունակում են մուլտիպլիկատիվէֆեկտ: Պետական ծախսերի բազմարկիչը (մուլտիպլիկատոր)ցույց է տալիս ՀՆԱ-ի փոփոխությունը պետալկյանծախսերի փոփոխության արղյունքում. ՃՀՆԱ

ի/քցՀ-

---Հ-------«-

որտեղ`

ձ6-ն

ձՇ

--լ

ՃՀՆՍ

ՄՔ

ծախսերի բարզմարկիչն

1.3.

Ազգային արտադրության ծավալի վրա հարկերի ազդեցությունը Սժբող.

ՕՀԽ6

ջական

Խո»

Շի

պետական ծախսերն են, իսկ ԽԲց-ն՝ պետական է:

Նկար

ԶՋ

ՋԶ.

Չ ՀՆԱ

իր հերթին անդրադառնալու է ամբողջական ծախսերի ամբողջ գումարի վրա` դրանք կրճատվում են: Կայուն | եւ 6 Հ Հ եպքում ամբողջական ծախսերի ուղիղը (Շ | 6) տեղաշարժէ է դեպի ցած եւ առաջացնում ՀՆԱ-ի կրճատում: Հակառակ իրավիճակէ ձեւավորվում, երբ հարկերը կրճատվումեն: Միեւնույն ժամանակ հարկերի ազդեցությունը ՀՆԱ-ի ծավալի վրա ներդրումների եւ պետական ծախսումների համեմատությամբ ունի ազդեցության առանձնահատկություն: Խնդիրը Դա

վում

ՄՇԱԿՄԱՆ 1ԻՄՔԵՐԸ

13 (ԱՐԿԱԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒՄՈՅԱՆ

ԼԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԼԱՆԲԱՊԵՏՈՒՄՖՈՒՆՈՒՄ

պետական ծախսեխ Սակայն հարկային բազմարկիչը փոքրէէ պետակ հարկերը րի եւ ներդրումների բազմարկչից, քանի որ օրինակ կրճատելիս սպառումը միայն մասնակի է ավելանում (տնօրինվող եկամտի մի մասն ուղղվում է խնայողությունների ավելացմանը), մինչդեռ պետական ծախսերի կամ ներդրումների ուղղակի հավելաճի յուրաքանչյուր միավորն ունենում է ուղղակի ազդեցություն ՀՆԱ մեծության վրա: Տնտեսագիտական գրականության մեջ այդ քաղաքականության հիմնական նպատակների շարքում նշվում են զործազրկության վերացումը, ինֆլյացիայի դեմ պայքարը, տնտեսական գարգացման կայունացումըեւ տնտեսական աճի խթանումը:

Հայաստանում իրականացված տնտեսական վերափոխումների արդյունքում էական առաջընթաց է արձանագրվել շուկայական հարաբերությունների կայացման ու զարգացման առումով: Երկրում շուկայական տնտեսության արմատավորման ուղղությամբ իրականացված բարեփոխումների արդյունքում ձեւավորվել են նվազագույն նախադրյալները, առանց որոնց հնարավոր չէ ասյահովել շուկայական հարաբերությունների ուղղությամբ իրականացվող միջոցառումների շարունակականությունը: ՀՅանրապետությունում իրագործվող հարկային քաղաքականության հիմնա-խնդիրներն անընդհատ գտնվում են հայրենական հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում: Մակայն արդիական է մնում այն, թե «ինչպիսի հարկային քաղաքականություն պետք է իրականացնի մեր երկիրը: Ռրեւէ այլ երկրի պատրաստի հարկային քաղաքականության մեխանիզմը հնարավոր չէ կիրառել 31 տնտեսությունում եւ դրական արդյունքներ ապահովել, քանի որ այդ դեպքում հաշվի չեն առնվի մեր տնտեսության առանձնահատկությունները» |18, 57): Կիսելով գնահատականը, պետք է նկատել, որ ներկայումս երկրում արդեն իսկ իրագործվում է որոշակի հարկային քաղաքականություն: Ուստի հարկային քաղաքականության կատարելագործման ուղիները նախանշելու տեսանկյունից անհրաժեշտ է ենե ութին Սորանեղգարգի կրա ախգղեան ամի արքն երկրում իրագործիրավական հիմքերը, որի վում են հարկային հարաբերությունները: Հարցադրման պատասխանի տարբերակ է այն, որ Հայաստանը «նախապատվություն տվեց տնտեսության մոնետարիստական տեսությանը չունենալով մրցունակ շուկա, մակրոտնտեսական կայունության բարձը մակարդակ ապահովող մըցակցային համակարգ եւ տնտեսական գործունեության մեջ պետության միջամտությունը նվազագույնի հասցնելու կուրս, որոնք տնտեսության պետական կարգավորման մոնետարիս-

նրանումն է, որ տնօրինվող եկամուտն օգտագործվում է ոչ միայն սպառման, այլեւ խնայողության համար: Հետեւաբար տնօրինվող եկամտի նվազումը փոքրացնումէ ոչ միայն սպառումը, այլեւ խնայողությունները: Հարկի կիրառման արդյունքում սպառման կրճատումը որոշելու համար անհրաժեշտ է հարկի գումարը Ճ1 բազմապատկել սպառման սահմանային հակման մեծությանը (ՄՔՇ), 41: ՄՔՇ: Նշված արտարյալի նմանությամբ հարկկամ ՃՇ ման գումարի բազմապատկումըխնայողության սահմանային մեծությանը (ՄՔՏ) ցույց կտա խնայողություններիկրճատումը լրացուցիչ հարկի կիրառման արդյունքում, կամճՏ ՀՃ » ԽԵՏ: Հարկերի գործողությունըներդրումներիեւ պետական ծախսումներինմանությամբ ունի բազմարկչի ազդեցություն: ձարկային բազմարկիչըքանակապեսհավասար է պետականծախսերի բազմարկչիեւ սպառման սահմանային հակման արտադրյալին. Հ

ԽՔՇ

ԽԲ.Հ

1-ՈՄՔՇ

ԽՄՔՇ

շրջանակներում

տական տեսության նախապայմաններնեն» |16, 621: Այնուհետեւ՝ «շուկայական տնտեսության անցման փուլում գտնվող Հայաստանի Հանրապետությունում առավել շատ է կարեւորվում տնտեսության պետական կարգավորման դերը, որն իր ամբողջական ձեւակերպումն է ստացել քեյնսյան եւ նեոքեյնսյան տեսություններում: Այդպիսի բարդ իրավիճակներում եւ կարգավորման պայմաննետնտեսության մոնետարիստական րում հարկային քաղաքականության ձեւավորման հենց սկզբից շեշտադրումը կատարվեց ֆիսկալ նպատակների շուրջ, որի արդյունքում սահմանվեցինհարկման ընդհանուր առմամբ բավական բարձր դրույքաչափեր» |16, 64): Տվյալ դեպքում հակասական այն, որ մոնետարիստականհայեցակարգի կիրառման պայմաններում հանրապետությունում շեշտը դրվում է ֆիսկալ նպատակների վրա: Բանը նրանումն է, որ երբ քեյնսյան հայեցակարգում առաջնություն է տրվում հենց ֆիսկալ հարաբերություններին, ապա արդյո՞ք դրանցում պետական ֆինանսների ձեւավորումն ընդհանուր առմամբ երկրորդական կարող է դիտվել: Ավելին՝ պետական ծախսերի միջոցով արդյունավետ պահանջարկի ապահովման աղբյուրը հենց հարկային մուտքերն են: Ի վերջո տնտեսական տարածքում, անկախ կիրառվող այս կամ այն հայեցակարգի շեշտադրումներից, պետության գոյությունը եւ դրա գործառույթների իրագործումը միշտ պահպանելու են հարկի ու հարկման անխուսափելիությունը: Ուստի մինչ կիրառվող հարկային քաղաքականության պատկանելության պարզումը, անհրաժեշտ է վերարտադրել ու փորձել գնահատել տնտեսական այն իրողությունները, որի մեջ երկիրը հայտնվել էր անկախությունը հռչակելուց հետո հենց առաջին տարիներին: Որից հետո միայն կարող է հիմնավոր լինել հանրապետությունում կիրառվող տնտեսության կարգավորման հայեցակարգի պատկանելության խնդիրը, ինչը մյուս կողմից, բնավ չի նվազեցնում դրա տեսական լուրջ նշանակու-

թյունը:

Անկախության հռչակումից հետո հանրապետությանառաջ ծառացածհիմնախնդիրները հանրահայտ Են (երկրաշարժ, շրջափակում, պատերազմ, նախկին տնտեսական կապերի խզում եւ այլն): Երկրում կիրառվող հարկային քաղաքականության հանրահայտ հայեցակարգերից որեւէ մեկին ւ պատկանե22

լության հարթությունից կարեւոր է այն, որ «ինչպես նախկին ԽՍՀՄ հանրապետությունների, այնպես Հայաստանի համար կար կարեւոր եւս մի դժվարություն՝ տնտեսության կառավարման կենտրոնացված համակարգից ազատ շուկայական համակարգին անցնելու փորձի բացակայությունը» |18, 31-32): Սակայն մյուս կողմից արդարացի է այն, որ «Երկրները, որոնք անցյալում ունեին կենտրոնացվածպլանային տնտեսություն, ներկայումս յուրահատուկ հնարավորություն ունեն իրենց համար ընտրել պարզեցված, լայն հիմքի վրա հենված հարկային համակարգ նրանց թվից, որոնք ընդունվել են արեւմտյան երկրներում» |19, 87): Այսպիսով, դժվար է համաձայնել դրույթի հետ, որ երկիրը 90-ական թվականների սկզբին ունենալով գոյությունը հարցականի տակ դնող ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին մարտահրավերներ, փորձել է նախապատվություն տալ տնտեսագիտության այս կամ այն հայեցակարգին եւ միեւնույն Ժամանակ շեշտը դնել հարկային նպատակների վրա: Երկրում իրագործվող հարկային քաղաքականության պատկանելության հարցի կապակցությամբ ավելի համոզիչ է այն պատասխանը, երբ բարդ աշխարհաքաղաքական պայմաններում դրվել է անկախ, ինքնուրույն եւ. պետական ֆինանսները հնարավորինս շտապ ձեւավորելու գերխնդիրը, ինչը լուծվել է առանց տնտեսական հայեցակարգի ընտրության նպատակահարմարության հիմնավորման, «պատրաստի գրված օրենքների» միջոցով, առանց «անիվի կրկնակի հայտնագործման»: Արդյունքում արդեն 1992-1996 թվականների ընթացքում ընդունվում եւ սկսում են կիրառվել հանրապետության հարկային հարաբերությունների կարգավորման օրենսդրական փաթեթը: Հարկային հարաբերություններիօրենսդրականկարգավորման աշխատանքներըշարունակվել են նաեւ 1997թ.-ից հետո: Երկրի անկախության ամբողջ ժամանակաշրջանում հարկատեսակների, վճարների կամ տուրքերի շուրջ օրինաստեղծ աշխատանքը եղել է ինտենսիվ: Սակայն այդ նկատելի գործունեությունն անգամ դեռեւս հնարավորություն չի տալիս ամբողջացնել երկրում իրագործվող հարկային քաղաքականության տնտեսագիտականհայեցակարզի պատկանելության հարցի պատասխանը: Ի վերջո հարկային քաղաքականության հիմ23

քում ընկած են ոչ թե միայն հարկատեսակներիմասին օրենքները, այլ այն ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությունը, որ երկիրը փորձում է կենսագործել եւ որի շրջանակներում իրագործվումէ հարկային քաղաքականությունը: Տնտեսագիտական գրականության մեջ «հարկային քաղաքականության» սահմանման վերաբերյալ առկա է տարակարծություն: Մասնավորապեսնշվում է. «Առավել ընդհանուր տեսքով հարկային քաղաքականությունն իրենից ներկայացնում է պետության ընդհանուր տնտեսական եւ սոցիալական քաղաքականության բաղկացուցիչ մասը: Հենց հարկային քաղաքականությունն է սահմանում ձեւավորվող հարկային համակարգի նպատակները» |14, 106): Մյուս դեպքում՝ «Հարկային քաղաքականությունը իշխանության եւ կառավարման մարմինների իրավական գործողությունների համալիրն է, որը որոշում է հարկային օրենքների նպատակային կիրառումը» Լ5,128): Հարկային քաղականությանը զուգահեռ կիրառվում է նաեւ «ֆիսկալ քաղաքականություն» հասկացությունը. «Ֆիսկալ քաղաքականության տակ հասկացվում է պետության ազդեցությունը տնտեսության վրա պետական ծախսերի եւ հարկման ծավալների փոփոխման միջոցով» |20, 359): Արդեն նշվել է, որ հարկային հարաբերությունները կարգավորող գործող օրենսդրության մեջ ի թիվս այլ հիմնարար հասկացությունների բացակայում է նաեւ «հարկային քաղաքականության» սահմանումը: Նպատակահարմար է փորձել ղուրս բերել այն դրույթները, որոնց շրջանակներում երկրում ներկայումս իրագործվում է հարկային քաղաքականությունը: Մասնավորապես ՀՀ Սահմանադրության մեջ ի կատարումն տնտեսական, սոցիալական եւ մշակութային ոլորտներում պետության հիմնական խնդիրների ամրագրվել է. «Կառավարությունը իրականացնում է ֆինանսատնտեսական, վարկային եւ հարկային միասնական պետական քաղաքականությունը» |21, հոդվ. 89): Նույն խմբագրությամբ նշված դրույթն ամրագրված է եղել նախորդ Սահմանադրության մեջ եւս: Սահմանադրության մեջ պետական քաղաքականությունների տարանջատումը համադրելով բյուջետային համակարգի մասին գործող օրենքի արդեն նշված՝ «պետական եւ համայնք24

ների բյուջեները հիմնվում են ֆինանսական, դրամավարկային եւ հարկային միասնական պետական քաղաքականության վրա» դրույթի հետ առաջանում են որոշակի անհամապատասխանություններ: Նախ «ֆինանսատնտեսականը» օրենքում դարձել է «ֆինանսական», իսկ «վարկայինը»՝ «դրամավարկային» քաղաքականության: Եթե տնտեսական հարաբերությունները կարգավորող գործող մյուս օրենքների մեջ արտացոլում չեն ստացել ինչպես «ֆինանսատնտեսական», այնպես Էլ «ֆինանսական» քաղաքականությունները, ապա նույնը չի կարելի ասել «դրամավարկային քաղաքականության մասին»: Մասնավորապես ամրագրված է, որ «Կենտրոնական բանկի հիմնական խնդիրը Հայաստանի Հանրապետությունում գների կայունության ապահովումն է: Իր հիմնական խնդիրն իրագործելու նպատակով Կենտրոնական բանկը մշակում, հաստատում եւ իրականացնում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագրերը» |22, հոդվ. 4, կ. 1): Իսկ Դոամավարկալին քաղաքականության ծրագիրը ներառում է. .. տնտեսական իրավիճակի վերլուծությունը եւ կանխատեսումը կապված ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման եւ պետական բյուջեի ցուցանիշների հետ. ՛ շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի եւ վարկային ներդրումների առավելագույն սահմանաքանակը. չ. տոկոսադրույքներիեւ փոխարժեքիմակարդակը. ՛. դրամավարկային կարգավորման մեթոդները. օրենքով սահմանված խնդիրների իրականացման համար Կենտրոնականբանկի խորհրդի կողմից սահմանված անհրաժեշտ այլ դրույթներ: Եթե «դրամավարկային քաղաքականության» նշանակությունը եւ դրա ծրագրի կառուցվածքը օրենսդրորեն Է ենթարկվում հիմնական խնդրի լուծմանը, ապա «հարկային քաղաքականության» հիմքերը որոշակի օրենքի միջոցով պարզապես տրված չեն եւ տվյալ դեպքում կարող է խոսք գնալ երկու քաղաքականությունների միջեւ ձեւական անհավասարության մասին: Երկրում իրազործվող «հարկաբյուջետայինքաղաքականության» հիմքերի կապակցությամբ պետք է նկատել, որ դեռ

2000թ. ՀՀ կառավարությունը ձեռնամուխ է եղել հանրապետության պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի (ՄԺԾԾ) կազմման գործընթացի իրականացմանը: Ընդ որում, եթե մինչեւ 2002թ. նշված աշխատանքներն իրականացվում էին գլխավորապես մակրոմակարդակով,ապա 2002թ. գործընթացի մեջ ներգրավվեցին ՀՀ պետական կառավարման ճյուղային մարմիններ (սոցիալական ապահովության, կրթության եւ առողջապահության նախարարություններըեւ ջրային տնտեսության պետական կոմիտեն), որոնց կողմից ՀՀ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարարության աջակցությամբ փորձնական աշխատանքներկատարվեցին նշված ոլորտների 2003-2005թթ. ՄԺԾԾ մշակման գծով: Կուտակված փորձի հիման վրա 2003 թվականին ՄԺԾԾ մշակման աշխատանքներում ներգրավվեցին 33 պետական կառավարմանբոլոր մարմինները: Դրա հետ մեկտեղ քայլեր ձեռնարկվեցին ՄԺԾԾ գործընթացն օրենսդրական հիմքերի վրա ղնելու ուղղությամբ: ՀՀ բյուջետային գործընթացի թափանցիկության բարելավման, բյուջետավորումըծրագրային հիմքերի վրա կառուցելու ՀՀ կառավարության ձգտումն անհրաժեշտ է դարձրել «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքում համապատասխան փոփոխությունների կատարումը, մասնավորապես բյուջետային գործընթացում որպես վերջինիս առանձին բաղկացուցիչ փուլ, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման, հաստատման եւ հրապարակման աշխատանքների ներառման, նշված ծրագիրը որպես ՀՀ պետական բյուջեի նախագծի մշակման հիմք սահմանման, այդ կապակցությամբբյուջետային օրացույցի ընդլայնման եւ ավելի ճկուն դարձնելու, 41 պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրազրի կազմի եւ դրա հետ կապված այլ դրույթների սահմանման նպատակով: ՀՀ կառավարության ներկայացմամբ նշված փոփոխությունները ընդունվեցին 2003թ. եւ արդեն երրորդ տարին է, ինչ ՀՀ պետական միջնաժամկետծախսերի ծրագրավորման գործընթացը օրենքով ճանաչվել է ընդհանուր բյուջետային գործընթացի բաղկացուցիչ մաս եւ իրականացվում է օրենքով սահմանված ընթացակարգով: Պետական ծախսերի միջնաժամկետ ծրագրումը ընկալվում է որպես շարունակական գոր26

է ծընթաց եւ իրենից ներկայացնում «Քաղաքականությունների ձեւակերպում- պլանավորում բյուջետավորում» տրամաբանական ամբողջական շղթա: Իսկ ղրա շրջանակներում «հարկային նը» բնութագրելու առումով առաջին հարթություն է դուրս գալիս միջնաժամկետ ծրագրի կառուցվածքը: Այն բաղկացած է ներածությունից, «Հարկաբյուջետայինքաղաքականությունը»՝ առաջին մասից եւ «Ծախսային քաղաքականության ռազմավարությունը»` երկրորդ մասից |23): Օրենսդրական ամրագրման տեսանկյունից գործնականում հարկայինը զուգահեռվել է բյուջետայինին եւ արդյունքում միանգամից առաջադրվում է հենց «հարկաբյուջետայինքաղաքականությունը»: Առաջնային է այն, որ «պետական ծախսերի քաղաքականությունը, որակական առումով, հստակ ձեւակերպելու համար, անհրաժեշտ է հաշվի առնել մակրոտնտեսականմիջավայրի ակնկալվող զարգացումները, հասանելի բյուջետային միջոցների ծավալը, պետական ծախսերի ծրագրային պահանջները միջնաժամկետ (հնարավորության դեպքում` նաեւ երկարա-Ժամկետ) հեռանկարի կտրվածքով» |23): Խոսք է գնում ոչ թե հարկային քաղաքականության մասին, այլ միայն պետական ծախսերի ֆինանսավորման համար հասանելի՝ հարկային եկամուտներիմասին: Իսկ երկրի 2006-2008թթ. ՄԺԾԾ-ի «Հարկաբյուջետայինքաղաքականություն» մասը բաղկացածէ 4 գլուխներից, որոնցից «Ռազմավարական եւ միջնաժամկետգերակայություններն ու դրանց ապահովումը» զլխում արտացոլվել են ինչպես երկարաժամկետ, այնպես էլ կարճաժամկետ ու միջնաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքները: Նշվում է, որ ՀՀ կառավարությունը առկա ծախսային գերակայություններըհամադրել է երկարաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքների հետ` հաջորդ 3 տարիների ընդհանուր ծախսային մակարդակը որոշելու համար: Որպես հիմք ընդունելով 2006 թվականի` ՀՆԱ-ի 16.2 տոկոսի չափով կանխատեսվածպետական բյուջեի եկամուտների մակարդակըեւ ելնելով ՀՆԱ-ի 2.9 տոկոսի չափով դեֆիցիտի ֆինանսավորման հնարավորություններիցՀՀ կառավարությունը ծրագրում է պահպանել մակարդակը ՀՆԱ-ի 19.1 տոկոսի չափով: -

քաղաքականո

Խաժրի

Միջնաժամկետ ծրագրավորման շարունակականությունն

արտացոլելու նպատակով բացի ընթացիկ` 2006-2008թթ. եռամյա ժամանակահատվածի բերված ցուցանիշները ՀՀ կառավարությունը երկարաժամկետ հեռանկարում մինչեւ 2015թ. նախատեսում է, որ. 1. Մինչեւ 2015 թվականն ընկած ժամանակահատվածում ՀՆԱ անվանական մեծությունը 2002 թվականի համեմատությամբ կաճի շուրջ 2.9 անգամ: Այդ պայմաններում կանխատեսվումէ ՀՀ համախմբված բյուջեի հարկային եկամուտների ավելացում 3.7 ան:

գամ:

Յամախմբված բյուջեի եկամուտների աճին զուգահեռ, կավելանանհամախմբված բյուջեի ծախսերը, որոնց մեծությունը անվանականարտահայտությամբ նույն ժամանակահատվածում կավելանա 2.9 անգամ: 3. Տեղի կունենա 31 պետական պարտքի բեռի աստիճանական թեթեւացում: ձ. Բյուջետային միջոցների հաշվին իրականացվող կապիտալ ծախսերի միջին մակարդակը 2004-2015 4.0 տոկոսի թթ. կպահպանվի ՀՆԱ-ի նակտմամբ շուրջ 2.

սահմաններում:

2004-2015թթ. եւս բյուջեի ձեւավորումն ու կաեկամուտների տարումը կընթանա բյուջետային նկատմամբ ծախսերի գերակայությամբ: Միջնաժամկետ ծրագրում բյուջեի մուտքերն ուղղակիորեն համադրվում են երկրի ծախսային գերակայությունների հետ: Ծրագրում արտացոլում են ստացել ոչ թե հարկման, այլ հարկաբյուջետային սկզբունքները: Մասնավորապես երկարա5.

ժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքներիննվիրված մասում նշվում է. «Քանի որ բյուջետային մուտքերի սղությունը եւ ծախսերի վրա ազդող գործոնները սահմանափակում են կարճաժամկետ հեռանկարում այդ սկզբունքների իրագործմանհնարավորությունները, ՀՀ կառավարությունը մտադիր է կիրառել այդ սկգբունքները երկարաժամկետ հեռանկարում»: Ստացվում է, որ հարկաբյուջետայինսկզբունքներն իրենցից ընդամենը ներկայացնում են որոշակի համամասնություններ, որտեղ

ՀՆԱ-ի փոփոխությունների կանխատեսմանըզուգահեռ

տր-

ված են հարկային մուտքերի եւ բյուջեից ծախսերի կառավարության կողմից նախընտրելի դիտվող փոփոխությունները: Ի վերջո, եթե գործնական հեռանկարից զուրկ է հարկային

առանձնացումը բյուջեի ծախսային հարաբերությունների հատվածից, սակայն տվյալ դեպքում` միջնաժամ-կետ ծրագրում խոսք է զնում ոչ թե նման առանձնացման, այլ հարկային քաղաքականությունը հարկման որոշակի սկզբունքների վրա կառուցելու մասին, որը փաստորեն պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում բացակայում է: Ավելին, 2008թվականի «Սոցիալ-տնտեսական զարգացման եւ հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական ուղղությունների մասին» ՀՀ կառավարությանզեկույցի մեջ միայն ընդգծվում է. «հարկային քաղաքականության իրագործման արդյունքում ակնկալվում է՝ » հարկային եկամուտների առաջանցիկ աճ ՀՆԱ-ի աճի նկատմամբ, » հարկային վարչարարության կատարելագործում, հարկային ու մաքսային մարմինների եւ տնտեսավարող սուբյեկտների փոխհարաբերությունների որակական բարելավում, » -հարկային համակարգի շարունակական պարզեցում» 24, 754): Ընդհանուր առմամբ, առանց օրենսդրական կամ ենթաօրենսդրական փաստաթղթում սահմանումներ տալու, Յայաստանում գործնականում իրագործվող հարկային քաղաքականությունը հիմնականում համապատասխանում է տնտեսագիտական զրականությունից ավելի վաղ բերված բնորոշումներին: Թեեւ հանոապետությունում առանձին վերցրած սահմանսակայն երբ հարված չէ տնտեսական քաղաքականությունը, կային եկամուտները ՀՆԱ-ի նկատմամբ պետք է առաջանցիկ աճեն, ապա տվյալ դեպքում իր արտահայտությունն են գտնում «հարկային քաղաքականության» ավելի վաղ բերված սահմանումները: Իսկ երբ հարկաբյուջետային քաղաքականության մեջ ծախսերի գերակա ուղղությունների ֆինանսավորումն ուղղակիորեն կախվածության մեջ է դրվում հարկային մուտբերից, ապա տվյալ դեպքում դա պետական ծախսերի եւ հարկման ծավալների վրա պետության ազդեցության մասին երրորդ սահմանման դրսեւորումն է:

Միաժամանակ, թեեւ պետական ծախսերի հիմնավորումները ստացել են օրենսդրական ամրագրում, որտեղ անշուշտ իրենց արտահայտությունն են գտել նաեւ հարկային մուտքերին վերաբերող հարցերը, սակայն դա դեռեւս չի վերաբերում առանձին վերցրած հարկային քաղաքականությանը: Այն զրկված է ինքնուրույն բովանդակությունից: Հարկային քաղաքականությունն ընդամենը հանգեցվել է հարկային մուտքերի ավելացման առաջին հերթին միջնաժամկետ որոշակի կանխատեսումների: Աղյուսակ 1.1-ում արտացոլված են 20062008թթ. ծրագրված բյուջետային եկամուտները: Աղյուսակի հարկային եկամուտների (ներառված է նաեւ պետական տուրքը) գծով 2006-2008 թթ. բյուջետային մուտեն` քերը ծրագրվել հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ ցուցանիշի տարեկան 0.3-0.4 տոկոս աճ ապահովելու սկզբունքի կիրառմամբ: Ըստ պետական ՄԺԾԾ-ի հարկային եկամուտների այս կերպ հաշվարկված եւ ըստ նախորդ տարիների հավաքագրման միտումների ու մակրոտնտեսական միջավայրի փոփոխության գնահատված գումարների տարբերության առկայությունը ենթադրում է, որ ինչպես նախորդ տարիներին, 20062008թթ. ծրագրային ցուցանիշներն ապահովելու համար անհրաժեշտ է լինելու իրականացնել հարկային քաղաքականության եւ վարչարարության բարեփոխումներ: Աղյուսակ

1.1

2006-2008թթ. ծրագրված բյուջետային մուտքերը

2007թ. |

| 2006թ. Եկամտաւտեսակը

Պետական բյուջեի եկամուտ-

դրամ) |

նամա... |

Վարկայինեկամուտերե պետտուրք Լմլրդդրամ) տոկոսով ՀՆԱ-ի

: նկատմմամբԲ՝ |Ոչ հարկայինեկամուտներ ըը

Ալրդ դրամ)

տոկոսով՝ ՀՆԱ-ի

4153.

ներ ն տրանսֆերտներ(մլրդ

46.256

«ՅՆ 0.

Արա

՛ |

ա"

5,9

16665.

ոով ւսա 4482.

4007.

15,595

..4551| |

16255

3584| Հաա

2008թ.

15,996

16,396

աաա. 6.6|

Ա...

1 .ի 5.6

ՀՆԱի տոկուովի

1035.)

նկատմամբ: Կապիտալի

|եկամուտներէմլրդդրամ) : ։

տոկոսով ՀՆԱ-ի նկատմամբ`

0:32 |

ար

| 0,059 |

դրամներով)

| |

տոկոսով՝ ՀՆԱ-ի

դ)

0,012.

աաա

0,3495

ՂԱ

աաա

0,046

03196

Աա

Հմ

Վ.

Հա:

77:

| 9.

0.01396

ար

տրանսֆերտներ էճլրդ

0.32.

Պաշտոնական

|նկատամբԲ'՝

| |

գործառնություններից

նակ,

«թվ

Ըստ ՄԺԾԾ-ի, 2006-2008թթ. հարկային եկամուտների հավաքագրման առաջադրվող մակարդակներիիրատեսականությունը գնահատելու նպատակով դիտարկվում են դրանք գնահատող մի քանի ցուցանիշներ եւս: Դրանք արտացոլված են թ. 2 աղյուսակում:

Աղյուսակ

1.2

2006-2008թթ. պետական բյուջեների հարկային եկամուտների վերաբերյալ առանձին ցուցանիշներ ՎՀ

Ցուցանիշներ

| 2004թ.| 2005թ. |2006թ. |2007թ. |2008թ.

ԱնվանականՀՆԱ| լող որած) Հարկայինեկամուտներ ն պետական տուրքեր (մլրդ դրամ) աճը նախորդ տարվա նկատմամբ Լո-ով) հարաբերությունը ՀՆԱ նկատմամբ

փաստ 1896.4

2109.6

267.0

3105|

14.7

(5-ով)

Դ1

կանխատեսում | 2514.7 | 2743.6

2303.3

358.4

400.7

Աղյուսակի տվյալների եւ հատկապես հարկային եկամուտների բարձր ցուցանիշներն ապահովելու նպատակով, ըստ ՄԺԾԾ-ի՝ կրկին անհրաժեշտ են հարկային եւ մաքսային մարմինների կողմից վարչարարական միջոցառումների իրակա-

նացում:

Այսպիսով, երկու աղյուսակներում հարկային եկամուտների կանխատեսված մակարդակները ձեռք բերելու ուղղություններն, ըստ ՄԺԾԾ-ի՝ հարկային եւ մաքսային մարմինների կողմից իրականացվող միջոցառումներն են: Եթե 2005-2007թթ. համար նախատեսվող միջոցառումներն են իրենց բովանդակությամբ հիմնականում նպատակամղված վարչարարության կատարելագործմանը,ապա ընդամենը մեկ տարի հետո՝ 2006-2008թթ. եռամյա ժամանակահատվածում նախատեսվում են նաեւ հարկային քաղաքականության բարե-

փոխումներ:

Հարկային քաղաքականության բարեփոխումները վերաբերում են եկամտահարկի, շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, գույքահարկի եւ հաստատագրված վճարներին վերաբերող փոփոխություններին: Հատկապես հարկերին վերաբերող փոփոխություններն ուղղված են արտոնությունները վերանայելու հարցերին: Եթե «Շահութահարկի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխության նպատակը 2009թ.-ից գյուղատնտեսության ոլորտի համար արտոնությունների վերացումն է, ապա դա հետեւանք Է նրա, որ ԱՀԿ-ին հանրապետության անդամակցության արդյունքում 2009թ. հունվարի 1-ից երկիրը պարտավորվել է գյուղատնտեսության ոլորտը դուրս բերել հարկագատումից: Նույնը վերաբերում Է նաեւ «Եկամտահարկի մասին» ՀՀ օրենքի փոփոխությանը: Հարկային քաղաքականության տեսանկյունից ուշադրության արժանի է անշարժ գույքի միասնական հարկի ներմուծման հանգամանքը: Պետք Է ենթադրել, որ այս առումով արմատական փոփոխության Է ենթարկվելու «Գույքահարկի մասին» ՀՀ օրենքը: ՄԺԾԾ-ով ամրագրված հարկային քաղաքականության բարեփոխումներն ունեն հարկումն ավելացնելու միտում: Թեեւ պետք է նկատել նաեւ, որ մասնավորապես 2005-2007թթ. ընթացքում հարկային մարմինների կողմից իրականացվող միջոցառումների շարքում նախատեսվում է «Ֆիզիկական անձանց ԴԶ

մասին»

օրեն-

գույքի եւ եկամուտներիհայտարարագրման նպատակի ստացում, քի գործողությանարդյունքումայնպիսի եւ եկամուտներիհայտարաերբ ֆիզիկական անձանց գույքի րագրման ներդրման արդյունքում հարկային տեաստիճանաբար կարող են ավելանալ ուղղակի հարկերի է, որ այսակարար կշիռը: Վերջին հանգամանքը նշանակում է, անհրաժեշտ համաձայն է որի նուամենայնիվ առկա կարծիք, տեսաորպեսզի հարկային մուտքերի մեջ ուղղակի հարկերի հարկեանուղղակի է կպրար կշիռը գոնե չպետք պակաս լինի

եկամուտներ

րից:

ՄԺԾԾ իրականացմիանշանակընդունվումէ այն, որ ման փուլում կարեւորվում է եկամուտների քաղաքականուքանի որ ծրագրվածբյուջետային թյան արդյունավետությունը, անհրաժեշտ ծախսերի կատարմանառաջին նախապայմանն առաէ: առումով Այս ֆինանսականմիջոցներիառկայությունն քաղաքականութ վել ընդգծվում է հատկապես հարկային մասը Լոր դերը, քանի որ պետականեկամուտներիգերակշիռ ու տուրքերը, 90 տոկոսը կազմումեն հարկային եկամուտներն հարկային քաղաքականության սակայն հանրապետությունում անհմշակման ներկայումս առկա հիմքերի կապակցությամբ Թեեւ

րաժեշտ է

նշել. 4.

եւ

ի տարբերությունդրամավարկային

հարկաբ որպես

(վերջինս յուջետայինքաղաքականությունների բաղկածրագրի ծախսերի պետականմիջնաժամկետ մշակուքաղաքականության ցուցիչ մաս), հարկային հիմք. մը չունի ինքնուրույն օրենսդրական ծախսերիծրագրի շր2. պետականմիջնաժամկետ Քաղաքաջանակներումմշակվող հարկաբյուջետային հարկկանության ծախսային գերակայությունները ման ոլորտի առաջ դնում են բյուջեի մուտքերն անընդարդհատ ավելացնելու միանշանակ պահանջ, ինչի է հարկային յունքում ՀՆԱ-ի աճին գուգահեռվում մուտքերի որոշակի համամասնությամբ ավելացումը. 3. հարկային եկամուտներՊՆԱմակրոտնտեսաչեն դետալացկան ցուցանիշի փոփոխությունները եւ իրավաբանավում հարկատուների(ֆիգիկական

կան անձինք), ինչպես նաեւ ուղղակի եւ անուղղակի հարկեր հարթությունների վրա, ինչի արդյունքում այդ ցուցանիշը լիարժեք չի արտացոլում երկրում «հարկային բեռի» մակարդակը:

«Հարկային բեռի» նախընտրելի մակարդակը պետք է ընկած լինի երկրում իրականացվող հարկային քաղաքականության հիմքում, որի մշակումը պետք է ունենա ինքնուրույն օրենսդրական հիմքեր եւ չպետք է անմիջական կախվածության մեջ գտնվի պետական ծախսերի գերակայություններից:

Լե ԼԱՐԿԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ1ԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԱԼԳՈՐԻ/ՈՍՆԵՐԸ

Հարկային հաշվապահության քննարկման խնդիր է նաեւ տարբեր հարկատեսակների հաշվարկումը, որը պահանջում է առանձնահատուկ մոտեցումների ցուցաբերում՝ յուրաքանչյուր հարկային պարտավորության գնահատման դեպքում: Տվյալ խնդիրը բարդանում է նրանով, որ յուրաքանչյուր հարկատեսակի գծով, տարբեր դրույքաչափերի կիրառումից բացի, օգտագործվում են նաեւ հաշվարկման յուրահատուկ ալգորիթմներ, որոնք սահմանված են առանձին հարկային օրենքներով: Հանրապետությունում գործող օրենսդրության սահմաններում հարկատեսակների հաշվարկման ամփոփ ալգորիթմները ներկայացված են ստորեւ:

Շահութահարկի հաշվարկման ալգորիթմը ներկայացվում է «հաշվապահականշահույթ ճշտումներ հարկային շահույթ» սխեմայով: -

Առաջին քայլ. հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվապահական շահույթի որոշումը:

Երկրորդ քայլ.

հաշվետու Ժամանակաշրջանի հաշվապահական շահույթից անցում հարկային շահույթին: ճշտումներ հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների գծով: ճշտումներ օրենքուլ նախատեսվող ծախսերի ու եկամուտների ավելացումների կամ նվազեցումների գծուլ:

հարկվող շահույթի որոշումը: Չորրոդ քայլ. շահութահարկի հաշվարկը:

Եկամտահարկի հաշվարկման ալգորիթմը ներկայացվում

հետեւյալ քայլերով:

ՅՏ

Առաջին քայլ. ամսվա համախառն եկամտի գումարի որոշումը: Երկրո

է.

Երրորդ քայլ.

անձնական նվազեցումների գումարների որոշումը:

Չորրորդ բայլ.

ծախսերի գծով գումարների որոշումը: Ղինգերորդ քայլ. ամսական սոցապ վճարների գումարների որոշումը:

Վեցերորդ քայլ.

հարկվող եկամտի որոշումը: ա

ամսական եկամտահարկի հաշվարկ: Ավելացված արժեքի հարկի հաշվարկման ալգորիթմը ընդհանրացված ներկայացվում է.

Առաջին քայլ.

ապրանքների մատակարարման եւ ծառայությունների մատուցման շրջանառության որոշումը:

Երկրո

Առաջին բայլ. հարկման բազայի չափումը: Երկրորդ քայլ. հարկման բազայի սահմանային չափի եւ հարկվող ակտիվի մնացորդային արժեքի առավելագույնի ընտրու-

թյունը:

Երրորդ

բայլ.

գույքահարկի դրույքաչափի որոշումը ըստ հարկվող ակտիվի տեսակի Չորրորդ թայլ հարկվող ակտիվների միջին մնացորդային արժեքի որոշումը: Հինգերորդ

քայլ.

հաշվետու ժամանակաշրջանի հարկի որոշումը` հաշվարկված գույքահարկից հաշվանցելով նախորդող հարկի արդյունքը:

զրոյական դրույքաչափով հարկվող եւ արտոնություններից օգտվող շրջանառությունների որոշումը: Երրորդ քայլ. հարկվոդ շրջանառության եւ ԱԱՀ-ի գումարի որոշումը: Չորրորդ քայլ. ստացված ավելացրած արժեքի հարկի արձանագրումը: Ղինգերորդ քայլ. հաշվետու ժամանակաշրջանում հաշվանցման ենթակա գումարների որոշումը: Վեցերորդ թայլ. վճարման ենթակա ԱԱՀ-ի որոշումը: Յո

ալգորիթմը ընդհանրացված

այլ.

ամսվա նվազեցվող եկամուտների գումարների որոշումը:

Յո

Գույքահարկի հաշվարկման

ներկայացվում

այլ.

հաջորդ ժամանակաշրջանում հաշվանցման ենթական գումարի որոշումը:

ԷՖ 1ԱՐԿԱՅԻՆ1ԱՇՎԱՊԱՈՒԱՅԱՆ

ԽԵՂԻՐՆԵՐԸ

Հարկային հաշվապահությունը կազմակերպությունների գործունեության կառավարման համակարգում լուծում է մի շարք խնդիրներ, որոնցից կարեւորագույններն են հանդիսա-

նում.

Առաջին. հարկվող օբյեկտների բացահայտումը, երբ հաշվառման համակարգում ընգրկվում են գույքահարկի, շահութահարկի, եկամտահարկիկամ անուղղակի հարկերի հարկման թազաները: Ֆինանսական հաշվառումը հարկային օբյեկտների բացահայտմամբկամ հարկային գումարների որոշմամբ չի զբաղվում՝ այս ուղղությամբ սահմանափակվելով միայն բյուջետային պարտավորությունների ձեւավորման եւ մարման արձանագրմամբ:Հետեւաբար, եթե հարկային հաշվառման խնդիրը բյուջե մուծվող հարկային գումարների որոշումն է, ապա ֆինանսական հաշվառման ֆունկցիան, կազմակերպության եւ բյուջեի միջեւ հարկային հաշվապահության կողմից արդեն արձանագրված պարտավորություններիհաշվառումն է: Երկրորդ. հարկային գումարների ձեւավորման պահի որոշումը, երբ ժամանակային կտրվածքով համադրման են ենթարկվում հարկվող եկամուտները եւ դրանցից նվազեցումները: Հարկայինօրենսդրությունը կարգավորում է հարկվող եկամուտների ու նվազեցումներիճանաչման պահը, որը հիմք է հանդիսանում հարկային հաշվապահության կողմից հարկային գումարների ձեւավորման համապատասխան պահի արձանազրման համար: Երրորդ. հարկային գումարների չափումը, երբ հիմնվելով հարկային օրենսդրության կողմից սահմանված նորմերի վրա, տարբեր հարկատեսակներիգծով արձանագրվում է հաշվետու ժամանակաշրջանումկազմակերպության կողվիցբյուջեին հաշվարկվողհարկերի գումարները: Չորրորդ. հարկային պարտավորությունների կատարման գործընթացի վերահսկողությունը,երբ ֆինանսական հաշվառման կողմից արձանագրվածբյուջետային պարտավորություն38

ների ձեւավորման եւ մարման գումարները ըստ հարկատեսակների համադրվում են հարկային հաշվառմամբ գրանցված գումարների հետ: Հինգերորդ. հարկային պլանավորմանը մասնակցություն ցուցաբերելը, երբ կազմակերպությունը առաջիկա գործունեության հետ կապված նախօրոք հաշվարկում է բյուջետային պարտավորությունների մարման իր դրամական արտահոսքերի գումարները, նախատեսվող վճարվելիք հարկատեսակների կազմն ու կառուցվածքը եւ դրա հիման վրա ուղիներ որոնում գալիք ժամանակաշրջանում հարկային բեռի թեթեւացման ուղղությամբ: Վեցերորդ. հարկային հաշվետվությունների ներկայացումը, երբ հարկային տեսչությանն է ներկայացվում ստանդարտ ձեւերով մշակված հաշվետու ժամանակաշրջանին վերաբերող տարբեր հարկատեսակների գծով հաշվետվություններ: Բացի այդ, հարկային հաշվապահությունը ներքին հաշվետվություն է պատրաստում կազմակերպության կառավարման պահանջների բավարարման նպատակով, ներկայացնելով առանձին հարկատեսակների գծով ձեւավորված գումարների դինամիկան, փաստացի ձեւավորված հարկերի եւ ղրանց չափերի շեղումները նախատեսվածից, բյուջետային պարտավորությունների կատարման ընթացքը: Յոթերորդ. հարկային հոսքերի վերլուծությունը, երբ կատարվում է հարկային վճարումների արդյունավետ քաղաքականության վարման գնահատում եւ դրա հիման վրա ըստ տարիների՝ համեմատական վերլուծություն են իրականացվում առանձին հարկատեսակների ձեւավորման ուղղությունների վերաուղղման, կառուցվածքային տեղաշարժերի, ինչպես նաեւ բյուջետային պարտավորությունների ծանրաբեռնվածության թուլացման ուղղությամբ: Կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության կառավարման համակարգում տեղեկատվական դաշտի ընկալման տեսանկյունից հաշվապահական հաշվառման համակարգը հանդես է գալիս երեք ուղղություններով. 1. ֆինանսական հաշվառում, 2. կառավարչական հաշվառում, 3. հարկային հաշվառում:

Չնայած հաշվառման այս երեք ուղղություններն էլ զուգահեռաբար գործում են միեւնույն հաշվային համակարգում, իրականացվում են կրկնակի գրանցմամբ եւ խիստ փոխկապակցված են միմյանց հետ, սակայն միաժամանակ հանդես են գալիս իրենց ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններով, որոնք բխում են հաշվապահական տեղեկատվությունն օգտագործողների շահերից: Կառավարչական հաշվառումն իրականացվումէ ներւտտնտեսական որոշումների ինֆորմացիոն ապահովման նպատակով, երբ կատարվում է թողարկված արտադրատեսակների, մատուցված ծառայությունների ինքնարժեքի կալկուլյացիա, արտադրական գերածախսերի բացահայտում, շահույթի ձեւավորման գործոնային վերլուծություն եւ այլն: Ֆինանսական հաշվառման տվյալները ծառայում են արտաքին օգտագործողների շահերին (մատակարարներ, բանկեր, բաժնետերեր եւ այլն), երբ առկա կամ պոտենցիալ գործընկերները հետաքրքրվում են կազմակերպության վճարունակության, սնանկացման վտանգի, շահութաբերության կամ շուկայական իրավիճակը բնութագրող այլ ցուցանիշներով: Հարկային հաշվառումը, ի տարբերություն ֆինանսականի եւ կառավարչականի, հավասարապես ծառայում է ինչպես կազմակերպության, այնպես էլ հարկային մարմինների շահերին: Այն կազմակերպվում է հարկվոդ բազայի ինֆորմացիոն ձեւավորման նպատակով, ուսւոի մի կողմից հարկային տեսչությանը տեղեկատվություն է հաղորդում հարկային փոխանցումների հավաստիության վերաբերյալ եւ մյուս կողմից՝ կազմակերպությանը զերծ է պահում հարկվող գումարների հաշվարկման անճշտություններից: Ընդգծելու համար հաշվապահության թվարկած ձեւերի սկզբունքային տարբերությունները, օրինակով ձեւակերպենք ստորեւ բերված գործառնությունները՝ կազմակերպությունում ձեւավորված շահույթը ներկայացնելով ֆինանսական, կառավարչական եւ հարկային հաշվետվություններով (տես ադյուսակ 9.3):

Բանվորներին հաշվարկվել է որից Ա արտադրանքիգծով գծով՝ 7 000 դրամ.

«.

17 000

դրամի աշխատավարձ, իսկ Բ արտադրանքի

10 000,

Դտ 8112....................

17 000

Կտ. Ց27..

17 000

Վ.Լ...

Արտադրությունում ծախսվել են 13 000 դրամի նյութեր, որից Ա արտադրանքի գծով 8 000, իսկ Բ արտադրանքի գծով՝ 5 000 դրամ.

».

Դտ 8111................ Կտ

2117.

ո-ոա

13 000

13 000 աան

Արտադրությունիցդուրս է գրվել եւ պահեստ մուտքագրվել պատրաստիարտադրանք 30 000 դրամի. 30 000

Դտ 215.................

13 000

Կտ 8111.................

17 000

Կտ 8112................ 2.

Պահեստից դուրս է գրվել գնորդներին առաքված պաւորաստի արտադրանքը30 000 դրամ փաստացի ինքնարժեքով. Դտ 711................

30 000

Կտ 275

30 000

Գնորդներից ստացվել է 35 000 դրամի հասույթ (առանց 15 000, իսկ Բ ԱԱՅ), որից Ա արտադրանքի վաճառքի գծով՝ 000 դրամ. արտադրանքիվաճառքի գծով՝ Դտ 252 Կտ

«.

35 000

611..................

Արտարժույթի փոխարժեքայինաճից գրանցվել 3 000 դրամ, որը շահութահարկովչի հարկվում. Դտ 253

3 000 ...... որոշ տոսոոռ

Կտ 62Տ5.............-.-..

եկամուտ

Հաշվարկային հաշվից «Գ» արտադրանքի գծով նոր տեխնիկայի ներղրման նպատակով գործուղման ֆինանսավորման 5 000 ղրամ ծախսերից 1 000-ը՝ գերագանցել է հարկային նորմաներիսահմանը. Դտ 7114.........................5

Կտ 252......................... «`

Հաշվարկվել

չափով.

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

5 000

շահութահարկ` հարկվող շահույթի 20 54-ի

Զուտ շահույթի 80 26-ը հայտարարվել է որպես բաժնետիրական շահաբաժին

ո 523

ԵՒրԵՒՒՅՅ

ՒՈՅ

2 240

529..................

Աղյուսակ 1.3 -ի տվյալները ցույց են տալիս, որ ֆինանսական, կառավարչական եւ հարկային հաշվետվություններում շահույթը հարկումից առաջ հանդես է գալիս տարբեր արղյունքներով (տես տող 7), քանի որ կազմակերպությանկողմից արձանագրված եկամուտներն ու ծախսերը հաշվառման տարբեր համակարգերում յուրովի են ճանաչվում եւ չափվում: Ավելին, եթե ֆինանսական հաշվառման համակարգում շահույթի ձեւավորումն ու բաշխումը ներկայացվում է ամբողջական կտրվածքով (մինչեւ չբաշխված շահույթ), ապա հարկային ներքին հաշվետվությունը բավարարվում է շահութահարկի արձանագրմամբ եւ տեղեկատվություն չի ընղգրկում շահույթի բաշխման հետագա քայլերի վերաբերյալ:

ԴԱՇՎԵՏՎՈՒԹ

ՆԱՅ

Ղ|Ե

Դտ 751.............................200 Կտ տ 524

«.

Աղյուսակ

1.3

Շահույթի ներկայացումը ֆինանսական, կառավարչական եւ հարկային հաշվապահության հաշվետվություններում

Ֆինանսական

հարկային

35.000

35 000

|3000

գործառնական գործունեությունից ֆինաննական

գործունեությունից

| Ծախսեր

լու» Ց

տ.

ՅՈՒՆ

կառավար| չական

լթ

35 000

30 000

Ա 15 000 Բ 20000 » 35 000

գորժառնակա

գորժծունեությունից

| ներդրումային

գործունեությունից

|Շահույթ՝ մինչն 3000

| Շահութահարկ

ատի (2076)

Ա 18 000 Բ 12000 Գ 5000 Ա(3000)

Գ(000)

| Զուտ

| Շահաբաժին

2 240

11|

շահույթ (տ.7 -տ3)

Չբաշխված

ՑԻ: ց)

11.

ԼԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ

ՇԱՈՒՈՍԱՐԿԻ

վում են հարկային օրենսդրությամբ:Հետեւաբար, շահույթը հարկը հաշվառելիս հաշվապահական

ճշգրտումների:

"ե

ԸՈՅԵՐ:

ա) եկամուտներ կամ ծախսեր, մերժվում են հարկային հաշվառման կողմից: Այս դեպքում առաջանում են «չթույլատրվող կամ«չընդունվող եկամուտներ», ՝ են բ) եկամուտներեւ ծախսեր, որոնք ավելացվում մի«հազայնհարկային հաշվառմանկողմից, առաջացնելով վելյալ նվազեցումներ» կամ «ավելացվողեկամուտներ», հաշգ) եկամուտներ կամ ծախսեր, որոնք հարկային են ժ ամանա"վառման կողմիցմերժվում. միայն հաշվետու կաշրջանում, սակայն հետագայում լիարժեքորեն հաշվարկներում: Այս ընդգրկվում են շահութահարկի ակտիվհարկային առաջանում են հետաձգված

ծախսեր»

ՏԱՐԲԵՐՈՒՄՈԱՅՈՒՆԸ

է ենթարկվում

անցման շահույթից հարկային շահույթին Հաշվապահական են. ճշտումներն Ի որոնք ընդհանրապես

2.) ԼԱՐԿԱՅԻՆԵՎ 1ԱՇՎԱՊԱԱԿԱՆ ՇԱՈՒՒՈՒ

Կազմակերպության շահույթը գոյանում է եկամուտների եւ ծախսերի համադրումից, որից էլ գանձվում է շահութահարկ: Շահութահարկը հաշվառելիս բարդություն է առաջանում այն առումով, որ ֆինանսական հաշվառման համակարգում որոշված շահույթը (հաշվապահական շահույթը) հիմնականում չի համապատասխանում նույն ժամանակաշրջանին վերաբերող հարկային շահույթին: Այսինքն, գործնականում շահութահարկի հաշվարկներում հաշվապահական շահույթը որպես հիմք չի կիրառվում, քանի որ այն, որպես կանոն, ւտարբերվում է հարկային շահույթից: Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման (ՀՀՀ) 12-րդ «Շահութահարկ» ստանդարտում հաշվապահական եւ հարկային շահույթի գծով տրվում են հետեւյալ սահմանումները. Հաշվապահական շահույթը տվյալ Ժամանակաշրջանի զուտ շահույթը կամ վնասն է, մինչեւ հարկի գծով ծախսերի նվազեցումը: Հարկային շահույթը, հարկային հարաբերությունները կարգավորող ակտերով սահմանված տվյալ ժամանակաշրջանի շահույթն է, որից վճարվում է շահութահարկ: Հաշվապահական շահույթի ճշտումները (հարկային շահույթին անցման նպատակով) ընդգրկում են հարկային օրենսդրությամբ նախատեսվող ավելացումներն ու նվազեցումները, քանի որ ֆինանսական հաշվառմամբ արձանագրված ոչ բոլոր ծախսերն ու եկամուտներն են ընդունվում հարկային օրենքներով: Մյուս կողմից, որոշ ծախսեր եւ եկամուտներ, որոնք չեն արձանագրվում ֆինանսական հաշվառման կողմից, ընդուն-

շահութա-

դեպքում ներ

եւ

պարտավորություններ:

Աղյուսակ2.1

Եկամուտներնու ծախսերը՝ըստ ֆինանսականհաշվառման

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

(դրամներով).

ԳՈՒՄԱՐ

հասույթ Ապրանքների իրացումից զուտ ՝

Շահաբաժիններ

129 868

տարբերություննե Փոխարժեքային

թ).

Եկամուտներտոկոսներից

125 500

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

ԾԱԽՍԵՐ

40000|

Նյութականծախսեր

Աշխատավարձ

ծախսեր Գործուղման Ամորտիզացիա ծախսեր Զարգացման տուգանքներ (Վարկային

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

30 000

6 000

Բ»

ՀԱՇՎԵՏՈՒ ՏԱՐՎԱ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ

ՇԱՀՈՒՅԹ

8 000 86 000 `

39500 ն...

Աղյուսակ2.1-ում ներկայացվածէ հաշվապահալյան շահույձեւավորմանթվային պայմանական օրինակ, որտեղ եկամուտներն եւ ծախսերըձեւավորվելեն ըստ ֆինանսականհաշվառման: Ըստ եկամուտներիեւ ծախսերի ձեւավորման համապատասխան ուղղությունների, հաշվառման այդ համակարգում ձեւակերպվել են առանձին հաշվային թդթակցություններ . լտես աղյուսակ 2.2): Սակայն, ֆինանսականհաշվառմամբւսրձանագրվածարդյունքներըհարկային նպատակներով ճշտելիս են ոչ թե հատուկ ձեւակերպվել հաշվային թղթակցություններ, այլ ճշգրտման նպատակով հարկային հաշվարկներումմասնակցող եկամուտներին ու ծախսերին կատարվել են ավելասցումներ կամ նվազեցումներ (տես աղյուսակ 2.4): թի

Աղյուսակ2.2

հաշվետու Կազմակերպության եւ

տարվա

եկամուտների

ծախսերիհաշվային թղթակցությունները

Գործառնության րծառնության

«Կ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ

ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԸ

|227| 614 |

Ձեակերպվելեն

|40000

| 30.000

251|

714|

Ղ55|

Ղ000

արտադրանքիինքնարժեքում

30 000 դրամիաշխատանքային արտացոլված

ծախսերը,որից 800 դրամը՝աշխատունակհաշ- | մանդամներին/5096/-

Ձնակերպվել ենգործուղման6 000դրամի ծախ-713 սերը, որոնցից 300 դրամըհարկայինծախս չի |

ճանաչվում:

ԻՋ Ձնակերպվելէ սարքավորումների ամորտիզաԷմարոա

ցիան 1 000 դրամով, որից տվյալ հարկային տարում 400 դրամը նվազեցում չի ճանաչվել: | Ձնակերպվելէ 4 տարով ակտիվ ճանաչված | զարգազմանծախսումներիամորտիզացիան, տար 4 000 երբ այղ ծախսումներըհարկվողտարում հս դրամով միանվագհամարվ վելեն նվազեցում: |

ԹԻՆ լ

Ձնակերպվել ենմուտքագրված3 500 դրամի շահաբաժինները, որոնք հարկայիննպատակնե- 252 րով չեն ճանաչվում:

նպատակներով չի ճանաչվում: Ձնակերպելէ հաշվեգրվածտոկոսներից եկամըտի հաշվետուտարվաբաժնեմասը,որը ենթադրենքհարկային0ւպատակներով չի հարկվում մինչն մուտքագրմանպահը:

Ձնակերպվելեն արտադրանքիինքնարժեքում արտացոլված նյութականծախսերը:

|120 000

ՀԱՐ"

627|

253|

625|

դրամիհարկայինտուեն 6 ճա հարկայինծ ծախս չեն

8 000

լլ որոնք

Հարկէ նշել,

եր:

Ձեակերպվելեն

հասույթը120.000 դրամով: Ընդ որում, ես 4000 դրամիեկամուտ չի ճանայվել՝ ելնելով գնման պայմանագրի պահանջներից:

4 500 դրամի Ձնակերպվել է արտարժույթով դրականվերագնահատումը, որըհարկային

լագ

Ձնակերպվել իրացմանզուտ է ապրանքների

Գումար

Հաշիվներ դ,

բովանդակությունը բո

:Ն:

նահերավել

ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԸ

ԾԱԽՍԵՐԻ

որ

524|

1744|

Է ԱԱ վայինթղթակցություններ

Ան

լրացուցի: հաշ Վո ատո նան

ֆինանսական հաշվառումը

յին տարբերություններով պայմանավորվ | հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների գծով Անան աղյուսակ 2.3), որոնց մեկնաբանությունները տրվում են հաջորդ պարագրաֆում: Իսկ հարկային նպատակներով ընդհանրապես չընդունվող ավելացվող կամ րի գծով ֆինանսական հաշվառումը լիացուց Ճշզիկան թղթակցություններ չի իրականցվում, անջվ ղ շԳր Պանաաւ ԽԱՆ Գործնականում, հարկային շահույթի ճշգրտումները արձանագրումէ միայ ր ացվող հաշվետվություններով` առանց հատուկ կրկնակի գրանցու մ-

արեր ԷՏ

Բաո

Վ րն» Ա

Աաաա ՄՈՆ ԱՄ Ա յ: աենն Ը |

Սակայն նպատակահարմարենք համարում գործող հաշվապահական հաշիվների պլանում նաեւ ընդգրկելու հարկային հաշվապահությանը վերաբերվող հատուկ հաշիվներ, որն արդեն առկա է կառավարչականհաշվառման գծով: Արդյունքում ոչ միայն կսահմանազատվի ֆինանսական եւ հարկային հաշվառումը, այլեւ հնարավորություն կստեղծվի հստակ առանձնացնելու հարկման ենթակա եկամուտներիեւ ծախսերի հոսքերը եւ հեշտացնելու շահութահարկի հաշվարկները: Այս խնդրի լուծման ուղիները պարզաբանված են հաջորդ պարագրաֆներում: ների

Կազմակերպության եկամուտների

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

սական

ԱԱՀ»

արտավորությունը:

տնե

125 500

124 000

422|

40000

5009 8009

ԿՏ

85.000

"5300 ՀՅ.ր

80.709 ԻՆ

՝ :

պարտավորությունը:

իոշկաոննա նոր մից հաշվետուտարում հետաձգվածզարացման ծափայումներից ծախս ճանա

ված ա» ՀՏՀրանի արտն ..հարեային տեվ արարեր

կոսայինեկամուտչճանաչվածգումարի հաշ-

|542|

Ե» նպատակներով -տոակերպվելէԷի հարկային

որպես հարկային ԷԲրՉԲՆ ՝

Շահութահարկի ծախսը հանդես է գալիս երկու բաղադրիչների Մաերագուշարյվ, որոնք ԵԱ հաշգարնված ըսթաքիկ "ալբ հարկային ակտիվներն ու պարտավորու

աՆ

Գործող հաշվային պլանում շահութահարկի ծախսի հաշվառման համար նախատեսված է 751 համանուն հաշիվը, որն ընդհանրացնում է ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ հետաձգված շահութահարկի ծախսի տեղեկատվական հոսքերը. Հարկային տեղեկատվության վերլուծական հատկությունների բարձրաց-

Ւ"

40 000

ոա ԱՐ ԿՐ»

ԾԱԽՍԵՐ

ԴՏ

նպատակներովհաշ վետու տարում նվազեցումչճանաչված400 դրամի ամորտիզացիայի հետաձգվածհարային

Հաշիվներ Գումար

124 000

Կազմակերպությանհաշվետու տարվա հետաձգվածհարկային ակտիվներիու պարտավորություններիթղթակցությունները

հաշվառում

120 000

Աղյուսակ2.3

կողմից հաշվետու տարում հետաձգված եկամուտճանաչված4 000 դրամի հարկային

2.4

ծախսերի ճշտումները

հաշվառում

Գործառնության բովանդակությունը Ձնակերպվել է Ֆինանսականհաշվառման

Աղյուսակ

ու

ման

նպատակով

հաշվի

հետ

մեկտեղ կիրառելի են երկ-

րորդ կարգի հաշիվներ հետեւյալ կտրվածքով. 7511 «Ընթացիկ շահութահարկի գծով ծախս»,

«ՎՂետաձգված շահութահարկի գծով ծախս»: Հաշվառման համակարգում ընթացիկ եւ հետաձգված շահութահարկի առանձնացվածտեղեկատվական հոսքերի ձեւավորումով ոչ միայն բարձրանում են ֆինանսական հաշվապա7512

հության վերլուծական հատկությունները, այլեւ նախապայմաններ են ստեղծվում հարկային ու ֆինանսական հաշվառման փոխկապակցմանուղղությամբ:

Շահութահարկի գծով ծախսերիվերաբերյալտեղեկատվության ընդհանրացման համար կիրառվում է 751 «Շահութահարկի գծով ծախս» սինթետիկ հաշիվը, որի դեբետում ամփոփվում է հաշվարկված շահութահարկի գումարը, ինչպես նաեւ շահութահարկի գծով հետաձգված ակտիվներն ու պարտավորությունները, իսկ կրեդիտում` հարկի դուրս գրումը ֆինանսական հետեւանքին: Հետեւաբար, ֆինանսական հաշվետվությունը կազմելիս հաշիվը փակվում է եւ հանդես է գալիս առանց մնացորդի:

2.2. ԼԵՏԱԶԳՎԱԾ ԼԱՐԿԱ3ԻՆԱԿՏԻՎՆԵՐԻԼԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Հետաձգված հարկային ակտիվներն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հարկվող շահույթը գերազանցում է հաշվապահական շահույթի մեծությանը:

ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ՇԱՀՈՒՅԹ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ

ՇԱՅՈՒՅԹ

կամ ԵԿԱՄՈՒՏ (ֆինանսական) Հ ԵԿԱՄՈՒՏ (հւսրկային) ԾԱԽՍԵՐ (ֆինանսական) » ԾԱԽՍԵՐ (հարկային) Հետեւաբար, ֆինանսական հաշվառման համակարգում չճանաչված այղ «ավելցուկային շահույթը» հարկվում է՝ առաջացնելով հարկային ակտիվ: Հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթի առաջ անցման տարբերություններ, Ժամանակագրական տեսանկյունից կուտակվելով հարկային ակտիվներ են գոյացնում, որոնք ճշտում են կազմակերպությանշահութահարկի իրական մեծությունը` նրանից կատարելով նվազեցումներ: Հետագայում, հարկային ակտիվները մարելիս, նորից ճշտվում է հաշվարկված շահութահարկը, այս անգամ արղեն վերջինիս վրա ավելացումներ կատարելով: Հարկային ակտիվների ձեւավորման եւ մարման հաշվառումը իրականացվում է 151 «Հետաձգված հարկային ակտիվներ» սինթետիկ հաշվի օգնությամբ: Հաշիվն, իր ղեբետային մասով փաստորեն արձանագրում է կազմակերպության կողմից ղեռեւս չստանձնած, բայց արդեն հարկային մարմիններիկողմից պահանջվող շահութահարկի պարտավորությունները: Հաշվի կրեղիտը ցույց է տալիս շահութահարկի գծով ընթացիկ ակտիվների մարումը: Օրինակ 1. Հաշվապահական շահույթը որոշելիս, ապրանքների վաճառքից ստացվող հասույթը պետք է ճանաչվի, եթե հավանական է, որ գործարքի հետ կապված բոլոր տնտեսական օգուտները կհոսեն կազմակերպություն (տես ՀՀՀՀծձ 18-րդ ստան13-րղ կետ): Սակայն, հարկային շահույթը որոշելիս, ղարտ, հասույթը ճանաչվում է անմիջապես ապրանքների իրացման

ընդգրկվում է եկամուտների կազմում (ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին, հոդված 43)` առաջացնելովհարկվող ժամանակավոր տարբերություններ: Կազմակերպությունը պահածոների արտադրության եւ առաքման համար տարեկան ծախսում է 10 000 դրամ: Համաձայն գնորդի հետ կնքած պայմանազրի, պահածոների իրացումը իրականացվելու է երկու տարում՝ «տարեկան. 15 000 դրամ գումարով: Պահածոների օգտագործման պիտանելիության առավելագույն Ժամկետը սահմանված է մեկ եւ կես տապահին,

եւ

Ախրան Նու ՀամԻԱ ան: լրակողմից կփոխհատուցվի, եթե մեկ եւնեկ աԱ հարկա սպառվեն երկու

րի,

տարվա

ացու

(վերավաճառվեն) առաջին տարվա գնումները: Շահութահարկի սահմանված դրույքը յուրաքանչյուր տարվա համար կազմում է 2096: Մյուս կողմից, յուրաքանչյուր երկու տարվա համար, համաձայն հարկային օրենսդրության, եկամուտը ճանաչվել է անմիջապես պահածոների առաքման պահին՝ 15 000 դրամով`. .

Աղյուսակ2.5

ծախսերի բաշխումը Եկամուտների եւ

հարկային օրենսդրությամբ

ՏԱՐԻՆԵՐ

Ցուցանիշներ Եկամուտներ Ծախսեր

Վարկվող շահույթ

Շահութահարկ

Զուտ շահույթ

Ընդամենը

15 000

10000

20.000

5.000

5 000

10000

1 000

4 000

8 000

Աղյուսակ 2.6

Եկամուտների եւ ծախսերի բաշխումը ֆինանսական հաշվառմամբ

| Ցուցանիշներ

Եկամուտներ

Ծախսեր

ՏԱՐԻՆԵՐ

Հարկվողշահույթ

11000 10000 1 000

| |

Շահութահարկ 200 շահույթ.

Յո.

էնդամենը 30 000

10 000

1 800

2 000

ի.

Զուտ

Եկամուտը հարկային օրենսդրությամբ ճանաչելիս, հարկու շահութահարկի ծախսն ըստ տարիների (տես աղյուսակ 2.5): Իսկ ֆինանկբաշխվեն հավասարաչափ սական հաշվառմամբ՝ եկամտի ճանաչման դեպքում, հարկվող շահույթն առաջին տարում խիստ կնվազի, որի հետեւանքով փաստացի շահութահարկն ըստ տարիների կբաշխվի անհավասարաչափ (տես աղյուսակ 2.6): ճանաչված եկամուտների հաշվետվական արժեքի եւ դրա հարկային բազայի միջեւ եղած անհամապատասխանությունը հանգեցնում է ժամանակավոր տարբերության, որը քննարկվող դեպքում, հարկվող է, քանի որ հետագա տարիներին մարվում է շահութահարկին ավելացման ճանապարհով:

30 000

Աղյուսակ

Հարկվող |:

վող շահույթն

2.7

տարբերության ժամանակավոր ՑուցանիշներԳարեն Ր..Վ

առաջացումը

Հաւ աատատամն...ռատապաակ

Եկամուտ Ֆինանսական հաշվառում Ծախսեր

եկամուտ

Հարկային հաշվառում |Ծախսեր ժամանակավոր տարբերություն

Ք 19000 10000

19000 "10000

10000

15 000

10000 4 000

15 000 |

10000

Աղյուսակ2.8

Երկրորդ տարի

Շահութահարկի գծով ծախսի բացահայտումը ֆի նանսական կ

հ աշվառման

Ցուցանիշներ

ՔՂ

Ծախսեր

Հարկվողշահույթ

Շահութահարկ

յ :կ ճեր առգվաժ ում

Զ ուտ

Տարիներ

Հասույթ այ

համար

Ըստ տարիների,

19.000

10.000

1 000

7 200

հասույթիցեկամտի տիվներիձեւավորմանեւ մարման կատարվումէ հետեւյալ յալ սխեմ սխեմայով

Փիննանն արան գծով հառկա

հարկային պարտավորությունները

հետաձգվածակտիվները ճանաչելիս

Դտ 7511....... Կտ 524.........

Դտ1541......

Կտ7512.........

շահույթը ձեւակերպելիս Դտ 611.................

ԿԱՄ Տ9.ոաա

Կտ

ոաոուուը

75.....................

Կտ 343

11000 10 000

Կտ 524.......... `

Դտ 7512..........

Կտ 151............

անա | շահույթը ձեւակերպելիս Դտ 611.................

ՀոՆ.

աոարկա

ալ

Առաջինտարի չել

Դտ 7511........

11.000

(800)

շահույթ

հարկային պարտավորությունները եւ հետաձգված ակտիվները մարելիս

ՈՅԱ.աո«««ոաաթթտամաատագ«

Կտ 343..................

ԱՏԵ,

19 000

աԱ 7 200

Հաշվապահական շահույթը որոշելիս, կազմակերպության հիմնական միջոցների որոշ խմբեր կարող են ամորտիզացվել արագացված մաշվածքի մեթոդներով (տես ՀՀՀՀ 16-րդ ստանդարտ, 23-րդ կետ): Սակայն, հարկային շահույթը որոշելիս, հիմնական միջոցների խմբերը ամորտիզացվում եւ ընդգրկ» վում են ծախսերի կազմում սահմանված նվազագույն Ժամկետներում (4 օրենքը շահութահարկի մասին, հոդված 12), առաջացնելով հարկվող ժամանակավոր տարբերություն: Հետեւաբար, հարկվող շահույթի որոշման եւ հաշվապահական շահույթի գնահատման հաշվարկներում կիրառվող միեւնույն ակտիվիամորտիզացմանեղանակներըկարող է տարբերվեն միմյանցից,որը կռանգեցնիհարկվող ժամանակավոր տարբերության, եթե հարկային ամորտիզացիանարագացվածէ: Օրինակ 2 Գնվել է հիմնական միջոց 3 000 դրամ արժողությամբ, որի օգտակար ծառայության Ժամկետը 5 տարի է, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 1 000 դրամ: Շահութահարկի սահմանված դրույքը բոլոր տարիների համար կազմումէ 2096: Հետեւաբար,ակտիվի լիարժեք փոխհատուցումից հետո (5րդ տարվա վերջում) կազմակերպությունը կունենա 5 000 դրամի եկամուտ, կստանա 2 000 դրամի շահույթ եւ բյուջեի նկատմամբ կձեւավորի 400 դրամի շահութահարկի գծով պարտավորություն:

Կազմակերպությունը հաշվային քաղաքականություն մշակելիս կարող է ընտրել ըստ տարիների ակտիվի ամորտիզացման երկու տարբերակ. գծային 3 000 : 5 տարի 600 այ արագացված ված/ /օրինակտարիների գումարման մեթողով/ 1:243:4Հ«5»15,ըստ որի Են՝ Էին տարի - 5/15, 1-րդ տարի - 4/15, Ա-րդ տարի - 3/15, Խ/-րդ տարի - 2/15, Մ-րդ տարի 14/15: Ամորտիզացիայի այլընտրանքայինտարբերակի կիրառումը ազդում է շահութահարկի գծով պարտավորությունների գումարի ձեւավորման վրա: Հ

աարի որենմերն

Աղյուսակ2.9

Ակտիվիարագացված եւ հավասարաչափ ամորտիզացումը

Տարի| Գործա-| Արազացված |

կից

4/15

ամորտիզացիայի ամորտիզացիայի հաշվարկը հաշվարկը

|30092515Հ1000

300024/15300935 |3009»21/5300021/15-

| 1/5

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Հավասարաչափ

3000:5»-

13000:5|3000:5Հ

3 000

Ակտիվի հավասարաչափամորտիզացմանեւ եկամուտնե-

րի մուտքագրմանդեպքում, հարկվող շահույթն

ու

շահութա-

հարկի ծախսը ըստ տարիների նույնպիսի հավասարաչափ աշխում են ստանում բաշխում (տես աղյուսակ 2.10): ։

ՏԱՐԻՆԵՐ

Ցուցա

Եկաճուտ

|1000

Ծախսեր

| Հարկվող| 400 շահույթ Շահու-

|Թահարկ Զուտ

շա-

հույթ

Ընդամենը

| | |

5 000

Սակայն, ակտիվի արագացված ամորտիզացիայի դեպքում, երբ օգտագործման սկզբնական տարիներին հաշվարկվող մաշվածքի գումարը աճում է, իսկ հարկվող շահույթի գումարը

նվազում, փաստացի շահութահարկն ըստ տարիների աճման անհավասարաչափ է բաշխվում (տես աղյուսակ 2.11): Աղյուսակ 2.11

Չարաթառարկի ձեւսվորոմը

13000-5--605

3000:5--600

Աղյուսակ 2.10

Շահութահարկի ձեւավորումը «գծային» ամորտիզացմամբ

Ցուցանիշներ Եկամուտ Ծախսեր

Ա"

մում

Աիւք

Հարագացվաեթ Մաշգտծքիով

ՍԻՐԱԾ»

ճնղարը -

3 000

Մաշվածքի տարբեր մեթոդներով հաշվարկի դեպքում, ըստ տարիների շահութահարկի բաշխման տարբերությունները

պայմանավորված են ակտիվի հաշվեկշռային արժեքի եւ նրա հարկային բազայի միջեւ եղած տարբերություններով: Եթե ակտիվի հաշվեկշռային արժեքն ըստ ւռարիների հավասարաչափ է փոփոխվում, ապա դրա հարկային բազան, որի նկատմամբ փո չարութ ՋՈՎ ՈՍելքն: Արագազոացալտրտի զացման դեպքում նվազման միտում է ունենում (տես աղու սակ 2.12): Ակտիվի կամ պարտավորության հաշվեկշռային արժեքի եւ դրա հարկային բազայի միջեւ եղած անհամապատասխանությունը հանգեցնում է ժամանակավոր տարբերության, որը լինում Է հւմիկվոգ զառ նվազեցվող: Քնմարապվող դեպքում, ժամայ» նակավոր տարբերությունը հարկվող է, քանի որ հետագա տարիներին մարվում է շահութահարկին ավելացման հաշվին:

աոգու, ա

Ժամանակավոր տարբերությունների առաջացումը ակտիվի ամորտիզացման տարբեր եղանակների դեպքում

Ցուգանիշներ Է

Լճաշվածք Դաշվեկշռային | 2400 արժեք

տա

Հավասա-| Սկզբնական |3000 րաչափ արժեք Կուտակված | (600)

աթ

1Ս

Յ000

աշա:|

Կուտ

Հաշվեկշռային արեն

|3000

| (1200) |

(3000

|1/2400) (2800)Ը

(600)

|606

(600)

ՏՏ

Թ00)-

(400)

Դտ 7511...........

Դտ 15՛..............

Կտ 524..............

Կտ 7512.............

ՄՅ

Դտ 611........,........

1. 000

Կտ 7313.................

Կտ 754

աւա

Կտ 343. աաա

Երկրորդ տարի

Դտ

Կտ 524.............

Կտ7512...............

շահույթը

Կտ 713

ՀՈ Կտ

ձեւակերպելիս

4 000

Դտ 611...

151................

Դտ 7511...........

ժասոթոնսոթ

751........,........ա

Կտ 343.................

Երրորդ տարի եւ հետաձգված հարկային պարտավորությունները ակտիվները ճանաչելիս `

Դտ 7511..........

Դտ151..................

Կտ 524.........,

Կտ7512................

տարբների, ակտիվո ամորտիզացման գծով հարկային պարտավորությունների ձեւավորման եւ մարման ֆինանսական հաշվառումը կատարվում է հետեւյալ սխեմայով՝

ահույթը

ձեւակերպելիս

Դտ

641...............

ԿՈ

743...

Կտ 254... Կտ 343

Բստ

շահույթը ձեւակերպելիս

(1800) | (2409) | 300օ90"ըՈ"Ը

| | | | 3000 | 30000

|1000)| ՅՐ (1800)

Ժամանակավոր` տարբերու-

թյուն

ՏԱՐԻՆԵՐ

եւ հարկային պարտավորություններն ճանաչելիս հետաձգված ակտիվները

եւ հետաձգված հարկային պարտավորությունները ակտիվները ճանաչելիս

Աղյուսակ 2.12

Առաջին տարի

Չորրորդ տարի

Աղյուսակ 2.13

Շահութահարկի ծախսի բացահայտումը ու Ն ԱԳԱ Ե ՊԱ

հարկային պարտավորությունները ճանաչելիս ակտիվներըմարելիս

ու

Դտ 7511..........

Կտ 524.............

ռ.:

Լեոնի Դտ

ան Կտ

Դտ7512............ Կտ151..........

Յասույթ

ամեր

5811................ 1000 եթա

ոա

Ցշշոււ

Հարկվող

751..................

Կտ 343

Դտ 7511..........

6Դտ7512.........

Կտ 151...............

1 000

Է-Հ

Դտ 611...............

Կտ Կտ

713.................

:՞

այդ թզում

ընթացիկ

հետաձգված(30) ուտ

զաարյ

(40)

Տարբերժամանակային կտրվածքով հիմնական միջոցի մաշվածքի ներառումը ֆինանսական եւ հարկային հաշվառ-

ման

ծախսերում, հաշվեկշռումառաջին տարիներին հանգեցէ հետաձգված հարկային ակտիվներիառաջացման, իսկ ակտիվիշահագործման վերջին տարիներին՝ դրանց մարմանը

նում

(տես աղյուսակ2. 13):

տոց "800

1 000

751..................

լ.

շահույթը ձեւակերպելիս Կտ

1 000

|Շահութահարկ |

հարկային պարտավորությունները ճանաչելիս Կտ 524

Տարիներ

ակտիվներըմարելիս

1 000

շահույթ

Հինգերորդ տարի ու

Ցուցանիշներ

Յո

ոզ

57:

2.3. ԼԵՏԱՁԳՎԱԾ ԼԱՐԿԱՅԻՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒՄՈՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԼԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ի:

Հետաձգված հարկային պարտավորություններնառաջանում են այն դեպքերում, երբ հաշվապահականշահույթը գերազանցում է հարկայինշահույթի մեծությանը.

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹ » ՅԱՐԿԱՅԻՆ

կամ ԵԿԱՄՈՒՏ ԾԱԽՍԵՐ

(ֆինանսական) (ֆինանսական)Հ

ՇԱՅՈՒՅԹ

ԵԿԱՄՈՒՏ ԾԱԽՍԵՐ

(հարկային) (հարկային) Հարկային պարտավորություննե րտավորությ րը նվազեցվող Ժամանա կավոր տարբերությունները հաշվառման համակարգում հանդես են գալիս որպես պարտավորություններ,քանի որ դրանք հանդիսանում են հարկային օրենսդրությամբդեռեւս չպահանջվո ջվող, բայց ֆինանսական հաշվառմամբ արդեն ձեւակերպվող շահութահարկի գծով կազմակերպությանծախսեր: Հետեւաբար, այդ տարբերությունները ժամանակագրական տեսանկյունիցկուտակվելով հարկային պարտավորություններ են գոյացնում, որոնք հետագայում նվազեցնում են կազմակերպությանշահութահարկի ծախսերը: Պարզագույն օրինակով ներկայացնենքնվազեցող Ժամանակավոր տարբերության երկու դեպք: »

Օրինակ 1.

Կազմակերպությունը համաձայն մշակված հաշվային քաղաքականության, կիրառում է լրիվ ծախսերովինքնարժեքի կալկուլյացման մեթոդը, երբ հաշվետու տարվա 10 000 դրամի վերադիր ծախսումներըբաշխվում են պատրաստի եւ անավարտ արտադրանքի միջեւ համապատասխանաբար՝9:1 հարաբերակցությամբ: Հարկային օրենսդրությամբ պատրաստի արտադրանքի իրացման Ժամանակվերադիր ծախսումներնամբողջությամբ համարվելով նվազեցում՝ դուրս են գրվում ֆինանսական հետեւանքներով: Հաջորդ տարի, կազմակերպությանվերաղիր ծախսումները նորից կազմում են 10 000 եւ դուրս են զրվում ամբողջությամբ`

պայմանավորված անավարտ արտադրանքի վերջնական մնացորդի բացակայությամբ: Քանի որ կազմակերպությունն ըստ իր վարած հաշվային քաղաքականության, կատարում է վերադիր ծախսումների մասնակի, իսկ հարկային օրենսդրությունն՝ ամբողջական դուրս գրում, ապա հաշվետու տարում առաջանում է 1 000 դրամի հարկային պարտավորություն, որը հաջորդ տարում ընդգրկվելով շահութահարկի հաշվարկներում, արդեն նվազեցնում է կազմակերպության հարկային պարտավորու-

թյունը:

3արկային նվազեցումներ ֆինանսական

հաշվառճամը արարը Պաշգագմաեք Պար

հաշվետու տարի (9 000) 1-2

պարտավորություններ 1 000

հաջորդող տարի (10

000)

ՀԱՅԻ

Ֆինանսական հաշվառման համակարգում նվազեցվող Ժամանակավոր տարբերությունները ներկայացվում են հարկային պարտավորությունների տեսքով, որոնց ձեւավորման եւ մարման հաշվառումը իրականացվում է թիվ 422 համանուն սինթեմասով փաստիկ հաշվի օգնությամբ: Հաշիվն իր կրեդիտային տորեն արձանազրում է կազմակերպության կողմից արդեն հաշվարկված, բայց հարկային օրենսդրությամբ չպահանջված շահութահարկի պարտավորությունների կուտակումները: Հաշվի դեբետը ցույց է տալիս շահութահարկի զծով հարկային հետաձզված պարտավորությունների մարումը:

Օրինակ 2. Հաշվապահական շահույթը որոշելիս, զարգացման ծախսումները կապիտալացվում եւ ըստ տարիների ամորտիզացվում են ապագա ժամանակաշրջանում (ՀՀՀՀձ 9-րդ ստանդարտ, 16-րդ կետ): Սակայն, հարկային շահույթը որոշելիս, դրանք իրենց կատարման պահին միանվագ եւ լիարժեք ընդգրկվում են ծախսերի կազմում (ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին, հոդված 15)` առաջացնելով նվազեցվող ժամանակավոր տարբերություններ:

Կատարվել են նոր տեխնոլոգիայի ներդրման նպատակով զարգացման 4 000 դրամի ծախսումներ: Ներդրվող տեխնոլոգիայի կիրառման առավելագույն ժամկետը չորս տարի է, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 2 000 դրամ: Շահութահարկի սահմանված դրույքը բոլոր տարիների համար կազմում է 2096: Կազմակերպությունը հաշվային քաղաքականություն մշակելիս ընտրել է զարգացման ծախսումների կապիտալացման եւ ապա՝ հաջորդ տարիներին հավասարաչափ ամորտիզացման տարբերակը, իսկ հարկային նպատակներով ծախսերի միանվագ դուրս գրման տարբերակն է կիրառում: Աղյուսակ 2.14

Զարգացման ծախսումների հավասարաչաւի բաշխումը ֆինանսական հաշվառման մեջ

Հարկային

Աի

նվազեցումներ

հաշվետու տարի

հաշվառմամբ

հարկայինհաշվառմամբ

Հարկային

պարտավորություններ

հաջորդող

(9 000)

տարի (10 000)

(10 000)

1 000

Աղյուսակ 2.15

Զարգացման ծախսումների միանվագ դուրս գրման արդյունքները հարկային հաշվառման մեջ

ՏՍ

Հարկային

նվազեցումներ

հաշվետու հաջորդող տարի տարի

աշվառմամբ

(10 000)

հարկային հաշվառմամբ

Հարկային պարտավորություններ

(10000)

Աղյուսակ 2.16

Զարգացման ծախսումների գծով հարկային ժամանակավոր տարբերություններ

Ցուցանիշ-

ՏԱՐԻՆԵՐ

ներ

ՀՎավասա-Սկզբնական4000 | րաչափ

արժեք

ար

ԱԱԾ

ԱԹ

ժամանակավոր

4 000

տարբերություն

1 Աժ

Զարգացման ծախսումները կապիտալացնելիս եւ հավասարաչափ ամորտիզացնելիս, հարկվող շահույթն ու շահութահարկի ծախսն ըստ տարիների կբաշխվեն հավասարաչափ (տես աղյուսակ 2.18): Իսկ այդ ծախսումները միանվագ դուրս գրելիս հարկվող շահույթը կնվազի, որի հետեւանքով հարկային պարտավորություններն ըստ տարիների կբաշխվեն անհավասարաչափ (տես աղյուսակ 2.19): Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսերի հաշվեկշռային արժեքի եւ դրա հարկային բազայի միջեւ եղած անհամապատասխանությունը հանգեցրեց ժամանակավոր տարբերության, որը քննարկվող դեպքում նվազեցվող է, քանի որ հետագա տարիներին մարվում է հարկային պարտավորության նվաԸստ տարիների զարգացման ծախսումների գծով հարկային պարտավորությունների ձեւավորման եւ մարման ֆինանէ հետեւյալ սական հաշվառումը . ը կատարվում ր յալ սխեմայով՝ |

Առաջին տարի շահութահարկի ծախսը ճանաչելիս

ԹԺԱ

2000|

աաա Սկպրոական ր իզաթա ւ Ա ԱԻ»

(«պլ

Վաշվեկշռային|

արժեք

Դտ 7512..........

Կտ 422

ահու

եւակերպելիս

Կտ 711..................

Կտ 751

Կտ 343...

Կտ 422

Կտ 751.....................

Կտ

շահույթը

ձեւակերւվելիս

Կտ 711................

Կտ 751 Կտ 343

Կտ 524.............

Դտ 422...............

7512.............

Կտ

շահույթը

վորություն

ընթացիկ

հարկային հետաձգված պարտավորությունը մարելիս

Ձասույթ

Ծախսեր

Շահութահարկ այդ թվում

յա

Իրա

(2 000)

| |

հետաձգված Տ

52000

Հարկվող շահույթ հարկային պարտա-|

Երրորդ տարի ընթացիկ շահութահարկի պարտավորությունը ձեւակերպելիս ՆԻ

աա

ՀԱ

Ցուցանիշներ

Լն».

Զարգացման ծախսումների գծով հարկի բացահայտում

Դտ 641.................

Աղյուսակ 2.17

..200

1 000

Կտ 711..................

Երկրորդ տարի շահութահարկի ծախսը ճանաչելիս Դտ 7512........

ձեւակերպելիս

Դտ 641.......ն..ոոոատո» 2000

Դտ 611..................

աե. ԻԸ

2 000

Կտ 711................

Կտ 751 Կտ 343

Չորրորդ տարի ընթացիկ շահութահարկի պարտավորությունը ձեւակերպելիս Դտ 7511...........

Կտ 524

հարկային հետաձգված պարտավորությունը մարելիս Դտ 422..............

Կտ 75112.............

200.

(200)

ԱՋ

ԹԹ

"Ը«ատա աաա

ձեւակերպելիս

Դտ 611.................

2 000

(200)

աա

ՐՊ

ԳԼՈՒԽ ԱԼ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻԳԾՈՎ ԼԱՐԿԱՅԻՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԾՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԼԱՇՎԱՌՈՒՄ

3.) ԵԿԱՄՏԱԱԱՐԿԻ

1ԱՇՎԱՌՈՄԸ

Աշխատավարձիգծով պարտավորություններըկարճաժամկետ են եւ հաշվի են առնում նաեւ աշխատողների կողմից եկամտահարկիզծով բյուջեին եւ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամինկատարվող հատկացումները: Հետեւաբար, հաշվապահությունում աշխատավարձի գծով կատարվում է ոչ միայն հաշվարկված աշխատավարձի, այլեւ եկամտահարկինեւ սոցապ վճարներին ուղղված պահումների հաշվառում: -ՂՖիզիկական անձանց եկամուտներ վճարելիս հարկը պահում (գանձում) է հարկային գործակալը: Հարկային գործակալը ֆիզիկական անձին վճարվող եկամտից հարկը պահում է հետեւյալ չափերով. պայմանագիրըչկնքելու կամ ֆիզիկական ա տ քաղաքացիաիրավականգրավոր պայմանագիրը չկնքելու դեպքում առեւտրային թյունների եւ անհատ ձեռնարկատերերի համար` երեք տոկոս դրույքաչափով. եւ այլ կազմակերպությունների համար՝ տասնհինգտոկոս դրույքաչափով, 2. մյուս բոլոր դեպքերում` հարկի պահումը իրականացվում է յուրւսքանչյուր վճարման դեպքում: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հաջորդ վճարման դեպքում կատարվում է աճողական կարգով հարկվող եկամտի եւ հարկի հաշվարկ՝ ելնելով տվյալ վճարման վայրում ընթացիկ ամսում հարկային գործակալի կողմից ֆիզիկական անձին կատարված վճարումների ընդհանուր գումարից եւ անձնվազեցումներիչափից, հետեւյալ դրույքաչափե-

Հար ն8,

րը

տոկոսների համար եկամտահարկըհաշվարկվումէ 10 տոկոս դրույքաչափով, առանցհաշվի առնելունվազեցումները հարկային գործակալը ֆիզիկական անձանցից գույք ձեռք բերելու դիմաց վճարվող եկամուտներից եկամտահարկը հաշվարկում է 10 տոկոս դրույքաչափով:

Օրինակ, արտադրությունում աշխատող բանվորներինհաշվարկվել է աշխատավարձ թիվ 25 տաբելի հիմքով: Աշխատաժամանակիտաբել թիվ Աճուն, ազգանուն| Աշխատած |

օրերի թիվ

աոոաաաԻՏ

տումներ

աԱ

ամսական հարկվող եկամտի չափը մինչեւ 80,000 դրամ՝ հարկվող եկամտի 10 տոկոսը, 80,000 դրամից ավելի՝ 8,000 դրամին գումարած 80,000 դրամը գերազանցող գումարի 20 տոկոսը ռոյալթիների եւ գույքը վարձակալության տալու եկամուտներից եկամտահարկը հաշվարկվում է 10 տոկոս. դրույքաչափով՝առանց հաշվի առնելու նվազեցումնե-

ՏՈՒք

ՀԱՄԱՐՆ իան

Կարապետյան

Հարությունյան

Օրական

Ժաճա-

վարձ

12"

«ԱՅՏԻ:

Հաշվարկված աշխատա-

12500

200000

417 000

Պահանջվում է հաշվարկել եւ ձեւակերպել աշխատավարձի զծով պարտավորությունների ձեւավորման եւ մարման թղթակցությունները: Յուրաքանչյուր աշխատողին հաշվարկվող եւ վճարվող աշխատավարձի որոշման համար կազմենք հաշվարկային տեղեկագիր:

րո

Աշխատավարձի հաշվարկի տեղեկագիր

եկամտահարկԼւվահելիս. աշխատավարձից

Դտ 527

թի

առավ

շշ»

Պետրոսյան Կարապետյան

|լ

Հարությունյան

Հաշվարկված

Դանոաոր:

ո:

ՀԹ)

125000

200.000 417 000

20 000

«Դրամարկղ»...

աաաաաաաարո»

« |

Պահված | Վճարվելիք ւսշխատաՀարկվող աշխատավարձ եկամտահարկ վարձ (սա3-սա4-ԱԴ

69 240

101 250 174 000 «

ծ 924

82 316

12 250

108 000

26 800

167 200

45 974

358 516

շիվը մնացորդ չի ունենա:

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձեւավորհաշվապահական թղթակցությունները կձեւակերպվեն հետեւյալ կերպ. արտաղրական բանվորների աշխատավարձը հաշվարկելիս. Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»................... 417 000 Կտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»... 417 000 աշխատավարձից կենսաթոշակային հատկացումներ պահելիս. Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»...... 12 510 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտբ սոցիալական ապահովագրության գծով».... 12 510

ման եւ մարման

ԱՆ:

20.000

տեղեկագրի շաիունակությունը |

«Պարտավորություններ անձնակազմին»....358

Աշխատավարձիհաշվարկումից եւ վճարումից անձնակազմին» տորեն թիվ 527 «Պարտավորություններ

20.000

12 510

Դտ 527

աննա

Աավվվաաաւվիկիիկո

Կտ 251

92000

Պահումներ | Պարտադիր սոցապիզծով | նվազեցում

45 974

«Կարճաժամկետ կրեդիտորականպարտք ԻԱՏ Ա աշխատավարձվճարելիս դրամարկղից Կտ 524

Տա- | Անուն, ազգանուն բել

անձնակազմին»...... «Պարտավորություններ

նի

հա

3.2 ՍՈԾԻԱԼԱԿԱՆԱՊԱՒՈՎԱԳՐՐՈՒՌՅԱՆ

ՎՈԱՐՆԵՐԻ ԼԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունները «Պարտադիրսոցիալական աւլյահովագրության վճարների մասին» 3ՀՀ օրենքին համաձայն կարճաժամկետպարտավորություններ են ունենում Սոցիալական ապահովագրությանպետական հիմնադրամինկատմաբ՝ գործատուի կողմից հաշվարկված աշխատավարձիգծով: Ընդ որում, այդ պարտավորությունները առաջանում են ինչպես աշխատողներիհաշվին, այնպես էլ կազմակերպության (գործատուի) հաշվին: Այսպես, օգտագործելովպարագրաֆ3. 1-ում ներկայացված բանվորների աշխատավարծիտվյալները եւ օգտվելով ստռրեւ տեղեկատվությունից,ձեւակերպենք կենսաթոշակայինհատկացումների գծով կազմակերպության պարտավորություննե-

հատկացումների հաշվարկի տեղեկագիր

Կենսաթոշակային |.

Անուն,

ազգանուն ի

Ջո ՖԻ.

Պետրոսյան

Աշխատավարձի | Հաշվարկված| Պահումներ հաշվարկման| աշխատավարձ (36) ցուցակ` թիվ

Կարապետյան Հարությունյան

92 000

125 000 200 000 417 000

12510

շարունակությունը տեղեկագրի Հատկացումներսոցապին`գործատուի կողմից |

72 00021542

80 00041592

80 00021592

25 000256

100 000::592-

րը.

Քաղվածք սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին օրենքից. գործատուներըյուրաքանչյուր վարձու աշխատողի հավար ամսական աշխատավարձի դիմաց սոցիալական վճարներ են կատարում հետեւյալ չափերով. » մինչեւ 20 000 դրամ՝ 5 000 դրամ, » 20 000 դրամից մինչեւ 100 000 դրամ՝ 5 000 դրամ գումարած 20 000 դրամը գերազանցողգումարի 15962, » 100 000 դրամից ավելի՝ 17 000 դրամ գումարած 100 000 դրամը գերազանցողգումարի 502: վարձու աշխատողներըվճարներ են կատարում աշխատավարձի 3 տոկոսի չափով:

2 760

15.800 18 250 22 000

56 050

Այսպիսով, սոցիալական ապահովագրության վճարների գծով կազմակերպության պարտավորությունները կձեւավորվեն երկու ուղղությամբ` աշխատողների աշխատավարձից պահումների եւ կազմակերպության ծախսերի հաշվին, որոնց գծով կձեւակերպվի Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն».................... 56 050 Կտ 525 «Կրեդիտորական պարտք սոցիալական 56 050 ապահովագրության գծով»... Դտ 527 «Կրեդիտորական պարտք աշխատավարձի 12 510 գնա Կտ 525 «Կրեդիտորական պարտք սոցիալական 12 510 ապահովագրության գծով»... Ըո

ւոն

աննա

նարար

ԱՔո

գորի

արմաֆանա

.ե....,,.....

եռամսյակ հաշԿազմակերպությունները յուրաքանչյուր վետվություններ են ներկայացնում ինչպես հարկային տեսչությանը՝ֆիզիկական անձանց վճարած եկամուտների, պահված. եւ բյուջե փոխանցված եկամտահարկի գումարի մասին, այնպես էլ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին՝ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճար72

ների հաշվարկման, կատարված ծախսերի

մասին:

եւ

վճարումների

Սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին ձեւ Մթ ԱԱ

(ՋԱՎՅՆԱԹ,

ԱՐԱՏ ԱՆ Նր

ՅԱԼՆ վրկ եւ րում, կնքում սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին է ներկայացնում յուրաքանչյուր եռամսյակին հաջորդող հաշվետու ամսվա մինչեւ 25-ը՝ տարվա սկզբից

ԳԼՈՒԽ ԼՄ.

ԵՍԻՄ ՄՐՂ,ազն

աճողական կարգով: Հաշվետվությունը ներկայացնելու օր է համարվում այն հիմնադրամում ընդունելու օրը: Փոստով ուղարկված հաշվետվուլթյան օր է համարվում փոստին հանձման ամսաթիվը: Ապահովագրի համապատասխան պաշտոնատար անձը օրենքով. սահմանված կարգով պատասխանատվություն է կրում հաշ-. վետվության կեղծ տվյալների համար, որոնք կարող են առաջացնել պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների նվազեցում, ինչպես նաեւ հաշվետվությունը օրենքով սահմանված ժամկետում չներկայացնելու համար:

ԳՈՒՔԱԱՐԿԻ, ԱԱ-Ի

ԵՎ ԼՈՂԻ 1ԱՐԿԻ ԼԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ն.| ԳՈՒՅՔԼԱԱՐԿԻ

ԼԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

: .

Գույքահարկի գծով պարտավորությունները առաջանում են ՀՀ տնօրինած ոչ ընթացիկ ակտիվների դիմաց: գործող հարկային օրենսդրությամբ կազմակերպություններում գույքահարկ հաշվարկվում է միայն տրանսպորտային միջոցների եւ շինությունների նկատմամբ: Ընդ որում, եթե շենքերի եւ շինությունների գույքահարկի հաշվարկման հիմքում դրվում է ակտիվի արժեքը, ապա շարժակազմի գույքահարկը հաշվարկտրանսպորտային միջոցների շարժիչի հզորության հիյ

աւր ան

վրա:

Գույքահարկի հաշվարկման ամփոփ սանդղակները շենքերի եւ տրանսպորտային միջոցների համար հարկային գործող օրենսդրությունում ներկայացված են այսպես: Շինությունների գծով տարեկան գույքահարկի հաշվարկման սանդղակ

| 09:մլն ղրամը գերազանցողգումարի0,192

մինչե3Յմլնդրամ 3 մլն -10մլն

դրամ|

մլն-20 մլն ղրամ|

դրամ

մլն դրամը գերազանցող գումարի 0,192

7100 դրամ

Տրանսպորտային միջոցների գծով տարեկան գույքահարկի հաշվարկման սանդղակ 120 ծիաուժ մինչն

251 ն

ձիաուժ ավելի ծիաուժ

դրամ` միավոր ձիաուժի համար դրամ՝ միավորձիաուժի համար

ղրամ` միավորձիաուժի համար

Ընդ որում, շարժակագմի գույքահարկը սկսած ակտիվի շահագործման չորրորդ տարվանից, տարեկան նվազեցվում է 1046-ի չափով, բայց ոչ ավելի, քան հարկի գումարի 5096-ը: Բացի այդ, 150-ից ավել յուրաքանչյուր ձիաուժի համար լրացուցիչ ձեւավորվում է 1 000 դրամի հարկային պարտավորություն' Ալսպես, հաշվարկենք առեւտրի կենտրոնին հասանելիք տարեկան գույքահարկի պարտականությունը հաշվետու տարվպաովմվար, ԵԹԵ այդ ընթացքում կեւդորոնը յոնքրինել Է. թ ԱԱանր որան» 15 ԱԳ րոն » 2,5 մլն դրամ, շտպահեստային շինություն » «Ժիգուլի» մեքենա 2 մլն դրամ, 7 տարեկան, 70 ձիա-

ն.շ ԱՎԵԼԱԾՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻԼԱՐԿԻ (ԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

(ԱԱՅ):

ումի

«Մերսեդես» մեքենա

«Մոսկվիչ» մեքենա

կուժ: ումբ

մլն դրամ, 2 տարեկան, 160 ձի-

մլն դրամ,

տարեկան,

ձիա-

մարավան Ցողքարնոոկի պարտավորության հաշվարկը կներկայացվի այապեն. Սրւտրի

ատոր

առետրի սրահ Լ

(18

10)». 0.02:6

25»:06պահեստայինշենք Մ0»200):46062 մեքենա «Ժիգուլի» «Մերսեդես» մեքենա| (1602 300-102» մեքենա «Մոսկվիչ»

Ընդամենը

(60 » 200) ՝

23 100

/100-

ծումը:

8 400

1000)»

10056

58000 6 000 95 500

Ջբառարվի գտով պարտակորության, գրել կճեւաղերվյկի համային թղթքնքություն, Դտ «Վերադիր ծախսեր» ԱԱԱԱԱ8ԱՌ Ա ԱԱ ԱՑՅԱ սմս» 95 000 Կտ «Պարտավորություններ բյուջեի հետ» 95 000 Ք.Ա

Ձ.....

Ընդ որուեգույքահարկի գծով պարտավորությունները ընդգրկվում են շահութահարկի հաշվարկի նվազեցումներում, այդ բափաբաժնովկրճատելով շահութահարկը գումարները:

Է:

Ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՅ) անուղղակի հարկ է, որը վճարվում է պետական բյուջե` ապրանքների ներմուծման, ՀՀ տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության, ինչպես նաեւ ծառայությունների մատուցման բոլոր փուլերում: ԱԱՀ վճարողներ են համարվում ձեռնարկատիրական գործունեություն վարող անձինք: ԱԱՅ-ով հարկվող օբյեկտ է համարվում ՀՀ տարածքում ԱԱՀ վճարողների կողմից իրականացվող ապրանքների մատակարարումը, ծառայությունների մատուցումը, անհատույց սպառումը եւ «ներմուծում ազատ շրջանառության համար» մաքսային ռեժիմով ապրանքների Սերմու-

Կազմակերպության ուղղակի հարկերից շահութահարկի, եկամտահարկի գծով պարտավորությունների հաշվառման ներկայացվեցին հարցերը րցերը ներկայացմեցի նախորդ պարագրաֆներում: Սագործունեության ընթացքում պարտավոկայն տնտեսական րություններ են ձեւավորվում նաեւ անուղղակի հարկատեսակհարկը ների գծով. ինչպիսին է օրինակ ավելացված արժեքի՝

Ապրանքների մատակարարմանեւ ծառայությունների մատուցման դեպքերում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց արժեքը, Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող ապրանքների համար ներմուծման պահին ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց մաքսային արժեքի եւ գանձվող մաքսատուրքի ու ակցիզային հարկի գումարը եւ օրենքով սահմանված այլ գործարքների արժեքը: ԱԱՀ-ի դրույքաչափը 20 տոկոս է ապրանքների ու ծառայությունների հարկվող շրջանառության նկատմամբ: Ապրանքնելրիվ արժեքով հատուցմանգումարի րի ու ծառայությունների մեջ (ներառյալ 20 տոկոս ղրույքաչափը) ԱԱՀ-ի գումարը որոշվում է 16,67 տոկոս հաշվարկային ղրույքաչափով: Օրենքով սահմանված մի շարք գործարքների համար սահմանված է ԱԱՀ զրոյական դրույքաչափ: ԱԱՀ վճարողները հարկվող ապրանքներ մատակարարելու

եւ

ծառայություններ մատուցելու

դեպքում պարտավոր են գրել հարկային հաշիվներ: Հարկային հաշվի մեջ պարտադիր նշվում է հաշվի հերթական համարը եւ դուրսգրման ամսաթիվը, ապրանք առաքող կամ ծառայություն մատուցող անձի անունը եւ իրավաբանական հասցեն, ֆիզիկական անձի անունը եւ ազգանունը, բնակության վայրը, հարկ վճարողի հաշվառման համարը, ԱԱՀ վճարողի հաշվառման համարը, ապրանքներ կամ ծառայություններ ստացող անձի անունը եւ իրավաբանականհասցեն, ֆիզիկական անձի անունը եւ ազգանունը, բնակության վայրը, ապրանքների անվանումը եւ քանակը կամ ծառայությունների տեսակը եւ ծավալը, ապրանքների գինը եւ ընդհանուր արժեքը կամ մատուցվող ծառայությունների սակագինը եւ հատուցման ընդհանուր գումարը՝ առանց ԱԱՀ-ի, առանձին տողով հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումադուրս

իը.

Սահմանված կարգի խախտումով հարկային հաշիվների լրացման համար վճարողներից գանձվում է տուգանք՝ այդ փաստաթղթերում հաշվարկված ԱԱՅ-ի տասը տոկոսի չափով: Բյուջեի հետ ԱԱՀ գծով հաշվարկներ հաշվի մնացորդի չափով ԱԱՀ վճարող անձինք հաշվետու ժամանակաշրջանում պետական բյուջե են վճարում այդ ժամանակաշրջանում իրականացված հարկվող գործարքների հարկվող շրջանառության նկատմամբ հաշվարկված ԱԱՅ-ի գումարը: Դրանից հաշվանցվում են արտադրական եւ այլ առեւտրային նպատակներով հանրապետության տարածքում հաշվետու Ժամանակաշրջանների գծով մատակարարների կողմից ներկայացված հարկային հաշիվներում առանձնացվածԱԱՀ-ի գումարի չափով: Ձեռք բերված ապրանքների եւ ստացված ծառայությունների գծով ուշ ստացված հարկային հաշիվներում առանձնացված հարկի գումարը հաշվանցվում է այն հաշվետու Ժամանակաշրջանում, երբ ստացվել է հարկային հաշիվը: Ձեռք բերված աւպլրանքների եւ ստացված ծառայությունների գծով հարկային հաշիվներում առանձնացված հարկի գումարը հաշվանցվում են այն հաշվետու ժամանակաշրջանում, երբ կատարվել է վճարումը, հաշվի առնելով ոչ բանկային փոխանցումներով կատարված վճարումների գծով ԱԱՀ հաշվանցման նկատմամբ սահմանափակումները: Հաշվանցվում են նաեւ ՀՀ ներմուծված ապրանք78

' .

: : ։

| |

ների համար մաքսային մարմինների կողմից գանձված ԱԱՅ-ի գումարների չափով, եթե ԱԱՀ գանձվում է ապրանքներիներմուծման պահին: Հաշվետու ժամանակաշրջանում սահմանված կարգով հարկվող շրջանառության նկատմամբ հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարներից հաշվանցման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարների առատարբերությունը հաշվանցվում է վճարողների կողմից ջացող հետագա հաշվետու Ժամանակաշրջաններում 143 տարածքում ապրանքների մատակարարման կամ ծառայությունների մատուցման համար սույն օրենքի համաձայն վճարման ենթակա ԱԱՅ-ի գումարների հաշվին: Հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարների վճարումները պետական բյուջե կատարվում են յուրաքանչյուր հաշվետու Ժամանակաշրջանի համար: ԱԱՅ-ով հարկվող շրջանառությունը թաքցնելու կամ պակաս ինչպես նաեւ նախատեսված կարգի խախտումով ցույց տալու, ապրանքների եւ ծառայությունների դիմաց վճարված ԱԱՀ-ի բյուջե վճարման ենգումարները պակասեցնելու հետեւանքով թակա ԱԱՅ-ի գումարները թաքցնելու կամ պակաս ցույց տալու համար վճարողներից գանձվում է թաքցված կամ պակաս նաեւ տուգանք՝ այդ գուցույց տրված ԱԱՅ-ի գումարը, ինչպես մարի 50 տոկոսի չափով: Հարկային մարմիններին ներկայացվող տեղեկություններում ապրանքների մատակարարման կամ ձեռքբերման եւ ծառայությունների մատուցման կամ ստացման գծով ԱԱՅ-ի գումարները չներառելու դեպքում տեղեկությունները ներկայացնող անձը վճարում է տուգանք՝ սխալ ներկայացված յուրաքանչյուր տեղեկության համար 5.000 դրամի չափով: ՀՁամապատասխանհարկային մարմիններին ներկալացվող տեղեկություններում ներառման ենթակա՝ ձեռք բերված ապրանքների եւ ստացված ծառայությունների գծով մատակարարների կողմից դուրս գրված հարկային հաշիվներում առանձնացված ԱԱՀ-ի այն գումարները, որոնք չեն արտացոլվել ներկայացված տեղեկություններում կամ որոնց վերաբերյալ տեղեկություններ չեն ներկայացվել, ենթա-

կա չեն հաշվանցման: Առանց ապրանքների մատակարարման կամ ծառայությունների մատուցման հարկային հաշիվներ անձանդուրս գրելու դեպքում՝ այդպիսի հաշիվներ դուրս գրող է ԱԱՀ-ի առանձնացված հարկային հաշվում ցից գանձվում

գումարը, ինչպես նաեւ տուգանք՝ ԱԱՅ-ի գումարի 100 տոկոսի չափով, բայց ոչ պակաս մեկ միլիոն դրամից: Բացի նշվածից, ԱԱՀ օրենսդրության խախտման համար կարող են կիրառվել

նաեւ

1.2

երը:

պարագրաֆում նշված պատասխանատվության ձեւ-

ԱԱՀ-ի վճարման հաշվետու ժամանակաշրջան է համարվում յուրաքանչյուր եռամսյակը՝ եթե գործարքներից հասույթը նախորդող օրացուցային տարում չի գերազանցել 60 մլն. դրամը, հակառակ դեպքում՝ ԱԱՀ-ի վճարման հաշվետու Ժամանակաշրջան է համարվում յուրաքանչյուր ամիսը: Հաշվարկված ԱԱՅ-ի գումարների վճարումները պետական բյուջե կատարվում են մինչեւ հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ամսվա 20-ը ներառյալ: ԱԱՀ-ի գծով պարտավորությունների հաշվառման Ժամանակ հաշվի են առնվում փոխհատուցման /հաշվանցման/ գծով այղ հարկատեսակի գումարները, որով կանխվում է կազմակերպության կրկնակի հարկումը ավելացված արժեքի հարկով: Այդ նպատակով, ծառայությունների ստացման կամ ապրանքանյութական արժեքների մուտքագրման ժամանակ կազմակերպության վճարած ԱԱՀ-ն արձանագրվում է թիվ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր» հաշվում: Այնուհետեւ, բյուջեի հետ ավելացված արժեքի հարկի վճարման վերջնահաշվարկի ժամանակ հաշվի է առնվում փոխհատուցվող

գումարը:

Ընդունենք, որ կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրանքի թողարկման համար ձեռք է բերել 60 000 հազ. դրամ արժողությամբ հումք, որի դիմաց մատակարարներին վճարել է նաեւ ԱԱՀ՝12 000 հազ. դրամ: Նույն ժամանակաշրջանում իրացվել է ւպատրաստի արտադրանք 150 000 հազ. դրամի՝ գնորդներից գանձվող ավելացված ներառյալ արժեքի հարկը: Պահանջվում է ձեւակերպել բյուջեի նկատմամբ ԱԱՅ-ի գծով վերջնահաշվարկի արդյունքը եւ կատարել հարկի վճարում, եթե ԱԱՀ-ի դրույքը հարկվող բազայի նկատմամբ կազմում է 2096, իսկ հարկման բազայում ներառման

դեպքում՝ 16,6756:

մատակարարներիցնյութերը ձեռք բերելիս 60 000 «Նյութեր»... Դտ 226 «Ղաշվանցմանենթակա անուղղակի հարկեր»............. 12 000 (60 000» 2074) 72 000 Կտ 252 «Հաշվարկայինհաշիվ»................... գնորդներից իրացված արտադրանքիհասույթը մուտքագրելիս. Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»... 150 000 Կտ 611 «Իրացումից հասույթ»......125 000 (150 000 - 25 000) պարտք Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական » 000». 16.677) (150 բյուջեին ԱԱՅ-ի գծով»...25 մատակարարներինվճարվածավելացվածարժեքի հարկը -

Դտ 211

աաաաոաանաան

հաշվանցելիս պարտք Դտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական բյուջեին»... աաաաարոո ան»:12 000 Կտ 226 «Հաշվանցմանենթակա անուղղակի ..12. 000 հարկեր»... ԳՑԵՑ ԿԻԱ ավելացված արժեքի հարկը բյուջե փոխանցելիս. ումա

Լ...

ուա

ՑԱԿ

ԵՆԸ»:

Դտ

Կարճաժամկետկրեդիտորականպարտք բյուջելնթ..... «Հաշվարկայինհքմշիվ»..... «

աոոաարոորը

Լաոս

Կտ 252

աոա

որո»

13 000

Այսպիսով, պատրաստի արտադրանքի իրացման դիմաց հաշբյուջեի նկատմամբ ԱԱՅ-ի գծով պարտավորությունները արդեն կողմից հումքի դիմաց վանցվեցին կազմակերպության հարկի գումարներով, որով արժեքի վճարված ավելացված կրկնակի հաշվարկն պարտավորության կանխվեց հարկային ու վճարումը: Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում փոխհատուցման է ենթակա ԱԱՀ-ի գումարի մնացորդը վերագրվում բյուջեի գծով դեբիտորական պարտքերինհետեւյալ թղթակցությամբ. Դտ 225 Կտ 226

«Դեբիտորականպարտքեր բյուջեի գծով» «Հաշվանցմանենթակա անուղղակի հարկեր»

Ավելացված արժեքի հարկի գծով կձեւակերպվեն հետեւյալ հաշվային թղթակցությունները.

Աաաա

հ.) ԼՈՂԻ

`:Հողի հարկը գանձվում

ւ 1ԱՐԿԻ

ՎտՈՈ«

1ԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

հողի սեփականատերերից, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական եւ ժամանակավոր օգտագործողներից:Հարկման են ենթարկվում ինչպես գյուղատնտեսական, այնպես էլ ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերը: Հարկը սահմանվում է հողակտորի մակերեսի միավորի համար՝ հաստատագրված վճարի ձեւով: Գյուղատնտեսական հողերի համար հարկման բազա է հանդիսանում կադաստրայինգնահատմամբ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտը: Ոչ գյուղատնտեսականնշանակության հողերի համար հարկման բազա է հանդիսանում հողի կաղաստրայինգնահատման արժեքը: Հողի կադաստրայինարժեքը հանդես է գալիս որպես միջին եկամուտների հանրագումար (համախառն եկամուտ` առանց ծախսերն հաշվի առնելու), որը հնարավոր էր ստանալ տմյալ տարածքում (գոտում) գտնվող հողից՝ հաշվի առնելով հնարավոր բոլոր գործոնները (բնակլիմայականպայմանները, հողի բերրիությունը, աշխարհազրականդիրքը), իսկ կաղաստրային գնահատմամբորոշված գուտ եկամուտը ներկայացվում Է որպես միջին համախառն եկամտի եւ ղրա ստացման համար անհրաժեշտ ծախսերի տարբերություն: Հանրապետությունումըստ մարգերի տարածքներիեւ բնակավայրերի տեղաբաշխվածգյուղատնտեսական նշանակության եւ ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կաղաստրային արժեքների եւ կադաստրային գնահատմամբ որոշված զուտ եկամուտներիտվյալները հաստատված են ՀՀ կառավարության համապատասխան որոշումներով: Ընղ որում, միեւնույն բնակավայրի հողի կադաստրայինարժեքի եւ կադաստրայինեկամտի հարաբերությունըկրկնակի է: Հողի հարկի դրույքաչափերը երեքն են. » գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար, » 146- բնակավայրի ներսում գտնվող ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար, է

0.55

բնակավայրերից ղուրս գտնվող գտնվող ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համարլ Այսպես, «Երկինք» ՍՊԸ-ն ժամանակավոր ԱԱ -

ար րան

աոան Արուտարան նիր է 20 հա

ում

եւ

Ինչպիսին կլինի հաշվետու տարվա համար «Երկինք» ՍՊԸ-ի հողի հարկի գումարը, եթե որ ք. ոչ գյուղատնտեսական հողերի 1 հա կադաստրային ա է 600000 դրամ, իսկ ողերի 1 հա եկամուտն զ » 600.000 չ 0.15. 20 հա 1 800 000 դրամ Ֆ» 200.000 "0 15 հա 600 000 դրամ ընղամենը 2 400 000 դրամ

Արեվճարվող

ընդունենք,

Երեւանի ժեքն ուր է '

գյուղատնտեսական

դրամ: »

»-

են«նենն արիան իաաաատվլ Հարավ ում

են

ւպետական

սեփականություն ՀԱ

ներ, փողոցներ, անցումներ),

բյուջետային կազմակերպուեւ փորձարարական հոեւ այլն: Հարկի գումարները կազմակերպություվճարում են եռամսյակը մեկ` մինչեւ եռամսյակին ամսի 25-ը: Քաղքացիները եւ գյուղացիական տնտեսությունները մինչեւ սեպտեմբերի 1-ը հարկային տեսչության են ծանուցազրեր եւ հաշվարկված հարկի կողմից ստանում գումարները բյուջե վճարում հավասար մասերով, ոչ ուշ, մինչ եւ հաշվետու տարվա նոյեմբերի 15-ը եւ մինչեւ հաջորղ տարվա ապրիլի 15-ը:

ունները ուսումնաարտաղրական

ՀԱՐԹՈՆ,

նները րորրող

ը:(

գյուղատնտեսական

տ յ

ԳԼՈՒԽ

րա

7. |

1ԱՐԿԱՅԻՆՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

դլ

են. Հարկային պլանավորմանհիմնական ֆունկցիաներն հետ «ա կազմակերպության առաջիկա գործունեության կապված հարկման օբյեկտների - ու 2». նախատեսվող վճարվելիք հարկատեսակների կազսի

բացահայտ ներկայացումը,

5.3 ԼԱՐԿԱՅԻՆՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ԷՈՒՍՅՈՒՆԸ

ԱԿՆ.ՆԱՎՈՐԱԱ

Ստանդարտ ձեւերով մշակված հաշվետու ժամանակաշրջանին վերաբերող տարբեր հարկատեսակների գծով ւսրտաքին հաշվետվություններից բացի, հարկային հաշվապահությունը ներքին հաշվետվություն է պատրաստում կազմակերպության կառավարման պահանջների բավարարման նպատակով: Ներքին հաշվետվություննեորը պատրաստվում են հարկային պլանավորման եւ վերլուծության շրջանակներում, եւ եթե առաջինը վերաբերում է կազմակերպության առաջիկա գործունեությանը, ապա երկրորդը կազմվում է ձեւավորված հարկային փաստացի պարտավորությունների արդյունքներով՝ ներկայացնելով առանձին հարկային վճարումների ղինամիկան, փաստացի հարկերի շեղումները նախատեսվածից, բյուջետային պարտավորությունների կատարման ընթացքը: Կազմակերպությունկերի կառավարման համակարգում, հարկային պլանավորման եւ վերլուծության հիմնական ֆունկգիան բյուջետային պարտավորությունների բեռի թեթեւացումն է: Ղետեւաբար, զործնականում հարկային պլանավորմանը եւ վերլուծությանը անհարաժեշտ է պատշաճ ուշադրություն դարձնել, որով կազմակերպությունները զգալիորեն կնվագեցնեն բյուջետային պարտավորությունների մարմանը ուղղված դրամական արտահոսքերը: Փաստորեն, կազմակերպություններում անհրաժեշտություն է ծագում հարկային կառավարման կազմակերպման համար, որը նպատակաուղղված լինելով նվազագույն հարկային պարտավորությունների ձեւավորման եւ հարկային բեռի թեթեւացման ուղիների որոնմանը, իր մեջ հիմնականում ընղզրկում է երկու կարեւորագույն ֆունկցիա` հարկային պլանավորում եւ հարկային վերլուծություն:

կառուցվածքի մառմանն ուղղբյուջետայինպարտավորությունների ված դրամականարտահոսքերիզնահատումը,

ըմ" երկընտրանքայինգործարքներիսացահնրտինմբ" նվազագույն հարկման հատկանիշների: `

հնա-

1998 թ. երկընտրանքի Այսպես, կագմակերպությունը րավորություն ուներ հիմնական միջոցը վարձելու կամ գնելու ուղղությամբ: Այդ նպատակով, հարկային հաշվապահը կայացնում էր իր կողմից հավաքագրված հետեւյալ տվյալնե-

ներ-

րը.

Ֆ».

(ներառ8

6 000 ղրամ ակտիվի զնման արժեքը կազմումէ ժամկետը՝ ծառայության յալ ԱԱՀ-ն), իսկ օգտակար

տարի,

ակտիվիծառայության վերջում լուծարային արժեք չի գոյանում, եւ հետեւաբար հավասարաչափմաշվածքի հաշվարկման եղանակով ակտիվի տարեկան ամորտիզացիան կազմում է 2 000 դրամ, » վարձակալականհիմունքներովակտիվը ձեռք բերելիս, 2 500 դրամ, տարեկան վարձավճարը կազմում է է » շահութահարկիդրույքաչափը կազմում 2006, » գնում կատարելիս, հաշվարկված տարեկան ամորտիէ զացիայի շնորհիվ ծախսերի ավելացումով նվազում բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ դրամով » 0.2), (2 Ֆ» . վարձակալելիս, կատարվող տարեկան վարձավճարի է բյուջե շնորհիվ ծախսերի ավելացումով նվազում դրամով (2 մուծվողտարեկան շահութահարկը5̀

500 0.2),

» »

1000 դրագնում կատարելիս առաջանում է ԱԱՀ-ի գծով

(6 0002 մի պարտավորություն

16.67),

ֆինանսականվարձակալությունը. ըստ հարկային

օրենսդրության, մինչեւ

թ.

չէր հարկվում ԱԱՀ-ով:

Հիմնական միջոցի օգտագործմամբպայմանավորված հարկային մուծումների առումով նպատակահարմար է ակտիվի ֆինանսական վարձակալումը,եւ ոչ թե գնումը: Բացի այդ, դեպքում, թողարկման ինքնարժեքիկազմում իմնական միջոցի վարձավճարները գերազանցում են գնման դեպքում նախատեսվողտարեկան ամորւտիիզացիոն հատկացումներին,որն իր հերթին նվազեցնում է շահութահարկիգծով կազմակերպության հարկային պարտավորությունները (տես

Հաննան

աղյուսակ 5.1):

Այսպիսով, հիմնական միջոցի վարձակալմանդեպքում ակտիվի գծով կազմակերպությունը թեթեւացնում է իր հարկային իսկ գնման դեպքում՝ այն կազմում է ընդադրամով, ը 200 դրամ:

մրն :

Աղյուսակ5.1

պարտավորություններ Կարայի տիվը գնելիս կամ վարձելիս `

Է Ցուցանիշներ

Պարտավ

ռի

որությու ում

Ցարկային վերլուծությունը հիմնականում կապվածէ կագմակերպությունների գործունեության փաստացի հարկման արդյունքների հետ, երբ կատարվում է հարկային մուծումների արդյունավետ քաղաքականության վարման գնահատում եւ դրա հիման վրա ըստ տարիների համեմատական վերլուծություններ են իրականացվում առանձինհարկատեսակների ձեւավորման. վերաուղղման, կառուցվածքային տեղաշարժերի առումով: Հետեւաբար, հարկային վերլուծության արդյունքներով. շ. ներկայացվում են հարկային փաստացի պարտավորությունները, ». համեմատվում են վճարված հարկատեսակների փաստացի գումարների կազմն ու կառուցվածքը նախատեսվածի հետ, «. համեմատման հետեւանքով բացահայտվածշեղումների գնահատումներով նշվում են կազմակերպության հարկային բեռի թեթեւացման ուղիները (տես աղյուսակ 5.2): Այսպես, կազմակերպության բյուջետային պարտավորությունները վերլուծվող տարիներին ընդզրկում են շահութահարկ, ավելացրած արժեքի հարկ, զույքահարկ: Նախատեսված

եւ

Աղյուսակ 5.2

փաստացի հարկային պարտավորությունները

Վնոն

(200)

ԿԱԼՈՒՄ

Պարտւ

Հարկատեսակ

շահութահարկ ԱԱՀ

ԱՀ-ի

գույքահարկ

2 000 թ.

թ.

պլան փաստ. շեղում| պլան փաստ. շեղում

| 6095 | 5596

ընդամենը`

թի

| 1996

10096

56556 -6| 3095

| 5085 | 2796

Հ11|

110095|

|10095110041

Հարկային վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ կազմակերպությունը քննարկվող երկու տարիներինշահութահարկի եւ ավելացրած արժեքի հարկի զծով փաստացի պարտավորությունների թերձեւավորում է ունեցել: Ընդ որում, եթե

թա

երկու հարկատեսակներիգծով միաժամանակնկատվում նախատեսվածինկատմամբ իջեցմանմիտում, ապա պետքէ ենթաղրել, որ կազմակերպութանը չի հաջողվում ծավալել պլանավորված իրացում, Քանի որ կրճատվում են անուղղակի հարկերը եւ միաժամանակ ղրա հետեւանքով՝ վերլուծվող տաշահույթներն ու ձեւավորված շաայղ է

մորեն Աա արան

5.2 ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻԳԾՈՎ 1ԱՐԿԱՅԻՆԲԵՌԻ ԳԵԼՍՄԱՏՈՒՍՆԵՐԸ

ագւրման ամանորին նման նախատեսվածի

ութահարկերը Ա

(տես

աղյուսակ

5.2):

նկատմամբ գույքահարկի գերձեւավորումը անթույլատրելի է համարվում եւ վկայում է շրջանառությանաճով չուղեկցվող շինությունների եւ տրանսպորտային միջոցների ավելացմամբՈւստի, կառավարող մարմինների ուշաղրությունը պետք է բեւեռվի ավելորդ շարժական եւ անշարժ գույքի կրճատմանը:

թերան ոյ ն Տ Լար Աա ԳԱԱ ուն արուներ ե: ուրու: ԱՐՈ» հիմնադրամին |

վե արը: ՀՈրՇՈՈ Ղարվայնք ծխնդրուլյում մուշու աԱ բ Գ Արան ԱԱ ակայն հզր արեան ԱԳանոն ԱԱ լնի Աաաա րա Ակն: .

մարդի

ԱԱ

լոս

զր

ԿՑ ՎԱ

ո աՆ ՅԱ ավիի Գուանմելոտ երեք, թոշակային հիմնադրամին հատկացումները: Հակառակ դեպքում, երբ կազմակերպությունների կողմից կսահմանվեն բարձր աշխատավարձեր, կնվազեն կենսաթոշակային հիմնադրամին մուծումները, զուգահեռաբար աճելով եկամտահարկի պարտավորությունները: Աշխատավարձի գծով հարկային բեռի նման հավասարակշռումը ապահովվում է այն պարզ պատճառով, որ եկամտահարկի գծով հարկային դրույքաչափերը պրոգրեսիվ են, իսկ կենսաթոշակային ֆոնդին հատկացումների դրույքաչափերը՝ ռեգրեսիվ: Այնուամենայնիվ, կազմակերպությունները կարող են պլանային միջոցառումներ ձեռնարկել աշխատավարձի գծով հարկային բեռի թեթեւացման ուղղությամբ, կամ գնահատել աշխատավարձի գծով հարկատեսակների սահմանային չափը, նախորոշված սահմանափակումների առկայության դեպքում: Օրինակ, կագմակերպությունը կիրառում է քիմիական տեխնոլոգիաներ, եւ արտանետումների արդյունքում բնապահպանական վնաս է հասցնում շրջակա միջավայրին: Տեխնոլոգիական բարեփոխումների նպատակով արտասահմանյան «Կանաչների միություն» գրասենյակից կազմակերպությանը տրամադրվել է 12 մլն դրամի դրամաշնորհ, հետեւյալ սահմանափակումներով.

Իթ

ԻԱ

դրամաշնորհի օգտագործման առավելագույն ժամկետը սահմանվել է 3 ամիս, Փրագիրն իրականացնոդ թիմը սահմանափակվում է 6 աշխատակցով (գործավար, հաշվապահ եւ 4 տեխնո-

լոգ),

դրամաշնորհ տրամադրող կազմակերպության քաղաքականությունն է հնարավորին չափ խուսափել արտասահմանյան միջոցները տեդական հարկային նպատակներով ծախսելուց, ուստի դրամաշնորհի հաշվին կենսաթոշակային հիմնադրամին մուծվող գումարների առավելագույն չափը, համաձայն «Կանաչների միություն» գրասենյակի պահանջների, չպետք է գերազանցի ծրագրի ֆինանսավորման նախահաշվի 552-ը:

կի, այնպես էլ կազմակերպության տնօրինության կողմից սահմանված վերընշլալ պահանջները: Ռրպես հաշվապահ, իրականացնենք տվյալ հանձնարարությունը, աշխատավարձի գծով հարկային բեռի գնահատման

հաշվարկային հետեւյալ քայլերով:

Առաջին քայլ.

հաշվարկենք դրամաշնորհի նախահաշվում աշխատավարձի ֆոնդի մեծությունը: դրամաշնորհի նախահաշվում

հատկացումների

12 մլն դրամ » 896 առավելագուն մեծությունը 800 000 դրամ աշխատավարձի ֆոնդ սպասարկող անձնակազմի աշխատավարձ տեխնոլոգների աշխատավարձ, 600 000 սպասարկող անձնակազմի գծով հատկացումներ Հ տեխնոլոգների աշխատավարձի գծով հատկացումներ »

պահանջներն է ներկայացրել.

տեխկոլոգների ամսական աշխատավարձի չափը պետք է գերազանցի 400 000 դրամը, իսկ գործավարի եւ հաշվապահի ամսական աշխատավարձի չափը, ընդհակառակը, պետք է սահմանվի 100 000 դրամից

պակաս, »

գործավարն ու հաշվապահը աշխատավարձ են ստանալու 2 ամսից ոչ ավել, ծրագրի իրականացման ընթացքում կազմակերպության աշխատակիցների ընդհանուր ցուցակային թվին հաշվարկվող աշխատավարձի բեւեռացումից խուսափելու նպատակով` դրամաշնորհում ընդգրկված աշխատակիցներից պահվող ընդհանուր եկամտահարկի ո ետ է կազմի ազմի 500 000 դրամ : առավելագույն չափը պետք

Աշխատանքների ֆինանսավորման նախահաշվի հոդվածների ներկայացման նպատակով հաշվապահից պահանջվում է սահմանել դրամաշնորհի թիմակիցների յուրաքանչյուր աշխատակցի գծով սահմանվող ամսական աշխատավարձըայնպես, որ բավարարվենինչպես «Կանաչները միություն» գրասենյա90

Կագմակերպության ղեկավարությունը իր հերթին դրամաշնորհի ծրագիրն իրականացնող աշխատակազմին հետեւյալ

առավելագ կենսաթոշա

Քանի որ, ըստ «Կանաչների միություն» գրասենյակի պահանջների, աշխատողների ամսեկան թիվր 6 հոգի է, իսկ դրամաշնորհի օգտագործման առավելագույն Ժամկետը 3 ամիս, ապա մեկ աշխատողի հաշվով կենսաթոշակային հիմնադրամին հատկացումներըամսեկան կկագմեն. 600 000 : (6 հոգի » 3 ամիս) 33 333 դրամ Վյս պարագայում պետք է կիրառել 100 000 դրամ աշխատավարձի շեմը գերագանցող կենսաթոշակային հատկացումների բանաձեւը, քանի որ մինչեւ 100 000 դրամ աշխատավարձի նկատմամբ կենսաթոշակայինընդհանուր հատկացումները են 20 000 դրամ (100 000.» 396 «5 80 000»

ԱԱ

Թի.

20 000

Դրամաշնորհովնախատեսվող մեկ մսում յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատավարձի չափը նշանակենք 2 Հետեւաբար, դրամաշնորհի նախահաշվով կենսաթոշակային հատկացումների600 000 դրամ հոդվածը կներկայացվի. -

հոզի

|0.032417

(2-100 000)

շ.

0,053

ամիս

Որտեղից. 266 667

դրամ Այսպիսով, մեկ ամսում յուրաքանչյուր աշխատողին դրամաշնորհով նախատեսվող աշխատավարձի չափը կարող է սահմանվել 266 667 դրամ, որը բավարարում է «Կանաչների միություն» գրասենյակի կողմից առաջադրված պահանջնե2

րին:

անձնակազմի ամսական եկամտահարկ. սպասարկող

2 հոգի

15 400 դրամ տեխնոլոգներիամսական եկամտահարկ. (500 000-15 400.2 ամիս) - (4 հոգի»:3 ամիս) 7700»:

Հ»

Մեկ տեխնոլոգի ամսական աշխատավարձի չափը նշանակելով 7, կազմենք հետեւյալ հավասարումը` առաջնորդվելով եկամտահարկի հաշվարկի կարգով. 39 100 100 000) 0.2 Հ 8 000, որտեդից. (7-0.037 263 400 դրամ Ղետեւաբար, մեկ տեխնոլոգի ամսական աշխատավարձը, որը նախնական հաշվարկով կազմել էր 322 223 դրամ` ըստ «Կանաչների միության» գրասենյակի պահանջների, կճըշգրտվի դրամաշնորհ ստացող կազմակերպության սահմանափակումով եւ կներկայացվի 263 400 դրամ: Հ

Երկրորդ քայլ. հաշվարկենք ձեւավորվող նախահաշվում դրամաշնորհ ստացող կազմակերպության տնօրինության կողմից ներկայացվող պահանջների ճշգրտումները:

Դրամաշնորհի նախահաշվում աշխաւոավարձի հոդվածը պետք է կազմեր. սպասարկող անձնակազմ 266

Բանր Ա

Մեխկոլոգներ,»-. ՀՅ5. օՉՈՅՔ

նովի 3

ամիս

Բր

« ԱրԱ.

Սակայն, հաշվի առնելով կազմակերպության տնօրինության այնպահանջը, համաձայնորի, սպասարկոդ անձնակագմի աշխատակիցների ամսական աշխատավաիծը չպետք է գերազանցի 100 000 դրամի շեմը, կկատարվեն աշխատավարձի նախահաշվային հետեւյալ ճշտումներ. սպասարկող անձնակազմ 99 999 Հ

հոգի

տեխնոլոգներ (մնացորդային եղանակով) 3 Հ

322 223

հոգի

ամիս

2 ամիս Հ 399 996 866 676 4 268672

Կազմակերպության տնօրինությունը նախատեսում էր նաեւ եկամտահարկի գծով պահումների ամսական 500 000 դրամ առավելագույն մեծություն: Ելնելով այդ պահանջից, կատարենք աշխատավարձինախահաշվային հոդվածների հետեւյալ

քայլ. ներկայացնենք դրամաշնորհի նախահաշվում աշխատա. վարձին առնչվող հոդվածները` հիմնվելով նախորդ բայլերի արդյունքների վրա: «Կանաչների. միություն» գրասենյակի 12 մլն դրամ արժողությամբ դրամաշնորհի նախահաշվում աշխատավարձին Երրորդ

էլԱարոն անր ր ոննկարա: ԱԱմկերիո ում

թյունների կոդմից

են

ինչպես

պայմաններին, առաջադրված

վեն ստերեւ աղյուսակով

կներկայաց-

Այսպիսով, աշխատավարձի գծով հարկային բեռի գնահածրագրի նախահաշվում ընդգրկված վճարային հոդվածները բավարարում են. ա) դրամաշնորհ տրամադրոդ կազմակերպության պահանջներին` առավելագույն կենսաթոշակային հատկացումների գծով. 476 864 Հ 12 Ալն շ 532 տումներով

ճըշտումները.

դրամ

39 100

Աշխատավարձ առան Ւ»

3 560 796

տեխնոլոգներին4 հոգի» 3ամիս» 263400» գործավարին 1 հոգի«2 ամիս 99999:-հաշվապահին | 1 հոգի 2ամիսյ 99 999

3 160800

ամիս | 0,03հոգի «17000

|(263 400

20.05)

գործավարիգծով|

հաշվապահիգծով |

396804

400 »

հոգի շ 2 ամիս 20 000

40 000

հոգի 2

40 000

ամիս շ. 20 000

բ) դրամաշնորհ ստացող կազմակերպության պահանջներին` առավելագույն եկամտահարկի պահումների

հոգի53 ամիս 770022

ՆՕՎՈՒՇԻՔՋ.

ԸօԿրԵԲԵատ. 8 25: "1. Էոոօրւ «ՅՈրՅՈՒ

ՀԻ

7.3.

Լ.

ԻճոօՐՕՕՅոՕ»ոճե6 Ի. 1998.

Ող

ՅՅ.

քր.

5.Ր.Քօողելթոոճ Ի. 1990,

«Պետական տուրքի մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել է 27.12.1997թ.: «Տեղական տուրքերի եւ վճարների մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել է 26.12.1997թ.: «Բնապահպանական եւ բնօգտագործման վճարների մասին» ՀՀ օրենքը: `

476864

ԺԷ

391002»:4

4. ԼՐՇ66Շ.

հ, ԱԽԽՅԿՇԵԼ

տեխնոլոգներիգծով

գծով.

այգ ԾԻ

քո 1016ՈծԵ.

ճ. ԼՓՕրտԻՃ

Փոխանցումներ կենսաթոշակային հիմ-

նադրամին

ր1

199 998

մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել է 14.04.1997թ.՝

«արկերի

199998

Ա...

Առացակվո բյ ցաղկվողգոականություն

հոգի

ամիս

է 28.12.1998թ.: Ընդունվել

«Հաստատագրվածվճարների մասին» 331 օրենքը: Ընդունվել է 07.07.1998թ.: տուրքերի եւ վճարների մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել

ԱԱր

սոցիալականապահովագրությանվճարների մասին» «Պարտադիր

313 օրենքը: Ընդունվել է26. 12.1997թ.: 13. 31 կառավարության 01.06.2005թ. «Հայաստանի Հանրապետության 2006-2008 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը հաստատելու մասին» թ. 777-Ն որոշումը: Էջ 8:

14. Փաճեօել.

15. )6.

Աա

օրենքը:

Ոօղ

քօր.

8.8.Կ(օ68ոօտռ ԻԼ 2004.

Ց» ՐՅ ԵԼԱՆ վԻ

Ընդունվել

.06.

բյուջետային համակարգի

մասին» ՀՀ

թ.

Վ.Հարությունյան Հարկային քաղաքականությունը եւ նրւս կատարելագործման հիմնահարցերը Հայաստանի Հանրապետությունում: Ե. 2003:

Մարկոսյան Հարկային բեռի կարգավորումը Հայաստանի Հանրապետությունում: Տնտեսագիտության թեկնածուի ատենախոսության սեղմագիր: Ե. 2004թ.: Էջ 11: Գ.Կիրակոսյան Անցումային տնտեսության վերափոխումները: Ե. 2002թ.: Էջ

17. Ա.Խ.

18.

57:

19. Է.Ճ.442ԲՈ688,

ՕՇԽՕՅԵԼ 760ք/յ

ԻԼԷԼՎՅՈՄՔԻԽ

ՈՇքճոօղեօտ3«ՕԻՕԽՔԽՒ.

ԻԴ. 2000.

20. Ո.Շ.73քՅՇՇՑԻՎ,Ո.4.ՐՔ66ՅԻԻԱՒՎԾՑ

ԽՅքՕ36ԶԻԽՕԽԻԵՀՅ.

Հոքօտ. 19967.

Սահմանադրություն: 25.11.2005թ.: «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 30.06.1996թ.: 23. Հ1 կառավարության 01.06.2005թ. « Հայաստանի Հանրապետության 20062008 պետական թվականնեի միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը հաստատելու մասին»-թ. 777-Ն որոշումը: 24. «Ղայաստանի Հանրապետության 2006 թվականի պետական բյուջեի մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծ: 34 կառավարության գեկույց: Բացատրագիր: 25. Ա. Ծուղուրյան, ձաշվապահական հաշվառում, Ե., 2007թ.,

21.

22.

ՅՀ

Ամեն Գեւուգի Ճուղոսյան Սե՞գել Սողաորտակի Սուքիասյաց Դավիթ Սլավիկի Ավետիսյան

ՀԱՐԿԵՐ ԵՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

(ուսումնական ձեռՈւսկ») Քրող614 ՐՇռօթԻԽօԸոԿ ՈՖԹԾԹՔՈՒ

ԸՇքՒԷՇո ՇՈՅՔՈՅԻԵՕԲՈԿ ՕՍԽոՅ«ԶԻ

ԱՅոու

ՒՃՈՕՐՈ

ԸՈՇՑՈՒԽՕռՈԿ Բօօ

ոգ

ո ԷՈՌՈՕՈՕՅԵԼՈ ՖՎԸԼ

ՕԿԳՏԵԾՓ 1

1ՈճԱԿոօ)

ՔԻԼՈՇՈ ՖՇՐՁՇ) Կ

ՆԽԸՏՖ

ԲՈՉ

ՕԾ.ՍԱՃԱՐՑՅՈ

Տ. ՏԱԳԱՅՏԽՅՈ

Տ. ԲԿՇՈՏԽՅՌ

11274 8ԲՇՇՕՍՈՈՄՎՕ

(Ռծոսծդ

ԵՐԵՎԱՆ

ՆՄ

««ՎԱՆ ԱՐՅԱՆ»»

Հոսչառակիչ-խմբագի՞՝

Վան ԱՐՅԱՆ

չեւավուումի՝ Համակառյչային

Լոոս ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ

ՀԱՆԱ Ի ՀԱՏԸրերկ59 օինակ

Զափը՝ 60284,

Թուղթըեւ

1/16: Ծավալը`

6 Տող.մամով:

է «Վան 17յաճ»հոաջարակչաջան Տողագողել Տղարանում