Պարսկաբյուզանդական պատերազմները, հայերի ապստամբությունը և Հայաստանի 2-րդ բաժանումը։

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Vդարի ազատագրական պատերազմներից հետո Արևելյան Հայաստանում հաստատվեց տևական դադար, սակայն Վարդ Պատրիկի մահից հետո պարսից արքունիքը մարզպանի պաշտոնը հանձնում է պարսիկների: Արևելյան Հայաստանի վիճակը սկսում է էլ ավելի վատթարանալ այն ժամանակ, երբ մարզպան է նշանակվում Սուրենը, ում օրոք սկսվում են կառուցվել ատրուշաններ: Նա սպանեց նաև Կարմիր Վարդանի եղբորը՝ Մանվելին: Այս ամենը հանգեցրեց նոր ապստամբությունների՝ պարսից տիրապետության դեմ: Բյուզանդիան առիթը բաց չէր թողնում հայերին օգնելու, հետևաբար տեղի ունեցան նաև պարսկաբյուզանդական պատերազմներ, որտեղ՝ բյուզանդական բանակում, կռվողներից շատերը հայեր էին, սակայն միայն հետո է պարզ դառնում, որ երկու տերություններն էլ ամեն ապստամբության ժամանակ՝ օգնելով հակառակորդ երկրի հպատակ հայերին, հետապնդում էին իրենց շահը, և ամենևին էլ մտահոգված չէին հպատակների ճակատագրով: Արդյունքում 591 թվականին Հայաստանը բաժանվում է այս 2 տերությունների միջև, ինչը էլ ավելի է խորացնում անմխիթար վիճակը, քանի որ հետագայում Պարսկաստանն ու Բյուզանդիան գործում էին հայերի դեմ միասնաբար, իսկ հաճախ նաև ապստամբում էին միմյանց դեմ:

ՊԱՐՍԿԱԲՅՈՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԸ, ՀԱՅԵՐԻ

ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ II ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

Հայաստանի քաղաքական վիճակը VI դարում. հայերի ապստամբությունը

Ըստ պատմիչ Սեբեոսի և Ստեփանոս Ասողիկի թողած պատմական տեղեկությունների, Խոսրով Ա Սասանյանը արտակարգ լիազորություններով Հայաստանի մարզպան նշանակում իր ազգական Սուրեն Վշնասպին ։ Նա, գալով Հայաստան ,առաջին հերթին ծանրացնում է ժողովրդից գանձվող հարկերը , հալածում է, հետապնդում հայ իշխաններից ոմանց: Հովհաննես Եփեսացու մի տեղեկությունից երևում է, որ Սուրեն մարզպանը այդ ամենն արել է ոչ թե իր անձնական նախաձեռնությամբ, այլ նախապես ունեցել է պարսկական արքունիքի հրահանգը։ Հայաստանում ապստամբները սկսում են կազմակերպել իրենց զորամասերը ՝ հասցնելով 10000 հոգու։ Ապստամբության ղեկավար է նշանակվում Վարդան Մամիկոնյանը, որը, ի տարբերություն V դարի Վարդան Մամիկոնյանի, պատմության մեջ հիշատակվում է որպես Կարմիր Վարդան։ Վարդանը, պարսկական արքունիքի նկատմամբ ընդհանուր դժգոհություն ունենալուց բացի, ուներ նաև անձնական թշնամանք Խոսրով Ա Սասանյանի(Անուշիրվանի)՝ Հայաստանում մարզպան նշանակված Սուրենի դեմ, որովհետև վերջինս սպանել էր իր եղբորը՝ Մանվելին: Ապստամբությունը կազմակերպելու գործում մեծ դեր է կատարում նաև կաթողիկոս Հովհաննես II Գաբեղենեցին: Ապահովության համար կաթողիկոսարանի գանձարանր, արժեքավոր իրերր և դիվանը տեղափոխում են Թեոդոսուպոլիս: Վարդան Մամիկոնյանը և կաթողիկոսը նախապես հատուկ պատգամավորություն են ուղարկում Կոստանդնուպոլիս , Հուստինոս կայսրից օգնություն խնդրելու։ Կայսրը հաստատապես խոստանում է օգնել հայերին: Նա հայտարարում է, որ ամեն ջանք կգործադրի ազատագրելու և իր գերիշխանության տակ վերցնելու Արևելյան Հայաստանը, և եթե ռազմական գործողություններն անհաջող դասավորվեն, ապա ինքը ապաստան կտա ապստամբության ղեկավարներին և նրանց չի հանձնի պարսկական իշխանություններին: Հայերի ընդդիմությունից և կայսրության հետ համագործակցելուց զայրացած Խոսրով Ա

Սասանյանը մարզպանին տալիս է 15000-անոց զորք և հրամայում է, անպայման Դվինում ատրուշան կառուցել, իսկ դիմադրողներին ոչնչացնել: Ապստամբությունը Հայաստանում դառնում է անխուսափելի և շուտով ընդունում համաժողովրդական բնույթ, որին մասնակցում էին հասարակության բոլոր խավերը: Հայկական ապստաբական հեծյալ և հետևակ զորքը, որի զորականների թիվը արդեն հասել էր 20000-ի, սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի հրամանատարությամբ հարձակվում է Դվինում գտնվող պարսից զորքի վրա և ջախջախում այն, սպանում է Սուրեն մարզպանին, իսկ մնացածին վտարում է երկրի սահմաններից դուրս: Մարզպանի գլուխն ուղարկվում է Թեոդոսուպոլիս (Էրզրում)՝ բյուզանդացի զորահրամանատար Հուստինիանոսին: Դվինի գրավմանը մասնակցում էր նաև կայսերական օժանդակ զորքը: Պարսկաստանի դեմ ապստամբական դրոշ են պարզում և հայերին են միանում նաև հարևան ժողովուրդները՝ վրացիներն ու աղվանները: Սուրեն մարզպանի սպանությունը իրականում ազդարարում էր ապստամբության սկիզբը և պարտավորեցնում էր կայսրությանը իրագործել հայերի հետ կնքած պայմանագիրը: Բյուզանդական զինվորական ուժերը, որոնք միացել էին հայերին, ևս գործում էին պարսիկների դեմ, սակայն կայսրությունն ամենևին պատրաստ չէր պատերազմի և բնականաբար չէր կարող անհրաժեշտ քանակաությամբ զորք տրամադրել ապստամբներին, թշնամու հանդեպ հաղթանակ ապահովելու համար:Ապստամբությունը և պարսկաբյուզանդական վերահաս պատերազմը խիստ սպառնալից են դարձնում Հայաստանի վիճակը: Անխուսափելի են դառնում պարսկական ներխուժումները: Կասկածից էլ վեր էր այն, որ պարսկական արքայի դաժան դատաստանին առաջին հերթին ենթարկվելու էին ապստամբության կազմակերպիչները: Շատ նախարարներ և հոգևորականներ, այդ թվում կաթողիկոսն ու սպարապետը, իրենց ընտանիքների հետ միասին տեղափոխվում են Կոստանդնուպոլիս՝ պարսիկների վրիժառությունից խուսափելու և պայմանագրին համապատասխան զորք ստանալու՝ երկիրը թշնամու ասպատակություններից պաշտպանելու համար: Հայ հոգևորականները, նախարարներնն ու ազնվականները, որոնց թիվը հասնում էր մի քանի հարյուրի, ընդունվեցին մեծ պատվով և ստացան

կայսերական նվերներ ու ընծաներ: Կայսրությունը սիրաշահում էր նաև Հայստանում մնացած իր կողմնակից հայ ազնվականներին՝ ուղարկելով նրանց ‹‹ոսկիներ ու աստիճաններ››: Նման վերաբերմունքի նպատակն էր հայ աշխարհիկ և եկեղեցական ֆեոդալական խավերին ավելի սերտ կապել Բյուզանդիայի հետ: Պայմանները նպաստավոր համարելով , բյուզանդական կայսր Հուստինոս Բ-ն, Կ.Պոլիս ժամանած հայերից պահանջում է կրոնափոխ լինել և ընդունել քաղկեդոնականություն: Այսպիսով, դեռ չձեռբազատված պարսիկների կրոնական հալածանքներից, հայերը ենթարկվում են նաև բյուզանդացիների դավանափոխության հարկադրանքին: Կաթողիկոսը, որ չնայած մինչ այդ եռանդուն պայքար էր մղել քաղկեդոնականության դեմ, հայ հոգևորականության և ազնվականության հետ միասին ստիպված տեղիք է տալիս, համաձայվում է և տեղեկացնում է պատրիարքին, որպեսզի երկիրը կայսրության զինվորական օգնությունից չզրկվի: Հուստինոս Բ-ն հայ-բյուզանդական եկեղեցական միաբանությանը պաշտոնական բնույթ տալու նպատակով, Կ. Պոլսում գումարում է եկեղեցական ժողով , որտեղ հայերը պաշտոնապես ընդունում են քաղկեդոնականությունը: Պարսկաբյուզանդական պատերազմները Մարզպանական Հայաստանի հայերը ստանալով հույների հետ կայացված դավանական միաբանության լուրը, խիստ բովանդակությամբ նամակ են գրում կաթողիկոսին՝ դատապարտելով ազգային եկեղեցու ավանդույթներին հակասող նրա գործարքը: Կայսրությունն այդ ժամանակ հայերի հանդեպ ստանձնում է նոր՝ դաշինքը լրացնող պարտավորություններ, որի մասին կարևոր և հետաքրքիր տեղեկություններ է հաղորդում բյուզանդացի պատմիչ Մենանդրոսը: ‹‹Հուստինոս կայսրը,- գրում է նա,- գաղթած իբերներին և պարսկահայերին երդումով խոստացավ, որ ինքը կգործադրի իրենից կախված բոլոր միջոցները՝ նվաճելու այն երկիրը, որտեղ նրանք ծնվել են, իսկ եթե նա ի վիճակի չլինի պատերազմ մղելու մինչև վերջ, ապա ծայրահեղ դեպքում երբեք չի հանձնի ո՛չ ապստամբության հանցավորներին, ո՛չ նրանց ազգականներին, մի խոսքով ոչ ոքի նրանցից, ովքեր կցանկանային մնալ Հռոմեական կայսրության իշխանության ներքո››: Այդ նոր պարտավորությունները կարևոր էին , որովհետև կայսրության հետ հաճախակի տեղի ունեցող

հաշտության բանակցությունների ժամանակ պարսիկները պահանջում էին իրենց հանձնել ապստամբության ղեկավարներին ՝ նրանց պարսկաբյուզանդական սահմանագլխում կախելու համար: Կ. Պոլսի արքունիքն այդ խնդրում կատարում է իր խոստումը: Բյուզանդիա գնացած հայ ֆեոդալական ազնվականությունն ընդգրկվում է կայսրության զինվորական ծառայության մեջ և հայկական գնդերով, նրա ուժերի հետ համագործակցած, մասնակցում է պարսիկների դեմ մղված պատերազմին: Այդ եղանակով կայսրությունը միաժամանակ քաղկեդոնականությանը հարողների և բյուզանդական իշխանությունը կամ կողմնորոշումը ճանաչողների թիվը ավելացնում էր: Մարզպանական Հայաստանում ծագած ապստամբությունն առիթ է դառնում պարսկաբյուզանդական պատերազմի, որը կարճատև ընդհատումներով տևում է 20 տարի: Ռազմական գործողությունների գլխավոր թատերաբեմ են դառնում Միջագետքը, և իհարկե, Հայաստանը: 572 թվականի ամռան վերջին բյուզանդական արևելյան բանակի գլխավոր հրամանատար Մարկիանոսը, գալով Օսրոենի մարզը, զորք է հավաքագրում և հաջորդ տարվա վաղ գարնանն ամայացնում է պարսիկներին ենթակա Աղձնիքը: Միաժամանակ պատերազմական գործողություններ են ծավալվում Հայաստանում, որը պարբերաբար ասպատակության է ենթարվում թե՛ պարսիկների և թե՛ բյուզանդացիների կողմից: Բայց պարսիկների առաջին արշավանքներն ընդհանուր առմամբ հաջող չեն ընթացել: Սեբեոսի հաղորդմամբ, Սուրեն մարզպանի սպանության տարում Հայաստան է ներխուժում զորավար Վարդան Վշնասպը, սակայն 1 տարի անց ստիպված է լինում հեռանալ: Այնուհետև 573 թվականին Հայաստան է արշավում նշանավոր պարսիկ զորավար Միհրան Միհրևանդակը կամ ինչպես ավելի հայտնի է ՝ Չուբինը, 20000-անոց զորքով , ունենալով թագավորի հրամանը՝ Հայաստանում սրի քաշել բոլոր տղամարդկանց, իսկ երկիրը ամայացնել: Պարսիկների նմանօրինակ դաժանություններից սարսափած շատ հայեր թաքնվում են անառիկ ամրություններում կամ էլ փախչում են հեռավոր վայրեր: Մծբինի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտին իրենց զորքերով մասնակցում էին բյուզանդացի Մարկիանոսը և Հայաստանի արևմտյան հատվածի զորավար Հովհանը: Հայերին իրենց օգնությունն էին ցուցաբերում վրացիները, աբխազները և աղվանները՝ իրենց Սար (Շիրո) թագավորի գլխավությամբ: Հարկ եղած դեպքում կայսրությունը

հայկական, վրացական և աղվանական զորամասերը դուրս էր բերում երկրից և տանում Միջագետք: Միհրան Միհրևանդակը ծանր պարտություն է կրում Խաղամախի դաշտում, այնուհետև Ութմսու գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում, բայց Հայաստանում մնում է 7 տարի: 575 թվականին պարսիկներն ու բյուզանդացիները համաձայնության են գալիս և կնքում են զինադադար: Պարսից արքունիքը օգտվելով առիթից, աշխատում է ամեն կերպ հնազանդեցնելու փորձեր կատարել հայերի նկատմամբ: Սակայն հայերն իրենց փոքրաթիվ ուժերով մշտապես կարողանում են դիմադրություն ցույց տալ պարսկական զորաբանակին: Պարսիկների և բյուզանդացիների միջև ռազմական գործողությունները վերսկսվում են 576 թվականին: Միևնույն ժամանակ փորձեր են լինում նորից համաձայնության գալու և հաշտության պայմանագիր կնքելու, սակայն կողմերը չեն կարողանում հաշտվել: Պարսկական արքունիքը ցանկանում էր ստանալ նախկինում սահմանված տարեկան 30000 ոսկի ռազմատուգանքը, ինչպես նաև պահանջում էր Բյուզանդիայից, Արևելյան Հայաստանի գործերին չմիջամտել, իր հերթին Բյուզանդիան դրանից հրաժարվեց: 580 թվականին բյուզանդական բանակի հրամանատարներն են նշանակվում Մորիկը (որը հետագայում դառնում է կայսր) և ծագումով հայ Ներսես զորավարը , որոնք մի շարք ճակատամարտերում ջախջախիչ հարվածներ են հասցնում պարսկական բանակին: Պարսկաբյուզանդական պատերազմների հետևանքները ծանր ազդեցություն են ունենում Հայաստանի վրա: Երկարամյա պատերազմի հետևանքները ծանր են լինում նաև Պարսկաստանի համար, քանի որ պարսկական բանակում 589 թվականին ապստամբություն է բռնկվում Որմիզդ թագավորի դեմ: Ապստամբությունը գլխավորում էր Վահրամ Չուբինը՝ պարսկական զորքի հրամանատարը: Ապստամբները կուրացնում են Որմիզդ թագավորին և նոր թագավոր են հռչակում նրա մանկահասակ որդուն՝ Խոսրովին: Սակայն վերջինս վստահություն չի ունենում ապստամբների նկատմամբ և ապստամբների հետ ունեցած ահանջող ընդհարումից անմիջապես հետո փախչում է Բյուզանդիա և Մորիկից օգնություն է խնդրում: Խոսրովը խոստանում է գահին բազմելուց հետո Բյուզանդիային զիջել Միջագետքի և Անդրկովկասի մի շարք երկրամասեր, ինչպես նաև Արևելյան Հայաստանը: Մորիկն ընդունում է Խոսրովի առաջարկը և նոր զորք է ուղարկում դեպի

արևելք: Հայստանում թվով 15000 հոգի Տարոնի իշխան Մուշեղ Մամիկոնյանի և Սմբատ Բագրատունու հետ, նույնպես պատրաստվում են կռվի: Վահրամ Չուբինը իր հերթին փորձում է հայերին գրավել իր կողմը՝ խոստանալով նրանց անկախություն շնորհել, եթե օգնեն իրեն՝ հաղթելու Խոսրով թագավորին: Պատմիչ Սեբեոսը իր աշխատությունում ներկայացրել է Չուբինի՝ հայերին ուղղված նամակի պատճենը: Հայերն ըստ երևույթին, հույս չունենալով, որ Չուբինը կարող է հաջողություն ունենալ, հրաժարվում են նրան օգնելուց: Չուբինի և Խոսրով թագավորի զորքերի միջև ճակատամարտը տեղի է ունենում Ատրպատականում, որտեղ Չուբինը պարտվում է և փախչում: Բյուզանդական զորքերը Խոսրովին հաստատում են պարսկական գահի վրա և դրանով իսկ վերջ է դրվում պարսկա-բյուզանդական ընդհարումներին: Երկարամյա այդ կռիվներին իրենց մասնակցությունն էին ունենում նաև հայերը, որոնց ուժը, սակայն ոչ միայն չէր գնահատվում կայսրության կողմից, այլև հաղթանակից հետո Մորիկ կայսրը սկսում է իրագործել իր որդեգրած քաղաքականությունը, այն էր. Հայաստանն ՝ առանց հայերի: Նա ամեն կերպ աշխատում էր դուրս բերել Հայաստանից ռազմական ուժերը: Պատմիչ Սեբեոսը մեզ է ներկայացնում Մորիկ կայսեր նամակներից մեկը՝ ուղղված Խոսրովին. ‹‹Մեր երկուսի մեջ խոտոր և անհնազանդ ժողովուրդ կա … Եկ ես իմ մասում գտնվող հայերին հավաքեմ ու տեղափոխեմ Թրակիա, իսկ դու քո մասի հայերին հավաքիր և տեղափոխիր Արևելք: Եթե կմեռնեն՝ մեր թշնամիները կմեռնեն, իսկ եթե կմեռցնեն՝ մեր թշնամիներին կմեռցնեն››: Մորիկը ոչ միայն հայերին արտաքսելու ծրագիր էր կազմում, այլև աշխատում էր այն իրագործել կյանքում: Նրա իսկ կարգադրությամբ Հայաստանում կազմվում է 2000 հոգուց բաղկացած 2 գունդ՝ Թրակիա ուղարկելու նպատակով , որոնք գլխավորում էին Սմբատ Մամիկոնյանը և Սմբատ Բագրատունին: Մամիկոնյանն իր գունդը տանում է Կ. Պոլիս, իսկ Բագրատունին՝ չցանկանալով հայրենիքից հեռանալ, իր գնդի հետ միասին ամրանում է լեռներում: Բագրատունուն են միանում Մորիկի քաղաքավարությունից դժգոհ մի քանի հայ նախարարներ ևս: Սակայն բյուզանդացիներին շուտով հաջողվում է ճնշել ապստամբությունը և Սմբատ իշխանին շղթայակապ տանում են Կ. Պոլիս, այստեղ նրան դատապարտում են

մահվան և կրկեսում՝ գիշատիչ գազանների առջև են նետում: Սակայն հայ իշխանը կարողանում է սպանել գազաններին և արժանանում է հանդիսականների, այդ թվում կայսեր հիացմունքին և ներմանը: Հայաստանի II բաժանումը Երկարատև բանակցություններից հետո վերջապես , 591 թվականին Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր և Պարսկաստանի արքա Խոսրով II-ի միջև կնքվում է հաշտության պայմանագիր, որով էլ վերջ է տրվում պարսկաբյուզանդական քսանամյա պատերազմին: Հայաստանում գծվում է նոր սահմանագիծ, որը որոշվում է ըստ Անանիա Շիրակացու ‹‹Աշխարհացոյց››-ի: Հաշտության կնքման և նոր սահմանագծի հաստատման հարցը 2 տերությունների միջը քննարկվել է 2 անգամ. առաջինը Բյուզանդիայում Խոսրովի գտնվելու ժամանակ տեղի ունեցած նախնական բանակցություններում, և երկրորդը՝ Պարսկաստանում գահին վերահաստատվելուց հետո վերջնականապես կնքված հաշտության պայմանագրով: Խոսրովի առաջին ՝ Բյուզանդիայի կայսերն ուղղված նամակում,(ուղարկվել էր Կիրկեսիոն քաղաքից )հողային խնդրին վերաբերող ոչ մի խոսք չկա, այն պարզապես խնդրագիր է ՝ օգնելու նրան՝ գահին վերահաստատվելու համար: Հիերապոլսից ուղարկված դեսպանությունը կայսեր և պալատականների մոտ արտասանած իր ճառում ցույց տվեց, թե Պարսկաստանը բյուզանդական օգնության դիմաց հողային զիջումներ է կատարելու Արևելքում և Հայաստանում. ‹‹Մենք կվերադարձնենք ձեր Մարտիրուպոլիսը, կզիջենք Դարան, խորը գերեզմանում մենք կթաղենք պատերազմը, առանց որևէ հատուցման կհամաձայնենք հաշտության , կհրաժարվենք Հայաստանից… .››: Ըստ Սեբեոսի, Խոսրովի պաշտոնական գրության մեջ կայսրից խնդրվող օգնության փոխարեն նշվում է, որ նա խոստանում է կայսրությանը զիջել Ասորեստանի տարածքը՝մինչև Մծբին քաղաք և Հայաստանը ՝ մինչը Այրարատ և Դվին նահանգ: Այսինքն մարզպանական Հայաստանի մեծ մասն անցնելու էր Բյուզանդական կայսրությանը:Այսպիսով 591 թվականին Հայաստանը թվով երկրորդ անգամ բաժանվում է Բյուզանդայի և Պարսկաստանի միջև: Ըստ բաժանման ՝ Բյուզանդիային են անցնում Տուրուբերան նահանգը և Այրարատ նահանգի մի մասը: Բաժանման սահմանագիծ է դառնում Ազատ գետը, Կոգովիտ գավառը և Մակուն՝ մինչը Վանա լիճը:

Հայաստանի նոր բաժանումը էլ ավելի է խորացնում քաղաքական անջատվածությունը: Հայ եկեղեցականներից շատերը հարում են քաղկեդոնականությանը: Հայաստանում ստեծվում է 2 կաթողիկոսություն. մեկի կաթողիկոսն է դառնում հակաքաղկեդոնական Մովսես II Եղվարդեցին , ում գահանիստ կենտրոնը Դվինն էր, իսկ մյուսինը՝ քաղկեդոնական Հովհաննես Բագրևանդցին, ում գահանիստ կենտորնը ՝ Ավանն էր: 591 թվականի բաժանումից հետո՝ Մինչև Մորիկի մահը 602 թվականը, ամբողջ Մերձավոր Արևելքը, այդ թվում՝ Հայաստանը, համեմատաբար գտնվում էին խաղաղ շրջանում, սակայն այդ խաղաղությունը խախտվում է այն ժամանակ երբ բյուզանդական գահին է բազմում Փոկասը: Պարսկաստանը ցանկանալով օգտնվել Բյուզանդայի գահակալական կռիվներից, առաջարկում է թեկնածու՝ Թեոդորոսին ՝ Մորիկի որդուն: Եվ երբ Խոսրովը ընդարձակում էր իր պատերազմական գործողությունները՝ հասնելով Կ. Պոլիս, այ պահին տեղի է ունենում գահակալական հեղաշրջում. գահընկեց են անում Փոկասին և նրա փոխարեն գահ է բարձրանում Հերակլը: Նա փորձում է խաղաղություն կնքել Խոսրովի հետ, սակայն վերջինս մերժում է: Պարսկաբյուզանդական վճռական ճակատամարտը տեղի է ունենում 627 թվականին՝ Հին Նինվեի մոտակայքում, որտեղ բյուզանդական բանակը վճռական հաղթանակ է տանում պարսիկների դեմ: Հերակլը Հայաստանի կյուրապաղատ է նշանակում Դավիթ Սահառունուն ։ Հայաստանին, սակայն, վիճակված չէր խաղաղ գոյատևել , քանի որ շուտով պատմության ասպարեզ է իջնում Արաբական խալիֆայությունը, որն իր մշտական արշավանքներով ավերածությունների է ենթարկում Հայոց աշխարհը: