Պետական և մունիցիպալ կառավարում - Մաս-1

'-

ՎԻԼԻԿԵԴԻԳԱՐՅԱՆ

«ՎՐ»

"ՊԵՏԱԿԱՆ

ի:

ոա աԱ

| "ՄՈՒՆԻՑԻՊ

| լ

իրանա ՄԼ ոռ

|

.

տ.

Ջի

ՐՅԱ

«ր

Պոն

ՍԱ"

Հ

Աաաա.

-

-

Է.

աաոոորքու

--

Գիրքը տպագրությանէ ներկայացվել ն հրատւսրակվելէ Գերմանականտեխնիկականհամագործակսության ընկերության(Օ՛17) կողմիս

ՎԻԼԻԿ

ՊԵՏԱԿԱՆ

տա

Ե

ԵՎ Գիտականխմբագիր՝ ԱնահիտԱղաբալյան |

Ե՛յ71

եջաջա արս Պետական ն մունիլյիպալ կառավարում.-. 104 էջ

Եր., Դար, 2007,

Աշխատանքը նախատեսվածէ մունիյիպալ ն քաղաքալյիական ծառայողների, ինչպես նան պետական ն մռանիւյիպալկառավարճան մասնագիտություննընտրածուսանողներիհամար: Այն կարող է օգտագործվելճան դասախոսների կողմիցպետականլկաառավարման վերաբերյալ իրենյսդասախռոսություններում:

1203020200

0125(01)2007-

ՏՅԱ

ԵԴԻԳԱՐՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՄԱՍ

|

7. ԳՄԴ 67.9912)1

200 7

978-99941-47-34-2

ՄՈ ՒՆ ԻՑ ԻՊԱԼ

Շ Շ

Գերմանականմռեխնիկական ընկերություն (012), համագործակսության Վիլիկ Եդիգարյան, 2007

ԴԱՐ ԵՐԵՎԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ1

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏԸ

1.4. ՊԵՏԱԿԱՆ

Է5.

ՊԵՏԱ ՊԵՏԱԿԱՆ

2լ

ԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆ

ԵՎ ՕԲՅԵԿՏԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՄԱ՛

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐՆ

ՆԵՐԻ

-

Ծ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ՁԵՎԵՐԸ,

ՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ՄԵԹՈԴՆԵՐՆ

1.7.

ՊԵՏԱԿԱՆ

18.

ՏԵՂԱԿԱՆ ՈՒՄԸ

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐ

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ԶԱՐԳԱՑՈՂ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

1.10.ՏԵՂԱԿԱՆ ԴԵՐԸ

ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՀԱՆՐԱՅԻՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

,

19.

Սույն ձեռնարկը մշակվել է Գերմանիայի տեխնիկականհամագործակյության ընկերության(612) ֆինանսավորմամբգործող «Համայնքների զարգացման խրախուսում» ծրագրի (թոօեղօեօոօք 1.օ631 Ճամհօմնօտ) հովանավորությամբն աջակյությամբ: Ձեռնարկի հիմնական նպատակն է օժանդակել քաղաքավյիակւսն ն մունիցիպալ ծառայողների հետագա պատրաստման, վերաւվատն հանրաստման որակավորմանբարձրացմանը,նախապատրաստել րային կառավարմանբնագավառիՄյութեր: Ձեռնարկը պատրաստելիսհաշվի է առնվել հեղինակի կողմի հրատարակածտվյալ բնագավառիմի շարք ձեռնարկներիտրամաբանությունը,ՀայաստանիՀանրապետությանհամայնքապետերիվերապատրաստման ն ՀՀ ՊԿԱ-ում քաղաքացիականծառայողների որակառավարումմասնագետներին ւ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՒՆՊ

լ6.

ԵՎ ԲՆՈՒՅԹԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԴԱՇՏԸ,

.5.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱՌԱՎԱԲՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Է3.

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

12.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ-ՈՒՄ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

հար աւր Բորհաներ

Շղոլ հակալություն ացվո

ս

:

ենք հայտնում Գերմանիայի տեխնիկական գործող համագործակսությանընկերության(012) ֆինանսավորմամբ

«Համայնքներիզարգացմանխրախուսում» ծրագրի(թոօոծնօո 61 Լօ68) Ճս(էհօՈԱ ՇՏ) ղեկավարությանը՝սույն ձեռնարկիմշակմաճն հրոատարակման աշխատանքներինյուվսաբերածտեխնիկական ն ֆինանսական աջակցությանհամար:

| ԳԼՈՒԽ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՇԻՄՆԱԿԱՆ

ՈՒ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ

1.1. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ,

ԿԱՌՈՒՅՑԸ, ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Պետությունը հասարակության սոցիալ-քաղաքականկազմակերպություն է, որն ունի հանրային իշխանություն, կառավարմանսեփականկառույկ (պետականապարատ) ն գործառույթներ,որոնքկապված են մւսրդկայինգործունեությանու տարբերհասարակականոլորտների վրա ազդելու ն իշխանական լիազորություններ իրականալնելու հետ: Պետությունը նան որոշակի տարածք է իր բնակչությամբ, որի վրա տարածվում է նրա դատ վարելու իրաւլունքը (յուրիսդիկյիան): Պետությունը նան ոռցիալականինստիւռոււռիտիպ է, որն իր հերթին ներառումէ իր մեջ այլ ինստիտուտներ(պետական),ինչպիսիք են օրենսդիր,գործադիր ն դատական իշխանական ինստիտուտները: Դրանք, իրենցհերթին,կազմված են այլ ինստիտուտներիս,որոնք ունեն իրենյ խնդիրներնու լիազորությունները բոլորն էլ ուղղակի կամ ն անուղղակիկապված են հանրային (պետական)իշխանության իրականասման հետ ն իրագործում են որոշակի իմաստով արբիտրաժի դեր հասարակությանտարբերշերւռերիմիջն: Պետությունը որպես հանրային գործընթացներիկառավարման սուբյեկտ դրսնորել է իրեն որպես հասարակության համընդհանուր կազմակերպություն: Այն մարդկանց կենսագործունեության նորմալ պայմաններիապահովմանու կարգավորմանմիջոց է: Այն աշխարհում ամենամեծ ն ընդգրկունկազմակերպություն է, որին յուրահատուկ է համընդհանրությունը:Պետությունն ունի կազմւսկերպությանբոլոր գծերը, ունի հիերարխիկ կառույց, կառւսվարմանապարաւո (պետական ապարատ),որի նմանըոչ մի կազմակերպությունչունի: Այն մասնագիտայյվածէ իշխանության ճյուղերով, օժտվածէ հասարակւսկանիրավական գործառույթներով, հանդես է գալիս որպես անհրաժեշտ մեխանիզմերկրի ներսում ու միջազգայինարենայումպետությանհասարակականգործառույթների իրւսկանացումնապահովելու համար: Պետությունը հասարակությանքաղաքականհիմնականինստի-

տուտն

է:

Պետությունըմարդկանցտարածքային կազմւսկերպությունէ, այն է ու մարդկայինհասարակությանինքնակառավարմանկառուցվածքն ուժն Պեւռուէ: մեխանիզմը,հասարակությանիշխանությանլեգիտիմ թյան կառուցվածքիու մեխանիզմներիմիջոյով ձնավորվում ու ամրանում է համընդհանուրիկամքը: Պետությանառանձնահատկությունըկայանում է նրանում, որ նա զբաղվում է հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտներով ն պարտավոր է լուծել պրոբլեմներըհասարակությանանդամներիշահերին համապատասխան: Պետության մյուս առանձնահատկություննէլ այն է, որ այն ունի բռնությանլեգիտիմիրավունքն կարողէ ստիպելկատարելու ընդունվածնորմերըտւսրբեր ձներով՝ օրենսդրական,ֆիզիկական,տնտեսական ն այլ ձներով։ մարդկան խմԿառավարություններնայն մեխնիզմներնեն, որոնք բերին գործի են դնում ներքին ու արտաքինսպառնալիքներիցիրենց պաշտպանելու ն այնպիսի քաղաքականությունվարելու համար, որն առավելագույն նպաստավոր կենսապայմաններկստեղծի իրեն համար: Պետությունը օրենքի ու տնտեսական մեթոդների միջոցով անուղղակիկառավարումէ քաղաքական,սոցիալական,տնտեսական,տեխնոգեն, բնապահպանական,բնօգտագործմանբոլոր ոլորտները ինչպես մասնավորսեկտորում,այնպես էլ ամբողջպետության մեջ: Խնդիրների լուծման մեթոդով անուղղակի կառավարումըենթադրում է, որ պետությանկողմի ընդունված նորմատիվ ու վարչական ակտերի ազդեյությունը ստեղծում է վարքի որոշ կարծրատիպեր, որոնք գործունեության բոլոր ոլորտներում ազդում են խնդիրների լուծման մեթոդներիընտրությանվրա: Օրինակ, ֆիզիկականանձանց համարմտյլնելով եկամտահարկինվերաբերողարտոնություն, պետությունը քաղաքասիներինտնտեսապեսու ֆինանսապես ուղղորդում, կողմնորոշում է պահանջճունքների բավարարմանխնդիրների լուծման որոշակի մեթոդների: Պետակամությունը իր թե՛ ձնով, թե՛ բովանդակությամբ պետք է համապատասխանությանմեջ գտնվի այն կրողի ազգային դիմագծի հետ: Պետականկառավարմանարդյունավետմեթոդներու սկզբունքներ կարելի է մշակել միայն տվյալ ազգի մենթալիտետըբնութագրողու որոշող ազգայինարժեքների հենքի վրա: Ազգային մենթալիտետըստեղծվում ու ձնավորվում է էթնիկ հանրույթի պատմականզւսրգայման հոլովույթում այն իրադարձություն7

ների, պարտությունների ն հաղթանակների ազդեպությամբ, որոնք հոգեհարազատեն ժողովրդինու նրան դարձնում են քաղւսքական ազգ: Ազգայինձենթալիւտետը մի կողմից աշխարհագրական միջավայրի, պայմաններիու պատմականորեն կուտակվածմարդաբանական տվյալ տեւակի զարգացման հեւոնանքէ ու դրսնորվումէ

Պետական ազդեկությանձների ու նպատակներիբազմազանությունը ռրոշվում է հասարակական սուբյեկւոճերի սոցիալական պաշահերի ն նպատակներիընդհանրության ու մակար.հանջմունքների, դակներիտարբերությամբ: Կառավարման բարձրագույնմակարդակը քաղաքականլլեկավաորպես աշխարհաճանաչողության է, որի օբյեկտը սովիալական ամբողջ համակարգն է ու ինքը առանձնահաւոկություն, րումն մյուս այն արտահայտում հետ շփվելու է այլ ժողովուրդների սլետությունը՝ որպեսքաղաքացիներիքաղաքականհանրույթ: Պետաշնորհի, վերցված, յուրացված ու վերաարժեքավորված կան մարմիններիամենօրյա գործունեությունը ավանդույթները, սովորույթներն ու գաղափարները: Ազգայինմենթալիտետը վարչա-պետականկառավարումնէ: ամփոփումէ տվյալ ազգի նրա տեղն ու դերն աշխարհիէթնիկական Պետությունը հասարակության մեջ քաղաքական,պետական իշկառույյվածքում՝ ի մի բերելով նրա կողմից կուտակված խանության որակի կազմակերպությունէ, որը չի համընկնում հասաճյութական ու հոգլոր արժեքների հեւ: րակության Այն որոշակի տարածքի վրա կազմակերպված վերարտադրության փորձըիրականակվող քաուայդ ղաքական իշխանության համակարգում: Այն հանդես է գալիս որպես տարածքըպււշտպւսնելու կոչված իշխանության կազմակերւվումն է: համակարգող ամբողջություն,որը գործում, կուտակվումն Պետությունն ունի հետնյալ ատրիբուտներըն հատկանիշները. նանում է պաւտմականհոլովույթիընթաքում ձնավորված, ո գոլլծողությունների ունիվերսալություն հաւարակության շրջատարբեր մակարդակներում դրսնորվող, իշխանության իրականացման նակներում, մշակութային ավանդույթիմեջ: ո պետականշրջանակներումիշխանությանսուվերենություն, որը Մշակութայինտեքստում համակարգված արժեքայինհամակարբնութագրվում է մի ւվետության որոշումների անկախությամբ գը իր քաղաքական էությամբունի էթնասլաշտպան նշանակություն: մեկ ուրիշի: Պետության սուվերենությունն ունի արտաքինու Առկա հնարավորությունների պայմաններումորոշիչը կենսագործուներքին քաղաքական բաղադրիչներ, նեություննառրսհռվողարժեքներստեղծելուն պւսհպանելուկարողուռ օրենքներիհրապարակմանմենաշնորհ, `

կողմից,

օւլվերատիվ-գործադիր

ծագումնաբանությունը,

արդիակա-

ան

Պետությունը բյուջեւռայինոլորտում,

:

այդ

թվում սո ցիալականտն-

ո

կազմակերպությունէ, որն օգտագործումէ քաղաքավիներիկողմիւյ օրենքների պ պահպանման ստիպողական իս օրենքների իպ մեթոդներ,

տեսությանպեւոական սեկտորներում(պետական ունիտարձեռնար" կություններ), ունի հարկեր հավաքելու մենաշնորհ իրավունք, ռազմականուժերում հւայլն,ուղղակի կառավարում ըն. թացիկ, օպերատիվտեխնոլոգիական ո ունի երկրի տարածքը պաշտպանելու ճանաչված իրավունք, խմբերիլուծման գործընթայը: Կարողեն առանձնավվելպասիվ(իրավական, ո ն այլ) ն ֆինանսական բնութագրվումէ հասարակությանհետ փոխադարձիրավունքնեակտիվ (իրավական կարգավորող, ն գործառույթների հրավակիրառականմ, |լ րի, պարտականություննճերի համախմբով: վարչական այլն) կառավարման մեթոդներ:Ակտիվմոտեւլման հրաւոապությունը պետության ներթին Պետության կազմակերւվականկուլտուրան պետականլլառավարմաճ մեջ կապված այն բանի հետ, որ, ինչպես է ու արտաքին նրւս արձագանքման միջավայրերիփուփոխություններին կույց է տալիս կառավարման նորագույն պրակտիկան,այն հույսերը, նորմերի,սկզբունքների ն նպաւռակներիհամախմբի բնույթն է: Յութե խնդիրը«կլուծվիինքնիրեն», կաճ «շուկան ամեն ինչ կկարգավորաքանչյուրպետությանմեջ գործում է պաշտոնի,անձի ն կրոնական րի», ըստ երնույթին, ավելորդ լավատեսականեն: Տեղեկատվական հավատի իշխանությունը: Իշխանություններիռացիռնալ հաշվեկշիռը նոր տեխնոլոգիաները պահանջում են պետականվարչարարության ու պետության քաղաքական վարորոշվում է կենսագործունեության կազմակերպման ավանդականմեթոդներից ու շատերիվերաիմաստավոչակարգի պայմաններով իրականացմանտեխնոլոգիաներով:Իրարում, քանզինոր պայմաններում կարնորագույն վարչական ռեսուրս է վունքը պետականկառավարմանմիջոցներիվմեկն է, պաշտոնիիշխադառնում օպերատիվ տեղեկատվությունը: նության կարնորատրիբուտներիվմեկը:

է

Տ

Պետություն ը հիմնախնդիրներ չի լուծում

(ոչինչ չի արտադրում), ստեղծում ու պահպանումէ ների լուծման «աշխահիմնախնդիր տանքի ընդունակ» կազմակե րպական ու իրավական վիճակ, որին ուղղվում հն հասարակության ճարդկաճյհղգնոր ջանքերը`նյութական ու սոսիալական եր ստեղծելու արդյունքն համար: Պետությանհամար,առաջին հերթին, կարնորեն իր ժողովրդի ազգային շահերը.դրանք փոխկապակյվա՞ հային շահերիհետ ու դրանք գործնականո րեն այլ

,

Պետության գործունեությունումկարելի է առանձնւսյնել հետնյալ

րաշառնական նպատակներ, հեոթյան հարուր համար, Արյան են կարարում պաշ Պի

ակճերը.

որոշում են նշանակությունը,բալյատրում նրւս ա նհրաժեշտությունը հառարաունեն արտւսքինուղղվածություն, տոնական կարնոր ֆունկցիա՝ ստեղծելով պետությանհամապ անիշ: որ են

-

րաիուպատակները

համիաժամանակռազմավարականեն ըստ մարարդյոք արվու՞մ է հրականալլնելու ամեն բան: անհրաժեշտ մասշտւսբի ու գործունեության ժամկ ժսմկետի: Նպատակն այն է, հանուն որ ի ստեղծվումէ համակարգը առաքելությունը. սլաշտոնական (պետությունը, ձեռնարկյությունը, է, է կազմակերպությունը), ընդ որում, որը պետության պուսադրում կոնկրետդերը արտաքին աշխար ընկած է միշտհամակար նպատակն գիս դուրս: Այն ո 1: միջավայրի դրսնորածվերւսէ համա բերմունքն կարգիհան դես: չե կարողհաԿազմակերպությունը Պետության հեռանկարային նպատակները, ջող գործունեություն ծավալել,եթե չունի հստ ակ ձնակերպված առաջ քաշվել որոշ ոլորտների, բնագավառներիու ծրւսգր տակներ: նպաբերյալ,վետության զարգացմանհամեմաւռաբարերկարժամա հատվածիհամար առաջադրվող են: նպատակներն Օպերատիվ նպատակները որոշում են, թե բոա ում ինչով ետք է պանումը զարգացած երկրների զբաղվեն պեւոությունն ու նրա կազ մակերելություն է Ժողովրդավարական է հասարակության հնարաւլ|որ ընդեանուր ի հետ: Այ աններ Հրեն մեի Ըճւսկան ճպւստակների ներ ունեն ներքին ուղղվածություննն կոչված են կռչ մոբիլիզացնելու Նման նպատակներիարտահայտմանձներ են բյուջենե դ նւլամտակայինծրագրերըն այլն:ն: նեյման տարբեր ընթացակարգեր՝ պառ ճալատակներըավելի կոնկրետ են սեղաններ, ն այլն։ համաժողույներ : քան օպերատիվները: Դրա նք ուղղորդումեն կոնկրետպետա Գաղափարա յին, ամբողջատիրական մինների ու արյունը վետության մեջ բարձրակառավարման ան ձնակազմի գռրծունեությունը, ինչպես ական)ճւպատակն երըառաջնւն են տալիս գնահատելու նրանց աշխատանքը:Ա են որոշում ստորին մակարդակի Նման նպատակները: են ռրւվես պետսկան կառավարմանա տակներըձասկերապվվում րում ճպատակները չեն քննարէլվում, այլ առիպվումեն ի մարմինների կոնկրեւո առաջադրա ճքներ: դրանք կստարել: նպատակներըհաճախինքնուրույնչեն, Պետական նպատակը (ազգային գաղափար, սահմանափակժամկետում,այդ թվում արտակարգու ճգնաժամայի պետքէ գերակայություններ) համապատասխանի հետնյալ երին. պահանջը ւթյուններում: ո լինել հասանե փու իրատեսական, էությունն ու նշանակությունըհասարակությանու ո լինել հասկանալի ն ղաքավու ամենի լիակատար արտահւայտվումէ համար բնակչությանը ձնակերւվված ոչ երկիմաստ, " լինել չափելի, ոույթներում,որոնքնրա գործունեությանգլխավոր ր ր ո ն են ու արտահա նրւս սոյիալական նշանակությունն հասար ունենա կատարման ժամկետ: կությւսն էությունը: գործերի կառավարման

Մարան

Աաաակի մասը են որու մարող իրննե.

Հ երը ժամանակահատվածում, կիկ ԱրՄորմանա ու ռետրաները: Օպերամինն ոոհար"

-

լ

'

'

չ

թոլ ռան

աոնամող

հան

ինչ

յուրԴար '

ե գործուն քե |

յտում

Աոոգործ ուղղությու են

Պետության գործառույթըկաիւվածէ նրա ձնիս (տիպիս), աւվիալական սուբյեկտների քաղաքակւսն համակարգիվ, աշխատանքի միջազգային մասկան կառավարում:Պետական բաժանմանը ն րա նակցելու ն այլ գործոնններիյ: ծառույթներիծավալը, մասշտ Պետությանգռրծւսռույթներիհիմնախնդիրները պետության տիպից: պետական կաղավարման համատեքստումառաջինպլանումն են: Դրանք նրա Պակաս կարնռըչէ պետո գործունեությանկազմավորված են ուղղություններն հասարակության իրականացվումէ կառավար կ յանքի կարնորագույնոլորտներում, որոնկում հասարակության մեջ իրակագավորում է սոյիալական խմ են պետության նացվումն կոնկրետայյվում դերըն ձզ էությունը: ւիոխհարաբերությունները, Գործառույթներըընդհանուր,ավելի կւսմ համասեռ պակաս րի, ապահուլ|ումէ բնակչությա նպատակաուղղված հասարակության ազղման տիպերնեն: Դրաճքպա րի որոշակի միասնությունը,հ յմանավորվում են պատմական տիպերով ն տվյսլ հասարակության ռույց հանրույթ: Ժողովրդիսո համակարգի կոնկրետ պատմականզարգացման փուլերով: ընղհանուր պետականշահերն Գործառույթների մ եջ դրսետրվումն օբյեկտիվանումեն ու տվյալ տիպի արժեքներն պետությանը նպատակները յուրահատուկ զարգացման ն նությունը պետությանըն նրա սռանձնահատկությունները օշրինաչափությունները, սոցիալ-տնտեսական վիճակիդինամիկան, է տալիս: քաղաքական, հոգնոր ն գործընթացճերը հարաբերությունները: Պետությունըիրականաս Պետությանգործառույթներումարտասոլվում են նրւս սոյիալանեություն. նրա ինատիտոուտ կան կրուլներիհիմնականնպատակները ն են իրենյ գործառնության հա են իրականավվում պետության առջն դրված խնդիրները: ռեսուրսների,ծառայությունն Պետության`որպես համակազմակերպաարտադրական չումներ, դասսկարգումներ Ա բարդ կարգի են գործառույթներ ա նվանում ճս այն ամենը, է ինչ րաբաշխմամբ,ինչպես նակ տ պետք անի ն ինչպիսի պարամետրերով,որպեսզի կոնկրետ հասգործառնության անհրաժեշտ պայմաններում նի դրված նպաւռակներին: Դա Ժամանակակից սեփականության ձներիա պետությունները բազմաֆունկվիոնալ ուտոի են են, միաժամանակ իրականանում տարածության ապահովումը գործառույթների մի ամբոջհամախումբ: կառույումը, համապատասխ Առաջիններիմեկըհասարակության մեջ ն այլն: միասնական կասումը պետական իշխանության պահպանման է: գործառույթն Ժամանակակիկ պետութ Պետությունը հասարակական հանրայինիշխանությանինստիտուցիոնալ մեկն էլ մարդկայինռեսուրսի (կարգաօժանդակությունը բոլոր տս պահպանումըհամապատաս թյան, գիտության ն հոգնոր մշ Պետության կարետրագո տար թյան պաշտպանությունը յի: գործոններիս:Խոսքը վերա անվտանգությանպահպանմ կան, տեղեկատվական,գաղ անվտանգությանասպեկտնե

վորված, իրավականնորմերովամրագրված)գոյաձնն է: Պետության ինստիտուտների միջույովէ իրականացվում իշխանությանլեգիտիմությունը, օրենքներիհրապարակման մենաշնորհը(որն ունի պարտադիր բնույթ) ն դրանց կիրարկմանպարտադրումը: Որպես սոյիալական ինստիտուտների համակարգ,պեստւթյունըգոյություն ունի ն գործառում է սահմանադրության հիմանվրա: Մյուս կարնոր է: գործառույթը կառավարչականն Պետությունը է: Նրա ինստիտուտները կառավարող համակարգ են իրականավճում քաղաթականղեկավարումն հասարակական շահերի շրջանակներում

պետությունըգործում է ոչ թե սոյիալՎերջապես, ժամանակակից

քաղաքական դատարկությանմեջ,

թյան ու գործարքներիտիպերիթույլատրելի ու անթույլատրելի միջույ-

յլ ձիջազգային հւսնրության շր- ճերը: ջանակներում: Ուստի պետալլանշահերի տեսանկյունու| Պետության տեխնոգեն գործառույթները տեխնիկական համիջազգա յին հեւո երկրի հաստատած հանրույթի միջազգայինկապերինհամագոր- ճակարգերիու տեխնոլոգիաների զարգացման հեռանկարային ուղծակցությանբարենպաստպայմանների ստեղծումը նշանակալիգոր.գություններնփնտրումն են, հիմնարար գիտությունների, պետության ծառույթ է, որի հաջող իրականայյումը նորմալ կենսագործունեություն ՕՋ։0արտաքին քաղաքական,ֆինանսականօժանդակությունը, արտասահէ երաշխավորում պետությանհամար: մանում իրականակվողինովապիոնգործունեությանպետական երաշՆշված գործառույթները են պետության բնութագրում ուհասարա- .»խավորումը,հարկային արտոնությունները,ուղղակի մասնակյություկության փոխհարաբեքությունները ներքին ինովացիոն նախագծերումն այլճ: ամբողջությամբ վերցված,ինչպես .ճնճ ն միջազգային հեւռ: Դրանւյ միջավայրի Պետության բնապահպանական գործառույթը այն գործուիրականացումը կախվածայն բանի, թե ինչպեսէ աշխատում պետական նեությունն է, որի նպատակը քաղաքւայիներիբնակությանու կյանօրգանիզմըիր ներքինգորթի համար հարմար միջավայր ստեղծելն է, այդ թվում`վնւսսակարու ծունեություններում: Պետությանն հրավունքիտեսության,ինչպես ն վտանգավորտիպի գործունեություն ն արտադրություններարգելելը, քաղաքագիտության մեջ, ընդունվածէ այլ դասակարգումա̀ ռանձնացնելարտաքին 5տնտեսական նախագծերիրականացնելնու դրանցմոնիտորինգը, հաու ներքինկոչվող գործառույթները: սարակությանըբնակելի միջավայրիմասին հավաստիտեղեկությամբ արտաքին գործառույթներն են պա շտպանությու. . ապահովելը: ճը ն սահմաններիանձեռնմխելիության Պետության բնօգտագործման գործառույթը բնականռեսուրսապահովումը,աշխարհաքաղաքական դրության բարելավմաննուղղված .ճերըպահպանողարտադրություններիու տեխնոլոգիաներիխրախուարտաքին քաղաքական գործունեությունը, սումն է, բնական ռեսուրսների պաշտպանությունըւսնօրինական օգտնտեսականհովանավորչությունը, պետության դիրքիամրասլնդումը աշխատանքի ն ա տագործումիս, ռասիռնալ բնօգտագործման նախագծերի մշակումը, միջազգային ոլորտում յլն: Պեւռությաններքին գործառույթներնեն քաղաքական իրականավումնու հսկումը, բնական միջավայրերիվերականգճնումը, գործառույթը, որը պետությանկողմիսքաղաքական բուսական կ կենդանականաշխարհի պաշտալանությունըն այլը: հակուսակցությունների մար բնականպայմանների ն ստեղծումն է`«ներքնիյ» մասնակսելու ՛Ներքին միջավայրի կառավարման միջուճերի զարգայման քատեղեկատվության տագործմանմեջ կարելի է առանձնւսցնելհետնյալ գործառու յթները հավաքմանը, որոշումներիմշակմաննու դրանց իրակաճայման համաՎարչական-իշխանական, որը պետականկառավարման ապահովմանը: Պետությանքաղաքականգործառույթ համարվում է բավարար ն կարգիաշխատունակության կառավարելիության իրականալված, եթե տեղիունի պեհասարակության տության տեխնոգեն,տճտեսական ու միջոցով: ապահովումնէ պետականիշխանության սոյիալականենթահամակարզերի հաճմապատաւխանություն: Ֆինանսական գործառույթը ֆինանսական արդյունքների ն Շուկայականպետությանտնտեսական աղբյուրների բաշխման ու վերաբաշխման է, որով գործառույթնունի երկու ասպեկտ: Առաջինըպետականսեփականության է հասարակության զարգասումը, ամրապնդվում նրա արագայվվում ու կազմակերպումն կառավարումն է, ներառյալ պետականձեռնարկությունների տեխնոլոգիական բազիսը,աւվահովվում հասարակականարտադրուգործունեության պլանավորումնու թյան պահանջարկի անխաւիանգործընթացրպետության մեջ: կառավարումը: Տճտեսականգործառու յթի երկրորդասպեկտըայն է, որ պետություննօրենքի Պետության իրավական գործառույթը ներառումէ հետնյալ բամիջոյով հաստատում է ձեռնարկությունների գործունեությանթու յլատրելի ն անթույղադրիչները՝ լատրելի ոլորտները, ֆինանսական » մեթոդներով,մասնավորաբար օրենթիհիմանվրահաստատելսոյիալական, տնտեսական,քահարկերովզսպում կամ խրախուսումէ առանձին փոխհարաբերությունղաքականսուբյեկտներիգործունեության ձեռնարկությունների ու բնագավառների աշխատանքը, որոշում է տնւռեսականգործունեուների կարգը, ա

Պետության

ղաքական

օգ-

գործունեությունն

ֆիզիկականն իրավաբանական անձա նյ հարկադրել`կատարելու օրենքներըն դրանյ խախտման դեսլքում պատժել նրանպ,

ռ

ս

ապահովել պ լել

լ

պահպանելհասարակության սահմանադրական կարգը ն այլն:

Ներդիր1.

օա քաղաքացիների իրավականգրագիտությունը,

`

Պետության է ստեղծել իրատեղեկատվական գործառույթն

վական ու ֆինանսականպայմաններիհասարակությաննօբյեկտիվ զարգացնել պեւտականկառավարտալուհամար, ծման համար բավարարպետականտեղեկատվա-

տողաավություն

կան ակներ

ազդումէ նրա սահմաննեՊետությանէությունը անմիջականորեն րիս ներս ն դուրս առաջացող հարաբերություններիվրա: Այդ հարաբերությունները կարող են լինել հետնյալ տարրերի միջն. ո

Լվետությանու քաղաքալյիականհասարակության,

»

սլետության ու տնտեսության

ա

պետության ու քաղաքականության,

-

լլետության ուղղյահայայ

աթ

ազգային պետությունների, միջպետական ու

՞

Պետությունը որւվեւլկազմակերւպական-արտադրական համա-

իրագործման

կարգ վերը թվարկածգործառույթնիերի դիտարկելիս դեպքում նան կարելի է առանձնացնել հետնյալ մասնավոր գործառույթները: Պ զարգացման ապահովվումէ զարգացման բյուջեռվ, ինովացիոնգործունեությանվարկավորմամբ ու հարկային արտոնություններուլ|, հանըօգուտգործունեությամբ

Կոոթյան

գործառույթը

զբաղված

ու իրավաբանական ֆիզիկականանձանպազատությամբ, վնասակար ոլորտներում իրականացվող գործունեությանարգելքով: գործառույթըիր գործունեության մարքեթինգային բոլոր ոլորտներում դրված նպատակներին հասնելուգործընթալյում ընտրվածմարքեթինգի միջույներովպետք է պահպանի

Պետության

աաա անան «մարդիկ-ճպատակներ-ռեսուրսներ» եռանկյունում:

բալանս

'

Պետությանգործառու )թներիհավաքածունորոշում է նրակառուվվածքը: Այդպիսռվ,պետության գործառույթներիհամառոտ շարադրանք ը մեզը թյան կահասարակ: Ք լառավարման օժանդակումը: այն է, ջ: թեի՞նչ պոտք պե է ) պետական կառավարումասելով, հասկաճալ «լ: որո՞նք են հասարակության վրա պետության ունեյած ազդեյության պետականկառավարմանաճը չի՞ հանգեցնում արդյոք սահմանները, դեմոկրատիայիճնշման: Նշված հարյերի պատասխանները հազիվ թե տրվեն ակադեմիական հարթության վրա:

է նինո Տմարերին հարում չ

հորիզոնականկառույցների. վերպետական

կազմակերպությունների:

վածն բոթամին-դաստիարակշական րի ատրաճեշտ

գործառույթը լայն զանգԻւ ար ստեղծելնէ՝ արվեստի պայմանների հետ շփվելու ստեղծագործելու միջոյով բավարարելու նրան ինքնաիրայման ու մշակութայինպահանջմունքները:

ն

Պետությունը որպես համազգսւյին շահերի արտահայտիչ սուբ(տնտեսական,քաղաքակայեկտ, միշտունիհւստուկպահանջմունքներ սոյիալական հարաիերությունների նության, գաղափարախոսության, ոլորտներում) հատուկ պահանջմունքներ,որոնք տարբեր են առանձին անհատներիցանկություններից,կորպորատիվշահերից ն առանձին

սույիալականխմբերիձգտումներից: Պետուբյունները տւսրբերվումեն կառավարմանու տարածքայինքաղաքականկառույցի ձներով: Կառավարման ձնը պետական իշխանության կազմակերալման համակարգնէ, որը ռրոշում է պետականիշխանությանբարձրագույն մարմիններիիրավականկարգավիճակըն կառույցը: Կախված իշխանության բարձրագույնմարմնիդերի ու բնույթիյ տարբերումեն երկու հիմնական կառավարմանձներ, միպետություն(բացարձակկամ սահմւսնադրական) ն հւսնրապետություն (պառլամենտական,նախագահական,խառը): Պետական-տարածքային կառույցի ձնը պետությանտարածքւսյին-քւսղասքականկազմակերպումն է: Գոյություն ունեն երեք հիմնականվետական-տարածքային կառույցների ձներ. ունիտար սլետություն, ֆեդերատիվպետություն ն կոնֆեդերացիա:Այդ ձների միջն կան տարբերություններ,կապված տարածքայինկառույյի առանձ նահաւոկություններիհետ:

այնտիպն է, որումգործումէ սահ-

իրավական մանադրական ու ոնի զարգացած սկզբունքը, գոյություն պետությունը

Իրավական

աւվահովիշխանությունների համակարգ, ռեալբաժանում, Հիմնախնդիրն դատական ազատություններիռեալ պաշտպանություն,իրաված իրավունքի ն

վունքի գերակայությանհիման վրա: Սոցիալական պետության գլխավոր նպատակը յուրաքանչյուր քաղաքբւայունգոյության արժանի պայմաններիապահովումնէ, սոյիալական պաշտպանվածությանն անձի ինքնաիրալյմանհավասար

|

|

պայմաններիաւվահովումը:

Պետությունըգործում է մարմիններիու հիմնարկներիհամակարԳի միջոցով, որը կազմումէ պետության մեխանիզմը, որի կենտրոնումէ

իշխանության ու կառավարմանպետականմարմինները:Պետասկաճ մարմինը պաշտոնականինստիտուտ է` կազմված կազմակերւվված ունեն ընդունելուկառավարչական խմբերից,որոնք իրավունք որոշումներ (նախարարները, պառլամենտը, դատարանները): Պետական ապարատը պետականմեխանիզմի ամենաէական մասն է ն բաղկացած է չինովնիկներիկ(պաշտոնականանձինք), ինչպես նան պետականծառայողներիվ,որոնք իշխանականլիազորություններ չունեն: Պետական հիմնարկը անձանյ կազմակերւվված խումբ է, որը սպասարկում է կամ բնակչությանը,կամ ամբողջպետությանը, կամ նրա առանձինմասերին: Կան կարծիքներպետության կողմից հասարակության սույիալական ու տնտեսական գործընկերներին միջամտելուվերաբերյալ:Հասարակական պրոբլեմներիլուծման մեջ պետության միջամտության ոլորտներն ու պատճառներըհետնյալնեն. 1.

Սոյիալական պրոբլեմը ն սոցիալական անհավասարությունը. Պետությունըշարունակում է բաշխել ու վերաբաշխել հասարակականարժեքները,որպեսզիխուսափի սոցիալական շերտավորումիյցն ապահովի ամբողջ հասարակությանկայուն զարգալյումը:

2.

Շուկայի կարգավորումը ն մրյակսության զարգավումը. Շուկայում պետության կարգավորման բայակայությունըհանգեւյնում է մենաշնորհիառաջացմանը,ն խախտվում է հավասար տնտեսական հնարավորությունների սկզբունքը,որը սլատճառ է դառնում լճացման ն տնտեսությանհետ մնալուն:

3.

Հիմնարար գիտությունների ն մշակույթի զարգալյումը. Գիտական հհետազոտությունները ն, առաջին հերթին հիմնա-

գիտությունները, ինչպես նան մշակույթի շատ ձներ կարիք պետականօժանդակության, Քանի որ դրանքմեծշահույթ չեն բերում կարճատն ժամանակահատվածում ն հետնաբար մեծ հետաքրքրություն չեն առաջացնում ներդրողներիմոտ: Էկոլոգիան. մարդու շրջակա միջավայրի արագ դեգրադացիանպահանջում ն համակարէ մեծ ծախսերպետականբյուջեիլյ գային բնույթի որոշումներիկայալում: րար

ունեն

4.

5.

Հակասոլյիալական վարք. (նարկոտիկներ,տեռորիզմ,հանՍագործություն):

6.

Ռեսուրսներիպակասը. տնտեսությանզարգալյումըհանգեվնում

է

բնական ռեսուրսների նվազմանն խնդիր է

առաջանում

ապագայում դրանց օգտագործման կարգավորմանն առաջին

Լ

հերթին օգտագործելու համազգային խնդիրների լուծման համար:

Բոլոր այդ պնդումները հիմնվում են այն բանի վրա, որ շուկան քաղաքապյիականհասարակությունը ի վիճակի չեն լուծելու առաջւսլյյող խնդիրները,հետնաբար անհրաժեշտ է պետությանմիջւսմտությունը, հետկապես, եթե խոսքը գնում է «հւսսարակական արդյունք» ստեղծելու մասին, ինչպիսիք են օրինակ ազգայինպաշտպանությունը. հասարակականանվտանգությունը,գիտւսկանգիտելիքներըն այլն: Կարելի է ասել. որ շուկայական մեխանիզմիթուլությունը ն սահմանափակությունըպայմանավորումեն սլեւուսկանկարգավորմանուժեղացումը այն ոլորտներում,որտեղ պետությունը ավելի լավ է կարողանում խնդիրներլուծել: Պետականիշխանության մարմիններիտարբեր գործունեությունների վրա մեծ ազդեյություն են գործում երկու փոխկապակցվածմիտումներ, գլոբալացումը(տնտեսականու քաղաքական) ն ապակենտրոնացումը (տարածքային ն ֆունկցիոնալ): Այդ նոր ձնով է դնում իշխանական մարմիններումորոշումների կայացման մեխանիզմի ն հասարակության մեջ ոեսուրսներիբաշխման հարլյերը: Ժամանակակիս աշխարհում արտաքինգործոններիդերը պետական մարմինների աշխատանքում մշտւսւվես մեծանում է, որը, վերջին հաշվով, կապվածէ համաշխարհային գործընթալյների գլոբալացման ն նոը մարտահրավերների,պրոբլեմներիու վտանգների առաջաւլյման հետ: Այն ուղղակի ն անուղղակի ազդեյություն է գործում պետական բյուրոկրատիայի գիտակյության ու վարքի վրա ն ազդում է հասարակության սույիալական-քաղաքականու տնտեսականհամակարգի ու

»

ւս:

Գլոբալալյում. գոյություն ունի հայտնի քաղաքական իդեոլոգեմա, որի շրջանակներում, գլոբւսլայում ասելով, հւսսկանում են վերազգային կառույյսներիձնավորում, որը ժամանակակից աշխարհում ձեռք է բերում տնտեսական ու քաղաքականվերահսկողություն:Մյուս կողմիւյ, այսօր ծավալվում են իրւսկանգործընթացներ,որոնք առաջին հայասքիս ամրապնդումեն վերը նշված իդեոլուլեման, սակայն նրւս հետ ունեն շատ քիչ ընդհանուր գծեր: Գլոբալւաւյման առաջին ընկալումըարժանի է միայն քննադատուխորը ու անկանխակալհետազոտության: Գլոբալաթյան, երկրորդը՝ ցումը ենթադրում է փոխկապակսվածաշխարհի ձնավորում, որտեղ ջնջվում են սոլյիալական ու մշակութային համակարգերի աշխարհագրական սահմանները: Գլոբալայման գործընթայի զարգայմամբ ազգային ւվետություններում արտադրությանհիմնական գործոնները՝ կաւվիտալը.տեխնոլոգիաները,մարդիկու ապրանքները,հեշտությամբ տեղափոխվումեն ազգային սահմաններով, որի արդյունքումազգային

|

ալ

պետություններին մնում է հետզհետե նվազող հնարավորություններ կարգավորելու այդ հոսքերը ն քաղաքականմիջույներով ւսզդելու էկոնոմիկայի վրա: Պետություններիսուվերենությունըընդունում է նոր ձն ն կազմվում է ազգային ու վերազգայինօրգաններիւյ),որոնք միավորվում են միւսսնականկառավարման տրամադրությամբ:Առաջ է գալիս նոր գլոբալ սուվերենիտեւո: Գլոբալայումը ազդում է որոշումների կայայման համակարդի, կազմակերպականկառույյների, մշակույթի, իրավական համակարգերի,հսկողության մեխանիզմի ն պահանջում է պետության ղեկավարներիցնոր որակներ ու հմտություններ: Մեծ դեր են սկսում խաղալ միջազգային կազմակերւվությունները, միջւվետական միություններնու միավորումները,ինչպես նան վերազգային

կորպորացիաները: Ապակենտրոնավումըմյուս կարնոր միտումն է, որը զարգանում է երկու ուղղություններով:Այդ տարածքային ասլակենտրոնացումնէ,

ավելի շատ իրավասություններ են տրվում ռեգիոնալ ն կառավարման մունիցիպալ մակարդակներին,ու տեղի է ունենում իշխանությանստորին մարմիններիուժեղայում: Գոյություն ունի ֆունկյիոնալ ապակենտրոնայում, որի դեպքում պետական առանձին գործառույթներ կամ խնդիրներիշխանության մարմիններիկողմի տրվում են ստորին մակարդակճնճեկենտրոնական րին, նրանլ, ովքեր անմիջականեն զբաղվում կոնկրետծրագրերովու խնդիրներով`լուծելով բնակչության օգտին: Նշված միտումներինզուգահեռ աշխարհիշատ երկրներում ավելի շատ են ամրապնդվումայնպիսի ժողովրդավարականսկզբունքներ, ինչպիսիք են. երբ ւսվելի

առ

ու

քաղաբւայու

ու

մարդու իրավունքններնու ազատությունները,

ա

բազմակուսակսությունը,

»

ժողովրդավարականընտրությունները,

»

ո

մեծամասնական սկզբունը պաշտպանությունը.

ն

փոքրամասնությանշահերի

օրենքի առջնհավասարությանսկվբունքը,

բնակչության ինքնակառավարումը: Վերջին ժամանակներում ավելի լայն ու մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ միան ժողովրդավարությանքաղաքականասպեկտին, այլն քաղաքացիներին անհրաժեշտսոցիալականծառայություններով ապահովմանը,ինչպես նան պեւռականգործերին բնակչության մասնակվմանմեխանիզմներին: ռ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԲՆՈՒՅԹԸ

«Կառավարման բոլոր տիպերի մեջ պետական կառավարումըհատուկ տեղ է գրավում, որը բալյատրվումէ որոշ ն միայն նրան հատուկ

հատկություններով»:

«Պետական կառավարումըպետության պրակտիկ կազմակերպող ու կանոնակարգողազդեցություննէ մարդկան հասարակական կենսագործունեությանվրա` ճպատակ ունենալով դրա կարգավորումը, պահպանումըկամ ձնափոխումը ու հիմնված է իշխանականուժի

վրա»:2

յուրահատկություններիյմեկն այն է, որ Պետական կառավարման այդ կառավարմանսուբյեկտըպետությունն է, որը հիմնված է իր գռրծունեությունումպետականիշխանությանվրա: Այն ոչ թե սանկություն է, մտադրություն,կոչ, բարի կամ չար մտքեր ու զգացմունքներ,այլ ուխթաններնու կարգավոժային ճնշում է, ն թե ո՞ր կազմակերպական է րող նորմերըպետք անպայմանորենիրականավվեն: Պետական կառավարմանմյուս յուրահատկությունընրա տարածումն է երկրի ամբողջ հասարակությանվրա ն նույնիսկ երկրի սահմանների դուրս: պեԵվ, վերջապես,ի տարբերությունայլ տիպի կառավարումների, ն է նշանասկզբունքային այդ համակարգային տականկառավարումը կություն ունի: Համակարգայնությունըճրան տալիս է կոորդինացիա,համաձայնեսում, ենջակարգություն,որոշակի նպատակասլայություն,ռավիո-

նալություն ն արդյունավետություն: Ոատի պետական կառավարում ուսումնասիրելիս օգտակար է համակարգայինմռտեյումը, ռրի շրջանակներումպետականմարմինների գործունեությունը դիտվում է որպես համակարգ, որն իր հեյյթին անձճակազմ, կազճերառումէ իր մեջ բազմաթիվենթահամակարգեր՝ ն այլն: Դրանք մակերպական կառույցներ,ներքին կոմունիկացիաներ գտնվում են արտաքին գործոններիազդեսությանտակ ն ստիպված են հարմարվելմիջավայրիմարտահրավերներին, որպեւզի գոյատնեն ն (օգտագործելովհետադարձկապի մեխանիզմը) ընդգրկվածեն ռեսուրսների փնտրմանն իրենյ կենսունակությանպահպանմանգործընթապում:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

1.2.

ռնա որ:

Է.8.

՛ԼօօքքուԼօօՄոռքօրթօօ16

աքճճդծ:

ումԽԼ.

6.

Տե՛ս, նույն տեղում

Համակարգայինմոտեսման մոդելն է. Արտաքինմիջավայր

|

՝

Մուտք

Գործընթաց

Ռեսուրսներ

Համակարգ

Ելք

Արդյունք

Հետադարձկավ Սխեմա.Համակարգայինմոտելման մոդելը

Պետական կառավարմանհամակարգայինմոտեւյմանժամանակ հաջորդաբարառանձնանում ն հետազոտումեն այն, ինչ որ կա մուտքում ն այն, թե ինչւվես է գործառում ամբողջհամակարգը,ինչպիսինեն ւսրդյունքներըելքում (գործողություններ, որոշումներ), ն ինչպիսին է համակարգիարձագանքիմեխանիզմըներքինու արտաքինփուփոխությունների նկատմամբ:Այդ մոտեվմանմեջ ամենագլխավորըարտաքին պայմաններիու մարտահրավերներիփոխկապվածություննէ համակարգի աշխատանքի հետ ունեկած ռեսուրսների օգտագործման տեսանկյունով: Այդպիսով համակարգայինմոտելյմանհիմնականտարրերն են. ռո

ռ

ռո

ռ

ո

Մուտքը՝ գործընթայի սկզբնական ւիուվում ռւնեյած ռեսուրսներն ու պահանջները:

Համակարգը

գռրծընթավը՝ համակարգիգործունեությունը ռեսուրսների օգտագործմանգործընթաւղյում (անձնակազմ,կառույցներ, ֆինանսներն այլն): ն

Ելքը՝ համակարգիգործունեության անմիջականարդյունքները (ծառայություններ,մթերքներ,որոշումներ,փաստաթղթեր,ծրագրեր ն այլն): Հետադարձ կապը, որը գործունեության մեջ ն մուտքում շտկումներնճապահովող մեխանիզմնէ ն գործում է դրականու բաՍասականինֆորմացիային աշխատանքիարդյունքներիհիման վրա: Արտաքին միջավայրը՝ համատեքստը,արտաքինպայմանները. որոնկում իրականասվումէ տվյալ համակարգի գործունեությունը:

Կառավարման համակարգային վերլուծության ժամանակ մեծ նշանակությունունեն. 1. շրջակա միջավայրի ազդեցությունըկառավարչականորոշումճերի մշակման գործընթավում: 2. հետադարձ ինֆորմայիոն կաւվերի զարգայման աստիճանը: մարմինների Որտեղիս հետնում է, որ պետական կառավարման որոշումները կախվածեն նան արւռաքինմիջավայրի սպասումճերիյ ու մարտահրավերների,ինչպես նան համակարգի պահանջմունքներից ն սահմանափակ ռեսուրսների անհրւսժեշւռ բաշխումից: Նշենք ճան նս մի կարնոր իրավիճալլ.յանկայած համակարգի գործառնությունըկախված է նան հեւռնյալ երկու ասպեկտիբարդություններից.

ա) վիճակագրական բարդությունիվ, որն ընդգրկումէ իր համաու նրան միջն փոխհարաբերությունկարգը,նրա ենթահամակարգերը ն բարդությունից, որը համակարգի դինամիկ բ) ների համակարգը ու նրա մասերի վարքն է ժամանակի մեջ համակարգի գործունեությւսն

ընթացքում: Համակարգային մոտեպումըներառում է համակարգային վերլուծություն, որը իրագործվումէ տարբեր ձներով. կառուցվում է «նպատակներիծառը», «աշխատանքներիծառը», «ճպատակներին գործառույթներիծառը» ն այլն: Օրիճակ, կառավարմանհամակարգի նախագծմանհամար օգվերլուծություն: Այն հետագործում են ֆունկցիոնւսլ-նպատակային է տնյալումն է. ձնակերպվում համակարգի վերջնական նպատակը, այնուհետնայն տարալուծվում է ենթանպատակների,գործառույթնեբի (ֆունկյիաների) ն օպերացիաների,ընդհուպ մինչն կառավարման կոնկրետտեխնոլոգիականգործընթայների: իմաստով Պետական կառավարումըլայն` սոցիալ-քաղաքական հասարակությանպետականկյանքի ոլորտի կառավարումն է: Այն ն իրավաքաղաքաբազմապլան,սոյիալական,սոցիալ-քաղաքական կան կատեգորիա է, սոցիալականկառավարմանառանձնահատուկ տիպն է, պետությանն սոյիալական համակարգի համեմատությամբ ինքնակառավարումէ. այստեղ գործում են տարերային կարգավորիչներ,պետությանռայիոնալ գործունեությանմեջ չընդգրկվողհասարակականգործընթայներ: Պետական կառավարումըբաղկայած է կառավարչականգործընթացի կառույյը կազմող փոխկապակցվածգործողություններից:

23՝

Դրանք են` կոնկրետ իրադրությանվերլուծությունը, նպատակների ընտրությունը,կանխատեսումը, ընտրվածճպատակներիիրականավման գռրծունեության պլանավորումնու պեւռականռազմավարության մշակումը, ռազմավարությունների ընտրությունը,կառավարվողօբյեկտի տեղեկատվությունը, կազմակերպումը, ընդհանրաւյումըն գճահա-

տումը: որոշիչ գործառույթնէ: ՊետաՆպատակադրումը կառավարման

կան կառավարմանկառույյում այն ձեռք է բերում առանձնահատուկ հատկանիշներ: Նպատակը ապագայի իդեւսլաական կերպարնէ, գործունեությանւսրդյունքը:Դրա ձնավորումըենթադրումէ հատարակական զարգացմանմիտումները,ինչպես նան սոպիալականխմբերի ն ու քաղաքացիներիպահանջմունքներն շահերը:

ն քաւլաքականինսԿանխատեսումըսովիալական համակարգի ու տիտուտներիհնարավոր փոփոխությունների վիճակներիբայատրությռւնն է սոլյիալականտարածությանու ժամանակի որոշակի սահ-

մաններում:

Նպատակադրումըն կանխատեսումըպետականռազմավարու-

թյան պսակն են, պաշտոնական հարյադրումներիու գերակա նպատակների որոշումը, ինչպես ճան մյուս գլխավոր նպատակներիու հիմնականուղիների «ծառը»: Կանխատեսումը ն դրա հիման մշակված ռազմավարությունը պլանավորման բազ են, պետության

վրա

անկապտելիգործառույթները: Տեղեկատվությունը պետականկառավարմանառաջնակարգ գործառույթներիսէ: Այն, որպես հասարակականգործընթացների կառավարման ձն, տվյալ քաղաքականհամակարգում«խաղի» կանոնների տալն է: Կազմակերպմանգործառույթը մարդկանցփոխադարձկապերի կարգավորման,կառավարողսուբյեկտի նպատակների ու ծրագրերի իրականալյման նպատակովնրանյ համախմբելուգործողությունների խումբնէ: Այն անհատներիու խմբերիգործողությունների կարգավորմանձն է համընդհանուրճանաչում ստայած նորմերի ու (քաղաքական, իրավական, բարոյական, կրոնական ն արժեքների այլն) հենքի վրա: Կազմակերպումը գործընթավ է, որն ապահուլում է ,

կառավարումը:

Յուրաքանչյուր սոցիալական ու քաղաքական համակարգինհատուկ է հասարակականկենսագործունեության ն հարաբերությունների կազմակերպման առանձինձն: Կւսռավարմաճն տարբերոլորտներն,

իրենյ հերթին, ունեն կազմակերպական առանձնահաւոուկ ձներ, դրոն ընտրությունը պլանավորվում է նան կառավարող սուբյեկտի նպատակներովու խնդիրներով,ինչպեււ ճան լեգիտիմալյման հնարավորություններով: Կոռրդինացման ն կանոնակարգման գործառույթը կազմակերպական գործունեության տրամաբանական շարունակությունն Ւ: Կոորդինացումըգործողություն է, որն ուղղված է հասարակական սուբյեկտներիւսկտիվությւանբազմազանձների ու տիպերիհամաձայկեյմանը: Կանոճակարգումըմարդկանցկազմակերպվածությանիրակաճասմանւսնհրաժեշտգործողությունն է: որոշումների կատարման, հաշՀսկողությունը կառավարչական վառման, հաշվետվության, արդյունքների ընդհանրայման ու գնահատման միջոց է, որն ապահովում է ղեկավարիգործողության կապը հետ: գործունեությանմասնակիլյներիպատասխանաւովության Պետական կառավարումն իր բնույթով քաղաքական է: Կառավարչական գործունեությունը, որը կապված է քաղաքական բնույթի հիմնախնդիրներիլուծման հետ, անվւսնվում է «քաղաքական դեկավարում»: Այն պետականկառավարման ամենից բարձր մակարդակնէ: Այն պետք է հաշվի առնի ազգային ն սոցիալական մեծ խմբերի համընդհանուրշահերը: Քաղաքական ղեկավարումը մասշպետական տաբի շահերի ն նպատակներիիրականացմանհամար հասարակության նշանակալից մասի միւսվորված գործունեության ղեկավարումն է: Նրա բովանդակությանգլխավոր բաղկայուցիչներն են՝ » ն անհատաընդհանուր պետական, կորպորատիվ ռեգիոնալ, ն ու կան տարբերխմբերիշահերի նպատակներիհնարավոր չափով օպտիմալ համաձայնեսում ն զուգակվում, ռ քաղաքականտվյալ կոնկրետիրադրությունումխմբերիգերակա շահերի որոշում, ո ընդհանուր ռազմավարականնպատակներիընւռրություն,քաղաքական կուրսի ն դրա իրականայճան հիմնական ուժերի ու միջոցներիորոշում ըստ գերակա շահերի, ո նյութական ն այլ տիպի ռեսուրսներիհավաքման ու բաշխման հետ կապվածհարկերի լուծում (որոնք ւսնհրաժեշտեն հասարալուծկության կենսագործունեությանկարնորհիմնախնդիրների ման համար), ոռ պետության ն հասարակության անդամների ներքին ու արտաքին անվտանգությանապահովում:

Քաղաքականղեկավարումը,ճախ ն առաջ, պետականիշխանության համակարգիմարմինների,ինչպես ճան կառավարողքաղաքան միավորումների կան կուսակյությունների գործունեություն է: Այն պետք է ուղղվի հասարակական կոնֆլիկտներիկարգավորմանը ն լուծմանը,ինչպես նան պետության ն հասարակությանմիասնականության ն ամբողջականության պահպանմանը: Քաղաքականղեկավարությունը չի գործառում իշխանությանգռրծադիրմարմիններիցդուրս, այլ իրականացվում է նրանցգործունեությամբ, այսինքն՝ վարչականկառավարմանմակարդակէ: Դրա անմիջական սուբյեկտըպետականիշխանությանգործադիրմարմիններն են (ապարատները, այսպես կոչվող ուժային, վարչակազմակերպչական, կազմակերպական-տնտեսական ն այլն), իսկ օբյեկտըմարդկանկ կոնկրետկոլեկտիվները, որոնք զբաղվածեն տարբերոլորտն երում: Վարչականկառավարման սուբյեկտներիգործունեությունըծառա-

յում է պետականքաղաքականությանիրականալյմանըպետականն

հասարակական կյանքիառանձինբնագավառներում: Այն յուրաքանչկոնկրետգռրծում ընդգրկումէ միայնհասարակությանկենսագործունեությանորոշակի բնագավառ,այլ ոչ ամբողջը:Ի տարբերություն քաղաքական ղեկավարման,վարչական կառավարումնամբողջովին կանոնակարգվումէ իրավականնորմերով: Նրա նորմատիվբազան վարչականիրավունքնէ: Քաղաքական ղեկավարմանռւ վարչականկառավւսրման միջն ռեալ կյանքում չկա հակադրություն, քանզի դրանք միննույն պետական են: Իր հերթին,վարչական կակառավարմւսներկու մակարդակներն ռավարումնիրականացվումէ պետությանքւսղաքականության մեջ ամրագրվածնորմերի ու սկզբունքներիհիման վրա: Ավելին, պետական իշխանությանգլխավորմարմինները կաւռարումեն քաղաքական գործառույթներ՝դրանք ամեհամատեղելովվարչականկառավարման հետ: նից կարնորգործառույթների յուր

կառավարում Ռազմավարական

ն

պլանավորում

Ներդիր2

Ռազմավարականկառավարումն արտահայտվում է կազմակերպությանուժեղ կողմերով, արտւսքին ն ներքինմիջավայրերիբարեհաջող պայմանների օգտագործմամբ, առավելագույնօգուտների ստացմանն ուղղված նրա գործողություններով: Այդ գործողություններն իրեն մեջ են ներառում ծախսերի նվազեսումըի հաշիվ գործողությունների կայունու կանխատեսելի բնույթի, ինչպես նան այն ճիգերը,որդնք ուղղված են կազմակերպությանկառույցի ն կուլտուրայի վտանգներիլ խուսափելուն: Այդպիսով. խոսքը գնում է ռաղմավարականպլանի նւպատակիրւսգործմանմասին, որը միավորումէ կազմակերպության ները, նրա քաղաքականությունըմի միասնական ամբողջության մեջ: Այդ պլանը, որպես ռազմավարականընտրանքների գումարի արտահայտություն, որոշումների կայացման բարդ ու մանրակրկիտմտածված գործընթայ է:

Ռազմավարական որոշումները. ո

տ

տ

մանրամասնձնավորում դիրները,

են

կազմակերլության իսկական խն-

օգնում են նախագծել գործողությունների ընդհանուրսահմանները, թելադրում են ինչպես կազմակերպությանռեսուրսներիբնույթը, որոնք պահանջվում են նրւս խնդիրների կատարմանհամար, այնպես էլ այդ ռեսուրսներիօգտագործմանսկզբունքային սխեման,

ա

որոշում են կազմակերպությանարդյունավետությունը,այսինքն են արդյոք հիմնական ճիգերըճիշտ ուղղություննեուղղորդվու՞մ րով` ելնելով ռեսուրսներիամբողջ պոտենյիալիս, թե՞իրագործվում են միայն առանձինխնդիրներ:

Ռազմավարական կառավարումն անհրաժեշտ է, սակայն այն երաշխիքչիծառայում հաջողության ու բարձր արտադրողականության համար: Այն հեշւոռրեն կւսրող է հանգեցնել սխալների:Սակայն, երբ կառավարումըճիշտ է կիրառվում,նրահնարավորուռազմավարական թյունները մեծ են: Բարդ ն միշտ փոփոխվողպայմանները,որոնում ստիպված են աշխատել ղեկավարները(պետւսկանգործադիրներնու ծառայողները), ռազմավարականկառավարումը անհրաժեշտություն են դարձնում: պլանավորմանու կառավարմանհայեյակարՌազմավարական գային հիմունքները ղեկավարությանը տալիս են լայն պոտենցիալ հնարավորություններ,քանզի այդ հիմունքները թեթնաւյնումեն գործողություններիչվլանի, Սանկալի արդյունքների, ունեյած ռեսուրսներին

արտաքինմիջավայրիփոփոխություններիվերաբերյալ նրանս մտագործունեությունը:Ռազմավարականպլանը որոշում է անհրաժեշտ հետադարձկապերը ն նրանսցիկլերը: Ռազմավարակամպլաճնվորումը հաստատում է նան նախնականհսկողություն ղեկավարների գործողություններիոլորտի վրա, որոշում է կարնորւսրժեքները.պահանջվող արդյունքներըն դրանց հետ կապված դրույբները: Այդ իր հերթինօժանէ դակում տարբեր մարդկանչյ կողմից նման որոշումների ընդունման ունիֆիկաւլյմանըն նվազեւնում է գործողությունների անորոշության դաշտը:

Լինելով հենման կետերիհամախումը` ռազմավարականպլանը օգնում է որոշել օպերասյիոնալնպատակները:Այն պատկերացում է տալիս այն իրադրություններիմասին, երբ անհրաժեշտէ ղեկավարի միջամտություն,պարունակում է ընտրմանչափանիշներ ն ընդունվող որոշումների հիմնավորում: Ռազմավարականպլանի գոյությունը կարող է նվազեցնել փուիոխություններիդիմադրությունըի հաշիվ ոչ միանշանալլությանվերացման ն անորոշությաննվազիխյման, որը, սովորաբար, առաջանումէ ու առաջնալյնությունների այդ դեպքերումպահանջվողարժեքների վերաբերյալ: Պլանը կարող է օգնել կառավարիչներինլավայնել աշխատանքի կատարմամորակը, հուշելուվ նրանց, թե ինչ ինֆորմասյիաէ անհրաժեշտ հնարավոր անկանխատեսելի իրադրություններում ն այլընտրանքայինգործողություններիկատարման համար:

Որոշ մուռեյումներ ռազմավարական պլանավորմանը. Ռազմավարականպլանավորումն կազմակերպությանառաբելություն հասսկացությունները սերտորենկապված են իրար: Առանյ մեկը մյուսի նրան իմաստըլիու|ինհնարավոր չէ ընկալել: («միսիան») առաքելությունը նրա հիմնական Կազմակերպության նւվատւսկնէ, փիլիսոփայությունը: Պետւսկանմարմիններիառաքելություններըհիմնավորումեն պեւռական ռեսուրսներիհամապատասխանմասերի նկատմամբ նրանց իրավունքը,նկարագրումնրան գործունեությանշրջանակը: Պետական մարմնիառաքելությունըորոշվում է օրենքով ն, սովորաբար,լայն է ու աղոտ: Պատճառներիս մեկը (թե ինչու է դժվար ներկայալնել իստակ նպատակներ)կայանում է նրանում, որ նրանյ նպատակները պետք է հետնեւյնելպետությանառաքելությանդեկլարացիայիլ, որը հիմնականում,լինելով ընդհանուր,թելադրում է այդ անորոշությունը: Ռազմավարականպլանավորումըկարելիէ դիտել որպես անալիտիկ ընթայակարգերիհամախմբություն,որիիրականացմանարդյունառաքելությանորոշումն է: քը (պետականմարմնի)կազմակերալության պլանավորմանըմյուս մոտեսումըելնումէ առաՌազմավարական քելության առաջնային լինելուս: Ըստ այդ մոտեւյման թույլ է տրվում

յն (իրավունքէ տրվում) որոշել. վերաորոշելհամակարգի կարնորագու ու անցյալ, սլարամետրերը,հիմնվելով կազմակերպության ներկա

վրա: Միակ ղեկավար դրույթը այն է, որ պատկերացումների ապագայի: է հանգեկնիլավագույն այն ւվետք յ0 պլան է: Սակա դազմավարական Օրինակ,Սահմանադրությունը մեծ մասի ռազմավան այն ունիկալ է տարբերէ կազմակերպությունից

ապագա

որոշրական պլաններից: Պաւոճառն այն է, որ Սահմանադրությունը իրագործելու ում է ոչ միայն այն, թե ինչ սլետք է անել առւսքելությունը մեխանիզմները: համար, այլն տալիս է առաքելությանփուիռխության

տարբեփուիոխությունների այլընտրանքային Սահմանադրության հիմոր է պահպանեն բանին, այն լինեն րակներըուղղորդվածպետք ն ազգային լսռաքելությունը: արժեքները նականնորմերը, Սահմանադրությունըռազմավարականպլանի օրինակներից առաջնայնումեկն է. որը չի ենթադրումառաքելությանդեկլարապյիայի

թյուն:

Ռազմավարականպլանավորմանմոդել իդեալականգործընթայըիրեպլանավորման Ռազմավարական շարք, որոնք իրենց է գործողությունների կրկնվող նիս ներկայանում վերլուծուհավաքում. ւովյալների են հետազոտություն, ըերառում մեջ թյուն, ռրոշումներիկայայում ու գնահատում: պարզագու յն մոդելիյոթ աստիպլանավորման Ռազմավարական ճաններն են.

,

|

|

Մետապլանիմշակումը

Լ

Տվյալներիհավաքումը

|

վերլուծությունը Ռազմավարական

վ

մշակումը Այլընտրանքների

ռ

|

ընտրությունը Ստրատեգիական

|

| |

ն օժանդակման կազմակերպումը | | Ղեկավարման ՛

ր

ն գնահատումը | Ստուգումը

Մետապլանի մշակումը: Պլանավորմանգործընթացիառաջին աստիճանը կազմակերպությանարտաքինմիջավայրի ն ներքին իրադրության ընդհանուր հետավոտությունն է: Այդւվիսիհետազոտության նպատակն է հաստատել արտաքին միջավայրի սահմանները, հետ: Ի՞նչ սլրոբլեմներ, որոնք կապ ունեն տվյալ կազմակերպության նկատառումներ, կազմակերպականմիջույառումներ,սահմանափակումներ,խմբեր ն առանձինանձինք պետք է ներառվենվերլուծությունում, ն որոնք պետք է դուրս մնան նրանիս: Ինչպիսի՞նեն ադեկվատ պլանային նախագծերի մշակման ն օգտագործմանխրոնոլոգիական շահերի ոլորտի մեջ. շրջանակները:Ի՞նչ է մտնում կազմակերպության ն ի՞նչ պետք է հանել նրա սահմանների դուրս: Ի՞նչ ուժեր գոյություն ունեն կազմակերալության օպերատիվ(անմիջական)շրջապատում,ն են ուժեր ձնւսվորում այդ միջավայրը: ինչսիսի՞ Համապատասխանուսումնասիրություններինպատակը կայանում է նրանում,որ որոշվիռազմավարականպլանավորման գռրծընբասոյի ֆոնը ն շրջանակները:Չնայած նման ուսումնասիրությունները, վորաբար, սահմանափակեն մւսսշտաբներով,դրանք ղեկավարներին տալիս են այն պրոբլեմներիորոշակի ընկալում,որոնք պլանավորման գործընթասում են հանդիսլում: Այլ խոսքերով. պլանավորմանմետաէ «պորենը առանձնացնում ֆազան մի փուլ է, երբ կազմակերպությունը մոլախոտիկպ»` որոշելով,թե ինչ է ներկայանում իրենիցռազմավարական պրոբլեմը.ինչը՝ ոչ: 2. Տվյալների հավաքում: Ռազմավարականպլանավորման գործընթասիերկրորդ աստիճանը անհրւժեշտ տվյալների հավաքումն է: Այդ փուլի խնդիրն է ռեւալությանհնարավոր այլընտրանքային գործողություններիուրվանկարիձնա վորումը: 3. Ռազմավարական վերլուծություն: Այն իր մեջ պարունակում է կազմակերպության վերաբերյւսլ բոլոր հարլյերը`նրւս գործունեությունը. կառույսը ն այն, թե ինչպես է այն փոխազդումարտաքին միջավայրի հետ ներկայում ն ինչպես պետք է փոխազդիապագայում: Ռազմավարականլլանավոքմաներրորդ փույի արդյունքըկազմակերէ: պության ուժեղ ն թույլ կողմերիուսումնասիրությունն 4. Այլընտրանքների մշակում: Ռազմավարականպլանավորմսն չորրորդ աստիճանըհնարավորգործողությունների այլընտրանքների համեմատական վերլուծություննէ ն գեներայիան: Տ. Ռազմավարականընտրություն: Հինգերորդ փուլում կազմակերւվությունըընտրում է պլանի այն տարբերակները,որոնք կիրականացվեն լկլյանքում:Այդ փուլում ճնավորվում է կոնկրետ ժամանակին որոշակի կոնկրեւո նպատակներինհասնելու պարտականությունները, ինչպես ն ֆունկսիոնալ ռազմավարությունըն քաղաքականությունը, հաստատվումէ ռազմավարությունըու հսկողությանհամակարգը: 1.

`

վի է

ընտրելով պրակտիկիր տարբերակը,հաշԿազմակերպությունը, առնում

տ

ա

հետնյալը.

ինչի՞է ենթադրումհասնել, ի՞նչ պետք է արվի դրված նպատակինհասնելու համար,

ո՞վ

տ

է

մար,

տ

պատասխանատուծրագրի յուրաքանչյուր տարրի

հա-

ինչպիսի՞նէ պլանի կատարմանխրոնոլոգիան:

6.

Ղեկավարման ն օժանդակման կազմակերպում: Ցանկա-

Վեսած պլանի կատարում պահանջում է նախապատրաստություն: Սերորդփուլի նպատակն է կւսպակսել անհրաժեշտ նախապատրաստումը պլանավորման գործընթայի հետ: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել

ռեսուրսներիկամ սյանկացածայլ գործոնների ւսնբավարարությունըն ուշադրություն դարճնել դրանց ազդեյությունը պլանի մշակմանվրա: 7. Ստուգում ն գնահատում: Այդ փուլում է գցվում կազմակերսլությանհաջողության հիմքերը: Նման հիմքերի ստեղծումը, մինչ պլանի կատարումը,ապահովում է ղեկավարներին դրան շեղվելու գայթակղությունից: Այն օգնում է նրանց վեր հանել, գտնել այնւվիսի Հեղումներ ն համեմատելսկզբնականդրույթներիհետ, որոնց վրա կառուցվել

է

պլանը:

Գնահատման

մեխանիզմըորոշում է կազմակերսլության յուրաքանչյուր ենջբահամակարգի ելակետային մեծությունների,միջանկյալ գործընթասին վերջին սրդյունքների որակական ն քանակական սուՍանիշները:

1.3.

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏԸ

ԵՎ ՕԲՅԵԿՏԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆ

ԴԱՇՏԸ,

Քաղաքական կառավարմանառարկանքաղաքականորոշումների մշակումն է: Վարչա-քաղաքականկառավարմանտեսության առարկան պետական ծառայության գործունեությունն է: Վարչա-քաղաքական գործունեությունըպետական կազմակերպությունների միջոյով ազգային ու խնդիրներին հսանելն է: նպատակներին Պետական կառավարման տեսության առարկան պեմլական իշխանությանհայեկակարգայինհիմքերիուսումնասիրություննէ, նրա ռազմավաիականու օպերատիվվարչականգործառույթներիուսումնասիրությունը,որոնքոսլղված են հասարակությանկայունությաննու

զարգասմանը:

Այդպիսով պետական կառավարմանտեսությունը ընդգրկում է երկու հիմնականոլորտներ՝ պետականքաղաքականկառավարումու վարչա- պետականկառավարում: Քաղաքական կառավարումնիրականացնում են պառլամենտի պատգամավորները,պետական իշխանության գործադիր մարմինների ղեիկավարները (նաիւագահ,վարչապետ,նաիճարարներ), բոլոր մակարդակների դատավորները:Վարչա-պետականկառավարմաննեն վերաբերվումպետական կառավարմանբոլոր ճյուղերի ու մակարդակների պետականծառայողճերիգործունեությունը: Պետական քաղաքական ռազմաիշխանությանգործառույթները վարակտնեն: Դրանք են պետականքաղաքականության ձնավորումը ու սլետական ծրագրերիմշակումը:Հիմնականում այդ գործառույթները ընկած են կառավարությանու նախարաբրությունների վրա: Վարչաիշխանությանգռրծառույթները օպերատիվ են: Դրանք քաղաքական են ընթացիկկառավարչական խնդիրները,կառավարությանորոշումների կատարումը: Պետականկառտվարմանտեսությունըգիտականոլորտ է, որը ձգտում է բացահայտել պետական գործունեությանմեջ օբյեկտիլ| գործող օրինաչափությունները,որպեսզիդրա հիման վրա ձնակերպի կառավարմանառաջարկներու մեթոդնեյւ,այն դեպքում, երբ վարչական իրավունքի գիտականոլորտը մեծ մասամբձնափոխումէ այդ առաջարկներնու մեթոդները,գործող իրավականնորմատիվները: Կարելի է առանձնավնել որոշ հիմնախնդիրներ,ոլւոնք հեւոաթրքրում են պետական կառավարմանտեսությանը:

.

Աղաջինը պետականռազ դիրներիմշակումն է, ռրը ենթա մավարությանձնավորում, քա տականծրագրերիմշակում, պ մշակում:

զոտվում են ւպետականապա

Երկրորդ, հիմնախնդիրնե չական կադրերի հավաքագր մի կառուսվածքը, պետական կառավարման հարվերը,պրո

թալիտետի ու աշիյլատանքիո թյան սլրոբլեմը, բյուրոկրատ Երրորդըդրանքտարբեր ն տեղական) պետական կառ դիրճերն են: Այստեւլ են մտնում ների ընդհանուր տեսության, գործառույթների մշակումը տ կառավարման, որպես ամբո ինչպես նան վարչական թւսր իրականապումը: Չորրորդ, այդ հիմնախնդ վարչարարությանտեխնոլոգի ներառում է պեւռական թլորտ կան կանխատեսումը,կոնֆլիկ վարչա-քաղաքականկառավա վարչակազմիու զանգվածայի րությունների տեխնոլոգիանե Պետությունը քադաքակա ազգայինկամբազմազգհանր քաղաքականէլիտայի կողմիվ նը ն պահպանում իրավական իրականացումը:Պետական կ ւրոշումների ընդունման համա ու պետականգարգավմանբոլ տականծրս.գրերի մշակումը: Իդեալում պետական աղմ կամ կազմակերպվածկառույս

)ին քաղաքականությունըորակովու արդյունավեւո: Այճ ունի բավական խիստ իշխանականհիերարխիա,որի միջոցով պետական որոշումների կատարմանպատասխանատվությունըիջեցվում է վերնիս ճերքն: Ամերիկյան էնցիկլոպեդիայում պետական վարչարարությունը որոշվում է որպես «կառավարության որոշումների իրակաճավմանն ուղղված բոլոր տեսակի գործունեություն»: Ջեռնարկում խոսք կգնա հետնյալ բռվանդակության վերաբերյալ: Վարչա-քաղաքական կառավարումըպեւտականքաղաքականության իրականացումն է հիմնարկների միջույով, ռրոնյով պատասխաճատվությունըիջեցվում է վերնից ներքն: Ի տարբերությունպետական կառավարմանվերաբերյալ «իդեալական մոդելի», պետության գործունեության ժամաճակակիկվմոդելը ընդգրկում է բարդ բնութագրիչներ: Այն պայմաճավորված է նրանով, որ 221 դարում կառավարչական գործընթացներիվրա նշանակալի հեղափոխությունը,մասճնաազդեկությունէ գործում տեղեկաւովական վորաբար ինֆորմայիոն տեխնոլոգիաները: Նման տեխնոլոգիաները օգտագործվում ենճորպես կառավարչականգործունեության ռացիոնասլետական լիզավման օպերատիվ միջոյ, առանց որի ժամանճակակիվ է նառավարումն անհնար պատկերացնել: Առանձնայնենք 7 Ճ1դարի պետական կառավարման մի քանի հիմնական բաղադրիչներ: Դրանք են.

վարչական

պետական քւսղաքակաճության մշակումը տեղեկատվականկոմունիկացիոնտեխնոլոգիաների, քաղաքականանալիտիկայի ու կանխատեսման օգտագործումով,

ռս

պետական ծրագրերի մշակում, իրականացում ն գնահատում ժամանճակակիվսդցիալ-քադաքական է սոցիալ ռնտեսական ախտորոշմամբ,կերպարներինույճականայման ու ճաճաչման,

ս

մշակման միինֆորմացիայի ագրեգավյիային քոմփյութերային

ջոցներով,

ս `

հւսսարակական երնույթների զարգայման մեջ դրական ու ու հաշվառում բասասական միտումների կանխատեսումներ լոկալացման մեջ, թերությունների պրակտիկ գործունեության ու վերալյման միջույառումների մշակում, փոփոխություններին ինովացիաների պահանջարկի որոշում ու դրաճլյ իրականայման ձների մշակում պրակտիկ գործունեությունում,

ո

րացում ու մեկնաբանում, ռ

ու ռեգիոնում երկրում, սոցիալտնտեսական .սոյիալքաղաքական գործընթապների էմպիրիկ հետազոտությունների կազմակերալում ն իրակաճայում օւվտիմալ կառավարչական ռրոշումների ընդունման նպատակով,

ս

քաղսքական, տնտեսական ու անհրաժեշտ սոյիալական, գիտական ինֆորմացիայի փնտրման, մշակման, պահպանմուն ու յիր կիրառման ռավիռնալ ն լիրկիրառում: ցիոնալ ձների րի որոնում որո

Պետական կառավարման հայեյակարգում նս մեկ կարնոր փոփոխություն է դրա քադաքականաւյումը: Պետական կառավարման մեջ տեղի է ունեյել վարչարարների Է քադաքագետներիէական մոտեյում: Պետական կառավարմանդասական մոդելում ենթադրվում էր պվետական կառավարման քաղաքական ու վարչական գռրծառույթների հստակ տաբաբաժանում. չինովնիկները պետք է լինեն քաղւսքականապես չեզռք, կատարեն որոշումները, չխառնվեն քադաքականգործընթային: Այսօր կառավարման վարչական գործառույթները էապես քաղաքականավվել են: Ժամանակակից պետական չինովնիկներըբարձրագույնպաշւտոններում ոտիլպված են լսելու ու հետնելու հանրության տրամադրություններին ն հաշվի առնելու պառլամենտում տիրող կարծիքները: ՄԱԿ-ի փորձագետները համարում են, ռր այսօր անհրաժեշւո է նոր մոտեպումւպետական կառավարմանը:Սկզբունքային ճշանակուբյուն է ձեռք բերում հասարակության ավելի լայն մասնակվությունը մշակման ու որոշումների կւսյացման, երկրի զարգացման, պլլանճների ու պետական ծրագրերի նախագծերի մշակմանն իրականայման գործընթայներում: Քաղաքականության առաջնայնությունը պետական կառավաւրման մեջ կարնոր, պետական կառավարումը որպես ամբողջություն կարգավորող համակարգային սկզբունք 1Գ կ ա , է: Հենց քաղաքականությունն

Բսենօ Ճժուուտնոնօո

//

ՔոօօլօքօճմտՃո

օրու1996

Վ2

երկրի, ռեգիոնի ն մարզի վիճակը բնորոշող սովիալական, քաղաքական ու տնտեսական կուկանիշների վերլուծություն, ընդհան-

«ՐՇՇՏոշքօՈԹՕ8 Էւ

մ ԾՅոՀ, ԽԼ,

ԽՇՒԾՈԾԼԱՏԵՇՑ

Լ997.

Խւքծ.

Օ1461 Խքօոօտմ

թոտուոում"8ՀՇիՈւք-

գործուվարչականմարմինների որոշում պետականկառավարման պետական նեության շրջանակները:Հետնյալ յոթ ուղղությունները հիմնականեն. վարչարարությունում » որոշումներիկատարում, ո մատուցում, ծառայությունների ո կարգավորում, » լիլյենզավորում, տ հավաքում, տեղեկատվության (որոշումկան դիսկրեցիոն ռո գործունեություն փորձագիտություն է

հնարավորություն): յասնելու

սուբյեկտը պետությունն է, իսկ օբյեկտը՝ Պետական կառավարման Նման ընդհանուրսահմանում կարիք ունի ճշգրտհասարակությունը: սուբյեկտին ման: Անհրաժեշտ է առանձնավնել քաղաքականության

ֆունկյիայի սուբյեկտինպետականկառավարման պաշտոնական են լինել ւվեւռական իշսուբյեկտիս:Տարբերելու չափանիշներըկարող ն ֆունկցիայի կառավարման վերաբերմունքը խակությաննկատմամբ ն

իրականացումը:

Պետական կառավարմանարդյունավետ սուբյեկտը լիդեր է, որն ընդունակ է ազդել կառավարվողների վրա ոչ այնքան իշխանության հասաուժով, որքան հեղինակությամբ,ակտիվությամբն նրա կողմիվս րակությանհամար նշանակալի խնդիրներիլուծման միջովով: Պետականկառավարմանօբյեկլտըճշգրտելիս պրոբլեմ է առաջանում: Այն է՝ ռրքան լայն է տարածվում պետության կառավարչական գործունեությունը հասարակության վրա, այնքան տեղափոխվում է քաղաքական ու սոցիալական ււարածությունների սահմանագիծը: Դասական լիբերալիզմի տեսանկյունուՄպետական կառավարման օբյեկտը սահմանափակվումէ հառսրակական կյանքիքաղաքականհրավական ոլորտով: Նկատենք միայն, ռր պետականկառավարման օբյեկտի սահմաններըհասարակականկյանքի տարբերոլորտներում տարբեր են: Տնտեսական ոլորտում պետական սեկտորը առանձնայվում է մասնավորից, գործունեությումակրոէկոնոմիկան`տնտեսական նիվ ն տնտեսականհարաբերություններիյ: Սոցիալական ոլորտում պետականկառավարման օբյեկտ է նորմալ կյանք ապահովող սոռցիալականգործունեությունը,մշակույթի, կրթության ն հոգնոր րում պետականմարմիններիկառավարմանսահմաններըայլ են:

ոլորտնե-

սուբյեկտը պետւսկան իշխանությանաղբՔաղաքականության

1.4. ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

միջուկով(պեկամ ներկայացուրիչների յուրն է, որն անմիջականորեն մարմիններ) տական օրենսդիր ու տեղական ինքնւսկառավարման Համակարգայնություն պետական կառավարման հիմնական է ժողովուրդն այն է իր իշխանությունը. (շերտերի իրականացնում հատկանիշներիսնէ: Համակարգայնությունն ենթադրումէ կառավարկազմաէլիտար խմբեր, կսլեկտիվներ) հասարակական-քաղաքական չական ազդեսյությունների,արձագանքների,երնույթներիու տարրերի որոնք իրենքկամ իրեն ներկա(կուսակվություններ), կերպություններ փոխադարձկապ ու սլատճառահետնանքայինպայմանավորվածուեն քաղաքական յասույիչների միջոյով մասնակցում կարնորագույն թյուն: Պետական կառավարման համակարգայնությունն իր արտահարցերումորոշումներիկայասմանը: սոլումն է գտնում նպատակների ընտրության, մենեջմենթում օգտասուբյեկտը սլետական իշխանության Պետական կառավարման են գործվող միջոցների,ունեցած ռեւուրսների ու ժամանակի,շահերի ու իրավասւթյուններով մարմինճերնեն, որոնք սահմանադրական ռեսուրսների բալանսիընտրության համաձայնեսվածությանմեջ: մասնակսումեն սլետականգործումեուօժտված ն անմիջականորեն Կառավարման համակարգայնությունը կարելի է դիտարկել նան են քաղաքասուբյեկտ Պեւռականկառավարման թյանգործընթակյում: այն պլանով, որ այն իրականացվում է որոշ թվով իրար կապված ու որոնք՝ ինստիտուտները, կան վարչականկառավարման փոխազդող տարրերի բազմության միջոցով, որը հենյ կառավարման ն ո տիպի՝ օրենսդիր, գործադիր ըստ պետականիշխանության են, որ բարդ համակարգնուհամակարգնէ: կառավարման Համարում սուբյեկտներնեն իշխանության դատական նի հատկություններիհեւոնյալ հավաքածուն. կենտրո» կազմակերպանու կառավարման՝ ըստ իշխանության ո» արդյունավետություն պայմանավորված ժամանակահատմարմիններնեն: ճական, ռեգիոնալն տեղականիշխանության հասնելու ընդունակություն է վածում նշադրված նպատակներին Պետական կառավարմանսուբյեկտներիհամար հիմնարար ու առանձՏՐ

"

նպատակների գիտակճակությունունիազգային-պետականշահերիու ուղղությունը: գործընթացի սումը, որը որոշում է կառավարչական

:

հնարավոր որոշակի քանակի ռեսուրսների ծախսի նահատուկ սահմանափակումներիպայմաններում(հիմնական

սահմաճափակումներիսէ գործունեությանռիսկի թույլատրելի համակարգիարդյուԱյդպիսով,կառավարման մակարդակը): է նպատակային «օգտակար նավետությունըներկայացվում էֆեկտ (դրան հասնելու ծախսեր) ռիսկեր» կոորդինատական

ո»

ւ

-

-

հւսմակարգում:

համակարգիֆիզիկականանհամաՊետականկառավարման են նրանում, սեռությունըն մեծ թվով տարրերնարտացոլվում մարն որ այն ներառումէ գործադիր օրենսդիր իշխանության միջույյներ,դատարաններ լրատվական միններ,զանգվածային ն կանոններն նան փոխհարաբերությունների դրանց այլն, ինչպես

»

ու ռտ

ալգորիթմները:

ուԿառավարմանհամակարգիտարրերիմիջն կապերնավելի ն ժեղ են կառավարվուօբ յեկտի տարրերիկապերից օբյեկտի ու միջավայրի կապերի: Պետությանմեջ տարրերիկապերիինպեւոք մուռիվայվի:Համակարգումտարրերի տենսիվությունը

է

Ան

լ

:

լ

Ա

:

ձնական։

ւ

`

լ

այլն: Ոչ ձնական երություններով, երաշխավորություններու| ն

վստահությա

ու վրա: ր պատասխ անատվության բարոյական թ) համակարգի էմերգենտությունն Պետական կառավարման այն է, որ պետականապարատիառանձինտարրերիհատկուամբողջ թյուններըչեն համընկնումկառավարման են միասին տարրերն Միայն այդ բոլոր հատկություններին: կազպետականկառավարման ճում համակարգային միասնություն՝ ամբողմիաձույլ համակարգ:Ոչ մի տարր չի կարողփոխարինել

համակարգի

ջական պետականկառավարմանը:

ո"

հիերարխիան:Այն մի բանի մաՊետական կառավարման հւսսնելու ն նպատակներին դրանցնպատակների կարդակների, ծնում է պեմիջույյներիառկայություննէ: Այդ ստորակարգումը յին, կապարամետրա հիերարխիա՝ տության հիմնախնդիրների ու համակարգային: Պետության ռուցվածքային,ֆունկցիոնալ են յյանկալի բնութագրվում հիմնախնդիրները համակարգային ամհամաձա յնությամբ ու փաստացի վիճակներիկրիտիկական ն միաժամանակ ուղեկցվումեն նրա տարբերոլորտներումդիսբալանաով: :

Պետական կառավարման ճկունությունը նպատակիու գործառնությանպարամեւորհրըփոխելուհատկություննէ, կախված պայմաններիյ (հարմարում) կամ ենթահամակարգիվիճակից (կենսունակություն): ճկունությունն ապահովվում է լրասուցիչ տարրերով ու հետադարձ կապերով կառավարելու միջոլյով: Ճկուն կւսռավարումնապահովումէ համակարգիգործառույթների ու կառույցի փոփոխմանհնարավորությունը:

կառավարման պետական կատավար Հարմարումը ըմարումըլետական

համակաըորգի

ողմիյ նպանայա կողմից տակների գործառնությանպարամեւտրերը փոփոխելուն ադեկվատ փոփոխմանհատկություննէ: Համակարգիհուսալիությունը,անվտանգությունը, կայունությունըն դիմացկաճությունընրա անխաւիանգործունեության համար կարնորագույն ւսնհրաժեշտ հատկանիշմեր են: Պետական կառավարումըգռրծառում է ոչ թե առանձին տարրերի տեսքով, այլ համակարգայնորեն,որպես այդ տարրերի միասնական, փոխկապակցվածկառույվ: Պետական կառավարմանհիմնականկառույսներըբնութագրվում են կառավարմանօբյեկտ, կառավարողսուբյեկտ ն սուբյեկտ-օբյեկտ

հարա գենարինրով պայմանագր ն նոչ

են անձնական իշխանության,լիդերության, բլապերը խորհիմնվում ն

ռ

ո

Պետական կառավարման համակարգի բազմաֆունկցիոնալությունը ֆունկյիաների որոշ թվով բազմության իրակաճնայմանընդունակություննէ (երկրի պաշտպանություն,գիտություն ու մշակույթ ն այլն) ունեյած կառույյի հիման վրա: Այն դրսնդրվումէ ճկունության,հարմարվողականության,կենսունակության հատկություններում:

ն

ս.

պար

`

հարաբերություններով:

Պետական կառավարմանհամակարգը նկարագրվումէ ճրա տարրերը բնութագրող հետնյալ հասկացություններովպ̀ետական սուքյեկտ, գաղափարներ (գաղափարախոսություն), գիւոելիքներ, նպատակներ,գործառույթներ,կառույսներ, փոխկապեր,նորմեր, կառավարող ազդեցություններ, կառավարչական հարաբերություններ, կառավարվող օբյեկտ: Պետական կառավարման համակարգըինտեգրատիվհասկայություն է: Այն հասարակության կառավարմանմեթոդների,սկզբունքների, գործընթայների, հարաբերությունների,գործառույթներին ինստիտուտներիհամախմբի միջույռվ իրավականմիասնականհիմքի վրա կազմակերպվածամբողջություն է: Պետական կառավարմանհամակարգնունի հետնյալ համընդհանուրհատկությունները.

ռ

ռ

.

ռ

կազմված է իրար հետ փոխկախվածության թյան մեջ գտնվողտարրերի,

տարրերիամբողջությունէ, կան գումարին,

որը չի

ու

ւիռխազդեսու-

հանգում դրանց մեխանիկա-

ամբողջությանմեջ ինտեգրված տարրերը ձեռք են բերում հ տմակարգայինորակական հատկանիշներ,որոնք չեն համընկնում անհատականիհետ այդ

:

.

-

'

"

ն փոխկախվածուտարրերի միջն փոխհարաբերությունները են կ ենթարկվում են դրանցիկյուրաքանչթյուններըօրինաչափ յուրիյ անկախկանոններին,

ռ

համակարգըորպես ամբողջություն, արձագանքում է միջավայրի ազդելությունը ն իմպուլսներին,որոնք ելնում են ճրա ներսի հարաբերակյվողտարրերի,

ո

պետական կառավարման համակարգի առանձնահատկությունն այն է, որ նրա գործառույթներիիրականացումըկառափսրչականխնդիրների լուծման հետ միասինծառայում է պետական քաղւսքականիշխանությանապահովմանը,քանզի իրենն է օրենքներհրատարակելու ն լեգիտիմ հարկադրանք կիրառելու մենաշնորհը, առամյ որի պետական|լառավալումն անհնար Է,

ռ

կառավարմանմարմինների ֆունկյիոնալ կապերը բաժանվում ուղղահայացի ն հորիզոնականի:Առաջինը համաստորադասականկապ է ն նշանակում է մարմիններիմի մասի՝ մյուսի կարգադրություններինենթարկվելը: Երկրորդը՝հորիզոնականը, բնութագրվումԷ որպես համեմատաբարինքնուրույն, լիլսազորություններուլ իրավահավասար կառավարչական մարմինների փոխազդելյություն (կոորդինացման ն համագործակցության կապեր): Ուղղահայայ կապերը միտում են լինել գերակա հորիզոնականներինկատմամբ,քանզի պետականիշխանության համարբնութագրականէ կենտրոնայմանու համակենտրոնայման հատկությունը: են

Կառավարման մարմինների համակւսրգային փոխկապերը, լինելովհիերարխացված,կազմումեն բուրգային կառույյ,որի հիմքըտեղական ինքնակառավարմանմարմիններիբազմություննէ, իսկ գագաթում իշխանությանու կառավարման կենտրոնականինստիտուտներնեն: Պետականկառավարմանտեսության հետազոտականմիջույների զինանույյըգիտական հետազոտությանհիմնական սկզբունքներիհա40

մակարգն է.

ինդուկցիա ն դեդուկցիա, համեմավերլուծություն, սինթեզ,

տում, ընդհանրավում:Մեթոդաբանությանմեջ հիմնականըհամակար-

գային ն իրադրայինվերլուծություններնեն: ՊետականվարչարարությանբարդություննուբազմաոլորտություՈ իոխպայ նը պահանջում են փւսստերի հեւռազոտում ու մանավորվածությունների փոխկապերիմեջ: Հեւտնաբարպետական կառավարման համակարգը դիտարկվում է ոչ թե որպես առանձնայցված երնույթ, այլ փոխկապակցվածտարրերի համախումբ, որի շրջանակներումյուրաքանչյուր տարը ունի հստակ որոշված տեղ ն ֆունկ-

ամբողջությա չ

՝

-

իս:

Վարչապետականկառավարմանտեւությւսն մեջ իրադրային վերլուծությունը թելադրված պարզ կանոնների հավաքածու չէ, այլ կազմակերպական հիմնախնդիրների ու դրան լուծումների վերաբերյալ մտածողության ձն: Օրինակ, բոլոր պետական-վարչականկազմակերպությունները պետք է ստեղծեն կառույցներ, որպեսզի հասնեն իրենյ նպատակներին:Սակայն գոյություն ունեն կազմակերպական կառույցների ձնավորմանբազմազանեղանակներ:Կարող են ստեղծվել կառավարմանշատ կամ քիչ մակարդակներ,բարձրագույնղեկավարներըկարող են իրեն իրավունք վերաւվահել ամենապատասխանատու որոշումներ կւսյայնելու իրավունքը, կամ հակառակը՝ ստորին Լլարող են իրավունք ստանալ` կամ միջին մակարդակի ղեկավարները լայնորեն մասնակյելու որոշումների կայայման գործընթացներին: Հետնաբար, իրադրային, վերլուծության շրջանակներում պետական կազմակերպություններիղեկավարությունըպերմանեուտպետք Է որոշի՝ ինչպիսի |լառույս կամ կառավարմանմեթոդ է ավելի հարմար տվյալ կոնկրետիրադրության համար: Սվելին, քանի որ իրադրությունը կարող է փոխվել, ղեկավարությունը պետք է պլանավորի, թե ինչպիսի կառուցվածքայիննորամուծություններ պետք է կատարելկազմակերպության գործունեության արդյունավետությունը պահպանելունպատակով:Իրադրային մոտեվմանհաջողությունը շատ բանով կախված է իրադրային փոփոխականների(պարամետրերի)ճիշտ ընտրությունիս,որոնք որոշում են կառավարչականգործընթայյի զարգայումը ւովյալ պայմաններում: Իրադրային փոփոխականներիհիմնական տեսակների որոշումը (հատկապեսկազմակերպականկառույցների ու լիդերության նպատակներով) ամենակարնորներդրումն է իրադրայինվերլուծության ու պետականվարչւսրարությանմեթոդաբանությանմեջ:

Ժամանակակիյ հետազոտողներիմեծ մասը հիմնականպետական կազմակերպություններիիրադրային փոփոխականներեն համարում նպաւռակները,կառույցները, տեխնոլոգիանն անձնակազմը, իսկ արտաքին միջավայրի գլխավոր իրադրային փոփոխականներ՝ քաղաքականգործընթասը, տնտեսության վիճակը, գիտատեխնիկականառաջընթացը,սոյիոմշակութային փոփոխությունները,խմբային շահերի ազդեսությունը: Դ-րա հետ մեկտեղպետքէ ընդգծել, որ պետակաճկազմակերպությանվրա ազդող բոլոր փոփոխականները հնարավոր չէ որոշել: Իրադրային մռտեվման տեսանկյունով` պետական խնդիրների վերլուծությանու լուծման մեթոդաբանությունըկարելի է ճերկայայնել հետնյալ քառաքայլ գործընթայի տեսքով. Դրված հիմնախնդրիլուծման համար ղեկավարըընտրում է մեկ կամ մի քանի գիտականմեթոդ՝կառույցային-ֆունկցիոնալվերլուծություն, մռտիվայինմոդելներ, որոշումներիկայացմանքանակական մեթուլներ ն այլն: Կոնկրետ իրադրությունում կիրառվողյուրւսքանչյուր կառավարչւսպետք կան մեթոդ ունի իր ուժեղ կողմերը: Ղեկավարը է կարողանա նախատեսելայդ մեթոդիկիրառմանհավանականհետնանքները(ինչպեսդրական,այնպես էլ բացասական): Ղեկավարը պետք է կարողանաճիշտ մեկնաբանելիրադրությունը. որոշել, թե որ գործոններնեն, որ ամենիցկարնռրնեն տվյալ իրադրությունում, ն թե ինչ հավանականէֆեկտի կարող է հանգեցնելայս կամ այն փոփոխականի փոփոխությունը: Ղեկավարըպետքէ կարողանաօգտագործել այն կոնկրետմեթոդները, որոնք առաջ են բերում ամենամեծ դրական էֆեկտ կոնկրետ իրադրությունում` այդպիսով ապահռվելով վարչական-պետական ճպատակներին ազմակերպության գոյություն ունեյող ՈՐ պայմաննեվ յումամննաարը դիով հասնելը` րում ամենաարդյունավետուղիով հասնելը: յան հետ պետական կանս մեկ նոր՝ սիներգեէ մեթոդաբանական ռավարմանմեջ դըրսնորվում տիկ մոտեւում: Այս մեթոդի կիրառումըպետական կառավարմանմեջ ենթադրումէ մեծ ուշադրություն առավելապեսինքնճակազմակերպման բարդ մեխանիզմներիհետազոտությանը:Սիներգետիկայիէվրիստիկ նշանակությունըկայանում է ճրանում, ռր մեթռդաբանությունըթույլ է տալիս բայատրել ներկահասարակականզարգալման բիֆուրկավիոն (ճյուղավորվող),պայթյունավտանգզարգալման բնույթը ն ընդգծել |

:

)

ը

)

)

միաժամանակ Իրադրային վերչուծութ

:

կայունացնող ազդեցությունը: Սիներգետիկ կարգավորման պետական է պետական կառավարումն պ արտադրում մոտեսումըհետազոտողին վերոսումնասիրելիս ելնել ոչ միայն նրա ներքինբաղկասույիչների պետադ արձնել ուշադրություն ոչ այլն անպայմանդրեն լուծությունիվ, բարդ ու անուղղակի կ ողմից ու այլ գործոնների ն կան ոչ քաղաքական ազդեսություններին: հիմքում ընկած է ռայյիոռնալուՍիճերգետիկմեթոդաբանության մտածողությունըկամ սիներթյան սկզբունքորեննոր տիպ՝ ոչ գծային

ռացիոնալությունը: գետիկ

համակարգերին Սիներգետիկայիտեսութ յունը ինքճազարգայող որ փոխազդեդիտումէ որպես բավ համակարգեր՝ընդգծելով, նդրանք ունեն էներգիայի հետ միջավայրի են գտնվումշրջակա ցությանմեջ համակարգերի ու կլանիչներ, ընդ որում,ինքնազարգացող ա պատեն ոչ գծային հետադարձկապերը՝կոշտ համար բնութագրական որոնք այդպիսիհամակարճառահետնանքայինկախվածությունները,

ղբյուրներ

գերում,իբրն կանոն, երնանչեն գալիս: հանսիներգեսիկայիշրջանակներում Պետական կառավարումը Այառեղ կայուն զարգամդես է գալիս որպես ոչ գծայինգործընթա: են բիֆուրկացիոն կամ փոխարինվում ման (ատրակտորները) է հետո առաջ գալիս հասարակաճգնաժամայինփուլերով,որոնցից երակների ճոր, ճորմի տարբերակների պետական

փուլերը

կարգավորման կոճ Գար հատուկ նշանակություն մեթոդաբանությունը րներգետիկ պետք լիս զարգայման ան վրա էլ կառուվարմա կարգազոնող վական լիովին նկարագրեն մեջ ամ

ի

սպն

:

.

ՆԱ

պ

է

ձետրերին, որոնք

մին

տա-

է բա-

ազդող

կաող պարամետրերի պուր ամբողջհամալիրը: Այդպիսիկանոնակարգող րողեն մտնել սոցիալական,սոյիո մշակութային,բնապահպանական, ն բազմաթիվ տեխնիկական բնաաշխարհագրական, տնտեսական,

այլ

«սահմանամերձ» գործոններ,որոնք

պետական Պոր կարգավո

սակայն լուրջ ազդելութ)ու չեն վերաբերում, ոլորտինուղղակիորեն ուժեղանալ բիֆուրմո կարող է զգալիորեն ունեն: Այդ ազդեսությունը էլ այդ պատճառով ցիոն ժամանակաշրջաններում, ճկարագրումըգրավում է Կոո կանոնակարգողպարամետրերի է առանձնացնել որոշ հանգույայի տեղ: Այսպես, օրինակ, կարելի որոնք ամենից ուժեղ են ազդումժամանակակիս պարամետրեր, համակարգիվրա: Դրանք ե կառավարման րակությանպետական

սիներգեո իմոյ Կ

տ

սոյսիո-մշակութային` արժեքներ, ավանդույթներ, մենեջմենթ, էթնոս, մշակույթ,սոցիոմշակութայիննույնականություն:

ո

բնաաշխարհագրական՝ տարածքի չափերը, կլիման, բնակչության խտությունը, հողի բերքատվությունը,կոմունիկացիաճերի

զարգասումը:

»

'ռ

տնտեսական ՀՆԱ-ն (համախառններքինարդյունքը),ՀԱԱն (համախառնազգային արդյունքը), բնակչության Լլյանքի մակարդակը, ազգայինեկամտի աձի տեմպերը,ինֆլյացիայի մակարդակը:

էկոլոգիական` շրջակա միջավայրի աղտոտվածության առաջընքայի աճի սահմանմակարդակը, գիտատեխնիկական Մերը, էներգակիրներիպահուստի սպառումը, հաճքային հումքի պահուստներիսպառումը,օզոնային շերտի կրճատումը:

Պետական կառավարմանմեջ սիներգեւոիկմեթոդը թույլ տալիս ավելի խորըգիտակսել,որ քաղաքականարդյունավետությունըմիայն միջոց է ն ինքնանպատակչէ. պետական քաղաքականությունըպետք է լինի արդյունավետ, սակայն ոչ ինքնաբավ: Հենց այդ պատճառով էլ քաղաքականզարգայման կանոնակարգողպարամետրերիմեջ սիներգետիկանհատուկ նշանակություն է տալիս սոցիոմշակութային է

գործոններին:

Համաձայն ջերմոդինամիկայիերկրորդ օրենքի՝պետականկառակառույցային կազմակերպմանմակարդակի հերթականբարձվարման րսյման վճարն ավելի ու ավելի աճող էնտրոպիւսյի արտանետումնէ շրջակա միջավայրիմեջ: Որպեսզի էնտրոպիական գորայդ կողմնակի ծընթացները չքայքայեն համակարգը,անհրաժեշտէ բարձրասնելպետական կառավարմանհամակարգիմակարդակը:Այդ կարելի է անել ի հաշիվ պետական կառավարմանկուլտուտայիչ բարձրացման.նոր ու կանոնների բարոյական սկզբունքներ գործողությանմեջ դնելով: Այսպիսով. համաձայն սիներգետիկայի, պետական կառավարման զարգացմանըզուգընթաց նրւս կանոնադրությանմեջ ավելի ու ավելի մեծ դեր պետք է խաղանքաղաքականէթիկայի հարյերը, հոգնոր գործոններըն բարոյականիմպերատիվները: Սիներգետիկ մեթոդաբանություն տիրապետում է էվրիստիկ բարձր պոտենցիալի,որն անրաժեշտ է պետականվերափոխումների ։

ի

կուլտուրա (անսկրիտ)--կուլտԻուր`հոգացողություն Տիեզերքի ներդաշնակ

զարգաց արգացմանմատին ի

ն որը, յավոք, դեռ մշակմանգործընթակսներում, ոազմավարության Սիներգեչի գտել քաղաքական պրակտիկայում: իր կիրառությունը նվաճումների բարձրունքիկ տիկան է, որ ժամանակակից գիտության ն շոկային թերապիայի» է «արագայման» համոզիչ բայահայտում կ.

«

առասպելը:

վերափոխումների պարադիգմայում բիֆուրկացիայի Սիներզետիկ է զարգայման կանոնակարգո վերլուծմանգործընթամըենթադրում այենարների մշահաշվառում, այլընտրանքային խորը պարամետրերի ռիսկերիգնաքաղաքական համար ն յուրաքանչյուրի կում դրանցից (պատահականգորհատում, «շտկող մենեջմենթի»գծի անցկացում որը կարող նպատակով), է ծոններիդերը ժամանակինբայյահայտելու բիֆուրկացիոն գործել անհամեմատ բարձրազդեցություն տիրույթում: է պետական Կարնոր է նան այն, որ սիներգետիկան ճպատակադրում էլ ավելի բարձը կառավարման ղեկավարությանը որը պետք հիմքերի ամրացման, բարոյաէթիկական հասարակության հասարադեպի շարժում ընկալի որպես գործընթացն է վերափոխման նպատակներ: կական ավելի բարձր,նշանակալի

մակարդակնե

1.5.

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐՆ

ԿԱՎԱՐ ԱՂԱՆ

ՈՒ ՆՊԱՏԱԿՆ

սոհամակարգը, ինչպեսյուրաքանչյուր Պեւռականկառավարման բաղկայածէ գործառնոկազմավորում, ցիալականկազմակերպված որոնք ունեն րեն միացված ենթահամակարգերից, շնռրհիվիրեն տեղնեն գտնումկազմակերպու-

առանձնահատ

հատկություններ,որոնց կազմակերպական-գո թյան կառույցում:Պետական կառավարման ու է ուղղահայաց ծառնական կառույյն իրենից ներկա:յանում կազկւսպերիմեջ գտնվողպետականինստիտուտների հորիզոնալլան

գործառնությու

են կառավարման մավորում, որոնք աւվահովում գորԱյն որոշվում է սուբկառավարման ն ենթահամակարգերով ծոններով, նպատակների բաշխմամբ,օգտագործու յեկտների օբյեկտներիիրավասությունների ռեսուրսներիենթահամակարգերով: վող մեթոդներիու կառավարման

կայունության կազմակերպական-գործառնական

կառույցի կակազմակերպական-գործառնական Կառավարման Պետական կառավար-

ոույումը սկսվումէ նրա ճպատակիորոշումով: ու ման նպատակը հասարակության սլետությանորոշակի վիճակի ստեղծումնէ ըստ ն մակարդակիհասնելու օպտիմալ պայմանների հեռանկարի: դրանց զարգացման

Պետություններինպատակները տարբերվումեն մեծ բազմազանությամբ: Սակայն չկա որնէ մի քաղաքականռեժիմ, որը գոնե ձնական, որպեսգլխավոր նպատակչներկայայնի իրքաղաքայիդեմագոգորեն ների բարեկեցությունը: Գլխավոր նպատակին հասնելիս սովորաբարգերակշռում է հետնյալ երկու միջոցների մեկն ու մեկը. դիրեկտիվն տերմինալ կառավարումը: Առաջինն իրենից ներկայանում է կոշտ ծրագրավորված երկրորդը` նպատակինհասնելու ազատ ընթացքի ծրագհամակարգ, րավորումն է: ընտրություննիրենից ներկայանում է նպատակների ապահովմանն ուղղված միջովառումներիհամակարգ, որը վճռորոշ դեր ունի դրանցհասնելուգործընթասում:Մի շարք դեպքերում նպատակներիապահովման համակարգըդառնում է ինքնանպատակ, իսկ պետությունը|ւ հասարակությունըդառնում է դրա գերին, ինչպես որ այն տեղիունի դիկտատորական ռեժիմիդեպքում: ն Հիմնական ապահովուլնպատակներիիրականացմանըզուգընառաջանում են ահռելի քանակի երկրորդականնպատակներ, թայ որոնք կոչված են ապահովելու պետության ամբողջականությունը, դինամիզմըն հուսալի կառավարելիությունը: Պետական կառավարմաննսլատակներիկառույսի ձնավորումը, դրանյ խիստհիերարխիկկարգովդասաւլորումըու դրան միջն փոխԱւսպերինհետնելուն օգնում է «ճպւատակներիծառ»-ի մեթոդը: Պետական կառավարմանմեջ ոպատակներիծառը պետությանզարգայման ծրագրում նպատակներիկառույցի ձնավորմանմեթոդ է, որն ապահովում է բազմազանբնույթի ենթանպաւոակների միոխկապակսությունը ու դրանց համաձայնեցվածությունըորակական փոփոխությունների իրականացվող Նպատակների ծառն ունի հիերարուղղություններում: խիկ կառույց: Նրանում, ըստ էության, ներկայալյվում է պետական կառավարմանընդհանուրռազմավարությունը, ինչը նրան տալիս է համակարգային- կազմակերպականբնույթ: Պետական կառավարման նպատակներիծառը կախվածություններիկոնկրետհամակարգէ, որը թույլ է տալիս որոշել յուրաքանչյուր կոնկրետ նպատակիտեղը նպատակների ծառի իրականալման գործընթայում, տարբերակելդրանք ըստ կարնորությանաստիճանի: Պետականկառավարմաննպատակներիծառի ձեւավորումըտեղի է ունենում ընդհանուրից դեպի մասնակիին անցումով: Ելակետային սկիզբըգլխավոր նպատակնէ, որից սկիզբ են առնում միջանկյալ նճպատակները:Այդ ձնով տեղի է ունենում ճպատակադրում,նպատակների որոշում ն հաստատում:

Ոտիների

ծառի կառուցումըտեխնիկա-մեթոդաբաՉնայած նպատակների ու քաղաքանական մեթոդ է, որի հիմքում չկա գաղափարաբանական «բունը», «ճյուղերը» ն կան բեռնվածություն,նրա բաղկացուցիչները` են ու ծառի այլ տարրերըբավականլրիվ պատկերայում «սաղարթը» նրա նպատակներիսոցիալականուղղորդբնույթի. տալիս ն վածության մասին, դրանյ առաջնայնությունները հասնելու միջոց-

պետության ՛

ներո: ք

տը

ծառը կառույյելիսկառավարող կառավարման Պետական սոցիալականխմբերի,

սուբ

պետք է ունենա

յեկ-

քաղաքահասարակության, տեղելիակատար վերաբերյալ պահանջմունքների

սիներիշահերի ու կատվություն: Նրամճանհրաժեշտ է հստակ պաւռկերայումունենալ ռեսուրսային բազայի մասին, ներառյալ ն յութական,ֆինանսական,ինտելեկտուալ ն իրավականապահովու կազմակերպական հնարավորությունների ման ն

վերաբերյալ:

նպատակներիհիմնավորվածությունը Պետական կառավարման որոշվում է բազմաթիվպարամետրերով. պայմանավորվածությունը

բնույթով, վերափոխումների հասարակականհարաբերությունների լուծումով, հատասրակուխնդիրների անցկացմամբ,ռազմավարական պատմական Լիորձով, թյան զարգայման օրինաչափություններով, ու ժողովրդավարայնությամ մարդկային ռեսուրսներով, բնական հոգնոր արժեքներով,մշակութայինավանիրավաօրինականությամբ, ն դույթներով,ինւտելեկւոուալներուժով, ազգայինխառնվածքով այլն: ճան երկրի պատմական փորձը Ընդ որում անհրաժեշւռէ հաշվի առնել միտումները: զարգացման հասարակության հասԺողովրդավարությանն շուկայականհարաբերությունների տատումը չպետք է իրականացնելյանկայած գնով: Տոտալիտար համակարգիդեմոնտաժըսլետք է անցկացնելճվազ լավւսգին` մարդհամակարգում:Ռեֆորմները չւետք կային նոր հարաբերությունների ու հակառակդեպքում է հակասեն ժողովրդիշահերին սպասումներին, Ռեֆորմներնարդյունավետ մարդիկ երես կթեքեն ռեֆորմատորներից: են ժողովրդիմեծամասնուուղղված են լինել, եթե միայն դրանք կարող է թյան բարօրությանը,ն ժողովուրդը գիտակցում այն: է միայն այն հասանելի լինել Յուրաքանչյուր նպատակ կարող է ն դրա հասանելիություննապահովված է դեպքում. եթե այն ռեալ բնական ն մարդկայինռեսուրսներով (նկատենք, որ այդ ռեսուրսնեԲնական ռեսուրսները ըը կարող են ժամանակի ընթաքում հյուծվել):

ու

հյուծվում են գիտա-տեխնիկական առաջադիմության զարգայման պատճառով, իսկ մարդկայինռեսուրսներիհյուծումը կախված է լուրջ սոյիալական կատակլիզմների շնորհիվ ստեղծված պայմաններիվ: Պետական կառավարմանկազմակերպմանն գործառնության տեսանկյունով նպատակադրման ձնավորմանու իրականայմանհամար է պարունակումդեմոլլրատիան: ահռելիներուժ Պետական կառավարմանմեջ նպատակադրմանկարնորագույն պայմանն է կազմակերպումը: Կազմակերպման շնորհիվ տեղիէ ունեպետականկառավարման նպատակների մ շակման ռացիռնալանում յում ու կարգավորում,ինչպես նան դրան հասանելիությանհամար միավորում ու համախմբում:Նպատակների ծառի պրակտիկ իրականացումը միշտ կախված է անհրաժեշտշտկումների ն ուղղումներիվ: Գրագետ կազմակերպման միջոցովկարելի է արագ ն նվազագույնկորուստներովհասնել դրված նպատակին: Որոշակի նպատակներառաջ քւաշելով` կառավարողսուբյեկտը պետք է առնվազն երկու իրավիճակնկատիունենա. 1) Ստուգի, արդյո՞ք լուծված են հասարակության առջն նախկին փովի խնդիրները, հատկապես, երբ այդ փուվերը բեկումնային են ու պատմակամորեն բախտորոշիչ, 2) ձնակերպելովապագա զարգայման նպատալկները՝ ճախատեսելդրանց հնարավորշտկումները,ստտցիալական ՖլուկտուաՍիաների (շեղումների)դեպքում: Որոշելով հասարակությանզարգասման միտումներըն գնահատելով հնարավորություներըկ̀արելի է մեծ ն կազմել զարգավհավանականությամբ |լանխատեսել իրադրությունը ման պրոգնոզ: Պետականկառավարման նպատակները կառուցելիսպետք էեէլնել պետությանորպես համակարգիզարգացմանպատմալլանգործընթաՍիս, որում յուրաքանչյուր նախկին նպատակ թելադրում է հաջորդը: Այդպիսովառաջանում է պետականկառավարմանհիմնականնճպատակներիշղթա. հասարակական - քաղաքական -» սոյիալականչ»հոգնոր -» տնտեսական-» կազմակերպչական -չ գործունեական պրակսեռլոգիական -» ինֆորմայիռն-» բայատրական: Հասարակական-քաղաքական զարգայման նպատակներըհատուկ նշանակություն Նրանում ունեն: ենարտահայտվումպետալլան կուրսիուղղորդվածությունը Այդ նպատալլնեերկրաւոն հեռանկարում: րի որոշման մեջ սխալները,որւվես կանոն,հանգեսնում են ծանը հետն-

անքների:

Սոցիալական զարգայման ճպատակները որոշվում թյան հասարակական-քաղաքական կուրսով: Պետական

են

պետու-

կառավար-

չափազամյ նուրբ ոլորտ է հասարակությանհոգնոր կյանքը: Տնտեսական ոլորտում պետական կառավարման նպատակներն են՛երկրի տնտեսական զարգացմաներկարաժամկետռազմավարության որոշումը, նրա իրականացման համար օպտիմալ պայմանների ստեղծումը ու քաղաքացիներինյութական բարօրության կայուն աճը: Արտադրության գործընթացների կառավարման բնագավառում օբյեկտներիտնտեպետությաննպատակն է ապահովել կառավարվող ն սական անկախությունը բարձը ակտիվությունը,ներքին ն արտաքին (միջազգային) մրսակսության պայմաններում նրան գործելու ունաման

կությունը:

Կազմակերպչական նպատակներըկայանում են կազմակերպական ն գործառնականհամակարգերիստեղծմանմեջ, դրան ինստիտույիռնալակումը: Գործունեական-պրակսեոլոգիալկլաննպատակները ենթադրում են (կառավարմանհամակարգիբոլոր կառույցներում մարդկային գործոնի օպտիմալասումն առավելագույնարդյունավետությանհասնելու տեսանկյունով: Պետական կառավարման ինֆորմայիոն նպատակները ենթադրում հն կառավարմանսուբյեկտի ու օբյեկտի միջն ուղիղ ն հետադարձ հաստատում, որկապերիմիջոսու| սույիալական կոմունիկայպիաների ինֆորմայիապեսզի ապահովվի կառավարվողհամակարգին ն անհնար յի լրիվությունը, առան որի է ճիշտ որոշումներ ընդունելը: են պետունպատակները Պետական թյան նպատակների ու նրանց հասարակական ֆունկցիաների հետագա իրականայման հիման վրա: Պետականկառավարմանհիմնական ռազմավարական նպատակը` պետական քաղաքականության առամյքը, որիվ ծնվում են մճայած նպատակները, հանդես է գալիս որպես մարդու ազատ զարգալյման ն արժանավայել կյանքի աւպահովման պայմաններիստեղծմանսահմանադրականնպատակ: Ռազմավարականնպատակինհասնելը տրոհվում է փովերի (ժամանալի հատվածների), որոնց ընթաքում փոփոխվուլ պայմաններում, ելնելով որոշակի ռեսուրսների, առաջ են քաշվում օպերատիվ նպատակներ,որոնք իրեն հերթին կարող են տրոհվել բազմաթիվ այլ Ռազմավարականնպատակմասնավորբնույթի ենթջանպատակների: ներին հասնելու ուղու շտկումներն իրականավվում են մարտավարական նպատակների միջոցով: Վերջիններս կառավարող սուբյեկտիս

հավաստիությունը

կառավարման

տրվուլ

ձնավորվում

պահանջում են բարձր կառավարչական վարպետությունն տեղի ունեցող երնույթներինարագ արձագանքում: Պետական ճպատակը (ինչպես նշել ենք) պետք է համապատասխանի հետնյալ պահանջներին. ո

լինի հատսնելի ն իրատեսական,

ո

լինի բնակչությանըհասկանալիու ձնակերպվածոչ երկիմաստ,

"

լինի չափելի,

ռո

ունենա

կատարմանժամկետ:

Պետությանգործունեությունում,ինչպես նշել ենք, կարնորվումեն հեւոնյալ տիպի ճպատակները: Պաշտոնական ճպատակները որոշում են պետության ընդհանուր նշանակությունը,բացատրում են նրաանհրաժեշտությունը հասարակության համար, ունեն արտաքինուղղվածություն, կատարում են պաշտպանականկարնոր ֆունկցիա՝ սւռեղծելով պետության համապատասխանիմիջ: Այդպիսի նպատակները միաժամանակռազմավարական են ըստ մասշտւճբիու գործունեության ժամկետի: Պետության առաքելությունը պաշտոնական նպատակի մասն է, որը Սյուցյադրումէ պետության կոնկրետդերը արտաքին աշխարհի համար:

Պետության հեռանկարային նպատակները, որոնք կարող են քաշվել որոշ ոլորտների ու ծրագրերիվերաբերյալ, պետության զարգայման համեմատաբարերկար ժամանակի համար առաջադրված ճպատակներնեն: Օպերատիվ նպատակճերը որոշում են, թե իրականում ինչով պետք է զբաղվենպետություննու ճրա կազմակերպություններնընթաՍիկ ժամանակահատվածում (հնարավորէ դրանքլիռվին չհամընկնեն կոնկրետ շրջանի պաշտոնական նպատակներիհետ): Այդպիսի նպատակներնունեն ճերքին ուղղվածություն ն կոչված են մոբիլիզեսնելու ռեսուրսները:Նման նպատակներիարտահայւոմանձներ են բյուջենեառաջ

նպատակային ծրագրերը ն այլն: Օպերալյիոն ճպատակներն ավելի կոնկրետ են ու չափելի, քան օպերատիվները:Դրանք ուղղորդումեն կոնկրետպետականմարմինների ու կառավարմանանձնակազմիգործունեությունը, ինչպես նան թույլեն տալիս գնահատելունըւսնյ աշխաստանքը: Այդպիսի նպատակները ձնակերպվումեն ռրպես կառավարմանառանձին մարմինների րը,

կոնլլրետառաջադրանքներ:

են Կայունացնող նպատակներըհաճախ ինքնուրույն չեն, գործում ու ճգնաժամային սահմանափակ ժամկետով, այդ թվում արտակարգ

իրադրություններում: Պետական

նպատակներիիրականայյւմը կառավարման

հիմն-

վում է բազիսային դրույթներիվրա, որոնք պետականկառավարման ու սկզբունքներեն, ուղենիշեր՝ստուգված տեսությամբ ւվրակտիկայով: են հարաբերություններ, Դրանք պարունակում օրինաչափություններ, ն փոխկապեր,որոնք մարդկությունը ամբարել է դարերի ընթաքում փորձով: Այդպիսու|կառավարմանսկզբունքներըորոշում են կառավարվող նրա կառույսը, կոհամակարգի ձնավորմանօրինւսչափությունները, մոտիվակիվարքի անձնակազմի լեկտիվի վրա ազդելու մեթոդները, տեխնոլոգիայի են առնում կառավարչակւսնաշխատանքի ան, հաշվի Կառան տեխնիկական զինվածության առանձնահատկությունները: բաղկալյուվարմանսկզբունքներըկառավարմանմեթոդաբանության են են ա շխատանն կառավարչական պայմանավորում ցիչ տւսրրերից քի արդյունավետությունը: Կառավարմանհիմնականսկզբունքներիհամակարգնէ. ուվո կառավարմանմեջ կենտրոնայմանն ապակենտրոնացման հարաբերակսություն, տիմալ ո լեկավարմանքաղաքականն տնտեսականմիասնություն, ո գիտականություն, » համակարգայինմոտեցում, » օրինականություն, ո նորմա, կառավարելիության ո նվազագույնազդեյություն, ռո ռնակավորմանբարձրակում: համապաւռասխանություն, են մնում Կառավարման սկզբունքներիցառ այսօր արդիական Հ.Ֆայոլի նշանավոր 14 սկզբունքները՝աշխւստանքիբաժանում, կարգապահություն, հեղինակություն ն ապատասխանատվություն, անհամիասնականություն, միանձնյա ղեկավարում,ղեկավարման աշխատանքի տական շահերի ստորադասում ընդհանուրիշահերին, կարգ ու կակենտրոնայում,աստիճանակարգում, վարձատրություն, նոն, արդարություն,անձնակազմի կայունություն, նախաձեռնություն ն անձնակազմիմիասնություն: Գիտության մեջ գոյություն ունեն կառավարմանսկզբունքների համակարգմանու դասակարգմանտարբեր մուռելյումներ: Հաշվի

'

առնելով պետական կառավարման առանձնահատկությունը` կարելի է առանձնացնելկառավարմանսկզբունքներիհետնյալ բլոկները՝ ընդ-

ն մասհանուր-համակարգային, կազմակերպական-տեխնոլոգիական

նավոր:

Առաջիններըթայահայտում են կառավարմանբովանդակային ընդհանուր նպատակայինուղղությունը, երկրորդները`դրա կազակերպական-տեխնոլոգիականկողմերը, երրորդները վերաբերվում են գլխավորապեսմարդկանցգործունեությանղեկավարմանը՝ն՛ մասնակիցների,ն՛ կատարողների: Այս դասակարգումը սպառիչ չէ: Ինչպես ասել է Հ.Ֆայոլը կառավարման,սկզբունքներիթիվը սահմանափակչէ, ն պանկացյածկանոն, յանկասած վարչական միջոցառումիր տեղը կարող է գրավել կառավարման սկզբունքների շարքում, քանի դեռ փորձը կույց է տալիս դրա մեծ նշանակությունը կառավարմանգործընթալյում: Նկատի առնելով. որ հասարակությունը դիտվում է որպես համակարգ, ընդհանուր-համակարգային բլոկի սկզբունքները կարելի է դասակարգել սոյիալ-արժեքայինների ն սոցիալ-գռրծառնականների: Առաջին խմբին են վերաբերվումհումանիզմը,ժողովդավարայնությունը, կառավարման սոյիալական ուղղորդվածությունը ն այլն: Երկգիտական րորդ ենթախմբինեն վերաբերվումհամակարգայյնությունը, հիմնավորվածությունը, օբյեկտիվությունը, իրավակարգավորվածությունը, պատճառականությունը,լրայումայնությունը, բավարար տեղեկացվածությունը,արդյունավետությունը(օպտիմալությունը), հաուղիղ ն հետադարձ կապեր ն այլն: վաճնականությունը, է Կարելի համարել, որ պետականկառավարման հիմնարարսկզբունքներնեն. ն

.

»

նպատակիսկզբունքի օբյեկտիվությունընռազմավարականկա-

ընորությունը, ո

կառավարչականորոշումների իրավական պաշտպանվածու-

թյան սկզբունքը, »

կառավարմանօպտիմալացման սկզբունքը,

ռ

իրավասություններիմի մասի պատվիրակման

ո

համապատասխամնության սկզբունքը,

ռ

ռ

սկզբունքը,

բայակայողին մեխանիկորենփոխարինմանպլզբունքը, ջին ղեկավարիսկզբունքը,

որակավորմանպարտադիր բարձրալյման սկզբունքը:

առա-

Պետական կառավարման մեջ նպատակիհիմնախնդիրըկենտրոն կարգավորում է բոլոր իշխանական կառույսները ն իրենէ ազդեցության բոլոր կողմերը: կառավարչական «Թույլատրվում է ամեն չ, ինչ որ արգելված չէ» սկզբունքըկասին կածելի է ն կարող է հանգեցնել ծանը Չի կարելի խառհետնանքների: նել գռրծարար ռիսկը օրենքի խախտման հետ: Ղեկավարը պետք վերյնի ամբողջ կազմակերպաէ իր ձեռքը ն կան-կարգադրիչիշխանությունը պատվիրակիիր իրավասություննեն իրենյ գործի մասրի նշանակալիմասը ւիորձառու տտեղակալներին նական է, որը որոշում

ենթարկում

նագետներին: Աշխատակցիհմտությունների. ունակություններին գիւոելիքների համապատասխանությունն իր պաշտոնական գործառույթներինկատմամբորռշելը կարնորէ հատկապեսպետական ն տսրածքայինկառւավարման համակարգում: Ջանկավածպետականծառայողի աշխատանքայինտեղում բակակայությունը չսլետք է առաջ բերի կառավաւրմանհամակարգիկոլապս:

Կարնորպետական առաջադրանքիհսկողությունըմիայն առաջին դեկավարի գործառույթն է:

1.6. ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ՁԵՎԵՐԸ, ՄԵԹՈԴՆԵՐՆ

Պետական կառավարմանգործառույթներըպետականկառավարէությունը բնութագրողսւյն դերերն են, որոնք կատարում է պետական ապարատը (պետական կառավարմանհամակարգը), որպեսզի ուղղորդի, կազմակերպիու ստիպիհասարակականկենսագործունեղւ.թյանը՝ դրված ճպատալներինհասնելու: Պետությունը է, ն նրա կակառավարման ամբողջական ռուբյեկտ ռավարչականգործունեությունը, որն իրականացվումէ առանձինգործառույթներով, ընդգրկում է պետական մարմիններիամբողջ հիերարխիան՝ դրան ենթահամակարգերով: Պետական կառավարման գործառույթներն իրականասվում են պետական մարմիններիկառավարչականգործառույթների միջոսով: Ըստ ազդեցության սուբյեկտի, ըստ ծավալի ն ազդեվության միջոյների ուբնույթի՝ այդ գործառույթներըկարելի է բաժանելսոյիալ-կազմակերպականին ներքին կազմակերպականի: ման

գործառույթՊետականկառավարմանսոյիալ-կազմակերպակամն

ներն ուղղված են հանրային գործընթայների բազմազանությանը, դրամպումեն ընկածպետության գործունեության հիմնական իմաստը, հւսսարակությանառջն նրա կոչումը: Պետականկառավարմաններքին կւսզմակերպականգործառույթներն ուղղորդված են պեւռականապարաւռի բոլոր կառույցների գոր-

ն կազմակերպմանը: ծունեության ակտիվացմանը,կւարգավորմանը Պետական կառավարմանկողմից հասարակականհարաբերությունների համակարգիվրա ազդեսությանբովանդակությանն խորության տեսանկյունովպետականկառավարումըբաժանվում է ընդհանուրի ն առանձնահատուկի: Պետական կառավարման ընդհանուր գործառույթներից կառավարման ընդհանուր տեսությունում առանձնավվումեն պլանավորումը, կազմակերպումը,կանխատեսումը,մռտիվացումը,կարգավորումը Ա հսկումը: առանձնահատուկգործառույթներըմարմՊետականկառավարման նավորվումեն պրակտիկայումառաջ եկող այն իրադրություններում,որտեղ անհրաժեշտԷ գործել պեւոության անունից: Դրան թվին են պատկանում ընտրությունների|ւ ռեֆերենդումներիանցկայումը, պետական վիճակագրականհաշվառումը,գործունեությանտիպերիլիցենզավորումր,իրավակիրառումը,հատուկիրավականռեժիմների(սրտակարգիրավիճակների,ազատ տնտեսականզոնաների)կարգավորումըԼւ այլն: Պետական կառավարումը,ինչպես որ նշված է նրա բնույթը նկարագրելիս, կազմվում է կառավաչականգործընթակի կառույցը կազմող փոխկապակսված գռրծողություններից, որոնյից են` կոնկրետ իրադրությանվերլուծությունը, նպատակներիընտրությունը, կանխատեսումը, ընտրված նպատակների իրականայման գործունեության մշակումը,ռազմավապլանավորումըն պետականռազմավարության րությունների ընւորությունը, կառավարվոլ օբյեկտիվ ւտտեղեկատվությունը, ընդհանրացումըն գնահատումը: Նպատակադրումը կառավարմանորոշիչ գործառույթն է: Պետակառույյում այն առանձնահատուկհատկանիշներ կան կառավարման է ձեռք բերում: Նպատակն ապագայի իդեալականկերւվարն է: Դրա ձնավորումը ենթադրում է հասարակականզարգալման միտումների իմայություն, ինչպես ճան սոյիալական խմբերի ու քսսղաքացիների շահերի ու պահանջմունքներիհաշվառում: ւ

Կանխատեսումըսոցիալական համակարգիու քաղաքականինստիտուտների հնարավոր փոփոխությունների ու վիճակների գիտակցումը ն բացատրությունն է սոցիալական տարածության ու ժամանակի որոշակի սահմաններում: Նպատակադրումը ն կանխատեսումը պետականռազմավարության կարնորագույնբաղկացուսիչններնեն: Կանխատեսումըն դրա հիման վրա մշակված ռազմավարությունը պլանավորման հիմքն են, պետության անկապտելի գործառույթը: Տեղեկատվությունը պետական կառավարմանառաջնակարգ գործառույթների է: Այն, որպես հասարակականգործընթացներիկառավարման ձն, տվյալ քաղաքական համակարգում«խաղի» կանոններ տալն է: Կազմակերպականգործառույթը մարդկանց փոխադարձկապերի նպատակների ու ծրագրերի կառավարող կարգավորման, սուբյեկտի իրականացմաննպատակովնրան համախմբելու համախումբնէ: Այն անհաւոների ն խմբերի գործողությունների կարգավորմանձն է համընդհանուրճանաչում ստացվածնորմերի ու արժեքների (քաղաքական, իրավական, բարոյական, կրոնական ն այլն) հենքի վրա: Կազմակերպումըգործընթայ Է, որն ապահովում է կառավարումը: Այն նան լլառավարողներիկեյության ձն է: Յուրաքանչյուր սոցիալական ու քաղաքականհամակարգիհատուկ են հասարակական կենսագործունեությանու հարաբերություններիկազմակերպման առանձին ձներ, որոնՍ ընտրությունը պլանավորվումէ նան կառավարող սուբյեկտի նպատակներովու խնդիրներով: ու կանոնակարգմանգործառույթը Կոորդինացյման կազմակերպական գործունեության տրամաբանականշարունակությունն է: Կոռր-

գործողություննե

ոզ ո.այնեւմանը: ու տիպերի րազմազան նեի մը Կանոնակ նացումն

ուղղված

է հասարակական

սուբյեկտների

ակտիվության

մարդկան կազմակերպվածության իրականացմանանհրաժեշտ գործողությունն է: Հսկողությունը կառավարչականորոշումների կատարման, հաշվառման, հաշվետվության,արդյունքներիընդհանրացմանու գնահատման միջոյ է, որն ապահովումէ կառավարչիգործողությանկապը գորհետ: ծունեության մասնակիցներիպատասխանատվության Պետական կառավարումն իր բնույթով քաղաքական է: Կառավարչական գործունեությունը, որը կապված է քաղաքական բնույթի հիմնախնդիրներիլուծման հետ, անվանվում է «քաղաքականկառա55

վարում»: Այն պետական կառավարմանամենաբարձր մակարդակն է: Քաղաքական ղեկավարումըպետականմասշտաբիշահերին նւատակներիիրականացմանհամար հասարակությաննշաճակալիսմասի միավորվածգործունեությանղեկավարումն է: ՛Նրա բովանդակու-

թյան գլխավորբաղկացուցիչներնեն՝ ո

ընդհանուրպետական,ռեգիոնալ, կորպորատիվ,անհատական ու տարբեր խմբերիշահերի ն նսլատակներիհնարավորչափով ն զուգակցումը, օպտիմալ համաձայնեսումը

տ

քաղաքականտվյալ կոնկրետիրադրությունումխմբերիգերակա շահերիորոշումը,

ռ

ընդհանուրռազմավարականնպատակներիընտրությունը,քաղաքականկուրսի ն դրա իրականացմանհիմնական ուժերի ու միջոյների ռրռշումըըստ գերակաշահերի,

ռ

նյութական կ այլ տիպի ռեսուրսների հավաքմանու բաշխման կապվածհարկերիլոծում (ռրոնքանհրաժեշտեն հասարալուծկարնորհիմնախնդիրների կության կենսագործունեության մաճ համար), հետ

ո

պետության ն հասարակությանանդամների ճերքին ու քին անվտագությանապահովումը:

արտա-

Քաղաքականղեկավարումը,առաջին հերթին, պետականիշխաճության համակարզիմարմինների,ինչպես նան կառավարողկուսակկությունների ու միավորումներիգործունեություննէ: Այն ոսղղվումէ հասարակական կոնֆլիկտներիկարգավորմանըն լուծմանը, ինչպես ճան պետության ն հասարակությանճիասնականությանու ամբողջականությանպահպանմանը: չի գործառումիշխանությանգորՔաղաքականղեկավարությունը ծադիր մարմիններիյդուրս, այլ իրականավվումէ նրան գործունեու-

թյամբ:

Պետականկառավարումըքաղաքականության մշակմաճնորոշումճերիընդունմանգործընթաւների,ինստիտույլյիոնալկառուցվածքների ու կանոնների (ձնականն ոչ ձեական) համակարգէ՝ հասարակությանը հուզող խնդիրներիլուծման ն համապատասխանարձագանքման համար: Պեսւական կառավարման հսմակարգը որոշում է նորմերի հատտւստման,որոշումներիընդունման,իշխանությանգործադրման ն քաղաքալյիներիկարծիքներիհաշվառման եղանակները: Կառավարմանձնը հնարավորություն է տալիս պարզելու`

ինչպե՞սեն ստեղծվում պետությանբարձրագույն մարմինները, ն ինչպիսինէ դրաճլյ կառուցվածքը, ո ի՞նչսկզբունքէ ընկած բարձրագույնն պետականիշխանության ու երկրի բնակչությանփոխհարաբերություններում, ի՞նչ ռ պետության բարձրագույնմարմինների կազմակերպումը քաղաքացիների ապահովել է տալիս չափով հնարավորություն իրավունքներնու ազատությունները: ազգա յին ու վարչատաՊետականկառովյվածքիձնը պետության է նրա բաղադրիչմասերածքայինկառուցվածքնէ, որը բալյահայտում ու մարմիններին պետականիշխանուրի, կենտրոնական տեղական բնույթը: թյանմիջն գոյությունունեցող փոխհարաբերությունների յունը միմեթոդաբանութ հ ամակարգի Պետական կառավարման հիմնէ, որը ու սկզբունքներիօրգաճական համախումբ ջոների, ձների հասկասություննեվում է գիտելիքներիտվյալ ոլորտի (կառավարման) հիմնական վրա: Հետազոտման(իմացության) րի ու կատեգորիաների են համակարգայինվերլուծությունը,սինթեզը, անալոգիմեթոդներից ան, համեմատումը,դիտարկումըն լորձը: ուսումնասիրվող երնույթը բաժանՎերլուծության գործընթացում է՝ տալիս նրա մեջ բայահայտել էականը: վում է մասերի, որը թույլ մասեՍինթեզը միանում է «ազգակից» տարրերը, վերաստեղծում է րով ամբողջը ն թույլ է տալիս տեսնել, թե ինչ ձնով երնան գալիս ո

էականը: ունի Պետական կառավարմանմեջ առաջնահերթնշաճակություն

հետաերեույթներիսոյիոլոգիականվերլուծությունը: Սոյիոլոգիական են

որոշումների կառավարչական զոտություններնանհրաժեշտ օղակ են հաընդունմանգործընթացիհամար, քանզիդրանք բայահայտում սարակությանսոցիալականկառույցը, ճրա վիճակըտարբերչափումնկատմամբ: աշխատանքի ներում ն մուռիվճերն Կառավարմանկոնկրետ հարցերի ուսումնասիրմանժամանակ կիրառվումէ իրադրայինմոտելյում: Իրադրայինմոտեւման դեպքում են որոշվում է ճպատակը ն դրան հասնելու ուղին, մշակվում այլընտրանքային կոմբինացիաներիրադրությանհետագա զարգացումնեու րի վերաբերյալ ն դրան համապատասխանսյենարներն լուծումճերը: հիմնականում Համաշխարհայինպրակտիկայում ն միապետուերկու ձն՝ հանրապետություն է պետական կառավարման թյուն, որոնսից յուրաքանչյուրնունի իր մոդիֆիկավպիաները:

օգտագործվո

| |

Հանրապետությունըկառավարման ձն է, երբ բարձրագույնպեանվանում են նան պեւռականդիրիժորություն:Պետությունըհանդես է է գալիս դիրիժորի դերում ն իրականապնումէ ալլտիվ քաղաքականուտական իշխանությունը պատկանում ընտրովի ներկայացուցչական մարմնին, ն պետության գլուխը նույնպես ընտրվում է բնակչության թյան շուկայում, քանզի այդ ուղղությունը համարում է, որ շուկան ընկողմի կամ հաւռուկ ընտրովիկոլեգիայի կողմիյ: Ամենից հաճախ կադունալկ չէ ինքնակարգավորման,չի ապահովում մակրոտնտեսական ռավարմանհանրապետականձնի ընտրված գլուխը նախագահն է: հավասակշռությունն կարիք ունի կարգավորման:Հավասարակշոված կախվածպետականմարմիններիհամակարՀանրապետությունը, զարգայման հիմնականգործոն է ճանաչվում պահանջարկը,որի վրա գում պառլամենտիգրավածնեղիվ, կարող է լինել պառլամենտական պետությունն ազդում է շուկայական լծակներով. համաձայնեպնում է կամ ճախւսգահական: զարգասմաներկարաժամկետու կարճաժամկետճպատալլները նէշաՊառլամենտական հւարապետությունըպետական իշխանության հերն ըւտ հիերարխիկմակարդակների,կառավարումէ տնտեսության (հարաբերությունհամակարգ է, որտեղհստակ բաշխված են օրենւդրական Լ գործադիր ճյուղերը, հետնում նրանց համամասնություններին ներին), իրւսկանալյնումէ ակտիվդրամավարկայինու հարկային քամարմիններիգործառույթները՝ււլառլամենտիդիրքիգերւսկայությամբ: ղաքալյանություն, հսկումգներն ու ծախսերը: Աշխարհումնկատվում է դեպի նախագահականհանրաւվեւռության ն համար խրախուսվումեն ինվեստիսիմիւռում՝ գործադիրիշխանությանուժեղալյման պառլւասմենՊահանջարկնավելապյնելու անցման տի ռեալ իրավունքինվազեսմանմիտում: աները, զբաղվածությունը,հւսրկւսյին բեռը տեղափոխվումէ հասարակության հարուստ շերտերի վրա (պահանջարկիխրախուսում), ավեՄիապետությունանվանումեն այն պետությունը,որի գլուխը միլացվում են պետական գնումները ն պահուստները՝ նույնիսկ բյուջեի անձնյա միապետնէ (թագավորը,ցարը, շահը Լ այլն), ռրը, որպես կանոն, իշխանությունըստանում է ժառանգութանկարգով: Տարբերում դեֆիսիւոի աճի գնով: Քեյնսի մեթոդները տարբերվում են դիրեկւոիվ են երկու` անսահմանափակ(բայւարձակ) միապետություն ն սահմապլանավորումիւյքսնակապես, սակայն ոչ որալլապես: Ճգնաժամային իրավիճակներում Արնմուտքը հաջողությամբ է կիրառել քեյնսանադրականմիապետություն: կան մեթոդները: Ժամանակակից սլայմտսններումբացարձակ միապետությունը է Մյուս դպրոցի կողմնակիպներըելնում են այն բանիս, որ շուկան հազվաղեսլ հանդիպում, սահմւսնադարականնունի լայն տարածում ն մեխանիկորենհասնում է հավասարակշռության,Լլ պետությանմիջամ(Անգլիա,Նորվեգիա, Շվեդիա այլն): տությունը կարող է միայն վնասել (բայի ֆիսկալ քաղաքալյանություՍահմանադրականմիապետությանդեպքում միապետիիշխանունից, որի անհրաժեշտությունըչի ժխտվում նրան կողմից): Ելնելով թյունը սահմանափակվումէ պառլամենտով: այն դրույթիս, որ հավասարակշռությանպայմանը կայուն դրամային Համաշխարհայինպրակտիկայումձնավորվել ենպետականկառաէ ն ազատ մրլյակյությունը, այդ ուղղության կողմնակիցհամակարգն վարման տւսրբեր դպրույներ: Վերջին տարիներում բանավեճի տեղիք են է տվել շուկայական տնտեսավարմանու տնտեսությանգլոբալալյման ները դեմ դուրս գալիս ազգային դրամի ւսրժեզըկմանհետ (ապված պետականծախսերին(այսինքն պետականինվեստիյիաների սահմաւվայմաններումպետությանտեղի ու դերի հարսը: Այդ հիմնախնդրում ճաւիակմանկողմ են), պետականփոխառությունների,ապրանքների ձնավորվելեն գիտականերկու խոշոր դպրոցներ ու դրան բազայի ն ծառայություններիգներիբարձրալմանը,աշխաւռավարձի|լրճատմավրա՝ բազմաթիվմոդիֆիկապիաներ: նը՝ ծախսերի ն պահանջարկիճվազեյման համար Առաջին դպրոցը կապված է անգլիացի գիտնական Քեյնսի (քեյննայլն: Գոյություն ունեն տնտեսավարմանտարբեր մոդելներ, որոնք իրսսականություն), մյուսը` ամերիկայի գիտնական Ֆրիդմանի անվան հետ: Այդ գիտականդպրույներիկողմիյ պաշտպանվողարժեքներն րից տարբերվում են ւռնտեսությանմեջ պետական սեկտորիբաժնով, բյուջեի միջոյով միջույներիբաշխման չափերով:Թվարկենք այդ մոիրարամերժ են: Քեյնսականները կանգնած են շուկայական տնտեդելներիյ մի քանիսը. սության կանոնավորման մեջ պետության ակտիվ միջամտության կողմը: Մյուս դպրոցը հւսնդես է գալիս տնտեսականկյանքում պետության լայնամասշտաբ միջամտության դեմ: .ՔՔեյնսականությանն

ՍՄաքսոնական մոդելը (ԱՄՆ, Կանասդա, Անգլիա մեծ ազատությունէ տալիս ձեռնարկատիրությանը:2. Արնմտաեվրոպա1.

՛

կանը ԸՖրանսիա,Իտալիա, Իսպանիա,Պորտուգալիա) աչքի է ընկնում պետական սեկտորի մեծ բաժնով ն ինդիկատիվ պլանավորման միջոյով ակտիվորենկանոնավորում է գործընթայները: 3. Մոլյիալկողմնորոշված (Գերմանիա,Ավստրիա,Հոլանդիա)՝ ունի ընդգծված սոցիալական ուղղվածություն:4. Մկանդինավյան Դանիա, (Շվեդիա, ՛Նորվեգիա) պետականԼ մասնավոր կապիտալիպարիտետության Լ սոյիալական ուղղորդվածության մոդել է: 5.Պատերնալիստական (ճապոնիա), որը ենթադրումէ պետականկանոնակարգմանուժեղայում` ժամանակակից արտադրությանմիջույներում: ԱՄՆ-ումձեռնարկչականությանազատությունըթվայյալ է: Պետությունը պատվիրումէ գիտականն պաշտպանականարտադրանքները ն գնում է մասնավորֆիրմաներիարտադրանքիմոտ 30 74-ը: Շվեդիայում պետությունը չի խառնվումֆիրմաների գործերին, սակայն ակտիվորենգործում է աշխատանքիշուկայում ու ստցիալական ոլորտում հետնյալ սկզբունքով.արտադրությունը մասնավոր է, իսկ սոյիալական զարգայումը վերաբերումէ բոլորին: Այնտեղ ապահովված է համարյա լիակատար զբաղվածություն,բյուջեի ծախսերը կազմում են համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) մոտ 70 օ6-ը (ինվեստիյիաներ, առողջապահություն, թոշակային ֆոնդ, սոյիալական ապահովագրություն ն այլն): ՀարավայինԿորեայում գործում է պետականմոնուվոլիա ֆինանսավարկային ոլորտում: Արտահանման համար հաստատվում են ն սուբսիդիաներ,վերահսկվում են ֆիրմային ներառաջադրանքներ ն քին ծախսերը արտադրանքիորակը հատկապեսարտահանող բնագավառներում,ստիպողաբարմանրացվումեն խսշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները,հսկվում է արտասահմանյանկապիտալի ն տարադրամիթափանկումըերկիր: ԳերմանիանհամարվումԷ սոյիալական երկիր:Սույիալականկարիքներինեն ուղղվում պետականբյուջեի 1/3-ըն ձեռնարկությունների միջույների նշանակալիմասը: Պետությունը լրասուցիչ վճարում է կրթության, մշակույթի զարգայման, աղքատներիտան վարձի, երեխաների ու երիտասարդների կյանքի մեկնարկայինպայմանների հավասարության նպատակներիհամար, ապահովագրում է հիվանդության, աշխատանքկորլնելու, թոշակի համար ն դժբախտպատահարներիյ: Ձեռնարկություններըվճարում են հիվանդանոլյաային թերթիկի 100 76են ը վեյ շաբաթվա ընթաքում, բայի այդ վճարում արձակուրդայինները ն ծննդյան տոներին հավելավճարները: Աշխատողներն իրենց

սոցիալական կարիքների համար հատկայումներ են անում իրեն եկամուտների 40 55-ով, որիս 50 92-ը փոխհատույում է գործատուն: Ձեռնարկությունըսոցիալականկարիքներիհամար ծախսում է պետական նմանօրինակհատկասումների30 64-ը: Ուշագրավ է նան պետականկառավարումը Ճապոնիայում: Այդ երկիրը պառլամենտական միապետություն է, սակայն պետության գլուխը վարչասլետն է, իսկ կայսրը միայն խորհրդանիշ է: Պառլամենտի պալատներինախագահներըզբաղվումեն բալյառապեսվարչապեԵրկրում կազմավորվածէ պետուտի աշխատանքի կազմակերպմամբ: ն համակարգ, որը թյան հասարակության փոխհարաբերությունների ճախատեսում Է մարդու կյանքի հիմնական կողմերի կոշտ խնամակալություն: Այն խաղասել է իր դերը ն աղքատիկբնական ռեսուրսներ ուճեյող երկիրը դարձել է հզոր ու առաջնակարգ տնտեսությունունեյող երկիր: Ճապոնիայում կառավարմանհիմնական մարմիններնեն վարչանախարարությունները,հանձնաժողովները: Պեպետի ապարատը, տական ապարատի կառույսը ն գործառնությունների բաշխումը ճախատեսում է կառավարման կոորդինացնողօղակի առաջատար դեր: Այն հարթեպնումէ ներթինհնարավորտարաձայնություններըն կայուճանում է վարչական համակարգը:Տարբեր նախարարություններին կոռրդինալյման կառավարմանայլ մարմիններիքաղաքականություն համար պատասխանատուէ վարչապետի ապարատը, որը կոորդինացման համար սլատասխանատուաշխատողների հետ սերտորեն աշխատում է տարբեր ոլորտներում: Դրանց մեջ առանձնավվում են տնտեսական պլանավորմանվարչությունը, որը կազմում է երկարակողմի ժամկետ պլաններ ն կոորդինասնումէ նճախարարությունների դրանց կատարումը: ՛Նախարարություններիմիջն ն նրանց ներսում է գործում կոռրդինացնողմեխանիզմը: Կռորդինացնող արդյունավեսղ է: Կոռրդինալյմանհամար մարմինը նախարարիքարտոտարությունն պատասխանատվությունըկրում է փիռխճախարարը:Քարտուղարությունը կոորդինացնում է նան անձնակազմինշանակման հարկերը, օրենսդրականակտերի նախագծերը,կաբինետիհրահանգներըն նախարարի հրամանները: Կազմավորված են 12 հիմնական ճախարարություններ` արդարադատության,արտաքինգործերի, ֆինանսների, կրթության, առողջապահությանն սոցիալական ապահովության.գյուղական, տեղական ն ձկնորսության, արտաքինառնտրի ն արդյունաբերության, տրանսպորտի, փոստի ն հաղորդակցման,աշխատանքի,

ն

տեղական ինքնակառավարման: Բացի այդ գորվարչություններ, որոն մի մասը՝նախարարությանկարգավիճակով (պաշտպանության,ւվետական հողերի ն այլն), ինչպես նան կոմիտեներ, մասնագիտայված մարմիններ: Նախարարությունների

շինարարության ծում են 24

վարչություններիընդհանուրթիվը չի փոխվում սկսած 1946 թվակւանից՝ չնայած նախարարություններիներսում վերաւիոխումներըհազվադեպ չեն: Նախարարություններիստորաբաժւսնումներնեն քարտուղարությունը ն դեպարտամենտները:Դեպարտամենտների ընդհանուրթիվը (128) որոշված է օրենքով,բոլոր նախարարություններիհաշվով: Նոր կարող է ստեղծվել միայն տվյալ ն այլ նախարարուդեպարտամենտ թյան որնէ դեպարտամենտիլուծարման դեսլքում:Նախարարության կազմում սւռեղծվում է վարչություն, եթե նրան լիազորված խնդիրները գերազանյում են դեպարտամենտիիրավասությունը ն պահանջում են ավելի անկախմարմնիկողմի գործերի վարում: Այն կարող է հիմճադրվել նախարարությանիրւսվունքներու|: Հանձնաժողովներըհիմնադրվումեն ռրոշակիտիպիգործունեություն վերահսկելու համար: Յուրաքանչյուր նախարարությունում կւս բաժին, ռրն առպլահովումէ որոշումների պատրաստումը,պառլւսմենտին ուղղված առաջարկություններիմշակումը (պրակտիկկառավարման հարսերիվեւսբերյալ): Այդ բաժինը իր վրա է ւ|երյնում նախագիծը մինչ պահանջվող որակի հաւպնելը՝անկախ այն բանի, թե ում կողԲաժնում միյ է այն նախապատրաստվել: մշակված փաստաթուղթը քննարկում է վարչության կամ դեպարտամենտիղեկավարության կողմի (կոլեկտիվ քննարկումչի կիրառվում):Այնուհետն այն ուղարկվում է ճնախարարությունների կաբինետի օրենսդրական բյուրո: Եթե փաստայթոսլթըպարունակում է ֆինանսականհարկեր, սպա այն հատում մաձայնեյվումէ ֆինանսներինախարարությանհետ: Պառլամեն ն

քննարկվողօրենաչրականնախագծերիհամարյա90026-ը պատրասւոն է վում նախարարություններում գերատեսչություններում: ծառայողների կողմից իրենլյ պարտականությունների Պետական ն ձնը, ինչպես նան լիազոկատարմանկոնկրետբովանդակությունը րությունների ծավալը հստակ որոշվածչեն: Սակայնճապոնականպետական ապարատինբնորոշ գծերն են լայն իշխանականիրավունքները, կադրայինուժեղ քաղաքականությունը, կազմակերւվականբարձր արդյունավետությունը, ներքին կայունությունը, իրավասությունը: Օրենքով որոշված են վարձման,աշխատավարձի,աշխատանքիկազ62

մակերպման ն ազատմանսկզբունքները:Պետակւսնծառայությունում վարձումը իրականավվումէ քննության հիման վրա, ռրի պահանջնե-

համսպատասխանումեն կենտրոնականհամալսարաններիլավագույն շրջանավարտների մակարդակին:Խստորեն վերահակվումէ անձնակազմիթվաքանակը: Յուրաքանչյուր նախարարությունպարտավոր է հասնել անձնակազմիկրճատման, ըստ հաստատվածպլանի: Ազատված ծառայողները ընդգրկվում են ռեզերվում ն կարող են հետագայումօգտագործվել աշխատանքինոր բնագավառներում: Պետական ապարատը հասարակությանմեջ գրավում է արտոնյալ դիրք: Ճապոնիայի պեւռական ապարատի աւիսգ պաշտոնական ւսնձինք աշխատավարձի մակարդակով գրաԱ997թ. տվյալներով) աշխարհում վում են առաջին տեղը: Գոյություն ունեն տարեկան երկու միանվագ վճարումներ(2-ի մինչն 5 աշխատավարձի չափով): Ամեն տարի համեմատվումեն պետականն մասնավորսեկտորներիաշխատավարձերի սանսերը,չափերը ն կատարվում շտկումներ: Այդպիսով, զարգայած երկրները տարբերվում են քաղաքական ինստիտուտներով, սատնտեսավարմաննկառավարմանմեթոդներուլ, կայն լյույաբերում են պետության դերի նկատմամբընդհանուրմոտեկումներ: Պետությունը ամենուրեքիրականայլնումէ արտադրության ն կւսնգճած է ազգա յին շագործոններին շուկաների կանոնակւորգում հերի պաշտպանության դիրքերում: Պետական կառավարմանն տեղական ինքնակառավարման բնագավառում մասնագետներիպատրաստման ուսումնական առարկաների համախմբումըպետականկառավարմանհամակարգըառաջնակարգ տեղ ունի: Այն կռղմնորոշվածէ գործունեությանամենակայուն ոլորտներինն քիչ է կախվածհասարակական կառուցվածքի վիճակիս ու բնույթից: Պետական կառավարման համակարգի ուսումնասիրումըդնում է հետնյալ խնդիրները`պետականքաղաքականության դերի վերաբերյալ նոր սւռերեռտիպերի (կաղապարների)հաղթահարումը,նոր մասնագետների պատրաստու՝ նոր, արմատասլեսփոփոխվածպայմաններում աշխատելու համար, ժամաճակակիվքաղաքակրթության արժեքային ուղենիշների,նոր կառույսների յուրացման ն պետական կառավարմանփորձի ձեռքբերում: րը

ւ

1.7.

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԻՊԵՐԸ

ԵՎ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Կառավարումըդրսնորվումէ սուբյեկտի ն օբյեկտի փոխազդեություններում:Մուբյեկտիցղեկավարից)ելնումէ (գնում է) հրաման-ինֆորմացիա(ինչ, ինչպես,ինչ ծավալովանել ն այլն), իսկ օբյեկտիս (զեկավարվողիլ) ստացվում է (հրամանըկատարելուհետո) հեւռադարձ կապի ինֆորմալյիա:Հրամանների ն հետադարձ կապերիինտենսիվությունը կախված է կառավարմանսուբյեկտի ն օբյեկտի տիպից ն բնույթիյ: Ոչ կոնկրետ ու հստակհրամանների դեպքում հեւտադարձ կաւվը կամ խեղաթյուրվում է կամ ընդհանրապես չի հայտնաբերվում: ւորվում է որոշակի հասդրված նպատակների Հրաման-ինֆորմացիան նելու համար:Արդյունքը,բնականաբար, կախված է հրամանի տրման ձնի որակից, որը, ըստ էության,կառավարման մեթռդների հիմքն է: Կառավարման բոլոր բազմազան մեթոդները հենվում հն հրաման ինֆորմայիայի տրման ձներիվրա, որոնք իրենց հերթին դասակարգվումեն ըստ չափանիշներին հատկանիշների: Պետականլկյառավարման մեջ հիմնականըմարդու՝ հասարակության մեջ որպես կառավարմանսուբյեկտի, տեղի ն դերի որոշումն է: Այդ չափանիշուլտարբերում են դեմոկրատականն ավտորիտար

ոճեր:

Դեմոկրատական կառավարումըելնում է այն բանից, որ մարդու համար բնական վիճակըաշխատոելն է, գործունեությունը, ն որ նա ընդունակ է ինքնակառավարման, ինքնահսկմանն չի խուսափումպա-

(տես. Մաք Գրեգորի Մ տասխաճատվությունից տեսություն): Հետնարտաքին հսկողությունըչի դիտվում որպես ճաստակներին հասնելու միակմիջոյ: Կառավարման ա յդպիսի ոճը ենթադրում է ղեկավարի կողմիլյ իր լիազորությունների մի մասի պատգամելը, ենթականերինինքնուրույնություն տալը: Թու յլատրվում է բանավեճ,ն լիդերի հետ լիակատարհամաձայնությունը ւվարտադիչէ: կառավարումը կառույվում է .անձԴեմոկրատական հասարակություն-պետություն սխեմայով: Ազգի առանձնաշնորհությունները լայն են պետությունիցն ներառում են քաղաքայիական հասարակության ինստիտուտները ու ինքնակառավարումը: Դեմոկրաւռականկառավարումը հնարավորէ պանկայյած պետական կառուցվածքում:Օրինակ,Անգլիայում միապետական կարգը չի խանգարումՈրանունենալբոլոր դեմոկրատական ինստիտուտները: Ճապոնիայումօրգանապես զուգակցվում են միապետությունը, դեմոկրատիզմըն կոլեկտիվիզմը: աբար

Դեմոկրատիան չի հաստատվում օրենքների ընդունումով: Պետումասին դատում են բարեկեսությամբ, թյան իշխանության` կամայականության, կոռուպցիայի ն հանյագործումղելու ընդունակությամբ: թյունների դեմ ւսրդյունավետ պայքար ոչ թե անխտիր բոլորի մասնակցություննէ Դեմոկրատականճությունը բոլոր գործերում, այլ բոլոր գործերին մասնակսելու

դեմոկրատականության

տալը:

հնարավորություն

Ավտորիտար կառավարումըելնում է այն բանից, որ միջին մարդը սկզբունքորենխուսափում է աշխատանքիցն պատասխանատվություՃ նից տես Մաք աշխատանքի համար բարձրացման անհրաժեշտ է ստիպել ն է Իսկ դա կարող ապահովել կենտրոնացված հսկել աշխատակյին: ն կառավարման միանձնյա օբյեկտի արառնությունների սահմանափակումը:Ավտորիտար կառավարման ն հսկողությունը կենտրոնասժամանակ պատասխանաստվությունը են վերին մակարդակներում:Լիդերն ունի ահռելի իշխանություն, ված ենթականերըգործում են միայն ըստ նրա հրահանգների: ՛Եկատենք, որ կառավարմանդեմոկրատականոճն ունի անիշխանության (սնարխիա), իսկ ավատռրիտարը՝ տոտալիտարիզմիմիում: Անարխիայի տիպի կառավարման դեպքում ոչ ոք չի խառնվումգործերի բնական ընթայյքին, գործոնների ն օրենքների ազատ խաղին: Ենթադրվում է, որ պատասխամատվությունըինքն իրեն բաշխվում է նպատակահարմարձնով: Տուռալիտարիզմըբնութագրվում է պետության կողմիցհասարակության կյանքի բոլոր ոլորտների լիակատար հսկողությամբ: Պետության կազմի մեջ մտնող վարչական, ազգային միավռրների հետ կենտրոնական իշխանություններիփոխհարաբերությունների տեսանկյունից պետական կառավարմանհամակարգըկարող է լինել կորդինայիոն ն ստորակարգային(ենթակարգային): Կոռրդինավիոն կառավարումը իրականավվում է ֆեդերասիւայի կամ կոնֆեդերացիայի ձնով: Ֆեդերացիան ունի, իսկ կոնֆեդերասիան չունի պետական իշխանության միասնական մարմին: Ֆեդերայիայի անդամները կարող են ունենալ սեփական սահմանադրություն, օրենսդրական ն դատական մարմիններ:Դրան հետ ձնավորվումեն պետական (ֆեդերալ) իշխանության միասնական մարմիններ,հաստատվում են ընդհանուր քաղաքացիություն, դրամական միավոր ն այլն: Կոնֆեդերայիա կազմող պետություններըլիովին պահպանում

տեսություն), հետնաբար Գրեգորի արդյունավետության

իշխանությունը, ղեկավարումը

կառավարիրենպանկախությունը,ունեն պետականիշխանության ման սեփականմարմինները:Երբեմն որոշակի նպատակներիհամար կորդինայիայի նպատակով ստեղծկատարվող գործողությունների

են

վում է միավյալ մարմին:

Ենթակարգային կառավարումըհիմնվում է վարչական|լոշւո կառավարմանստորինօղակի մարմինների պաշտոենթակայության,

ճական անձերի վրա ճնշում գործադրելու, հրամանների կատարման է ունիտար պետուստիպողականմեթոդի վրա: Այն բնութագրական միավորներ,այլ ֆեդերատիվ թյուններին,որոնք իրեն կազմումչունեն են վարչատարածքային միավորների(մարզեր, շրջաններ բաժանված

այլն): Ուճիտարպետության իշխանությանբոլոր մակարդակների մարմիններըգործում են միասնական ճորմատիվներով,կառավարէ հասարւասհամապատասխանում ման ապարատը իդեալականորեն կական համակարգի կարիքներին,իշխանություններիտարաբաժանում գործնականում գոյություն չունի: Սեփակամությանօգտագործմանձների ն ունելյվածքի տեսանկյունով տարբերումեն ֆեդերալ, տարածքային ն տեղականինքնակատարբերակվումէ որպես ռավարում: Պետական սեփականությունը ն ֆեդերացիայի սուբյեկտների (ռեգիոնալ) ֆեդերալ սեփականություն օբյեկտներնունեն նան տեսեփականության Իրեն սեփականություն: օբյեկտմարմինները:Սեփականության ղականինքնակառավարման կ ազմավորների լառավարման համար յուրաքանչյուր մակարդակում մարմիններ:Կառավարմանտարածքային վում են համապատասխան ն տեղականինքնակառավարման օբյեկտներըորոշվումեն ֆեդերակիմարմիններիհաայի սուբյեկտներին տեղական ինքնակառավարման ն

մաձայնությամբ:

Կառավարվողօբյեկտի վրա ազդեցությանտեսանկյունիկ տարն բերակվում է կառավարմաներկու ձն՝ ճյուղային ֆունկցիոնալ) տարածքային:Ճյուղային կառավարումըենթադրում է կենտրոնձեռնարկություն ուղղահայաց ենթակայություն:Ամենից արդյունամիջույով, որոնք վետ այն իրականայվում է ճախարարությունների են քաղատեխնիկական միասնական տվյալ ճյուղում իրականանում ն միջճյուղաքականություն, ապահովում անհրաժեշտ ներճյուղային յին համամասնությունները:Վերջին ժամանակներում ճյուղային կաեն ռավարմանդերը նվազումէ: Բարձր տեխնոլոգիաներըպահանջում ձեռնարկությանշրջանակներիընդլայնում, պրոբլեմներիլուծումները հաճախ գտնվում են ճյուղերի շփման եզրերում: Այդ պատճառովէլ

առաջին պլան են մղվում միջճյուղային կառավարմանմարմինները՝ կորպորացիաները, որոնք գործում են բաժնետիրականհիմունքներով: Կորպորացիան դառնում է պետական կառավարման երկրորդ աստիճանը: Պետությանն է պատկանում բաժնետոմսերի հսկիչ ծրաէ պեւտռական րը: Բասի այդ կորպորացիան ստանում բաժնետոմսերի կառավարման վստահագիր:Պետության շահերը երաշխավորվումեն ճան տնօրեններիխորհրդի միջոյյով, որի մեջ է մտնում նախարարը կամ փոխնախարարը:Երկրորդ աստիճանիպետականկառավարման տարրերը կիրառվումեն նան ֆինանսաարդյունաբերական խմբերում,

հոլդինգներում:

Ֆունկյպիոնալկառավարման ապահովման համար կազմվում են գործադիր իշխանության ֆեդերալ (կենտրոնական)մարմիններ ըստ ուղղությունների: Դրանցիս են էկոնոմիկայի, աւպիալական զարգավցման, պաշտպանության, պեւռականանվտանգությանն այլ ոլորտներինը: Դա պետությանըհնարավորությունէ տալիս իրականացնելհամապատասխաններքին ն արտաքին քաղաքականություն:Օրինակ, Էկոնոմիկայի ոլորտում ֆեդերալ մարմինների կողմի կենտրոնում ն ֆեդերայիայի սուբյեկտներում իրականացվում են հեւռնյալ ֆունկցիաները՝ կանխատեսում ն սզանավռրում, սեւրականության կառավարում, ձեռնարկչականության,ինվեստիյիաների,հարկերի,ֆինանսավորման ն արտաքինտնտեսական կապերի կանոնակարգում ն այլն: Տարածքային կառավարումն իրականասվում է իշխանության երեք աղբյուրներից, կենտրոնական ու տարածքային իշխանության գործադիր մարմիններին տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջոցով: Տարածքային կառավարումն ուղղված է արտադրության ռասիոճալ տեղաբաշխմանը,տարածքների կոմպլեքսային զարգալյմանըն մասնագիտավմանխորւասյմանը,ճրանկ տնտեսական ն սոյիալական զարգավմանմակարդակների հավասարեւյմանըն պետականտարածքային քաղաքականությանայլ խնդիրների լուծմանը: Այն ապահովվումէ ֆեդերալն տարածքայինիշխանության մարմիններիիրավունքների ն պարտականությունների տարբերակմամբ: Կառավարման օբյեկտների շահերի հաշվառման տեսանկյունից տարբերումենք վարչական ն տնտեսական կառավարումները: Վարչական կառավարումը կառավարվողների շահերի վրա անմիջականորենազդումէ թույլատրելու, արգելելունստիպելու միջույներով: Վարչարարությունըյանկայված կառավարմանանհրաժեշտ

բաղադրիչնէ, ն դրա մասշտաբներըկարող են տարբեր լինել: Գործաիր մարմիններիմի քանի մակարդակներիկառույսում այն ունի ինքդիր ն նշանակություն ն իրականացվում է պաշտոնականանձերի

աարՀրաշխատանքից խրախուսելու ազատել շանավզ

ու,

»

,

'

կարչարարու

րու թուատրելի Գործու Պոմ ավորման

բրա աաա (քվոտա):

մամբ,

այլ

դնպքոր:

.

ն մարմիննե ավասուՇուկայական էկոնոմիկայում իրավ մարմինների պետալլան ն շատ են տակ կան շ վարչական հիմնախնդիրներ,որոնք լուծվում մեթռդներով: Վ

Բ Սե

է

պատժելու

ն

դիջոյու: Էկոնոմիկայիպիտականկարգավորմանմեջ նեության տեսակների լիյենգավորթյունը ,

'

Տճտեսական

Սնանկությանկանխարգելմանհամար արբիտրաժային կառավարումը կարող օգտագործել ընտրովիմեթոդներ (օրինակ,առանձնաշնորհ ուղղություններիառանձնայումն ռեսուրսային օժանդակություն): Ընդունվողորոշումներիկատարմանժամկետների տեսանկյունից Լա մում է օպերատիվ,տակտիկականն

Ա ի

:

)

ռազմավարա -

Օպերատիվ կառավարումըկոչված

է լուծելու ընթացիկկամ անցանկալիշեղումները: Այն դնում է կոնկրետ, քանակապես չափելի խնդիրներն օգտագործում է իրադրային ր մեթոդ, րադրայ թոդ, որի որ դեպքումընւորվումէ լուծման ստեղծվածիրադրային պայմաններում ընդունելիտարբերակ:

առաջայած

Ռազմավարական

կառավարումըորոշում երլլրի զարգապման աաաա նիննինո եկտնե եարնն, նպատակներըխնդիրները, երկարաժամկետ ուղենիշներն ակի ոլորտների, օբյեկտների,տարածքների, Ն ռ կա. տալիս կառավարման յուրաքանչյուր օղակի գործունեության ուղղությունը: ախուսումը Ստրատեգիական կառավարումն Սա Կոր ի Ա եոթյան ունի խորը հիմնավորում կապվում պետության հովու տարբերակիընդհանուր քաղաքական .

.

ը հերի վրա ազդում է անուղղակիոր ն Լ ար ին քաղաքականուֆինանսական,դրամային պետա իլ բացակայում թյան է: Կառավարման օբյեկտը ազատ ընտրության մեջ, սակայն օրենսդրությանհետ նրանց է դեպքումճա վնասը: պետությանը պատճառված մ տությունն իր ձեռնարկությունների համար կիրառում է վստահող(լիազորող) կառավարում` օգտ գոր լով մասնավորձեռնարկչականության սկզբունքները:Այն առանձնացնում է տիրապետմանֆունկցիան կառավարման իրականացվում են պետականկառավարման պայմարմինների հետ մանագրիհիման վրա աշխատող անձերի կողմից: բերություններնայդ կառավարիչներիհետ կառուցվումենարդեն ոչ թե իշխանականենթարկելիությանսկզբունքով,ա պայմանագրով հաստատված հավասար կողմեր: Պետական մենեջմենթը է տալիս օգտագործել շուկայական տնտեսավարման ամբողջ բույլ առավելությունըն հասարակությանմեջ թուլավնել սոկիալականլար-

ւ

:

ն

:

խարու Ն: որութակությունը, հոգնում

ն

՞

-

որոնք ֆունկցիայից, `

Պետության հարա-

յլձնական, որպես

վածությունը:

Պետական ն մունիցիպալ ձեռնարկությունները ղեկավարվում են տնտեսվարմանիրավունքով: Հակաճգնաժամային պետական կառավարումը մտցվում է սճանկալյումը կանխարգելելու ն այդ ընթայաձեռնճարկությունների կարգի իրականացման նպատակով:Այն ներառում է արբիտրաժային ն մրպութայինկառավարում: Հակաճգնաժամային կառավարումը ստիպողականէ, քանի որ իրալլանավվումէ այլ մարմիններիկողմից:

ըստ որոշ-

է

է

փոխհատույում

է

.

են

է

կամ դոկտրինայիհետ: Տարբերում ընդհանուրտնտեսականառրատեգիաներ`աճի, կայումացման, ուղու

ճգնաժամիհաղթահարման(զոյատե ման), կառուպվածքային վերափոխումների, ճյուղային՝ նյութականհանքային պահուստներիօգտագործման, գիտականմեծ ծավալի արտադրության զարգայման ն այլն, ֆունկցիռնալ՝ազգային դրամունիշի արժեզրկումը մարելու, ինվեստիցիաներ ներգրավելու ն այլն: Ռազմավարական կառավարմանհիմքը ռազմավարական պյանն է, զարգայման ն այլ հւայեյակարգը փաստաթղթերի կազմումը, որոնք արտացոլում են երկարաժամկետ նպատակներին հասնելու խնդրի դրվածքըն մեթոդները:Ռազմավարությունը պեւոք է լինի առավելագույն պարզ ն համոզիչ: Այն ընտրվումէ մի քանի հնարավորտարբերակներիցն ձնավորվումէ ըստ գործունեության տեսակների: Ռազմավարական դիրքորոշումների իրականայման համար կիրառվում են ինչպես գործող, էլ կառավարման այնպես նորստեղծվող լրայուցիչ կառույյներ՝ռազմավարական կոչված մտքերըդարձնելու

ընթացիկ

պլաններ, որոնք պրալլտիկաարտադրական-տնտեսական իրականանալի: Ռազմավարական կլինեն գորկառավարման ծընթացում է իրադրայինվերլուծություն պրոբլեմներին կատարվում ն ինչպես նան յում

հնարավորությունների,

ներուժի թաքնվածռեզերվների

վերհանման նպատակով, է իրական վիճակը,միջանկյալ փուլերիշարժի ուղղության ճշտությունը, արդեն

գնահատվում

ընդունված որոշումնե69

է հիմնավորվում

4.

հետնանքները, ն երկարաժամկետ րի կարճաժամկետ հաջորդ փուռազմավարական ընտրությունը կորիզի ռազմավարական տեսանկյունիս: լի պլաճիիրականացման կառավարումըթույլ է տալիս ավելիհուսալիոՌազմավարական պետական իշխանությանտարբեր մարմինների րեն կոորդինացնել մոտենալ հնարավորությունների ճիգերը, պատասխանատվությամբ վտանգներինն ու բասասական գործռններին, դրական հաշվառմանը, ընտրությանըն ռեսուրսներիբաշխմանը: ռիսկերին,այլընտրանքների է կոնկրետգորարտահայտվում Տակտիկականկառավարումն հաիրականացնելու ուղենիշներն ռազմավարական ծողություններում հիմանվրա ռազմավարամար. ընդ որում, հուսալի տեղեկատվության համեմատվումեն ստուսյածարդյունքների կան պլանի սուսանիշները են, հետ (որոշակի ժամկետների համար): Եթե դրանք անբավարար Այդ միջոցները շտկելու: են ձեռք առնվումդրությունը ապա միջոցներ եթե ի հայտ են վերանայում, են որոշ ճպատակների ներառել կարուլ է մշտապես եկել անվերահսկելին չհաշվառվածգործռններ:Կարնոր շտկմանպաճիշտ ընտրելգործողությունների հետնել արդյունքներին, մտածողությանձասշտաբայհերը, խրախուսելբոլոր մասնակիցների

6.

Իրավասությանն պատասխանատվության գուգակցումը: որոշում կայայնելու իրավունքնէ, պատասԻրավասությունը հակառակ երեսը: Ղեկավաիրավասության խանատվությունը՝ խիստսահմանափակումներով րը ստանում Է լիազորություններ մասշտաբիպատասխանատվուն նախօրոքպայմանավորված

թյուն: 2.

3.

համարվում են Գերակա օղակի առանձնալյում: Գերակա հիմնախնդիրայն ոլորտները,ճյոսլերը ն սոյիալ-տնտեսական է ամբողջ հան կախված ները, որոնվ լուծումից զարգայումիս վիճակը:Գերակա օղակներիուղղությամբնախօսարակության են նպատակային ծրագրեր,դրանքստանում են ըոք մշակվում ն նյութական առավել ապահովում: ֆինանսական

Գերակայություններիապահովման Կոմպլեքսայնություն: հա-

է այլ ոլռրտներին հատկապեսհարակից մար նախատեսվում

զարգացում: ոլորտներիհամապատասխան

հերին:

Անան

յ

ր

յ

առաջադրանք գեն ղեկավարիյ: ղկա է

ստա-

լ

Կատարողի կողմիկ միջոյառումների Նախաձեռնություն: պլանի կամավորմշակում, որն ապահովում է դրա կատարումը:

7.

Նպատակների

8.

Որոշման կայացմանժամանակակիվլինելը: Միննույննպատակին հասնելու համար առաջարկվում են նույնիսկ տրամագծորեն իրար հակառակուղիներ: Մեկնարկային փուլում ծրագրի ճշմարտայիությունըդժվար է որոշել, չափանիշ են միայն րակէ տիկքայլերը: Ավելի լավ առաջ գնալ նույնիսկ փորձի ն սխալի մեթոդով,քան կանգնած մնալ տեղում:

9.

Գծային ն ֆունկցիոնալ ծառայությունների զուգակցում: Գծային ղեկավարի համար դժվար է կատարել բազմաթիվֆունկսիաներ: Դա պահանջում է հիմնարար գիտելիքներ բազմաթիվ բնագավառներից:Այդ պատճառով գծային ղեկավարումըիրականավվում է ֆունկցիոնալ մարմիններիմիջոցով, որոնք բաղկացած են կառավարմանառանձին ֆունկսիաների պրոֆեսիոնալռրակավորում ունեսող Բարդ համակարգի ուղղորդում,միավռրում ն կռորդիղեկավարը նալճում է ֆունկյիռնալ ծառայություններիգծային լեկավարնեբի գործունեությունը:

նությունը ն ճախաձեռնությունը: ղեկավարվումեն կապրակտիկայում Պետական կառավարման ռավարմանռացիոնալւվրակտիկայիընդհանրայվածսկզբունքներով, են` նորմերով:Դրանից հիմնականներն բարոյական կառոններով, 1.

Համաստորադասություն: Փոքր օբյեկտի շահերը չեն կարող բարձը լինել ավելի խոշոր օբյեկտներիշահերից: Կառավարողների ն կառավարվողներիհիերարխիկշղթայում յուրաքանչյուր միջանկյալ օղակ հանդես է գալիս կառավարողին լառավարվողի դերում: Անձնական շահերը ենթարկվում են ընդհանուրի շա-

համապատասխանեյում միջույներին: Նպատակը ոչ ճիշտ է արդարացնում միջույյները:Նպատակին հասնելու թույլատրելի գնիսահմանիհաշվումը,ստիպմանմասշտաբներըն պատժիչափի որոշումը կարնոր են: Կւարնորէ պահպանել այդ սկզբունքըհատկապես հասարակությանարմատական վերափոխումներիժամանակ:

կառավարման

մասնագետներիվ

Կառավարման խնդիրները պետք է լուծվեն այնպես, որ հիմնախնդիրներ:

չառաջա-

նան նոր

7լ

1.8.

ՏԵՂԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՂ

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Ներկայումս բոլոր ժողւվրդավարական ւվետություններում տեղական ինքնակառավարումըդիտվում է որպես հանրային կառավարման կարնորագույնբաղկայուսիչ մաս, կենտրոնի կառավարմանհակակշիռ կ առողջ հասարակությանվկայություն: Որոշակի ինքնուրույնության աստիճանիտեղականիշխանության գոյությունն օժանդալլում է պետական իշխաճության դրոշ հատվածականությանը,հանդիսանումէ իշխանություններիտարանջատման սկզբունքի պրակտիկիրականայում ու հասարակության մեջ վլյուրաւիզմի արտահայտում: Պատահական չէ, ռը տեղականինքնակառավարման վերացումը սռվորաբարդիտվում է որպես տոտալիտարիզմի

ախտանիշ:

Ներկա ժողովրդավարականպեւոություններումտեղականինքնակառավարմանըյուրահատուկ են հետնյալ ընդհանուրբնութագրիչնե-

րը. ո

տեղական մակարդակում ընտրված ճերկայասուվիչների ղովրդավարականհսկողություն,

ռ

իրավաբանականանձի կարգավիճակ,

"

հստակգծված տարածքայինսահմաններ,

»

տեղական հարկերի հաստատման իրավունք, ծառայողներից բաղկացած մշտական, բավական մեջ կառավարչականապարատի գոյություն, որոնք ներառված են ընդհանուր պեւռական ծառայությունում կամ առանձին մունիյիպալ համակարգ են կազմում,

ռո

իրավասության բազմագործառութայինոլորտ, որն իրավունք է տալիս իրականալնելու լայն գործառույթներիշրջան:

ժո-

լ

Ժողովրդավարականհասարակությանհամակարգումտեղական ինքնակառավարման գրաված դիրքը կախված է նրա գռրծառույբներիս: Ընդգծենք, որ այն դեպքում, երբ գործ ունենք տեղական կառավարման մի քանի մակարդակներիհետ, գոյություն ունի ռրոշակի բաշխում բազային ու միջանկյալ մակարդակներիմիջն իրավասությունների ոլորտների բաժանման տեսանկյունիս: Տեղական ինքնակառավարմանվարչա-քաղաքականմիավորների քանակիու չափի հարսերըսկզբունքայիննշանակությունունեն նրանս իրավասությունների ոլորտները որոշելիս:Ամենի պարզագույն իրադ72

րությունն այն դեպքում է, երբ գոյություն ունի տեղականինքնակառավարման միայն մեկ մակարդակ: Այդպիսիտարբերակի գրավչությունն ակնհայտ է, քանզի այդ դեպքում հնարավոր է լինում որոշել բազմակողմանի ու ինտեգրված հաշվի առնել տեղական պաճպատակները ն քաղաքականությունը, հանջմունքների ողջ սպեկտրը ու պահպանել դրան միջն բալանսը որոշակի առաջնահերթությունների դեպքում, ինչպես նան ռեսորսների

կառավարմուն մեծ ճկունություն: Նման իրադրությունը նշանակալի չափով թեթնապնումէ կառավարմանկոորդինացիան ն ինտեգրացիան ն հասնում է բարձր արդյունավետության. այն է՝ միանձնյա ներկայապեն տարածքի շահերը տվյալ կենտրոնական վում նություններիմոտ, տիրում են քաղաքականն վարչական պոստերում ուժեղ թեկնածուներիներառման հնարավորություններ: Չնայած այդ, կարծեք թե, անվիճելի առավելություններին, տեղամեկ մակարդակըհազվադեպէ հանդիպում կան ինքնակառավարման պրակտիկայում: Հիմնականում լինում են մի քանի մակարդակներ. երկու՝ մունիցիպալիտետու շրջան, կամ երեք, երբ ներառվում են նան գյուղերը: Գործոնների մեջ. որոնք ազդում են (միձնավորումների) թվի ու չափերի վրա, ակնհայտներն ջանկյալ են` երկրի տարածքը, աշխարահագրականառանձնահատկությունը, բնակչության թվաքանակը, բազային ձնավորումների քանակը ն կառավարմանկենտրոնալյմանասւռիճանը: Տեղական ինքնակառավարմանհամուկարգի բազմամակարդայնության օգտինգործողհիմնականիաստարկը մի կողմիցբնակչությանը առավելագույն մուտիկասնելն է կենտրոնական (բազային) կառւսվարմանը,մյուս կողմիցկսպիտալի ներդրմանն բարձըորակավորում ունեցող մասնագետներիներգրավմանհնարավորությունները: Միաժամամակ կարելի է կախվածություն տեսնել տվյալ երկրի հասարակական գիտակցության մեջ տիրապետուլ արժեքային կողմնռրոշումների ու տեղական ինքնակառավարմանկառույցի միջն: Այնտել, որտեղ կարնոր են համարվում միայն պրակտիկ ճպատակները, որտեղ գլխավոր է համարում իշխանության մարմիններիգործունեության արդյունավեւոությունը, այնտեղ զգացվում է բավական խոշոր վարչա-քաղաքականտարածքային կառույյի ստեղծման միտում: է տեղականինքնակաԻսկ այնտեղ,որտեղգլխավորը համարվում ռավարմանմարմիններիսերտ կապը տեղի բնակչության հետ ն տարբեր մակարդակի իշխանությունների հավասարության սկզբունքը,

իշխաբնակիչների ընտրական

մակարդակների ամենի

է բարդ բազմամակարդակ ավելի բնութագրական տեղւսկանինքնակառավարմանհամակարգիստեղծման միտումը,այն է՝ բազմաթիվ,ւիոքր մարմիններիհամակարգ,որոնք օժտբազային են ված ընդհանուր կոմվետենցիաներով: Տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիամենիյ տարածված իրավասություններն են քաղաքային (գյուղական) պլանավորումը ն զարգապումը,հանրային բնակարանները,ճանապարհները, տրանսպորտը, ընդհանուր ն մասնագիտակաճմ կրթությունը,մեծահասակճերի կրթությունը, մշակույթի բնագավառում գործունեությունը, ներառյալ գրադարաններնու թանգարանները,հանգստի կազմակերպումըն շրջակա միջավայրի պահպանումը, առողջապահությունըն սոսիալական օգնությունը,ռսւտտիկանությունը, հակահրդեհայինծառայությունը, տեղական տնտեսականզարգավումըն զբաղվածությանխթանումը, կոմունալ ծառայություններնու տուրիզմը: Տեղական ինքնակառավարման կառույվածքի վրա ազդում են մի շարք գործոններ,որոնյից գլխավորներնեն.

իշխանության հատուկ

կառավարմանենթակածառայությունգործառույթներիբնույթը,

ռտ

ների բնույթը,ինչպեսճան կառավարչականխնդիրներիբնույթը (հատկապես դրանյ քաղաքական բովանդակությունը),փոփոխությունների բարդությունըի անհրաժեշտությունը,շրջակա միջավայրի ազդեյությունը,

ո

ռ

ոռ

ընտրված ներկայացուցիչներիորակականբնութագրերը,չինովճիկների մասնագիտականմակարդակն ու առանձին ռրակները, նրան փոխհարաբերություններըն ընդունակությունները, վերաբերմունքըմենեջմենթին ն ընտրված ներկայացսուցիչների վարչա-քաղաքականգործունեությունը, ազգային մակարդակումգործող լիդերների պրակտիկաննլիդերների նկատմամբսոյիո-մշակութային վերաբերմունքը,

կենտրոնի կողմի ղեկավարմանաստիճանը(կենտրոնացման մակարդակը)ն պահանջվողհսկողության աւտիճանը:

Այնքանով, որ բոլոր այդ գործոններիզուգակսումըյուրաքանչյուր երկրիհամար առանձնահառսուկէ, այդքանովգործնականումաշխարհում գոյություն չունի բավարձակիրար նույնականերկուտեղականինքնակառավարմանհամակարգ:Բայս ն այնպես գոյություն ունեն որոշակի ընդհանուր օրինաչափություններ,որոնք հատուկ են տեղական ինքնակառավարման դեմոկրատւսկանկազմակերպություններին:

ցանկացածհամակարգիպարտաՏեղական ինքնակառավարման ն դիր տարրն է ընդհանուր ուղղակի ընտրությամբձնավորվող տեղական խորհուրդը, որի գործունեությունըամենաընդհանուրձնով բնութագրվումէ հետնյալ երեք դրույթներով. մարմնի ն տվյալ մակարդակում 1) տեղական ինքնակառավարման գլխավոր ռազմավարականկենտրոնների(իրենյ իրավասուսահմանող ռրոշթյան շրջանակներում)քաղաքականությունը ումների կայացումը,

2) իշխանության գործադիրմարմիններիկումից ընդունվածհիմճական որոշումներիհավանությունտալը ն հաստատումը, ընդհանուրհսկո3) գործադիր մարմինների գործողություններին

ղությունը:

համակարգի Խորհուրդը, լինելով տեղականինքնակառավարման օղակը, տեղականժողովրդականության պարտադիրն կենւորռնական ն երկրներումունի տարբերռեալ տարբեր սիմվոլը, կորիզը (ճիջուկը) ն գործունեությունը, նրա քաղաքական իշխանություն,որն, ինչպես ընդհանուրկարորոշվում է մի կողմից տեղականինքնակառավարման ն գավիճակով,մյուս կողմիկճրա գործադիրիշխանությանմարմինճերի միջն գործառույթներիբաշխումով: Ամենաընդհանուրտեսքով գործառույթներիբաշխումը հիմնվում հետնյալ երկու դերերի տարբեէ վարչա-քաղաքական գործընթասում

րակմանվրա.

բյուջեի ա) քաղաքական,որը ներառումէ քաղաքականության,

ու

պլանի որոշումը,օրենսդիրգործունեությունը,վարչականգռրծունեությանորակիմոնիտոլւինգը,քաղաքականկոմունիկացին ընտրական շրջաններում ան, շահերի ճերկայասույչությունը

ներկայասուկչությունը:

որն իր մեջ ներառում է քաղաքականուբ) վարչա-քաղաքական, ն թյան մեկնաբանումը,դրա ինտեգրումը,կոռրդինայումը կակենսագործումըն մենեջմենթը: տարումը, քաղաքականության

կառույկում Ելնելով այդ բանիս` տեւլլականինքնակառավարման են վերաբերվում հետնյալ դրույթնեամենիս լուրջ տարբերությունները րին. ս որոշումներիընդունմանմեջ խորհրդի անդամների ներգրավվածություն գործադիրիշխանությանկառույյներին,

ո

գործադիր իշխանության կամ խորհրդի կռղմից վերահսկողության բնույթը, իշխանությունների տարանջատումը,

գործադիրիշխանությանգլխի կողմնորոշումը,որակավորումը: Տեղական ինքնակառավարման օպտիմալ կառույցի փնտրտուքը, որը կհամապատասխանի տեղականդեմոկրատիայիչափանիշներին ն կառավարչականնճպատակահարմարությանը, գտնվում է նույնիսկ դեմոկրատականուժեղ ավանդույթներ ունեսող երկրների ուշադրությաճ կենտրոնում: Նոր գործառույթներիփոխանսմանու հներիընդլայնման շնորհիվ տեղականբյուրոկրատիայիաճընշանակալիորենդժվարավնում է տեղականքաղաքականգործիչներիկողմիցտեղականվարչակազմիվրւս իրականայումը: Դեմոկրատական հսկողության ավանդականմոդելները թույլ ազդեւյիկեն ն անհրաժեշտ են կազմակերպականնոր տեղական ինքնակառավարման զարգացմանուղիճերին՝ կարելիէ նկատելլիբերալ-դեմոկրատական նորմերինհամապատասխանքաղաքականությանկենսագործմանտեղականմարմինների գործունեության կազմակերպմաներեք հիմնականմոդելներ` 1) հիերարխիկմոդել, 2) շուկայական ու համարյա շուկայականմեխանիզմներիօգտատ

Ը

:

ւ

:

ւ

վարչա-քաղաքական հսկողության ձներ: Վերադառնալով

|

|

գործում,

պանի ներսում տարբերսոցիալական,քաղաքականնւոնտեսական շահերի կոորդինացում: Հիերարխիկ մոդելը բնութագրվումէ նրանով,որ առաջադրանքը տրոհվում է բազմաթիվ ենթագործընթայների ու ենթականերիկողմիւյ իրենց գործառույթներիկստարման ապահովմաննուղղված հսկողության համակարգի, որպեսզի ամբողջ առաջադրանքիկատարվի: Այն ներառումէ ենթակայությանու հսկողությանհամակարգովհրամանների շղթա: Յուրաքանչյուր տարը ունի հստակ որոշակի դեր, ունի հատուկ առաջադրանքն որոշակի ինքնուրույնություն կազմակերպում մեջ: Հսկողությունն իրակաճացվում է իր առաջադրանքի|կլատարման կանոններիու ընթացակարգերիհամակարգի միջոյուլ, այլ ոչ թե այն իրականացնողմարդկան սանկություննճերով: Բարդ հիերարխիաներումգոյություն ունեն ընդհանրացվածդերեր, որոնք գործում են որպես որոշումներ կատարող ֆոկուսներ: Նրանք այն կետերնեն, որտեղհանդիպում, հավաքվումեն վերններիքաղաքականություննու ներքնիւլյհսկողության տեղեկատվությունները: 3)

|

Բազմաթիվ արնմտյան երկրներում հիերարխիան հիմնական սկզկազմակերպմանմեջ: Տեբունքն էր տեղական ինքնակառավարման գործում էին որպես կենտրոնիկողղական իշխանությանմարմինները

կազմակերպում իրականայնող քաղաքականություն մշակած մից ն հիերարխիկ հսկվող էին ն

առանձնահատուկ իրերը աշխատանքը

կողմից: դեպարտամենտների Իրադրությունը սկսվել է փոխվել 1970-ական թվականներիկեսերիս, երբ մի շարք երկրներում նկատվեվին լարումներ ն կոնֆլիկտներ: Տեղական իշխանությունները սկսեցին վիճարկել կենտրոնի հեղինակությունը: Կենտրոնական կառավարության ազդեվության բնույթը փոխվել էր օրինականհսկողությունիյ դեպի կամայականմիջամտության: Հանրությունըեկավ այն եզրակայության, որ հիերարխիկհսկող ծառայություններըչեն կարող զգայուն արձագանքելմարդկայինպաեն բնակչությունիլ, որի պատճառով հանջմունքնելրինն հեռացել որոշկիորեն զարգայած դեմոկրատւայանշատ երկրներումհիերարխիասկզբունքը սկսես զիջել իր դիրքերը: Սակայն այնտեղ, յի առաջատար որտեղ գոյություն ուներ ընտրովիքաղաքագլխիպաշտոն,քաղաքագլուխը դեռ մճումէր գլխավորող,քանի որ այդ դեպքումորոշակի չափով հնարավոր էր լինում հաղթահարել հիերարխիկ մոդելի անբավարար արագ արձագանքըտեղականոլորտում ծառայություններ մատույեորոշումներ կայանելու գործընթացում:Նման լու ն ռազմավարական ֆիգուրան հիերարխիկ համակարգում ապահովում է կենտրոնական կառավարությանհետ խորհրդակսելու ուղին ն տեղական մակարդակում գործունեությանմեխանիզմըն կոռրդինացյիան: Շուկայական մոդելն իրենիյ ճերկայացնում է որոշակի քաղաքականություն կենսագործելու մեկ այլ հնարավոր ուղի: Հանրային ոլորտում այդ մոտեպումըճերառում է շուկւսյի մասնւսվորոլորտի մուռեյումներն ու դրանց փոխարինումները:Դրանք են. ը լմ ) աո ների միջի մ տարածություն ամար, ովքեր ապահոո յունները. վում եններկայացվող կարող 2) մեխանզիմներիձնավորում, որոնյյ շնորհիվ սպառողները ն ընտրել հաիրեն նախապատվությունները ենարտահայտել մապատասխանծառայությունը, 3) հանրային սեկտորում հարաբերություներըորոշելու ու կառաւվարելու նպատակովպայմանագրերիօգտագործում, 4) ծառայություններիհամար վճարիու ստացմանմիջնկախվածության լավագույն ընկալման ապահովում: ՝

:

.

Կաննի ալի ան ձրաոությո: հոոոթել ը ան ծառայութ եր

Դիտարկելով այդ մոդելը ապագա հեռանկարի տեսանկյունով կարելի է եզրակայնել, որ հթե այն ընդունվի որպես հիմք, ապա հանգուսային հարսեր կարող են լինել. ո

ֆինանսավորմանհամարհիմնականըկլինի վճարմանու ծառայության ստալյման կախվածությանմիջն հաշվետվականբարե-

փոխումները,

ո

կառույյի տեսանկյունու|կարողէ նկատվելկառավարմանմանը մարմիններիստեղծմանմիտում,որոնք կարող են մրւյսկցել իրար հեւո ծառայություններիարժեքի ու որակի համար: Դրա առավելությունը կլինի նրանում, որ անհատները,որոնք ունեն մոտիկ պահանջմունքներ,կարողհն խմբավորվելն տեղականխորհրդի միջույով հստակ ձնակերպել իրենյ պահանջմունքները:Տեղական իշխանությանսւարբեր տեսակիխմբերի գոյությունը, ռրոնՍ միջն սահմաններըհսւռակ են գծված, առավել շանս են տալիս առանձինթաղաքայունգտնելուիր նախապատվությունը:

Կենտրոնի տեղականինքնսկառավարման մարմինների հւսրաբերությունների տեսակեւոիյ շուկայական մոդելը ենթադրում է կաոավարման շեշտադրության տեղաշարժ դեպի պայմանագրայինը: Իշխանության տեղական մարմիններըկդիտվեն (դիտվումեն) որպես պայմանագիր կնքողներ: Պայմանագրերըկկնքվեն մրյութային եղանակով տեղի իշխանության մարմիններիու ծառայություններմատույող գործակալությունների միջն: Շուկայական մոդելի կիրառման դեպքում բացակայում է շահագրգռվածությունըտեղականդեմռկրատացմանգործընթայում, քանի որ սւյդ դեպքումքաղաքականմեխանիզմըդիտվումէ որպեսերկրորդական: Նույնը կարելի է ասել ավելիլայն ռազմավարական հարյերի. ու տնտեսականզարգալման շրջական միջավայրի պահպանման համար տեղականիշխանության ընդլայնված դերի մասին: ու իշխանությանտեղականմարՇուկայական մուչելըհանրության մինների միջն հարսերը դնում է երկու ուժերի ազդեւյության տակ: Մի կողմի հանրությունըդիտվում է որպես իր ներդրած ւիողերի արդյունավետ օգտագործելու իրավունք ունեւյող բաժնետեր, իսկ մյու կողմից այն սպառող է, որը պետք է հնարավորություն ունենա ընտրել ծաուսյություններ ն իրականացնելորոշակիհսկողություն այդ ծառայությունների որակի ու ձնի վրւս: սրդյումավետ իրականւասՑանյային մոդելը քաղաքականության տեսնում է որպեստարբերկազմակերպությունների շահերի ն հակումը ն

մատեղ ճիգերի արդյունք: Համագործակսությունըհասանելի է դառնում ն օժանդակվումէ համերաշխության վրա հիմնվածհարաբերությունների հաստատումով, վստահության ն փոխադարձ շահագրգռվածության հիման վրա: Կազմակերպման յանյային մոդելի պայմաններում սովորում են հսմագործակսել, բանավեճերի, բանակսությունների ն բայ կոմունիկացիայի միջոյով ընդունել միմյանյիյ փոխկախվածությունը, ինչպես նան զարգացնել ընդհանուր փորձը ն գիտելիքները, որոնք խթանում են մեկը մյուսի ճկաւոմամբ երկարաժամկեւռպարւոավորություններին:

Տեղական ինքնակառավարմաննկատմամբ այդպիսի հայալյքը ենթադրումէ տեղական իշխանության մարմիններիմուռ հզոր ֆինանսական աղբյուրի գոյություն (իդեալում` մի քանիսը): Այդ մոդելի տեսանկյունով կառույցներն ու գործառույթներն այնքան կարնոր չեն, սն գլխավորը ե ակե նների միջն փոխհարաբերությու փոխհ նքանզի կազմակերլությունների ներնեն, որոնք ապահովումեն լյանկալիարդյունքներն արդյունավետ գործունեություն: Իրականում կարնոր են արդյունավետ ուսուցման ն համագործակյության մեխանիզմները, այլ ոչ թե կազմակերպական կառույցների որոշակի հավաքածուն: Համապատասխանաբարբայ կոմունիկացիան, երկխոսությունը ն փոխըմբռնումը բնութագրիչ կդառնան ճան կենտրոնի ու տեղականիմիջն հասրաբերություններում: Այդ դեպքում բարեփոխումներիբնութագրիչ գիծը կարողէ լինել պետական ծառայուլների տեղականու կենտրոնական մակարդակներիմիջն հերթագայումը, որպեսզի նրանքծանոթ լինեն մեկը մյուսի աշխատանքնե-

հիջն

րին:

Այդ մոդելի համար կարնոր պայման է տեղականդեմոկրատական գործընթացիբարեւիոխման կուլմնակյությունը: Որպեսզի մանային աշխատանքը լինի արդյունավետ, տեղական ինքնակառավարման

մարմինները պետք է ստեղծեն մեխանիզմներիորոշակի կազմ. որը թույլ տա նրան տեսնելու իրենլ) սահմանների ւսյն կողմ, ն որը հնարավորություն տա սովորել ուրիշներից, լսել ն աշխատել` արտաքին շահերը հաշվի առնելով:

Ցանյային մոդելը կօժանդակի այն բարեփոխումներին, որոնք ճպատակաուղղվածեն ընտրողներին հաշվետու լինելու մակարդակի բարձրացմանը: Այն հավասար չափով ուշադրություն է դարձնում ծառայությունների տրմանը ն ռազմավարական գործառույթներին: ՑանՍայինմոդելը հանրությունը դիտում է որւվես քաղաքայիներ:

Մի կողմից նրանք պետք է կրեն պատասխանատվության իրեն բաժինը տեղական հանրության կարիքները ն շահերը բավարարելու համար, մյուս կողմից քաղաքապիներըիրավունք ունեն ընդգրկվելու քաղաքական գործընթասի մեջ: Պարզ է, որ նշված իդեալական տիպերը պրակտիկայում մաքուր ձնով չեն հանդիպում: Որպես կանոն, խոսքը կարողԷ գնալ այդ մոդելների զուգակսումների կամ նըւսնկիս որնէ մեկի գերակայության մասին: Թե դրանսիս ռրը կլինի գերակայող,շատ բանով կախված է այն բանիվ,թե ինչ հիմնական քաղաքականուժերի ազդեսության տակ տեղի կունենա այդ գործընթայյը,ն ինչ ջաղաքականձներ կընդունիգլոբալայման գործընթայյը:

Տեղական ինքնակառավարմանփոխհարաբերությունները պետական իշխանությանմարմինների հետ Տարբեր երկրների լիբերալ դեմռկրաւռիայինկողմճակսությունըչի բայառում տեղական ինքնակառավարմանսահմանման մեկնաբանություններըն այդ համակարգիիրականացմանառանձնահատկություն-

ները:

-

Տեղական ինքնակառավարմանհամակարգերըկարելի է բաժանել երեք խմբի: Առաջին խումբը(վայմանականորենանվանումեն ֆրանեն տեղականինքնակառավարմանայն համակարսիական) կազմում կամ նապոլեռնգերը,որոնքհիմնականումհեւռնում են ֆոռանսիական յան մոդելին: Նրանում տեղակւսն ինքնակառավարմանմարմինները ունեն սահմանադրական կարգավիճակ, սակայն ծառայությունների մատույման գործընթասում, սովորաբար, կախված են ապահամակենտրոնայված կենտրոնականգռրծակալություններիկկամ նրան տեղականբաժիններիվ:Այդ մոդելում տեղական ինքնակառավարման մարմիններիգործունեության գլխավոր իմաստը ն գոյությունը ավելի շատ քաղաքականէ, քան ւիսրչական: Տեղական ինքնակառավարումը ավելի մեծ չափով նույնական է տեղականհանրույթին,քան ինքնակառավարման: Սահմանադրորեն բոլոր միննույն կարգավիճակի տեղւսկան ինքնակառավարման մարմիններըգտնվում են «ընդհանուրբարձրագույն ղեկավարի»՝ պրեֆեկտի խնամակալության տակ, որը կենտրոնական իշխանությանանունի իրականանում Է միասնականացվածամբողջ գործունեության հսկողություն սուբազգային վարչական տարածքում :

-

Տեղական ինքնակառավարմանհամակարգի երկրորդ խումբը անվանվում է անգլիական: Այդ խմբի տեղական ինքնակառավարմ մարմիններըչունեն սահմանադրականկարգավիճակ,այլ սովորաբար համապատասխան օրենսդրական ակտի ծնունդ են, որն ընդունվում է պառլամենտիկողմիս: Սակայն կենտրոնը չունի համապարփակ հսկողական գործառույթ, ն նրա մշտական ծառայությունները տեղերում չեն միահյուսված տեղական մարմիններիհետ, ն ավելի շատ կենտրոճւսկան իշխանությանմարմիններեն ձգտում (մեկուսանալ)առանձնանւսլ նրանյիս: Այդպիսով, ւռեղական իշխանություններն ունեն բարձր աստիճանիինքնուրույնություն, երբ խոսքը գնում է ամենօրյա գործունեության մասին: Կենտրոնի ն տեղերի հարաբերություններըկրում են գլխավորապես հորիզոնական բնույթ, ն հետնաբար կենտրոնը կ տեղական ինքնակառավարումըտարբեր մակարդակներ են կազմում: Տիպական հարաբերությունը ճեղ սեկտորու|ուղղահայաց փոխհարաբերությունն է. ռրոնյ մեջ ընդգրկվում են այդ երկու մարմինների նեղ մւսսնւսգիտությանչինովնիկները: Երրորդ խումբը հյուսիսային ն կենտրոնական եվրուվլականտարբերակն է: Այստեղ կենտրոնի ն տեղական ինքնակառավարմանմիջն հարաբերություններըհիշեցնում են անգլիականը. հատկապես տեղերում վարչւսկան հնարւվորությունների շեշտադրման տեսակետիսպ: Սակայն ի տարբերությունանգլիականի` հավասար դւշւսդրություն է դարձվում տեղական ժողովրդավարությանը: Այլ խոսքով, տեղական մարմիններըսովորաբար ստանում են գործառաինքնակառավարման կլանընդհանուր իրավասություններառանձնահատուվլիշխանական լիազորություններով, որոնք ւսմրագրվումեն իրավական ակտերով: Այդ տարբերակումտեղական ինքնակառավարումն ումի բավարար ուժեղ սահմանադրականլլարգավիճակ,բարձր մակարդակիինքնուրույնություն որոշումների կայացման ն ֆինանսական անկախություն առումնեով : ՏեԵլական հանրության ն անձի իրավունքների պաշտպանության երաշխավորըլինելու տեսանկյունիւյ Սահմանադրականհամակարգի զարգայման արդյունքումտեղական ինքնակառավարմանժամանմւակակիս համակարգերըդեմոկրատական պետություններում ունեն հետնյալ բնութագրերը. »

տեղական մարմինների կարգավիճակի ապահովում ազգային սահմանադրություններում, որը որոշակի չափով երաշխավորում է նրանյ իշխանական լիազորությունները ն հստակ որոշում նրան տեղը ռրպես պետական (հանրային) մարմին,

ո

մարմիններիսերտ փոխադարձ տեղականինքճակառավարմսն ն վարչականկառույցների լկլառավարման կապը կենտրոնական ն փոխըմբռնման գործընհետ` նրանցմիջն փոխկախվածության

թասում, ո

տ

մարմիններինորպես կենտրոտեղականինքնակառավարման իրականացնողքաղաքականությունը նականկառավարության ճեր դիտելու միտում, իշխանությանհետզհետն ուժեղացող քաղաքական տեղական ն ասոյցիակիազդեցությունըքաղաքականկուսակսությունների աներիմիջույով բարձրագույնմարմիններիվրա:

մարմիններըունեն սկզբունքորեն Տեղական ինքնակառավարման այլ բնույթ ն նշանակություն.քան պետականիշխանությանինստիտուտները ն ավելի շատ հակում ունեն դեպի քաղաքայիականհասարակությունը:Դրանք պետականիշխանությանսուբյեկտներչեն, այլ մտնում են հանրային իշխանությանսուբյեկտներիխմբի մեջ: Տեղադաշտը քաղաքայիական մարմիններիորոշումների իրականացման հետ է: մեկտեւլ իշխանությանայդ երկու կան հասարակությունն Դրա Տեղական իշխանությունը, տիպերն ունեն շատ ընդհանրություններ: ն ձգտում է ընդհանուրճպաբնույթ, հանրային ինչպես կենտրոնը,ունի ու հասարակության նը)ն գործերիկառավարմա տակների(պետության լուծելիս մոտիկէ պետականինստիտուտնեսոցիալականխնդիրներն ն պեւռականսկզբունքներըմիաձուլվում են րին: Ինքնակառավարման հանրային իշխանությանմիասնական ինստիտուցիռնալ-նորմատիվ համալիրումպետությանակնհայտ գերակայությամբ:Այդ երկու սկզն բունքներիհամակեսությունըծնում է մի շարք միջանկյալ խառը ձներ ծավալի ն արտայոլվում է պետությանուղղահայաց գերիշխանության իշխանականարտոպետության հիմնական բաշխման վրա. հանրային գործուգործադիր-կատարուլական օրինաստեղծում, ճությունները` ն կ առավարման գործընթայներ, նեություն,ֆիսկալ իիավապահպան տարբեր մակարդակներիվրա բաշխվում են անհավասարաչափ: Այդ պայմաններում պետական իշխանության մարմիններիհետ հիմնախնդիրը դառնում է հանգույային փոխհարաբերությունների այն դերի համար, որն այն խաղում տեղականինքնակառավարման համակարգում:Այդ կապակէ հասարակությանվարչա-քաղաքական է տեղականինքնակառաառաջ գալիս է, կանոն, որ, որպես յությամբ ա

վարման հարցը:

:

:

:

ինքնավարությունըմիշտ հարաբեՏեղականինքնակառավարման րական է, քանզի նրա համար բնութագրականեն հետնյալ տիպի սահմանափակումները: ՍԱռաջինտիպը տնտեսական կ սովիալական սահմանափակումներնեն, որոնք հետնյալ աղբյուրնների հետնանք են. ռ

տեղականտնտեսության գործառությանպայմաններըսահմանում են հարկային բազայի սահմաններըն հնարավորությունեն տալիս բարձրացնելուտեղականեկամուտները,

ո

տեղական հանրույթում գերակայող շահերը կարուլ են ճնշում գործադրելքաղաքականորոշումներիընդունմանգործընթայի վրա (առաջին հերթին բիզնեսի ն տեղական ընտրանուշահերի),

ո

ո

կուլմիցընդունվածքամարմնի ինքնակառավարման որոշումները կարող են սահմանափակվել տեղի քաղաքական ղաքական մշակույթով, տեղական

տեղական ինքնակառավարմանկառույցը, նրա ավելորդ հատվածականություն, կարող է ստահմանափակել-արդյունավետ որոշումներիընդունմանհնարավորությունը:

Սահմանափակումներիերկրորդ տիպը դրվում է տեղական ինքնակառավարմանվրա լառավարմանվերին մակարդակներիվ:Հիմնականներն են` ո

ա

պետականիշխանությանմարմնիկողմիլյ տեղականինքնակառավարմանմարմնիվրա հսկողությանմեթոդներն ու ձներն են, տեղական ինքնակառավարմանմարմինների հիմնական գործառույթները,իրավասությունների ոլորտը, ինչպես ճան դրանց իրականասմանձներն ու մեթոդները:

հիմնական միջոցներ, կ կներ որոնյկ օգնությամ օգնությամբ պետականիշխանությունըկարող է կարգավորելտեղականինքնակւառավարմանմարմնի գործունեությունը: Առաջինը օրենսդրականկարգավորումն է: Այն այդպես ասած «դիստանյիոն» հսկողություն է, երբ ընդունված են համապատասխան օրենքներ,տեղականինքնակառավարման մարմինները կարող են գործել սեւիականհայեսողությամբայնքան, որքան մնում են օրենքիշրջաճակներում: Այդ դեպքում կենտրոնիմիջամտությանմիակ ձնը օրինակաճությանքվազիիրավաբանական մեկնաբանությունն է: Օրենսդրական կարգավորման գլխավոր լծակը սահմանադրությունն է, որում տեղականինքնակառավարմանմարմիններըտարբեր Գոյություն յութ)

ունեն

երկու րկ

երկրներումստաճում են համապատասխանիրենս լիազորությունների օրենսդրականնորմերը:Սովորաբար տեղական ինքնակառավարման մանրամասնռեգլամենտավորկազմակերպականհարյերը բավական մասին օրենքում, ինչպես նան ված են տեղականինքնակառավարման որոշ ճյուղային օրենսդրական ակտերում:Նկատենք, որ հաճախ պետության կ տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիմիջն քաղաքական կոշտ շփումներ առաջանում են հենյ ընթացիկօրենսդրական ինքնակառավարմանմարմի գործունեության կարգաանան

հարլյերով: ր

վորման երկրորդ միջույը վարչական կարգավորումնէ, որը նճախատեսում է կենտրոնին տեղի հետ փոխհարաբերությունների այնպիսի կարգ ն հրահանգճեր,որով պետությունըի դեմս կենտրոնականմարմիններիմանրակրկիտպատվիրակումէ տեւական մարմիններիգոր-

ծունեությունը:

՛Նման տիպի հսկողություննիրակաճանելիս տեղականինքնակառավարմանմարմնի գործողությունների օրինականությունըորոշվում է պետականչինովնիկներիանհատականդրոշումներով: Բայի այդ. վարչական կարգավորմանդեպքում հաճախ անհրաժեշտ է լինում որոշ գործողություններինախօրոք իրավաբանորենպարտադրված հավանությունայն ժամանակ, երբ օրենսդրականդեպքում գոյություն ունի միայն արդեն կատարվածգործունեության դատական գճահա-

տական:

Կենտրոնի կողմիտեղականինքնակառավարման վարչականհսկման պարզ միջոցը կենտրոնից պետությանլիազոր Ցերկայասուցչի ճշանակումն է: Նման համակարգ օգտագործվում է, եթե կա միջանկյալ մակարդակիինքնակառավարում: Այդ մակարդակիտեղական ինքնակառավարման մարմինների զարգայումը վերջիներկու տասնամյակներում,ուղեկսվելով կենտրոճականիշխանություններիլիազորություններիփոխանկումով, առաջ է բերել մի քանի մոդելներ,որոնյպիյհիմնականներնեն. լ.

Պետության կողմից` ի դեմս կեռտրոնական կառավարության ներկայակուկչինշանակվում է ճահանգապետ(մարզպետ) Լլամ է կրում այլ բարձր պաշտոնյա, որը, պատասխանատվություն նահանգի (մարզի) տարածքում պետական գործառույթների համար, որը չունի սեփական ընտրովի ներկաիրականալպման յայույչական մարմին(խորհուրդ) ն իր ազդելյությանտակ ունի բազային մաբավական թվով տեղականինքնակառավարման կարդակիինքնուրույն մարմիններ:

"2.

Պետությանկողմիվ նշանակվումէ նահանգապետ(մարզպետ). միաժամանակ գործում է ն՛որպես նահանգի(մարզի) գործադիր իշխանությանգլուխ, ն՛ որպես տեղիբնակչության կողմիլյ ընտրվածխորհրդի նախագահ: որը

.

Նահանգապետը, որը պատասխանատվություն է կրում տվյալ նահանգում(մարզում) կենտրոնականկառավարության գործա-

ռույթներիիրականայման համար, զուգահեռ աշխատում է տեած հետ, է հիմնական ծառայու'րի գործունեությունը: Որոշ դեպքերում

ղիրոր խորհրդի խորովում նահանգապե Հ է ներկայացուցչական ախագահում խորհրդում նահանգո ն տեղի

բնակիչներին խորհրդին կենտրոնական իշխանության

ն որոշումների գործունեությանը կայայմանը ակտիվ մասնակսություն սւպահովելունպատակով: Խոսելով տեղական ինքնակառավարմանմարմինների գործունեռւթյան վարչական կարգավորմանմասին անհրաժեշտէ նշել, որ նրա մակարդակըբավական տարբեր է տարբեր երկրներում` կախված պատմական, սովիալական, վարչա-քաղաքական ն մշակութային առանձնահատկություններիյ: Սակայն վերջին ժամանակներում

նկատվում է ընդհանուր մոտեպում,այն է՝ նախապատվությունը տրվում է օրենսդրորականկարգավորմանը:

Տեղական ինքնակառավարմանվրւս պետական իշխանության հիմնական ազդմանմեթոդըֆինանսականհսկողությունն է: Այն ամենագլխավորքաղաքականհիմնախնդիրներիս, որը տեղականինքնավրա է առաջ բերում, հսկողության անհրաժեշտություն կառավարման հանդիսանում միննույն մակարդակի ինքնակառավարման է մարմինճերի արդարացի ֆինանսականռեսուրսներիբաշխման խնդիրը:Պետությունը նախ ն առաջ ի դեմս կենտրոնական կառավարության ընկնում է բարդ դրության մեջ.մի կողմից անհրաժեշտէ ապահովել ընդհանուր խելացի (բանական) հավասարակշռություն (բալանս)հանրայինծառայությունների բաշխման ու որակի միջն, մյուս կողմիս ակնհայտեն տարբերտարածքային ու համայնքայինիշխանություններիֆինանն ուրեմն այդ սականհնարավորությունները ծառայությունների ապահովման հնարավորությունները: Եվ եթե կառավարությունը չի յանկանում վերադառնոս ծառայություններիմատուպման կենտրոնացված համակարգին,ասլա պետք է միջոյներ ձեռք առնի ուժեղապնելու այն տեղական ու տարածքային իշխանություններիֆինանսականներուժը. որոն հարկային հնարավորություններըսածր են միջինից կամ ծախսերիգծով բարձր են միջին մակարդակիվ:

համար հեհավասարեցման Ֆինանսականհնարավորությունների

տնյալ միջույներն են 1. |

2.

.

4.

դիտվում

օգտագործու).

սուբսիդիաներ, կառավարման ընդհանուրն նսպլատակային բարձը տեղական կով միջինից տեղ բարձր երկրիմակարդակով միջինից տրանսֆերտներ :

թ եկամուտների հզոր

համակարգ, րգ, որի դեպքում օրենքին ն ի Բի իշխանություն5 ԽԱ որոշ հարկերի ազգային է ֆիքս ներին ամրագրվումընդհանուր ված տոկոսը, մարմիններիֆիսկալ հնարատեղական ինքնակառավարման (որոշման) հիման վրա վորություններիօբյեկտիվ գնահատման նպատակայինկոմտարբերությունների հարկայինբազաների

բաշխ նուն

Աու

-

պենսայում,

սոյիալամիավորումներիտնտեսական, վարչա-քաղաքական Լ ծախսերինպլատադեմոգրաֆիական կան,աշխարհագրական կային կոմպենսայում: լուծմանձները կախհիմնախնդրի Ֆինանսականհավասարեւլյման

5.

ված են կոնկրետ երկրի առանձնահատկություններիկ: երկրներումպետաԳնահատելով զարգայած ժոռվրդավարական միջն ն կան իշխանության տեղականինքնակառավարման

րություններըկ̀արելի է նշել,

որ

կան

հարաբե-

երեք փոխհարաբերությունների

մոլելներ. 1.

Հարաբերական ինքնուրույնությանմոդել: Այդ մոդելը տե-

Բնի դական

ԱԱ

Կրո

Գործակալական մոդել: Այդ մոդելի շրջանակներում ՏԻՄ-երը

ՍԱ Գին,

չբացառելովմինճույն ժամանակ պետության ոառտազգո՞) ար թյուններիգոյությունը:Շեշտը դրվումէ տեղականիշխանություններին տրամադրելուվրա հստակ ողղված գործողություններիազատություն Այդ ն շրջանակներում: իրավունքների պատասխանատվությունների նշանան պատճառովէլ կենտրոնի տեղի միջն հարաբերությունները

Հսկողությունըսահմանափակ կալի չափով որոշվումեն օրենսդրորեն: իրենց եկամուտները է իշխանությունները կրում: Տեղական բնույթ տեղաշրջանակներում ստանում են ուղղակի հարկերից: Այդ մոդելի են վարել իրենվ քաղաքակական իշխանությանմարմիններըկարող

գլխավորապես որպես կենտրոնի քաղաքականությունն իրականալնողգործակալություններ:Այդ ապահովվում է օրենսդրությա մբ մանրակրկիտդասակարգումով, կարգավորման ու կանոնների Բ մապատասխան համակարմիզարգամաճը, ինչպեւ նան հսկո թյան կազմակերպմամբ:Այդ դեպքում հիմք կամ անհրաժեշտություն չկա մտնելու տեղական էական հարկադրում: Տեղական իշխանությունների եկամուտների հիմքը կենտրոնի ն այլ ոչ տեղական ֆինանսական աղբյուրների սուբսիդավորումնէ: են

,

3.

Փոխազդեսությաւն մոդել: Այդ մոդելում դժվար է որոշել կենտրոնականն տեղականինքնակառավարմանմարմիններիգործողությունների ոլորտը, քանզի դրանք ներգրավվածեն փոխհարաբերությունների բարդ համակարգիմեջ, որում շեշտը դրվում է փոխազդեյության վրա: Կենտրոնում ն տեղերում քաղաքական գործընթայները սերւտռորեն փոխկապակցվածեն ն խնդիրըլուծում են հաճախ բանավեճերի միջոյով: Բոլոր մակարդակների չինովնիկները ներգրավվածեն նախագծերիու պլաններիհամատեղքննարկումներում: Այդ.մոդելում դժվար է հստակ բաժանող գիծ տանել կենտրոնի ն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիպատասխանատվությունների միջն, քանի է որ շեշտը դրված համատեղգործունեության վրա: ՏԻՄ-ի ֆինանսական բազան ճերառում է տեղական տուրքերը, ինչպես ն կենտրոնի սուբսիդիաները:Ընդ որում հարկերըկարող են բաժանվելկենտրոնի ն տեղական իշխանություններիմիջն, իսկ սուբսիդիաներիմակարդակը պաշտպանվածէ:

1.9. ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ

ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՇՇ-ՈՒՄ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

ՓՈԽՇԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

յունների օրենսդրությամբ համակարգը ՏԻՄ-երի փոխհարաբերութ կ սահմանվածոլորտներում շրջանակներումայն գործառույթների, կահամալիրնէ, որի միջոցով ՏԻՄ-երը մի կողմից պերի սկզբունքների իրականասնումեն իրենց լիազորություններընլուծում համայնքային ու

ճշանակության հարվեր, իսկ մյուս կողմիվ` իրեն վրա են կրում պետական իշխանության մարմիններիուղղակի ն անուղղակի կարգավորիչ ազդեյությունը:ճ" ՏԻՄ-երի հիմնականմփոխհարաբերությունների կա-

կամ կենտրո Թամազյան Տեղական ինքնակառավարման պեւտաՐ" 6ՎԲոստանջյան քաղաքականությանն կառավարության նական նությունը կան իշխանության մարմինների փոխհարաբերությունները տեղական ինքանալոգ կամ տարբերկերպ: ն Ա

ն

//

ռուցվածքընույն հեղինակներիկողմից ճերկայացվածէ հետնյալ գծա-

պատկերով:՛ '

Միջազգային կազմակերպություններ

Օտարերկրյա պետություններիՏԻՄ-եր

Լ

Ազգային ժողով

Հանրապետության ճախագահ

՛Խախագահինառընթեր մարմիններ

Վերահսկիչ պալատ

--

գերատեսչություններ

Լ

Ա

րուորգեա

մարմինների

տարածքային

Տեղական

ինքնակառավարման ծառայություններ

ՈՀամայնքի 69Հարզներ Համայնքի եկավար

Միջհամայնքային

Համայնքիանդամներ

Ճաննակայուննն

ո

Վերահսկիչ պալատը իրավասուէ տեղեկություններ,տեղեկանքներնայլ փաստաթղթերպահանջել ՏԻՄ-ից. ծանոթանալ նրանց տրաՏեղական ինքմադրության տակ եղած նյութերին ու փաստաթղթերին: են մեկամսյա ուշ, քան ոչ պարտավոր մ արմինները նակառավարման ն

ժամկետում Վերահսկիչ պալատին ըստ պահանջի տեղեկանքներ անհրաժեշտ փաստաթղթերներկայացնելբյուջետայինմիջույների օգ-

ո

կ

կազմակերպություններ | Լ Համատիրություններ

միջոցառումների

ճակառավարման հիմունքները1.2. Երնաձ 2002

նույն տեղում էջ 291

թ. Պետ.

ծառայուբյուն. էջ

-

ժողովի

թյուններում որոշակի

միավորումներ

ավագանի

Համայնքային արկություններ

են

րը

-Նախարարություններ,

ճախարար

ներկայացնում` բայահայտված խախտումնեվերացնելու, պետությանը հասպված վնասը փոխհատուցելու ն պաշտոնատարանձանցպատասխանատվությանենթարկելուուղղուձեռնարկված վերաբերյալ: Ազգային թյամբ կանոնակարգը պատգամավորին իրավունք է տալիս հարսումներով ն առաջարկություններովդիմել ՏԻՄ-ին, դրան ենթակահիմնարկնեմասնակսել համայնքի ավագանու րին ն կազմակերալություններին, նիստերին,ինչպես Բան իր կողմից բարձրայված հարյերի այլ քննարկումներին: Պատգամավորն իրավունք ունի նան հանրապետության տարածքում կապ հաստատելու համար հատուցելու հիմունքներով օգտվել տեղական ինքնակառավարմանմարմինների տնօրինության տակ գտնվող հեռախոսային ն էլեկտրոնային կապի միջոցների: Ազգային ժողովի պատգամավորների հետ փոխհարաբերուպարտավորություններ է սահմանում օրենքը ՏԻՄ-ի համար: Մասնավորաելես. տեղեկատվություն

Կառավարություն

Տարածքայինկառավարման

տագործմանվերաբերյալ, աջակսել Վերահսկիչ պալատի պաշտոնատար անձանվ՝իրենց պարտակամություններըկատարելիս: Տեղական ինքնակառավարմանմարմինների պաշտոնատար անձինք Վերահսկիչ պալատին կեղծ կամ ուշայումով տեղեկություններ հաղորդելու, կանրանվ՝որպես պաշտոնատարանձանց պարտականությունների են կրում տարմանըխոչընդոտելու դեպքում պատասխանատվություն օրենքովսահմանված կարգով: Վերահսկողությանարդյունքներինծանոթանալույ հետո, դրան առընչվողՏԻՄ-ի ղեկսվարները մեկամսյա ժամկետում Ազգային ժողով ն Վերահսկիչ պալատ պաշտոնական

ո

ո

պատգամավորիպահանջով հնարավոր սեղմժամկետում ընդունել նրան, եթե օրենքով այլ բան նախատեսված չէ, 10-օրյա ժամկետում, բայառությամբ օրենքով ճախաւռեսված դեպքերի, քննարկել պատգամավորիգրավոր հարկումը ն գրավոր պատասխանել Արան,

քան քննարկումից3 օր առաջ գրավորտեղեկալյնելպատգամավորին իր բարձրացրած հարի քննարկման մասին, Ոչ ՈԼ,

պատգամավորի պահանջով ամսական առնվազն մեկ օր կահավորված սենյակ կամ դահլիճ հատկացնել պատգամավորին՝ քաղաքացիներիընդունելության(լ նրանյ հետ հանդիպմանհամար:

Ազգային ժողովը, հաստատելու| պետական բյուջեն,

հաստատում

է նան

պետական բյուջեիս համայնքներին համահարթեվման սկզբուն-

քով տրամադրվող սուբսիդիաներինպետականբյուջեդուռացիաների, իս հատկացվողայլ պաշտոնականտրանսֆերտներիչափերը, որոնս միջոյով սահմանում է տեղական ինքնակառավարմանհամակարգի զարգացման վերաբերյալ պետության ւովյալ տարվա քաղաքականությունը: Օրենքովսահմանվումէ, որ համայնքներինչի կարող պարտադրվել ֆինանսական համահարթեցմանսկզբունքով հատկացված դուռակիաներնօգտագործել որնէ կոնկրետ ծախս իրականալպնելու կամ հաշվանյում կատարելու համար: Օրենքում նշվումէ նան, որ պետական բյուջեիյ համայնքներինհամահարթեսմանսկզբունքովտրամադրվող դոտացիաներիընդհանուրգումարը հաշվարկվում է` հիմք ընդունելով նախորդբյուջետային տարում ՀՀ համախմբվածբյուջեի փաստոաւյիեկամուտների հանրագումարի ոչ պակաս, քան 4 տոկոսը: «Ֆինանսականհամահարթեսմանմասին» ՀՀ օրենքինհամապատասխան, յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեռվ օրենսդիրը սահմանում է մինչն 300 բնակիչ ունեցողհամայնքներինուղղակի հատկավվողդոտավիաներիչափերը: մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում «Տեղական ինքնակառավարման է այն դրույթը, որ յունաքանչյուր տարվա պետական բյուջեն հաստատելիս Ազգային ժողովըպետք է հաստատի նան եկամտահարկի,շահութահարկի ն բնապահպանական վճարների մասնահանումների դրույքաչափերը, որոնյով հաշվարկված ֆինանսական միջոցները ուղղվելու են համայնքայինբյուջեներ: ՏԻՄ-երը Ազգային ժողովի օրենսդրականգործունեությանվրա կարուլ են ազդեսություն ունենալ ւպառլամենտականլոբբինգի միջոսով՝ իրեն համայնքներիտարածքներն ընդգրկողընտրատարածքնեինչպես ճան քաղաքականկուսակրիվ ընտրվածպատգամավորների, սությունների միջոցով: Համայնքներնօրենսդիրմարմնի առջն կարող են հանդեսգալ նան հասարակականկազմակերպությունների միջոցով: «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ. օրենքով համայնքի ավագանու`ՀՀ Ազգային ժողովինուղերձովդիմելու հնարավորության Օրենքըսահմանում է, ռր պետական իրավունքըչի սահմանաւիակվում: մարմինները(ԱԺ-ն, օրինակ)ավագանուսւտայած ուղերձըստանալու օրվանիսմեկամսյաժամկետումպարտավորեն այն քննությանառնել ն արդյունքների մասինպաշտռոնաւվես տեղեկայճնեյլավագանուն: Օրենսդիր իշխանության ն ՏԻՄ-ի փոխհարաբերություններիհա90

մատեքստում ուշադրության է արժանի օրենքի ւսյն ձնակերւվումը, ահամաձայն որի Ազգային ժողովի կողմից ընդունած օրենքներովհ̀ մայնքների եկամուտներինվազեսումը ն ծախսերիավելւայումը պետք է փոխհատուցի պետությունը:Օրենքը սահմանում է, որ ն Երնանի թաղային միավորումների համայնքների,միջհամայնքային է համայնքների միավորմաննկատմամբվերահսկողություն իրականացնում Ազգային ժողովի ն կառավարությանմիջոյով:

պետությունը

ԻՄ ոխհարաբերությունները: ) ն ՏԻՄ-ի փոխհարաբ Գործադիր իշխանության մարմիններըհիմԳործնականումտեղականինքնակառավարման են գտնվում նականումփոխհարաբերությունների գործադիրիշխա առընչվում հետ: Այդ փոխհարաբերություններն նության մարմինների պատվիրակած ն կողմից պետության են ինչպես պարտադիր այնպես էլ կրում են վերահսկողական րությունների

մեջ

իրականացմանը,

ԱՎ

դրսկորումներ: գործընկերային ն տեղականինքնակառավարման մարՊետական կառավարման է նշել այն կահարկ քննարկելիս փոխհարաբերությունները մինների մարմինների ընոր դրույթը, որ վերջիններսպետական կառավարման իրականակումը մաս չեն կազմում, իսկ ՏԻՄ-երի լիազորությունների

ն

պետականմարմիններին դլաշտոնատարանձանկ կողմիս արգելվում ն օրենքով: ՀՀ Սահմանադրությամբ է, եթե այլ բան չի նախատեսված մարԳործադիր իշխանությանն տեղականինքնակառավարման կարելի է պայմանականորեն առանձնացնելերեք ուղղություն:Առաջինդեպքումհարաբերությունհամայնքի ղեկավարին կարող են հանդիսանալ պաշտոօբյեկտ ճերի դադարեցնելու. ճանլլ աճելու կամ նրւսլիազորությունները երկրորդում խնդիրներին շահերին Լ սոցիալ-տնտեսական համայնքի կենսական գործընթացովպայառընչվող, իսկ երրորդումա̀պակենտրոնացման հետ կապմանավորված ՏԻՄ-երին նոր լիազորություններով օժտելու

փոխհարաբերություններում մինների

ված հարսերը: Առաջին դեպքումհնարավոր են երկու տարբերակներ. պատկանում ս երբ պաշտոնանկանելու ճախաձեռնությունը

է

ավագանուն,

է երբ պաշտոնանկանելու ճախաձեռնությունըպատկանում մարզպետին: է Կառավարությունըվերջնական որոշում կայասնելիս հաշվի Կաառնում ինչպես ավագանու,այնպես էլ մարզպետիկարծիքները: համայնքի ռավարությունը կարող է ճան վաղաժամկետդադարեցնել ռ

9)

ղեկավարի լիազորությունները: Այդ դեսլքերը սահմանվում են օրենքով: Մինչ համայնքի նորընտիրղեկավարի՝ իր պարտականությունների ստանձնումը վարչապետը նշանակում է քաղաքային (թաղային), իսկ մարզպետը՝գյուղական համայնքիղեկավարիպաշւոռնակատար: Վերջինս չի լարող որպեսթեկնածուառաջադրվելհամայնքի ղեկավարի նոր ընտրություննելոումն կատարել համայնքի ղեկավարի աշխատակազմում փոփոխություններ: Համայնքի ավագանուանդամիլիազորություններիդադարեյման հետնանքով ավագանու գործունեության անհնարինությանդեպքում կազմվում է արձանագրություն,որի հիման վրա, համապատասխան մարզպետիմիջնորդությամբ,այն ներկայասվումէ պեւտականլիազորված մարմնին: Կառավարությունըվերջինիսներկայացմամբ,օրենքով սահմանված կարգով նշանակում է ավագանու արւռահերթ ընտրու-

թյուններ:

Համայնքի ավագանին հաստատում է համայնքի քաղաքաշինական գլխավոր հատակագիծը,հողերի գոտիավորման ն օգտագործման սխեման, բնակավայրի քաղաքաշինական կանոնադրությունը ն այլն: Հարկ է նկատել, որ նշված փաստաթղթերըմինչ ավագանու կողմից հաստատվելըանլնում են սլետական իրավասու մարմինների հետ համաձայնեցմանմի ողջ գործընթավ, որը նույճպես պետական կառավարման Լ տեղական ինքնակառավարմանմարմինների միջն հարաբերությունների կարնոր ուղղություննէ: Գործադիր իշխանության ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինների փոխհարաբերություններըհիմնականում առընչվում են համայնքի ղեկավարի գործունեությանը: Իր խնդիրներնիրականալնելիս համայնքի ղեկավարն ուղղակի գործնական ն աշխատանքայինհարաբերություններիմեջ է մտնում հասնրապետական գործադիր մարմիններիհետ: Գործադիր իշխանության հետ փոխհարաբերություններովէ պայմանավորված«Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքով համայնքիղեկավարին տրված լիազորությունները: Գոյություն ունեն որոշակի խնդիրներ,որոնք տեղականինքնակառավարման մարմիններըկարող են լուծել միայն պետական լիազորված մարմնի համաձայնությամբ, օրինակ, համայնքի պարտադիր ն. պատվիրակվածլիազորություններիիրականացման համարհամայնքի սեփականությունհամարվող հռղի, գույքի, այդ թվում նան հաղոր92

դակցության ուղիների օտարումը, համայնքի ղեկավարի կողմից համայնքի սոցիալական ենթակառույցներըզարգասնելու նպատակով ներդրումներ կատարելու համար վարկ ստանալու պայմանագրերկնքելը կամ համայնքային արժեթղթերթողարկելը: Ֆինանսների, քաղաքաշինության,տրանսպորտին օրենքով սահմանված մյուս բնագավառներումպետությանկողմից պատվիրակված մի շարք լիազորությունները համայնքի ղեկավարը իրականացնում է դչ միայն օրենքով, այլն կառավարությանսահմանած կարգերին,չափանիշներին հ պահանջներին համապատասխան:

ՏԻՄ-երի փոխհարաբերություններըտարածքային կառավարմանմարմինների հետ:

Մարզերումսլետականկառավարումնիրականավվումէ մարզպետարանների, հանրապետական գործադիր մարմինների, վերջինիս տարածքային ծառայությունների ն ՏԻՄ-երի համագործակսումով: Մարզպետին վերապահված օրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետության կողմից համայնքինպատվիրակված ն պարտադիրլիազորությունների կատարման ընթայքի վերահսկողություն է իրականացվում: Կառավարությունը,ի դեմս պետականլիազորվածմարմնի կամ մարզպետարանի,ոչ ավելին, քան տարին մեկ անգամ, համայնքներում ն միջհամայնքայինմիավորումներումիրականալյնում է ֆինանսատնտեսական ստուգում: ՏԻՄ-երի գործունեության նկատմամբ վերահսկողությունն իրան ֆինանսականոլորտնեկանասվումէ իրավական,մասնագիտական րով: Առաջին դեպքում ստուգվում է համայնքի ղեկավարի սեփական ն համայնքի ավագանու լիազորությունների իրականալման օրինականությունը: րավական հսկողությունը չի ենթադրում մարզպետի կռղմիյ ՏԻՄ-երի կողմիցընդունվածորոշումների փոփոխությունների կամ ուղղումներիիրականավում:Այդ կապակսությամբվերջին խոսքը

դատարանինն է:

Մասնագիտական հսկողությունը իրականացվում է համայնքի ղեկավարի կողմից` պետության պատվիրակած լիազորությունների իրականացման օրինականությունը,արդյունավետությունը ու միասնականությունըստուգելու նպատակով: Ֆինանսական հսկողությունը իրականավվումէ համայնքի ավագանուն համայնքիղեկավարիկողգործումիս իրականացվողբյուջետային կամ ֆինանսատնտեսական նեության նկատմամբ: Իրավական Լ մասնագիտականհսկողությունն իրականացվում է

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ն

Համայնքների կանոն

ն ծառու ԵՐնոր

տոտնն

ր

:

րաց

|

զով

ն

ն ազնաներպեան ն գործ

կան Իա

նան

գործությամբ, Խա

թա Ֆի հայրերի ա ր կառ րան հա մալ եր վումէ

ադր

Մ

ու կալվող հ նակ Տեղական բ նսակա ֆի Կան բա ւնբա եաա աան

նրանց ԿԱՑ աա

խիկ օղակների միջ

փ ո

մասն

որոշակի ի թյունների ոխ շիկրն

ձն է` ապակենտրոնապյման վերապահված լիազորությո

Տեղական ինքնակառ

ռ

ակտերը,

ՀՀ օրենքը տեղականի

ս

Լան

ՀՀ Սահմանադրություն

"ո

րակամճակտերով գործող համ ման իրավական հիմքերն են.

մասն

ապա-

-

իրավականապակենտրոնայմամբ է օժտված, քանզի Սահմանադրությամբ, տեղականինքնակառավարման մասինօրենքովն այլ օրենսդ-

ղաքական որոշումներիընդունման է: Այն նան հնարավորությունն

սություններիշրջանակում սեփական պատասխանատվությամբ քա-

ձն է:

:

`

ների իրականայումը:

տարբեր բնագավառ ը

լ

ՏԻ

«Տեղի ջերկայու երո կավարին եկ անացո

ստայել

լ

յերի խանությու Նտին

կար Գ Ապակենտրոնալյումը աին աի սահ ժողովրդավարական անբաժանելի է, ժողովըբարեփոխումների ոթետագա զարգացման Կեն Սահմ նհրաաաարոժոան հա լար սահմանադրականիրավունք Տեղականինքնակառավարման համակարգը քաղաքական կենորոնակման նորատի ան Դրա հիմքը ՏԻՄ-երի կողմի իրենց (ո իրավա-

մարմիններին, որոնք իրավասու են ինքնուրույն իրականացնելորոշ ծավալի գործառույթներ`չդիմելով իշխանության վերին օղակներին: Ապակենտրոնայումը իշխանությանհաշվեկշռիտեղափոիւման գործընթաց Է` կենտրոնականիշխանությունից դեպի ցածր` տեղական մակարդակ: Այն կառավարության մոտելումն է ժողովրդին`ստեղծելով կառավարման համակարգիժողովրդավարավման |լ դրա արդյունավետության բարձրացման նախադրյալներ:

Ապակենտրոնայումը պետության գործառույթների որոշակի ծավալի փոխանճյումնէ կառավարման ինքնավարությաւմբ օժտված

հանրայինկառավարման համակարգումունեւյածնրա դերը մեծապեսպա է յձանավռրված երկրի ժողովրդավարության աստիճանով: Տեղական ինքնակառավարման համակարգը իշիւանության ապակենտրոնապմուն արդյունք է, իշխաձության առանձինօղակ է. հանրային կառավարման հաձիտանական մակարգի բաղկայույիչը:

կան ինքնակառավարման գոյությունը

Տեղա-

Տեղական ինքնակառավարման համակարգըքաղաքայիական հասարակության կարնորագույն է, քաղաքակինեինստիտուտների րի կազմակերպման ն հասարակական գործունեությանձն է:

ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

ԴԵՐԸ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

1.10.

արզանտի

մարզսլետների (Երնանիքաղաքապետի)ն բարձրագույն իրավական հսկողություն իրականալնող մարմիններիկողմիս: Ինչ վերաբերվում է մասնագիտական հսկողությանբարձրագույն ձարմիններիկողմից ուղղակիորեն համայնքներում իրականայվողհսկողության դեպքերին, ապա դրանք կարողեն լինել բալառիկ դեպքերում` բարձրագույն իրավականհսկողություն ականացնողմարմնի գ " ավոր համաձայնությամբ,նրա կամ պահանջով:

ռ

ո ռ

միջուներ ձեռնարկել տեխնոլոգիականաղետները կանխելու. տարերայինու տեխճոլոգիականաղետներիհետնանքներըվերւսյնելու ուղղությամբ,

ռ

կազմել ընտրողմերիցույակները,

կազմակերպելքաղաքացիական Լկայության ւսկտերի գրանվծառայության գործունեությունն այն համայնքներում, որտեղ գտնվումեն համապատասխանկառույլները,

ման

ռ

ո

ո

տ

ո

իրավասու մարմիններիներկայացմամբ հաստատելն թու յլատրել համայնքի տարածքում ճանապարհայիներթնեկության նշանների տեղակայումնու հանումը: Երթնեկությանայն նշանները, որոնյ տեղադրումըհամաձայնեւյվածչէ համա յնքի ղեկավարի հետ, իրավականուժ չունեն:

»

կազմակերպելՀՀ տռների ն հիշատակի հետ կապված միօրերի

ջույառումներ,

օրենքով սահմանվածկարգովկազմակերպել ւռուրքետեղական րի ն վճարների, համայնքիվարչականսահմաններում գտնվող համայնքայինն պետական սեփականությունհամարվող հողերի, համայնքիսեւիականությունհամարվող գույքի վարձավճարճերի գանձումն ու վերահսկումը:

հարկերը ն օրենքով սահմանված վճարումները չվճարող անձանցնկատմամբօրենքով սահմանվածկարգովկիրառելհամապատասխանմիջոցներ,

»

օրենքով իրեն վերապահվածլիազորությունների համար համայնքի տարածքում գործող ոստիկանությունիյ չպահանջել համապատսխանաջակլյություն, որը ենթակա է պարտադիր կատարման:Ոստիկանությունըհամայնքում կատարված իրա-

վախախւռումներիմասին շաբաթը մեկ անգամ տեղեկատվուէ տրամադրումհամայնքի ղեկավարին:

ռ

ո

»

թյուն ռ

»

վավերայնել համայնքի բնակիչ համարվող անձանց կտակը, եթե այդ համայնքումչկա մշտապես գործող նուռար, հաստատելհամայնքիբնակիչ համարվողանձանյ տրամսպորտային միջոցներվարելու իրավունք ստանալու, աշխատավարձ ն աշխատանքային հարաբերություններիհետ կապված այլ վճարներառտաճալու, նպաստներն կրթաթոշակներ,քաղաքավիներիբանկային ավանդներու փոստայինառաքումներստանալու լիազորագրերը,եթե այդ համայնքում չկա մշտասլես գործող նոտար,

անձանցօրենքովնախատեսվածդեպքերում ն կարգով ենթարկել վարչականպատասխանատվության, սահմանվածկարգովիրականացնելհամայնքի վարչականսահմաններում գտնվող հողամասերիընթալիկ հաշվառումը ն կազմել համայնքի հողային հաշվեկշիռը,

համայնքի հողերի գոտիւսվորմանն օգտագործման սխեմանեայլ փաստաթղթերին,քաղաքաշինական ծրագրայինփաստաթղթերին համապատասխան` օրենքովսահմանված դեպքերում ու կարգով օտւսրել կամ օգտագործման տրամադրել ր ԴՈՎ համայնյրքի արչական գտն մարչակ սահմաններում բում գտնվող պ եհամա րողնող տական սեփականություն փոկ թ) հոլլամասերը, ե սահմանված կարգովապահովել համայնքի տարածքում գտնվող գեռդեզիականկետերին համայնքիսահմանանիշերիպահպանությունը, րին, գոտիավորման

ո

համայնքիտարածքում սոցիալականօգնության կազմակերպել ծառայության գործուենությունը, մշագյուղատնտեսական կազմակերպել համայնքի տարածքում

կաբույսերի հիվանդությունների, վճասատուներին մոլախոտերի դեմ պայքարի աշխատանքները,

կազմակերպելհամայնքիտարածքում անասնաբուժականծա-

ռայույթուն, հակահամաճարակային միջույառումներ,կենդանի-

հիվանդությունների

ների կանխմանն ագրարայինայլ կանոնների պահպանմանաշխատանքներ,

վերահսկողություն իրակաճապնել բնության պահպանության բնագավառում,կազմակերպել ընդերքի,անտառային,ջրային կ ինչպես օդային տարածքների, նան բուսական ու կենդանական աշխարհիօգտագործման ն պահպանմանմիջոյառումները, » ապահովելհողերի պահպանությունըհողատարումիս,ողողումներիյ, ճահճաումիս, քիմիական, ռադիոակտիվնյութերով ն արտադրական թափոններովաղտոտումից: ՏԻՄ-երի լիազորություններն իրականացնում են բնակչությանը մատուցվողհամայնքայինծառայություներիմիջոսով, որոնք կարելի է բաժանել երկու մեծ խմբերի`անվճարն վճարովի ծառայություններ: »

Անվճար մատուցվող ծառայություններն իրականացվում են համայնքի բյուջեի հաշվին: Այս առումով կարնոր է բյուջեի միջոցներիարդարացիբաշխման խնդիրը, որի լուծումը պահանջում է հրասպլարակայնություն, թափանՍիկություն, համայնքի ավագանու ակտիվ մասնակսությունը բյուջետային գռրծընթային, հասարակության լայն խավերի հետ կան քննարկումներ: ՏԻՄ-երն իրենց լիագորություններիշրջանակում բնակչությանն անվճարծառայություններեն մատուկում հետնյալ ուղ-

անմիջա-

ղություններով. ո

ռ

կազմակերպումեն հւսմայնքի կոմունալ տնտեսության աշխատանքը, հանրակայարանների, վարչական շենքերի հաշվառումն ու բաշխումը, կազմակերպում են համայնքիբնակավայրերի բարեկարգումնու կանաչապատումը, կազմակերպում ն կառավարում են համայնքային ենթակայության ներքո ների, մանկակասնագիտամվածդպրոցներ նների գրադարանների, պարտեզների,ակումբների,մշակույթի տները, կրթական այլ հիմնարկներիու կազնմշակութային, մարզական մակերպություններիգործունեությունը,

գտնվող

ո

ե կառավարում են համայնքային ենթակայուկազմակերպվում հիմնարկներիու կազմակերպություն-

թոն Բաներ րի գործունեությունը,

»

կազմակերպում ն կառավարումէն սոցիալական օգնությունների ծառայության գործունեությունը ն հնարավորությունների շրջանակներում օգնություն հատկապնումբնակչության անապահով խավերին(բազմազավակընտանիքներ,երեխաներ, հաշ-

մանդամներն այլն),

ո

տ

տ

միջոյառումներ են ձեռնարկումտեխնոլոգիականկ տարերային աղետներըկանխելունդրանյ հետնանքներըվերալպնելու ուղղությամբ,

ոլորտի այլ կոմունալ -կենցաղային

րային ֆոնդի պահպանմանը,

բնա-

գավառներին: Սահմանադրական փոփոխության 110 հոդվածի 3-րդ մասով միջհամայնքայինմիավորումների ստեղծման հնարավորությունէտրվել, քանի ռր այսօր ՀՀ համայնքների մեծամասնությունը չունի լիարժեք տեղականինքնակառավարման իրականացմաններուժ:Միջհամայնքային միավորումներըստեղծվում են համայնքների ղեկավարների կնքած ն համայնքներիավագանիների հաստատած պւս յմանագրերի հիման վրա: միավորման համար Միջհամայնքային կառավարման ստեղծվում է է համա որը ղեկազմված յնքների կավարներիյ: Միջհամայնքային են ստեղծվել միավորումները համայնքներիկամավոր հ օրենքով` կառավարության միավորմամբ Դրանք պետք է իրականացնեն օրենսդրական ն լիազորությունները, պատվիրակված պարտադիր են որոնք վերաբերում միջհամայնքային ընդգրկված միավորումում համայնքներում ծառայություններիմատույմանը, մասնավորապես ջրամատակարարմանը, ոռոգմանը ն ջեռում աան միջհամայնքային լ յնքայի տորի աաա աաաոթյանը, աշխատանքի, իջ առողջապահա րանսպորտի յ հիմնարկներիգործունեությանը, ինչպես նալւա յլ բնույթի աշխատասնքների կազմակերպմանը:

խռրհուրդ, միավորման

կարող

նախաձեռնությամբ:

Խատայնքներին

մանը ողբահան

Հասարակության մասնակցությունը տեղական ինջնակառավարմանգործընթայ է, որի շնորհիվ շահագրգիռկողմերն

ազդեսություն վերահսկողություն սահմանում համայնքային գերակայությունների հաստատման, քաղաքականությունների մշակման, ռեսուրսների վերաբաշխման, հանրային ծառայությունների մատչելիության ապահովման վրա: Այդ գործընթացըկարնոր նշանակություն ունի համայնքիբնակիչներիշրջանում շահագրգիռխմբերի ձնավռրմանու դրանյ զարգայման են

գործում

ն

համար:

միջոյառումներ են ձեռնարկում հասարակական կարգի պահպանման ուղղությամբ, օրենքովսահմանված կարգով լուծում է որդեգրման,խնամակալության, հոգաբարձությանհարսերը:

ՏԻՄ-երն իրենցլիազորություններիսահմաններում բնակչությանը են նան վճարովի ծառայություններ, որոնք վերաբերվում ջեռույմանը, աղբահանությանը,բնակաջորամատակարարմանը,

մատույում են

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀայաստանիՀանրապետության Սահմանադրություն

1.

ԱՏ

ոամատագարման

մաին» «Հ րենք

21.

3.

«Ֆինանսներիհամահարթեցմանմասին» ՀՀ օրենք

7.

«Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգիմասին» որա

-

7.

Ղազարյան Է. Պետականկառավարման նտեղականինքնակառավարման մարմիններիփոխհարաբերություններըՀՀ-ում, Երնան, 2006թ.

8.

Տերտերյան Վ., Ղազարյան

27.

Տնտեսական ն ֆինանսական ապա- | ՀՀ կենտրոնացումը տարածքային կառավարմանն տեղականինքնակառավարմանոլորտներում // Ապակենտրոնայմանհիմնախնդիրները : ՀՀ-ում ՀՀԿԴ 2001թ. Է.

ԼԼ.

Կանոնադրություն «ՀՀ կառավարության աշխատակազմ» պետական կառավարչականհիմնարկի // ՀՀ կառավարություն2002թ. 02.021 726 որոշման Պ1

Եդիգարյան Վ.Մ., Կառավարման Լ ինքճակառավարմանտեխնոլոգիաներ 11 Երնան, 2005թ.

ՔԽոթորիաառն ԷԼՍԼ Օշոօտու

Ալւոշոօտ

քանոն,

10.

Կ

25.

`

«ՀՀ Կառավարությանկառուցվածքըն Նախագահի հրամանագիրը գործունեության կարգըսահմանելու մասին» 1996 Իրտեկ 15//299

8.8., Լօօքամ օՇՄոճթօ188 Ր

"2000Լ

24.

Ղազարյան Է. Տեղական ինքնակառավարմանհամակարգիֆինանսական ն բյուջետային խնդիրներըՀՀ-ում, Երնան, 2003թ.

9. ՀՀ

ր.

Լոութաօ

)1

ը. Հ6ո6օ31Ա0ղօքօշլ»ւն, ոքորո. :

'

.

Հ

8.Լ., Խուսւօոե ԽԼ, 2000-.

ԿԼ, 20031. ԽԼ., 2000-.

7ոթն8ՈՇԻՎՇՇԵՒՈ քօամօան,

ԽՒՑՈԼԼ Է.Էէ. Օօոօրեւ ոքոեժուտ

ոթ

7ՈքՅՑՈՇԱՎՇՇԵՈ:

տ.

7. էլ. Ղօօթուտ թոք 37ոքմրոօու, /Ճ:16861084

9.1Լ

Օդամուօռ

Ըրթութ

.

Լ

ք քօաօհտն:

Աքո ԷԱՈՇ

Ղ.

ԱԿօճոաւմ

2Էաո/Յ

Խրօղ

Է՛օ61058 հն

8/1.:

'

,

աաա

ոճ

ոք

8.1.). ) հԼ.,

25:08:

քօղ.

Ս8ճԷօԲո 8.1.), ԼՕՇՇոճքօղթօԽ Ց օՄՈԵԾՅ(ոօո քօր. քօւսօէմ. 7ոքմրոծԻՎՇՕԽՕՐՕ Է.Լ. Քոտքոծօուտ 23. տոթ

ԱԱ ԱՆ տական իշխանության մարմինների փոխհարաբերությունները.//Տե-. ղական ինքնակառավարմանհիմունքներ. ուս. ձեռնարկ Երնան Պետ. ծառայություն. 2000թ.

6.

ոքաժոճոտ

ո

Օօ

ո

22. :

ԱՑ

լԲաոո

20.

.

ԽԼ, 2000. (ոօղ ՕՈՒՒ

ՈՑաոօոօդւմ,

ՇՕդօԹԵօտ ՃԱ.

19.

:

Ոօոու (41.

'Լ.

11.»

2006-.

վօքոքմոն.ի՛.,

ՃԵռուճ

ՈՕ7ՈՈԼՎՇՇԻԱ

քօւսծուու. հ1., 2004. ՈՇուցքօտՃ.Ճ. 11քուտութ 8 ՈՇքՕթքո1ՎՇՇԽՕԻԼ 30. Խարւմճոշոտ ԽԼ Լօօչոոքօ1861ուօ6 3/1թ48Ղ63116 1998ո. օ61Ա66186., ՇԱ, ԽԼ., 2002. Շօւառոերոտ ոօու Է.Լ. 31. ՕղօՇօոո

29.

32.

71062: ուռ.

8.8.

ՇԱԾ.

.

33.

Քոսլ )օոտօո

Է16

ԱՐԱՐՔ ,

Շոահաօօ

ո4

Ֆոքոռոժթ

.

ՕՅաճ.ՇՐՑՇՒԷԼԻՅՑ

՛:

`

ւո

փ

Պոմ, ՎՊ.

(օհռքաղ10

Թռեօտ

Թ6շօջու-

հօո).

Արսենյան Գ., Գնորգյան Թ., Եդիգարյան Վ.,. Պետական կասռավարհիմունքներ.Երնան 2001թ.

12.

ման 13.

Հանրային քաղաքականությանվերլուծություն, Երնաճ 2005թ.. Ա.Հարությունյանի ն Յու. Մուվարյանիխմբագրությամբ: 14. Բոոտտւօտո էԼ.11.ԼՕՇոճքօՐոծԷԼԲօՇոքճտոծալօ, Ի1., 20045.

է5. 11«օ-ՃՈՒԹՈԱԼ1ԹՅ1ՅՑՒԼօՇ

(ռօո քօո. ՖԱքոողծէ 8.Շ. ԵօԽոքօրօաօօ ա 718.Ըօքուօ88), ԽԼ., 20045. 16. ԼՕՇոոթօրՑՇՒԻՕօՇոքոողօլաճ (ոօղ քշուօ0368:6Ւրօօ) 3, 2002-.

17.

3օթաաւ չԼՈ.,

Թորուօը

16,9ՕՇ7ՕՑ Իռ

8.

Օշոօտել

11615, 20005. 18. ՏոշաոօԼլ«օ ԷԼՃ.. Լ0օոճքօրտօէլո06 ԽԼ, 2005. ՖոքմրոծՇէլ

7օօքամ

ԷՕՇաոճթեՔՇԷՒԾԼՕ

հՏԴԱԱԱԼՈՏՂ63106

3թմՇէլմՇ,

ՎԻԼԻԿ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԵԴԻԳԱՐՅԱՆ

ԵՎ ՄՈՒՆԻՑԻՊԱԼ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՄԱՍ 1

ՊՐԻՆՏ» Տպազրությունը՝ «ԷԴԻԹ Տպաքանակ` 1000

ՍՊԸ