Քաղաքագիտություն

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

Բ. Ն

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, Մ. ՄՍ.ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԵՐԵՎԱՆ,

ԴՏՀ 32.001(075) ԳՄԴ 66 գ 13 Խ 282

են

ՆԱԽԱԲԱՆ

երաշխավորել

Դասագիրքը հրատարակության

Ծրնանի պետականհամալսարանի Հայկականպեքաղաքազիտության, ինստիտուտականտնտեսագիտական ն քաղաքագիտութտի պատմության անվան յան, Խ. Աբովյանի Բա ժականինստիտուտի ն յան

բ

մանկավար-

Հայաստանինոր քաղաքականհամակարգի ն ժողովրդաւվարական ընթաէ մայրենիլեզվովքահամապատասխան կւարեորվում ցակարգիձնավորմանը լույս ընծայումը: դասագրքերի ղաքազիտության Ժամանակիոգինու զարզացմանտենղենցներնարժեքավորող դասագիրքը ն ուսանողությանը ընթերցողներիըսյ0 շրջաններին հնարավորությունկտաս. հիմնավորգիտելիքներձեռք բերել քաղաքականմտքի զարզացման,՝ իշխանության,պեւռությանբնույթի ն էության,կուսակցություններիզործուննութ յան սկզբունքներին այլնի վերաբերյալ,եասու լինել քաղաքական կուլտուրայիԱւրժեքներին: ամբողջականդասազիրքստեղծելու Այս ուղղոջթյամբ քաղաքազիտության առաջինշնորհակալփորձնիրականացրելեն Երեանի պետականհամալսարանի մասնագետները՝1996 թվականինԻ. Ս. Բալյանի խմբազրությամբ լույս ընծայելով «Քաղաքագիտությաններածություն»բուհական գասազիրքը:Օզտագործելովսւյլ, ինչպեսնան Ռուսաստանի,Բելոռուսիայի,Իսպանիայի,Լեհաստանի նմանօրինակփորձերը,մշակելենք քաղաքականզիտոթյան ն քաառանցքըկազմող ն բովանդակություննամղաքական բողջականացնող դասագիրք: մեր դասուգըքթում Ընթերցալիդատին փորձ է արվում արժնքավորել դարերի ընթացքում ձնավորվածքաղաքականմտքի պատմություն վերլուծել քաղաքական իշխանության բնույթը, քավաքական համակարգի էությունն ու դրսնորմանառանձնահատկությունները, պարզաբանելքավաջական ուժերի գործունեությանշարժառիթները,քաղաքական ռեժիմի դերն ու կյանքում: նշանակությունըհասարակության Դասագիրքը հնարավորությունկրնձեռի ընթերցողինհստակ պատկերացում կազմելու իշխաճությանլծակներինտիրելո համար ընտրարշավիելած. քաղաքական ուժերի մասին, հսսկանպու այդ ուժերի գործուննության սկզբունքները,զնճահատել::քաղաքսվլանկյանքի դեմոկրատացմանարղյւԴա կնպաստինլսն մերնավետուղինել, ընտրելունրանց կարողությունները: օրյա քաղաքականըւսխոմներիդրդապատճառների ըմբռնմանը: Լ գործածական Այս դասագրքումնորույթ առավել տերմիններիհայեցի րացատրականբառարանը: ձեակերպումներով ներկսւյյացված |

նաենարարա գի-

Սրինստիտուտի հասարակական

ամբիոնները տությունների

-

խմբագիրներ, Պատասխանատու :

պրոֆեսորներ

Ա. Մ. ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ

Լ.Ա. ՎԱԹՅԱՆ

Խ

Բ.Ա., Հայրապետյան հա մար.Խաչատրյան ուսանողների Դասագիրք նոր

Քաղաքագիտություն: Եր.: «Պարույր Սնակ» հրատ.,

խոր ջ:

2000.-

Է՝ հն ագույնժամանակքների պատմությունն են հա-

կյանքը,վերլուժված քաղաքական րյան ակ տո

քաղաքական Դասագրքում

հեւտազոտությունների հանձնված

միջազգային ա րնոնն ր աջական ա լանությունն հարա ներից վարչակարգերը, իազակարգերն խր եի բացատրանան տերմին կուլտուրայի հիմնահարցեր: լայն ուսանողների եընթերցող ղատավաաների, կաի նըօզտակար Լ բուհերի ու

ն այլ

Նորոն

Է Փոք

համար: շրջանների

0802000000 Մ

ԼԼ---ՀՀա-

ԳՄԴ 66 ց 73

2000թ.

752(01)2000

Բ բար աայան 2000թ.

Դասագիրքնառավել մատչելիդարձնելունաատակով՝սկզբնաղբյուրննրից բերված մաթերն ու հիմնավորամներըներկայացված են ուրիշի անուղղակի խոսքիշարադըմանձնով: Գրքի վերջում բերված գրականությանցանկընախատեսվումէ առարկան ավելի խորըն ամբողջականուսումնասիրելուհամար: ամբիոենք հայտնումԵՊՀ քաղաքագիտության Խորին շնորհակալություն ն ճի (վարիչ՝պրոֆ. Ի. Բալյան), ՊՏԻ-ի պատմության քաղաքագիտությանամ՞" բիոնի(վարիչ` դոկտոր, պրոֆ. Հ. Դարբինյան),ԵՃՊՇ-ի հասարակական պրոֆ.Հ. Իսահակյան),Խ. Աբովյ տություններիամբիոնի(վարիչ՝դոկտոր, ն քաղաքական պատմությանամբիոնի անվանՄԻ-ի քաղաքագիտության Մ. Հակոբյան) կոլեկտիվճերինա̀շխատանքիսրտա րիչ` դոկտոր,պրոֆ. ն օգնությանհամար: քննարկման մսաճագիտական Գիտակցելովստանձնածի ողջ բարդությունըն հասկանալով, որ դս ճյութի մատուցման ձել գրքի կառուցվածքը,թեմատիկհարցալուծումնմերը, մենք շնորհակալությամբկըր( տազայումհարկ կլինի կատարելագործել, ու տռաջարկությունները: դիտողություններն նենք ընթերցողների

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

1.1. ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ

Տիեզերականանհուն տարածությանմեջ Երկիր մոլորակիվրա համատեղ հատուկ է ոչ միայն մարդուն, այլն կենդանականաշկենսագործունեությունը խարհիշատ տեսակների: Աշխատանքի բաժանման զարմանահրաշ ներդաշճւսկությունենք տեսնում կենղանականաշխարհում:Դրա վառ օրինակը հազարավոր միջատներից բաղկացած մըջնաբույնն է կամ մեղվարնտանիքը: Մեղվափնթակումյուրաքանչյուր մեղու ունի իր ֆունկցիան,կոնկրեւսաշխաբաժանման, հւսմատեվ ու աշխատոաւնքի տանքը, իսկ ողջ մեղվարնտանիքն ղրսեորում է: Մինչդեռ տարօրինակԼ, որ համերաշխ կենսազործունեության կենդանականաշխարհիամենակատարյալԼակը՝ Մարդ արարածը, իր գործունեության մեջ նման ներդաշնակությամբչի փայլում: Դեռ ավելին, մարդու ինտելեկտուալզարզացման հեւ մեկտեղ ծավալվում են համատեղ կյանքի համաչափությունը|ւախտող հակասություններնու բախոմները, «կատւսըրելազործվում» դրանց կենսագործմանձները: Մարդն ավելի շատ միջոցներ է ծախսում իր նմանինոչնչացնելուհնարներորոնելու,քան թե առօրյա հոգսերը թեթնացնելու,համընդհանուրբարեկեցությունստեղծելու վրա: Հավանաբար, է հանդիսացելայն հիմնական մարդու Լության առանձնահատկություններից շարժառիթը,որը վաղնջական ժամանակճերիցստիպելԼ ճրան փնտրելու հասարակականհարաբերություններըկարգավորողխելամիտ ն արդյունավետ ձներ: Մարդիկմտնում են բազմաբնույթ հարաբերությունների մեջ, որոնք միանշանակչեն հասարակության բոլոր անդամներիհամար: Եթն տնտեսական հարաբերությունների ողջ ոլորտը կըսնումէ յուրաքանչյուրին,տապագիտակաե այլն լոկ սոցիարակուն նր, զեղազիտականը,սպլորաայինը որսչ խմբերի գործունեության ասպարեզեն: սպորտում այլ շարժառիթներեն: Արդի Քաղաքականհարաբերությունների քաղաքականություննիր մեջ է ներքաշել սոցիալականբոլոր շերտերին: Անգամ ամենաչեզոքանձնավորությունըչի կարող մեկուսանալ քաղաքական կյանքիցն իաւսափել քաղաքական խարդավանքներից: Այսօր քաղասքակաէ մեջ իր ճերծծել նությումը՝ ողջ ռրպեսամենակուլճահիճ, մարդկությանը:Եվ, Տ

բնականաբար, մարդկային կենսափորձով պայմանավորված`քաղաքական չտփանիշներըվճռորոշ Աշանակությունուննն քաղաթական օրգանիզմիհամաչափ զարգացմանհումար: ուսսարակությանը պառս Մոցիալականանհավասալությունը վ հյումը հտկությանըպառակտել է հա կամարտխմբերի, ն նրանց գաղափարականբավումներըշատ հաճախ ընթացել ու շարունակում են ընթանալֆիզիկականու հոգեբանականճ0նշմամբ: Այս ամենիցկարելի է եզրակացնել,որ հասարակական կյանքում վճոորոշ է քաղաքականությանղերը: ի

-

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ,

1.2.

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ՆՐԱ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

«Քաղաքականություն»-ըհին հունարեն քօնճքօ բառից է, որն իմաստավոբում է ւպետությանվարած տարաբնույթ գործուննությունը,պետության ղեկավարման արվեստ է: յն ընդգրկումէ հասարակությանզանազան դասերի,ինչպես նան ազգերի, ժողովուրդների,պետություններիբարդ ու բազմակողմանի

Բրլաքականությունը ոն սոցիարակ ականը:

փոխփարաբերությունը:

խմբե ասե րբեր խմբերի, դասերի, դասակար ժողովուրդների

սոցիալական

տարբեր

-

զերի, ինչպես նան ազզերի ու փոլստարարերությունը պայմանավորողյուրահատուկ գործունեությունէ՝ ճպատակաուղղված պետականիշխանության նվաճմանն ու ամրապնղմանըն որոշակի սկզբունքներովառաջարժեքավորմանտեսնակյունով` ազդեցության ոլորտներն ընդար-

նորղվելու իրսկանացմանը: ձակելու խոդիրների Հասարակության դասային շերտավորմանհետ

մեկտեղ առաջին պլան է ու մղվում նրանց հարարերությունննրի գործունեությանկարգավորմանն կազու մակերպմանխնդիրը: Այն որոշակիսկզբունքների նորմերիտեսանկյունիցորոշում է իշխանությանկազմավորմանբնույթը,պետությանձնը, կառուցվածքը, գործուննությանուլլզվածությունը, ծավալման ոլորտները: Այդ իսկ պատկյանթի բազմաբնույթհարցերն խնդիրներըհւսէլ հասարակական առանոմ նն ախ քաղաքականբնույթ ու բովանդակություն:Փւսստորեն սոցիալական ցանկացած պրոբլեմ ձեռք է բերում քաղաքականբնույթ, եթե նըրա լուծումը ուլղակի կամ աճուղղդակի կապված է իշխանության պրոբլեմիհետ: /ւրեմճ, քաղաքականաթյաւն հիմնականբւվանդակությունըհասարակուքմսն, անստճերի, վասերի,սմրավերումնելրըի, տարաբնույթինստիտուտների ե բերելու պայքար բովանդաժեռք պլուշակիշահեր հնտապլնդու իշի ասճություն ամբողջություննէ: Հասարականող տեսական ու պրակտիկ գործունեության կան կյանքի այս առանձնահատկությունը իտրությամբ ըմբռնել էր դեռես

աող

ՐՐ

ու

ւ

|

՝

քական կննղազիԼ: ձեավորվում է որոշակի արժեքննՔաղաքականության բովանդակությունը ն այդ նպատակներին ձգտումներից սուսջադրվոծ տեսանկյունից հասնեն րի

մեթոդների

մշակումից: Ցավոք սրտի, դարղկայինպատմութմիջոցների ու յան հազարամյակներիընթացքում այղ նպատակների իրագործումըզուզակցվել Լ ավերիչու կործանարարպատերազմներով,էթնիկականն այլ բնույբազմաբնույթմիջոցներով:Քաղաքահարկադրանքի թի ճերգործություններով, կանությանբովանդակությանմեջ ներգրավվումեն պատերազմներիդրդապատճառները,ահաբեկչականակտերը,պետականշահերից բխող գործարքնայլ բազմաբնույթզործողությունները: ներն ու ուժի առմամբ՝ Ընդհանուր քաղաքականությունն ընդգրկումէ բոլոր դասակարգեու ու փոխազդեցութսոցիալականխմբերիակտիվ փոխհարաբերությունն րի յունը: Քաղաքականությունէ հասարակականկյանքի առկա հարաբերությունկողմիցիր կամքը ների արժեքավորումնու գնահատումը,իշխող վերնախավի հասարակության բոլոր դասերին պարտադրելը, կամքին հակադրվող Այդ խմբավորումների,կուսակցությունների,շարժումների` իշխանության զանազան ոլորտներում տեղ գրավելու, թոնրի լու

ցուցադրությունը

ազան տիրեէ ա:Հոր Դատաւթյուններ րազմարնույթ զործունեւթանը արդա կրտ

՞

'

վանքների,միմյանց վրա գերիշխելու,անհատների,խմբավորումների,դասերի, նության Թակներին կառավարման տիրտիրելու, առավար լթտկ ե նը կա է ակությա վ

համակա րի իո ոմ աի ա 11 րի րր ի Աազոր Ի ների տր յր մարն ոգի որ Ղու ԱԱ նր ոգիի ըդիան աան րաի արոր են րերա եկարոմումքից նիկա եր րուԼենֆանատիկները «զտվում դ ասակարգե մ

Իշխանությունը սոցիալականայն նեկտարնէ, որը դեպի իրեն է ձգում բաայդ ճականարարածներին:Իսկ քաղաքականությունն նեկտարը ճաշակելու

մլ ւ. Եվ1 որԵՆերր ի փնտ Անհնա Ն 2 ը Վ որազան նե բ Ռասելի ակ րակի ավա ատկերա Ար իի ամը՝ ի ա աշխարհում յունը ե լ անձնավո վում

հնաղնե բա

տ

են

ժե

|

կարծիք, հասարակական կարծիքի ճնշմանը ա

որը

ւլ հասարա ձատվորում ա

յան շահագրգովածտիրապետող իամբերը»: Մաքս Վեբերըքաղաքականություպետության կամ առանձին անձանց, է որպես նր բնորոշում սոցիալական մասն ը ը ե բերի իշխանության խմբեր| բաժանմանը այ նձե ռք բերելու ն իրակամասնակցելու,

իը մ եի

ց» տ

ոմար արծա ին յուննե ի մրա Լլ կաատոեյո տների կական լարծերի կաղա ի 1 1 մ երթ ոի Հ Մ Ժ. ո տմ ո ը Ն Նորոշու Իներին: ն րրՍԱՐԻՑ ուն ՏՈՆ: Կա բականու իջոց Խոոմ իը աո անԲոր ճՃացնելու ձ

Ա.

մ: Ֆ,

Նորը ր

|

որոն,ոթ

ենը

,

չ

Մայրն

ը

ե

գործոդ

ը

.

դեմք

զ

ւ

ըն

|

ի

որպես

ն

ը

Ժոր

,

դիտում է

ժ

՝

)

-

յի խտացված արտահայտություն: էկոնոմիկա րքսիսաականաշխարհայացքումքաղաքականության բովանդակության

մնջ ամբողջացվում Լ պետության գործերին մասնակցելու,դասակարգերիվե-

կավարմանհարցերըպարզաբանելուգավավարմերիհամակարգը: Իսկ անզլոլեզու ժողովուրվներիգաղավարախոսությամբք̀աղաքականությունտերն այդ ղեկավարությունն մինն իմաստավորումԼ պետությանղեկավարման իհսւկանացնողանձւանց գործունեությունը: Ռշաղիր վերլուծելսվբերվածսւարբերմտածողների կահիմնավորումները՝ րելի է նկատել, որ դրանցում ուղղակիկամ անուղակի, հստակկամ քողարկված ձեով քաղաքականությունը դիտվումէ որպեսդասերի,խմբավորումների, հետ կւսպված ազգերի,սոցիալական տարբերէթնոսների հարաբերությունմերի ոլորսւ, սրի կենտրոնըհամարվումէ պետականիշխանության զործունեության ն օգսւագործմանխնղիրը:Այսինքն`պետականիշնվաւճման.պահպանման խանության իրականացման բարդ համակարգը, որնամբողջացվումէ պլետության գործերինմասնակցելուցմինչն նրա գործունեությանձների, խնդիրների, ն այլ բնույթի շահերով բովանդակությանորոշումը,դասային, կուսակցական հասարակականհարաբերությունների կարգավորումը: պայմանավորված Եթե ի մի բերենքտարբերմտածողներիկողմիցվերը նշված քաղաքական առանձնություն տերմինիբովանդակությանմեկնաբանմանսկզբունքները պնկարելի է ընղհանրացնել,որ քաղաքականությունը ճահատկությունները, ն ձ նի դրա սեփականության տությանտարածքումսլաշտոնասլեսընդունված պահսլանմանու զարգացմանուղդութվրա հիմնված հարաբերությունների յամբ ծավալվող բազմակողմանիտեսականու պրակտիկգործունեությանամբողջություննէ: ոլորսները տաԱսվածից հստակորեներեում է, որ քաղաքականության ու հածվումեն հասարակությանբազմաբնույթբոլոր այն հաբաբերությունների են իշխանութվիա, որոնքայս կամ այն չավով տռնչվում զործողությունների ն ու որ քաղաքաԱսել կուզի, խնղիրճերին պրոբլեմներին: յան կստռտավարման ն կանությունը իշխանությունձեռք բերելու, իրականացնելուճպսւտակաէ, ն սոցիալ-տնտեսական կւսըուղղվածգործունեություն հարաբերությունների Մ. է Վեբերիմեկնաբազավորմանմեխաճիզմ:Այս տեսակետիցհետաքրքիր նպակառավարելու,կարգավորելու նությունը,ըստ որի՝քաղաքականությունը է: գործունեություն Վեբերի համոզտակներ հետապնդողբազմաբովանդակ արհմիութկարելի է համարելկոաակցությունների, մամբ՝քաղաքուկանությում ամուսնուն ձգտող կնոջ ղեկավարելու սկսուծմինչն յունների գործունեությունից ձեռնարկումները,քանզի իշխելու ն իշխանությանօղակներինմիջամտելու է: Նման մստեցումըզգալիոքաղսւքականությում ցանկացածգործուննությսւն է քաղաքականության ըմբռնումը՝ մզդեցությանոլսրտների րեն հստակեցնում են վերնից բխում իրակամ բոլոր գործողությունները հիմնավորելով, որ մալպքս են կւսմ էլ պայմանավորված այղ քաղականացվողքաղաքսւկանությունից, արղյունք էր քականությանըհարմարվելումոտիվներով:Քաղաքականության ն ն՝ 1990-1994 թվակունների մեր սոսկալիսնանկացումը, Խանըույինսեփակա8

նությունը հապշսւապու անվերահսկելի կազմաւլլուծելը, կործանելնու թալանեն ու լը, կինոթատրոններն հեռուստատեսությունը գոեհիկ սեքսի ու դաժան սպանությունների անարվեստտեսաֆիլմերով լցնելը, ն հակասանիտարական ն փողոցսւյինառետրիհովսւճավորումը, մտավորականությանը շուկայի հորձանուտ նետելըն այլն: Այլ խոսքով՝ ն' քաղաքականություն է աճհատականու ու ն՛ կոնկրետ խմբայինշահերիբախումն բախմանհարցալուծումները, գործո-

'

ղություններիմոտիվներնու մարդկանցկառավարելուարվեստը, ն տարբեր ն անգամ,գործարարմարդկուսակցությունների փոխհարաբերությունները, կանցվարվելակերպի շատ դրդապատճառներ: Քաղաքականությանայս բազմաբնույթդրսնորումըպայմանավորվածէ հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացմանյուրահատկություննե ն այդ բնագավառում մարդկանցզբաղեցրածտեղովու դիրքով: Քաղաքականությունը մարդկանց կենսագործունեության անբաժանելի մասն է: Այն ընդգրկումէ պետության զործունեությանբազմակողմանի ոլորտները,որոնքկոչվածեն երաշխավորելու ապգերիու ժողովուրդների նորմալկենսագործունեությունը, բավարարելունրանց պահանջմունքները, շահերն ու Եվ հնուցեկողայն արտահայտությունը,որ քաղաքականությունը ձգտումները: ն միասինապրելու արվեստէ, այսօր էլ չի հասարակությունը կառավարելու կորցրելիր նշանակությունը, որովհետնքաղաքականշահերնու գաղափարնեեն բաժանում րը ոչ միայնհասարակությունն հակամարտղասերիու սոցիալաեն ներքսւշումարյունահեղընդկան խմբերի,այլն ազգերիու ժողովուրղների ու հարումների երկարատն պատերազմների մեջ: Մերօրյաքաղաքականթատերաբեմումհանդես են զալիս ոչ միայն գործազուրկանհատներ,ամիսներ շարունակչվարձատրվող աշխատավորական կոլեկտիվներ, իշխանությանվեբելք ձգտողկուսակցություններ, այլն ինքնակեցության համար մաքառող ու մարտնչող ազգեր: են ազգերը,ժողովուրդները, սոՔաղաքականության ոլորտում ընդգրկվում ցիալականտարբերհանըույթները, կուսասկցությունները, շարդասակարգերը, ժումներըն այլն: Այդ իսկ պատճաոովէլ ցանկացածպետությանվարած քաէ երկրի ղաքականությունը պայմանավորված տնտեսական զարգացման վին ճակով սեփականատիրական ձնով: Բնականաբա հարաբերությունների այն չի կարողմիանշանակ ձնովընդգրկելսոցիալական տարբերշերտերիու ն դասակարգերի շահերը, զարգացմանու կյանքիպայմաններիփոփոխման համաձայն` որոշակիորենփոփոխվումեն նան ակտիվ քաղաքականուժերը, ն դրան համապատասխան էլ փոփոխվումէ ն իրականացվող քաղաքականությունը: Դա նշանակումէ, որ քաղաքականության բնույթըորոշվումէ տվյալ երկրի տնտեսական, սոցիալական, իրավական,բարոյահոգեբանական գործոններով: Ուստի, դրսնորմանբովանդակությամբ կարող քաղաքականությունը է լինել տնտեսական, սոցիալական, ազգային,ժողովրդագրական ն այլն:

Լ3.

ՄԱՐԴԸ

ԵՎՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յուրաքանչյուր մարդ համարվում է ռրնիցե պետությանքաղաքացի, առնչվումէ տվյալ պետությանկառույցներին,ունի որոշւսկիիրավունքներու

պարտավորություններ:

ոլորտը տարբեր Մարդըներքաշվումէ քաղաքականության շահերիու շարտեսանկյունից: Միդեպքում՝այն կարողէ ի հայտ գալ որպեսինքժառիթների ինքնահաստատման, կառավարողվերնախավիարտոնյալ ճաճանաչման, գործունեություն,մեկ այլ շերտերիմեջ թափանցելունպատակաուղղված քում` մյութականռեսուրսներին տիրելուհնարավորությունների ընդարձակում: Եթե խորությամբվերլուծենքքալլաքականության ընձեռածնյութականու բարդյականշահերը,կարելի է նկատել, որ մարդուցանկացածպահանջմունք ն ներգրավվելու է քաղաքականության դառնում մեջ ներթափանցելու շարժառիթ: Հետնաբար,անհատիպահանջմունքները, բխելովնրա հոգեկանկերավածքից, պայմանավորումեն նրա քաղաքականգործունեությունը:Սակայն մարդունդեպիքաղաքականպրոցեսմղելու ազդակներեն ծառայում ոչ միայն պարզապեսօգուտը կամ քաղաքականգործարքը,այլն դրանցովպայմանավորվածհոգեկանայն պահանջմունքները, որոնքընկած են տվյալ անձի քաաքական ' համոզմունքների հիմքում: սոցիոլոգՍ. Ռենշուն մարդկայինպահանջմունքների տարան է առանձնացնում առաջնությունըտալիս բնույթ դրսնորումներից ծավալվող իրաղարձություններըվերահսկելուզգացողությանը:1974թ. ուսանողության շրջանումկատարածսոցիոլոգիական հիհետազոտությունների արդյունքների ման վրա Ռենշուն հիմնավորումէր, որ որոշակիկապ կա անձի ինքնատիրան կառավարության պետմանաստիճանի նկատմամբ նրա քաղաքականության դրսնորած համոզմունքների միջե: Թուլակամանհատական վերահսկողություն ունեցուլ անձանցմոտ հիմնականումդրսնորվոմ է մունք իշխանություններիվարած քաղաքականությաննճկատմումբ: անձը քաղաքականկյանքում,որպեսկանոն,ակտիվությունչի Բա Իսկ ուժեղ կամային հատկություններով օժտվածներն լի նկատմամբ ցուցաբերումեն վստահությունն ակտիվորենմասնակցում Քապաքականիրադարձությունների էութծավալմանընթացքին:Սակայնմարդու է մի յան առանձնահատկությունների պարզաբանումըբացահայտում նս: չափություն Տնտեսական անապահով ապրելակերպիպայմաններում մարդկանցհոգեկանում առաջինպլան է մղվումկենսական տպոդեպքումառաջին հովմանմտայնությունը:Իսկ բարեկեցիկկենսամակարդակի պլանեն մղվումհոգնորարժեքները: Հասարակության զարգացմանհազալրամյակները որ կանց հակումները,ցանկությունները, կրքերը, ն ն հատսրակական քին՝ կենսաբանական, բնույթ:Ընդ որում՝ միշտ չէ, որ մարդը

դեպլ-

Լ անիկացի

անվստահության համոզ-

հոն

այոզիոի օրինա-

կարիքների

վկայում են, մարդունեն պահանջմունքները ներ-

քաղաքական ոլորտումհանղեսէ գալիսորւվեսայս կամ այն քաղաքականգադափարի գիտակցականկողմճաղից ու սկզբունքային հեւոնորդ:Հաճախ մար-

ր հազարական կապարե մղվումճան Ն րտկցված զրու գործոններ

յան տակ: Օրիճակ՝Արցախյան շարժման նախապատրաստման ն կազմակերսլմանտեսական-տրամաբանական ն եզրահանգումները կոնկրետւվրակտիկդրսեորումները միանշաճակ ուղղվածությունն ծավալմանընթացքչունեցսւն: Այստեղտրամաբանական հիմքիվրա կատարված տեսականընդեւսնըուցումները նույնականպրակտիկմարմնավորում չունեցան,ն հասարակու յունը բախվեցլուրջ հակասությունների: Դրա հիմնական պատճառը մարդկային գործոնի,մսրդու էությանհամակողմանի ու պարզաբանման ման

բացահայտ է: Առավել նս անհնարին դժվարամատչելիությունն է համակողմանիոր

կաճխագուշակել տարբերղասակարգերի, սոցիալական խմբերիդիրքորոշու ներն ու ակտիվարձագանքները ծավալվողիրադարձությունների նկատմամբ: Ինչ խոսք, որ նշված ժամանակաշրջանում շարժման գաղափարակիրներն ու ատաջնորդները չէին կարողմանրամասնորեն կանխազուշակել ծավալվողիրաղարձությունների ընթացքը,թափը ն հետնաճքները: Առավելես անհնարին էր կռահել,որ այն դուրս կգաազգային ն կխառնվի շրջանակներից ազզամիջյան բախումների հեղելին:Այդ հեղեղնիր հորձանուտի մեջքաշեց Ղարաբա յան կոմիտեի առաջնորղներին ազատ զոր ջժորղների ն զատ գործունեությանասպարեզ բազեց նը բացեց նոր պորոզ

րերի ամր

Ք)

Իրադրության բարդությունը, որինբալվեցին այդ ժամանակաշրջանի քաղաքականգործիչները, պայմանավորված էր ճան այն հանգամանքով, որ մարդու էությանանգիտակցական մեխանիզմի դրսեորմանուղվվածությունը միանշանակչի համընկնում զարգացող քաղաքականպրոցեսների հետ: Հետնաբնւր, հոգեկանապրումների ն քաղաքական իրադարձությունների ընդհանուր հիմքըպարզելու, զարգացման ուղղվածությունը կանխագուշակելու համար պետքլինել է՛ հանճարեղհոգեբան,ն' հանճարեղ քաղաքականգործիչ:Սակայն բնություննայդպիսիկատարելություններ ստեղծելուգործումայնքան էլ ատատաձեռն չէ: Այդ էր պատճառը,որ նշված ժամանակաշրջանի վերակառուցմանքաղաքականությունը ն իտսքիցգործի

է

չվւոխվեց կործանեց ոչ միայն

համայնատիրական հատարակարգը, այլե մարդկանց բարեկեցիկ կյանքը:

Շրմատական այդպիսիբեկումնային ժամանակաշրջաններում քաղաքական գործիչները պետքոչ միայնխորությամբ ըմբոնենհասարակության ներսում ձեավորվող ու ուժերիհամոզմունքներն սկզբունքները, այլն առկատնտենականհարաբերությունների ու բարեփոխման

է

ուղիներն

ձում մեծ ղեր կարողէր խաղալքաղաքական

Այդ գորմեթողները:

միջո

հագեվերլուծության մեթոդի Սակայնկոմունիստական գաղափարախոմությունըմերժողական մոտեցումէր ցուցաբերումնման բնույթիուսումն ասիաոթյունների նկատմամբ:Խորհրղայինիշխանության տարիներին մեզանում ցով ձեռքբերված ինֆորմացիան:

նման բնըւթի

ե հեսւագոտություններ ուսումնւսսիրություններ ընդեանըաւվես |

չեն կատարվել:Իսկ առանցքաղաքական հոզեվերլուծությանընդլիանըացումճերի հնարավորչէ նախանշելհասարակությանխելամիտ վերակառուցմանոչ մի ուղի: Այդ պատճառովէլ վերակառուցմանստրատեգիանհենց սկզբից դստապարտվածէր ձախողման:Իհարկե, այդ զործում իրենց լուման ներդրեցին ու քուղաքական ճան խոշորտերությունների քաղաքագետներն գործիչները: հետագոտությունների Խելամիտ սոցիոլոգիական արդյունքներին քաղավերլուծությանհիման վրւս՝ խոշորտերություննեքական իրաղարձությունների ի վերջո բացահայտեցինխորհրդային րի քաղաքագետնելն հասարակարգի նպաստեցիննրա քաղաքականհամաաքիլեսյանգուրշապարը ն ւսկտիվորեն կարգիկազմալուծմանընթացքին:Իսկ այդ ժամանակարնթացքում խորհրդաապարատիմիջոյին երկրիկուսակցականվերնախավը,վարչահրամայական ցով, աշխատումէր հին, քարացած սկզբունքներովիր ձեռքում պահել երկրի իշխանությունը՝մարդկանցհամարելովուժից սոսկացողն ուժինհնազւսնդվող քաղաքականապեսդիմազուրկն հլու կսմակատարներ: Սակայն 1980-ականթվականներիվերջի խորհրդայինմարդ-քաղաքւացին արդենսթւսփվել,աստիճանաբարլլուրս էր գալիս քաղաքական լեթարզիայից ն անհաղթահարելի ուժով մղվում էր դեսլի ծավալվող իրադարճությունների քահորձանումմը: ղաքական ն կառավարելու հանգսաացնելու համար Այդ հսկայականզանգվածներին սլետք էր խորությամբուսումնուսիրելնրւսնց դժգոհությանպատճառները,հոգեկան տվայտանքները, իղձերն ու ցանկությունները, ինքնակեցության ձգտումներիսկզբունքներնու մտայնությունը:Խորհրդայինքաղաքականգործիչները ոչ միայն ի զորու չգտնվեցինայդ անելու,այլն արհամարհեցինսոցիալական բախումներիկանխմանվերաբերյալ բուրժուսկան սոցիոլոգներիարժեքավոր հետագոտություններիարդյունքները: Մինչդեռ 1960-1980-սկան թվականներինարնմոսոքիսոցիոլոզներըլուրջ ներդրումէին կատարելքաղաքականությանոլորտում դրսեորածվարքազծիշարժառիթներիպարզաբւանման ն սոցիալականաարբեր խմբերի միջն հասունացողհակասությունների լուծման ասպարեզում:Ռ. Միրսը, Ֆ. Գրինսթայնը,Ռ. Լեյնը ն այլք, ուսումնասիրելով մարդուագրեսիվվարքագծիդրսնորմանմումիվները,հանգելէին այն եզրակացության,որ դրանքոչ թն բնածինսեսկցիայի արդյունքեն, այլ ձնավորվում են նրա համայնացմանպրոցեսում:Նրւսնց համոզմամբ`հեղափոբաիաաներին տարախությունների,ցույցերի, գործադուլների,քաարսքական են մարդկային կարիքների բնույթ ընդհարումներիպատճառներըթաքնված հետնանքով դրսնորվող ագլեսիվ վարքազծում: անբավարարվածության քաղաքականմիջավայրնազդումէ անհատիվրա ոչ թե Լասսվելի բնորոշմամբ՝ ն անմիջականորեն,այլ կազմակերպվածհասարակականինստիտուտների Նրժեքների համակարզիմիջոցով:Դրանցբովանդակային վերլուծություններն ու Լլ մտածողներիկողմիցամբողջացվելն անտնսական ընդհանրացումներն վանվելէ քաղաքագիտություն: -

14.

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՄԱՆ ՀԱՐՑր ՇՈՒՐՋ

Քաղաքագիտությունը

մարդկային ու ամեբանականության ամենանուրը նակոպիտ,ամենաճկունու ամենաբոռնազբոսիկ գործունեության արդյունք է: Նրա բովանդակության մեջ արտացոլված է ժողովուրդների, ազզերի,էթնոսների երււզանքնու բնազդայինհակումները, հոգեկանկերտվածքն ու ոնափառ մղումները, անցյալիվերքերնու գալիքի պատրունքները: Երկիրկոչվողտիեզերքի այս փոքրիկանկյունում պետություններն անընդհատ են միմյւսնցհին վերքերը,պառակտումեն դաշնային հարաբ ու վերաձնումեն րությունները, հողագնդի ձլում պատառիկները: շարունակ մարդն աշխատելէ իմաստավորել Հազարամյակներ իր միջա վայրի հատարակական հարաբերությունները, արժեքավորել այդ հարաբերութ կարգավորող մարմինների, կառուցվածքների, համակարգերի գործուննությունը,հիմնավորելդրանց արդյունավեւղկողմերըու դրսնորմանձները: Այդ տեսլականընդհանրացումներից աստիճանաբար ձնավորվեց քաղաք կան հայացքների որոշակի համակարգ, որն, ի վերջո, ամբողջացվեց որպես քաղաքագիտություն:

փորփրում

յունները

«քաղաքագիտություն»առարկայի 1948թ. ճ շգրտելու բովանդակությունը նպատակովՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն |

առաջարկեցգլխավոր հիմնահարցի որոշակի շրջանակ,որն իր մեջ պետքէ ընդգրկեր քաղաքականպատմությունը, քաղա-

ինստիտուաները, կուսակցությունները, քական միջազգային հարաբերությու

ները: Հասարակականկյանքին

առնչվողյուրաքանչյուրգիտությունառանձնադեպքերի,իրադարձությունների պարզաբանման, վերլուծության, ընդհանրացմանորոշակի ուղղվածությամբ ն ուրույն Այդ բազհամակարգմամբ: են ճան մեջ կարնորվում հասարակության դասակարգային շերտավորմանհիմքերիպարզաբանման,դասային հակամարտության իմաստավորման, հասարակական հարաբերությունների կարգավորման զանազ ձներիընտրության,ազգի, ժողովրդիներքինն արտաքինանվտանգության ապահովման,հւսրնանժողովուրդների հետ տարբեր բնույթիփոխհարաբերո յուններիկւսզմակերպման խնդիրները: Հարցադրումների տեսականընդհանարդ ամբողջական համակարգն էլ կոչվումէ Քաղաքագիտություն: րացման Ուքաղաքագիտությունը է սոցիալական ուսումնասիրում խմբերի,դասալյարզերի,ազգերի, ժողովուրդների նում

է

մազանության

ոն

փոիլհարաբերությունների քաղաքակա

հասարակության քաղաքական կազմակերպությո տեսանկյունները, ձեավորմանն գործունեության

հիմնահարցերը, ազգային աոտություն իջյան հարաբերությունների զարգացմանսկզբունքները:

Որպեստեսականու պրակտիկգիսւելիքների համակարզ՝ այն ամբողջա իշխանության սոցիալականկառուցվածքի, քաղաքականազդեցության քաղաքականվարքազծի, ն քաղաքական հասարակական կարծիքի կողմնո-

լ ում է

ն

ն ազգա-

կանիատեսմուն, քաղաքական հարարոշման, քաղաքականիրավիճակների ու բերությունների պրոցեսների,քաղաքակւսնիշխանությանն քաղաքական ինստիսւուտների մասինգիտելիքները: Քաղաքագիտությանառարկայի բնորոշմանհարցում հետազոտողները Այսպես,օրինուվ,Էյխվեդեիհացուցաբերումեն զգալիւռարակուրծիքություն: իշխանությանպրոբլեմներնուսումնասիրողամոզմամբ՝ քաղւսքագիտությունն ռարկաներիհամակարգիհավաքականանվանումն է: Ա. Բոդնարըքսղաքաէ որպես գիտություն քաղաքակունության մւսսին: գիտությունը բնորոշում Ֆ. Բրոն, քաղաքագիտությունը դիտելովորպես սոցիալականղասերիշահերի է երեք հիմնականֆունկցիաներ. առանձնացնում տեսականընլհանրացում, լ. քաղաքականվճիռներ կայացնելու, խնդիրներ ըոծելու գործունեություն, 2. քաղաքականառաջնորդների կամ քաղաքական կազմակերպությունների կողմից իշխանության նվաճման համար մղած պայքարի արժնքավորում, 3. մարդկանցկառավարման արվեստ:Գ. Հելդը, ընդգծելովմարղկայինգործոբնորսշում է որպեսսոցիւսպական նի դերը, քաղաքագիտությունը ինստիտոաւների վնրափոխիչդերի մասինգիտություն:Մ. Դյուվերժեիկարծիքով`քաղաու կոնցեպցիաների քաղաքական համոզմունքների հիմնավորքագիտությունը ման գիտություն, արվեսսւու պրակտիկզործսմեությունէ: Մ. Բնրգշտրասերի համոզմամըք̀աղաքագիւությանը քաղաքականդեսյքերի,իրադարձությունննրի ծավավմանտենդենցըվերլուծու, իմաստավորողն ււրժեքավորողգիտելիքների համակարգէ: Վ. Զունի համոզմամբ`քաղդաքազիսաւթյունը քաղաքականությունուսումնասիրողատնսըկաճերի ընղհանուսցված մեթոդաբանություն է: Անւռոնովիչիկարծիքովք̀աղաքագիտությւնն իշխելու ն իշխանությանղիալեկտիկան է, քաղաքականության տեսություն,քաղաքականինստիտուտների դինամիկա,քաղաքական ուսմունքներիպատմություն: Ընդհանրացնելովբերված կարծիթներիհիմնական առանձնահատկությունները` կարելի է սահմանել, որ քաղաթագիսությունը հայացքներիհամակարգ է պետությանքաղաքականությունն միջպետականհւսրաբերություննե. ու արժեքավորմանմասին: հի իմաստավորման Նման բնորոշումըհնարավորությունԼ տւպիս թափանցելուքաղաթական նության իշխանությանգաղտնիքներիխորքը,բացահայտելուքաղաթական տարրերուժերին կուսակցություններիգործունեությանէությունը,հսականալու ազգամիջյանն միջազգայինհաւրարերությունների շարժառիթները:Այս տեսակարելի է սահմանելնան որպես մւյացքնելի հւոկնտիցթաղաքագիտությունը մակարզհասարակությանքաղաքական կազմակերման տեսականու գոլօմական նարցերին |սնդիրների վելոբել յոլ: Հառարակությանզարգացմանդրոշակիփուլում` աշխատանքիհասարակական բաժանման ն ղասակարգայինշերտավորմանհետ մեկտեղ, մարդկանց զգացմունքներիներաշխարհումաստիճանաբար ձեավորվումէ շահերի ու պահանջմունքներիտնսանկյունից վարվելու ըմբսնողություն ն գործելու |

պատկերացումնեբխող համոզմունքների, Այդ սկզբունքներից վարվելակերպ: ու գործընթացմիջավայրիերնույթներն սոցիալական ըխ աշխարհընկալման, համակարգնէլ հենց տեսական ընդհանրացումների ներն արժեքավորելու Ասվածից առարկայիբովանդակությունը: կազմում է քաղաքագիտության հիմքում ընկած են հետնում է, որ մարդկանցգործունեության շարժառիթների շահերը, իսկ այդ շահերն ու պահանջմունքները սոցիալ-դասակարգային ԱյսպիսովՔ̀ԱՂԱդիրքից.ն կարգավիճակից: բխումեն նրանց սոցիալական

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅԱՆ, ԻՇՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՁԵՎԻ, ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՈՒՅԹԻ, ԿԱՌԱՎԱՐՍԱՆ

ՇԱՀԱՄԵՏ ՊԱՅՏԻՐԵԼՈՒ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԻՆ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ԿՅԱՆՔՈՒՄ

ՏԵՍԱՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ՔԱՐԻ ԵՎ ԱՅԼ ԲՆՈՒՅԹԻ

ՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԸՆԴՀԱՆՐԱՑՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՍԱԿԱՐԳ Է: Իսկ ավելիկարճ՝ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ:

ՄԱՍԻՆ Ուրեմն` քաղաքագիտություն

ԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ն նյութական ն ոլորտները: Այէ հոգնոր, ընդգրկում քաղաքականկյանքի քաղաքականպրոինստիտուտների, սինքն`ուսումնւսսիրումէ քաղաքական քաղաքականգաղափարախոցեսների,քաղաքականհարաբերությունների, ն իշխագործունեության կուլտուրայի,քաղաքական սության,քաղաքական հետ առնչվողբազմաբնույթ հիմնախնդիրներ: նությանու կառւսվարման

ԿԱՆ

115. ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

վերաբերյալ Քլսղսքագիտությանառանձին խնդիրներիու պրոբլեմների են աշխատութմ տածողների ժամանակների բոլոր վերլուծություններառկա դրանքտեղ են գտել փիլիսոփայություններում:Նախկին դարաշրջաններում ն այլ բնույթի հետազոիրավագիտության յան, պատմության,սոցիոլոգիայի, դարձնեառանձինդիսցիպլին Սակայնքաղաքագիտությունն տություններում: լու ն այն ուսումնական պրոցեսումընդգրկելուգործում ճախաձեռնությունը ու 1857թ.ԱմերիկայիԿոանգլիացիներին: պատկանումէ ամերիկացիներին ամբիոն:Մի քագիտությւսն բացվեցքաղաքական լումբիայիհամալսարանում ն Փրինսթոնի, Հարվարդի նայլ համալսարաններ ճի տարիանցդրանհեւտնեցին խորհուրդնորոշումընդունեց 1880թ.Կոլումբիայիքոլեջի կւսռավարման հագիտությւսնդպրոց, որումպետք է պատրաստվեին հիմնելուքաղաքակաւն Այս գիտականհետազոտություններ: կադրերն կատարվեին մապասւաասիխւսն ժամանակաշրջանումքաղաքականգիտությանտակ հիմնականումամբողքաղաէկոնոմիկա, քաղաքական փիլիսոփայություն, ջացվումէր քաղւսքական Հենցայս հիմքիվրաէլ 19-րդդաառարկաները: իրավունք քականպատմություն, ճանաչվեցորպեսհամալսարի վերջումԱՍՆ-ում քաղաքականազիտությունը ն առանձինբնագավառ: ըւսնակւսնինքնուրույնդիսցիպլինգիտության Ամերկյան ասոցիացիան գիտության 1903թ. ստելծվեց քաղաքական ուժերը: (ՔԳԱԱ), որի նպատակնէր համախմբելուբոլոր քաղաքագետների

1925թ. «Քավաքականության նոր ասպեկտները»աշխատության մեջ Զ. Մերիամը հիմնավորում էր, որ քավաքագիտությունը պետք է տեսականբազա ն հանղիսանասոցիալ-քաղաքական ռազմականկոնֆլիկտներիկարգավորմւսն գործում: Այդ ֆունկցիաները կատարելուհամար նա պետքէ հենվիէմպիրիկ սոցիոլոզիսւյի,հոգեբանությանն այլ գիստությունների վրա: 19-րդ դարի վերջում քաղաքագիտությունը`որպես առանձին ւսռարկա, մտցվեց նան Անգլիային Ֆրանսիայիբուհականհամակարգում:Լոնդոնի համալսարսանինկից հիմնվեց տնտեսական ն քաղաքական գիտությունների

դպրոց:

1948թ.Փարիզումտեղիունեցավքաղաքականգիտությանհարցերիննվիրված միջազգայինկոլոթվիում:Քննարկումնավարտվեցքաղաքականգիտության բովանդակություննու խնդիրներըհստակեցնողփաստաթղթիընդունմամբ: Այդ որոշումովքաղաքականգիտությանհետազոտությանն ուսումնառության հիմնսւհարցերճանաչվեց. 1. քաղաքական տեսությունը, որի մեջ պետք է ընդգրկվերնան քաղաքականհայացքներիպատմությունը,2. քաղաքականինստիտուտները (դրա տակ հասկացվումէր կենտրոնականու տեղական կառավարությունների, պետականմարմիններիֆունկցիաների,այդ ինստիտուտներըստեղծողսոցիալականուժերի վերլուծությունը),3. կուսակցությունները, խմբակցությունները,հասարակականկարծիքի ուսոմմճասիրությունը, 4. միջազգայինհարաբերությունները: Փարիզյանկոլոքվիումիայս հարցալոծմամբ, ըստ էության, ավարտվեցքայլլաքագիտությանառարկայի բովանդսւկության վերաբերյալ քաղաքագետներիծավալած տնական բանավեճը: Արդյունքում`քաղաքականսոցիոլոգիան,քաղաքական փիլիսոփվայությունը, քաղաքական աշխարհագրություննամբողջականացվեինմեկ միասնական` «քաղաքական գիտություն»անվանտակ, որն էլ համարվեց գիտական ն ուսումնականինքնուրույնղիսցիպլին: 1948թ. ՄԱԿ-ը որոշում ընդունեց աշխարհի բոլոր բուհերում քաղաքագիտությսնը պարտաղիրառարկահամարելուվերաբերյալ:ԱրնելյանԵվրոպաԻյի երկներումայդ որոշումնիրականացավ1950-1960-ականթվականներին: հարկե,բոլոր պեսություններիուսումնականհաստատություններում քաղաքագիտությունառարկայիդասավանդումընույն սկզբունքներիտեսանկյունից չի է կաիրականացվում:ԱՄՆ-ում հիմնականուշադրությունը կենտրոնացվում ռավարականհամակարգի,միջազգայինհարաբերություններիուսումնասիբության վրա: ԳՖՀ-ում քաղաքագիտություննպվելի շատ կրում է տեսափիլիսոփայականբովանդակություն, որում մեծ տեղ է հատկացվումքաղաքական ուսմունքներիպատմությանհետազոտությանը: Չնայած ԽՍՀՄ-ը 1955 թվականիցհամարվում էր քաղաքականգիտություններիմիջազգայինասոցիացիայիանդամ,բայց մինչն 1989 թվականընրա համակարգում քաղաքագիտությանը տեղ չէր հատկացվել: Այժմ բուհական

մեր հանրապետությանբուհական համակարգում այն համարվում է հիմնական առարկա: ԱՄՆ-ի ն Արեմտյաճ Եվրոպայի համալսսւրաններումդասավանդվումէ ճան իշխանությանմասին առանձինառւսրկա,որն անվանվումէ

կրատալոգիա: 16.

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՏԵԳՈՐԻԱՆԵՐԸ

հասարակականկյանքի տւսրբեր կատեգորիաները Քաղաքագիտության ու ու ոլորտների կառույցներիառավելընդհանուրու էականհատկություններն են: արտացոլող հասկացություններն հարաբերություններն էությունը պարզաբանուլտեՔաղաքականկյանքի կնճռոտ պրոբլեմների ու հիմնականգծերն առանձնահատկությունները սականընդհանրացումների են` քաղաքականհամակարգ,պետութբացահայտվում քաղաքականություն, յուն, քաղաքական սուբյեկտ, քաղաքականկուսակցություն,քաղաքակուն շան, քաղաքականզիտակցություն,քաղաքականղիրքորոշումն այլ կատեգորիաներիմիջոցով: բովանդակումէ հասարակությանկաՔաղաքականությունկատեգորիան գործուզործիչների նպատակաուղղված ռավարմանոլորտներումընդգրկված նեությունը՝պետական,միջպետական,ազգային, ազգամիջյանհարաբերութտեյունների վերլուծության,գնահատման,արժեքավորման,ընդհսանրացման սանկյունից: իմաստավորումէ հասարակական Քաղաքականհամակարգկատեզորիան կարգավորմանն կառավարմամքաղաքականֆունկցիա հարաբերությունների ամբողջությունը:Պետություն կատեգորիան իրականացնուլկառուցվածքների տնտեսական,քաղաքականն այլ հարաբեբովանդակումէ հասարակության համակարզը: կազմակերպության քաղաքական րություններըկարզավորող մատնանշում է սոցիալականտարՔաղաքական սուբյեկտկատեգորիան բեր խմբերի,դասակարգերի, պեսւության,եկեղեցուն այլ կազմակերպությունքաղաքականկյանքինորոշակիմասնակցությունուներիու խմբավորումների ճենալուհանգամանքը: Այդ սուբյեկտներն,իրենցքայլաքակամդիրքորոշմամբ ն յոտակերպ զործունեությամբ, որոշում են քաղաքականությանբնույթը, սահՆրանց կարգավիճակը ուվղվածություննու առանձնահատկությունները: ն մանվումէ օրենթով իրավականակտերով: բովանդակումէ որոշակիզաՔաղաքական կուսակցությունկատեգորիան խմբի կամ դասակարգիշահերն արղափարներիտեսանկյունիցսոցիալական ձգտումներնու ճմպատակները: տահայտողքաղաքականկազմակերպության արտացոլումէ սոցիալական Քաղաքական գիտակցությունկատեգորիան ն պայհւսրաբերության խմբերի,դասերի,լասակարգերի, կուսակցությունների կազմակերպությունների քարի, պետության, հաստրակական-քաղսաքական զործընթացիէությունը, շարժառիթներնիմասսազմաամանեանեւեււերւ-..

Քաղաքականաիրթոյաշում կաոնգորիանիմաստավորումԼ որոշա կի շահեհի տեսանկյունիցհատարակությանկյանքի կարնոր դեպքերի,իրապլարձությունների,պրոցեսներիըմբռնման,մեկնաբանման,գնահատմանսկզբունքները ն գործելուշարժառիթները: Քավաքաւկանշան կատեգորիանբովանղսպումէ հասարակական կյանքի անտեսական,սոցիալականն այլ լծակներինտիրելու,կստավարման մարմիններումպաշտոնավայելու,հասարակականհարաբերությոններում արատռնյալ կարզավիճակապահովելուճպատակառպղվածությունը: Քազաքականշայժում կատեզորիանիմաստավորում Լ քաղաքական համակարգի արմատական կամ մասնակի փոփոխտթյան ձզառղ ուժերի սկզբունքներնու ակտիվացման աստիճանը:Այն կարողէ ունենալպահպանոդիսկան,բարեփոխական, հեվափոխականն հակահեղափոխական բովանդակություն: Քալաքական շինություն կատեգորիանբռվանդակամէ օրենսդրական ն իրավական գործադիրֆունկցիաիրականացնող խմբավորմանգործելաոճն ու սկզրունքները: Քապաքականռեժիմ կատեզորիանարտացոլում է որոշակի շատերի տ սկզբունքներիտեսանկյունիցիրականացվողքաղաքականճության բովանդա-

կությունը:

Քոռպլաքական բայաւմ կատեզորիանարտահայտումէ սոցիւպական տարբեր իւարերիշահերի տանհամատեղելիություն հետեանքովսրվող հարաբերությունների րարվածությանբնույթնու աստիճանը:

Լ7. ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՃԱՆԱՉՈՂԱԿԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Ցանկացած պետության մեջ սոցիալական խմբերը, դասակարգերըն դրանցհամապաւոաս|ացն կազմակերպությունները գործոմ են գաղավարական արժեքներիորոշակի սկզբունքներով:Ռլստի, քաղաքազիաությունը, բացանայտելով քաղաքական սաբյեկաների գործունեությանշարժառիթները, տեսականհնարավորությունէ ընձետւսմքաղաքական գործիչներին`ւատաջճորդվելուայնպիսի սկզբունթներով, որոնց շնորհիվ կկանխվենոսսարակահնական կյանքի հակասություններնու բսվամները: Քաղաքազիտությունը նան է րավորություն տալիս ուսումնասիրելուերկրի գործերը, պարզելուընտրած քաղաքականկուրսի նկատմամբձնավորվաղ ընդդիմությանպահանջները, ստաջնորդվելու զարգացմանհամաչափտեմպերապահովողսւնտեսական ու քաղաքականծրագրերով,քաղաքականզործուննությանն կառավարման բարդ արվեստին տիրապետելավի̀շխանությանճերկայացուցիչները ճիշտ ն հզոր տերությունկկողմնորոշվենղիվաճագիտական հարաբերություններում ճերիզեռպոլիաիկականծրագրերիաջակցման չեն ղասնու զործիք

փոփոխման,բարդ ու հակասականզործընթացԱրդի քաղաքակրթության ճերիծավալմանու գարգացմանփովումչափազանցաղնտաբերու կործանաըւսը կարող Լ դառնալաշխարհիցանկացած հզոր տերությանղեկավարիթույլ տված քաղաքականվրիպումը:Հետնաբարզգալիորենմեծւսնում Լ քսսլաքամարդկանցհամւսյնավարության, գիտությանդերն ու նշանակությունը քաղաքական կուլտուրայի բարձրացման,պետական զործիչների քաղաքական ճկունությանմեծացման ն հատկապես քաղաքականկուլտուրայի բարձրացման գործում: Որքանբարձր լինի հասարակության քաղաքականկուլտուրան, այնքանսակավ ցավագինկլուծվենսոցիալսկանհակւաություններըն քաղամերօրյասոցիալ-տնտեսական,քաղաքական քակիրթձներով կիրականացվեն նայլ տիպիբարեփոխումները: Ներկայումս մեր երկրումգործում են բազմաթիվկուսակցություններու հան անզամ ամենիցգիտւսկ կազմակերպություններ սարակական-քաղաքական է գործչի հսմար դժվար ըստ քաղաքական ամենայնի զնահատել նրանց ծրագրերը,կանխաւղեսվածգործընթացիննպաստելուսկզբունքները:ԼԼլյս ահասառումով՝`քաղաքագիտությունը կարող է նպաստելկուսակցությունների, ու րակական-քաղաքական շարժումներիխնդիրների նպատակների,դրանցից ն իրականացմանը, աբխուլ շարժառիթների ըմբոնմաննու պարզաբանմանը ռանց որի հնարավորչէ վարել հասարակությանմեծամասնությանշահերից բխողքաղաքականություն: Շոշափելով պեւոությանկաուսվարման,քաղաքական կուսակցությունների ն խմբավորումների գործունեությանսկզբունքայինհիմնախճնդիրներ՝ քաղաքակարնորդեր կարող է կատարելքաղաքակագիտությունըմեթոդաբանական նությանարժեքավորման զործում: Ամփոփելովշարադրվածը՝կարելի է ընդհանրացնել, որ քաղաքագիտութու կյանքի բազմաբնույթհարաբներությունների յունը հասարակական բազմաբովանդակկառույցներիուսումնասիրությանշնորհիվ կատարում է ճանաչսղականտարբերֆունկցիաներ. 1. Վերլուծական-ճանուչողական ֆունկցիայի շնորհիվ պարզարանվումէ մասսաներիքաղաքականկանխատրամադրվածությունը, ինչպեսնան քադաքացիների,սոցիավական խմբերի,դասերի, կուսսկցությունների,շարժումների աարաբնույթզործունեության դրդապատճառները: Մերօրյաքաղաքականիրադարձությունների հակասական ծավալման պայմաններում քաղաքազիտության ճանաչողականֆունկցիան հատկապեսկարնորվում է ւվետության. իշխանություններիղերի-ու նշանակությանպարզաբանման,առաջնորդների Անհրաժեշտէ խորությամբոաումնասիգործելաոճիըմբռնմանխնդիրներում: րել դեմոկրատական ընթացակարգերի փորձըն կաւտոտելհամապատասիաան Դա եզրահանգումներ: հնարավորություն կտա ըմբռնելու մեր թույ տված սխալներըն փնտրելուստեղծված վիճակիցդուրս գալու արդյունավետուղիննի: Այդ գործումկկարնորվին քաղաքագիտությանորոնողականֆունկցիան: լ9

2.

Որոնողական ֆունկցիայի շնորհիվ հնարավորությունէ ընձեռվում փնտրելուն կիրառելուարդյունավետ քաղաքականվճիռներու որոշումներ: Քաղաքագեւոները,ուսումնասիրելովտվյալ ժամանակահատվածում ծավւալվող իրաաղարձությունների բնույթըն ուղղվածությունը,կարողեն որոնել,գտնել ն իշխանություններին հաղորդելքաղաքականկուրսիցհնարավոր շեղումների ն առաջարկելսպասվելիքճգնաժամերից պատճառները իտւսափելու միջոցառումներիծրագրեր: 3. Կանխագուշողւսկանֆունկցիանօգնում է վերլուծելու հասարակության քաղաքականկյանքիզարգացմանուղղվածությունը,կաւռարելու դրան համապատասխան եզուսհանգումներն մշակելու արդյունավետգործունեության ու ծրւսգրեր:Նման բնույթի հետազոտությունների կուսհումներիշնորհիվ նախանշվումէ տվյալ պատմականլվրոցեսումերկրիքաղաքականզւս ըգացման ուղին: Սակայն իրադարձություններիծավալման ընթացքըկարող է ն չհամընկնել նախանշած ուղուն: Ոստի քաղաքագետներըպետք է կանխասգուշակեն ն հիմնկան կուրսիցշեղվելու հնարավորտարբերակները, հաշվարկեն : այդ տարբերակների դեպքումհավանականձեռքբերումներն ո կորուս Դա հնտրավորությունկտա իշխանու քաղաքականկուրս: 4. Աշխարհայացբւսյին է տարաբնույթ ֆունկցիանչափազանցկաարնորվում քաղաքականհամակարգերիարժեքավորմանգործում: Քւսղաքագիաության թեմատիկայումվերլուծվումեն ճան տարբեր կոնցեպցիաներ, հոսանքներ,քան այլ սկզբունքսւյինհիմնահարցեր: ռեժիմներ Այղպիսիվերլուծութղաքական յուններն ու արժեքավարումները խորը հեւռք են թողնում մարդկանցհոգեկան են կերտվածքում,նպաստում նրանց աշխարհիմբռնմանձնավորմաննու կայունացմաւնը, սեփականկարծիքիամրապնդմանը: Քաղաքագիտությանճանաչողական ֆունկցիայի պարզաբանման հարէ նան հետազոտական ցում կարնորվում մնթոդներիխնդիրը:

լճա րր ատամ բյուններին կելու

:

լ

:

1.8. ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Քաղաքագիտությանբազմաբնույթխնդիրներնու պրոբլեմներըուսումնասիրվումեն հիմնականումերեք ւռեսանկյունից. 1. Փիլիսոփայական արժեքավորմանն ընդհանրացումների շնորհիվվերլուծվում է քաղաքականպրոցեսներիդասայինբովանդակությունը, քաղաքականշարժումներիկուսակցությունների գործուննության էությունը,ձգտումներն ու նպատակները: 2. Տեսականվերլուծությունների շնորհիվբացահայտվումեն քաղաքագիտության հիմնախնդիրները, զարգացմանէտապներիւսռանձնահաողկությունճերը, հիմնականհասկացություններիու կասւեգորիաների բովանդակությունն

արտացոլող

պրոբլեմները:Հանրագումարիեն բերվում քաղաքականվարչա-

ու բացթողումները: կարգերիձեռքբերումներն են սո3. Սոցիոլոգիական շնորհիվ ուսումնասիրվում հետազուռությումների մտայնությունը,քաղաքականհակումնեցիալականխմբերի,դասակարգերի գործիչներիբարոյակամային քաղաքական շարժառիթները, ըը, ակտիվության ն անկետայինհետազոտություննեու հոգեկան Հարցման գծերն կերավածքը: է կատարվում պա յքարի արդյունախընտրական րի միջոցովզգալի ներդրում գործում: բարձրացման նտվետության մեջ մեծ տեղ է հատկացԺամանակակիցէտասյումքաղաքագիտության վում քաղաքականառաջնորդներիանհւստականության պարզաբանման Նման բնույթի հեւռազոտությունները կատարվումեն քաղաքախնդիրներին: մեթոդով: կան հոգեվերլուծության կենտմեթոդըհիմնականուշադրությունը հոգեվերլուծության Քաղաքական վրա: րոնացնումէ անձի Արք դրդիչ Ուսումնասիրելովխոշոր անհատներիգործունեության սկզբունքները՝Գ. ԼասՌ. Խ. Բ. վելը,Պ. Լազարֆելդը,Մ. Ստաուֆերը, Գոդեյը, Բերելսոնը, Մերւռոնը, ն հաջողություն մ եջ Ս. որ քաղաքականության այյք հիմնավորեցին, Լիփսերը ն պատանեկության ւռարինեեն ունենում այնպիսիանձիք, որոնքմանկության են անլիարժեքության ազդեցությանտակ: Նրանց հակոմալլեքսի գործողբարոյականնորմեհարաբերություններում ոզմամբ՝հասարակական ունենալ են ճնշիչ ներգործություն անձի հոգեկանի վրա ն առաջացկա -

ազծի արխիհ

ր գսնվել

դառնա կարով հետագայում որոնք աճգարումներ նել ախտարանական մոտիվներ:Այստեղից էլ նրանքընդդրդիչ

են

ու վարքագծի ճրա համոզմունքների

ու սկզբունքնե նում նն համոզմունքներն հան րացնում գործիչների նն, որ քաղաքական ց ազզելու համար ր անհրաժեշտ ուսումնասիրել ընլ նրանց սրանց հասունացման րաժնշ է պրո ըը պարզել -

-

քանզի քաղաքականակտիվության պատմությունը, ցեսն ու հիվանդության են կսզմված քաղաքադրսնորումներն մեջ վարքագծիմիայն փոքրաքանակ ու արժեքներից:Անձի քաղաքականգործունեությանիկան նպատակներից են բնազդույինմոտիվները,որոնքձնավորմաստը կազմում անգիտակցական, միջատարիներինսոցիալական վում են ճրա մանկությանն պատանեկության ն ու տակ ազդեցության գործոնների բազմաբովանդակ վայրի բազմաբնույթ են անոլորտը: Դրանցովէլ պայմանավորված մղվումեն ենթագիտակցականի ու սկզբունքների էությունը,բնավորության ձի քաղսքականհամոզմունքների զծերը,զործելաոճընայլդըսնորումներ: մեթոդի հեղինակներըհիմնավորումեն, Քաղաքականհոգնվերլուծության բախումներըմարդկանցմանկականտարիներիհոգեկան սը դատակարգային զարգացման վնասվածքիանմիջականծնունդ են: Այսպիսիախտաբանական ճան ըմբռնմանն սեփադասայինխտրականության արդյունքէ հւսմարվում թշնամականվերաբերմունքիդրսնոնկատմամբբանվորների կանատերերի

րումները:

հիմքում դնելովշահելփ ու զզացմուճքների Իրադարձությունների բախման սկզբունքըք̀աղաքակունհոզեվերլուծության մեթողըվարձումէ մարղուվարքազծի ոաումնասիրության հիման վրա բացահայտել սոցիալական|սմբերի, ու դասերիհակումներն տրամադրվածությունը: Այս սկզբունքներով էլ շարյադրված«Հոգեախաաբանությունը ն

քաղաքականությունը», ն «Իշխանությունը

անձը» Լասոելը փորձեց ստեղծելհասարակական աշխատություններով

կյանքի կառավարմանը օգնող քաղաքական իշխանության ն քաղաքական վարքագծի տեսություն:

Պատմահամեմատական Լ ընձեռում քաղաքամեթոդը հնարավորություն

ուսումնատիրել իրենցծազման,զարզացման դարաշրջանի պրոցեսներն ն զուգահեռ տեսանկյունից վերլուծությունների հիման վրա պարզելիրաղարձությունների ծավալմանընթացքնու արմատական փոփոխությունների դրդասլատճառները: Հետազոտության այս մեթողըհատկապես է Օւսարժեքավոր վալման տեսակետից միմյանց հետ չկապված,բայց զսրզացմտն օրինաչափություններով միմյանցնման իրադարձությունների հիմծազումնաբրանական կան

քերըն էականկողմերնու

առանձնահատկությունները պարզելուխնդրում:Դա

է տալիս հասկանալու հնարավորություն քաղաքական

հրաղդարձությանների

ծազման պատճառներն ու դըսնորմանօրինաչափությունն երը,ընղհանրացնելու ջաղաքականության ն պատմակուն ժամանակակից փորձը, իտաափելու անցյալն ու ներկանմիակողմանի արժեքավորելու

լու

աղավաղումներից, կոահե-

հակասությունների ծավալմանընթացքը:Ուսումնասիրության ամփոփում-

ներն արժեքավոր ներդրում կարող են հանդիսանավ ճան հասարակական կյանքիբախումնային իրավիճակները վերահսկելու գործում: Պետությանէության ն նրանում գործող խմբավորումների,

շարժումների,

կուսակցությունների վարքազծիասանձնտհուտկությունները պարզաբանելու

ենտ

մեկտեղ այս մեթոդըհնարավորություն է տալիս տեսական հետնություննեկառուցելանցյալի հարուստժաուսնգության հիմունվրա, զուզանեռ վերլուծության ենթարկել տարբերքաղաքականռեժիմներիու քաղաքականհամակարգերիդրսնորմանառանձնահատակությունները, որի կօգնի խորությամբ ըմբռնելուն վերլոծելուառկաքաղաքական իրադարձությունների էությունը: Համեմատական վերլուծությանշնորհիվկարելիէ պարզել, թե տարբեր երկրներում ինչպեսէ ընջացելպետականինստիտուտների, հասարակականքաղաքականկառույցների, ընտրականհսմակարզերի բարեփոխությունների ն ստացված գործընթացը արդյունքների հիման վրա մշակելվերակաթուցումների արդյունավետծրագրեր:Քաղաքական կառույցների բնույթի, էության, տարբերիչգծերիուսմեմատական վերլուծություններ կատարելեն Պլատոնը, ն այլք: Ըրիստոտելը, Լոկը, Մոնտեսքյոն Տեսականփաչելավորմոն մեթոդ)շնորհիվտռեղծվում է քաղաքականհրատապ պրոբլեմներիտեսական մանրակերտ, որի ուսումնասիրության արդյունքներըօգտագործվումեմ պրակտիկգործունեության ինթացքում: Կառուցետվ քաղաքականիրադարձության տեսականմողել՝հեւռագուղուլը խաղայինհրը

րավիճակովբացահայտումէ ռետդպրոցեսներիզարգացմաններքինմելսաարվյունքներիհիմունվրա կապողէ մշակել արժեքտվոր նիզմը:Բսվ սաասցված քաղաքականգործիչներիհամար: Քաղաքականպըրոնանձնարարականներ ցեսներիմոդելավորումըկարող է իրականացվելոչ միայն կսնկրետհետազոտությունների,դիտարկումների միջոցովձեռք բերված վաստերի, այլն կռահումներիհիման վրա: Քաղաքական իրադարձությունների ծավալման վերտբերյսվ կառուցվածվարկածայինմոդելներիմիջոցովհաշվարկվումէ ւարճսվեն Աջ պրոցեսներիհնարավոր դրսնորոմներիառանձնահատկությունները իսկ բացասականից մշակվումէ դրականնիրականացնելու իուսավելու միջոցառումներիպլան: ճերկաէտապումհատկապեսկարեորվումէ Խամակարգիչների ղերը՝ քաղաքական պրոցեսներիմոդելավորմանզործում: Կարեոր վճիռներիկայացման, նախրնարական պայքարիկազմակերպմանհամար համակարզիչների միջոցով ստեղծվում են տարաբնույթմոդելներ,ն ղրանց միջոցով կտտարվում են անհրաժեշտհաշվարկներ:Այդպիսիհնարներիմիջոցովքաղաքականգորղարձնելշատ իրաղարձությունների ծիչներըկարովեն վերահսկելի ծավալման ընթացքը: վելլուծությանմեթողըթաղաքականություԿառուցվածքային-քունեցիանալ որի տւսրնը դիտարկոտէ որպեսբարդ կառոպվածքունեցողամբողջություն, ն ունեն համակարգի որոշակի նշանակություն ասհանջմունքները բավարերը են րարելա հւսմար կարուլ կաապրելորոշակի դերեր:Այս մեթողըկիրառվելէ Ռ. Մերաոնի,(Թ. Պարսոնսին այլոց կողմից:Այդ մաածողները զործողսությունը նեն հետազոտության միավոր, իսկ համարում հասարակությունը՝ բարվ սոցիագործողության ամբողջություն:Նման մտածելակերպում լականհամակարզերի յուրաքանչյու անձ իր վարքազծովկողմնորոշվումէ դեպիհանրությանվարքագիծը,քանզի նորմերնընղգըկվածհն հասարակությանկայունությանձեռք բերմանըուղղված, կառուցվածքունեցսղ ն ֆունկցիաներովօժտված իճսաիտուտննրում: վերլուծությանմեթոդինպատակն Լ քաԿառուցվածքային-ֆունկցիտնավ տալ այն փոփոխաթյուններին, ճակական զճառատձատական որոնց հանգեսլ տվյալ համակարգրկարող Լ հարմարվել՝իր հիմնականֆունկցիոնալպարտականություններինվնասչասաճառելով:Այս մեթոդրկոչված է հեսագոտելու ն ւլարզելու քապաքականհամակարզիտարրերիֆունկցիոնալկախվածությունը: Այսինքն`պարզել,թե իշիանությանինստիտուտների զործունեությունըորքաղաքական սաբյեկաներիպստանջներին: թանով է համապատասխանում Թե ինչպես Լ իրականացվում ուսմակարգիհամապատասիանեցումը միջավայրիանընդհստփոփոխվողպայմաններին: Համակարզայրնմեթովըմշակվելէ Պարսոնսին Իստոնիկողմից50-60-ական Նրանում քաղաքականությունը ղիսարկվում է ռրւվես ամբոաղթվականներին: ջական բարդ կառուցվածքունեցով, շրջակա միջավայրիհետ համակարգի մեջ գտնվուլինքնակառավարվուլ մուտքին ելքի միջոցովփոխգործուննության

Նման մուռեցմտն մեխանիզմ: դեսլքումբարձրազույնիշխանությունը պատկանում Լ քաղաքական համակարգին, որը ձզսւելովինքնապահպանման՝ Իստոնի կարծիքով է երկու կարնորսազույն կատարում ն ռեֆունկցիա.1. արժեքների սուրսներիբաշխոմ, 2. քաղաքացիների մեծւսմասնությաւն կողմիցբաշխման մասինընդունածորոշումների իրականացման ապահովում: Մարդաբանական մեթոդըպահանջումէ ուսումնասիրել քսսղաքականությումը՝ ելնելովոչ թե սոցիալականգործոններից, այլ մարդուբնույթից,հաշվի նան նրա վարքագծի ոտնելավ բնազդայինդրսեորումները: Համանման հեսազոսոռթյունների շնորհիվպարզվումէ պետականգործիչների,կուսակցական սումջնորդների իշխանատենչ մղումներիբնույթը,զործունեության սկզբունքներիուղղվածությունը: Այս մեթոդըբանալիկարողէ հանդիսանալ քաղաքլականզսրծիչների հոգեկանկերտվածքի, բարռյակամա ույին հատկությունների սումնասիրության գործում, որի շնորհիվկարժեքավորվի ն նրանց իրականացրած քաղաքականության մոտիվները: Մարդկային գործոնըչափազանցկարնորդեր կարող է խաղալբախտորոշ քաղաքականվճիռների ընդունմանժամանակ: Այդ իսկ պատճառով էլ անհրաժեշտ է նախապես պարզելզարգացող քաղաքականպրոցեսների վրա ազգային գործոնիհնարավոր հետնամքները: Եթե Ռուսաստանի քաղաքականիրադարձությունների ծավալմանպրոցեսիոաումնասիրության գործում կիրատվեր նան մարղաբանական մեթոդը,ամենայն հավանականությամբ, Չեչնիայի նկատմամբ կգտնվերավելիխելամիտհարցալուծում ն կողմերը չէին ներքաշվի արյուահեղառճակատմանհորձանուտը: ինստիտուցիոնալ մեթողլ,ուսումնասիրում է թալաքական գործուննություն իրականացնող ինստիտուտները՝ պլեւությունը,կուսակցութ յունները, միությունները,միավորումները, ինչպեսնան իրավունքը, ն կւառավուրման ծրագրերը քաղաքականգործունեության այլ կարգավորիչները: Այս մեքոդիմիջոցովարժեքավորվումեն նոր իրավական նորմեր,վերլուծվումպետությանսահմանադրության հիմնական օրենքները,հասարակական հարաբերությունները կարզավոլաղբազմաբնույթ նորմատիվային ակտերը,եատակեցվում դրանց դերնու նշանակաթյումը հասարակության նորմալզարգացմանգործում: Ինստիտուցիոնալ մեթոդիկարեորմանզործում զգալիներդրումեն կաւուսիել Շ. Մոնտեսքյոն, Ջ. Լոկը, Է. Բերկը,Թ. Ջեֆերսոնըն այլք: Սացիալոգիական մեթոդըկոնկրետսոցիոլոզիւսկան հեւռազոտությունների, հնարթների միջոցովքաղաքականկյաճքի տարբերոլարտների վերաբերյալ փաստերի ն արժեքավորումն հավաքումը, վերլուծությունը է: Այս մեթոդիօզնությամբբացահայտվումԼ պետությանօրենսդիր,զործաղիրն իրավական օիզաններիսռցիալական բնույթը,քաղաքականռեժիմիէությունը,քաղաքական ուժերի զործունեության շահադիտական ուլղվածությոաը: Հարցումների միջոցովպարզվումէ տմաարբեր սոցիւպական խմբնրիքաղաքականակտիվության աստիճանը, քաղաքականգործընթացներին, ընտրություններին մւասնակ-

ցելու կանխատրամաղրվածությունը:

Լ9. ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՓՈԽԱԴԱՐՁ

ՄՅՈՒՍ

ԿԱՊԸ

ն հասարակական Քաղաքագիտության գիտությունների կապըկարնորվում երկկողմանիազդեցությամբ:Մի կողմից`հասարակակւսնգիտություններն անհրաժեշտնյութ են մատակարարում տեսականընդքաղաքագիտության հանրացումների հիմնավորմանհամար, մյուս կողմից`քաղաքագիտության գիտությունների շնորհիվընդլայնվումեն հասարակական արծարծածխնդիրներիիմացությանշրջանակները:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

կապնարտահայտվում է քաղաքական-տեսական իմասընդհանրացումների փիլիսոփայական ն շատ հարցադրումների տավորմամբ փիլիսոփայության քապարզաբանման

է

ղաքականացմամբ:

Փիլիսոփայությունըո̀րպես հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրությանտեսական ընդհանրացում, նպաստումէ ըմբռնելու,թե ինչո՞ւմարդկանցհամատեղկյանքիընթացքումոմանքիշխում են ն վայելում,իսկ մյուսներըհպատակվումեն ն մաքառում: Քաղաքականիրաղարձությունների տեսականընդհանրացումներում փիլիհուշում են, որ ցանկացածանձնավորություն սոփայականսկզբունքները իրեն է պետք համարիաշխարհումտեղի ունեցողքաղաքական պատասխանատու սանձման հարցում անարդարությունների, Լթնիկականխտրականությունների չեզոքությունցուցաբերելուգործում: ն Իշխանությանէության, քաղաքականհամակարգերիարժեքավորման այլ պրոբլեմների վերլուծությանու մեկնաբանության հարցումփիլիսոփայութնան է յունը կատարում մեթոդաբանական ֆունկցիա: Փիլիսոփայականվերլուծություններին, արժեքավոընդհանրացումներին, րումներինազատությունչտվողքաղաքական համակարգըչի կարողզարգացնել դեմոկրատական սկզբունքներ, նս չի կարոլ ունենալդեմոկրատականընթացակարգ: ն քաղաքագիտության Սոցիոլոգիայի կապնակնհայտորեն բխումէ սոցիոլոզիայիհամակարգում որպեսուսումնասիրության առանձինխնդիրներլուծող քաղաքականության սոցիոլոգիա,պետությանսոցիոլոգիա,իշխանությանսոցիռլոզիա,քաղաքականհարաբերությաւնների սոցիոլոգիան այլ բնույթի հետազոտությունների առկայությամբ: Եթե քաղաքագիտությունը ուսումնասիրումէ պետականապարատիգործունեությանարդյունավեաության եղանակները, ապա սոցիոլոբարձրացման է գիանուշադրությունը սոցիալական բ ախումների պատճառկենտրոնացնում ներիհետազոտության վրա: ազդեցությունըսլետաՍոցիոլոգիանուսումնասիրումէ հասարակության կան ապարատիվրա, իսկ քաղաքագիտությունը՝ ապարատիազպետակաճ դեցությունը վրա: հասարակության

առավել

Քաղաքական պրոցեսների ն ինստիտուտների վերլուծությունը միշտ էլ գտնվել է սսցիոլոզիականհետազոտությունների թեմատիկայում:

Քաղաքագիտությանն հոգեբանությանկապըձնտվորվու է մարդուհոգեկան ներաշխարհում:Մարդու էության, բնավորությանգծերի, հոզեկանիասննվածքի հոգեբանականվերլուծությունները նպաստում են հարությամբըմբռնելու սոցիալական հակասություններին քաղաքականբախումների դրդապատճառները:Պետության քաղաքական կուրսի էությունըպարզող քաղաքագետի համարխիստկարնորԼ ծավալվող իրսւդարձությունների քաղաքականմռտիվներիըմբռնումը,բախվողկողմերիշահերնու պահանջմունքները կռահելը,կուսակցություններին շարժումների շահադիտականսկզբունքների բացահայտելը: Այս խնդրումչափազանցկարնորվումէ ն հոզերսնության ղերը: Ցանկացածքաղաքականկուրսի էությունն ու սկզբունքները հետազոտելու համարանհրաժեշտէ ուսումնասիրելնան քաղաքականառաջնորդիհոզեկան կերպարնու կամային հատկությունները: Այդ հետազոտությունները հուտկապես կարնորվումեն ազզային-էթնիկականխնդիրներիլոծման զործում: Արդի ժամանակաշրջանի հոսարակական-քաղաքական շարժումներիուղլվածությունը, նպաաւսկները,ղրղապատճառների պարզելու համարանհրաժեշտէ ուճան հոզեբանական սումնասիրել գործոնները: Քաղաքականության մեջ քիչ դեր չեն խաղում ն փոքըխմբերը,որոնց հոզեբանությունըչըմբռնելով՝հնարավար չէ արդյունավետ քաղաքականկարս մշակել: Մարդկանցընկալումները,պատկերացումները, զգացմունքները, զործելլակերպը ունեն ն քաղաքական, ն կենսաբանական հիմք: Այս հանգամանքը հատկապեսանտեսվեցնախկին խորհրդայինհամակարգի փլոպումիցհետո՝ անջատողական քաղաքականության ծավալման ն սեփականաշնորհման գործընթացի մշակման ժամանակ: Միանշանակձնով արնեմուտքին նճմանակելը հանգեցրեցարտադրության կազմալուծման,աղքատության ու թշվառության տարածման, ազգային բախումներիծավալման ն այլ սավերոտ երեույթների: Լռանց քաղաքականության հոգեբանականվերլուծությունների հնարավորչէ անհատի,սոցիալականխմբերիարարքներիէությունը իմրռնել,ոչ էլ քավաքական վերափոխումների հաջողություն ակնկալել: նետ. քաղաքագիտության հրավագիտությանմ է ըչ կապն առանձնանում միայն պետության ծագումնաբանականհիմնախնդիրների պարզաբանմուն եզրերով, այլն քաղաքական ռեժիմի ն հասարակական կարգի պահպանման էությունըպարզաբանողնարմերի բովանդակությամբ: Էկոլոգիայի ն քաղաքագիտսթյան փոխադարձկապը բնութազրվումԼ ՄԱԿ-ի իրավասությննշրջանակներումիրականացվող քաղաքականաբյամբ, ըսա ոիի՝ էկոլոգիական անվտանգության երաշխիքըքաղաքականությունն է: ե քաղաքագլաւություննսւյճքան Էկանամիկան են սերտորեն լուծվել միմյանց միջն, որ քաղաքականությունը բնորոշվումԼ ռրպես Էկոնոմիկայիխսաւցված արտաաւյտություն:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՊԱՏՄԱՏԵՍԱԿԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

2. ՀՆԱԳՈՒՅՆ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԻՏՔԸ

Քաղաքագիտությանհարցերին խնվիրներիվերլուծությանն իմաստավորհնդիկ, չին, շումեր ն այլ ժողովուրղներիրանահյուսությանմեջ՝ դեռեսմ.թ.ա. 9-7-րդ դարերում: Իսկ մ.թ.ա. 6-րդ դարից հասարակության կառավարման,պետության ձների արժնքավորման,դասակարգայինշերտավորմանն ւսյլ հարցադրումներդառճում են փիլիսոփաների մի մասը:Այս ոդղությամբ արժեաշխատությունների են քավոր ճելոլրում կատարելհույն մտածուլները: մասն կոնկրեա մոտեցումներ հստակորեն 6շմարվում են հույն,

2.1. ԱՆՏԻԿ

ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄՏՔԻ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱնտիկՀունաստանի քաղաքագիտականմտքի զարգացմանզործում զգածրագրելի ներդրումէ կատարելԾռլոնլբ Նրա քաղաքականբարեփոխումների րում քաղաքուցիներիիրավունքներնու պարտականությունները պետք է որոշվեր հողի սեփականացման չափաբաժնով,իսկ հանգիստնու օրինականությունն ապահովվերօրենքով ն ամուր իշխանությամբ: Սոլոնի մշակած ցենզային չափավորդեմոկրուտիայիսկզբունքիհամաձայն` իշխանությունըպետք է իրականացնեինազնվուտոհմիկները,հարսատ արտադրողներնու առետրականճերը,իսկ ժողովուրդըօժտվում է նրանց ընտրելուն վերահսկելուիրավունքով: հասատակականհարաբեՀելաւկլիտը (5:841-483մ.թ.ա.) արարզաբանելով օրենսդրականհիմքերը,առանձնացնումէր երկու րություններիկարգավորման Քաղաքացիականօրենքտիպիօրենքներ՝տիեզերակւսնն քաղաքացիական: մերը բիեցնելով տիեզերական համընդհանուր օրննքից՝Լոգոսից, Հերւսկլիտը Լոգոսըհամարումէ առաջնային քաղաքացիականօրենքների նկատմամբն գտնում էր, որ ամենալավը ճա Լ, ով ճանաչելԼ լոգոսը ն հաղթահարել է ճանաչոդության օբյեկտիվ ն սուբյնկտիվդժվարությունները:Նրա կարծիքովլ̀ոգոսը ճանաչողկամքը կարող Լ |սաղալ պետականօրենքի դեր: Սարուկների ն սարկատերերիդասային շերտավորումնէլ նա համարում էր բնական,լոգոսով պայմանավորվածերնույթ:

Պլատոնը(427-347)«Պետություն» աշխատությանմեջ մեկնաբանումէ բարոյականության չսփանիշները,առանձնացնումէ արդարությանիմաստավորման երկումոտեցում(սրդարություն՝առանձին մարդկանցհարաբերություններում ն արդարություն՝հասարակականիմաստով)ն հիմնավորում է, որ արդսէ րության պրոբլեմըլուծելու համար պետք պարզել պետությանծագման պրոբլեմը,քանզի«...պլետությւսնծագումը միսժամանակարդարությանծագումն է»: Պլատոնիըմբոնմամբ՝ պետությանծագումըբխումէ սպառողական առանձինանհատն ի վիճակիչէ բավարարելուբնակարանի, պահանջներից. սննդի,հագուստին այլ կենսամիջոցների նկատմամբիր պահանջներըն դիմումէ այդ կազմակերպության ծառայություններին: Պլատոնյանպետությանդասայինհամւսգործակցության ոլորտներումկան ռավարմանֆունկցիանպետք է իրականացնենիմաստունփիլիսոփաները արիստոկրւստները, անվտանգության ապահովմանֆունկցիանզ̀ինվորները, ու կննսամիջոցների արտադրությանֆունկցիան`արհեստավորներն հողա-

գործները:

Պլատոնի՝պետությանմեջ յուրաքանչյուրդաս պետք է զբսպղեցնի իր իրենբնորոշզբաղմունք:Նրա համոզմամբա̀նհամատեղելի, ն կործանալւսըէ դւասւսյին-կաստայական անարդարացի նճախասահմանվաամեն ծության մի խախտում:Պետությանմեջ պեւոքէ հստակեցված լինի դասային ն ֆունկցիոնալգործունեությանսկզբունքը.կառավարողները, զինվորները, արաադրողները հասարակությանմեջ ւլետք է ունենան իրենց դիրքը, տեղը ն զբաղմունքը:Կաստայականխարասկանճության այդ սկզբունթովէլ է ճան ժուօովուրդներին: Պլատոնն արժեքավորում Հույներինանվանումէ քամյուսներինբ̀ււսրբարոսներ: ղաքակիրթ, Բարբարոսներին կարելիէ ստրկացնել, իսկհույներին՝ոչ: Պլատոնիիդեալականպետությանմեջ կարնորտեղ Լ զբաղեցնումբարոյական սկզբունքը:Նրա համոզմւամբ՝ մսւրդըթույլ, գայթակղվողէակ է, որի արատավորմանհիմնականպատճառընյութականշահն է: Ուստի կառւսվարող փիլիսոփաները պետքէ հոգ տանեն, որ հասարակության յուրաքանչյուրխավ ն դաստիարակվի առաջնորդվիիրեն հատուկ գործունեությանլարժեքներով դրանհամապատասխան նորմերով: Զարգացնելովկանանց ն երեխաներիընդհանրությանգաղափարներ Պլատոնըցանկանումէր ստեղծելկատարյալմիասնակւոն պետություն,որում սեփականության ընդհանրությունը պետքէ բացառերմարդկանց տարաբնույթ ու բախումճերը: ընդհարումներն ՍակայնՊլատոնիիդեւլականպետությունը ն պահապանզինվորների կառավարողների բարեկեցությունն ապահովողինստիտուտէ, քանզինրանումոչ միայն ստրուկները,այլն ֆիզիկականաշխատանքկատարողարհեստավորները, հողագործները, առետրականները, նավերի թիավարներըհասարակության լիարժեքանդամ չեն համարվում:Նրա հսլԸստ

տեղը ն ունենա

`

չի մոզմամբ՝մարդիկբնությունիցհավատարչեն, ուստի լրիվ հավասարություն նան ճա ծայրահեղ ւանհավասարությոսնը: դեմէր կարողլինել: Սակայն Պլատոնի համոզմամբ՝եթե հասարակությունըշերտավորվումէ շփացած ն ծայրահեղաղքատների, խախտվումէ սոցիալականարդահարուստների ն աղրությանսկզբունքը, կարող է վրա հասնելկործանումը:Հառարակության նճա ն համար մեղմելու խորհուրդ դժգոհությունները քատ խավերիթշնամանքը ճաշարաններն հնարավորինչափ հարթեցէր տալիս բացել հասարակական ծայրահեղությունները: ճել ապրելակերպի ն դեմոկրատիայի արիստոկրատիայի Պարզաբանելովմիապետության, սկզբունքներըՊ̀լատոնը հիմնավորումէ, որ համաչափ գործելու դեպքում դրանքօրինականեն, իսկ ծայրահեղ շեղումներիժամանակ՝անօրինական: ձների սկզբունքներըՊ̀լատոնըկոնկրետացանօրինական Պարզաբանելով ճում է, որ թնմռկրատիայումի օլիգարիշխումէ ուժը ն պատվախնդրությունը, ն դեմոկրատիայում`անիշխանության խիայում՝հարստությունը ն ցոփությունը, պետականկառուցվածքիանկման աարերքը,տիրանիան անպատկառության ն անսահման կրքերիթագավորություն: է, անմտության վերջինասաիճանն Պլատոնը «Օրենքներում»հիմնավորումէ, որ իշխանությունըպետք է ն մարդկանցանհատականկյանքը:Իսկ պատժի,ն՝ ներումշնորհի,կարգավորի մարդուբնույթը բարելավելուհամարպետք է վերահոկիամուսնականկապերը ն սեռականհարաբերությունները: Նրա համոզմամբի̀մաստունփիլիսոփան, ուժն պետք է սանձի իշխանության ու հնարավորությունները, օգտագործելով ոճրագործու արատավորվարքագիծըն նպաստի մարդկանցբնավորության առաքինիզարգացմանը: հարաբերությունների հասարակական անցնելովուսուցչից, հիմնավորեց, առաջ մի քայլ (384-322), Արիստոտելը ն է կրում է համատեղկյանքի բնազդային էակ որ մարդը քաղաքական մարդը բնությանկողմիցօժտված է ինաելեկձգտումներ:Նրա համոզմամբ՝ մեծ ն բարոյական ուժով, որի շնորհիվի վիճակիէ իմաստավորելուչարի տուալ ն անւրդարացիությանսկզբունքները: ն բարու, արդարացիության Սակայն հավասարությունը քաղաքական Արիստոտելիըմբոնմամբք̀աղաքացիների նա ոլորտիցդուրս քաղաքական գիտակցաբար Ստրուկներին չ է: միատեսակ մյուս մաիսկ թողեց՝նրանցհամարելովխոսողգործիքներ, հասարակության խմբերի:Առաջինխումբըդատականն սին բաժանեցերկու քաղաքական պաշտոնականմարդընտրություններին, իշխանությանը, խորհրդակցական մասնակցությունցուցաբերողմարդիկեն, երկկանց հսշվետվություններին Այդ երկու խմբերիարմատական զբաղեցնողները: րորդ խումբը՝պաշտոններ սեայն է, որ պաշտոններզբաղեցնողները ըստ Արիստոտելի, տարբերությունը, են ն օժտված են առաքինությամբ: չուԻսկ սեփականություն փականատերեր այլ կերպինչպե՞ս ճեցողնառաքինիլինելչի կարող,քանզի,ըստ Արիստոտելի, ցուցաբերելիր սեփակակարողէ մարդն ազնվաբարոառատաձեռնություն պետության,քաՆրա համոզմամբս̀եփականությունը նության նկատամամբ:

ղաքական իշխանության, քաղաքացիական հասարուկությանզոյության հիմքն է: Եթե իշխանությունը պւստկանիսեփականազուրկ ժողովրդին`նրանք կդառնանհզորդեմագոգներ: Արիստոտելը հիմնավորումէ, որ սկզբնականհամա յնքի բնականզարգացմլոն ընթացքում ձեավորվելեն կնոջ ն ամոանու, ծնողներին երեխանների, տին րոջ ստրուկիփոխեարաբերություններ, որը կարգավորելու համսւրսատելպծվել է պետությունը:Այն բնական անհրաժեշտություն է ն պեւոքէ ծառայի բոլորհ երջանկությանհամար: Սակայն Արիստոտելիհամոզմամբֆ̀իզիկականա: խատանքովզբաղվողմարդիկբարոյակսւն կատարելազործման չնն կարո հասնել ն մտավոր աշխատանք կատարելուիրավունքչունեն, որովհետ նրանքգտնվումեն նյութականկախվածությանմեջ նեիվիճակիչեն զբաղվելո ընկերներիու պետություն շահերով: Պետության ղեկավարմանգործերը սլետք է զբաղվենմիայն խոշոր սեփականատերերը, հարոստ քաղաքակա գործիչներըն քրմերը:Իսկ հողագործները, ն ստրոպներ| արհեստավորները հասարակությսւն մեջ քաղաքականիրավունքչպետքէ ունենան: Արիստոտելն առանձնացնումէ պետությանվեց ձներ.թագավորություն, աւ հիստոկրատիա, պոլիտիա, բռնապետություն,օլիզարխիխո, ո. դեմոկրատիա, րոնցիցամենաարդյունտվետը համարումէ միջին մարդկանց իշխանությունը. քանզի նրանքհսյուստ են ն աղքատներինման չեն ձգտի ուրիշի ունեցվածքին: Նշված պետություններից ճիշտ են համարվումնրանք,որոնցում երկիրը ղեկավարումէ մեկը (թսւգավորությունը),կամ քչերը (արիստոկրատիան), կամ շատերը (պոլիաիա)՝առաջնորղվելով հասարուկաւկան օգուտով:Այսինքն՝եթե նրանցզործունեությունը բխում է ընդհանուրբարնկեցության սկզբունքից:Իսկ այն պետությունները, որոնցումնկատիէ առնվումմեկիօգուտը (բոնասլետությունը), կամ քչերի օգուտը (օլիգարխիան),կամ շատերի օգուտը (դեմոկրատիան), Արիստոտելը է շեղումներ:Ըստ նրւս`թագավորական հասմսւրում իշխանությունիցշեղումըհանգեցնումէ բռնապետության, արիստոկրատիա յից շնղումը` օլիգարխիայի,պոլիտիայիցշեղումը՝ ղեմոկրատիայի: Նման սլետությունները ծառայում են միայն կասավարողների շահերին: Միաժամանակ, Արիստոտելի համոզմամբ, դեմոկրատիսնավելի հաճախկարող է վերածվել

օլիգարխիայի:

Արիստոտելի համոզմամբ՝ արդարացիությունը հավասարների միջն արսւաէ: Արդւսրացիություն հայտվողհավասարությունն է ճնչսնայն անհավասարութէ անհավասալրների յունը, որը դրսնորվում միջն: Հավասարությունը պետք է ին յուրաքանչյուրն րականացվիարժանապատվությամբ օգսվի նրանից,ինչը պատկանումէ իրեն: Ըստ Արիստոտելի՝ բնություննինքն է ոմանց իշխաններ, ոմանց էլ ստրուկներստեղծել:Քաղաքականությոտը չի ստեղծել մարդկանց, սւյլ նրանցդիտում է այնպիսին,ինչպիսինոր ատեղծելէ բնությունը: Նրա հւսմոզմամբ՝քաղաքտցու կատարելությունը է ույն հւսսարապայմանավորված կությանորակով,որին նա պատկանոմ է: Ով ցանկանում է ստեղծել կատար30

իսկ կատարյալքայրսյալ մարզ, պետք Լ ստեղծիկատարյալթաղաքացիներ, է ստեղծել կատարյալ ստեղծելու համարպետք պետություն: քս ցիներ

Պոլիլար

(200-120 մ.թ.ա.) իր «Պատմության»6-րդ գրքում վերլուծում է Նըրակարծիքով`պեպետությանըվերաբերողբազմաթիվհիմնախնդիրներ: էվոլյուցիայի նման բնական տությանզարգացումըկենդանիօրգանիզմների ձեերըհաջորպրոցեսէ, որը կախվածչէ մարդկանցկամքից:Կառավարման են: ղաբար փոփոխվումու նորիցվերականգնվում է սլետությանհաջորդական հերթափոխության վեց ձե. բացատըում Պոլիբիոսը են Լ. Սիապետություն, որումինքնսւկայներըղեկավարում հպատակներին՝ Կառավարմանայս ձեի ապականվածութբանականությամբ: ատռաջնորղվելով յսւնը հանգեցնումէ բոնապետության: 2. Բռնասլնտությունըհենվում է ուժի վրա ն հպատակներին անընդհատ պանումէ սարսափիու հսկողությանտակ: 3. Շրիստոկըւստիւան ստաջանում է բռնապետության կործանումիցհետռ՝ շահերի արտահայտիչ: Չնայած այն որպես հարուստ վտքըամասնության է բայց օրինաչափորեն աստիճանաբարվւոխահիմնվում ժողովրղիկամքով, կերպվումէ օլիգարիփայի: 4. Օյիգայվնիան այնպիսիձն է, որում հարուստփոռքրամասկատավարման նություննիշխանությունըօգտագործումէ ճեղ անհատականշսւհերի տեսանկյունից:Ժամանակիընթացքումդժգոհքաղաքացիներըընղվզումեն ն իշխաՆրանք էլ տիրումեն իշխանությանը,որը նությունիցզրկում են օլիգարխներին: կոչվում է դեմոկրասւի ա: Տ. ԴՂեմակրատիան ժողովրդիիշխանություննէ, երբ քսղաքացիներիբոլոր են կառավարման գործին:Բայց ժամանակիընթացքում մասնակցում հոսվերը է հանգեցնում օրենքներիոտնահարմանն անսանձութժողովրդավարությանը յան, սրը տանում | դեպիօիվոկրատիա: ծ. Օխլոկրատիան է, որում իշխում է կամայականութամբոխավարություն անկարգությունը: Խորթացմանայդ պրոցեսը յունը, հանցազործությունները, նպաստումէ միւսպեւտության վերականգնմունը: համակըանքը ոսլղված էր հռոմեւկան քաղաքաՊոլիբիոսիքաղաքական կան կառուցվածքին, որի առավելությունըտեսնում էր ինքնակայականհյուժողովրղապատոսության,արիստոկրասականսենատի ն դեմոկրատական կան ժողովիսկզբունքներիզուգակցմանմեջ: :

"

2.2. ԱՆՏԻԿ

ՉԻՆԱՍՏԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄՏՔԻ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

տեսություններում հիմնավորվում ԱնտիկՉինաստանիքսղաքագիտական է է, որ հւսրուսսւվերնախավի իշիաւմնությունը լիազորված երկնքիկողմից:Չիիսկթեգեսճացիները երկինքըղիաոմ էին որպեսգերագույնառտվածություն, վորին՝որպեսճրակամքըկատարողգերբնականէակ:

Կոնֆուցիոսի(551-472 մ.թ.ա.)կարծիթով՝երկրիվրա կատարվողամեն ինչ նախապեսկանխորոշվածէ երկնքիկողմից:Այնտեղ են որոշվումնան բոլոր է նախամարդկանցճակատագրերը:Ամեն ինչ նախապես կանխորոշված խնամսթյան,ճակատազրիկողմից,ն ոչինչ հնարավորչէ փոխել:Աղքատությունը ն հարստությունը,սլարզնը ն պատիժը,երջանկությունըն դժբախտութարդյունք են: Նրա համոզմամբ`երկինքը յունը ճախասահմանվածության հետնում է երկրիվրա ւսպրող մարդկանցն ցանկանումէ, որպեսզինրանքգորն արդարացի: ծեն բանականորեն Եթե մարդիկառաքինություն չեն ցուցաբեն րում իրենցարարքներըչեն զիտակցում,երկինքընրանց ցույց է տալիս իր Մարդիկպետք է ապավինեն երկնքին,բայց ն կամքը,որպեսզիվերափոխվեն: սեվւական ձգտումներից: չպեաքէ հրաժարվեն մայտնազատ չէ վարվելուըստ իր ցանկութԿոնֆուցիոսիմեկնաբանմամբ՝ պեյան: Ընտանիքըպետք է ունենա իր գլխավորը,բանակը՝հրամանատար, Նա է: իշխանութտությունը՝թագավոր:Թագավորըերկնքիկամքըկատարողն յունը կարող է պահպանելայնքանժամանակ,որքսւն կկառավարի խելամիտ, նա երկնթինախանշածուղիով:Բայց հենց որ վարվեցոչ խելամիտ, կկորցնի ն երկնքիկամքիհամաձայն՝ ժողովուրդը կարող է պահանհիրիրավունքները, ջել նոր ղեկավարի:Այս կամ սւյն քաղաքականկարզիընտրությունըկախված չէ առանձինմարդկտնցկամքից:Կարգերըստեղծվելեն ճախկինոմ՝ նախնիէ հարմարվելարդենգործուլ ների կողմից:Մարդկանցպարտականությունն Բնությունը միատեսակպայմաններէ ստեղծել բոլորի հարաբերություններին: ն համար, եթե որոշ մարդիկչեն կարողանումօգտագործելիրենց հնարավորությունները,դա նրանիցԼ, որ չեն հասկացելերկնքիպահանջները:Սխալներ ծազում են այն ժամանակ, երբմարդ,օժոաւված լինելովծառայի ունակություններով, չի գոհանումծառայի պարտականություն կատարելուց:Այդ արատը է կարելի վերացնելկրթությամբ: Գիտությանն կրթությաննկատմամբունեցած ունակությանու վերարերմունքիհատկանիշներով էլ Կոնֆուցիոսըհիմնավորումէ հասարակության դասային կառուցվածքը:Ըստ այդ սկզբունքի՝բարձրագույնդասինպատկանում նն նրանք,ովքերօժտված են գիտելիքով՝ ծնված օրից: Միջինդասինպատկանում են նրանք, ովքերգիտելիքկարողեն ձեռքբերելուսման միջոցով:Ովքեր անկիրթեն, բայց դժվարությամբկարողեն սովորել,կազմումեն հասարակության ներքին դասը: Իսկ նրանք, ովքեր չգիտեն ն սովորելուկարողությունու դասը: ցանկություն էլ չունեն,կազմումեն ցածրագույն անի ինչ չես ցանկանում,որ քեզ աուրիշներին այն, « Մի Առաջնորղվելով նեն» սկզբունքովԿ̀ոնֆուցիոսը ժողովիդին հիմնավորում էր, որ կառավարողները Լ կառաա նձնականօրինակով, պետության թանզի պետք դաստիարակեն ու վարմանժամանակիշխողներիկողմիցզործաղրվողմիջոցներն մեթոդներն անմիջականազդեցությունեն ունենում ժողովրդիՍերքինխավերիվրա:

ծրազիրը պարտաղրսմ էր հասարակության Կոնֆուցիոսի քթաղաթական որհամար սափմանելհստակ պարտավորություններ, անճղամի յուրաքանչյուր ամեն մեջ: Ըստ մրա՝միշտ պետք դք իմանաիր տեղը նասարակտթյան պեսզի ն հսատրակմայոլկանց է որոշակիտատրբերությոն լինի ազնճվատոհմիկների

միջն:

մ

ջատագովՄեն-Ցգին(372-289) հիմնավորումէր, որ Կոնֆուցիականության

ուժով

։

աշխատողմարղիկպետքէ ղեկավարնն,իսկ մկաններիուժով աշմտքի պետք է ղեկավարվենն կերապրենղեկավարներին:Իսկ կախատողմարդիկ ռավարողը եթե չգոհացնիժողովրղի պահանջները,կարող է զահազրկվել ճրանցկողմից:Պետությունըչի կարողզորնդ լինել, եթե իշիտղներըմարկանց նն կոպիտուժով: Ժողովրդիկողմիցմոջակցության կարժանաիպատակեցնում ճա միայնա մարղասիրակուն սկզբունքներով: յն լեկավարը,ով կկառավարի կախված (1 ապրելակերպը ո ր մարդկանց հրմնավորելով, Սո-Յգին 79-403)՝ նշում է, որ եասարակ ժողովրղին չէ ճակատագըի կանխորոշվածությունից, է չունեն սնունղ, մրսողները սովյալները երեք դժըւախտություն. պատուտասում չունեն հագոատ, հոզնածներըչունեն հանգիստ:Ըստ նրա`մարդիկպեւոք է օզն երկրի կառաճենմիմյանց, հրաժարվենբռնությունիցու պատերազմներից Ըսկ սոցիալականն ակարգումընտըննիմաստունղեկավարների: վարմանհամ համար կառավարողներըն ենթակախատափելու ջաղաքականբախոաներից համընղեանուրսիրոբարոյականսկզբունքներով, մնըը պետք է տռաջնորղվեն նե միմյանց օգնելով՝ մարդիկկարող են հաղթահարել ըստ որի՝ միմյանցսիրելով զերծ մնալ սոցիալականանկարգությունննտնտեսականդժվարությունները, բախումները: րից, կանխել քաղաքական էր, որ թագավորըերկնքիորդինԼ, ն ժողոմարդկանց բացատրում ՍՄո-Ցզին վուրդըպեաք է լսի ու ննթարկվինրան, հավաճինրւս հավանածըն մերժի նրա Սակայն, զարգացնելովպետությանառաջացմանհսաարակական մնրժածը: ճա հիմնավորում էր, որ բնականիցբոլոր մարկիկ համտայճնությում, լլա շինքի են ն քաղաքականկյանքում էլ պետք է օգավենհավասար իրավունվառտար թով: Ավելին, ճրա համոզմամբ,1ղովնսզիվետությունը կայուն ն զորելլ լինի, հարստության,ազնվատոնպաշտոնյաներին սլնաք է հրաժարվելպետական միկությանչափանիշներովընտրելուսկզբունքից:Բարձրագույնիշխանությոճը պետք Լ պաականիժողովրդին,ժողովարղնէլ պետք է ընտրիթազավորներ ն եսկի ճրանց գործունեությունը: Իսկ պետությանղեկավարնէլ պետք է սիրի ն հոգ տանինրա բարեկեցությունը համաը: հը ժողովիրղին բարձրացնելու ստրկատերերիիշխանությանդեմ ե արտաՊայքարելով արիստոկրատ հարուստ դասի շահերը մ.թ... 4-3 դարերում,Չիհայտելովնոր ձնւավորվող ն քաղաքական արմահարաբերությունների սոցիւալ-անաեսական նաստանի ասպարեզիջանօրենսդիր-լեգիսաննթը: սրամաններում, մական փոփսիյման Օրենսլիլնել Ցզի Չանը, Լի Կույը, Շան Յանը, Շեն Դստն, Խանֆեյը սրսբսլորի ուսմարպարտադիր մնջ մտցնելմիասնական, ոտնջումէին պետություն '

օրենքներ բենթներ ն վերջ վերջ դնել վաթրիկթազավորությունների չհսկվողանօրինականութդն :

ն

յուններին:

Խամ Ֆեյը հիմնավոսկզբունքները Քնմաղատելովկոնֆոպիականության երկրայինկյանքիհետ: րում էր. որ երկնքիկամքըոչ մի կապ չունիմարդկանց ապրումէ իր բնականկյանքով:Երբ մարդիկխնայողաբար Հասարակությունն են իրենցմիջոցները, երկինքըչի կարողնրանցպարճն խելամիտ ավելացնում էր ճա ճել աղքատ: Ելնելովայղ սկզբունքներից՝ առաջինանղը հատկացնում աթյանը,երրորդտեղը:զինվորական տեղը՝հողագործ երկրորդ կառավարմանը, -

երկրի աններում որոք տլ աաինԱրոր կառավարնոն Ալելնճե Նոր ժամանակաշրջաօգտակարչ| հիլի Հ Բոնն ԱԻ լինեն: նոր անցկացնել հաստատե ա այ ոի րեփոխումնեը առաջարկում էր ընդունել Բարորաենր աւնւիծրազի օրենքի հավասարվեն, Լ, Աաաա ՄԱ տոովուղը ոաեն ազատությունստանան,իսկ ծույլ Շան Յանի

(Էու

ւ.

)համո«

Ժա

:

Մ

|

ր

ճում

բա-

ն

Շան Յանն

րո

ե

Ն

լ

պիճի

՝

օրազիր,

առաջ

ստրկացվեն: րմ

ու

անբանազատները՝ Խան Ֆեյը (3 դ. մթ.ա.), առաջադրելով«Ժամանակիպահանջներին ր համապատասխանուօրենքներըպեաք է որ մ տ կարզախոսը, հիմն

Հ

.

:

Նանտական ապարա Է առավարպների ցիալական իմրերի, ատն վաճա-

ջառայությանը: Ըստ

այդմ

էլ`

ժանում

հասարակությունը

էր համապատաս-

Ալշ-

դաս, 3. լսատզներիդաս, 2. հողագործների դսա: ղաս. 5. արհեստավորների ռականների

դաս, 4. զինվորականների

է, որիբարձրւցՀետաքրքրական է Խան Ֆեյը թերսւզնահատում դերնու նշանակությունը՝ նելով հողազործների

փոխարինվեն թագավորին րենքն» ր Են հ ատա զպաճաւներ ա նւան նումն ա անակ րանց րո ոունը Աաարկա որ աԱ ն րոն անքին աար չափից ավելի հարստանալը ժողովրղիհիմնականմասի առնտրականների մոմ սկզբունքհանդիսանալվետության զործուննության համար: Ոչ արը զործիչներիկողմիցօրենքների ծայրահեղաղքատանալը, պետական գործել սկզբունքով,իսկիշխանությամբ '

:

խորհուրդ է

աոնտռականներին ն

տալիս

իճայոն

խելամիտ լ

-

մ

ն

բոլ աի

նն

լ

րող

այդ օժտվածանձիքընդհանրապես այն անտեսում են: Խան Ֆեյի համոզմամբ՝պետությանմեջ կարգկապահովեն միայնբոլորինկատմամբմիատեսակսկզբունքովկիրառվող օրենքները:Մարդիկպեւռթէ հասկանան,որ հասարակության մեջ օրենքըպետք է զործինույն ուժով ու անհրաժեշտությամբ, ինչպեստիեզերքումու բնությանմեջ դառն: Պեեն ու հատությունը բաղկացածէ տարբերդասերից,որոնցշահերըտարբեր կասակսն: Նրա գռրծուննությունըհիմնել առանձինդասի կամքի, ցանկության, ձգտումների,ճպատակների վրա, նշանակումէ նպաստելքաոսի,խառնակությանառաջացմանը:Բոլոր մարկանց գործունեությոնըչի կարողհամախմբել անգամ ամենակատարյալզաղափարներիքարոզը: Այդ համախմբությունը կիրականանամիայն այն դեպքում, երբ բոլորը ենթարկվեն միննույնօրենքներին: Ըստ Խան Ֆեյի՝ պետությանօրենքներըհնարավորություն են տալիս ուսբոլոր ասիակության անդամներինկատմամբցուցարերել միատեսակպաու չափանիշներով: միատեսակսկզբունքներով Խսնջկոտություն, առաջնորդվել Ցանկովի այդյունքի հասնելուհամարպետությունը պետքէ մշակի արդարացի, բայց խիստու հասաատուն օրենքներ: Խան Ֆնյը պետության մեջ օրենքներիազդեցությունըբարձրացնող ու պատիժը:Եվ կարնոր զործոն էր համարամ արդարացիխրախոաանքն ն է պարգնատըումը, պատժումըպետք լինենանաչառ:Պետությանմեջ բոլոր թյուրիմացություններն առաջանումեն նրանից,որ խրախուսումըն պատժումը չի կիրառվում,կամէլ կիրառվումէ ոչ օբյեկտիվորեն:Նրա կամընդհանրապես ն շատ հիմարություն: մարդու համոզմամբ` բնույթում կա քիչ առաքինություն են Մարդկանց թերություններ, պայմանավորված իշխանատենչությամբ: տալ հիմարմարդկունց՝նման է, թե վագրինօժտել Խրախոսել, իշխանություն

թներով:

ոտնա-

2.

լոծելու հարցումհույսը դըսի օգնության հարումը,ճերթինդժվարությոնները 3. ղեկավարզբաղվելը, անօգուտքննարկումով վրա դնելը,տարբերծրազրերի ու տարվելը, ընթացքը,գոփությամբ շքեղությամր ներիկյանքի վատնողական ծեկ րոնական տարածումը, 4. ազգաբնակչության մեջ սնոտիապաշտության ստուզմանբաանձանցունակությունների սերովտարվելը.5. պաշտոնատար գակայությունը: Խան

աանձնականցանկություններն Ֆեյի համոզմամբ՝իշխանավորների

նօրինականության աղբյուրեն: 21. ԿՆՏին

ՀՆԴԿԱՍՏԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄՏՔԻ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

խտրականութսոցիալական ղասայինշերտավորման, Հասակաակաթյան ն այլ հարցերի վերաբերյալբակառուցվածքի հիերարխիկ յամ, իշլոանության փիլիսովայութՀնդկաստանի վականինրժնթավոր մտքերեն պահպանվել ն առանձին ուպանիշադներում ռիզվեդաներում, յան հնազույնապբյոտներում՝ միտթը քաղաքագիտական Դրանցումարտացոլված զործերում: հեղինակմերի համակարԿաստայական բովանդակություն: ունի ընղզծվածկաստայական է այն, ինչ նախատեսված Լ զը մալդուն պարտաղրոմ անարտունջկատարել հետ, որումնա ծնվել է: Այսմրա համար, հաշտվելկյանքիայն պայմանների է օրենքով: անցումնարզելվում տեղցածըկաստայիցվերինկասաային կաստաէ, որ հասարակության «Սանաբնալոթ» էպոսումհիմնավսրվում աստծո կամքով:Աստվածութ կատարվելԼ յական բաժանվածությունը հարուստվերնախավն են (արտոնյալ առաջացել բրաահմաները շրթունքներից ազղինգործովզբաղվուլները). ու (ռազմական թրմերը),ձեռքերից՝քշաթրիները

րից` վայշիները(հողագործները,արհեստավորները, առնտրականները), ներբաններից՝շուղրաները(չքավոր զանգվածները): ծառաէ Քշաթրիճերը պետք յեն բրահմաներին, վայշիները՝բրահմաներինն քշաթրիներին,շուդրաները՝ բրահմաներին, քշաթրիներին.ն վայշիներին: Էպոսում ամեն առիթովընդգծվումէ բրահմաների ռավելություններնու արտոնությսւնները: Թագավորինանգամ հանձնարարվում է ղեկավարելթան զավորությունը երբեք չվիրավորելբրահմաներին,քանզի «բոլորի կյանքը, թագավորությունը, զույքը, երեխաները,հարստությունը գոյություն ունեն բրահմաներիհամար»: Էպոսում բացաւորվում է, որ հարստությունը՝ «հողը,ջուրը, ստրուկները,ւսնասունները, են թանկարժեք իրերըօգտակար միայն բրահմաների ն քշաթրիների համար: Վայշիներին շուդրաներիհամարհարստանալը է»: Այդ սկզբունքի մեծագույնդժբախտություն համաձայն՝տարբերկաստաննրի միջն հավասարփոխհարաբերություններ հնարավորչէ: Հարուստըչի կարող ընկերլինել աղքատին,գրագետը՝անկիրքին,պաշտոնավորը՝ անպաշտոնին: Թագավորըկարող է ընկերությունանել միայն թագավորիհնտ: Կրթություն չստացած բրահմում անզամչի կարողակնկալելկրթվածբրահմայիընկե-

րությունը:

ԲրահմաիզմիգայսփարալխոսՍանուրօրենքների հիմնականսկզբունքներր Վեղաների դիցաբանության մեջ Մանուն համարվումէ բոլոր մարդկանց նախահայրը:Ըստ ավանդության`նրանից էլ իմաստունները հետագայում ստացել են բոլորի համար պարտադիրօրենքները:Մաճուի օրենքներըհարուստ նյութ են պարունակումմ.թ.ա. 6-րդ դարի Հնդկաստանի քաղաքական կյանքին դասայինկաչուցվածքիվերաբերյալ:Դրանցումհիմնավորվումէ, որ աշխարհումգոյությունունեցողամեն ինչ ոսմարվումէ բրահմաների սեվականությունը:Ոչ ոք իրավունքչունի բրանմայինկատմամբ անպարկեշտություն ցուցաբերելանգամայն ժամանակ,երբ նրանքզբաղվենանթույլատրելի զործերով,քանզինրանքաստված են, ն պետքէ պաշտվեն: Սաճուի օրենքներովԲ̀րահմայի պարտականություննէ զբաղվել կրոնան պետությանկառավարման կան ծիսակատարություններով գործերով:Բազու մակողմանիորեն փառաբանելավ աստվածացնելով բրահմաներինա̀յդ օրենքներնաստվածացնումեն ճան թագավորին:Ըստ այդ օրենքների՝ աստված թագավորինստեղծելէ, որւվեսզինա լինի կաստաներիպահապանն կրոնական արարողությունների հովանավորու հսկիչ: Թագավորնամեն առավոտ է ն ղեկավարվի սլետք ողջունի երեքսուրբ գրքերիմացողբրահմաներին նանց

խորհրդով:

Սանուիօրենքների7-րդ գլխի 102-րդհոդվածումթագավորին հանձնաըրարվում է միշտ պատրաստ լինել պատերազմելու, ցույց տալ իր ուժը, ոաումնասիրել թշնամու թուլությունները,թաքցնելիր գաղտնիքները, գայլի նման վերցնել նման թաքնվելանվտանգ իր որսը, նապաստակի տեղում:

Մանսփ օրենքներումբավականտեղ է հատկացվածնան ցածը կաստաՕրենքների12-րւլ գլիփ 5-րղ հոդվածումհիմների պարտականություններին: նավորվումէ, որ ցածը կաստայիմարդկանցդրություննու վիճակընախասահմանվելէ աստծո կողմիցն ամրացվելԼ վեղաներում՝նախքաննրանցծնունդը: չունեն ոչ պետությունը,ո՛չ էլ բրահմաները:Իսկ Այդ գործումմասնակցություն օրենքների1-ին գլխի91-րդ հոդվածումպարզաբանվումէ, որ աստված շուդրաներինմիայն մի զբաղմունքէ տվել` անարտունջ ծառայել բրահմաներին, քշաթրիներին,վայշիներին:Այվ հնազանդությանհամար շուդրան կպարգնատրվիհանդերձյավաշխարհում:Օրենքըհիմնավորումէ, որ անգամտիրոջ կողմիցազատագրվածշուդրանիրավունքչունի խուսափելուստրկականաշէ այս աշխարհում:Նա նրա պարտականությունն խատանքից:Ստրկությունը նան ունենալու: Ուրիշի սեփականության սեփականություն իրավունքչունի է սրբապվծություն: դիտվում ոտնձգությունը նկատմամբ Մանուի օրենքներումաստվածացվումէ պետությանն թագավորականիշ7սոցիալ-քաղաքական անհավասարությունը: խանությանհիմք հանդիսացող «Հրսհաշաստրակամ քաղաքակահիմնադրույթները: Արտեաշաստըայլ, է 15 գրքերիցկազմտակ անվան ամբողջականացված նությանգիտություն» է ված մի աշխատություն,սրը ստեղծվել մ.թ.ա. 4-րդ դարում,ն գիտնականների կողմիցվերագրվումէ Կաուտիլյային:ԱրտհաշաստրանանտիկՀնդկաստանի ղասային շերտավորման,պետությանկառավարման,իրավական նորմերի, ն այլ բնույթի տնտեսականգործունեության,կրոնականարարողությունների է: Նրանում բավականինհստակպարզաբանգիտելիքներիհանրագիտարան ված է Հնդկաստանիկաստայականշերտավորման սկզբունքները, թսգավորտան, պատասխանատու պաշտոնյաների,կառավարների, թագավորական ման ն սպասարկման ռազմականզորահրամանատարոլորտիղեկավարների, քաղաքականության ոլորտնեների,քրմերի,պետությաններքինու արտաքին րի կարնոր անձանց ֆունկցիաները,գործելու արդյունավետմեթոդների,կիրառվելիքհնարներըն այլ արժեքավորգիտելիքներ:Դա նան պետությանկաէ, որ ընդգրկում մեթոդաբանություն ռավարմանմասինհանձնճարարականների է քաղաքական,տնտեսական,իրավական,դիվանագիտական, ռազմական ընդհանրացումներ: բնագավառի արժեքավոր է, որ իշխանությանգավազանը ճիշտ գլխումհիմնավորվում Կառավարման մոա կառաջանաօրինականության գգացոգործադրելուդեպքումմարդկանց սխալ դեսպյքում կխժռի թույլին:Եթե այն ուժեղը թագործադրելու ղություն:Իսկ ն հետ է, նրա գործունյակդառնան նրա միճիստըներնու գավորըգործունյա հպատակները: Եթե խախտվենօրենքները,թագավորնինքը պետք է հանդես ու սովոգա օրենքըկիրառողի ժողովրդիավանդույթներն դերումն պահպանի րույթները:Այդպիսիդեպքերումվիճահարույցգործը պետք է լուծվի 4 հիմունք3. ներիհիմանվրա. 1. օրենքի,2. դատականքննության, սովորույթի,4. կառա-. վարականկարգադրության:Վճռորոշըպեսյք է լինի կառավարականկարգա|

դրությունը: Քաղաթականաթյան գլիամ առաջարկվումԷ ղիվանագիտակակ հիմնականմիջոցներ.1. բանակցողկողմիթաղաթականզործիչներիհետ հարցերի խաղաղըւծման ձգտում,2. նշանավոր 3. բանակցող ղեմքերիկաշասոա, զործիչներիշրջանամ պառակտումների սերմտնում,4. ուժային միջոցների օզտազործում:

պնետաթյան

Ուժայիններզործությունը դիտվում է ճան որսլես ներկանու ապազունապլախպող զործոն:Այլ իշխանությումը թազավորըպետքԼ միատեսակ կիրառի, ինչպես հարսգասւ որդու, այնպես էլ թշնամիներինկատմամբ:Թազավորը պետքԼ հետեխ,որ ոչ ղք չխախտիօրենքը:Նրա համարգլխավորը նան ճիշտ վճիտներկայացնելնէ, քանզի խաղաղությունը ն պատերազմը կախված են ղրանից:

2.1. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԻՏՔԸ

՝

Պորտաաիրակսն հարաբերությունների ձնավորմանն զարզացմամժամամակաշրջանը, պատմությանմեջ միջնադսը անվան տակ. տչթի է ընկել ոչ միայն կրոնականմոլեռանդության եաստատմամբ, այլն աշխարհիկկյանքի ու հարցերն խնդիրները եկեղեցու հայրերիկողմիցհետինպլանմղերոտենդենցով: ու Միջնադարում նոգեորականներն ազնվականները տանեին արտոնյալ ի-

բավունթներ,իսկ զյուղացիություննամբողջովինզիկված Լր երկրիքաղաթական կյանքինմասնակցություն բերելուիրավունքից:Երկրի օրենսդիր,զործայլի ն դատականօրզաններիողջ զործուննությունը ենթարկված էր միասլետի կամթին: Սակայն միապնտնէլ զտնվում էր կրոնակտնաշիսսրհայացքի Կկզբունքները ներկայացնող եկեղեցուգերիշխանության ներքո:Թեսկյոստալան տեսաթյան համաձայնմ̀իապետնիր իշխանությունըե սուրը պեւոք է ն ենթարկվեր ստանարնկելղնցուց նրան: Եկեղեցուհայրերըհիմնավորում էին. որ ինչպեսլուսինն է իր փայլըստանում արնից,այնպեսէլ թազավորական իշստանում սլապից: խանություննէ իր հեղինակությունը Օգոստինոս Ավրելիոսը (55430) իր «Աստծո քաղաքիմապն» աշխասողիիւն մեջ հիմնավորում է, որ պատմականիրադարձությունները կաիպածեն աստվածային նախաիմամությունից, իսկ հասարակական կյանքըերկու հան աստվածային կաղդիր՝ մեղասկիցննթանոսության բազավորության պայքար է: Երտ համոզմամբա̀շխարհիկ Լ հռոմեական մեղապարտը մարմնավորված կայսրությունհիմնարկությունների մեջ, իսկ աառվածույինը՝եկեղեցում:Այղ իսկ պատճառովէլ աշխարհիկիշլասմությունը սլետք Լ ենթարկվի հոզեռրիչխանությանը: Միջնաղարում քրիստոնեության զազափարների տարածումըն սլետութունների կողմից այն ռրպես պաշտոնականկրոն ճանաչելընպաստեցդչ միայնեկեվեցուդերիբաիձրացմանը, այլն աշխարհիկկրանթին նրա անմիջու

կանմասնակցությանակտիվացմանը:Եկեղեցինղտտճումէ աշխարհիկկյանքինն պետությանգործերինմիջամտողհզոր ուժ: Օզոստինոսիհամոզմամբ՝մասճւսվոր սեփականությունը, հարուսսների ն լսսածո կամքով է: Ստրկությունը հասաղքատներիանհավասարությունն տսսԺո տատված է կողմից:Չնայած բնությամբմարդիկհավասարեն, բայց ատրուկըստրուկ է իր մեղքերիհւսմար: Ստրուկըմեղավորէ աստծո առսջ ն

հնազանդպեմյք է ճառայի իր տիրոջը: Օզոստինոսիպատկերացմամբ՝ աշխարհոս զոյությունոնի երկուդատաս2. երկրայինղատաստան՝ ի մասն. 1. աստծո ղատաստան՝ի դեմս նկելղեցու, է ն վեր է պեդեմսպետության:Ըստ ճիւս՝եկեղեցինսւսածո թազավորությունն տությունից:Եկեղեցունչենթարկվոալ պետությունըոչնչով չի տւսրբերվումավազակներիխմբավոիոմից:Պետությունըպարտավորէ ծառայելու եկեվեցուն, պահպանելունրաօրենքները,պաամժելու հերետիկոսներին: աստված մարդուն օժտել է կամքի ազաՕզոստինոսիպարզաբանմամբ՝ տությամբ:Մարդըկարողէ ապրելըստ իր ցանկությանկամ աստծո նման: Այդ ն փրկությանաղբյուր հանդիսացող ընտրությունըկախվածէ ճշմարտության հավատիցու սիրուց:Իր ընտրությանհամապատասխան էլ մարդըկարով ենաստծո կամ մարղկայինդատաստանի:Օզոստինոսի թարկվել ղատաստւանի Լր եկեղեցուհոզնոր ն քաղաքասրերի» այղ ամբողջացնում «Երկու ռամունքն այդ երկու կան ուժը: Նիա ստելծվել եներկու համոզմամբ դատաստանները տիպի սիրուց. մարդու իր նկատմամբսերը, ընդհուպ մինչն աստծուն անտեսնսելն արժեքավորվումէ երկրային Իսկ աստծո դատաստանով: րը, երկնայինդատաստանով: մինչնինքնասմոռացումը՝ Այդ սկզբունքի կյանքիստրկությունըիշիոսնություերկրայինիրավապետակրան նն առսջանում է մարդումելսազոիծությունից:Մարղուն փրկության մղում միայնաստծո շնորհհամարվողհավատը: ՕզոստինոսըհիմնավորումԼր, որ աստվածպատասխանամու չէ աշխարհում զործվող համար: նպաստումէ երկրիվրա չարիքի բարու նարդաըրույան վերականգնմանը: Եվ եթե մարդը գործում Լ այղ սկզբունքինհամապատասխան՝կուտտրումէ աստծուն հաճելիզոիծեր:Նման դեսլքում,ըստ Օզոսն կրոնի նկատտինոսի,պեաությանմեջ կպահպանվիարդարացիությունը մամբհարզանքը:Այսպիսիզործընթացում կառավարմանցանկացածձն կլինի արդյունավետ:Իսկ եկեղեցինո̀րպես հավատացյալների համույնք, երկնային ն է է դատաստանից վեր կանզնած, պետությունըպետք ենթարկվիեկեղեցուն: Թոմաս Աքվինացու(1223-1274)պատկերավոր արտահայտությամբ՝ մարդէ կանցմարմինը. պատկանում քաղաքացիական իշխսնություններին, իսկ հոզին՝ Աստծուն: «հշխողներիկառավարման մասին»աշխատության մեջ Մքվինացին, համագրելովԱրիստոտելի«Պոլիտիկա»աշխատության`տիեզերքի աստվածայինկառավարմանմասինքրիստոնեականոամունքին հռոմեակւսն աստվածաալեսսսկան եկեղեցուսկգբունքները,հիմնավորումէ, որ պետւսկան իշխանությանզլխավորնպատակնէ նպաստելընդհանուրբարիքիհաստւաա-

է

նկատմա

ինդրումլ համաձայն

ն

Նա

է

հասարակարյան ն մեջ |լսադտղության մումը, արդարության պահպանմանը, ենթակաների առաթինի

ապրելակերպին: Քաղաքականհամակարգի ձների ինտրաթյանհարցում առաջ(ոսթյունը տալովմիապետությանը նա միաժամամակ հիմնավորում Լ. որ եթեմիապետը դստնում է բանակալ,այսինքն`իշխում Լ նչ աստվածային օրենքներիոամաձայն. ժողովուրդն իրավունքունիդուրս զալու ճրա դեմ: Մակայն ծայրաձեղ միջոցներիդիմելխանհրաժեշտ էր եկեղեցուբույլսվությանը: Աքվինացին ապացուցում 1, որ չնայած իշխանության բոլոր տեսակներն ուստծս մվածն են, սա. կայն եկեղեցուիշասնությունը պետականիշխանությունից բարձր է, քանզի երկրային իշխողները հոգ են տանում միայնմարդուճախճական նպատակնեիի մասին,իսկ եկեղեցին` վերջնական, գերբնականնպատակի մասին:Այղ կլոտճառովէլ թրիստոնեական ժուրվուրդների բոլոր թագավորները, ճրտ համոզմամբ, պետքէ ենթարկվեն ՀռոմիՊասպին՝ ոլալես հրկրիվրա Սատծղ տեղա|

կայի: Ըքվինացտհամոզմամբ` ա շխարհըհիմնված է

ձների սատիճանական կախվածության սկզբունքի վրա, ըստ որի`բարձրագույն ձներըկյանքեն շնորհում ցածրազույններին: Ցածրագույնները միշտ պետքէ ենթարկվեն բարձրա-

զույններին:Այդ սկզբունքըԱստծո արարչազործաթյան արդյունք է: Այդ իսկ պատճառովէլ հասարակությունը նս պետքէ կազմվածլինի բարձրագույն ն ցածրազույնդասերից:Եվ ցածրագույն դասերըպետքէ հպատակվեն բարձրազույն դասերինու կատարեննրանցկամքը: Նույն օրինաչափությամբ Աթվինացին վերլուծումէ ն օրենքները: Ըստ նրա` կան աստվածայինօրենքներ,սրոնքցույց են տայիս երկնայիներանության հասնելաուղին:Կանն մարդկային օրենքներ, որոնքապահովումեն հասարակականկյանքիկարգավսրվածությունը: Աքվինացու համոգմամը՝ կաճ չորս տեսակիօրենքներ. |. օՀավերժական ըննք: Դոս աստվածային բանականություն է, որը ղեկավարում է աշխարհը: Այն զսրծում է ն բնտթյան,ն՛ հասարակական կյանքում: 2. Բնականօիենքներ, որը մարդուբանականության մեջ արտացոլվածհավերժական օրենքիդրսնոհումն է: Ա յ0 ի հայա է գալիս համակեցության, ցեղիպահսրանմանն բուզմացմոն, ինքնապահպանման ն այլ րնույթի մղումների ձեռվ:3. Մարդկային օրենքներ: Դրւսնք հիմնականում կալվածատիրական հարաբնրությունները կարզավորու օրենքներեն: Աքվինացու կարծիջով՝ քանիոր մարդիլլմեղսունակ ու չաիազկրծ հն, նրանցպետքէ հւսրկաղրել ն առաթինության բարության՝ ուժի կիհատմանն պատժի սարսափի ներքո: Դրանովնա կալվածատիրական իրափսնքը բլխեցրեց աստվածային ն բանականությունից հիմնավորեց, որ դրանք չկատարելըկամ դրանց հակառակվելը ծանը մեղք է: 4. Աստվածային կամ հայտնության օրենքներ,որի տակըմբռնվում են Աստվածաշնչի պատվիրանները: Աքվինացինհիմնավորում էր, սր մարդկայինօրենքըչպետք է հակուսի բնականօրենքին,իսկ բնականօրենքը աստվածային օրենքին:Նա, հիմնա40

վորելովաշխարհիկինկատմամբ կրոնականիզերակայությանսկզբունքը, ուսմընթացքամի ապահովեցինկվիզիցիայիառագտատներին: Կալվածատ րականվերնախավիբռնություններըԱքվինացինհամարումէ ցածրազույնը աստվածայինսկզբունքիդրսնորում:Իսկ ըարձրազույնին ենթարկվելու գու օրենքներըիսսխտողթագավորին որակավորումէ որւվես բսնապետ,որին եկնվեցինիրավսմքունիզահընկեցանելուն նրճւ ժողովրղին իրենենթարկեր ՍյսիքուրԳոշը (1133-1213)«Գիրք դատաստանի»(«Դատասաամագիրք») աշլաստությանմեջ նէս մեղքն ու հանցագործությունն իմաստավորումԼ ուշն 1. խարնիկ կրոնականտեսանկյունից. կրոնականը՝որպեսաստվածադիրօխախտում,2. իրավականը՝ րինականության որպեսմարդաղիր օրինականո յան խախտում:Փաստորեն,իրավականիմաստով,մեղքըմիաժամանակմեղք է ն կրոնականիմաստով:Նա հսնցագործությունէր որակավորում պետության, եկեվեցու,պաշտոնական զաղավուրաիտսության, սեփականության,անձի կյանքի ն առողջության նկստմամբ ցուցաբերվածամեն մի վնասակար

եկեղ

|

գործողություն:

Գոշի՝ կրոնականպատվիրանները հենվում են բնականօրենքների են համարվում ղրանցավարտունձեր: Բճականօրենքնընկած է րոսը ժաղովուրդների վարքազծինորմերիհիմքում:Նա մի կողմիցօրինականա է կալվածատիրական սոցիալ-քաղաքուկան հանդեսէ անհավասարությունը, ն աշխարհիկկալվածատերերի գիս հողերիանձեռնմխելիության օգտին, մյուս կողմից էլ պահանջում է թուլացնելճորտատիրական ճնշումը, որպեսզի ժողովուրդըհճարավորությունունենա ուժերը համախմբելզավթիչներիղեմ պայքարելուհամար: Գոշը հիմնավորումէ, որ մարդիկմիայն մեկ օր պետք է աշխատենիշխանիկամ տիրոջ համար:Դրանիցավել պահանջըմեծագու է: Իսկ կալվածատիրոջ անօրինակամճություն ձողըլքող գյուղացինկամ պետք է ազատությունստանա, կամ էլ նրան հնարավորություն տրվի վճարման, փսխհատուցման միջոցովազատվելճորաությունից: Փաստարկելով կենտրոնացածիշխանուրսն առավելությունները`Գոշը է, սր պետությանխնդիրըպետք էլիճի հեւռնելօր հիմնավորում ներիանշեղ է կատարմանը: Պատժինպատակն հասարակությունըպահսլանելոճրագորհիմքումպետքէ ընկածլինեն ծությումից:Բարեկեցիկռասարակության ամուր ն ն է օրենքները,որինպետք ենթարկվեն բոլորը՝ աշխարհիկտերերը, հոզնոր տերերը: Կարնորելովհոզեորն աշխարհիկիշխանությունների դերնու նշտնակությունը՝ Գոշը միաժամանակփորձում է հիմնավորելհոցիալական Ըստ նրա անձավասարության տնահսական. պատճառները: փածէ ազատ: Տերերիցկավսվածությունն առաջացելէ հետագայումհ̀ողի ն հարռատներնէին: Նյութական անհավասարութջրի կարիքից,որոնց տտերը ու ծառաների յունն էլ հանզեցըելէ տերերի Նրա քաղաքո բափսնվածությանը: կանհամոզմունքը ուժեղպետության կննաբոնացած կողմնէ: Ըստ

վրա ն

:

ենք

դոնո

տոյդը ստեղ

4լ

Արժեք զգայի ներկայացնում տնտանկյունից մակեր Քամորմուն Գոշի հտսարակության դասային Քաղա

|

:

են

շերտավորման իրացումն հիմքերը Ր ր խավերիքաղաքական ձգտումների, շահերիբախմանդրղապատճառնե

են

աւ

որ.

2.5.

ՄԻՏՔՐ

Բտվանիայում, իի կրնամ Ընզլիարամախաում հ ամոամիայը տնտեսական հարաբերություններիձեավորման զարգացման մեկտել րաբերություններն արժեքավորող տեսաբանների տմաիվանում ըծունեությունը: Նիկոլո Մաքիավելին (1469-1527) «Ֆլենին Աշխամեջ, պետության անհրաժեշտություն ի գաոտոթյուն» մուրդու եսասիրւսկան բնույթից,անձնականշահից Ո Ով ինքնապաեմ, ուա

։

ս

|

յում,

լ

հետ

ու

է ն այդ հա-

ց

տության

ն

ձզտումից,հիմնավոէր եր 1 առը, թան սեփականճությունից, ունեցվածքից զրկվելը»:Նրա համոզմամբ` ստեղծվելէ մարեսասիրությունը սանձելու կարզհաստաել այունը ար: Մ

րում էր, որ «մարղիկավելիշուտ կմասւնան ղու

եւ

ն

բն

ձե Պետության լավագույն համարելովաո: աղ

Մաս սլետությունը՝ քիավելինմիաժամանալ Լ

"անական ա նիանավրում հր պետության ղեձեռք առնի ցանկացածմիջոց`

նաթովրի եսը Մ Սեմ Արտադրություն Մ իշխանությունն

նավա

:

ւ

մոզմամբ՝քաղաքական

»

թաքուն սպանությում:Նրա Խսական գործունեությունն ան-

ակայնփոխելհնարավորչէ, որովայնպիսինէ, մարդը պետք հանդես ճնու ր լ ույթն կամ որպես որպես ճնշվող:Իսկ թագավորը, օժտված լինելովհշխելու իրավունի վ Ն չպետք խոռխտի գործադրելու հետմեկտեղ Անձ Բոն ենիակաների գույքային իրավունքները: Մաքիավելին հին թագավորինսիրում մեկնաբանոմ է, իրենց հայացքների, նուսնիցփասենում ոի նրա կամքի:Հետեարար, իմասթագավորըսլետք առանորդվի հրի չպետք հավատարիմ իր խոստումներին ի վոն իրքթով, եթե նրա Հասարակության շահերին: ւ րշիՆ ւ ԱԱ բարեկեցությունը կախվա անկախ նրանից, թե ինչպես այն դրսնորվում: կ ը.ությունից, քաղաքագետըպետք տազործի ժողովրդի լննքի կրոնական տրամաղրվածությունը, քանզի կրոնինհակված տողատությունը է կառավարել: Այն կարող զենք հանդիսանալ հեշտ: մոր պետությանմռքին` աշխարհիկիշխանությունն ամրաոչին

են բարոյականության հոմանիշներ

հետն

քաղաքական է

զա

հարաբերու յուննեռի Ս

չ

որ

ե

Ի

է

լ|

որ

բա յց

տուն

են ըստ

|

է

մնա

է

Ըստ

է

բայց

է

հմուտ

ա

ճան

ա

ողո

է օգ-

ու

է

յ

պնդելուգործում: Ուժեղ ն կայուն պետություն տ ստերծե Ե) պետք է Պ լու համարկատավարողները հենվեննան մ.շ տական ան բանակիվրա:Իչիալղի Վ2

կամքին:Այդպիսիճանասլարհովկարելի է արդյունավետձեով օզգտազսրծել ն հասսւատել հանրապետական կարզել: ժոլովիդիտարբերխավերիհակոաները Ֆրա համոզմամբ`երբ իշխանությունըդառնում է ժառանգական,առաջ-

ն ն նահանջու նարար արդպնե նորդներիսներունղներն նջում են սլրդարացիությա նղներնաստիճանարար ն են ստանահարում ժողովրղի տրվում իրավունքննցոփության սկզբունքներից. վեր է նպսատումԼ նան իշլսանությանժառանզականփոխանցմանընդունվածկարզի անշեղկատարումը:Մաքիավելինիորափղ է տալիս պետությանղեկավարի ն պաշտոնյաներիընտրությանհարցում դիմելժուլովրդին,քանզիճս ուռաիսկ այն նրկրներում,որտեղ իշխումէ կալվաթինությամբվեր է թագավորից, ծատերերիկամքը,չի կարողհադթանակելու ամրապնղվելհանրապետական կարզեր: Կալվածատերերիդասը քաղաքացիականությանթշնամինէ: Բայց սոցիալականանհավասարությանհարթեցմանչի մղում: դիանովՄաքիավելին Ըստ նրա` հասարակական կյանքի առաջընթացի հիմքումընկածէ իրենցշասեփականություն ձեռք բերելուհամար մարդկանց պայքարը: Հասարահերի, ն տնտեսակությանմեջ միշտ պեսյքէ պահպանվիհարոատների աղքատների կան, սոցիալ-քաղաքականանհավասարությունը,միայն պետթ է վերացվի աա ՍԱ ԱԱ ԱԱ հանըապետությունը: Մաթիավելինհամոզված է, որ տնտեսական,սոցիալական,քաղւսքական կառուցվումն արժեքավոլվումեն դրամով: բազմաբնույթհարաբերությունները են մղվոս, Դրամով նյաթականարժեքներեն կուտռակվոմ,ճակասւամարտեր բարոյականսկգբունքներ ձեավորվում: ն Ժամ Բոդեն (1550-1596),հիմնավորելով, որ մասնավոր սեփականությունը ճրա վրա հիմնված սոցիալ-քադաքական տարաբնույթհարաբերությունները պատկանումեն բնականու աստվածայինոլորտինն անձեռնմխելիեն, հիմք դիեց պեսւությանինքնիշխանության(սուվերենության)գաղափարիզարզացմանը:Այլ զաղափարիհիմքումընկած է միասնական,անբաժանելի,օրենքից վերզտնվուլպեսաթյանստեղծումը: Նրա համոզմամբ`պետությանլավազույն ն ամենաբնականձեր միասլետությաննէ: Միապետությանկառավարումըկարող է լինել արիստոկրաւումկան, եթեմիապետըպաշտոններէ տալիս միայն ազնվատոհմիկհարուսմւնեհին, կամ ղեմոկրատկան,երբ պետականպաշտոններըկարող են հասանելի լինել ազատ ն խելամիտմարդկանց: իշխաէ, որ միապետըօժտված է անսահմանափակ Բողեն պաիզարանոա է: իրավունք չու Նրանից վեինմիայնԱստվածն Սակայն միապետն նաթյամբ: ն մեկնելունրանց սեդնելու ձեռք վրա կամայինհարկեր նիիր ենթջականների պետքէ ղիսնորվիմիայն պետականիշփականությանը:Ինքնիշխանությունի համության ոլորտում: Սակայն այն չպետք է տարածվի սեփականությանն ս

ԲՈՒՐԺՈՒՍԿԵՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԵՀ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԺԱՍԿՆԱԿՆՇ "ՋԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

15-րդ

մբ հեշտ Լ տարածել զորթիվրա, քանգի այն հեշտ է ենթարկվումմիասնական

անսահմանափակ իշխանությու

Աա ու րա

աԱ

աա այան Դրա ածվում

աաը Կնա:

|

բնականու աստվածայինօրենքներիոլորտում ընկած Խարաբերությունների վըա: Դրանք գոյություն են ունեցելնախքանպետությանառաջանալըն նրանից պետքէ բարձըգտնվեն:Եթե թագավորըբոնսնում է մասնավորսեփակունությանվրա, նշանակումէ բռնանումէ աստվածայինն բնականօրենքների վրա: Այդպիսիթագավորըբոնակալէ ն արժանիէ մւսհվան: Միասպետության ն անձնականագա-. մեջ հպատակներըկարողեն ունենալ սեփականություն է Իսկ միապետն տություն, սակայնպեւղք ենթարկվեն միապետիօրենքներին: ինքնէլ պետք է ենթարկվիբնականու աստվածայինօըննքներին: 16-17-րդ դարերումբուրժուսկան հարաբերություններիաստիճանական հետ մեկտեղզգալիորենթուլանում է կտլվածատիրական արմատավորման ամրապնդողեկեղեցու քաղաքականազդեցությունը: հարաբերություններն է բուրժուտկանտնտեսականհարաԴրան համապատասխան ակտիվանում ու արժեքավորող մտածողների գորհամակարգն բերություններն քաղաքական ծունեությունը:Դա հանգեցրեցբնականիրավունքիտեսությւսնձնավորմանը: Բնականիրավունքիտեսությունըհիմնավորումէր, որ սետությունըն իրավունքըստեղծվելեն ոչ թե Աստծո կողմից,այլ մւսրդկանցպայմանավորվածությամբ`բանականությանօրենքներինհամապատասխան:Ըստ այդ տեսության՝մարդկանցբնույթիցբխողբանականությանպահանջներնառաջացճում են բնականիրավունք,որինպետք է համապատասխանի դրականիրուվունքը(պետությանկողմիցհաստատվածօրենքները): Հուգռ Հրոցին(1563-1645)«Երեք գիրքպատերագմին խաղաղությանիրավունքիմասին»աշխատությանմեջ հիմնավորումէ, որ գոյությունունիբնական իրավունք ն կամքահաստատմանիրավունք: Բնական իրավունքի աղբյուրը մարդուբնություննէ, բանականությունը,որում ներդրվածէ իր նմանի հետ ունենալուձգտումը:Այդպիսի հակումներեն, հանգիստհարաբերություններ 1. ուրիշիսեփականուությունից հեռու մնալը, 2. ուրիշի գույքից ստացվւսծշա3. հույթըվերադարձնելը, խոստումըչդրժելը,4. պատճառածվնասիհատուցումընայլսկզբունքներ: Կամքահաստատման իրավունքըկազմվածէ աստվածայինն մայլդկային ն իրավունքներից պետքէ համապատասխանի բնականիրավունքիպահանջիրավունքինեն պատկանում ներին:ւսարդկային միջազգայինն ներպետական է իրավունքները:Դրանք իրենցմեջ պետք ընդգրկենբնականիրավունքիհիմ-

նադրույթները:

Բնական իրավունքիտեսությանհամաձայն`մարդկությանզարգացման վիճակումչի եղել ոչ մասնավորսեփականություն, ոչ պետություն: սկզբնական Զարգացմանորոշ էտապումմարդկությունը կորցնումէ սկզբնականպարզությունը, տարվումէ գույքի ձեռք բերմանմոլուցքովն բախվումէ հակասությունեն զալիս ն ների: Միմյանցչվնասելուհամարմարդիկփոխհամաձայնության ստեղծումեն պետությունը,որի խնդիրըպետք է լիներ մասնավորսեփական բոլորինագատ գործելուհնարավորություն նությանպահպանումը ընձեռելը:

մասին`Հուգո Հրոցին առանձուցհատկանիշների Խոսելով պետության ուչեն ենթարկվում որի գործոդությունները իշխանությունը, մում է գերւսգույն հրապան չեն կանխվում ոչ ոքի կողմից:Այդ իշխանությունը րիշ իշխանության է նշանակում է արդարադատություն, րակումէ օրենքներ,հրուկանուցնում ն հտրխաղաղության գանձումէ հարկեր,վճռումէ պատնրագմի պաշտոններ,

պայմանագրեր: ցեր,կնքումէ միջազգային համաձայն Գոյությունունեցող տեսության Բնականիրավունքի դաշինքիվրա: Պետության ձն հիմնվածէ հասարակական

պետութ-

յան ցանկացած ցանկացած ժամանակժողովուրդըկարողէ ընտրելկաուսվարման ստեղծման ն աէ ենթարկվել կառավարողներին ւայն՝ճա պարտավոր ձե: Բայց ընտրելով ձեր, քանզի չի կարող փոխել կառավարման ռանց նրանց համաձայնության պետք է անշեղոհամաձայն`պայմաճագրերը սկզբունքի բնականիրավունքի րենկատարվեն: գոյությումունեցող ցանկաԲնական իրավունքիաեսությանհամաձայն` է: Անգամ բացարձակմիապետությո ձն ցած կառավարման օրինական քանզի նրա ցանկացածիշխանության, պեւոք է ենթարկվեն Հպատակները է, որը չի կարողչեղյալ համարվել դաշինքն աղբյուրը ն հիմքըհասարակական ն կնքողերկուկողմերի(հպատակներիիշխանությունառանց պայմանագիրը է թշնամաբար Միայն այն դեպքում,երբ թագավորը ների) համաձայնության: ն նրան տանում է դեպի կործանում, ժողովրդինկատմամբ տրամադրվում համարելսխալ ն կնքել նոր պայմանագիրը ժողովուրդըկարող է սկզբնական

դաշինք: հեղինակ է նանՍպինոզան: դաշինքի Հասարակական կիրքն է, որ մարդկանցհիմնական հիմնավորում (1632-1677) Սալինոզան մարդ ունի յուրաքանչյուր է: Բնականվիճակում սն ձգտումն ինքնապահպանմ ամեն իրավունք: ինչի նկատմամբ սահմանում ընկած իր ուժի ն ցանկության են, ն թշնումացնում չնչին է, քանզիկրքերըմարդկանց իրավունքը Սակայնայդ գործում:Այդ պատճադրսնորման նրանքերւսշխիքչունենիրենցիրավունքի է հասարակական դաշինք,ոն կնքվում է հասարակություն ռով էլ ստեղծվում ետրվումէ հասարակությանը: մարդուուժը ն իրավունքը վ յուրաքւսնչյուր նրանցկրքեմարդուցն կարողէ չափավորել է յուրաքանչյուր օրենքով: ու ստիպել ապրելուբանականության ձ պոռթկումները րը առաջին տրակտատում» «Աստվածաբանական-քաղաքական հիմնավորելով, գաղափարը՝ ն անզամառաջ քաշեցխղճի խոսքիագստության տեսանկյուորոշակի ի վիճակիչէ ստիպելուքաղաքացիներին որ պետությունն ձնէ համարումդեճա լավագույն Այս տեսակետից պետության նիցմտածելու: ն որտեղիշխումէ ազատության բանականութպետությունը, մոկրաւռական նքը: յան սկզբումքը էն ճն առուառավել ե ի բնական պեությույմ կարծիքով՝դեմոկրատական Սպինոզայի իր մարդ քանզինրանումյուրաքանչյուր ստավել է մոտենում ազատությանը,

ԻՄունը սեզ Նսան Սպինոզան ՛

`

բնականիրավունքը ոչ ին վտխանցում է իր նմանին`գրկելով ապազայում իրեն խասթի իրուվունթից. տյ հասարակաթյան մնծամամնու Խյանը,որի մի մասնիկն էլ ինքնէ: Հենց ղըտ հիման վրտէլ բոլորը կզտնվեն հավասար պեւյմաններում, ինչպեսբմականվիճակում:Սպինոզան ձն է համակառավարման ցանկալի րում նան այնպիսիմիապետությունը, որում գերագույնխխանությունը կսլոականիփոլավին: Ժողովըպետքէ ընդունի ն հսկիդրանց օրենքներ կատարմանը: Թոմաս Հոբսլ (/544-1679),վետությունըպիտերվսրպես հատարակակուն դաշինքիարղյունք, հիմնավորում էր, որ սկզբումմարդիկապրել են տարանջատ ն գտնվելեն «բոլորի պայքարը բոլորիղեմ» վիճակում:Այդ պայքարի չի վերջանումոչ մեկիհաղթամակավ: Հոբսիհամսզմամբ՝ համընդհանուր հավասարությունըհանգեցնումէ պատերազմի ն միշտ ամենքի զոհ վառնարո վտանգէ պարոմակում ու բոլորինհւսվասարապես սպլուռնումէ ոչնչացման վտանգով: Մահվանվտանզըմարղկանց ստիպումէ խաղաղապրել,իսկ բանականությունը հուշում է խաղաղություն ըսավ միջոց,որի հիման վրա մարղիկ կարողեն փոխհամաձայնության զալ: Այդ համաձայնության արդյունքըսլետությունն է, քանզիհասարակության մեջ համաձայնություններն առանցսրի լոկ բառերեն, որոնքանուժ են երաշխավորելու մարդուանվտանգությունը: Հոբսընշում Լ, որ, ստելւլծելով պետություն,մարդիկիրենցիրավունքները տալիսեն կամ մեկ անձի (միապետություն), կամ բոլոր դասերիներկայացուցիչնեիին(հանըուպետություն), կամէլ որոշակիխմբավորման ներկայացուցի»ներին(արիստոկրատական կարզեր): Նա պետությանէությունըբխեցնումէ մարդուէությունից: թԻսկ մարդուէաթ յունը` բնական(բնազդային)ն քաղաթացիւսկան Ըստ Հոբսի վիճակներից: բնականվիճակսմմարդիկստաջնսորգվում են ինքնւսպահպանման բնական ծիեմքով,ոլաւմ իրավունքը Լ ուժի հնա: Իսկ համընկնում քաղաքացիական վիճակըհասարակական դաշինքիընձեռածմիասնական կամքիդիսնորումն է: Այստեղմարդնիրավունք անի անելայն,ինչն արգելվածչէ օրենքով:Իսկթագավորինանսահմանափակ է ընձեռվում իրավունք հրապարակելու օրենքներ, գանձելհարկեր,նշանակվել պաշտոնյաների, նեխաղաղութվճռելպատերազմի յան հարցեր:Հոբսիկարծիթով՝ թազավորին սլետքէ ենթարկվեն անզամ մուրղլկանց մսւքերի:Ի ղեմս նրա` պետությունը կարողէ արզելելվնասակար ուսն մունքները հւվատակներին պտրտստրել որոշակիհամոզմունքներ: Հասարակությունը միասնական կամքի կարիքունի,որը մարդկանց հետ կպահի խաղաղությունըիյլախտող ն բոլորին զործուլություններից կուղղիընդհանուր նպատակի: ղի

'

լ

-

ւէ

ւցն

:

ւ

Ջան

Լոկ (1652-1701)«Երկու տրակտատ պետական մակառավարման սին» աշխատության մեջ, զարգացնելովբնական իրավունքի տեսության սկզբունքներ, հիմնավորում է, որ մարդիկուզատություն,

ն հավասարություն մասնավոր սեփականության ունենալուիրավունք ունեն: Այդ իրավունքը բխում է մարդուհտվերժն ն չպետքէ անփոփոխ բնությունից հերքվիոչ ոքի

կողմից:

Վ6

բնական իրավ լեճերից խուսափելու նե բնակ իրավունքը պահպանելուհամտր մարդիկ ն դաշինքն ստեղծել են պետություն,որին / փոլսանցում

Վեճ

լու

ն

ԱԱ արրավունքների են աը '

Լոկամումամբ միապետըոտնձգություն բազարման մարդկանց ւ ան սեփականությաննկատմամբ երաշխավորված եոչ չէ իր իերի Այդ պատճառովէլ բնականիրավունքն ուտնահարումից: վուն Ն ն

մու

ն

50,/

է անում

ոք

է վերահսկելսահմանադրական միապետությունը:

արդյու-

ացնելով իշխանությանբաժանման սկզբունքներ՝Լոկն առանձնաց-

գործաղիր րենսդիր Ն ըլ. Զա

միութենականիշխանությունները: Պետության հշլսանությանֆունկցիանվերազրումէ օրենսդիրիշխանութ՞) յմ ր ետք է իրականացնիխորհրդարանը (պառլամենտ), որը պետք է հմ վի՝ օրենքներընդունելուհամար,բայց չպետքէ միջամտի դրոց Խորհրդարանըպետք է կազմվածլինի համայնքների ե ն բուրժուսզիայի խելաալատից:Դա ազնվականների աու միադաշինքի մտ ւր ոմ ՛ Գործաղիր իշխանությունը էր թագավորին:Նսւ պետք է հսկի ն այլ պաշկատարումը,նշանակինախարարներ, նախ դատավորներ է տոնյաների,վճռի Թազավորիզործունեությունըենթարկվումէ օրենքին: գ նթե ծում ղրեն մ է ընտրական հաէ զոր առանցխորհրդարանի, կամայականորենփոխում է ընտրակ կումսլեւռությունըհպատակեցնու է այլ մետպետի: մակարգը լ միապետի: Լոկի կարծիքով,եթեպեաությունըխսխտում էմ արդու բ նականիրավումքր ք ները, հասարակականդաշինքընս համարվում համարվ է խախտված:Այղպիսիդեպքում ժողովուրդըվերադառնումէ բնականվիճակինն իրավունքունի հաստատելու նորկառավարություն: Սոնտեսթյոն(1689-1775)«Օրենքներիոգու մասին»աշխատությանմեջ, առաջնորդվելովհասարակական դաշինքի ն բնական իրավունքիտեսության սկզբունքներով,եզրակացնում է, որ մարդիկ գիտակցաբար հրաժարվել են բնականվիճակիցն ստեղծելեն պետությունը:Դուրս գալովբնականվիճակից նրանք կորցնումեն հավասարությունըն բախվում են միմյանց: ու պատերւսզմները մարդկանցմղումհն հաստատելուդրականօրենքներ:Դւս է տալիսստեղծելու.1. միջազգային ոնարավորություն իրավունք,որով կարզաեն 2. քաղաքական վորվում ժողովուրդներիփոխհարաբերությունները, են կառոռիսրողների ն կառավարվողների վունք,որով կարզավորվում հարաբե3. են րրավունք,որով կատրզավորվում քւղարությունները, քաղաքացիական քացիներիփոխհարաբերությունները: Մոնտեսքյոնհիմնավորումէ, որ օրենքներնիրերիե իրավիճակների բնույու արդյունքնն: Օրենքների թիցբխողհարաբերությունների բովանդւսկությունն ն է բնույթը կախված աշխարհսգրական պայմաններից պետությանտարածքի չափերից:Կարնոր գործոնէ ճան պետությանձեր: Օրենքներըպեւսք է հալում

է

մազույն

ն

Ր րի մ ոսվա երըոը ի ո, Արի 1հր Ա վերազրվում օրենքների Լ մ Իա ում սրենքիը: ԹազաՎակվում Նխանությո ա

:

:

:

:

:

բախումն

հրա-

մապատասխաննն ձեւսվորվողկամ ձեավորվածվետությանբնույթին:Օրենսդիրը ուղվություն է տալիս երկրի անտեսականզարզացմանը,որոշում է վաստիարակության բնույթը,ժտլովրդիկրոնսվլանհավատալիքները, պետություն ն ներջին արտաքինթաղաքականությունը: Մոնտեսքյոնպետությանձների դասակարգման հարցումկարնորումէ ճան մառրածքի չափերը:Փոթը տարածքները պեւք է լինեն հանրապետություն, միջին տարածքներըմ̀իապետություն, Մեծ ընլարձակները՝բռնապետության: տարածքներում հնարսվոր է սանղդծելնան ֆեղերացիայի(դաշնության) սկզբունքի Խանըապետություն: Նրա կարծիքով, նքե վարչակարգիզործունեության շարժառիթնառաքինություննէ, զործ կունենանքդեմոկրատիայի հետ: Արիստոկրատաիյին բնորոշ է չաւփավորությունը, թազավորուկանիշխանությանը՝պատվասիրությունը, բռնապետությանը՝ վախը:Հանրապետությունը ն միապեւոււթյունընա համարում է պետության չափավորձներ: Հանրապետության կենսականսկզբունքներէ նոմարում հավուտարությունը, ազատությունը ն հայրենասիրությունը: Սոնտեսթյոնբարձի էր գնահատումխոսքի,մամուլի,խղճի ազատության գաղափարները: Նրա կարծիքովպ̀եռք է պատժվենոչ թե մ արդու մտքերը,այլ ամեն մի երաշխիքիվեգործողությունները: Մաքի ապատժումն ագատությասն րացումէ: Այդ իսկ առտճառով էլ նա առաջարկումէր իշխանությունը բւաժանել օրենսղիր,գործաղիրն դատականօրգաններիմիջն,որպեսզիճրանքհնչսիավորությունոնենան փոխաղարձաբար վերահսկելումիմյանց զործուննություն: Իսկ դա օրինականաթյան ապահովմանկարեորերաշխիքկարողէ հանդիմանալ:

Դիդրոն(1713-1784) վետության ծագումըղիտելովորպեսհասարակական վաշինքիարդյունքհիմնավորում է, որ դրանումվճռականդեր է կատարելճան հետ մարդկանցմիմյանց շփվելու շահաղիտականմղումը:Պետությանշնդիհիվ համայնքը վերափոխվումէ կազմակնըրպված քաղաքականձնի: Մսկայն Խասարսկական ղաշինքըմարդկանցչի զրկում նրանց բնուկանազատությումից ն հավասարությունից: են իրենցբնականաՄարդիկմիոյն մասնակիորեն զատությունըն անկախությունըհանձնում պետությանը, որսլնսզիբոլորի շահերը, կամքնու աոժըմիւսսնականնաատակաուղղվածություն ունենա: Ոատի է ն պետականիշխանությունը պետք լինի զերիշխող հիմնվածլինի ժողովրդի կամքիվրա: Նրա նպատակըպետք է լինի մարդկանց ն իրտաերջանկության վունթիապահովումը: Զարգացնելովօրենքի առջն բոլարիհավասարության սկզբունքըԴիղրոն բացասւրումէ, որ մարդիկպետք է անենան հավասարը ն կրեն իրավունքներ միատեսակպարաակաճություններ: Օրենքխախտողթագավորընրա կարծիքով բռնակալէ: Եթե պետությանղեկավարըթույլ է տալիսմարդկանց բնական իսխտում, հասարակական իրավունքների դաշինթըկորցնումԼ ուժը ն մարդկանց իրավունքպետքէ վերապափի կնքելուճոր դաշինք: Վ8

նիմք հանդիդասայինշերտավորման Դիդրոն,մերժելովհասարակության ու է, անհավասար սացող արտոնություններն իրավանքը,պարզարանում որ է մեկը լողումէ սրանցից բաժանում երկու դասսվարգի, ժողովրդին բաշխումը Լ Պետությունը պնաք հոգտաճի մրոսը՝ աղքատության: հարստության վերացնելուհամար: Սակայն մասնավորմելայդ ընդգծվածտարբերությունը նա համարումէ անձեռնմխելի:Երու համոզմամբպաշտոններ փականությունը իրավունքպետք է ունենան հսսարակությանբոլոր անդամները, զբաղեցնելու պետք է լինի միայն սեփականատերը: սակայնժողովրդիներկայացուցիչ Լաայն ձեն է, որում սեփականատիրական րսռավարման վազույնպետությունը է սեփականաա յնպեսեն կարգավորվում, որ ավելանում հարաբերություններն իսվ մեջ գործող օրենքներըլավն նն, ապա տերերիքանակը:Եթե պետության է: միջավայրիարդյունք Իսկ կլինենն բարքերը,քանզիմարդըհասարակական կարգավորող գործունեությունը նրա միջավայրըպետություն, հասարակական

-մեջ,

օրենքներիարդյունքէ: մարդկունցմիջն եղած Ժան Ժակ Ռոաոն (1712-1778)«Դատողություններ ն ծազման հիմքերիմսաին», «Հասարակականդաշինք» անհավասարության հասարակության է, որ քաղաքացիական հիմանվորում աշխատություններում է: պատճառըմասնավորսեփականությունն հիմքըն անհավասարության Նրա ով առաջինըհանգեցույն մաքին,որ, ցանարտահայտությամբ` պատկերավոր մի հողակտոր,ասաց`«Ամ իմն է», ն գտավ այնպիսիթնթնամիտ կւապատելով ուսսաղրան,ոանդիսացավքարսքացիական մարդկանց,որոնքհավատացին արյունոտ պատեըւսկության հիմնադիրը:Որքան անարդարություններից, ցեղը նա, սվ, փշրելով այղցանկամարդկւային րազմներիցկազատագրեր որ դա կեղծիքէ: Հողիպտուլները պատպատերը,մարդկանցհավատացներ, կանումեն բոլորին,իսկհողըոչ ոքինչի պատկանում: այլ Ռոսոյի համոզմամբ՝պետությունըես առաջացելէ հասարակական են հիմանվրտ: Հարուստներըքաղաքուցիական անհավատալության համար, ոհետ պետական կազմակերպելու իշլասնություն կնքնլ աղքաւաների ն խաղաղության երաշխիքհանդիսանար է իրավացիության ըը պետք նն հեւո օրենքներըվերջնականապես Դաշինքըկնքելուց համար: ամրացնում աեն մեծ ն մասին վեր բոնությունը ժովովրդի մասնավոր սեփականությունը, |

դաշինք

բպլոր

ու ստրոպների: աղքատների Ռոաոյի կարծիքովո̀չ մի մարդ բնականիշխանությունչունի իր 0ամեն վրա, իսկուժը չի ստեղծումոչ մի իրավունք,ոստի մարղկանցմիջն մի հիմքը համաձայնություննէ: Մարդիկիրենց անհարինականիշխանության ն ողջ հզորությունը վնում են ընդհանուրկամքիզերագույնդնտականությունը տակ ն միասինընդունումեն լսմեն մի անդամինորպեսամբողջի կավուրման մեկը նթնորեիցե մաս: Ըյս հասարակական դաշինքիհամաձայն` անբաժունելի է ենթարկվում հրաժարվումէ ենթարկվելընդհանուրկամքին,հարկադրման Դա ուժով է, կստինրան որ նշանլսկոմ կողմից: օրգանիզմի ուլջ քաղաքական

ծում

նման ՄԼ

պեն ազատ լինելու, քանզի հսմաձայնություն: հենց ճրանում է, որ ամեն քաէ ամեն ղաքացի դրվումէ հայրենիքիենթակայությանտակ ն երաշխավորվում մի անձնականկախվածությունից:

Ռուսոյի համոզմամբ՝գերիշխանությունըչի կարելի տալ մասնավորանձի: Այն միշտ պետք է պատկանիժողովրդինն չսահմանափակվի ոչ մի օրենքով: ն է Ժողովուրդըպետք ինքը ընարի պատգամավորներին մասնակցիօրենսդրությանիրականացմանը:Ըստ Ռուոյի՝ ով ստեղծումէ օրենքներ, ճա չպետք է ունենա ոչ մի օրենսդրականիշխանություն: Ժողովուրդնիրեն չպետք է գրկի օրենքներհրապարակելուիրավունքից, քանզի հոսարակականդաշինքիհամաձայն՝ միայն ընդհանուրկամքը կարող է պարտադրելառանձինանձանց: Օրենքներըընդհանուրկամքի ակտ են, ն թագավորը չպետք է դրանից վեր կանգնածլինի: Որտեղ օրենսդիրըժողովուրդնէ, այնտեղէլ կլինեն դեմոկրատական կարգեր: Ըստ Ռոառճյի՝սլետությանմեջ օրենսդիրիշխանությունը պեսք է հանվիսանա քաղաքականօրգանիզմիկամքը: Այն ստեղծվում է հասարակականդաշինքով: Իսկ գործաղիրիշխանությունըքաղաքականօրգանիզմիուժն է: Այն հիմնվում է գերիշխողօրենսդրականիշխանությամբն պետք է կատարի ենթարկվողիլեր: Քանի որ օրենսդիրիշխանությունըժողովրդիմենաշնորհնէ, նրան էլ պետք է պատկանիկառավարման ձնի ընարությանհարցը:Ընտրության հարցում ժողովուրդն ավելիքիչ կսխալվի,քան թագավորը: Արժեքավորէ «պետությանքաղաքացի»տերմինիՌուսսյի բնորոշումը:Նա պետությանքաղաքացիէ հսմարում իշխանությանհամակարգում իրենդրսնորելու ազատությունունեցող անձին:Իսկ հպատակ`պետությանօրենքներին ենթարկվողքաղաքացուն: Այս սկզբունքիհամաձայն`մարդիկանհատապես կոչվումեն քաղաքացի,իսկ խմբովին՝ժողովուրդ: Ռուսոն, տարբերակելովիշխանության դեմոկրատական,ատարիստոկրատական,միապետականձները, առաջնությունըտալիս է դղեմոկրատականին: Նրանում ոչ մի քաղաքացիչպետք է լինի չսյնքան հարոատ,որ ի վիճակիլինի գնելումյուսին, ն ոչ այնքանաղքատ, որ ստիպվածլինիիրենվաճառել: Փեյնը (17371609, զարգացնելով բնական իրավունքի տեսության հիմնավորումէ, որ բոլոր մարդիկունեն խոսքի,մամովի, խղճիասկզբունքներ, զատության,բարեկեցիկապրելու իրավունք: Այղ իրավունքիհիման վրա էլ ստեղծվումէ քաղաքացիականիրավունքը:Եթե կառավարությունը չի արտաէ հայտումժողովրդիշահերը,մարդկանցպեսւք իրավունքվերւապահվի այն հեղափոխությանկամ այլ միջոցներովփոխելու: ԸստՓե յնի՝ պետությունըպետք է հոգ տանի հպատակների ազատության, ն մասին:Կառավարության անվտանգության բարեկեցության գործունեության պետք է արժեքավորվիայդ սկզբունքով:Նրւս համոզարդյունավետությունը մամբ՝ հասարակությունըստեղծվումէ մարդկանցպահանջներով,իսկ կւառավարությունը նրանց արւստներով:Ցանկացած հասարակությունբարիք է,

կստավարությունը լավագույնդեպքումանհրաժեշտչարիքԼ, իսկ վոտ զույն վեպքում`անհարդուրժելիչարիք: Եթե մարդիկ արստավոր հոգեկս չունենային ն իրենց փոխհարաբերությունները կառուցեինարդ կերտվածք անհրաժեշտչէին լինի: րությանսկզբունքիվրա, կառավաըրություններն Փեյնը ցանկանումէր վերացնելգույքայինանհավասարությանծայրահ բայց մարդկանցչզրկել սեվականատիրական ղությունները, իրավունքից:Իւ է այդպիսիհնարավորություն, ըստ նրա, կարող ընձեռել ղեմոկրատական պ տությունը: ուս Քննաղատելւվթագավորական իշխանությանծայրահեղություններն ըասները՝ Փեյնը եզրակացնումէ, որ պատերազմները շահասեր իշխողնե են: Ըստ ինքնահաճքաղաքակամության նրա` ույն կառավարությո արդյունք նը, սրը չի ձգտում խաղաղությանն իր քաղաքականությամբ չի նպաստումի ն երկրի հարնեանպետություններիհամերաշխության պետք ամրապնդմանը, կործանվի: Բ. Կանտը (1723-1804) «Ընդհանուրպատմությանգաղափարներ», «Հա վերժ խաղաղության մասին», «Մետաֆիզիկականհիմունքներ իրավունք ասմունքիմասին» աշխատություններում, զարգացնելովժողովրդիգերագու իշխանությանմասինՌոսոյի հայացքները,հանգումէ այն եզրակացությա որ ժողովրդի պետականկամքըպետք է ենթարկվիգոյություն ունեցողիշխա է: նաթյանը,քանզի ժողովրդիինքնիշխանությունն անիրագործելի Կանտի համոզմաժբ՝մարդկայինսեռը բնությամբդաժան է ն չի փոխվիս մի հատարակական հարաբելրությունների կամ քաղաքականկազմակերպո յոնների փոփոխմանհնտնանքով: Նրա կարծիքով`մարղիկ միաժամանա հւսկվածեն ն համատեղության,ն հասարակությունը լուծարող անբարյացա կամ հակազդեցության: Լռաջնորդվելովիշխանությանեռակի բաժանմանսկզբունքով(օրենսդի դիտում է որպես քաղա զործսւդիր,դատական),Կանտը հանրապետությունը ջական իշխանությանլավագույն կառուցվածք,սակայն եզրսկացնում է, ո այն հաստատելն պահպանելշատ դժվարէ, քանզի մաիդիկիրենցեսսպաշ տականհակումներով ի զորու չեն լինի այդպիսիբարձրագույնձնի կառույցոս լինելուայն ավելիշատ հրեշտակների պետությունկլիներ:Ըստ Կանտի՝մարդ է այնպիսիտիրոջ կարիք զգում, որը կկոտրիճրա կամթըն կստիպինրան են թարկվելու համընդհանուրճաճաչում ստացած կամքին, որի շներհիվյուրա քանչյուր ոբ կունենա որռշակիազատություն:Սակայն, նրահամոզմամը,այ սերը նս աիրոջ կարիքզգացող կենդանիէ: Հետնաբար,ինչպեսէլ որ զործ մարդը,ինչպիսի կարգերէլ որ ստեղծի,դժվար է պատկերացնել,թե ինչպե է ւվեւռք իր համարստեղծիհրապարակային արդարությանայնպիսիկարգա վրող, որ ինքը՝հրամայողնէլ արղարացիլինի,քանզի իշխանությամբօժտվա ամեն մարդ, Կանտի համոզմամբ, կչարաշահի իր ազատությունը`գլխա վերնումտերչունենսվով:Ի վերջո Կանտըեզրակացնումէ, որ պետություննե բայց

5)

միջն մղվող մշտականհակամարտություններնու պատերազմները կքայքայեն հասարակությունը,ն մարդիկ կհանգեն այն մւոքին, որ պետք է ապրել համերաշխ միւոսնությանմնջ, որտեղ ամենափոքլ:ժողովուրդներնու ազգերն էլ ազամ ապրելու երաշխիք կունենան: Նման նվաճման հւսսնելու համար մարդը ւվետք է առաջնորդվիապրիորի, ւարտաքին ազդակներին չենթարկվող կատեգորիկ իմպերատիվով: Պարտքի պատվիրան համարվող կատեգորիկ իմպերատիվի սկզբունքի համաձայն` մւսրղ պետք է վարվի այնպես, որպեսզի ճրա վարքագծիգործողություններն հւսմապատասխանեն վարքագծի համընդհանուրչափանիշներին,որից ամեն մի շեղում կդիտվի հակաբարոյական:Այս սկզբունքներնընկած են ն իրավունքի հիմքում: Կանտի համոզմամբ՝մարղկանց վարվելակերպիարտաքին ձնը կարգավորող իրավունքին հարկադրողականուժ կարող է հաղորդել միայն քաղաքացիւսկան հասարակության ձեավորումից հետո հասարակականիշխւսնությում հանդիսացողպետությունը: Այն կոչված է ապահովելու իրավունքի ն ազատության հաղթանակը:Դրւսնով փաստորենԿտնտը ղրեց ճան իրավականպետության գաղափարիհիմքըն իրավամբդարձավառաջինտեսաբաններից մեկը: Ըստ Կանտի` իրավունքը պետք է լինի երաշխիքը, որով պետությունը կգրկվի անձի ինքնադաստիարակությանն ինքնազարգացմանընթացքին միջամտելու հնարավորությունից: Յուրաքանչյուրն ի վիճակի է լինելու իր տերը: Հասարակության յուրաքանչյուր անդամպետք է ազատ լինի որպեսմարղ, հավասար լինի բոլորին ինչպես հպատակ, ինքնուրույն լինի որպես քաղաքացի: Արտաքին հարկաղրանքնանհրաժեշտէ լոկ այն պատճառով,որ արզելիմարդուն շեղվելու հանրության կաղմից ընդունված օրենքների սկզբունքներից: Մարղն այնքան էլ սուրբ չէ: Սակայն հանրության կողմից ընդունվածօրենքները սուրբ են ն բոլորի համաբ պետք է պարտադիր լինեն: Ամեն մի իշխանություն, ըստ Կանտի, տրված է Աստծո կողմից: Կառավարողըլոկ ներկայացուցիչ է միայն իրավունք, բայց ոչ է` ենթակւսներիհետ համեմատած, ն ստանում պարտականություննհր.Առաջնորդվելովայդ սկզբունքով`Կանտը մերժում է պետությանղզենւվարինպատժելու՝ ժողովրղիամեն մի մղում, թեկուզ ղեկավարը խախտած լինի իր պարտքը երկրի հանդեպ:Պետությանմեջ իրավաքաղաքակւսն հիմնարկություններըպետք է փտխել վերնից եկող սահուն բարեփոխությսւններովն երբեք չպետք դիմել զինված պւայքարի: Կանտը ատրբերակումէ իրավունքի երեք ձե. 1. բնական իրավունք, սրի աղբյուրնինքնակնհայտապրիորի սկզբունքներնեն, 2. դռական իրավունք, որի աղբյուրը օրենսղիրներիկամքն է, 3. արդարություն, որի աղբյուրըչհարկաղրված, օրենքով չնախատեսվածկախվածությունն է: Բնական իրավունքն իր հերթին բաժանվում է. 1. մասնավոր իլուվունքի, որը կարգավորում է անհատ սեփականատնրելրիհարաբերություններըն 2. հյոտայայոակային իրավունթի, որը կարգավորումէ ըսղաքացիների փոխհարաբերությոնները: ,

է

Տ2

Կանտի համոզմամբ`պետության դատական իշխանությունըպեւտքէ ճշանակվի գործադիր իշխանության կողմից, բայց գործի արդարությւսն սկզբունքով: Գործադիրիշխանությունըպետք է ենթարկվիօրենսդիրզերագույն իշխանությանը:Իսկ օրենսդիրիշխանությունը պետք է պատկանի ժողովրդի կոլեկտիվ կամքին: Օրենսդիրն գործադիրօրգւսններիգործունեության սկզբունքներից էլ բխեցնումէ պետությանձները: Ավտոկրատիան ներկայացնելով որպես իշխանական իշխաճություն, արիստոկրատիան`կալվածատերերիիշխանություն, ։լեմոկրատիան` ժողովրդի իշխանություն,Կանտը մեկնաբանումէ, որ դրանցիցյուրաքանչյուրում,եթե իշիանությունը բաժանված է օրենսդիրի,գործաղիրին դատականի՝կգործի կառավարմանհանրապետականսկզբունքը,իսկ եթե համատեղվի՝|լգործիբռնատիրականճնր: Կանտը պետությունըբնորոշում է որպես իրավական օրենքներին ենթարկված բազում մարդկանցհամախմբություն: Վ. Հեգելը(1770-1831)«Իրավունքիփիլիսոփայություն»աշխատության մեջ լավագույն պետական կառուցվածք համարելով սահմանադրականսահմանափակ ընտրականհամակարգ ունեցող ժառանգականերկպալատդասային միապետությունը,եզրակացնում է, որ քաղաքացիական հասարակությանբոլոր հակասություններըկհաշտեցվենայդպիսիպետության մեջ: Նա հանճարեղորեն բացահայտեց, որ քաղաքացիական հասարակությունըն պետությունը հակասությունների միասնություն են կազմում, ն քաղւսքացիակաւնհասարակության ներկայացուցիչներըպետությանօրգաններումհաշտեցնումեն հակա-

սությունները: Ընտանիքի,քաղաքացիականհասարակությանն

պետությանհարցերըՀեգելը քննարկում է բարոյականության մասին ուսմունքում:Քաղաքացիական հասարակությունըն պետությունընրա կողմիցդիտվում են որպես բարոյական գաղափարներիարտահայտություն:Սեփականությանն դաշինքի մասին ուսմունթում Հեգելը պարզաբանումէ «ազատ անձերի» փոխհարաբերության հարցերը: Այսինքն` մասնավոր սեփականատերերիմիմյանց հետ կամավոր փոխհարաբերության մեջ մտնելու հարցերը:Նրա պատկերացմամբ՝ քաղաքացիական հասարակությանմեջ յուրաքանչյուր անձ իր համար նպատակէ, իսկ մյուսներընրա համար ոչինչ են: Մակայն անձն իր նպատակներըկարող է իրականացնելմիայն մյուսներիհետ փոխհարաբերությանմեջ մտնելով: Մյուսներըտվյալ անձի համար նպատակինհասնելու միջոց են, որի ընթացքում անձը բավարարվելով՝ բավարարումէ ն մյուսներին: մոտ Հեգելի քաղաքացիական հասարակությանտնտեսական հարաբեհամակարգը մարդկանցպահանջմունքների բավարարմանհարությունների է: մակարգ Նրա տրիադայյումօբյեկտիվ ոգին, անցնելովքաղաքացիականհասարակության աստիճանները,հասնում է բարձրագույն աստիճանին՝պետությանը որո "բյեկտիմ ոգու երրորդ ն վերջին փուլն է: Ըստ Հեգելի՝ պետությունն Տ3

աստվածայինզաղափարԼ, իսկ առճմանաղրական միավետությունը՝պետական կառուցվածքի իղեալ: Այղ կտսուցվածքում, Հեզելիպատկերացմումը, լան վազույն ձնը պիուսականմիապետության րուրժուսկանսահմանադրական ձգտումների միւսսնությումկարուլէ լինել: Հիմնավորելով,որ «ամեն բունականիրականԼ, ամեն իրական՝բւնական», Հեզելնընդհանրացնումէ, որ հեղափոխությունը սուբյեկտիվոզու ընդվզումն է իրականությանղեմ: Իրականությունը բանականէ, սստվածային, իսկ սուբյեկտիվոզին պեսւք Լ հաշտվիբանականիրականությանհետ: Չճնայած աշիւարհումոչ մի հանճարելություն տելի չի ունեցելառանցկրքերի.ասեն կայն պատմական դեմքերըգործում սչ թե ինչ-որցանկության,կրքիազդնգության տակ, այլ նրանց գործունեությանշարժառիթներնու մոտիվները են նրանով: բխումեն պատմական պրոցեսիընթացքիցն պայմանավորված Հիմնավորելով, որ քաղաքացիականհասարակությանբոլոր հակասուբեն պետությանմեջ, Հեզելն ընդհանրացնումԼ, որ երկիրի հաշտեցվում յունննիը վիա հավերժխաղաղությունհնարավորչէ, ն իզուր է պետությունմերիմիջե նն ժոանվտանգության երաշիփքներփնտրելը:Պատերազմները պահպրսնում ն են ղովուրդների բարոյականառուջությունը ամրացնում պետությունը:Սակայն հետազայումճա արտահայտվումէ Հերդերին Կանտիոզով՝ հանուն հավերժականխաղաղության: 2.6. 12-18-ՐԴ

ԴԱՐԵՐԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԻՏՔԸ

Իշխանությանգոյության անհրաժեշտության, պետությանհատկանիշների ֆունկցիաներիհարցերըմիշտ էլ նուզել են հայ առաջավորմաածաղներին: Ավելին,այս խնդրումնրանքղըսեորելեն բազմակողմանի վերաբերմունը: Միջնադարում օրինաչափէ եղել համադսարաններին կից ուս) պաամավւիլինսվայական(իմաստասիրական) դպրոցներիձնավորումը: հետո, մեզանում 12-ը դարումՄխիթարԳոշը, հույներիցն հռոմեացիներից առաջինըկազմելովօրենքներիժողովածուն`«Դատաստաանազիրքը», դրանով ն իսկնպաստել մաքի Հայաստանում իրավական թաղաթական զարգացմանը: է «Դատաստանագրթում» համակողման|տրեն արտացոլվածեն տվյալ ժահսւյ իրականության մաճակաշըջանի հասուիակական, տնտեսականն քաղաքականհարաբերությունները: Պատահականչէ, որ այս զիրքըհամարվելէ ավատատիրական կարգերի, են ճորտատիրական իիավոանքի օրենսգիրք:Նրանում արտահայավել տիրապետալդասերիիրավոնքներնու արստնությունները, ինչսլեսնան ամբազրվել է զյուլացիներիճորտացված իրավիճակը: ու դաէ ոչ միայնղասակարզերի «Դատասաանագիրքը» օրինականացրել ու սերիանհավասարությունը, սւյլն կրոնական ազգայինխտրականությունը: ն

տարբերությունեվրոպականմտածողների՝Մ. Գոշն անհավասաւրության հարցում իրատեսմաածող է: Եթե օտարազգի առաջացմանպատճառների նան նրա հայ նախորդները,մարդկանցանհավասամտածողները,ինչպես աեն մեղքը,պատերազմները (գերեվարությունը), համարել րությանպատճառ Մ. ու հափշտակությունը, ասա Գոշը, ի տարբերությունվերջինզահությունն է ջրի ու հողիկարիքով:Նա բացատրում վիճակը ներիս,գյուղացիներիկախյալ է այն գաղափարը,որ մարդիկազատ ստեղծվելեն Աստծո կողհիմնավորում զրկվելն մից, իսկ տերերիցկախվածլինելը,նրանցծառայելը,ազատությունից ն են կարիքից: առաջացել չունեանլու Գոշին հիմքչի այս տվելպնդելու,թն պետքէ վերացնելադրույթը Սակայն զյուղացիներինվերադարձնելնրանցից հողատիրությունը, վատատիրական Նա է սւյն թե տերերինթողնող,նրանցիցհեմիտքը, զարգացնում խլվածհողը: են գնալուուր կամենան: ռացող զյուղացիներն ազատ Մ. Գոշի այս զողափարը որքան էլ լիներ մարդասիրական, իր էությամբ է, քանիոր երկրագործությամբ զբաղվողմարդկանցհամար անիրականանալի ու ջրի առկայության որնէազատությունչի կարողլինել: առանցհողի Մ. Գոշը կողմնակիցէ եղել երկրումմի միասնականպետական բազմաթիվ,հաճախ՝իրար սահմանելունն դեմ՝ ավատատիրական օրենսգիրք մասնավոր(պարտիկուլյար) օրենքների գոյությանը: հակասող,անջատ-անջատ, է այն տեսակետը,որ երկրում պետքէ գոյությունունեԳոշը հիմնավորում նան բոլորիհամարընդհանուրիրավականնորմեր, որոնց միջոցովհնարավոր է կարգավորել հարաբերությունները: հասարակական Գոշն ամեննինշահագրգովածչէ բոլոր մարդկանցիրավահավասարության հաստատման համար: Նա իր պայքարիսայըն ուղղել է հիմնականումավաղեմ: տեղականսովորույթների տատիրական հիմնավորումէ, որ հայկականինքնուԳոշն իր «Դատաստանագրքում» իրենցմասը պետք է ունենան աշխարրույն պետությանմեջ հավասառապես հիկն հոգնորիշխանությունները: հասարակարգիողջախոհ ն շրջահայաց Նա, որպես ավատատիրական հակամարտության մտածող,հաշվի առնելովդասակարգային խորություննու է սրվածությունը,առաջնորդվել տիրապետողդասակարգիդիրքերնամրապայքարել է ծայրահեղությունների պնդելու նպատակաուղղվածությունից, դրսնորմանդեմ, քննադատելտիրող խավերիհետադիմականքաղաքական իշխանները պարտավորեն հարկենությունը:Գոշը գրել է, որ թագավորները պահպանման հիմքիվրա`հոգ տանելովվարձուաշրը գանձելարդարության ու առողջության մ ասին: Փաստորեն,նա հանդեսէ գալիս խատողների կյանքի սահմանման անհրաժեշտությամբ, որոնքայս վարքագծի այնպիսիկանոնների տարկամ այն չափովհաշվի են առնում ն ապահովումեն աշխատավորների րականպահանջները: Ի

հուլջուր

օրենք

.

Գոշնշ

իրակ

(որթայական, իշ)

ավատատիրական

յան,

եիշխաճական, հողատիրությունը (արքայսկան, զատիրությունը Նա ն Լ Լ ընդունամ աշխարհիկ հոգնոր կեղեցական) համարում օրինակուն:

ֆեոդալներիարտոնյալ իրավականվիճակը, նրանց անձը ն գույքը պաշտապանելով քրեական-իրավականնորմերով: Այսպես, «Դւաաւմսստանազրքի» 2-րդ մասի 15-իղ Խւլվածով քահաճային վիրավորովը համարվում է Աստծոն աճարգող: Նվելին, 18-րդհողվածովթագավորներնու իշխաններըհամարվումեն ոչ ավելի ն ոչ պակաս՝ ատծռ պատկերներ: Մ. Գոշն իր պաշտպանության տակ է առնում ոտսարակական-նվիրասլեասվլոն կարգըՌփնրարյխիւն): Մ. Գոշը սահմանում է ճան հայկականթագավորությանբնույթը, որը, ըստ Ըստ Գոշի՝ թւսզավորըպետք է ենթարկվին սրա, պետք է լինի թեռկրասատական: իր գործուլլություններըհամաձայնեցնիկրոնակաւնդոգմաներին: Գոշը գներւապատվությունը տալիս է կրոնականհաստատություններինորոշակիորեննսեմացնելով աշխարհիկ հւսստատություններինշանակությունը:Վերջինս նկատելի է հատկապես ւսյն կապակցությամբ,սը հասարակականհարաբերութ»յունների մի զգալի մասի կարգավորմանգործում նչա վերապահությունը տալիս Լ նկեղեցականղատարաններին:Եվ այդ այն դեպքում,երըառկաեն պետական Խլառնությունըն աշիարնիկդատարանները: Մ. Գոշի «Դատաստանագիրքն»իր նշանակությամբկարնորտեղ է զրավում հայ քաղաքագիտական մտքի պատմության մեջ: Նա, փաստորեն. համաշխարհային ամոմով 3-րդ իրավական հուշարձանն է Հոստինիանու կայսեր ժամանակ կազմված հռոմնականօրենքներիժողովածուին հետագա ղարերում ընդունված բյուզանդականօրննսգրքերից`«Էկլոզայից» ն «Պրոխիրոնից» հնտո: Մ. Գոշը հոգեսրականությանբարձըդասին պատկանելով հանդերձ`քրիսէ տոննական զաղափուրավսոսության փորձել դիրքերից կրոնականդոզմանեընիփոխարինելիրավականնորմերով: Սմբատ Մպարապետի «Դատաստանագիրքը» երեան նկավ Գոշի «Դւստաստանագրքից» ընդամենը կես ւլար հետո` 1265թ.:Սմբաւռյան «Դատաստաճագիրթը»,ավելի ամբողջականէ ու համակարզվածնիր ուրույն տեղն ումտքի զարգացմանպատմությանմեջ: ձի ուս) թաղաթազիտական Պատմաքաղաքական ի՞նչ անհրաժեշտությամբ ստեղծվեց Սմբասւյան «Դսւտասսաանագիրքը»:Կիլիկյան հայ պետականությաններքին օրինաչափ զարզացումն այն սստիճանին էր հասել, ռր երկրի սոցիալ-տնտեսական,քան կրոնականզործերը հնարավոխ չէր այլես կարգավորելն կառաափաքական սանմանման: Բւսցի այդ, 13-րղ դարի կեսին վարել առանց կայուն օրենքների իաՀչակրացիշիամնություններըԱրնելքումմահմնդականավելի հզոր պետութունների հարվածների տակ մեկը մյուսի հնանից կսրծանվոաէին, ն նվաճող մահմեղական աշխարհն իր ողջ ուժը շրջեց Կիլիկյան Հայաստանի վրա, որի գանվում Լլ նրանց կաղմիցշրջապատմանմեջ: Այս տեսակետիցՍմբատիճոր .

ԱԱ

երլ «Ղատաստասնազիրք» ավյալլ ժամանավաշրջանում լ զիրքկազմելը լաշըջ րկր համար | Լ հրամսւյսկանպահանջ էր ներկույացնում: Պնտք սահմանվեիննոր աշխարհիկ օրենքներ, որոնց միջոցով հնարավորլիներ կարգավորելերկրում հւսսա-

րակականհարաբերությունները,կրոնական իշխանությանհարաբերություն-

ները ֆեոդալների՝իշխաններիհետ: Հատկապեսանհրաժեշտ էր անհնազանդ

կենտրոնախույսֆեոդալներինկատմամբկենտրոնացնել երկրիռււզմակուն բոլոր ուժերը, որսլեսգի հնարավորլիներ փրկել երկիրը: Սմբատ Սսրսրւսպետի«Դատաստամագիրքը», որը կազմվածէր 202 հողն է վածներից,արտուցոլում տվյալ ժամանակաշրջանիսոցիալ-տնտեսական կյանքի բոլոր կողմերը: քաղաքական Յուրացնելով արնմտաեվրոպական ֆեոդալիզմի բնորոշ զծերը՝ կիլիկյան այն հսրմարեցրինիրենց երկրիպայմաններին,որն իր արհւսյ ֆեռոդալննեըն տահայտությունըզաավ երկրի կառավարմանձների, ֆինանսականու հարկային, ինչպես նան առնտրականհարաբերությունների մեջ: ԿալվածատիրությունըԿիլիկիայում շում բաներովնմանվումէր արնմատտեվրոպակունզարգացած ֆեոդալական հարաբերությունների ձներին, միաժամանակ իր մեջ պահպանելովարնելյան, հաակապեսԲագրատունյացշրջանի յստահատուկ ձները: ավատական Մինչե Սմբատ Սապսրապետի «Դատաստանագրքի» կազմելը՝ Կիլիկյան Հայաստանումգործով օրենքներըզերազանցասլեսօտւաը օրենսգրքերիցկատարված թարգմանություններէին: Բնականաբար,նրանքչէին կյսրող բավարարել Կիլիկյան հայկական պետության պահանջներին:Այս իմաստով նոր «Դատաստանագրքի»երնան գալը խիստ անհրաժեշտ էր ն համապատասխանում էր ժամանակի ոգուն: Սմբատ Սպարապետի «Դատաստանագրքում»հանգամանորենարտուցոլված են թագավորիու ճրա վասալների,աշխարհիկ իշխաններիու հոգնորականների, պարոնների ու ճորտերի իրավական փոխհարաբերությունները: ընդգրկվում են (ւսն քաղաքային կյանքը, արհեսսւս«Դատաստամագչյքում» վորներինու առեռրականներինվերաբերողօրենքներով: Ըստ «Դատաստամազչքի»՝Կիլիկյան թագավորությանավատատիրական ամենաբարձրաստիճանըթագավորնէ, որինիրավունքէ վերահիերարխիայի Ալուհվումդրամ կտրել, քաղսւք, բերդ, կամուրջներկառուցել ն այլն: Նման կարզի շինարարություն իշխաններըկարող են իրականացնել միմիայն թագավորի թույլտվությամբ: Թագավորի իրավունքներըտարածվում են նան երկրիբնական հարստությունների վրա: «Դատաստանազրքի»առանձին հողվածներումընդգծվումեն, որ եթեերկրումորնէ ֆեոդայի տիրույթումհայտնաբերվի ոսկու հանք, այն թազավորիննէ. ւսրծաթի հանքը թազոփուննէ: Իսկ որոշ մւսսը,թագավորիհամաձայնությամբ,տրվում է ֆեոդւսլին: ու

Պատերազմիավարը բաժանվումէ գրեթե նույնպիսի համամասնությամբ. ոսկինտրվում է թագավորին,արծաթը՝իշխաններին,ւվղինձն ու երկաթը՝զին-

վորներին:

տրված էր իշխաններին, Հետաքրքիրէ, որ, թեպեւն հարկահանությունը թույլտվությանչէր կարելիավելացնել: սակայնայն առանցթագավորի Ի տարբերությունարնելյան բռնապետերի,«Դատաստանագրքում»որոէ թագավորի իրավունքը:Լ-յսպես, թագավորնիշակիորենսահմանափակվում ֆեոդալիօրինականիրավունքկերպովոռտնահււրել րավունք չունի ինքնակամ ները կամ աքսորել նրան երկրից`առանցմյս ֆեոդալներիհետ Խսմաձայնության գալու: Օրենքըհսկողությանտակ է առնում նույնիսկթագավորիկենարՎերջինս հայ իրականությանավանդապւսշտության ցաղավարությունը: էր պետական իշխանության շահերից: էր, բխում որը յտություն տահա մտքի պատմության մեջ նոր խոսք էր քաղաքագիտական Միջնադարյան «Դատաստանագրքի»ՀԶ հոդվածումասվածը, որ «եթեիշխաններըդժգոհեն ն նա սւյնքան թագավորից, է, որ նրանտանելչեն կարու, ապա ն համաձայնությամբկարող են թագավոընդհանուր երկրի բնակչության ցու րին աքսորելերկրից»: խախտելովԸրշակունյաց Սմբատ Սպարտպետը, հատկացվածթագն ավագ որդու կողմից ատաջարլավագույնին: Նրա գահը հանձնել արքայորդիներից կում է թագավորական համոզմամբ՝«Չնայած օրենքով ավագ որդին պեսւք է նատիինքնակալության աթոռին,բայց երկրիշահերիցելնելով`արդարացիկլինիհոր, ինչպեսնան բոու գավառապետերի հավանությամբ,սուրբ եկեղեցուընտրութլոր գավառների համարորդիներիցնրան, որը բարիգահի յամբ առաջ քաշել թագավորական ներից բարինլինի, աստվածասեր,բարեխիղճն տրդարադատ, որն ընդունակ ու երկրին...»: լինի կառավարելիր եղբայրներին ՍմբատՍպարապետը,որպես տիրող դասակարգիներակայցուցիչ,աոանձնահատուկհարգանքն նվիրվածությունուներ հոզեոր ու աշխարհիկիշՀԶ հոդվածումտրված են խանավորներինկատմամբ:«Դատաստանագրքի» ֆեոդալներիիրավունքներնիրենց վասալներինկատմամբ,որը խիստ ընդգրկուն է: Հատկապեոընդգծվումէ, որ թագավորնիրավունքչունի խառնվելու Սմբատ Սպարապետնիր «Դաիշխաններիներքինգործերին:Միաժամանակ է ամբարիշտկրոնավորների, սահամնափակում խաբեբա տառտանագրքում» շրջանակները: անգութ իշխաններիկամայականությունների վաշխառուների, հատուկ հոդվածում մշակին իրավունք «Դատաստանագրթի» Նույնիսկ է վեչստանալուդեպքում,դիմելու դատարան`իր րապահվում,վարձատրություն վարձն ստանալուհամար: «Դատաստանագրքի»շատ հոդվածներյուրատեսակկանխարգելումեն Այս իմաստովՍմբատՍպածայրահեղ դժգոհությունները: աշխատավորների Մ. համահունչէ Գոշի«Դատաստանագրքին»: «Դատաստանագիրքը» րապետի

եկնղե-

վատն

տոհմին թագավորական իրավունքը, ժառանգելու լ

|

|

ՍմբատՍպարւասլետը բազմաթիվհոդվածներով փորձելէ կարգավորելաշ-

ն հոգնորիշխանությունների Ըստ որում` փոխհարաբերությունները: իասրհիկ եա նալապատվությունըտալիս է աշխարհիկ իշխանությանը,որին պետք է հոզնորիշխանությունը:Ավելին,ՍմբատՍպարապետըթազավորենթարկվեր

ներինն իշխւսններին իրավունքէ վերապահում հսկողությունսահմանելհոգնոդասի ընտրական համակարգի վրա: «Դատաստանագրքի» միջոցով րական են երկրի քողաքական, տնտեսական,իրավականփոխհարակարգավորվել

բերությունները:

Է7-18-իղղարերամ,ազգայինազատագրական պայքարի վերելքի շրջաեն նկատվումհասարակականկյանքիքաղաքական ձների վերւսբերյալ ուսմունքներիմշակման ուղղութայմբ:Այն պատմական տվյալ պահին ուներ ոչ այնքան պրակտիկ,որքան բարոյահոգեբանական մոս նոր պենշանակություն:Իրոք, ազատագրական պայքարիմարտիկների Լ տականությանկառուցմանհույս արթնանում:Դրանով իսկազատագրական պայքարը տոունում է նոր իմաստայինբովանդակություն: Փաստորեն,հւսյ աեն ռաջաղեմմտածողներըջանքեր գործադրումազգը որոշակիզաղափարի շարջ համախմբելուոսլղությամբ: Հայ ժողովրդիանցած պատմականուղուն բնորոշ է աշխարհի տարբեր երկրներումգաղթավայրերի հիմնումը:Այն սրդյունք է արտաքինն ներքինմի շարթ ոչ նպաստավոր զործոնների:Հենց այդ գաղթօջախներումէլ, ուր չի հասել արնելյան բռնասլետիզսպաշապիկը, շատ հաճախծնունդեն առել Հւսյասսանի ազատագրության ծրագրերը: են հետասլնղելհնղկահայգաղթօջախի 8-րդ վարում այվելիսինճպատտկ է, որ 18-րդդարիերկրորդկեսինհայ ազգայինզործիչները:Հսաստկանշչական հանդես է զալիս լուսավորչական ազատազրականզաղափարախոսությունը հետ գաղավարների սերտաճած: ՛ատմւականբոլոր ղարաշրջաններումհայ հասսարակական-քաղաքւակ մտքիասպարեզումկենտրոնականհտրցերիցէ եղել տնկախ պետականության զաղափարը:Վերջինիսհիմնադրույթների մշակմանհամարորոշակիսոցիալ-քաղաքական նախապայմաններչեն եղել բուն Հայաստանում,մինչդեռ են հայ զաղթօջախնենշվածիննդիրներին համակողմանիորեն անդրադարձել հի իտչորմտածողները:18-րդդարումազատազրական շարժմանգաղափարներն առավելզարզացումեն ստանում հնդկահայզաղութում:Սակայն 18-րդ ղարի երկրորդկեսից Անգլիան,իրագործելով Հնդկաստանում իր գաղութային քաղաքականությունը, հնդկականշուկաներիցդուրս է մղում հոլանդական, ֆրանսիական-ն հայկականկապիտալը: ապա 1772թ.մայիսինԸնգլիայիհամայնքների պալատումքննությանհատուկամարկաէ դարձելՀնդկաստանումապրող հայերի իրավունքների հարցը, որն ոպլվւսծէր հայերինմինչայդ ձեռքբերածարտոնություններից զրկելուն: ճում, վճռականքայլեր

ելք էրն որոնում սնփական պարագայումհայ մեծահարուստները ն համար: Հնդկահայառնետրայան մեջ դնելու կապիտալըփրկելու գործուլութ անհրաժեշտէր շուկա, ազգայինուժեղ ն կենտրոնացկան բուրժուազիային Այդ նպատակնէր հեված պետությունն վերջինիսհովանավորությունը: ն տապնդումն հնդկահայՄադրասիխմբակը,որը հիմնելէր տպարան ձգտում ու պայքարի հայ ժողովրդիազգայինինքնագիտակցությունն էր բարձրացնել հետ միասիննրանքմիաժամանակ երաոզին:Հայաստանիազատագրության ժոփոխարինել կարգերը զում էին մայր հայրենիքումավատատիրական Նման

ղովրդավարականով:

շարժմանառաջինմունետիկը Հնդկահայգաղութումհայ ազատագրական ակադեԼոնդոնիՎուլվիչիզինվորական եղավՀովսեփԷմինը:Նա նախապես հաստաէ կապեր թվականներին, 1750-ական միայումուսանելուտարիներին` ղեկավարշրջանակների տում բրիտանական հասարակական-քաղաքական Հայաստանի ազատագրման հետ ն հույսեր փայփայում՝նրանցօգնությամբ խնդիրըլուծելու: սպասումէր ղառնհիասթափություն: Սակայնանվանիմտավորականին հիմնականումզբաղված Մեծ Բրիտանիան, որն ուներ հզոր նավատորմիղ, ն առանձնակի ռազմական ո ւնեցող էր ծովափնյահումքիհարուստ պաշարներ ուժ չներկայացնող երկրներիճվաճմամբ:Այդ իսկ պատճառովհայ անվանի Լոնդոնումհասկացնելեն տալիս, որ «անզլիականնավերը մտավորականին հայկականլեռներըբարձրանալչեն կարող»: ուղղում է Իսրայել Օրու տրորվածճանաՀովսեփԷմինն իր որոնումներն ազատագրութոր Հայատտանի Նա հանգում է այն հետնության, պարհներով: Նա այցելումէ Հայաստանն յունը հնարավորէ միայն Ռուսաստանիմիջոցով: տանոմ՝ փորձելովՌուսաստալայն աշխատանք Ռուսաստան, քարոզչական կոչ է անում իսկհայ ժողովրդին ճինմղել Հայաստանընվաճելուգաղափարին, դեմ: Սակայն Հովսեփ Էմինի բռնակալների թուրք-պարսկական ապստամբել է Հայասն նա 1770-ինվերադառնում անձնվերջանքերնարդյունքչեն տալիս, :

տան:

էր Մադրասիհայ գաղութը հարկադրված. Այդ նույն ժամանակաշրջանում գաղագործել երկու ճանապարհով.մի կողմից`հայրենիքիազատագրման փարներիմշակում, իսկ մյոա կողմից`պայքար անգլիականկապիտալի ու շահերըպահպանելու համար:Այդ իսկ գոյությունն ճնշմանտակ սեփական զուգգործունեությանը Մադրասիհայ գաղութը, ագատագրական պատճառով է հաստատման Ինքնավաջանքեր գործադրում: ընթաց, ինքնավարության լույս տեսած «Տետրակ,որ կոՄադրասում 1783-ին րությանկանոնադրություն՝ ստեղծվումէ ասվումէ, որ ինքնավարությունը չի ճշավակի»մեջ հստակորեն ծանր պայայն նպատակով,որպեսզիթույլ չտրվի,որ հայերը, տնտեսական իրենց կորցնեն տակ, կարիքիճիրաններում մաններիազդեցության ազգային հետ ն ոչնչանան: ազգերի ա յլ խառնվեն հատկանիշները,

Հնդկահայերընպատակէինդրել պահպանելիրենցանկախությունը, մինչն ն օպետություն կ լինի վերականգնել հայկական անկախ հնարավորություն որ տար երկրիցգաղթելհայրենիք:«Տետրակ,որ կոչի նշավակում»ներկայացվել է ճան Սադրասիհայ գաղութիքաղասքւսկան ծրագիրը,որտեւլՀայաստանիահետ: է խնդիրըկապված Ռուսաստանի զատագրման գաղափարախոսության կար18-րդդարիերկրորդկեսինազատագրական ճան է Մովսես Բաղրամյանը,որն իր ազկառուններկայացուցիչ համարվում ՀովսեփԷմինիհետ հինգտարիշարունակդեգերումէ օտար ափերում` գական փորձելովմշակել հայրենիքնօտարի լծից փրկելու հուսալի ծրագիր: Թերենս տվեցՄովսեսԲաղրամյանինզգալի ազհնարավորություն այս մտերմությունը կրելու ՀովսեփԷմինից,որն ամենիցառաջ արտահայտվումէ նրաղեցություն նրանցքաղաքականծրագրերըհամնում, որ Հայաստանիազատագրության են հարցերում: ընկնում համարյաբոլոր առանցքային ՀայաստանիազաԷմինի ն Բաղրամյանիանհատականգործունեությունը արդյունք Մովսես չտվեց: Բաղրամյանըգատագրությանխնդրումշոշափելի գործընթացումանլիս է այն հետնության,որ Հայաստանիազատագրության Այս առիթովճա գրումէ «Նոր տետհրւսժեշտէ ներգրավելողջ հայ ժողովրդին: րակ, որ կոչիյորդորակ»աշխատությունը: բնույթի այս աշխատությամբ ՄովսեսԲաղրամյաՀրապարակախոսական բերել, գանը խնդիրէ դնում հայ ժողովրդինազգային ինքնագիտակցության օտար բոնակալության դեմ ապագա ազաղափարապեսնւսխապատրաստել տագրականպայքարինն, ինչպեսինքն է ասում` վառել սեփականժողովրդի սրտումազատասիրության, հայրենասիրության կրակը: գաղա18-րդ դարի երկրորդկեսի հայ լոսավորչական-ազատագրական փարախոսության ամենաաչքիընկնողներկայացուցիչը ՇահամիրՇահամիրյանն էր: Նա հայտնիէ ոչ միայն որպեսգաղափարախոս, այլ նան պրակտիկ սկսում է որպեսքաղաքագետ,իր գործունեությունը գործիչ: Շ. Շահամիրյանը, ն կազմակերպման այդ նույն ինքնամադրասահայության ինքնավարության մշակմամբ: վարությանկանոնադրության Շ. Շահամիրյանը,չսահմանափակվելով հնդկահայգաղութիշրջանակներով, նամակագրական կապ է հաստատում ժամանակիհայ լուսավորչականմյուս կենտրոններիհետ: Նա անգամպատրաստվում էր այազատագրակուն ցելությանգնալ ն անձնականկապերհաստատելտարբերերկրներումբնակվողհայ գործիչներիհետ: Միաժամանակակտիվորենփորձելէ համոզելվրաց հեարնելյանբռնակալական լծից ագատագրվելուց Հերակլ2-րդ թագավորին՝ տո համատեղպետականություն: ստեղծելվրաց-ուսյկական Շ. Շահամիրյանը, մտածող, որպեսժամանակիառաջադեմխորաթափանց հեռուն տեսնում: Նա էր իր ագատագըականծրագրերումշատ Հայաստանի քաղաքականազատագրումիցհետո այնտեղ նոր կարգերի հաստատման հարցնէ առաջ քաշում: Փսստորեն՝ Շ. Շահամիրյանիհիմնւսկանաշխատութ6|

յունը՝ «Որոգայթ փառացը»,որը լույս է տեսել 1773թ. Մաղրասում,Լայն ոչ միույն հւսյ, այլն աշխարհիմասշտաբովառաջին ամբողջականսահմունադրություննէ: Աշխատանքիառաջինմասում Շ. Շահամիրյանըշարադրումէ հասարակառուցվածքիիր ըմբռնումը:«Որոգայթփապետական կական-քաղաքական, մասում բոնակալություներկայացնումէ թուրք-պարսկական ոացի» երկրորղ ծրագիրը: նից ագատազրվածապազւս Հայաստանիսահմանադրական Շ. Շահամիրյանըզարզացնում է այն զաղափարը,թե հասարակականեն մարղկանցգործունեության, պատմականերնույթներըպայմանավորված աստիճունից:Ավելին, նա պնդումէ, թե մայլիկ նրանց զիտակցականության այն կարգերը,ոկարող են ն պետք է փոխենհաւսարակական-քաղաքական ն արդարություն: րոնքչեն ասլահովումնրանցհամարհավասարություն ն ն էին, թե հաԵվ Շահամիրյանը, Էմինը. Բաղրամյաննայն տեսակետին փովը Հայսասարակությանզարզացմանավատատիրական-միապետական տանում նպատակահարմար էր վերացնել ղեոնսայն ժամանակ,երբ զոյութԱվելին,հայ լոաավորչայուն ուներ հայկականինքնուրույնբազավորաթյուն: կորզանումէին, ռր միսպլետական իշխանությունը կանգաղավարախոսները ծանարւսըհետեւսնքներունեցավ Հայսատանիհամար: Ըստ նրանց՝միապետական իշիանությունը չի կարողացելապահովելՀայաստանիտնտեսականու քաղաքականհզորացումըն Հայաստանիանկման պատճանէ հանդիսացել: Շ. Շահամիրյանը«Որոզայթ փասազւմ», իսկ Բսւղիամյանը՝«Յորդորամիապեկում» պաշտպանումեն այն տեսակետը.սր եթն հայերըհրաժարվնին ն տական իշխանությունից ստելլծեին«օրենքիվրա հիմնվածբանականկուրն տնտեսական աօտարերկրյագերիշջխանությունից գեր», ապա կխուսավւեին

ուաջընթաց կապրեին:

Էմինը, Շահամիրյսնը ն Բաղրամյանն անարղարություններին անհավան անգամբռնապետական կարսարության,մարդկանցղժբախտությունների գերի հաստատման պատճառըորոնում են մարկանց զիտակցությանմեջ: Ըստ նրանց`եթեմւարդիկ լոաավորվածու կրթվածլինեմ, ապա ճրանքայնպես հասարակականկարզերը,որ նրանքհիմնվածլինեն հավակվերակառուցեն ու մեջ կիշխի ններդաշնավըրա,ն հասարակության սարության արդարության կության: Հ. Էմինը, օրինակբերելով հին աշխարհի սլատմությունը,գլում է. «Հին լոոմնացիները,որ այնքան մեծ էին մեր Փրկչի ծննդից առաջ, օրենքներ տվին ն նվաճեցինաշխարհիշատ ազզեր՝այդ արվեստովէր ու գիտությամբ»: Շարունակելովայս միտքը՝Հ. Էմինըհիացմունքովէ խոսումեվրոպականզիտության ու արվեստիմասին ն ընդգծում,որ վերջիններիսբացակայություն դեպքում.«նրանքչէին կարողդեմ կանգնելԱսիային ու Աֆրիկային,ոչ էլ կարող էին Ամերիկան զտնելով՝քաղաքակրթվել»:

Այս տեսակետից ելնելով`Հ. ԷմինըՀայաստանի քաղաքականկախյալ վիճակը, հույ ժողովրդիսոցիալ-տնտեսական վատթարդրությունըբացատրումէ ն գիտակցոսկան հւյերի տգիտությամբ ցածը մակարդակով: Միննույն տեսակետըպաշտպանու է նան Մ. Բաղրամյանը: Հիմնավորելով հայ պետականությանանկման ու Հայաստանի տնտեսականհետամնացությանգլխավորպատճառը,այն համարումէ լուսավորությանսլակամը,ծուլությունըն գիտակցականցածր մակարդակը: Հ. Էմինը, Շ. Շահամիրյանըն Մ. Բաղրամյանը լուսավորությունը,մարդկանցգիտակցականմակարդակի բարձրացումը դիտում են հասարակական առաջադիմությանապահովմանգլխավորնախապայման: Հայ լուսավորիչնեըը հանդեսեն գալիս նկեղեցուայրերի այն տեսակետների դեմ, թե սեփական ժողովրդիկրած բոլոր տառապանքներնիբր նրա գործած մեղքերիհամար կողմիցտրվածպատիժեն: Հայ եկեղեցուայրերնայստեղիցհետնութԼատծո յուն են անում, թե մարդիկպետքԼ համբերատւսը կրենիրենց տառապանքները ի դրանովշարժեն Աատծո գթասրտությունը: Էմինը,Շահամիրյանըն Բաղրամյանը հիմնավորում են, որ հայ ժողովուրդնինքը պետք է տնօրինի իր ճակատազիրը,ն հայությաննազգային-ազատագրական պայքարի կոչ են անում: Մադրասյանդպրոցիներկայացուցիչները հայ ժողովրդիազատագրության հարցը կապումեն ազգի ապստամբականշարժման հետ: Լինելով խորւաթաեն սնում փանց մտածողներ՝նրանք հիմնավորկանխատեսումներ Ռոաաստանի ռազմավարականծրագրերում Անդրկովկասինվաճման գաղավարի հասունացման վերաբերյալ:Ռատի ն հայ ժողովրդիազատագրականհաղթական պայքարիհեռանկարըկապումեն Ռուսասաունին համագործակցելու գահետ: ղվավուսրի Մադըասիխմբակըծավալում է ազգօգուտ ն հեռանկարային գործունեություն: Հիմնվում է տպարան,բացվում են դպրոցներ,անգամփորձերեն կատարվում ազզին զինելու ն ապստւսմբության նախապատրաստելու ուղղությամբ: Տնական լռությունիցհետո հայ մտավորականությունը նորիցվերադառնում է ազզը սեփականուժերովազատագրելուգաղափարին: ԱյսպեսկարելիԼ գնահա հատելՄադրասիիւմբակիքաղաքագիտական յացքները: ն Խորը համակոդմսնիվերլուծականմտքերեն բուլանդակում 18-րդլարի հայ լուսավորիչներիՇահամիր Շահամիրյանի«Որոգայթ փառաց», «Տետբակ, որ կռչի ճշավակ», Մովսես Բաղրամյանի«Նոր տետրակ,ոլ կոչի յորդոհակ», ՀովսեփԷմինի «ՀովսեփԷմին հայի կյանքն ու արկածները» աշխատությունները:Նրանք ապացուցումեն, որ միսպետականկարգերըհակաբնականեն, քանզի սսհմանավասկիշխանությամբօժտված ղեկավարիոչ ճիշտվճլուներըկարող են աղետալիհեւռնւսնքների հանգեցնել: Շ. Շահամիրյանը,Մ. Բաղրամյանըն Հ. Էմինը հայ ժողովրդիքաղաքւսկան անկախությանհարցըկապումեն ճորտատիրական հարաբերությունն վերսւցմանն ըւս ժուաղեմոկրատականկարգերիհաստատման հետ: Հ. Էմինը

րումԼ, որ իշիանությունըժողովրդիկողմիցէ տրվում, ն գալիս է այն հետնութհիմնավորումէ, որ Ասիան միշտ կառավարվելէ բռնակալներիձեռքով, որոնք Նրանց կարգերնանբանական յսն, որ օրենքներով առաջնորղվու պետության ղեկավարի ժողովրդի հռշուռելեն իրենցսեփուկանժողովուրդներին: է ու հւաշվեւոուԼ նրան: Զարգացնելվ այս միտքը`Շահամիրյանը մեջՀ. Էմինը, Վերըմշվածաշխատության ընտրյալն են ն Հայաստանի համար անընդունելի: ինքը պեւտթէ խիստ հսկուլություն տակ հայ-վոսցականֆեդեզավիսէ մայնհետնության,որ ժուլովաորդն Ռուսաստանիհովանավորության զարգացնելով սահմանի: Իշխանությանգոյությունըպեւտքէ իրավունք վերոպահի միաժարատիվ(դաշնային)պետությանստեղծմանգաղավարը, հիմնավորում է, որէ, հ ակաբնական մանակ վերափոխելուայն կառավարությունը,որը չի բավարարումիր պաճնշման տակ ն բռնությւսնվրա հիմնված հասարակարգը հանջները: Շահամիրյանը պետականկազմակերպության լավագույն ձն էր քանզիմարդիկծնվում են ագատ ն չեն կարող ստրուկներլինել: Հարուստթե համարումհանըապետությունը: մինճույնօրենքներին: աղքատ՝պետքէ հնազանդվեն Նա այն միտքն է արտահայտում, մարմիններըպետք է առաջոր հասարակական Մ. Բաղրամյանի առաջողիմությունը պնդմամբ`իշխանության անսասան օրենքներով: այն ղեպքում,երբ կառավարողմարմիններըկառաջնորղվեն արկապահովվի ճորդվենսահամնադրական Շ. Ը ստ Շ. Շահամիրյանի Շահամիրյանի՝ օրենքները օրենքներով: կոչված ենկարգավորելու կարծիքովի̀ր «Ռրոգայթփառացը»պետք է դառնարաղար օրենսգիրքը:Գրքի առւսջինմասն ամբողջությամբ Ընդհանուրիշահերն արտահայտող0Հայաստանի մարդկանցփոխհարաբերությունները: գատագըված ն հասաէ կարգերիքննադատություն նոր մարդկանցկարողեն զերծ սլահել խաղաղհամակեցությունը խախընենքները ավատատիրական-միապետական ու հիմնավորումը: տող արարքներից, ծառայել բոլորի բարօրությանը ն նրջանկությանը:Նա րակարգինկարագիրն են Շ. Շահամիրյանը,ընդգծելով,թե մարդիկ բնությունիցհավասար նշում է, թե ովքեր պետք է սահմանեն օրենքները:Նրանք հասարակության կարշահագործողական են, որոնք վերջիններսկայացնելուցհետո ղառնումեն օրենքի ընտրյալներն ծնվում, հետնությունէ անում, որ ավատատիրական յանը: առջն հավասարքաղաքացիներ: գերը հակասումեն մարդկայինբանականութ Շահամիրյանըն իր գաղսփարա|սնդրում ագատագրության Օրենքի կիրառմանհսկողությունը,ըստ Շ. Շահամիրյանի,իրակաճացնեՀայասնւանի որոնք ծառայելու են ժոլու են ժողովրդիկողմիցընտրվածպաշտոնյաները, կիցճերըորոշակիհույսեր են կապումհյուսիսիհզոր հարնանի՝Ռուսաստանի անտեսում վերջինիսբռնապետություն հետ: Միաժամանակ Շահամիրյանըչի ղովրդին՝ղարձյալօրենքիառջն հավասարլինելով:«Որոգայթփառացի»երկՀայասօգնությամը ռազմաքաղաքական է ողջ հաՌուսաստանի րորդ մասը բաղկացածէ 521 հոդվածներից,որոնցում նկարագրվում լինելու հանգամանքը: ազատագրելուգաղափարը տիրապեսոությունից համակարգը: սարակական-քաղաքական տանը թուրբ-պարսկական ուննՌուսաստանում գոյություն Շ. էր մ երժում Իշխանությանբարձրագույնմարմինները՝օրենսդիրն գործադիր,ընտրոպաշտպանելով՝ Շահամիրյանը վի են: «Որոգայթփառացում»հիշատակությունչկա այն մասին,թե ո՞վ իրակարզերիհաստատումն ազատազրվածՀայսատանում: ցող նմաճատիւպ Նա գ իրք չէ: կաբինետային զոաւ Շ. Շահամիրյանի «Որոգայթփառացը» վունք ունի ընտրելուն ընտրվելու:Միայնընդգծվումէ, որ հայկականպետութմեկն ուղարկելովվրաց Հերակլ նախագծիօրինակներից յան բոլոր պաշտոնյաները պետք իր սահմանադրական էլինեն հայեր ն անպայմանպատկանենհայ ն է բովանդակությանը առաջարկում նրանծանոթանալվերջինիս լոսավորչականդավանանքին: թագավորին՝ իշխանությանվերակառուցիր այն կիրառել դեպքում Իսկապես,հայկականպետականիշխանությանբարձարգույնմարմինը հտվանությունտավու է «Հայոց տունը» կամ պառլամենտը: ման զռըծընթացում: Նրան պետք է ենթարկհանդիսանալու է ենն Շ. Շահամիրյանի «Որոգայթփառացում»անաչառքննադատության վեն հաշվետու լինեն իշխանությանմնացածբոլոր մարմինները՝ գործադիր կարգերը:Ըստ Շաամիրյանի՝ բարձրագույնմարմինը,գերագույնդատարանըն այլն: թարկում ավատատաիրական-միապետական են ոչ թն ժողովրդիշատերից ելու իշխանները երկիրըկառավարում «Հայոցտունն» ունենալուէ ճան իր նախագահությունը՝ կազմվածչորս անմիսւպետն վեր դասելուսկզբունքովառաջնորղվեձից: Նախագահությանլիազորությունները սահամնափակեն: Նա կարող է նելով, այլ տնձնականնընդհանուրից է Անհատի տրամադրություսխալվել: նշանակելմիայն պետականապարատիցածր պաշտոնյաներին: Պետության լով: Նրա համոզմամբ՝անհատըկարող ն են է ընդունել:Շահամիրյանը տան» է որոշումներ ոչ ճիշտ ընտրվում կարող մարմնի «Հայոց բարձրագույն պաշտոնյաները կողմից: նը փոփոխսվլան է լինի հիմնված Շ. են որը սլետք Ըստ նոր կարգերիպաշտպանությամբ, հասարակականօրենքներով պայմանավորՇահամիրյանի` հանդեսէ գավիսն օրենքներով: ված երկրումտիրապեւսողբարքերնու սռվորույթները: Պետականկարզնէ ովրա ղեկավարվի օրենքների գաէ այն Շ. Շահամիրյանըհակաղրվում ավատատիրական-կղերական րոշում հասարակությանմեջ տիրապետողբարքերը,որից հետնություն է աեն իշխանությունը Ըստծուց իրենց նում, թե ճորտատիրությունն իր տեղը պետք է զիջի նոր, ավելիբարձր հասաղափարներին,ըստ որի` թագավորներն լինեն: Շահամիրյանը հիմնավոառանում ն միայն նրան էլ պեսւքէ հաշվետու րակական պետականկարգերին:Այսպես, ճա հասարակ հովվին, որը բարե"

ն ոսնըօգուտ աշխատանք խդճորենկատարում է իր պարտականությունները է է կատարում,համարոմ ավելիբարոյսվըսն,քւսն ծույլ իշխանին: Շ. Շահամիրյանի մշակած սահմանադրությւսն մեջ մերժվում են ավատաաիրականբարոյական նորմերը, որոնցհամաձայն՝ կինն անհավասար է ղիտվում տղամարդու նկատմամը: Սահմանադրության 3-րդ հոդվածում տղամարդու ն կնոջ իրավունքները հւսվասարվումեն: 181 հոդվածով ամրագրվումէ տղամարդու հարգանքը կնոջ նկատմամբ՝որպեսնրա երջանկությանապահովողին օգնողի: Շ. Շահամիրյաւնիտսհմանադրությանմեջ ամրազրվածհիմնադրույթները բովանդակումեն մարդասիրության,օտար ժողովուրդներինկատմամբ հարզանքի գաղափւսըը: Ըստ Շ. Շահամիրյանի՝ ապսգա հայոց հանրապետությանբոլոր պաշտոնէ ներըսլետք լինեն ընւորովի:Նախատեսվում է, ըստ սպառմանսկզբունքի, հարկահանության իրականացում, ով շատ կավառի, ճա էլ շւսւո հուրկ պետք է վճաէ անվճար ուսուցմեջ Շ. Շահամիրյանն առաջադղըում րի: Սահմանադրության ն ման, դպրոցը եկեղեցուց եկեղեցին պետությունիցանջատելուզսղափարները: Նրա կարծիքով`մարդու ն Աստծո միջն պետք է լինի մի գերագույն իշխաճություն՝ օրենքը, որին պետք է ենթարկվենբոլորը: 18-րդ դարի հայ լուսավորիչներիքաղաքական հայացքները որոշ չափով կրում են ուտոպիստականբնույթ, քանի որ նրանք ազգի համար առաջնահերթ խնդիրեն հւսմարում ոչ թն պետականկառավարմանձների ընտրությունը, այլ Թուրքիայի ն Պարսկաստանի լծից ստնելյան երկու բռնասլետությունների՝ ազատազրվելը:Նմանատիպ հայացքներիառկայությունը Շ. Շահամիրյանի, Մ. Բաղրամյանի, Հ. Էմինի մոտ բացատրվում է ամենից առաջ նրանով, որ ճրանք կտրված են եվել հայկական իրականությունից: Շ. Շահամիրյաննիր այսպես կոչված «Հարավային ծրագրում» Հայաստաճի ազատագրությունըդարձյալ կապում է Ռուսաստանի օգնության հետ, սահայրեկայն ճա իր մշակածծրագրումփորձում է հիմնավորելազատազըրված Անհեռահռչակելու անհրաժեշաությանգաղափարը: նիքը հանրապետություն տեսություն կլինի կարծել, թե ցարականբոնապետությունըհնարավորություն իր օգնությամբընտրելժողովրղավարսՀայաստանին կընձեռեր ազատագրված կան ուղին: Սահմանադրությանմշակած դրույթներումՇահամիրյանըզարզացնումէր ձրի ուսուցման, դպրոցը եկեղեցուց ն եկեղեցին պետությունից անջատելու գաղափարը: Նրա կարծիքով՝ մարդու ն Աստծո միջն պեսյթ է լինի մի զերազույն իշխանություն`օրենքը, որին պեսյք է ենթարկվենբոլորը: Նրա կարծիքով`չարությունն ու բարությունըհատուկ են ոչ թե իրերին, այլ «մսրդու բնության խառնվածքիմեջ եղած զանազանօրինավորպւառճառների ծնունդ հն»: Մարդու բնության անկայունությունըվերացնելուհամար ւվետք է բւսնականության միջոցով նրա մեջ կայուն հենարան ստեղծել: Իսկ ամրացնելովօրենքներիկա66

պանքները՝կառստենքմարդու բնությունը ն կկան|սննքնրա չմտածված ակսերը:

Քննադատելովթագավորական իշխանությանսրատները՝ Շահամիրյանը մշսւմ է, ոլ ինքնակալությանամեն մի ձե հակաբնականէ, քանզի բանականությունը տրված է մարղուն ոչ թե իր նմանի, այլ բնության վրա իշխելու համար: Հիմնավորելովսահամնադրական հանրապետությանստավելությունների` Բաղրամյանն իր քաղաքական ծրազրերում պարզարանում էլ, որ միւսպետական կարզերը հակաբնական են, քանզի անսահմանափակիշխանությամբ օժտված ղեկավարիսխալ վճլուներնու դիրթորոշումները կարող են աղեասվի հետնանքներին կործանիչ վախճանի հանգեցնել: Անդրադսատնալո նւս եզրակացնոմ է, որ հայոց անցյալի կորուստներին՝ ւվետակւանությունը կործանվեց «իշխաններիանիշխանլինել ջաճալու ն ձգտելու» պատճառով: Շ. Շահամիրյանի կողմից մշակված սանհմանապրությունը փաստորեն սկիզբ դրեց համաշխարհայինսահմաճաղրականիրավունքիսկզբունքին:Այն փասսորեն մեկուկեստասնամյակճախոլղլեցհամընդունելիճանաչում գտած իշխանության այսօրվա ժողովրղավարականհամակարգի հիմքը հռչակած ԸՇՄՆ-ի սահմանադրությանը(1787): Թերնս փոքը ժողովուրդներիճակատազիվ է թելայլրված, որ ոչ թե Շ. Շահամիրյունի«ՌՈրոգույթ փառացը»,այլ նրան հաջորդածԱՄՆ-ի սահմանադրությունը հեղաշրջիչղեր կատարեցպետության ն իրավունքի համաշխարհայինպատմության մեջ: Եվ թերնես այս հանզամանքով է պայմանավդրվածնան, որ Շ. Շահամիրյանիմշակած սսւեմաւնաւղրութ յունն իր գործնականկիրասումը չստացավ:

2.7. ՍՌՑԻԱԼԻՍՏԱԿԸՆ

ՄՏԱԾՈՂՆԵՐԻ

ՀԱՄՈԶՄՈՒՆՔՆԵՐ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՆՈՂ

ԴԱՎԱՆԱՆՔԸ

Ունեցվածքի ընղհսնըությսւն, բոլորի համար պոաւրտալղիր աշխատանքի ն արդյունքների հավասար բաշխմուն զաղափարակիրներըպատմության մեջ ունվանվելեն ուտոպիստ (երսզող) սոցիալիաոներ: Սաբլին (1709-1785) մարղունշահազործողհասարակությանհիմքը ուսմայում է մասնավորսեփականությունը: Այն խախաում է ատարակականհարաբերությունների ճելլաշճակությունըն սոցիալ-տնտեսական,քաղաքական անհավասարության սկիզբ է դնում: Հասարակականկյանքի չարիքներըվերացնելուհամար պետք է վերացնելմասնավորսեփակաճությունը: Նրա համոզմամբ`ցանկացած ժառանգականիշիւանությումանհամուտեվելիէ ժողովրղիշահերին: Պետությանտերը պնտքէ լինի ոչ թե թագավորը,այլ ժողովուրղը: Կառավարողըպետքէ լիազորություններստանա ժողովրղից:Գերագույն իշխանությանկրողըժուլովուրդնէ: Քաղաքականկարզիստեղծուլնէլ ճա պետք է լինի: Պետական իշխանություն ստեղծելու ժողովրղի կամքն ու Լ իրավունքը պետք լինի անձեռնմխելի:

հաէ. որ չի կարուլ ն բոլորի հաՄաբլին հիմնավոլսւմ ժողովողողը ազատլինել, նըն չի քի.գյուղի ն քաղաքիմիջնդրոնորվողէականտարբերությունները հնալոսվորությունչունի կստա սափպելու մարվում գերագույնօրենալիի» մար ստեղծելբարնկեցիկ պայմաններ:Նա փորձեցֆալանգներիկւսգմակերպնին ղ երում: Նրա կարկատտրելագործյոլի օրենքները գ'սրո հ անդես ն թեթեւացնել վարությանը՝ ման միջոցովպրակաիկորեն իրակաճացնելիր հումոզմունքները է բարձը լինի պեաք զործալիը իշխանությու ձիթով՝օրենսդիրխխամությոնը վիճակը: Սակայն նուռ ձեռնարկումներըվվուզվեցինմասնավոր բանվորների ունենան լխպորութրոններինեղ շրջաԷ լոկ պետք նից: Իսկ պաշտոնյաները սեփականատիրական հարտբերություններիալեկոծությունից: Այղ ալեբաժամկետը պետը 1 սահտանափակվի. որնակ: Նրանց պաշտոնուվարության հորձանուտումբավականինմաքառեցնան Օուենը: խումների Խ փպովիղիկողմիցլիազորվածարիրավունքները իրենց պեսզիչչարաշաննն Օռյենի (1771-1856) կարծիքով`մասնավորսեփականությունըմարդկային կամայականությունների տեղիք նկավարը պետության Ե քն տոնությումները: եղել է անհամար հանցազործութպատմությանողջ ժամանակաընթացքում է տավիս,ժողովուրդնիրավունթունի փոխելու բռնակալին:Այղ իիավունթովէլ է՝ յուններիպատճառը:Մարդըծնվում ազատ ու երջանիկապրելուհամար: ձեր: ճա կարող փոխելն կտտավարման Սակայն նրա անցած ուղին աղետներիու պատերազմների ասպարեզէ եղել: ն ժուովրդի բարեկեցությանապահովմանլավաՈրպնս կառավարմսա Նվ դա այդպես էլ կշարունակվի,մինչնչփոխվիույն միջավայըը,որում նա մամասին: Սակայն վստան թե կոմունիզմի :Լր, էր զույն կարզ՝ Սաբլին երազում համար:Սարդը միջավայրիարլյունք է: քասումէ՝ իը զոյություննճապախտվելու բույլ կտան իրենցհարստութառունց սլայթարի ու իշխանավորներն հարուստներն Օուննի համոգմամբ`դղատային ընդգծվածշերտավորմանվերացման, սոյդ ն սեփականությանը վերաղսանալա: հսաարակական հաստատման յունից զրկելու գիալ-քաղաքականիրավահավասարությոմ ճանապարհինընմեջ առկա սեփականության նա Լր պետության առաջարկու նն երեք արգելք.1. մասնավոր պատճառովէլ կած սեփականությունը,որը միշտ եղել Լ կեղծիհաստատման հիմք. բայց հասարակության ու ձեր ղիտել որպեսկարգ կանոնի թի. իսաբեությանաղբյուր, արյունահեղ պատերազմներիպատճառ, մարղստվերոտ կողմերըվերցներ. հարուստներիշքեղությունը սահմանուգակե- կանց արժանապատվությումըոտնահարող ն դասային խտրականությունն նր կարզավորելուհոաար հաստատելու,ժառանգությու լու. հողի սահմանաչափ արժեքլովորսղսկզբունք,2. կրոնը, որը փառաբանումէ մասնավորսեփաւկահասկանան նրանք ացիակական, ք աղաթաորպեսզի լուսավորելմարդկանց, հենարանէ ծառայում, 3. ամոասատիրականկարգերըն իշխանություններին ե այն վնրափոլխերւկամ վնրակառացերոը էությունը ն կան իարականության որն ընդգծում է դասային նության ընտանիքիհաստատված կարզավիճաւկը, ու Լ չքավորներիանիրա|սնլամիտմիջոցներփնտրեն հնարներզանին: արտոնությունները, սոցիալականանհավասարությունը 1նսմասնավոր սեփականատիրական հ իմնավորելով (1772-1817), Փաւլյեն վառավասարությումը: էր համար առաջարկում այն փոխելու գծերը, բացասական րաբերությունների Այդ արզելքներըհաղթահարելուն մարդկանցթշվառ վիճակից հանելու հտվարկ րքերը յուրաքանչյուր կարծիրով՝ Նրա թափանցելմարդուներաշխարհը: մարՕուննն առաջարկոմ է լոաավորելպետականզործիչներինն փոխելքաեն: Եթե դրանց տրվի խելամիտբավագսպանակներն թազծի ակտիվացնուլ ղաքականկարգերը:Նա հատկապեսկարնորումէ քաղաքականզործիչների հնարավորկլիբարեկեցությունը, ընդհանոտի դեպի րարումն նպատակամղվի դաստիարակության խնդիրը,քանզիկարծոմ էր, որ ազգային ն գաղափատրան արմասմավեսբարելավելճրանցվիճակը: ջանքերը նի համախճբելբոլորի քաղաքական ճաիապաշարումները,հանձինսճրանց զործուննության,թշնաատեդծազործական աշխատանքի Նըրահամոզմամբ:իսանդավառությունը, մանքնն բորբոքումդասակարզերի,ազզայինմիավորումների, ժողովուրդների է են, այնպիսի կրքեր որոնք կարելի մղումն բերկրանքը,կատարելազործվելու միջն: ստեղծման Իսկ յդ ասոցիացիաների բավարարելֆալանգների միջոցով: մինչ Ուտոպիստուկանսոցիալիզմի տեսության կատարելագործման,նորովի ն ու ծառան պահապանն կհովերնսվսավի պետությունըմիշտ կմնահարաատ հարստացման, մեկնաբանմանու արժեքավորմանզործումզզալի ներդրումեն մասին: Կ. բարեկեցության զա միայն նրանց կատարել Մարքսը,Ֆ. Էնգելսը,Գ. Վ. Պլեխանովը,Վ. Ի. Լենինըն այլ: է, որ Ֆ ուրյնն համար նշում սլայքաքը՝ Կ. Սայքսը (1818-1883) ն Ֆ. Էնգելսլ (1820-1595) Կարնորելովմարդու իրավանքների «Կոմումիստականկուէ պեւռք մղվի մարդու աշխատանք ստաջին պլան հասուրակականկյամքում տեսության կոտ շարադրանքէ, որում սակցությանմանիֆեստը»սոցիալիզմի աշխատավորմասսաները ունենալու իրավունքը:Առանց այդ իրավումքի՝ ոացահայտվածեն հասարակությանպատմականճարգացման,տնտեսական ն քաղաքական զրկվածկմնան սոցիալական, (զանզվածները) Նրանց հասմոզազատությու- դարաշչըջանների հերթափոխությանանխոաափելիությունը: ու մշտ օրենադիրներն դարաշրջանների նից: Նավսկին կառավարողները մամը՝հասարակությանպատմությունըդասակարգայինպայքարիպատմությում է: Այդ հոկամարաությանըկարողէ վնըջ ղնել պրոլետարիատը՝ ձզտել են օրենքներըըինցնելհարռատվերնաիմավերի շահերից: ոչնչացնեՆյդմիակողէ առաջարկում խելաՖուրյեն համար մանիությոմըբացաելու աշխատանքի լով դասակոարզային հակաղրությանգոյությանպայմուններըն դասայինշերմիջոցովհարթեցնելմտավորն ֆիզիկականաշխատանգի կազմակերսլման տավորմանհիմք հանդիսացողմասնավորսեփականությունը:

է

|

ԱՅ

|

միր

ԵՎ

ն

ն պետությանծագումը» մասնավոր սեփականության Էնգելսը «Ընտաանիթի, տշխատաթյան մնջ հիմնովին պարզաբանեցհամայնքի զարգացմանպատու փովտիտւթյանկնճռոտ մական ուղին, ընտանիթիձնավորման,զարգացման պրոբլեմը, մասնավորսնփականության,դսաայինշերտավորման,դսաակարարժեքավորեն զային հակամարտությանառաջացմանհիմքերը:Հատկապլես ն պետությանառաջացման ղերիէնգելսյանհիմնավորումները: Վերլոելով պետությանձնավորմանպրոցեսը՝Էնգելսը խորաթափանցութշերտավորման ծագել է դասակարգային յամբ մեկնաբանեց,որի պեստությունը հետ զուգընթաց` դասակարգային հակամարտություններըսանձախարելու անհրաժեշտությոմից: Եվ ճույն օրինաչափությամբէլ կանհնտանա միայն դասակարզերիանհնտացմանհետ մեկտելլ: Մարքսը ղարակազմիկ հայտնագործությունկատարեց`վերջնականապես հիմնավորելով.որ 1. ղասակարգերիգոյությունը կապված է արաադրություն պայգարգացման որոշ պատմականփուլերի հետ միայն, 2. դգասակարգույին 3. տանում է դիկաատուա, այղ վեպի պրոլետարիասփ քարն անհրաժեշտորեն ոչնչացղիկտատուրանինքըսոսկմի անցում է դեպիւսմեն տեսակդասակարգերի ման ու դեպիանդասուկարգհասարակությանը: Վերլուծելով բուրժուական հասարակության բազմաբնույթ կառուցվածքն ու էությունը` Մարքսն ու Էնզելսի հիմնավորեցին,որ ձնավորերվ պատմական որոշակի ժամանաանցյավի բազիսի վրա բուրժուականարտաղըրածեղանակը ն կամիջոցումսւնցնում է բում զարզացմանվերելք աստիճանաբարներթաշվելով սսցիալական հակասությունների պորտը կփոխարինվիհանրային մեփաւկանտիրականհարաբերությունննըիվրա հիմնված նոր տնտեսակարգով: Նրանք ցույց տվեցին,որ շուկայական հարաբերություններիկապիսալիստական հասարակարգըերկար ժամանակ լարվածությանմեջ կպահեմ ն կնպաստնճ նրա բուռն զորզացմանը: Բայց ն զուգահեռաբարահագնացող Կոցիովքաղաքական հակասություններնի վերջո կդառնան նրա կործանման պատճառը: Մարքսի ն Էնգելսի պնդմամբ` դա անխասափելի պրոցես Լ, քանգի կապիտսղիստականտնտեսակարզըժամանակ աս ժամանակ անխոաավելիորեն գերքաշվումէ կսրծանարարճգնաժամերի ոլորտը, որից լուրն գալը ոչ այնքուն ոլքոն սեփակավարած թաղաթակամությունից, կախվածէ կւաւավարության

ճատեր ձեռներեցներիկապիտալնելրւլրումնճերից: հասարաՆրանք միաժամանակ հիմնավորեցին,որ կապիտալիստական ն կարզի արտադրողականուժերի տրտադրականհարաբերություններիերկմիասնականհւմմաչատզարգացումնի վերջո կվասխավին կհանգեցնի սնտեսական, սոցիալ-քաղաքականճզնաժամի,Նման ճզնաժամերն էլ կարող են հանդիսանալ արտաղրության եղանակիհեղափսխականհաջորդափոխման ղիղասլատճառ:Դարնից էլ նրանք բխնցրիննոր` սոցիալլատական ւսրաասփոիսսրիղրաեղանակիի հայտ զալու ն բուրժուսկան արտսդրածնղունակին

մելու սնառսավելիությունը: Հանրային սեփականության վրա հիմնված այդ արտաղրանղանակնէլ պետք է հանդես գար որպես կոմունիստական անդա-

սակարզհասարակարգիձեավորման սկիզբ: Մարքսի ն Էնգելսիհայանագործածանտեսականդարաշրջաններիհերթափոխությանօրինաչափությաննամաձույն` սոցիալիստականւսրտադրաեղաճակը պետք է ձնավորվերգափզացածբուրժուսկան արտադրաեղանակիվերջին էտապում ն հանդեռզար որպես նրա անլխուսափելիհերթափոխության ւրդյունք: Այդ եզրահանգումովնրանք հիմնավորեցին,որ կաոպիապիզմը՝որփոխպայմանավորվածհակասությունների զարզացող համակարզ, ինքապես ճակործանիչմիտում ունի: Իսկ հատարակությանլոկ մի մաս հանդիսացող մասնավորսեփականատերերի շահերն ւսրտահայտողպետություննի զորու չէ կանխելու այդ փլուզումը: Ըյղպիսի փլուզման փլատակներիցէլ պետք է վեր հառներ հանրային սեփականատիրականարտադրաեղանակը: Հայտնվելով բուրժուական ուսրաբերությունների սոցիալ-քաղաքական ն տնտեսականճզնաժամի հերթական հորձանուտում՝ Վ. Ի. Լենինը փորձեց այդ նպասռավոր պահն օգտագործելմարքսիզմիտեսությունըմլրակտիկ իրականություն դարձնելուգործում: Ռուսակուն կայսրությունըչդիմացավ սովալլուկ հուժկու հարվածին ն փլուզվեց: ամբոխների Խորհրդային իշխանությունըլիկվիդացրեցմասնավոր սեփականատիրոջը՝ որպես դասակարգի, ն փորձեց սնփականությամըօժտել յուրաքանչյուրին: Սակայն սեփականությունըն նրա անմիջական հետնանք հանդիսացողպետությունը վերացնելուհամար անհրաժեշտէ վերացնելժառանգորղման իրավունքը ն ընտանիքը,որն անհնար է, քանզի այն քավաքացիականհասարակության հիմքն է: Մարքսի հետնորդների աշխատություններում քաղաքացիական հասարակությանն պետության փոխհարաբերությանհիմնահարցնանհետանում է, իսկ հրագած ժողովրդավարության հաստատման համար մարքսիզմի ւսղավաղումներն ինքնալուծարմանհասցրեցինքաղաքացիականհասարակությունը ե պետությունը: 2.8. 20-ՐԴ

ԴԱՐԻ

ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՈՒՍՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Քաղաքազիտականմտքի զարզացմանզործում յուրաքանչյուր ազզ ն ժոդովուրդ իր ուրույն լուման է ներդրել` արժեքավորելովանցած ուղին ու ստեղծած քաղաքական կառույցները: Սակայն քաղաքականմիտքնամբողջացնելու, արժեքավորելու ն ինքնուրույն դիսցիպլինդարձնելու զործում առաջնութէ ամերիկացիներին:ԱռաջինանգամԱՍՆ համալսարանյունը պատկանում ներինկից ստեղծվեց քաղաքականությանբազմաբովանդակհարցալուծումնեոը որոշակի սկզբունքներով ընդհանրացնող ու դասավանդման առարկա ուարձնետւփորձ կատարողքաղաքական զիտությանբաժիններ,որոնց առաջ71

նեկը հանղիսացավ«Կոլումբիայի համալսարանիքադաքական գիտության Դա մի ժամանակաշրջան էր, երբ ոչ միայն ւսկտիվությունԼը ճկւատվում հասարսվլակաւնկյանքում,մայնայղ կյանքի աարբերպորաներընետազոտող գիտությունների բնագավառում:ՊրեզիդենտԱ. Լինկոլնի տզատավաու ազատատննչական հական գաղափարների ձգտումներիշնորհիվ մնծացել էր քաղաքականհարաբերությունների հետազոտությանպահանջարկը:Նման ն քաղաքագիտությանամերիկյան սլահանջարկի արդյունք հսանդիսացավ դպրոցիձեւավորումը: Ամերիկյանդպրոցը ուսումնասիրությունները կենտրոնացրեց սլետությանն հասարակությանկապի, կառսվարմսան քաղաքականինստիւուտներիզործուննությանվերլուծություններիվրա: Պեսւության ֆունկցիոնալգործունեության ուսումնասիրության հիմանվրա ամերիկյանդպրոցնարժեքավոր ներդրումներէ կւտաասրել քաղաքականհտսկզբունքներիմշակման ասպարեզում: մակարգի դեմոկրաաականացման են հասարակության ն պետության Հատկսայնսկարնորվում փոխազդեցության լծակներիոաումնասիրությանհիմանվրա արված եզրահանգումները: Դրանցում շեշտադրվումէ սոցիալականդասերի,խավերիազատ գործունեության համարգործաղիրն իրավականօրգաններիպարտականճությունները: Ամերիկյան դպրոցի ներկայացոպիչներնիրենց հետազոտությոններում զզալի աեղ են հատկացնումհոգեվերլըւծությւոն մեթոդին:Այս ուղղությամբարն քաժեքավորներդրում է կատարել Հ. Լասսուելը «Հոգեւսխտաբանությունը աշխատությամբ: ղաքականությունը» Ամերիկյան դպրոցը քաղաքագիտության հետազոտությունների շրջանակում զգալի տեղ է հատկացնում աշխարհիաարբերպլետությունների վարած հ ամեմատական վերլուծություննել|ն: քաղաքականության ձներիու մեթողներիպարզաբանման Քաղաքականությանիրականացման նպատակ է հետապնդումհասարակական կառավալումըն քսսպլաքականութշարքը: յունը բռվանղակողհետազոտությունների մեծ ն տեղ Չափազանց հարաբերությունների է հատկացվումմիջավզգային համաշիալմաայինըալաքականության սմբալջականացվածհնտազոտութՆման բնույթիոսոմճասիրություններում ոչ մլւսյն պարզաբանվամ ռաններին: են պետությանարատաքին քաղաքականության, պատերազմիու լապաղութն իրականացվելիք գեռյան հիմնահարցեր,այլն մշակվումնն իրականացվող հիմնադրույթները: պոլիտիկական թաղաքականության ն տեղականմարմինների, քաղաքականինսռշխանությանկենարոնակւան տիտուտներիբնույթի, զործելառճի,դրանք կատարելագործելուհնարների են ամերիկյանկառավարումը ն ամբողջացվում փնտրմանեարցալուծումննրըն բսվանդակողհետազոտությոններում: թայլուքուաւնությունը Ամերիկյան ղպրոցիիտշսը աետսբաններեն Ջ. Քեթլքնը, Չ. Մերրիամը, Հ. Լասսովլը ն այք: ղպրոցը»:

Անգլիականդպրոցիձնավորման սկիզբկարելի Լ ընդունել է9-րդ դարի վերջերինԼոնդոնիհամալսարանինկից «անռեսության ն քաղաքականգիտութորով սկսվեցկառավարմանզործում քադաքական յան դպրոցի»հիմնադրումը, ու դերի նշանակությանուսումնասիրության փուլը: Այս ժաինստիտուտների մանակաշրջանիհետազոտություններումզգալի ուշադրություն է դարձվում սահմանադրականն վարչականիրավունքների մշակմանը:Բուհականուսուցման ծրագրերումզգալի տեղ է հատկացվումքաղաքականփիլիսոփայության ն տեսության,միջազզայինհարաբերությունների դւսսավանդմանը: Սկզբնականշրջանումանգլիականդպրոցիուստումճւսսիրությունները կրում ն էին տեսականվերլուծությունների պրակտիկներդրումների հանձնարարամշակմանբնույթ: Սակայն հետագայումսկսումեն կարնորվելսցիոկանների բնույթի հնտազոսությունները: լոզիականն սոցիալ-հոգեբանական Քաղաքամեծ ուշադրությունեն դարձնումտարրերերկրներիքազետ գիանականները ղաքական իշխանության փոփոխվող մեխանիզմներիուսումնասիրությանը: հատկապեսկարնորվումեն միակուսակԱյս բնույթիհետազոտություններում ն ցական երկկոսակցական համակարգերիարժեքավորման, պառլամենտի խմբերիդերիաււրզաբանման,պեֆունկիոնալգործունեությանն ընդդիմադիր մարմիններիգործունեության տական ապարատին տեղականկառավարման հսսւակեցմանն այլ հիմնախնդիրներ:Այդ զործում զգալի ներսկզբունքների ղրումեն կատարելԱ. Ջենինգսը,Լասկին, Կռուլը,Ստրեյչինն այլք: թեմատիկաՆերկա էտապումանգլիականդպրոցի հետազոտությունների նան է յում կարնորտեղ հատկացվում ընտրականհամակարգիկատարելազործմանուղիներիորոնմանհարցալուծումներին: Ֆրանս-իտալականդպրոցիհիմքը ղրվեց 1895թ. Ա. Էսմննի «Սահմանադրականիրավունքիտարրերը»ւսշխատությանհրատարակմամբ: Քաղաքահետազոտությանգործում լույջ վաստակ են գիաությանհիմնախնդիրների ներդրելԼ. Դյուգը, Մ. Օրիումը,Մ. Պրելոն, Ժ. Բյուրդոն,Ռ. Արոնը,Մ. Դյուվերժեն ն այլթ:

իրենց ուսումնասիրություններում Ֆրանսիացիքաղաքագետներն հատկան են պես կարնորում ընտրությունների ընտրականհամակարզի,քաղաքական ինստիտուտներին այլ պրոբլնմներիհետազոտությունը:Նման բնույթի է դըսնորումճան Ֆլորենցիայիհամալսարանի քաղաքասկզբունթայնությում կան գիտության բաժնի զիտնականքաղաքագետԴ. Ժ. Սարտորին:Նրա հ կուսակցականհամակարզերը», «Դեմոկրատիան դե«Կուսակցությունները տեսականլուրջ ընդհանըացումներ կան ժաֆինիցիա»աշխատություններում դերի, ճշանակությանարժեքամանակակիցէտապում կուսսւկցությունների վերլուծության է Սարտորինոչ միայն բազմտկողմանի վորման վերաբերյալ: Լ այլն տալիս այդ պրոցեսների ընթացակարգերն, ենթարկումդեմոկրատական լայնավահբնութագրումներ:

դպրոցը կարեոր ուշադրություն է դարձնում քաղաքաՖրանս-իտալական ն սոցիոլոգիայի հարաքաղուքագիտության գիտությանն փիլիսոփայության, հետազոտությանը: այլ պրորլեմների ն քաղաքականության բերակցության ու ընդհանրացման դպրոցների քաղաքագիտական Անշուշտ, շարադրվածը

լինել չի կարու, քանզիտեսաբանքասպառիչպատասխան արժեքավորման դեռես իրենցամփոփիչ այս բնագավառում ղաքագետներն ճան այն օրը, երբ վստահորենկխոսվին ռուսական քաչեն կատարել:Հեսու չէ մասին: դպրոցի ղաքագիտական պրոցեսումորոշակի արժեք են ներկայացզարգացման Հասարակության

յունը ղուրս բերել ճզնաժամայինվիճակից:19-20-րդղարերումպահպսնողաԲ. Դիզրաելին,Դ. Կորտեսը,Բիսմարկանությանսկզբունքներզարգացըեցին կը, Գ. Մոսկան,Կ. Շմիդտը,Մ. Հայդեզերը,Դ. Բելը, Մ. Լիփսեթըն այլք: կոաակցություննեՊահպանողականության սկզբունքներով առաջնորդվող են զզալի դեր խաղումժամանակակից քաղւսքականպայքսւրում:Այդպիսի ըը կան Անզլիայում,Իտալիայում,Գերամնիայումն ազղեցիկկուսւակցություններ այլ երկրներում: Պահպանողականճության հիմնականսկզբունքնազգայինինքնակեցության անաղարտության պահպանման անհրաժեշտության ընդունումն է: Այղ կյանքիկայունությունըպայմանավորսկզբունքիհամաձայն`հասարակական ված է բարոյահոզեբանական արժեքներիկայունությամբ:Յուրաքանչյուրսեժառանգությունստացած կյանքի րունդձգտում է բարելավելիր նախորդներից մորմերն ու տնտեսական հարաբերությունները:Սակայն հասարակական կյանքի ուղղվածությունը, ըստ սսհպանողականության աշխարհայացքի, պայմանավորվածչէ միայն մարդու բանականգործունեությամբ:Նրանում զզալիդեր Լ խաղում ն նախախնամությունը: Դեպքերի,իրադարձությունների ճակատագրական զարգացմանընթացքը:Մարդկայինբանականություննամենազորու ամենատես չէ: Մարդըզործումէ սխալվելուճանապարհով:Ուստի միշտպետք է սրբությամբպահպանիսերունդներիներդրածարժեքներնու հաղորդիհաջորղ սերունդներին:Պահպանողականության սկզբունքներիհամաու ձայն`նախկինսերունղներիցստացվածփորձն ժառանգությունըսլետքէ աճաղարտպահվի, քանզի մարդնանկարող է այն անցավագինփոխելու Տվյալ սերունդըկարողէ մսւցնել նորարարություններ: Սակայն ճա պետք է այնպես վարվի,որպեսզիչխախտվենավանդական արժեքներիհիմքերը: Պահպաճնողականության մտայնությամբպետություննիր սոցիալ-տնտնատկանբարղ կառուցվածքովմի օրզանականամբողջությունէ: Մշտապեսգոյություն սւնեգուլ այղ համակարզիորոշ տարրեր կարող են վովոլխվել: Սակայնճրա բուն էությունըպետքէ անփոփոխմնա: Ապազանպետք է կառուցվի անցյալիարժեքներիհիմքիվրա:Իսկ այդ արժեքներումառաջինտեղըպետքԼ զբաղեցնիազզայինինքնակեցությանպահպանումը: Ազզայինինքնակեցության անաղարտպահպանման գործումմեծ դեր կարող է խաղալուժեղ պետությունը: Միայն այդպիսիքաղաքականհամակարզըկարող է ապահովելկայուն սոցիալական կալգ ու կանոն, ասնձելտարբերսոցիալականխմբերիշահադիտականմղումներն ու ձգտումներըն նրանցհարկադրելենթարկվելուըճդիամուրիկամքին:Միայն ընդհանուրիկսւմքինհպատակվելովկարելիէ ձեռք բնինլ ընդհանուրի անվանտակ պահպաԱյդ բարեկեցության բարեկեցությունը: ունեն նկատի պետության,ազգի, հանրությանշահերը:Այդ շանողականնեիը հերըվեր են ամեն մի անհատականկանդասայինշահերից:Պահպանողականաթյանհիմնականպլզբունքներիցմեկն էլ առաքինության,ավանդականբաէ: ըւյական նորմերին անշչողորենհետնելու կարգավիճակիհաստատումն

եզրահանգումները

նում

այն

ուսմունքները,որոնք արտահայտումեն որնիցնդասի քաղաքական ն

շահերը:Դասայինշահերի քաղախավիարմատական կամ սոցիալական տեսանկյունիցքաղաքականուսմունքները քական ռեժիմի արժեքավորման շահերն արտահայտողպաշտոնական 1. վերնախավի կարող են լինել. իշխող 2. իշխանությանձգտող սոցիալականխավերի քագաղափարախոսություն, հն3. չքավոր զանգվածների շահերն ընդհանրացնող ղաքականհամոզմունք,

տեսություն: ղափոխական

նկատմամբհասարակութվարած քաղաքականության Իշխանությունների |

յան բոլոր դասերը միատեսակմոտեցում չեն ցուցաբերում:Իշխանության դասերիշահերը սկզբունքորենմիշտ էլ բախվումեն լծակներինմոտ կանզնած մյոա խավերիշահերի հեւռ: Այդ սկզբունքայինտարբերութհասարակության է ցանկացած դարաշրջանիքաղաքականուսյուններով էլ պայմանավորված 20-րդ դարի բազմաբնույթու բազմաբովանդակ մունքներիբովանդակությունը: առավելընդգրկունու ազդեցիկեն պահպանողաուսմունքներից քաղաքական (լիբերալիզմ),մարքսիզմը,ֆաշիզմը: կանությունը,ազատախռհությունը բուրժուականազատախոհությունիցմիապեՊահպանողականությունը է: տությանհիմքերնանաղարտ պահողսկզբունքներիհամակարգ Գաղափասեէ՝ զարգացնել անփոփոխ նպատակն հիմնական բականայդ սկզբունքների րունդներիցժառանգածտնտեսական, սոցիալական,քաղաքականհւսրաբեարժեքները:Այս ուսմունքիհիմնադիրու բարոյահոգեբանական րություններն Մետեռոնիխին, Հերթցին,ֆրանսիացիԷ. դը ճեր կարելիէ համարելավստրիացի Բոնալդին,Ժ. դը Մեստրին,անզլիացիԷ. Բերկին: Էդմունդ Բերկիւպատկերամարդիկչեն կարող գործել միայն իրենց վոր արտահայտությամբ՝ է քաղենազգի դարերովկուտակածարխելքով:Նրանք պետք իմաստություն են Այդ ճշմարհավերժ ճշմարտություններ: ժեքներից,որոնցումխտացված թելապահի գործիչներին քաղաքական տատանվող տություններըկօգնեն վճիռներընդունելու: դրանքինհամապատասխան արժեքնեմերժումէ ավանդական սկզբումքորեն Պաւհպանողականությունը ու հեղափոխական բարեփոխություններն րի հիմքերըխախտողարմատական բորեփոխություններըսահմա. դեմոկրատակուն Նրանք միջամտությունները: "Բր: ույն կարող է հաստրակութ հաիակում են հառում ուժեղ իչիոոճթութ"Ք.

սեփական

մասնավոր նախաձնռնության ազատության սրահսնջ է: Ազատաիտհության

սոցիալականհաՆրանց է լվահպանհնարավոր չէ: Հո ր վասարությու ններում բարդյականարժեքներիմիջոցով: վի կենցաղայինուսրաբերությում նել հետնի ավանդույթներին, Յուրաքանչյուրսք պետք է անշեղորեն Նման չխախտիամրակայված արժեքները: սկզբունքննրին ն իր վարքազծով նան զործիչները:Նրանք իրենց բաքաղաքական րով պետք է ւսռաջնորդվեն համակարզի հիմծրագրերովչպետք է խախտենքաղաքական ըեփախական ն որոշումներըպետք է բխեն ազգի շահերից իրականացքերը: Քաղաքական տեսանկյունից: բարեկեցության վեն ընդհանուրի հաստատման, բուրժուական Ազատախոհությունը ուսամբողջականացված սկզբունքների կատարելագործման ամրապնդման, արտադրահարաբերությունորպես կալվածատիրական մունք է: Ձնւավորվելով զարգացրելէ զաղափարախոսությում, վնրակառուցման ների արմատական ազատության,օրենքի առաջ բոլորի հավաքաղաքական առաջադիմության, ներդրմանն այլ բնույթի դեմոկրատական տարության,պառլամենտարիզմի ակտիվ ջատագովներեն գաղափարների սկզբունքներ:Ազատախոհության Ֆ. Գիզոն, Դ. Ա. Ռիկարդոն, հանդիսացելՋ. Լոկը, Շ. Մոնթեսքյոն, Սմիթը, Ս. Նազարյանը, Ջ. Մեղիսոնը, Բ, Կոնստանը, Ի. Բենտամը, Թ. Ջեֆերսոնը, ն Ն. Ռոաինյանը,Գ. Արծրունին,Գ. Օտյանը այլք:

Խոր հո ի ։

լ

ոնչեղորեն ետք ռազատարաւթյունը երություններում

իրավունքի ու հնարււվորություններիայնպիմ արդու ին ինքնա քնահաստատման, ճանապարհին: Ստեղծել այնսլիսի պետություն, որ հարգի գործունեության իրավունքները,երաշխավորի նըրասգատությոնը ն կառւսմսվդլու բնսավլան վարվիհասարակության ընդհանուրմտայնության սկզբունքներով: Ազատախոհությանսկզբունքների համաձայն` պետության ն անձի փոխհարաբերություններըպետք է կառուցվենպայմունագրային հիմքերիվրա: Համեջ պետք Լ իշխի օըննքի գերակւսյությունըն մարդկանցհարատարավության խստորենկարգավորվեննրանց հավանած ն ընդունած օրենքընրությունները ներով: Մնրօրյւս ազատախոհությունըզարգացնում է պետությանազդեցության ոսահմանափակմանսկզբունքննը: լարտների Սարքսիզմն աշխատավոլւ մասսաների ն չքավոր զանզվուծներիշահերի տնսունկյունից մասնավոր սեփականատիրականհարաբերոթյունները հանլւսյին սետակաճատիրական հարաբերություններովփոխարինելու սւեսությունն Լ: Քաղաքական պղ ուամունքիհիմքը կազմում են սոցիալականխտրականության վերացման, սոցիալական հավասարության հիմնավորման, համբարեկեցության ապահովմանսկզբունքները:Նման ճասարակութընդեանուր յան ստեղծման գաղափարներզարգացրելեն ղեռես մ.թ.ա. 4-րղ դարում մւսամը Պլատոնը, 16-իղ լարում Թ. Մոլը, Թ. Կամպանելան ն այլք: Մարքսիզմի ղասականներիաշխատություններումայդ գաղափարներն իմաստավորվելեն որպես հասարակոթյան զարգացմանու արմատական փոփոխության նպասի հաստիակություն, |

Կովորոյին-

հարաբնրությումների

դաժան 18-19-րդ դարերում շահաճորտատիրական Ազատախոհությունը մնջ գոր|

էր հաստրակության զործմանդեմ ընդվզու միջին խավերիձգտումն ձեռք բերելու համար: Այդ ձգտումներից էլ մղված՝ ճրա զածելու ազատություն մնջ մարդու ազատության ոտաջ քաշեցինհասարակության ղափարակիրներն տնօրինելուիր ճակատագիրը,իլուսգաղափարը:Մարդը սլետք է ազատ լինի ինքնուրույնընտրիիր ուումեճա որոշելու իր գործունեությունը,

կյանքի

վունք կրի այդ ամենի համար: Շզատաղին ն անձամբ էլ պատասխանատվություն ֆունկբռնատիրական իահությաննպատակնէր՝ թուլացնելմիապետության Ըյդ մտայնութհնարավորությամբ: ցիաներըն անձին օժտել ազատ գործելու է վերահսկիքաղաքացու անձնայան համտձայն՝ պետությունըոչ թե պետք մասին: Մարդը անվտանգության կան կյանքը, այլ հոգա լոկ նրա անձնական ն դառսեփականատեր ազատություն պետք է ունենա ապրելու,աշխատելու նալու իրավունք:

սկզբունքներ ռեժիմի գործելատճի Ժամանակակիցէտապում քաղաքական պահանջումէ ազատ իշխաճություններից պարտադրող ազատախոհությունն ն Խոսքի, դավանանքի,ընտրելու զորքաղաքացու իրավունքներ: ակռաակցություններ ընդգրկվելու, մեջ ծելու կոսակցությունների մարհամաձայն` սկզբունքների զարգացրած զատություն:Ազատաիտհության ծավալելու զ ործունեություն խմբակային ղը պեաք է ունենա անհատական կսւմ ն ազատորեն տնօրինելուիրադրսնւրելու իր ունակությունները ազատություն, ազատության,այլն զործարարության, վունք: Դա ոչ միայն 1սննատական

ընտրվելու, հիմնելու

լ ԿԼ որո աիարզելք րակություն, չդրվի

ճպատակն

,

`

որու

տակավկետ:

-

Հասարակությունըդիտելովորպես ամբողջականօրգանիզմ,Մարքսը ն ԷՍգելսը հիմնավորեցին,որ մարդկությունըօրինաչափորենանցնելով հատարւոկականտնտեսականորոշ ֆորմացիաննը,անխուսափելիորենկոսսնի անդասակարգհասարակարգի կառուցմանը: Նրանց համոզմամբ՝դա կարող է սւեղի ունենալ նան պրոլետարիատիոսղթական հեղափոխությամբ, որով վերջ կղրվիմալոլու կողմից մարդու շահագործմանը:Զարգացնելովսւյդ տեսություճը՝ Լենինը հիմնավորեց,որ հեղափոխականպայքարով մասնավորսեփակա(առիրական հարաբերություններիքաղաքական համակարգը կործանելուց հնտո՝ հեղսսփոխության նվաճումներըպաշապանելու համար պետք է ստելծի պրոլեւսարիատիդիկտատուրա:Նրա համոզմամբ`բանվոր ղասսկարգի կու սակցությանկողմից կառավարվողայդ պետությունըպետք է սեփականագրկի ն կառացիսոցիալիզմ: հարոատներին Ընդհանուրառմամբ սոցիալիզմիտակ ընդունված է իմաստւովորելմարղկանց նավասարության ն սոցիալական արդարության սկզբունքների վրա հիմնված հանրային սեխփակաճատաիրական հարարերությունների:Շատերն են այդ գաղափարներիհիմնադիրներ համարոմ Կ. Մարքսին ն Ֆ. Էնգելսին, ոք

սւյնքան էլ իրավացիչէ: Նրանք լոկ տեսականորենընդպատմականորեն ու էական սւսհվերլուծելեն նախկինուսմունքների հանրացրել սկզբունքորնն հասան հիմնավորելեն ապագայումսոցիալիստական մանավակությունները ու Մարքսն Էնգելսը բոլոանխուսավելիությունը: րակարգիարմտտավորելու ոժային խորտակման կ արգի հասարակական րովինմասնակցությունչունեն է մարքսիզմիջատագործում,որը դիսնորվում սւյն հայացքներիզարգացման գովներիաշխատություններում: Մարքսին Էնգելսիկողմից սոցիալիզմիտեսությանզարգացումըհիմնվում հարաբերութէր այն գաղափարիվրա, որ մասնավորսեվականատիրական դեսլթումկիրականացվի յուններըհանրայնացվելու ն սոցիալականարդարութգրել մի տաղ չեն այն մասին,որ մասնավոր յան սկզբունքը:Սակայննրանքոչ բոնի փոխարինելովհսնրային հարաբերությունները սեխականատիրական հաւսարակության մեջ կապահարաբերություններով, սեփականատիրական հովվի սոցիալականարղարությանսկզբունքը:Ավելին, նրանք միշտ քննադաեն բռնիհավասարեցման սկզբութը՝ անվանելովայն զորանոցայինկոմուաւել ն ւսեսությանհիմնիզմ: Մարքսի Էնգելսիկոզմիցմեկնաբանվածսոցիալիզմի այն սկզբունքը,ըստ քում ղրվածէ մարղկանց միջնիրականհավասարության որի` հասարակությանողջ նտրսաությոնըպետք է դառնամարդու տարամիջոց ն հասանելիլինի յուրաքանչյուրին:Դա ճշանաբնույթգործուննության ոչ թե պետք կում է, որ նասարակական սեփականությունը է լինի բոլորիսեփաայլ ամեն մարղուսնկանությունը,ինչպեսղւս կատարեցլենինյանգվարդիխսն, Այղ դեպքոմ յոտաքանչյուրքաղաքացիկդառնւսհասարափակաճությունը: կության ողջ հարստությանսեփականատերը`առանց նոմենկլատուրային Այսպիսիարմատականփոսսհմանափակումների կամ ւսրւասնությունների: պրոցեփոիաւթյունըմարքսիզմըդիտումէ որպեսօբյեկտիվ,բնապատմական սի արդյունք, որը կարող է իրականանւպմարղկանցակտիվ, գիտակցական գործունեությանշնորհիվ,բայց կախվածչէ առանձինանհատներիցանկութհարաբելրությունյունից: Մարքսըմիշտընղգծամէր, որ սեվնսկանատիրական ներնառանձինմարդկանցկամքովչեն փոխվում:Դրանքարմատականվոճանապարհովա̀րաադրոփոխությանկարողեմ ենթարկվելբնապատմական հետ հատուկ մեկտեղ:Ընդ որում` կապիտալիզմին ղականուժերի փոփոխման բնապատմական փ ոփոխությանի̀նքնահարաբերությունների շոկայական սպառմանճանապարհով: հուրսւբերությունների Մերօրյա զարգացածերկրնելոմ դեմոկըրսւտուկան ու ծավալմանբնույթըվկայումէ, որ Մարքսն Էնգելսըհասկացելէին բորժուաէին այղ հարաբերութԼությոնը ն պատակերացնոա կանհարաբերությունների ու ուղին: Խորհրդային յունների բնապատմական զարգացման փոփոխության ձնավորման,զարգացմանն կազմալուծման արտադրահարաբերությունների զգալիորենխեղաթյուրել ընթացքըցույց տվեց,որ մարքսիզմիջատագովները սկզբունքէին ոչ միայն այս տեսության,այլն նրա պրակտիկիրականացման իր

`

ները: Նյդ պատճառովէլ կուսսւկցւսական վերնախավի իմբակցականշահերն արտահայտողվարչյսհրամայւսկան քաղաքական ռեժիմը փոփոխվող իրաղափճություններում ճկունությունչցուցաբերեցն կործանվեց: Մերօրյա քաղաքական իրադարձությունների հորձանուտում զգալի ակտիվությունեն ցուցաբերում մարքսիզմի մոտ կանգնած ակունքներին ղեմոկրատիայի գաղափարակիրները: Սոցիալ-դեմոկրատիայի խոշոր տեսաբանկարելի է համարելԷ. Բեռնշտայնին,որը 20-րդ դարասկզբինհիմավորում էր, որ կապիտալիզմը խաղաղ զարգացմանճանապարհով կարողէ փոխարկվել սոցիալիզմի:Ըտո տույնի` հասարակական կյանքի աստիճանական դեմոկրատականացում համընդհանուր ընտրական իրավունքիարմատավորումն սւյդպիսի փոփոխությունների կարեոր երաշխիքկարող է հանդիսանալ: Նման մտայնությունըհոգեհարազատ էր ճան Կ. Կաուտսկուն ու Ֆ. Ադլերին:Այդ գաղա1951 թվականին՝ փարներնամբողջացվեցին սոցիալիստական նալի սահմլսնադիրկոնգրեսումընդունված«դեմոկրատական ու նպատակներն խնդիրները» հռչակագրում: Այդ գաղափարները ոգուն համապատասխան ու ճշգրտվեցին հղկվեցին1989 թվականին՝ Ստոկհոլմում տեղիունեցած սոցիալիստական ինտերնացիոնոլի 18-րդկոնգրեսում ընդունված«սկզբունքների հռչակագրում»:

սոցիա

Բեռնշ-

որակակ

ինտերնա

սոցիալի ժամանա

Սոցիալ-դեմոկրատիայի նպատակն ազատության, հավասարության, արդարության, համերաշխության սկզբունքներունեցող

դեմոկրատական սոցիա-

լիզմի կառուցումնէ: Այն պետքէլինի խառըէկոնոմիկա ն սոցիալ-տնտեսականբաշխողակունֆունկցիւսիրականացնող պետություն: Այդպիսիքաղաքական համակարգը պետք է առաջնորդվիմարդու իրավունքների հարգման, ն այլախոհության բազմակարծության հանդուրժողությւան, խոսքի, ընտությունների ազատությանսկզբունքներով: Սոցիալ-դեմոկրատիայի գաղափարակիրկուսակցություններ են` Ֆրանսիայի«սոցիալիստական կուսակցությունը», Իսպանիայի

մամույի,

«սոցիալիստակա

բանվորական կոսակցությունը», ԳՖՀ-ի«սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը»,Անգլիայի«լեյբորիստական ե այլն: 1980-ական կուսակցությունը» թվակսւններին սոցիավ-դեմոկրւսաները, հաղթելովխորհրդարանական ընտրություններում,ձնավորեցինմիակուսակցական կառավարություն Շվեդիայում, Իսպանիայում, Վենեսուելայում: Իսկ 1990-ական թվականներին նրանք հաղթանակ տարան Պորտուգալիայի, Ֆրանսիայի,Շվեյցարիայի,Ֆինլանղիայիպրեզիդենտական ընտրություններումմ: Սակայնայդպես էլ հասարակությաններքինխավերինչվիճակվեցեսնելու խոստացված սոցիալական արդարությունը: ՔաշիզմըորպեսքսղաքակւանուսմունքԺ. Գոբինոյի, Ժ. Լապուժի,Ֆ. Նիցշեի, Օ. Շպինգլերի ն ռասայական խտրականության գեռպոլիտիկական համոզմունթների ձնափոխվածզարգացումն Լ իշխանասանչ ւսյնպիսի ուժերի կող79

պաշեն. 1. տոռաջնորդի սկզբունքներն

հիմնական մից, որոնցուտաջնորղվելու ատո հզոր տերություն քարոզչությամբ տամունքը, 2. ազգային ռասատ4. կենսական տարածութ) ն նվաճելը, ուժայինմիջոցներով ղազմելով՝ կենսական 20-րդ ղստի ն ա յան իրագործումըյլն: Այդ սկզբունքները

ր ր

լատրակոնոթպլաշտոնական ական. գաղափարախոսությ

ելով՝

յ

սլնետական 30-40-ականթվականներին

|

Պորտուգայիա-

Իտալիայում,Իսպանիայում, յունդարձանԳերմանիայում, ազգը, պեհամաձայն` ում: Ֆաշիզմիգաղափտրախոսության սկզբունքների նպակյանքիբարձրագույն

տությունը

ԼՈՒԽ

Ս ԵՐԲՈՐԴ

ՍՈՒՐՑԵԿՏՆԵՐՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

դիտվումեն որպես հասարակական ճանապարհին իրականացման տակ: Այդ նճպատւսկի արժեքներ, այլ ունենալ ինքնուրույն Է ամբողջատիպետությունն

:

դուրն հասարակական Այդվիսի տանարի Իրաք անր: առար բազմակարծութ- Նթե հասարակությանպատմությունըկարելի որումմերժվում բազմակուսակցականության, ություն դեմոկրատական բնույթի բաժանման գիտակցական գործունեության 9ւսրլյունք, իշխանության

ՈՒ

թ ԵԼ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

ւ

լ

ն

)

է,

յան

3.1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏԻ

ԲՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ա

նն

Արոն: Գար

ն այլ

կյանքիբոլոր բնագավառննրի մեջ անձին հասսւրակական պետության Մարդնայս հսկողությունը: է պետական վրա տարածվում ն պեսւքէ մեքենայիպտուտակ է որպեսպետական սությանմեջ դիտվում Այդպիսիպեֆունկցիաները: իր համար նախատեսված կատարի գանդորեն ունակութդիտվումէ որպեսամենակարող,գերբնուկան տությանղեկավարը ճն ազգիճաիր օժտված, ազգիոգին յուններով մատագիրըորոշող ն կերտող գերսարդ: հիմքում ընկած է այն սկզբունքը,որ մի գաղ գզաղափարախոսության Ֆաշիգմի ժեքներն են: Այդպիսիսասայի արժեքնիր ազգի,իր ռասայի արժեքներն բարձրագույն ը տաէլրացուցիչկե պահանջվում համար, ըստ ֆաշիզմի, զարգացման ուժով՝ հարեւսնոչ կատարյալ զգ որը պետքէ գլավքել րածություն, ոտս լ չափըորոշվումէ «էլիտար Ընդ որում`այդ տարածքի սաներից: է որպեսազգիկենսագորհիմնավորվում Իսկ նվաճումը տուրայիաստիճանով: միջոց. ապահովող ծունեությունն

Նման

զ

արաց

զործուննությամբ նմ:

Ներ

իղ ռաա լո

յ

է լիտել որպես մարդկանց

քաղաքականությււնը հանդես կգա որպես այլ գսրծունեությանառաջմղիչ շահերի ու սկզբունքների դրդապատճաւ:Այս տեսակետիցպատմությունըկերտողուժերը ճան քաղաքականությանսուբյեկտներնեն, քանզի մարդկայինցանկաւցածգործուննություն բխում է որոշակիշահերիցն հետապնդումէ կոնկրետճպատակներ: Ասվածից բխում է, որ քսւղաքականությւասն սաբյեկտիդերում կարող են հանդեսգալ սոցիալականխմբերի, դասակարգերը, կոաակցությունները,հաշարժումները, կրոնական համայնքները ն սարակական-գապավարական այլն: Մակայն ազգի,ժողովրդի, տւսրբեր գ սոցիալական րբ բ ցիալ րի շշախմբավորումների հերն կյանքի են կոչվում ն իրականանումեն անհատներիկամքի ն գործուննությւաան միջոցով:Ուրեմնքաղաքականությւսն կարեորսուբյեկտպեւոք է համարվիմարդնիր կամայինհատկություններով, հոգեկանկերսվածքով,համոզապա

լ

ու աւսակերացումներով: մունքներով Իհարկե,բոլոր մարդիկչէ, որ միշտ ակտիվորեն մասճակցումու միջամտում են հասարակական ու պրոցեսներին:Իսկ մասկյանքիիրադարձություններին ու են ուժն սաների դերն ի հւսյտ գալիս ճգնաժամային փուլերումն վճռական ազղեցությունեն ունենում քաղաքականկյանքում: Հետնաբար,անձը քաղաթական սուբյեկտ կարող է ղառնալ իր նպատակաուղղված ակտիվ գործուն հանգամանքները: նեության շնորհիվ:Քիչ դերչեն |խաղում Քաղաքականության սուրյեկտներեն հանդիսանում,ինչպեսառանձինանհատները, այնպես էլ նրանցխմբերը,միավորումները, որոնքունեն որոչակի սկզբունքիցբխող գործունեությանծրագիր: Այսինքն` քաղաքականհանրայնացման(սոցիալականացման) պրոցեսումքաղաքականությունձնավորողն այն կյանքումիրականացնողանձինք, խմբեր,հաստատություններ, կազմակերպություններ, որոնք ունեն թաղաքականզործսւնեությունծավալելու ն սկզբունքային ծրագրերկազմելու ն առաջարկելուկամք ն համառություն:Այդպիսիզործունեությոնկարող են ծավալել վերնախավերը,ազգային-էթնիկա-

Տլ

կազմակերպություններն կան հանըույթները,քաղաքական ինստիտուտները, ու շարժումները: բնույթիցն հասարսկական կյրսնքումունեցած Կախված գործունեության սուրյեկսաներկարող են դառնալ ժողոազդեցությունիցք̀աղաթականության եկեւլեցին,կրոնական համայնքը,մաֆիոզխումբը, վուրղը,ազգը, պետությունը, ե այլն: ազգայինգաղթօջախները կառույցները, լոբբիստական Քաղաքական սուբյեկտներիհիմնականհատկանիշընսվաձեռճող, նպաէ: գործունեությունն տակադրվածակտիվքաղաքական է որ սահմանել, կարելի քաղաքականության սուբԱմփոփելովասվածը՝ /սումըը, կազմակերպությունը, որն յեկտ 1 համարվումայն անձլ, սսցիալավան միջտմսւել կյանքին, նպատակով ք ոսլաքական ազդել ունակ շահադիտական ն համոզմունքների վա, միջամտելքաղաքական հարաուրիշներիվարքազծըի ե ծավալման ընթացքին,կերտել քաղաիրադարճությւանների բերությունների քականություն:

3.2. ԱՆՁԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՍՈՏԻՎՆԵՐՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏ

ԴԱՌՆԱԼՈՒ

ՈՒ ՇԱՐԺԱՌԻԹՆԵՐԸ

Յուրաքանչյուրհասարակությանմեջ ակտիվգործունեությունեն. ծավալում սոցիալական խմբերի, դասակարգերը, հասարակական-քաղաքական որոնց գլլխավորսուբյեկտըմարդն է իր հոշարժումները,կուսակցությունները, գերանկերտվածքով,սկզբունքներովու ցանկություններով:Եթե քաղաքականությունըգործում է մարդկանցմիջոցով`հանուն մարդկանց,ապա այն իրականացնողնանհւստն է` իր շահերով, ասմոզմունքներով, գործելաոճովու

սկզբունքներով:

Անհատը՝ որպես քաղաքականդեմք, անհատակամությունչի կարող գո-

դուրս: Հասարակապերիցու հարաբերություններից յաանել հասարակական ն ն կությանմեջ անհատը բանականարարածէ, սոցիալականէակ, ն տնտեսականգործիչ, ն քաղաքականէակ: Եվ որքանակտիվորենու խորությամըէ այնմարդգիտակցումիր տեղն ու դերը քաղաքականհարաբերություններում, հսսարակական լինել կյանքիգործընթացը: կարող քան ավելի արդյունավետ է է քաղաքականության պոԱյս տեսակետիցյուրաքանչյուրանձ հանդիսանում ճա տենցիալսուբյեկտ:Բայց սրպեսզի քաղաքականսուրյեկտդառնա, պեսյք է գիտակցի,ըմբռնիքաղաքական կյանքիէությունը, ձեոք բերի քաղաքական սկզբունքներ:Այստեղիցհեւտնում է, կուլտուրա, ունենա որոշակիքաղաքական սուբյեկտ դառնալուհիմնական հաականիշըհամակեոր անձի քաղաքական ու նորմերով առաջնորդվելնէ, դասակարգայինշահեցությանսկզբունքներով ծառայելուիմաստավորումը: հասարակությանը րի արժեքավորումը, Մարդուն քաղաքականակտիվ գործունեությանմղողն առաջին հերթին կյանքում նշանավոր տեղ ձգտումն է, հասարակական ինքնահաստատման

ն զարգացող գրավելու

ունեիրադարձություններում ակտվվմասնակցություն

Ավոն իր անձըմյուսներիհանղեսլկարեռրելումղումը:

Մյուս կողմիցէլ՝ հատորակական կյանքի առաջընթացի,նվաճումների,ւսրմատականբարեփոխումների, պետությանհլսմակարգիկառույցների կարգավորման,կառավարմանպատասխանատվության զգացողությունը,բարոյականն նյութականշահերիձեռքբերումը: Մարդը ոչ միայն քաղաքականկենդանիէ, այլե փառասերէակ է: Որքան են նրա վիճակը,պահանջմունքները, բարելավվում բարձրանումէ կուլտուրաէ մակարդակը, ա յնքան ավելանում հասարակական-քաղաքական կան կյանու բերելունրա հետաքրըքըասիրությունն քին մասնակցություն ձգտումը:Հածնում է հաասրակականճախ մարդու բազմակողմանի զարգացվածությունը նշանավորգործիչդառնալուպահանջմունք: քաղաքական Ինքնարժեքավորման գործոնըմի կողմից կաշկանդումէ անձին քաղաքական ասպարեզ մղվելու գործում, մյուս կողմից էլ ակտիվորեններքաշում է պաշտոնին հեղինակության բարձրացմանպայքարիոլորտը: Այստեղկարնոր ն է գործ կատարում հոգեբանականգործոնը: Անձի՝ քաղաքականգործունեությանմեջ ընդգրկվելուկարնորգործոն է նան նյութսկան բարեկեցությունըբարձրացնելումղումը: Հատկապեսթույլ զարգացած, տնտեսականոչ բարեկեցիկսոցիալականմիջավայրիանհւստին պաշտոնամոլությանմղող ուժն ավելի շատ նյութականբարեկեցությունձեռք բերելումիտումն է, քան բարոյահոգեբանական գործոնը:Խորհրդայինհասարակարգումկուսակցությանմեջ ընդգրկվելուձգտումնավելի շատ պայմանավորված էր պաշտոն ձեռք բերելու ն հասարակությանմեջ արտոնյալ դիրք գրավելուցանկությամբ,քան թե գաղափազակամսկզբունքայնությամբ: Ընդ որում` նյութականգործոննայնքանուժելլ էր, որ շատերըկուսակցության շարքերնընդգրկվելուանկետանձեռք էին բերում կաշառքով: Քաղաքականության սուբյեկա ձեավորվողանձի սկզբունքների, հոգեկան կերտվածքի վրա զգալի հետքկարողէ թողնելսոցիալականմիջավայրը:Կրոնականմոլեռանդմիջավայրումձեավորված անձը չի կարող նույն համոզու սկզբունքներնունենալ, ինչ քաղաքակիրթ մունքներն երկրիբնակիչը:Հաճաւխժողովրդիքաղաքականանգրագիտությունը նպաստավոր հող է դառնում բույլ ու անկարողուժերիհամար՝իշխանությանղեկըզավթելուգործում: Կրթությունըոչ միայն ընդարձակումէ մարդուքաղաքակւսնմտահորիզոնը, այլննրաճ հեռու է պահում տարաբնույթծայրահեղություններից:Բազմակողմանիզարգացած,մարդու մոտ առաջին պլան է մղվում երկրիքաղաքական ե այլ միջոկյանքինակտիվ մասնակցությունունենալու, ընտրություններում ցառումներում կարնորդեր խաղալու համոզմունքը:Ամերիկացի քաղաքագետներՀ. Ալմոնդին Ս. Վերբայի վկայությամբ՝ կրթությանբարձըմակարդակուԱնցողանձն ավելի շատ վստահությունէ ցուցաբերումիր միջավայրինկատմամբ,ավելի ակտիվմասնակցությունէ ունենում քաղաքականբանավեճերում

երկլխոսություններում,ունի կառավարաթյանվրա ազղեցություւնզործելու են ցուցաբերումոչ թե համղզմունթ: Նրբեմն մարդիկքաղաքականչեզսթքություն թաղաքական զործունեությանանկարուությունից, այլ ծռվպվոալ իրադարձություններումհաջողությանհասնելուսմարակոսանքից:Քիչ գներչի խաղում նան անձին քավաքական կյանքում ներգրավելուիշխանություններիտրամադրվածությունը: Անձի քաղաքական սուբյեկտ դառնալու գործում նպաստողուսնգամանքի դեր կարող նն կատարելզարգացող քաղաքական իրաղարձությունները:Եթե անձը ունի քաարսքականասպարեզ մտնելու թեկաոզեթաքնված հակումներ, այդ իրադարձությունները խթանիչի ղեր կարող նն կատարելճրա ունակութն դըսնորմանգործում: Մակայն նա կարող է արդյույունների բացամաայտման նավետ քաղաքական գործունեությունծավալել միայն այն ժամանակ, երբ զգա իր անելիքի կարեռրությունը, արյունթիհասնելուհեռանկարը: Անձի քաղաքական սուբյեկտի վերածվելու պրոցեսում կարնորվում են հետնյալ խատնվածքները. 1. Քաղաքականապես չեզոք խառնվածք ունեցող տիպեր,որոնք տարբեր պատճառներովանտարբերությունեն ցուցարերումծավալվոլ քասլաթական ինկատմամբ:Այդպիսիներըգրեթնչեն դառնում քաղաքարըադարձություննեիի կանությսԱսուբյեկտ: 2. Քաղաքականությամըհետաքըքըվուլսւիսլեր, սրոնը լրատվական աղբյուրների սահմաններումփորձում են ըմբռնել,վերլուծել,արժեքավորելհասարակականկյանքի բազմարնույթփոփոխությունները: Մոցիալականայս խավը է ճգնաժամայինիրավիճակներում դրսնորում համախմբվելուունակություն,ոեն րի ուժը հաճախ օգտագործում քաղաքականգործիչները՝իրենց նպատակներինհանելու համար: զործունեության հակված տիպեր, որոնք ամեն կերսլ 3. Քաղաքական են ձգտում թափանցելիշխանությանոլորտների նե դառնալով խորհրդարանի ակումբների անդամների̀րենց խառնպառգամավորներ,կուսակցությունների, են վածքով, ըմբոնողությամբնպաստում ընտրած քաղաքականկուրսի իրականացմանը,իրենցլուման են ներդնումայն մասսայականացնելու գործում: 4. Քաղաքական տնսություն ն կուիս մշակելուունակ տիպեր,որոնք իրենց հակումներովընդգրկվումեն պետական,կոսակցական,հասարակական-քատաքականգործունեությանոլորտներումն լրացնում են իշխող վերնախավի շարքերը: Նշված խառնվածքներըհիմնականումպայմանավորվածեն անձի ն հաորի ընթացքումնա միջոցսարակությանբազմաբնույթփոխհարաբերությամբ, ու ն է ճեր հնարներ փնտրումիր հասարակությանմիջե առաջացող հակասություններնու բախումներըհարթելու ոսլլությամբ: որոշակի էտապումունակ,օժաված ն Իրենց հասունացմանո զարգացմւան են դառնալ քաղաքականությանսուբյեկտներ: կամային անհւստմերըձգտում բերող այդ անձանց ն սոցիաՔաղաքական կյանքին ակտիվ միջամտություն ու

ւ

:

խմբերիփոխհարարերությոնիցԼլ ձեավորվում է տվյով երկրի թաղարական բազմառնույթուվղությանները: թականության

1.1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՉ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԵԿԱՆ

ԵՎ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

հնարնեսուբյեկտներիբնորոշմանմեթոդաբանական Քաղաքականության է հասարակության շերտակառուցվածքիբացահայտման րում կարնորվում սկզբունքը:Յուրաքանչյուր ազգ ն ժողովուրդ`որպես համակարգայինհանշերտակառուցվածլըով: Իսկ տճնտերույթ. բնորոշվումէ էթնոսիյուրահաստուկ ն չավանմիշներիտեսանկյունիցառանձնացվում սսկան սպցիսվ-քաղաքական են նկամուտի,զբաղմունքի, կրթությանն այլ գործոններ: Ըսսւ այդ զործոնների էլ՝ հասարակությունըբաժանվումէ ստցիալականատրբերիմբերի: մտումբը միասնականության, անդամակցության, փոխազղեցության սկզբունքներովկապվածմւսրդկանցընդհանրությունէ: Այն կարողէ դրսնորվել համոգմունքների,ընտանիքկազմեընկերակցության,զգացմունքայնությտւն, ն խմբերում առաջնայինէ համալպում միմյանց այլ մղումներից:Այդպիսի լու հետ կայուն, սերտ կապերիպահպանում: ու համագործ Նման սկցությունը: խմբերիշարքին կարելի է դասել ընտանիքը,ընկերակցությունը, ակումբային ե կագմավորումները այլն: Մերտոնի բնորոշմամբ`դա մարդկանցայնպիսի միասնությունէ, որում նրանք զիաակցում են տվյալ խմբին իրենց պաաւկանե-

ի խմբերն ենա հիե: մւան որ իարունռիալական իիմբերի ւությունը

ն

դեր

որոշ

են

կա

խաղալ

քսսպլաքականության

բնագավառում:մ

յդ

Սոցիալականիտոմբնընդհանուրշահերի,արժեքներիու սկզբունքներիտեսանկյունիցմիավորվածմարդկանցհանրույթ է, սրոնց անդամմերիհամազգորկյանքի բազմաբնույթոլորտներումզբաղեցպայմանավորված ծակցությունը ման տեղով ու դիրքով: րտ ծ Սոցիալականխմբի որակա ման կարեորչափանիշ կարելի է համարել վարք տի կարգավորիչ,սոցիալականիրականությանճանա մակու գնաոը Ն որն պատկերա ի այն ի մի ը ն ը մէ հայտ ի նց ն յն ձնավորվում ստերեոտիպ: հիմանվրա: է անձնական հավորդակցման Ինչսլես անձին, այնպես էլ սոցիալականհանրույթինբնորոշ սոցիալական արտացոլվածէ հանրույթի ապրելակերպը,բարոյահոգերաստերեոսփսյում նական կերտվածքը, ավանդույթների, սովորույթների արժեքավորված ն Հադասային մասնագիտականառանձնահատկությունները: սկզբունքները, է սարակությանյուրաքանչյուրխավինբնորոշ սոցիալականորոշակիստերեոԵվ որքանբարձրանում սփսլ, որով նա հստակորենզատվում է մյուս |սավերից: Լ սոցիալական աստիճանը, այնքան սսաերեռտիպիարժեքները կայուն ու

նույնան Մ

ում

ԱՊ ւ

է

վոր

ումնե համակա կերտվա րդկա զալիս հոզեկաբումոլ չվու ա ակա :

.

`

փորձի

:

լ

է

այն հանդես զաընդզծվածեն դառնում:Իսկ առանձինժողովուրղների արտահայտություն: բնորոշ խտրականության լիս սրպեսկաստայական նն ցուցաբերում մտածողները խ նդրում խմբի բնորոշման Սոցիւպական Օրինակ`Ֆրեյդի համոզմամբմարդիկ սոցիալաբազմակարծիքայնություն: մվիրվածության ցուցաբնրած ճկատմամբ կանխմբերեն կազմումառաջնորդի շերսոցիալական մարքսիզմը Իսկ մղված: ն հնազանդության զգացմունքից մարդկանց նկատմամբ միջոցների տավորմանհիմքումդնում Լ աշխատանքի Աւեղը: զբավեցրած համակարգում արտադրության ունեցւսծվերաբերմունքը, սոէ Ժամանակակիցաշխարհումզգալիընդունելությանարժանանում է սեփակաձութտեսությունը:Այն կարնորում ստրատիֆիկացիայի ցիալական նկատմամբունեցած վերաբերյան բնույթը,շահույթիչափը, իշխանության Փաստորեն, ն այլ չափանիշներ: դիրքը,զբաղմունքը մունքը, հեղինակությոաը, ղասույին հասարակության տեսությունը ստրատիֆիկացիայի սոցիալական այլն քաղաքական, տնտեսական, է հիմքումղնում ոչ միայն շերտավորման Իսկ անտեսականգործոնում ն այլ գործոններ: կրոնական կենսաբանական, շրջատիպր,բնակության բնակարանի նկատիէ առնվումանձի զբաղմունքը, չափըն այլն: ճը, եկամուտի մոշերտավորման սոցիալական է ներկայացնում Ջզալի հետաքրքրություն տեսությունը,որի համաձայն` հասարակությունը բիլության(շարժունության) սնանկանալու վիճակում:Հարուստները գտնվումէ անընդհատշարժունության ներկայացուցիչհետնանքովիջնումեն ներքինխւվերը, իսկ ճերքինխավերի են դեպիվեբարձրանում աստիճանաբար ները, հտստանալու ճանապարհով, շերտերիշարժելիություէլ լինիսոցիալական Սակայն,ինչպիսին րինխավերը: վերինն ստորինխավեբացառում չի կյանքից նը, ւյն դեռեսհասարակական ն վրա ծաընդգծվածտարբերությունըայղ տարբերության րի ապրելակերպի մուռ

հակասությունը: սոոր հասարակության մի բերելովասվածը՝կարելիէ ընդհանրացնել, ձնի է երկրիտնտեսավարման ցիալականկառուցվածքըսերտորենկապված Իսկ աստիճանը: տիպըն զարգացման հետ, որնէլ որոշումէ հասարակության համաքաղաքական մեջ ն դրանհամապատասխան երկրիտնտեսավարման են տարբերֆունկցիատարբերշնրտերկատարում կարգումհասարակության վերնսվաավը: քաղաքական ճեր: Դրանումկարնորդեր է խաղում լավագույն կազմակերպված հասարակության վերնախավը Քաղաքական կազմաիշխանության է քաղաքական է, որը տնօրինում փոքրամասնությունն արտոնյով սոցիսվական լծակները: Այս դասը կերպմանն կառավարման մեջ է հասարակության խումբէ, որը մյոա խավերիցզգ ալիորենզանազանվում ունեցած իշխանությամբ, համակարգում տեղով, կառավարման զբաղեցրած համենաշնորհով, որոշող ուղղությունը կյանքիզարգացման հասարակական դիրքով: հեգեմոն հարաբերություններում սարակական ծագմամբ,այլ է ոչ բնորոշվում թե սոցիալական վերնախավը Քաղաքական ն արտոնությւսմբ, քաղաքակամ ղիրքով մեջզբաղեցրած հասարակության

գող

Ի

կյանքումհետապնդածշահերով:Իշխանությանլծակներինտիրածքաղաքւակւսնվերնախավըմիշտ ձգտումէ մեկոաանայհասարակության մյուս դասերից ն է օգտագործում բոլոր միջոցներն անառիկդարձնելուիշխանութհնարավոր յան աստիճաններըմյուս խմբերի համար: Կառավարական համակարգում հենց կատավարող գործողընդդիմության նպատակակետը քաղաքականվերու իշխանության նախավում լծակներինտիրելնէ: Սակայնհասնեու խանլով ձզտածին՝նրանքնս կդառնանմյուսներինման պահպանողական ն ամեն հնար կօգտագործենե̀րկարացնելուիշխանությանբարիքները դոտ վայելելուժամկետը: կարգախոսությամբ հաղթած անձը կամ խմբաԵրբեմնառաջադիմական դառնալովքաղաքականվերնախավիանդամ,ընդգրկվելովիշխանությանոլորտում,հանգիստհարմարվումէ գործող սկզբունքներինա̀մրապնդելով այն, ինչըձգտումէր փոխել: Այս օրինտչափությունից հաճախօգտվում են պնտական այրերը՝իրենցշարքերումտնելհատկացնելով քաղաքականհակառակորդներին` համոզված,որ նրանք հակառակորդից կվերածվենհամաԴա է գործակցողի: լավ միջոց պոտենցիալհակառակորդներից ազատվելու

ընդգրկվելն

վորումը,

համար:

Կառավարողն ղեկավարողֆունկցիաիրականացնող բարձրագույնպաշտոնյաներինհաճախկոչումեն «քաղաքականղեկավարություն», «կուսակցական ղեկավարություն»,«պետականղեկավարություն», «զինվորականղեկան այլտերմիններով: Նման խմբավորումներում հիմնականումնավարություն» են մախմբվում բարձրըպաշտոններզբաղեցնողկուսակցական,ռազմական, ն այլ մասնագիտություննեբնագավառի ներկայացուցիչներ քաղաքականիրավիճակիցն կառավարրի տեր անձիք: Հանգամանքներից, ման համակարգիցկախված`այդպիսի խմբերըկարող են միանալ հարուստ վերնախավիհեւտ ն հանղեսզալ որպեսլլեկավարողէլիտա: Նման դեպքերում ն արժեքներով կառավարող էլիտան իր մշակած սկզբունքներով զատվում է մյոա խավերից,ընդունումէ կատառայական հասարակության սահմանափակվածությանբնույթ, իր ձեռքում է կենտրոնացնում իշխանությանհիմնական լծակներըն դառնումէ վերդասակարգային, անվերահսկելի էլիարտոնախավ՝

ջաղաքացիակաւն

տա:

Էլիտանտնտեսական,քաղաքական,հոգեոր ն այլ ռրակներովօժտված ատտոնյավ հարուստվերնախավնէ, որն ազդեցիկդիրք է գրավումհասարակական կյանքում` անգամ չտնորինելովիշխանությանլծակները: Էլիտան միշտ իր ազդեցությանոլորտն է ընդգրկումպետականու կուսակցական վերն ու հատուկ ակումբների,միությունների տարաբնույթկազմակերմաախավին պություններիմիջոցովազդելովհասարակականկյանքիվրա`դառնումէ քաղաքականության սուբյեկտ:Ռ. Միլսիպատկերավոր արտահայտությամբ՝ էլիեն այն խավի ներկայացուցիչնեսայի միջովլըկազմում խոշոր հարուստների ըը, որոնքկառավարող կարողեն անցնելմեկ այլ խմբավորմի խմբավորումից

ման

ըգործելու շարքնրը՝չկորցնելովիրենցդիրթը,ազվեցությունը, ճն

հնարավո-

րությունները:

կուրսումմիշտ էլ շոշատմշակածքաղաքական Կառավարող վերնավասվի են խավումէլիշամերր: Ղրանումզգայի դեր վում Լ հարոստ վերնւսվնավերի տայի նման խավերը:

հսկայական ը չսանդծուլ,բայց ավառող չինովնիկների Նյութականբարիքնե ապարատ, որը բառացի բանակնընդունվածէ անվանել բյուրոկրատական է զրասեն յակայինիշխանություն: ճշանակում ղեկի մոտ օժտված ն կատավարման իշխանությամբ Բյարոկրատիան միջոցները, այն խավնէ, որը տնօրինումէ պետության սոցիալական կաւնգնած ն է յին եկամուտը իր դիրքիշնորհիվ իր շահերիտեսանկյունիցբաշխում ազգա համակարգից:Եթե սոէ կորզումարտադրության հսկայականհարստություն սեմեջ դիրք ապլահովողը մյուս խավերիհամար հասարակության գիալական համար` իշխանությունը: բյուրոկրատի է՝ հասրտությունը, փականությունն կյանքի է խավըհարստանումիշխելու շնորհիվ:Նրանց Դյուրոկրատական է: Պւարսոնսի վեր բարձրանալն աստիճաններով նպատակնիշխամության անշեղ աճապարատի յամբ` բյուրոկրատական արտահայտութ պասպերավոր հզորաանսահմանորեն նրա իշիանությունն զուգընթաց ման ու զարգացմանը կուսակցաԽորհրդային հասարակության Շում ու դառնումէ անվերահսկելի: ողջ զործունեութն յական ապարատի կան նոմենկլատուրայի վարչահրամա ապարատը բյուրոկրսւտական է: Խորհրդային յունն ասվածիվառ ապացույց էր, որ իրեն պետք է հավաստիացնում շարունակժողովրդին տաանամյակներ իրավունքն ազատութ յուն, որպեսզիինքը կառավարելու տրվի իշխանություն, կյանքումնման որ հատարակական հոգա ժողովրդիկարիքները:Ինչ խոսք, կան յական հարաբերությունների սկզբունքնանարմատչէ մերօրյա շուկա դեսնսերկար ժամաճավիրենզգացնելկտա: ռուցմանպրոցեսում ու զարգացման պրոցեսին ձնավորման հարաբերությունների Բուրժուական գորխավերի միջին ակսփվանու:է հասարավության զուգընթացզգավիորեն սուբյնկտդառնայուհանգամանքը: ծունեությունըն քաղաքականության սոգործարար,ճյութականբարիք ստեղծող Միջինիսավընախաձեռնող, տեխնիկական են արտադրության ցիալականխումբնէ, որի շնորհիվլուծվում դեմոկրասաացեն խնդիրները,ընդլայնվում քաղաքական հագնցվածությաւն են վարչակառաայս խավիմնջ ընդգրկված Սոցիալական ման շրջանակները: որակյալ բանվորները, մենեջերները, ցածը ոլորտիաշխատողները, վարական այն մտաք,որի հիմնականզբո ինտելիգենցիայի զյուլականո քաղաքային չէ: մունքը մտավոր ա շխատանքը կարելի է բնորոշելհասարակության Միջին խավի կենսամակարդակով տենդենցը: կայունության աստիճանըն քաղաքական ընդհանուրզարգացման ն համարվումէ դաս է որպեսծառայուլների Այս առումով՝միջինխավըհայտնի միջանկյալօղակը թե իր սոցիալվերին ն ստորինխավերի հասարակության 5ծ

տնտեսականվիճակով ն թն քաղաքական նվաճումներով:Ունեցվածքի,քաղաքականհեղինակության,հասարակովլանհարաբնրություններում րած տեղովու խաղացածդերովտոորին,միջին ն վերին իոսվերը, զանազան, : վելով հանդերձ, կազմում են մեկ միտանական օրգանիզմ,որն լ ազգ կամ ժողովուրդ,իսկորսլեսքաղաքականությանսուբյեկտ՝ սոցիալ-քաղաքականհանըույթ: հանրույթը ձասվորվումէ անկախ մարլկանց գիՍոցիալ-քաղաքական տակցությունից ու կամքից, բնապատմականճանապարհով`ախատս տ հասարակականբաժանմանն հասարակականարաադրությանկազմակերպման հիման վրա: Դա ազգնէ, ժողովուրդը,որն ունի իր քաղաքականնպատակներնու արժեքները, ամուրկապերնու հաւրաբերությունները: սոցհալւոկան հանրույթները միմյանցից զանազանվումեն զարՍոցիսվ-քաղաքական զացմանաստիճանով,տնտեսականաւվահովվածությամբ, քաղաքական հաու մակարգիկառուցվածքով ձնով: Որպես քաղաքականությանսուրյեկատս̀ոցիալ-քաղաքական հանրույթը ճգտում է իր շահերը վեր դասել մյուսներից ն գերիշխողդիրք գրավել նրանց նկատմամբ:Այղ ձզտումները երբեմնհանգեցնումեն ազգամիջյանբախումների: է տարբերելամՈրպեսսոցիսվ-քաղաքականհանրույթ՝ ժողովուրդըպնտք իր շահերը բոխփց:Ժողովուրդըկազմակերպված, կոնկրետխնդիրներ ու նպատակներիրականացնողհանըույթ է, որում միավորվումեն սոցիալական տարբեր պատկանելությանխմբավորումներ:Ընտրականիրավունքով օժտված այդ խմբավորումների միասնությունըժողովուրդանվան տակ քաղաքականության սուբյեկտիորակավորումէ ձեռք բերում պետականօրգանների 1. նման այլ միջոցաընտրությունների,համաժողովրդական քննարկումների ռումներիու քաղաքականգործողություննելիղեպքում:Սոցիալ-քաղաքական հանըույթի կառավարումնիրականացվումէ քաղաքական կազմակերպությունների ու ինստիտուտների միջոցով: Սոցիալ-քաղաքականինստիտուտլ հիմնարկություններիհամակարգ է, որոնցումընտրվածկամ նշանակվածանձիք ձեռք են բերում հասարակական ու կառավարող Խարաբերությունները կարգավորող իրւսվունքներ,իսկ հիմնարկությունը՝իշխելու, կառավարելու,վերահսկելուֆունկցիաներ: Այդպիսիկազեն պետությունը,կոաակցությունները, մակերպություններ շարժումները,որոնք ունեն հասարակությանտարբերխմբերըորոշակիշահերիտեսանկյունիցհամախմրելու,խմբավորելու,նպատակտուպղելու ֆունկցիաներ,քաղաքական ծրագրերկազմելու ունակություն,հասարակականկարգ ու կանոն ապահովելու, սոցիալականտարաբնույթհակասությունները լուծելու հմտություն,ճնշելու ու ունակություն իրավունք: Սոցիալ-քաղաքականինստիտուտներիգործունեությունըչպետք է կախված լինի կատարողներիհակումներից, ճախասիրությունից, տրամաղրվածությունից ն այլ սուբյեկտիվգործոններից:Յուրաքանչյուր համակարգիր

զբաղեց

անվանվ (

զիտակցող,

շաղս

ղեկավարների, համազործակցության ն կատարողների կազմակերպիչների բերելու կարմասնակցություն գործընթացներին Կտխվածքաղաքական Լտեդերիցու զբաղեցրած կյանքումխաղացած հասարակական գավիճակից, օժանհարակից, կարող են լինել հիմնական, սուբյեկտները ղից՝ քաղաքական դակնայլբնույբի: են համարվումայն անձերը, սուբյեկտներ հիմնական Քաղաքականություն որոնք վճռական ու խմբերը,հասաատությաւններնկազմակերպություննելըը, են գոլծուն իրենց կյանքում պատասխանատու քաղաքական ղեր են խաղում վճռական համար:Իսկ ովքել/այդ գործընթացներում հետնանքների նեության չեն կրումիրենցկապասասխանատվություն դերչեն խսսլումն անմիջական հարակիցաոբ-

է քաղաքական առաջնորդի, իրականացնում ֆունկցիաներն միջոցով:

34.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

Պետությունը,ազգը, քաղաքականկազմակերպությունները, սոցիալական խմբերը,քաղաքականառաջնորդները, հանգամանքներից կախված,կարող են դառնսվքաղաքականության օբյեկտ: Այսինքն`այն ղեւվքում,երբ դրանք ոաումնասիրության օրյեկա` հետազոտության ատարկա,հանղես վառնան կգան քաղաքականության օրյեկտիդերում: Իսկ երբ իրենք են հւսնդիսսնոմ կդառնանքաղաքականության գործողը,արժեքավորողը՝ սուբյեկտ: ճան սոցիալականպրոցեսները, է հւսհնտազոտում Քաղաքագիտությունը ու սարակական,կյսնքի օրինաչտփություններն տենդենցները:Դրանում կարնորվում համոզմունքները, ենանձի արտահայտածմտքերը,կարծիքները, են դառնալ հեւտազուությանառարկա: Այսինքն` էլ կարող որպես քաղաքականության որոնք ժամանակաշրջանի համաը՝կդիտվեն տարածիհետնանքների ուսումնաքննարկվող ք աղաքական միտք: Այդ դեպքում օրենքների, ուղղությանընտրության, յեկտներ:Օրինակք̀աղաքականության սիրվողքաղաքականգործիչը,քաղաքականպրոցեսը,քաղաքական ընդունն այլ կարնորվճիտների կազմաակտերի իրավական բախտորոշորոշումների, օու կդիտվեն կերսյություններն շարժումները որպես քաղաքականությանօբխշիսանության հետ կապվածզործընթացներում ման ն դրանցկիրարկման յեկտներ: ս ուբյեկահիմնական քաղաքականության կհամարվեն րենսդիրմարմինները Ֆրանսիացիմտածունել Մ. Դյուվերժեն,Ռ. Արոնը,Ժ. Բյուրդոն,Ժ. Վեղեքլսնորպեսհարակիցսուբյեկտներ, կդիտվեն մարմինները ճեր, իսկզործադիր օբյեկտ են դիտում իշխանության ֆենոմենըն իշխան վճռորոշղերչեն խաղում: են լը քաղաքականության զի նրանքմիայնառնչվում այդ պրոցեսներին ն հարակիցսուբնությանպարզաբանումների տարաբնույթ հետազուռությունները: հիմնական օժանդակսուբյեկտները Քաղաքականության Քաղաքական բոլոր սուբյեկսւների գ ործունեությունը կամ անմիջականորեն օգնող մասնակիցդարձնող, մասգործուննությանը յեկտների ճպաւռտակաոտղված գոյություն ունեցողիշխանությանիրականացմանը, օգէ հանձնարարականների են: Դրանք օրենքների, որոշումների, նագնետներն ն ամրապնդմանը, կամ էլ այն ձեռք տագործմանը բերելուպայքարին:Որպես են, փաստամահարցերովզբաղվողմասնագետներն մշակման,ձնակերպման իշխանությանկազմակերպվածինտոիտոաւ`քաղաքական իշխանությունը խորհրծառա յությունները, փորձագետները, րատվական վաք կառույցները, կհանդիսանա քաղւսքասկան գործունեության օբյեկտ: Քաղաքականսուբյեկտ անձնակազմըն այլ բնույթիաշխատեխնիկական ապարատի ղատոմերը, կամ կուսակցությունը, համարվող իշխողվերնախավը որ ամեն կերպձգտում է տակիցներ: ու ապահել ամրապնդելիր իշխանությունը, դառնալովոաումնասիրության քաղաքաչափանիշով կյւսնքինմասնակցելութվաքանակի Քաղաքական որպես քաղաքականության ռարկա, կ դիտվի օբյեկտ: ն լինումեն անհատականխմբային: կան սուբյեկտները շարքում կարնորտեղ է զբաղեցնումէկոեն, օբյեկտների ե. իրավունակ քաղաքացիներն Քաղաքականության գործունակ սուբյեկտնեսը Անհատական նոմիկան՝ իր տնտեսականմեխանիզմներով: Մոցիալական տտրբերխմբերնիանձինք: ֆիզիկական են քաղաքականիշխանության րենց տնտեսական շահերն իրականացնում են սկզբունքներով ամւբյեկտներղիտվումորոշակի Խմբայինկամկոլեկտիվ հասշնորհիվ:Իշխանությունընրանցանհրաժեշտէ ն իրենցշահերըպաշտւվանեու ոչ պետական սլետական մարդկանցմիավորումները, համախմբված ն լուսակցութլւ, կյանքիվրա ազդելուհամար:Պետությունը միջոցն անտեսական կազմակերպությունները, լրատվական տարաբնույթ տատությունները, են տնտեսական յուններըմշակում զարգացմանծրագրեր,որի կատարման ն այլ բնույթիխմբակցություններ: շարժումները ները,զանգվածային ամուղղությամբ բոլոր ջանքերը,ձզտումները, ներդրված ն զործողություններն թելադրւաննրանց տակ գտնվող Քաղաքականայլ ուժերիազդեցության են որպեստնտեսական Դա էլ հենցկարող բողջացվում քաղաքականություն: են ժնակամտուրյեկամնր: անձինքհամարվում քովգործուլպաշտոնատար է ղիտվելքաղաքականության օբյեկտ:Քաղաքականգործունեությունը, լինի աու գործելաոճը բնույթն սուբյեկտների Քաղաքական ռանձինհիմնարկությունների, թե առաջնորդների միջոիշխանակուսակցությունների, տսրաբնույթքաղաքականությամբ, իրականացրած է կոնկրետդասակարզի մւեսւսնն այլ ցով, նպատակաուղղված կամ դասի շահերի մակարդակով կուլտուրայի քաղաքական տենչ կիտայի է աշխարհիկու քաղաքակյունից:Այդ ոլորտն էլ, որին ճպատակաուղղված ,

բազմակողմանի

պետության սկզբունքներով,

Վորճոններով: |

է

պայմանավորված

կանգործունեությունը, հանդեսկգաորւվեսքաղաքականության օբյեկտ: Քաղաքական գործունեությունըտարածվումէ նան հոզնորոլորտիվրւս: Գիտության,գաղափարախոսության, կուլտուրայի,արվեստիոլորտներնէլ կդիտվենքաղաքականության օբյեկտներ: ցլ

Անձի` որպես քաղաթականսուբյեկտիձեավորմանպրոցեսնընթանում է աստիճանաբար,սոցիսվականհասունացմանը զուգընթաց:Դա քաղաքական Լ, որում պրոցես անձի ներքաշվումԼ տարըեըւազղակնեսոցիսվականացման տակ: Ըյղ ընթացքումնրա մոտ ձեւավորվումեն քաղաքարի ճերգործության ԳԼՈՒԽ

ն սկզբունքներ,որոնք մի կողմից` ամրակայվումեն կան պատկերացումներ զուգընթաց,մյոա կողմիցէլ փոփոխվումեն` փոփոխվող նլասհասունացմանը

ՉՈՐՐՈՐԴ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԵՎ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

համեմսաո: իրաղարձություններին

ԷՌՒԹՅՈՒՆԸ

ւ

ՍԱՄ

անձի վրա սոցիալական Սոցիալակտնացումմ նա ձնավորվում Լ որկլեմ

ք

Լ, սրի ընթացքում այն պրոցեսն ներգործության ական սուբյեկտ: սռցիսլականացումն ինֆորմացիայի դոնատաքական արո

իոնպոտտազոն

|

ԲԱ

հոր րերի տակտիկական ոը ի ի անձին, սոցիալական նեը կատա չականպարտադգրումն խոր օրգան ապատովող գործունեությունն ու կյանքիֆունկցիոնալ անզարգ աար հարաբերությու սոցիակականացումը Քաղաքական ՎՆ րի րին: ընդունում մարդիկ կամովին իը 1 այնպիսիընթացքնէ, երբ կյանքի հասարակական Փաստորեն ր որ գությանարժեքները: ԱԱ ձի ճսրստակամղվամ ամբողջությունը, այն ՍԻՑ Ի. ցեսների ներգրավելու ճւվասպատրաստմանը ոլորտները Ի: Ար կյանքի ա նձի նն Այդ պրոցեսն սոցիալականացում: Կոո վանվու քաղաքական է՝ նորմերի արժեքների որոշակի ժամանակաշրջանն

ների ն

ներգործությանմիջոցներով զաղափարական ք այլ

ու

կուրսիսկզբունքների, ստրատեգիական

|

ոլ

Ն

է

ո

ոլ

են առկա

|

է

որը

ա

ն

րան

է

ն

շրջ:

ն

հասունացման

ն.

Նրիալականացում խու Ա 19-րդդարիվերջու Գիդինգսը սոցիոլոզ ա մերիկացի Ա մտցընլ էր մարդու սոցիալական հասկանում բնույթի Ա ն ճացմանտակ մեջ սոցիալա զրականության քաղաքական պրոցեսը:20-րդ դարի անձի ում Ա իմաստավորելու սոցիալական օգտագործվում Ի տերմինը յանացՆ թ վականներից 1950-ական սկսած պրոցեսը: տ ձեավորման Կր մեջինդզրկվ անձի քաղաքականության տակ իմասաավորվում Ար ոն այն զարգացման պրոցեսը Մարդու ցիալականացման իո, արժեքների սոցիոկուլտուր մ իջավայրի ձը, շփվելով Խի ո լիարժեքանդամը:Այն իրենիցներկրւյացնում ակության է մարդու ոլորաներում կուլտուրական քաղաքական, սական, հոգ ԱԻա կյանքին քւաղւսքական

ք ակներում:

անզգամ տերմիննառաջին Ֆ.

նա

ՍՈԼ

:

ում

ր

է

ն

է

չ

սո

նրբ

ու.

ԿԱ

ոո

ե.

ար

իր տեղնու դերնիմաստավորելու, րելուբարդ պրոցես:

Հասարակության զարգացմանյուրաքանչյուրդարաշրջանառանձնանում է իր ճախորդիցաշխատանքիգործիքներին տեխնոլոգիական պրոցեսների աստիճանով,իրավաքաղաքական կատարելագործման հարաբերությունների հոգեկան կերավածքո ձեով, գիտության,կուլտոտայիառաջընթացիբնույթով, ու բարոյակամային սկզբունքներով:Յուրաքանչյուր ու է իջնում՝յուրացնելովու սեփականացասպաղրեզ արժեքներն ու սկզբունքթողած սոցիավ-կուլտուրական չելով իր նախսրդների ները: Ընձը ձնավորվումէ մարդկանցմիջավայրում, միջավայրիազդեցությանշնորհիվ:Սոցիալ-կովտոտազառնումսոցիապյական կան արժեքների,սկզբունքների,բարոյաքաղաքականնորմերի հետ անձի յուրացնելուպրոցեսնէլ հենցսոցիալակասանչվելու ընդօրինակելու, շփվելու, է: նացում Այսինքն`սոցիալականմիջավայրի ազդեցությանտակ է, որ երեէ որպեսանձ, որպեսորոշակիհայացքներովառաջնորդվող խան ձնպվոորվում Լակ, որպես կոնկրետձգտումունեցողգործիչ: Նշանակումէ՝ անձիքաղաքատակ պետք է հասկանալսոցիալականկոնկրետմիկան սոցիալականացման իրավական,բարոյականնորմերիհետ շփվելու, ձնավորման, ջավայրումնրա ձեռք բերելուպրոցեսը:Մարդնիր ողջ կյանքի թաղաքականհամոզմունքներ միջավայրիազդեցությաններքո:Նա ժաընթացքումզտնվումէ սոցիալական է կուլտուրան,ձեռք է բերումիրավական, քաղաքական ռանզում նաիարդների ն այլ բնույթի հմտություն, գանում է իր տեղը բարոյական,զեղագիտական ն կյանքում որոշակիազդեցությունԼ թողնումիր կողքին քաղաքակըսարդներիվրա: Հետնաբար,քաղաքականսոցիալականացումը է: թությանանընդմեջպրոցեսն անձի ընդգրկվելնէ սոցիալ-քաղաքաՔաղաքական սոցիալականացումը կան որնիցեոլորտում,քաղաքականկողմնորոշվածություն, հմտությունձեռք մեջ ճերթաշվելը, սոցիալ-քաղաքաբերելը,քաղաքականհարաբերությունների ծավալելը: Քաղաքական սոցիալականացման գործունեություն կանակտիվ շնորհիվանձըդստնումէ սոցիալականորնիցեխավի,դասի անդամ,իր տեղն ու դերը գիտակցող հաքաղաքացի:Դրա շնորհիվանձը քաղաքականապես է լծվում ինչպեսիր սոցիալականմիջասունանում ն ակաիվ զործուննության կյանքի տարբերոլորռներում:Այստեղ առվայրում,այնպեսէլ քաղաքական է անհատին հասարակության փոիադարձկապիակտիվու անմիջական կա պրոցեսումհասարակություննանհաՄոցիալականացման Աերզործություն:

մսանավցությայն բ"

ե երունը ձնավավ

Լ արխամա է

վորվա երիտ

,/ ակտիվհոկ, իսկ է սրըպես քաղաքաց)ջաղաքական հա րաբ ոին ձեավորում ազդելովառկա քաղաքական անձը, ստեղծազործորեն կանացված կյանքը,թարէ հասարակական վրա, նորացնում ն կառույցների րությունների Լ նրւս արժեքները: մացնումու փոխում ո

'

է նրկու ֆունկցիա. իրականացնում

ժեշտ Լ անձի

ձեւավորելու,

պատկերացումները քաղաքական համար,

կուլմնորոշվելու կյանքում տեզարզացնելու, ու հետաքրքըտսիրությունը մարդու պահանջմունքներն 2. զարգացած ղեկատվությամբ բաւվալարելը: ունի նան ճանաչողական Ֆունկցիան ինֆորմացիոն Սոցիալականացման մ շակույթի է այն իր մեջ ընդգրկում համաշխարհային քանզի նշանակություն, գորպետության ւսնցած ուղու իմաստավորման, հեւտ շփվելու,ազգի,ժողովրդի աննայ զործողություններ: ծուննությանարժեքավորմ է երկու ուղիով. ընթանում սոցիալականացումն Քաղաքական է քաղաքաոսլիով, ե րբ սերդնիցսերունդփոխանցվում լ, ժառանգորդման ու սկզբունքները, արժեքճերը, նորմերն կան փորձը,հմտությունը, բոլոր միջոցնեեն ճերզործության ուղիով,երբ օզտագործվում 2. ներդրման տրդյունավետութմշակածքաղաքականության կողմից ըը՝ իշլսանությունների հիմնավորելու հեռանկսւլրայնությունը համար: սոյունը,իրավացիությունը, ձգտել է քաղաքական էլ իշխող վերնախավը ւ

`

|

Քոլորդարաշրջաններում

ն շահերիտեսանկյունից իր ազդեցություվրա: Իսկ պեկյանքիբոլոր բ ճագավառների հասարակական տարածել ուսնը ձզտումէ քաղաքացիներին միջոցներով բոլոր ւմզդեցության տություննիր շահերից: բխումէ ազգի,ժողովրդի քաղաքականությունը մոզել,որ իրականացվող է որոշակի առնչվում մարդն պրոցեսում սոցիարսկանցման Քաղաքական ու հոզեկանկերտվածքի է համակարգին ձնւսվորվում որոշակի արժեքների են ունենալ Այդ արժեքներըկարող կուլտուրայի տն սանկյունից: քաղաքական ն բովանդաայլ ռասայական զգային, ազգ այնամոլական, սոցիալական,

իր իրականացնել ցիալականացումն

կություն:

տվյալ

հահասարակության

քաղաք ականսոցիալականացումը Այսպիսով, ու կուլմնորոնռրմերի քաղաքական արժեքների, կուլտուրական մար ընդունելի պրոցեսէ: յուրացման շումների գ7

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ԱԶԴԱԿՆԵՐԸ

զտնվում սոցիալ-քաղակյանքիընթացքում Մարդնիր ողջ զիտակցական ոլորտում:Նրա ազդեցության ու կառույցների քականհարաբերությունների են վճռորոշդեր խաղումընտանիզործում ու սոցիալականացման ձեավորման յին կոլեկտիվը,հասարակական համւսկարգը, աշխատանքա է

քը,

կրթական

`

աար են լինել է միանշանա արզ ւ

հրա Ն

-

սոցիալականացումը Քաղաքակուն հաղորդելը,որն անհրասկզբունքներ լ. մարդունորոշակիքաղաքական մտահորիզոնը

ու ) Է կազմակերպություններն կառույցները,Վզանգվածայինինֆորմ մն լե ն, մշակույթիօջախները,սլետությունը:Իհարկե վա աը իատեսակլազղեցությունչեն գործում:Տարբերկարողէ ազդեցությանարդյունավետությունը:Սակայն մի բան արզ է որոշակիխնդիրներ:Իսկ տր նշված բնագավառնե րից յուրաքան արդյունքումկարողէ ձնա ղաքական կուլտուրայով օժտված քաղաքացի: է ընտանիքից: ՄարդուսոցիալականացմանԱ Ընտանիքն ամուսնությանկամ ված մարդկանցփոքրագույն հանրույթ ն քաղաքականհամակարգի բջիջ ջ է որի անդամները միմյսւնցհետ նն կապված զզգացմունքայնության պատասիանատվության վ կենցաղայինընդհանրության այլ սկզբունքներով: Ի Որպես սոցիալականկայուն ւթի դերը չափազանցմեծ է նր զզաշնել ամրապնդմանզործում: Բոլոր դարաշրջաններում նհ րեն զգացնելտվել Լ, հիմքի փոփոխմանըզուգընթացփոփոխվելէ տանիքիկենսազործունեությունըբնորոշվումէ կենսաբանական հոգեբանական,իրավականն այլ ընտանեկա հարաբերությունների վրա վճոականազդեցություն են թողնում արտադրական հարաբերությունները,այնպես էլ ընտանիքն է ներգործումհասարակական կյանքիվրա՝ երեխաներիծնունդովու ֆ Ը բարոյական,գեղագիսւական,հոգեորդաստիարակության ցրած քի անդամները՝իրենց ծազումով, դիրքով, ապահովվածությանաստիճանով,ընդզրկվում են հասարակության որոշակի խավի,դասիմեջ: սոցիսվական քաղաքապահանջմունքները ն կողմ կան համոզմունքները ազդեցությունկարող են ունենալ այդ միջավայրում ձի վարթազծի,հոգեկան կերտվածքին բարոյակամային պս Ընտանիքումձնեավո րվող երեխայիհամար աստիճանաբար ն կյանքիառանձնահատկություններըհասարակական աւթյունը:յն ոչ թե պարզսալեսկնոջ, ամուսնուն ե հեխաներիմեխանիկական միասնությունէ, այլ ամբողջ հասարակությանմ ա զզբունքներով ։ կարզավորվող համակարզ: Ընտանեկան ոզ խաները ոչ միայն գիտելիք են ձեռք բերում հարաբերությունների կննցաղային ամակեցությանսկզբունքները:Այդ գործը շարունակում են վար որոշակի հետք թողնելովանձի հոզեկան վրան նպաստն վարվելւսկերպի պաստելով համակեցությանընդհանուր Աոա: է,

Սուն իոն ոա արվել

-

զահինի ազգակցության: Ք

այղ հրեն երն

է,

Արարոզնու լ միավո աւաոտանիի

կուն տանիր րին

բարոյա գուն, պրոցեսներով: Ընդամին: է ոո

գրանց աննա մեջ զբարի արի հասարակության Կրո Նրան 11: որոշումնե ւ շաակուի ձեռվորվող վրտ: սկզբունքների

արար երաթյ ալ

:

,

բութը, ր լ ինխակեի չ

ր րրտտխարալ Ների անցյալի ավան արորմով վերաբերյալ,

րամաք

ի

գործում ճն ազղակների պարզաբանման Քաղաքականսոցիալականացմա Ջ. Դ.

Ռ. Հեսը, Իսթոնը, սոցիոլոգներ ամերիկացի զգալիներդրումեն կատարել անրանցառաջադրած«քաղաքական Դենիսը: 1960-ականթվականներին համաձայն՝որոշակիկասլ գոյությունունի տվյալ կոնցեսլցիւսյի ջակցության» ղաստիտրակյանքումառկակրթության, հասուրակական

ժամանակաշրջանի գործունեության ն համակարգի կության ուղղվածության քաղաքական իշխաաջակցեն մարդիկ որպեսզի միջն: Նրանց համոզմամբ, սկզբունքների համակարգը,անհրաժեշտ առկա քաղաքական հովանավորեն նություններին, այղ համակարգըհարմանկուց,դաստիարակել է նրանցնսվռապատրաւստել ու գելու ոգով, ներշնչել լավ կարգերում:

համոզել աճող սերնդին,որ

իրենքտպրումեն

ամենա-

շարքումԼասվելն ատանձ-

ազդակների սոց իալականացման Քաղաքական կամայինհատկություննեզգացմունքների, նացնումէ անձի աշխարհայացքի, մանկական Նրա համոզմամբն̀ախասկզբնական րի ուսումնասիրությունը: նն կարող թողնելանազդեցություն ու տվայտանքները վճռական հուզումներն պրոցեսիվրա: Լասվելի կարծիքովայղ սլրոցեսը ձի սոցիալականացման համաքաղաքական միջավայրիպայմաններից, կախվածչէ սոցիալական տեղից ն ժամանակից:Մտացվումէ զործունեության կարգից,քաղաքական են հասակում, մանկական

անձին նեղացրել,վիրավորել այնպես,որ եթետվյալ երիտասարդհասակումընկերուհինեեն նրա ինքնասիրությունը, արհամարհել պատն խորը կսկիծ ու հիասթափություն են նրա զգացմունքները րը մերժել անհետք ն անհետնանքչեն կորչում: ճառել նրան,ապա այդ բոլոր երնույթներն ն հասուն տարիենթազիտակցականում Դրանք նստվածքեն տալիսերեխայի ու գործելակերպի սկզբունքնենորմերում քում զգացնելեն տալիսվարքագծի եսամոխանդոտությունը, վախկոտությունը, րում: Ըստ Լասվելի՝ մանկական խթանիչազդակներեն պատվավխնդրությունը լությունը,վիրավորածությունը, համար Իշխանության գործիչձնավորվելուճանապարհին: անձի քաղաքական է: փոխնատուցումն Սարն Կն փոխհատուցանլիարժեքության Գ Զ. Ֆրնյղի Ն առաջնորդվելով համազնունքները անո Ր է, ն անձը» գրքումհիմնավորում «Իշխանությունը մեթոդով, նոզեվերլուծության Նապոլեռնի, զործիչներԳանդիի,Վիլսոնի,Ռուզվելտի, որ խոշոր քաղաքական են անլիարժեբացահայտվել Լյութերի,Ստալինին այլոց կենսագրականում բոլորնէլ մանկականԽոսաՆ րանք տարրեր: քությանբարդույթիմիատեսակ ն ձզտելնն հասուն տաոացողությաւմբ թ աի բորան ր» զրա իշխելուճանապարհով: ան կաո դերը՝Ջ. Գ. Միդը հիմնսվոազղակների ացման սոցիալական Վերլուծելով ամբողջիարդյունքնէ, որիննճա պատկարում Լ, որ մարդնԱւյնսոցիալական հասավիցսկսած, մարդու հոգեկանում նում է: Նրա համոզմամբ,մանկական

լիրավորվածության իամմությունն հագնելով րերի

արժերության աազեւմաականց

են քաղաքականկոնկրետհակոաներու սկզբունքներ, արմատավորվում որոնց ճա հասուն տակ էլ սւարիքումկհարիորեիցե ազղեցության հոսանքի: որպեսհասարակական Քազաքականությունը՝ կյանքը կառավարելու, կարու տեսական նպատակներ զավորելու գործնական բազմաբովւանհետապնդող առնչվում է սոցիալականացման դակ անմիջականորեն ինդիրներինն կարնորդեր է իապումայն իրականացնելուզործում: բշիաա նություններըմամուլի, հեռուսմաւտեսության, ռադիոյի ն հոգեբանակսուն ներզործությանայլ միջոցներովհեւռնողականորեն իրականացնումեն չազգաբՍ ալ սոցիալականացման ծրագիր: մեջ առկա է որոշտկիդասային չերտավոուտսարակության Բնականաբար, քաղաքականսոցիալականացման խնդիրներնէլ միշտ սկզրունքներին այդ հ ամապատասխան: շերտակատուցվածքի դւռտմությանզարգացմանընթացքըցույց է տալիս, որ քաղաքակրթության ացին համապատասխանակտիվանումէ հոսարակությանտարբեր առաջընք քաղաքականգործունեությունը:Մարդը ներթաշշերտերիու դասակարզերի է քաղաքականհոսանքներիտարաբնույթպայքարիհորձանոաւը՝շտա դեպքում անզամ լիովին չըմբոնելով դրանց վերջնականխնդիրներնու հեԿԱ նպատակները: Մարդունայդ լաբիրինթից հանելուհամար 1920-աՎ. Ռայխր, Գ. Ռոհայմճ աուսջակկումէին վերավտխել ընռանիքի ավանդական հարաբերությունները: «Սեքսուալ հեղափոխություն» աշխատությանմեջ Ռայխը հիմնավորումէր, որ ընտանիքնիր դաստիարաավանդականձներովնպաստումէ հասարակությանմեջ քաղաքւսն հարաբերությունների տ պահպանմանըե ամեն մի ճորաՑ ություն արգելք է Միաժամանակ ընտանիքը,ճնշելով մանԱ պատանեկան արաադրումէ ընկճված,հպատակվող սեքսուալ ձգտումները, ր ն ինքնակտիվացբնավորությամբ անձեր, որոնք չունեն ստեղծազործական ման հակումներ: սր: Ռայխի կարծիքով`մւսրդունայղ վիճակիցհանելու համար ացի լ է նւվատակամղելդնպի սեքսուալ հեղափոխութպետք իա համոզմամբ` դարեր սոցիալականվերակառուցումներն Ի լ են մլտոտնվել այն պատճառով,որ ընտանեկանհարւբերություններըհամռսպատասխան վերակառուցմանչեն ենթարկվել:Նախքան հեղնւփոլւությունիրականացնելըպետքէ վերափոխելայն կատարողմարդուն: Սակայն ինչպե՞ս: Չէ՞ որ ընճտտնեկան կայն ինչպե՞ս: հարաբերությունների կառուցվածքնու լ պայմանավորվածԼ տնտեսականհարարերությունների ձնով ու բոյությամբ,իսկ առկա տնտեսականհարաբերություններն ոչ այլ ինչ են, մ| ւռասոցիւսլ-քադաքական սկզբունքներով կարգավորվող ընտանիքների հաբնույթգործունեությանարդյունք: Ուրեմն,քաղաքականգործիչներնիրենց համոզմունքներովոչ թե պետք է փորձարարական լաբորատոթոպաքական հիա դարձնեն հասարակականկյանքը` նախապեսչունենալով այդ միջամտության պատճառահնտեանքային փոփոխություններիսպառիչպատկերա"

զործուննություն,

Տոն արի

որ :

լուծվեն

իոն

իր կոնի

լյան

Լ

տո Արանհանդիսանում: րր

ոզ ո ի աո ի

հաջողության Չէ՞

շարունակ |

ան

Սոդա ոչ

մոզմամը`ժամանակակիցմարդու քաղաքականակտիվությանդրդապատճառներն ավելի շատ պայմանավորվածեն կենասբանական գործոններով, քան թե սոցիալական:Իհարկե, ասվածումարժեքավորիմասու կա: Սակայն անձի քաղաքականսոցիալականացմանպրոցեսում նըա վրա ազդում են ընտանիքը,հարազատներնու բարեկամները,ընկերներնու ծանոթները,դպրոցը, բուհը, աշխատանքայինկոլեկտիվը,զանգվածայինտեղեկատվությանաղբյուրները, պետությանբազմաբնույթկասույցներնու քաղաքականվարչակարէ թողնում մարվուինտելեկգր: Այդ օղակներիցյուրաքանչյուրնսրսշակիհետքը ու տուալ զարզացման քաղաքականհամոզմունքների ձեավորմանվրա: Մճրհոգեկանկերտվածքը,համոզմունքդու բարոյակամայինհատվությումնները, ճերը, պատկերացումները,սկզբունքները,աշխարհայացքայինդիրքորոշումնեեն րը, քաղաքականնպատակնելնու ձգտումներըոչ միայն պայմանավորված խառնվածքով,այլն սոցիալականացման ճրա կենսաբանական արդյունքեն ն է կրի իր ճննրսում հասարսվությունըպետք պատասխանամսվություն ձնավորվող ու զարգացող չարիքների,դժբավառությունների, սոցիալականաղետների գործխներինասպարեզմալու համար: պատճառհանդիսացողթազաքական

ԼՂԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

4.3. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ, ԷՏԱՊՆԵ

ԷՏԱՊՆԵՐԸ, ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ

ՏԻՊԵՐԸ, ԵԼՆԵ

են սոբարղ պրոցեսում կրեորվոմ Քազաքական սսցիալականացման ուղդուկին անուվվակիսվավելվւ: ցիալականացման ն բազմաբնույթ քաղաքականզիտելիքների Ուղակի սոցիալականացումը ու է: նորմերիանմիջականձեռքբերումն յուրացումն անձի շրջապատի, մանկապատանեկան Անուղղակի սացիալակաճացումն արժանիքներին այլ որակներիարտացոտարիներիփորձի, հարազատների լումն է ճրա մոտ ձետվորվողաշխարհայացքում:Իղեալականացված այղպիսի են կարող ծառայել: նմանակման ազդակիդեր սկզբունքները իրականացվումէ որոշակի էԱնձի քավաքականսոցիալականացումն էտսւալումծնողներիբացատրությունների, տապներով. |. քաղաքականացման մոտ ձնավորվում շնորհիվերեխաների մելնաբանումներիարժեքավորումների

թաղաքականհարարերությունների վերաբերյալսկզբնականսրատկերացումները, 2. 1անճնավորոյլական էտապումանձնավորվում է իշխանությանընկաեն լամբ: Անձի մոտ իշխանությանկերպարներ կարող դսանալ թաղսալետի, հսկիչի, նսվաաուտի, վարչոապետի, նճւանագահի ղնմքերը,3. /պյեաոստիկանի, էատպում քաղաքականության կարնորղեմքերինվերագրվումէ լազաճացման կսնկրետորակներ ն դրա հիման վրա զգացմունքային է հարաբերություններ ձաւսվորվումքաղաքականհամակարգինկատմամբը, 4. ինստի Լաւստուցիաւնել պում քաղաքսվանության անձնավորողական ընկալումիցանցում է կատարվամ վերացարկվածիմաստավորման, են իշխաորի շնորհիվհստակեցվում նությանինստիտուտների մասինպատկերացումները: Քապաքակ մոդելներիարժեքավորմանհարցում անսոցիալականացման զգալիներդրումնն կատարել քաղաքագիտություն ամերիկյանգպրոցիներկաՌ. Մ. Մերելմաննառանձնացնում 4 հիմնական է մոդելներ. յացուցիչները: 1. Համեմատաւկուն մոզելոբնորոշվումէ ավանղականինստիտոաւների, իրավականկարգերի,իշխանությունների նկատմամբ դրական վերաբերմունքի ձնավորումով:Նման հայացքներիձեավորմանգործում կարնորդեր են խաղում դպրոցը, ընտանիքը,անձի հասակակիցները ն շիջապատը: Սոցիւվականացմանայսմոդելնառավելասլեսբնորոշէ անգլո-անրիկյան կուլտուրային: 2. Հեգնմանիստակոան մողելնի հայտ է գալիս բոլոր սոցիսկական ու քաղաքական համակարգերի նկատմամբթշնամաբարտրամադրվածերիսատարդաթյան մոտ: Լյս մողելաւմհատկապեսկարեորվումէ մասսայական լրատվական միջոցներիդերը: Մնրելմանիհամոզմամը՝ սոցիալականացման այս մոդելը տիպիկ է արեմտյան թաղաքակակրթության ոլորտում չընդգրկված է

ցումներ, այլ փորձենհասկանսվ, ըմբռնել, ոնսազոտել |ր ն իր նմանի էությու նր, զործելովլերպիշարժառիթները,շահերը,կրքերը,ձգսաւմները,փնտրել այդ տարաբնույթզործոններիմիավորող, ընդհանրացնողչափանիշներն ղրանց հիմանվրա էլ կատուցելքաղաքականսոցիալականացման ծրազրերը:Այնպես որ, մարդուսոցիալականացման պրոցեսնարդյունավետն բոլոր դասերիշահերին համապատսախանիրականացնելուհամար վեռես բազմաթիվ վարեր կպահանջվեն: Ֆրոմը, Սարկուեն, Ադորնոն,անդրադառնալովայդ խնդրին,հիմնավորում հն, որ սոցիալականացումնանձի ողբերգություննէ, քանզի նա ճնշվում է հահարաբերությաններիկարգավորիչճսրմերիտակ: Նրանց հսատռարակական

'

երկրներին: 3. Պլատալիստական

մոդելում սոցիալականացման նպատակէ դիտվում իրենցքաղաքականշահերիմասինքաղաջացիների մոա ձնավորված պատկեհւսցումը,դրանց իրականացմանըմասնակցելու ցանկությունը, քաղաքական ակտիվությանբարձը մակարդակը:Այդսլիսիդեպքում քաղաքացիներըդառնում են որոշակի քաղաքականխմբավորման ն քաղաջակահամախոհներ ու իրենցշահերի իրականացման աստիճանիցկախված` ներող են տզատորեն փոխելհակումները:Այստեղ սոցիալականացման ազդսվլներ նն կուսակցությունները, իմբակցությոմները, մասսայական ղիտվում միջոցները,ծնողները,դպրոցը: Սոցիալականացման այս մոդելը լրատվակլան բնորոշէ մա յրցամաքայինեվրոպական կուլտուրային: 4. մոդելը որոշակի խմբավորմաննկատմամբ հանդարժոԿոնֆլիկտային դակոմություն ն դեմ նրա պայքարիդեսյքումաջակցությունցումյուս ցաբերելուհամոզմունքների ձեավորումնէ: Այս մոդելըբնորոշէ տվտորիտար քաղաքականհամակարզերին, որոնցում կարնորվումէ իշխուլ խմբավորման շահերնարտահայտողագիտացիոն-պրոսլագանդիստական օրգսւններիդերը:

քություն տրդյունքից խմբերի

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

Վ.Վ. ՇՈՒԿԵՅԸԿԱՆ

ՁԵՎԸԵՎՈՐՄՆՆ

ՀԷՐԵՐԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱԷԱՐԱԸՆ

Հ

ՍՈՑԻԿԼԸԿԵ

նպաստել ալկոհոլիզմի,թմրամոլության,թունամոլության տարածմանը, իսկ զարզացած |առվերինմղել քաղաքական ակտիվության:Վերջիններսստեվ-

չԵ

ՆԱՑՈՒՄԸ ՑՈՒՈՌՐ

պրոցեսը միշտ ունեցել է ու Քաղաթականսռցիալակաւնացման կունենա դասային բովանդակություն,քանի դեռ զոյությում նպատակաուղղված կունենա պետությունը: Ինչպես անցյալում, այնպես էլ ներկա ժամանակաշրջանի մեջ առկա է որոշակի սոցիալականանհավասացանկացածհասարավության Էն րություն նրակկազմի տւբյեկսների միջն: Դա հիմնականումպայմանավորնքի ըաասոտկ ական կազմակերպմանբնույթով,սշխատանմոօ Աու Կ անեցած վերաբերմունքով, հարստա2 աան նությունների օգտագործման տալու համոր առա ին ամրւսցնելու ն օրինականացնելու Շյդ տարաբնույթ հարաբ ռե բս պետությունը: ֆունկցիանէլ կոչված ի շնորհիվ պլեւռությունըոչ միայն Իրավաքաղաքակա |

" ննը կատմամբ հեր ավո

ենակումբն Գում ոտակջոթամեն տրեմիտ թեռական, տանդ

բնույթի Այսպիսիմղամճերըկարողեն լինել. 1. շարժումներ: չափավ տարելային,որը է քաղաքակստմ միտինզնել հավաքներին, ոչ պարբերաբար մասնակի, 2. նրբ բացի վերը գիտական, չափավոր զործողություններից անձը կաաանշված րում է նան դրամական կապերէ թաղաքահաստատում կան զործիչներիու պետականպաշտոնյաների հետ: ՄակայնԼ ուսսարակ յան, ն ւսնձի համարամենաարդյունավետն ակտիվ գործուննություննէ, երբ կառավարմանու քաղաքական ոլորտներումընդգրկված զործիչներըզբաղեցնում են պետական կոտնորպաշտոններ, ղեկավարումնն տարբեր բնույթի են երկրի կազմլսկերպություններ, մասնակցում ներքինու արտաքին քավաթականության մշակման աշխատանքներին: Այսինքն`անձի ակտիվությանուստիճանըն շրջանակներըԱսխված են այն հանզամանքներից, թե ուսսունաց ինչպիսիազդեցությունէ ն ինչ ման հասարակությունից որակկրել ներ ձեւք իրեն համար: ե այլ

սահմունափակվում ցույցերին, բանավեճերին մասնակցութ

նվիրատվություններ.

ումակությամբ:

որ Րնե մո Մ Նիոնոնա սական լանհավաստրությունից բխուլհակասութհաշտեցնում ' ԿԱՒ»է ոոլաքական սութբյնկտներին գործելու որոշւսկի սլրոցեսում ր ՝ : ւ ոմակերո ու առկա քաղաքական կուրսին: Ինարկե, ի ը

ժա-

պետության մեջ էլ տարբեր սոցիալոմանակակից ամենադեմոկրատական

կմղվի մեկը մյոաին օրինականորենհարկադրելու ն իշխալոմբերի շ ք | միջն նը դեռ դնո կու նության լծակներին աիրելու պայքար: Իսկ քանի կու իշխանաթյուն իշ նվասրոշակի ճելու տննչ կամ մղում, կպահպսաճվի տեսանկյունից ն սկզբունքների լ ղան

լ

.

սլ

խրրնոզեր ոլթրանելում մրւմրելու Աու, ւների շո հ ազա թացոնն ի ման խո ր Լ ւը ր ց

զ

լ

՝

տ լ մ

:

յդ

ո

զի

ը տաղթանակ կարելի ր հւսմարել լ գործըն ասակարգի փլուզման խորհրդայի հացը: ԱՄԵ-ը ղաշնասկից տերություններիհետ ի վերջո կարողացավ է

ԽՍՀՄ-ի սոցիալ-քարսքական հակասությունների զարգացումը նպատակաուղվել ու հանգեցնելինքնափլուզման: Այդ գործընթացնանշրջելի ղարձնելու համար Արանքոչ միայն ակտիվորենմիջամտում են մեր քաղաքական սոցիալակաոադիո-հեռռատատեսաթյան նացմանպրոցեսին,այլե հսկայականմիջոցներեն ներդնում օգնության ացվան տակ՝ մեզանում մասնավորսեփականության բսզայի հիման վրա շուկայական հարտբերություններ հաստատելու համար: Ցանկացածպետությանօրենսդիրճերը, եթե ցանկանում են ներդնելդեմոկկողմնորոշելու, հատական քաղաքական համուկարգիսկզբունքներ, պետք Լ մտածեն,առաջին հերթին, առաջադիմականքաղաքական ուժերի զործունեությանդաշտ ստնդծելումասին: Հասարակական ն քաղաքական Առաջընթացը պահպանճ ղականությունը գրեթե անհամատեղելի են: Սակայն սկզբունքներ հասարւակությանզարգացումը ն քաղաքական կայանությունի ճան փոխկապակցվա ներ, են: Եվ հարաբերություներ յուրաքանչյուրպետությանտռհմանադրություն, նթե կառուցվածէ հասարակություն զարգացման ն արմասականփովախաւթ յուններն ընդգրկելուսկզբունքով,պատմական բեկումնային շրջադարձերում ոչ մխապն կդիմանաքաղաքական ալնկոծությանը, այլն ռալթանակով դուրս ոո դրանից:Մակայն հետ մեկտելլ սահմանադրության պետքէ լինեն նան սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները կարզավորող սկզբունքայինկաղրեր: Ըյս գործում կւսրնորվումէ ճան քաղաքական սոցիալականացման ուղղվա-

քաղաքականսոցիաըսկանացման անիրաժեշտությունը: Խորությամբվերըւծենք նախկին սոցիալիստականհանրապետությունննըրիայժմյան ուսումճմսկանհամակարգերի, րերի, զանգվածայինլրատվականն այլ բնույթի աղբյուրների ու սկզբունքները,թաղաթական համակարգերիներքինքաղաքականությու Ն ի թն բացահայ, ղուք կոսմոզվնը, ոլ ամենուր, թողարկված բոոզտնոցվո նպամտոսկաուղղելու դ մարդկանց վարքազիծը մշակելու, է Իրուկանացվում շուկայական հարաբեշուկայական հարաբերությունները: րություններ արմատավորեըսքաղաքագիաականություն:Ծավալվումէ քաղաակտիվգործունեություն: քական սոցիալականացման Ներկա էտապում զընթեբոլոր երկրներումէլ գործում են բազմաբնույթակռաոկցաթյուններ, կումբներ, խմբակներ, կազմակերսյություն շարժումէ հրիտտսարղության ճեր, որոնց նպատակն ձզտումները, տետանկյունից: հանջմունքները ճպատապաուղղելորոշակի ԷրիխՖրոմի պատկերավորարտահայտությամբ`մարդու բնավորությունը հասարակությանազդեցության ներքո: Երբ ճնշվում է անձի ազատությունը, ն այլ բնույթի ճրա մոտ ի հայտ են գալիս բռնության,ազրեսիվության բանական գծեր, մշակվում են սարսափինլլիմագրավող սրսատասխան ՛ են հասրակական սրել հասրաբնրությունները, ցիաներ, որոնք լըջսրեն կարող

Ոոլ

Կո

ար ր

որի

հոթ: ար արան Աա նն

ծությունը:

ԳաղանիթչԼ,

ոլւ

կողմիցզարզացող հզոր տերությունների

երկրներիհասա-

հիմնալխնդիրսոցիալականացման քաղաքական պարտադըվոլ րակոթֆյանը ն շուկավերակառուցման ա րմատական են տնտեսության մատուցվում ները պաանջարկով: ճերդրման յականհարաբնրությումների զերծ չէ միունշաճակսխատենումը Սակայն այլ հւարաբերությունների վվուզմաԱյն կարողէ հանգեցնելտնտեսության ենտնանքներից: վտանզավոր բախումու քայքտ յմանը, քաղաքական կազմալուծմանն ճը,արտադրության թ շվառության: ճերին սոցիալական օրինաչաունենալով համամարղկային Ցանկացած երկրի էլ ոնոմիկան, Լ: Հետնաբուի, ճան ազգային ն բովանդակությումբ գծեր, փությունների ազգա յինին ն ոպիների որոնման ներդրմանւղրոցեսում դեմոկրատացման գործելու ա յդպիսիսկզբունքներով տնղ պետքէ հատկացվի:Միայն վճռական անտեսովլան,սոցիավաքաղաքական, դեպքումհնարավորկլինիխասափել ն սահուն ձնով թափանցել համաշցնցումներից կան, բւսրոյահոզերանական

եձավ

ոլորսները: անտեսության խարհային արդյունավետությունը բարեվոխությունների արմատական Հայասատանում այլն երկրի զարհմտությունից, կախվածկլինի ոչ միայն իշխամությունների համընթացզործելու պրոցեսիօրինաչափություններին գացմանպատմական ազգ ունի իր ավանդույթոր յուրաքանչյուր նրանցկավուլությունից: Ընչ խոսք, մաասսիճանը,որը կարող է

`

ներն ու դրա վրա հիմնվածզարգացվածության քաղաքակրթութտարբերվելհամընդհանուր սամբ համընկնելկամ զգալիորեն ամեն մի դըսեկ էլ տվյալ ազգիհամար Այդ իսկ պատճառով յան հիմնագծերից: միայն կամրակայվի է կամ սկզբունք,եթե ընդունվում կուրորեն, գապափար տալ: տեղիքկարող է ցնցումների հարկադրաբար,դրը միշտէլ բսվառորոշ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

Ը ՈՐՊԵՍ

ԵՎ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

5.1. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

Է

Ե»ՐԵՎՈՒՅԹ

մեջ կենցաերո Արով ղումմատեան իլիսոփաները խոսում րովանակյամը ը ամ ր Խասարակության օբյեկաիվ օրենքների, իշիսանություն Նրբացն մասին, սոցիոլոգներըսոցիալական լ շիամո իրավաբանները՝ մաին, պետականիշխանությանմասին,հոզերաններԷ ինքն իր վրա իշխելու Արի Ի մասին այլն: Այդ բագմաբնույթմոտեցումնե ընդհանուրնայն է, իշիասը ի աղբյուր: ճությունըհասկացվումէ որպեսղեկավարման ական Ժամանակակիցհայոց լեզվի փշխանություն է որպես ետու անո տերմինըիմաստավորվում իրավունք, հովանելը: պետականու ղաքականտիրապետություն, մարմինների իրաարին վունք լիազորություն,պետական կառավա ին, հարկադրանքի ման: Ր ոն բազմիմսատությո այլն: Իշլսանությանըմբոնման մս առկա կանիո րոն ժողովուրդների լերպում:Եվ բոլորի էլ այն իմաստավորվում որպեսկառավարման ունկ կցիաներիիրականացում Իշխանը

ն

են

ն

ն

որ

դ

բացատ

իոուն

քա-

ն

ուժ

ե

ու

է բոլոր

մեկնա

մ

մոտ

քաղաքա

է

բոնիու

ոչ

բոնիմիջոցներով: պրոբլեմըկապվածէ քաղւսքւսկան, տնտեսական, սոցիալահետ: այլ գործոնների Սակայնխորհրդայինիշխանության մի լուրջ հանամանյան

Բաո իր ր տարիներին գել այն: Հատկապես հետազոտության Բրո ո

են

ՎԸ

արոր ամն

ոտության

«մեռ հանրագ սովետակուն փոքը-ի լուրջ

ուսումն

հշխելու պահանջմունքը: Անգամ երրորդհրատարակությանժամանակ`1971թ., փորձեց խնդրումն այն մեկնաբանելորսլեսբռնության գորԵֆրոնի պարզաբանումների որոշ ընղությունը հիմնավորվումէր որպես անձի իշխամ նությում իր յլ անձանց վրա: Իսկ իշխանությանպսփանջմունքի հոգեբանական լտը երկար ժամանակխորհրդայինգիտնականների հւսմար մու մ դրսնորվել մարդկային հասարակության հեւո մեկտեղն ստ այսօր գոյությունունի նրանում:Մինչն հարման ն րակությանդասային հասարակականհարաբերությունները շերտավորումը ՂԸ

արանշխանույան Բրոկետուզի, աո ոո- որոմ) րի րթա ա

րն:

է ւմհետԻշխանությունը Գաավորմ

ուժն նն բարոյականնորմերով,որում գերիշխողըավանդույթի կարգավորվել աէր ընտրումամենախելոք,ամենահմոււ, էր: Համայնքըտոհմի սւտաջնորդ ու մննտուժեվանդամինն ենթարկվումէր նրան հարգանքի վստահություն

զգացողությամբ: հետ մեկտեղտոհմայինարյուդասայինշերտավորման Հասարակության իշխանության են ն տոհմավագիբւսրոյական են կապերըքայքայվում նակցական հեղիօրենտչրական է հրապարակա յին իշխաճության առաջանում փոխարեն Այս գործունեությանը: ժամանակությունը,որովն սկիզբ է դրվումպլետության կարգավորման հարաբերությունների հասարակական հիմքում նակաշրջանում տիեզեհ ամաշխարհային կարգերը յին որի՝երկրա է ըստ դրվում մի սկզբունք, ծագում:Դրանով մասն են ն ունեն աստվածային րականկարգերիանբաժան կամքիղրսնոաստվածային էր, որ երկրիվրա իշխանությունը հիմնավորվում աղբյուրը համարվումէր աստվածություրում է: Կւսռավարողիիշխանության տնօրինողնէր ճան: ճակատագրերի նը, որը երկրայինկյանքին մարդկային էր աստծո տեղակալըերկրիվրա: համարվում Իսկ թագավորը նրան,որ եկեհանգեցրեց զարգացումը այս մւռայնության Միջինդարերում իշխանությանը: իր կամքինենթարկեցնան աշխարհիկ ղեցու իշխանությունը դուրս խիզախեցին մտածողները ժամանակաշրջանում Եվ միայն վերածննդի վրա օրինականության օրենսդրական գալ կրոնիքողիտակից՝առաջադրելով ու քաղասկզբունք:Դրանովպետության բաժանման հիմնվածիշխանսթյուն դառնումէր օրենքն ու իկարգավորիչը միջե փոխհարտբերության քացիների

րավունքը:

միջն կամարդկանց կարելի Շարադրվածից է բխեցնել,որ իշխանությունը արտադրություէ հւսսարակական է, որն անհրաժեշտ մային հարաբերություն կւարգավորնմիջն փոխհարաբերությունները մարդկանց նը կազմակերպելու, համար:Իսկ որսւեղ իվերահսկելու յին հակամարտությունը լու, ղասակարգա ն կառավարում, այնտեղ ի հայտ Լ գալիս քաէ իշխանություն րականացվում կամքի, օրենքի, հեղինակության, Ուրեմն իշխանությունը ղաքականությունը: միջոցէ: ւոզդելու վարթիվրա գործունեության, միջոցովմարդկանց բոնության հետ մեկտեղհարուստվերնախավի խորացման Դասային շերտավորման կամ դասի է որպեսխմբավորման մոնոպոլացվում կուլմիցիշխելուֆունկցիան զավթածվերնախավը Իշխելու արառնություն արտոնություն: հննհիմնական համար որոնց վրա, նորմերի իրավական է ստեղծած իսկ վում իր սահմանում է պատժին պատասխանատվության ձներ: զանազան փոքրամասնությունը իշխում մեծաԻ՞նչ ուժի շնորհիվէ հասարակության է մեջ ը«դգծվում զաղափարախոսության մասնությանվրա: Մարքսիստական գործոնկատմամբունեցածսեփականատիրական գործիքների աշխատանքի ն իշխող փոթրամասնութդերչի խաղում երկրորդական նը: Սակայնբոլորովին իսկ մեծամասնության կազմակերպվածության, յան որոշակիսկզբունքներով միաբանպատակաուղղված աարանջատության,

խախտման

անկազմակերպվածության, յան գործոնը: նությանբացակայութ

Սարդկությանհազարամյապաւռմությունըվկայում է, որ ժամանակառ ժամանակ,երբհանգամանքների բերումովնպատակաուղղվածություն, վճռասկզբունքայինմիասնականություն դրսեորվում մասսաների վարկաճություն, է ու ույնպիսիահագնացող կործանիչ քւսզծում,նրանց թվացողանզորությունը է վերածվում,որին ի զորու չէ դիմակւսյելուիշխանությամբ պարուրփոթորկի ու ոչ մի զորեղխմբավորում կամդինաստիա: պաշտպանված ված զինվուծությամբ Իսկ ինչո՞ւ այդպիսիհզոր ու անհաղթահարելի պոտենցիալուժ ունեցող ու դարեր անզորտրտնջոցով ու տառապանքով տասնամյակներ մասսաները հւսնդուրժումեն փոքրամասնության կամայականությունները, ոտնձգությունխտրականությունը: Տարաբնույթմեկնաբանո ներնու սոցիալ-քաղաքական նան սեփականութկարողէ ներկայացնել յուններիշարքումհեւաւսքրքրություն ըստ որի՝ սեփականազուրկ յան արժեքավորմ սն Արիստոտելիհիմնտվորումն, չունի: Մասսաները անձր առաքինիվարքագիծդրսնորելուհնարավորություն զործելու հնարավորություն, քանչունենհամախմբվելու,ճպատակաուղղված ու սլաշտպանող պարտադրող այն զորեղլծակը, որը զի չունենիրենցշահերը ն իշխանություն: ամեհի,բայց նիրհւսծ Մասսսաները կոչվումէ սեփականություն ն ուժ են: Նրանց ակտիվացնող, կյանքի կռչող նպատակաուղղված գործողություններիմղող ուժը իշխանությունչունեցող,բայց իշխանատենչսոցիալական է: Այդ իշխանատենչխավը կարողէ շուռ տալ աշխավը կամ |ամբավորումն մասռամերիաջակցությունը: Սակայն պատխարհր,եթեունենա հենման կետ՝ այն է, որ մասսաների շնորհիվիշմությանամենազարմանալիառեղծվածն անմիջապես խանությանլծակներինաիրալխմբավորումըկամ դասակարգը, տերն ու տիրակալը:Սեփականադառնամէ նրանց իշխտղնու շահագործողը, երբեքչեն համատեղվի: Սրանում տիրոջն ունեզուրկիշահերնու սկզբունքներն ու է իշխանության Իշխանությունը միշտ պատկանել գաղւոնիքը: է կպատկանի նա էլ կիշխի: Ով է, սեփականատեր փոքրամասնությանը: սեփտկանատեր լվրոբլեմնիր մեջ ընդգրկումէ քաղաքական,տնաեսական, Իշխանության ն այլ գործոններ:Սակայն սոցիալական,բարոյսհոգերանական ռազմական, էությունըխորությամբհասկանալուհամարհարկկլինիանդրաիշխանության մեկնաբանմանը: իշխանատենչության դառնալ իր նմաններիշրջանումն նրանցվրա ազդեցություն, Իշխանատենչությունը դիրք,հեղինակությունձեռք բերելու անհագուրդծարավնէ: Ոչ միայնմարդն, էլ ունեն այլն հասարակականկյանքովապրող բոլոր տեսակիկենդանիներն իշխելու հսկելու, կառավարելուվարքագիծ: Թե երբ ն ինչպե՞սէ բնությունը դժվուրէ կռահել: հատկությունը, մշակելն ներդրելիր մեջ այս առեղծվածային է պնդել, որ դա կենդանական աշխարհիգոկարելի միանշանակ Սակայն մոսւ իշխելու է: կարնորգործոններիցմեկն Բայց կենդանիների յատեաւթյան ն բնական է իր տարածքին հուղիշրջանակներում բնազդըսահմանափակվում հետո է: այն մեղմանում Բնության մեջ ոչ մի բավարարումից պահանջների կուշտ ժամանակհարձակումչի գործում:Մարդումուտ ճիշտ ընդեակենդանի

ճարդու

կառակնէ: Որքանմեծանում են իշխելուհնարավորությունները, Այնքուն բազեն Կգ մապատկվում

ար ակորքացքի անար աավա սալ: Իշխանաաենչ իըանդիս թագավորները կամար սգզերի ժողովուրդների ՍՎ

|

Աւ

ստրկացրել,ոչնչացրելեն

ւ

ու

մար: Գա գգոս համար:

բավարարելու հանջները ման ձներնեն

ոչ

թալանել. իրենցկենսական

պա-

դրսնոր-

մոլուցք իշխելու շրել լոցք Է. Միայն

աոա:պահանջմունքների գլխավորտեղերիցմեկը շարքում նոէի ելու նու նջ Իշխա մունքը: թյունը հնարավորություն պուտ անկալ, ինքնուրույն,տնօրինելուուրիշների զրոն Բանին է

զգալու ազատ, Սա ոչ միայնինտելեկտուալ եր կանգնելումյուներից: բախտը, վեր մարդուհոգեն է, այլն յ կենդանիների համակեցության կան ախտերից կն կարզավորման ը

կորտ հա

Ն մ է,

չափագանցշատ են: Եվ այն մարդուպահանջմունքները միշտչէ, որ բաղձալիարդյունքիեն հասցնում: Այդ իսկ պատճառով էլ երբեմճլանձն ընկնումէ ճնշված դրությանմեջ: զգացողությունը վեր է ածվում ազատության Ինչ-որ բանից կախվածության հուսահաա մա ն ճիգէ կորստիզգացողության, Ազատվելուիր կագործադրում

գործողությունները բավարարելու պանքներից:անձը, թե

սոցիալական խումբը,ձեռք են բերում ե Իշխանություննվաճած նյութական արժեքների:Հենցայդ նյութական ազատություն, քանզիտիրում են էլ բոլոր հասարակարգերում արժեքհանդիսացողսեփականությունն հանդիու անկախության ու մնալ է ազատության սացել շարունակում հիմքը:Շքեղ, անձը վեր ղասելուն վրա ազդեցություն բարեկեցիկապրելակերպը ո՛ր մեկը կխուտսփի գործելու կարնորգործոնԼ: իշխասփրելու հենարանից: Զրկեք նությանբարձունքներին սեփականատիրոջը այդ ճրսւն հլու կամակատար: ն դուք կդարձնեք Եվ որպեսզինա նաունեցվածքից, բարեկեցիկ լլյանքվայելողհարուստների խաճձիու կարիքիզենքըչաւղղի ղեմ, ճն է յման, հնազանդեցման ստեղծվում բոնության, կատարելագործված ապաէ սոցիալականանվտանգության բատ: Այդ ապարաւոր կատարում իշխուների ն մյուսներինկատմամբ երաշխիքիբարձրացման գերազանցաթյուն ձեռք բեէ ընձեռումձեռք մարդունհնարավորություն րելու ֆունկցիւս:Իշխանությունը ազատություն, հեղինակություն, բերելուգործուությունների նյութական բարեյուրաքանչյուրանդամ գաղտնի բացահայտ, կեցություն:Հասարակության թե սահմաններում ձգտումէ ազդեցություն իր հնարավորությունների շրջաօժտվածությունը, պատիվրա, ցույց աալ իր անձատականությունը, առավեմրցույթ,թե դիվանագիտական լությունները:Լինի ղա սպորտային բարդ իրաիր առավելությունները, վիճակ,նպատակըմեկն Լ ցույց տալ.հակառակորդին Եսասիրական այս գիծը իշխողների հաղթելու նսեմացնելնրան: հիմնական հետո պատմությանմեջ մնալուերագանքը: մեկնէ Սահից հատկություններից

ուրիշների

Մահկանացուներից

զործել

Զրկեքմարդունիր նպատակներից, փառասիրական ն նա ձգտումներից, կդադարիդիմադրելուց, պայքարելուց,մաքառելուց: Կհրաժարվի ապրելու յունից: Իշխանությունը հենցւսյդ ունենալու, ցուցադրելու, կաամենը տարելու ն կորցնելու ձեռքբերման ասրսափիխորցվածլսրԼ: Եվ ինչքանբարձրանում տահայտությունն է պաշտոնը, ա յնքան ավելիմեծանում նն ւսնձի ուժն ու ազդեցության շրջանակները: Հաճախրարձրդիրքի ձգտումըբխում է ոչ այնքաննյութական բարեկեցության մղումից,որքան կարողությունները պրակտիկապես իրականացնելու ցանկությունից: Այդ իսկ պատճառով էլ շատերըպաշտոնիցզրկվելնընկալումեն որպեսանձնական դժբախտություն: Այդսլիսիները կդիմանանամեն տեսակիզրկանքների, բացի անձիարժանապատվությունը անտեսողվճիռներից: Եթե բռնակալիհամար իշխանությունը ինքնահաստատման, բարձրդիրքգրավելու,ուրիշների վրաիշխելումիջոցէ, ապա դեմոկրատի համարայն առաջատար լինելու, վերնում ծւսուս գտնվելու, մարդկանց է: Սակայն,բոլոր պահանջմունք դեպքերում, ն ցանկացած խառնվածքի անձանցմոտ էլ, այս կամայն ուժզնությամբ ու արհշխելու,կառավարելու դրսնորվում է դա պահանջմ քի: Ընղ աեսակետից անձինավելիշատ Այետքէ ոչ թե ուրիշների վրա բոնանալու, որքանիր անվտանգությունը ապահովելուհւսմար:Եվ որքան հասարակության մեջ ապահովված զանվիցածը այնքան իշխանության յունը համարպայքարող ներիթիվըշաա կլինի: Լռուջ հասարակության մեջ հասարակական հարաբերութ յուններըպետքէ այնպեսկարգավորվեն, որպեսզի նրայուրաքանչյուրանդամըգզա իր կարնորությունըն օգտակարությունը մյուսներիշարքում: Երբ մարդօժտվածչէ գործելու, կառավարելու, իշխելուռեալ լիազորություններով, նա չի զգա անձնական պատասիասնատվություն ոչ իր, ոչ հատսրակության, ոչ էլ պետությւսն ն հարաբերութ հանդեպ: Մարդնիր ժամանակի յուններիարդյունքէ: Եվ որպեսզի փոփոխվենայդ հարաբերությունները, պետք է փոփոխվեն նան առկա ու սկզբունքներն ւարժեքները: Սակայնթղթիվրաշարադրվածձեակերպումները հասարակության սեփականություն դառնալուհամարպետքէ քննություն բռնեն ժամանակի մեջ: Իշխանությունը բոլոր դարաշրջաններում էլ եղել է ու մնալ ձգող, կշարունակի բաղձալիպախոնջմունք: Բայցմարդունկործանումէ ոչ թն այդ պահանջմունքը, այլ նրա հանդեպ տածած մոլուցքը: հարաբերությունների Հասարակական արդյունավետ կառավարում կդիտվի միայն այն ժամանակ, երբ հաասրակության յուրաքանչյուրանդամհարգանքտածիօրենքների ն այն նկատմամբ շրջանցելնու անտեսելը դիտիորլես անպատվություն իր ն իր նմանների հանդեպ, իսկիշխողներն օժտված ինեն բարոյսւհոգեբւսնական այնպիսիկերտվածքով, որ հարգեններքին խավերի արժանիքները, չսահմանափակեն ինքնությունը դրսեորելու արժանապատվությունը պահելուանձիիրավունքները:

ոթհնարավորության

յելու տահայտչականությամը, հոգեբանական որում

սոցիալ-քաղաքական մակտրդւվյում,

են

լ

ք կարողեն

|

գործեր: պահերին ծնել բւսրձրւարժեք Շյզպիսի

թարկվելու դեւյքում, ն գիրկը: Նման սովրումներունենում է ն քսսլաքագիրկը: երանության մտրդնընկճումէ երա ն փառքի ոն ակնկալելովիշխանության գործիչը՝ Բայց չէ՞ որ դ նվաճելու ակնհայտհնարավորություն: նան սնափառձգտում: ն պրոց պրոցեսն էլ կարող է դրանում Ինչ խոսք, որ մարդու սոցիալականացման ունեն Աւան սոցիսւլալ: ւ զգացցմունքները փառասիրության մեղավորլինել: իշխելու կան արմատներ:Այդ գայթ ակղիչ զգացմունքըի հւպտ է զալիս որպես պահանջմունք,որը ակազատություն,անկախությունձեռք : Իշխանության ձզատումը, վերջին հաշվով, նան իրադրությանը Մար քանսպում է հւսկում է: Լինել ազատ ե տիրելու հոգե ' կարողությունները:Իշ ուններից ե բազմապատկել օժւովել արտո ն սոցիով-քաղաքական տերով իրավիճա են: Մարդու բազմաբնույթ ակադրու Ն ման ունը ոչ միայն զրկու ունների բացակւսյությունը է մ, ոհոգեկան հւսսցնում անկումային ԱԱ ի. Մակայնվտանգավորէ վտանգներով: :

հար «

տ արնի

:

ո արլոն

Մարդը մ բերելու րոց ումը ըՎՆտոզիական Աո» Ր խար արոյահոզերայնակն Մ էո աո ւոն -

վե

ըաժեշտւԼ տարբերավել մի նրբություն. յունը չի կարելի Խխանութ նույնացնել |լ համոզման հւմրկադրման հեւրկադրելկարողեն ն իշխողը, Համոզելն ուսին իշիաւնության նությանկասլիցիայի ենթակաները: Օրինակ՝ իշխոմեջչգտնվող կուսակցություն ը կարող է իանություններին եարկադըել ի7զիջումն եր անելու,բա )9 դրանովայդ խողչի դառնում: Հետեւաբյ կուսսւկցությու ռր, իշճամ մ /շխանությունը կամային

իը ան կեն,

աաայն Ան Ն ն շիա անարզելք Արո հասնելու յմնթին Խր ա անուցյան Շի թե աաա նա ժամանակ հսճախակի հիրնարաւթյան րոն կաշառ երնույթներ: ն, արդյունքները ո ակայն անձ պաշտոնավարելու նր իշխելու, ձեռք բերելով է ր Րժ սոցիողական իրենից ցածը մարդկւ աէ կարգավիճակով ոչ

յության

բորբոքնանը:

են

բորձրագ

ուռ.

կեղծելու կեղծել ն այլ

լ

Կա

լ

ժց Այ ւմ պահանջմունքները բավարարելու Կարոն Սոն ա ատվությանն առաքինության Աի ք ո տի. կԱ ավանդական ւմ են ազդեցություն,բ.արեն ուժին: Իսկ ուժը հեղինակություն, թու աւն Գի» ն աղ ոմա Ո ուն, անկախություն, ր ամենճակարողություն Ի է: աան ու մոգականգավազան Այդ Աո թ վավերացնող շնո ռող իգրել թոնր ան պատմությանմեջ բազմաթիվ աար Հայարի ագա ն նստեցրելհրամայելուզահին: Այնպեսոր, եթ ալք : նա Լլ իր հերթին րր իշի ւռ ժումէ ղեկավարելուարտոնությամբ, պետք որ ա նձին նենա հմտություն: ղեկավարելու կարողություն ն

ս

:

Ո

դ

իա

.

ու

5.2. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

Ղեկավարման

ԲՆՈՐՈՇՄԱՆ

ւ

1ԼՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

ՀԱՐ

հասնելուհամարիշլսող կամչխողի նպատակին է, որի օգնությամբիշխանության միջոց է իհնարավորությունից վւոխակերպվում

արինն

ոլ տակաուոված ազդեցությունը ի

պատա

-

ճհարաբեր

Ասվսծից բխում է, որ իշխանության

իրականացումը առաջինհերթիննպասրակությանմիասնս ն

:

Արթ

ն այլ

միջոցներով մայլազդեցություն Գործելու"հասար, ակական ն կազմակերպելու տարբերբնույթի արտադրությո փաիհարաբ ճամար: երություններ կարգավորելո կանցվրա որոշակի

կանությունը ամբողջական

յունը պահպանելուն:

Իշխանության բնորոշման հարցում մւածողները նույթմոտեցումներ. ցուցաբերումեն տարւսբԼ. ճլ վատակարանական կոնցեպցիա յի համաձայն՝ իշխւսնությունը դիտվում է որպես ուժի գործադրման

ճանապարհով նպատակներին նախանշված հասնելումիջսց: Այսինքն` քաղաքական սուբյեկտի հակաոանացման կամքիիու ունակություններն հնարավորությունները: բնույթի նման վերաբերյալ Իշխանության համոզմունքներ

Շուվենհտուերը, Վեբերը,Մարքսըն այլթ:

յունը սեփական կամքիներդրումնէ

Մ.

գարգացրելեն Ֆիխտեն, Հեգելը,

ՎեբերիԽսմոզմամբ՝

տվյալ հասարակական

ներում, անկախայն բանի,թե ինչիվրա է

հւսրաբերությո

հիմնվում դրա հագերլանաւկան հնարավորությո կոնցեպցիա 2. յի համաձայն` իշխանութ յունը մարդկանց գիծըկարգավորելու ն վարքափոխելու

հնարավորության վրա հիմնված Լասսուելիեյսմոզմամբ՝ ազդեցության քաղաքականսուբյեկտներն գործում են իշխանության ազատորեն շուկայումփ̀որձելով նում եղած շահավետօգտազործել նըւսՆրա կարծիքով` սեսուրսները: իշխանության մեջմւսրդըաեսնում է կյանքիպայմանները բոտելավելու,ուսրստություն, տություն, անվտանգություն հեղինակություն, ազաձեսք բերելու միջոց,3. բռնության մաձայն` հատեսության իշխանությունը ն ենարէ:

Հ.

բռնության

հարկադրիչ միջոցներով գործուննությունը մարդկանց կազմակերպելու, ուժ է: կարզավորելու Խսմաձայն՝ Այսաիսի սկզբունքի իշլսանությունը դիտվումէ որպես քաղաքականսուբյեկտի ուժայիններգործություն կողմից, միջոցով,ներքինն արտաքին

հականացում: Նման

այլ

քաղաքականության իհամոզմունքներ գարգացնումեն Չ. Դ. ԿետՄերրիամը,

լին, Հ. Մորգենթաուն ն Աւյլք, 4.

հարաբերությունների ցիայիտեսակետով՝ կարգավորման կոնցեպիշխանությունը ն կառավարողների փոխհարաբերությունը կառավարվողն կարգավորող միջոցէ: Կ. Դոյչի, Ն. Լումանին Աւյլոց եամոգմամբ՝ խմբային իշխանությունը բախումները ն կությանհամախմբությունը կարգավորող Խաասրաապահովող միջոցէ:

միայտչականությամբ

արտահա էլ որոշակի մ ուռեցումներում

Խո

իչ

Նշված բոլոր կարգադրիչ: միավորող ան ըլ վում են իշխանութ) զծերը իշին ընդհանուր կոնցեպցիաների շահերն մրչված ըը: Ի մի բերելով ունեոր հւսսարակության դասերի կան որպես համապատասխան կարելիէ սահմանել -

հսկողական,

որ

շահերին

իշիտղխավերի խմբավորումների ո

իրականացում: պրակտիկ ձորմերի օբյնկմիջոց է ազդեցություն իշխանությունը համոզմամբ հարճայ Թ. Պարսոնսի ներառյալ եղանակով, եղանալով, ներառյսվ ցանկացած վարքագիծ մեկ հարկավոր է որպես տից կորզելու դիտում Իսկ Մ. Վեբերը իշխանությունը ն բռնությունը: կամ հարկադրումը օրենքի կամքիպարտադրում այ լ սուբյեկտին մեզ սուբյեկտիկողմից տդրման միջոցով: հորայոնըճետազոոննը

տացոլող,

հարկադրի կիրառվող

`

Է իշխամնայյանը կաղրման միուազգումպեւռք պարզարանման մարդու էության է խորանալ որ

հաձար ծառայությանը պարզաբանելու զաղավոաարի Շատ ճրա իշխանությունը ն նպատամեջ: զապոնիքների զիտակցությամբ, է հատսրակական ծնվում գործում: ուղղված ուժ է, որը որոնման բարիքի ընդհանուր մարդկանց` Լ ղեկավարելու անդամկաուղղված հասարակության դեպքումպարտադրելու

ե

եղած Այն ի վիճակիԼ հարկ

իշխանությունը հա-

Թյուրդոն որոշակիսկզբունքներով: ւառաջնորդվելու աժ, առանց որի հմար ներին` մորմերի իրավական ունեցող

մարում է զոյություն զանգված: ջառսային կակությունըկդառնար տարաբնույթ մտածողների վեր նշված Ի մի բերելով սուբյեկտնեն ենքարկվող Սերգործող որ իշխանությունը: է փոխազդնընդհանրացնել. րելի յուանատուկ բնույթի սոցիավ-քաղաքական իրականացիի միջե դրսնորվող շաներիտեսանկյունից իշու սուբյեկտի ցությունէ, որիշնսճիվ երը րւ ո

դիրջորոշումները Հ.

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

Ճ.3.ԻՇԽՆՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՈՅ

ԸՄ ԲՌՆՈՒՄՆԵՐԸ

առաջացման

յին հասարակության է նկել մարդկա ն պետության Իշխանությունըի հայս: ը: Եթե մինչնդասակարզերի ճրա ն կուղեկցի հետ մեկտեղ միշտ բացակեւյոմ բնույթ, կրում էր հասարակական խտությունը հետ մեկտեղ ի շ առտջացումը ց ի ստաջացման Կալա դասակարգեր ապարամւը, ման նորմերին որսեր, Լը հարկադրման են, բարոյակա կապերը քայքայվում իշիաարյունակցական տոհմային է հրապսւրակային ճորմերը,ն ձասվորվում են իրավական հանզեցփոխարինում դարերիհերջափոլմք է պոկեր ավոր ընորոշմամբ՝ ճությունը: Հեսիոդի փոխարինում ճշմարտությանը ո րում հաստատմանը, դարի նում է երկաթե ն ուժն է, այնտեղ էլ կլինի իրավունքը: էր դիցաբաբռունցքը:Որտեղ միւղքն քաղաքական Աճտիկ դարաշրջանում ունեն Հի էր, որ երկրւային կողմից: նությանմեջ, որտեղձիմնավորվում հաստատվածէ ոտը երկրի վրա յունը իշխանութ ծային ծազում,

արտացոլված

կարգերն աան

աատվոանները քնարիր մակար

Եգիպտոսի,Բտ բելոնի, Հնդ Չինսատանիդիցաբաճությանհամուձավն` իշխանությանաղբեն մ արդկանցճակատագիրը: յուրը Ն իշխողիհետ մեկտեղտնօրինում Քրիսմեջ նս իշխանությունը տոնեականզաղափարախոսության Ե) աստվածայինծազումունի: Իշխանության, պետ ությանն իրավունքիտեսությանզարգացմանգործում ճե ենկատսփելաարբերդարաշրջանների ու քազզալի ջ րի մ մտածողներն ոդ ղաքականգործիչները:Ցիցերոնիկարծիրո իրավունքիհիմքում ընկած է բնությանըն մարդունհատուկ ա ըստ սրի` չպետք է ն վնասելուրիշներին ձգտելարխի լթյանը: Լ ոնննա բե պատու. ի դաստիարակել աաա Ա ռելու ն վրեժլուծելու ա քատ ական իշխանությունը Ջոն Լոկի իրավունք: աղօրենջներ մեմատաբարքիչ պատժա Աա Ի. խամոթյան, բաժան սեփականության պահս 18-րդ դարում քխարերի աառահումներիըբազարը տեսնում անօրինականու համո ամբ աղաքակն ազատութ ե բ արկոնաբկայան, ապնորիզարգացնանը ներիանվտանգության ի խական քաղաքականգարծիքերը՝ յանը նպաստումէ ների ոատմնւաիրաթյանը, Արդի դարաշրջանումֆ հեղինա են րությունըտալիս ոմ անխ,,,,/ դե կություն-իշխաճություն-ա Ա րա ն ամե ա, անգլիացի ծությանը՝որպես են ուշադրությունըկենտրոնացնում ղության ասպեկտների վրա: Սոցիալիստական համակարգում իշխանությունը դիտվումէր որսլես ժողովլոդի կամքնարտահայտողկոմունիստական կուսակ ն ցության բազմակողմանի բազմարնույթզործունեություն: ուն

։

՛

:

ն

ում

խխուի

ոմ

հոգուն: մերականդ պետ պադժը հիմճաւթրվու յում Էորխկ ոչ տանջա ո, '

մահ Լախտ ատեքելո անմ ան կ արգավոր ոն Մոնտես

տեսակետով՝ ատ անն

ախի: Լրա

լա Առճոնը ան

նախ ան: ր րամնի ղինակույան կասեզորիաը րալ հպական մկր կարո փոխար ,/

-

Աոգաոիը |

5.4. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ

ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

ն պարտադրողական Իշխանությանկազմակերպչական սկզբունքըբխում ձնից ն սե է սեփականության շահերն արտացոլող օրենքլի է առանձնացնել ներիբնույթից:Նամ իշխանութհե յան հետնյալպատմական տիպերը իշխանություն,2. ցե3. ա ղապետական իշխանություն, ություն,4. հեգեմոմական 5. (հարիզմատական) իշխանություն, օրենս կան իշխանություն: ն սովորույթի Հեղինակությանիշխա է վրա: Այն դրսնորվել սկզբունքների հանդես գալր: մասնավորսեփականության ությունը

զաականիչննրով մարելը ն Ը հու աը անական Միր հենվում ճությունը մ արանքը ձախնա ՛

մր ղինակույոն իշխան

) ուն-

երի, ծիսակատաոթ արարողությունն տարաբնույթ կառավարման,

իրականացնում տոհմի կազմակերսլումն յունների գործողութ նո ր մեշապանական բարոյական ճերիուպա հարգվածբարոյակ կողմիցընդունված նգված բոլորի ն այլ գորԷ առաջնորդվելով կարգապահության կազմակերպման, կառավարման, առաջնորդը՝ է տոհմի րով:Այստեղ իրականացնում ֆունկցիան կիրառման բոլոր անդամնեՏոհմի ծուլությունների հետ համազործւակցված: են անդամների բոլոր համայնքի ենթարկվում ն բոլորը կամովին է նեղինակություն, ամենաուժեղ րի համար նա համարվում ամենախորամանկ, ամենահեռաւնես, ն խելոքի ամենախելոք, ճրան՝որպես նան մարդու`իրենիցզորեղի ո ւ

խաղում հոգեբանությունը: ճրանապավինելու անեն հսմայնքիբոլոր շուլջը համախմբվելու, բաժանվում պարտավորությունները սովորույթ Տոհմի ներսում է լ ուվատալիքների, ն ապահովվում կատարում իսկ միջն, էլ կարգադամների հիմանվրա:Այդ սկզբունքներով հարգման յթների ճերի, ավանդու վարքագիծը: յունընանդումների Սակենտսգործութ համայնքի է վորվում բնույթ չի կրում:

անձի: Դրանումզգալիդեր է

-

ղեռնսքաղաքական

իշխանությունը բնոէ իշխանությանը Հեղինակության իրականացնում է, որովհեւոն իշխանություն Միայնիրավական ֆունկցիաներ: ն հարկադրանքի է կազմակերպչակուն

կայնայն նս

օ-

րոշ զործում բարոյուհոգեբափոխարեն հարկադրանքի ու ֆիզիկական ավելիհեղինարենքների այդ զծակն Այն ժամանակներում հեակը: ազդեցության ճական Իսկ տոհմիառաջնոլդի օրենքները: յի հեռագա քան է ր, կավորու ազղեցիկ գործիչը: անգամմերօրյա քաղաքսւկան կնախանձեր զարհւսսարակարգի ղինճակությանը

Տոհմատիրւաւկան իշխանություն: Ցեղապետական հետ մեկտեղ, ատոիճանաբար ձեավորման եղի էտապումց̀ վերջին ւղարբերության գացման աշխատանքի ֆիզիկական մտավոր է արմատավորվում

ու

անհավասա-

ի հայտ Լ գալիս սոցիալական ն նրա ճնրԴրա հեւտ մեկւտեղ սկզբունքը: ձնավորումը նոր կազմավորման էթնիկական որպես Ցեղի՝ հանգեցրություն: խորացումը ն

աստիճանական անհավասարության

ճորմնսոցիալական սկզբունքներով, որոշակի ըարաբերությունննրը են հասարակական Դրաճում անհրաժեշտությանը: ն կարգավորելու կազմակերպելու արսոզգալի նկատմամբ րով,օրենքներով համա յնակիցների անդամները են ուննոր ու ւսզդեցիկ ճով ցեղիխորհրդի առնում նս տիճանաբարդ սանձելու, նությունեն ձեւք բերում բխող ղժգոհությունը այս բարոյական խավ: Որակական փոփոխություններից կարգավորելու գործում, հւսրաբերությունները կիրառման ու պատժի հասարակական ն հայտ է գալիս հարկադրման ի ու ցեհետ մեկտեղ, նորմերի ցեղապետն առաջնորդվող Այդ օրենքներով Նման օրենքը: արւոոնող ինստիտուտ: իրավունք են իշխանության մարմնավորում ու սաֆիրենցով ժողովուլսյների ղի խորհուրդը է եղել արնելքի տարածված հատկապես իշխանությունը

սում

ի

Անիշ

կյանքը կառա-

է հւստարտկական հիմնվում

հշխյանությիոնը հավատիվրա: վունդական սըբազանության նորմերի

վարող ւսնցյալի բարոյսիրավական

Նախկին սերունդներիկողմիցսրբագործվածայղ նորմերնընդունվումեն որե հ արաբերություննե ն ենթարկման Աա պեսկառավարման ա ակարգ, հարգնելով սերունդներիժառանգության ռամարվումբոլորիհամար: վումեն բոլո ու սկզբունքները կւսյուն են, ազդե1. խուսափողների ց շեղվողների նկատմամբհացիկ, հե պատժամիջոցներ: սարակությունը կիրառում Այդպիսինորմերով է: Այդ հախիստ պահպանողական րմ աթակակ կառավարվող օ ու ն են քներն նորմերըպարտադիր կառավամակարզիհիմքըծառայող րողների,ն ենթարկվողնե ու Աքնե Սվանդականիշ ոչ են, ի ն միայն կզրկվենհեղինակությումից արակությանվրա ունեած ազդե մոկ վերնախավիիշխանությունըես սահմարի, սովորույթների, ավանդույթների շրջանակով: է, Սակայնմարդկանց չվում որ իշխանությանկրողըհամարվումէ Ա ծո տեղակալը է նրա կամքըն իրականացնում է նւսխերկրիվ ու դինաստիաների կին սերունդների պատգամները:Ավանդան այլութ: եղել գիպառսում, Բաբելոնում, Չինաստանում կանիշխանություն Հեգեմոնական ւթյունը հիմնվումէ իշխողիբացառիկընդու օժտված առաջնորդի արտոնություններով յուններիՆ դրանիցբխու ըա: կրողինժողովուրդըհամարոս է կամքին Իշխանության իմաստունու ամենազոըԼ աշտումու խոնարհվումէ նրա առջն: Հեգեմոնաբոլոր դասերի կողմից ընդունվում է Ասն իշխանությունը ն ու միանշանակձեով քննա արժեքավորման չի ենթարկվում: Պետության ղեկավարառաջնո քը կարողէ խաղալօրենքիդեր ն պարտադրվել Մ բոլորին:Իսկ պետութ Գ Հեորդի սկզբունքներին: մարմինների են Մ Ստ գեմոնական իշիասնություն եղել ուլիոս Կեսարի, Նապոլեոնի, ալինի, Մաս Ցզեդունի,Հիտլերինա քաղաքական համակարգերը: է հասարակության Օրենսդրական կողմից ընլ դունված,հաստատված վրա: Այդ օրենքներով էլ կարգան է վորվում կառավարման Օրենսդրական ս ական է: Այդսահմանադրական հշիանությունը զբունքն առա է Կլիսիքա ղաքականհամակարգումգործումօրենքի ջ բոլորիհավասաԻ րությանսկզբունքը: օրենքներիու նորմերիմշակման,ընդունման գործով Նման օրգանը՝խորհրդարանը: քաղաքականհա Ն վերահսկողհար րան: Օրենսդրական Աուկ կառույց`սահմանադրական իշխանության է: սահմանադրությունն քը սահմ առաջնոսկզբունքը

րոջականագիած համո '

:

Արար

Կրոնի Ղրանից ղինակավոր: Է

հաձակար

երԱԱԱՒԳԸ

ր ի յան զբ եա

նխորոոող կկաաննը հատ մաոկա րակված օրենջների, ը, ը ստ. |

Ն

ԲԱ հեղին է նեզա իշխանը դաշի եինակության

նակութ

ա

արո նզԼմ յան

|առայը որհունեությունը արմավն Ակզոուն Հ

,

»

Աանը: հինն մ իԱն երավակ որի ենքարկեան կ ւպնտաթյան հիմնական

ար Արան րաղվո իու մակարգում ոգուն

տարան: Օրեն

անավարտությամբ տիսլ իդեալական ցանկապած Բհարկն, իշխանմաթյան հաւ տիպում կարողնն ի հայտ զավ մյուսներին Յու ըաքանչյուլ չի դրսնորվում: հարաուժերի ու քաղաքական Հա ճզամանքից տուկ տարրերու սկզրանքներ: ն կլիավենառաջատար ինչպի Լ կաիված,ին ո՞քսկզրանքները բերությունից ո կիրականացվի: կհաստատվի սի՞քաղաքազիռություն ԷԼն նսատակական բսվանլակում հասկացությունը «Իշլամնություն» իմաստ:Հիմնարկության ն կոնկըետղըսնսրման,հիմնարկության 2. պենրնույթների իշխանություն, 1. Լ ղիտելորպես` քաղաքական կարելի այն իմաստով համսվարզ: տականօրգանների տեսանկյունից, որոշակիսկզբունքների հշլսանությունըԸ Քառլաքական զոր տնեութ- | ասբյեկտների ննտսալնվողիշխանության ճպատակնել կոնկրետ միջոցով ու ւսստասաթյունների օրգանների իսն հատովլ ձն Է պետության կապե. ըսփաբերությունները ժստանզածըպահելու,կսաարակական

Իշխանության թյան բարդ կառուցվածքում կարնորագույնտարրերեն` սուբյեկօրե ն այլն: աղբյուրները,հիմքերը,ռեսուրսները օբյեկտը, ֆունկցիաները, բ ը ոիշխանությանիրականացման գործընթացին րող գործիչնէ, խմբակցությունը, ց կազմակերպութՔթաղաքականիրադարձություններում յունը, ժողովու կարող է լինել անձնական,

տր ը,

ոլ |

|

կասակցությոն. մասերում

գի մյուս բաղկացուցիչ

յուններիշրջանակներում: գայինկազմակերպութ ձե Լ օժտված 0իշխանության քաղաքական իշանաթյուն, Պետական են որոնք պարտավիր ազիրավունքով, մննաշնորհ հրապարակելը ընենթներ ենթարկվում նամար,իսլ խուսափողները բպոր անդամների զաբնակչության իշխանութկողմից:Ղասւի պետական հատուկ ապարատի են ռարկաղիման՝ ինգիլրներն ւմ Լ, ն աղ կազմակերպության յունը ն լաշակի կազմակերպութ զործուննություն: պրակտիկ իրականացնող ու նպառակներն Աւսսնելահամար հարկագր-: ճպատակներին Պետականիշինությունըիր նան անսասականշանագրզոմանն է ման նետ միասինկարող օգտագործել մենաշնորհը Սակայնհարկադրման լեակներ: ազդեցության գապավոտական ՍՏՈՄ

՛

ՄԵՆ

Լ միայնպետությանը: պատկանում

տեսանկրոնիցկարելիԼ նշել ըշլխանությանՊատմականզարգացմսԱ իշխանույուն), (վերնավավի ձները. Լ. արիստոկըանւոն հեւռեյալ հիմնական (ժողովրդի 1. դղնմոկրատիա |

խԽխանություն), մարուսաների 5. րյուպլուսոկրատիա իշխանության), իա մազեորավրանության 4. թնոկրատ իշիանությաւն), (ինժեներած. անհլոանոկրատիա հշիանություն). (վարչարարների բոկրառիա (կլոսակցութ-՛ 7. իշան թյուն), պրատոկրատիա վերնւվսավի տեխնիկական , Այնայլն: իշլրոնությու վերնախավի յան

2.

:

մասն րար ասի Է» մ ի հարը նրանց ործունեու շահ արվորված ալբնույթի երով: խմբակցական Աաոն ի բնույթովսուբյեկաները Իրենցտեղն ղերը գիմեր նը կար որոնքառաջնորդվում կոնկրետ լինել. կամակատարներ, րի, հրահանգների,կանոններիհանձնարարականներով 90 Կ ե որոնք, չունենալովիշխա հարմարվողներ, իրար կար. որիտիրելուունակություն րավորություն,ա իշխանությանորնիցեօղակում,գրավելչեզոք իրք աջնո աոան գործիչներ,որոնքօժտված ինքնուրույնսկզբու Լը րծել

ու

րող են

|

ճվաճածը, համար: դրվածըիրականացնելու ճպատակա գավորելու, տվյալ անհատի կամ սսցիայակաիմրա-: ի շլխաճությունը Քաղաքական մնջ ար- ։ քսպաքականության Լ՝ իրականացնելու ունակությունն սնալ է ինչվորման զործուն հությունըիրականացվում կումթը:Քաաաքական տափայտված համակարյնպես Լլ սոցիալ-քաղաքական շրջանակներում, Ալեսպետություն միջազարհմիությունների,

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Տ.5. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

Ե

1.

են

չ

2.

|

,

լ

լծակներին

լ

ն հնա

"

ձ

ն

Հական ցուցաբերում

են

3.

գործուն գործելաոճ,ծավալում են ն պատակաուղղված Նո տ են յուն, իշխանու թյանլծակներին Իրի հրամայելու դառա վարելուիշխանատաենչություն: Ն են բոլոր տիպիսուբյեկտներն միմյանցովփոխպայմանավորված նն բազմաբնու ողա իրենցորոշակիտեղնու ղերըն միասինհրականացնում յ ամ է շահերի 'րի ամբողջություն կազմողմի գործունեություն թյուն, որը կոչվում քաղաքականություն: ա թյուն: Առաջն Առաջնորդող սուբյեկտիսկզբունքներով պայմանավորված՝ է կարող լինել պետական,կուսակցական, խմբակ նայլն: արհմիութենական սուբյեկտըպետքէ ունենա որոշակիօժւովածություն,ընկաիու ակնկալիքները, դրսնորիկամք: կանա ենթակաների բեր խավերիվիջն միշտ էլ առկա է շահերիանհաՀասարակության շխանությանկրովի՝կառավարողի շահերըչեն կահա րող շահերին,քանզինրանցմիջնհաիշխանությանսուբյեկտիկամքին ենն ւմ հրամաններով իչ սանկցիաներով: Այս հարաբերության ծարկվելու մեջկառավարվողները իշխանության օբյեկտ: սուբյեկտի ազդեցությունըկրող ն Իշխանությանօրյեկտըի ճրա կողմիցմշակված ջնորդվողհանրույթնէ: Առանձինանվ մե կազմհատններից,քներից,ազգակցակտնն այլ խմբակցություններից ված այդ հանրույթիբազմաբնույթ շահե ն տեսանԼ

ական

,

էլ

,

՛

Աարոն Աո շիՎԱնի

ակա

՛

,

'

որր մապատասխանա մապատասխան են ք րաբերությունները վորվում Մմ հանդեմ կգան ոն խանը աո արմեր ընտանի

երի ոնի համար ւագործվաւմ նպատակաուղղելու լյունից գների,պատժիչմիջոցների,վարքագծային նորմերի ազրետ լ

ա

անգնե

րաս

ն այլ

լծակներ:

լ15 լ

նե-

ւ

ն

չ

հրա-

զապպացմանպրոցետոմ իշխա սնության օբյեկտը ցուց մբելու ինքնակամ ենթարկվելուվարքագիծ: Մ, կ ամը՝ անօգուտ տրամ աննպոատակաԿԱ կատորումիցշեղվելը: Այսինքն` հրամանի պ Լ, շռա նղակության պահան: զեպքում, պայմանավորվածնրա ` ւլ. լ օրյնկաիցուցաբերածվարքսպիծը:յնպես որ՝ իշի յեկտի փոիտազղեցությունների նությունը 'ռկկողմ հարա16 երկկ Հիշա իշիելն է ու մյուսներին հղզատակվելը,այլն '"Ղթարկվս դրությունը անտամելի չղարձնելու պայ-

իշիոննությաններին: րերումաւն ուրյեկտին ՀԱրմեւու ղիտվում մի միջին որակի րակ իշլոսնությա աղբուր, որում ույն ի նայտ է Մ" ւո զավիսինչպեսբացուսական, հպատակվողները Վեբերի ումի ույնպ էլ ղզրական խրասխսոսմուն միջոց:Բարձրորակ ամանների իշիասնությոն հիմքում ընկնծ է զիտելիքը: Թռֆլերիհամոզմոամբ՝ ան հանջմերով միայն իտելիքիշնորհիվ կարելի1 հասնելբարձրագույն նպաւտակների՝ իշխանության անդե իքիամաթյուն աղբյուրների քանզի շնորհիվկարելիէ հակառակորղիննվազազույնծավաումով, աշնակից ղարձլ վության, զիտության. ԼրաոոԱր չվեսաի,բարայազ արան բարսյազիտության ճներով գիտելիքը21-րդ պարում դրսեորվու խա մ,աունանվուլների աստիճանաբար կղառնա իշիսոնության իրականացվճռորոշզործոն: ժամանակակից դնմոկրատակա ուսրաբնեմաճավորվածություն: /Բշիասնությյն ճրմթերիտակ իմբոնվում ճրա կմղլայնվի րություններիոլորուըԳավ հասարակականկարծիթխ բազան, իշխողկամքի նւսրանհանդիսացող աղբյւըն երը:Հասարակության ի միջազգայինկազմակերպությունննրի յական կենսագործուննությ տրատմերին համապատասխան ո Ա նորհիվ կարելիէ Ընդ որում` որքան րարձր լինի իշխանութլերզործութ Խիանության սական, սոցիսվական,իրավական, ստանճնոցնել հիր լ տր բնույթը, ույնքան վարչատժայինկուլտուր-լրւռովակ լ եմոկրտտակոն խն հիմքեր ւը: կմեծանա իրո ոի աիումից որոշակի պարտավորությունների ընդունման ինքնակամությ /շիաանությւնատնտեսատկուն դիէքյբնորոշվում| սեփականության համախառնազզային եկամուտի ձնով, ծավալով.ստրատեզիական ր ունհամիցիան իշխելու կառավարերու, կան կարեոր բնակարգավորելու, ռեսուրսներով, ոսկու պաշարսվ, ազզային Հին աու Գի ղրամի կայունոթյումով, համախմբելու ամբռղջականացված զիսեատեխնիկական զործուննությունն նվաճումների ներդրումովայլն: յՍղպիսիկատրնեորությւն Հ ո հսրստակեցներո, ա րանության ճսասակառւղվված գործունեութ օբյեկտին երկրիանկախուխյունը ապահովով արտաթին տնանսաւկան յո ծավալելու, ննարավոր գոլ. ոլնեւսթյունը, հարկային մաքսային իան ոն ը քաղաքականությունը: իմի ործելառճ Բշիաոնություն բազմարնույխթ Ա մոցիայական 1րմջը նրա պանո հենարւսնհանդիսացող է այն ղիմադԴրա իրականացման բնույթը հի ամճանավորված կան ղասերն |ամբերն ատցիալանն: Իհարկե, ցանկացած ր ոն ոնե : հասարակության րությամը, կարող խմբերը: իշԱյսինքն` հական մեջ սոցիախմբերը ցացարեր միատեսակ պայմաններում չեն զտնվում ն, տ փոխե ր եկտի ռիսլեսիանության տւբյնկստ միշտ էլ վարքազիծը, բնակունաբաը, կաարբերվի նրանցխաղացած դերը: Զարմանալին ւննից: Իշիտսնության այն է, զի իասսափիննսփավոր օբյնկտի կողմից բսիիք արտալրող նյութական խավերը. իրենց միջին խաղացած Աու սա վերով, Վկիրւսռել ներավելի բանիս որոշակիբնույթի ղիմադրություն տյեկտը կարող ցածը կարգտնվում, քան Գավիճակում վլորտից հեսալ ո ր ի ատւմելա ՆՆ վերին զործությանսաւարբեր սպառնալու,ճնշելու, իավերը: զտնվով Ալետությունը Լավազայն միջոցներ զործում է այնէ, որաալ շահերի Գարծովությունննը: կրաւնից համազգային ուսարակոթյան տեսանխավերիհամարստեղծում է Ան զարգացման աածբլնկոյին հարաբերություններնիիականացլենմագոր ծունեության հ ամար նպաստասփղվ :. պայմաններ: պետք կարնռ մի վում ճակարպակնելում: Իշխանություն բունցից /(ոսմարանական ճիմքըօրենքների նորմերիյն ամբուլմամակ. ջությունը Լ, որի վըա հենվումէ բել. իշխանության իրավասություններովաան օժտվա իշխանությունը: հին Իրավաբանական ՆԱՏՕ, (ՍՆԱՆԿ, ազային տրիբումր: ռեսուրսնեպությոաները վերաբերվում բւլոր տեսակի Եվրախտրնուրղ, Հաագայի եսնձնարարականները, նախազահի կենտրոնական կարիշխանալ այլն), պետության օրգանները, տեղ աեմական գզավասթյւնները, կառավարության սրոշումները,գործավիր դատական ՈՒՍԸ: զանների բազմաբնույթ վճիռները: (ԼԶ Բշյսանաւթյուն ժը, օրեն թյան աոդրյւլնելը դանդիսանամ մալճաւուժույքն ճիմքերըպետության Կոկո, ռ Ե Նբ մարստությունը ներթինարտոոթինանվտանգություն կենտազործունեությա սոցիսվ-քաղաթովան կարզավիճակը, ֆունկցիաները ապահովու Ն ո ուժային հիմ. շիա պատկերավոր Թոֆլերի Կարկությունների ամբողջություննԴրանքօրենսդիր ԼՈԳՈՆ աւ գործաղիրը ու, թումբ ն Սարոն ղերն իշխանութիքմիասնական ամբողջությը ոն կառույցներնեն, անվտանգության, :

ոսճ

ամ

՞

յունը իյունլ

է :

նս

Օ.

զ

՛

Ը

'

ւ

ղրւս

:

:

ի

տի

նս

Լ.»

ն

'

ծյակ,

Վ

յաս,

ա

Նալ

ի

այլյլ

լ

լ

զ

ման

են

մասսա-

զնե

կ

Ե)

»

հն-

ն այլ

լնն

ո-

ԷԾ

ԱՏՈՐ

տնտե-

ե

Ը.

ւք

ն

ունը:

`

ր

լ

ու

որ

:

չեզոքացնելու

լը

է

ու-

ն

ԲԱ

ս

ու

նն

որը

ն

ճեն նան

ԺՄ

1Ա

կամ

լ

ՆԱ

նան

:

որ

են

այղ որը

ն

իշի

:

ձնաւվես

շարք

1.

է

|

-

Ն

ն

ու

-

:

նն

բոլոր

2.

ու

ՏԵՆ

աի

:

նն

3.

ն

ՄԱ թյունները: ւ

նն |

ւ

էԼ

ոչ

ն

շտ

շը

Ը

ՎՈՎՀ

լ

մությա

լ

նի

ս

չեմ նշանակությունը միանշանակ միանշ կ

`

:,

կազում:

արժեբավորվում: Ուժը '

են միջոցեն կոպիտմիջոց սպառնալիքըպարտուպրման

(16

եե հատակ հատուկ

օր-

-:

լ

է:

`

կամույն են

«Ո

լելու, կիրոնել

'

'

միայն ցածրորակ ախ

)

ն

հետախուզության, ներթինզործերի

հզանները: լղ

Իշիաւնության

« մույտոալԷլլոստվակուն հ/մշելյւ երկիի կոլառրական պոտենցիսդը, Աւասսւայական լրատվության ւ

միջոցները, ազզային '

'

ե

միջազգային

համակարգչային կապերը ամբողջացնող կազմակերպություններիհամակարգնէ: Դա հոգնորարժեքների,գիտության,լրատվությանսաացման,մշակու բազմաբովանդակ ման ն պահպանմանբազմաբնույթ զործուննությանարդ-

է: ամբողջությունն յունքների

Իշխանությանռեասները իշխանություննամրապնդողռեալ ն պոտենգիալ միջոցներնեն: Այսինքն՝այն ամենը,ինչըանոսաը կամխումբըկարուլլեն այլոց վրա ազդելուհամար: Ուստի ռեսուրսներըկարող են լինել օգտագործել հարկադրականն նորմատիվային: խրախուսական, կազմակերպչական, են կառավարման Կազմակերպչականռեսուրսները նպատակաուղղվում արդյունավետ կառույցներիստեղծմանը,որոնք պետք է եկազմակերպման հրամաններիկատարմանարագությունըն ապահովենհուսալի ըաշխավորեն

հսկողություն:

Խրախուսականռեսուրսներընյութականն սոցիալականայն բարիքներն խրախուսում են ազգաբնակչությանոեն, որոնց միջոցով իշիասնությունները ու գործիչներին: րոշ խավերին,քաղաքական տարբերոլորտների ն ահաբեկման Հարկադրման ռեսուրսներըվարչականներզործությունների են՝ սանկցիաների կոմպլեքսմիջոցառումներ հրամաններիկատարումըձախոբազմաբնույթգործունեությունը կազմալուծելու դեպքում: ղերո,իշխանությունների Նորմատիվայինռեսուրսներիիշխանությանօբյեկտներիարժեքայինկողմն բարոյականնորմերիվրաազդելումիջոց են: Դրանք կառավանորոշումների ու կառավարվողներինկողմճորոշում են դեպի սոցիալական համարողներին են վաարքազծի ձնւսվորում որոշակի նորմեր: զործակցության, է ն իշխանությանտեսակը: Ռեսուրսներիբնույթովպայմանավորված աԻշխանությանձներըարժեքավորվումեն ռեսուրսներիբովանդակային Ըստ այդմ` քաղաքագիտականգրականության ռանձնահատկություններով: մնջ առանձնացվում են քաղաքական,տնտեսական,սոցիալուկան,հոգնոր, ն իշխանություններ: հարկադրական լրատվական, այլտեսակի Քաղաքականիշխանությունըիշխող վերնախավերիշահերի տեսանկյուհամակարգող նիվ իրականացվողն հասարակականհարաբերությունները է: գործառնություն Տնտեսականիշխանությունըսեվականատիրական արժեքներին դրանցով պահպանմանըն բազմացմանըն:վաստող, պայմանավորված ռեսուրսների է: բարիքներիբաշխմանըաջակցողհսկողություն նսթավկան Սոցիալական իշխանությունը հասարակական հուրաբերություններում ապահովողգործադրությունէ: պաշտոն, դիրք,արտոնություններ կյանքիհամակեցության նորմերի Հոգնորիշխանությունըհասարակական կարգավորման գործընթացներում կառավարմանպրոցեսների պահպանման, դրսնորումնէ: ներգործության գիտելիքների օզտազործվող տարբերլսխավերի, իշխաԼրատվականիշխանությունըհասարակության ն ծառայող կամ սոցիալականարժեքանատենչ այլ տեսակիուժերի շահերին

բազմաբնույթ `

վորումունեցող է, որը կարողԼ օգտագործվելռրմելլեկատվությունն այնպիսի պես ազդեցության լծակ իշիուսնաթյունը: ուժային նավս րարությունների, Հեա օրզանննիի ու միջոցովքաղաքացիներիվըս: ֆիզիկականճերզործության կամսպառնալիքի իրականացմանը են: միտվողմիջոցառումներն

ուկուն մարմինների

Հ.6.

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՆՎ ԴԵԼԵԳԱՑՄԱ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՏԸ

Պետությանօրենսդիր,գործաղիր,դատական,ռազմական, ոստիկսնակուն ար օրգաններըկազմում են միասճականամբողջություն:Մակայն,եթն են մեկիձեռքում, դրանք գրեջնբացառվում է օրինականության կենտրոնանում պահպանմաներաշխիքը: Միավետըկարող է հույլ տալ ցունկացածկամույականություն:ԱՄԵ-ի սահմանադրության հեղինակՍեղիսոնիարտահույտո յամբ՝ բւմատիրությանղեմ միակմիջոցըիշիանությանբաժանումն. ու Բուրժուսզիան,ձեւավորվելով նվաճելովիշիանություն,որսլեսհւսսարւամիջին խավերի շահերի արտահայտիչ, կության առաջին ներքինփորձեց ամփմանափակել վերնավաավի ներկայացուցիչ միաապվեսղի Ըյղճաիրավունքները: համաձայն՝իշխանությանօրենսդիր, ն զործադիր դատական օրգաննելտ սլետքէ գործնինանկախն ինքնուրույն: բաժանման գաղափարը17-րղղարի կեսերին Իշխամության զարզացըեց Վ. Լսկը՝ առւսջարկելով պետությանօրենսդիր,գործադիրն ֆեզերատիվ (միհարաբերությունների կարգավորման ջազգային խնդիրներով գբաղվողօրգան) օրգանների գործուննությունը սահմանազատել ըստ ֆունկցիաների: Իսկ 18-րդ դարում Մոնտեսքյոնայղ սկզբունքներնի մի բերեց ու ամբողջացրեց որպես տեսություն:Նրա տետակետով՝ ազատությունըթույլ չի տավիսհամատեղելո մի օրգանում երկու, երեք իշիմանություն, պետության քանզի նման դեպքում միշտ կամայականության մնում: է տսլանցք Պետականմեխանիզմի օրգաննեհի միջն պեւդք է զությոտ ունենա միայն աշխատանքի բաժանում,օրենալրական գործուննությոնը իրակաճացվի ներկայացուցչական օրգաններիկողմից, զործաղիրը՝կառավարության զլխավորությամբ գործողապարատիկոդմից,իհավականը՝դատականծրզաններիկողմից: իշ|ասնության յդ երնքօղակներիկարգավորման ն վերահսկՄոնտեսթյոն եան ֆունկցիաները վերագրումէ միապետին, պրեզիդենտին կամ կառավարող կուսակցության ն Խոստիակության դեկավարությանը: հշխանաթյան միջն արբիտրի կարգավորիչ ֆունկցիանսլետք Լ իրականացներ սահմանադրական կատարանը:Իսկ իշխանության բաժանման սահմանազիծը ն ֆունկցիաները պետքէ ու սահմանադրական օրենքներով կարգավորվեին դրույթներով: Իշխանությանրաժանման տեսությանհամաձայնի̀ հւսշխանությոնների մատեղելիությունը հանգեցնումԼ չտրաշախոմների ն անձի քաղաքականավատության սահմանափակման: Օիննալիրն զործաղիրիշխանությունը մի ն

իաձեռնության

անձի ձեռքում կենտրոնաճալու դեպքում կխախտվի օրենքի գերակույության սկզբունթը: Իսկ օրենսդիրն դատական օրգաններիֆունկցիաների տարանջատման սկզբունքիխասխաւման դեպքում`հասարակության մեջ տեղ կզտնեն բռնության երնույթներ: Իշխանությանբաժանման Մոնտեսթյոյիտեսությանհամաձայն՝օրենսդիր ֆունկցիան պեւոք է իրսւլկանացներխորհրդարանը,որի մի պալատը պետք է արտահայտերարիստոկրասփայի շահերը, իսկ մյուս պալատը՝ երրորդդասի: Իշխանության գործաւդիր ֆունկցիան պետք է իրականացներ թագավորը: Ֆունկցիաներինման բաժանմանդեպքում զործադիրիշխանության կամայա-

կանություններըսանձվում են օրենսդիրօրգանիկողմից,իսկ անկախ դատավորներըհնարավորությունեն ունենում առաջնորդվելուօրենքիոգով: Իշխանության բաժանմանսկզբունքը ենթադրումէ իշխանության համապատասխան օրգաններիանկախություն ն ինքնուրույնություն:Բայց դա չի նշանակում ունջրպեւտվածություն:Օրենքներիգերակւայությանսկզբունքիտեսանկյունիցկառավարությունըպետք է պատասխաճնատվություն կրի իր զործուննության համար պառլամենտիառջն: Բույց պառլամենտըչպետք է կառավարությանը զրկի ինքնուրույնությունցույաբերելու հնարավորությունից:Այդ պատճառով էլ իրավականպեաության մեջ օրենքով որոշվում են օրենսդիր, գործաղիր, դատական օրգաններիիրավասությանսահմանները:Խորհրդաըւսնը օրենքներէ ստեղծում ն ընդունում, կառավարությունըղեկավարում է, դատարանըհւսսւռատում է գործողություններիօրինականությունը: Իշխանության բաժանմանկարեոր սկզբունքպետք է դիտել անձի ն պետության փոխհարաբերությունդրվածքը՝ պետության ն քաղաքացու փոխադարձ՝ պատասխանատվության սկզբունքը:Ըստ այդ սկզբունքի՝ոչ միայն քաէ ղաքացին պեաք պատասխամսստվություն կրի պետության ւսոջն, այլն պետությունն էլ իր հերթին պետք է պահպանի քաղաքացու ազատությանիրակարող են ենթարկվելոչ միայն վունքը: Դատական սպատասխանատվության օրենքներըխախաոլ քաղաքացինելը,այլն քաղաքացինէլ իրավունք ունի դակամայականության ու չարաշատի տալու պեռական անձին կամ օրզգանին՝ համար: հումների Իշխանությւսնբաժանմանտեսությանհամաձայն՝օրենքըպետք է համարվի հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտներըկարգավորողսկզբունք: .Քաղաքականսուբյեկտներնու վերնախավընս պետք է սահմանափակվեն գործող օն րենքի շրջանակներում օրենքիսկզբունքներով:Որպեսզիիշխող վերնախավն ու կառավարողբյուրոկրատիանքաղաքականհարցերըչլուծեն վարչականմիջոցներով, հասարակության մեջ պետք է պահպանվի սահմանադրական պետքէ հաշվետու ն պատասխանատու սկզբունքը, ըստ որի՝ կառավարողները կրեն կատալինեն ընտրողներիւսոջն, անձնական պատասխանաւվություն րած գործերիհամար:

Իշլսանությանբաժանման սկզբունքիկիրառմանհաջողված լուծում կարելի է հսմարել ԱՄՆ-ի սասհմանադրությունը: Նրանում

օրենսդիրիշխանությունը

պատկանումէ կոնգրեսին, իսկ զործադիրհշիւսնությունը՝ պրեգիղենտին: Պրետը համարվումէ պետությունն գիդեն կառավարության ղեկավարըն պարտավոր է վերսհսկել օրենքներիկատարումը,բայց չի ենթարկվումկոնզրեսին: Կոնգրեսըկազմվածէ ներկայացուցիչների պալատիցն սենատից:Ներկայացուցիչներիպալատը կտրող է մեղադրանք սաներկայացնել պրեզիդենտին, կայն դրա վերաբերյալ վճիռ պետք է ընդունիսենատը:Պրեզիդենտը սենատի համաձայնությամբ նշանակում է պետության դեսպաններին, նախարարներ ու պատասխանատուղեկավարներին: Կոնգրեսի կողմիցընդունվածօրենքները հաստատում է պրեզիդենտը,իսկ մերժելուդեպքում համապատասխ փաստարկներով պետքէ վերադարձնի կոնգրեսին, որը պրեզիդենտի մերժումը կւմրողէ հաղթահարել միայն երկու պալատում էլ՝ երկրորդ քննարկմանժամանակ ապահովելով ձայների երկու երրորդի աջակցությունը: պրեզիղենտը կոնգրեսիցանկախկարողէ հրապարակել ճորմատիվ ակտեր ու

Միաժաման

հրւսհանզներ:

Սահմանադրության գործող սկզբունքների համաձայնգ̀երագույնդատարանի նախագւհըն դատավորներըցմահ նշանակվումեն պրեզիդենտի կողմից սենատիհամաձայնությամբ: Գերագույնդատարանը(բարձրազույն ֆեդերալդատարան) համարվումէ սահմանադրական վերահսկողության օրգան: Նա չի կարող արգելել օրենքները,բայց իրավունքունի դրանք համարելհակասահմանադրական, որիդեպքումայն կկորցնիազդեցությանուժը: Գ. Ֆեռերոն, արժեքավորելովիշխանության բաժանման սկզբունքը,միաժամանակընդհանրացնում է, որ իշխանությունը գալիս է վերնիցն ւսյն օրինական կարող է դասնալմիայն հպաւոակների ակտիվմասնակցության ու համա-

ձայնության շնորհիվ:

այդ համաձայնությունը Սակայն քաղաքականու տնտեսակւսն դարձնելոււսսպարեզումչափազանցմեծ է բյուրոկրաւական ապարատիդերը: Նա ցանկությանդեպքում կարողէ

գործունեություն

կազմալուծել

անզգամ ն անկառավարելի կայուն համակարգը դարձնել Այդպիսիկամայականությունները կարողէ վերահսկելու սանձել իշխանությանբաժանման սկզբունքներով առաջնորդվող դեմոկրատական յունը, որի էությունըպետք է կազմիազգաբնակչության բոլոր խավերիշահերն ն դրան արտահայտողսահմանադրությունը անշեղորեն հետնողխորհրդարա նը: Մերօրյաարմատական վերակառուցումների ընթացքըցույց է տալիս, որ բոլոր ազգերնու ժողովուրդները ձզտում են հիմնավորել այդպիսիսկզբունքներ ն դրանով ու հսկել սանձել քաղաքական սուբյեկտներիու բյուրոկրատական ապարատիչարաշահումները: Իշխանության բաժանումն իրականացվում է ուղղահայաց ն հորիզոնական ձարթություններով:

հասարակությո

պետութ

ձների

հտռատ-

Բշլուսնությանտոլլաքեւյուց բաժանամըիրավառւթյո միջն: Դրա հիման:փա սուրյնկւաների տումն է պնտականկառավարման օրգաններ ն տեղական իշիանության նն կենտրոնական, մարզային ստեղծվում Լ օրեա-դիր. հասկացվում տակ բամանմուն հպվզանսվկաւն խշխանելթլան հսաակեցումը: ֆունկցիաների ն դատական օրգանների զործադիը ն չմերի սահմանադրության օրեն ետք նհիմնվի իշլասնությունը: Օյենսդիր: | լինի պետք ֆումկցիան վրա: Նրա նիմնական սկզբունքների զերակայության մեջ ուփլոնննը ն ընղունումը,սանմանաղրության օրենքներիքթնմարկումբ հիմնավաշվիրու արտաքին քաղաքականության ներքին մտցնելը, պետության հաստատումըե այլն: պետբյուջեի ճերիորոշումը, խչրորկրողը միապալատկամ երկպալատ հշիասնության Օրենսդրական Պորտու նն ռսրանդիայում, գործում ղարաննէ: Միապալատխարհիղարաններ « ՍՀայաստանում երկրներում, Սկանվինավյան Հոնաստանում, զայիայում, հտամուն. ունեն Ռուսաստանը,Բելգիան, լուր: Երկպալսււ խտրհրդարաններ իշխանությնն Հանրապետությունում ն այլ երկներ:Հայաստանի Շվնյցարիուն Լ: ժողովն Ազգային օրենալիրօրզանըմիսապլայատ Լ կազմակերպում որոշ օրգանի ումննօրենսդիր Գործալիլ հշիւանությունը կարո է

ձրանախաձեռնությամբ» հանդեսօրենսդրական զով

րի կատարումը, են ճներկայացուցիչներմ ակտեր:Այս իշխանության տարակելնորմատիվային վարչապետը, յան նախարարները: կարզերի,օրինականուրսահմանադրական Ղասւականիշլսանությունը է: Մյդ ն ազատության պահապանն իրավունքների յան, քաղաքացիների

զրւվնը, պետութ

ղատարանը,դւստւմիաեն տահմանաղրական իրականացնում ֆունկցիսւն

զությունըն այլ օրգաններ: /շիաււնության քւստարակակուն են իրականացնում Որոշակիֆունկցիաներ մարմինները: ինքնակառավարման օրզանները`անղական գործումկարնոր:լում 1 կիրառման ս կզբունքի բաժանման Իշիսսնության հիմնախնդիրը: ճան իշխանության ղելեգացման բառացին չանակումէ ողլարկել,վստալասվնճերեն («6/6945) Դելեզւացում հանձնումն է քաղաբական իշխանության հել, հանձնարարել:Դելեզացումը Լ կրովնինքը հանղիսանում մեկ սուրյնկտիցմեկ այլ սուբ յեկտի:Իշխանության զործող ակտիվ սո բյեկտ: Նա կարող է սահմանաղրոթյան իշխանության իրեմի մասը փոխանցել իր ֆունկցիաների համապատասիան

սկզրունքթներին

զտնվողսուրյեկտներին: ճիգ վերն կանճերքթն ն կարողէ լինելդեպիվեր ղեպիներթե: դելեգացումը Իշլոանության դեսլիվել տեղիէ ունննում այն ժամանակ,երր խիանաթյան Դւելեզազումը մի մուսը տավիսէ վներաղասիք ներքինօղակիաւրյեկտը իր իրավունքների ոէ վերսսասի նախաձեռնությամբ, կեպինեյթն կասասրվում Դելեգացոսմը մի մսաը տալիս է ներքինօղեկննն իրավունքների ըը իր գործուությունների էլ կարող են չարաշահամննԱյստեղ երկու դեպթում րումզսւնվողսուբյեկտին: ստեղծվել: ճպաստավոր ր պայմաններ սայ րմ համարընպ `

|

ւ

կարող Դելեզացումը էլինել ճան ցույցերի,միտինգներիժամանակ,երբամբոխիկողմիցընտրվածանձըկամ խումբըօժտվում է համապատասխան լիան հետ զորություններովվերաղասիկամ իշխանությունների բաճակցություններ է վարումընարոդների անունից: Դելեգացումըիշխանությանվերին ն ներքին էշելոններիսուբյեկտներին չպետքէ զիկիիրենցհիմնակաճ Նրանց գործունեության հիմֆունկցիաներից: նականսկզբունքներնու պարտավորությունները պետք է պահպանվեն:Հահասած դելեգացումը կառակդեպքումծայրահեղության կարողէ խախտելպեՆման տությանօրենքներիգերակայության կամայակաճություն սկզբունքը: ԽՍՀՍ-ում, երբ կուսակցական դրսնորվեց վարչահրամայական վերնախավը Դա հանգեցներքինօղակներինզրկեցիրենցֆունկցիաներից: օրենսդիրօրգանիդիմազրկմանը: ընց նան իշխանության |

իշխանության 5.7.

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԼԵԳԻՏԻՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ցանկացածիշխանությանարդյունավետության երաշխիքներիցմեկն էլ է (լատիներեն|6ջմճոոստ օրինական,օրենքինհամապաճրալեգիտիմությունն ն քաղաքագիտության տասխան):Այս սկզբունքըհստակեցրել մեջ ներդրել է Մ. որ յուրաքանչյուր զերմանացիմտածող Վեբերը՝հիմնավորելով, իշխաճութաջակցություն յուն ճանաչվելու, ստանալուկարիքունի: ամերիկյանդպրոցիներկայացուցիչԴ. Իստոնը,աՔաղաքագիտության իշխանության վերլուծությանարժեքանորմառաջնորդվելով համակարգային է, որ քաղաքականիշխանությանլեհիմնավորում տիվայինչափանիշներով, պայմանեն հանդիսանում գիտիմության որոշակիսոցիալ-հոգեբան ն որոնց հիմքում ընկած է լ րաբերություններ, նպաստողայն նվազագույն թարկվելուն արժեքայինհամակարծիքը, որովհաեն ճրա պահանջներին: մաձայնվում մտածողԺ. Լ. Շա Շաբոյի տակպետք Ֆրանսիացի կարծիքով՝լեգիտիմության է հասկանալկառավարողների րի կասքի արունակությանն կառավարվողների կամքի տահայտության համապատասխամությունը: ի մի բերելովնշվածսկզբունքսւ բ ասոր լեգիտիմությունը սոցիալապեսիմաստ ձնավորված, կառավաԱա ության: Դա հասառողներմու կառավարվաղները ճ այնպիսիճանաչումէ, րակությանկողմիցտվյալ քաղաքական -

ոլիա Հանաչմա խանության :

"Լ.

"

թ սաս ոսաո Աաաա խանոյա ակաւն շնորհիվ աման արմ ւ

,

Ար Խիո քաղաքական ազանդության, ր առան Այդ նպատակիհամարիշապահովե մասնակցություն Կրի օգտագործում խանությունները որը

է համաձայնո պարտավորեցնում են

ւթյան,

ց

մ ան:

րոզաաալ

ոչ ապահովման րդյունավետ փոփոխմիջոց Լեզիտիմության է համարվում համապատասխան կ առավարման մեխաճնիզմպ ետության պայմաններին վող ւ

պրակտիկքաղաքականության իրամերի ն օրենսղրությանփոփոիխաւթյունը: ավանկանացմանն օրեսդիրնորմերիընդունմանգսրծումազգարնակչության ն կարզ կյանքում օրինաչափության վույբներիչանտեսումը:նասարակական ու կանոնի ապահովումը:Եթե իշխանություններըորոշոկիժամանակահատվածումչեն դրսնորումանհրաժեշտկամք,հմտությունն ունավությում,չեն արժողովրղիակնկալիքները, կարող է ի հայա գալ լեզիտիմության տասրացնում է ճգնաժամ:Այդպիսիիրավիճակկարող լլրսնորվելն ժողովրղիկենսամակարղրսնորման, դակիխիստանկման,սոցիալականընղզծվածաճարդարության ն թայանի այլ դղնպքնրում: կողմիցազգայինհարասության խԽիանմությունների Լեգիտիմությոնըտարբերղարաշըջաններումն տարբեր Լքնոսներիմոտ վրա: Այդ իսկպատճառւվէլ լեկարողէ հիմնվածլինել տարբերսկզբունքների մոտ ճկատվում հարգումմտածողների զիտիմությանաիպերիղասակակզման

զզաղիզանազանություն: Մ. Վեբերն առանձնացնումէ լեզիտիմությաներեք հիմնականտիպեր՝ ալեզալ: վանկական, նարիզմտտիկ, Ավանդականլեզիտիմաթյրանը իշիամություններին հպատակներիփոխզործումարժնքավոլումէ դարերովամրակայվածսովորույթհարաբերության ու լեգիտիմէ համարվում, մերի նորմերիսկզբունթները:Այստնղ իշխանությունը եթե առաջնորղվումէ կառավարմանավանդականօրենքներովու նորմերով, : որոնցումտվագների,առաջնորդների,թազավորննրիստեղծած արժնքները ղիտփոմ են օրինական ու անձնոնմխելի Ավանդականլեզիտիմությունը ե թագավորական իշխանութղըսնորվելէ հնագույն ժամանակաշըջաններում է

չ

Լ

ններում: ոո

Լ առաջնորղիանսխալաիմնասաավորում Հարիզմատիկլեզիտվմությունը: .

:

|

|

:

կանություն: Ժողսվուրդըհավատում,վսատտումն ըճդունում Լ նրա բոլոր Նման իրավիճակում,քանիդեռ կենդանիէ առաջնորդը, սկզբունքները: կպահու իշխանության ու փռոիպստամիջեփոխըմռնումն պանվին հասարակության հությունը: Հարիզմատիկ լեգիտիմությունըբնորոշ Լ ավտորիտարհամակարզերին: ն կառավարվողների մությունը հիմնվումէ կառավարողների Լեգալ լեզիտի հարարերությունների կարզավորողիրավականայնպիսինորմերիվրա, որոնք ն կամավորընդունվել ճանաչվել են բոլորի կովմից:Իշիասնությանայղպիսի են ոչ թն անձին,այլ հաստատված համակարգում հպատակղվում, ենթարկվում օիենքներին:Հեանաբարիշխանությունըլեգիտիմկհամարվիայնքան ժամանակ,քանիղեւ չի շնղվելբոլորիկողմիցհավանոթյսն արժանացածիրավաայս տիպըընորոշ է դեմոկրական նորմերիսկզբունքներից:Լեգիտիմության տականհարուրերություններին: Քալաքագիտականամերիկյանդպրոցն,ի դեմս Դ. Իստոնի,առանձնացճում է լեգիտիմության դիֆուզ ն ավեցիֆիկձները: ՞

քստպաթական /ֆեզլեզիախմությանը իշխանության սկզրունքներինորերկարատն զզացմունթային մերի նկսամամբ աջակցություն ցուցաբերելնէ՝ ու

անկախնրւս գործուննության արղյունքից:

'

"

իշխանությանը զիտակցված լեգիտիմարյունը աջակցելն Մարմիծիկ այդյունավետ գործունեության: Թորն միու Լ. Շաբոն կարնդրում դեմոկրատական տեխնոլիողոքոգետ արար Բձիտիճությունը: լեգիտիմությունը վճիռներընդունելու անհատի կողմից արո երանի ժովովրդին փոխանցելն Ըյսինքն՝ կամքիայնպիսի է՝ րստ

ր

ժ.

է

ն

»

ազատ 1ր"րբ կոլեկտիվազատ կամքըառաջնորդվում Լ անձի ազաը տվյով որն աԱզբոնքոելրու: լեգիտիմությունը է գիտելիքի պայմանավորված պաշաագո հասու իսվ, իշխանությանը լիճելուեղանակով նրաիրակաճացման որսնընը իր ոլ

ողջ

է:

։

|

՛

ու

պրոգեսի

կառավարողների բովանդակությամբ: կառավարվուլների փոխնհաԸյսինքն մաձայնության ու

ու

փոխըմբռնման չափանիշէ դառնում զիտելիքը: գրականության մեջ կարելիէ հանդիպել ճան իշխա-

աաղոքագիաւկան

`

.

Հ

այլ ձների: ին լ Աա երնք երբ լեգիտիմության աղբյուր են ղիտվում Աաաաաթյում, ափարական աջակցությանէ արժաԱյստեղ խխանությունը Աո ո Ն տամոզմունքի որթները: շնորհիվ: Այսինքն`կառավարվողներն, անկասս րեխ այն գաղափարական արժեքների նկատմամբ, որով մ տ վատ ն

ն

ու

ած.

տածում

տականքին ԱԱ ԻԻ ,

ղաքական կառույցները: Նման | հիմնավորվում

թյան

աղբյուր ըեն ղիտվում մ

լուրահ իրո

քո

-

հարարերությունները կարգավորող կառույցնելաիՔաղաքական -

:

իի

ում ը`իրավացիությունը շրանությա

սկզբունքումի ԲՈ

առի Բիիտականությաւնբ: լեգիախմության համարվում իշխողիանհատական լ

//ան

աղբյուր է

հեղինակությունը: Այս սկզրունթի համաձայնկ̀առավարող անձի գործունեութէ յունը պետք բիվ հանրության ակնկալիքներից: |

ԳԼՈՒԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

6.1

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

Ամենատարած-

բովանդակություն: Պետությունտերմինըունի բազմիմաստ է, որի տակ հասկացությունն «Ժողովուրդ» վածը «երկիր», րոշակիտարածքում համատեղ

հանրույթ:

խա

ծավալող կենսագործունեությում

ոց

սարդ

ինն

է «կառտվարություն» ով,ո Պետությունըերբեմնիմաստավորվում ու ձներիորոկապերի ներքին կյանքի րի տակ հասկացվումէ հասարակական տ

ամբողջություն: շակի

եռմինով

ո-

ուն ն

պ բառարանում» «Ժամանակակիցհայոց լեզվի բացատրական ,հքաղաքական է որպես տիրող դասակարգի բնորոշվում դի է պահպանելառկա կարգը նճնշել մյուս դասակարգերի րի նպատակն ն առաջացման գործուէ րությունը:Այս իմաստովշեշար դրվում պետության ն յան, տնւռեսապեսհզոր իշխող նեությանդասակարգայնութ վ րա: հանգամանքի հանդիսանալու հերիարտահտյտիչ եկե կ դիտվել Պատմականորենպետությունը է նան որսլես խ համաձայն պետության դիր ցություննապահովողօրգան:Այս տեսակետի

ՄՈՌՆ կազ ՅՈՒ ն

դասակարգի

ընդհանուրի րը ը

ապահարաբերությունները, հասարակական ու կւսրգւսվորել կազմակերպել անվտանգությունը: հովել քաղաքացիների նե ունեկարգավիճակ ն Պետությունըսեփականտարածք ինքնիշխանության ն կազմակերպչական ցող ազզիկամ ժողովրդիկառավարման

է

թոն ֆունգցիր

կյանքիէ կոչվել

Պետությունը համակարզ հիմնարկությունների կանւսցնող անտեսական,սոցիալական, է:

իրը ը ի մամա ըսրգայի

որոշ խմբերիկողմից իրենց սոցիւսլտկան իրւսկանացնելու քական,հոգնոր շահերն ու ձգտումները ն դասա դասակարգերի ձնավորվելէ մասնավոր սեփականության,

պայքարիառւսջացմանհետ մեկտեղ: պետություն համակարգիհիմնականինստիտուտպ̀ Ռրպեռ թւսղաքական ըմբռնվումէ որոշակի առանձնահատկություններով. ական" Խա է սանկյունովպետությունըդիտվում որպես ր ը: տեսանկյու իրավագիտության բազիսիվրա բարձրացող վերնաշենք,

ՀՆ

մորոը Օլ նով:

վես իրավականօրենքներովն նորմերովհասարակականնարաբերություննն րր կարզավորողհամակարգ,քաղաթազիաականսփսանկյունով՝դասակարզն նի փոիփարաբերության կարզավորիչ: Ընդհանրացնելովնշված բնորոշումներիհիմնական առանձնահատկութ յունների` պետությունը կարելի է ըմբռնել որպես հասարակությանքաղաքա. կան համակարգիհիմնականինստիտուտ,որը կյանքի է կոչվելմարդկանցսնփականատիրականհարաբնրություններըկարզավորելու,ուննոր դասի շահնհր ապսշտպանելու, սոցիակականտարբնը խմբերի, դասերի քաղաքավոան ն այլ բնույթի հարաբերությունները տճւռեսական,բարոյահոզերանական նւսշտեցնելու համար: Էյսաիոով` պետությունը ինքնիշիաան,օրինականացվեւճ իռնություն գործալըեղ, բազմաբնույըքաղաքականությունիլչակաւնացնալ օյ է: գաննելի |ամուկեելզ

6.2. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԳՈՒՄԸ`

ոռւսորւվես քաղաքականկազմակերպությ ունահուտուկ Պետությունը, սարակությ սոցիալական կառուցվածքի արմատական

փոփսխման արդնն առաջացել է դասակարգույին հակամարտությունպատմականորեն յունք ձեւավորմանհետ մեկտեղ:Սակայն պետության ձազմանհարցում գիտների նականների մոտ նկատվում է զգալի տարակարծություն: Մասնագիտական 2. հոգերագրականությանմեջ առավել տարածված նն. 1. նահապետական, մական, 3. աստվածաբանական,4. նասարակականղաշինքի, 5. բոնության, 6. մարքսիտոական տեսությունները: Նանասլետական տեսությունհամաձայն` պետությունը ընտանիքիպաս.մական զարգացմանարդյունքԼ: Ընտանիքը,աճելով, փոխակերպվումէ տոհմի, այնուհետն՝ ցեղի, իսկ հետս՝ պետության: Ձնավորվածպետականիշխա մությանը հայրական իշլսանության ձնափոխություն է: Իսկ պետաթյունը ճնա հապետակունընտանիթիսկզբունքներիհիման վրա ձնավորված կագմակերպություն է: Ինչպես որ ընտանիքումառկա է հոր այնպես էլ իշիանությունը, մեծ է հւսռարակաթյունըպետք կասավարվի հելինակությոն վայելող անձի կողմից: Կառավարու անձի իշխանությունը,ընտանիքումհոր ունեցած ազղեցության ն իշխամճոթֆյան սկզբունքիդրսնորում է: Այս տեսոթյունը զարգացըել են Շրիստոտելը,Ֆիլմերը,Միխայլովսկինն այլք: Լ մարդու Էսպետության Հոզերանական Ըստ ծագումը այդ սկզբունքի՝մարդկանցմի մասը ուժեղ զերանական-հատկանիշներից: Լ, գործունյա, իսկ յոա թույլ, ուժեղի կողմից ղնկաԹույլերն մ մասը անկարու: են զզում: Մարդիկ են զզում վարվելու հոգեկան պահանջ կարիք ենթարկվ Խլտողիկամքն այնպես, կատարելու որնախճադահում յս քրմի համայնքը Լր առաջնորղի, շակի, համաձայն` սյետությունը իրենից ներկայացնումէ տաղանդավոր ատնտոթյան Լն

անսությունը

տուսմջնորդներին, գործում

զու

|27

բխեցնում

ինչպես ցուցմունքնե

անձանցկողմիցհւսսարակությունը ղեկավարելուհամար ստեղծված կազմակերպություն:Մարդկանցհանրության կենսազգործուննությունը հիմնված է Արանցհոգեկանկերտվածքից բխողնորմերիվրա: Կախված Լթնոսիզարգացման աստիճանիցն ընդհանուրքաղաքակրթության մեջ ներդրածավանդից՝ նրաստեղծւսծքաղաքականկազմակերպությունը՝ պետությունը,կարող է լինել լավ կամ վատ: Այս տեսությունըզարգացրելեն Ֆրեզերը, Տարդը,Պետրաժիցկին նայլք։ տեսությանհսմաձայն` պետությունը աստվածային Աստվածաբանական ծագում ունի: Այն Աստծո կամքի դրսնորումնէ: Իսկ պետությանղեկավարն Աստծո տեղակալնէ երկրիվրա: Նա պետքէ վերկանգնածլինի մարդկանցից ն համախմբիբոլոր դասերիգործունեությունը: Մակայն պետությունըպետք է ենթարկվիեկեղեցուն:Առաջնորդվիկրոնականկազմակերսյության հիմնադրած սկզբունքներով,քանզիեկեղեցիներկրիվրա բարձրագույնիշխանության է: մարմնավորումն Պետությանաստվածաբանականտեսությունըտարածված է եդել հին Հնդկաստանում, Չինաստանում,Եգիպտոսում:Այս տեսությունըզարգացվել է մեջ Թ. Աքվինացու,Ժ. Մարիտենին կաթոլիկության գզաղափարախոսության այլոց կողմից:Պետությանառաջացմանկ դերիաստվածաբանական տեսության դասականընդհանըացում կարելիԼ դիտելՀեգելիհիմնավորումները: Հասարակական դաշինքիտեսությանհամաձայն`պետությունըառաջացել է մարդկանցմիջն համաձայնության(դաշինքի) հետեանքով:Նախքան պետության առաջամալը՝մարդիկգտնվելեն բնականազատ վիճակումն ունեցել են բնւսկանիրավունք:Սակայն մարդկանցւսյդ վիճակը,ըստ հասարակական է դաշինքիտեսության,բոլորի պայքար է բոլորի ղեմ: Դլս սահմանափակում ն է մարդկանց ինքնուրույնությունը նրանցզրկում ազատ գործելուհնարավորությունից: Այդ պատճառովէլ մարդիկ փոխհամաձայնությանգալով, դաշինքն են կնքում: Այդ դաշինքովնրանքիրենցիրավունքներիմի մասը կամովին զիջում են պետությանը,որպեսզիայն հսկի նրանցազատությունը:Այս տեեն Հորացիոսը, սությունըզարգացրել Մպինոզան, Հոբսը,Լոկը, Ռուսոն ն այլք: Բռնությանտեսությանհամաձայն` պետությունըհաղթողներիիշխանությունն է պարտվողներինկատմամբ:Մի ցեղըկամ ժուլովուրդըմյուսի կողմից նվաճվելուժաման զավթումեն պարտվածների ունեցվածքըն ակ՝հաղթողները ստիպումեն ծառայել իրենց:Հաղթողցեղն իրենէ ենթարկումպարտվողներին, յուրացնում է նրանցհողերըն ստիպումէ տուրք վճարելիրեն:Նվաճվածտոհամին ոպատակեցնելուն ստրկացնելուհամարէլ ստեղծվում է հարկադրման պարատ հանդիսացող պետությունը:Այն առաջացելէ քոչվորանասնապահական մարտաշունչցեղերիկողմից խաղաղհողագործներինհպատակեցնելու Բռնությանտեսությանմտայնությամբնվաճումըուժեղինթույճանապարհով: լի վրա իշխելու, նրան իր կամքըպարտադրելու բնականօրենքէ: Այստեսութեն Կաուցկին,Դյուրինգըն այլք: յան ներկայացուցիչներն Հումպլովիչը,

Սարքսիստական տեսությանհամաձայնպ̀ետությունն առաջացել է այնտեղ ն ւսյն ժամանակ, երբ ն որաեղձեավորվել են դասակարգերը: Հասարակության որոշակի էտապում,համայնքիշերտավորման զարգացման հեւոնլնքով խզվում են նախկինհամերաշխ կապերնու հարաբերություններ Դրա

հետնանքով հասարակությունը է անլուծելի ներքաշվում հակասութ յուններիո-

Հակամարտ տնտեսական շւսհեր ունեցողդասերիբախումըչափավոկանխելուն կարգհատուստելուհամարստնդծվումէ հելու, հասարակությունից վեր կանգնածուժ՝ պետությունը: Այն տնտեսապես հզոր ն իշխուլդասակարգիքաղաքականկազմակերպություն է հասարուկության մյուս դասերին ն հնազանդության հպատակեցնելու մեջ պահելուհամար:Այս տեսություն են Մարքսը, զարգացրել Էնգելսը, Լենինը ա ք: լորտը:

Նշված

տեսություններից յուրաքանչյուրումառկա է որոշակի կանխակալւթյուն, նպատակամիտում, խնդիրընեղդասակարգա յին շահերիտեսանկյունից մեկնաբանման ձգտում: Սակայն,նեղ, դասային շահերիցբխող,սուբյեկտիվ մոտեցմանհեւո մեկտեղ,նկատվումէ պրոբլեմի հանվժվարսմառչելի գույցներըլուծել ջանալուօբյեկտիվություն: Ցույցէ տրվում, որ պետությունը բռնությանօրգան է, դասայինշերտավորման արդյունք,ղասակարզային հապարզաբանել,թե ինչպեսն ին-

կասությունները հաշտեցնելու օրգան: Փորձենք

չու է այն

ի հայտ գալիս:

Աշլսատանքի գործիքների ն անկատարության մասնավոր

սեփականուքյան բացակայության պայմաններում զարգացող տոհմիներսում,իհարկե,զոյություն ուներ համայնքի

ն այլ հարաբերությունները կարգավորող ֆունկցի ուժ, որը հենվումէր հարգանքի, հրականացնող հեղինակության, սովորույթ վրա: Այդ ժամանակաշրջանում, որպեսիշխանության օրգան, հանդեսէր գալիս ընդհանուր ժողովը,որն էլ տոհմիամենաքաջ, համայնքի աամենահմուտ, մենաիմաստուն անձին ընտրումէր առաջնորդ:Իսկ հետագայում, տոհմերի ն

ցեղիձեավորմանժամանակաշրջանում, միավորման առանձինտոհմերի ռաջնորդների խմբավորումից է ցեղի կազմվում խորհուրդը: Նշված

ա-

ժամանակաշրջանի հիմնական առանձնահատկությունն յն է, որ ա

ներսումտիրումէ համերաշխության, տոհմի միասնականության, փոխօգնութ-

յան մթնոլորտ, քանզիայն, որպեսմիաձույլն միասնական հանրույթ, գործում է առանցներքին հակաղիր շահերիբախման:Իսկաշխատանքը, ընտանեկան հարաբերությունները, կենցաղային վարվեցողությունը, տարբերբնույթիծիսակատարությունները կարգավորվում էր բոլորի կողմիցընդունվածն ժառանզաբար փոխանցվող բարոյականնորմերիկ սովորույթների միջոցով,որոնցում արտացոլվածէր տոհմիկամքնու շահը: Նման իրավիճակում գործում է սովոհույթի ն ավանդույթի ուժը, որը մարդկանց ու իրավունքն պարտականությունը զարձնում է տոհմիհամաչափ կենսագործունեությունը ապահովող մտածելակերպ: Իսկ հասարակական իշխանության իրականացմտն ն հսմայնքի հարաբերությունները կարգավորելու համարբռնությանն հարկադրման

անհրաժեշ-

ժաԼ Մակայնտոնմիգարգացմանցելի ձեավորման տությունչի ւտռաջանում: է: փոխվում պատկերըԼակաճորեն մանակաշրջանում

հատարաաշխատանքի կատարելազործման, գործիքների Օշխատանքի որի ննարավշնորհիվառաջանումԼ սննդի ավելցուկ, կականբաժանման ուրիշիաշլաստանքը: օգտագործելու րությունէ տալիսհզորացողավագսնուն ա ձնավորվողմտավորու ֆիզիկականշխատանքի իսկ դրանզուգահեռաբար է տարբերուբսւժանվում հասարակությունը շնորհիվ մմարբերության էկան ունեցող հակադիրոմբերի, դասերի, ազդեցություն մակություն,կարողություն, ն դրա հիմանվրա ստաջացած Մասնավոր սեփականության ղասակարգերի: պայմանննսւ դասա յին ղակամարտության խտրականության սոցիալական նորմերնու սովոկազմակերպության տոհմա-ցեղային րում հասարակության ն ավագանուշահամոլությունը րույթներնանզոր էին սանձելու հզորացած Այստեղանհրաու ցեղիաղքատ իմբերիշահերն իրավունքները: պահպանելու հասարակական ն կարգավորնը մի այնպիսիուժ, որը ժեշտ էր հափկաղրման ն նպաստեր զոդասերին, թշնամացած ն հաշտեցներ հարտբերությունները, անկուտակվողհարստության ն ըելներիհարստանալու, երաշխավորնը յուրինիր վիյուրաքանչ ռպատավկներին՝ ն նավատացներ ձնոնմխելիությումը, ուժ Աայղպիսի ճակումգտնվելուանխուսաքելիությունը: վետությունը: նա պետությունը ռանդիսացավ

ն

կազմակերպություն :

6.3.

ՅՈՒՆԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏՈՒԹ:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

կազմակարող է գոյատնելմիայնորոշակի հատարակությունը Մարղկային կարգաշնորհիվ:Իսկ դասա յին բարդ հարաբերությունները կերպվածության հ ամագորէ ստեղծելմարդկանց նամար անհրաժեշտ վորելունկառավարելու Այդ իշիշիանությում: ապահովողհամակարգս̀ոցիալական ծակցությունը է քաածվում ոլորտումվեր յին հակամարտության դասակարգա խանությունը ղաքականիշխանության: կամքիղրսնորման իր բնույթովվերնաիաւվի եշխանությունն Քաղաքական տեու որոշակիսկզբունքներիշահերի յուահասակձն է հասարակությունը տնտեսանան համար: Այստեղ թիչդերչի աղում սանկյունիցկառավարելու համար ամրապնդելու իրենցիշխանությունը կանգործոնը,քանզիիշխտղներն ն ելնելովէլ ավելի զորնզանալայդ սկզբունքից միշա ձգտումեն տնտեսսալես էլ կյանքիվրա: Դարն համապատասխան նն հասարակական ներգործում ենց վիճսպը՝իշիտղքաղաքաիրենց ձզտումեն բարելավել չքավորզանգվածները ճանապարհով: կանռեժիմըփոխելուկամվերակառուցելու իշխանությու անսահմանափակ վերճախավի Նախկինդարաշիջաններում էլ հանդեսէր Պետությունն էր ունեզուրկմեծամասնությանը: լր

'

որ

ձ

նր պարտադրվում գալիսորպեսդոաակարգային

օրինականացնոլ օրգան: օրինականաանհավասարության սոցիալական տնտեսական, Քաղաքական,

անհավասատությումը

արտոնյալիրավիուղեկցվումէր բռնությամբ:Հարուստվերնախավերի միշտ էր հնարավորլինում քարոզչականմիջոցներովպարտադրել ազնգվածնեբինն հպատակվելուու հնազանդվելուհարկաղրելբարոազդակներով:Այդ իսկ պատճառովէլ պետությունըհանդեսէր գալիս ա բռնությանգործիք: հարուսսւվերնախավի յս պրոցեսնանընդհատծավալվող ու ահագնացող հակասությունների, ե ակամարտությանաղբյուր է: Ահա թե ինչու քաղաքական ու քահամակարգն ղաքական ռեժիմը մասնավոր սեփականատիրական հարաբերությունների ն պաշտԱա երբեքի վիճակիչեն հավասարապես արտահայտելու ելու հասարակությանբոլոր խավերի,դասերի,դասակարգերիշահերը: լծակներինտիրող խավերըմիշտ կգտնվենարստնյալվիճասկ պետությանէություննէլ հենց այդ արտոնյալ վիճակնամրապնդելու լ արտոնազուրկ քողարկելուարվեստ է: Այղ արվեստը ձն է՝ Ի ության յոււահատուկ կառավարումանվան տակ արտահայտելու տ զորեղների շահերըն ճնշելու այդ շահերի դեմ ծառացողզանգՍակայն այդ բռնությունընան անխոաափելիանհրաժեշտություն է իրավականնորմերովու օրենքներով: որն իրականացվում Ֆ. Գիզեն, Գ.. Ելինեկը, Պետությանէությունըայս սկզբունքովմեկնաբանող Պ. Վիմյին, Գ. Նավյասկինհիմնավորումեն, որ այն իրավունքիհատուկսուբյեկտ է, քաղաքականապեսկազմավորվածա զգ, որի անդամներըձգտում նն Տա Պետությունըազգիմիասնությունըապահովողիապրելակերպի: դե : ավակամ ի Գ. Նավյասկին 1970-ականթվականէ գաիրավունք,պետությունը իսկ երբ իր վրա է վերցնումկոնկրետ ի լիս որպես ու դառնումէ իրավունքներ պա նորմերինենիրավական եկտ: բնորոշմամ զը

Նր ակը ոչ

աան րո րար

երու

մր ԿԱ ր Մ" ըր

զանգվածներից

Նը

ր ԱՐ: ,

րոին ա որամեղթելով ննա կա'ոռ ր հրավական ններ սու Ամեմ բարկվող երավունքի

հանդես

արաց: Ա անգի նորմերի Կարա պետությունը իրավունքի տվյալտարածքում հավակ վորի Օրին րիուն,իրավականինստիտուտները Գոա արարական Մ, ղիտելովորպեսիրավակտն մինին հասարակական կազմակերուիիջոց վության հիմնավորումլ հասարակական խումբինստիԱրղ Իոնխմբումընդգրկվածանձանց հեր դառնում մորայդպիսիորակ համարումպե' իտռկայությունը: կամքիցանկախկան գ

է,

քա

՛ ամաովում

:

տարը,

տուտ

ն

Մ

Ա

ի

է

այդ

Նա

քի

տությունը: Ն

է

են, որ պետությունըոչ միայն իրավաինՆ ր Մի տի ք Տ Վ . Հարու համոգմամբպ̀ետությունըիրական լ Մար կրոնականհամայնքնեվունքի միակ աննմրց տանիքը, ոո մրկտակ վերը նշված ըը, արհմիություննե Զարգացնելով Օ

Կ

Բր

'

սկզբունքներն` իտալացիմտածողներՍ. Ռոմանոն,

ը

մնա րիոորր իրավունքով: ությունը պետության

մուդեցումներով

որվում

է

լոկ

Նման

երնույթլիէ պետության սոցիալական մոտեցմանդեպքումթերագնահատվում նելու հանգամանքը: քաւղաքասւնգլիացի,ֆրանսիացի էտապումամերիկացի, Ժամանակակից էությունըբնորոպետության գետներիկողմիցզարգացվողկոնցեպցիաներում ու ուժերը: Նրանց նորմերն քաղաքական շող գործոնեն դիտվումիրավական ձեռնւսրկչատիեկեղեցին, խմբերը՝արհմիությունները, ներգործող համոզմամբ՝ են պետական գործում լուրջ ազդեցություն րակունն այլ բնույթիմիությունները վրա ն ստիպումեն նրանցգործելուիրենցշահերիտեսանկյունից: օրգանների է, հասարակւաթյուն Վերը նշված մտածողներիտեսակետիցպետությունը Բայց թե ն կառավարվողների շերտավորում: որումառկա է կառավարողների է նրանքլռում պահպանվում, այն ինչի՞արդյունքէ այդ շերտավորումըինչո՞ւ չի բացահայտում այդպիսիմեկնաբանությունը են: Սակայն,չէ՝ որ պետության վարսոցիալիստական բուրժուական, կալվածատիրական, ստրկատիրական, ժողովրդի Պետությունըազգի, Լությունն ու տարբերությունները: չակարգերի է: Սակայն իշխող կազմակերպություն կամքն արտահայտողքաղաքական ազգի շահերի անվան տակ միշտ էլ իրակահասարակության, վերնախավն

ե

նացնումէ իր շահերը: ինստիտուտ,գործումէ երկրիուլջ տաՊետությունը,որպեսքաղաքական կարգավորման, հարաբերությունների հասարակական րածքումկ̀ատարելով մալրմնաիշխանության Այն հրապարակային ֆունկցիաներ: կազմակերպման ու է հարկադրման օժտված է, ն որպեսայղպիսին՝ վորողնու իրականացնողն ռեկախվածքաղաքական ԸԲհարկե, մենաշնորհիրավունքներով: ճերգործման կւսմ կարող գործունեությունը է նպատակաուղղվել ժիմիբնույթից,պեսւության գոհացնելուուղղությամբ,կամ անհատ բռնապեւոի անհագուրդպենչանքները ուղությամբ, կամ իրականացնելու ցանկությունները արտոնյալվերնախավի Վերուղղությամբ: տարբերղասերիշւսհերըհամսւռեղելու էլ հասարակության չնայածորոշ պետությունդժվար է իրականացնել, չափազանց ջինն,իհարկե, սկզբունք: ա յն նշվումէ որպեսգործունեության ներիսահմանադրություններում հողվածում առաջին սահմանադրութրսն Հայաստանի Հանըւսպետության ժողովրդավարաինքնիշխան, Հանրապետությունը նշվումէ, որ «Հայաստանի է»: իրավականպետություն Այսօրվա դրությամբմենք կան, սոցիալական, մասին:Ի՞0չ ինքնիշմիայներազելկարողենք այս հոդվածիբովանդակության հենցառագոյացման է մասինխոսքկարող լինել,երբպետության խանության հառել ու ձեռքներսմեկնելենք՝ խոշորտերությունջին օրվանիցհայացքներս վարխնդրելու,նրանցտրամադրած պարտքեր նպաստներ, ներիցօգնություն, է լինել, խոսք կարող մասին կերովհոգսերհոգալու: Ի՞նչ ժողովրդավարության եթե

պայկուսակցությունների է իրակացվում, բռնություն ընտրություններում

նվաճելուն,պաւոգամավորների է լոկ իշխանություն նպատակամղվում է անձնականշահեր: Ի՞նչ սոցիարսկանպեհետապնդում գործունեությունը փետրվարյան սւությանմասին կարող է խոսք լինել, եթե իշխանությունները

քարը

ո

ղստնաշունչձմռան պայմաններումանջատումեն բնակչությանկենսագործումիակաղբյուր հանդիսացողէլեկտրաէներգիան, իսկ մարդկանցգրեու են թե 8076-ինզրկում աշխատելու վաստակելուհնարավորությունից: հիմնարկչէ: Մակայն հասարաԻհարկե, պետությունըբարեգործական ու առանձինխմբավորումների շահերնարտահայտողօրկտրված կությունից ու բռնութգանիէլ չպետքէ վերածվի:Ժողովրդիցստացածլիազորություններն յունգործադրելուիրավունքըպետությունըպետք Լ օգտագործիհասարակադասայինհարաբերությունները կարգավորելու, կան կյանքը կազմակերպելու, թ ձնով ապրելուն վաստակելուպայմաններստեղծելու համար: տություննիր էությամբպարտադրող, պատժող,կարգավորող,կազմակերծավալողօրգանների համակարգէ: Ըյդ օրաաա գործունեությունըկարող է կարճ ւմ հսկայական վերելք ու մ բացակայությունըկահա րող ու ը կենսամակարդտ ԴԿ Կ սնճանկւսցմւասն: Այդ ի՞նչ մոգալան ուժ էր, որ զարգա լ երաշակ ւն ի որի պահովող70-ական կոպեկը դոլւսրիկաըն մի տարվա յուն արժողությունուներ, քանի դարձրեցպատերազմի ւ աի յնպիսի կազմալուծման ու արթատերաբեմու քաոսի ' ժեզրկման,որ 25 ռուրլով 21-րդ դարաշեմինէլ վոր ' ա սլետությունըղարձրե ձեզ պետությանվաԼոն րած քաղաքականության բռնելու միխնդիր,որիլուծումը բազմաէութ ի ւի բրվ տարակուսանքների ե տությունըհասարակուքեն խում 1 Շարադրվածիցտրա ի թ յան կյանքն ու բազմաբնույթ որոշակի շահերի ու զ տեսանկյունիցկար վերահմկող,պարԱն ՛ տաղրու ն այլ ֆու ամակարգէ: ադ կառույցիտարբերհանզու անհատնեու րի, սոցիալականխմբերի ժողովուրդների բազմաբնույթ լ ա ից նր Բորի ոնրը աոած շահերը:Սակայն միշտ ոնտեսա ա են պլան մղվում:Պետությունն րից կյանքիկոչվածն դրանցծառայող ւ

նեության

աթար

Հո արող որի

մ ան, Աոացվան: ականիջոցու ին Գորան ա անակ բարեկեցություն աոկոթյոն աւանի խանությա բաուի է նգեցնել կազմալուծ ԿԱ բանկչությա ւի մորի ւը Անն ազգարնակյութ խավորված մինիքում Արի ուղ Տոնոզործուն նությու թվականների ուկա մ Աոա Ն րն հնարս մ աաԱարոն հսկայական րր ոամը չ

կեան: մաբանը , յ:1) ան րե

ան ազմ17 յա ի իոն տկտիամեր իրակա ե աՀո 171

սկզրունքների

/

խոռառանձին դասերի, ազգերի ՅՑ լ ահն ար

լ սոցիալ-քաղաքական ինստիտու ՝

'

64. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

լ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

ինստիտուտ,իրենից ներկաՊեւռությունը, որպես սոցիալ-քաղաքական ու յացնում է ոչ միայն բազմաթիվու բազմաբնույթ կառույցների առանձնանում է այդ համակարգին բնորոշ բարդ համակարգ,այլն են. տուկ հատկանիշներով: Պետությանհիմնականհատկանիշներն

օրգանների

յուրահ

ն անձեռնմլխեՏարածքային ամբողջականությանանխալխտությունը լիությունը:Պետությանըմբոնումըկապվածէ որոշակիտարածքայինւվատկեն որի շրջանակնեհետ, որիվրատարածվումեն նրա իրավունքները, րացման րում իրականացվումէ նրա իշխանությունը:Ժողովուրդներին հիմճուկանում են ԱԱ դասակարգում ըստ տւարածքային պատկանելության: քը համարվում է տվյալ ժողովրդի բնակավայրը՝հայրենիքը: միասնականության սկզբունքիհամաձայն`տվյալ պետության ընդգրկվածտարբերցեղախմբերը, ազգերնու ժողովուրդները պետքէ ենթարկվեն բոլորիհամարպարտադիրօրենքներինու նորմերին:Իսկ անկախ աը ցանկությունդրսեորելուդեպքում՝տվյալ քականկյանքի կազմակերպման նոսը կամ ազգայինհանրույթըպետք է ստեղծի նույնանման քաղաքակա կազմակերպություն կամհամակարգ: Յուրաքանչյուրպետությանսեփականտարածքը համարվումէ նրա ան-ը ձեռնմխելի տիրույթը: Միջազգայինօրենքներըպարտավորեցնումեն Աո պետություններին` հարգելմիմյանց ինքնուրույնությունըն չխախտել օղային, ջրային,հոդայինսահմանները: ու 2. ինքնիշխանությունն ե ինքնուրույնությունը:Պետությունըինչպես իր տարածքում,այնպես էլ արտերկրումհանդես գալիս ինքնուրույն, է սուբյեկտ:Նա ազատէ լուծելու բոլոր հարցերըը̀ստ իր հայեցողության: ի ուժ կամ կազմակերպություն պետություն, իրավունքչունի գործունեությունը կամ բռնությանու հարկադրանքիդիմելու: Պետությունն իր սահմաններումգործող սուբյեկտներինկատմամբօժտված է պետքէ հարգենւսյդ փակ իշխանությամբն մյուս պետությունները ջմերը:Իսկ տվյալ պետությանանունիցհանդեսեկող ու գործող րը ն են ինքնուրույն անկախզարգացումը: ապուհովում հասարակության 3. հշխանության հրապարակայնությունը: Պետությունը է: աո նից վերկանգնածիշխանություն Այդ իշխանությունը յացնում է ողջ հսսարակությանըն հանդեսէ գալիսճրա անունից: ղեկավարմանհատուկ օրգանր է ն ունի իշխանությունըողջ հասարակության ուժ: հրապարակային ներգործության 4. Քաղաքացիություն շնորհելուիրավասությունը: Միջազգայինմի շարք օհիմնավորվածէ, որ ւր րենքներովու փաստաթղթերով իսկպ վունքունիընդունելուորեիցեպետությանքաղաքացիություն, ները, գործող օրենքներիսահմաններում,չպետք է սահմաճափակեն մարդընդունելուիրւսվունքները: կանցքաղաքացիություն Ոֆե Հաագայի 1930 թվակալ կոնֆ Մարդուիրավունքներիդեկլարացիան, ցա րանսը, մարդու իրավունքներիհելսինկյան է որնիցե քաղաքացի կա անձի իրավունք վերապահումլ̀ինել ցանկացածպահինփոխել քաղաքացիությունը: պարտադիր քաղաքացի: Այդքաղաքացիութկարգովպետք է ճանաչվիորեէ պետության Լ

Պետության

յունը շնորհումէ սլեւոությունը: Դրանովնա միաժամանակ ն սլարտավորվումէ հոգալուն պաշտպաներո իր քաղաջացու շահերըոչ միայն իր տատածքում այլի աշխարեի ցանկացածմիջօրեականում:

Օրենքների ներգործություն ինդնանըթյունը: Պետությանտարածքում բնակվողն գտնվողբոլոր մարդիկպալտավորեն ենթարկվելու գործողօըենքներինն իրենցգործունեությունը ծավալելտվյալ պետության սահմանաղրո յամբ հաստատված օրենքներիոո նորմերիշիջանակներում:Պետության օիննքները, հրամանները, պատվիրանները պարտադիրեն երկիիտարածքում գտնվողու բնակվող բոլոր անձանցհամար:Պետությունը իր ազդեցությանըլորտում ընդգրկում է ոչ միայնիր, ա յլն ուրիշ պետությունների քսղաքացիներին: Օտարերկըյա ու քթաղաթացիներն արտոնյալկարգավիճակով օժտված դիվանագիտական բնագավառի աշխատողները երբեքչեն ազատվում տվյալ պլետության տարածքումգործողօրենքներին ենթարկվելու սարտականությունից: Այս պարտավորությունները նան պետության հրապարակայնութ հատկանիշի ապահովման կարնորգործոնեն: 6. Բնություն գործանլրելը: Յորաթանչյուր պլետություն իր կայացման ասաջինօրվանիցստեղծումէ բռնությանն Խարկաղրման հատուկօրգաններն համապատախան ուժեր,որոնք տվյալ պետություն սահմանադրության ընձեռած իրավունքների հիմանվրւս իրականացնում են բազմարնույթ ֆունկցիաներ: Պեւտության հրապարակային իշխանությունը է հարկադրապահովվում ման մելասնիգմով ն իրավական Նա ստեղծումէ սանկցիաներով: հաիկագիման հատուկ ապարատ (ոստիկանություն, հատուկզինված ջոկատներ, բանակ,ղատարան,բանտերն համապատասխան նյութականմիջոցննք)՝ հասւսրակականհարաբերությունները կարզավորելու, օրինազանցներին պատժելու, հանցագործ ն զանազան տարրերինմեկուսացնելու ներգործության միջոցառումներկիրառելուհամար:Մսրդու իրավունքների 1948թ.հոչակազրում ոչ թողաքացիությունը (ապատրիդիզմը) է անբնական որակավորվում ոերնույթ, իր անձիիրավական անպաշտպանվածության դրսնորումէ: Պեւուսկանությո նի ղիտվումէ որպեսլսնձի,էթնոսների, ազգերի,ժողովուրդների ազատության ե իրավունքների ու պաշտպանության մպամավմաննիաշիփք: Յուրաթանչյուր կլետություն ստեղծումէ հարկադրանքի ն պատժի հատուկ օ րգաններ, որդնքիհավասու են բռ(լոթյուն գործելու հատարակական կարգըն համակեցության նորմերը խախտողների նկստմամբ: 7 Հարկման ն գանձման մենաշնոլմույթյունը: Նավսկինումկառավարող վերնախավի կարիքները հոգալու,թե մերօրյապետական ուռճացածրյուրոկրատականապարատը պահելու,բանակի, հարկադրման օրգաններիկարիքները հոգալու,զանազանբնույթի միջացառումներ իրականացնելու համար պետությունը ւվետքէ հարկման,գանձմանն այլ ձեերովորոշակի գումարներ հայթայթի:Տարրերբնույթիհարկերին սահմանման հասհատկացումների տատման ն գանձման մենաշնորհը պատկանումԼ պետությանը: 5.

արոոթոյիր Կո

Ի

աո

միջամտելու ան

արաղ Ան սուբյեկտ

Այու

ն հ

իու ազգ րր ՝

ի Խաամայմությունը Նան Ա Սակայն հր

6.5. ՊԵՏՈՒԹՅՆՆ

ՏԻՊԵՐԸ

Պետությանտիպը բնորոշնլիսպետք է հիմք ընդունել հասարակության հատնտեսականդարաշրջանին զարգացմանբեկումնայինշրջաղարձերի պետությտնտիպըպեււք է Այս տեսակեսղից դըրսնորումները: տուկ որակական կառավարձնով, սոցիալական կառուցվածքով, հիմնտվորելսեփականության է նրա ողջ մեման դասակարգային Այն արաահայտում պատկանելությւսմբ: այս կամ այն դասակարգի, սոցիաուղղվածությունը, խանիզմիսոցիալական է, որ բխում Ա սվածից ղառնալը: ձեռքին իշխելուգործիք լականխմբավորման ա ըւտադրական է եղանակով, տիպըպետք որոշվիարտադրության պետության ն ի ձնով: Պատմականորեն սեփականության բնույթով հարաբերությունների բուրճորտատիրական, հայտ է եկել պետության տիպ՝ ստրկատիրական, ս ոցիւսլիստական: ժուական, համայնապետությունըձեավորվելէ նախնադարյան Ստրկատիրական ն հաառաջացման կան կարգերիքայքայման,մասնավորսեփականության ու սւռրկատերերի բահակամարտդասակարգերի ստրուկների սարակությունը ժանման պրոցեսում: տնտեսական հիմքըկազպետության Ստրկատիրական մում է աշխատանքի միջոցների, ա շխատուժի արտադրության գործիքների, ձեր: Ինչպեսաշխատանքիգործիքսեփականության դրսնորվող ճկատմամբ ն համարվումէր տիրոջ աշխատանքով ներն,այնպեսէլ ստրուկըիր կյանքով Ստրուկըխոսողգործիքէր: սեփականությունը: հնազանդեցնող, տակաշխատողստրուկներին հարկաղրման Ֆիզիկական ու համակարքաղաքական ունեցվածքն շահերըպաշտպանող ստրկատերերի ն արտադրահարաբեգը հիմնվածէր ստրկատիրական արտադրաեղանակի նյութականբարիքստեղծողը վրա:Նման հարաբհրություններում րությունների Նա է: Ստրկատիրաշնչավորգործիք արարած: չի դիտվումորպեսբանական են հարմեջ կարնորդեր խաղումբանակը,պաշտոնյաները, կան պետության է Նման անմարդկային կանգուն պետությունը տիպի կաղրանքիօրգանները: ու հարկադրանքի պետութշնորհիվ:Ստրկատիրական բռնության ֆիզիկական են Հին Եզիպտոսում, Բաբելոնում, կազմավորվել տ իպեր յունների ղատսկան Հունաստանում,Հռոմում ն Ասորեստանում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, այլուր:

զործիքհիմքըաշխատանքի տնտեսական պետության ճորտատիրական ն սեփականութկ ալվածատիրոջ ն կատմամբ ների, միջոցների աշխատուժի նրա յունն է: ճորտըանմիջականկախմանմեջ է գտնվումկալվածատիրոջից, սակայնօժտված է անվարձահատույց աշխատանք, է որոշ համարկատարում Նման պետությունը կալվածատեանձնական կյանքով: հարաբերությունների ու է նրանցշահերն սեփականություէ, որը արտահայտում րերիդիկտատուրա կատարելուիրենց պարսւական է ճարտերին հնազանդորեն նը հարկաղրում է: Ունի սեփականատեր լիիշխան իր տիրույթում Կալվածատերն նությունները:

է գործադիրն իրավականֆունկցիաներ: իր զորքը, իրականացնում Մկզբնաէ կանշրջանումճորտատիրական պետությունը աչքի ընկնումիր մասնաւովածությամբն կազմումէ առանձին,ինքնուրույնիշխանությունների զոյակցություն, որն ասաիճանաբար վերէ ածվումվասալական կախվածությամբ միան հարԱյստեղարդենուռճանում է կառավարման վորվածթագավորության: ն այլ օրկադրմանապարատը, ձնավորվումեն դատական,ոստիկանական զաններ:Ճորսմատիրակւսն սլետությանմեջ քաղաքական,գաղափարախոսամեծ են ուժ ներկայացնումկրոնըն հոգնորականությունը: կան Հոգնորականներիազդեցության տակ են գտնվումանգամքաղաքականիշխանությունները: տիպիպետությունըբնորոշէ միջնադարին: Ճորւուստիրական Բուրժուականպետությունը կազմավորվել է 16-17-րդդարերումճորտատին քայքայման ազատ աշխատանքի րականհարաբերությունների վրա հիմնված բուրժուականարտադրաեղանակի ձնավորմանհիմանվրա: Նոր ձնաաշխատողնազատ է տնօրինելուիր մտավորու ֆիվորվողհասարակարգում զիկականաշխատանքը: Սակայն,զրկվածլինելովարտադրությանմիջոցներից, ստիպվածպետքէ հարաբերության մեջ մտնի ւսյդ միջոցներիսեփակահետ: նատիրոջ Բուրժուական պետությունը մասնավոր սեխհականատիրական պաշտպանողն գարգացնողքաղաքահարաբերությունները հովանավորող, ն տնաեսապես կանհամակարգէ: Այն խոշոր սեփականատերերի հզոր վերճախավի դիկտատուրաէ` ազատ, անկախ ձեռներեցության զարգացման, մասնավորսեփականության անձեւնմխելիության ապահովման, աշխատավոր ու ելույթները հուզումներն զանգվածների դժգոհությունները, ճնշելուհամար: ձնավորվումէ սոցիալիստական Սոցիալիստական պետությունը հեղափոն խությանշնորհիվ դառնումէ նրահզոր զենքը:Արագընթաց հեղափոխական հեղաշրջմանպրոցեսումբուրժուական պետությունըիր մասնավոր սեփակաէ հանրայինսեփականության հիմքովփոխարինվում նատիրական վրահիմնպետությամբ: վածսոցիալիստական Մարքսիզմիտեսությանհամաձայն`ցանկացածքաղաքականհեղափոպետականիշխանության խությանհիմնականնպատակը նվաճումնէ: Այդպինան հեղափոխության սին է ճպատակը:Այդ հեղափոխութսոցիալիստական հետ մեկտեղձնավորվում է ն նրանվաճումները յան զարգացման հսկուլ,պահու պանող զարգացնողպետությունը՝ պրոլետարիատի դիկտատուրան՝ գործող խորհուրդների ձնով:Իսկ քաղաքական իշխանությունը նվաճելուցհեւռո կոմուն վեր է նիստականկոաակցությունը դառնումէ կառավարողկուսակցություն Այղ վերնախավի շահերնարտահայտող ածվումկուսակցական վերնախավի: հիմնվածէ գաապաշնորհ վարչահրամայական ապարատի գործունեությունը կամայականությունների վրա ն ի վիճակիչէ երկարժամանակ ղափարական իր ձեռքումպահելուիշխանության լծակները: պետությունըհանրայինսեփւսկանության վրա հիմնՍոցիալիստական ված, մարդու շահագործմանդեմ պայքարող, դասային խտրականությունը

հարթող, սոցիսպականարղարությանմինիմում երաշխավորողքաղաքական համակարգէ: Սակայն,նման համակարզըկարողէ զործել միայն զարգացած ն բարձը քաղաքականկովտուրա ուննցողհանրույթում: արտադրահղանակի Այդպիսիպետությունստելլծողներըպետք է ձերբազատվածլինեն շջւսհամոլությանախտիցն իր նմանի վրա գերիշխելումոլուցքից:Ցավոք,ժամանակակից քաղաքակրթությունդեռ չի հասել այդ աստիճանին:Որոշւվլի սպատմական շրջադարձերումկարողեն դրսնորվել ն պեաությանանցումայինսւյլ տիպեր: Օրինակ`1960-1970-ական թվականներիՍաուդյան Արաբիանկարելի է դիտել որպես կալվածատիրականն բոտժուսսկանպետությունների խառնա ծին ստիպ:

6.6. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔԸ

Պետության կառուցվածքըպետք է պարզաբանելտարբերտնսանլլյունից, քանզի այն բազմանշանակբովանդակությունունեցողհասկացություն է: Մի դեպքամայն ըմբռնվումէ որպեսպետուկանապարւատիկառուցվածք,սլեւտւսկան օրգաններիհամակարգ,մեկ այլ դեսլքում`վարչատարածքայինկազմավորում: Սակայն պետությանկառուցվածքիտակ պետքէ իմասաավորվինան ինքնուրույն քսղաքականությունիրականացնողհամակարգերիհամագործակցությանկամ միավորմանկապերը: Ըստ պետական օրգանների համակարգի`պետությանկասուցվածքային հիմնականտարըերնեն. 1. օրենսդիրօրգանը, 2. գործադիրօրգանները,3. ի4. անվտանգությանօրրավականօրգանները՝ոժային մինիստրությունները, 5. ն ծառայությունները այլ բնույթիկառույցներ: գանները, դիվանագիտական Պետության օրենսդիրօրգանըանվանվումէ ոչ միատեսակ:Հայաստանում մոտ՝ Կոնգրեսկամ այն կոչվում է Ազգայինժուլլով,անգլոլեզուԺողովուրդների պառլամենտ,Շվեդիայում` Ռիկսդագ, Ֆինլանդիայում`Սեյմ, Նորվեգիույում՝ Ստորտինգ,Թուրքիայում`Մեջլիս ն այլն: Այղ պառլամենտ-իարհրդարանը կահող է լինել միապալատկամ երկպալատ:Իրավասու է ընղունել օրենքներ, ու սլետականբյուջեն, ստեղծել սահմանաղրական հսկոհաստատել քննարկել ն այլն: ղությանմարմիններ,վավերացնելմիջազզայինպայմանագրեր Պետությանգլուխնիրավասուէ վավերացնելուօրենքներ,համաժողովրդական քննարկմանդնելու օրինագծեր,հրապարակելուօըենատգրական ակաեր, ու նշանակել քաղաքացիական զինվորականբարձրագույն սմոշտոնյաների, հայտարարելարտակարգ դրություն, ապահովելերկրիպաշտպանության, ազվարկային ու հարկային,զիֆինանսատնտեսական գային անվտանգության, սոցիալականապահովութտակրթական,մշսվութային, առողջապանության, ն յան այլբնույթի քաղաքականություն: ն իրավապահ Ուժային մինիստրությունները, անվտանզության օրգանները, են կատարում ծառայությունները հասարակական ղիվաճազիտական հարա138

բերություններըկազմակերպող,կարգավորող,պետությանհիմքերն ամրապնդող բազմաբնույթգործողություններ: Ըստ վարչատարածքային կառուցվածքակազմավորումների՝ պետության յին տարրերնեն՝ նահանգները,մարզերը,համայնքները,ազգայինինքնուրույն ն այլ կազմավորումներ: միավորումները Ըստ ինքնուրույն քաղաքականռեժիմունեցողհամակարգերի համագորէ ծակցությանպ̀ետության կառուցվածքիտակ հասկացվում միանման կամ միատարբեր քաղաքականռեժիմ ունեցողպետությունների համախմբվելու, նման են Ըստ կառուցվածքի՝ պետությունները լինում ունիտար, վորվելուձեր: ֆեդերատիվն կոնֆեդերատիվ: Ունիտարպետականկառուցվածքըմիանման իրավականկարգավիճակ է: ունեցող վարչատարածքային կառույցներիմիակերպհամախմբվածություն տնտեսաէ համակարգը, որպես կանոն, քաղաքական ձնավորվում Այդպիսի կան ն ազգայինմիատարը,միասնականերկրներում: Ուճիտար պետության բոլոր վարչատարածքային կառույցները ունեն ն միանմանիրավականկարգավիճակ իշխանությանկենտրոնական օրգանՔաղաքականհամակարճերիհետ կապվածեն նույնաբնույթսկզբունքներով: միավորներըօժտված չեն քաղաքականինքնուգում այդ վարչատարածքային ու այլբնույթի րույնությամը,բայց վարումեն ինքնուրույնսոցիալ-տնտեսական

գործունեություն:

օրենսդրականմիասՈւմիտար պետությունըունի մեկ սահմանադրություն, մ իասնական քաղաքտցիություն, միասնական դատական նականհամակարզ, ու միասնականսկզբունքներ նորմեր:Վարչահամակարգ,դատավարության միավորների ղեկավարօրգաններն ենթարկվումեն պետական տարածքային ն օրգաններին: կենտրոնական Որոշ դեպքերում` իշխանության կառավարման տարաբնույթհարաբերությունների առկաազգայինն սոցիալ-տնտեսական է յության դեպքում,ունիտարպետությանմեջ կարող ի հայտ գալ ընդարձակիրավունքներովօժտված ինքնավարություն:Սակայն նման քաղաքականկաչպետքէ հակասիհիմնականպետական կառույցռույցներիգործունեությունը Այդպիսիբարդացվածունիտարկառուցվածքի պետութճերիսկզբունքներին: կենտրոնացվածությունը բարձըլինել: յուններումկարողէ կառավարման Ումիտար պետություններեն եղել միջնադարյանշատ պետություններ: են` Հայաստանը,Ֆրանոիան,Իունիտարպետություններ Ներկա էտապում տալիան,Ճապոնիաննայլ երկրներ:Ուճիտար պետությանսկզբունքայիննոր հասարակարգում: ՍՍՀՄ-ը միակարզավիճակձնավորվեցսոցիալիստական տարը ն միանման քաղաքականիշխանությունունեցող,բայց ինքնիշխան համախմբությունէր` խիստ կարզավիճակչունեցող հանրապետությունների դիկտատուրայով:Ձնով ազզային,բայց բոկենտրոնացվածկոտակցական այդ քաղաքականհամակարգը կարելի է վանդակությամբսոցիալիստական ունիտարություն: անվանելսոցիալիստական

կազմավորում ազգային-պետական Ֆեդերատիվպետսւկանկառուցվածքը է: Դա ն պետությունների համախմբություն ունեցող,ինքնուրույն ինքնիշխան միություն է, որն ունի ընդհանուր մեկից ավելի պետական միասնականսահմանադրություն, քաղաքացիություն, տարածք, ընդհանուր համակարգ,միասնականզինված ուպետականիշխանությանմիսասնական ժեր նայլն: Ֆեդերացիայիմեջ մտնողյուրաքանչյուրքաղաքականհամակարգ չհասկզբունքներին հրավունքունի ընդունելուհիմնականսահմանադրություն կասող սեփական սահմանադրություն,սակւսյն ֆեդերացիայիկազմի մեջ պետք է սահմանազատվենմիայն մտնող սուբյեկտներիլիազորությունները Ֆեդերատիվպետականկասահմանադրությամբ: միութենական միսաճական ունեն ԱՄՆ-ն, ԲրագիԱվստրիան, Արգենտինան, Ռուսաստանը, ռուցվածք լիան, Բիրման, Նիգերիան,Մեքսիկան,Հնդկաստանը,ԱրաբականՄիացյալ ն այլն: Էմիրությունները միջն կնքվում է փոխշաՖեդերացիայիկազմիմեջ մտնող պետությունների հավետ, բոլորի կողմից ընդունելիպայմանագիր,որում հստակորենպետք է վիճելի հարցերիլուծման մեիրավասությունները, ցույց տրվիյուրաքանչյուրի դիրքորոշումներ:ՖեդերատիվՄիությունը խանիզմներըն այլ սկզբունքային է կազմավորվում այնտեղ, որտեղ առկա է ազգային, սոցիալ-տնաեսական, դրսնորումներ:Դա այնպիսիպեպատմական ն այլ բնույթիբազմաձնության է բնույթն ու տական կառուցվածք է, որում ստեղծվում իրավաքաղաքական միություն: Ֆեդեչկորցնողպետականկազմավորումների լիազորությունները են ծաուսյումմիասնականսոցիալ-տնտեսական րացիայիմիասնությանհիմք համակարգը,ֆեդերալքաղաքացիություդրամական միասնական տարածքը, օրիշխաճությանն կասավարման նը, ֆեդերալսահմանադրությունը, ֆեդերալ մեջ կազմի պետություններից, մտնող ֆեդերացիայի զանները:Միաժամանակ, ֆեդերացիայիսուբյեկտ, յուրաքանչյուրը,հանդիսանալով կազմավորումներից սեփական կառավարման բաժանումը, ունի իր սեփականվարչատարածքային ե. պետական իշխանությանբարձրագույն,դատական,օրինապահ,բյուջետան յին այլ օրգաններ:Նրանք կարող են ունենալսեփականսահմանադրություն, ն քաղաքացիություն: Ֆեդերացիային նրա սուրյեկտընթացիկօրենսդրություն են որոնցումգործումեն ճերիմիջն հաստատվում հատուկ հւսրւսբերություններ, ֆեղերացիայիսահմանադրությանն օրենքներիգերակայությանսկզբունքը: են՝ անկախ նրանց տարածքի Ֆեդերացիայիսուբյեկտներնիրավաոհավասստը յի մեծությունից,տնտեսականպուռեմցիալիցն այլ գործոններից: ունեն` լայն հնարավորություն անարգել ողջ տարածքի բոլոր քաղաքացիները ն պրոցեսներին: մասնակցելուտեղական ֆեդերալքաղաքական Ֆեղերասիվ կառուցվածքըարժեքավորներդրումէ ազգայինէթնիկակւսն իշխանությունների կամայահաշւռեցման,կենտրոնական տարակերպության խուսափելուգործում: կանություններից

կազմավորումների

Ֆեդերացիա

Երկքաղաքացիությանսկզբունքըչի սահմունափակումմարդու իրավունքները ն չի խախտումֆեդերացիայիմիասնությունը:Ֆեդերացիայիբոլոր սուբյեկտներնունեն երկրորդպալատիգոյությամբերաշխավորվածուղիղ ներկաՌուսաստանում այդ ֆունկցիանիրաերկրիխորհրդարանում: յւացուցչություն կանացնումէ ֆեդերւսցիայիխորհուրդը,ԱՄՆ-ում՝ սենատըեայլն: Պետության ֆեդերատիվկառուցվածքըկարող է իրականացվելտարածքային սկզբունքով:Այդպիսինէ ԱՄՆ-ի, Ավստրալիայի ֆեդերատիվբնույթը: ն է ազգային սկզբունքների Կարող կառուցվել հիման վրա: Այդպիսինէ Ռուսաստանիֆեդերացիան: Մերօրյա քաղաքականիրադարձություններիբուռն զարգացումըկարողէ ու միավորմաննոր ձներ: ծնել պետությունների համագործակցության Գոյություն ունեն բազմաթիվմիջպետականմիություններ,որոնք չունեն պետական պեւռությունները կառուցվածքիձն: Համագործակցող ամբողջովին ինքնուրույն են: Սակայն նրանց որոշ կապերնու կառույցներըզարգացմւսննոր տենդենց են ցուցաբերում:Այս ւռեսակետիցհետաքրքրությունէ ներկայացնումԵվրոպականտնտեսականհամագործակցության պետությունների ստեղծածմիասնական շուկայի զարգացմանսկզբունքը:Բացառված չէ, որ ապագայումայն զարգանա իշխանությանն կառավարությանվերազգայինքաղաքականօրգանների ձնավորմանուղիով: Զարգացմաննման տենդենց անցավ Եվրախորհրդարանը:Նախկինում ընդունելով լոկ խորհրդակցականբնույթի որոէ բերել իշլխանությանֆունկցիաներ: շումներ՝այն այժմձեռք Եթե պետականգործիչներըչտարվեն սնափառությտն մոլուցքով`հնարավոր է, որ այժմյան ԱՊՀ-ի երկրներնապրսգայումմիավորվենիրավաքաղաքական սոցիալ-տնտեսական, մշակութայինն այլ բնույթիսերտկապերով: պետականկառուցվածքըպայմանագրովմիմյանց հետ Կանֆեդերատիվ է, որոնքփոկապ հաստատողինքնիշխանպետություններիհամախմբություն խադարձ համաձայնությամբստեղծումեն իրենց հսմազործակցության տարբեր կողմերըկարգավորող,բայց ինքնիշխանկարգավիճակչունեցողօրգաններ: Այդ օրգաններիօրենսդրականգործունեությունըտարածվում է միայն փոխհամաձայնության շրջանակներում: պետությունների Պետություններիայդ համադաշնակցությունը չունի միասնականտարածք, միասնականքաղաքացիություն:Համադաշմիասնականսահմանադրություն, նւսկցությանյուրաքանչյուր սուբյեկտ կամ համակարգիրավասուէ մերժելու կենտրոնականմարմիններիկողմից ընդունվածորոշումները,եթե դրանքչեն իր շահերին: համապատասխամում Կոնֆեդերացիանինքնիշխանպետություններիընդհանուրշահերիցբխող քաղաքական,ռազմականն այլ բնույթի միությունէ: Այդ համադաշնակցութմարմիններ,որոնցգործելուշրջանակը,լիայունը ստեղծումէ կենտրոնական ու որոշվումեն նրա կազմի մեջ մտնողբոլոր պեզորություններն սկզբունքները

տություններիհամաձայնությամբ:Իսկ ծախսերիհսմար անհրաժեշտմիջոցմուծումներիցու անդամավճարներից: ներըգոյանումեն անդամպետությունների Կոնֆեդերատիվպետականկառուցվածքեն ունեցել 16-րդ Ռեչ 1579-1795 թթ. միությունը, շլյախտիչների Պոսպոլիտան՝ քաղաքական 1254-1350 թթ. անդները, 1781-1787 թթ.՝ ԱՄՆ-ը, 1815-1865 թթ. Գերմանիան, ն Հռենոսյան, 1291-1796 թթ. Շվեյցարականկոնֆեդերացիաներըայլն: Արդի կառուցվածքըպահպանվումէ Շվեյհռտակ կոնֆեղերատիվ դարաշրջանում

դարում Նիդեր-

ցարիայում:

6.7. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

բարդ ու կնճռոտ ւվրոբլեմ Պետությանձներիորոշմանխնդիրըբավականին ն հարցալուծէ, քանզիանցյալի իմաստունների մերօրյա քաղաքազետների ու Ընդ որում՝ զանազանություն ման սկգբունքները կարող են ն չհամատեղվել: է նկատվում նան արժեքավորմանչափանիշներում: տարակարծիքություն հնում դիտվումէր որպես ընդհանուրիբարեիշխանությունը Թազավորական կեցությունիցբխող կառավարում,իսկ 18-րդդարումայն արդենհամարվումէր չի դիտվում ճան անվանումների Միանշանակությում բռնությանխորհրդանիշ: ու բնորոշումների հարցում: խնդիրնարդյունավետլուծելու համար Պետությանձների դասակարգման չափանիշներիտեէ հարցին մոտենալդարաշրջանների ճպատակահարմար լիովին չի ազատիմեթոդաբասանկյունից:Սակայն դա նս ուսումնասիրողին ենք համարում նպատակահարմար էլ Այդ պատճառով նական շեղումներից: ն արժեքավորման հարցըբաժանելըստ էձներիդասակարգման պետության

տապների:

Առաջին էտապումհիմնականուղեցույց ենք ընունելու անտիկ աշխարհի հանրագիտակմտածող Արիստոտելիչափանիշները:Սակայն, հարազատ հարկննք համարել պետությանյուրամնալով հանդերձնրա սկզբունքներին, ն հարցումհիմք ընդունելնան քանչյուր ձեի պարզաբանմանարժեքավորման ու սկզբունքային ներդրումնորամուծություններն հետագա դարաշրջանների է ժ ամանակահիմք ընդունվելու ները:Իսկ երկրորդէտապում,բնականաբար, վերլուծությանու բովանդակային կ առույցների կից աշխարհիքաղաքական մերօրյա չափանիշները: գնահատման

6.7. Լ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ն արժեքավորման խնդրում Աձներիբնորոշման Պետությանպատմական քաղաքացիների ունեցածվեօրենքինկատմամբ հիմք է ընդունում ըիստոտելը ն ոչ թե մարդը:Օրենօրենքը է, իշխի որ Ըստ գերաղասելի նրա՝ րաբերմունքը: իշխանությունէ: Եթե աստվածությանն բանականության քի իշխանությունը

իշխում է մարղը՝ առւսջնորդվումէ կրքերով: Այդպիսի պետության իշխանության բնույթում առաջին պլսն է մղվում կենդւսնականը, կիրքը,որը անգամ լավագույնմւսրդունշեղում Լ ճշմարիտոպուց: Արիստոտելիհամոզմամբ,որպեսկառավարվիօրենքներով,իշխանությունըպետք Լ գանվի հռզի պետությանը են ղազործների միջինհարստությունունեցողմարդկանցձեռքում: Իսկ մնացած քաղաքացիներըկառավարմանգործին կարող են մասնակցությունբերել կամձեռքբերելուդեպքում: միայնօրենքովսահմանվածգույքայինցենզունննավու Պետությանձնի բնորշմանգործում, ըստ Արիստոտելի, պետք է առաջնորդն Որակի չափանիշի տակ իմաստավորվնլ որակի քանակիչափանիշներով: վում է ազատությունը,հարստությունը,կրթվածությունը, ազնվականծագումը ե այ հատկանիշներ: չավւասնիշի Իսկ քանակի տակ՝ տվյալ բնակավայրումսոԱյս չափանիշներիշրջանակնեցիալական,դասային պատկանելիությունը: դեւպիմիջինխավերը,քանզի կարրում օրենսդիրըմիշտ պեսւքէ կողմնորոշվի շվսւյտությունից: գերըխորտակվումեն հարուստների Լռաջնորղվելով նշված մտայնության չափանիշներովն պարզեցնելովու հնազույն ժողովուրդներիքաղաքականկյանքի որաւկակուն ընդհանրացնելով առանձնահապկություննեիը՝ կարելի է առանձնացնել պետության հետնյալ ձները` արիստոկրատիս,դեմոկրատիա,պոլիտիա,տիրանիա, պլոառոկրաՅոիա,օխլոկրատիտա, օլիզարխիա,թեոկրււտիա: հունարենբաւռացինշանակումէ լավագույններիիշխաԸրիստոկրատիան են հասարակությանազդեցիկ Այդպիսի պետությունըկառավարում նություն: ձնը խավերի փոքրաքանակընտրյալները:Պետության արիստոկրատական հնում ենթադրումէր այնպիսիժողովրդականմասսա, որն ի վիճակի ն ի զորու. Ն չկորցնելովիր ւսզատ ծնվածության արժանապատվությունը, պեսւության իշխանությունըհանձնելիրենցազատությունըհարգողու գնահատողառաքինիանձանց: պետության մեջ գործող սկզբունքիհամաձայն՝ պաշԱրիսաոկրատական սւոններ կարող են զբաղեցնելառաքինիվարքով, բարոյականբարձը արժեքաներով օժտված հարոատները:Նման պետությանմեջ իշխանություններն նե են ն ն հարստության, առաքինության, ժողովրդինհարգելու ռաջնորդվում

չափանիշներով: վետության հիմնականսկզբունքը,հույների մտայԱրիստոկրատական ու կրթվածությունը է: Այստեղսլաշտոնավարումեն նությամբ,առաքինությունն կրթվածազնվականները: Արիստոկրատականհանրապետությանտիպիկ արտահայտություն էր Հռոմիիշխանությանբարձրագույնօրգանհամարվողսենատիգործուննություէին արիստոկրասւսկան նը: Սենատի անդամները0ն27ւսանակվում նշանավորու ցենզուրիկողմից:Արիսսւոկրատական պետությունէր ազդեցիկընսւտնիքների նա ն Սպարտանմ.թ.ա. դարերում:Սպարտայում իշխանությունլծակնե6-5-րդ րին տիրող ավագների|սորհրդիանդամներնընարվումէին ւարիստոկրասւա143

Եվ Հռոմում, ն Սպարտայումժողովրդականժողովներ կան ընտանիքներից: հազվադեպ: էին բավականին հրավիրվում հունուրեն բւսոռւցինշանակումէ ժողովրդիիշխանություն: Դեմոկրատիան հասկացություննետերմինը«Ժողովուրդ»ն «իշխանություն» «Դեմոկրատիա» ձն՝ ւորտահայտելէ սեփակաէ: պետության Ղրսլես րի բառակապակցությունն պետությանմեջ գերագույնիշխաճազուրկներիշահերը:Դեմոկրատական է ազատ ծնվածքաղաքացիների ձեռքում:Նման պենությունըկենտորնացած չքավորները տությանմեջ ազատ ծնվածներըն քաղաքացու իրավունքունեցող ն տիրում են իշխանության լծակներն: Ազակազմումեն մեծամասնություն է: Կարնոր մ տությունը այդ պետությանհիմնական սկզբունքներիցեկն է: պաշտոնավարելն մեկնէլ վիճակահանությամբ սկզբունքներից համար լ ծակներինտիրելու պետությանիշխանության Դեմոկրատական ն Ե՛վ ընտրություններին,պետությանկառագույքայինցենզչի պահանջվում: են վարմանգործինկարող մասնակցելբոլորը: Սակայն միննույնանձը երկու իրավունքչունի: անգամ պաշտոնավարելու մեջ գերագույնիշխանությանֆունկցիանիպետության Դեմոկրատական նս իրականացէ ժողովրդական ժողովը:Դատավարությունը ըակաճացնում հերընարվումեն քաղաքացիներից` վում է ժողովրդիկողմից:Դատավորներն կարող կամ կամ ոչ մի պաշտոնչունի, Այդպիսիպետությունը թականությամբ: մեջ բոլոր հարցերըվճռվումեն քաՊետության է ունենալ որոշ պաշտոններ: ժողովիկողմից: Այդպիսի հավաքականկամքով`ժողովրդական ղաքացիների էր մ.թ.ա.6-5-րդ դարերիԱթենքը:Աթենքը հանրապետություն դեմոկրատական էր ժոԱթենքում իրականացվում զլովխչուներ: Կառավարումն պետության ժողովիկողմից, որին կարող էին մասնակցելնրա բոլոր ազատ, ղովրղական Յուրաքանչյուրքաղաքացիուներ ն մուռքի, ն ձայնի իրաքաղաքացիները: օտարականնեստրուկները, վունք:Սակայնկանայք,ազատ արձակվածները, միայնազատ համարվում է ր Իսկ քաղաքացի րը զրկվածէին այդ իրավունքից: ծնված ն իր կամքը ինքըւոնօրինողանձը: ժողովնէ որոշումու տնօմեջ ժողովրդական պետության Դեմոկրատական Նա է րինում ն ներքին,ե արտաքինքաղաքականությունը: էլ վերահսկում ն փոխումէ թերացողներին: պաշտոնյաներին ն առւսքինության մեծարմանսկզբունքիվրա էր Ժողովրդիիշխանության պեպետությունԼակեդեմոնիան: հիմնվածնան դեմոկրատական Այդպիսի հանրապետութտությունէր ն Կիրենըմ.թ.ա. 5-րդ դարում:Դեմոկրատական

յան գործելակերպգոյությունուներ ճան 12-րդ դարումՆովգորոդում:Լյստեղ հրամանատար, Վեչեն ընտրումէր իշխանին,որը համարվումէր զինվորական ն կրոնական առաջնորդին:Վեչեն ն իշխաաշխարհիկիշխանություններին անելուիրավունքուներ: բոլոր անձանցպաշտոնաթող նին, ն պաշտոնատար երբ կառամեկնաբանմամբ, է: Արիստոտելի Տհրաճիանմիապետություն դ ա իշխանության լավ շ ահերից, ընղհաճուրի վարումէ մեկն՝ առաջնորդվելով

ձն

կարող է լինել: ԱյդպիսիպետությունըԱրիտռոտելնանվանումէ մոնար-

Թագավորական իշխանության իփա: Հունարեն բառացիմենիշխանճություն: անվանումէ տիրտճիա՝բռնապետութայդ դրականձնից շեղումըԱրիստոտելն է միայն բռնապետի շահը: յուն, որումիրականացվում լինում է. Թագավորականիշխանությունը,նճախճիների պաակերացմամբ, լ. Ժառանգական, է որում թագավորըպետք լինի արժանավորտոհմիներկայացուցիչ ն իր առաքինությամբբոլորից վեր կանգնած:Այդպիսիդասական եղել են Հին Եգիպտոսում,Բաբելոնում,Հնդկաստանում, միապետություններ ն թագավորըդիտվել է որպես Չինաստանում այլուր: Այս պետություններում աստծո փոխանորդ կատարող երկրիվրա:Երկնքի կամքը աստվածայինէակ: Նման պետությանմեջ ժոդովուրդրհամարվումէ միապետիհպատակը,իսկ 2. ընտրովի:Ընտրովիմիապետն,Ասնրւսսեփականությունը, տարածքները՝ են վարձուզինբռնակալէ: Նրան պաշտպանում րիստոտելիմեկնաբանմամբ, դրսնորումէ: Իսկ վորները:Այդպիսիանձի իշխանությունըկամայակաճության վետության ձնը՝`տիրաճիա:Այդպիսիպետությունըչի հիմնվումօրենքների առաքինությանսկզբունքներով: վրա ն չի առաջնորդվում իշխանությամբ:ՄիաՏիրանիանմիապետինօժտում է անսահմանափակ հեծւսն բռնակալըգործում է միայն իր շահերի տեսանկյունիցն հաշվի չի հետ: Նա ընկերանգամչունի: Իր կաճառում անգամիրեն շրջապատողների Նա վարռավարածերկիրնու ժողովրդինհամարումէ իր սեփականությունը: Պետությանտիրանիայիդասականձն կավում է ըստ իր կամքի թելադրանքի: ն ճրա որդիներ նելիէ դիտելմ.թ.ա.6-րդդարումԱտիկայում՝Պիսիստրատի Հիպիասիու Հիպարքոսի իշխանությունը,Փիլիպոսին Ալ. Մակեդոնացու թազադասականձն կարելի վորությունըմ.թ.ա.4-րդ դարում:Նմաճ բռնապետության ու կայսրությունները, է համարելմուսուլմանական խանություններն որոնցում ու հասած է կամատիրել լոկ իշխողիկամքն քմահաճույքը,ծայրահեղության յականություննու դաժանությունը:Այդպիսիպետություններեն եղել Իրանը, միջինդարերումԲ̀աղդադիխալիֆաթը,14-16-րդդարերումՕսմանյանկայսրությունը: հարոատճերիիշխանությունէ: «Պլուտոկրատիա» Պլուտոկրատիան տերբամինը հունարեն«հարստություն»ն «իշխանություն»հասկացությունների են է : մեջ իշխում ռակապակցություն Այսպիսի պետության հարստանալու շնորհիվզորեղացած,հեղինակությունձեռք բերած ընտանեկանխմբերկամ շահադիտակումձգտումներովմիացածխմբավորումներ: է այնպիպետությանմեջ իշխանությունը Պլուռոկրատական պատկանում որոնքպետության ղեկավարման լծակներինտիսի ազդեցիկհարուստներին, րում են ոչ թե սոցիալականծազմաճ արտոնյալսկզբունքների, այլ հարստության ազդեցության շնորհիվ:20-րդ դարասկզբումՖրանսիայումայդպիսի գեըիշխանությումունեինՎանդելների,Սիշլենների,Շնայդերներիընտանեկան խմբերը:

Օիւկըատիան ամովասվարականպետություն Լ: «Օլպոկրատիա»տերմինը հունարեն«ամբոխ» ն «իշխանություն» ուասկսցություններիբրառակապակցություննէ, որը նշանակումԼ ամբոիաիշխանություն: Հասարակությանզարգացման|լնիստճգնաժամայինն անկայուն պահտերին, ամբոխների տարերայինընվվզումներից օզտվելով,որեիցեիշիանատենչ, բայց կարողությունչունեցողխմբավորում կարող է զավթել իշիասնությունը: կարող է ժամանակավորավես Այդպիսիխմբավորումը տիրելիշլասնության լծակներին,սակայնչունենալովբավարարքաղաքականհմտությունի̀ վիճակի չէ երկարժամանակիրձեռքումպանելպետությանղեկը: պետությանմեջ իշխանությունըպասկսմում է իշխելու Օլպոկրատական ժառանգականարառնությաւնչունեցող, բայց հասարակական|Լլյանքիսուր ժզնաժամի,հելաշրջման,բնկմանշրջանումազդեցությունձեռք բերած, սոայս ցիալականտարբերծագում ունեցալիմբավորմանը:Ամբոռխսավարման ձեր անցողիկԷ ն երկարչի կարողկատավարել: հոմարեն բառացի նշանակումէ քչերի իշխանություն:ԱյնՕլիգարվիիան ձնավորվումէ լոկ հարստաթյանսկզբունքներով` տեղ,որտեղիշխանությունը . են կարզեր:Օլիզարխիական վետության մնջ իշխասփրում օլիզարխիական նությունըզտնվումէ հարոատ ն ազդեցիկհեղինակությունունեցող փոքրամասնությանձեռքում:Այդպլնի պետությանմեջ ոչ բոլոր քաղաքացիներըիրավունք ունեն մասնակցելուկառավարմանգործերին:հշխելու արառնություններով օժտված են միայն լաշոր հարոատները:Օլիգարխիականպետության մեկը պաշտոնյաների ընտրովիությումնԷ: Կիրաահիմնականսկզբունքներից նան է Մակայն երկուդեպքումէլ հաշվի է առնվում վիճավատամություն: վում ընտրությունը գույքային բւռրձը ցենզը: Պսշտոնավարությանթեկնածուների է Պետականբարձըպաշտոններն կատարվում միայն հարուստվերնսվնավից: են հասարակության ազդեցիկու հարուստիավի ննրկայացուցիչզբաղեցնում միջինհարստություն ունեցողիմբավորումները: ները,իսկ ցածը պաշտոնները՝ Օլիգարիվաւկանհզոր քաղաք-պետությունէլ, Կարթազենըմ.թ.ա. 7-Գ-րդ դարերում: Այս պետության մեջ իշխանության լծակներին տիրում էին հարուստ ն ազդեցիկիմբավոարիստոկրատիայի առետրահրկրազործական պատկանումէր ավագների րումները:ՕրենսդիրիշխանությունըԿարթագննում իրականացնումէին երկու իշխանությունն իտրհրդին:Գերագույնգործադիր որոնք ընտրվումԼին ազնվատոհմ,հարուսսւյ,ազդեցիկընտամագիստրներ, ժողովնազդեցիկէր դասնումմիայն նիքներից:Կարթագենումժողովրդական հարթեցմանժամանակ: մագիստրներիմիջե ծագող տարաձայնությունների ն ուներ սեփական առաջարկներ Այդպիսիդեպքերումժողովական ժողովն քննարկելուիրավունք: առաջարկությունները անելու, ն մագիատրների Տ-3-իղ դարերումօլիգարիփական պետութՓոքը ընդմիջումներով` մ.թ.ա. 404 թվականին օլիզարիփական կարՄպարտացիները յուն է եղելՍպարտան: ճան օլիգարխների իշիուսնություԱջենքում:Մակայննրանց զեր մտցընցին -

նը մեկ տարի հետո տապալվեց:Դեմոկ րատականԱթենքը չէր կարողհանդուրժելօլիզարխների ը: Սպարտացիները մ.թ.ա.4-րդդսվում օլիգզարխիական կարգերէին հաստա տել նաւն Թեբեում: Հնում օլիզարխիական պետություններ էին Էպիդամճան, Օպունտան, Էդետրին,Խալկիդը:Այդպիսին էր մ.թ.ա.4-րդդւսրում Օրեյ Պոլիտիան, Արիստոտելի մեկնաբանմամբ, դեմոկրատիա յին յի խառնձնն է: Այստեղորոշ պաշտոններընտրովիեն, որոշներնէլ՝ վիճակահանությամբ: Պաշտոնավարելու համարչափավորգույքային ցենզ է պահանջում: Պետության զինվածզինկան

խանություն

լ

քաղաք-պետ օլիզարխ

Աա աԱ ոու խավը: րենքները:Նրանք

աաուշմին ՆՆ բտնորմերով օրենսդրական ված Պաշտոնավարությսն սկզբունքն էլ հիմնված աները գործող սկզբունքների վրա: Քաղաքացիները րրա պաշտոնյաներին թեկնածուների արժանիքների: :

են

լ

են առաջնորղվում

օ-

ը

է

րին ըստրու

ըստ

հանրապետական

Պոլիտիանհին ձնն է: Ա կառավարման յուններհիմնվումէին այնտեղ,որտեղօլիգարխիական ետո ԱՈՔաու ցիներիազդեցության աջակցության շնորհիվ է ոկրատա կան կառավարման Նման պետության սկզբունքները: մե ում կատավան րում են հասարակության բոլոր խտվերի ու արժանավոր ակավորներկա-

ոյրպետո ա բ թեքվում ւ լ ին

յացուցիչները:

Թեռկրատիան է: «Թեռկրատիա» կրոնապետությունն տերմինը հունարեն «աստված» ն «իշխանություն» հասկացությունների է բառակապակցությունն որը բառացինշանակում է աստվածապետություն: Այսպիսի հա. քաղաքական մակարզում իշխանությունը է հոգնորական կենտրոնացած առաջնորդի կամ խմբավորման ձեռքում:Թեոկրատական պետության մ եջ հրավական նորմերի հետ մեկտեղգործում են նան կրոնականնորմերնու դոզմաները: Անգամդատականհամակարգը կարողէ առաջնորդվել նորմե Վ կրոնական լ արզ:

ւ Թեռկրատական պետության գաղափարախոսութ համ այն` յունը աստվածային հաստատություն Իսկ նրանում աաաաու է:

գործ

1րոն: որ աստված իրր ո ոնոի ո ոզ առաջ Ար զ պետության եկ Ց իր

տրհավերժու անփոփոխ կամքը:Այս քի աձայն կրոնական առաջնորդը է կենդանի համարվում աստծո փոխանորդ:Եթե երկրումիշխումէ ոչ թե հոգեորական առաջնոնոը աշխարհի նա պետքէ իր միտպետը, ն սուրը իշխանությունը ր ն դից ուվատտրմության երդումտա կրոնական կագմակե Թեոկրատական պետություն մ.թ.ա. 5-1-րդդարերում ուներեբմոտ: Հին հրեաների րայեցիների այդ առաջնորդ օժտվածէր պետական իշխանության բոլոր պետությունէին նան Օմեյադների ն երը միջմադարում: Այդպիսինէր Լ. 17-րդդարում ճիզվիթների ր ստե ղծած տացոլվածէ

աստծո

Թե ֆունկցիաներո Աբասիդների

ատակ խալիֆա, Սոր պետությունը

Պարագվայում:

Մինչն 20-րդ ղարի 50-ական թվականներըթեռկրատիա ա Տիրնիը: Տիբնն թում հոգեոր քաղաքականիշխանությունըւվատկանումէր հոզարականությանառաջնորղԴալա-Յամին:Իսկ Իտսվիայիկաթոլիկ սրավի գլխավորությամբ, ղեցու Վատիկանիքաղաք-պետությունը՝ կում Լ բարզավաճելն այժմ՝ իր լոմանճներդնելովժողովությների խապաղհամազործակցության ասպարեզում:

Կոն ա

խանության իրականացման ձներնու մեթողները: Նշված սկզբունթների տեսակետիցարդի դարաշրջանիպետությունների ձնեերում ստանձնահստակորեն նում նն | միապետությունը հանրապետությունը:

-

Հոոոո

ծ. 12. ՐԴԻ

ԴԵՐԵՇՐՋԸՆԻ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

։

ԻՄՆՇԿԱՆ

ՀԻՄՆԵԿԸՆ

ՁԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

Սիաալետությունը կառավարման

սյնվիսի է, որում սլետության բարձբազույնգործադիր իշխանությունն իրականացնող անձը՝պետության միանձնյա գլուխկամ տերնամարվող թագավորը, շսփը, սովթանը,կայսրը,|սանըլրիվ կամ մասնակիորեն տնօրինումէ պետությանզերագույն իշխամությունը: Սիապեսւությունեն եղել պատմականՀայաստանի բոլոր թազավորությունները: ձն

ատականու ճենաշնորնը ւրիշխե

Նրանցումհրամայելու,կարզադրելու Ներկա էտապոմ կս պետությանձների հստակեցմանհարցը ունի կարնոր արտոնյալժառանզական իրավունքով օժտված թազավորին:Միապետությո մեթողաբանականու սկզբունքայիննշանակություն,քանզի ւսյն բանալի նը հիմնականոմլինում է՝ անսահմանափակ կամ բացարձակն սահմանահանդիսանումցանկացածքաղաքականվարչակարգի փակ,կամ էության բնութագրմա սանմանադրական: կազմակերպման գործում՝հասկանալուպետությանբարձրազույնօրզանների Բացարձակ միապետության մեջ ձեռքում լ ու զգայի ղեր կուրողէ մնիանիզմն ֆունկցիաները:Ինչ խոսք, որ այղ խնդրում դրտպետի կենտրոնանում օրենսդիր, ն այ գործադիր, հրավոկան մարմինների իրավախաղալ նան անցյալիժառանզությանհսմեմատական վերլուծությունը:Կասությունը,ֆինանսների տնօրինումը, հարկային քաղաքականության ի րականույնաբնույթ ռավարմանմինճույնձեր տարբերդարաշրջաններում նացումըն այլ Միապետը ու պ ետության տերն ֆունկցիաներ: է: յուն լինել չի կարող: Ստրկատիրականն բուրժուական տիրակալն Պետության այս ձեր տիսլիկէ կալվածատիրական հարաբերաթյանները ն է ու շարունակում զգալիորենկզանազանվենմիմյանցից կառավարման զործելաոճուլ կարգերին գոյատնելբուրժուական հտրլոբերությունների ձետվորման շ րջանում: ԲացարԱյդ իսկ պատճառովէլ պետությանձներիբնորոշմանհարցում ձակ միտպետության դասականձներ են եղել՝Ֆրաճսիան՝ Լյոդոլլիկոս 3ՀՐ/-ի դարաշրջանիսոցիալական տնտեսական պետքէ հստակեցնել կառուցվածքը, օրոք, Ռուսոստանը՝ Էի օրոք, Անզլիան՝Ծղիսարել1 Թյուդորի Պետրու օրոք: շարժառիթները, ուժերիգործունեության քաղաքական ավանդույթնեԱյդպիսիպետություններ են Վատիկանի ազգային Ակրոնապետությունը, ն Սաուղյան զարգացմանտենդենցները այլ զոր րը, միջազգայինհարաբերությունների հաբիայի հետո ծոններ: Բուրտւականհսլրաբերությունների ն պետության Սառդյան Արաբիայում Խաղթանակից զգալիորն գլուխը, ն հոզեորտռաջնորդլհանան քաղաքականռեժիմը՝հսւրմարվելովիրենց ազմիապետության փոխվեց մարվումէ թազտվորը: Նա հնականացնում է նչն պրեմիեր մինիաղրի, ն հաղթանակածբուրժուսզիայի ղեցությունը չկորցրած կալվածատերերի ուժերիզերագույնզլխավորհրամանսաւրի կազմումէ կու սկզբունքներին: ռավարություն, է պետությանբարձրազույն նշանակում Պեպաշտոնյաներին: լիովինհաղթանակածբուրժուազիան,ոչ միայնտիՆոր ժամանավներում, տության դատակուն համակաըզը հիմնականում Լ առաջնորղվում շարիաթի ու կառավարմանլծակներին, կյանքի կարզավորման րեց հասարակական սկզբունքներով: ու այլն ստեղծեցմիանգամայննոր բնույթի Մահմանապըական սոցիսվ-տնտեսական միապետությունը հիմնականում է այն ոսստատվում նետ մ հարաբերությոններ:Այդ արմատական երկրներում, որոնցումբուրժուսզիանղեսես լիովին չի տ նտետիրասլետում ն նան իշխել սկզբունքները: հիմնովինփոխեց բուրժուազիան սության բյվոր լծակներին,իսկ հարուստ կստտվատելու կայվածատերերն էլ չեն սպառել իներդրվելովկաՕրենքներիգերակայությանբուրժուական րենց ն ազդեցիկ հնարա են զրուվում հշխելա դիր պետությանձներիդրսնորման ռավարմանոլորտում,իրենովպայմանտվորեց հասարա կությանմեջ: Սահ մանադրական հիմնական հատկանիյը բնր, առանձնահատկությունները: սկզբունքային րոշվում է թազավորի նա թագավորումէ, ան րւմյց չի կտռաէ պետությանձեր պետք կատավարմա Արդի դստրաշրջանում վարում:Այդպիսիպետությանճեջ թագտվորի |թխանությունը չի տտրոծվում ն քաղաքաֆ աժերի սոցիալ-քաղաքական ֆունկցիաիրականացնող օրենսդիր օրգսւնիվրա ն զգալիորենսահմանափակված է կառավարման 1. չնա: լ ռ մի էութ ամբ: է Այստեղ հարկ կարնորել. պետականսալարատի զավառում: է ոկ իրականացնում ն խորհրունկցիա Լ կառավարության փոիւհարաբերությունը՝ կ տտրո ան հանդեսէ զալիսորպեսազզի,ժողովրդի, պետության միասնության սիմվոլ: ն կսռավարության, զերուզույնդասարանին իտրհրդաՍահմանադրական միապետության մեջ է մոսմջատատր ղ եր 2. քաղաքական կատարում ռեժիմիձեր` պետականիշպառլամենտը: Պետության զլիփ լիազորություններն տտձորոշվում են

:

գլուխ պետության

|

|

կրկնութ-

կզբունքներով:

թտգավոլությունը:

|

նվա

լիազորություննե

փոխզիջման

Աարոն

վերակառուցումների Ն ն. նորամածությունը,

Ին

աի ր օրգանների ը գահի

որոշվի բնույթով

|

:

վորությունները միապետության |

|

հրավասություններով,

ներկայացուցչա

Թազավորն

Ա րաթերութրւնները:

|

զործող

Ո

մանադրությամբ:Կառավարությունըկազմվում է ոչ թե միապետի,այլ պառլամենտի կողմից: Սակայն թազավորը իրավասու է 02շասնակելու պրեմինը միՈւնի օրենադրական ճիստրին,տնօրինելուզինված ուժերը, ոստիկանությունը: նախաձեռնությունն վետոյի իրավունք:Բայց սովորսւբարայդ իրավունքները տնօրինումեն պառլամենտնու կառավարությունը: Սահմանադրականմիաեն Մնծ Բրիտանիան,Ճապոնիան,Կանադան,Նորվեգիան, սլեւռություններ Նոր Զելանդիան,Նիդերլանդները,Նեպալը, Մարոկկան,Բելգիան,Շվեդիան, Դանիանն այլն: կառավարմանայնպիսիձն է, որումպետականիշխաՀանրապետությունը: ճությւսն բոլոր բարձրագույնմարմիններըկամ ընտրվում, կամ էլ կազմվումեն պառլամենտիկողմից: Պառլամենտըդիտվում է ռրպես ազգի, ժողովրդիշահերն ամբողջացնողհամազգայիններկայացուցչականկառույց: Ժամանակակից էտապում տարածվածեն հանրապետությանպրեզիդենտական,պառլախառը կամ պառլամենտա-պրեզիմենտական, ժողովրդա-դեմոկրատական, դենտակամձները: Պրեզիդենտական հանրապետությանմեջ օրենայիրիշխանությունըպատէ կանում պառլամենտին, իսկ գործադիրիշխանությունը՝պրեզիդենտին:Պրեզիդենտըհամարվումէ պետությւսնգլուխ ն զինված ուժերի գերագույնգլխավոր հրամանատար:Պրեզիդենտիընտրությունըն կառավարության կազմումը է իրականացվում առանց պառլամենսւիմիջամտության:Կառավարությունը հաշվետու ն պատասխանատուչէ պառլամննաիառջե, բայց պատասխամնատու է պրեզիդենտի իրավունքունիվալաժամկետարձաասջն: Պրեզիդենտը կելու պառլամենտը: մեջ պետությանգլուխն ընտրվումէ հանրապետության Պրեզիդենտական ուղիղ, կամ էլ անուղղակի,երկասաիճան ընտրությունների կամ համընդհանուր ընտրություններին քվետրկության ժամանակ Համընդհանուր ուղիղ միջոցով: մասնակցում են պետության բոլոր չափահաս քաղաքացիները:Անուղղակի թվաքանակի, քվեարկությանդեպքում նահանգները,ըստ համապատասխան են որոնցկոլեգիանէլ ընտրում ընտրում պրեզիդենտընտրողդեպուտատների, է

պրեզիդենտին:

մեջ կառավարությունըձնավորվումէ Պրեզիդենտական հանրապետության է պրեզիդենտը: Այսպիսիքաղաքաայն կուսակցությունից,որին պատկանում է չլինել: Պրեզիդենմինիստրի պրեմիեր պաշտոն կան համակարգումկարուլլ պառլամենտըիրավասուչէ փոխելու կառավաւտական հանրապետությունում վետոյիիրացրելու պառլամենտը:Պրեզիդենտը րությանը,իսկ պրեզեդենտը՝ է ընդունված կողմից որոշումվունքովիրավասու չստորագրելուպառլամենտի կրկնակիքննարկման:Իսկ ակտերըն վերադարձնել՝ ներն ու օրենսդրական դեմ կիրւսելու իմպնչմենտ՝նրանենպառլամենտնիրավասուէ պրեզիդենտի թարկելու մեղսումակությունըորոշելու պառլամենտիհատուկ դատարանին:

են ԱՄՆ-ը, ԴՊրեզիդենտական հանրապետություններ Արգենտինան,Ըրազիլիան, Գվատեմ նայլն: Ուտուզվայր, Վենեսուելան,Գվիննան, Մեքսիկան պան, Պառլամենտական նանըաապլնանւթյեւնում զերագույն իշխանությունը պատկանումԼ պառլամենտին,որն էլ ընտրումէ պրեզիվենտին: Պլրեզիղենտն ընտրվումէ սմ անմիջականորեն պառլամենտիկումից, կամ պապլամենտի հիմանվրւս կազմվածհատուկ կոլեգիայիկողմից: Կառավարությոնը կազմվում է պառլամենտումմեծամասնություն կազմողկոաակցության կամ խմբաՆման պետությանմեջ պրեմիեր վորումներիներկայացուցիչներից: մինիստըէ ղառնում իշխողկուսակցության ղեկավարը:Պրեմիերմինիստրը ղեկավարումէ ն սպետության կսատվալրությունը քաղաքականության իրականացման գործում համարվամէ կենտրոնական դեմք: Պառլամենտական հանրապետությունում կառավարությունը հաշվետու ն պատասխանատուԼ պալամենտի առջն: Պասռլամենտը կարողԼ իր վելւսբերմունքնարաահայտելկւառսվարությանզործունեությաննլւստմամբ, կարող է Արանանվստահությունհայտնել:Դա կհանգեցնիկամ կառավարության հրաժարականի,կամ պինզիդենաի ւլաշտոնաթողության:Նման դեւպքումնորից նշանակվումեն պասլամենտականընտրություններ, իսկ կառավարությունը է նոր ընտրությանարդյունքների ձնեավորվում հիմանվրա: Պառլամենտականհանըււպետությունումպրեզիղենտիվերը սահմանափակվածէ: Պրեզիդենտը մասնակցումէ կառավարության աձնավորմանը՝ ռաջնորդվելով պառլամենտական մնծամասնության առաջնայնության սկզբունքով:Դւսոլամենաական հանրապետության մեջ պրեզիլենաըհիմնականում կատարում է ներկայացուցչականԼ կոնսուլտատիվ գործունեություն. վերահսկումԼ պառլամենտիգործունեությունը, որպեսզիԱյն չշեղվի գործուլ սահմանադրության սկզբունքներից:Նման պետությանմեջ իրականացվող քաղաքականությունը հիմնականումպայմանավորված է քաղաքականուժերի ու կուսակցությունների հանփոխհարաբերությունննրով: Պաալամենտական են Իտալլուն, Ինդոնեզիան, րապետություններ Գերմանիան, Լիբանանըն այլ երկրներ: Խառը՝ պրեզիդենտա-ապատրոմենտսվկան հանրապետության մեջ համակցված են պրեզիդենտականհ պառլամենտականհամակարգերիԼական Այառելլ որոշակիորենսակա են օրենսդիրու գործադիրմարսկզբունքները: ե՛ պառլամենտական միններին պրեզիդենտաական, իրավասություններ: Միայն ու պրեգիւլենտի պառլամենտի,պառլամենտիու կառավարության փոխազդնցության ու փոխհարաբերության սկզբունքներումմասամբկարող են գերակշռել պրեզիդենտական իշխանությանտարրերը:Պետությանգլուխ համարվող սլրեհզիդենտը իրավասու է նշսակելու պրեմիերմինիստրին, մինիստըննրին`հաշվի առնելով պառլամենաական մեծամասնության կողմնորոշումները Պառլամենաի ստջն կառավարությանպատասխանատվության սկզբունքը համեմատաբար ձեափոխվումԼ պրեզիդենտիւսռջե պատսսիասնատվության Ա)

է Սակայն, պեւռությանգլխի ընտրությունըկարող իրակապրակտիկայով: ու այլ ընտն պառլամենոի ընտրությունների, նացվել ն ուլիղ՝ համընդհանուր վերաբերյալ է րողներիմիջոցով:Ինչ վերաբերումարտակարգիրավիճակներին ն պլրեզիդենտիպալա վճիռներկայացնելումեխանիզմինիրավասությանը՝ են: գրեթեհավասարակշովում մենտիհնարավորությունները որոշումէ երկրիներքինու տրտաՊետությանխւսոր ձնում պրեզիդենաւը հետ համատեղ լուպառլամենտի ուղղությունները, քին քաղաքականության խնդիրը:Իսկ պառլամենտը ընտրության նախագահի ծում է կառավարության Կառավարությունը ւն իրավասուէ անվստահությո հայտնելկառավարությանը:

առջն: Նման

այլն: ճախագահնիրավասուէ, Ազգային ժողոՀայաստանիՀանրապետության հետո, արձակելԱզգային հետ խորհրդակցելուց ն վարչաւլետի վի նախագահի եհրաընդունել կառավարության ժողովըն նշանակելարտահերթընլտություն, պաշտոնյանշանակելվարչապետ,զինվածուժերիբարձրագույն ժարականը, իրավասու նա ժողովն յլն: Ազգսւյյին ների,հայւումրարելռազմականդրություն հայտնել անվառահությում պահանջելկառավարությունից, է հաշվետվություն վճռելն իրականացհամաներում, նրան,հայտարարելդատապարտվածների անելու հարցը, հայտւալւապաշտոնանկ ճախագահին նել հանրապետության ն այլն: րել պատերազմ

գործա-

մեջ իշխանության հանրապետության Ժողովրդա-դեմոկլստական են իշխողկուսակ-

իրականացնում ֆունկցիաներն դիր ն օրենսդիրմարմինների գերաներկայացուցիչները:Նման պետություններում ցության վերնախավի

են համարվումա̀գգայինճամարմիններն բարձրագույն գույն իշխանության խորհուրդը, որոնք սոցիալաժողովը, հեղւսփոխական կատը, ժողովրդական օրգանկամ կազքաղաքական կան տարասեռխմբերիշահերնարտահայտող ն սոգաղափարախոսության են: Դրանք համայնավարական մակերպություն իրենց կազսկզբունքներով իրակաճացման շինարարության

ցիալիստական

ալրհմիութենական, կուսակցություններին, քաղաքական ն հգոր ուժ են դառոկազմակերպություններին երիտասարդական ն այլ բնույթի

մում

են համախմբում

արժեքներովու սկզբունքներով:Նման ժողովրդա-դեմոկրատական հանրապեւոություններեն՝ (կժիրը, Կուբան, Կորեան,Լաոսը ն այլն: ԿորեականԺողովրդա-դեմոկրաւռական Հանըւսպետությանիշխանության բարձրագույնն միակօրենսդրական մարմինըմիապալատգերագույնժողովըդական ժոդովն է ն նրա մշտական խորհուրդը: Պետական իշխանության բարձրագույն ղեկավար մարմինը կենտրոնականժողովրդական կոմիտեն է՝ պրեզիդենոիգլխավորությամբ:Պետական իշխանության բարձրագույնգործադիրմարմինըվարչականխորհուրդնէ՝ պրեմիերիգլխավորությամբ:

պետութ-

է ն պրեզիդենտի, պառլամենտի պատասխանատու արձակել կառավարութպատերազմ, յան գլուխը իրավասուէ հայտարարել ընտրութվաղաժամկետ պառլամենտական նշանակել յունն ու պառլամենտը, դեպկամայականությունների յուններ, մտցնել արտակարգդրություն:Բայց են արգելակվել ու կարող քում նրա գործողություններնիրավասությունները ու վճռական գործողություններով: սանկցիաներով պառլասմենւուսկան են` Ֆրանսիան, հանրապետություններ Պրեզիդենտա-պառլամենտական Հայաստանը,Հունաստանը ն ՌուսսատանիՖեդերացիան, Պորտուգալիան, ն

նավորված է կուսակցության առաջնորդիմշակած գաղավւարախոսության

68. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Յուրաքանչյուրպետությունինքնուրույն,ինքնիշխանքաղաքակւսնհամակարգ է՝ իր բարդ կառուցվածքով,որի բազմաբնույթզործունեությունըներքինն արտաքինֆունկցիաների սերտ միասնություննէ: Սակայնպետականօրգաններիգործունեությանբնույթն ու ճպատակաուղղվածությունը որոշակի հստաեն նան կություն մացնում այդ ֆունկցիաներիմիջն: Պետությանֆունկցիան ցույց է տալիս քաղւասքւսկան կյանքի դրսնորմսւնուղղվածությունը,հասարակական հտրաբերությունների կարգավորմանձներն ու մեթոդները,սոցիալական խավերի,դասերիփոխհարաբերության մոտիվները,նյութաւռեխնիկական միջոցներիու պաշարներիօգտագործմանն արտադրությանկազմակերպման ոսկզբունքները,արտերկրներիհետ տարաբնույթ փոխհարաբերությունների լորտները: Պետության ներքինֆունկցիանընդգրկումէ տնտեսական,սոցիալական, քաղաքական, մշսւկութային ն այլ բնույթի կազմակերպչականհարցերի ու խնդիրներիլոտման գործընթացները,որում կարնորվում է ն իրավակարգի պաշտպանության,ն հասսւրակականհարաբերություններիկարգավորման,ն ազգային քաղաքականության ապահովմանխնդիրները:Ներքին ֆունկցիան ընդգրկումէ երկրի ներսում իրականացվողքաղաքականությունը,սոցիալաու կան, տնտեսական,էթնիկականն այլ բնույթիհակասությունների հակամարտության կարգավորումը, արտադրությանկազմակերսյումը,հասարակական կյանքի նորմալկենսագործունեության ապահովման տարաբնույթծառայություններին միջոցառումներիկիրառումը:Պատմականբոլոր դարաշրջաններում էլ պետությաններքինֆունկցիանհիմնականումիրականացվելէ մասնավորսեփականությանաւհպանման ն շահագործվողմասսաներիդիմադրությանճնշմանուղղությամբ: 20-րդ դարում՝տեխնոլոգիակուն պրոցեսների կատարելագործմանը զուգընթաց, ակտիվանումեն ճան պետությաններքինֆունկցիայի տնտեսականգործունեությանշրջանակները:Որոշ ձեռնարկությունների ազգայնացմանն պեկառուցմանշնորհիվակտիվատությանմիջոցներովնորձեռնարկությունների

ու նրա կամակատար վերնախավի վարչահրամայական կուսակցական իշխանության պետություններում Այսպիսի ձեռքում: օրենսդիր, ապարատի պսւյմսւու օրգանների գործունեությունը ն իրավական մարմինների զործադիր

նում

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Մոնոպո-

ճյուղերի տնտեսականգործունեությունը: շահութաբեր էստանում հն իջեցվածն մսաւչելիգներովհումք, լիաներըայս բնազավառից պետությունը միջոցներու ծառաւյություններ, իսկ ներգիա, տրանսպորտային ճան է ձեռնարկությունծածկումէ վնասները:Կարնորգործոն իր միջոցներով Այս ճանապարհովպեւտությունը հատկացնելը: պատվերներ ներինպետական է նրանցիցգնումէ զենք ու պատվերներտալիս, միլիարդների մոնոպոլիաներին փրկելովձեռնարկատեչիրացվողապրանքներ՝ զինամթերք,որոշ ղեպքերում իսկ սպառնալիքներից, իր համար ստեղծնհրավիճակի րերինճգնաժամային պաշարներ: լով ստրատեգիական ն միջամտումէ ձնռնարկատերերիաշխատաՊետությունըակտիվորեն կիրառելովնելրկարգավորմանը՝ վորներիմիջն ծագած անհաշտությունների իրաՆման բազմաբնույթ միջոցառումներ գործությանզաճազանմիջոցներ: օրգանիզմըսնուցող զարկնկանացնողներքինֆունկցիանհասարակական ու ն կ ուսակցությունների քաղաքական է րակ է: Այն պեսւք գործիանիաւփան հեռու մնա: Իսկ շահարկումներից կառավարություտարաբնույթշարժումների ն զործընթացին կազմակնրպոլ կարգավորող, նը` որպես ներքինֆունկցիան ճկունությում,որ զործիք այնպիսի ուղղությունտվող օրզան,պետք է դրսնորի փեարվարի թվականի ուժերիձեռքին: չդառնաշահամոլու իշխանատննչ հայտարարըէկրանից,ի լուր ամնճքի, 2-ին հայկականհեռուստատնեսության է ներգամատակաէ դադարեցնումբնակչության վեց, որ Հւայէներզոկոնցեռնը չմուծենպարտքերը:Ինչպն՞սկարող էր կարարումը,մինչն որ սպառուլննըը սխալ քաղաթույլ տար՝իր իսկ վարածֆինանսատնտեսական ռավարությունը դարձածքաղաքասնանկացածու սամվճարունակ պատճառով քականության մթությանմեջ ն չփրկերճրանց բնակարանների ցիներինսառչելուչջեռուցվող Ահա ձեզ պետության ափհավիրքից: հոգեկանցնցմանենթարկվելու հերթական Մտածեք պլնտութմի խորհրդածություն: ներքինֆունկցիանարժեքավորելու չըրջանակիրավասության օրգանների իրականացնող յան ննրքինֆունկցիան միջոցներիպատասխանատոլորտների,ճերգործության ճերի, ազդեցության վությանմասին: ունի քաղաքականությունը կողմիցիրականացվող նտական գործիչների շահեր հետապնդողհասարաԽմբակցական բազմաբնույթուղղվածություն: ապարատը ն նրա զորեղլծակբյուրոկրատական կությանմեջ իշիւանության շահերինհամահունչ: Պետության ներները միշտ էլ կզործենվերնախավերի ազղեցիկխմբերիհաշսլես է իրականացվի ֆունկցիւան քին միջնորդողական նան հարկադրման իսկ առանձինդեպքերում` միջոցնետեցմանուղվությամբ, ֆունկզատ սլետություն երնույթներից ծւսվայվող ննըսում երկրի րով: Սակայն արտաքինազդակներիներզործություցիանէ ճան՝ թովացնելու կարզավորել ն ւսյն համան գերիշխանությունը տնտեսական այլ բնույթի նը,արտերկների ն ազզայինշահերին:Քաղաքականվերնախավերի պետապատասխանեցնել

ճում

է նուն ոչ

այս հարցումչափազանցմնծ է: կան գործիչներիպատասիաճատվությունը

Պատմությանմեջ քիչ չեն դեպքերը, երբ ագգային շահերի դավաճանության, հարնան երկրների հետ վարած անհաջոլ քաղաքականության պատճառով ու է պետությունըներքաշվել սոցիալ-տնտեսական այլ բնույթի ճգնաժամերի

հորձանուտը:

Իշխողվերնախավիմիջնորդողականֆունկցիանդրսնորվումէ կառավարման բնույթով: Այստեղ կարնորվում են տնտեսությանզանազան ճյուղերի լոծոմլը, բնական ռեսուրսներիվերահսկումը,նյութականբարիքպրոբլեմների ների արտադրությանկազմակերպումը, ազգաբնակչությանառողջապահութԱյս գործում կայան, կրթությանն այլ բնույթիֆունկցիաներիիրականացումը: է ռավարությունըպեաք նախանշիպետության գործունեությսն հիմնական ուղղությունները,իսկ բյուրոկրատականապարատնիրականացնիայն: Կոնկոլորսում ընդգրկվածբյուրոկրաաներըպետք է ուներետ գործողությունների ն օժտված լինենվարչական ման բարձր որակավորում պատասխամատվու յամբ: Իհարկե,բյուրոկրատներըմիատարը սոցիալականխումբ չեն: Ընդզրկված վարչականտարբեր օդակներում՝նրանքունեն տարբեր արտոնություններ ու շահեր: Հնարավոր են անգամ բյուրոկրատականտարբեր միջն ղրսնորվուլբախումներու հակասություններ, երբոմանք տարբերխմբավորումներին աջակցենիշխանությանլծակներինչտտիրող կամ Նման կառավարմանհամակարգում ընդգրկվածկենտրոնախույզուժերին: բյուրոկրատների միջն ծագող հակասություններնու բախումները կարող եմ ազդել կառավարմանհամընքացությանվրա: Իսկ եթե նրանքդուրս են մնում վերահսկողությունիցա̀մբողջովինխախտվումեն կառավարմանդեսկզբունքները:Պետության ներքինֆունկցիաների իրականացմոկրատական ման զործումկարնորվումէ նան տեղականինքնակառավարման օրզանների Նահանգներնու մարզերըկարող են իրականացնել դերն ու նշանակությունը: կրթության,սոցիալականապահովության,առողջապահության,ճանապարհայինշինարարությանն այլ ոլորտներիկազմակերպմանու ֆինանսավորման զործունեություն:Պետության ներքին ֆունկցիաներիիրակամացմանձներնու մեթոլլներըզգալի հետք կարող են թողնելարտաքինֆունկբնույթիվրա: ցիաներիիրականացման ըստ զործունեությանոլորտների՝կաընդհանրացնենք Եթեշարադրվածն 1. Տնտեսապետությանհետնյալ ներքինֆունկցիաները. րելիէ առանձնացնել կան ֆունկցիա.հարկայինն վարկային քաղաքականության միջոցով տնտեկարգավորումը,կազմակերպումը,տնտեսականաճի շաԱկան պրոցեսների ահազրգոմանապահովումը:2. Սոցիալականֆունկցիա.ազգաբնակչության նճապահով խմբերինաջակցությունցուցաբերելը,քաղաքացիներիբնակարանի, աշխատանքի, առողջությանն այլ կարիքներիբավարարումը:3. ռրավական ֆունկցիա.հասարակականկյանքումկարգու կանոնիապահովում,քակարգավորող ղաքացիներիվարքազիծը,սոցիալականհարաբերությունները 4. հաստատում: Քաղաքականֆունկցիա. քաղաքական իրավականնորմերի

լինելով

խմբավորումների ղեպքերում

լայնածավալ

|55

կայունությանապահովում,կառավարմանլիազորություններիիրականացում, զարգացմաննպատավային հասարակության ծրագրերիմշակում: 5. Կազմակերպչականֆունկցիա. քաղաքականհամակարզիտարբնը սուրբյեկտների զործունեությսնկոորդինացում,օրենքների,վճիռներիկատարմանվերահսկոֆունկցիա.քաղաջացիղությանապահովում:6. Կուլլտուլ-լաստիարակչակամ բավարարման,հոգնորբարձր հւռտմերիկուլտուրականպահանջմունքների 7. Կրթական ձնավորմլան ապահովում: զործընթացների կանիշների ֆունկցիա. կրթությանհամակարգիդեմռկրատակամ ացում, կրթությունստանալու իրաապահովում: վահավասաբության Պեսւությաններքինֆունկցիանիրականացնող օրգաններնու կազմակերուժային նախարսվությունները, կենսապություններնեն` կառավարությունը, ոլորտիծառայությունները, զործունեության ոսսւիկանությունը, դատախազությունը, դասարանը,բուն ռերը ն այլն: ՊետությանարտաքինֆունկցիանընդզրկումԼ արտերկրիպետությունննհեւտ առնչվուլհարարերությունն րի միջազգայինսւյլ կազմակերպությունների ներիբազմաձնու բազմաբնույթզործընթացը: Էդ զործունեությանհիմնական մեկն էլ ւայն է, որ պետությունըուսնղես է գալիս ստանձնահատկությսաներից ու անկախությունը ն ուրիշի տաորպեսիր ինքնուրույնությունն ապաշտպունող ուժ: րածքներըզավթելուձզտող Պետության արտաքին ֆունկցիայի գեոպոլիսւիկականայդ աենդենցը հատկանշսվանէ բոլոր դարաշրջաններին:Միայն տարբերությունըիրուկանացմանմնթողներիու հնարներիմեջ է: Եթն ճախկինդարաշրջաններումայն ու ժողովուրդներին ուսլակիորենպետություններին պարտադրվումէր հզորնեէ րի զենքի ուժով, ասրս այժմ իրականացվում «քաղաքուկիրթ»ձնով` թույլն սպլետություններին օգնությանձեռք մեկնելու քաղաքականությամբ: զարգացող թաքնված ու բացահայսւ հնարնեԱյդ փարիսեցիսկանքաղաքականաթյան են րով հզոր տերություններնընդարձակում իրենց ազդեցությանոլորտները, ձեռք են բերում էժան չուկս, աշխատու, հումքի աղբյուրներ,իրականացնում են, իրենցշահերիցբխող,հովանավորչական քաղաքականություն: Ազվնցությանոլորտներնընվարձակելուհամարաշխափեիզորեւլներիհաճախ օզւագործում են նան ենթարկմանտնտեսականգործոնը՝թույլ ն զարվարկերտրամադրելու,իրենցշահերիցբխող անհագուցող պետություններին առետրականգործարքներպարտադրելուն տույց օզնությունհւտակացնելու, ու այլ միջոցներ հնարներ: Պեսւությանարւռաքինֆունկցիայիկարնորմաս է րազմում հարնեանպետություններիտարածքումքայքայիչ ու հետսխուզականմիջոցառումների հնկազմակերպումը:Ահաբեկչության,խսովարարության,կառավարական ն իրականացում ղաշրջման այլ բնույթիզործողությունների արտերկրներում: վարչակարգերի պարտադրում հարնան Իրենց շահերիցբխող քաղաքական պետություններին:

Շրտւքին ֆունկցիայիգնուլոլիտիկական բնույթըիմաստավսմրելու համար արժեն խորհելայն մասին,թն ինչո՞ւն ինչպե՞սդեմոկրատիայի հռչակավորջատազով ԱՄՆ-ն 1960-ականթվականներիններխուժեց Կորետ ն Վինսնամ:

Միթե ԱՍՆ-ից հսկայականհեռավորության վրա գտնվող ն նրանից թույլ Վիետնամըսպառնումէր Ամերիկայիազգայինանվտանգությանը, որ րազմականգործողությունների ժամանակվիեանամական ժողսվրդիվրաւկիրառվեցանզաամ «Էյջեն օրանժ»արզելվածքիմիականզենքը: Պետությանարտաքինֆունկցիան իրականացվում է արտաքինքաղաթքականությանմեջ: Արտաքինքաղաքականությունը վետությանգործունեությումն է միջազզայինասպարեզում,որը նպատակաուղղված է այլ պետություննճերխ տրտերկրիկուսուկցությունների, հասարակական կազմակերվվություննե րի, միջազգային հետ հարտբերությունների տարբերսուբյեկտների կարգավորֆունկցիանհենվում է երկրիտճաեսական, Արտաքին մանը: ժողովրղագրական, ոազմուկան,գիտատելւնիկական,կոկտուրական ն այլ բնույթի Խսրարերություններիվրաւ:Դրանումզգալիդեր են խաղումառետրական, տուրիստական, կրթական,առողջասրսհական,մշակութային,սպորտայինն այլ բնույթի կապերիհաստատումն ու ամրապնդումը: Պետությանարտաքինֆունկցիայիիրականացման ավանդական ձեր պեսություններիմիջե դիվանագիտական հաստատումն է: հւսրաբերությունների Միջազգայինկազմակերպություններում անղամակցության կամ ներկւայացուցչության հասսառտումն ու առրսհովումը: Արտաքինֆունկցիւսն իրւսկանացվումէ ինֆորմացիայի փոխանակության, հանտարբերմակարդակների ու դիպմանկազմսվերպման, երկկողմ բազմակողմանի հսմաձայնությունների ու պայմանագրերի կնքմանն այլ ձներով:Սակայն արտաքինֆունկցիայիիհականացմանգործում կարող են կիրառվելնան հարկադրման ուժային քապաքականություն, տնտեսականն այլ բնույթիշրջափակմանկազմակերպում, ռազմականտարաբնույթ միջոցառումներ: ՊետությանարտաքինֆունկցիանկարեորվումԼ երկրներիմիջն բազմարնույթհամաձւայնությունների ստորագրման, րնապահպանակուն, սոցիալական ն այլ ծրագրերիընդունման, բնական ու ատրերայինաղետներիդեպքում ն այլ բնույթի փոխօգնության կազմակերպման համաձույնութմիասնական կնքամը: Ն շված բոլոր տեսակի պրոբլեմներնու խնդիրները լուծող օրյունների զաններն են` արտաքինգործոց նախարարությունը` իր բարղ ապարատով, ու դեսպունություններով ներկսւյացուցչություններով, բանակը,հետախուզական, ազգայինւսնվտանգությոնապահովմանն այլ մարմիններ:Մրւռաքին ու ֆունկցիանկազմակերպող նպատակտուղղող զլլսավորսուբյեկլռըպետության գլուվսնէ, որինակտիվորենաջակցումէ պառրամենտը:

պատ

ԳԼՈՒԽ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

7.1. ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՅՈԹԵՐՈՐԳ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

հետ մեկտեղ ձնավորվելէ ն օրենսդրաՀասարակությանշերտավորման կան իրավունքը:Այն հանդեսէ գալիս որպեսհասարակականհարաբերութհեմիջոց ն պետականիշխանությանգործունեության յուններըկարգավորող հարաբերությունները կարգավոճարան:Իրավունքիմիջոցովհասարակական նան մարմին:Սաորպեսիրավասլաշտւվան հանդեսէ գալիս րող պետությունը միատեսակչի գործել: կայն այդ ֆունկցիանտարբերդարաշրջաններում մեջ Անտիկ դարաշրջանումքրմերի զարգացած գաղափարախոսության օրենքներով օժտվածության հիմնավորվումէր իշխանությանա̀ստվածային զարգացվեց Պլատոնի,Մսկզբունքը:Այդ սկզբունքը,որոշ փովտխությամբ, Միջին դարերումայդ համոզմունքրիստոտելին այլոց աշխատություններում: Թ. Աքվինացին ն այյթ: եկեղեցուհայրերը՝Մվգուստինոսը, ներըզարգացրեցին էր իրաՊլատոնը«Օրենքներ»աշխատությանմեջ որոշ չափովհստակեցնում օԸստ Պլատոնի՝ որտեղ կառավարողները վական պետությանըմբռնումը: րենքներիստրուկնեն, այնտեղկփրկվիպետությունըն բոլոր այն բարիքները, աստվածները: ինչ կարողեն շնորհելպետությանը անձի ազատությանսկզբունքնէ: Իրասկզբունքն Իրավականպետության վունքիայդ սկզբունքինպատակըպետք է լինի մարղուն՝ իր նմանճերիցու իշպաշտպանելը:Հետնաբար,իրակամայականություններից խանությունների իշլսանությանբաժանմանսկզբունքինիմանվրա օբյեկվականպետությունը ու օրգանների ինստիտուտների այնպիսիհաքաղաքական տիվորննգործող հանուն է մարդուբարեկեցության գործելաոճըն մակարգէ, որում կարնորվում իրականացվող քաղաքակաշաներիտեսանկյունից մերժվում| լ|սմբակցական

նությունը:

Իրավականպետություննայնպիսիքաղաքականհամակարգէ, որի գորքննարկմանու ընծունեությունըհիմնվածպետք է լինի համաժողովրդական սկզբունքներիվրա: դունմանճանապարհովստեղծված սահմանադրության Նման պետության չինովնիկական ապարատը, իշխամեջ բոլոր կառույցները, են առաջնորդվում միայն սահմանադրութնությանբարձրագույնօրգաններն Օրենքներիհամակարգումկարնոր յան բնույթից բխող գործող օրենքներով:

տեղը սրստկանումէ սլետությանսահմանադրությանը: Իսկպետությանընդունած օրենքներըպետքէ բիւենժողովրդիշահերիցն ոչ թե արտահայտենիշխող փոքրամասնության շահերը:Այս տեսակետիցիրավականպետք է ուսմմտրե Աւյն օրենքները,որոնցբովանղակությանմեջ արտացոլվածէ սոցիալական արտադրությանսկզբունքը:Իրավականպետությանմեջ գործող օրենքները չպետք է Խակասեն սահմանադրությանհիմնական սկզբունքներին:Այս սկզբունքըներղնելու համարպետությանմեջ պետք է ստեղծվիանաչառ վերահսկողականօրգան ն անկանխակալ սահմանադրական դատալրւսն:Իրավականպետությանմեջ պեաք է զործի մի սկզբունք.քաղաքացիների գործուէ նեությունըերբնքչպետք հակասիհւմակեցությասնիրավաբարոյականնորն վարվելակերսլում մերին:Անձի վարքագծում չպետքէ լինի որեիցեարարք, ոՆման իր չթույլատրվիօրենքով: սկզբունքիհամաձայն`թույլատրվումէ այն ամենը,ինչ չի արգելվածօրենքով:Եվ դատարանից բացի, ոչ ոք իրավունքչունի մարդունմեղավորճանաչելու: Լ8-19-րդ դարերումիրավականպետությանգաղափարներզարզացրեցին Ջոն Լոկը, Շառլ Լուի Մոնտեսքյոն,Ռոբերտ ֆոն Մոլը, Կարլ Թեոդոր Վելկերը, Օտտտ Թերը. ՖրիղրիխՅուլիոս Շտալը, Ռուդոլֆֆոն Գնեյթսը:Այդ սկզբոմքՋոն մերըհոգեհարազատէին Չիչերինին,Կիսսյակովսկում,Նովոգորոդցնին: Լոկի համոզմամբ`կառավարությանու պետության ենթակայության տակ զտնվողմւռրդկտանց ազատությունըպետք է երաշխավորվածլինի օրենքով: Ցուրաքանչյուրքաղւսքացիւվետք է ունենա բարնկեցիկապրելու իրավունք, գործի ընդունված օրենքներիսկզբունքներինհամսովատսախան, կախված չլինի ոչ ոքի անորոշ,ինքնիշխանկամքից: Մոնտեսքյոն«Օրենքներիոգու մասին» աշխատությանմեջ հիմնավորում էր, որ քաղաքականազատությունըոչ թե այն է, որ անեք այն, ինչ ցանկանում եք, այլ այն, որ անեք այն, ինչ թույլատրում է օրենքը:Ռրպեսզիայդպիսիազասւությունըիրականացվի, անհրաժեշտէ ումենալպետւսկանայնպիսիկառուցվածք,որում ոչ ոք ստիպվածչլիներսնելու այն, ինչինչեն պարտաղրումնրան չհանդիպերանելու մայն,ինչ օրենքովթույօրենքները,ն ոչ ոթ դիմադրության է: լատրված Ֆ. Շաալի պնդմամբ՝պեսւությունմը պեաք է ճշտորենորոշի ն օրենսդրուուսլինու քաղաքացիների յամբ երաշխավորիիր գործունեության ազատության

շրջանակները: է զարգացնումնան Կանտը:Նրւս Իրավականւվետությանգաղափարներ իմպերատիվիսկզբունքի համաձայն`հասարակությանյուրակատեգորիկ քանչյուրանդամպետքէ ազատ լինի՝ ռրպեսմարդ,հավասարլինի բոլորին` ինչպեսհպատակ,ինքնուրույնլինի՝ որպես քաղաքացի:Այս նորմերիհամաձայն, եթե հասրակության մեջ հաստատվումէ բարոյականօրենքներինհամապատասխան իրավոնք, մարդկանցվարքագիծըդրվում է այնպիսիկոնկընտ շըջւսնակներիմեջ, որպեսզիանձի ազատ կամքի ղրսնորումըչհակասի

քաղաԸնդ որում՝Կանտի համոզմամբ,իրավական մյուսներիազատությանը: վերջիննպազարգացման դեռնսմարդկության հասարակությունը քացիական համեմատ ավելի կառարյալ տակըչէ: Այն լոկ հանդեսկգա որպեսճախորդի

աստիճան: ավելիբարոյական կարելիէ հիմնավորել,որ դիրքորոշումները մտածողների Ընդհանրացնելով համակարգէ, որումիշխում այնպիսիքաղաքական պետությունն հրավական են օրենքըն իրուվունքը:

ու

7.2. ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

մտածողտարբերդարաշրջանների վերուբերյալ պետության Իրավական սկզբունք.պենկատվումէ մի ընդհանուր զուգորղելիս ների հայեցակետերը պեւոքէ գործենընտությանմեջ պետքէ իշխիօրենքիուժը, քաղաքացիները իսկ պետության համապատասխան, դունվածու հաստատվածօրենքներին սկզբունքիիրականացբաժանման ղեկավարըպետքէ հետնիիշխանության բաժանման Սակայն,իշխանության մանը, ն ինքն էլ գործիայդ սկզբունքով: սլեանհրաժեշտ1, բայց ոչ բավարարիրավական սկզբունքիիրականացումն բարոյագեղաՔիչ դերչենխաղումդարաշրջանի տությունստեղծելուգործում: աստիճակովտուրույի ու չափանիշները, քաղաքական արժեքներն գիտական էին բացիընդունում Անտիկհույներըգործող օրենքներից եայլ գործոններ: նն

հաստատում

Այդ չգրված օրենքները իշխանությունը: չգրվածօրենքների ծագմանօրենքներ: ն համարվում էին աստվածային էին բնականիրավունքը հակասության Այդպիսիօրենքներըչէր կարելիխախտել,եթեանգամդրանք էլ դեմոկրատաջեհեւտ: Հենց այդ սկզբունքով մեջ լինեինգործողօրենքների նրանցանվանելով ճացիներըիրենցզատումէին հարնանժողովուրդներից` խոնարհվեց ԱլեքսանդրՄակեդոնացին Անգամաշխարհակալ բարբարոսներ: ն նրանց առջն հրաժարվեց արժեքների ճան

բարոյագեղագիտական աթենացիների մտքից: սրիուժով հպատակեցնելու ու քաղլասկգբունքներն ն բարոյական օրենքների իրավական Համադրելով գալիսենք այն համոզման,որ իրավական արժեքները` քականկուլտուրայի բարեկեցիկ խնդիրըպետքէ լինի ազգաբնակչության հիմնական պետության սոցիաճպաստելը, ազատ գործունեությանը մարդկանց կյանքիապահովումը, իրաքաղաքականության վերացման լականընդգծվածտարբերությունների կուսակցություննեշարժումների, խմբավորումների, քաղաքական կանացումը, հասարաշահերիցու մղումներիցձերբազատվելը, րի նեղ դասակարգային կիրառելը: քաղաքականություն ընդունելի կությանբոլոր դասերին նորմալ զարգացող հասարահամակարգում քաղաքական Յուրաքանչյուր Այդ որոշող կարգավիճակով: է կայունությունը կական կյանքը բնորոշվում

|

օրենսդրապետք է ամրակայվածլինի սահմանադրությամբ, կարգավիճակը կանակտերովու նորմերով,որը իրավունքչունի խախտելունույնիսկպետութկարգ ու կանոն ապահովողօհարաբերությունների յունը: Հասարակական մտածել է դեռեսվաղնջական րենքներին իրավունքիմւսսինմարդկությունը Սակայն իրավունքըմարդուազատության աստիճանըորոժամանակներից: նսրմ միայն դարձավ 20-րդդարավերջում: կարգավորող վարքագծի շող, տաիրավունքիհովանավորչությունը Ստրկատիրական դարաշրջանում րածվումէր միայն ազատներիվրա: Միջինդարերումիրավունքըդիտվումէր ամրակայողուժ: Բուրժուականհարաբերությունարտոնություններն դասային ն հաստաբովանդակվողւսրտոնությունները իրավունքում ներըվերացրեցին տեցինօրենքիառաջ բոլորիհավասարության սկզբունքը: 10-ինՄԱԿ-իգերագույնասամբլեանընդունեցմարդու 1948թ.դեկտեմբերի համընդհանուրդեկլարացիան, որով, մարդկությանպատմութիրավունքների յան մեջ առաջինանգամփորձ արվեցմիասնական սկզբունքներով կազմահասարակական-քաղաքական հարաբերությունկերպելբոլոր տերությունների էր, որ բոլոր մարդիկծնվում են ները:Հենց առաջինհողվածովհիմնավորվում ու ազատ ն հավասար են իրենց իրավունքներով արժանապատվությամբ: նան իրավական Դրանովհիմնավորվեց պետությանը պարտադրվող կոնկրետ սկզբունքները: 1. Պետությունըպետքէ ապահովիօրենքների գերակայության սկզբունքի անշեղ կիրառումըկյանքի բոլոր ոլորտներում:Ինչպես պետականայրերի, համարգործելակերպի այնպեսէլ ազզաբնակչության ուղեցույցըպետքէ ծան հանրաքվեով ռայի համաժողովրդական հավանության արժանացած ընդունված սահմանադրությունը: 2. Պետության յուրաքանչյուրքաղաքացիիրավասու է մւնօրինելուիրկյանու քը ըստ իր հայեցողության կամեցողության` չխախտելովսահմանադրությամբ հաստատվածհսմակեցությանհամընդհանուր նորմերը:Անձի ազապատվի, նրա տությունը, իրավունքները, արժանապատվության ապահովումը ն ոչ ոք, անգամիշպետքէ երաշխավորված լինեներկրիսահմանադրությամբ, ունենան այն անպատիժ ուռնախանությունները, չպետքէ հնարավորություն ունենա ու է հարելու:Ոչ միայնքաղաքացինպետք իրավունքներ պարտակւսէ էլ այլն պետությունն անշեղորեն պետք կատարիհասարակութնություններ, յան հանդեպունէցածիր պարտականությունները: 3. Իշիաւնության բաժանմանսկզբունքըպետքէ կիրառվիայնպեսանշեղոն իրավապահ րեն, որպեսզիվերահսկողական օրգանները գործենարդյունավետն կախվածչլինենպետականգործիչների քմահաճույքից:Յուրաքանչյուր ն անձնականանձեռնմխելիության անձ պետքէ ունենա կյանքիազւստության

չպետք է ենթարկվիտանջանքի,անմարդկային կւպիտ, արլամ պատժի:Բոլոր քաղա ցածրացնողվերւսբերմունքի ժանապատվությունը

իրավունք:Ոչ

ոք

|

:

-

ն գտնեն պետք է օրենթիառաջ հավասարլինեճ պաշտպանություն քացիները կյանքի անձնական ն ընատնեկան օրենքիներքո:Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խախտման, բնակարանիանձեռնմխելիության անհարկի միջամտության, բադիսլչողզաղանիքների արժանապատվությանը ատվի, հեղինակության

ըր: նվաստացմա ահայաման պետք իրավունք ՝

տեունենա ազատորեն է Յուրաքանչյուրքաղաքացի տաընտրելցանկացածպետության իր երկրումն բնակավայր դաշտրժվելու քում: Թողնելհայրենիքըն նորիցետ վերադառնալ: րբածքում: քաղա5. Իշխանությունները չպետք է իրավասուլինենսահմանափակելու Յուրաքանչյունը: ազատութ համոզմունքների քացիներիխղճի,դավանանքի, լերի կատապարտականությունն իր քաղաքացու ուր անձ չպետք է խուսափի որ ընձեռածհնարավոպետը է ունենա ե սահմանադրության ը պետք րումից,սակայն ու ոճմունքներն զավափարր ազատ գործելու,իր համոզմունքներն գաղ րությանսահմաններում իրավունք: ճերնարտահայտելու սլետթ է գործենայլախոհության օրգանները 6. Պետությանբարձրագույն Պետության տարածքումընդղիմադիր գործուհարգմանսկզբունքով: սկզբունքներից, վարվեցողության է քաղաքակիրթ շեղվի նեությունըչպետք համար պայքարը պետք է ընթանալոկ համաժողովրդական (

4.

ատամն

:

)

(

ու

ուժերի

իսկ

իշխանության ճանապարհով: ընտրական պետք է դիտելգործողնորմերից կարնորսկզբունք պետության Իրավական

արտացոլող

բուրժուսկան

սուբ

անկախ

Սաո ինան մատն որավական իրավական

րենսպի խտրականության, վերացման ղաշտ ստեղծող ու

պետականգործիչները:Սակայն իրավականպետության շինությունը դեռնս անավարտէ: Այն կառուցվումէ չափազանցդանդաղ ն հսկայականարժեքնեի զորու չէ նման կատարերի ներդրումով:20-րդ դարի քաղաքակրքությունը լություննավարտինհասցնելու:Անկարողկլինին 21-րդդարիքաղաքակրթութէԵրկիր մոլորակիմարդունստեղյունը: Այդ անզորությոնըպայմանավորված ծող Աստծո թե՞բնությանզործած սխալով:Նրանք էլ կարողեն ոպղել իրենց սխալը` մարդու բնույթից զատելով ընչաքաղցության,պաշտոնամոլության, փառամոլության ախտերը:Քանի դեռմարդըլսոնարհվումէ ուժի առջնն հանդուրժումէ իր նմանի նկատմամբկիրառվողբռնությունները,իրավականպեպետությանկատությանշինությունը կմնաաճավարտ:Այսինքն՝իրավական է : յացումնանվերջշարունակական գործընթաց ն բարեսզատ գործունեության Իրավականպետությունըքաղաքացիների է կեցության ապահովման համար սահմանափակում իր միջամտության ֆունկցիաները սոցիալ-տնտեսական ոլորտում:Քաղաքացիներին տալովանձնականազատությունն ագատ շուկայականհարաբերությունների ոլորտում իրավականպետությունընպաստումէ ինքնուրույնգործելուհնարավորություն, ն Սաազատ մրցակցությանզարգացմանը գործարարների հարստացմանը: հասարակությանմեջ զգալի թիվ կազմողակայն, դրանհամապատասխան, են անտարբերության նապահով,անաշխատունակզանգվածները մատմնվում ն զրկվումեն կենսուկանանհրաժեշտմիջոցներից:Սոցիալական այս ընդգծված խտրականությունը վերացնելուհամարպետությունըստիսլվածպետքէ ծավալմանընթացքինն պլանաշուկայականհարաբերությունների միջամտի վորվածգործունեությունծավալիհասարակության անապահովխավերինկենիրասականմինիմումովապահովելուհամար:Այսպիսիքաղաքականություն է կաճսցնող պետություն: պետություննընդունված անվանելսոցիալական |

կատարումը:

օրենքներիընդունումն անվերապահ չշեղվելըն վավերացվող իմբերըկարողեն դըսնորելանմիամեջ սոցիալական պետության Իրավական ու շահեր: Սակայն տարբերհամոզմունքներ քավաքակսւն աարը վարքագիծ, օրգաններնու կառավարող օրենսդիր,գործադիր,իրավական պեասության ն կազմեն սկզբունքներով միսանական պեւռք է առաջնորդվեն մարմինները պետքէ դեպքումպետությունը Անհրաժեշտության ամբողջություն: ներդաշնակ ու կենտրոնախույզ կատարինան տարբերշահերհետապնդողկենտրոնաձիգ հարկաղկամքինհպատակեցնող ուժերինզսպող. ընդհանուրի իշխանատենչ չսլետքէ կրի կուգործունեսւթյունը րիչ ֆունկցիա:Նման դեպքումպետության բնույթ: Կվելին, ճա պետք է սանձող զսպանակիդեր կասակցականության հանղեպ՝նրանցստիպելով ուժերիու կուսակցությսնների ւտարիիշլասճատննչ շրջանակներից: նորմերի դուրս չզալու սահմանաղրական պեկարելիէ եզրակացնել,որ իրավական շարաղրվածը՝ Ընդհանրացնելով ընդեանուրշահերն սկզբանքնա յն Ն, որ քաղաթացիների տությանհիմնական է միջոցովսահմանափակվում պետականիշխանութիրավունքի ու

համակարգէ, որում իշխումէ օրենքիիրայունը: Դա այնպիսիքաղաքական վունքը: Իրավականպետությանգաղափարըպրակտիկմարմնավորում ստացավ հետ մեկտեղ:Այդպիսի արմատավորման բուրժուականհարաբերությունների իրաքաղաքականհամակարգիառաջինաղյուսներըդրեցին ն հիմնամեկենասները՝ վունքի բուրժուսկանարտադրահարաբերությունների իսկզբունքըպետք է իմաստավորի վորելով,որ իրավականհավասարության լինելու րավական յեկտների՝ միմյանցից հարաբերականորեն այդ սկզբունքիհամաձայն`պետութհանգամանքը:Իրավահավասարության պետքէ գործենիրավայան օրենսդիրօրգանըն իշխանությանսուբյեկտները ը Դ" լ արձրացրեցինազգային

73. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Սսցիալականպետությանգսղափարը քաղաքականզրականությանմեջ մուսյքէ զործել20-րղ ղարի կեսերից:1949 թվականինԳՖՀ քաղաքականզործիչներըիրենցսսփմանադրության մնջ ամրագրեցին«սոցիսվականպետություն» ւարտափայտությունը, որը, գերմանացիների ըմբռնմամբ,իմասսնԿվորում էր պետության ներքինքաղաքականությանուվղզվածությունը, հասստակության բոլոր |սապերի բարեկեցությաներաշխավորումը:Արնմուսքումայդպիսի քաղաքականհամակարզնանվանվումէ «համընդհանոար բարեկեցությանպետություն»արսաահայտությամբ: Այղ գաղափարների ջատագովՋոն Հելբրեյթի ն Ջոն Քեյնսի համոզմամբ2̀0-րդ ղարի պետությունը պետքէ մվլտիվորենմին կենսամակարդակի ջամտիէկոնոմիկայիզարգացմանը բարձրացմանը: Դնմոկրատականպետությանշուկայական ազատ հարաբերությունների սկզբունքըմի կողմից`նպաստումէ գործարարմարղկանցհնարավսրությունների ն ունակոլթյունների ծավալմանը,նրանցգործելուազատություն է ընձեռում, մյոա կողմիցէլ՝ հասարակության անաալահով խավերիննետում է չքավորության գիրկը:Սոցիալականպետությանինդիրն է, ճպսատելովէկոնոմիկան շուկայականհարաբնրությունների հոգալ նան յի զարզացմանը ծավալմանը, անապամովխավերիկարիջննիը:Նրանց ապահովելաշլխատանքով: Իսկ ահատկացնելկենսսկան մինիմումապահովողնպաստնաշխատունակներին ու ներ այլ միջոցներ: Սոցիպական պետությանհիմնականխնղիրներնեն. 1. սահմանադրութտնտեսական,սոցիալական,քաանձիքաղաջացիական, յամբ երաշխավորել 2. ղաքականիրավոնքթները, ասխփովելսեփականությանմասնավոր,կոլեկ3. նյուհնարավորություն, տիվ ն պետականձներիհամահնչյունզարգացման թականարաաղըությանբնագավայոմ զուզակցելազատ շուկայականն պյամեխանիզմները,Հ. կրթությունը,առողջասպանհությունը, մային կարգավորման մատչելիղարձնելհասարակության բոլոր իասսոցինվականապահովությունը 5. ա նապահով խավերիկենսամինիմուվերիհամար, հոգալ հասարակության 6. անաչառ ն անզիջում պայքար ծավալել համակեմի պահանջմունքները, դեմ: ցությաննորմերըիավտող բոլոր տեսակիհանցագործությունների Կ. Սոցիսվականպետությանսկզբունքներիներդրմանհամափան Յասսպերբալսումներիցխուսաելու համարպետությունն եի ոսմոզմամբ՝սոցիսվական պեսւք է սահմաճավավիշուկայականազատ հարաբերութաստիճանաբար յանների ծավայմտնշրջանակներըն կիրառիպլանավորվածսոցիալական

շնդրության մատնելուայդ խնդիրները:Սակայնդա այնքանԼլ ոնչտ լուծվող պրոբլեմչէ, քանզիհարկկլինիԱստարելագսըծել պետությանկազմակերպչական, վերահսկողական, եա յլ բաշխողական ֆունկցիաները:

Սահմանադրական ձնակերւվումներով սոցիսվականպետաթյանկառուց-

մտն

կուրս

են

վերցրել ՌուսսատանիՖնդերացիան,Բերատուսի Հանըասպետությունը,Հայաստանի ն շատ ա յլ երկրներ: Հանրապետությունը Իհարկե,մեըօրյտ քաղաջականիրադարձությունների, տնտեսսկանհարաբերությունների ծավալմանընթացքի,կոսակցականշահադիտական բաիտաների, ցածը քաղաքականկովտուրայի պայմաններում այդպիսիպետության է մասինկարելի երազելմիայն: Սակայնխելամիտն բնականոնզարգացմանուղին դա Լ: Սոցիալիզմիձախողված փորձրպետքէ սթափեցնի ոչ միււյն քաղաքագետներին, քաղաքականառաջնորդներին, այլն ժուլովուրդներին: 19-րդն 20-րդդարերնազգային զարթոնքի,ազգային ինքնակեցության համատ պայքարի, ինքնորոշման դարերէին: Սակայնդրանքնան հանում ազատ զործարարության, պետությանճնշող վերահսկողությունից ազատվելուդարեր էին: Աշխարհիշատ ազզեր ու ժուլովուվլներհասան իրենց նպատակին: Իրաու կանացըեցին շատ ձգտումներ ծրագընր:Շատերնէլ ղեռեսմաքառումեն: Սակայնժամանակըհետընթացչունի: Վաղ թե ուշ բանականությունը կնաղթանակի:Եվ հաղթանակած բանականությանքաղաքական համակարգի լավազույնտարբերակներից մեկն էլ կարող լինել է կատարելագործված սոցիայական պետությունը: Այն իրենիցկներկայացնի շուկայականն սոցիսվիստա կան հարաբերությունների լավագույն սկզբունքների համակցված քաղաքական համսվարգ:Այսինքն`առցիալական պետությունը յուրաքաւնչյուլՔավաթացուն գոյության արժանավոլ,պայմաններ,մռցիալական լաշտապանվ ծություն,անձի ունակությունների ինքնադրսերման հնարավորություն ասյա/ավոլ քսդաքլականհամակարգէ:

քաղաթականություն:

պահանջումէ երաշիապորված Մարղկանց արթնացածգիտակցությունը ի զորու չեն լինի ապազայումանուՊետականգործիչները կենսամակարդակ:

պեսւք է մշակի հասարակությանզարզացման կենսազործուննությանծրագիր, կազմակերպիհասարակությանուժերը առաջադրված ծրագրերն ու նպատակները իրականացնելուհամար, իրականացնիբաշխողականՖֆունկցիաներ` համապատասխանսկզբունքներիւռեսակեւռիցն ւայլն: Այառեղ կարնոր-

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

լ

8.1. ՔԱՂԱՔՆԿԸՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

Հ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

ն հասՀասարակությանմեջ գործող քաղաքականհիմնարկությունների ընդունվածէ անվանել հասարակութամբողջականությունը տատությունների յան քաղաքականհամակարգ:Այսինքն՝ քաղաքականնպատակներհետապնկյանքի վրա ակտիվորենազդող պեդող ն հասարակությանքաղաքական կուսակցությունների,շարտության, քաղաքականկազմակերպությունների, ամբողջակաարհմիությունների եկեղեցու, ժումների, հաստատությունների, քաղաքականկուսակցություննենությունը:Դա պետականինստիտուտների,

բարդ համակարգ է, որի շրջարի, հասարակականկազմակերպությունների

քաղաքականկյանքը ն իրականացնակներումընթանումէ հասարակության վում է կառավարմանգործունեությունը: կատեգորիան ներառում է Հասարակության քաղաքականհամակարգ բովանսոցիալ-տնտեսական լ. Իշխանությանկրողին, քաղաքականության ինսէ 2. կազմակերպությունների, քաղաքական Մատնանշում ղակությունը: ե է իշխանությունը համակարզը, որոնցմիջոցովիրականացվում տիտուտների 3. է են քաղաքական յունները: Բնորոշվում քաղահարաբերութ կարգավորվում նորմերը,սկզբունքնեգործունեության քական իշխանությանինստիտուտների

ուղղվածությունը: Ասածից բխում է, որ քաղաքականհամակարզնիրենիցներկայացնումէ ամբողջութհիմնարկների,կազմակերպությունների պետականն ոչ պետական ուժեյուն, որոնքստեղծվումն կյանքի են կոչվումինչսլեսիշխող սոցիալակամ խմբերիկողմից: քաղաքական րի կողմից,սւյնպեսէլ ընդդիմադիր Քաղաքականհամակարգը ձնավորվում,գործումն փոփոխվումէ քաղապայքարի ընքացքում:Հաքական ուժերի ն քաղաքականինստիտուտների համակարգիտակ հասկացվումէ պետականհիմնարկութճախ քաղաքական որոնց միջոցով իրականացվում, ամբողջություն, է յունների ն ինստիտուտների իշխանությունը:Այստեղ համակարգը տնտեսապես իշխող դասակարգերի է որպեսմիմյանց վրա փոխազդողօղակներիամբողջություն: պատկերացվում Այսինքն` կարգավորու, բաշխող, վերահսկողֆունկցիաներիրականացնող քաղաքականհամակարգ բարդ կառույց: Դա նշանակումէ, որ ցանկացած ըը,

վում են, 1. հասարակությանկառավարմանխնդիրները,2. սոցիւսլ-քաղաքականուժերիհամախմբումնու նպատակտուղղումը կոնկրետ խնդիրներլուծելու գործում` կիրառելով ընդհանուր համաձայնության կամ հարկադրանքի սկզբունքներ,3. բարեփոխականմիջոցւառումների հետեողականգործադրումը, 4. այլ քաղաքական համակարգերի հետ նույնաբնութ գաղափարական մշակում ն զարգացում: սկզբունքների Փ. Շարանը «Համեմատական քաղաքագիտություն»աշխատությանմեջ, վերլուծելովքաղաքականհամակարգի բովանդակությունը, է, որ հիմնավորում ն ինստիտուտների սւյն ընդգրկումէ քաղաքականպրոցեսիբոլոր քաղաքակում գործունեության ոլորտները: Այսինքն` քաղաքական համակարգը հշխանություն ն հասարակական տարաբնույթ կազմահարաբերությունների կերպչականֆունկցիաներիրականացնող քաղաքականսուբյեկտներիգործունեության ամբողջականացվածարտահայտություննէ: Դա պետական ու ոչ պետականինստիտուտների, խմբերի նույնաբնույթկամ ու տարասկզբունքզործունեության է: Հահամախմբվածություն տարաբնույթ ն սարակականհարաբերությունների կազմակերպման իշխանությանիրականացման բազմաբովանդակ կառույց: Քաղաքական համակարգի գործունեությունը զործոններից կարնորվումեն. 1. հասարակությանո՞ր խմբավորմանմենաշիշխանությունը 2. քաղսւքականիշխանությունիրտճորհնէ, սոցիալականո՞ր դասն է կանացնող ղեկավար ի՛նչ ձնով է կազմավորվում,3. կառավարող խումբը խմբավորմանվերահսկմանի՞նչմիջոցներգոյություն ունեն: Այսպիսով,քոսյաքականհամակարգըպետականն հասարակական կազհրավական ն քաղաքականնորմերի,իշմակերպությււնների, խանության կազմակերպմանո իրականացման սկզբունքներիամբողջութմունն է: ՝

դեմքերի

կազմավորումների,

բնութագրուլ

իշխում,

միությունների,

8.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ

ՏԱՐՐԵՐԸ

Քաղաքական համակարգըտվյալ երկրի քաղաքական կյանքն արտահայու ապահովողինստիտուտների,հաստատությունների, կազմակերպությունների, հիմնարկությունների ամբողջություննէ: Այդ բարդ կառուցվածքում քաղաքականհամակարգիէությունը բնորոշողհիմնական տարրերն են. պեսությունը, քաղաքական ինստիտուտները, բազմաբնույթկազմակերպությունները, շարժումները,զանգվածայինլրատվության միջոցներըն այլն: Նշված կառուցվածքային տարրերը հասարակական կյանքում միստեսակ ղեր ու տող

նշանակություն չունեն: Դրանց մի մասը կարոլ է նպատակաուղղվածլինել պետականիշխանությանկազմակերպման,կարգավորմուն,իրականացման իսկմյոա մասը՝հանդեսգալ որպեսքաղաքական ընդդիմություն: զործընթացին, Քաղաքականհամակարգիհիմնականկորիզըհամարվումէ պետությունը: Այն իրենիցներկայացնոմ է գոյությունունեցող հասարակական համակարգի Լ հիմնական իշխանության մ արմնավորում հենարանը, ամբողջականությւնը, արտահայտում է հասրակական կարգերիքաղաքականբնույթը: Պետությունն օժտված է մենաշնորհիրավունքովու արտոնությամբորոշակիտերիտորիայի շրջանակներումամբողջ հասարակությանանունից իրականացնելու հրապարակելու օրենքներ,ողջ ազներքինն արաաքինքաղաքականություն, գաբնակչությանհամար պարտադիրնորմատիվակտեր,գանձելու հարկեր ն այլն: Պետության գործունեությանյուարհատկությունըբնորոշվումէ. 1. իրավա2. տնտեսական գործուկան նորմերիտնտեսականդեւտերմինացվածությամբ, նեությանարառնություններով: Իր ձեռքում կենտրոնացնելովայս կամ այն ճյութական միջոցները,պետնտեսականկյանքին: Տնտետությունըչի կարուլ չմիանալ հասարակության ն պետությանմիջոցովկարող խ մբերը շերտերը սապեսազդեցիկստցիալական են իրենց շահերին ենթարկելընդեանուրպւսհանջմունքներիբավարարման իրենցտեղը հասարակությանմեջ: գործընթացըն դրանովավելիամրապնդել Որպես քաղաքական իշխանության հգոր ուժ` պետությունն իր ձեռքում կարգավորման,հարկադրմանֆունկկեճտրանացնումէ կազմակերպչական, ն է մյուս կառույցներինկատմամբն բերում ցիաներ,որով առւսվելություն ձեռք դառնումանմրցելի:Միաժամանակ,որսլեսինքնուրույնն ինքնիշխանքաղաիր ֆունկցիաների կատարմանպրոպետությունն քականկազմակերպություն, ն է ցեսումառնչվում համագորածկցում տարաբնույթկազմակերպություննելրի

հետ:

գաղափարսւկիցմարդկանցհամախմՔաղաքականկազմակերպությունը բություն է, որոնքմիմյանց կապված են աստիճանականենթակայությանկան նախանշվածարժեքների ձեռքպերով,ունեն կոնկլւետծրագրեր,գործելաոճ միաԿազմակերպությունը բերմանմիասնականնպատակաուղղվածություն: է՝ լուծելու խմբավորում այնպիսիխնդիրտարասեռ սոցիալական կամ տարը է առանձին աններ ու պրոբլեմներ,որն անմւստչելի կամ դժվարամատչելի ձանց համար: Միասնականշահ ունեցողանձանց համերաշխ,համատեղգործունեության պահանջնայնպիսիուժ է, որ նպաստումէ տարբեր բնույթիկազմակերպություններիստեղծմանը:Քաղաքականփորձըցույց է տալիս, որ կազմակերպհասնելու ավելի մեծ շանս ունի, քան հաջողության ված փոքրամասնությունը հնարավոանկազմակերպմեծամասնությունը,քանզի կազմակերպությունը ուժերը, մ արդկանց է միավորելու նրանց զորրություն ստեղծումհամախմբելու

ծողություններըն ճնպատակաուվղելու նախանշվածխնդիրների իրականացուհետնում մը: Ասվածից է, որ կազմակերպությունը, որպես գաղափարակիր մարդկանցմիասնականկամքիդրսնորումկարող է նպատակին հասնելուհզոր միջոց հանդիսանալ: Կազմակերպության անդամներըբաժանվում են ըստ համապատասխան ֆունկցիաների կատարմանն օժտված են իշխանությանտարբեր աստիճանով: Բարձրագույնիշխանությունըսլատկանումէ արտոնյալ փոքրամասնությանը, որն այն ձեռք է բերում կամ ընտրությանճանապարհով, կամ անձնական ընդունակությունների շնորհիվ աստիճանաբար վեր բարձրանալով: Կազմակերպության բոլոր անդամների միջն պահպանվումէ աշխատանքի բաժանման որոշակիսկզբունք,տսկայն նրանքմիմյաւնց հետ կապվածեն նան գաղափարականն զգացմունքայինգործոններով, որի շնորհիվէլ ձեռք է բերվումհամագործակցության համերաշխմթնոլորտ: Կախված իրադրությունիցն ժամանակիպահանջից`կազմակերպությունը կարող է փոխել առաջադրվածխնդիրները,ընդունել նոր ծրագրեր,հետապնդել նոր նպատակներ:Այս տեսակետիցկազմակերպության գործունեությունը զգալիորենտնական է դառնում ն սերնդափոխությունը հնարավորէ, որ չթուլացնինրահեղինակությունըն ազդեցությանշրջանակները: ունեն իրենցուրույն Քաղաքականհամակարգումկազմակերպություններն են քաղաքական պայքարը, դերնու նշանակությունը:Նրանք կազմակերպում մշակում են իշխանությանհասնելու կամ այլ նպատակներ հեռահետապնդող հար ու անմիջական գործունեության ծրագրեր, լուծում են գաղափարակից ու խմբավորումների միջն ծագած տարաձայնություններն սկզբունքայինհան կասությունները,համատեղում միասնական ճպատակաուղղվածություն են հաղորդում փոքրաքանակ խմբակցություններիգործունեությանը:Այդպիսի են կուսակցությունները, գործունեություն ծավալող կազմակերպություններ արհմիությունները, եկեղեցին,շարժումները,ընդդիմադիր խմբերըն այլն: Քաղաքական համակարգումուրույն տեղ են զբաղեցնումկուսակցությումու ները:Ղեկավարվելովն գործելով որոշակի գաղափարների սկզբունքների տեսանկյունից,կուսսկցություններնարտահայտում են տարբերդասակարգերի, սոցիալականխմբերիշահերը ն ըստ ձեռք բերած հեղինակության՝ կարող են բարձրանալիշխանությանաստիճաններով ու տեղ գրավել կառավարման համակարգում: Ժամանակակիցաշխարհումզգալիորենակտիվ է արհմիությունների գործունեությունը: Լինելով ոչ պետականհասարակականկազմակերպություններ՝ ն պայարհմիությունները մարդկանցհամախմբումեն ըստ մասնագիտության քարում են նրանցտնտեսականու սոցիալական շահերիհամար: Քաղաքական համակարգիմեջ մտնող կազմակերպությունների գործուէ որոշակի նորմերով,որոնք նեությունըն փոխազդեցությունը կարգավորվում արտացոլվածեն հասարակականկազմակերպությունների, քաղաքականկու169

շարժումներիակտերում, իրավունքի նորմերում: սակցությունների,

Այդպիսի

էթիկան, նորմերիթվին են պատկանումավանդույթները,քաղաքականկյանքի է զբաղեցնում տեղ հստուկ համակարգում Այդ նորմերի բարոյականությունը: է բոլոր հասուրակական հարաբերությունների ծառայում որը իրավունքը,

գլխավորնորմատիվկարգավորիչ: կարեոր լծակ են հւսմարվումնան զանգվաԱզդեցությանն կարգավորման մեծ ղեր են հասարակական խաղում ծային լուստվությանմիջոցները, որոնք ապահովմանգործում: կարծիքիձեավորմանն հրապարակայնության զանգվածայինլրատվության համարվող Մերօրյա չորրորդ իշխանություն հասան աղբուրները՝մամուլը, հեռոստատեսությունը,ռադիոն այլ միջոցներ օղակների, օրգանների, կաքաղաքականհամակարգի ստարբեր րակության ն կարնոր ազդակ են: կարգավորող վերահսկող ռույցների գործումեությունը են իշխանություննամԱյդ միջոցներըվերնախավիկողմից օգասգործվում ձեռք բերելու նճպատարապնդելու, իսկ ընդդիմությանկողմից` իշխանություն տարբեր ձնով կով: Այդ իսկ պատճառով էլ քաղաքականիշխանությունները ն սահմանափակում են լրատվական գործունեությունը միշտ վերահսկում Այս տեսակետիցիշճրսնց մասնակցությունըպետականգործունեությանը: լրատվությունըմիշտ էլ շահադիլուսնություններիմատուցած պաշտոնական ու որոճա էլ ճպատակաուղղված է տական է: Ով վերահսկում լրատվությունը, է յակի շահերի տեսանկյունից ներգործում զանգվածներիհոգեբանության վրա, նրանց կամքը հարմարեցնումիր շահերին: ընդգրկվելուն իշխանությանլծակներինտիԿառավարմանվերնախավում են կամ տարբեր ճարելու հարձուր պայքարող ուժերն տտաջինհերթինձգտում ստեղծել նապարհով իրենց կողմը գրավել լրատվությանաղբյուրները,կամ էլ զենք է ն հզոր լրատվությունը օրերում Մեր միջոցներ: սեփականլրատվության ապարատիկողմից` հաճախ այն զգալիորենաղճատվումէ բյուրոկրատական ծավալմանընթացքը: թաքցնելովիրադարձությունների հասարակությունից է կարգավորող հասարակականկյանքը Երբ իշխող վերնախավըկորցնում աղբյուրներն անգնահատելի լծակներինտիրելու ունակությունը, լրատվություն իրաթե՛ ճզնաժամային են մատուցել հասստակությանը՝ կարուլ ծառայություն առաջւսդիուղիներ փնտրելու, թե՛ արդյունավետ թե՛ վիճսւկը պարզաբանելու, մական ուժերին համախմբելու գործում: են Մերօրյա քաղաքականհամակարգումբավականին ծանրակշիռ դեր շարժումները: կատարումհասարակական ւռոգորված ն միատեշարժումըմիննույնգաղափարներով Հասարակական գործուննությունէ: Այդպիսին սակ շահ հետապնդողմարդկանցհամախմբված հակապաւոերազմական, ինքնանկախացման, են. ազգային-ազատագրական, քաղաքացիականնականանցիրավահավասարության, բնապահպանական, մդումները, ելույթներն ու գործոն այլ բնույթի ձգտումները, խաձեռնության ն հետապնդած նպատակներովհաբնույթով ղությունները:Գործունեության

սարակական շարժումները լինում

րածքային:

են

միջազգային, հանրապետականն

տա-

Հասարակականշարժման ուրույն դրսեորում են ժողովրդականճակատնեհամազգային շարժումները:Մերօրյա ինքնանկախությանպայքարի ճաճապարհին այդ ճսլկատների ու շարժումների մի մասը նվաճել է անգամ քաղաքական իշխանություն: Օրինակ՝ ՀՀՇ-ն Հայաստանում,Սաոտիսը՝ Լիտվայում ե այլն: Ձեսվորման սկզբնական էտապում նրանք հանդես եկան որպես ազգային վերածննդի, անւռեսական, քաղաքականանկախության,պետական ինքնուրույնությանջատագովներ:Իսկ 1990-ական թվականներինվճռական փոփոխությունների ներդրմանճանապարհին: դեր կաւռարեցինդեմոկրատական Հատկապեսշեշտակի վերելք ապրեց ՀՀՇ-0: Հայոց համազգային այդ շարժումը 1988 թվականինհանդես գալով որպես արցախահույությանազգային-ազատագրականպայքարի գաղափարակիր, 1990 թվականին արդեն նորանկախ Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդիր օրգանը ձնավորող, իշխանության լծակներին տիրող ուժ էր: Հասարակական շարժումից քաղաքական ուժի վերածվելու ՀՀՇ-ի հաջողության գրավականը պետք է փնտրել նրա որհիմքում, ըստ որի՝ հայ ազգի զարգացման հեդեգրած գաղափարախոսության տազա ուղին պետք է հիմնվի անկախության, ժողովրդավարության, սոցիալաէ Ազգը վրա: պետք ինքնուրույն սկզբունքների կան արդարության ընտրի իր քաղաքական ուղին, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային սկզբունքները, հանդուրժողականքաղաքականությունիրսկանացնի սեփականությանձների բազմազանության ն կուսակցությունների ազատության ասպարեզում: Սակայն որդեգրածսկզբունքներիցշեղվելու պատճառով ՀՀՇ-0 1996թ. հեղինսկազրկվեց ն կորցրեցիշխանությունը: Ներկա էտապում քաղաքական համակարգի բովանդակայինկառույցներում զգալի տեղ են զբաղեցնում այլընտրանքային կամ ալտերնատիվ շարժումները: Դրանք ձնավորվումեն երկրի դեմոկրատական ընթացակարգի աճմանը զուգընթաց ն ունեն բնապահպանական,սոցիալական ն այլ բնույթի ոտղվածություն: Այլընտրանքայինշարժումներըձնավորվել են 20-րդ դարի 70ական թվականներին Ֆրանսիույում, Գերմանիայում ն աստճանաբար տարածվեցին ողջ աշխարհում:Այդպիսիշարժումները զգալի ակտիվությամբգործում են ԱՍՆ-ում, Կանադայում, Ճապոնիայում, Ավստալիայում, Նոր Զելաննկատվում է դրանց գործունեութդիայում նայլուր: 1990-ական թվականներից նան ԱՊՀ կազմի մեջ ընդգրկված հանրապետությունների յան ակտիվացում տարածքներում: Այլընտրանքայինշարժումներըտարաբնույթեն ն կյանքի են կոչվում հիմնականում կենսամակարդակիվատթարացման,ազգային հարաբերություննե րի սրման, վնասակար բնապահպանական ն այլ բնույթի քաղաքականության են. բնության պահպանության շարժումներ Այդպիսի դրսնորման պաւոճառով: միջազգային կազմակերպությունը(«Գրինփիս»), «Կանաչների» միությունը,

րը ն

,

ե այլն: Այղ շարժումներիհետազո: նախաձեռնությունը» «Քաղաքացիական Ն. զզալիներդրումեն կատարել Տ. Էբերմանը, տությանբնագավառում Գորցը,

Վ. Տրաուբնն,Տ. Էբերտը,Կ. Օֆեն, Վ. Գրանովան, Վասինան, ն այլը: Վ. Խուդավերղյանը Բ. Օռլովան. զգալի ղեր են խապումճնրազդողխմբերը: համակարզում Քաղաքական վրա` քաղաքական ներգործումեն իշխանությունների Դրանք հիմնականում կուրսիմշակման,սոցիսվ-տնտեսական քաղաքական վճիռներիընղունման, Այղպիսիուժեր են. լոբիստական կազմմանզործողություններում: ծրագրերի ն քաղաքական փիլիսոփայական, ասոցիացիաները. խմբերը,զործարարների կանանց միությունները երիտասարդական, նայլն: այլ բնույթիակումբները, ն պետության միջն շահերի բախման Ներազդող խմբերըբնակչության սոեն: զործուննության Կախված խմբի օղակ նսլատակներից, կարզավորի: նրանքկարողեն ննարավորություններից՝ բազայից,ազդեցության ցիւսըական պաշտոնյաննկառավարական վրա խորհրդարանի, ազդել իշլաննություննելփ հարուցելու,գործաղովձրանցկաշառելու,ղատականպրոցեսներ րի միջոցով՝ միջոցով ու կազմակերպելու ն ներ, ցույցեր այլ բնույթի զործողություններ հնարներով: են ղիվանաՆնրազդող|մբերը լուրջ գործողությունծավալումհատկապես պաշատոնհեղինակավոր պետության յին աշխարհում՝ անդրկուլիսա զիտական հոպող բնեռելուվիրենց յաների կամ ազվեցիկգործիչներիուշադրությունը համար նրանք հւսճախ օզաագորվրա: Այդպիսի նպատակների խնդիրճերի պաշտսլանողթեկնասկզբունքները պայքարը՝իրենց ծում նն ճաիրնտրական ն միջոցներ,ն. կազմակերհամար ճերդնելվ դրամական ծաներիհաղթանակի բնույթիպրուվագանյա: պելովջատագովական բաղկացածէ տարաբնույթշատերհետապնհասարակությունը Քլանիղեռ համսւր միշա էլ ու խմբերից, ներգործողխմբերիգործունեության դող ղասերից միջավայրկզանվի: նպաստավոր տարը նն աակտիվու անձանգիստ համակարգերի Մերօրյաքաղաքական խմբերըբռնությանականընն իրակախմբերը:(տաբեկչական հաբեկչական քաղաքական պաշտոնյաների, պետական ճացնումանհամ քաղաքացիների, ու այլ նպատակներ: Երքաղաքական հետապնդելով նկատմամբ՝ զործիչների է քամիսքաիր օգնում,աջակցում,ֆինանսավորում նրաւնց՝ բեմնպետությունն Նման բնույթի գործողութազատվելունպատակով: կան հակատակորդննրից մրցակիցհակառակորդնեյուններիդիմումեն նան հարուստ գործարարները համար: րից ազատվելու վկայությունէ այն ակտիվացումը իմբերի գործունեության Սփաբեկչական է տնտեսական, սոցիահամակարգըներքաշվել բանի,որ տվյալքաղաքական ու ոլորն այլ ճզնաժամերիհակասությունների լական,քաղաքական բնույթի են սկզբունքներից, կորցղնմոկրատական շեղվել տը,իսկ իշխանությունները են ըել հեղինակությունը:

Է. Դամանը. Կ.

|

են Քապաքազիտական զրականությանմնջ հստակորենառանձնանում ճան քաղաքականուսմակարգիկառուցվածքային,ինստիտուցիոնալ, ֆունկն այլ բնույթիտարրերը: զաղափարախոսական ցիոնալ,կարզավորողական, Քալաք սական համակարգիի նստիտուցիւնուլաարընըի:տակ ըմբռնվումէ ինստիտուտներըն հիմնարկությունները: տարաբնույթսոցիալ-քաղաքական Մյգպիսինեն` պետությունը,քաղաքականկուսակցությունները. հասարակական շարժումները, կազմակերպությունները, միությունները,զանզվածային եկեւլեցինն այլն: լրատվամիջոցները, Քաղաքականհամակարգիֆունկցիսնուլտարրերիտավ իմաստավորվում է քաղաքականգործունեության ձները, իշխանությանիրականացմանեղահասարակականկյանքիվրաւներզործելումիջոցները: ճակներնու մեթոգները, Քաղաքականհամակարգիկարզավորոլականտարըերիտակ հասկացկարգավորող վում է քաղաքականաւբյեկտների վփոխհարաբերությունները սահմանադրությունը,օրենքները,սովորույթները,ավանդույթները,քաղաքաու հայացքները: կան սկզբունքներն են դիտվում աարըերըն Քավաքականհամակարգիգաղվափալրաիասակոն կուլտուրան,քաղաքաքաղաքականզիտակցությունը,իրավա-քաղաքական կան սոցիարսկանացումը:

83. ՔԵՂԱՔԱԿԱՆ

|

՛

ՀԱՄԱԿԱՐԳր

ՏԻՊԵՐԸ

-

Թառլաքակաւն համակարգերիդասակարգմանչափանիշներըզզալիորեն են արմատապես մերժնզանազանվում միմյանցից:Արնմուտքիմտածողներն վրա հիմնված քաղաքականհսմակարգը, լավ հանըային սեփականության մերժումեն ն հասարակության պատմությունըորպեսհասամիանշանակորեն ֆորմացիաների հերթափոխություն դիտելումարքսիսրակականտնտեսական հաեթե հանրային Ս ակայն, սեփականատիրական տական չափանիշները: քաղաքականհամակարզի վրու հիմնվածսոցիալիստական րաբերությունների է, լենինյանմոլելն այսօր մերժվում դա բոլորովինչի նշանակում,թե մարքսիզտեսությունն մի առաջաղրածհասարակականտնտեսականֆորմացիաների ու է: ձնով դրանով պաւյմլսնավորանհիմն Ընդհակառակը,սեփականության են զանագանվումմարղկույինքաղաշերտավորմամբ ված դասակարգային քակրթությանպատմությանարմատականբեկումներնու շրջաղարձայինէէլ, ինչպեսպետության,այնպեսէլ քաղաքատապները:Այղ իսկ պատճառով ճիշտ կլինիհիմնավորելտվյալ դատիպերիդասակարգումը կանհամակարգի ձեռվ ն սոցիալականկառուցվածքիսկզբունքներաշրջանիսեվականության եղանակով:Ըստ այդ չափանիշԱյսինքն՝արտաղըության րով ու արժնքներով: համակարգերըլինում են ստրկատիրական, ճորտատիրաների՝քաղաքական կան,բուրժուական,սոցիալիստական:

է. 1.

սռրկատիրա-

համակարգինբնորոշ քայլաքական Ստրկատիրական 2. սոցիաարտադրաեղանակը, ու ստրկատիրական յուններն կանհարարերութ անդամներիանիրւսվան լականընղգծվածշերտավորումըեւսսարակության անդամչհամաԲնակչությանմի մասինհասարակության հավասարությունը: արտոնյալհարուստ վերնւսխավին հւսսարակության րելը, 3. իշխանությունը ու օրենքներընրանց շահերից սկզբունքներն Կառավարման պատկանելը:

բխեցնելը:

բաժանմանսկզբունքի կիրառումը,գործադիրն օրենսդրակաւն օրգաններիառաջ բոլորիհավասսրությանն յԱւն սկզբունքը: պատասխանատվութ քաղաքակուն զործասդիր իշխանությունըօգտԼ վում ընդարձակիրավունքներից, արտոնություններից, իսկ քաղւսքականիշխանություննամբողջովինիրականացվումէ կենտրոնիկողմից:Սւմեմանափակվում է քաղաքականկուսաւկցությունների, շարժումներիգործունեությունը: Սարդուիրավունքները դրվումեն որոշակիշրջանակների մեջ: Վերահսկվումէ ազգաբնակչությանբոլոր շետերիգործունեությունը:Այս քաղաքականհամակարգումղեկավարկադրերիընտրությունըկատարվումէ բարձրագույնիշխանությանկողմիցմշակվածսկզբունքներով,որը ներքինօղակներիգործողություններըկախմանմեջ Լ դնում վերինօղակներիկամքից:Այսպիսիքաղաքական համակարգումիշխանությունըխիստ կենտրոնացածէ ն գրեթեբացառվում է ներկայացուցչականօրգաններիօբյեկտիվ ընտրականսկզբունքիկիրառմանհնարավորությունը: քաղաքականնամակալրգում Ամբողջատիրական իշխանությունըկենտրոնանո է մեկ անձի կամ սահմանափակխմբավորման ձեռքում:Գործող միան հիեկուսակցականհամակարգըստեղծում է դաժան կարգապահությամբ հարաբերություններ, որումիշխանության ըւսրխիկկախվածությամբ բոլոր կառույցներնու քաղաքականինստիտուտները ենթարկվումեն կուսակցության սոաջնորդիքմահաճույքներին:Ողջ տնտեսականկյանքըն սոցիալականհաղեկավարվումեն կենտրոնիկողմից:Արգելվումէ ընդդիմարաբերությունները

համակարգում

Ամտարետար

համակարգըհիմնվումէ ճորտատիրական քաղաքական Ճորտատիրական վրա: արտադրանեղանակի ն ճորտատիրական Այսքահարաբերությունների է կալվածատիրոջ իրտվունքըե համակարգըվավերացնում ղաքական ՆույնաբնույթԱԱ ըածքի,ն նրանումբնակվողմարդկանցնկատմամբ: երկիրը,հպատուկ է ողջ սեփականություն իշխողթագավորի համարվում ձեռք է բերվումժառառԻշխանությունը մարվումողջ ազգաբնաակչությունը: ր որդման սկզբունքով: համակարգը հիմնվումէ քաղաքական ն բուրժուական արտաղրաեղանաազատ հարաբերությունների ճատիրական

ոով քող Լ

թԽուրժուական

մասնավոր Կո

:

ոներեցոթյուն, հասարակության կյանքին Աաաքական վունքիերաշխիքի կավաճանքի րազմակուսակցակաի նն,:՝ ազճակարծության հնար քաղաքականհամակարգըհիմնվում հանրայինսեփակյանքը: Սոցիալիստական Աաաա աթթը նարիան Հունվ միր Խիստ վերահսկմա թարկվում լրատվության հանրայինսեփականատիրական հարաբերությունների կանության

կի վրա: Այս

ԽրՑԻ ա 2.

քաղաքական

ազատությունը, դու անձնական 3. խոսքի,մամուլի,

ՅՆ

Ազ

է

ր

նտրելու ն ընտրվելուիրան

ՅԼ

է

արտադ-

ն

արե

աղբ-

ւթյունը:

սկզբունքներնԱրնմուտքիքաղաքակա

համակարգիհիմնական վրա: Այս քաղաքական րաեղանակի ն միջոցներիհանրայնացուզործիքների արտադրության են. 1. աշխատանքի արդարության սկզբունքի սոցիալական ն բաշխման ոլորտում մը, 2. սպառման հ ասարակության համակարգում ն ճերդրումը,3. իշխանությանկառավարման 4. բոլոր չափահասանդամներին բոլոր խավերիընդգրկումը,հասարակության ն այլն: առաջաղրումը սկզբունքի ապահովելու աշխատանքով հարցում: դասակարգման համակարգի մՈրոշ մտածողներքաղաքական չափանիշննփոփոխության են քաղսքակրթության որակական ռաջնորդվում դեեն ամբողջատիրական, ավտորիտար, ընդունվում րով:Ըստ այդ սկզբունքի՝ քւսղաթական համակարգեր: մոկրաւռական բնորոշ Լ հասարակության համակարգին քաղաքական Դեմոկրատական ընդգրկելը,քաղաքացիների ոլորւոներում իտարբերդասերինկառավարման կառավարմանասպարեզում ապահովումը, ու ազատության րավունքների սկզբունքիհարգումը, խորհրդարանիգործուբազմակուսակցականության դարձնելը,իշխանությունների յտություն նեությունըժողովրդիկամքիարտահա

իր

որը:

մերիկյան,2.

ւտիպեր:

առանձն են. 1.

առանձնացնում անգլո-ատեսաբա տոտալիտար, եվրո-ցամաքայինքաղաքականհամակարգի ններն ըն

ն

3.

քաղաքականհամակարգում Անգլո-ամերիկյան գերիշխումեն բազմարժեք քաղաքւսկանկուլտուրայիսկզբունքները:ԱյսպիսիքաղաքականհամակալրՀստագերումզգալիորենտարանջատվածեն իշխանությանֆունկցիաները: ողջ հակորենգործումէ իշխանությանբաժանմանսկզբունքը:Կառավարման է: մակարգըբյուրոկրաւտացված Տուռալիտարքաղաքականհամակարգումքաղաքականկուլտուրայիարեն բոլորինկենտրոնական կողմից: ժեքներըպարտադրվում իշխանությունների Խիստ կենտրրոնացվածիշխանությունըհենվում է բանակիե պետանվտանեն համարվում վրւս: Այսպիսիքաղաքական համակարգեր գությանօրգանների կողմնորոշվածությունունեցող ֆաշիստականն մաստմբ սոցիալիստական

երկրները:

քաղաքական համակարգինբնորոշ է էկլեկտիկ քաղաԵվրո-ցամաքաւյին ն են ավանղական ժամանակաՆ րանում միախառնված կուլտուրան: քական կից եվրոպականքաղաքականկուլտուրայիարժեքները:Լլմոնդի, Շարանի կարծիքովնման քալլաքականհամակարգըզարգանումէ անհամաչափ:Այսպիսի քաղաքականհամակարգնառկա է Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայումն այլ երկրներում: Գ. Էքստայնըքաղաքական համակարգիդասակարգմանհիմքում դնում է նա առանձնացնում է ազգային,վերազգաէթնո-ազգային գործոնը:Ըստ այդմ՝ ն համակարգերը: յին գերազգայինքաղաքական Ժ. Բլոնդելըքաղաքական համակարգերի դասակարգման չափանիշէ ընտրում քաղաքականռեժիմը:Այդ սկզբունքիհիմանվրա նա տարբերակում է լիկոմունիստական,ավտորիտար-պահպանողական, բերալ-ղեմոկրատական, ավանդականբնույթիքաղաքականհամակարգեր: պոպովիստական, մեծամասնությունը հակվածէ քաղաքականհամակարՔաղաքագետների տարրերիմիջնգոյությունուգերըղասակարգելըստ նրանցկառուցվածքային նեցող կապերիբնույթի: Այդպիսիմոտեցմանդեպքում քաղաքականհամազարգացած կարգերըդիսվում են ժողովրդավարական(արնեմտաեվրոպական ն (Հորդանանը, Քուվեյթը, Արաոչ ժողովրդավարական Մարոկկոն, երկրները) բականԷմիրությունները): Դ. Բերզ-Շլոսսերը,Հ. Մայերը,Տ. Շտամենը Գերմանացիքաղաքագետներ հիմքումդնում են առաջնորդավաքաղաքականհւսմակարգիդասակարգման Ըստ այդմ՝ նրանքառանձնացնումեն ավանրական (վոժդիզմի)սկզբունքը: դական(կրոնականպաշտամունքիվրա հիմնված), ֆաշիստական,կոմունիստական,խորերդարանա-դեմոկրատական քաղաքականհամակարգեր:

8.4. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

1920-1990թթ. Հայաստանումստեղծվեցտոտալիտար, վարչա-հրամայականբնույթիխորհրդարանական քաղաքականհամակարգ: 1990թ.Հայաստանումձնավորվեց նոր խորհրդարանական քաղաքական համակարգ: Այդ քաղաքական համակարգի հիմքումդրվեցիշխանությունների

տարանջատման, բազմակուսակցականության, ն բազմակարծության այլ սկզբունքներ: ,

թվականին Հայաստանում ստեղծվեցնախագահական երկմանդատ կառավարման քաղաքականհա մակարզ,որը ւ պ րանականհամակարգերի սկզբունքների է միասնություն կազմում: նադրական նորմերիսկզբունքներով այդ համակարգը պետքէ ունենա ն' ուժեղ ն՛ ուժեղ գործադիրիշխանություն, օրենսդիր իշխանություն:

նախազահական խորեր

Սաեն

Հայաստանի քաղաքականհամակարգը պետության,քաղաքականկուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների,

միավորումներ

է: Պետական ամբողջություն իշխանության յուրաքանչյուր մարմինունի օրենքով սահմանված ն ֆունկցիաներ է ընտրալիազորություններ: Հստակեցված կան համակարգը: Հիմքէ ընդունվելխառըընտրական համակարգի

նեն

ւկ

իհանա ուժերի,

մամուլի,խոսքի,դավանանքի

ղծ քաղաքական

ո քյերը դեռես

տեսչ էր

ու

ու իշխողվերնախավերի կուսակցական առաջնորդշահելի առճակատումով: Այդ առճակատումները կարողեն նպաստել ձնավորված, բայց վերջնականապես չամրապնդված քաղաքականհամակարզի բնույթիու գործելաոճիփոփոխմանը, քանզի մեզանումդեռ նոր է ձնավորվում ն քաղաքական կուլտուրան:

շ

ը երի

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

հետ կապված, պատմությանալեբախումների Հայոց պետականությունը, ունեցել է զարգացմանմի քանի փուլեր: Հին դարերում ձնավորվելովորպես միջինդարերումայն ւսրդենկիսաանկախթագավորահզորմիւսպետություն, կան իշխանությունէր, որի անկումից հետո՝ մինչն 20-լոլ դարը Հայաստանը չունեցավինքնուրույնքաղաքականհամակարգ: լ918 թվականին ձեավորվեց Հայաստանիառաջին խորհրդարանական Այն ճանտչվեց քաղաքակիրթաշխարհիկողմից,'որի հանրապետությունը: հաստահարաբերությունների արդյունքը հանդիսացավդիվանագիտական Հուճաստատումը Ռուսաստանի,Անգլիայի,ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի,Իտալիայի, հետ: նինայլպետությունների

սկզբունք

ան տոան գիումամբ երաշխավորվում համակարգի բնույթն մ ոմ թումերկարժամանակ գործունեութ պայմանավորված կլիՆր է

կային խոշորհողատերերի, մ.թ.ա. 6-րդ դարում արհեստավորների խմբավորումներ, գյուղացիների շահերնարտահայտող որոնքորոշակիդեր Ս ակայն այդ պ այքարում: ղերն իր ամբողջականութխաղումքաղաքական ու է միայնբուրժուացայտունկերպով արտահայտվում յամբ կարնորությամբ ձնավորմանժամանակաշրջանում, կան արտադրահարաբերությունների երբ գործունեությանհամար ըայն կուսակցությունների քաղաքական րությունու ասպարեզէ բացվում, ն նրանքդառնումեն խորհրդարանական պույքարի գլխավորզենքը: հետ մեկտեղշիկանումէ Բո է զանգ ակտիվանում ցեսում ստեղծվումեն հատուկկազմակերԱ պրոցեսում վածների են տարբերսոցիալական ոչ որոնք խմբերի պություններ, միմյունցնկատմամբ: 19-րդ ո են առանքի բաժանելիուղեկից դառնում դարից կ ա լարգերիշահերնարտահայտողու իշձին սոցիալական բե խանությունձեռքթրեր | երթն րջնականնպատակհետապնդող կուսակցությունտանում

ԳԼՈՒԽ

հնարավ

ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ց 1

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԸՄԲՌՆՈՒՄԸԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ծագումունի ն նշանալատինական հասկացությունը «Կուսակցություն» իր զործուկռաակցությունն քաղաքական կում է «մաս»: Այս տեսակետից խմբի սոցիալական դասակարգի, նեությանբնույթովպետք է լինի ժաղովրյի, շտհնըը: տվյալ շերտերի մի մասըն արտահայտի է՝ իրամիություն կամավոր մարդկանց գաղափարակից Կուսակցությունը որոշակիշահեր:Մասսայական հետապնդելու ծրագրեր, որոշակի կանացնելու ճաատակն րայքարել համընդհանուր րստակ է պայքարել կուտակցությունների քաղաքական ոլորտներում ն " |իշխանության ոորման իրավունքիարմատա ընտրական :

համար: ընդգրկվելու

է որոշաիրենիցներկայացնում կուսակցության քաղաքական Ցոնկացած որը կոնկկւսզմավկերպություն,

քաղաքական ձնավորված կի սկզբունքներով մեկ կամմի քաէ հասարակության նամախմբոմ րետշահնրիանսանկյունից Էյդ ննրկայացուցիչակտիվներկայացուցիչներին: դասակարզերի նի դասերի, ն լնկավա-

կազմակերսվում ծրազրելրով քաղաքական համապատասխան նները ակտիվգործունեությունը: ու ղասակարգերի յան դասերի րումեն հասարակութ հետ մեկտեղակտիվաշերտավորման դասային հասելրուկաթյան Փսատմրեն նվաճելու իշխանություն ու ազդեցիկ ղաճերիքաղաքական ճում է արտոնյալ ի հայա է գալիսորպեսքիչ ու կատարելագործվելով` պայքարը, որը

հղկվելով

նվաճելուապարատ: Ըյզ ապարաձնռվիշխանություն թե շատ քաղաքակիրթ զամշակումէ համտպատսախան

հեսանկյունից որոշակիսկզբունքների որպեսքաղաքական է լայններկայացնել ն աշխատում ղափարախոսություն կազհարխւբերությունները սնճտեսական կարզավորելու,

տը

հսրարերությունները

տեսություն: կյանքըկառավարելու հասարակական մակերպելու, սկսած՝մսրժամանակներից վաղնջական պատմության Հասարակության ն նասնելու,կւսմքըդրսեարելու ճպատակին պաշտպանելու, շահերը իրենց դիկ ն քամիավորվել համարհամսվաբվել, նվաճելու բարձունքները իշխանության նվաճելուճպատաԻշխանճություն են ստեղծել: կազմակերպություն ղաքական նն սսնվծվելու գործել ԱնտիկՀնղկասկուսակցություններ կով քաղաքական Հռոմում ն այլուր: Անտիկ Հունաս-

Հունաստանում, տանում, Չինաստանում,

էին

աղարական շնորոաարայական պայքա գործունեություն գվա Իո մ ի րո Ար այն սկ Ան շահերը ընի բա լիկանքի սկոած` եք րիի ո րտ Բազ ները:

ստեղծվումեն որոշակիսոցիալականխմբիկամ դաԿոաակցություններն տաղանդավոր սակարգիշահերնարտահայտող անհատների նախաձեռնութհամախմբված համախտհների փոքրամասկամ սոցիալական խմբիշահերնարգարդ: Հետնաբար, քաղաքական տահայտող կուսակցությունը գաղաե է՝ սոցիաքաղաքական կազմակերպություն փարակիցմարդկ Ն լականխմբիկամ շահերնարտալուծելու նրանց ն հայտող Այսինքնը̀նդհանուրշահերով, հեբված ն իշխանամետ սկզբունքնե ւ նույնաբնույթ նպատակներ տապնդողխմբավորքան առ կա Արեմտաեվրոպական ր րի ադրություններում կոսակցություլ նըբնորոշվումէ որպես ֆեդերալկամ նահանգական օրգաններ րի քաղաքացիների միություն, կազմակերպություն ւր սդրական նորմերումկուսակցությունը Նորանկախ ու ո է ըմբոնվում որպեսծրագիր ունեցող,ընտրությունների միհակ ջոցովպետականի իններիկազմավորման մասնակցող մ ական րպություն: ա գործունեության վերջնական ճպատակն ։ ղը զբաղեցնելու ալա իապին կամնրաշարքերում տեղ ը է է միշտքողարկվում սոցիալական գրավելու պատակը խնդիրն ի խմբիկամ կու-

Նոան ոա:22 ամու ավազոորգի Ն Ն ու դասակար

ամեՀի րարում: խնդիրներ վ ո ի" է կմ Բր ո ր կենտ երր եկնած ընտրություններում կանեոցիառաջադրող Հայաստանի ո Սբ ամի հանու որ Ը տարակական-քաղ ա որոն Կուստկցության իշխող ր Երոը իրը Սակա մհերի դասակա ւ արատեգինկան Տշորշու: Ցաղկաց արտացոլված տակտիկակա սակցության ,

լ

րազրերում

է

զանգվածներիշահերիտեսանկյունիցգործելու ն նրանց համար սոցիալական արդարություննվաճելու գաղափարննը:Բայց իշխանություննվաճելուց հետո միշտ չէ, որ նախապեսխոստացվածրպրակտիկիրակւսնությունէ ղառնում: Պայքարի հաջողությանղեպքումհաղթանակիբերկրանքնու արտոնյալբարնկեցությունըբաժինէ ընկնումկուսակցությանավանգարդիփոքրամասնությալոկ պայքարիԼքստազովու լանը: Ըսկ զանգվածներըպետք է բավարարվեն վագույն ասլագայի մտաիննրազանքներով:Բհարկե, ոչ նյութականայղ բերկրտնքն էլ հազարավորու միլիոնավորսրտերկարող է ջերմացնելերկարժամաճակ,եթնհաղթանակածխմբավորումը շատ շուտ հուսախաբչի սնում աջակցողզանգվածներին:Ճիշտ է, կոաակցությունըորոշակիդասակարզիկամ շահերիտեսանկյունիցհանդեսեկող սոցիալականխավի պահանջմունքների, զաղափարակիցմարղկանցխմբավորումէ ն արտահայտումէ սոցիալակամ որնիցեխմբավորման շահերը,ձգտումներնու նպատակները, բայց այղ շահեու սւյլ բնույթի պաւյքար է ծավալում լոկ րի տեսանկյունիցգսղավարական կուսակցականվերնախավիհամար իշխող դիրք գրավելուկամ էլ պետական օրգաններումարտոնյալպաշտոնճերզբաղեցնելուհամար: Կոասկցություններիդերիու նշանակությանպարզաբանմանվերաբերյալ որոշակիներդրումներեն կատարելՄոնտեսքյոն,Ռուսոն, Վաշինգսանը,ՄեդիՄարքսը,Էնգելսը,Լենինը, Վեբերը, սոնը, Բրայսը, Սիխելսը,Օստրոգորսկին, Պարետոնէ այլթ: Մաքս Վեբերի կարծիքովկ̀ուսակցականգործունեությունը խմբավորման,քաղաքականւոկումդրսնորվելէ սկզբում արիստոկրատական ձնով: Այս երեք բի, իսկ 19-րդդարիցսկսած՝ մասսույականկազմակերպության պայքարել ձներումէլ նույն հայացքներզարգացնողմարդկանցխմբավորումը է իշխանության լծակներինտիրելուն այն իր շահերինենթարկելուհամւոր: Հսաարակությանզարգացմանստրկատիրականն կալվածատիրական դարաշրջաններոմքաղաքականկուսակցությունները հարաբերությունների արտահայաող դասային խմբավորումներէին: շահերն դասակարգի տիրող քաղաքական համաԻսկ այդ ժամանակաշրջանումբազմակռոաակցական կարգերիաւրտահայաչւսկակարզըղիտվումէ որպեսազատ դեմոկրատական մություն:Ֆայների, Դալի, Բյուրդոյի, Լեյբհոլցի կարծիքովք̀աղաքակունկուեն ժողովրդիկամքիարտահւայտիչներ, իսկ բազհւսմարվում սակցությունները ազատության Սակայն դեմոկրատական ճւսմփանիշ: մակուսակցականությունը՝ նան պրւսկաիկիրականություն են միշտ չէ, որ տեսականընդհանրացումները դառնում: էությունըբազմակողմանիորեն պարզաբաՅուրաքանչյուրկասակցության է նկատառումնելավ. նելու համարպետք առաջնորդվել հետնյալն լ. Յուրաքանչյուր կուսակցության ծրագրի կոնկրետգործունեության է նկատվելզգալի անհամուպատասու նպատակների կարող միջն խնդիրների տետականընդհանրացումներ շ ատ կախանություն: Ծրազրում շարադրված գրավելունպատակ:Իսկ կոնկրետգործուրող են հետապնդելզանգվածներին

ննությունըկարողէ նպատակաուղղվել միայնծրագրիայն խնդիրների իրակաորնք կնամապատասխանեն տվյալ կուսակցության գործիչների դասույին կամ շահերին: խմբակցական 2. Կուսակցության գործունության էությունըսլայմլանավորված է ոչ միայն ծրագրայինփատռաթղթերի բովանդակությամբ, այլն կուտսկցակւան գործիչների սոցիալակամպատկանելությամբ: Նույն դեմոկրատական կուտակցութ)ան թնթնարդյունաբերության ն ծանը արդյունաբերության ճյոսլերի սեփականատերզործիչներիգործունեությունը կարողէ զզալիորենսաաւըբերվել կառավարմանգործ Վերջիններն, ունենալովռազմամոլական հակումներ ու շահեր,կաշխատենավելիզարկ տալ ռազմական արդյունաբերությանը: 3. Կոսակցական գործիչներըսոցիալականորոշակի խավի պատկանող մտավորտկաններ նն, ն նրանցհարազատէ միայն այդ խավերի շահերը:Իսկ աշիոստավոր զանգվածների շահերի պաշտպա նի նրանցհայտարարություն ներըլիարժեքլինել չեն կարող:Առտվելնս, երբայդ ճերկւայացուցիչները դառնում են պետական գործիչներ: 4. Որքան ն նրանց շահերի տարբերէ զանգվածների պաշտպանիդերում հանդես եկող գործիչներիդտտայինպատկանելությունը ն կուսակցական սնտեսականվիճակը,այնքան զգալիորենկզտնազանվի այդ կուսակցության ծարգրայինփաստաթղթերի բովանդակությունը կոնկրետ գործունեությունից:

նացմանը,

ընթացում:

9.7. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Քաղաքականցանկացածկուսակցություն արտոնյալղեկավարների, գաղափարական օրգանների,ջատազովականխմբերիբարդ կառույցէ: Այդ կառուցվածքումգլխավորդեմքը կոաակցության լիդերնէ, իսկ օրգանը՝ նրա ղեկավարուծ շտաբը: Կարնորօղակէ ղեկավար խմբիորոշումները,հրահանգնեիը, կանգադրությունները բյուրոկրատական կատարող ապարատը: Զգալիդեր "0 ն գաղափարական ջատագովները,որոնքֆինանսական խաղում նվիրատու այլ բնույթիմուծումներեն կատարումընտրական փարաններ պայքարիու զանազանմիջոցառումների կազմակերպման գործում: Քիչ կարնորչէ ճան կուսակցությանզործունեությանն աջակցող,հարողմարդկանց դերը: Սովորաբար ունենում են հետնյալ կուտակցություններն կարգադրիչ-կատա-

րողականօրգւսնները. 1. Ղեկավարօրգան, որը կուսակցությանշտաբն է՝ առաջնորդի գլխավոհությամբ:Այդ օրգանըտիրապետում է քտղաքականիրականության լայն ինն իրավիճակի ֆորմացիայի պափանջներից ու վերահսելնելով`կւարգադրում կում է կուսակցական ակտիվիստների գործունեությունը: Ղեկավարօրգանը մոցիալ-քաղաքական բախամներումթրծված, կուսակցականպայքարում պրոֆեսիոնալների խումբ է, որոնք իրենցկյանքը գրեթե ամբողջոհմտացած վին նվիրումեն այդ գործին:

Կատալաղականօրգան,որը ղեկավարօրգանի կարգադրություններն իըականացնող բյուրոկրտտական ապարատ է: Կուսակցության առաջնորդին հաջողությունըշատ բանովկախված շտաբիգործունեության է բյուրոկրոաւտան է կանապարատիհմտությունից,որը կատարում վերադասի ցուցմունքները ու օղակնեերկկողմանի կապէ պահպանում կուսակցության բոլոր օրգանների ու հետ: է, որ երբեմն րի Այդ գործունեությունն այնքանկարնոր անհրաժեշտ կուսակցական բյուրոկրատիան իր շահերինէ ենթարկում կոսակցականգործունեությունըն առաջնորդին էլ ստիպում է շեղվելունախնականկուրսից: 3. .Ջատագովական են կուսակցախմբեր,որոնքակտիվորեն մասնակցում կան հանձնարարությունների բայց չեն ընդգրկվում կատարմանը, բյուրոկրաեն տականխմբավորման մեջ: Այս խմբերնառաջնորդվում տարբերմոտիվներով ն ձգտում են կուսակցական գործունեության շնորհիվամրապնդելիրենց մեջ, ձեռքբերելնյութականբարեկեցություն, դիրքըհասարակության բարոյականհեղինակություն: 4. Աջակցող խմբեր,որոնքկուսակցական գործունեությանը մասնակիորեն հարող,կուսակցության շարքերըհամալրողխմբերեն: Այս խմբերըկուսակցական գործունեության ակտիվությունչեն ցուցաբերումն էական դեր չեն խաղում նրա կյանքում: Սակայն ընտրարշավիժամանակ կարողեն մեծ ծառայություն մատուցել կուսակցությանը՝հասարակությաններքինխավերինկողմնորոշելովդեւպիիրենց: 5. Սեկենասներ,որոնք կուսակցական գործունեությանըֆինանսապեսու ու մարդիկեն: Նրանց դերըկուբարոյաւվեսօգնող աջակցող,հովանավորող սակցությանկյանքումչափազանցմեծ է, քանզիմիայն անդամավճարներով ծավալել ոչ մի կուսակցություն լայն գործունեություն չի կարող:Իհարկե,մեկեունեն ն հաճախկուսակցության գործունասներնէլ իրենց նպատակներն են նեությունընպատակաուղղում իրենցշահերին: 2.

93. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

գործունեությունըունի որոշակի Քաղաքական կուսակցությունների ն ուղղվածություն,սկզբունքայնություն ազդեցությանոլորտ: Յուրաքանչյուր ու սկզբունքների տեսանկյունից մշւսկում որոշակիարժեքների կուսակցություն ն գաղափարախոսություն: ու արդյուէ ծրագիր,կանոնադրություն Երկարատն ծավալելուն միջկուսակցական պայքարումհաղթելու նտվետզործունեություն ն պրոպագանդիստական է ծա.աշխատանք համարգաղափարախոսւսկան Լ վալում բնակչությանտարբերխավերիշրջանում: Մտեղծում ղեկավարող են ընտրական ու այլ միջոցնեճանապարհով որոնքպայքարում վերնախավ, ն օրգաններում իրենցկուսակցություզանազան պետության րովընդգրկվելու Իսկ մինչ այդ կուսակցությունը կուսակցություն: նը դարձնելկառավարող է ազզի, ժողովրդիշահերիցբխող հասարակական կարծիքի ձնազբաղվում

վորմուն, առաջիկաըճարալավիհամարթեկնածուների առաջադրմանն համաիահներ հավաքագրերո գործով:

Կուսակցության կարնորֆունկցիաներից մեկնէլ որոշւսկիդատսկարգային շահի սկզբունքներին համապատասխան ն սարատեգզիակա տակտիկական ծրազրերիմշակումնէ ն զանգվածների միջավայրում գաղափւսըբա-կագմլակերպչական, քարոզչականաշխատանքների ծավալումը: Այս աշխատանքներում,իհարկե,գլիսպվսրը հասարակության մեջ իր տեղին դիրքիամրւալնդումն է, իշխողդիրք գրավելուն իշիսսնության վերին ոլորաներումամրապնդվելո համար պայքարը: Այգ գործունեությանը զուգահեռ` կարեռըֆունկցիաէ ն կավրերիհետ տարվողաշխատանքը, ղեկւսվարկադրերինախոպատրասա

ման, առւսջ քաշմանն լայն ասպարեզ դուրս բերելուխնդիրը, ջատագովական

ն ներկուսակցական աշխատանքների ծավալումը զործուննության Ակազմակեր ու պումն վերահսկումը: Կոտակցության կարնորֆունկցիաներից մեկնէլ կյանքիզարգացմանտեմպերինհւսրմարվելն է ն ղրան համապատւսսխան ու սկզբունքների արժեքների մշակելը:Կյանքըցույց է տալիս,որ անգամամենամասսայական ու ազդեցիկ կուսակցությունը չի կարուլերկարժամանակ իր առաջատարությունն ապահովել, եթե զարգացմանու փոփոխվուլ իրադարձություններին համապատասիսաններքինկառուցվածքային ու աակտիկական-ստրատեգիական վերակաոուցումներչի ձեռնարկում: Օրինակի̀նչո՞ւԽՍՀՄ կոմունիստական կոաակ-

ցությունն այդքան հանգիսահեռացավքաղաքական ասպարեզիցն կառա-

վարմանմենաշնորհ իրավունքը զիջեցա յլ ուժերի:Հիմնական պատճառներ մեկնէլ կուսակցական ն առաջնորդների վերնախավի ու աանկարողությունն պաշնորհությունն էր: Նրանք չկարողացան հարմարվել կյանքի փոփոիպող ն մշակել պայմաններին համապատասխան քաղաքականկուրս: Եթե ԱնդրոԱյսվը1982 թվականինհասարակությանը չպարտադրերանաշխատեկամտի դեմ պայքարիտխրահռչակ քաղաքականությունը, որով մարդըբացարձակապես զիկվումէր իր ընդունակություններն ու կարոդություններն արդյունավետ դրսնորելու հնարւսվորությունից, իսկ նրանից հետո եկած առաջնորդները ու չասհմանափակեին չարգելեինձեռներեցության, գործունեության ազատու իյան ձգտմանմարդկանց ու հակումներն մղումները, այսօր հարուստբնակուն ու գիտական ռեսուրսներ, ինտելեկտուալ հզոր պոււենցիալունեցողՌոաաստանըպարտքերչէր մուրսւ արտերկրիցխ̀աթարված տնտեսությունը վերոսն սոցիալական կանգնելու պբորլեմները լուծելու համար: են իրենցԼությամբկռչջված ուսումնասիրելու սոցիեալտնտեսական ճգնաժամերի ահագնացող պրոցեսները, թաղաքուկանհականություններ,բախումների ձեավորման, զարգացմանուղղվածությոմը ն մշակելուվերահասսոցիալ-քաղաքական փոթորիկներից խելամիտ ձեռվազատվելու ծրագրեր: Այս ուղղությւսմբպեւսքէ կարնորել նան կուսակցությունների քավաքական սոցիալականացման ֆունկցիան:Շփվելովսոցիարսկան մւարբեր

Կուսակցությունները

խավերի հետ` կուսակցություն որոշակի գաղւսփարների ու արժեքների տեհամասանկյունիցկարող է մշակել տվյալ ժամանակաշրջանիպահանջներին ն ծրագրեր մարդկանցնճախապատրասպատասխանբարեփոխությունների տել այդ սկզբունքներիտեսանկյունիցգործելու: ֆունկցիաներիբնորոշմանհարցումպետք Է կարնորել Կուսակցությունների նան նրանց իրավական կարգավիճակիխնդիրը:Կոաակցություններնունեն իրավականսուբյեկտիկարգավիճակ:Նրանք իրավասու են ւվետականընտրովի պաշտոններումառաջադրելիրենց թեկնածուներին:Ազատորենլրատվութիրենց գայուն տարածել իրենցզործունեությանվերաբերյալ,պրոսյագանդել ղափարներնու սկզբունքները,նպատակներնու որոշումները,օգտվել ինֆորմացիոն տարբեր աղբյուրներից,կազմակերպելհրատարակչսկանգործունեությունն այլն: բազմաբնույթ ֆունկցիաներիբովանդաԱյս ամենը կոաակցությունների ու կությունըլրացնող հարստացնողգործողություններիշարք են: Ցանկացած քաղաքականկուսակցությունգլխավոր ն հիմնականխնդիրի իշխսւնությանձգտումն է` կամ նրա լծակներինտիրելու, կամ իշխանության հաստատվելուհամար:Այս հիմնական խնդրիիրակակարնորտիրույթներում կատարում են հետնյալ ֆունկնացման ճանապարհինկուսակցությունները

գիաները.

Սոցիալականորնէ խմբավորման,դասակարգիշահերիցբխող գաղափարախոսությանմշակումը ն մարդկանց այդ սկզբունքներով դաստիարագործունեությանմղումը: կումն ու նպատակաուղղված ն 2. Ծրագրային կանոնադրական սկզբունքներից բխող հետնողական,խեծավալելը ն զանգվածներիշրջագործունեություն լամիս, կազմակերպչական ճում, ն քաղաքականոլորտներում: 3. Փոփոխվողիրադարձություններին համապատասխանտ̀ակտիկական ու ստրատեգիական ծրագրերիմշակումը: 4. Պայքար իշխանության համար: 5. Կաղրերիպատրաստում: 1.

04. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ

առանձնանում են սոցիալականսլատՔաղաքւսկանկուսակցություններն գաղափարական սկզբունքներով, գործունեությանմեթոդներով, կանելուբթյամբ, ն Ինչ որ այդ տարարխոսք, հատկանիշներով: այլ բնույթով կառուցվածքային ընդհանուր ճափանիշների դասակարգման նույթ կազմակերպությունների չէ: էլ դյուրին այնքան գործն փնտրման քաղաքականկյանքիծնունդ են: Եվ հասարակության Կուսակցությունները են զարգացման մերօրյաընթացաորքանբազնազան ազգերի,ժողովուրդների ունեն նրանց ստեղծած կուսակկարգերը,առավել տարաբնույթ գործելաոճ Լ84

ցություններնու շարժումները:Ընդ որում` դեմոկրատական նոր ընթացակարգերի ձնավորմաննու զարգացմանը զուգընթաց՝ոչ միայն սրվում են հին ու ճոր ուժերիբախումները, այլն ընդլայնվումեն նրանցազդեցությանոլորտները,մեծանում է նորքաղաքականուժերիասպարեզգալու Իհնարավորությունները: այդ հարկե, բազմաբնույթհարւսբերությունների հորձանուտում նույնպիսին կլինենն քաղաքականկուսակցություններնու շարժումները:Այդ իսկ պատճառով էլ կուսակցությունների դասակարգմանչափանիշներիփնտրմանհարցում է բացառվում միատեսակարժեքավորմանսկզբունքիկիրտոմանհնարավորությունը: Մերօրյախորհրդարանայինշատ բախումներիիմաստըպարզելուհամար անհրաժեշտէ խորամուխլինել կոսակցությունների գործելակերպին, պարզել նրանց գործելուշարժառիթները: Այս տեսակետիցկուսակցությունների դասակարգմանկարնորչափանիշներկարողեն դիտվել. 4. Ղասակարգայինպատկանելությունը, թե տվյալ կուսակցությունըո՞ր ղասակարգի շահերնէ արտահայտում: 2. Կոսակցությանտակտիկան ու ստրատեգիեւն. ի՞նչն ինչո են ցանկանում: Ըստ գործունեության բնույթի`կուսակցությունները կարելիէ դասակարգել. մ. Կադրայինկուսակցությաւններ, են հասարակութորոնք կազմավորվում յան մեջ հեղինակությունունեցողուժերից:Այդ ուժերը կարողեն մասսայական հենարանչունենալ, բայց կուսակցականազդեցությանն բարձըպրոֆեսիոնալության շնորհիվ զգալի դեր խաղալ տարբերխմբավորումների համագործակցության ոլորտում: Նարնք ակտիվ մասնակցությունեն ունենում պետության բարձրագույնօրգաններիղեկավարկադրերիընտրության գործում:Կադրային կուսակցությունների գործունեությունըհիմնականում ակտիվանում է նախընտրական կամպանիաների ծավալմանշրջանում:Նրանց պայքարը նպատակամղվումէ առավել շատ մանդատներձեռք բերելու ն դրանցհիման վրա կազմելու, քաղաքականությունիրականացնելուգործուկառավարություն նեությանը:Ընւռրականկամպանիանավարտվելուց հետո նրանց գործունեությունը մարում է: Այդպիսի կուսակցությունները պրակտիկապես չունեն ծրագիր,կանոնադրությունն պաշտոնականկուսակցականանդամակցություն: Կադրայինկուսակցությունների դասականօրինակեն ԱՍՆ-ի դեմոկրան տական հանրապետական, Անգլիայի պահպանողական (տորիների)կու-

սակցությունները: 2.

Սասսայականկուսակցություններ,որոնք խոշոր կազմակերպություններ են, ունեն ագդեցությւսնըսյն շրջանակներն պետությանգործերինմիջամտելու ունեն անհատականամրահնարավորություն: Այդպիսի կուսակցությունները են կայված անդամություն: Գործում աստիճանական ենթարկվելիության սկզբունքով: Վարում են անընդմեջզաղափարա-քաղաքական, քարոզչական, կազմակերպչական գործունեություն:Նման գործելաոճ ու սկզբունքներունեն ու եվրոպական սոցիալիստական սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունները:

կւառուցսրոնցգաղզափարախասությունը ԿրսնականկաւսակցությսւննելՆ սկզբունքներիվրա, արասմայաումէ դավանաբանական ված Լ կրոնական, շահերը,սակայն ազդեցությանոլորտները վերնավասվի հոգնորականության նան տարբնըշերտերիվրա: Կրոնականկոսակսոցիալական տարածումէ համատեղումնն հոզեորն ա շլասրհիկարժնքներըն չեն խորշում ցությունները պայքարինմասնակցելուց:Նման բնույթիգործելառճովաչքի է քաղաքական 3.

ընկնումՃապոնիայիկոմեյթոկոաակցությանը: մերօրյա չափանիշներոմարժեքաղասակարգման Կուսակցությունների են ճան 18-րդ ղարիֆրանսիական բուրժուականհեղավորվում ն ընղունվում սկզբունքղիրքորոշումների գաղափարական ժամանակաշրջանի փոխության մասնակիցները ները: 1789 թվականինՖրանսիայի ազզայինասամբլեւտյի Թւսգավոհամոզմունքների: էին ըստ քաղաքական դահլիճումտեղավորվում տեղավորվումէին ջատագովպափպանոդականները րական իշխանության

աջ կողմում: նախագահի կողմհամոզմունքների Հետագայումայդպիսիգաղափարա-քուդաքական ջատագով հ ավասարության ւսջեր: Համընդհանուր անվանեցին ճակիցներին գաԼին ձախ կուլմում:Նման սկզբունքների տեղավսիվում արմատականները կոչվեցինձախեր: Իսկ չափավոր բարեվոխությունների ղափարակիրները ղահլիճիկենտրսնում:Այդպիսիքւստեղնըէին զբաւվեցնում կողմնակիցները հետնորդներնանվանվեցինկենտրոնականներ ղաքական համոզմունքների էլ զահամոզմունքներով Նշված գալլափարա-քադաքական (ցենսւրիստներ): ե նն ճազանվում մերօրյա աջերը,ձարերը կենարոնականննըը: փոփոխ թյուններնու վերակաՁախերը հասարակսպան-քազաքական են դասակարգային չափանիշներով: սկզբունքների ուպումներըհիմնավորում ն ունեն սոցիալիստական, յունից Հանդեսեն գալիսժողովրդիշահերիտեսանկ Այդպիսի կուսակցությունները համայնավարականկողմնորոշչվածություն: ն գաղափարախոսութհակվոծ են դեպի սոցիալիստականկոմունիստական սկզբունքներ: հեղափոխական յունը: Դրսնորումնն արմատական բուրժուսկանհարաբերությունԸջերը մասնավոր սեխականատիրական, են: Նրանք ձգտումնն կայունության:Պահսրանողական ճերի ջատագովներ են դըսնորում նկատմամբ: հեվավտիաւթյան են: Բացասական վերաբերմունք արտահ ամսզմունքներով քաղաքական իրենց Այդպիսիկուսուկցությունները ուննոր դասերիշահերը:Նրանք որոշ դեպքնրում հայտումեն հասարակության

սկզբունքներով: աչքի են ընկնումմիապնտական սկզբունքներով զբաղեցնումեն քաղաքական Կենտրոնականնելըը նն չափավոր քավաթականվարքագիծ:Վաէ աջերիմիջինդիրքը:Դրսնորում

ձախերի

քաղաթականություն: րում են փոխզիջումային

Սոցիալ-դասակարգային կողմնորոշվածության տեսանկյունիցժամանաեն հետնյալտիպերով: առանձնանում կակիցաշխարհիկուսակցություններն է. Մասնավորսեփականատիրական արտադրահարաբերությունների ջաեն ընդհանուր ատագով կուսակցություններ,որոնք միմյանցից տւասրբերվում նպատակինհասնելուկոնկրետմոտեցումներով:Այդպիսինեն ցենտրիստական,աջ-ցենարիստական, լիբերալ-ռեֆորմիստուկան կուսակցությունները: 2. Աշխատավորզանգվածներիշահերն արտահայտող սոցիալիստական սոունեցողկուսակցություններ: ընարություն Այդպիսիքեն կոմունիստական, ցգիալիստական, սոցիալ-դեմոկրատական, լեյբորիստական կուսակցություննեըը, որոնցնպատակնէ հասարակության մեջ սոցիալականարդարությանհասսաստումը, աշխատանքիմիջոցների հանրայինսեփականատիրանկատմամբ կան հարաբերություններիառաջնայնության ընդունումը, սոցիալական ճնշման ն շահագործմանձներից վարձու բանվորներիպաշտպանությունը, ազգայինտնտեսությանվերահսկողության դեմոկրատական միջոցներիներ-

դրումը:

Գյուղի ն քաղաքի մանը սեփականատերերի շահերն արտահայտող են մւսնը-բուրժուական Դրանցից Գերմանիայի կոաակցություններ: ազատ դեմոկրասական կուսակցությունը,Բուլդարիայիհողագործների ժողովրդական միությունը,Լեհաստանի միացյալ գյուղացիական կուսակցությունը: 4. Ազգային-դեմոկրատական զաղափարախոսություն ունեցողկուսակցություններ,որոնքձնավորվումեն ժողովրդիազգայինինքնտգիտակցության ւարթնացմանհողիվրա: Այդպիսինեն ՈւկրաինայիՌՈՒԽ-ը, Լատվիայի սոյուդիսը, Լիտվայիազատության լիգան,Հնդկաստանի ազգայինկոնգրեսըն այլն: սոցիոլոգՄթիվենՔոհենն Ամերիկացի առաջարկումէ կուսակցությունները ն դասակարգելըստ ֆունկցիոնալ կազմակերպչական չափանիշների: Այս տեէ սակետիցկարելի առանձնացնել. լ. Ընտրականկամպանիաներ կազմակերսլող կոաակցություններ, որոնք են անցկացմանհամարմիջոցներ զբաղվում ընտրությունների հավաքելու,թեկն ագիտացիոն նածուներ առաջադրելու աշխատանքներ ծավալելուխնդիրնեն գործում են կահով: Այդպիսիկոսակցություններըչունեն անդամատոմսեր ն մավորնվիրատվություններիպետականհատկացումների հաշվին: Նման ն ունեն ԱՄՆ-ի հանրապետական դեմոկրատական կարգավիճակ կուսակ3.

ցությունները:

Խորհրդարանական կուսակցություններ, որոնց հիմնականնպատակնէ անցկացումը,հասարակական կարծիքիուսումնասիրության մրցարշավների հիման վրա նախընտրականպայքարի կազմակերպումը,ընտրությունների ն ֆինանսական հարցերիլուծումը,խորհրդարանում ընտրված տեխնիկական 2.

ն

այլն: Այսպիսիկուսւսկցութ-

վերահսկումը գործունեության դեպուտատների Նոր Զելս նդիւսյում,Կանադայում: են յուններգործում Ավստրւսիայում, որոնք մասուսյա3. Ակումբային կամ համայնքայինկուսակցություններ,

միավորվում

են ոչ այնեն: Դրանց անդամները կան կազմակերպություններ հակումորքանճախասիրությունների, նկատառումներով, քան քաղաքական Այդպիսիք տեսանկյունից: հետաքրքրասիրությունների ճերի,ցանկությունների, մությունը,ւռարբերբնույթիակումբները: են «Կանաչների» լիկուսակցությունները ուղղվածության

տեսանկյունից

Գաղափարական

վերափոխհա սարակական կյանքիարմատական նում են. 1. հեղափոխական՝ ն կառույցների ն՝ հասարակություն հիմնական 2. բարեփոխակա ծրագրով, ծրագրերով, կատարելագործման առկա տնտեսականհարաբերությունների ու նվաճումներն անփոփոխպահեանցյալի արժեքներն 3. պահպանողական՝ ռեժիմներիմասնակի բռնատիրւսկան լու ձգտումով,4. ռեակցիոն`անցյալի

ման

սկզբունքներով: վերսկանգնման կամ ամբողջական 9.5.

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆ

ճպատակը իշխանության հիմնական տարբեր Կուսակցությունների բարձունքներում դ եպքումն̀րա հաջողության է, իսկ ներումտեղ զբաղեցնելը է որպեսկուդըսնորվում նրանցմիավորվելը Այս ճպատակով ամրապնդվելը: վրա զգալիազկազմավորման Նման համակարգերի համակարգ: սակցական վիճակը, տնտեսականզարգացման դեցությունէ թողնումհասարակության ռեժիմիձեր, քաղաքաղաքական ուժերի հարաբերակցությունը, քաղաքական ն այլ զործոններ: անցյալիավանդույթները քականկուլտուրան, ձնի՝ժամանակասկզբունքին համախմբվածության Ըստ գործունեության ոլորտ-

հանդիպում կից աշխարհում

են

բագմիակուսակցական, երկկուսակցական,

համակարգեր: մակուսակցական

ն համակարգրբնորոշ է ավտորիտար Սիակուսակցական

տոտալիտար

միահեծանճնով իշԱյդպիսիհամակարգերում համակարգերին: քաղաքական որոշումէ է լծակներին, Եա խումէ մեկ կուսակցություն: տիրում իշխանության Տոտալիտարհամակարսկզբունքները: քաղաքականության իրականացվող հետ ն է ապարատը սերտաճումպետականապարատի գում կուսակցական գործիք: դառնումէ միաձույլբռնության

համակարզումքաղաքականիշխանուբյունները Միակուսակցական ն

տակ գրեթեզրկված ազդեցության վերնախավի զտնվումեն կուսակցական ձնանոր Այսպիսիհամակարգում

ինքնուրույնությունից: գործուննության են ուժերը համարվում օրենքիցղուրս: Իշխող կոաւակվորվողքաղաքական

են

ցությունըիր ձեռքումէ կենտրոնսւցնում օրենսդիր,գործաղիրն իրավականօրգաններիֆունկցիւսներըն դառնումէ ճան պետության ղեկավար:Տնտեսական, քաղաքականն այլ բնույթի որոշումներընղունվունեն կուսակցութ կողմից:ոսկ գործաղիրիշխանությունները հանդեսեն գալիսլոկ կատարողի դերում: համակարգերգործում էին ԽՄՀՄ-ի բոլոր հանրապեՄիակոաակցական սւությաւններում,1940-ականթվականներինֆ̀աշիստականԳերմանիայում, արդյունավետշարունակու է գործել Իտալիայումն այլուր: Այն բավականին Չինաստանում: համակարգում գոյություն ունի իշխանությանհամար Երկկուսակցական պայքարող երկու հիմնականկուսակցություն:Նրանք ըստ հաջողությանհերտիրումեն իշխանությանլծակներին:Մեկ կուսակցությունըիշթականորեն խում է, մյուսը դառնումէ ընղդիմություն:Ընտրություններում հաղթողկուսակգությունըիրավասուէ տիրելուիշխանությանլծակներին,կազմել կուռավաԱյդ կուսակցությունն րության,ազդեցիկուժ դառնալպառլամենտում: էլ ընտն է րում նախագահ մինչեհերթականընտրությունների ծամկետըդառնումէ ուժ: պետությունըկառավարող համակարգում պառլամենտիպատգամավորների Երկկոսակցական ընտեն խաղում կուսակցականակտիվիստները: րության գործում կարնոր դեր ոչ այնքան քվեարկումեն կոնկրետթեկնածուփ, Ընտրողները որքանայդ թեկօգտին: նածուիններկայացնողկուսակցության համակարգիդեպքումերբեմնխմբավորումները Երկկուսակցական ներն դաշնակորենհարմարվումեն փոփոխվող պայմաններին ճգնաժամայինիրավիճակիցդուրս գալու արդյունավետլուծումներեն զտնում:Օրինակ`1932 դեմոկրասականկոաակցության լիդերՌուզվելտը,դառնալովնաֆվականին հետ խագահ,կարողացավխելամիտհամագործակցել հանրապետականների ն ԱՄՆ-0 դուրս բերելտնտեսական կռրծանիչճգնաժամից: գոյություն ունեն ԱՄՆ-ում, Անգլիայում, համակարգեր Երկկուսակցական Կանադայումն այլուր: ձնսվորմանգործումռրոշակիդեր են համակարգի Բազմակոսակցական ն այլ գործոններ: քաղաքւսկան խաղումազգային,սոցիալական, Այդպիսիհաեն ու մակարգումգործում զանազանարժեքներիջատագով սկզբունքներզարՆրանք հավասարը գացնողկուսակցություններ: իրավունքով կարողեն պայքարել իշխանության լծակներինտիրելուհամար,ն յուրաքանչյուրի հաջողություհամարվել: նր կարողէ օրինական համակարգումբոլոր կուսակցությունները Բլսզմակուսակցական իշխաունեն հավասար Սակայն նությունհամարմղվողպայքարում իրավունքներ:

նրանցհնարավորությունները միշտ չէ, որ միատեսակեն: Կուսակցություննեու սզդեցիկդիրք գրավել՝համաձայրից մեկն ի վերջո կարողէ առաջատար մյուս ուժերիհեւո: նությանգալովքաղաքական Բագմակուսակցական համակարգումիշխանությանլծակներին տիրելու համարմիմյանցդեմ պայքարումեն քաղաքականտարբերսկզբունքներունեցու ուժեր, որոնց անմիաբանությսւնը գգալիբարդություններիտեղիքկարողէ անհարկիբախմանմթնոտալ: Անգամհնարավորէ անկայունության,կրքերի լորտիառաջացում,որը կարողէ սպառնալքաղաքականհամակարգի կազմալոծամնը: Սակայն բարձըքաղաքականկովտուրայիմիջավա

Աաաա

կաա

եմոկրատական

սկզբունքների

Բազմակուսակցական առկա են համակարգեր

ն

նում, Հայաստանում,Վրաստանումայլուր:

Իր

ներդրման

ու

իրա-

հսւմակարգերըկարողեն դիսնորվելնան բնեռացԲազմակուսակցական ու ված չբնեռացվածկոալիցիան համակարգերի ձենով: Չբնեռացվածկոալիցիոնկուսակցականհամակարգում ոչ մի կուսակցություն չի օգտվումառաջատարությանարտոնությունից: Բոլոր կոսակցություններնէլ միատեսակազդեցությունունեն հասարակական կյանքում:Նման համիջն կապերըհամեմատաբար մակարգերումկուսակցությունների թույլ են: Չբնեեռացված կոալիցիոնկուսակցականհամակարգնառկա է Բելգիայում, Դանիայում,Նիդեռլանդներում, Ֆինլանդիայում: Քնեռացված կոալիցիոնկուսակցական առկա են մի քանի . համակարգում կուսակցություններ, որոնցիցերկուսըհավասարապես ազդեցիկու զորեղ են: Կառավարման լծակներինտիրելուն իշխելու խնդիրն այսպիսիհամակարգում եզեն՝ ե է ոչ ո ՀԱ կուսակցության դիրքորոշումով: ոա չ : Նմս, իհարկե, կառավարող կոսակցություն դառնալ րոշվելովու հարելովազդեցիկկոաակցություններից կամեկին` վճռականորեն ն է րող խախտելուժերի հավասարակշռությունը նրան հաղթելու հնարավորությունընձեռել: Բնեռացվածկոալիցիոնկուսակցական համակարգգործումէ Գերմանիան յում, Իտալիայում այլուր: `

ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

10.1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՄԻ

ՌԵԺԻՄ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ո ոորպոկակաաարանարքաջի ների նկատվող բագմարնույք պրոբլեմային թննարմիջե կումների,կոլեկտիվ հարցսվուծումների, ն այլ ստաջուտարությանձգտսաների բնույթիգործընթացներով: ու Երկիր մոլորակիտեր տիրակալմարդնինչո՞ւ միատեսակ քաղաքականհսմակարգչի ստեղծել,նույնաբնույթ կառավսւրման ձն չի մշակել:Ինչո՞ւ աշխարհիբոլոր կլետություններում նսւյնասկզբումք քաղաքականություն չի դըրսեորվում: Այս ն բազմաթիվւայլ ինչուներիպատասխանները, իհարկե,միանշանակ բացատնւրությաւմբ հնուրավսը չէ սպառել:Սակայն որոշ հսսմակություն կարողէ մտցնելքաղաքականռեժիմիմեկնաբանությունը Թ. Փեյնի պատկերավոր սվատահա յտությամբ` հասարակությունը սսւեղծվումէ մարդկանց սլահանջներով, իսկկառավարությունը՝ արատներո Ցանկացածհասարակության մեջ տնտեսապես գսրեղ ն քաղաքականաիշխոլ դասակարգը կսւմ է իր շահերնու խումբն սոցիալական աշխատում ձգտումները ներկայացնել որպեսպետությանքաղաքականություն ն այդ քաղաքականությունը հիմնավորող իրավականնորմերի արժեքաուամրապնդող վորման այղ սկզբունքների Կառավարման իրակզաչափանիշ: համակարգում նացմանձներիու մեթոդներիամբողջականությունը բնորոշվումէ որպես քադաթյակուն ռեժիմ: Քաղուքուկաւն ռեժիմըտվյսվ երկրիկառավարուուժերի գործունեության սկզբունքները, իշխանությանբնույթն ու բովանդակությունը մնիմաստավորող թողներիու եղանակների է: Միաժամանակ ամբողջությունն դա քաղաքական իշխանաթյուն իրականացմուն մեթոդնէ անձիազատաթյան,ղեմոկրատական իրականացման, հրավանքների սահմանադրական օրենքներիկիրառման, տնտեսական գործունեություն ծավալմանն այլ զործողությունմերի տեսանկյունից: Այսինքնպ̀ետության ու մեթոդների հագործունչությանսկզբունքների մակարգն է որպեսքաղաքական ամբողջացվում ռեժիմ: Տվյալ պետականհամակարգում դըսնորվողքաղաքականռեժիմըհիմնականում պայմանավորված է ժողովրդիհոգեկանկերտվածքով, տնսեսական ձնովու զարգացմանասմիճանով,անցյալի արժեքների եարաբերաքյուննելի կ դրանք ժառանգորվման ոլւսկապես նարաստիճանիբարձրացնելահամար

աակալպաայոա երկխոսությունների,

Իտալիայում, Ռուսաստա-

|

նԽն լոնմ ԱԱ

ԳԼՈՒԽ

րայց կարող կողմնո -

պես

19|

-

սոցիալականանհրաժեշտմիջավայրիառկայությամբ:Նշված գործոնների առկայության պայմաններումպահպանվումեն պեւռությանկւսռավարման զերծ է քաղաքականռեժիմիհիմնականսկզբունքները, իսկհասարակությունը մնում տնտեսական ու սոցիալական ճգնաժամերից ցնցումներից: ն խնդրումառկա է Քաղաքականռեժիմիբնութագրման արժեքավորման նան ուժայնությանչափանիշիընդունմանմտայնությունը:Պարետոյիհամոզմամբ՝ մարդասիրական մղումներըբնորոշեն թույլ պետությունների քաղաքականությանը:Իհարկե,որնիցենպատակիիրականացմանհամար հասարակությանհատուկզգացմունքների օգտակարկամ օգտագործումըմիանշանւսկ Դա ն արդյունքից: է վնասակարլինել չի կարող: կախված հանզամանքներից նս: Սակայնչպետք է մոռանալնան մի կարնորհանգամանք Հասարակական միասկյանքի ցանկացածիրադարձություն տարերայինին գիւտակցականի նությանարդյունք է: Պետությանքաղաքականության մշակմանգործումմեծ ու հմուտ, գիտակ մասնազետներից դեր են խաղում տարբեր բնագավառների գործիչներիցկազմված խորհրդատուխմբերը, որոնցմշակած բազմաբնույթ ցավոքսրտի,միշտչէ, որ քաղաքական գործիչներիկողքաղաքականությունը, է ներդրվում: է գնահաւովումն ըստ մտահղացումների մից ըստ արժանւասվույն ն Հետեւսբարքաղաքականռեժիմի հումանիստական ոչ հումանիստական բնույթը կախված է ոչ միայն պետությանգլխի բարոյակամայինհատկություններից, հոգեկան կերտվածքից,այլն ընդդիմադիրուժերի զորեղությունիցու

գործելաոճից:

Քաղաքականռեժիմիարժեքավորման խնդրումպետքէ կարնորելնան կավարվարած քաղաքականությունը: ռավարության Ցանկացածքաղաքւսկան չակարգ իր գործունեության ընթացքումկայացնումէ քաղաքական,տնտեսական, հոգեորբնագավառներիզարգացմանվերաբերյալորոշումներու վճիռներ, որոնքհանրությանկենսագործունեությունն ապահովողկարնորազդակներ են: Դրանցովէլ հենց բնորոշվում է տվյալ պետությանգործունեության Այդ որոշումներըհասարակությանտարբեր բնագաարդյունավետությունը: վառներիվրա ներգործովազդեցությանլծակներեն: Միաժամանակորոշումճերիընդունմանու կենսագործման բնույթովկարելիէ դատելնան պետության վարածքաղաքական կուրսիմասին,տնտեսականու քաղաքականծրագրերի ուղղվածությանմասին: Այդ որոշումներովբնորոշվում են հասարակական կյանքիակտիվացմանձներն ու մեթոդները,քաղաքականհամակարգիզարառաջգացմանարդյունավետությունը, գիտականմեթոդներով կառավարման նորդվելուտենդենցը:Կառավարությանորոշումները,բովանդակությանտեսանկյունից,պետք է լինեն կոնկրետ,ուղղվածությանտեսակետիցհ̀իմնված նվաճումներիվրա, սկզբունքայնության՝ լինեն տարբերգիտությունների տեսախավերի բոլոր կետից`ընդգրկենհասարակության շահերը,ստրատեգիական ընդգրկենառկաքաղաքականկուրսիհնարավորբարելավնկատառումներով՝ ման մեթոդները: քաղաքականկուլտուրայի սկզբունքները Համամարդկային որոշումներըկնպաստեննան համաշխարհապարունակողկառավարական

յրս հանրությանաչքում տվյալ ազգի հեղինակությանբարձրացմանը,քաղաքականհամակարգի հաշվեկշռիմեծացմանը:Նման բնույթիորոշումներնան-

պայմանորենպետք է ընդգրկենբնապահպանական, սոժողովրդազրական, ն ու ցիալական այլ բնույթիխնդիրներ ծրագրեր: ու բազմաբովանդակ Կառավարական որոշումները բազմաբնույթ դարձնեմեծ է լու գործում սոցիոլոգիական հետազոտությունների արդյունքներիօգտագործմանդերն ու նշանակությունը: Դրանքհատկապեսարժեքավորեն դառնում հասարակության զարգացման ընթացքի հասունացողտնտեսական ն դրանց համապաճզնաժամերը,սոցիալականցնցումներըկանխատեսելու ու քաղաքականբնույթիբատասխանորոշումներկայացնելու,տնտեսական րեփոխությունների կուրս մշակելու գործում: Այդ նպատակով էլ կառավարական որոշումներըպետք է ունենան ընդգծվածսոցիալական ուղղվածություն, համապատասխանեն մարդկանցկենսամակարդակի անընդհատբարձրացման պահանջներին, հաշվի առնեն զարգացմանպրոցեսումծագող օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվհանգամանքները: Այս տեսակետից քաղաքականռեժիմիհիմք հանդիսացող է ու պրոբքաղաքականկուրսըպետք հիմնվածլինի խնդիրների լեմներիլուծման հնարավորությունների հաշվարկմանվրա: Հասարակության զարգացման տվյալ էտապիհամար լինի արդյունավետ, իսկ ապագա իրադարձությունների ծավալմանհամար ապահովիկայուն երաշխիք:Այսինքն` այն պետք է արդարացվին տնտեսական,ն քաղաքականտեսանկյունից, քանզիորոշմանկատարումըպետք է խթանիհամակարգիառաջընթաց: Նսվածիցբխում է, որ քաղաքականռեժիմըգաղափարաքաղաքական, իրավական,տնտեսական,սոցիալականն այլ բնույթի տեսականընդհանրացումներին պրակտիկգործողությունների համակարզված, սկզբունքային գորու ընթացակարգ է: ծելաոճ Քաղաքականռեժիմիբնույթն ու էությունը որոշող կարնորգործոններեն` զործողսահմանադրության սկզբունքները, պետությանգլխի գործելաոճը,իշխողվերնախավի հակումներնու շահադիտական ձգտումները,քաղաքական տարբերուժերիընդդիմության ակտիվությունը, հասարակության քաղաքական ն այլն: կուլտուրան ռեժիմըտվյալ պետությանկառավարող քաղաքականակտ ուժերի որդեգրածսկզբունքների, հետապնդածնպատակների, իշխելու ) րիչ գործելաոճիամբողջակամացված, իմաստավորված, արժեքավորված ա

արիա

ամ

է: րտաձայտությունն

10.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՄԻ

ՁԵՎԵՐԸ

ու Քաղաքական ռեժիմըորոշակիսկզբունքների նպատակների հիմանվրա

ու ձեավորված հաղթանակած ուժերիիշխանության բազմաբնույթու

բազմա-

բովանդակ գործելաոճնէ: Այն բովանդակումէ պետականօրգանների գործու193

ու մեթոդները, քաղաքացու իրավաքաղաքական նեությանսկզբունքներն ազատության ուժերի,կառույցների հասարակական-քաղաքական գավիճակը, սկզբունքիշխանության քաղաքական Որպես իրականացվող շրջանակները: յականնորմերիմիիրավաբորա համակարգն քաղաքական, ների,մեթոդների անձի,սոցիալական խմբավորիր կամքըթելադրելու ջոցովհասարակությանը դրսպատմականորեն ռեժիմը քաղաքական ունակություն` ման, դասակարգի դըսնորվել է մի շարք ձներով:Պատմությանմեջ առավելարտահայտչական դեմոկկուսակցական, ղիկտատորական, նորումեն ունեցելինքնակալական, ռեժիմները: րատական կայսրի, սուլթանի,խանի,իշխանի ռեժիմըթագավորի, հնքնակալական օրենսգործադիր, պետության է, որում կառավարումն կամքովիրականացվոլ է տիգործում ու կառավարման ողջ ապարատը օրգաններն ղիր, դատական ու հսմաձայն: Այսպիսիքարակալիանունից՝նրասահմանած կարգ կանոնի միսալեմենաշնորհը իշխանության ռեժիմըխիստկենտրոնացված, ղաքական ձեռքումգտնվող,ընղդինեղ իւմբավորման տի կամնրա շուրջը համախմբված խիստ նեղացվում համակարգէ: Նման համակարգում մությունչհանդուրժող չքավորխավերի,համասսաների, են աշխատավոր կամ իսպառ բւացաովում Վե-

կար-

'

իրավունքները կազմակերպությունների սարակական-քաղաքական ու

վարքագիծն գործունեությունը: են նրանցքաղաքական րահսկվում է միապետի կենտրոնանում Ինքնակալսկանռեժիմում իշխանությունը է բոլորիհամար: Հասան ձեռքում:Նրա կամքնօրենքիուժ ունի պարտադիր են կամքը: ելու հնազանդկատարում կառավարողի բոլոր խավերը րակության ո՛չ միջոց, ոչ էլ հնարավորություն: Նրանքչունենիրենցկամքնարտահայտելու է, ն օժտվածմիապետըն կառավարում իշխանությամբ Անսահմանափակ օրենսդիր, է: Իշխուլ միապետը ու պատժում է, ն խրախուսում կարգավորում Նա է թելադրում դեմք է: իրականացնող ֆունկցիաներ ղատական զործադիր, տնտեսական որոշում րը, սկզբունքնե գուղափարախոսության իր իշխանության իր կամքինէ ենթարկում ուղղվածությունը, ն այլ բնույթիքաղաքականության

զինուժը:

միապետըկարողէ անտե-

անկախ Բացարձակապես նինքնուրույնիշխող ճնշել կենտրոնախույս կամքը,այլն դաժանորեն սել ոչ միայն հպատակների ու Նրւսն շրջապատող գործիչներն կագործունեություն: ուժերի ցանկացած հանդեսեն

տարողները րը՝ որպեսհետնանք:

խավե-

գալիսլոկ որպեսմիջոց, իսկ հպատակներքին

Ինքնակալականռեժիմ դասական ձնով դրսնորվել է Հին Եգիպտոսում ՀաԲաբելոնում,Ասորեստանում, Չինաստանում, Իրանում,Հնղկաստանում, յաստանումնայլուր: Քաղաքակրթությանզարգացմանըզուգընթացինքնակալականռեժիմը սահմանաէ: Ինքնակալիֆունկցիաները մելմանումու կատարելագործվում փակվումու վերահսկվումեն սահմանադրական լծակներով,իշխանության սկզբունքներով: բաժանման միապետըհիմնականում Մերօրյաքաղաքականհասրաբերություններում ն ազգիսիմվոլ:Իսկ օրենսդիր հանդեսէ գալիսորպեսգործադիրիշխանության ն դատականօրգաններնօժտված են համեմատաբարինքնուրույնությամբ: ն այլ երկրներիքաղաԱյդպիսինեն Ճապոնիայի,Անգլիայի,Նիդեռլանդների պետության գլուխ թագավորընան զինքականռեժիմները:Նիդեռլանդներում է ու օրենսդրական իշխաված ուժերի գերագույնգլխավորհրամանատարն նություն իրականացնող գլխավորդեմքը:Նա իրավասու է նշանակելումինիստրներին,դատավորներին, նահանգներիկոմիսարներին,համայնքների Իսկ Ճապոնիայում,Անգլիաբուրգոմիստրներին, արձակելուպառլամենտը: է պետությանն ժողովրդի յում կայսըը,թագավորնավելիշատ մարմնավորում է: թե միասնության քան կառավարում խորհրդանիշը, ռեժիմըձնավորվումէ հասարակականկյանքի տնտեԴիկտատորական սական, քաղաքակւսն,ռազմականանկայուն, ճգնաժամային իրավիճակներում, երբ անհրաժեշտությունէ զգացվումդիմելուկտրուկ միջոցների:Նման ն ռազմականֆունկցիաները հադեպքերումիշխանությանքաղաքացիական լ են ժամանակավորլիազորություններով օժտված անձի կամ ձեռքում: Խստացվում է պետությանվերահսողական գործուէ ընձեռվումբռնությանն հարկադրման օրգաննեԱնտեսէ կուսակցությունների, րին: Արգելվում շարժումներիգործունեությունը: վում են մարդուիրավունքների վերաբերյալընդունվածամեն տեսակիորոշումու ները, պարտավորություններն Հետին պլան են համաձայնությունները: ու մղվումկառավարմանավանդականսկզբունքներն սահմանադրական նորմերը: Հասարա ն Կան Բոր աղուն

անոր ի բավորման ամա անան

ենգիկան գա լենրորացվում

հաստատված Իր

Պոմպե ա Հոռմում` Սու ռեժիմ էր Դիկտատորական Կեսարի, Ներոնիիշխանությանժամանակ:Մյդպիսի ռեժիմէ նոսի,Անտոնիոսի,Լեպիդոսիստեղծածեռապետությունը: ն համաձայն` մ.թ.ա.Լ1 դարիՀռոմում առկա էին հանրապե ծում էրսենատը:Սակայներկրում ն մւսր՝զորավարներՍովան, Պոմպեոսը,Կեսարը անսահմանափակ ժողովրդական ժողովիերաշխավորությամբ, օժտվել Լ էին ն խանությամբհաստատելէին դիկտատորական Նրանք էին նշանակելու զինվորական պաշտոնյաների, կատարելուզորահավաք, ռ հայ-

իշխելուժա-

ռեժիմիհիմնական Ինքնակալական օժտվածությունը, իրավունքով ռանգական իշինքնուրույնություսը, ճակալիազատությունը, 3. իշխելուն կառավարելու ընդարձակֆունկցիաների օրգանների հարկադրիչ խողիկամքովպետության 5. այլախոազատությունը, իրագործման ման ն մասսայական բռնությունների բացառումը: հությանն ընդդիմության

ՆԱ

ռոԿր

3.

Օկտա

ւ

.թ-ա.

են. 1. հատկանիշներն

։

՛

դունված կար

իատնակությու խող կավորել հա. Օկտավիանո սենատ -

լ

՛

՛

իը

տարարելուպատերազմ:

|95

հան, իշ-

ռեժիմինհատուկ ռեժիմէ ճան ֆաշիզմը:Ֆաշիստական Դիկտատորական ն ահաբեկչական գործեէ ընդգծված զաղափարախոսությունը ռասսայական այդ ուժերը օրենքից համախմբված` սկզբունքներով լաոճը: Գաղափարական ակտիվուժերին, բոլոր առաջադիմական, հասարակության ղուրս են համարում ն կամայականորեն իրենցկամքնեն կուսակցություններին խմբավորումներին, է ենթարխիստվերահսկողության Պետությունը հասարակությանը: թելադրում քարոզզաղափարների կյանքը:Ազգայինբարձրազույն կում հասարակական շահերը,ն կուսակցության չությամբհամատեղվումեն անձի, պետության, իրանպատակների են իշխողվերնախավի հետապնդած դրանքծառայեցվում են հասարակության ներքինխավերի Խիստ սահմանափակվում կանացմանը: է իշխաանտեսվում Գրեթե ու ազատության շրջանակները: իրավունքներն ու բոլոր օրգաններն պաշտոնսկզբունքը:Իշխանության նությանբաժանման գաղւսփարախոսություԻշխողիկուսակցության ներըդառնումեն ճշանակովի: Իշխանությունն ստրատեգիա: շահերի է ազգային նը ներկայացվում որպես կաէ առաջնորդիձեռքում,որն ինքնակամորեն կենտրոնանում ամբողջովին հիմնական ու արտաքինքաղաքականության րող է որոշել երկրի ներքին հարաբերութհասարակական ուղղվածությունը, զարզացման սկզբունքները, մերդառեժիմհաստատվեց Ֆ աշիստական նորմերը: յուններիկարգավորման Իտալիայում,Իսպանիայում: Գերմանիայում, րի 20-30-ականթվականներին ն ԱրզենտիՊորտուգալիայում առկաէր Նման ռեժիմ60-ականթվականներին

նայում:

է այնպիսիերկրներում, ձնեավորվում ոեժիմըհիմնականում Կուսակցական հոգնոր բնագավառների սոցիալական, տնտեսական, որտեղքաղաքական, գործումմասսահ աղթահարման լուծման, հակասությունների ճգնաժամային ն ուժ է դառնումկուսակցությունը ղեկավարող ճերիպայքարը կագմակերպող, պեԻր ձեռքումկենտրոնացնելով վեր է ածվումիշխողվերնախավի: հաղթելով՝ գաղափարական լծակները՝այդպիսիկուսակցությունը, տականիշխանության է հասարակական վերահսկում տեսանկյունից,ամբողջովին սկզբունքների հոգնորոլորտները: սոցիալական, կյանքը,տնտեսական, իսկ հեշրջանումընդարձակվում, ռեժիմումսկզբնական Կուսակցական են քաղաքացիների ազատության սահմանափակվում տազայումզգալիորեն են նսեմացվում ապագայի՝ լուսավոր Հանուն պրոպագանդվող շրջանակները: է սերտաճում Նման ռեժիմում իշխողկուսակցությունը ներկայիպահանջները: է քաղաքացիական իշխանության հետ, տնօրինում իշխանության պետական դառնումէ անսահմանափակ առաջնորդը իսկ կուսակցության ֆունկցիաները, վեմենաշճորհ գլուխը:Կուսակցությունը օժտվածպետության իրավունքներով օրիշխանության է սահմանում ոչ միայն քաղաքացիական րահսկողություն է Ամեն ինչ իրականացվում վրա: աղբյուրների զանների,այլն ինֆորմացիայի էլ դառնումէ առաջնորդիկաանունից:Իսկ կուսակցությունն կուսակցության է լիազորութՆման ռեժիմում իշխողըօժտվում անսահմանափակ մակատարը:

ու գաղափարական բոլոր միջոցներն կառույցները յուններով, իսկլրատվական են ապարատի տակ:Մարդուէութվերահսկողության վերցվում կուսակցական ն անհատըդառնում է կոլեկտիվիզմի յունը տարրալուծվում սկզբունքներում, է դիմազրկված մարդուէությունըերկփեղկկատարող:Այդպիսիմիջավայրում աշխատանքում, հասարակական միջովում է: Պաշտոնական միջավայրում, նա համեստ, հնազանդ,երկրիղեկացառումներում դրսնորումէ պետության ն նվիրվածքաղաքացու կերպար,իսկ ներքուստ վարությանը կուսակցությանը ամեն ինչինկատմամբ: ու անվստահություն է ցուցաբերում անտարբերություն Նա ընդունումու գովերՄարդըկոլեկտիվում դառնումէ անդեմծափահարող: ցանկացածորոշում: զում է կուսակցության են. 1. միակուսակցառեժիմիհիմնական հատկանիշներն Կուսակցական 2. պետությանմեջ իշխողկուհաստատումը, համակարգի կանքաղաքական ն անսխալապրակտիկ գործունեության սակցությանգաղափարախոսության կանությանընդունումը,3. ընդղիմությաննկատմամբանհանդուրժողական ն պետության 4. կուսակցության հաստատումը, ֆունկցիաների կարգավիճակի 6. 5. խիստ սահմանափակումը, սերտաճումը, պառլամենտի ֆունկցիաների 7. կուսակցության կողմիցզինվածուժերիմոնոպոլվերահսկումը, կենտրոնի ն զարգացման վերահսուղղվածության կողմիցէկոնոմիկայի պլանավորման 8. կողությանիրականացումը, կուսակցական ճոմենկլատուրայի դերիբարձն 9. հոգնոր այլ զ աղափլարարացումը, տնտեսական, ոլորտների սոցիալական կանացումը: ռեժիմիդասականձներկարելիէ համարելճախկինԽՍՀՍ-ի Կուսակցական կարգավիճակով զարգացող երկրները: հանրապետությունները, սոցիալիստական է տալիս, որ այդպիդիռեժիմըչի կարելի Համաշխարհային փորձըցույց ն սուբյեկտիվ Օբյեկտիվ նախադրյալկտրուկփոխել՝դեմոկրատականացնել: ն կտրուկ նման ների բացակայությանպայմաններում վերափոխումները ն են շրջաղարձերըկարող հանզեցնելաղետալիվիճակների բարոյականարառաջինտաժեզրկման, ինչպեսդա տեղիունեցավԽՍՀՄ-ի կազմալուծման րիներին:Իսկհամաչափվերափոխումներն արդյունավետ կարողեմ լինելհասարակության բոլոր դասերիհամար: Դեմոկրատական իշխանությանայնպիսիձն ռեժիմըժողովրդավարական է, որը բնորոշվումէ ժողովրդիկամքիդրսնորման օրենքների ազատությամբ, արգերակայությամբ, օրենքիառաջ բոլորիհավասարությամբ, սոցիալական

դարությանսկզբունքիառկայությամբ:Այս ռեժիմինհատուկէ հասարակական հիմանվրաորոշումներընդունելը,ընտրական կարծիքի ուսումնասիրության Խսմակարզի փակ, գաղտնիքվեարկության սկզբունքըկիրառելը,գործադիր երաշխավորելը: օրգանների ինքնուրույնությունը ռեժիմումքաղաքական կուսակցությունները չունեն անԴեմոկրատական միջական իշխանությանլիազորություններ: Կուսակցությունհրապարակային ներըմշակումեն պետականքաղաքականության ծրագրեր,բայց դրաճքկյան197

մը, 7. իշխանությանօրենսդիր,գործադիր,դատականօրգաններիինքնուրույն ընդդիմությանազատությունը,9. քաղաքանությունը,8. բազմակարծության 10. տնտեսացիներիիրավունքներին ազատությաներաշխավորվածությունը, ն ազատությունը: կանգործունեության ձեռներեցության Դեմոկրատականռեժիմի դրսնդրմանժամանակակից բազմաձնությունը ն՛ թերությունվկայումէ, որ կառավարմանայդ ձեր ունի ն առավելություններ, ե ոչ մի պետությանմեջ անաղարտ ճեր: Իհարկե, դեռնսոչ մի դարաշրջանում ռեժիմ չի դըսնորվել:Պետությանիրականացրած ռեժիմիվրա մարդասիրական վճռականազդեցությունկարող են գործել երկրի պատմական,տնտեսական, գեոսլոլիտիկական ն այլ գործոններ:Դեմոկրատական ռեժիմի հաստատման համար անհրաժեշտ է երկրի տնտեսական զարգացմանբարձր մակարդակ, սեփականությանբազմաձնության,զարգացած շուկայի, արտադրողներիակուլտուրազատ մրցակցության,քաղաքացիներիբարձր կենսամակարդակի, կան համագործակցությանառկայություն,քաղաքականկուվտուրայի,քաղաքական հասունացման բարձը մակարդակ: Հատկապես վերջինն խիստ կարնորու անհրաժեշտէ, քանզի քաղաքականկուլտուրաչունեցողժողովուրստեղծելու ն դրանցովկառավարվելու դը դեմոկրատական հարաբերություններ ունակ չէ: Պետությունը ն ժողովրդավարությունը՝ որպեսքաղաքականհասկաեն ցություններ, արժեքավորվում տարբեր ցուցանիշներով:Պետությունըհարկադրման ինստիտուտ է, իսկ ժողովրդավարությունը` ինքնակառավարման: տանում է դեպիպետությանդերի թուլացԼիակատաըժողովրդավարությունը ման ու բացառման:Իսկ պետությանհարկադրիչ,վերահսկողական,կազմակերպչականն այլ ֆունկցիաներիչափից ավելի դեմոկրատականացումը կհանգեցնիքաղաքացիականհասարակության կազմալուծմանը: Այդ իսկ պատճառովէլ քանի դեռ հասարակությանմեջ գոյություն ունի շահերի բախում, սոցիալականշերտավորում,լիակատար դեմոկրատականռեժիմ, ժողովրդավաըություն գրեթեանհնարէ իրականացնել:Իհարկե,դեմոկրատական ռեժիմըժողովրդիանունից ն հանուն ժողովրդիիրականացվողկառավարումն է: Սակայնիշխում է ոչ թե ժողովուրդը,այլ ժողովրդի անունից հանդես եկող վերնախավը: Ժողովուրդըոչ կառավարումէ, ոչ էլ իշխում: Պարզապեսլավ ն իր վերնախավըօգտագործումէ ժողովրդիվստահությունը կազմակերպված է անկազմակերպմասսաներիկառաշահերիտեսանկյունիցի̀րականացնում

օրգաններիհաստատելուց ընդուքի են կոչվումմիայն ներկայացուցչական հետո: նելուց քննադառեժիմը իրավունքէ ընձեռումքաղաքացիներին՝ Դեմոկրատական ն նրանց տալ դատի անօրինական ներկայացուցիչներին տելու իշխանության համար: Այս ռեժիմումօրենսդիր,գործադիրն դատական գործողությունների ն բաժանվումեն միմունեն որոշակի ինքնուրույնություն իշխանությունները յանցից: Իսկ մարդու ն քաղաքացու իրավունքըդիտվումէ որպեսբարձրագույն է պետության կողմից: արժեք,որը երաշխավորվում այնպիսիսկզբունքներիներդրում կառավարման ռեժիմը Դեմոկրատական բոլոր խավերըօժտվումեն պետությանկառավարէ, որում հասարակության մշակման ն ներդրման,հասարակաման, տարաբնույթքաղաքականության գործինմասնակցելուիրավունքով: կան հարւբերություններիկազմակերպման բարձրագույնօր(6-րդ դ. մ.թ.ա.) իշխանության Աթենքիքաղաք-պետության ունեին մասնակորում իրավունք ժ ողովը, էր ժողովրդական գանը համարվում ն ելույթ ունենալու նրա բոլոր ազատ քաղաքացիները:Պետական ցելու կարնորորոշումներընդունելու,վճիռներկայացնելուժամանակժողովրդական Նրանց որոշումն եժողովումմասնակցումէին մի քանիհազար քաղաքացիներ: ու րով վճիռներովէլ կաուսվարվումէր քաղաք-պետությունը: է խորհրդարանի գորԴեմոկրատականռեժիմի էությունը իմաստավորում է իր ընտն երկայացնում պատգամավոր ծունեությունը, որում յուրաքանչյուր անունից ընդունումեն իրենցընտրողների րողներիկամքը: Պատգամավորները են օրենքներ,վավերացնումեն տարաբնույթ պայմանագրեր,իրականացնում ն կառան այլ ֆունկցիաներ:Այս ռեժիմում իշխանության վերահսկողական են կողմից ինտրված, իրականացնում հասարակության վարմանֆունկցխիսն ձեավորօրգանները ներկայացուցչական Պետության անձինք: լիազորված օժտված են քաղաքացիները Բոլոր հիմանվրա: ազատ ընտրությունների վում ընտրելու ն ընտրվեեն պետությանկարնորօրգաններում պաշտոնավարելու, իրավաքաԱնձի ազատության,պետությանգործունեության լու իրավունքով: է: ղաքականհիմքը երկրիահմանադրությունն Դեմոկրատական ռեժիմումպետությանուժային նախարարությունների, ծառա յություններիգործունեութանվտանգության բանակի,ոստիկանության, աղբ յուրներն ակէ խորհրդարանի կողմից:Ինֆորմացիայի յունը վերահսկվում են պետության բազմաբնույթգործունեությունն տիվորենմասսայականացնում ն

քաղաքականությունը: են. 1. իշխանության ռեժիմի հիմնականսկզբունքներն Դեմոկրատական 2. ժողովրդին իշխանությանաղբյուր հիմնականօրգաններիընտրովիությունը, 3. կյանքին թաղաքան գերագույնիշխանության կրող դիտելը, քաղաքական 4. քվեարկությամբն հանրաքվեով ցիներիմասնակցությանիրավասությունը, կողմից պետությանգործուլուծումը, 5. քաղաքացիների հիմնախնդիրների 6. օրենքիգերակայությանընդունուիրավասությունը, նեության վերահսկման

ու

.

վարմանֆունկցիան: ԵՍՆ-ի ճախկինպրեզիդենտԱ. Լինքոլնի պատկերավորբնորոշմամբ՝դեռեժիմըժողովրդիհամար,ժողովրդիկողմիցընտրված,ժողովըմոկրատական դին ծառայողիշխանություննէ: Սակայն, ցավոք սրտի, այդ տեսությունը պրակտիկ ճանապարհինդրսնորվումէ բավականինշեղումնեիրականացման

րով: Իշխանության բարձրագույնօրգաններիգործիչներիընտրությանժամա-

է ստանում ազդելուքաղաքական իհարկե,ժողովուրդըհնարավորություն նակ, ուժերիվրա: Բայց արդյոք իշխանությանլծակներինտիրողուժերըմինչն վերջ

նան անշեղորենկհետնե՞ն հավատարիմկմնա՞նիրենցտված խոստումներին ու խընտրականփուլում առաջադրած սկզբունքներին ծրագրերին: զարգացմանօբյեկտիվտենդենցըցույց է տալիս,որ դեՀասարակության մոկրատականինստիտուտներըձնավորվումեն ոչ թե քաղաքականառաջսոնորդներիցանկությամբ, այլ հենվում են երկրիզարգացմանտնտեսական, ցիալական,քաղւսքականհիմքերիվրա: Դրանովեն պայմանավորվածժամաՔաղանակակիցաշխարհիդեմոկրատականռեժիմներիտարբերությունները: քագետներիկողմիցհիմնավորվումեն հետնյալ առանձնահատկությունները. դեմոկրատականռեժիմը բնորոշ է ԱրնմտաեվրոպաԴյլյուրալիստական կան շատ երկրներին,որոնցումքաղաքականության հիմնականսուբյեկտներ են համարվումմարդկանցտարբերխմբերը,կուսակցությունները, ներգործող ու անկախ խմբերը,հասարակական-քաղաքական շարժումներն միավորումները: Դրանք կամանուղղակիորեն մասնակցումեն կառավարմանգործերին, կամ տարբեր ձնով ազդում են կառավարողխմբավորմանգործունեության

վրա:

դեմոկրատականռեժիմում հասարակությունըդիտԿոլեկտիվիստական է վում որպես միատարրօրգանիզմ:Ժողովուրդնձնականորենիրավասուէ հաստատելօրենքներ, որոշել կառավարությանգործունեությանուղղությունը: Այս քաղաքականռեժիմիգործող սկզբունքիհամաձայն՝ժողովուրդնանսխապետքէ ենթարկվիմեծամասլական է: Բոլոր հարցերումփոքրամասնությունը պետք է համապատասխանությանը: Անձի գործունեությանշտրժառիթները նեն կոլեկտիվիզմի Պատմությանմեջ այսպիսի քաղաքական սկզբունքներին: որնիցեխավի,կամ խմբավորմանիշռեժիմըհանգեցրելէ կամ կուսակցական խանությանը,որը, գործելովժողովրդիանունից, իր ձեռքում է կենտրոնացրել իրականացրելէ պետությանկաիշխանությանլծակներնու կամայականորեն ռավարմանգործը: Այդպիսի քաղաքականռեժիմներ էին ԽՍՀՄ-ը, Չինասկուսակտանը, Կուբան ն այլ երկրներ,որորնցում իշխումէր կոմունիստական

ցությունը:

ռեժիմումժողովրդիկամքըիրակաՆերկայացուցչական դեմոկրատական նրա կողմիցք̀վեարկության,հանրաքվեների նացվումէ կամ անմիջականորեն միջոցով,կամ էլ իշխանությանօրգաններումընտրվածնրա ներկայացուցիչոչ թե ժոների կողմից:Ռ. Դարենդորֆիբնորոշմամբժ̀ողովրդավարությունը ղովրդիկողմիցիրականացվողկառավարումնէ, այլ ժողովրդիկողմիցընտըված մարդկանցիշխանություննէ, որն անհրաժեշտությանդեպքումկարող է լուծարվել ժողովրդիկողմից:Այսպիսիքաղաքականռեժիմիիշխանությանն կառավարմանօրգաններիընտրությանհարցում վճռորոշ է ժողովրդիդերը: կատարմանտեսանկյունից իշխաՍահմանադրականիրավասությունների նության բարձրագույն օրգաններըմիշտ պետքէ գտնվենժողովրդիվերահսկողությաններքո: '

`

Պլեբիսցիտարդեմոկրատականռեժիմում կարնոր քաղաքական որոշումներնընդունում է ժողովուրդը:Իշխանությաններկայացուցչական օրգանները հաշվետուեն ժողովրդիառջն: Այսպիսիքաղաքականռեժիմառկա է Շվեյկարիայում:Բավականինընդլայնված է հարցերիայն շրջանակը,որոնքպետքէ վճռվենքաղաքացիներիկողմից:Ե՛վ կարնորօրենսդրականակտերը,ն ստրատեգիականբնույթի քաղաքականորոշումները,ն տեղականնշանակության Նման քաղաքականռեժիմումժողովճիոներնընդունում են քաղաքացիները: վուրդնամբողջովինվերահսկումէ պետության ն կառավարությանգործունեությունը: Քաղաքագետների մեծամասնությունը քաղաքականռեժիմներըբաժանում ն ոչ դեմոկրատականի: է դեմոկրատականի Դեմոկրատականքաղաքականռեժիմիտակ ըմբոնվումէ պրեզինդենտական ն պառլամենտական վարչակարգերի հիմնորոշսկզբունքները: Ոչ դեմոկրատականքաղաքական ռեժիմի տակ ամբողջանումեն տոտալիտարն ավտորիտարվարչակարգերը: Տոտալիտարքաղաքական ռեժիմի տակ ըմբոնվումէ պետականկառավարմանբոլոր լծակներըկառավարողմիակ կուսակցության մենաշնորհդիտող ն այդ կուսակցության առաջնորդիսկզբունքներովառաջնորդվողվարչակարգը:Այդպիսիերկրներեն համարվումնացիստականԳերմանիան,ֆնուշիստականԻտալիան,Ստալինիկառավարման ԽՍՀՄ-ը: ժամանակաշրջանի է իշխանության Ավտորիտար քաղաքական ռեժիմիտակ իմաստավորվում տարանջատմանսկզբունքնանտեսող,քաղաքականմրցակություննու ընդդիմությունը մերժողվարչակարգը:

10.3. ԸՆՏՐԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՄԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲՆՈՐՈՇՈՂ ՉԱՓԱՆԻՇ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քաղաքական ռեժիմիբնույթն ու էությունըորոշող կարնորչափանիշէ նան ընտրական համակարգիառկայությունըն ընտրություններիկազմակերպման ու անցկացմանձնը: Ինքնակալականն դիկտատորական ռեժիմներումպե-

տության բարձրագույնպաշտոններըկամ ժառանգականեն, կամ ճշանակովի: Բացառությամբ ռեսահմանադրական միապետության, այդ քաղաքական ժիմներում ընտրականհամակարգչի գործում:Իսկ սահմանադրական միապետություններումընտրական համակարգըգործում է գործող սահմանադրության սկզբունքներին համապատասխան: ն ամբողջատիրական Ավտորիտար համակարգերումընտրությունները, որպես կանոն,ձնական բնույթ են կրում:Հիշենք մեր ոչ հեռավորանցյալը, երբ նշվում էր՝ ընտրություններին հաշվետվություններում մասնակցելեն ընտրողների 99,99 44,կողմեն քվեարկել99,98 կամ99,9794:

----- ---- - - - - - -

Այս առումով բավականինունիկալ էին 1978թ.Ալբանիայում անցկացված արդյունքները:Ալբանիւսյումիշխողաշընտրությունների պառլամենտական խատավորականկուսակցությունըստացավ1.430.288 ձայն, ընդդիմությունը՝ 0, մեկ՝ ձեռնպահ ներեքբյուլետենհամարվեցինանվավեր: ամբողԸնտրականհամակարգըօրենքների,միջոցներին գործընթացների ն է պեքաղաքական իշխանության է, կարգավորում ապահովում որն ջություն Յուրատական ներկայացուցչականօրգաններիօրինականկազմավորումը: հիքանչյուր երկրումընտրականհամակարգըձնավորվումէ օրենսղրության ման վրա, որը մանրամասնում է տվյալ համակարգին վերաբերողհիմնական դրույթները,որոնք ամրագրվածեն երկրիսահմանադրությանմեջ: Օրենսղկարգի,թեկնածուառաջաղրման րությունումարտացոլվումեն թեկնածուների ն ձայների ընթացակարգի քվեսըկման ներին ներկայացվողպահանջների, միջոցներիցօգտվելու,ինչպես նան հաշվառման,մասսայականլրատվության աղբյուրներիմասինղրույթները: ֆինանսավորման մասինուհամակարգի ընտրական Յուրաքանչյուրերկրիօրենսդրությունն վերաբեԱյղ առանձնահատկությունները նի իր առանձնահատկությունները: ընտրականհանձնաժորում են թեկնածուիառաջադրմանընթացակարգին, թեկնածուներիառաղովներիձնավորմանկարգինն այլն: Օրենսդրությամբ ունեն խմբերը,կուառանձինմարդիկ,քաղաքացիական ջադրմանիրավունք սակցությունները:Միայն երկու երկրներում(Ավստրիա ն Շվեդիա)թեկնածու- . է կուսակցություններին: բացարձակիրավունքըպատկանում ներիառաջադրման Հայաստանի Հանրապետության«Ընտրականօրենսգրքի» 99 հոդվածի ընտրակարհամաձայն`«Ազզային ժողովի`համամասնական պահանջների ունեն կուի րավունք առաջադրելու թեկնածուներ պատզամավորության զով ն մեծամասնական դաշինքները»:Իսկ սակցությունները կուսակցությունների ն առնվագն50 քաղաՀՀ-ում գրանցվածկուսակցությունները ընտրակարգով՝ քացիներիցբաղկացածնախաձեռնողխմբերը: Թեկնածուի գրանցմանհամար անհրաժեշտէ տվայլ ընտրատարածքում Բայց փորձըցույց է. տաբնակվողառնվազն500 ընտրուլիստորագրություն: ղերը մեծ է ինչպեսթեկնածուլիս, որ բոլոր երկրներումէլ կուսակցությունների ժամանակ: կազմակերպման ներիառաջադրման,այնպեսէլ ընտրությունների իրենց զարգացմւսնընթացքումերկարճանաԸնտրականհամակարգերն դեմոկրապարհեն անցել: Մոտ երեք հարյուր տարվաներկայացուցչական ն տիանմշակեցքաղաքացիներիպետականիշխանության տեղականինքնամասնակցելուերկու հիմնականձն՝ մարմիններիձնավորմանը կառավարման ն համամասնական ընտրականհամակարգեր: մեծամասնական Մերօրերում դրանցհիմանվրա գործումեն նան խառըձները: Սեծամասնականընտրականհամակարգըբնորոշվումէ նրանով,որ այս կամայն ընտրովիմարմնումընտրվածէ համարվումայն թեկնածուն,որը հաՍակայն մեվաքում է օրենքովնախատեսվածձայների մեծամասնությունը:

ծամասնությունըտարբերէ լինում: Կան ընտրականհամակարգեր, որոնքպահանջում են բացարձակմեծամասնություն (5094` գումարածմեկ ձայն ն ավելի): Այսպիսիընտրուկանհամակարգգոյություն ունի, օրինակ`Ավստրւսլիայում: Իսկ հարւսբերականմեծամասնությանսկզբունքի կիրառմանղեպքում ընտրվածէ համարվումւսյն թեկնածուն,որը հավաքումԼ ավելի շատ ձայն, քանմրցակիցը:Օրինակ`Հայաստանում,ԱՄՆ-ում: Երբեմնկիրառումեն մեծամասնական համակալզինշվածերկուտարատեսակները: Օրինակ՝Ֆրանսիայում պառլամենտական ընտրություններիւսռաջինփովում կիրառվումէ բացարձակմեծամասնությւոն սկզբունքը,իսկ երկրորդումհ̀արաբերւսկանը: Սեծամասնականհամակարգի դեպքում,որպեսկանոն, անմիջականկապ ն ընտրողների է հաստատվումթեկնածուների միջն: Թեկնածուներըքաջ ծան նոթ են իրենց ընտրատարածքի գործերին ընտրողներիշահերին,անձամբ հետ: Համապատասծանոթ են նրանց առավել ակտիվ ներկւսյացուցխների ունեն այն մասին, թե ում են նրանք խանաբարընտրողներնէլ պատկերացում վստահում իրենց շահերի պաշտպանությունըիշխանությանմարմիններում: Ակնհայտ է, որ մեծամասնականհամակարգիդեպքում ընտրություններում հաղթում են երկրիառավել ուժեղ քաղաքականուժերի ներկայացուցիչները: Պառլամենտիցդուրս են մղվում մանը ն միջին կուսակցությունները, խմբակցությունները: Մեծամասնականհամւսկարգընպաստում է, որ այդ երկրում ձեավորվին ամբապնղդվի համակարգ:Բացի այղ, մեծաերկկուսակցական մասնականհամակարգըհնարավորությունէ տալիս ձնավորելկայուն ն արդյունավեւոաշխատողմիակուսակցական կառավարություն:Նշված համակարգի գլխավորթերություննայն է, որ «կորչում» է ընտրողների ձայներիմի մասը: Համամասնական ընտրականհամակարգիկիրաոմանղեսլքումմանղաւոներըբաշխվում են համաձայն ստացւսծ ձույների:Այս համակարգըժամանւսկակիցաշխարհում ւսվելի է տարածված, քան մեծամասնականը: Օրինակ՝ Ամերիկայիերկրներումկիրառվումէ միայն համամասնական Լատինական համակարգը: Նշված համակարգինպատակըիշխանությանմարմիններում քաղաքականկուսակցությունների, այնպեսէլ սոցիալականն ազզաինչպես ապահովումնէ: յինխմբերիլայն ն համամասնականներկայւացուցչության նան ամրապնդումէ հետադւսըձկւսպը պետության ն քաղաքացիաԻնչպես կան հասարակության տարրերիմիջն: Համամասնական համակարգընպաստում է նան բազմակուսակցական համակարգերի զարգացմանը:Այս համաէ նան Ավստրալիռւյում,Բելգիայում,Շվեդիայում,Իսրայեկիրառվում լում ն բազմաթիվ այլ երկրներում: Սակայն,նշվածհամակարգը զերծ չէ նան որոշ թերություններից: Օրինակ՝բարդություններեն առաջանումկառավարության ձեավորման ժամանակ,թույլ է կապըընտրողներին պատգամավորների միջենայլն: արդեն նշվել է, ընտրական համակարգերն անցել են զարգացման ե րկարշրջան: Այդ գործընթացիժամանակձնավորվելէ ընտրականխառը

կարգը

Ինչպես

համակարգի, համակարգը,որն իր մեջ ներառելէ ինչպեսմեծամասնական համակարգի դրականտարրերը:Խառի համաայնպես էլ համամասնական մանդատմերի մի մասըբաշխկարգիէություննայն է, որ պատգամավորական համապատասխան, իսկ համակարգիսկզբունքներին վում է մեծամասնական համապատասմյուս մասը` համամասնական համակարգիսկզբունքներին է կայուն կառավարության ձնավորմանպաստում խան:Առաջինտարբերակը տեղի է ունենում հետնյալ ձնով` ընտրողը նը: Քվեարկմանընթացակարգը ստանում է երկուքվեաթերթիկ: Այսինքն՝ստանում է երկուձայնիիրավունք:Մի մյուս դեպքում`հօդեսյքում՝նա քվեարկումէ հօգուտինչ-որկուսակցության, որնառաջադրվել գուտ կոնկրետթեկնածուի, է տվյալ ընտրատարածքում: փորձը ցույց է տալիս,որ Ընտրականհամակարգիկատարելագործման ն արդյունավետ առավելժողովրդավարական խառըընտրականհամակարգն է՝ քաղաքական կայունությանհասնելուհամար:Նշված ընտրականհամաՄեր կարգըգործում է Գերմանիայումն ՀայաստանիՀանրապետությունում: հանընտրվումէ համամասնական ընտրակարգով, երկրում56 պատգամավոր ընտրատաամբողջ տարածքնընդգրկողմեկ բազմամանդատ րապետության 75 պատգամավոր է մեցուցակներով: ընտրվում րածքիցկ̀ուսակցությունների յուրաքանչյուրընտրատարպծքից մեկպատգածամասնական համակարգով՝ մավոր: ձներիցմեկնէլ հանկարնորագույն Ընտրականհամակարգիդրսնորման է: րաքվեն արդյունակարծիքիմիջոցովառաջնորդվելու Հանրաքվեն հասարակական հասարակության ճնշող մեծամասերկրներում, վետ ձն է: Բոլոր քաղաքակիրթ ունեցողխնդիրները կարնորություն լումությանշահերըշոշափողն պետական է ուղծելու համար երբեմնդիմումեն հանրաքվեի:Հանրաքվենանցկացվում ն գաղտնիքվեարկության սկզբունքովպետությանողջ տաղակիընտրության ելնելով`այն կարող է րածքում: Հարցի տարածքայինբովանդակությունից առանձիննահանգներում: Հանրաքվենանցկացանցկացվելնան պետության վում է երկրիօրենսդիրմարմնիորոշմամբ:ԱյդպեսընդունվեցՀայաստանի 1995 թվականիհուլիսի5-ին: Հանրապետության Սահմանադրությունը հիմնվում են ժողովրդիկամքի վրա: Պառլամենտարիզմի սկզբունքները իր կամքնէ արտահայտում՝ընտրեժամանակժողովուրդն Ընտրությունների էլ որոշակիհակումնեՍակայնպատգամավորն լով այս կամայն թեկնածուին: ձգտումներով, հոգեկանկերտվածքովօժտված րով, նախասիրություններով, է: Խորհրդարանում լինի, թե այլպաշտոնում` նա կառաջանձնավորություն նորդվիառաջինհերթինանձնական,խմբակցական,կուսակցական նոչ թե կուլտուրա: ժողովրդի շահերով,եթեչունի բարձրքաղաքական ՛

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

11.1. ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԼԻԴԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՏՄԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

Կենդանականաշխարհումդիտվողսերնդապահպանման բնույթիմեկնաբանմանհիմանվրա կարելիէ պնդել,որ լիդերությունը բիոսոցիալական օրգահատուկբնազդայինվարքագծիդրսնորմանձն է՝ ուժեղին առաջնիզմներին մենությունտալու շնորհիվհոտ-համայնքի ֆիզիկական գոյությաներաշխիքը ու ծացնելու,առողջ սերունդապահովելու,միջտեսակային ներտեսակային պայքարումհաղթելուն գոյատնելուհամար:Հասարակական հարաբերություններիյուրահատկություննայն է, որ յուրաքանչյուրմարդզբաղեցնումէ որոշակիտեղու դիրք,ունի ձգտումներ,նպատակներ, գործելուշարժառիթներ, Ամեն մարդ իր նիր նմաններիգործունեությունն արժեքավորելու սկզբունքներ: անցնումէ անհատականզարգացմանուղի ն ձնավորվումէ որպեսանձնավորություն: Հասարակությունը նրան է փոխանցումորոշակիարժեքներովհիմնավորված սովորույթների,ավանդույթների, զիտելիքներիբազմաբնույթու բազմաբովանդակ այնպիսիհամակարգ, որում երկրորդական տեղ չի գրավում սեփականության ձնի ու սոցիալական շերտավորման հիմնահարցերը: է: Սակայնբոլոր մարդկանց Յուրաքանչյուր մարդաճհատականություն էլ ն շահերիտեսանկյունից է պահանջմունքների հատուկ գործելը: Հոգեբանականայդ ազդակների շնորհիվերբեմնմարդկանցմոտ ամրակայվումեն բնաու վորության կերտվածքիայնպիսիգծեր, որոնքդրդում,ստիպումեն նրան շրջանակների վրա տպավորություն թողնելու,ընդգծելուիր անձի ազնգուգաանհատակամնությունը, կանությունը, շնորհաշատությունը, հասարակությանը օգտակար լինելու,մարդկանցառաջնորդելու ունակությունը: Հասարակության զարգացմանպրոցեսում,հատկապես շրջադարձայինէմեծ է սուբյեկտիվգործոնիդերը: Զարգացմանհակասական տապներում հասաբնույթը, շատ երնույթների կյանքիկոչվելուանկանխատեսելիությունը, րակական կյանքիօբյեկտիվդժվարություններն ըմբոնելուն հաղթահարելու համար կարիքէ զգացվումհասարակության բոլոր շերտերիշահերն արտակուսակցության կամսոցիալականխմբավորման հայտող ակտիվգործունեության, որը ղեկավարող անձն էլ կոչվումէ առաջնորդ կամլիդեր: «Լիդեր»հւսսկացությունն անգլերենառաջնորդողտերմինից է, որն իմաստավորումէ խմբավորմանկամ կազմակերպության ղեկավարին: Նրա անձ205

ու գործելակերպը էական դեր են խաղումհասարանականհատկանիշներն կյանքի կության զարգացմանպրոցեսը կանխատեսելու,հասարակական մտցնելու գորարմատական փովոխություններ տարբեր բնագավառներում են ծում: Հեգելի պատկերավոր առւսջնորդներ համարարտահաւյսւությամբ` հասկանումեն պատմական վում այն անձինք,ովքեր խորաթափանցությամբ ն իրենցնպատակներին հասնելուհամար առաջպրոցեսիհեռանկարները են այլ նորով, թե ւսյն որը դեռնսթաքնվածէ . առկա իրավիճակով, նորդվում ոչ ն է ներսում ուղիներ փնտրումիրականութ պատմական իրադարձությունների յուն դառնալուհամար: Քաղաքականլիդերի դեր կարողեն կատարելայնպիսիանհատները,ոկամ նրա որնիցեդասիշահերը,ժարոնք,արտահայսելովհասարակության մանակի հենքին համսպատասխանկազմակերպում,նպատակամղումեն մարդկանցգործունեությունը: Այդպիսիանհատներըի հայտ են գալիս հատբեկումնայինժամանակաշրջաններում: կապեսհասարակությանզարգացման Ընդորում՝հասարակության յսւրաքանչյուրփուլինն յուրաքանչզարգացման է ձեավորմանորոշակիսոցիալական յուր դասակարգինհատուկ լիղերության կոնկրեւոսկզբունքներ:Նա իր գաղափարմիջավայըն բարոյահոգեբանական ներով,իդեալներով, փորձով,զգացմունքներով, կուլտուրայով,երնույթներնարապագանկանխատեսելու ժեքավորելուսկզբունքներով, ունակությամբ պետք է բոլորիցվեր կանգնածլինի: Իրականկյանքումգործումեն մարդիկ,որոնքօժտված են գիտակցությամբ ն պայքարումեն դրանցկենսան կամքով,իրենցառջնդնումեն նպատակներ է, որ հասամտածողՋոն Դյուին հիմնավորում գործմանհամար:Ամերիկացի ն րակությանզարգացումը ընթանումէ պատահականորենպահիցպահառաջհիմանվրա: ԻսկՍիդնեյՀուկը«Հերոսըպատնորդներիցստացածխթանների է, որ պատմությունը մությանմեջ» գրքումմեկնաբանում մեծագույնմարդկանց գործունեությունէ, ն միայն լիդերները զալրգացկարողեն ազդելմարդկության ման վրա: Հուկի համոզմամբա̀մբոխնառաջնորդների է կարիք զգում ն փնտրումէ նրանց,որպեսզինրանքխաղանայնպիսիդեր,ինչպեսհայրը` ընարտահայտությամբ՝ մարդիկչեն կատանիքում:Շառլ դը Գոլի պատկերավոր րող յոլա գնալառանցլիդերի,ինչպեսառանցսննդին ջրի: Այդ քաղաքական կազմակերպվածության նրահամոզմամբ, կարիքեն զգում,որի կենդանիները, դերըկարող միայնառաջնորդը: է ստանձնել Արնմուտքումառաջնորդների կյանքի ն գործունեությանուսումնասիրութմեծ են յանը նշանակություն տալիս՝գտնելով,որ հմուտ լիդերըկարողէ կանկյանքիշատ հակասությունների զարգացման ընթացքը: խել հասարակական ճան այն հեղինակները, որոնքլիդերությանդրսնորմանհարՍակայն քիչ չեն ցում ծայրահեղորենընդլայնումեն հոգեկանիազդեցությանշրջանակները: Հատկապեսմանկականն պատանեկության տարիներիախտաբանական շեՀայտնի է, որ Զ. Ֆրոյդը լիդերության ղումներիազդեցությանհետնանքները:

:

ձզտումի հիմնավորում էր

երիաասարադության հասակումլիբիդոյիճնշման պատճառով մարղուհոգեկանում դրսնորվող վարքագծով, որը կարողէ արտահայտվել իշխանատենչության, ն այլ ձներով: մարդատյացության Այսպիսի մտայնությամբ էր առաջնորղվում նան Ֆ. Նիցշեն, որի բնորոշմամբ՝ հասարակականկյանքումառաջատար դիրքգրավելումարդկանց ձգտումները իշխանատենչության են: Հիմնվելով արտահայտություն այս սկզբունքների վրա` այլերը իր գաղափարակիցների հետ զարգացնումէ այն թեզը, որ անլիարժ քության զգացողություննանձին կարողէ մղել շրջապատիվրա իշխողդիրք գրավելուձգտման՝լիդերության: Սակայնչպետքէ մոռանալ,որ լիդերըձնավորվում է կոնկրետսոցիալականմիջավայրում, ն ինքն էլ այդ միջավայրի արդյունքնէ: Դաժան լիդերները պատահական չեն պատմությանմեջ: Նրանց ասպարեզգալը դաժանժամանակի ն դաժան սոցիալական հարաբերություններիարդյունքէ: Քաղաքական լիդերըիր ժամանակակիցներից տարբերվում է նրանով,որ ըմբոնումէ իրադարձությունների բնականոնզսւրգացման ընթացքը, կռահումէ ձնավորվող սոցիալական միջավայրի հոգեբանությունը, կարոէ ղանում արժեքավորել արմատավորվող սկզբունքները: Ամերիկացի

սոցիոլոգ Բոգարդիուսի չափանիշներով` մարդունլիդեր են դարձնում խելքը,էներգիան, բնավորությունը:

1է2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԼԻԴԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

Հասարակական իրադարձությունների ծավալմանհորձանուտումքաղաքականգործիչներեն դառնում շատերը,բայց նրանցիցքաղաքական ֆունկցիա կարող են իրականացնել միայն առանձինանհատներ:

լիդերի

Այդպիսի իրադար-

ֆունկցիա իրականացնելու համարանձը պետք է օժտված լինի. 1. ձությունների ծավալմանընթացքըկռահելուունակությամբ, 2. հասարակա կան կյանքի բազմակողմանի հարաբերությունները ըմբռնելուն վերլուծելու 3. իրավիճակը խորաթափանցությամբ, 4. գնահատելու հմտությամբ, մարդկանցվրա ազդելուկարողությամբ, 5. կայուն 6. բնավորությամբ,հումորիզգան այլ հատկանիշներով: ցողությամբ ու Այդպիսիհատկանիշներով հոգեկան

կերտվածքով օժտվածանձը քաղաքական լիղեր դառնալուհամարպետք է խորությամբ ըմբռնիհասարակական կյանքիզարգացմանտենդենցը, ունենա

այդ

տենդենցին համապատասխան քաղաքականծրագիր:Ընդ որում` այդ ծրագրի ստրատեգիական դրույթներումպետքէ հստակորեն ւսրտացոլվենայն

դասի,դասակարգի շահերը,որոնցվրա խմբավորման, Իաջողությանհասնելու

նա հույսունիհենվելու: համարքաղաքական առաջնորդը ոչ միայն պետքէ ունենաքաղաքական բարձըկուլտուրա,այլն մասսաներին իր հետնիցտանեունակություն, իր մտահղացումները նրանց համարբաղձալիդարձնելու հրքու հմտություն, հռետո րական արվեստով ու պրոպագանդայի միջոցներով ամաներին իր կողմըշրջելու կարողություն:

Լր մն

Մասսաներիհամար լիդերըմասամբպետք է լինի ըմբոնելի,հոգեհարամնա անհասանելի,ամենատես, ամենակարողէակ: զատ ն միաժամանակ կախվածէ ոչ միայննրաունակությունգրավականը Նրա հաջողությունների օգնողու աայլն նրան հենարանհանդիսացող, մերիցու հատկություններից, ջակցողթիմիգործողություններից: պայքարում: ձնավորվումեն քաղաքական Քաղաքականառաջնորդները մեջ ճախագահը,վարչապետըգործում հասարակության Բյուրոկրատական ունեն նան ապարատի են որոշակի բազզգալիներդրում որում սկզբունքներով, լիդերնեկատարողէլիտան:Հելբրեյթիպնդմամբ՝ մասնագետները՝ մաքանակ են կողմից մարդկանց գիտելիքունեցող րը լոկ ստորագրում պրոֆեսիոնալ անձ է: Խումբը մշակվածորոշումները:Սակայնլիդերըհետնորդներունեցող է ճ րա շահերը, իսկաէ արտահայտի պետք որը ինքն ընտրումառաջնորդին, ռաջնորդն պետքէ հստակգիտակցիխմբիսպասելիքները: են կազմում ճրանշրջապաՀաճախլիդերիմասինմարդիկպատկերացում ու հիմանվրա: Քաղակարողություններիվարվելակերպի տող օգնականների է սակայնհասարաշ ահել, հաղթանակ քականլիդերըկարող խոստումներով հաստատուն մնալըկալված կլինի դիրքումնրա կականնավի նավապետի հավատամքով Կայուն գործիվերածելուկարողությունից: այդ խոստումները ն՛ ն՛ օժտվածառաջնորդըիր հետնիցկտանի իր շքախումբը, խմբավորումնեԻսկիր ուժերինանվստահգործիչնաշխատումէ թաքնվել րին ու մասսաներին: կողմճաչի ցուցաբերում քողիտակ:Անգամանկեղծություն դիվաճագիտական հետ վ արքագիոր՝ առաջնորդի Այնպես փոխհարաբերություններում: կիցների հետ շփվելուհմտությունը, վարպետություպարզությունը, ծը, կողմնակիցների են վարքագնրան շրջապատողների միայն ոչ թողնել ճը զգալի հետք կարող ն ծում, այլն գործերըկազմակերպելու ղեկավարելուոճում, մարդկանցհետ ձնում: Եթելիդերըչի մերժումու վանումգաղափարաճրանցվարվեցողության քծնանքը,հաճոյանալուձգտումը՝դժվարթե լուրջ կիցներիշողոքորթությունը, է ն ենթաայդ հատկանիշըփոխանցվում հասնի: Ավելին, հաջողությունների է ու ամրակայվում վերադասիառաջ քծնելու, իսկ կաներին, աստիճանաբար Անհատականղեկավարության հոգեբանությունը: դեմ փքվելու ենթակաների է տաղանդավոր գաղափալիդերնանջրպետվում սկզբունքովառաջնորդվող ն է համար: հասարակության լինել կործանարար որը կարող րակիցներից,

էլ

Նման

կարող իրավիճակի է հանգեցնելնծայրահեղլիաբերալությունը:

113. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼԻԴԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

լինել միայն կարողէ արդյունավետ լիդերիգործունեությունը Քաղաքական են ծրագրերնընդունվում հանրության այն դեպքում,երբ նրա առաջադրած մասնակցումեն դրանցիրականացակտիվությամբ կողմից,իսկ մասսաներն

մանը:

|

Քաղաքականգործունեությունն առանձինանհատիկամ խմբավորման գիտակցվածմիջամսաւությունն է իշխանության կառույցներին` քաղաքականհամակարգիննճպատակամմղելու որոշակիշահերիւռեսանկյունից որոշակիծրազրերիիրականացմանը: Քաղաքականությունն էլ հենց գործունեությունէ որոշակիշւսհերիու գաղափարների տեսանկյունից: Քաղաքական գործունեությա նը ուղղություն տվողգաղափարները զորեղազդակներեն, իսկ քաղաքականությունը՝գաղափարական կողմնորոշվածություն ունեցողգործողություն:Այդ պատճառով էլ հասարակության արդյունավետ կառավարման մասինտարբեր

ու կուսակցությունների խմբավորումների առաջադրած ծրազրերը կարող -են ունենալ իրարամերժբովանդակություն: Նման իրավիճակում քաղաքւսկան համակարգիկայունությունը պահպանելու համարիշխանությունները կարող են դիմել ուժային միջոցներիը̀ նդդիմության չափից ավելի ակտիվություն սանձելու ն կառավարման հիմնականսկզբունքներն անխախտպահելուհամւսր: Նման իրավիճակներում, եթեընդդիմությունը ցուցաբերում է համառութ յուն ն աջակցությունէ ստանում ժողովրդիկողմիցս̀րվող հակասություննե կարողեն վերածվելլուրջ ընդհարումների, ընդհուպմինչնքաղաքականառաջժորդիփոփոխումը: Հակասությունների սլլմաճ արդյունք հանդիսացող ա )դ բախումները միանշանակարժեքավորումչունեն: Այն կալաղէ լինել օրինական,բայց ոչ արդարացի, երբ իրականացվում է գործող սահմանադրության հապահանջներին մապատասխան, բայց չի համապատասխանում ժողովրդիշահերին:Եվ անօիինական, բայց արդարացի,երբգործողությունները հակասումեն գործողնորմերին,սակայն բլսում են մեծամասնության շահերից:Ակնհայտօրիճակկարելի է դիտել1989-1990 թվականների Խորհրդային Միությանկուսակցական վերն նախավի հանրապետություններում հզորացող անկախացման գաղափարակիցներիբալսումներըգործող սահմանադրության ն ժողովրդավար տեսանկյունից: սկզբունքների

Կյանքըցույց

է

տալիս,որ քաղաքականհրադարձություններն ավելի հա-

բուստ, բազմազանու հակասական են, քան քաղաքականառաջնորդիու կա-

ռավարող վերնախավի նախանշածուղին ու կազմածծրագրերը: Այդ պատճառովէլ ժամանակառ ժամանակտեղիեն ունենում իրաղարձություններ, իոնթ ո-

զարմանքեն պատճառում ժողովրդին: 1970-ականթվականներին ո՞վ կհավատար, որ մի քանի տարիանց կհեղինակազրկվի ամենակարող կուսակցական լիղերնու ինքնալուծարման խորհրդային կենթարկվի համակարգը: լիդերի արժեքավորման չափանիշկտրողէ գործունեության հւ դիսանալ իրականության զարգացմանբազմակողմանի տենդենցների վերհիմանվրա ստեղծվածտեսությունը: Տեսություննընդգրկում է ընդանուրհիմնախնդիրներ, որոնցումմիշտ չէ, որ կարողեն ճախանշված լինել տփոխվուլ իրադարձությունների համապատասխան լուծումները:Այդ իսկ զատճառով էլ քաղաքականլիդերըպետքէ կարողանա գտնելհումապատաս-

«աղաքական Նոճություն մ

համար: Օրինակ՝Լենինի ախանլուծումներամեն մի կոնկրետիրավիճակի քաղաքականությունը»ճիշտ ն խորը վերլուռաջադրած «ճոր տնտեսական կոմունիստական կուծության արդյունք էր: Եթե 1980-ականթվականներին սակցությանլիդերներըխանդոտմերժողականվերաբերմունքչցուցարերեին մասնավորձեռներցությաններդրմաննկատմամբ,ոչ միայն չէին կործանվի տասնամյակներիընթացքումձեռք բերված նվաճումները,այլն կստեղծվեր օժտված նոր տնտեսաձե: զարգացմանարդյումավետհնարավորություններով ժամաՔաղաքականլիդերըմիշտ պետք Լ հիշի, որ քաղաքականությունը գործունակաշրջանիոգուց բխող ն պահանջներինհամապատասխանող ու վենեությունէ, որումտեսությունը,ծրագրերըմիշտպետքէ արժեքւավորվեն ամեն համապատասխան: Այն. մի կոնկրետիրավիճակին րաարժեքավորվեն պետք է ընդգրկիներկայի պահանջներըն երաշխավորիապագայինկատմամբունեցած մարդկանցհավատը:Քաղաքականլիդերիմտահղացումները միայն այն ժամանակ,երբ ճա տեսությունդարձրած. կարող են հաղթանակել մասսաներիերազանքը ներդնում է իր քաղաթականծրագրերիհիմքում ն հմուտ ձեռվղեկավարում է նրանցմզումները: Հեռատես քաղաքական լիդերըպայքարիկարգախոսէ դարձնումդարաշրվստահությունը: ջանիկոլեկտիվհույսը: Դրանովճա ձեռք կբերին մասսաների ուժ է: անխորտակելի Իսկ մասսաներիմիասնականհափշտակվածությունն առանց կրակոցիտապալեցմի Այդ ուժն էր, որ Ազատությանհրապարակում որր տոկունությամբ դիմագրավելէր հահամակարգ, այնպիսիքաղաքական միասնականգրոհըդեռեսիր խանձարուրումն իմպերիալիզմի մաշխարհային ու բազմաբնույթ անսասան էր մնացելնրաբազմաթիվ խարդավանքների հանդեպ:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ

ու գործիչներն առանձԲոլոր ժամաճակներիքաղաքականառաջնորդներն նայլ ճանում են սկզբունքների, փառասիրության կամքի,անհատականության, օժտված Այդպիսիհոգեկանկերտվածքով հատկանիշներիընդհանրությամբ: են իշխանատենչության մոտ նկատվում գծեր:Նրանց հաբոլոր անհատների արժեքըմարդկանցիր կամքինենթարկելնու հատսրակութմար բարձրագույն յան մեջ իշխող դիրք գրավելնէ: Իշխանատենչանհատներըիրենց կյանքի ճպատակնու իմաստըփնտրումեն պաշտոննվաճելու,կառավարողէլիտայի յարքերումընդզրկվելու հրամայելու իրավունքովօժտվելու գործունեության մեջ: Նրանք իշխանություննվաճելուն իշխելուհամարպատրաստ են դիմելու հնարավորու անհնարինբոլոր միջոցներին: է պայմանավորված Լիդերությանտիպիձնավորումըհիմնականում հասարակությա հարաբերություններով, դարաշրջանիսոցիալ-տնտեսական ու անային շերտավորմանսկզբունքներով բնույջով, Լթնոսի պատ մական զարզացմանաստիճանովն այլ զործոններով:քիչ կարնորդեր չեն խաղում

տո

|

անձիհոգեկանկերտվածքը, բարոյակամային հասուհառկությունները, նացմանմիջավայրը: Ապագալիդերիձեւսվորմանն աշխարհըմբռնման վրա վճռականազդեցությունկարող են թողնել հասարակական բարքերը,սովորույթները, կենցաղը, ընտանեկան նայլ գործոններ: հարաբերությունները -ոզեվան կերտվածքի չափանիշներով` քաղաքականլիդերները կարողեն արկածախնդիր, դեմոկրատ: յոոմալ լիզերնիշխանությունը դիտում է որպես փառք՝նվաճելու,մարդկանցվրաբոնանալու միջոց: Երկածախնդիր լիդերն,ինքնարտահայտման պահանջմունքներից, ցանմաիրությունիցմղված,արհամարհում է բարոյականարժեքները, հասարակպան կարծիքըն իշխանությունը դիտում է որպես բոլորից վերդասվելու նան

`

իու բոնազան

հնարը:

Դեմոկրատլիդերըպատվասերէ, հաստատված արժեքներին` հավատարիմ: Ձգտում 1 գնահատվել հանրությանկողմիցն իշխանությունը դիտումէ որպեսհասարակությանը ծառայելուպատվաբեր

աւսրտականություն: Իրականացվող քաղաքականռեժիմիարժեքավորման հեչափանիշներով` մոտ առանձնացվում ղինակների են քաղաքական լիդերության ավանդական հարիզմատական, բյուրոկրատական տիպերը: Ավանդական լիդերությունը հիմնվումէ նախնիների կողմիցամրակայված ազանդույթների ուժի վրա: Իշխելու իրավունբը Լ ժառանգվում արգոյոթ հարուստտոհմինպատկանելու սկզբունքով: Իշխողն անշեղորեն գործում Լ ավանդական ու նորմերի սկզբունքների արժեքավորման տեսանկյունից,իսկ իշխանությա ն կառույցներում ընդգրկված արտոնյալ էլիտան պատկառանքով պահպանում է հաստատված կարգերը:Ավանդական լիդերության սկզբունքները են առհմատիրական ձնավորվել հասարակարգում: Առաջնորդի ն շամանի ու հեղինակությունն իշխանությունը հիմնվածէին ավանդական նորվրա: Հետագայում ձնավորվածթազավորական ժառանիշխանությունը Ղ սկզբունքները, զար գացրեց, կատարելագործեց ն որպես կառավարր արուն համակարզ` ներդրեցար թայն շեժիմիհիմքում:Թատիրակալը իշխելուիրավունքը ձեռք է բերում`տիրանալով իշխանութՆը Այդ պահիցսկսած՝ Պանին: ժողովուրդը լսում, հարգումն. ենթարկՆա պատված անվերապահորեն: այիան իշխանության լոտասխակով: Սեդերությունը հիմնականում է դըսնորվում յա հասարակո յին փուլերում,երբ անհրաժեշտություն է առաջանում հմտության ն լամտության, հեղինակության ձոգերանական տարբերազդեցիկմիարքան լատինատեղթված. իրավիճակը, կայունացնել կան աոկա Հարիզմատական լիդերը ժառանգական արտոր չունի: Նա կարող է լինել հասարակության ցանկացածդասի ճերկայա սակայնպետքէ օժտվածլինի հասարակության վրա ազդեցութՊորօգյուունակությամբ, հաստատակամությամբ, համառությամբ, ինքնիշ-

ազնվագ

Բերի

1Ց ի րորր

ում

ա մմատավան

զտծամա

ւի ջոց

եա ություններ ությունները:

յում ցցի,

2)

է

խանությամբն այլ բացառիկհւստկություններով, որով խիստզանազանվիիր ն շրջապատից վայելի բարձրհեղինակություն:Այդպիսիառաջնորդինժողովուրդն աստվածացնումն կուռքի նման պաշտում է: Նա համտրվումէ գերմարդ,իմասաուն,անսխարսկան:Հլարիզմատական լիդերըստեղծում է ուրույն է այն: Նա կարող քաղաքականկուրսն միանձնյաիրականացնում է խախտել հասարակության ավանդականարժեքները,դուրս գալ դրանց շրջանակներից, ու բարեփոխումներ: հերքելւսնցյալը,իրականացնել նորմտահղացումներ Այդնա հետո, եթե պիսիլիդերիմահվանից իրենփոխարինող չի նշանակել,երկիրը կարող նեջ՝ նորլիդերիընտրէ ներքաշվելբախումների,խառնակությունների ման հարցում:Հարիզմատական ենեղելՀուլիոս ւոիպիառաջնորդներ Կեսարը, ե Ստալինը,Հիտլերը,Մուսոլինին այլք: լիդերությունըհաստատվումէ ժողովրդիկողմից`ընտԲյաւրոկրատականմ րություններիմիջոցով:Նման սկզբունքովընտրված առաջնորդըհենվում է նորմերիվրա ն հնտնողականորեն սահմանադրական իրականացնումէ օրենու լիազորություններն պարտականությունները: քով նւսսխատեսված Այստեղ ն իշխանություննօրենքնէ: Լիդերըդիտվումէ որպեսօրենքի հեղինակությունը ն օրինականության Նա վելի շատ կատարողէ, անխախտության երաշխիք: ողջ ւսպարատնա-. Ինչպեսլիդերը,այնպեսէլ բյուրոկրատական քան իշխող: են ռաջնորդվում իշխանությանբաժանմանսկզբունքով:Լիդերիհեղինակությունը պայմանավորվածէ զբաղեցրածպաշառնով:Բյուրոկրատակամլիդերությունը բնորոշ է արդի ժամանակաշրջանի դեմոկրատական ռեժիմներին: պրեզիդենտները: Այդպիսիլիդերներիֆունկցիաեն իրականացնում հարցումհետաքրքիրմոտեցումէ. Քաղաքականլիդերներիդասակարգման ցուցաբերելՀ. Լասսուելը: «Իշխանությունն անձ» աշխատությանմեջ Լասն տեսաբան է ազիտատոր, լիդերնե-. սուելն առւսնձնացնում ադմինիստրատոր ա-. Ջենինգսիսկզբունքներում Լիդերությանդասակարգման րի կերպարները: է հասարակությանը իր կամքը թելադրելու անձի կերտռաջին պլան մղվում գերմարդ,հերոս, գահաժառանգլիդերներիգործուվածքը: Հիմնավորելով Ջենինգսը,Նիցշեի նման, հակվումէ. նեությանսկզբունքները՝այնուամենայնիվ դեպիգերմարդը,որը ունակ է նոր արժեքներստեղծելուե մարդկանցառաջ- . բնորոշումէ դրոշակակիրներ ճորդելու:Մ. Հերմանըքաղաքականլիդերներին (որոնքբնատուրհատկությանշնորհիվկռահումեն զարգացմանուղղությունը ն ունակ են իրենցհետնիցտանելումարդկանց),առնտրականներ (որոնքու- : են խաղատիկնիկներ ճակ մարդկանցհամոզելընդունելուիր գաղափարները), ու (որոնքղեկավարվում ավապող շնջներ (որոնք արագ կողմնորոշվու ըրադարծություււնրու ձեռնարկումներ իրականացնել): կարողանումեն հսմապատասխան նոր կնպաստենլիդերների գործընթացները Մերօրյա դեմոկրատացման տիպերիի հայտ գալուն: .

ննծովարո Բայն Հո Արզու

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆԵՐԿՈՒԵՐՈՐԴ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԱԽՈՒՄՆԵՐԸ

:

12.1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԱԽՄԱՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քաղաքականբախումն աշխարհայացքային հատարբերսկզբունքներ, մոզմունքներ,ձգտումներ ունեցողուժերիհակամարտ Է ո ակի հիմնախնոիրնե ծե ի ծրագրեր րոշակի հիմնախնդիրներ ըածելու, իրականացնելու, իշխանության լեակներին տիրելուհամար: Ցանկացած քաղաքական համակարգ,կենսունակ օրգանիզմի նման, գտնվումէ անընդհատփուիոխության ու զարգացմանպրոցեսում:Դանդաղ, աննշան փոփոխությունները երբեմննշմարելն զգալ հնարավոր չէ: Սակայն դրանք,աստիճանաբար կուտակվելով, կարողեն վերածվելսոցիալական այնպիսիփոթորիկների, որիհորձանուտումհայտնվածքաղաքականուժերըկորցմում են ինտելեկտուալ սկզբունքներով առաջնորդվելու Հասարակական կյանքիբախումները հասարակության մեջ գործողտարբերխմբավորումների հակամարտփոխհարաբերության արդյունքեն: Հակա-

փոխազդեց

ունակությունը:

շահերի հասարակական քքլար աոոիթնոր արհամատեղ տարակարծիքություն, ք

րցնրը լուծելու

որը

կարող է

հանգե գել խիստ բանավեճերի,թշնամական ընդհարումների: Զարմանալիէ լ

արդկանց հասարակական-քաղաքական զործունեությունը: Իրենցանխելամիտարարքներով են տնտեսական, նրանքներքաշվում սոցիալական, քաղաջական ճգնաժամերի մեջ ն եռանդազին ուղիներեն փնտրումխախտվածհավերականգնելու, Ոսբերությունները կործանումից փրկվելու,մինիմումկենսամիջոցներ ապահովելու ուղղությամբ: Գոյատնելու համարմղվողպայքարը մարդկանց ստիպումէ առաջնորդվե ւ ու մոցիալ-քաղաքական նոր ծրագրերով տեսություններով: Այդպիսիճպատակ է հե րան բախումների տեսությունը: Ըյն տվյալ ժամանակաշրջանպահանջներիտեսանկյունիցառաջադրում է հասարակակա երնույթը երիարդյունավետկարգավորման միջոցներ,պարգաբանումէ սոցիալականտ արբեր խմբավորումների միջնծազողհակասությունների մեխանիզմը:

Իո

Պատմությանվաղնջականժամանակներիցսկսած՝ մշակվել են հասարաբարոյականն իրավականնորկարգավորման կականհարաբերությունների մեր,որոնց ճպատակնէ եղելհիմնավորելսոցիալականտարբերխմբերիիրա-

ամրապնդելտնտեսական,սոցիալավունքներն ու պարտականությունները, ւսնմիւստարը օրգանիզմի ղեկավարմանհիմքերը,թույլ այդ կան,քաղւսքւասկան շեղում: չտալ նախանշվածուղուց ոչ մի արմատական նման իրավիճակըպահպանվեց Ենթարկման ն իշխման կարգավորման ժողովուրդների մինչն 18-րդ դարը: 1776թ Ադամ Սմիթը«Հետազոտություններ ն մասին» գրքում առաջինանգամ հիմհարստությանբնույթի պատճառների հիմնականպատճառըհասարակությանդասակարճավորեց,որ բախումների է՝ հողատեր բաժանումըկապիտալիստների, մարդկանց գային շերտավորումն որոնցմիջն ծավալվող տնտեսական վարձու բանվորների, սեփականատերերի, զարգացմանշարժիչ ուժ է հանմի կողմից`հասարակության մրցակցությունը դիսանում,մյուս կողմիցէլ՝ սոցիալականու քաղաքականբախումներիպատճառ: Նման հայացքներհետագայումզարգացվեցին Հեգելի,Մպենսերի,Մաքս ազգերիապաՍպենսերի կարծիքովբ̀արձրագույն Վեբերի, Զիմմելի կողմից: իր գերագույնիշխանությամբ,կկարողանաարգելել պատեգա ֆեդերացիան, րազմը ժողովուրդներիմիջն ն կանգնեցնելբարբարոսությանզարգացման

պրոցեսը:

Ամերիկացիսոցիոլոզ Լյուիս Կոզերի հիմնավորմամբք̀աղաքականբակյանքի արժեքներինտիրելու,դիրք, խումներըպայքար են՝ հասարակության իշխանությունձեռք բերելուհամար, պայքար, որում կողմերըձգտում են չեզոազդեցությունը,նրան վնասել կամ ոչնչացնել: Դա քացնել հակառակորդի մարդկանցն առանձինսոցիալականխմբերիմիջն զարգացող լարվածություն տեսանկյունից: Ըստ Կոզերի` հասարաէ եղածի ն լինելիքի արժեքավորման անխուսափելիսոցիալականանհավակությանըհատուկ է ճակատագրորեն անդամներիմշտատն հոգեկանաճբավարարսարությունը,հասարակության վածությունը,որի պատճառովէլ լարվածությունէ ստեղծվումանհատներին խմբերիմիջն՝ հասնելովմինչն բախումների:Կոզերը հիմնավորումէ, որ բաեն ներքինկյանքիարդյունք են, պայմանավորված խումներըհասարակության առանձինմարդկանցն խմբերիփոխհարաբերությամբն սոցիալականհամադերեն կատարում: կարգըկայունացնող սոցիոլոգՌալֆ Դորենդորֆը«Դագերմանացի 1960-ականթվականներին ինդուստրիալհասարահարաբերությունները սակարգերըն դասակարգային

ենկությանմեջ» գրքումհիմնավորումէր, որ յուրաքանչյուր հասարակություն թակա է փոփոխման,իսկ սոցիալականփոփոխություններըհանգեցնումեն

քանզի իշխելու տեսակետից՝մարկանց սոցիալականդիրքերըմիաբախման,

չեն: Դա նրանցշահերիմիջնմիշտբախումէ տսաջացնում, որը, ի վերտնսոաւկ Դորենդորֆիկարծիջո, կուրողէ վերածվելթշնամանքին հակամարտության:

պատճառներըհնարավորչէ վերացնել, քով`սոցիալականհակամարտության է, որոշակի տեսանկյունից,կարգավորել,որը հնարավորություն այլ կարելի ն ընտրելաստիճանականփոփոխութխուսավւել կտա հեղափոխություններից յունների ուղի:Ըստ նրա՝հասարակությանսարուկտուրալփոփոխությունները, դեռեսհեղափոխություն չեն: Հասարակությունորսլեսբախումներիհետնունք, են ները միմյանցիցտարբերվում ոչ թն բախումներիառկայությամբկամ բաայլ դրանցնկատմամբ իշխանությունների ունեցածվերարերցակայությամբ, նս մունքով:Դեմոկրատականհասարակությանմեջ առկա են բախումներ, արդյունավետմեթոդներիշնորհիվ դրանք պայթունավբայց կարգավորման աանգ չեն դառնում: Դորենդորֆիհամոզմամբ՝ով կկարողանաբացահայտել պատճառըն կանխել նրա զարգացումը՝կվերահսկիպատմութբաիտւմների յան ռիթմը: Քաղաքականբախմանաղբյուրը դասակարգայինն այլ բնույթի հակամսրտությունն է: Սակայն դասաւկարգերին ակտիվացնողը, պայքարի մղողը իշխանատենչքաղաքականուժերն են, առանձինանհատներըկամ խմբավորումները, որոնք գգում են հասարակականհարտբերություններում խմորվող ն են հակասություններիուժգնացողռիթմը ձգտում այն նպատակաուղղել իրենցշահերիտեսանկյունից:Այդ պատճառովէլ հասարակական կյանքի զարգացմանհամաչափությանցանկացածխախտմանդեսյքում իշխող վերնախավը,իշխանությանլծակներըչկորցնելուհամար, կարողէ դիմել քաղաքական հարկադրանքիզանագանմիջոցներիը̀նդհուպ մինչն ֆիզիկականուժի գործադրումը:Դժգոհ մասսաներիքաղաքականցույցերը, միտինգները,գորն այլ բնույթիշարժումներըիշխանությանհիմքերըսասանողքածաղուլները ղաքական բախմանազդակներեն: Սակայն, ինչպիսինէլ որ լինի քաղաքական բախումը,այն միշտ ազդում է հասարակությանբոլոր դասերիվրա ն, առաջին հերթին,վնասումէ հասարակժողովրդին:Մասնագետների հաշվարկով՝ թվականներիժամանակահատվածումներքինպառակտում1917-1950-ական ների, թաղաթացիականպատերազմի, գաղափարական հալածանքների ԽՍՀՄ-ում կյանքով են վճսվել 66 միլիոնմարդ:Ներքաշվելովքահետեւանքով ղաքականգործիչներիարկածախնդիր պայքարիմեջ՝ նրանքդարձան գաղափարական պայքարիանմեղ զոհեր:Ակամահիշում ես Ա. Ս. Պուշկինիդիպուկ «Շստված չանի՝ մարդտեսնի անողոքու անիմաստռուտրտահայտությունը. սականխռովությունը»:Ինչ կասերՊուշկինը, եթետեսներքաղաքականփոր215

Ռոաաստանում ն նրա կազմիմեջ մտնող երկրնեպատճառով ձարարության սպանդը,Էրշիպելագումհռրպատերազմի րում ծավպվվածքաղաքացիական

հայացքը: թարած դարձածհայ մտավորականի ու պատահական երնույթ թե հանկարծւսկի Քաղաքականբսխումներըոչ

հասունացողպրոցեսիկտրուկսրում, որն առանձնա-

են. այլ աստիճանաբար

կարգապսմության բռնությանաճման, անհանդուրժուլականության, անկմանդրսնորումներով: նում

12.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

.

,

է

ԲԱԽՈՒՄՆԵՐԻ

ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

բարդ Քաղաքականբախումնաստիճանաբարսրվող հակասությունների են ս ուբյեկտների, խաղալ քաղտքական շղթա է, որումվճռականդեր կարող կուլտուրականստաջընթացի անհամատեղելիությունը, շ ահերի քաղաքական ընդգրկվածէթնոսնեհ ամակարգում տվյալ քաղսւքական պահանջմունքները, քակողմիցիրականացվող իշխաճությունների րի անհամաչափզարգացումը, մասսաների վ երնախավի կողմից քաղաքական ղաքականլխտրակամությունը, նոր ուժերիձետվորումն քաղաքական շահերիանտեսումն ու արհամարհումը,

ասպարեզիջնելը: պատճառահետնանքաիրադարձությունների Բախումըհասարակական նան մարդկանցշահերը, նպային կապերիշարք է, որումքիչ ղեր չեն խաղում ու ձգտումները: բաժանմանշնորհիվ հ ասարակական Աշխատանքի տակճերն ու բարեկեցիկվիճակում,իսկ : է մարդկանցմի մասը հայտնվում արտոնյալ ծնում Դա է «վերնների»ու. մյու մասը գրկվումէ բոլոր տեսակիբափիքներից: կարողէ պաԲ ախումները համակարգ: ամբողջական բախման «ճերքնների» քաղաքա. մանավորվածլինեն կառավարողվերնախավիանկարողությամբ, Այդիշխանությամբ: տեխնոկրատների դիլետանտ կանապեսչհասունացած, հետո հանրապետութհամակարգիկազմալուծումից պիսինեն խարհրդային ն ազզամիջյանբախումնեյուններումծավալվածւոնտեսսկանճգնաժամերի ու

,

պասոճառները: րի հիմնական անհամաբախումըմարդկանցշահերիու ցանկությունների Քաղաքական կառույցներըմարղտեղությանարդյունքէ: Քաղաքականինստիտուտները, այնպիսիոլորտներեն, որոնցումմիշտ էլ հնարավորէ կայինգործունեության Աշտարիմաստություն: արժեքավորմուն սկզբունքներիու համոզմունքների ներսում`ի ծավալվելովհամակարգի այդ դիրքորոշումները խարհայացքային բախման0ւսորը, փաստորեն, վերջո կարողեն հանգեցնելանմիաբանության,

է: լխադոտն ն բախումը ի հայտ են գալիսնան քաղաքական Քաղաքականթշնամանքը հաԸյդ շահերիբախմանպատճառով շահերիխաչաձնությունից: զործիչների ընտանեկանխմբերը,ներգործող կարողեն ղառնալընկերները, կառակորդներ

խմբավորումները

ն այլն: Հակամարտության ուժերը, սոցիալական ձնավորն ման զարգացմանգործում վճռականդեր կարողեն խաղալ ն: օբյեկտիվ,ն՛

սուբյեկտիվգործոնները:Անհատները,խմբերը,խմբավորումները միմյանցեճ գոտիներնվոճերս, ձեռք բերածը ընդարձակելուն բավխվում՝ տարբերբնույթի շահաղիտականմղոմներից:Իսկ հեղափոխական բախման կարողեն հանղիսանալբնակչության պաաճատ կենսամակարդակի խիստանկումըն այդ անկումըշտկելու գործում իշխանությունների ցուցաբերածանկա-

ազդեցության

րողությունը:

Բախմանբուն էությունըպարզաբանելուհամարանհրաժեշտէ բացահայկազմը,պատմական տել բախմանօբյեկտը,մասնակիցների հիմքերը,առիթը, լարվածությանաստիճունը:Առանձնակիկարնորություն ունի բախման ընփուլը:Այստեղպահանջվումէ հակաթացքիվերլուծությանն կանխարգելման սություններիմանրակրկիտուսումնասիրություն,հակասությանմեջ ներքա7ու նապաստակների ված կողմերիխնդիրների խորը վերլուծություն,իրսդարձո գարգացման յունների ուղղվածությունըկանխատեսելուունակություն,ճգնաժամիհսաունացումըտեսնելուկարողություն: ն ներքինօղակների Ցանկացածհասարակությունմեջ իշխողվերնախավի են շահերըկարող բախվելմիմյանց:Այղ բախմանպատճառ կարողէ հանդիսանալիշխանության,հարստության,հեղինակությանն այլ արժեքներիանհազործոնը:Համաչափզարգացող հասարակությունը մաչափտեղաբաշխման իէ րենիցներկայացնում միմյանցուժերը հակամարտորեն ջլատող խմբերի,դասերի, ղասակարգերիհավասարակշռված համակարգ:Նրանց միջն հական է սությունը սրվում բախման վերածվումսոցիալ-քաղաքական անհավասարության ն խտրականության ծայրահեղխորացմանպատճատով: Զարգացման ցածր աստիճանումգտնվող երկրներումբախումներըհաճախթողարկվումեն ազգամիջյանհակասությունների շղարշով ն օգտագործվամ են կոսակցություններիու խմբավորումների կողմիցիշխանությանլծակներինտիրելուհամար:Բախումներնառավելսուր բնույթ են կրել այն դեպքերում, երբ հակաղիրուժերիգործունեությունը հասաչի համապատասխանում րակականկյանքիզարգացմանօբյեկտիվընթացքին:Անիշխանության մթնոտրտր, արհեստականթանկացումները, արժեքագրկման հսկայւսկանվնասնեն քաղաքականոլորտի հակասությունների, րը տնտեսական ճգնաժամերի ն սոցիաայնպիսի շարք են, որոնցսնուցողաղբյուլներ են իշխողվերնախավի լականտարւմբնույթուժերիքաղաքականբախումները: Ինչպեսւնցյալում, տպագայումնս բախումներնանխուսափելիկլինեն, քանզիհնարավորչէ ստեղծելայնպիսի հասարակականհւոմակարգ,որում սպառման ն բաշխմանհարաբերությունները գոհացուցիչլինեն բոլոր դասան սոցիալական ն կարգերի շերտերիհամար:Սակայն իելամիտ ղեկավարմուսն շնորհիվայն կարելիէ ոսռավարելիդարձնել: կարզավորման

123. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԱԽՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

գործել բախմանոլորտումհայտնված ուժերը կարող Քաղաքական հակառակորդին հիմնականնպատակը տարբեր ձներով ու սկզբունքներով. վիժեցնելը: հաղթելնէ կամնրա մտահղացումները շարժումների, կուսակցությունների, բախումըքաղաքական Քաղաքական հակագաղափարախոսական էթնոսների,պետությունների դասակարգերի, ու տեսանկյունից: նպատակների է որոշակիշահերի դրսնորում մարտության ազգայինձնով, պայքարի են դասակարգային Բախումներըկարող դրսնորվել ու արտաքին ներքին ձնով, պետությունների շարժումների ազատագրական բաձնով: Ներքաղաքական բարդ հարաբերությունների քաղաքականության ձնով` որպես պայքարի միջդասակարգային խումներըկարող են դըսնորվել մրցարշավ ընտրական բերելու ձեռք ն իշիշխանություն խորհրդարանական են

պատերազմ: զավթելուքաղաքացիական խանություն ոլորտումազհարաբերությունների քաղաքական Քաղաքականբախումը ձն է: ուժերիմրցակցության Ցանկացած ձեռք բերելուքաղաքական դեցություն աշխատումէ պահպակառավարողվերնախավն համակարգում քաղաքական դասերիիշխանատենչ նել ու չկորցնելիր արտոնյալդիրքը:Իսկ կառավարվող ն զբաղեցնելնրանց ուժերը ձգտումեն գահընկեցանել իշխող վերնախավին մեջ կարող եք հանդիպելասվածի պատմության տեղը: Բոլոր ժողովուրդների փաստերիշարքի: Միայն Հռոմեական կայսրություապացույց: հանդիսացող կուԽՍՀՄ-ում, կոմունիստական ճում բռնիգահընկեց է եղել 33 կայսը: Անգամտելի հեէ խմբակցական հերթափոխությունը ունեցել լիդերների սակցության բախումորոքաղաքական Այնպեսոր՝ ցանկացած ճանապարհով: ղաշրջման շահերից ընդհանուր ուժերի սոցիալ-քաղաքական շակի խմբավորումների է որպես միշտ իրեն ներկայացնում բխող պայքար է: Իսկ իշխող դասակարգը պայէլ քաղաքական կրող:Այդ պատճաւավ պահանջմունքների սոցիալական շահերը ներկայացէ քարիյուրաքանչյուրսուբյեկտձգտում իր խմբավորման սկզբունքովէ ծաՆույն պայքար: յան շահերի ճել որսլեսհանուն հասարակութ պայքարը: Նրանք հանդես ուժերի ճտխընտրական վալվումճան քաղաքական են անունից, չնայած էությամբհետապնդում ճեղ խմբակեն գալիսժողովրդի ցականշահեր:

ն ընդգրկման քաշրջանակների բովանդակության արտահայտման ն միջն, 1. հպատակների ղաքականբախումըկարող է դրսնորվել. ռշխողների շահերը, մասսաների են ժողովրղական ոտնահարում երբ իշխանությունները շահերի են ն գործում միայնարտոնյալվերնախավի են ժողովրդից խորթանում իշխանության Այդպիսիբախմանառարկանառկա պետական տեսանկյունից: է բոլոր ռեժիմն է: Նման բախումնընդգրկում հասարակության քաղաքական Նման քափոփոխմանը: համակարգի է քաղաքական շերտերըն հանգեցնում Արմատական են բախումներ: կոչվում արմատական բախումները ղաքական

Ըստ

դասականօրինակ կարելի է համստել 1990-ականթվականներին բավաման ԽՍՀՄ-ոմ կոմունիստական կուսակցությանքաղաքականռեժիմին դեմոկրա-

Կ մանը Միջ ռեժիմիստեղծմանը: Իշխող Բաթման էրբ արի տարր Օգագճորիմիջե, երը իշխուլ երւրյեկ րան տարբերիմքավը պայքարում միմյանցդեմ՝ իշխելու, վերնախավի ւմնե նը ձեռք բերմանհամար: Այսհրամայելու,կառավարեԴՐ ծավա ու հրոոզոնքի ակ, երբ իշխանությանլծակներին սլիսիբախումը կանգնածիրավ ի ւմ Ի քաղաքականութ րրովորացվող ի ողա ռակն ունեության շրջանակները,նյութանից ձզտում ավելի աիէ ման կան հոգնորարժեքներին ԱյսպիսիբախումԱրո թամոոքը: ներըքաղաքականտեժիմ հետապնդում: Իսկ փոխելն է. ատակ ուժերիփոփոխությունըչիլուն կան քաղաքականռեժիմի ի Լ մորթու ախ էականփոփոխության: պալատական հեղաշրջումնեիսի եւորր իշխող վերնախավի փոխումը, պրեզիդենտի կողմի ըն Եր դըսնորվողհակամարտությունը, որը հանգեցրեցքաղա2.

են

ը

մէ

մոտ

ւմ

լ

է

ն

ի

ու

ւ

քաղաքա-

ց

Ա

ըը,

բ

գլի պառլանենտական

պառլամենտի կատումները: ՛

ն

ընդդիմությունների միջն դրսնորվողառճա-

՛

"

՝

էառկա ոչնչացնում է իշխող տապ Նածանում քաղաքական Ե Աոայցննըը, Խար վերնախավին ստեղծումէ նոր միանգամայննոր քաղաիմԻշխանությունը նորվեՆ քական հսմակարգով ելխող կորցրած

է: Այն արմահեղափոխությունն

ն

ո

վաճխավով: ային ձեռնարկումները մարե

ու

ուժերիկողմիցիշխանությունըհետ ղաքականբախումներեն ն կոչվումեն Ժամանակակիցաշխարհիքաղա ներիցկարելի է առանձնացնել 1. Գտ տփարական նությունունեցող քաղաքականուժե

նս քա-

կազոխություն ամակարգերին բնորոշբախումական էենմ Աէ, իշխելուռեալհավակհակամարտու իո Հողիխմբավորումները ԱԱ տարբերմիջոցնեիոն մուլի, ինֆորմա հեռուստատեսության րով բացահայտում, հիմնավորում ննա Աա: ակառակորդի թերացումմ ները,սխալները շելու ին մները ակճբուն րական զիջում ր աթաց րոմ կԳոա նոգրկո մերկացումների հակառակո աակոաւթյուն գաղավոարապել խորաււկերը հեղինակա քաղաքական ասսլարե հա

ի

մ

ելու ն

մա-

ն

ան

ն

ան

տագործում

ողսնըը օգ-

զրկելու,

,

հեռսցնելու համար: 2. Պառլամենտական Ազդե առճակատումներ:

տ գոտիներնընդլայ.

մոՆ աո շար ոեանոթյոնն տականխմբակնպատակներ որիմյանցդեմ: ավա ալու

նելու,կառավարական ոլորտներումամ հավետզիջումներկորզելուե այլ համառ ու անզիջում պայքար ցությունները թ 3. հարձակումնե ր Ընտրարշավեւյին

ը

ընտրակտ Նախ պայքարում կուսա են

:

:

ցական խմբավո բավորումները,դեպուտատությանթեկնածուներնագիտացիոն219

Պրո

ծավալում ընտրողների պրոպագանդիստական հեղինակազըկելու մերկացնելու, հությունըն ձայներըշահելու, հակառակորդին ն ոապալելումտա յնությամբ: ե ազդեուժերիջլատում:Իշխող վերնախավի 4. Կառավարող խմբավորման ուժերըերբեմ ն այլ նպատակով ընղդիմադիր ցությունըթուլացնելու ոմոց կտրող Լուրջ մեղադրանքներ բացահայտառճակատումմերի: ու բարձրագույն անդամներին կառավարության մթնոլորտը:Ազգայինշահերինդավաճանելու քաղաքական ա պահա ն Կեղծիքի շանտաժիմիջոցներով պրոցեսներ: բով բացելդատական համառ

են

պայքար

շեղվելու, ամրակայված ավանդական արժեքները փոխելու սկզրունքներից Այս սկզբունքիհամաձայն՝ քաղաքականհամակարգինորարապատճառով: ամեն մի հղի է հակասություններիու բախումներիծավալփոփոխություն կում ման վտանգով:Բախումներիցզերծ մնւպու համարպետքէ անաղարտպահել քաղաքականհարաբերությունները: ամրակայված մտածելակերպի տեսանկյունիցակսլիվացողքաղաքաՎերանորոզչական զրկելը կհանգեցնիքաղաքականբախումների:Բականուժերինասպարեզից խուսափելուհամարպեւոք է ժամանակառ ժամանակիրականացխումներից Դա կբարձրացնիքաղաքականհամաճել քաղաքականբարեփոխումներ: քաղաքականուժերի գործունեութկակտիվացնի կարգիկենսունակությունը, ն զերծ կպահիբայունը, կլուծի կուտակվածպրոբլեմները հասարակությանը խումներից: խիստանհանդուրժողակահայեցակետիկողմնակիցները Հեղափոխական են ն սոցիալաառկա ռեժիմինկատմամբ քաղաքական նություն ցուցաբերում ու ազատվելու կան,տնտեսական,քաղաքականճգնաժամերից բախումներից միակուղինհամարումեն այդ ռեժիմի կործանումըն նոր քաղաքականռեժիմի քաղաքակւսնբախումներըփորձում են լուառեղծումը:Հեղւսփոխականները ծել բախումներիսանձազերծմամբ: Քլսղաքականճգնաժամը,որպեսիշխողվերնախավի անկարողության դրսնորում,ի հայտ է գալիս կամկառավարության ճգնաժամիւռեսքով,կամ իշխող պատճառով առաջացած սոցիալ-քաղաքակուսակցությանւսնկարողության կան ճգնաժամիւռեսքով:Նշված գործոններիամբողջականն ընդհանուրվերլուծության շնորհիվ կարելիկլինիկանխատեսելձնավորվողքաղաքականբախումները:Դա բավականինբարդ խնդիր է: Պեւռք է հիմնավորելբախման ծագմանդրդապատճառները, բացահայտելհակասությունների զարգացման ուղղությունը,որոշել բախվողկողմերիվարվելակերւվիհնարավորդրսնորման նախանշելբախմանլուծմանհնարավորուղիները:ԱՄՆ-ում տարբերակները, Ջորջ Մեյսոնի համալսարանում1980թ.սսւեղծվելէ բախումներիուսումնասին լուծման կենտրոն,որի խնդիրնէ հիմնականումբացահայտելբան ծավալմաննպատակները: ումներիպատճառները արվեստէ, որը պականխումնու լուծումըդիվանագիտական Բախումների է կիրառելհմուտ մեթոդներու գործողություններ: Արդյունավետմիջոց ան քաղաք քաղաքական գործչի,կառավարությանանդամներիհրաժարականը գործչի, խուսափելը,փոխհամաձայնությանու փոխզիջմանեզրեր առճակատումից գտնելը,միջնորդների,չեզոք կողմի օգնությամբու միջամտությամբ բանակցություններ վարելը: ծավալվող բախումներիշնորհիվ հարաբերություններում Հասարակական է կողմերիգործունեությունը, ակտիվանում ուժեղանում է միմյանցհնարավոուսումնասիրելուպահանջը,հրատապէ դառնումփոխհամաձայության ն փոխզիջման են կողմերիուջ դիմելը,որոնցշնորհիվբացահայտվում

Գիր ենԱր ել րիրՀունե պաշտորյոն Ի ջել պաշտոնատար խաոծաղունե բշխանատննչ մակերպում: Ա գործադուլներ, Ցույցերի, միտինգների, հասնելու ուժերնիրենցճպատակներին համար քաղաքական արորո մասսաներին:Նրա պայքարիհորձանուտներքաշելժողովրդական 5.

իմ

Լ

Լ ԲԱԳ տարբեր դասերի օգտագործումեն հասարակության ' նան դեպքեր, չեն քիչ դեմ: Իհարկե, հմտորենգրգռումեն իշխանությունների մասսաները շնորհիվժողովրդական ակտիվության երբ քաղաքական բնույթի քաղաքական կորզելեն շահավնտզիջումներ:Սակայն, նություններից հղիեն ճան անկանխատեսելի հետնանքներով: հարկաղրանքները ն ուժային միջոցների 6. Քաղաքական ներգործությունների բերելու երնույթ Է: Այն ձեռք բարդ ու հակասական չափազանց խանությունը ոլ է կարող դիմելբազմաբնույթ համար ընղդիմությունը Բնականաբար,իշխա գործողությունների: ցահայտհարձակողական զանազանգործոեն ներն էլ, իրենցհերթին,կարող կիրառելպաշւռպանական ընդհուպմինչե զինուժիօգտագործումը: ղություններ,

թիոբ |

կիրառում. ւՀ

ին խարդավանքների Ա

124. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ա

ԲԱԽՈՒՄՆԵՐԻ

ԼՈՒԾՄԱՆ

-

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ըզարԱա աայ

միշտ կազմելեն Քաղաքականբախումները ն էությունը: Հասարակությա ունեցողհասարակությա ին շերտավորում հւսսարակություվերացնելով՝ պաւոճառները մի բախման ընթւսցքում ճը չի ազատվիհետագա բախումներից: ճ, կրոնական հողի վրա: էթնիկակա սնորվելճան սոցիալոնտեսական, հասարակության դարաշրջանի առաջադեմ էլ յուրաքանչյուր պատճառով պետք է արդյունավետ ուղիներ ուժերը բախումներիհամապատասխան, ու

Ի

ացման

լ

Հոնս

խկ

7 նտրեն:

Ակ

հոմ

հոն կոհաղ հանջում

մատծողների գործունեությունը իմաստավորող համակարգի քաղաքական պահպաբախումների նկատվում քաղաքական ուսումնասիրություններում բնույթի հեղափոխական վերանորոգչական նողական, բություններն աղաքական սկզբունքիկողմնակիցների Ա Պահպանողական է) .

են

ն

տեսակետով

ձնավորվումու բախումները

են զարգանում

՝

քաղաքա

գործող հւսմակարգիհիմնական

,

շշ

նակությունները,արժանիքներնու բացթողումները,զարգացմանարդյունաՀակադիրշահերի հիմքերիբացահայտուվետուղուց շեղվելուպատճառները: է տալիսմի կողմից՝ճշգրտելունախկինարժեքներիարդմը հնարավորություն մյուս կողմիցէլ՝ մշակելուկողմերիԽսվասարակշոււթյունն յունավետությունը, ապահովողնոր նորմեր:Սակայն բախումներընան իսսխտումեն հասարակործւսնումեն դարերովամրակայկությանզարգացմանհամընթացությունը, են դրսեորմանը: ված արժեքները,ճպաստում անօրինականություննճերի «Սարսափ»պատմվածքումնշում է, որ հեղափոխութԱնատոլիՌիբակովը որոնքպարտավոր յունը տարերքէ, բայց այն ւսռաջ է քաշումառաջնորդներ, են ժամանակին ուղու վրա ն կանխելանայն փոխադրելխաղաղռեֆորմների կարգությունները: են հանդիսանում շահերը,որոնցմեխանիզմը Բախումներիդրդապատճառ կարելիէ կանխելհակամարտությունների զարգացումը:Խեբացահայտելով՝ լամիտ մոտեցմանդեպքումխորհրդայինհամակարգի կազմալուծումըկարելի էր այնպես կարգավորել, որ չխզվեինտնտեսական, առետրական, գիտական, ն միջե պահպանվեին բամշակութային այլ կապերը,հանրաւվետությունների ականաքաղաքակիրթ հ արաբերությունները: Մինչդեռ րիդրացիական, մենք տես եղանքամենաանբարոյական քաղաքականխարդավանքների, որի պատտասնյակ տարիների ընթացքումստեղծվածայնպիսի ճառով կործանվեցին արժեքներ,որոնքփորձում,բայց չեն կարողանումվերականգնելքաղաքական

գործիչները:

բախումներըկանխելուն կողմերիառճակատումը Մերօրյաքւսղաքական արդյունավետլուծումներ են. 1. բախվող կողմերի, մեղմելուդեմոկրատական ընդդիմությանն շահագրգիռայլ ուժերի սկզբունքների,պահանջմունքների, շահերի խորը վերլուծությանմիջոցովհնարավոր բախմանպատճառների պարզաբանում,2. ստացվածտվյալներիհիման պարզում,հիմնախնդիրների վրա հակասությունները մեղմացնողհնարներիփնտրում, բախվող կողմերի փոխզիջմանն փոխհամաձայնության ընդունելիտարբերակների մշակում,3. ն ն բախվողկողմերի չեզոք ուժերի համատեղջանքերովբանակցությունների կազմակերպում: արդյունավետքննարկումների ուժերի, սոցիալականխմբերիտարաձայնությունՈրպեսզիքաղաքական ները բախումներիչվերածվեն,պետք է մշակել այդ տարսձայնությունները քննարկելու 20-րդ դարիքաղաքակուն ն լուծելուարդյունավետմեխանիզմներ: են համակարգիչւսփանիշներովլավագույնմիջոցներ այլախոհությաննկատհետ համագործակցելը, մամբհարգալիցվերաբերմունքը, ընդդիմության ընտմիջոցովիշխանությանլծակներինտիրելը,կառավարման րությունների դեմոկրատականսկզբունքներով առաջնորդվելը:

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

.

3.1.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն քաղաքական Քաղաքականուժերի գործունեության համակարգի որակավորման չափանիշներում կարնորվումէ ճան քաղաքականկուլտուրան, որի տակ իմաստավորվում է սոցիալական դասերի, խմբերի, դասակարգերի հոգնորժառանգության, քաղաքական սկզբունքների արժեքավորված գործե-

լառճը:

«Քաղաքականկուլտուրա» տերմիննառաջինանգամշրջանառության մեջ

է դրել գերմանացի փիլիսոփաՀերդերը18-րդդարում:

Հերդերը քաղաքական

կուլտուրայի տակ ամբողջացնելով էթնոսիլեզուն,գիտությունը, արվեստը,կրոնականպատկերացումները, քաղաքականհամակարգը, ընտրականհարաբերությունները,այն դիտում է որպես պատմականզարգացմանարդյունք ն հանարակության առաջընթացի չափանիշ: Քաղաքականկուլտուրայիբովանդակության պարզաբանման հարցում զգալիներդրումեն կատարելԳ. Ալմոնդը, Ռ. Տակերը,Ս. Վերբան,Ս. Լիփսեքը, Լ. Պայը, Ռ. Ֆեյգեն ն այլք: Նշված ն նրանցգաղայիարամտածողները կիցները քաղաքականկուլտուրաններկայացնում են որպեսպետության գործունեությունը պայմանավորող Լ. Պայի ն Ս. Վերբայի արժեքների համակաըգ: բնորոշմամբ՝ քաղաքականկուլտուրանիշխանությունների քաղաքականինստիտուտների հարաբերությունները կարգավորող, քաղաքականգործիչների վարվելակերպն արժեքավորող քաղաքականության սուբյեկտիվ հոսքն է: Ղ. Պայը «քաղաքականկուլտուրան ազգայինբնավորություն» աշխատության ն կոլեկտիվքաղաքական է, որ անհատական հիմնավորում վարքագիծը միննույն են: ֆենոմենիարտահայություն Ամերիկացի սոցիոլոգՀ. Լկմոնդի կարծիքով`քաղաքական կուլտուրան տվյալքաղաքականհամակարգի գործիչներիանհատական դիրքորոշումների արտահայտությունն է, որով է երկրիքաղաքականությո իմաստավորվում Շնգլիացի մտածողՌ. Ռոուզի Խսմոզմամբ՝ քաղաքականկուլտուրանքաիմաստավորող հապատկերացումների, զգացմունքների, ամբոռղջականացված է: Քաղաքական արտահայությունն ազաությունըդիտելովորպես քաղաքականկուլտուրայիբարձրագույնարծեք,

մեջ

1քականությունը

տոզճունքների

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

Ռոուզը Անզլիայի քաղաքականկուլտովւսի համարբնորոշ է համարումպատմական սվանդույթներիժառանգորդումըն կննսունակությանապահովումը: է այն հանգամանքով,որ քաղաքական Նրա կարծիքով՝դա պայմանավորված ասպարեզիցհեռացողվերնախավնու նրաինստիտուտներնԱնգլիայումպահ-

պանումեն իրենցավանդականնշանակությունըն շարունակումեն ազդեցութվրա: Այդ այուն գործել տնտեսականու քաղւսքականհարաբերությունների է շնորհիվ էլ մինչն յժմ Անգլիայում գործում միապետութվանդապսփության յան ինստիտուտը: Իտալացի քաղաքագետՋ. Սարւդորինհիմնավորումէ, որ դեմոկրատական իշխող վերնախավիգործելաոճըկարելի է դիտել որհարարերություններում կուլտուրայի դրսնորում:Նրա համոզմամբ՝սւմեն մի դեմոկպես քաղաքական քաղաքական րատականպետությունունի իր էությանըհամապատասխանող ունենալ իր կուլտուրայիցբարձր քաղաքական չի կարող վերնախավ:Երկիրը

իշխող դասակարզ: Իսկ քաղաքական ռեժիմը կատարելագործելու համար նախ պետք է ակտիվացնելհասարակականկյանքը ն նպաստելնոր լուծումուժերիձենավորմանը: ներփնտրելուունակ քաղաքական Արնմոււռքում քաղաքականկուլտուրայի տակ իմաստավորվումէ քաղաքական համակարգիոլորտումդրսնորվողարժեքները,ավանդույթները,սովոմասնագիտականաղբյուրգործոնները:Ընդ որում՝ րույթներըն հոգեբանական ներում կարելի է հանդիպել տարաբնույթհիմնավորումների:Հոգեբանական հարցալուծմանկողմնակիցներըքալլաքական կուլտուրան բնորոշում են որպեսքաղաքականօբյեկտներըկողմնորոշողհամակարգ,իսկօբյեկտիվիստները անձի վարքագիծը սահմանափակող նորմատիվայինարժեքներ: Որոշ մտածողներէլ քաղաքականկովտուրանդիտում են որպեսքայլլաքականհամակարգիզարգացմանկարնորցուցսւնիշ:Այն մի կողմիցներկայացվում է որհասարապես մարդու կենսափորձ,մյոա կողմիցէլ՝ տարբեր դարաշրջանների բովանդակողքաղաքականհամաիրադարձությունները կական-քաղաքական կարգիպատմություն: վերը նշվածլլիրքորոշումներիէական կողմերըք̀աղաքաԸնդհանրացնելով կան կուլտուրանկարելիէ սահմանելորպեսազգի, ժողովրյիպատմականորեն կայուն հոգնորժստանգությնն, գաղափարձնավորված,հարաբերականորեն համազմունքների,վարքագծային սկզբունքների, ների, պատկերացումների, գործելաոճի,վարվեցողությաննորմերիամբողջակսւնացվածհամակեց: Քաղաքականկուլտուրայի բովանդակությանմնջ արտացոլվումեն ազգի, ժողովրդիավանդականարժեքները,կրոնական հավատալիքներնու դավաՔաղաքական նանքը, հալրնան ժողովուրդներիցկրած ներզործությունները: ու կուլտուրանազգերի ժողովուրդներիհոզնոր մշակույթիայն ոլորտն է, որը սերտորենկապվածէ ն մարղու հոզեկանկերտվածքի,ն քաղաքականգործունեությանհետ:

Քաղաքականկուլտուրանտվյալ համւսկարգիմարդկանցինտելեկտուալն հոգնորզարգացմանաստիճանըբնորոշողքաղաքականզործունեությունէ՝ որոշակիսկզբունքներին ճորմերիարժեքավորման տեսանկյունից:Դա համազն գայինհոգնորարժեքների որոշակի բւսրոյա-գեղագիտական սկզբունքների տեսանկյունից պետական գործիչների,օրենսդիր ն զործադիր օրգանների վարվելակերպի,քաղաքական համոզմունքների,բարոյակամային նորմերի հվկված,ամրակայվածգործելաոճէ: Քաղաքականկուլտուրանընդհանուրմշակույթիա յն բաղկացուցիչտարըն է, որում արժեքավորվումեն հիմնարկությունների, կազմակերպությո ձնավորման ու զարգացման պրոցեսը, քաղաքական կուսակցությունն խմբավորումների, Դա միաժամանակ գործիչներիվարվեցողությունը: հասարակական կյանքի այն ոլորան է, որը շոշւսփում է իշխանությանկառա ման, իրավունքի,վարվեցողության խնդիրներու հարցալուծումներ, տվյալ համակարգիգործիչներիգործելաոճը,քաղաքացիներին պետականօրգանների փոխհարաբերության սկզբունքները: Քաղաքականկուլտուրանպատմականորեն ն տվյալ ժողովըձնավորված ղի, ազգի, էթնոսիհամար կողմնորոշիչղեր կատարողքաղաքական դիրքոր շումների, վարվելակերպինորմերի, գործելաոճի սկզբունքների ամբողջականացվածհամակարգէ: Այդ համակարզումկարնորվումեն ն իշխանության արժեքավորման հետ փոխհարաբեխնդիրները,ն՛ հարնան պետությունների ու րության փոխազդեցությանսկզբունքներըն քաղաքացիներիփոխհարաբերություններըկարգավորող նորմերը: Քաղաքականկուլտուրան ն՛ ամրակայվածարժեքներիհամակարգէ, ն՛ մարդկանց սոցիալականացման արդյունք, ն՛ քաղաքական սուբյեկտներիգորն ծելաոճիսկզբունք, ազգի,ժողովրդիզարգացածությանաստիճանը բնորոշող չափանիշ:Այն մի կողմիցդրսնորվումէ որպեսիշխանության տարբեր րի համագործակցության նորմւստիվային համակարգ,մյուս կողմիցէլ`մարդկանցվարվեցողության, պետականության զգացողության, քաղաքականգիտակցության արժեքավորման չափանիշ:Դա անցյալի ու ներկայի ազգային կերպարի,դավանանքի,դասային հարաբերությունների ն այլ գորու ծոնների որակավորված հղկված սկզբունքներիհամակարգէ: Բերդյանի պատկերավոր բնորոշմամբտ̀վյալ ժողովրդիառավելությունների ու թերութ-

վար

օղակ

արժեքն

յունների հայելին:

Քենչյուր ազգի, ժողովրդիքաղաքական կուլտուրայում ար ամրակայված նրա մշակութայինարժեքները,ազգային կերպարը, շերտավորման սկզբունքները:Եվ այնպիսիամուր նստվածք տաի դեմոկրատացման հողմերը ի զորը՝ վերակառուցման լ.գամից արոր մեզա ն Այն: Քաղաքւսկանբարենորոգումննրի ծու գրնրը վերափոխելու ն . կազմել մշակել թն գրասենյակներում, ազգերի Ա

արտացոլ-

են

ու

աս

դա

է

ու

|

ու

պետք

է

ու

ոչ

այլ

ժողովուրղների սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական,մշակութային,հոգնորն

ոլորւոներիլսորը ոսումնասիրությանհիմանվրւս: Ընդ որում՝պետք է հաշվի ստնվի ոչ միայն տվյալ ազզի, ժողովրդիանցյալի ուղին, այլն ազգայինհոն այլ զործոններ:Ինչքան էլ գերանությունը,խառնվածքը,ինքնակեցությունը փորձենքընդհանուրհայտարարիբերել տարբերաշխւսրհամւսսերի քաղաքական հարաբերությունները, այնուամենայնիվ,եվրոպականու ասիականքաղաքականկուլտուրաներիընդհանուրհայտարարըհարկ կլինի դեռնսերկար փնտրել: Գուցեն դրա համար դարեր պահանջվեն: Մերօրյա ազգային բախումները, տնտեսականփլուզումը, սոցիալական աղետներըչմտածված ծրազրերիներդրմանարդյունքեն: Յուրաքանչյուրազգի, ժողովրդիքաղաքականկուլտուրայումարտացոլված ու ամրակայված են անցյալի արժեքները, դասային շերտավորման նորմերը:Դրանք չափազանցկայուն ու զորեղ սկզբունքները,համակեցության ձեռնարազդակներեն ն կարող են խեղել բոլոր տիպի այն նորարարական Չէ՞ որ յուրաքանչյուր կումները,որոնցումհաշվի չի առնվելազզային գործոնը: քաղաքականհամակարգիզարգացմանընթացքը,հոազգի ավանդույթները, ամրակայված զեկանկերպարը,կոլեկտիվմտածողությունը,համակեցության ճորմերըի հայտ են գալիսորպեստվյալ դարաշրջանիքաղաքականկուլսւումարդկանցքաղաքականվսւրհիմնականարժեքներ,որը միաժամանակ է: քագիծըկողմնորոշողսկզբունք Այսինքն`քաղաքականկուլտուրանընդհաարտացոլումնէ քաղաքականությւսն նուր կուլտուրայի, մշակույթիորակական ազգի, ժողովրդիքաղաքականկուլտուրայիբովանդաբնագավառում:Տվյալ է իր ն հարնանժողովուրդների փիլիսոփայության, կության մեջ արտացոլվում իրավունքի,քաղաքականության ամրաբարոյականության, գեղագիտության, կայված արժեքները: հարաբերությունների ուշադիրվերլուծութՏվյալ պետությանքաղաքական յան ժամանակերբեմնառնչվումենք այնպիսիարժեքների,որոնք,հանդիսաեն նան իրենցումբովանդակում նալով ւսարբեր ոլորտներիարտացոլումներ, անցյալի քաղաքականռեժիմներինբնորոշ սկզբունքներ:Յուրաքանչյուր սեստեղծած րունդ, պատմականարենամտնելով,ժառանգումէ իր նախորդների արժեքները,դրանցավելացնումէ իր ստեղծածըն ասպարեզիցիջնելով`հաջորդ սերնդինէ թողնումայնպիսիարժեքներ,որոնք զգալի հետք կթողնեն գորնրանց կյանքի ուղու վրա, վարքագծինորմերում,պատկերացումներում, «...մեռած սերունդնեարտահայտությամբ՝ ծելառճում:Մարքսիպատկերավոր որպես մղձավանջ,ծանրանումեն կենդանիսերունդների րի ավանդույթները, ավանդույթներում կա նան արժեմտքերի վրա»: Սակայն մեռած սերունդների է քավորը,որի վրա հենվելովէլ նոր սերունդըստեղծում իր հոգնորարժեքները: կուլտուրան: Հենց այդ արժեքներովէլ պայմանավորվածէ նրա քաղաքական Ստա թե ինչու հանրայինսեփականատիրական հարաբերություններ կառուցեկուլտուրաստեղծելուգաղափարքաղաքական լու ն դրան համապատասխան հարաբերությունների զարգացման կալվածաւռիրական ներն այլափոխվեցին այլ

հայի

ւտստիճանում գտնվողՌուսասաւանում, ու իսկ բռնությունների հարկադրանքի ճանապարհովպարտադրվածտնտեսակարգը ընդամենը մի դար էլ չդիմանահետ շպրտելով ելամն լով փլուզվեց՝ժողովուրդներին դիրքերը:Եվ մասնավո սեփականտիրական հարաբերությունների սկզբնականէտապինբնորոշչարու չիականհոգեբանությունն քաղաքականկուլտուրան, որ դրսնորվումեն մեու ըօրյյս կենցաղում քաղաքականհարաբերություններում, ոչ վաղ անցյալի տրամաբանական շարունակություննեն:Որքան էլ սնապւսրծությամբ տարվենք,միննույնէ, մերկությունն աչք կզարնին բարձրագույն կրթության քողը չի կարողծածկել մեր քաղաքականցածը կուլտուրանու քաղաքականանհեռատեսությունը,որի պատճառով1990-1994 թվականներին բարբարոսաբար ավերվեցինու թւսլանվեցինտնտեսականհզոր կարողությունները, կենսապայմաններիցզրկվեց ժողովուրդը:Ազգի կյանքում նման բեկումները,անշուշտ, կնպաստենհամապատասխան բարոյահոգեբանական արժեքներիձնավո մանը, որոնք թիչ դեր չեն խաղա նոր քաղաքական մ րյ նմա

այի կուլտու ԳավՐ

գործում:

13.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍԸ

Քաղաքական կուլտուրանձնավորվում է դասակարգային, ազգային ն համամարդկային արժեքներից:Այդպիսիարժեքներեն. 1. խաղաղության պահմանպանուղղությամբ առաջադեմուժերի գործունեության 2. սկզբունքները, բնությանռեսուրսների խելամիտ օգտագործմանծրագրերը, 3. մարդկության ստեղծածմշակույթիարժեքներիգնահատումնու 4. պահպանումը,

աի աաատառբ զերաբերմունքի

սեփակա-

5. սոցիալական հմաստավորումը, արդավ . ը ոլորտներում, պետականն հասարակական գործերինմ ան ր լը, հիմքերը /. լրատվականներգործությունների նայլն: Քա ' կուլտուրանչի սահմանափակվում քաղաքական հարաբերի շրջանակով:Այն ներթափանցում է գաղափարախոսության մեջ, քա է գիտությունը, ե արվեստը: կրթությունը, գրականությունը ար նիցներկայացնում է հոգեորմշակույթի գաղափարախոսական դրսնոաշխարհայացքային կոմնորոշվածություն: ք "ողաքական կուլտուրաններթափանցում է նան նյութական կուլտուրայի ոլր

ի Բրո

ո09

աԱ րութ Ն իոկանացնում աար

նրան տալիս քաղաքական նկարագիր: Շուկայականհարաբեաորնիը, թյունների ձեավորմանմեր օրերում քաղաքականբնույթ իմասավորում է

մա

ո

ու

արտադրականկուլտուրան,սպառման,բաշխման,փոխանակՔաղաքականասպեկտ է դառնում պատմությանհուշարնկատմամբ վերաբերմունքը, գյուղական դպրոցների,ակումբների, անմխիթար ն մշակույթիբնավիճակը,մտավորականության

ըրաուրան: գրերին ձա

ալբ արանների վառի աշխատողների ցածր աշխատավարձը:

Այժմ մեզանումձետվորվողդսմոկրատականպրոցեսներըերբեք նախանշված ոպիովչեն ընթանա,նթետնտեսական,քաղսթական, իրավականփոփո-

խություններինհամապատասխան չփոփոխվենմարդկանցհամոզմունքները, պատկերացումները, վարվելակերպը:Նթե իշխանությունները համապատասխան սկզբունքներիանտանկյունից չվերակառուցենհասարակականկյանքը, կրթականհամակարգը,բնակչությանհամարհասանելիչդարձնենմշակույթի օջախները: Քաղաքականկովտուրանքաղաքականհամակարգիգարգացմանամբողջականացվածցուցանիշնէ: Նրւս Լությունընասարակության մեջ մարդկանց հոգեկանվիճակի,քաղաքական ակտիվության,քաղաքացիականհասունության, հոգեորն ղեմոկրատական զարգացման ուղու դրսնորումնէ: 1. ընւոաՔաղաքականկուլտուրանձեավորվումէ որոշակիգործընթացում. ն նիքի,շրջապասփմիջսպայրից զանգվածային լրատվությունսպբյուրներից ն դրանց հիմանվրա ձեւավորված երեխայիսասցած ապավորությունները գի2. տելիքները, ուսումնառության տարիներինտարբեր աղբյուրներիցձեռք բե3. հասունացմանշրջանում քաղաքականկյանքինակտիրած գիտելիքները, վորենմասնակցելըն համապատսախամ եզրահանգումներ անելը: Եթե անձի քաղաքականկուլտուրանձեավորվումէ ընտանիքի,սոցիալակւսն խմբի, քաղաքականկազմակերպությունների, կրթօջախներիազդեցության ներքո,ապա ազգի, ժողովրդիքաղաքականկուլտուրայիձեավորմանզործում վճավոշ դեր կարող են խաղալ համամարդկային արքաղաքակրթության հետ բազմիջավայըը,հարնան ժողովուրդների ժեքները,աշխարհտգրական ն այլ զործոններ:Քաղաքական կուլտումւարնույթփոխհարաբերությունները րաներիտասարդ սերնդինԼ փոխանցվում առաջինհերթինկուլտուր-կրթական օջախներիմիջոցով,որոնքիրենցհերթինպետքէ հետնեն քաղաքակրթության ն այն մատչելիդարձնեն ողջ հասարակության մվաճումներին հւսմար: Անձի քաղաքականկովտուրայիձնւսվորմանգործումկարնորդեր կարող են խաղալմիջավայրը,մարդկանցկիրթ պահվածքը,միմյանցհամոզմունքների հարգումնու միմյանցնկատմամբհարգալիցվերաբերմունքը: Քաղաքականկուլտուրայիձնապորման ընթացքըերկփեղկված միսանութն հոգնորլսրժեքներիհամատեղյուն կազմող քաղաքականզաղափարների մւսն ու միաձովմանպրոցեսէ: Հասարակությունը զարգացող, փոփոխվող, բայց միաժամանակ պատմաէ: նվաճումները պահպանողհամակտրգ Դրանով են կասնդարաշրջանների նան էթնոսների, քաղաքականկուվտուրայի ժողովուրդների պայմանավորված ու սկզբունքները:Այս սկզբունքներըձեավորվում հղկվումեն դարերիընթացուժերիհամար: քում ն զործելաոճեն դառնումասպարեզմտնողթւսղաքական Սակայն միննույն քաղաքականգաղափարները,արծեքանորմատիվային տարբերազգերի,ժողովուրդներիմոտ կարող են տարբեր կողմնորոշումները նստվածքառաջացնել:Կովկասյանազգերի,Ռուսաստանին Արնմուսյքիքա2-8

|

կուլտուրաների ղաքական սկզբունքները զգալիորենկտարբերվեն միմյանցից: ն Միաժամանակ կղիսնորվի ընդհտնըություն: Պատմական յուրաքանչյուրնոր առանձնանում Է սեփականության դարւմշրջան ձնով, սոցիալականկստուցվածթով,արտադրահարաբերությումների բնույթով, արտադրությանեղանակով:Դրան համապատասխան էլ կփոփոխվեն ճախկինսերնդիքաղաքական ն կամրակայվեն որոշ սկզբունքներ կուլտուրայի ա ըժեքներ: նորսկզբունքներն

8.3. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

`

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ

ՏԻՊԵՐԸ

Քաղաքականկուլտուրայիդասակարգման չափանիշներում մտածողներ միատեսակ մոտեցումչեն ցուցաբերում:Մարքսիզմը քաղաքականկուլաուրաէ ըստ հասարակական յի տիպերնառանձնացնում տնտեսական ֆորմացիաներիչափանիշների:Գաղափարական տեսակետից մերժողականվերաբերմունքցուցաբերելով մարքսիստական աշխարհայացքի նկտտմամբ՝ Արեմուտքի մտածողները հերքումեն ճան հասարակական տնտեսական ֆորմացիաների տեսությանսկզբունքների վրւս կառուցվածամեն մի հիմնավորում: Առաջնորղվելովայդպիսիմտայնությամբ՝ Ս. Վերբանն Հ. ամերիկացի սոցիոլոգներ են քաղաքական Ալմոնդնառանձնացնում կուլտուրայի երեքհիմնականտիպեր՝նահապետական, հպվատակաւյին, քաղաքացիական: Նահապետական քաղաքականկուլտուրանրնորոշէ համայնքային կյսաքով ապրուլ ցեղերին:Այստեղհանըույթիանդամները իշխելու ն իշիանության լծակներին տիրելուհակում չեն ցուցաբերում:Նրանց քաղաքականկուլտուրայի հիմնական են: Մլմոնդի արժեքներնավանդույթներն հասահամոզմամբ՝ ուսկության զարգացմանայս էտապումհամա յնքի անդամները քաղաքական համակարգի մասին ամբողջականպատկերացումչունեն Լ. չեզոքությունեն դրսնորումքաղաքականության ասպարեզում:Քաղաքականլրատվությունը կամչի հեւռաքրքրում բնակչությանը, կամ իշխանությունները հոգ չեն տանում քաղաքական իրադարձությունների մասինտեղյուկպահելուհասարսվությանը:Ս. Վերբային Հ. պմոնդիհամոզմամբ՝ նահապետական քաղաքականկովտոան հատուկէ տնտեսապես հետամնաց Նրանք հասարակություններին: են համարումաֆրիկյան հասարակություն ցեղախմբերին, որոնց ն քաղաքական հայացքները դեռես հստակորենբաժանված ոտկրոնական իսկբնակչությանմեծամասնությունը հեքաղաքականության նկատմամբ

րիի

Հոն, չի ցուցաբերում: Պաքրթըասիրություն

քաղաքականկուլտուրեւյիսկզբունքները բխոմ ՀՍյուտակային

հոթյոն ախար գրերհամուր:Իշխողըհամարվում

են

բնակ-

ն իշխողների հնազանդության ամենագորության Համտայնությունից: ունեն քավաքականմ որոշակիպատկերացում ոժյունանդամները ինսն իշխանության տտողների համակստգի վերաբերյալ, տսկայն ակտիվութցուցաբերումքաղաքական հարաբերություններում ազդեցիկդիրք ս |ու

է

ամենուզորկարզադրով,իսկ իրակա-

նացվող քաղդաքականությունը՝ բոլորի համար նվերապահորեն ընդունելի: Հպատակային քաղաքականկուլտուրայիմիջավայրումբնակչությունըկարոդ է դրականկամ բացասականվերւսբերմունք ունենալկառավարողներինկատմամբ, սակայն հաստատվածկարգերըփոխելուկւսմքիդրսնորումչի ցուցաբերում: Ալմոնդին Վերբայի տեսակեսւովհպատակայինքաղաքականկուլտուն կալվածատիրական րանբնորոշէ ստրկատիրակւոն հարաբերություններին: Քաղաքացիականքաղաքական կուլտուրանբնորոշ է բուժուսկան հարաակտիվորենհետաքրքրվումեն բերություններին: Պետությանքայլաքացիներն ն իշխանություններիգործունեությամբ ձգտում են ներգործելքաղաքական պիոցեսների վրա: Քաղուքացիականքաղաքական կուլտուրայի կարնոր նորմերովառաջնորդվելը,2. իշխասկզբունքներնեն. 1. սահմանադրական նության բաժանման սկզբունքով գործելը,3. գործող օրենքներինկատմամբ հարգալիցվերաբերմունքի դրսնորումըն այլն Քաղաքական չափանիշներումՀ. Ալմոնդըչի կուլտուրայիարժեքավորման Ձգտելովընդգծելանգլո-ավերը նշվածդասակարգմամբ: սահմանափակվում առավելությունները, մերիկյանքաղաքակրթության գարգացածությանաստիճանը՝ նա առաջարկում է ընդունել քաղւսքականկուլտուրայի չորս տիպ. լ. անգլուսմերիկյան,2. եվրո-մայրցամաքւային, 3. մինչինդուստրիալ, 4. տոեն՝ տալիտար:Միայն անվանումներըբավական հիմնավորելուհամար պատմական օբյեկւոիվությունիցշեղվելու հանգամանքը: Սակայն դասակարգման նան է արժեքներիընդգծմանմիտումը: սկզբունքումառկա քաղաքակրթության քաղաքականկուլտուրան ներկսւյացնումէ որպես Ալմոնդնանգլո-ամերիկյան ու ւվահասաւրակությանտուրբեր խմբավորումների հնարավորությունների հանջմունքներիազատ դրսնորմանարդյունք:Երնույթ, որում, նրա հասմոզն աղքատների մամբ, բացառվումէ հաւրուստների դրամատիկական պայքարը, Նման ու բարու տրժեքավորման հետնանքները: կուլտուրայիմիջավայչարի րում պարտվող կուսակցությունըոչ թե փորձում է ուժային միջոցներովհետ ձնով տեղըզիջում է հաղթողկուսակայլ քաղւսքակիրթ նվաճել իշխանությունը,

ցությանը:

տիպի քաղաքական Արժեքավորիմաստկւս նան եվրումայրցամաքային Ըստ Էլմոնդի՝ ւսյսպիսիքւաղաքակուլտուրայիհիմնավորմանփաստարկում: կան կուլտուրայիմիջավայրումքաղաքականուժերը սկզբունքայինդիրքորոշում են պահպանում միմյանց նկատմամբ: Հասարակություննէլ նույն սկզբունքներովէ կատարում իր ընտրությունը:Դա կարող է հանգեցնել անհետնաճքների,որով հաղթողկուսակցությունը փորձում է նորոկանխատեսելի Նման քաղաքականկուլտուրայիմղձավի կերտելազգայինպատմությունը: է միայն առանձին քաղաքականխմբավորումների, վանջը կարող խեղդելոչ հոծ Այսուհանդերձ,դրականիու արժեքաայլն ժողովրդական զանգվածների: Ալմոնդիառավորի հետ մեկտեղքաղաքականկուլտուրայիդասակարգման նան է պատմականության սկզբունքիցշեղվեջադրած չափանիշներումւսոկա

հանգամանքը:Քաղաքական կուլտուրաների դասակարգմանխնդրում ն է ն՛ կարնորել տնտեսական ւվետք դարաշրջանը, ազգայինինքնակեցությա ն աշխարհագրական սկզբունքները, գործոնը: Յուրաքանչյուրդարաշրջանիսեփականության ձնը, դասակարգայինկառուցվածքը,սոցիալականխտրականությանբնույթըիր կնիքն է դնում հասարակությանտնտեսական,քաղաքական,իրավականն այլ հարաբերությունների վրա: Այդ արժեքներովու քաղաքականռեժիմներիբնույթով էլ պետք է հիմնավորելքաղաքականկուլտուրաներիտիպերը:Այս չափանիշների տեսանկյունիցմարդկայինպատմությանսկզբնականէտապիտոհմայինհարաբերություններումառկա չէ ոչ դասայինշերտավորում,ոչ էլ սոցիալականխտրականություն:Բնականաբար, չի զգացվումնան հարկադրմանանհրաժեշտություն: Տոհմի ներսումգոյությունչունի իշխողվերնախավ:Այսպիսիհարաբերությունները դեռես քաղաքականացվածչեն, ե. քաղաքական կուլտուրայիմասին խոսքլինելչի կարող: Հասարակությանդասայինշերտավորմանն իշխող վերճախավիձնավորման հետ մեկտեղձեավորվումէ ն համապատասխան քաղաքականկուլտուրա: Հասարակության զարգացմանայդ վաղ շրջանի քաղաքականհարաբերություններինբնորոշ քաղաքականկուլտուրանընդունվածէ անվանելավանդականքաղաքականկուլտուրա: Ավանդականքաղաքական կուլտուրան սրբագործում է քաղաքական իշխանությունըն իշխանությանպատմուճան կրողին: Հասարակության բազլու

որպես աի ին Ա աա լորոնրը գիտվում կրոն քներ:Ավանդական ան միրոոգ կո ական հպախոմո քավորաբիոնամարվում են

գված

ու

արո

տակնե րի տիրակալ: սկզբունքներով էլ կառուցվում րվու հնա է ճեկնա դասայինշերտավոկումներըաֆոհո Գոգա ոորողնուությունը կան աս րո ր ել կաստանի, ուրա ինընինա բաղա

է բոլոր

Լ

ն

Այս

մողովուրդների

-

,

ստա

այլ

զարգացմանվաղնջականէտապներին,իսկ դասական ձնով րվել է Եգիպտոսում, Ասորեստանում, Բաբելոնումնայլուր: ն, Հանրապետական Հունաստանի քաղաք-պետություններում Հոոմում ու ավորվել զարգացել արիստոկրատական քաղաքական կուլտուրա: է Ը ոիստոկրատական քաղաքական կուլտուրայումամրակայվածնյութակտն ու հոգնոր մերդաշնակի իմաստավորումն է, իսկ համակարգը՝ ա յդ արժեքներովկարգավորվող քաղաքական քաղաքականությեն իրականացում: Կուլտուրայի այս համակարգում է վեհը, փառաբանվում ինտելեկտուալգործունեությունը:Մտածելու, ստեղծագործելու, ամայելու,իշխելու արտոնությունըտրվում է միայն արիստոկրատական

ո

թ

արժեքները կատարյալի,

փեղեցիկը, եընախավին:

Ազնվականականքայլաքական կուլտուրան ձնավորվումէ կալվածատիրական հարաբերություններիմիջավայրում: Աշխարհիկհարաբերությունների ազնվազարմությանսկզբունքներըգեղագիտաակնւսրժեքներիձնով մարմնավեհանիստու զանգվածայինկառուցվածքվորվելովդղյակների,պալատների են ճերում, իմաստավորում դասայինաստիճանակարզին համապատասխան ն վասալականկախվածությանբնույթը ստորինդասերինկատմամբազնվականության ունեցած արտոնությունները:Պետության կառուցվածքը որոշող ն

հարաբերությունները հասարակության կարգավորողիրավական ու բարոյաէ կան նորմերն էլ բնականաբարպետք բխեիննույն սկզբունքներից: Մինչն բուրժուականտնտեսականհարաբերությունների ձնավորվելը՝ վերը իշխելու մենաշնորհիրավունքըպատկանում նշված բոլոր դարաշրջաններում էր սահմանափակարտոնյալդասի ներկայացուցիչներին, իսկպարզաբանված քաղաքական կուլտուրայի տիպերն էլ բովանդակում էին նրանց շահերն արտացոլող արժեքներ: Բուրժուսկան արտադրահարաբերությունների ձնսվորմանն ու զարգացեն քաղաքականհամակարգի մանը զուգընթացվերանում դասայինսահման է ձեռք բերումդեմոկրանափակություններըիշխանություննաստիճանաբար տականբնույթ: Դրանհամապատասխան՝ ձնավորվումէ բազմաղասային շահեր արտացոլող դեմոկրատական քաղաքականկուլտուրան: Դեմոկրատականքաղաքական կուլտուրայի բովանդակությունըկազմում են քաղաքացիներիիրավունքներիհարգման, քաղաքականկյանքին զանգվածների ակտիվմասնակցություն,ազատ ընտրությունների, ընտրելուն ընտըու վելու իրավունքիճանաչման,քաղաքականկուսեւկցությունների բազմսւբն նույթ ակումբներիգործունեությանազատության այլ սկզբունքներ: են Քաղաքականկուլտուրաներինշված տիպերըմաքուր ձնով հազվաղեպ դըսնորվում:Իրական կյանքում ավելի շատ հանդիպումենք խառը տիպերի: ուժերի հաՅուրաքանչյուր այդպիսիդրսնորումըկախվածկլինիքաղաքական ձնից, բնույթից ու սկզբունքներից: մագործակցության

13.4. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Քաղաքականկուլտուրանքաղաքականգիելիքներին քաղաքականփորձի, քաղաքական գիտակցությանն քաղաքականգործունեությանսինթեզէ: Այն արտահայտվումէ կիրթ ձնով հակադրվելու,քաղաքականհակառակորդի պահելու, իր կարծիքըուրիշին չպարտադրելու,գաղասարժանապատվությունը փարականբանավեճերումզգացմունքայնությումբչտարվելուվարքագծով:

Քաղաքական կուլտուրայի առաջատար ֆունկցիան ն զարգացման պայէ: Այդ պայմաննեմանը Խսսարակությանբոլոր ոլորտներիդեմոկրատացումմ

սոու րում հասարակությաններսումձնավորվողն տարբեր դասակարգերի ու խմբերիշահերն արտահայտողկուսասկցություններնխմբավոցիարսկան են քաղաքակիրթճնով, ե իշխանությանհամար տարվող գործում րումները ու սլայքարը սուր դասակարգայինհակասությունների բախումներիչի վերածվում: Քաղաքական կուլտուրույի կարնորֆունկցիան պետությանղեկավարման ժողովրդիմասնակցություննէ: Կիրթ մակարդակին վարվելակերպի գործերին սոցիալականհակասություններըլուծվում են խելամիտձնով ն ճգնադեպքում ժամային իրավիճակչի ստեղծվում: Իսկ ցածր քաղաքական կուրոուրայի կողմերիմասնակցությունը դրսնորվումէ կրքերիբախման ն եպայմաններում մ ղումների ձնով: սասիրական Պետության գործիչներիհանար սլետք է կարնորելքաղաքական կուլտուրայի ճանաչողականֆունկցիան, որի շնորհիվ բազմաբնույթ քաղաքական լրատվությունըենթարկվումէ համապատասխանվերլուծության,արժեքավորման ն դառնում է հասարակությունը խելամիտ կաոավարելուգործելաոճի սկզբունք: Յուրաքանչյուր քաղաքականհամակարգիքաղաքականկուլտուրայինորմատիվային արժեքների միջոցով իմաստավորվում են իշխանությունների ներդրածքաղաքականկուրսը,գաղափարականակունքները: սովորույթների,հասարակականկարծիքին այլ արժեքնեՆվանդույթների, րի ձնով ազդելովհասարակականկյանքի վրա` քաղաքականկուլտուրանիէ կարգավորիչ րակամացնում ֆունկցիա: մեծ է քաղաքականկուլտուրայի սոցիալականացնող Չափազանց ֆունկցիան: Հասարակականկյանքի մեծ մասը մարդկանցտարաբնույթհարաբերությունների,շահերի, ձգտումների,նպատակներիբախում է: Բախումների սլատճառները հնարավորչէ իսպառվերացնել:Բնությունն այդպիսինէ ստեղծելմարդուն:Սակայն մարդնէլ իր հերթինչի բավարարվում բնության տվածով ն ձգտումէ ու կատարելագործել կատարելագործվել իր նմաններին,ստեղծել ն քաղաքական քաղաքակիրթ սկզբունքներովկառավարվողհասարակություն համակարգ: Քաղաքական ռեժիմի մշակած արժեքներովու սկզբունքներով երիտասարդսերնդին: դատռիարակել կրթել,

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆՉՈՐՍԵՐՈՐԴ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

14.1. ԻՐԱՎԱԿԱՆ

14.1.1. ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍԸ

դարեր շարունակ կարգավորվելու Հասարակականհարաբերությունները են իրավաբարոյական ն որմերով:Մկզբնական կարգավորվում շրջանում կարգավորմանլծակի դեր են կատարելավանդույթների, սովորույթներինորմերը, որոնք հարգվել են համայնքիկողմիցն ընդունվելեն առանց հարկադրանքի: Դասակարգայինշերտավորմանհետ մեկտեղաստիճանաբար բարդանումու ն է հակասականշահերի բախման թատերաբեմ դառնում հասարակական կյանքը:Տնտեսականմիատեսակհնարավորություն չունեցող,տարբերշահեր հետապնդողմարդկանցխմբավորմանբազմաբնույթգործունեությունը կարհագավորելուն որոշակիսկզբունքներիտեսանկյունիցնպատակաուղղելու ու մար ստեղծվեցինպարտադիրօրենքներ նորմեր,որոնքհասարակության իհիմքը դրեցին: Այս ժամանակաշըհարաբերությունների րավաքաղաքական ջանից սկսած` անձի սոցիալականկարզավիճակումորոշակիդեր է խաղում դասայինշերտավորումըն ւսյն վավերւսցնողօրենսդրականհամակարգը: Անձի շահերը, կազմելով նրա իրավականկարգավիճակիհիմնականբոիրավունքին պարտականության վանդակությունը, տեսքովստանում են միանն գամայնինքնուրույնբնույթ:Իրավունքը պարտականությունը ի հայտ են գալիս այն պահիցսկսած, երբ համայնքիտարաբնույթ շահերիիրականացումը կապվումէ նյութականու հոգնորբաւիքներիհետ, առ ու ծախի հարաբերութդրամիի հայտ գալու հետ, որը պարտադիրէ դարձնում յուններըկարգավորող սպառմանու բաշխմանհարաբերությունների վերահսկումը: Այդ վերտհսկման մեխանիզմիհիմք հանդիսացողիրավական նորմերնամրակայվումու հարկադրանքիուժ են ստանում պետությանկողմից: ու Իրավական նորմերի բովանդակային առանձնահատկություններն են սկզբունքներըպայմանավորված ձնավորվողքաղաքականհամակարգի սուբյեկտներիբնույթով:Հետնաբար՝անձի, համայնքի,քաղաքականկազմավորման կարգավիճակըպայմանավորվածէ իշխող վերնախավիհիմնական հւսմակարգով: շահերնընդգրկողօրենսդրական

Պետություն սոսրածքում գործող նորմատիվային ակտերի,օրենսդրական ճորմերի,սահմանադրական հասմակարզիբովանդակությունն արտացոլում է սոցիալականխմբերի, դատսկարգերի,համայնքներիշահերը: Տնտեսապես հզոր ն քաղաքականապես իշխող խմբավորման, դասի, դասակարգիշահերն կարգավիճակեն ստանում ու ամրակայվումեն սահմանադրութիրավական են անձի, համեջ հստակեցվում յան միջոցով: Գործող սահմանադրության ու մայնքի, դասակարգերիիրավունքներն պարտականությունները: Օրենսդրականայդ համակարգնունի երկուուղղվածություն.1. Հզորու ազդեցիկխավի շահերնարտացոլող իրավունքներու պարտակաւնություններ, հանուն որոնց ու ձնեավորվում նպատակաուղղված գործում է տվյալ քաղաքականռեժիմը:2. Կլսզմակերպչական, կարգավորման ֆունկցիաապահովողընդհանուրօրենքներիհամակարզը: Յուրաքանչյուր պետության սահմանադրության մեջ զգալի տեղ է հատու մարդու կացվում իրավունքների պարտականությունների արձանագրմանը: Մակայն երբեմն դրանք մնում են որպես պաշտոնականարտահայտությու ներ, դիվանագիտական խարդավանքներ, քաղաքականգովազդներ: 14.1.2. ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ԵՎ ԻՐԵՎԱԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Հասարակության դեմոկրատացման աստիճանը,քաղաքականկուլտուրա-

յի մակարդակըսերտորենառնչվում է անձի իրավունքների ն ազատության

հիմնախնդիրներին: Այստեղկարնորվումեն պետությանն անձի, անձի ն

հա-

սարակության իրավական փոխհարաբերության սկզբունքները:Իսկ այդ սկզբունքների ի հայտ է գալիս որպես իրավագիտակամբողջականությունը ցություն: մարդկանցսոցիալականխմբերի,դասակարգերի հրավագիտակցությունը հարաբերություններն արտացոլող սկզբունքների, հայուցքների, գաղափարների համակարգ է իրավունքի,օրինականությանընդունվածու ամրակայված չափանիշների տեսանկյունից: Իրավունքը տվյալ դարաշրջանիհանրությանիշխողվերնախավի կամքնէ՝ բարձրացված օրենքի աստիճանի:Այն ձնավորվումէ ռրպեսնորմատիվային ակտերի, կանոնների,օրենքների,սկզբունքներիամբողջականհամակարգ, որը վավերացվում ն կիրառմանթույլտվություն է ստանում պետությանկողմից: Իրավունքի ազդեցությունըտրածվում է հասարակական կյանքիբոլոր կարնոր ոլորտներ վրա: Ըստ այղմ՝ տարբերակվումեն քաղաքացիական,աշխատանքեւյին, վարչական,ընտանեկան,սահմանադրական, քրեական,միջազգային հանայլբնույթիիրավունքներ:Իրավունքըհասարակության քաղաքացիների է : կարգավորող ա նհրաժեշտ նորմերիհամակարգ րաբերությունները Քաղաքացի հասկացությունըբովանդակումէ իրավականն քաղաքական իմաստ:Դեռես անտիկ Հունաստանում քաղաքացի էր համարվում ազատ

14.1.3.

ծնված, հարստությունն գույք ունեցող անձը: Այդպիսիքէին տոհմիկտզնվաքրձերը,արհեստավորները, կանները,հւսրուստ վերնախավերը, ստեասրականն ները,ազատ հողագործները այլն: Աթենքում,երբ լրանումէր քաղաքացու 20 տարին,նու ընդգրկվումէր «Ժողովրդականժողովի»ցուցակումն այդ սլահից օգտվումէր քաղաքւսցիության Իսկ 30 տարին լրանալիսնրան թույլատրվումէր բոլոր արտոնություններից: ընդգրկվելխորհրդիկազմումն զբաղեցնելպաշտոններ: Հույն մեծ մտածողՊլատոնի համոզմամբ՝օրենքներինենթարկվելը յուրան սրբազանպարտականությունը քանչյուր քաղաքացու առաջին պետք էլիներ: Ըստ Պլատոնի՝պետությանբոլոր դեմքերըպեւոքէ լինեն պարկեշտքւսղաքացիներն օրենքներիծաուսներ:Իրերիգոյությունունեցողկարգիփոփոեն կարգերըկորորոնքհետապնդում խությունըն բոլոր նորամուծությունները, ծանելու, խարխլելունաւստակ, Պլատոնի համոզմամբ՝պետք է մերժվենբոլոր միջոցներով:Պետությանբարձրագույնճպաւռակնէ կարգու կանոնըմիացնել ազատությանհեւո: «Օրենքներ»աշխատությանմեջ Պլատոնըքաղաքացինեդիտումէր որպես պետությանմոտակա րի կողմիցօրենքներիոտնահարումը կործանմանհայտանիշ:Նրա համոզմամբ՝ն պնտականայրերը, ն՛ քաղաքացիներըպետքէ լինենօրենքիծառաներ: Օրենքներինկատմամբհարգանքնանտիկհույներիբնորոշգիծն Լը: Հենց դրանովէլ նրանքիրենցզանազանումէինբարբարոսներից: Մոկրատըհիմնաու է գեղեցիկ վեհ նվաճում ինչպեսքաղւսքացինեվորումէր, որ ազատությունը Այս սկզբունքըհետագայումվերածվեց համար: այնպես էլ պետության րի, ու են հավասար» կարգաիտսի:1792 թվականին, ւսազատ «Մարդիկծնվում ժամանակ,քաղաքացիարտահայտությունը ֆրանսիսկան հեղափոխության դեկրետովընդունվեցորպես միմյանցդիմելու հարգալիցձն: Քաղաքացիէր համարվումհաստրակությանլիիրավ,ազատ անդամը,որն սւկւոիվորենմասնակցում էր հասարակությանն պետությանկյանքին:Մակայնմիայն 1948 10-ինայն դարձավկոնկրետգործունեություն, թվականիդեկտեմբերի երբ որպես մարդու իրավունքներիհամընդհանուրդեկլարացիաընդունվեցՄԱԿ-ի այդ օրը համարումեն մարդուիրավունքնեկողմից:Այժմ բոլոր ժողովուրդներն րի օր: Սարդու իրավունքներիմասին միջազգայինհանրությունըընդունել է մի ու համաձայնագրեր. 1. մարդուիրավունքների շարք փաստաթղթեր վերաբերն յալ թվականիեվրոպականկոնվենցիան թվականիեվրուլական 2. խտրականության ռասայական վ երացման մասին 1965 թվակախարտիան, 3. տնւտեսական, սոցիալական,մշակութայինիրավունքնի համաձայնագիրը, թվականիմիջազգայինսլակտը: Ժննում մշտապեսգործումէ ներիմասին միջազգայինհանձնաժողով: մարդուիրավունքների

ԱՆՁԻ

ԻՐԱՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

Ցանկացածհասարակության քաղաքակունհարաբերություններում մարդմուղ, րոշակի են քասկզբունքների տեսանկյունից, քաղաքացու ձեավորվում համոզմունքներ, քսոլաքականվարքազծինորմեր,որոնք ունեն որողաքական քաղաքական շահերիցբիտղ բովանդակություն: շակի Իհարկե,քաղաքական կրողնաուսջին հերթինմարդնէ՝ որսլես սլետությանքահաւրաբերությունների ղաքացի:Նա ունի կոնկրետհամոզմունքներ,գործելաոճ, աշխարհրմբռնում, քաղաքացու կյանքումթե՛պետությանգործուորնառաջնորդողկարողէ նեությունըգնահատելու,թե քաղաքական գործունեությունծավալելու գործում: Իսկ այդ գործունեությունը է պետության տարբերձներովվերահսկվում համապատասխան օրգաններիու ծառայությունների կողմից: Քաղաթքակուն ազատությունը,որպեսանձի ազատությանդրսնորմանձն, որոշվումէ ոլջ հասարակության ազատությամբ: Այդ ազատությունըքաղաքան ցիներիիրավունքի ազատությանօրենսդրականակտն է, որը ճանաչվումէ կողմից ն ամրակայվումէ սահմանադրակուն իշխանությունների նորմերով կամւյլ բնույթիիրավականակտերով: Հասարակության քաղաքւսկանազատության տստիճանըպայմանավորված է անձի քաղաքական ն ազատությանվիճակով:Ազատության իրավունքի է բազմաթիվգործոններով. 1. բովանլակությունը պայմանավորված իշխող վերնախավի քաղաքականռեժիմովն քաղաքականկուլտուրայով,2. հասան այլն: Օրիրակությանհոզնորկյանքով,3. տնտեսականբարեկեցությամբ նակ՝խորհրդայինկարգերիվարչահրամայական սկզբունքնամրակայված էր սահմանսդրական այնսլիսինորմերով,որոնքհստակորեն նեղացնումէին անձի իրավական ԽՍՀՄ-ում դասակարգային ազատությանշրջանակները: չափանիշներով սեփականատերդասերը զրկված էին քաղաքականկյանքին Դա ոչ միայն մարղու մասնակցելու հնճարավորությունից: իրավունքների կոպիտ խւպստումէր, այլն համաշխարհայինհանրության կողմիցընդունված սկզբունքների ոտնահարում: Մարդուիրավունքներիհամընդհանուրդեկլարացիայի15-րդ հոդվածում ր է այն համոզմունքը, որ յուրաքանչյուր մարդունի քաղաքացիութայն փոխելուիրավունք:Քաղաքացիության ընդունմանն փոխելուիրաէ վունքը կարզավորվումտվյալ պետությանսահմանադրական նորմերով: Այդ հրավունքի հիմնականսկզբունքներից մեկն էլ քաղաքացունքաղաքականապաստան տալու իրավունքնէ: Ցանակցած անձնավորություն, եթե աններելի հանցագործ չե քաղաքականապաստանխնդրելուիրավունքունի: Այղ իրավունքը շներհողպետությունըպարտավորէ երաշխավորել տվյալ անձիանվ-

լինել

ավո,

տանգությունը: Քաղաքական ազատությանսկզբունքներումարտացոլվումէ մարդու՝իր ն

ուրիշիշահերնու իրավունքներըպաշտպանելու,պատիվնու

ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԸ

արժանապատ

վությունը պահելու, պետականպաշտոնյաներիչարաշահումների ղեմ բողոանձնականազատությունն սեփականությունունենալունայլ բնույքւսրկելու, թի իրավունքներ: Անձի քաղաքականիրավունքը բնուջագրվումէ մի քանի տեսանկյունից. 1. տվյալ պետությանքաղաքացիլինելու հանգամանքնանձին օժտում է ն՛ի2. դսոնալով պետությանքաղարավունքներով,ն պարտականություններով, քացի՝ անձը ձեռք է բերում տվյալ պետություն տուրածքում ընդունված օրենքգործելու ազատությտնիրավունք,3. ճա օժտում է համապատասխան ներին իր համոզմունքները,սկզբունքները,ունակություններնազատորեն հասարակությանըի սպաս դնելու ն այն իր շահերի տեսանկյունիցօգտագործելուհնարավորությամբ,4. քաղաքականազատությանսկզբունքըհնարավորությունէ ընձեռումքաղաքացունի̀ր գաղափարներիիրականացմանգործում ներգրավել հանրությանը: Անձի իրավաքաղաքական կարգավիճակի արժեքավորման խնդրում կարնորվումեն. Լ. Սոցիալ-տնտեսական ոլորտի իրավունքները,որի շնորհիվմարդունհնսէ րավորություն տրվում բավարարելուիր հոգնոր ն նյութականպահանջմունքները: Պետության ներքինքաղաքականությանբնւսգավառում առկա աշխատանքի, հանգստի, կրթության,առողջության պահպանմանն այլ բնույթի օրենսդրականնորմերիառկայությունը դրա խոսուն վկայություն կարող է լինել: 2. Քաղաքականոլորտիիրավունքները,որոնցշնորհիվանձը ձեռք է բերում ընտրելու ն ընտրվելու, պետության կառավարմանզործումմասնակցություն շարժումներիմեջ ընդգրկվելու,ցույցերի, միունենալու, կուսակցությունների, ն քաղաքականակտերի մասնակցելուիրավունք:Միատինգների այլ բնույթի ժամանակպետությանյուրաքանչյուր քաղաքացիպետքէ երաշխավորված լիբնակարանիանձեռնմխելիության նի անձի, սեփականության, իրավունքով: ն՛ քաղաքականոլորտներիիրաԿարնորությամբ՝ն սոցիալ-տնտեսական, գործելաոճում,այդ ովունքներըհամարժեք են: Սակայն իշխանությունների լորտների նկատմամբ,միաւսեսակվերաբերմունքչի դրսնորվում:Նախկին խորհրդայինհամակարգումառաջնությունըտրվում էր սոցիալ-տնտեսական ոլորտին:Իսկ անձի քաղաքականիրավունքներըզգալիորենսահմանափակվում էին: Նման մոտեցմանդեպքում,չնայած պետության կողմից երաշխավորվումէր մարդուգոյության կենսականմինիմումը,սակայն անձը վեր էր լսծլռակյացկատարողքաղա-. վումանդեմ,վերիցտրվողհանձնարարությունները

քացու:

Արնմուտքնառաջնությունըտալիս է քաղաքականոլորտին: Դա, իհարկե, ընդարձակումէ մարդուտարաբնույթգործունեության,ձեռներեցությանշրջանակները,բայց չի փրկումնրան վերահասարհավիրքներից: Ցանկացածմիջո238

ցովհարստանալուն ցանկացածպահին սնանկանալուհոգեբանությանմթնոհետին պլան է մղվում զգացմունքայնությունը ն մարդը դառնում է լարտում օրենքներով առաջնորդվողարարած: ջունգլիների Շուկայական հարաբերությունները հասարակության ուժերն ակտիվացնող, հասարակական կյանքը թարմացնողազդակներ են: Սակայն այստեղ է սառնասիրտհաշվարկով,շահադիտական հսպղթում մոլուցքովսռաջնորդվող անհատը, բայց ոչ մարդկությանհոգսով տառապող ինտելեկտը:Այդ իսկ էլ հասարակության պատճառով նորմալ կենսագործունեության համարիշխանություններըպետք է իրականացնեն այնպիսիքաղաքականություն, որպեսզի մարդը հաճույքովկատարիիր պարտականությունները ն հարկադրված չլինի պայքարելուոտնահարվածիրավունքներիվերականգնման համար:

14.2. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

14.2. 1. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հասարակական կյանքի համընքթացությունը, տարբեր ոլորտներիհամահունչ զարգացումըպայմանավորված է նան սոցիալական տարբեր խմբերի պահանջմունքների, ցանկությունների բավարարվածությամբ: Հասարակական հարաբերությունների ցանկացածոլորտի հիմնախնդիրներն այս կւսն այն չափով շոշափում են որնիցե դասի կամ խմբավորմանշահերը: Յուրաքանչյուր պետությանտարածքում ազգաբճակչությունը կազմված է իրենց շահերով, ձգտումներով, խոհերով,մղումներով,անգամ սկզբունքներով տարբեր խմբերից, խավերից, դասերիցու դասակարգերից: Բնական է, որ այդ հանգամանքը որոշակի ազդեցությունկարող է թողնել ինչպեսքաղաքական, այնպես էլ սոոլորտներիվրա: Նշանակում է՝ պետությանիրականացրած բազբշույթ քաղաքականության է ն սոցիալականքաղաշարքում կարնորվում

Սորլական

քականությունը: Իհարկե, բոլոր ժամանակներում էլ պետականգործիչներըսոցիալական ո-

լորտի խնդիրների լոծման հարցում այնքան էլ բարյացակամություն ու ակտիչեն ցուցաբերել՝համարելովայն լրացուցիչ ծախսերիու հատկացումու բնագավառ: Սակայն դեռես սոցիռլոգներն բնագահոգեբաններնայս

վություն ների

ենասե վերջին խոսքը լինե:

վառումհետազոտությունների վերաբերյալ իրենց քանզիսոցիալականոլորտի ներդրումները հուսալիերաշխիքկարող են հասարակական կյանքիբախումներից խուսափելուգործում: Եթե գործարարը հրներդրած կապիտալիդիմացակնկալում է անմիջականկամ քիչ ժամանակ ու պահանջող փոիփատուցում շահույթ, ապա քաղաքական գործիչըպետք է նան ապագա դեպքերի, մտածի իրադարձությունների ծավալման ընթացքի հաստրակության բազմակողմանի առողջացման,հավասարակշոված,

վաղվա

տրամադրված,կենսուրախհասարակութմասին հույսով ու լավատեսությամբ յուն ունենալու մասին: Առաջին հայացքից դա կարող է թվալ անհիմն երազանք: Սակայն բավական է խելամտորենկրճատել ցանկացած պետության ուռճացած ապարատին սարսսարկուչինովնիկներիհաստիքների,ռազմական ծախսերիմի մասը ն հատկացնելայն սոցիալականոլորտի կարիքներին,անմիջապես կզվարթանատվյալ հասարակությունը:Այդ հատկացումներըվաղորդյանցողի նման կենարաուժ կտան հասարակությանթառամածօրգանիզմին: Բայց երբնէհասարակությանբախտըտնօրինողքաղաքականգործիչնեկյանքըխնամքովոռոգող պարտիզպաններ: հասարակական րը կդասնա՞ն Դեռես անտիկ ղարաշրջանիմեծագույն մտածող Արիստոտելնիր «Պոլիտիկա» աշխատությանմեջ հիմնականուշադրությունըկենտրանացնում էրմիջին ն հարուստխավերիշահերի վրա: Նրա համոզմամբ՝հանգստիիրւսվունքն այն դասի առաջին ն հիմնական հատկանիշն է, որին պատկանում է իշխանությունը: Հանգստիիրավունքովէլ նա բնորոշում է մարդու առաքինությունը: Ըստ Արիստոտելի՝հանգիստըվայելելուհամարմարդ պետքէ դաստիարակվի, կրթվի: Նման մտայնությամբ՝հւանգիառըդառնում է հաճույքի, երջանկության ձեռքբերում, որը միայն մտավոր աշխատանքովզբաղվողներիմենաշնորհը պետք լինի: Հասարակությանայդ խավիհամարֆիզիկականաշխատանքը ստորացուցիչ է: Ըստ Արիստոտելի ազամ: ծնվածների ն հոգեկան բարձր հատկանիշներունեցող մարդկանց համար սազական չէ հանուն օգուտի աշխատելը:Ո՛չ քաղաքականգործիչները,ոչ էլ ազատ քաղաքացիներըչպետք է սովորեն այնպիսիգործեր,որոնք կարող են կստարել ն կատարում են ենթակայական մարդիկ: Ակնհայտ է, որ թաքնված ձնով նման մտայնությունը իշխող է եղել բոլոր ժամանակներիիշխողներիսկզբունքներում:Այդ պատճառով էլ հասարակությանչքավոր զանգվածներըմիայն ընդվզմանու պայքարիմիորոշ չափով թեթնացնել իրենցհոգսերը, ջոցով են ստիպելիշխանություններին՝ լուծել սոցիալական խնդիրներ, իրականացնել սոցիալական քաղաքականություն: հասարակությանանապահովխմբերի, Սոցիալական քաղաքականությունը դասերիկարիքներըթեթնացնելու,պահանջմունքներըմասնակիորենբավարարելու, սոցիալականոլորտի բազմաբնույթգործընթացներըկարգավորելուտեսանկյունիցիրականացվողպետության ն հասարակականտարբեր կազմաճպատակաոպղվածգործունեություննէ: Նպատակաոռտղկերպությունների ու գործողությունների միջոցովկարգավորվումէ հաված այդ միջոցառումների նյութական բարիքների սարակության դասային փոխհարաբերությունները, մարդկանցապրելաարտադրության,բաշխման,սպառմանմեխանիզմները, կերպը,բնակչությանվերարտադրությանխնդիրներըն այլն: արտացոլումէ հասարակությանտարՍոցիալականքաղաքականությունն ն բերխմբերի,դասերիշահերը ձնավորվում է կառավարողքաղաքականռեժիմի բնույթին համապատասխան:Այդ գործում, իհարկե, զգալի դեր կարող են

խաղալ նան երկրի էթնիկականկառուցվածքը,զարգացմուն մակարդակը,միջազգայիննորմերինու սկզբունքներինհետնելու տվյալ պետության հակվա-

հեւս հարաբերություննեծությունըն կուրուությումը,հարնան սլետությունների ն րի կարգավորմանսկզբունքները այլ գործոններ:Սոցիականքատղաքականությունըպետք է ընդգրկիմարդկանցկենսազործունեության բոլոր ոլորտները: Ընդ որում` այստեղ չպետք է խտրականությունդրվի աշխատանքային, կենցաղային,ընտանեկանազատ ժամանցիոլորտներիկարնոմշակութային, ն համապատասխան հատկացումներիչափաբաժնի որոշման բութան Միանշանակպետք է կարնորվենն՛ բնակչությաննաշխատանքովախնդրում: ն մարդկանցկենցաղային պահովելուխնդիրները, պայմաններիբարելավումը, ն սոցիալական արդարությանսկզբունքի պահպանումըհանրության բոլոր խավերիմիջն: Հատկապեսպետք է կարնորել սոցիալականարդարության Նման սկզբունքներովառաջնորդվելու հիմնախնդիրները: դեպքումմիայն պետությունը ի զորու կլինի կատարելուազգաբնտկչությանանապահովխավերի բարեկեցություննանշեղորենբարձրացնելուիր հիմնական նպատակը:Ինչ խոսք,որ դո դյուրին գործ չէ: Դրա իրականացմանհամարկպահանջվին հասարակությանմիջին ն վերին ապահովված դասերի համապատասխան ներդրումներկատարելուհակվածությունը, ն գործարարների հատկացումներկատարելու պատրաստակամությունը:Ասկայն հիմնական գործող սուբյեկտը պետք է լինի քաղաքական վարչակարգը:Սոցիալականքաղաքականության մշակմանն իրագործման հիմնախնդիրները պետք է դառնան պետությանհամապատասխան կազմակերպությունների, հասհասարակական-քաղաքական ամենօրյա տատությունների հոգսը: Սակայն յուրաքանչյուր պետությանկողմից իրականացվող սոցիալական քաղաքականությանԼությունը պայմանավորվածկլինի հասարակությանշերտավորմանբնույթովն իշխողվերնախավի սոցիալականպատկանելությամբ:Իրականացվող սոցիալականքաղաքականությումը դեռեսսոցիալականարդւսրությաններդրումչէ:

է

14.2.2. ՍՈՑԻԱ ԱԿԱՆ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ ԵՎ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ

,

Սոցիալական է մարդկանց,սոցիաարդարությանտակ իմաստավորվում լական խմբերիմիջնդրսնորվողիրավունքին պարտականության, աշխատանքի ն վարձատրման, հանցանքին պատժի, ծառայության ե

հտսարակական

.

պարտքիկատարմանսկզբունքային ներդաշնակությունը: «ՍոցիալականարՊորություն» կատեգորիան բովանդակումէ տնտեսական,քաղաքակտն, իրավական,բարոյական բնույթի սկզբունքներ ու նորմեր, որի միջոցով լսրժեքա-

է իշխանությունների վորվում գործունեությունը: Սոցիալական արդարությունըհասարակությանմեջ ըմբռնվում է լայն

իմաստով: կեղ

ու

Նեղ կամ պարզունակ ըմբռնումըհիմնականումընդգրկումէ ն կենցաղային ոլորտիհարաբերությունները է որպեսհասաիմաստավորվում

նման ապրելու, սնվելու, գործելու զանազանությունը, հավասարության եզիրավահավասաբության կարգերի րակությանմեջ բոլորինհավասար ն բոլորի Դա ու ըմբոնպայմանավորվածէ տվյալ հասարակութսոցիալականարդարությունը հիմնականում հիմքերը: Լայն իմաստով րերն հրավահավասսարություն: համահարթեցում,մարդկանցիխտրականության յան անցյալի ժառանզությումբ,ներկայի զարգացմանհոգնոր ն նյութական վում է որպեսսոցիալական մեջ բախվու հին ու նոր ուժերի ակտիվության ընդհանրացում:Այդ երկուըմբռնումու պարտականությունների հասարակության գործոններով, րավունքների ն ն ունեն արստեղծած գործող քաղաքականվարչակարգիբնույթով: բովանդակություն ավելի շատ հանգամանքներով, կԻճցաղային ներնէլ հիմնականում փոխբազմաբնույթ են կյանքի սոցիալական արդարությանառկա չափանիշները մի կողմից` հասարակական Հետնաբար, քան ւռահայտում ցանկալին, են քաղաքականվարչակարգիգործունեության բնույթով, գործընթացը: պայմանավորված պատճառականացված հարաբերությունների աստճանով, օրենքների առաջ բոլորի հավասարության իշխանությունները դարաշրջաններում ն ախկին դեմոկրատացման պ ատմության Մարդկային են դ ասային սոցիալական խտրականության հասարակության հասարակությաններսում օգտագործել սկզբունքներով, հասկացությունն «արդարություն» ու մերժողականհամոզմունքներով:Իսկ մյուս կողմից՝հասարակութսոցիալ-տնտեսականքաղաքականանհավասարությունն նկատմամբ շարտավորումը, ն սոցիաաստիճանով,աշխատանքայինն խավերիպաշտպանվածության ռր դասայինշերտավորումը ներքին Հիմնավորելով, յան համար: արդարացնելու ն է ի առկա սկզբաննբնորոշ հանգստի,ահնարավորություններով, տարբերբնույթիգործունեության ի վերուստ հաստատված լականանհավասարությունն են ուսման համոզել զանգվածԱյսիշխանությունները դողջությանպահպանման, ն այլ բնույթիհնարավորություններով: եղել մարդկայինհասարակությանը, նան է ու է լ արդարանկատմամբհայնեցղական անհավասարությունն իշխանությունների վեիհարկե,առկա տեղ, ճերին,որ ունեցվածքի իրավունքիառկա անման հիմանվրա կառուցվածքագաղափարների րաբերմունքը,ակնկալիքայինհոգեբանությունը՝ծերերի, հաշմանդամների, ցի երնույթէ: Բնականէ, որ ու նապահսվայլ խմբերիհանդեպցուցաբերվողհոգատարությունը: չէր կարող գոհացնել հասարակությւսնբոլոր խավերին ղաքականությունը է հիմնավոպետք Սոցիալական արդարություննիմասատվորվումէ նան հսսարակության դասերին,ն ներքինխավերնէլ իրենցշահերիտեսանկյունից Դարեր շարունակհարուստկարիքավորխմբերի, դասերի նկատմամբ ցուցաբերվող հոգատարությունը՝ սկզբունքները: արդարության րեինսոցիալական ու ւսրդարություսոցիալական ֆինանսական ներդրումների,բարեգործականներդրումների, տարաբնույթ իշխողներն հպատակները ներնու աղքատները, են Սակայն սոցիաձնով: ու հիմնավորել մասնստանումների տարբերչափանիշներով: ճը մեկնաբանել հերթին սոցիալականարդարության համար առաջին տարբերդարաշրջաններում Ընղհանըրացնելով մեկնաբանելու էությունը բուն լական արդարության ն ու ու հասարազուգորդելով այն մերօրյադեմոկտեղն դերը ս կզբունքները ըմբռնման մեկնաբանման մարդու էությունը,որոշել նրա պեսք է պարզաբանել հետ՝ ն րատականընթացակարգի հիմնախնդիրների կարելիէ սռցիալակամարներդրածըհանրույթում,պահանջածի վասկակւսնհարաբերություններում, վերին,միջինն ներքինխավեդարությունըսահմանելորպեսհասարակության տակածիհամամասնությունը: ն Որպեսբիորի շահերնամբողջացնող,համատեղողպատկերացումների արժեքավորված էակ է, սոցիալական: Մարդնիր էությամբն կենսաբանական որիսկ ուժեղ կազմվածքով, զործելաոճ: է նա կամ թ ույլ ծնվում ֆիզիկապես էակ լոգիական հոգեկանկերտվածքով, Լակ՝ ուժեղ կամ թույլ ինտելեկտով, պես սոցիալական ն այլն: Ձնավորվելովորպեսհասուն ան14.23. ՍՈՑԻԿԼԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

հատկություններով

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

բարոյակամային միատեմարդիկ բոլոր անդամ, բնականաբար, հատ ն դառնալովհանրության կյանքում:Նշանակումէ՝ տակ շատերըիմաստավորումեն լազհասարակական Սոցիալականքաղլսքականության կատարել կարող ներդրում չեմ սակ Հասարաբավարարման ն միատեսակ ներքինն միջին խավերիպահունջմունքների գաբնակչության պահանջչեն կարող ներկայացնելհասարակությանը: ն անընդուճափանիշներով Սակայն մարդասիրական ուղղությամբպետությանծրագրած ձեռնարկածմիջոցառումները: կությանդասայինշերտավորումը դա օրինաչափ է միանգամայն դասի յուրաքանչյուր պահունջմունքները տեսանկյունից լոկ, մի քանզի հարցի զարգացման կողմն նելի է, բայց բնականոն պարզելու ն հասկանալուհամար պետք է խորամուխլինել տվյալ հասարաէ: դրսնորում մեջ: Հետնաբար, կությանդասայինշերտավորման նախքան սկզբնահիմքերի մեջ յուրաքանչյուրանձ իր ներդրածինհամապատասՀասարակուբյան հաստատման ն մարղհասարաէ մարդկային բաշխման Սակայն արդարացիության հարաբերությունների կարող առաջադրել: խան պահանջմունքներ է կանցհոգսերըթեթնացնելուծրագրերիմշակումըպետք մտածելառկա հակությունըչպետքէ առաջնորդվիջունզլիներիօրենքով:Եվ սոցիալակտնարառաջին կատարելագործման մասին, դիմազրավելու բարելավման, տարակական կանցաղավարությանը հարաբերությունների հենցջունգլիների դարությունը արդարության որովհետնսոցիալականքաղաքականությունը կառավարության նախանշած գրավականնէ: Յուրաքանչյուրդարաշրջանիսոցիալական մասն է, իսկ քաղաքականությունը դասաեն դասերի, ոչ այլ խմբերի, բաղկացուցիչ նրա հասարակության քաղաքականության սկզբունքներըբնորոշում

ինչ է, եթե ոչ հանուն իշխանությանն իշխելու համար ծավալվող պայքարը: Այղ աջակցութսոցիալականխմբավորումների պայքարնստանց զանգվածների, պսակվել:Հետնաբար,կազմակերպողու ղեկայան չի կարող հաջողությամբ նվաճմանիլլենց տեսական ու գործնականծրագվարող ուժերն իշխանության րերումստիպվածպետք է տեղ հատկացնենճան իրենց աջակցողսոցիալաՄարղկությանզարգացմանողջ պատմութկան խավերիպահանջմունքներին: էլ նման ծրագրերումառաջին յունը ցույց է տալիս, որ բոլոր դարաշրջաններում

վերափոխման պլան է մղվել դասային տարբերությունների բարելավման ամեն է տնտեսական դարաշրջաԹե մի դա իրականացվել սկզբունքը: ինչսլես բայց մի բան անհերքելիէ, որ վերափոխված նում՝ թողնենքպատմաբաններին, բուռն զարգացմանըհաջորդել է հակասությունների հարաբերությունների սրման, բախման,պայքարինոր էտապ, որում բոլորովինէլ վերջին տեղը չի պահանջարկը:Եվ չպետք վերափոխումների զբաղեցրելսոցիալ-անտեսական է կարծել, որ այդ պսանջարկի բավարարումըչի ծնի նոր պահանջմունքներ: Մարդկության պատմությանզարգացմանհազարամյակների ընթացքում հարաառեղծել ոչ կատարյալ հասարակական դեռեսոչ մի ագգ չի կարողացել քաղաքականություն:Քաղաբերություններ նոչ էլ արդյուճավետսոցիալական է թե մարդուսոցիալականացհասկանալ, քականգործիչներիհամար կարնոր ու սոցիալական արմատներիցն ինչ հերման պրոցեսումինչ կենսաբանական են զարգանում նրա տարաբնույթպահանջմունքները:Մնգամ թականճությամբ երբեմնմարդու մոտ առաջանում են տարաբառօրյա իրադարձություններում ենթարկվեճնճպատակառոաղղվածության նույթ հուզումներ,որոնքգիաակցական են արժեքաժանրի արվեստի որնիցե ձասվորվելորպես լու դեպքումկարոզղ Էքստազայինայդպիսի հոգեվիճակներումմարդու վոր ստեղծագործություն: Թե դա տարբեր մասնագիտությունների ինչպեսէ դրսնորվում հոգիներգումէ: Սակայն նման ապրումներկարող է ուանձանց մոտ՝ թողնենքհոգեբաններին: զործիչը՝ձեռք բերելովիշխանությանբարձունքները նենալ նան քաղաքական չզրկվելուհամար նա պետքէ խոԱյդ դափնեպսակից նվաճելուդափնեպոաւկ: Այդ պատարբերդասերիպահանջմունքները: րությամբըմբոնի սոցիալական նա կողմնոկկարողամճա շղթանԱրիադնայիայն թելն է, որով հանջմունքների կյանքիլաբիրինթոսում: րոշվելքաղաքական ծրագիրմշակողըպետք է խորությամբ Սոցիալականքաղաքականության շրջանակները,որն այնքան էլ հեշտ գործ ըմբռնիմարդու պահանջմունքների սկզբունքներիտեչէ: Իսկ երբեմնէլ օգտակարչէ վարած քաղաքականության քաղաքականակտիսանկյունից: Սակայն 20-րդ դարավերջըզանգվածների ն իշխանությունները է, ժ ամանակաշրջան վության կտրուկ բարձրացման ստիպվածկլինեն լրջորեն մոտենալ սոցիալականքաղաքականությանհիմպաԶբաղվել մարդու բազմաբնույթու բազմաբովանդակ նախնճդիրներին: ու հանջմունքներիուսումնասիրության լուծման գործով: Այստեղ պետք է կարնորելմարդու աշխատելու,վեւյելելու, գործելու,գնահատվելու,ինքնահասու

տատման, ազատատենչական,անվտանգության ն այլ բնույթի պահանջմունքները:Դժվար թե գտնվիորնէ իմաստունկամ հմուտ քւսղաքականգործիչ, որը փորձիմիանշանակլուծում տալ այդ հիմնախնդիրներին: Մարդնայնպիսիարարած է, որ նրա մոտ երբեք պահանջմունքներ լիակաչի առաջանա: Աշխատանքըկորցրածն ընտանիտար բավարարվածություն աշխատանք գտնելով ն քի հոգսերովտառապող մարդու պահանջմունքներն լավ վաստակելովչեն սահմանափակվում:Բարնկեցությանաճման հեւո մեկն մարդու ոչ միայն պրոգրեսիայով:Աշխարհահռչակգիտնական այլ երբեմնէլ երկրաչափական Գոլոդրիկը1986 թվականինդիմեց ինքնասպանության,երբ կենտկոմիքարինստիտուտիկոլեկտուղար Գորբաչովըճրան զրկեց գիտահետազուռական Ե րբ մարդու որնիցե պահանջմունք տիվը ղեկավարելուհնարավորությունից: արգելքների,ճրա մոտ երբեմնկարող են հոզեհանդիպումէ անհաղթահարելի կան այնպիսի բարդ պրոցեսներ, վիլւավորվածության, հուսախաբության զգացմունքներ,որոնք առաքինի բնավորությանդեպքում անձի կործանման պատճառկարողեն ղառնալ:Իսկ թուլամորթներիմոտ նման հոգեկանվիճակը կարողէ դըսնորվելչարության,նախանձի,դաժանությանվարքագծով: Պեւռության իրականացրածսոցիալականքաղաքականության հիմնախնէ դիլճերիցմեկն էլ պետք լինի մարդկանցաշխատանքայինխնդիրներիլո»ման, բարեկեցությանբարձրացման,հոգեոր պահանջմունքներիբավարարման գործինաջակցելը:Ինչ խոսք, որ դա չափազանցդժվար է ոչ միայն ֆինանսականու աշխատանքայինռեսուրսներիներդրման, այլե մարդու էությունն ըմբռնելուտեսակետից,քանզիմարդնանընդհատմիննույնարժեքներով ու սկզբունքներովբավարարվողէակ չէ: Իհարկե, մարդու ակտիվության կարնորշարժիչ ուժը պահանջմունքներնեն: Սակայն դժվար է համակողամնիորեննախանշելտվյալ քաղաքականհամակարգումդրսեորվողպահանջմունքների ողջ շրջանակները,քանզի մի կողմիցբավարարվածանհատը դրսնորումէ հանգստություն,ինչ-որ չափով՝անտարբերություն, իսկ մյուս կողմից էլ, հասնելովերազածին,կարող է ձզտել ավելի բարձրի:Սակայն ասվածից չպետքէ եզրակացնել,որ անհագուրդ մարդու պահանջմունքները հնարավոր չէ բավարարել:Ինչպես մարդու,այնպես էլ սոցիալականխմբերիպահանջմունքների գործում չափազանցմեծ դեր կարող է խաղալ նյուբավարարման թականբարիքներիարտադրության խելամիտկազմակերպումըհովանավորող ԱՄՆ-ում ֆերմերներըկազմում են երկրի աշխատուժի քաղաքականությունը: 26-ը, բա յց որ միայն կարուլանումեն կերակրելողջ բնակչությանը,այլն տահեկան100 մլն տոննա սննդամթերքեն արտահանումարտերկրներ:Սակայն նույնա յդ բարեկեցիկԱմերիկայումազգաբնակչության 2026-ըկազմողչքավոր է բաժին ընկնումազագյին եկամուտի 5,576-ը,իսկ 2076 հարուստներին՝

տեղ կաճեն

պահանջմունքները: Ընդ որում`

հովին :1«2-ը:

թվաբանա

հանգոա է Բլառւն, վերլոծելով տարբեր երկրներիկենսաւմակարդակը, որ բոլոր երկրներումէլ առկա է ռեսուրսներիանհավասւյն եզրակացության, սարաչափբւսշիման երնույթ: Ըսսւ Բլաունի՝ հասարակությունմեջ ռեսուրսնեԸ. րից զուրկմարղիկստիպվածետք է հպատակվենուննորներին: Էթցիոնին, հիմքում դնելովիշխելու, սփրելու, կառավարելու ռեսուրսներիդասակուրգման նորմատիվային,օգտասլաշսկզբունքները,առանձնացնումէ հարկադրական, կարգավորումեն սոիշխանությունները որով տական ռեսուրսներիխմբերը, խմբերիփոխհարարերությունները: ցիալրսկան կողմիցկիրառվողվարչսւիշխանությունների ռեսուրսները Հարկադրական են, որոնց օգնությամբնրանքիրենցկամքնեն պարտաղկան այն միջացներն են հարուստվերնարում հաստրակությանմիջին ն ներքինխավերին,սանձում Դ.

խավերիկամայականությունները: ռեսուլսները մսւրդկանց ֆիզիկականզոյությունը ն աՕգաապաշտական բավարարողնյոթական բարիքներնեն, որով իշլսանութռօրյա պաահանջննըը ու պատժմանքաղաքականություն: են խրւսխուսման յունները իրականացնում են ավանդույթների, բարոյաիՆորմատիվայինռեսուրսներըբովանդակում ու շահերն իրենց սկզբունքներ,որով իշխանությունները րավականարժեքների են ներկայացնում որպեսհասսրակութդրանցիցբխող քաղաքականությունը գործընթաց: յան արդյունավեսւ գործելաոճը,եջե մալոլու սշխատաիշլասնությունների էլ լինի Ինչպիսին վարձը, կենսականմինիմումիապահովումիցհետո, կովտուրականհանգստի պետությանվարած սոցիալականքաղաքակահամար չի բավականացնում, նության մասինդրականսչինչ ասել հնարտվորչէ: Ավելին, զարգացող երկրնեծնողներին ստիսլում է աշխաանբավարարությունը րում կենսամիջոցների Ժամանակակիցւսշտանքայինշուկա նետել իրենց դեռւսհասերեխաներին: երեխա մլն աշխատումեն ֆերմեխարհումմինչն տարեկանավելի քան հյուարհեստանոցներում, պլանտւսցիաներում, ըային տնտեսություններում, հւմեն անում փողոցներում: Իհսրկե, առետուր խսւնութներում, ըանոցներում, են ծնվում տարբնը սոցիալասարակությանմեջ տարբեր դասերիերեխաները կրթվելու, հ ասունացման,զարգացման, ն, բնականաբար, կան միջավայրում չունեն: կյանքումորոշակիտեղ զբաղեցնելումիատեսակհնարավորություններ մեկն էլ պեւոք հիմնախնդիրներից քաղաքականության Մակայն սոցիալական

հաղթահարումը: սահմանափակությունների բոլոր հսմակարգերումմիաք աղաքականությունը Իհարկե, սոցիալական ձնից ն իշխանությանբնույչունի: Սեփականություն տեսակ ուղղվածություն ն կարողէ փոփոխվել իրականացվողսոցիալական թից կախված՝էականորեն Այնպես որ օրենքիառաջ բոլորիհավաուղղվածությունը: քաղաքականության սոսարությանսկզբունքիընդունումըդեռես մարդկությանդարերովերազած սկզբունքիմարմնավորումչէ: Դասային անհավացիալականարդարության սարությանմեղմացմանհեւռ մեկտեղ հասարակությանմեջ կզորեղանագույէ լինի նման

Եվ որքայինանհավասարությանմտայնության հանդուրժողականությունը: քանէլ դեմոկրսւտականլինեն պետականկարգերը,օրենքով ագատ համար-

վող ներքինխավերիհամարանհասանելիկմնանվերին խավերիտնտեսական ու իրավականարտոնությունները: Որքան էլ խոստումնալիցլիհզորությունն նեն իշխանատենչ քաղաքականուժերի նախընտրական խոստումները,այնոու ւամենայնիվ բոլորիհամար լիարժեք իրավահավասար կյանքի պայմաննեն սոցիալական երկար ժամանակ մարդկությաներազանքը, կմնան դեոնս րը ալիքըլոկ սահելովկանցնիթշվառությանայսբերգիվրայով: բարեփոխումների Պետությանքաղաքականություննսւրժեքավորվումէ ոչ միայն օրենսդիր, ն իրավականօրգաններիգործունեությանճպատակաուղղվածութգործադիր յամբ, այլն սոցիալականանապահովխմբերիտարաբնույթկարիքներինկատմամբ ցուցաբերվողվերաբերմունքով:Այստեղ, իհարկե,չի պահանջվում,որպեսզիպետությունըշոայլ բարերարիղեր կատարի:Դա վնասաբերկլինի ոչ միայն պետության, այլն նպաստներիակնկալիքներովապրող սոցիալական այն խմբերիհամար,որոնքաշխատունակեն, բայց աշխատանքգտնելուհնարավորությունչունեն: Պատության սոցիալականքաղաքականությանճպատակը պետքէ լինի նման խմբերինմուրացիկիաստիճանիցբարձրացնելարտադրողի,ստեղծողիաստիճանին:Նրանց համար ստեղծել աշխատատեղեր, որպեսզիհենց իրենքհոգանիրենց կենցաղային,բնակարանային,հանգստի, կրթությանն այլ հոգսերըն ակտիվորենմասնակցեն հասարակությանտնտեսականու քաղաքականվերելքիգործընթացին: Սոցիալականքաղաքականության հիմնախնդիրներից մեկն էլ բնակչության իրականեկամուտներիաճին նպաստողքաղաքականությանիրականացումն է, որը մի կողմիցիշխանություններին կազատիհոգսաշատսոցիալական հետ բախվելուանհրաժեշտությունից, ալեկոծությունների մյուս կողմիցէլ հնարավորությունկստեղծի զգալիորենբարելավել սպասարկմանոլորտի պաՇատ երկրներդեռես լոկ երազում են մարդուկենսականմինիհանջմունքները: մումիապահովմանմասին:Եթե զարգացածերկրներումմիջինվաստակունեցող անձիեկամուտիմիայն 12-1526-ն է ծախսվումսննդիվրա, ապա շատ պեէ հատկացվումսննդին:Իսկ Հատություններում գրեթեողջ աշխատավարձն յաստանիՀանրապետությունում աշխատավարձնանգամ չի ապահովում սննդիկենսականմինիմումը:Նման պայմաններումբնակչությանսոցիալական ապահովությանն հոգնորզարգացմանմասին խոսքլինել չի կարող:Դա հղիէ ոչ միայնսոցիալական,քաղաքական,այլն հոզեբանականու զենետիկական

աղետներով:

Ազգաբնակչության զբաղվածությանհարցալուծումըպետքէ

կազմի ցան-

կացած պետությանսոցիալականքաղաքականության նպատակը,եթե նա չի

ցանկանում վաղվաօրը դիմավորելսոցիալ-քաղաքական Որոշ փոթորիկներով: տոկոսիաճման դեպքումտեգործազրկությաննորմավորված պետություններ Պականիշխանություններին հատկացնումեն լրացուցիչ միջոցներ՝գործազը247

կության աչը նվագեցնելու,արդյունավետներղրումննըկատարելու համար: Նման քաղաքականություն իրականացմանտեսակետիցզզովի հաջողության են հասել Ամերիկան,Անզլիամ, Ֆրանսիս ն այլ պետություններ:Վիճւսկն անբարվոք է ՀայաստանիՀանրապետությունում:Լնոնային ու նախալեռնային շրջաններում բարձրազույնկրթություն սառացածհազարավորմասնագետներ ստիպվածղիմում են հսնրապետությունից դարս արտագնա աշիաստանքով ղրամ վաստակելու նվաստացուցիչ միջոցների: Սնւյրաքաղաքում բարձրագույն ավարտ շատ որակյալ մասանգետներհարկադրաբարընդգրկվելեն փողոցայինառնտրի ոլորտը: Սոցիալականքաղաքականությանհիմնախնդիրներումպետք է կարնորել ն պետականօժանդակությունը: երաշխավորվածությունը պետականորեն հնարավորությունէ տալիս յուՊետականորեներաշխավորվածությունը ծերության, հաշմանդամության,հիվանրաքանչյուր քաղաքացու օգտվելու կերակրողինկորցնելու ն այլ բնույթի նպաստներից դության, գործագըրկության, ու կենսաթոշակներից: Համակողմանիկենսաթոշակայինարդյունավետ է կարզ ներդրվածՇվեդիայում, Ֆինլանղիայում,Նորվեգիայում,Իսլանդիայում, Կանադայումն այլուր: Պետական օժանդակությունըհատկացվամ է բնակչության անապահով խավերին: Որոչ երկրներ ազգաբնակչությանանապահով խմբերի հոգսը թնթնացնելուուղղությամբկիրառումեն նան պետությանկողմիցբնուկարանածառայություններիծւմխսհրիմսանակի հատուցյին ն կոմունալ-կենցաղային ման քաղաքականություն: Այդ բնույթինպաստներնու հատուցումները սոցիաեն լական անսալահով ընտանիքներիանվան հաշվեհամարով համապատասխանծառայությոն մատուցած հիմնարկ-ձեռնարկություննեներդրվումէ նան Ուկրաինայում, րին: Սոցիալականնման քաղաքականություն ն ույլուր: Ռուսաստանում, Հայաստանում Ղազախստանում, Սոցիալական քաղաքականությանմերօրյա հիմնախնղիրպետք է դիտել մարդու իւորթացման,մեկուսացման,անկումայինհոգեբանությանպրոցեսննրի դեմ արդյունավետծրագրերիմշակման ու ներդրմանքաղաքականությունը: են տալիս, որ Ամերիկացի սոցիոլոգների հետազոտություններըցույց տւառան գրեթե 509-ը ազգաբնակչության ԱրեմտյանԵվրոպայի Ամերիկայի սլում են միայնակությունից:Զարգացած բուրժուսկան հարաբերություններն իրենց հետ խորթացումեն բերում: Մարդիկ տառապում են միմյաւնցհետ հաղորդակցվելու,կիսվելու անկարողությունից:Շատերի համար դու անմատչելի

կանցտելրաշարժերի,միգրացիոն պրոցեսներիբնույթը, բնակչության վերարզբաղվածությանն այլ խնդիրներ,որոնց արդյունքներըհնարատադրության, են տալիս քաղաքականգործիչներինմշակելու ընթացիկու ժամկեվորություն

քալաքականություն:Հարցերիընդգրկմանշրջանակով, տայինարդյունավետ բնույթով քաղաքականությունը կարող ուղղվածության է լին մարզային:Երկու դեպքում նպատակաուղղված նել հւտմապետական է բազմաբնույթ կարգավորմանհիմ-

ժողովրդագրական էլայն հասարակության հարաբերությունների

ԿարրիԱա արբեր ազգերի

ու

Արամմա ղին ողներ

է տալիս. ո որ

գույց

ժողովու

,

Կանչ որ պրոցեսներն ժողովրդագրական թոր Կն: բոտ բ կան ռեսուրսների ասարակությա օգտագործման, ին արիաթույլ զարգացածոի ` Բնակչության հիմնախնդիրներին: ըաբերության են

աճը

սությունունեցողերկրներիհամար ցած տերությունների րի

տնտե-

դիտվումէ որպեսավելորդբեռ, իսկ զարգա-

վրա համար հորանների իջովայրի քնկրող ծան

Սաո

Կաթ րարոիք րից ն ն կեցության համա է աման լուն խարնոււտ ծնենկրո գզալլուրեն էր Ա այ ր աման ԱՆ Հորորուցըի կար նարավորությունները: թ: ոն յ. զգալիորեն ոթխախտուիքոզ բ բնակչության աճի չափազանց դիթմիկ չէ, այն Աո ոիյոն կրել: Բոցմիշտ Ա ԱԱ ծի. անին, ա Նոան ոո Մ տոոթ ա աի ո րւ սպառնա փոխանցվում : Ց ր Ի Լեա ոու ենմ լ ին կյանքի այլ ն տնտեսակ Աա խ որանԱնո Ն որո) իո րիը հազի կար տվորերուխն անտութտեմպերը Ն մ ուան մոն յուննե ական ականըխն Է ա րդվում իի արն «քհիմնա ը) հմ ուներ հիմմ ունտ վորվ համա-

`

-

,

«

ւ

լ

զ

Լ: շքեղություն լ

:

հիմնախնդիրների նախանշման,ուսումՍոցիալականքաղաքականության ն է ժողովրդագրահիմնավորման լուծմանզործումկարնեորվում նասիրության, կան քաղաքականությունը: էթնիկախնդիրն է ուսումնասիրել քաղաքականության Ժողովրդագրական հասարակության դասային կառուցվածթը,մարդկան հարաբերակցությունը,

Աարոն

Հեւ

ու

-

ողները,

բարձր

է

ց

.

ւլ տեմպերը

լս-

ս

մ

թնւ գ :

ը

ը

ըր արաբ

լ

Մ

ք րա

Լ

նը

`

ոն:ծավալելու գործընթացը: աարիՄիգաուրու Ի «րլու ննղունու

ստ

ր

Ի

ե

լ

ն եե հետո մայրութերեխայից յան համարվճարովիարձակուրդչի տրվում: Հնդկաստանում,Չինաստանում, ԲԱՐ ավելի շատ առաջնորդվումեն համոզչականն պարտադրման

յուն

կգան :

լ

քներով-

որական Մ Արի արորի թվականներին աան ութ ը

-

ազ գամիջյան պառակտումների պատճառ

մ

թլ

էին

բռնագաղթերը,

որն ըր

հես բերում էր գործազիկության աճ, քաղաքականանհանգստություն, բնական ն նական կեն ն ն, րուն

Կո հարի յթի

պրոբլ

ը:

Կիր: հաաՆատճա ններին րիս լուրջ

:գ

թյ

նան բնակչության որոշ խավերի՝դեպի քաղաքներըձգտելու ներքինգաղթը, որի դեմն առնելու համար ձեռնարկվումեն զանազան միջոցներ:Հունաստանը, են լուրջ ներդրումներ Ֆինլանդիան

կատարում երկրիծայրամասերիզարգաց249

ծրագրերիմշակման ն իրականացմանգործում: Ճապոնիան ն Անգլիան են նոր քաղաքներինզորավիգլինելու քաղաքականություն: իրականացնում ն Ինդոնեզիան Տանզանիան, կրթությանհսմակարգում առաջ մղելով գյուղատնտեսությանշահերը,փորձումեն շահավետ դարձնելգավառային կյանքը: Ֆրանսիանն Շվեդիանզգալի նյութականօգնությունեն ցուցաբերումայն են ովքեր արդյունաբերական ձեռներեցներին, ձեռնարկություններ երկրիծայրամասերում: Իհարկե,միջամտելուն հարկադրելումիջոցներըչափազանցշատ են: Սակայն դրանցիցբոլորը չէ, որ կարող են վերւսծվելարդյունավետքաղաքականության: Ընդ որում՝ ոչ միայն այն պատճառով,որ որոշ պետությունների քաղաքականգործիչներնայդպիսիհակումներչեն ցուցաբերում,այլն այն պատման

հիմնում

Ամեն իրարական նը ավանդն աներն մերը: որ

երկրւսգնը

ա

սրվում

է

էներգետիկ ճգնաժամ

ցումների,

Ծննդաբերությաննկատմամբհոգատանաթյաննու դաստիարակությանը: պեւոքէ լինի բոլոր քաղւսքականգործիչներիհոգսը, քանզի այն ունի րությունը

սոցիալական,տնտեսական,քաղաքական,բարոյահոգեբակենսուբանական,

ճականնշանակություն:

14.3. ԱԶԳԱՅԻՆ

ԷՒ4.3.1. ԱԶԳԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՐՑԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԵՎ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

-

սկզբունքները:Այժմ դժվար է ճշգրտորենորոշել, թե երկրագնդիհամար որ աղետն է ավելի վտանգավոր՝միջուկայի՞նը,թն ժողովրդագրականը: ՄԱԿ-ի գյուղատնտեսական կազմուկերպության հաշվարկներով արտադրության ռեալ հնարավոլություններըչեն համապատասխանում երկրագնդիբնակչութաճման յան տեմպերին:Աշխարհիշատ երկրներումպարենեղենիպակասի մեծամասնությունը տառապումէ թերսնումից: պատճառով բնակչության ՄԱԿ-ի 1996 թվականիտվյալներով` աշխարհում 800 մլն բնակիչներքաղցումեն: Վիճակագրականտվյալներըվկայում են, որ եթե հնում երկրազնդիբնակչության համարպահանջվումէր 3000 տարի,ապա ներկայումսայն կրկնապատկման ունենում 30-40 տարվա ընթացքում: Նման վիճակագրությունն անաեղի է հանգստացնումէ քաղաքականգործիչներին,որոնցիցշատերըփրկությանելքը փորձումեն որոնելՄալթուսիառաջադրածսկզբունքներում: Ներկա էտաւվիժողովրդագրական քաղաքականության հիմնախնդիրների է շարքում որոշակի տեղ զբաղեցնումընտանիքի տվանդականհարարերութՄասնայունների արմատականփոփոխմանհիմքերի ուսումնասիրությունը: գետներիկարծիքով`կանանցլայնածավալ ներգրավումըտնտեսականն քաոլորտներումզգալիորենազդում է ընտանեկան ղաքականգործունեության են ամուսվրա: Գնալով, մի կողմից`դեմոկրատացվում հարաբերությունների իսկ մյոա կողմից`խիստաճում են ամուսնալունական հարաբերությունները, ծությունները: Մերօրյա հասարակականհարաբերություններումընտանիքիկայունության ավանդականնորմերնաստիճանաբարարժեզըկվոմն դուրս են մղվում կենցաղից: Իսկ դրանց փոխարեն արմատավորվողընտանեկանզույգերի դեմոկրատական սկզբունքները փոխհարաբերության ցածը կուլտուրայիպայեն Ընտամաններումերբեմնկարող հանգեցնելողբնրգականհետնկանքների: նիքըպետությանհիմքնէ, ն ժողովրդագրական քաղաքականությունը չի կարող աչքաթող անել նրա կապերն ու հարաբերություններն ամրապնդողզործոննե250

րը: Այդ պատճառովէլ գրեթե բոլոր պետություններումսոցիալականհատկաէ մանկածնպաստներիհիմնական բաժինը նպատակաուղղվում

բարոյականարԼեզվի, տարածքի,հոգեկանկերտվածքի,ավանդույթների, տեսանկյունից միասնականամբողջությունկազմող ժնքներիընդհանրության էթնոսը,որնանվանվումէ ազգ, համաշխարհույինժողովուրդներիընաանիքում պատմականզարգացմանՈւաչքի է ընկնում իր ինքնուրույն կերավածքով, ընդհանուրքաղաքակրթության ասպարեզումխաղացած րույն ճակատագրով, շւսրունակելու պադերով, ներկայում ն ապագայում կենսագործունեությունը հանջներով:Հարցերի,խնդիրներիայս ամբողջականհամակարգնի հայտ է Հ/զգայինքաղաքականությունը գալիս որպես ազգային քաղաքականություն: տվյալ էթնոսի զարգացման ստրատեգիականբազմաբնույթ ծրագրերի այն է, որը հավաստի երաշխիքկարողէ լինել ոչ միայն սոցիալ-տնտենհամակարգն սականբարգավաճումների, իրավաքաղաքականհզորացման,այլն պատմամու շակութայինարժեքների ինքնակեցությանպահպանմանգործընքացում: ընդգրկում է տվյալ ազգի ներքին հաԱզգայինքաղաքականությունն մախմբման, հարնանժողովուրդներիհետ ակտիվ փոկենսագործունեության, խազդեցության բազմաբնույթհիմնախնդիրներ:Ընդ որում` աշխուրհի գրեթե երկուհազարազգերը,ժողովուրդները,էթնիկականխմբերնունեցել են զարգացման իրենցինքնուրույնուղին ն աչքի են ընկել որոշակի առանձնահամւճան այդ առանձնահատկութկություններով: Ազզային քաղաքականությունը ու է: Այտոռեղ յուններիիմաստավորումն արժեքավորումն կարնորվումեն ազգային լեզուն, ազգայինինքնագիաակցությունը, ազգային հոգեբանությունը, ազգայինկերսլարը,բնավորությանզծերը, ազգայինմշակույթը, աշխարհագրականմիջավայրիգործոնները,հարնան ժողովուրդներիհետ փոխհարաբեհակամարոությանհետնանքները: հությունների, փոխազդեցությունների, պետք է նրբորենմոտենա ազգային քաղաքականությունը Անկանխակալ նշված գործոնների փոխազդեցության հետնանքների պարզաբանման խնդրին, որով ն միանմանչափանիշներովկզնահատվենբոլոր ազգերիշահեիր: Քաղաքական մղումներովպետքէ գճահագործիչը,ոչ հայրենասիրական տի իր ազգի արժեքներն ճերդրումները համաշխարհույինքաղտքակրքութ-

ու

|

ստորք տալու վտանգից, որովկազատվիազգամոլությաւնը յան բնագավառում, ոչ էլ նսեմացնիպատմությանմեջ խաղւսցածդերն՝ այն գնահատելովքադաքակիրթազգերիներդրումներիչափանիշներով:Ընդհանուրքաղաքակրթության պատմությանմեջ յուրաքանչյուրազգ՝ մեծ թե փոքը,ունի որոշակիներդրում:Բնականէ, որ մեծ ազգը ն մեծ ներդրումկունենան:Սակայնսոցիալ-կուլն այլ արժեքներըլոկ քանակականտեսակետից գեղագիտական տուրակւան, Արժեքավորմանկարնորչափանիշ կարող են լինել չպետք է արժեքավորվեն: պատմությանփոշեծածկույթիտակիցնշմարվելը,համազգային,համամարդստանալնու դարերովկայունանալը: կայինորակավորում Իհարկե, կայունանումէ ն վատը, կործանիչը,սակայն այն մյուս ազգերի զատ ոչ մի դրականներգործություն ազդեցությունից վրա բացասական չի կաէլ կդըսեորվի րող ունենալ: Նշանակումէ՝ նրա ազգայինքատղաքականությունն ու թուրքերըկտրել անցել են աշբացասականգծերով: Թաթար-սելջուկներն ու ավերել հողին են հավասարեցրել խարհիշատ միջօրեականներ, շատ քաՍակայն իրենցողջ գոյությանընթացքում,համաշխարղաքակրթություններ: ավանդբերելուսւեսակետից,մի հույն Արիստոտեհայինքաղաքակրթությանն լի չափ ներդրումչեն կաւռարել:Դա պատմականիրողությունէ ն զուրկ է հույկամ թուրքերիավանդընսեմացնելումիներիմեծությունը գերագնահատելու տումից: Իհարկե, ցանկացած ազգի ղերը, քաղաքականությանէությունը չպետք է լոկ արժեքավորվիանցյալի ժառանգության վերլուծությամբու հաէ մադրությամբ:Այդ խնդրումպետք կարնորվենկոնկրետպատմականիրաղրությունը, հարնաններիհետ փոխազդեցությանբազմաբնույթգործոնները, զարգացմանտենդենցի նպւստակառղղվածությունը, սպասվելիք հարաբե-

այլ հանգամանքներ:

ազգային քաղաքականությունը: Հնդկաստանում, կում ն նպատակաուղղել Կանադայում,Անգլիայում,Արցախումն այլուր ծավալվողմերօրյաիրադարու բախումները նման զարթոնքիարդյունքեն: Ազգայինհոգեբաձություններն կերտվածքը,ինքնակեցությունը նությունը, չափազանցկայուն հատկանիշներ ն են ազգային քաղաքականության վրա զգալիհետքեն թողնում: Ազգայինհարցի ն ազգամիջյանհարաբերությունների խնդիրները կենտրոնականտեղ են զբաղեցնումներկաժամանակաշրջանի գրեթեբոլոր բազմազգ քաղաթականկյանքում: Այդ խնդիրներնարտացոլված են սլետությունների տնտեսական,սոցիալական,քաղաքական,հոգնոր պրոբլեմներում:Այստեղ են այնպիսիխնդիրներ, ինչպիսիքեն. ազգայինինքնորոշումը, կարեորվում ազն ազգայինլեզվի մշակույթիազատ զարգացգերիիրավահավասարությունը, ման համարստեղծվողպայմանները ն այլն: Ազգայինհարցնառաջինհերթինազգային անհավասարության հարաբերությունն1, ազգերիբաժանումնէ իշխողին ենթարկվողի, տնտեսականկուլտուրականզարգացմանմիատեսակհնարավորությունն պայմանչունենալն է, ազգայինխտրականության պայմաններումգոյատնելուհամարմաքառել է: Ազգայինհարցը միշտ ունեցել է ն ունի կոնկրետպատմականբովանդակություն: Այդ իսկ պատճառովէլ մի խնդրի լուծումը չի հարթումբոլոր կնճռոտ պրոբլեմները:Յուրաքանչյուրդարաշրջան ծնում է նոր պրոբլեմներ,ն քանի ունեն ազգերու ազգային հարաբերություներ,դրանք միշ էլ

ն

աՆ յԱ.

կանոն» գիջա վական գարի Միա ւարահոզերանական հինը մհարգերի ամրություն կայն ս

տա

անրարեց աթարի

ազգայինհարց ազգայինհարաբերությունըմբռնումները, գծերով ուարժերավորման հաա գործումչպետք այլն աների ամբողջականացման համընկնելով հանդերձ,նույնականչեն: Ազգայինհարաբերությունը բովանդանների ծավալման

է շրջանցել նան

ընթացքը ն

:

ն

Ան նրբությունները, ը ազգայինինքնագիտակցության քանզիայն

մասին հոաանանքի, պարու պատման անմյաւլը հիշողությունն Սա չափաարժեքավորված կասականհիմնախնդիրների պատկերացումներ: է, զանցկարնոր որովհետնազգայինինքնսգիտակցությունը խիստկայունէ ն միշտ չէ, որ փոփոխվումէ քաղաքակրթության առաջադիմությանը համապանսեմացումչլինի, տասխան:Թող բոլորովինազգայինարժանապատվության ոկայունգենետիկական եթե ասենք, որ մուսովմանականմոլեռանդությունը

ոնէ կիրթ հա Աո ոմսաիոի մոքարու արն կարող տվել,Կոզոն է է

ոո

որ անգ

ւըօրյա քաղաքակիրթ

ռարաբներությ

րում

բոր-

ուժգնությամբ:1989 թվականին,քաղաքականգործիչբոքվելբարբարոսական խառնամբոխը Սումգայիթում դրսնորեց ներիկողմիցհրահրված,մուսուլմանական դաժանությունները միջնադարյանինկվիզիցիայի արարքներ: գերազանցող դարերիփոշու տակ անթեղվածչմարող Ազգայինինքնագիտակցությունը կրակ է, որը կարողէ բորբոքվելցանկացածառիթովու ցանկացած իրավիճա252

-

շատ

կում է ընկերության, հսմմագործակցության պատկերացումները, իսկ ազգային առաջինհերթինհզոր տերությունների հարցն

աշխարհաքաղաբ

կա ՆԱյդ Մարտը իո րո Խոր ատտճա զոումեվական ի պատմական տեսանկյունից ԱԻ Հ Ր կոնկրետ ազակնե ըա՝ Մգբում Պետությա կյանքով համայն որյին տարբերէթնոսնե րի միջն պ

ն

ի

ա

աստիճանաբար ամրակայվումէ տարածքայինսեփականության կենսաբանական հոգեբանություն,որն իր հետ կարող է բերել խմրավորումների

միջն յունների հակասականդրսեորումն դրսնորվող փոխհարաբերութ ուար. Նման երնույթնարմատավորվելով վածություն: էթնոսների հոգեկանկերտված-

զիտակցու ազգա մնե նայ ընույթի կանական լուրջ Նրդեարու ի: բ պուերտորիկացիների մերիկայում այլ մեքսիկացիների խմբավոր միջն ճախակի նդհա քում,

որոշակիհետք կարողէ յին

ճախտեղիքտալ

ողնեանհատների ան ն

հա

են նման Ադոարոււ մները: ուրը:

մեջ եի

զգացողությունն ամրակայվումէ նան ագՏարածքիսեփականատիրական ն կարողէ լինել, եթետվյալ գի հոգեկանկերտվածքում միշտ պայթունավտանգ չունի: պետականություն Թուրքիայումքրդական ինքնիշխան էթնոսն ագատ, ու հալածվի,միննույնէ, այն ժամանակ շարժումնինչքանէլ ճնշվի դաժանորեն առ ժամանակ կբռնկվիու կպայթի՝մինչնխնղիրնազգայինարմատականլուծում չստանա: Մերձբալթյան հանրապետությունները ԽՍՀՄ-ի կազմումբոլորովին էլ դիմազրկվածչէին: Սակայն նրանց մոտ միշտ էլ թաքնվածառկայծել է սեփականտարածքիանջատմանն ինքնիշխանկարգավիճակ ձեռք բերելու հակումը:Եվ հենց որ առիթըներկայացավ,նրանքանմիջաւվեսօգատգործեԽՍՀՄ-ից:Թե դրանիցնրանքի՞նչշահեցինու ի՞նչ ցինպահըն առանձնացան կորցրեցին՝ցույց կտապատմությունը: Սեփական տարածքիհոգեբանությունըորոշ ազգայինփոքրամասնութզորեղարտահայտչականություն յունների մոտ չափազանց ունի: Նման էթնիկական խմբերըբավականղժվար են հարմարվումիրենցհամարխորթմիջադրսնորում են անգամ տնտեսական, վայրին ն իրենց անհատականությունը ն քաղաքական,սոցիալական այլ ոլորտներում:Հրեա ազգությանըպատկանող խմբերը,որ երկրիտարածքումէլ բնակվելիսլինեն, պահպանումեն իրենց հոգեբանությունը:Երբեմնտարածքայինսեհամայնքայինինքնակեցության կարող է ամբողջէթնոսինոտքի հանել օրհահոգեբանությունը փականության են Չեչնիայի մաքառումներըՌուսաստանի սական պայքարի: Այդպիսին Դաշնությանկազմում,աբխազներիազատատենչընդվզումները Վրաստանից ազգային-ազատագրական պայանջատվելուհարցում,արցախահայության դեմ ն այլն: քարնազերիների Ներկա էտապում,աշխարհիխոշոր տերությունները, առաջնորդվելով իձեռնեշսւհերով,շուկայականհսւրաբերությունների, րենց գեոսլոլիտիկական քաղաքականության իրականացմանանրեցության,կապիտալներդրումների են վան տակ շարունակում իրենցտնտեսական,քաղաքական,հոգեբանական ն այլ ոլորտներին հարմարեցնելփոքրաքանակ ազգերիու ժողովուրդներիազն Հայստանում տարածաշրջանի մյուս հանրագայինքաղաքականությունը: դոլարնազատորեննվաճում է բոլոր շուկաները:Մի՞թեդա պետություններում նվաճմանմիակլծակն էլինելու մոտ ապագայում: Ինչպեսառանձինանհատի,այնպեսէլ ողջ հասարակության քաղաքական ճան է թողնում ազգային վրա զգալիհետք գործոնը: Տվյալ ազգի կուլտուրայի սովորույթները,ավանդույթները,հոգեկանկերտվածքը,բարոյականնորմերը պարսպինման կարող են շրջափակելնրան հարնանազգերից,եթե նրւսնց ե քաղաքական համակարգրնույն մոտ ազգային հարաբերություններ, ու արժեքներով չեն գործում,եթե քաղաքական գործիչներըչեն սկզբունքներով 1990-ականթվականներին մշակել խելամիտազգայինքաղաքականություն: քաղաքականությունը չտվեց սպասվածարդներդրածբարեփոխությունների ու շարունակում ու հոգեորհսկայաէ կրեց կրել Ժողովուրդը նյութական յունքը: կան վնասներ: Դարերի ընթացքում մարդկանց վշտերի, տառապանքների

անտարբորություն նկատմամը չցուցաբերողհայերնայսօր հաշտվելեն ճանապարհով կացման հագարավոր ընտանիքների քայքայման ու

սնան-

կործան

ման երնույթի հետ:

Շուկայականհարաբերությունները պետք է ծլարձակեն ու ամրանան զարգանան տվյալժողովրդիտնտեսական ու քաղաքական գացմանպրոցեսներիհետ համընթաց:Մինչդեռայն մեզ պարտադրում են դրսից,այն էլ ճպասւոների շղարշով ծածկված: Օտարերկրյանպաստների, վարկերի,պարտադրվողտնտեսական ու քաղաքական վերակառուցումների հիմանվրա ստեղծվածմերօրյաազգային քլաղաքականության հաշմողազդեցության տակ կընկնեննան մեր սերունդներ եթեմենքշարունակենք կուրորենխորասուզվել հզորտերությունների տիկական ճահճուտը: Տվյալ ազգի, ժողովրդիքաղաքականկուլտուրանն քաղաքականվարքաէ էթնոկուլտուրական գիծր պայմանավորված գործոններով: Այն արժեքներն ազգայինքաղաքականության ուղղությունըորոշող կարնորազդակներեն: Ա յդ էր պատճառը, որ մարքսիստական համայնավարության հրաշալիգաղափարներն աղավաղվածպրակտիկներդրումունեցան: Չհասունացած արտադրակսւն հարաբերությունների ոլորտում ապրող ժողովուրդները չէին կարողդրսնոհամայնավարական կուլտուր-հոգեբանական վարքագիծ: արել Նույնաբնույթ ղավաղումների կբախվենք մենքշուկայականհարաբերությունների ներդրման պրոցեսում: Ազգի, ժողովրդիհոգեկանկերպարը, ինքնակեցությունը ձնավոր վում է հազարամյակների ընթացքում:Եվ եթե ընթացիկ քաղաքականու կարողէ արագորեն հարմարվելփոփոխվող պա յմաններին, ապա դա բոլորովին չի նշանակում, որ այն հաշտու խաղաղ կներծծվի ազգայինկերպարի մեջ ն կդառնա ճրա էությունը: Իսլամական պետություններում իսլամինպատկանելը որոշում է նրանցբարոյական ե քաղաքական համոզմունքներն ու դիրքորոշումները: Ամերիկացիներըն քաղաքական,ն՛ տնտեսական են: Ճահամոզմունքներով պրագմատիկ մուտ ամրակայվածԼ կոնացիների կյանքիցհաճույքներկորզելումղումը:Պետականություն չունեցողազգերիհոգեկանկերտվածքում է աամրակայված բաղձանքը,զրկանքներիգնով ինքնուրույնություն ձեռք բերելու Էյդ պատճառովէլ ւսրմատականքաղաքականություն մշակելիս ու առաջնորդվել ազգային համամարդկային արժեքներիզուգորդէ բ: Երբեքչպետքէ նսեմացնել անցյալը:Իրաղարձությունների ը ւ ծավալման կտրուկ փոփոխության դեպքումայն, որպեսսերունդների պատմական հիշոբարոյականզսպանակիդեր կարող է կատարել:

զար

գեռպո

քորության

արզումը:

իրԼր

դություն,

14.3.2. ԱԶԳԱՅԻՆ

ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

'

յին քաղաքականությունը միաժամանակ հասարակության րոնն իմ, խավերին համախմբող, համընդահնուր շահերի վրա հիմնված

բոլոր դագաղա-

սլետք է լինի: Այս տեսսկետից ազգային քայլւքականութփարախասություն յունը պետք է արտացոլիսզգային գավափարախաոսությսն հիմճադրույթնեսկզբունքրում ն ի հայտ գլա որպեսազգայինինքնակեցությունըպասհպանող տվյալ ազգի դաներիհամակարգ:Ուրեմն, ազգայինգաղավարավխոսությունը րերով ձնավորվածու ամրակայված հսգեկան կերտվածքի,բարոյակամային գոյստեմանու զարգացմանիդեալներիամբողլջականացված հատկանիշների, ն աշխարհաքաղաքական սկզբունքներովարժեքավորվածգաղափարների համակարգէ: Դա հավաքականէթնոսի՝աշխարհումիր տեղիու դերի, այլոց բնույթի, գալիք իրադարձությունհանրությանհես. փոխհարաբերությունների ու րժեքավորներում կուլ չգնալու ն այլնի վերաբերյալամբողջականացված է: ված կենսափիլիսոփայություն բովանդակությանմեջ արտացոլվումեն Ազգային զաղափարախոսության ու ազգահավաք ազգապահպան նպատակամղումների ներուժի ազգային ու հղկված արժեքավորվածգաղափարներ:Դա ազգայինհոգեբանությանքաղաքականացվածընբռնումներիհամակարգէ, որում արտացոլվածեն ավանիրավաքաղաքական կենսադական ու առօրեւսկան,կուլտուր-մշակութային, զոյատնման ն այլ բնույթի արժեքավորվածսկզբունքներու համոզմունքներ: Այսինքն՝սզգի անցած ուղու քննական վերլուծության,ներկայիգնահատման, որում պետք է ապագայիկանխագոշակմանհամակարզվածմտածելակերպ, հիմնավորվենքաղաքականանկախության,անտեասկան զարգացման,կուլտուրականբարգավաճմանուղիները:Իսկ մեզ՝հայերիս համար նան Հայ դատի քաղաքակիրթլուծման պահանջարկ:Այս տեսակետից պետությանվարած համազգայինընդունելությանկարժանանամիայն այն քաւղաքականությունը ժամանակ,երբ առաջնորդվիանցյալի ու ներկայի արժեքներնամբողջականացնող մսզգայինգաղավարախոսությամբ:Հենց այս սկզբունքիցշեղվելու ապտճառովէր, որ ՀայաստանինորսնկախպետությանպարւսգլուխներնաՆրանք ոչ միայնչկարովացանանցյալն ու ներրագորեն հեղինակազըկվեցին: հետ կապող ւսըդյունավետգաղափարախոսություն կան միմյանց ձնավորել, արժեքազրկեցին հայոց այլն իրենց տպաշնորհությամբ դարավոր բաղձանքի արցախյանշարժումը:Նրանք չհասկացան,որ ազգապոռթկումհանդիսացող աշխատասենյակներում, յին գաղափարախոսությունն վերնախավիշահերը ն կովիսներումչի ստեղծվում պատահականորեն նճերկւսյացնող իշխանությած հայեցակնտլինել չի կարող,քանզի նրանում լծակներինտիրող խմբավորման ե դարերովամրակայվածինքնսատխայությունը պետք է ներդաշնակվեն ճերկաէ յի համամարդկայինը:Ժամանակն հասկանալու,որ համընդհանուր դեմոկքողի տակ ԱՄՆ-ը ձգտում է զարգսւցող երկրներիններաոՀ րատականացման նել իր ռազմաքաղաքական,անտեսական ու մշակութայինազդեցությանո լորտները:Այդ հաղթարշավինդիմագրավելուարդյունավետմիջոցներիցմեկ էլ պետք է լինի հիմնավորվածազգայինգաղափարախոսությամբ առաջնորդ: 1990-ականթվականներինմենք չկարողացանքստեղծ վելը: Ցավոք սրատի`

մերավանղականարժեքներիվրա հիմնված ե

ազգային ինքնակեցությունն իմաստավորողգաղափարախոսություն, պատճառով էլ ազատ շուկայական որի մեզ ներկայացվեցին որսլես հասարակական հարաբերությունները ուննցվածքի թալան:Հայաստանըկորցրեցիր տնտեսականհզորության,արդյունաբեծավալի 8040-ը:Զորեղ ահասներիդեմ մաավորականության բության անզոմիջավայրում թալանչիների ձնավորվեց րության շահադիտական-քաղաքաորում պետությանֆունկցիաները կանգաղափարախոսություն, հանզեցվեցին օլիգարխներիշահերին ծառայելուն: Անձի, խմբավորմանմտագերհարուստ

'ծելակերպըներկայացվեցորպես զաղափարախոսություն, դրա վրա կառուցն ժողովուրդըհանձնվեցբւսխտի վեց ազգայինքաղաքականություն, քմահաՆորելուկ քաղաքական ճույքին: գործիչներըչհասկացան,որ աշխարհինպետք է նայել իր ազգի աչքերով:Փոքրաքանակ ազգերնու ժողովուրդները, կուրորեն ներքաշվելովխոշոր տերությունների աշխարհաքաղաքական գաղսափարախոսության լսարդավանքներիոլորտը, իսպառ կկորցնեն իրենց զգային կերեթեչունենանհստակազգային գաղափւսրախոպարնու ինքնիշխանությունը, սություն: Ագգային գաղափարախոսությանդերն ու նշանակությունըչափազանց կարնորվումեն հատկապեսխոշոր աերություններինվաճողական, ռասիստւնկան, ազգայնամոլական քաղաքականությանէություննըմբռնելուզործում: Ռասիզմն ազգերինարժեքավորելովըստ կենսաբանական հատկանիշների՝ ձգաում է արդարացնելզորեղ էթնոսներիկոդմիցթույէ ազգերին հպատակեցնելուն տիրելուքաղաքականությունը:Ժ. Գոբինոն, Ժ. Լապուժը, Ֆ. Նիցչեն, Ա. Շոպենհաուերըհամաշխարհայինպատմությունը դիտում են որպես բարձըու ցածը ռասաներիմինջմղվողպայքարիպատմություն: Ազգայինխտրականության,բացառիկությւսն,փոքը ազգերի շահերը մեծ է ազգայնամելություազզերիշւսհերինծառայեցնելուգաղափարախոսություն ճւ (շովինիզմ): Բավականինտարածված պանիսըսմիզմիկրոնաքաղաքական գաղափահախոսությունը, որն իսլամդավանող ժողովուրդների միավորմանսկզբունքներում զուրգացնումէ ա յլադավան ժողովուրդներին հպատակեցնելու քաղաքա-

կանություն: Հայ

ազգր

ցեղասպանությանզոհ դարձավ պանքուրքիզմի քաղաքակա-

մությանը, որի նպատակնէր այլազգիներինոչնչացնելուճանապարհով ստեղ-

ծելթուրքալեզուհանըույթներիմիություն:

Սերօրյաիրադարձություններում չափազանց աղետաբերհետնանքների

է հանգեցնելխոշոր տերություններիզեոպոլիտիկական կտրող քաղաքակա-

յունը, որով փորձ է արվումազգայինհանրույթների նութ միջնառճակատումների հրւսհրման ն դրանցհաշտեցմանճանապարհովընդարձակել ազդեցության

ոլորտները:

14.3.3. ԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

առաջացած բարդ, ամբողջական, Ազգըպատմականորեն հարաբերական կայուն սոցիալ-էթնիկականընդհանրությունէ, որի տասրբերէլեմենտները ն կայունությունեն տարբերսատիճանիշարժունություն,փոփոխականություն են լեզուն, մշակույթը,ավանդույթները:Տնտեսադըսնորում: Առավել կայուն հոգեոր ասպեկտներընդգրկողազկան, սոցիալական,իրավաքաղաքական, են օժտված ինքնուրույնությամը: զային հարաբերությունները Ընդ որում` որոշ են ն հարաբերություններ բարդ, դժվարկարագզվորելի պահանջումեն հատուկ ու Ազգայինհարցնընդգրկելով՝ տակտ նուրբվերաբերմունք: ժողովրդիանցյաէ նրա պատմական թողնում հիշուլության մեջ, լը որոշակիհետք որը համապակարող է սրվել ն որոշակիուղղվածությունդրստասխանհանգամանքներում շարժումներիձնով: Նման շարնորել հատկապես ազգային-ազատագրական են ժումները վտաճգավոր ոչ միայն տվյալ պետության,այլն ամբողջտարածաշրջանիհամար:Այդ շարժումներիհետագազարգացումըկանխելուհամաը իշխանություններըպետք է հետնողականորենիրականացնենդեմոկրատաազգայինքաղաքականություն: համընդգրկուն կան բարեփոխումների վրա նշանակալիցազդեցություն են հարաբերությունների Հատսրակական գործումազգայինսովորույթները,ազգայինինքնագիտակցությունը, ազգային ն այլ հոգեբանությունը,ազգային մշակույթը, կրոնականհավատալիքները կարգավորմանհագործոններ:Հետնաբւսր՝ազգային հարաբերությունների է մար նախապեսպեւռք բացահայտելազգայինկյանքիզարգացմանմիտումները ն դրա հիմքի վըսւ. մշակել արդյունավետսոցիարսկան,տնտեսավւան, Ազգամիջյանհակասությունմշակութայինն այլ բնույթիքաղաքականություն: ներիլուծման միակճշմարիտուղինէթնոսներիազատությանն անկախության է, կնճռոտ հիմնախնդիրները խաղաղճանապարհով, իրավունքիճանաչումն միջոցովլուծելը: Պետք է կարնորելնան քաղաքականուբանակցությունների Քաղաքականուժերն երժերի, շարժումներիսկզբունքայինդիրքորոշումները: բեմն հատուկ իմաստ են ներդնումազգայինհարցի լուծման իրենցծրագրերում: Անզլիայում ազգայինհւսրցիսրմանպատճառըՇոտլանդիայիե Ուելսի է, Կանադայում՝անգհիմնախնդիրն ինքնակեցության կուլաուր-պատմական ն ֆրանսալեզու համայնքներիմիջն դրսնորվողկուլտուր-լեզվական լալեզու

հակամարտությունը:

կարգավորման կարնորմիջոցպետքէ դիԱզգայինհարաբերությունների տել ազգային հաշտության սկզբունքը:Ազգայինհաշտությանքաղաքականությունը իմաստավորումէ ներազգային,ներպետական,միջպետականոընդդիմադիր ուժերիհաշլորտներումակտիվությունցուցաբերողքաղաքական արդյունավետ, փոխշահավետ լուծման ուտեցման,վիճահարույցխնդիրների Դա ու խաղաղասիրական գաղափարախոսություն մշակեղիներն հնարները:

միջոց է: Մյս ազգամիջյանլարվածությունըմեղմացնելուարդյունավնեա հունիսին ղադարեցվեցինեղբայրասպանընդ1997թվականի ճանապարհով

լու,

Տաջիկստանում: հարումները

կարգավորԱզգայինհաշտությունը,որպեսազգա յին հարաբերությունների է շարք հետապնդելմի ճպատակներ մեխանիզմ,կարող ման արղյունավետ ն Ներքին բաիխտւմները է. Քաղաքականռեժիմի պահպանում ամրապնդում: են համար:Ազգակառավարող վերնախավի կարող լինել միշտ կործանարար է ձեռք բերումքաղաքականկային հաշտությանշնորհիվիշխողվերնախավը թոթան ամրապնդում է իր դիրքերը:2. Արտերկրների ազդեցության յունություն կկանխեներկրի ներփում:Քաղաքականուժերը, հասնելովփոխըմբռնման, կբացառվինան, Դրանով զարգացումը: սում ծավալվող հակասությունների միջամտության,հարկադրիչ հզոր տերությունների պատրվակով, հաշտեցման անհրաժեշտությունը: կիրառման միջոցառումների երկարատնու հակասականպրոցեսէ, որի սկիզբը Ազգայինհաշտությունը է ն բանակհակամարտողկողմերիհամաձայնեցված`կրակի դադարեցումն են դիմելը: Այդ ընթացքումկողմերը կազմում սոցիալ-տնտեսացությունների ն այլ բնույթի բարեփոխումների ծրագրեր, ն էթնիկական կան, քաղաքական, դժվարինպրոցեսը: սկսվումէ բանակցությունների գործումվճռորոշդեր կարող կարգավորման Ազզայինհարաբերությունների կազմաեն կատարելպետականօրզանները,հասարակական-քաղաքական հաՄ ակայնազգային զանգվածները: աշխատավորական կերպությունները, մեխանիզմըկախվածէ կոնկրետ զիտակւսնղեկավարման րաբերությունների հիմպրոբլեմներըլուծում է լեզվաբանական ոլորտներից:Լեզվաբանական են միությունհոգնորմշակույթզարգացնում ստեղծագործական նարկությունը, ները,մշակույթիգործիչները: զործումկարնորգործոններ կարգավորման Ազգայինհարաբերությունների հեռանկարներիկանխաեն. 1. դեմոգարֆիական զարգացման իրավիճակների 3. վճիռներիի2. ղեկավարման վճիռներիընդունունը, տեսումը, կարգավորման պայմաններիստեղծման համար զաղափարարականացմաննպաստավոր անցկացումը: աշխաատնքների կան,մասայականկազմակերպչական տեսանկյունիցմշակվումէ ազգայինքաղաքակաՀիմնականխնդիրների են կարնորպրոբլեմները: Սակայն նությանկոնցեպցիա,որումառանձնացվում համակարգ,իրենիցներորպեսամբողջական ազգայինքաղաքականությունը, քաժողովրդագրական լեզվական, տնտեսական, է սոցիաըսկան, կայացնում յտություն: Եվ քանի որ ազգային խտացվածարտահա ղաքականճությունների ն է՝ ժողովուրդների գործունեություն նպատակաուղղված քաղաքականությունը կարզավորելուհամար, այդ ազզերիմիջն եղած փոխհարաբերությունները են քաղաքականփաստաթղթեհամապատասխան ամրապնդվում ծրագրերն րում կ պետականիրավական ակտերում:

Ազգային հարաբերություններիկարզավսրմանքաղաքականություննարդծայունավետ |լլինիւայն դեպքում,երբճշգրտորենորոշվենհակասությունների ն վալմանուղղությունը, լուծման ժամանակահատվածը վերացմանուղիներն ու միջոցները: Դրանում կարեորէ ոչ միայնհասունացող հակսաությանժամանակինկանխումը,այլն կանխարգելիչմիջոցներիձեռնարկումը: Ազգային հարաբերություններիկարգավորմանգործում կարնոր նշանակությունունի ազգայինբնավորությանըմբռնոմը:Այն ազդում է քաղաքական գործիչներիվարքագծիվրա, իսկ դրանով՝նան միջնորդավորված ձեով քաղաՀմուտ քաղաքագետը,հաշվի առնելովժողովրդի վրա: քականկարգավիճակի | ազգայինբնավորությունը,կմշակիդրան հսմապատասխամ գործողությունների ծրազիր ն կառաջնորդվիդրանով:Նա պետք է իմանա, որ այն գործողությունները, որոնք չեն համասլատասխանումազգային բնավորությանկայոն են անհսՓժողության: գծերին,դատապարտված .

.

.

ՉԳԱ (4343.4. ԱԶԳԱՅԻՆ

Որը ԼՈՒԾՄԱՆ ՀԱՐՑԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ցանկացածսլետությանշրջանակներումպետք է պահպանվենղեմոկրւստական բնույթի ազգային քաղաքականությունորոշ սկզբունքներ`ազգերի ինքնորոշմանիրավունքիընդունումը, բոլոր ազգերի իրավահավասարության գաղափարիմերժումը:Ամեն մի ազգ ու ժողոճանաչումը,ազգայնամոլության ստեղծեվսւրղ պետք է պետական կառոպվածքին անկախ պետականություն Ն ունենա: ունեԻրավունք հնարավորություններ լու ընտրությանազատություն նա ազատորենլուծելու իր տնտեսական,քաղաքական, սոցիալական, մշակութայինզարգացմանհարցերը: կիրաոմունհամարգործողօրենքներիդեռեսհուսալի Նշված սկզբունքների չեն կարող լինել, եթե ռեալ պայմաններչեն ստեղծվածբոլոր ազգերի երաշխիք ու ժողովուրդների զարգացմանհամար: Շատ հաճախ ազիրավահավատար գանմիջյանբախումներիսլատճաւ են դառնում.1. ժողովրդի,ազգայինխմբավորման,ցեղախմբինկատմամաբկիրառվողուծացմանքաղաքականությունը 2. անտեսական,քաղաքական,էթնիկական,կրոնական 4. ազգային 3. անջատողական պիոպագանդան, քաղաքականության կանությունչունեցող ժողովրդի,էթնոսիհամարինքնուրույնզարգացմաննորմալ պայմաններչստեղծելը:Օրինակ`Ֆինլանդիայում,որտեղշվեղները կազմում են ազգաբնակչության664-ը, շվեղերենըհամարվում է երկրորդպետական 16225 հայերով բնակեցվածԲաքվում 1980-ականթվականների լեգու, մինչդեռ սկզբինփակվեցինհայկականդպրոցները,թատրոնը,ազգայինմշակութային օջախները: Ազզայինհարցիլուծման քաղաքականսկզբունքներիթվումարդյունավետ միավորմունպետականնպատակահարմիջոց կարող Լ լինել ժողովուրդների մար ձներիընտրությունը:Օրիճակ՝Չինաստանում,Իսպանիայում,Վիետնա,

ստեղծելը յժ նլու մում, Լաոսում, Ռումինիայում ազգայինտերիաորիալավտոնոմիա ունեն էջնոները: Ընդհանուրսահմանադրությանհիման վրա իրավունք միավորումըմեկ քաղաքուկանհամակարգիտեսքով մի քանիպետությունների համար,որոնցմոտ ազգային լինել այնպիսիժողովուրդների կարող է ընդունելի մոա դաշնությունը ուժեղ տենդենցչունի: Նման ժողովուրդների պառակտումը չ

:

բոլոր

ղեկավարմանդեմոկրատաապակենտրոնացմանը իշխանության կնպաստի ն

Մեքսիկ Լ

Էդպիսի հոմաղտրզիմմոտ ոմ կաղզտոծ կանձներիզարգացմանը: Ավուրիան, Հճդկաստանը, Ն-ր Արգենտինան, Կանադան,Բրազիլիան, սկզբունքներիցպետք կորնորել քսոլաքական Ազգայինհարցի լածման իրավունքը,որովյուրաքանչյուրէթնոս,ժողովուրդօժտազգերիինքնորոշման ինքնուրույնտնօրինելուիրտվումբով: վում է իր ճակատագիրը իրավունքնազգի, ժողովրդիինքնուրույն, ինքնիշԱզգերիինքնորոշման այլ ազգերիցանջատվելուկամ նրանցհետ ունենալու, խանպետականություն է: Ազգային հալոսբերությունազատությունն միավորվելուկամքի դըսնորմյան չափազանցբայդ ու հակասականէ: Մի այդ պրոցեսը ներիդեմոկրսսոացման կողմըձգտու է անմիջականանջատման,ազատություն, կողմիցինքնոլաշվող բազմազգպետությանազգերի միջն կարուլ է թշնամականհարաբերութսրման տեղիք տալ, իսկ մյոա կողմիցէլ կայսերականքաղաքական ն ուժերը ձգտում են ցանկացածգնով պատկանելիրոնց գերիշխամոթյունը յն ամբողջականությումը: Եվ քամիոր բազմազգպետությանհամար հլետությն կարող է պետությանփլոզման պատմիաժամանակ ազգայինինքնորոշումը զործընքացըայոպես խզլաինքնորոշման պառնալ,իշխանությունները որպեսզիայն չվերածվիհակամարտությանու միտ պետք է իրականացնեն, կլ խոսքովընբախման:Իհարկե, դա դյուրինգործ չ-: բոլոր տերությունները որ նպաստում մխա չե են ազգերիինքնորոշման իրավունքը:Սակայն են ինքնոԻնչո՞ւ արցախահայության նորմալզարգացմանը: այղգործընթացի հզոր ու աշխարհի չի գնահատվում ձգտումը սոքորըմիանշանակ կողմիցն ճգճզվումէ հորցի տերությունների հ մայդու իրավունքները գեկարգավորմում Նզգայինհարաբերությունների ընդունվածօրենքիաբերյյալՄիավորվածազգերիկազմակերպության նն իրոնցգեոպոլիտիկական սն ուժերիկողմիցմեկնարոոնվում պառոնջարդիհոսան շաների տեսանկյունից:Արցախահայության պահինքնակեցության ազգային վերականգնման, ազգային անկախության ն ն Ե օրինական:Այղ ինքնորոշումը նրանց պայքարը անխախտպահեամբուլջականությունն տարածքային նրժելու,պետության

մին յունների

Պու

դունում բոշեւտն

լոծումը: թողաքաղոոն

լտրականությունը,

պետա-

:

,

կողմից

քաղաքակ մենը

արդարացի

պոզտան

ղյու ից

օրենադրապնդումը,Միավորվածազգերիկազմակերպության Շղըբեջունի 1" Լոզան այդ Ար տեսանկյունիցհմ օրինա է լոկ ոնակտերի է, վավերացնում անբստրոյական որովհետե անբանական անակ բաժանմանայն տարբերակը,որում

ու

ու

կողմիցաշիսսրհի տերությունների անտեսվելեն: ազգերիշահերըպարզապես վաթրաքանակ զոր

Ժամանակակիցէտսավումփոքրաքամակազգերի ու ժողովուրդներիշարժումը հիմնականումղըսնորվումէ երկու ուղղությամբ. 1. կուլտուր-ազգային ինքնավարությանկարգավիճակձեռք բերելու համար մղվող սլայթար, 2. աԽոշոր զատ, անկախ պետականությունստեղծելու համար մղվոլ պայքար: են հ ամեմւասւաբար հ անդուրժողականություն ցուցաբերումսչ տերությունները են մերժում անկախագմանամեն ռաջինինկատմամբ,բայց տանվերւսպսփորեն մի փորձ՝ այն դիտելով ռրպես պետության տարածքային ամբողջակւսնություճը խախտողգործոն:Նրանք, ձնականորենընդունելովփոքրաքանակէթնոսներիինքնորոշմանիրավունքը, բացարձակապեսմերժում են ինքնուրույն պետականությունստեղծելու ն ինքնիշխանկարագվիճակձեռք բերելու ամեն մի

ձգտում:

Իհարկե, ոչ կովտուրոսզգայինինքնավարությունը,ոչ էլ ինքնիշխան պետական կազմավորումըդեռես հավաստիերաշխիքչեն կարող լինել ոչ ազգին ոչ էլ մարդու կյանքի համար բարեկեցիկ պայմաններ ստեղծելու գործում: Կարիերիստազգայնամոլները,օգտագործելովազգային ինքնորոշմանգաղափարը, ոտքի են հանում ւսզգին,ն, ժողովրդականզանգվածներիշնորհիվձեռք բերելով բաղձալի իշխանություն,մոռանում են ամբոխներիբարեկեցության աու տված խոսպահովմանուղղությամբառաջադրածիրենց կարգախոսներն տումները:Դեմոկրատիայիանվան տակ ծավալվու բոլոր շարժումները միշտ էլ ծառայեցվել են իշխանատենչքաղաքականուժերի շահերին: Դե եկ, հասկացող,մի խելագարվիր: պետք է հիմնված լինի այն սկզբունքիվրւս, Ազգայինքաղաքականությունը որ յուրաքանչյուր ազգի տնաեսսւկան առաջադիմությունը,նյութական ն ինքնուրույն, ազապ, ինքորոշվի նրւս կարգավիճակի հոգնորբարեկեցությունը է ճիշխանղրսնորմամբ:Ազգը պետք ինքը որոշի իր գարգացմանուլին, սեփահամաշիասըհային քաղզսքակոաւնությլսն մեջ կանատիրականուսմմոզմունքները, հետ հնաազգերի համահունչ այլ զարգանալու ճերգրավվելուսկզբունքները, որ աշխարհըմեկ ամբողջություն միաժամանակչմոռանավով, րավորությունները, կանղրադառմանիր վրա: է, որից անջըպետվելուտենդենցըբացասականորեն Ներկա էտասլում ազգայինհարցիքաղաքականլուծման գործումպետք է առաջնորդվելայն սկզբունքով,որ աշլասրհումկան փոքըն մեծ ազզեր, բայց Ազգային քաղաքաչպետք է լինի փոքրըն մենծ ազգայինքաղաքականություն: է կանությունըմիշտ պետք առաջնորդվիհամամարդկայինարժեքներովու դեմոկրատականսկզբունքներով:Միայն ւսյդպիսի գործելաոճովկարելի է հաղԱմեն մի արատավոր ղրըսնորումները: թահարել ազգայինխտրականության հոգնոր ազգ պետք է ազատորենկարգավորիիր քաղաքական,տնտեսական, ն մյուս հոգնոր ազգերի ց ուցաբերի արժեքննվերաբերմունք հարգալից կյանքը րի ու քաղաքականհամակարգինկատմամբ,անկախ նրանից`սկզբունքորեն ընդունում է, թե չի ընդունում նրանց քաղաքականկարգավիճակը,էթնոկուլտուրան, դավանանքըն այլ արժեքներ:

14.4. ԿՐՈՆԱԿԱՆ

լ44.Լ ՆՐ

ԿՐՈՆԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

շերտավորմանվաղնջականժամանակդասակարգային Հասարակության պւստկերացումները,դոգմաներն ներից սկսած`կրոնականհւսվատալիքները, ն ունեցել են որոշակիսոցիալականուղղվածություն քաղաքականդիրքորոԺ. Ժ. Ռուշում:Պարզաբանելովկրոնի դասակարգայինբովանդակությունը՝ է, որ պեւռությունըկբոնի կարիք է զգում, որպեսզիհամոզի սոն հիմնավորում Քաղաքացիների հասիրել իրենցպարտականությունները: քաղաքացիներին դարձնելովկրոնականհավատալիքները՝Ռուսոն նրանց ամար պարտադիր ընտրությանհարցում ն պատգամում է, է ընձեռումհավատամքի զատություն չհարուցի այդ գործում: Սակայն հավապետությունըխոչընդոտներ որպեսզի հետո քաղաքացիներըպարտավոր են անշեղորեն տամքի ընտրությունից հետնել իրենց ընդումած կրոնականդոգմաներին,իսկ պետությունը պետք է խստորենպատժիայդ դոգմաներիցչեղվողներին:Ընդ որում, Ռուսոյի համոզհզոր, խելամիտ,առաքինի, կանմամբ, այդ դոգմաներըպետք է արտացոլեն խատեսու, խնամակալ աստվածությանպաշտամունք: Այդպիսի սկզբունքիշխանությանամրապնդներն առաջինհերթինուղղվածէին կառավարողների պետք է սատար կանգներ բարձրությումից մանը: Եկեղեցինիր աստվածային Խխողին ն սաստեր անհնազանդհպատակներին: հիմնախնդիրներիպարզաԿրոնի ն քաղաքականփոխհարաբերության է բանման հարցումհետաքրքիրեզըւսհանգումներկատարում նան գերմանա՝

ցի լոսավորիչԷյնզիդելը:Նրա համոզմամբ`կրոնինկատմամբվերաբերմունքը կուլտուրայիլավագույն ցուցիչ: Եթե կրոկարելիէ դիտելորպեսժողովրդական նը հարգի է ն նրա վերաբերյալվեճեր են մղվում, ապա կուլտուրան հետին պլան է մղվում: Իսկ եթե կրոնն անտեսվում է ն նրա մասին ոչ ոք չի մտածում, ժողովրդիկովտուրայիծանրաչափըխոստանումէ պայծառ եղանակ: աՑանկացածկրոն երբեք ն ոչ մի դարաշրջանումլոկ դավանաբանական ուսմունքչի եղել: Կրոնականհիմնականուղղություններնու աղանդնւալարտ էւ քաներըմիշա էլ զուգակցելեն հոգնոր ու ն յութական,աստվածաբանական են քաղաքականնպատակներ, որոշակի ղաքական արժեքները,հետապնդել շահերը:Այդ ծառայություններըբոլոր արտահայտելեն իշխող վերնախավերի են դարաշրջաններումէլ վարձահատույց եղել հոզնորականներինն քաղաքական հսմակարզումորոշակիտեղ հատկացրելկրոնականկազմակերպությանը: Հոգնորհայրերն այդ տեղը վաստակելեն կոնկրետգործերով:Նրանք իշն հաղների շահերի տեսանկյունիցհիմնավորելեն, որ հարստությունը աղքաեն, ն մարդիկսլետքէ հաշտվենիտությունը Աստծո կամքիարտահայությունն ուտնձհետ: Հարուսաներիունեցվածքինկատմամբաղքատների րենց վիճակի գությունըհամարվել է մեղք ն սաստվելէ դժոիւքիգաղսվարով:

Իշխող վերնախավըբոլոր դարաշրջաններումէլ հանդուրժողհպատակնեեն րի կարիքէ ունեցել:Իսկ հոգնորհայրերընվիրվածությամբ հնազանդության կոչել համայնքներինու հանրույթներին:Այնպես որ, կրոնականինսուիսւուտն աշխարհիկ քաղաքսւկանիշխանությանմանրակերտնէ ն գաղավարախասության, ն կառույցների,ն գործուննությանտեսանկյունից: Կրոնականկազն մակերպությունը աշխարհիկիշխանությունները կատարումեն նույնաբնույթ ֆունկցիաներտարբերտերերինկատմսւմբ: Հասարակական կյանքի գարգացման,դասային հարաբերությանների բարդացմանհետ մեկտեղ՝կրոնականիշխանությունըձեռք է բերումն քաղաքական բնույթ ու դառնում է պետության հեղինակություննամրապնդող կարնորկառույց: Ցանկացած կրոնականկագմակերպության հիմքում զգալի սւեղ են գրավում տվյալ պետությանգաղափարախասության տեսանկյունից ուսմունքները,այգ ուսմունքներիսզուն համամշակվողսոցիալ-քաղաքական պատասխաներկրային կյանքի արժեքավորումը: հավատալիքներիհամակարգէ, սրում կարնոր Կրոնըդավանաբանական տեղ են զբաղեցնում.1. կրոնականգիտակցությունը,2. կրոնականծիսակա3. կւսնականկազմակերպությունները: տարություններնու պաշտամունքները, հոգեբաԿրոնականգիտակցությունըբովանդակումէ դավանաբանական, ու հիմնախնդիրներ արժեքներ,որոնց էություճական, գաղափարախոսական նը կազմում են աստվածաբանական, փիլիսոփայական, բարոյական ն այլ Ց անկացածկրոնիբուն էությունըհանդերձյալաշխարբնույթիուսմունքները: հի մասիներազանքնԼ, որում մարդը պետքէ ագատվիայս կյանքում իրեն ուՍւատառապանքներից, ղեկցող դժբախաություններից, թշվառություններից: ու Աստծո չարի բարու, հանդերձյալաշխարհիմւսարարչագործության, կայն հետ մեկաեղ սին հավատալիքների,տարաբնույթծիսակատարությունների նսւն ուսմունքներիբուրդ համակարգէ, որով ազսոցիալ-հոգեբանական կրոնը դում է զանգվածներիվրա, այս կամ այն ձեռովմիջամտում հատսրակական կյանքի ընթացքինու կարգավորմանը: Կրոնականպաշտամունքըորոշակի գործուննությունէ քարոզների,ւդոթքտոների,արարողություններիձնով: Կրոնաների, ծիսակատւարությունների, ղեկավարողանձի միջոցով կան համայնքը իր կրոնականպաշտամունքները մտնում է պետությանհնտ: Իսկ հավատացյալմեջ որաշակիհարաբերության վարած քաղաքականությունը կարգավորվումեն ներինկատմամբւվեւտության մեջ կրոնը որոշակի նորմատիվայինակտերով,որի շնորհիվհասարտկության է ձեռքբերում ն դառնում է հասարակության իրավականհիմնավորվածություն ակտերով վրա ազդեցությանօղակներիցմեկը: Ընդ որում` սահմանաղրության ձեռք բերելով որոշակի իրավունքներ,կրոնը դառնում է քաղաքականության վրա ազդեցությունգործողգսղափարախոսություն: գործում որոշակի դեր փոխհարաբերության Կրոնի ն քաղաքականություն են խաղումկրոնականկազմակերսյությունները: Հավատացյալները միշտ հւ-

մախմբվումեն համայնքներում,որին ղեկավարում է պաշտամունքի ծառայողեկավարումեն զավառային,քաղաքային ղր: Համայնքներիզործունեությունը տարածքայինկենտրոնները, որոնք ուղղություն են տալիս կրոնական արարոկություններին,հրատարակում են տստվածաբանական զրականությու են հոգնորգործիչներ զբաղվում պատրաստելուխնդիրներով, արձագանքում են հասարակական-քաղաքական կարնոր իրադարձություններին, կապ են հաստատում այլ կրոնականկենտրոնների հետ: Նշված խնդիրները լուծվում են պետությանհամապատասխան ն կրոնական կազմակերպությունների հիմնտրկությանմիացյալջանքերով:Միաժամանակ ն կրոնականկենտրոններում հւսմայնքներում աշխատումեն պաշտամունքիզործիչներ,որոնքիրենցշահե րից ելնելով՝ծավալում են նպատակաուղղված քաղաքականգործունեություն, միջամտումեն պետությանզործերին:Իսկ պետություննէլ մշակում ն իրականացնումէ համապատասխան քաղաքականություն: Կրոնականգիտակցությունըելք է որոնում դեպի կրոնականպաշտամո Պաշտամունքըհամայնքներիձասվորմանկարիքէ զգում: Համայնքին պետքէ հոգեորասաջնորդ:Այդ իսկպատճառովէլ պետությունը քաղաքականապես չի կարողազատ լինել, եթե ազգաբնակչության մի մասը հավատացյալներ են: Ցանկացածպետությանմեջ պետք է լինի խղճի, դսվանանքիազատություն, իսկ կրոնականհամայնքներըպետք է ունենան ագատ գործելու իրավունք: Սակայնպատմությանմեջ քիչ չեն դեպքերը,երբ հոգնորհայրերը,օգտագործելովաղոթւստների լայն ցանցը,իրենցնկատմամբ ժողովրդի վստահություն հաճոյացելեն իշխանություններին` նրանց հաղորդելով զանգվածների ազա տատենչականմտայնությունը:Հոգեորականությունը միշտ էլ ծառայել է ի,խուլ դասակւսրգին,արդարացրելէ աիրող քաղաքական ռեժիմը: Հաճախ նրանքգաղտնիկասեր են հաստատելիշխանությունների հետ` երկրում իրան կանացվող քաղաքականությունըկրոնական ծառահամայնքների ջանքերը յեցնելովիրենցնեղ խմբակցականշահերին: 1990-ականթվականներին նախկինԽՍՀՄ-ի տարածքում, նկատվումէ կրոնականգործիչների քաղաքական ասպարեգմտնելու ակտիվ տենդենց:Նրանք ձգտում են ոչ միայն անմասն չենալդեմոկրատական վերակառուցումների գործընթացում,այլե քաղաքական խմբակցությունների,կուսակցությունների տսեղծման ճանապարհով հնդգրկվել քաղաքականիշխանությանկառույցներում: Հետաքրքրություն զուրկ չէ նան մերօրյաայն քաղաքականգործիչներիգործելաոճը, որոնք սոցիալական են հիմնախնդիրներից ազատվելու հնարըփնտրում եկեղեցուսպլատերիմեջ: Մոլեռանդաթեիստայդ նախկինկոմունիստներն այսօր դարձել են ն ավելի շատ մտտծում են խոնարհ հավատացյալներ եկեղեցիներ կառուցելու միջոցներ հայթայթելու,քան թե մուրացկանության վիճակումհա յտնվածմտայանը ձեռքմեկնելու,կործանվող ազգայինմշակույթը փրկելումաԹոշակառուներին ժամանակին թոշակվճարելու կարողություն չունեցող ռաաստանը1996 թվականինՀամայնՌուսիռ պատրիարքԱլեքսեյԵրկրոր-

վորականութ

Ո":

ձրի նավթ հատկացրեց,որսլեսզի արտերկրումնրա ՄոսկվայումավարավերՓրկիչՔրիստոսիեկեվաճառքիցգոյացածգումարով հասկացել են, որ հավատացյալ ժողողեցու կառուցումը:Պետականայրերը նկատիշխանությունների քաղաքական վուրդը, կորցնելովվստահությունը փրկության ակնկալելով հույս: մամբ, հայլսցքը կհառիդեպիԱրարիչը՝նրանից հիմքերը, շինության երկրսւյին հույսի յին այդ երկնա Եվ եթե իրենքամրացնեն էլ կնպստիաշխարհիկիշխանության հոգնորականությունն դին 650 հազար

տոննա

երախտապարտ

հիմքերիամրապնդմանը: կրոնի ն եկեղեցուդերը հայ ազգի է դրսնորվել յուրահատուկ Բավականին կորտոին անբարենՊետականության զարգա ցմանպրոցեսում: պատմական հույոց եկեղեցինդարձավ դարերիընթացքում պատճառով պաստ գործոնների ն անգամքաղապահպանող արժեքները կրթամշակութային մեր ինքնության, հւսՆրա` ընտանեկան կազմակերպություն: քականֆունկցիաիրականացնող

նորմերը չափազանց բարոյահոգեբանական կարգավորող րաբերությունները դեմ պայ-

կարնորդեր են քարիգործում:

խաղացելայլազգի ուծացմանքաղաքականության

բնույթի

տնտեսական, սոցիալ-հոգեբանական Մերօրյա քաղաքական, մշակույթի,մեր ավանեն Արեմուտքի զանգվածային

ճպաստում ճգնաժամերը աղանդների տարածմանը: ույիներին խորթ բարքերի,համոզմունքների, մենք շփվեցինքոչ թե ադոները՝ առջն լայն բացելով արժեքների Արնմուտքի կուլտուրայի,այլ շուկայաքաղւսքական տեխնոլոգիաների, ռաջադիմական հեւո: Քաղաքական, դըսնորումների վատթարագույն կանհարաբերությունների այդ ախտերից ոլորտներն բարոյահոգեբանական տնտեսական,մշակութային, դեմնառնելու գործումզգալիդեր կարող ւ ն հետագա ձնախեղումների

մաքրելո է

ն հայ հոգնորականությունը: խաղալ

Բուդդայականությանհիմնականդրույթներըհիմնված են կեցությանն տառապանքիմիասնությանսկզբունքիվրա: Ըստ այդ սկզբունքի՝մարդու գոյությունը ինքնըստինքյանտառապանք է: Աշխասրհիկկյանքում բոլորը դատաեն տառապելու:Մարդուզգացողությունը, ցանկությունները,կրթեպտարաված են Ա յդ ճրա տառապանքը: տառապանքից ազատվելու,փրկվեըը խորացնում լու միակ ուղին ինքնսւկամորենաշխարհիկվայելքներիցհրաժարվելնէ: Ինքնամեկուսացման,ինքնախորասուզման,ինքնակատարելագործմանճանապարհովմարդն ի վերջոպետք է ըմբռնի,որ աշխարհիկկյանքի բոլոր դժբախտությունների,տառապանքներիպատճառըընչաքաղցություննէ: Նա պետք է իր մեջ մեռցնի կյանքի ծարավը, հաճույքների կիրքը, հարստության,իշխանման գաղափաճությանձգաումը:Էլ ինչ էր սլետք կառավարողվերնախավին առջն չխոնարհվելուհամար: Չէ՞ որ հոգեկանիազատագրման ըախոսության մարդկանցհեռացնում է սոցիալական բուդդայականճությունը սկզբունքներով Այդ դավաճանքիհամաձայն` հարստությունըն իշխահիմնախնդիրներներից: են նությունըդիտվում որպես տառապանքիաղբյուր: Ուրեմն հասարակմահկանացունպետք է խուսափերայդ «ախտերի» հետ շփվելուց: Դա էլ հենց էր իշխանություններին,որպեսզի ավելորդ ջանք չթափեր, միջոցներ չներղներժողովրդիբարեկեցությանապահովմանգործում: Որպեսզիմիջին ն գլխացավանքիհեռու պահերհարստությանն իշխախավերին Որպեսզի իշխանությունըմճար իշխող վերնախավերի :

պեաք

Փորը

ԲԱՑ

առանց

Քրիստոնեությունը, ձնավորվելովորպես ճակատագրիառջն մարդկանց երկրային կյանքի մեղսավորության, անդրշիրիմյան հահավասարության, տուցմանհայացքներիհամակարգ,աստիճանաբար վերածվեցչարինչհակատառառակվելու,իշխանություններինհամակերպվելու,կյանքի զրկանքների, գաղադիմաց անդրշիրիմյանաշխարհում խն արախոսություն:Իշխանությունների հետ համագործակցելու տոնեության էլ` տ : ռությունը, բողոքականությունը, զգա

տանելը երանության կարթների Ի եիմնական աղո աղույուններն թուին երեք ունը ամակորեն Ա հիմնավոյեոծ առթարիկությումը արիր անու -

14.42.

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆԿՐՈՆՆԵՐԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԴԱՎԱՆԱՆՔԸ.

որպես մահմեղականությումը, քրիստոնեությունը, Բուդդայականությունը, տարկրոններ,ձնավորվելեն տարբեր համաշխարհային են Տարբեր են վրա: ն հիմնված տարբերդոգմաների բեր միջօրեականներում վերլուծության ու երնույթներիբովանդակային գերբնական ճան աշխարհիկ

տրվում է կողմից բոլորը պետք է հպատակվենիշխանճություններին դարաշրջաններում, Սակայն պետությանն եկեղեցուհամագործակցությանխնդրումառաջնությու-

է ճկատվումմարդկանց ընդհանրություն

զարմամալի Սակայն սկզբունքները:

իշխանությունիցհեռու աշխարհիկ հաճույքներից, քաղաքական

պահելու

նպատակներում:

նուրբ

մարդու հոգեկան ճերաշխահըթափանցող Բուդդայականությունը երկարատնժամաէ: Այն իր ձնավորմանու զարգացման փիլիսոփայություն կարծեսթե չի խառնվելքաղաքակլսնիրադարձությունների ճակաշրջանում `

սկզբունքներըշահսվետ նրա զարգացրած համար: վարչակարգի քաղաքական

Սակայն հորձանուտին:

ցանկացած

են

եղել: :

Աստծո

ն

նը վերագրեց իրեն: Տիրելով մարդկանցհոգիներին՝Հոոմիպապերըփորձում էին ասմւիճսւնտբարնվաճել ն մարմինը: Եվ դա նրանց հաջողվեց: 13-17-րդ

դարերում ինկվիզիցիայիահեղ գավազանըպաւոժում էր ոչ միայն դավանափոխներին, այլն անհնազանդիշխանճերինու թագավորներին: ժողովրդինքարոզելով,որ անհնար է աշխարհիցվերացնել սոՀասարակ ցիալական քսւնզիմարդկանցբաժանումըհարուստնեանհավասարությունը, րի ու աղքատներիհավերժորենորոշված է գոյության պայմաններով,պապերը մասնավորսեփականությունըներկայացնումէին որպես բնական իրավունք:Լնոն 13-րդպապր 1870-ականթվականներին հիմնավորումէր,

նիաժամանակ

որ

պեսւթ մարդկությունը

է

հետ,

դրության

ի

որովհեւոն

ստեղծված համակերսյվի վայրժելուհան ատաջինության փորձելու

արժաճապատվությունը ու աղքատներ: Նրա մնկնաբանմարդկանց ստե լծել է հարռատներ Սատված համագործակցմար է, որ սրբերօրգանները ա յղպես մարդու մամբ` ինչպեսոր րդու ճակ աճբողջություն, ն կազմու գտնվում գե են ար ճակում վեճը է համագործ չեն կարող գո առանց կապիտալի

Ա

ն վար առանց

ռեն նե

լ

դասակարգերը մեջ աշխատանքիաշխատանքն անհավասարությունը |

ն

դիտվողսոցիալական է: արդյունք յատնել: Իսկ կյանքում ն եկեղեցուցկտրվելու Աատծուց մեղքի,

սկզբնական

մարդու

զգալիորնն :

զաղապտարսվաոսությունը է խաղա կաթոլիկության վերջին իրականացնում Երկրորդն

ոոաարոյոնն աոզատազրական եսի

հայ խմբագիրներիցստորագրություն վերցնեպայթի ոին արանը ամատական վերակատուցումների իր արայմաւղներում հարամ Մերօ ըօրյա արմատական վերակառուցումներիպայմաններում ուղ ափա հոգնորականությունըաշխատումէ հեռու չմնալ ծւսվալվող ըրա իրականանան վեյսպոխումների Կպլասսել տիրական հարուբերությունների, ծավալմանը, մ ար ատավորքանը,, մասնավոր սեփական հասարակության` Քազեոր հսրաբե ւ դասիրակության յական բնույթի կյանքի կրոնականդաստիրակության ճերդրմանըն այլ բնույթի այում զալ Ն րար

ամն քննադատու `

ինառկրուտական

նների,

բաղաքակ

գորտո շուկ

ր ներդրման Նյայլ վերածնմանը, ի քաղաքուկանու նո շեր,անվերապահորեն: առաջմորդվու որ ԱԱ ա `

են ժարվուրդննր գույքային հաստատված սկզբունք: Մասնա խատ զե համարվում է խավերի սրբություն կարգավորվեն, ռո ոլորտներումա ՆՂուգանը մկզրումքը թոգոջսկ ազդեցության ս։ եի ա րառական, հալրաբերությունները անու: Է Մահմնդամ աշխարեի մերդրումկատարել բողոքականությունը: Ն տ կոմ ընդգըկելու ով: լ ե վել

20-րդ դարա Պողոս Հովհաննես թեքվել դեպիմարդը:

Սակմեղակ

ք

Պար

է նՊԱ ի ն է ն դատապարտում կապիտալիստական ազգերին հանդերձ քաղաքականություն մլ կան հարաբերությունները, ըանով:Ղուրանում կարուվորին ղասիրական իսռրականությունը: Մնալով սոցիալական նա հեղատշըա րտան աքակ ան դարաշրջանների ջատազով ազքատաթյումը, ի րավական-քա անհավատություն: նախկին է» դավանանքի աղբյուրն(սավածն որ ն` մից «իշխանության նորմեր: Հա ատու հիմնավորելով, մեփան դեմոկրուոասկզբունքներում` կողմից կաթոլիկության պետության մտցրեց եի ո անյ ջում դիտվում ժժԿժ,/,/ են հարաբերությունները շուկայական բարնն ազատությունը, համար ապահովվեն օրենքԼ

կան այնպեսպետքէ

հպեոը

կտնությունը

որ բոլոր

Լն:

է

հարցումլուրջ

Աստծո նան

աաա ավարուն

|

ն հոզրորոո՞ որպես առանց եկեղեցու

նիստ

:

ա

ու-

շարիաթի

օրենաղիլը, իշիապը:Իշխանաթյուը Աա է Ալլահի կաշիումոմունը հմար Ա պատկանումէ նանն ա բերել ԵՎ արեր շարուքակ ր Ղուրանի ս ու ն են հաատացյա տավոր է ճահմեղականներին, որ կրոնականքարոզի ւ եպատակեցնելը սարը պարտակա ւ քաղաքականություն այմմ զերկայաց: զենքի ուժով կերպության կալմիցդայա ալու նական նությունն է: ազգե տի վում է ոթն կողմից դուրս գալու ն առանր ձին այն պետ, ազգայն անվտանգո այն պեւղք է ունենա ազգային անվտանգութձգտումով: թ յան իր խորհուրդը բար պետությու: թյու, որը նատապնկում է Մուհամեուժեր: Այդ լ հա. դառնալուձգտում Այնպիսի ներըստեղծեցինմի' ղի դարաշրջան աա ԱԱ մ ատկարգի ստեղծում, որը ղեկավարվի միայն հոգնորականությանկողմից: Նման քաղա ՏԱ մակարգ 1979 թվականինստեղծվեցԻրանում՝ շիիթնեա րի համաշխարհայինիսլամականպետությունստեղծեսկիզբնէր: Նախատեսվում է իսլամական ուզա ղ ըների մարմնավորման ու ոչ հելզափոխությունն երկրներ: մուսուլմանական արտահանել մուսովմանական

իարարիա ճիտ տվիրնի

ձեսվորվելով կապիձասին Բողոքակամությունը՝ Աստծո հեա մարդու անմիջական միջնորդության կանների ոլորտները: քաղաքականության թավանցեց բողոհամաձայնեցին անմիջակաճորեն մունք, բոց քվնարկությամբ

վերահսկվում

անհավտտներ արձի սուլթա համեզե երր դեմոկոոընդունելորպես ։ ղիկտատուրս:: ուրիշ յդ քականությունը թնոկրւատական ներին իյանց ղարձավ ա տականհանրապետությունըվերածող Կալվինի համոզմամբ` Գեոս իաիկան իրականության ի ունի աշխարհի ղափարը պրակտիկ իրավունք հզորննՄիավորված հոզնորականը կարգադրիչ Հրամայել ճրւսմ: ԱԳ ԱՅՅ գուշակ յել խոսքի համախմբված ճեծությանտոջն հուսադրել խ ոնարհվել է րին ստիպել Հորդորել, Նախատեսվում Էամենա պասւվիրանները: Աստծո ընդունելու նախաձեռնութմեծին՝ Մ Այդ միասն փոքրից հակառակորդներին: համակրգիԷնՄեղադրել ոչնչսցնել ոշ կանին նպատակս զանդներին: դարձավքաղաքական ճոսումանակ բողոքականությումը ազ Հետագայում, յամբ փաստորեն իհարկե, յուն: համախմբ տվող գաղափարախոմութ ուղղություն ուվե թացք իշխանությունների քաղաք Սակայնքաղաքական թովացավ:

Ժննի քաղաքացիները որով թվականին իշխանություն, բարձրագույն

ն

ն ծառա

Աստծո

ԳոԱստծո

հնտ-

։

ու

ն

ն

դերն աստիճանաբար

հա

դեւնս

կշարունակվի ճազործակցությունը

կազմակերսյության կրոնական միշտ էլ կատուցվել են երկարժամանակ: դիրքորոշումները քաղաքական թվականին Ուղղափառության համապատասխան: ռնժիմին կառավան թուրքական տվյալերկրիքաղաքական հոգ նոր հայրերըմշակեցին որու Հայաստանի ծրագիր, Արնմտյան օրենքի մասին մի տպազրական ներկայացրեցին րությանը լ

|

լխավոԻ

փարներ

ՔԱՂԱՔԿԿԱՆՈՒԹՅ

ՈՒՆ

ՌԱԶՄԱԿԱՆ

ՌՈՒ

ԸՄԲՌՆՈՒՄՆ

ԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՆԱՆԴԻՐՆԵՐԸ

14.5... ՌԱԶՄԱԿԱՆ

զինուժի բարձրաստիճանհրամանատարական կազմի քաղաքականդիրքորոշումներից,հետապնդածշսփերից,իշխանատենչությունից: Զինուժը բոլոր դարաշրջաններում էլ եղել է ու շարունակումէ մնալ հասարակությանքաղաքականհամակարգիկարնոր օրգան ն պետական իշխագործիք:Այն կարնորդեր է խաղումոչ միայն դեմոկրատականբնույթի շարժումներիելքը որոշելու, այլն քաղաքագործունեությանշրջանակներըվերահսկելուգործում: Դրա կտեղ՝ տվյալ երկրի ռազմական քաղաքականությունը պայմանավորէ նան իշխանատենչուժերի բազմաբնույթշահերով ն միշտ ճպատաքաղաքական վերնախավերիագդեցության ոլորտների ամԱյդ նպատակովԱՄՆ-ում մշակվել է «Քաղաքացիականհուն աղետների զումների դիմագրավմանկանոնադրությունը», Անգլիայում՝«Քաօգնություն ցուցաբերելուհանձնարարա«Պատժիչ գործողություններ իրականացնելումիջոառու ն ը» այլն: Դրանց համապատասխանէլ ստեղծվելեն հատուկ պատց ունեցող ուժեր: Անգլիայում այն կոչվում է «Տարածքային պահեստազորք», ԱՄՆ-ում` «Ագգային գվարդիա», իա «Հասարակական հանգստի պահպանությանստորաբաժա-

ոյն Աաաա պետությու րի իրավիճակի հարընւսն , արմ Նրամի քաղաքականությունը Ռազմական Արոն նայլ բնույթի իր կաստահետախուզա զինվածության զարգացման, ի պաշտպանական Կհի ճդիրնեհարձակո յուններիհիմանվրա պրակտիկ տեսական կա կազմման, կեն ծրագրերի է րատեգիական գործունեություն լւուղղված Ար պետությ ա մբողջականացված ող րի լուծման մասն բովանդակությունը Խուժերը կագյունէն քաղաքականության արտաքին կարգավոր ուժայինճիջոցներով ո եսաակողա» ոաիշխանություններին տուկ գործելաոճ պաշտպանճակա միջպետական անր ան,պետական, ազզամիջ) ԼԼ Ամ ձրաստիճան հիմնախնդիրներ: իշխող կան վերճախավի Բ ինա քաղաքականությունը Ռազմական ։ թոաաաությոն մշակված պաշտոնականացվու դոր կողմից զինվորականությանկազմում երկրի Սերնկամավոր մ

|

ըների ր

'

ուսու

ո'

ու

ը

է: "էա

ու

է

է՝

հար

ու

ւ

ր

ու

է

իր քայի բովանդակությունը որի հիմճասկան աո զինուժիմարտունակության, ա

տարա

են

:

տա

ոլորտննըր ապահովման, ազդեցության ջականության շինարարության, ռազմական լուծման, խնդիրների նայլ հիմնախնդիրները: ըըից սկսած ժամանակաշրջա ընդլայնման վաղնջական լ Ր` զարգացման պայտուաո ն դրանով Հասարակության անհավասարությունը է ն այդ շերտւսերբ ձնավորվել ձնավորվել է սոցիալական անխուսափելիորեն շերտավորումը, նրա հիմքերն ած՝ դասային կ

րման

պետությունը արտահայտող շահերն դասի որպես արտոնյալ կազմավորումները, տարբեր Այդ զինուժի զինուժը: անսասանպահող աիրող դասակարգի կոչվածեն ապահովելու " օրգաններ, կարնոր պետության դասերիոււնձգությունից, զուրկ իշխանությունից նվաճելու մոր իշխանությունը՝ ոլորտները, ազդեցության իշխողխավերի ն այլ ֆունկու քաղ քաղաքականապես լու հարկադրման մ ա ված Նտարածքներ: ու

զի

յում թն ա յլնռագմականքաղաքականություն իրականացնում մեջ հ կտամ գմի մտնող տերությունները:Նախքան ԽՍՀՄ-ի կազմալուծումը՝ ման իր ու

հոոաթագոությունը ակարգի

բազմաբնույթ

քաղաքա-

ր

գիզ՝ նրան նրաց

քաղաքականությու պետություճների վարած Կախված կանություն: բնուից բլոկների ստեղծածռազմական ազգն» ունենալ ն

ն

ո

.

րր ապշտպանող Ս. քաղաքաընդվզումներն է բնույթըկախվածիշխողվերնախավի

Մապեհոր ցանկոց քաղաքականության Միաժամանակ, ստրատեգիայից: Լ

ն մշակած է կանությունից կախված ուղղվածությունը քաղաքականության ռազմական տության

նան

այդ

հիմնականումբովանդակումէր սոցիալիստականհադեմ լայնամասշտաբգործողություններ ծավալելու հիմնախնդիրներ: Այժմ, երբարդենփլուզվելէ սոցիալիստական ՆԱՏՕ-ի համակարգը, ուղղված են ծրագրերն րածկցությաներկրներիստրատեգիական ճերքինգործերինմիջամտելուն այն ն. բեն երի հաջնորդներիընտրություն հարցում: Օզտակուծվում են հաճո քաղաքական քա առաջնորդների ընտրությունհարցում:Օգտագործվումեն են արավորբոլոր միջոցները՝ՆԱՏՕ-ի ազդեցության ոլորտներըընդարձակելու ր ւղղությամբ:Նուրբ միջամտությամբաշխարհիհզորները դիվանազիտական ձգտումեն իրենց ազդեցությունըտարածել ԱրնեմտյանԵվրոպայիերկրների վրաւ րա, որից ի հետո հեռու չէ ճախկին խորհրդային ի հանրապե խարապետությունների ղաղ նվաճմանհնարավորությունը: Ամե այժմ օգտագործումեն հնարավորբոլոր միջոցրիկայի ստրատեգներն ճերը՝ սե խրելու ն Ռուսաստանի րների միջն միջնսեպ րը՝ ՌուսաստանիԴաշնությաներկրների լ ու ագդեցության ոլորտներն հզորությունըթուլացնելուհամար:Կարելի է ասել, որ դա նրանց մասամբ հաջողվումէ: Սնծովյան նավատորմիշուրջ Ռուսաստանի ն Ուկրաինայի միջն սրվողտարաձայնություններումքիչ դեր չեն խաղացել ամերիկյանստրատեգները:

մ

ջնաննրի ազգային-ագատագրական

հա

ժողովուրդների,

լ

որճն շող» ազատատենչությումը ռազմական հանրույթների ուն Իրականացվող Բր բովան դակություն:

դաո

նտ

ՆԱՏՕ-

համագ

ն ընդհանո զեռ պարտությունների զարզացու աեէՊերրվուն պետությա քառաքակա ռեժիմի ննդարձուն

Ի

ընդո

են

մեջ

հարձակողական, պանական համազործակց րնախավի ող ոշ աթ ըրականացնող ոազմական գիաներ մր անել անո գործո ից նեությունը

հեղափոխ

-

քաղաքականությանհիմնախնդիրՍտեղծվածիրավիճակումուսզմակւաան ն խաղաղությանվերաբեր, ձերիշարքումպետքէ կարեորելնան պատերազմի յալ միջազգայինհանրության կողմից ընդունվածորոշումներիկիրառման հետնողականությունը: Ինչքան էլ խոշոր տերություններըբանակցություններ կրճատճանն զենքի որոշ տեսակներիարտա, փարենսատառաճիճությունների ու կուտակվածը ոչնչացնելուվերաբերյալ,այնոդրությանսահմանափակման ւամենայնիվներկայումսնրանցզիաննոցումկուտակվելէ զենքիայնքան տեսականիու քանակությում,որ ցանկացածպահին կարողէ ոչնչացնելերկրա պետականգործիչները, զունդը:Նման լարված իրավիճակում իրականացվող ռազմականքաղաքականության հիմնախնդիրներում պետքէ խուսափենառճակատղմիջն հարգերըուժի իրքից լուծելը գործելաոճին: հետո նախկինԽՍՀՄ-ի հանԽորհրդայինհամակարգիկազմալուծումից կատարվեցին արմասւականվերակառուտարածքներում րապետությունների ցումներ:Բնական է, որ սկզբունքորննպետքէ փոխվերնան նրանցռազմական քաղաքականության բնույքն ոո Լությունը:Դանդաղթե կոորուկ,զրեքեբո. լոր հանրապեաություններում իշիսսնությանլծակներինտիրումԼ նոր ձեավորվողազգայինբուրժուազիան: Այդ պրոցեսից չխուսափեցն Հայաստանը: Մենք ընտրեցինքկապիտալիստական զարգացման,քաղաքականու տնտեսական անկախությանուղի: Մերօրյա ռազմական քաղաքականությունն էլ կառոպվում է նույն սկզբունքներով: Այն կոչված է պահպանելուն ամրապնդելունոնոր ձեավորվոլ ազգայինբուրրանկախհանրապետությունը, արտահայտելու ն ժուազիայի ունեորդասերիշահերը,համագործակցելու արտերկրների քաղահետ: քականուժերի Հայկականզինուժի,անվտանգության օրգաններիու ծաէ հանրապետության ռայություններիգորժունեությունը պայմանավորված ներու ներսում դրսնորքին արտաքինքաղաքականությամբ: Հանրապետության հետ փոխհարաբետեղաշարժերը,արտերկրների վող սոցաիլ-քաղաքական րության ու համագործակցության սկզբունքները,Արցախիհիմնախնդրի քաղաքականլուծմանգործընթացըուղղակիկւսմ անուղղակի ձեով կարտացոլվի ռազմականքաղաքականության իրականացվող մեջ: բովանդակության լ

ՋԻՆՈՒԺԻ ՎԵՐԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱԳՆԱՒՈՄՆՐԻ

ՆԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ (452

Պատմականորեն ձնավորվելովորպեսպետությանանհրաժեշտ զիՕրգւսն՝ ու է է նուժը միշտ գործիք եղել շարունակում մնալ իշխողների ձեռքինոչ միայն իշխանությունը ներքին ու արտաքին հարձակումներից համար,այլն ուժի ղիրքերից պաշտւվանելու իրականացնելով տվյալ քաղաքականհամակարգի կողմիցմշակվածքաղաքականությունը: Ուժային պարտաղդէ բազմազգպետությաններզինուժն իրականացնում րող քաղաքականություն սում, երբ ազգերի, էթնոսների,հանրույթներիանկախականձգտումներըչեն

բռնություններից,

հովանավորվում իշխանությունների կողմից:

Լ990-աւկան Ռութվականներին ժողովրդի անկախության

անը

զենքի ոժով փորձեց սաստել չեչեն երըն ամոթալի պարտություն: կացած ոսմաչավ

կրեց երկրի ժամանակ ժամանակ զարգացումը է կաարտայլողականուժերին արտադրւսկան հնդհատվել րու 'րի հարաբերությու

Բլ ոն

միջն սրվող

առ

ին հտկասություններով: խանություններ

չին կսրողաիրականացնել ճկում ն քաղաքականություն արտադրողականուժերի նամապատասիյան չեն փոփոխում զորացմանը արտադրական Խարաբերությունների օբյեկտիվորեն ու բնույթը, հատւնացող սրվող կարողեն սպառնալքաղաքական հակասությու համակարգի Նման կործանմոսնը: ճակներումքաղաքական իրավիհամակարգի ն առկա փլուզումը կանխելու սեփականատիրական անփոփոխ հարաբերություններն պահելուհամարիշխանութդիմում են գործողությունների: Իսկ եթե հակասություններիսրման հետ մեկտեղկյանքի նում

յունները հարկադրական կոչված

ուժերըխիստ սւկտիվություն են դրսնորումն ապառնու են ստեղծելտնտեսական ու քաղաքականնոր հարաբերություններ, որն կարողէ հանգնցնել քաղաքական նախավի իշխանությունը սահելու համարհաճախ դիմում են զինուժի

տմրոաափելիարեն

խխանազրկման: Նրանք

օգնությանը: Խելամիտմոտեցման դեւպքում նման

վեր-

կումները ձեռնար երբեմնկանխումեն քաղաքական ուժերիառճակատումը ու ն երկիրը բախուփրկում են քաղաքացիական պատելրւսզմի ոլարտը ներքաշվելու կատնգից:Մակայնդա եղի է մել այլ վտանգա: Զինվորական է օգտվել վերնախավը առիթից,իր ձեռքումմեռարոն ացնելԷոնոցած քաղաքական վերնախավի ն ֆունկցիաները ստեղծելռազմականդիկտատուրա: Քաղաքւսնպատակներով ֆիզիկական կան հարկադրանք մը

կարու

իրականացնող բարձրաստիեքեչի համագործակցում ճլսնմպալյակլազմը, քաղաքացիական իշխանությունյուններըդարձնում| տնօրինական: հերի գորժողութ հետ, զինուցի Տիրելով լծակներին

իշխանության

քաղաքականվերնախավ: Նրանց

վտորիտարիզմի վրա, որը

լուրջ

զինվորականները իրենքեն դառնում կառավարման ոճը հիմնվումէ բացարձա խոչընդոտ կարողէ լինել քաղացիական Ա

կյանքը դեմոկլւստալկան հիմունքներով կազմակերպելու դր ճանապարհին: Այդ իտառսփելու համարերբեմն զինվորական վարություններից է վերնախավը ուժերիհետ բլոկներկազմելե փորձում քաղաքական միասնական կառավարելու '

ուղիներփնտրել:

Քաղաքական, ազզային-ազատագրական պայքարի ընթացքում են ռազմական ճասվորվում այնպիսիուժեր, որոնք միայնչեն պա երբեմն շտպանում

պետության շահերը,այլ պայքարում նրւսդեմ՝ նորսոցիլաւլվ-քաղա ողո Մոնհամակարգ ստեղծելու մի տումով: են

ղաքավլանսոցիալականացումը,որի շնորհիվ քսսղաքուցիներըհնարավորություն նն ստանում հաջողությամբյուրացնելու քաղաքական արժեքներնու նորմերը: Այստեղ կարնորվում է զանգվածային լրատվական միջոցներիդերի ու նշանակությանբարձրացումը: ԳԼՈՒԽ

ՔԱՂԱՔԱ

ՆՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՏԱՍՆՀ

ԿԱՆ

ՔԸԱՂԱՔԱԿԱՆ

15.1.

15.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ,

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

`

20-րդ դարումձնավորված հասկացությունը «Քաղաքականզարգացում» տւսկ իմեջ մտած ըմբռնումէ: Այդ հասկացության շրջանառության գիտական ն է քաղաքսկանկյանքի դինամիկան նրա փոփոխություննեմաստավորվում ն

րի

Ի

եսը:

աքանան

համակարգիունակություննելի քաղաքական զարգացումը

ժողովրդիմիջն փոլխկառավարության գործընթաց մեծաց անարեւ ստեղծելու,բնակդիներինոր ինստիտուտներ ն

է՝

ման

ու համաձայնությունասլահովուլ հարմարվելուտեսակետից: արղյունավետ պահանջներին ության հարաճուն է սոցիալական, լական զարգացումըէականորենտարբերվում Եթե յուրաքանչյուրհաջորդ փոփոխություններից: այլ բնույթի ոն հաուժերով,արտադրսկան իր արտադրովական Դ ճնտեսական դարւաշրջանը՝ կառուցվածքով սոցիալական նղանակով, ններով, արտաղբության է, ան բացառվում միտումը հետընթաց է նախորդից, կարող է ն անշրջելիչլինել: Հ. Ալմոնդի զարգացումը ե համակարգերըմիմյանցիցտարբերվոսմ ն մամբ՝ ավանղականզարգացած ն ֆունկցիաների բաժանվածություրահատկություններով կառուցվածքային համակարգերնիրենց ն բարդ քւաղուքական ճանով: Այսինքն՝պարզ յան բնույթովտարբերվումեն: նման նն, բայց կւսռուցվածքային կայուհասարակության ն այլք ավանդական ն սովորույթների ուժով: Այստեղ Աւեն ավանդույթների նութ հասարակության է խմբին:Իսկ ժամանակակից ղերը պասռոկանում ռաջաւուսը էլեմենտ է դառնում հիմնակրան ն քաղաքականության մեջ հասարակության չ Անհատը ինքն է ասանղ հասնրույթըհիմնվածէ ընտրությանվրա:

մեր

ն տեսական

ներվում Ա հազաքական

ԲԱՆ

բնորոշ

|

աին Տոն Ա Պաւրսոնսը հիմնավորում յունը անհատը: :

Քաղաքական կւսրնորբնորոշիչներ ւարգացման արժեքավորվում սոցիաորոնցում փոփոխությունները, ամարգի այնպիւի խմբերնօժտվում իրենց շահերը:Երբ սոցիալական

ինւորում

ե

աքո

բոլոր կան բոլոր լական

,

են

խավերի

Լորելու

են

նձեռք են բերում ավելի շատ հնարավորությամբ 2. Արդյունավետ քաերաշխավորվածություն:

որոշակի ատաւղարական աոա բն

հա-

են. Լ.

ԱՐԴԻԱԿԱՆԱՑՈՒՄ,

ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

Յուրաքանչյուր քաղաքականհամակարգ ժամանակ ստ ժամանակ ենթարկվումէ որոշակի սկզբունքայինփովւոխությունների:Այդ փոփոիտւթյումների պրակտիկդըսլորումն էլ ընդունված է անփսնել քաղաքական զարգագործելաոճի,քաղաքական ռեցում: Դա առկա քաղաքական ինսւոռիտուտների է: էական փոփոխությունների շղթա ժիմիբնույթի Այդ տենդենցըքաղզաքագետների կողմից իմւսստավորվումէ որպես քաղաքական ւսրդիականացում, քաղաքականվերափոխություն,քողաքական փոխակերպություն: Քաղաքական արդիականացումը քաղաքական համակարգիհիմնական է: Դա կառույցներիարմատակրսնփոփոխությունների ամբողջականությունն է հիմնւսկանումհատուկ զարգացմանուղի բռնած այնպիսիպետությոններին, ռրոնցում պահպանվելեն ավանդականտոհմացեղա յինհարաբերությունն կամ էլ տոտալիաար, ավտորիտարն այլ բնույթի բռնատիրականքաղաքաւսն ռեժիմներ:Ս. Հանտինգառնիկարծիքով՝քաղաքականարդիականացումը 1. կիմնականումդրսնորվումէ երեք իշխանության է նորւսցում,որի տակ հասկացվում իշխանության ավանդական, կրոնական ն այլ սկզբունքներիփոխարինումնաշխարհիկ արժեքների, սսւհմանադրական նորմերիվրա հիմնվածքսղաքական համակարգով:Այս ուղեկցվումէ է քապետականինքնուրույնությանհւսմար պայքարով: Հստակեցվում ղաքական համակարգի տիրույթները: Ձեռք է բերվում ճանաչում ն հելինանան պասւերազմնեկություն: Իհարկե, ւսյդ սլորցեսներըկարող են րով, սուր բախումներով,տարածքայինբաժանումներովու մասնատումներով անկախացմանփուլում, երբ Այդպիսիպրոցեսներընթացան Հնդկատոտանի ն Հնդկական Պասկիստանը: 1990-ականթվականներին նման ՍՍՀՄ-ում, որի կազմալոծումով անկախություն, պրոցեսներ զարգացան նրւս կազմիմեջ գտնվող հանրապետությունձեռք բերեցին ինքնիշխանություն ները:Այդ թվումլ Հայաստանը:Նման բնույթի փոփոխություններնուղեկցվում են ավտորիտարվերահսկողությանվերացման,ինքնիշխանությանհաստատման, սեփական սահմանադրության ընդունման, դիվանագիտականն այլ բնույթի հարաբերություններիհաստատման պրոցեսներով ու արմատական 2. վերակառուցումներով:Քաղաքակւսնկառույցներին ֆունկցիաներիտարեբուսկում, որի տակ իմաստավորվումէ վարչական ապարատի կատարելագործումը, սեփական ռագմապաշտաանական, դիվսնագիտականն այլ բնույթի

Քաղաքական պրոցեսով.

մղվող

պրոցեսն

ուղեկցվել

ձնավորվեց Մրությումը

օրգանպետություններիձեռքբերումներին: Տեղայնացնումէ զարգացած քաղաքական տեղական կենտրոնական ձնավորումը,իշխանության կառույցների մ իհամակարգերիարժեքները:Այդ պրոցեսումարդիականացմանբնույթն ու ընհստակեցումը:3. Քաղաքական պրոցեսներին ների իրավասությունների Լ կոաակցությունների, թացքը կախված կլինեն քաղաքականուժերի ն մատաներիփոխըմբռնումից: ջամտելուիրավունքիձեռքբերում,որի տակ ըմբռնվում պ րոԵթե քաղաքականվերնախավնընկալում է արդյունավետզարգացման աենմիջամտելուքաղաքական միությունների իրավասությունը՝ շսւրժումների, դենցըն մասսաներինհամսվմբում է այն իրականացնելուուղղությամբ,ձեռք կերտելուքաղաքականություն: ցեսներին. են բերվումզգալի հաջողություններ: Իսկ եթե քաղաքականվերնախավերիակտակ տռաջին հերթինըմբռնվումէ վտՔաղաքականարդիականացման տիվ զործունեությունըչի ըմբռնվում ժողովրդականմասսաների կողմից, արհամակարգիհարմարվողականմության, քաղաքական փոխվողպայմաններում նորմահ ասարակության ճանապարհինկարող են ի հայտ գալ լուրջ խոչընդոտներ:Իշդիականացման Ա յսինքն՝ ընթացքը: գոյատնության անբախումնային ու որի շնորոչ նպատակաուղղվածգործունեությունըկարուլ է հանգեցնել խանությունների տիվայինարժեքներիայնպիսիբարելավում կատարելագործում, տնտեսաէ օխլոկրատականռեժիմի ձնավորման:Դա պայմանավորվածէ նրանով, որ բոլոր դասերիհամար ստեղծվում քաղաքական, հիվ սոցիալական մմասաները,դեռնսհասու չլինելովդեմոկրստականարժեքներին,զզալի պասն այլ բնույթի հանդուրժուլական-գոհսւցուցիչ կան, բարոյահոգեբանակււն սիվությունեն ցուցաբերումքաղաքականասպարեզում:Նման իրավիճակում մթնոլորտ: է ցանկացածզորեղխմբավորումկարող է իր կամքը թելադրել հասարակությատեսություննարժեքավորվումմի շարք արդիականացման Քաղաքական ն

սկզբունքներով:

ն

զտրզացմանուզի

մնացող 20-րդ դարի 50-60-ական էր համարվումարնմտյան չափանիշ մտած երկըներիհամար ընդօրինակման քաթվականներին 70-90-ական արժեքները:Իսկ համակարգերի քաղաքական քաէր տվյալ հասարակության տակ ըմբռնվում ղաքականարդիականացման հեւո թվականներին

այնպիհարաբերությունների ն սոցիալ-տնտեսական ղաքականկառույցների հաջողություննեակնհայտ որը կարոլ էր գործընթացը, սի փոփոխությունների համակարգերիմիանշանակ քաղաքական արեմտյան րի հանգեցնել ն առանց տնտեսական գործոնը. մղվում էր Այտոեղ առաջին պլան ընդօրինակման: բնության պրոցեսում, ներդրումարտադրության զարգացածտեխնոլոգիաների բնապահպանական միջոցառումների ռեսուրսներիխելամիտօգտագործում, Քաղաքակաապահովում: ա ռատության նյութականբարիքների կատարում, Լր ղիտվում այլախմության հանարդիականացում նությանբնագավառում սկզբունքի բազմակուսակցականության իրականացումը, դուրժողուկանության ազատությունը: միջոցների լրսւտվական Կարնոր ընդոմումը, զանգվածային կ ոււսկցությունների, խավերի, բոլոր սոցիւսլական համարվում էր հանգամանք կյանքին: քաղաքական մասնակցությունը շարժումների է երկուտիպ. կուլմիցառանձնացվումարդիականացման Քաղաքագետների հեղափոխութԱռաջնային,որն սկսվում է առաջին արդյունաբերական ն արտոնությունները ժառանգական ավանդական երբ վերացվեցին յամբ, հիմք դրվնց հաիրավահավասուրությում, հաստատվեցբոլոր քաղաքացիների ն անը:Դա նպաստեց գսոլափւարական սարակությանղեմոկրատականացմ արժեքներիվերասեփականատիրական հոզնոր ոլորտներիփոփոխությանը, մտան ԱրնմտյանԵվրոպան,ԱՄՆ-ը, ուղի նսյմանը: Այղպիսիգործընթացների Կանադան: ուղի ընտրած երկիրը ձգաում է իր երբ արդիականացման Երկրորդային, ու զարգացած համապատասխանեցնել սոցիսվ-կուլաուր արժեքներըփոխել

զործընթացներնկատվեցինՌուսասսանի Դաշնությունում, ԽՍՀՄ Բրազիլիայում, Թուրքիայում: նախկինհսւնրապեաություններում, Քաղաքականարդիսկանացումըբազմաբնույթպատճառահետնանքային պրոցեսներիբախմանզործընթացէ: Այղ իսկ պատճառով էլ յուրաքանչյուր հասարակությունյուրովի պետքէ մոտենա այդ խնդրին: ն Քաղաքականվերավոխությունըիրականացվումէ բարեփոխությունների ճանապարհով: |. Պետական օրզանների արմատականնորամուծությունների համակարգում տեղի է ունենում իշխանության ֆունկցիաներիբաժանման հստակեցում:Նկատվում է խորհրդարանականիշխանության ֆունկցիոնալ փոփոխությանն գործավիրիշխանությանուժեղացմանտենդենց:Նման պրոցեսներ ընթացան 1970-80-ականթվականներին ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գ.ՖՀ-ում, որը հանզեցրեցդեմոկրատականբարեփոխությունների ընդլայնմաեն ն 2. նը խորացմանը: Իշխանությանհամակարգումընդլայնվում հասարաուժերի սզղեցության ոլորտները:Ստեղծվում են հասակական-քաղաքական հակական-քաղաքականասոցիացիաներ:Ակտիվանումէ այլընտրանքային շարժումներիգործունեությունը:Զարգանում են դեմոկւատականպրոցեսներ: Արմատավորվումէ մարդասիրականգաղափարախոսություն:Արմատսալես փոխվում են կուսակցություններիտեղն ու գերը քաղաքականկյանքում: 3. հեԶանգվածայինլրատվականաղբյուրներիդերի բարձրացում: Մամուլը, ռուստատեսությունը, սադիոնդառնում են ազդեցությանզորեղ լծակներ, վեր են ածվում չորրորդ իշխանության: տակ ըմբնվումէ քաղաքականմեկ հաԹաղաքականփոխակնրպության մակարգիցմեկ այլ համակարգիանցումը: Քաղաքական փոխակերպության ծավալունպրոցեսներընթացան1Լ990-ականթվականներին Գերմանիայում, Իսպանիայում,ՍՍՀՄ-ում, Ծրնելյան Եվրոսլայի երկրներում:Դա արժեքավորկործանմամբն դեմոկրասականհարաբերությունների վեց տոտալիտստրիզմի միատեսակ գործընթացով:Իհարկե, այդ վոտխակերպությունները ձնավորմաւն ճը: Նման

էլ կալողլ են ւսարբնույթ չունեն: Բնականաբար ն սպասվելիքրլյունքներն բեր լինել: Եթե Իտպանիայումդիկտատուրան1970-1980-ոկան թվականներին պրոցեսընդունեցՖրանկոյի վարած սատիճանականդնմոկրատականացման խելամիտ քաղաքականությանշնորհիվ, տպա Ռումինիան գերադասեց զինված հեղափոխությանուլին: Հունգարիան ն Լերւաատանըընտրեցին խորհրգործընթացը:Բովղւսրիայում ն Չեխոսլոդարանական վերակառուցումների վակիայում վճռական դեր կատարեցինժովովրդականզանգվածների մասսաՍՍՀՄ-ում իշխանությանկենտրոնականկառույցնեյական դժգոհությունները: ն ժոուղնկցվեցինխորհրդարանական րի արմատականփոփոխություններն զուգակցմամբ: ղովրդւսկանմասսաներիակտիվգործուլությունների հանգեցրեցինքաղաքականռեժիմի Քաղաքական այդ փոփոխությունները ն բազմակարծութբ ազմակոաւսկցականության արմատականփոփոխության, յան սկզբունքի ընդունման,քաղաքականընդդիմության ձառսվորմանե այլ ներդրմանը: Ծավալվեցին տպապնեբնույթի որակական փոփոխությունների ն բարդ տականացման սեփականաշնորհման պրոցեսներ:

15.3. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՐԴԻԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ԼԻՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՊՐՈՑԵՍԸ

պրոցեսը բոլոր երկիՔաղաքական համակարգիդեմոկրասոսկանացման են շատ ճանատանում չի ընթացել: Դեպի ղնմոկուստիա ներում միուտնեսակ պարհներ:Ռոսթոուն հիմնավորումէ, որ ոչ ղեմոկրատականհամակարգիցդեմոկրատականինանցումը բավականիներկարատնպրոցես է: Որոշ երկրներում ղա կարող է ավարտվել մի սերնղիընթացքում,եթե անգման համար կան երկարատնե բոլոր նպաստավորպայմանները:Մակայն, իրականումդա վելի ձեահսրաբերությունների պրոցես է: Օրինակ` Անգլիայում դեմոկրուտական ե վսրումը սկսվեց 1640 թվականից մինչն 20-րղ դարի 20-ական քվականձերը դեռես ավարտված չէր: Ռոսթառի համոզմոմբ, որպեսզի կսռավարողների կազմը ն թաղաքականկուրսն ազատորենփոխվեն,պարտվող քաղաքական ձնով հեռանան ասպարեզից, իսկ հաղթողներնէլ ուժերը պետք է քաղաքակիրթ է քաղաքակիրթձնով պետք տիրեն իշխանությանլծակներին: Իշիասնափոուղին կախվածկլինի ոչ միւայննոր ասպարեզելնող խությանդեմոկրատակուն քաղաքականուժերից,այլն նրանաջակցողէլնկտորատից: Ազգերն ու ժողովուրդներըչունեն միննույն հոզեկան կերտվածքը, բարոյաու սովորույթները: Նշված գործոններըերկրի դեկան նորմերնւսվանդույթներն են թե խոչընդոտիչե թե նպասճանապարհինկարող մոկրաաականացման զարգւացմւոտող ղեր կատարել:Ժողովուրդնինքն է ընդունումիր պատմական սահՀարնան ժողովուրդների սեժիմ: քաղաքական նը համապատասխանող նմաու իտրհրդարանական ընթացակարզիկուրորեն մանաղրականնորմերի ն Եվրոպական զարգացած չլինել: է երաշխիք Խսջողության ճակումը կարող է հարաբերությունդեմոկրատական տալիս, որ փորձը ցույց պետությունների

ներիձեւսվորումն ու հաստատումըտասնամյակներշարունակվող բարդ ու հակասականպրոցես է. Դեմոկրատականացման նախապատրաստականփուլն է ավարտվածկտրելի համարելմիայն այն ժամանակ,երբ երկրի քաղաքական ուժերիառաջնորդներըսոցիալականբոլոր խավերինէլ կդիտենորպես իշխանության պոտենցիալ հավակնորդներ: Դեմոկրուտիան, առաջին հերթին, պրոցեսէ: Սակայն այդ պրոցեսումհաղթում են ոչ միայն նրան մրցակցության սկզբունքորեննվիրված ուժերը: .Քաղաքականությունը ոչ միսւյն կառավարականպաշտոններզբաղեցնելումրցակցությունէ, այլն խմբակցությունների, միջե շահերի բախմանանզիջում պայքար: Եվ քանի որ կոաակցությունների դեմոկրատիայիհիմնական սկզբունքներիցմեկն էլ քննարկումներիմիջոցով վճիռներ ընդունելն է, երբեմն իշխանատենչուժերը, հասարակական շահերի անվան տակ, պայքարումեն հանուն իրենց խմբակցականշահի: Ռոսթոուի արտահայտությամբ,եթն մարդիկչեն գտնվում բախմանվիճապատկերավոր կում, ինչ-որ լուրջ սկզբունքայինհւսրցերում, նրանց հւարկչկա հայտնագործելու բախոտներըլուծելու բարդ դեմոկրատականմեխանիգմներ:Նրա համոզմամբ՝ դեմոկրատիայիէությունը մշաապեսփոփոխվողհարցերիշուրջ ն մշտաողատոաւմբմշտաաեովիճելու ն Խոշտկարգազիճուկի

աա նոակզրանթն

Քաղաքական համակարգի արդիականացմանպրոցեսն երբեք սահուն չի ընթանում: Ավելին, պատմությանմեջ քխ չեն դեւլքեր, երբ ավտորիտար քաընթացակարգըհետ է շրջվել: Այդղսւքական ռեժիմի ղեմոկրատականացման սլիսիիրագարձություններտեղի ունեցան 1974 թվականինԲրագիլիույում: Ավտորիտարքաղաքականհամակարգերիցդեմոկրատականինանցնելու Այդ պրոցեպրոցեսըգրեթե բոլոր երկրներումսկսվել է լիբերալականացումով: է զանգվածներիկամ հասարակութսը կարող սկսվել ոչ միայն ժողովրդական յուն ներսումձնավորվող ուժերի ակտիվացմանշնորհիվ, այլն իշխող քայլաքական ուժերի զործունեությամբ:Օրինակ՝ եթե Արնելյան Գերմանիայում ավտոժողովրդականգանգըիտար քաղաքականհամակարգիհիմքը ի|ասրխլեցին վածների ահագնացողհուզումները,ապա Հունգարիայումիշխանություններն իրենք նախաձեռնությունցուցաբերեցին:Այնպես որ` ղեմոկրատականացման սկիզբ հանդիսացողլիբերալականացմանպրոցեսի ազղակներըկարուլլեն ի Դրանում առաջին հերթինկարնորվումէ նոր հայտ գալ ն վերնից,ե նճերքնից: ն այլ ուժերի ու ձնավորվող ասպարեզիջնող ուժերի կազմակերպվածության հետ փոխհամաձաւյնոթյանհասնելու հանգամանքը: Փաստորեն, քաղաքասկսվում է այն ժամանուկ, երբ ավտոկան համակարզի լիբերալականացումը բիտարտեժիմին քաղաքացիականհասարակությանկազմակերպությունների միջե խորանում է անհամաձայնությունըե անհաշտությւնը: Ժողովրդական իշխող քաղաքականուժերի սնկարողության ագանգվածներիդժգոհությունը հազանգէ: Միաժամանակայն նան նոր քաղաքականուժերի ասպտրեզիջնենոր ուժերի հաջողութլու նախանշաններկարող Լ լինել: Սակայն ընդդիմադիր

յան զրավականըիշի քստաքականուժերի անկարողությամբէ պայմանավորված:Ստեղծվածիրավիճակում,ճզնաժամայինլարվածությունը մեղմելուն իշխանությունըչկորցնելու համար,կառավարողվերնախասվը հաճախ դիմումէ սոցիալ-տնտեսական,իրավաքաղաքականն այլ բնույթիբարեփոխությունների: Այդպիսի վերակառուցումներիշրջանում նպաստավոր պայմաններ է ստեղծվումնան հատարտկության ներսումձնւսվորվողընղդիմագիրուժերի ակՆման տիվացմանհամար: սլայմաններում,հաշված օրերի ու շաբաթներիընթացքում, ոսանողությունը,մտավորականությունը, սոցիալական անապահով են խավերըկարող այնպիսիհամախմըվածությունցուցաբնրեն,որի զորու կլինեն սասանելուցանկացածիշխանությանհիմքերը: է. Արնելյան Եվրուվայի Խորհրդային Միության հանրապետություններում իերկրներում1990-ական թվականներիսկզբներինծավալվող քաղաքական ըսպարձությունները թվականիգորբաչովյան լիբերալականացմանկուրսի անարդյունավետությանարդյունք էին: Կուսակցականվարչահրամայական ապարատիկողմիցմշակված լիրերալականացման քաղաքականությունը հիմնված էր վերեից վերահսկելու սկզբունքի վրա ն չէր արաահայտումնոր ձնավորվողքաղաթավանուժերի շահերը: Անկարող լինելովվերահսկելուծակուսակցականապարատը՝ իշխամությանլծակվալվողիրադարձությունների ները զիջեց քաղաքական նոր ուժերին: Խորհրւային Միության հանրավետությունները,այդ թվում ն Հայաստանը, ձեսխեղված լիբերալականացման դեմոկրասասկանացման մերժումովձեռնարկեցին նորզործընթաց: Քաղաքական արդիականացմանզործընթացիվրա զգավի ազղեցություն կարող են թողնել բարոյահոզեբանականզմրծսնները:Ամրակայված ավանդույթներըփոխելուհամար կպահանջվիոչ միայն երկարժամանակ,այլն լուրջ ներդրումներ:Ֆրանսիացիմտածող Ալնքսիսդե Թոռթվիլըդեռես 19-րդդարում զզուշացնումէր, որ ազատության շուտափույթ ներդրմանձզասմը կարող է որսնորումների: Դա պայմանավորհանգեցնել սարկության վատաթարազույն ավանդույթներչունեցողհասարակոթյււված Լ նրանով, որ դեմոկրատական ն նըու քաղաքական ուժերը ի չարը կգորպատրաստ չէ նը բարեփոխումների սկզբունքները:Այդպիսի գործընթացըշամ ղնպքեծաղրեն դեմոկրատական րում հանզեցնումէ օլիգարխիայի:Հենց նման փոփոխությունտեղի ունեցավ Ռուտւտանում ն Հայաստանում: Կտրուկ, հեւլափո1990-ականթվականներին էլ հանզեցըելեն աղետալիհետնանքների: բոլոր երկրներում խականանցումները Դեմոկրատիայիէությունն ազատ մրցակցություննէ: Բայց յուրաքանչյուր քաղաքական ուժ, կուսակցություն,սոցիալականխավ հետասլնդում է կոնկըետ շահեր ու նպատակներ:Նրանք մրցակցումեն միմյանց հետ ն ծավալում հաեն անզիջում քաղաքականպայքար: Այղ պատճառովէլ ղեմոկրատիայի ուժերի, մար մղվող պայքարը ծավալվում Լ մի կողմից`ընդղեմ ավստրիտաըր ուժերի միջն՝ հանուն իշխանության:Ավտորիմյուս կողմիցէլ՝ դեմոկրատական փոխարինելուուվվությամբծա- . տար քաղաքականռնժիմը ղեմոկրասասկանով '

'

վշ-վողպրոցեսներըսկզբում զարգանում են համահանչ: Մակայն կատռավա տիրելու խւմար մղվողվայքարն, ի վերջո, բակներին է քաապատակտում ուժերին,թանզինրանթհետապնդում են տարբեր կոջական շահեր: Դնմոկրատման. առաջին հերթին,անհրաժեշտէ, որպեսզիքաղաքականուժերի շահերի չվերածվիառճակատման:Դնմոկրատիայի իուսումը պա յմաններումքաղաջոյոն ուժելի անհրաժեշտությունը չի փոլխանցվում հասարակությանը: Հարլ լովում է ընտրությունների միջոցով ն պարտվող ուժերը քաղաքակիրթ ձեվ գիջում են հայլթողներին: ճասրարեզը փորձը ցույց է տայիս, որ պետությունների առմական դեմոկրատակաբավականինանհամաչափէ զարգանում: 19-րդ դարի նոյմուն գործընթացը մինչն դարի սկիզբնաշլասըհում ձնավորվելէ 32 սնբիվ դեմոկրատակա ջաղաքական ռեժիմ: Սակայն 1922 թվականիցմինչն 1942 թվականը վլոնցիցմիայն 12-60 Լին շարունակումպահպանելիրենց սկզբունքները: Իսկ դարի թվականներինՄուդանը,Նիգերիան, Հաիթին, Պերուն 2Ըալ 80-ական վեսկրատականից անցում կատարեցին դիկսսստորական ռեժիմի: Շատ երկրներ, այդ թվում ն Հայաստանը, դեմոկրատականացման գործընսկսել |ւ շարունակումեն փորձին սխալների ոսլղման մեթողով, հոգը չնայսւծ` մե էրաշոր միջամտությունն այդ գործում: Ս. Հանտինգտոնի ն Եվրոպական համագործակցության վայոթյամբ 1970-80ԵՄՆ-ի երկրները ատե թվականներին օգնում ն աջակցում էին դեմոկրատիայի տարածմանը: Սսկայնվեմոկրատականացման հեգեմոնիդեր կատարողներն անտեսելէին զործոնը, կովկասյանժողովուրդների ու տզային ավանդույթներն սովորույթներ: Դեմոկրատական սկզբունքներներդնելուհամար` տվյավերկրի ժողովող ու գործիչներըպետք է օժտված լինենհամապատասթաղաթական խմ բաղաքականկուլտուրայով: մոմ

|

20-րդ

տերությունների

15.4. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՐԴԻԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Յորաքանչյուրհասարակաթյուն կագմվածէ տարբերշահեր հետապնդող դլ խմբավորումներից: Այղ իսկ պատճատով դաերից թաղաքական Լլ ցանկացոծ բալաքական ռնժիմ կգործի որոշտկիշահերի ն կառաջտեսանկյունից սկզբունքներով: Հետնարմվե քաղաքական նողվի որոշակի արդիականացուն էլ կունենաորոշակի սկգբունքային Ս. Հսնտինգտոնն դիրքորոշումներ: աանձնացնում է թաղաքական տրղիականացման դասական, ցիկլային ն դխլեկսփկական սկզբունքներ: արդիականացման դասակունսկզբունքի համաձայնհ̀ասաՔաղաքական ավտորիտար ք աղաքական ռեժիմիաստիճանական իպոթյան փոմիապետիիշխանությանսահմանափակության հետ մեկտեղընդտձակվումեն քաղաքացիների իրավունքները: Այղ ճանապարհով, քլաղաքացիսկանիրավունքների ձեռքբերմանհետ մեկտեղընդարձակվում են ն քաղա-

ներսում վոսոթյան

Դա հանգեցնում է գործադիրիշխաիրավունքները: քացիներիքաղաքական համակարգի վերահսկող խորհրդարանական նության գործունեությունը Մեծ Բրիտանիան: են Նման Շվեդիան, ուղիովընթացել ճերդրմունը: բնորոշեն Լատիցիկլայինւվրոցեսները արդիականացման Քաղաքական որոնցում նականԱմերիկայի,Աֆրիկայիու Ասիայի այն պետություններին, է բնույթ:Այղ փուլային կրում գործընթացը բարեփոխությունների քաղաքակուն ուժերի գորդեմոկրատկան ասպարեզիջած քաղաքական պետություններում ակտիվացէ ծունեությունըհաճախընդհատվումռազմականվերնախավերի կուրսիփոփոխմամբ: մամբու քաղաքսւկան սկզբունքիհամաձայն` դիալեկտիկական արդիականացման Քաղաքական ճանապարհովհասունացողսոցիալ-տնտեերկրիներսում,բնապատմական ներզուգակցվելով գործոնները, բարոյահոգեբանական սական,քաղաքական, են ավտորիհետ, նպաստում գործընթացների բարենպաստ քին ու արտաքին ե զգալիորենկայուն դեմոկփոփոխմանը ռեժիմի արագ տար քաղաքական հաստատմանը:Այսպիսիուղիով են զարգարատկանհարաբերությունների Հունաստանը ն այլ երկրներ: ճում Իսպանիան,Պորտուգալիան, կառողէ լինել այն կուրսնարդյունավետ Քաղաքականարդիականացման է ոչ թեկարուկ,սւյլ աստիճառեժիմըփոփոխվում դեպքում,երբ քաղաքական փոփոխությունները իրավաքաղաքական նաբար: Սոցիալ-ոնտեսական, համար: չպեւոքէ աղետաբերլինենքաղաքացիների կարնորվումէ ոչ միայն գործընթացում Քաղաքականարդիականացման ու ղրանքիսկզբունքների գործունեության վերնախավի իշխող քաղաքական այլն նոր ձնավորվողուժերի սկզբունքային ունակությունների, րականացնելու ու ուժերի ունակությունների Միայն քաղաքական իմացումը: դիրքորոշումների հնահիմանվրա խորըվերլուծությունների սկզբունքների իշխանամետության որը կբացառի մշակումը, կուրսի քաղաքական րավոր կդառնաարդյունավետ կտրուկու կործանիչշրջադարձերը: համար նպաստավոր գործընթացների Քաղաքականարդիականացման քակարողէ դիտվելտվյալ հասարակությանկառավարող ժամանակաշրջան խավերումակտիտմարբեր թուլացումը,սոցիւսլսւկան ղաքականվերնախավի նոր գաձնավորումը, խմբակցությունների վությանմեծացումը,կուսակցական հզորացումը: տոգորվածընղդիմության ղսփարներով

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

161. ՀԱՄԱՄԱՐԴԿԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒ

Ժամանակակիցաշխարհը ներքաշված է խիստ բարդ ու հակասական պրոցեսների հորձանուտը:Այսօր մարդկությունըբախվում է այնպիսիկենսահետ, որոնքսվառնալիցճշանակությունունեն քաղական հիմնաւխնդիրների քակրթությանգոյատնեման համաը: Միջուկայինպատերազմների կանխման, խաղաղությանամրապնդման,կենսոլարտիպահպանման, էթնոքաղաքական այլ հիմնախննության,էներգո-հումքային ռեսուրսների,ժողովրդագրական են դիրներըհուզում ոչ միսւյն քաղաքագետներին, այլն ողջ մարդկությանը: 20-րդ դարի 70-ական թվականներից սկսած` զարգացածերկրներիքաղաքագետներըզգալի ջանք են գործադրում երկրագնդիազգերինու ժողովուրդներին հաշտեցնելու,համատեղու համահունչ զարգանավու ուղիներփնտրելու գործում:Այս ուղղությամբզգալի ներդրումէ կատարելՆյու Յորքի Համաշխարհայինկարգերիինստիտուտը: Խնդիրէ դրվումմիջազգայինհարաբերությունների վերակառուցմանշնորհիվ բոլոր ազգերի ու ժողովուրդների համար տուն: Ջ. Ռիչարդսոնի ստեղծելհամամոլորակային համոզմամբ՝այդպիսիգործընթացումօրինակելիդեր կարող է խաղալ ԱՄՆ-ը՝ իր ժողովրդավարական

արժեքներով:

Նոր աշխարհակարգիգավափարականհամոզմունքներիզարգացման գործում զգալիներդրումէ կատարելՀռոմեականակումբը:20-րդդարավերջի զեկուցագրերում հիմնավորվումէ, որ աշխարհիբոլոր ազգերնու ժողովուրդները ոչ միւսյն պեւոք է հոգատարություն ցուցաբերենմիմյանցնկատմամբ, այլն երկիրմոլորակը դիտենորպեսբոլորի սեփականություն:Նրանց համոզմամբ` ինքնիշխանության մոլեռանդձզաումներըկարող են հանգեցնելմիջազգային ն Դ. Մեդոռպը,Է. Լասլոն Ջ. Բիերլարվածության սզգամիջյանբախումների: մանն ահազանգումեն, որ մալոլկանցկենսագործունեության քաղաքական, կուլտուրական,հոգեբանականգործոնների ծայրահեղորեն սրվածության պատճամովաշխարհըկանգնելէ կործանմանեզրին: Բնության ն հասարակությանփոխհարաբերությանահագնացող հիմէ բարձրացնումֆրանսիացիմտածողԲ. դե Ժուվենելը:Հիմնանախնդիրներ

կարնորությունը`Ժուվենելն առաջարկում էկոլոգիայի վորելովքաղաքական ձեի կենտրոնացված մեջ ստեղծել կենսոլորտի հանըության համաշխարհային կառավարում: ազգայինբուխումառճակատումների, քաղաքական 20-րդ դարավերջում Լ միզծավալումսսւացան ժողովրղազրական ողբերգական ներիհես: մեկտեղ է ծննդաբերութապատճում երկրներին Եթն զարգացած րացիոնպրոցեսները: ծերացմաներնույթը, ապա թույլ զարզայան անկման ն ազգաբնակչության կերակրեկանզնածեն օրեցօրավելացողբնակչությանը է

ցածպետությունները ՀաԱդրբեջանը, Աբխազիան, Վրսատանը, լու հոգսիառջն: Իսկ Հայաստանը, զինվորչունեկարող են ավազայումհայրենիքըպաշսպանող րավսպավիան քաղաքականությունը: չփոխենիրականացվող նալ, եթեարմատապես

պա յմանավորքաղաքականությունը հիմնախնդիրների Համամարղկային ռեժիմներ

ներով,այլն տարբերքաղւքական ված է ոչ միայն նշված պրոցես զործունեութկազմակերպությունների միջպետական ճեցող ւվետությունների, է յունների,միջԱյստեղհատկապեսկարնորվում պետութ ան սկզբունքներով: հարաբեծավալվող միջն ն այլ բնույթիկազմակերպությունների իրավաեն մարղկանցկենտսգմրծունեության որոնքընդզրկում րությունները, ն այլ ոլորաներ: Այղ զիտամշակութույին սոցիսվ-տնտեսավւան, քաղաքական, որպեսհամաշխարկարող են ամբողջացվել մի դեպքում՝ հարաբերությունները երբ ունեցող քապսականություն, հավասարապես հային նշանակություն աահսկ մեկ այլ դեպքում՝առանձին են ու-

Նրառական վերաբերում

բոլոր

պետություններին,

կարզավորողքաղաքակահիմնահարցերը բազմաբնույթ րածաշրջանների նություն:

կարելիէ առանձնացնելհամամարդկային ոլորտների` ազդեցության հիմնախնդիրներ. երեք արմատական Նյսանդ հիմնախնդիրներ: փոխազդեցության լ. արդու ն հասարակության Ըսա

մինիմումիապաերը, կենտական պրորլեմն են ժողովրդագրական կարնորվում առաջընթացի զիտատեխնիկական հովմանն սովի դեմ պա յթարիխնդիրները, ու ւվրոցեսների հաղթահալուի հայտ եկողաղետալիելնույթնելի պատճառով վերացումը, հիվանդությունների համաը իփստվտանգավոր մը, առողջության ու պահպանումն զարզացումը: ն մարդու ինտելնկաուալ հոզնոր բնույթի հիմնախնդիրներ: ն 2. Հասարակության բնության փախազդեցության հումքային պրոբլեմները, էններզետիկ, են էկոլոգիական, արդիական Դրանցում բնականաղետներիդիմագրավումը: Այստեղ հիմնախնդիրներ: ոլորտների 3. Սիջազգային հարաբերությունների ն միջազգային խաղաղություն, ունեն բախտորոշնշանակությունպատերազմի ու առճակատումննըի, հակասությունների էթնոքաղաքական ն ազգամիջյան ադթահարման, տնտեսականհեւտամնացության պեսւությունների զարգացող ու հետազոս-նվաճման ն տիեզերքի խավաղ օվկիանոսի համաշխարհային ման

պրոբլնմները:

Աշխարհի առաջավորգիտնականներնահազանգումն զգուշացնումեն, ո երկրազնդիբնակչության գերաճը, շրջակա միջավայրի ն խիստաղտոտվածություննանվերահսկելի միջուկայինն քիմիականզենքիկուտակումները սպառնալիցեն ոչ միայն այլն երկրազնդի ղաքակրթության, կենսագործունեության համար:Ներկա դարաշրջանումհատկապեսանհանգստացնողպետքէ լինի պատերազմին խաղաղությանպրոբլեմը:Մարդկությունըգարմանալիհակասություններիհանէ: Քաղաքակրթության5,5 հազարտարիներիընթացքում եղել է ընդամերույթ է նը խաղաղտարի:Մինչդեռայդ ընթացքումտեղի ունեցել14 հազար պատերագմ:Քաղաքական,միջպետական,տարածքային,էթնիկական,կրոնածնել ու ծնում են ոչ միայն կան նայլ բնույթիհակասությունները ներ ու սրստերազմներ,այլն ոչնչացնում են մարդկանցն նրանցստեղծած հոզնորու նյութականարժեքները:

են համաշխար

անտառահա քա

օվկիանոսի

առճակատ

16.2. ԿՐԳԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ՋՇՆԻ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

,

Միջազզային հարաբերություններում կարնորվումեն ոչ միայն պետության հզորությունը,այլն տարածքիմեծությունը,ասզզաբնակչության քանակը ն ու մաքային ջրային սահմանները այլ գործոններ:Աշխարհիբոլոր ի պետականտարածքները,բաց ծովերն ու օվկիանոսները, միասինվերց կազմում են համաշխարհայինզեոպոլիտիկական (աշխա լորտը: Իսկ համաշխարհային քաղաքականությանմեջ կարնորդեր խաղացող պլնտությանկամ մի խումբ պետություններիշուրջ ձնավորվողոլորտներնընդունված է արժեքավորելորպեսգռեստրատեգիակւան (աշխարհաոտզմավարական) տարածաշրջան:20-րդ դարիկեսերինքաղաքազետների երկըագունդըսահմանազատվեցայդպիսի երեքտարածաշրջանների, որոնք անվանվեցինառաջին,երկրորղ,երրորդաշխարհներ: Առտջին աշխարհի կագմում ընդունված է համատեղել Արնմտյան Եվրոպլան, Հյուսիսային Ամերիկան, Ճապոնիան, Ավստրալիան:Այդպիսի համախմբմանհիմանականչափանիշ էր դիտվում կստավարման ղեմոկրատական համակարգըն կայուն շուկայականէկոնոմիկան:Դրանք առավել զարգացած երկըներնէին: աշխարհի մեջ մտնում էին ԽՍՀՄ-ը, Չինաստանը,Կուբան Եվրոպայի երկրները,ՀարավարնելյանԱսիայի որոշ Էրնելյան ներ: Երկրորդ աշխարհնառանձնանում էր կոմունիստական քաղաքականռեն պ լանային էկոնոմիկայով: ժիմով կենտրոնացված Երրորդ աշխարհնիմաստավորվումէր որպես տնտեսապեսթույլ զարզամեջ էական դեր չկատարողտացող, հսմաշխարհայինքաղաքականության րածաշրջան:Ասիայի,Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայիերկրներնընդգրկվում էին այղ տարածաշրջանիմնջ:

ոն երկրե ա ը. ըհաքաղաք

կողմից ՛

:

Երկրորդ

պետությո

առճակատման: Արմենի ներկրորդ աշխարհի

ձություններիզարգացմանույդպիսի ընթացքըհանգեցրելէր երկու Նռաջին աշխարհիհզոր ներկայացուցիչԱՍՆ-ի դրոշակակիրԽՍՀՄ-ի միջն ծավոպվումէր անզիջումզաու ռազմականմրցակցություն: պ այքար 1 ափարական սկզբիներկրորդաշխարհըկազմալուծվեց:Գեր1990-ականթվականների Հունգարիան,Լեհաստանըն այլ երկրներձգտում մանիան, Չեխոսլովակիան, են աստիճանաբարմիավորվելառաջին աշխարհի զարգ ուկրաինան,Տաջիկստանը,Հայաստանըն այլ երկրներընդունել ցող պետության լ քականության մեջ ընբանումեն. 21-րդ դարաշեմին արմատական ՅՆ Լցվածքոյին զսրծոնները՝ Բոր Ձրավորվումէ բազմաբնռ ու ժերի փոխհարաբերությանքազաքականություն: լ երի վրա վճռական ազդեցու Այդ քաղաքուկանության տպան, Չինաստանը,Ճապոնիան, թյուն կթադրնըԱՆ-Ն, ր Ռուսաստանը ննրՀնդկաստանը,Ռո ոցեսի բազմաբնույթճգնաժամերիոլորյա քաշվել է դեմոկրատա աո ջ ական տարածքումնրւս դերը երաշխարհսւք Եվրասիական տը, սակայն Ռուսաս տանը կարնոր դեր կիսաղա նսեմանա: Ավելին, ապագայում բեք չի ունքներիմերմիավորվածԵվրուպային Ասիայի մն չինական, ձեցման գործում: Շփվելով է նր հետք հնդկականԳԱ

թ Մոն, հրզնոնրի են

ծվականներին առաջարկում է ին ստեղծել համաշխարհա յին խորհրդարա համաշխարհային կառտվարո ւթյուն: Մակայն իրադարձություններ ծավալման ընթացքըցույց տվեց, որ աշխարհում գրեթե էթնիկական խմբեր ձգսւում են ստեղծելիրենցինքնիշխան քաղաքական '

համակարգը: Ստրատեգիական հետազոտությունների լոնդոնյան ինստիտուտի եզրահանգում համաձայն2̀1-րդդարը կարողէ դառնալ

էթնիկական բախումների դարաշըքաղաքագետներին ստիպեց հրաժարվելու յին կառավարության գաղափարից: 20-րդ 90-ականթվականներին Ի. Շ. Ռեմֆալն Կարլսոնը, ն այլք դարի զարջան:

Իրադարձությունների այդպիսի ընթացքը

կարգավիճակ: համաշխարհա գացրեցին համաշխորհւյի խան " մ ականության ղեկավարման համագործակցությա սկզբունքնն«Համամոլորակային ծրագիր: Ա ն ր: ա Արար կու յին համագործակցոր ոտդ սկզբունքի են տերգրավվեն ատանոարակա բոլոր աոոյունները, դեկավարման ինըոչ պետական ր ձեավորման կությունները, «իջպետակ հիմնա գիտականշրջանները կազմակերպությունները, քաղաքական կուսակցությունները, ԿԱՔ Եվ հասարակական շարժումները, գանգվածային լրատվության միջոցները: անԱ: երկա էտապում այդպիսի Կարլսոնի համոզմամբ`համաԻ մ զործակցության շնորհիվմարդիկիրենք կդառնանիրենցճակատագրի եր

Ն

ը

լ ական ն իւ ական

Արո ԱԱ լարող զգալի նաաարճանական ինտեզրացմանը: տալիս, ընթացքը արգագման ապազայում ԱՍՆ-ը Ն "աթո ամբողջովիններքաշվելեվրոսլական կաԿանադան կարող Կան օժտված Եվրոպանորոշակիբնավորութ ռույցների յամբ էթնոս տոո զգալիորենտարբերվումէ րահատուկհամաձուլվածք է, Հորի: յ Եվրոպական քաղաքակրթություն էթնիկական համակարգերից: արծ երկրներիվրա նպատոեցայդերկրների աշխարհի ժողովուրդ րիրիտոր մերձեցմանը:Այս պրոցեսը դեռ կուլտուրականարժեքների ցույց

է

ն

որ

են

ոլորտը:

որը

ա

ոնն

այլ

ր արդյունավե

ու

կարնոր գոսւի կարող աշխարհաքաղաքական հորըարում ԱՎ Ճապոնիան,Ռուսաստանը միավորող ԱՍՆ-ն, Չինաստանը, տարածաշրջանը: . մ

է:

է

16.3. ՀԱՄԱՄԱՐԴԿԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ԼՈՒՇՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

սերունդը

իր Սարդկությաններդաշնակզարգացմանհամար տվյալ պեաքէ հանջմունքներիբավարարմանայնպիսի պեսզիհարվածի տակ չդնի ապագա սերունդներիզոյատնությունը: 20-րդ դարի 70-ակս սկզբունքներիիրականացմանհամար քաղաքագետները

յո» գործուննություն թուիԸ

արին

ն

ա

ք

ն

Ի.

տերը: Իհարկե,դրանովչեն նսեմանում պետությունների դերն ու ֆունկցիաները: Սակւայնմեծանում ԷՄԱԿ-ի ազդեցությունը: Քաղաքագիտության գրականության մեջ զգալի տեղ է հատկացվում «Համամոլորակային քաղաքացիականհասարակություն» ձնավորելուգաղափահին: Այդ սկզբունքիհամաձա յն՝ է նախատեսվում

հական

ակտիվացնել ոչ

կառավակազմակերպությունների (էկոլոգիան, հակապատերազմակա

կուլտուրական,կրոնականե այլն) գործունեությունը, որի շնորհիվհնարավոր կլինի ներգործել պե տությունների ղեկավարների վրա ն ստ իպելնրանցգործելհամաշխարհւսյին զարգացմանը համահունչ: Միաժաման ակ խնդիր է դրվում պետություններիֆունկցիոնալ գործունեությունը նպատակամղել

սոցիալական, բնապահպանական, ե այ բարոյագեղագիտական բնույթի հիմնահարցերի

լուծմանը:Հիմնականխնդիրպետք է դառնա միջազգային հարաբերություն րի հումանիզացումը:

Համամարդկային հիմնախնդիրների լուծման ճանապարհին կարնորվում միջազզայինխաղաղության ն կոլեկտիվանվտանգության ապահովման խնդիրները: է պետությունների Նախատեսվում միջն ծագող տարաձայնությունները չհասցնելառճակապումների ն հարցերըլուծել միջնորդությունն իտրհրդատվությունների, քննարկումների, կոլեկտիվհարցադրումների ն այլ միջոցներով: Միջազգային իրավունքինորմերովճախատեսվում է խռովությունների, կոնֆլիկտների, նն

որմերի նությունների, ահաբեկչությունների, ազգամիւյոն արաաաա րազմների բնույթի եիմնանհարգերի ենե աան հեղաշրջումների ո

ե այլ

ատա

Ի

ոզ իան

մտնելովատրբեր կոլեկտիվմոտեցում:Իհարկե,պետությունները, ամ եջ, իաճալով միջազգայ միանալ երպությունճնրի կազմակեր աբերությունների, մի մասը իրենցիրավասությունների ավլտերին, մ են միջազգային համաձայնությամբ կազ կամմիասնական ստեղծած ատուժում պո 1 նրանցինքնիշխանությունը: Սակայնդրանովչի ԱՊՀ համակարգումհարարբերությունների կարգավորմաննոր կա ոչ թե կվնասինրա կազմիմեջ մտնող բազմաբնույթհիմնախնդիրների փոխշահաայլ կնպաստի անկախությանը, վեա լուծմանը: չափազանցկարնորվումեն դարաշրջանում ն էկոլոգիզացման հիմնախնդիրները: ղք ցությանդեմոկրատականացման մթնոլորտ, որպեսզիբոլորնէլ հասկանան, որ առանցփոխոձրոննան վարզիջեան, ն ռեսուրսներիխելամիտօգտագործմուն՝ փոխզիջման,Ա խորմրոնման, ն ի Ոչ միայն պետութանհնարէր հետազա յուրաքանչյուրոքպետք է հասյունները, ազգերն ու վնասը`վնասումէ ն քաղսքաԱաաաաաաին լ

ահայնությումներին, ա, յուններին:

ռուն

:

հոն

ն

|

:

ստեղծումը ույցների

ՏԱՍՆՅՈԹԵՐՈՐԴ

:

ուր

Ներկա

մարդկանց Աոա

բն

հորերը Նոյատեությունը: ոտ Կոո: Աա |

Ական, տնտեսական,սոցիսվական,գիտատեխնիական,մշակու-

ահանց

ընդհանուրնպատակիհասնելուհամար չաբնագավառներում դերը: կարնորվումէ միջազգայինկազմակերպությունների ուղղությամբկարնոր ներդրու քաղաքականհամագործակցության հւսեն կատարելԱզգերիլիգան,Եվրախորհուրդը, ՄԱԿ-ը,Արհմիությունների ե ան, Կանանցմիջազգայինդեմոկրատական ֆեդեֆեդերացիան, մաշխարհային Նորը համաշխարհային ֆեղերարացիան, Դեմոկրատական ն ն այլ

Խար

ունների

Արո

ի ան Աուրբզարգացման, ուժայինատճակաՍոն է հնարավոր միայն պեսուքլուծումներ տումճերիցհրաժարման անել մներ, ր հասջանքերի Դրան շնորհիվ: ժողովուրդների յունների,ազգերի տ ցիան,Միջպառլամենտավլան

զ

ու

ԳԼՈՒ

Սակս

բոլոր

հումս

նղ ղջ

նէրի նո ր ճելու համարպետքէ մշակելփոխհարաբերություննել հոգեբանություն:

նոր արժեքներ ՛

ու

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄ

17.1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՆԽԱՏ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԵՍՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Քաղաքական կանլատեսությունը քաղաքական դեպքերի, յունների,պրոցեսների հետազոտության, վերլուծության, բազմակողմանի արժեքավորման շնորհիվապագայում ծավալվող քաղաքականպրոցեսների հնարավորդրսնորումների վերաբերյալ արվողեզրահանգումները են. դա արը թական կյանքիհետազոտության հատուկմեքողէ, որի որվ կանան շակվումեն քաղաքականոլորտների տարաբնույթ պրոցեսների զարգացման ու փոփոխության ընթացքը, ուղղվածությունը, հնարավոր ու ղրաշեղումներն նիցբխողհետնանքները: նան Միաժամանակ ղա նախկինում անհայտ: բայց սպասվելիքերնույթների մասին պատկերացումների

իրադա

համակարգ է, որում տանձնանում է ն տեսական-ճանաչողական կառավարման գործոնը:Կանխատեսումը պետք է ընլ մարդկանց ա-

որտները, Լ. արտրիտ երջին քաղեն րություններ արգո, ի րդԼեր ստեղծածհոգնոր նյութական արժեքների գնահտտումը, կենսագո ծունեության

բոլոր

ը

շ

ջ

։

ու

պետությունն փոխփարաբերությունների վերլուծություննիմաստավորումը: հատԱյստեղ կապեսկարնորվում է ու

քաղաքականշարժումների, կուսակցությունների գործունեության ն նպատակների հետապնդած շահերիբացահայտումը, նոր ձնավոր վուլուժերիգործունեության շարժառիթների կռահումը: Մարդիկ անտարբեր չեն կարողլինել իրենց ապագայինկատմամբ ն միշտ ձգտումեն իմանալ,թե ի՞նչ է սպասվումիրենցապագայում: Հատսրակակա կյանքիայսօրվա խնդիրների ն պրոբլեմների լուծումն անհնարին կլիներ,եթե եաղաքական գործիչներըգոնե մասամբ

չպատկերացնեին

սպասվելիք հետնանքները: Սոցիալ-քաղաքական պրոցեսների ղեկավարման պրակտիկ ցույց է տալիս, որ ինչքանբարձր է կանխատեսման մակարդակը, այնքան է պլանավորումը: արդյունավետ Ունենալգիտական հիմնավորված կանխատեսում՝ է նշանակում տեսնելքաղաքական

ն իրադարձությունների ընթացքը

նն ու ս սլրոբլնմների եմների ըլոծխնդիրների . խելամիտ միջոցներձեռնարկելսպասվելիք դն | ման ուղղությամբ: շղթայում կան երնույթներու պրոցեսՊատմությանիրւասդարձությունների ու ձնափոխումմները չեն զետեղվիզարգացներ, որոնցապագա դրսնորումներն ման այժմյան օրինաչափությունների ոլորտում,սակայն ճերկայիվերաբերյալ որոշումներընդունելուն ծրւսգրերկազմելու գործում` դրանցիմացությունըոչ միայն անհրաժեշտԼ, այլն վճռական ճշանակությունկարող է ունենալ ոպաս- | տեղաշարժնրիցբխող հակասու» արտատակառ վելիք սոցիալ-քաղաքական ն համընթաց պրոցես ապահովելուուղղութգարգացման յունները կանխելու նան է անորոշությանտարրեր, յամբ: Իհարկե, ապագանբովանդակում ու նս պետությունը, հասարակությունն առավել մարդը, կայն չեն կարողարդյունավետգործել:Ներկան հուզումէ բոլորին: պայմաններում Առավել տագնապալիցեն ն ապագայի մասին մտորումները:Բոլորն էլ մտածում են մերօրյատնտեսականճգնաժամիցդուրս գալու ոսլիների մասին: Բայց ո՞ւմ կողմիցառաջադրվածծրագիրըմեզ հնարավորությունկտա անցավագին ն համեմատաբարքիչ կորուստներովհաղթահարելուկուտակված ն Չէ՞ որ դրանցարդյունավետության ասաիճապրոբլեմները: պայթունավտանգ ճը կպարզվիլոկ ապազւայում:իսկ այսօրվա քաղաքականգործիչներիհամար իրս անհրաժեշտ է: իմացությունը այդ արդյունքների Մերօրյա քաղաքականգործիչը պետք է ունենա նուրբ ինտուիցիա, ավելու ծական ինտելեկտ,Կն ն կանխելուհմտություն,ճզնաժամային Մ իրավ ի ելու կարողություն: ա կություն,քաղաքականկուրսիարդյունավետուլիներ փնտրելո ՝ նե շահեր, ձգտումներ, ցանկութ Հասարակությանտարբերդասերըմիատեսակ ընդհանուրհայտարարըգտնելու,բոԱյղ տարբերությունների արդյունավետկառավարելուհամար՝ քաղաքականգորլորի զործունեությունն է շրջանաոչ միայն նրանցկտրիքների ծիչը պետք հստակորենսլատկերացնի կը, այլն պահանջներիոլորտները: է տալիսպետականգորհնարավորություն Քաղաքականկանխատեսումը ծիչներին՝կողմնորոշվելուներպետականն միջպետականհարաբերություննեն ընտրելուերկրիզարգացմանհամար արդյունավետ ոտի: րի լաբիրինթոսում ձնավորվող Հաակապեսսլետք է կարնորել սպասվելիքիրադարձությունների, ու դրանց դիմագկռահումն կապերի միտումներիպատճառահետնանքային ծրագրումը: Այստեղ հատկապես ըավելու արդյունավետգործողությունների սկսած պետքԼ հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ 1990-ականթվականներից տնտեսաքաղաքական, երկրների նախկին խորհրդայինհամակարգիբոլոր հիմնականումպայմանավորվածեն արտաքին կան ն այլ գործընթացները

ԱՔ

17.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՄաՋՔՈՒ

|

ի

։

|

հոր

ԿԱՆԽԱՏԵՍՍԱՆ

ՆԱՐԱ ԱՆԿԱԽ

ԱՏՆ ԱՆ րր

Կանխատեսման հ իմք մեթոդաբանական կարողէ ծառայելայն սկզբունքը, որ աշխարհում տեղի ունեցող բոլոր ունեն որոշակի իրադարձություններն պատճառահետնանքային ճեխանիզմ, իսկ դրանցրյան ճանա Քաղաքական իրադարձությունների կանխատեսման օբյեկտիվհիմքնայն Է որ դրանց ապազան ձեվ զարկն կաի այն Հետնաբար, իրադարձությունների կանխատեսությունը քաղաքականգործիչներիկողմիցւսյդ գործընթացների, իրադարձությունների է ն իմաստավորումն հետագազարգացմանհնարավոր տարբերակների կռահումը:Որքւսնխորը ն բազմակողմանի սաումնասիրվի ներկան,այնքան ճշգրիտ Ալեք ան սումներիարդյունքը:Իհարկե,անցյալն ապագայի կանխատեսման միանշանակ կարգավորիչ չի կարողլինել, բայց այն կօգնիմեզ հասկանալութե ինչո՞ւ չիրականցվեցին անցյալիշատ կանխատեսումներ, ինչո՞ւմնէր նախատեսվածից շեղմւսն պատճառները: Արժե խորհելայն թե 1986թ.զորբաչովյան մասին, վերակառուցման արդյոք, խորհրդային կարգերը կազմալդծելու միտում ւմ էր: Իսկ գուցե վերակառուցման անկառավարելիդարձնելուգորբաչովյան համընկա՞վ ԽՍՀՄ-ը կործանելու հզոր տերութ յունների կանխամշակած ծրագրերիհետ: Ահա ձեզ արդյունսվետությունն արժեքուվորելու մի խնդիր: Գուցեն՝

հնարավորություն

խոր

անորոշությա '

՛

Բո

ր

խորր մմաման

աարնորր ըլ

յուններ չունեն:

գործոններով:

ծրագիրը, պարունակո գործընթացն անկարողությունը

ԻՐԻ

Կանխատեսմանկարնորգործոն է հանդիսանում օբյեկտիվօրենքների գործողությանմեխանիզմի ըմբռնումը: Այն կանխատեսողին հնարավորություն է տալիսճշտորենորոշելու, որ օրենքովպայմանավորված երնույթների կապն ապագայում անպայմանզգացնել կտա ն կդրսնորվի, եթե չփոխվենօրենքի ագդեցությանպայմանները: լով քաղաքական Ոաումնասիրե իրադարձություն ների պատճառները՝կարելի է կանխատեսել այդ պատճառների հնարավոր հետեանքները: Եվ կարնորնայն է, որ եթե հասարակության համար այդ հնտնանքներն անցանկալի են, տպա կարելիէ այդ պատճառները չեզոքացնել: Պատմությունը զարգանում է օբյեկտիվօրենքներով, բույց այն կերտումեն մարդիկ,որոնքկարողեն արազացնելկամ դանդաղեցնել այդ ընթացքը՝ կտխված այն հանգամանքից, են նրանք թե ի՞նչխորությամբ ըմբռնումայդ օրենքգործուլության մեխանիզմը: ւանխատեսմ անհամարկարեորնշանակություն ունի տարսոցիալական բեր ըմբռնումը: Եթե իշխանություններն շահերի առաջնորդվեն

ների շերտերի սոցիալական տարբեր խմբերիշահեԿա արոոնի թբյովտիվ ըթոժքովն կզարգանա 1 Արամո աորազակոն Իսկ կԼ անան լյոնքը րակության մի չի հայտնվի պատ-

մուրացկանի վիճակու էյ

րի:

ւս-

ի

մասը

լինի վանի նպատակաուղղված պետք Ա ւ ողխմչերը այն համապատասխանեցհաստ

տեսու մո ան Վ քաղաքական ն խելամիտ Որպեսզի քթաղաքաորոնմանը ը ապինե՞ի համաչափ հասաէ առաջնորդվեն րակության

յտելմեկտմ բացահա:

յա ժամանակաշը Կարճաժամկետ,որի խնդիրն Լ հասունացմանհնարավոր դրսնոջանում սպասվելիք իրադարձությունների ն ծաէ րումները:Այստեղ սլետք կարնորել ազգամիջյանհւարաբերություննեիի 2.

դրսնորվողբազմաբնույթհարաբերությունվալման, հարնան երկրների յառերով կնտրմտոր: րանզաուկան ձեռք բերելու, ճերիշարժառիթները, միջազգայինարենայումհեղինակություն յեկտիվտենդենցի Ս հոնզարգանան Խա Արո լռըպս:յ ական կուրսը վստահորեմ տեսումներիհիմանվում կոց: "րհ քաղաքական Ի սկ ո ունարի կ տն ոնարհ ն: գործիչները, արն ին ազա ապագա իրադարու թյո դիմագրավել չեն լինի հասարակութ-

կանկուրսի

հետ

ն

ն

հետ:

ն

վորող

մոր համար

լծակները չարցնե իշխանության

մրակայվածը

քաղաքականությունը ոն իրականացվող խոտը վիառնիփոփոխվող

սին յունը կառավարել ա կողմից Պետության լուր. լինի պետքէ հիմնված

վո

րությ

լ

ստիպված

վրա, հաշ Նառմների

նե Ինչո՞ւ Հայասուանիճախկին արարի սեփակա-

պահպանելու

արդյունավետ

բազսաբսույթ

ց

քաղաքական

րի

իր

ց

կուսի

որոնումը,

ն

պ

օբյեկտիվու սուբյեկտիվհանգամանքները: դրսնորվող են մինչն 3. Ժիջին ժամկետային, երբ ընդհանրացվումէ ն ն դրանց լուծման հինգ տարվա հետազոտվելիքկարնոր հիմնախնդիրները կամ հաղթահարմանարդյունավետուղիները:Այստեղ կարնորվումեն քաղաիշխանությանհամար պայքարող քոաւղաքաքական կուրսի արժեքավորման, ու վերլուծությունները: Միջին կան ուժերիգնահատմանհետազոտություններն հ իմնախնդիրների շարքումւսռանձնակիուշադժամկետայինկանխատեսման է քաղաքական ռեժիմի դարձվի հնարավորփոփոխության պեւռք րություն կռահումներին:Դա կօգնիքաղաքականգործիչներին՝մշակելուիշխանատենչ ուժերի շահերը համատեղելու ընդունելիքաղաքականությունն խուսափելու

նախանշվում

իրադարձությունների ԽԻ ոնարկ-ձեռնարկությունների աշիատտարլԱաճան մտավորականճությանը, թալանի նեա: կազմալուծման ներին երթը:հի ան

ԱԻ խորհրդային

Սոն վոր

ը:

Ա

ււ.

9Դ»Ը

Լ.

ու

1989թ.Սպիտակի իր աւր էին առա-մորդւ:ճ Բրի Գրամտոնին մտայնութ) «ռաջ նակարգտեիմոլոգիան րնսարքավարումնոն յանի տոմ: բնչո՞ւ գա գ. այրերը: աշխատուքը տայ ւններից ո նարկան հզոր ՎԻ

մ

ու

եզ.

:

տերություն

անց,սշխա-հի

հսկ

ղու

`

: թոկարաժամկետ, ներպեիա Հայասոանը կան հա Գուն միջպետականտակտիկա-ստրատեգիական հիմնախնդիրների ինչուներին նախապես վխաոկ հա ի թերադրանքով, առսձորդե:ըն կանխագուշսկման գործիչները կուրսով: լ

համար: յս

ղի

մաններ է ՅԻ

պետքէ

այլ

ազաքական

վերլուծված, աժեքայրվո Իր

մշակված,

ՉԵՎԵՐԸ

ո

ԿԱՆԽԱՏԵՍՄԱՆ

173. ՔՆՂ-ՔԸ քթլա-Ն

մ

ան

ո

այան չափանիշների ւ

ժամանակահատվածում ել մեկամսյա ուժեորի նպատակն լ. Ընթացիկ, Ատրզ ի մոտիվները, քաղաքական տաղե քաղաքաքաղաքական չճությՈ ներքինն արսյքաին ծավալվող Ըճհնարա բը ակտիվացման շեղվերոհրմջերըայն: ծավալկանության է նան, աշխարհում

լինել.

ախումներից:

որն ընդգրկումէ մինչն 15 տարվասպասվելիք

տական

ու

դրանց համապատասխանքաղաքականկուրսի որոնՀաւռկապեսպետք է ուշադրություն դարձնել սոցիալհարցալուծումներ: ն

ման

քաղաքականպրոցեսներիօբյեկտիվու սուբհիմնախնդիրների, ւոնտեսական կռահման,վերլուծության ու արժեքավորմանվրա: Դա յեկտիվ տենդենցների չափազանց անհրաժեշտ է, քանզի օբյեկաիվ ու սուբյեկտիվ գործոններիանուժերի կործանիչ տեսումըերբեմն կարող է հանգեցնելսոցիալ-քաղաքական ստճակատման: 5. Գերժամկետայրին, որինպատակնէ նախանշելզարգացմանկարնորուղծրագիրմշակել սպասղություններըն համապատասխանգործողությունների հակամարտություններիհիմնախնդիրների կանխվելիք հակասությունների, ն ման հաղթահարման ուղղությամբ: Գերժամկետային կանխատեսման խնդիրն է պարզել քաղաքականփոփոխություններիհնարավորհակասությունների բնույթն ու էությունը: Բացահայտելսպասվելիքիրադարձությունների զարգացմանուղղվածությունը,կռահել ցանկացածն անցանկալիքաղաքադրսնորմանմեխանիզմներըն հնարավորհնտնանքկան իրադարձությունների

ն առանձնտփաակությունների

ըստ է բնորոշել ձներնընդունված կանխատեսմ» ն ժտ:Ն Լ յին բովսմդակ ների որ ընղգը տության քնող Ժամանակաշրջանի ան փանիշների: կտրող է եսումը կաշրջանի ընղգրկվածուիան մոր ան ունիցքաղաքակկանխատեսումը սասան. ԳԱ

'

| -

նե

ր

ՀՐ գրից

ն

ճպատական աարրո ա ոննւան կուրսիզուգաթացիկ հիմնական նախանշած ներ ն կաի պեշության առեր» համար լ գործիչների

քաղաքական զնրածության եա աւահովումը: ֆորմացիսյի հիմա վրա

ին անհրաժեշտ

ները:

հետազոտությանբովանդակաթյանհիմնախնդիրների` քսղաքական լինում են որոնողականն նորմատիվ: կանխատեսումները նպատակնէ՝ որոշել ապագայում հասուՈրոնողականկանիսամնեսության նացող քաղաքուկանգործընթացիհնարւսվորդրսնորմանձները, պարզել, թե ը ընդհանուրուղուց ինչպիսի՞ ինչպե՞սկզարգանանիրադարձությունները, շ շե ն են լինել ինչի՞ կհանգեցնենդրանք: ղումներ կարող յս կանխատեսության ինդիրն է նան պարզել համաչափ զարգացմանարդյունքներըն գտնել այդ ազդեցության արդյունքներինհասնելուհամապատասխան է՝ խնդիրն պարզել, թե ի՞նչ ուղիներովկաՆորմատիվկանխատեսության է նախապես ծրագրածքաղաքական ցանկալիին, րելիհասնել որոշել ու րականացմանհնարավորություններն սպիները, առաջադրել կուրսի իրականացմանհեռահար նպատակներհետապնդողհանձնարարաԸստ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՎԵԼ ԳՈՐԾԱԾԱԿԱՆ

»

լճակներ

ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ

ԱԳՐԵՍԻԱ

Մի պետությանկողմիցմեկ այլ պետության, ազգի, ժողովրդի ինքնուրույնության, տերիտորիալ ամբողջականության, քաղաքական անկախության հանդեպկիրառվողուժային միջամտություն Նգրեսիայիփաստիվավերացմանմենաշնորհը պատկանում է

իկուրսի

ընդհանուր

կաններ:

են կոնկրետ քաղաքական գորՆորմատիվ կանխատեսումները կապված ծընթացիհետ: Այսպիսիկանխատեսմանհիմնականնպատակնէ կռահելպետականօրգաններինորմալ գործունեություննարգելակողուժերի ակտիվացն մշակելդրանցհսւղթահարմանհամապատասխան ման շարժառիթները գորՆորմատիվ կանիաււտեսման Նոր աշխատանքներում կածողություններիծրագիր: լ կան րալ ուսումնասիրողեն ընդգրկվելն հասարակությանքաղաքակ համակարգի 6 անվտա ն անվտանրությսն գործով մասնագիտացվածկոլեկտիվներ, պեպության ,

:

րուք Խն արդյունքները ԱՑ ՎԻլերի

ծառայություններ: գության ապահովմանհամապատասխան ն են հիմա տեղ արժեքավորում ձեռք բերած են ղեկավարման ոլորտիգործիչնել առաջնորդիչհանձնարարականներ՝ կում

համար: մեխանիզմիկանխաՀասարակականկյանքի օրենքներիզործողության 1. է փուլերից. օրենքների ճանաչման վրա հիմնտեեսումըկազմված որոշակի 2. մշակում, այդ մշակման հիման վրա կատարվող ված քաղաքականության ն կանխատեսում պլանավորում,3. հակասություններիբացահայաում ն լոժման ուղիներինախանշում,4. կազմակերպչական աշխատանքների ծրագրում ն հաղթահարման օրենքներիպահանջիկատարման այդ հակասությունների ն սպասվելիքարդյունքներիիմատեսանկյունով:Օրենքներիգործողության | ցության հետ մեկտեղ կանխատեսումնանհրաժեշտ է քաղաքականուժերի գնահատելուն արժնքավորելուհամար: հ գոր ծունեությունը

ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ

ԱԶԳ

-

խորհրդին: ՄԱԿ-ի անվտանգության ցեղ,

ոճնօ (լատիներեն

ժողովուրդ) պատմակամճորեն ն ձնավորված մշակույթի, ավանդությանընդհանրություն, հոգնոր ինքնակեցություն -

-

լեզվի, տարածքի, տնտետսկան կապերի,կուլտուրայի,

ՆԶԳ

ունեցող

ԱՅԻՆ ավար անոույթ:տարբերդասերիանհատների ՄՈ :

ՅՈՒՆ

էջրաի

-

կա: գծերի, գեկան ապրու երի, կամքի,խառնվածքի նա յլ կերտվածքներիամբողջականացված կերպաորակ: Ինչպեսամեն մի անհատ,այնպեսէլ յուրաքանչյուրազգային էքնոս առանձնանում է յորահատուկհոգեկանկերտվածքով, խառնվածքով,բարոյակամային ԱԶԳԱՅԻՆ

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Պատմականորեն յու

Ր

հատկություններով: :

բովա

բյուրեղացած. դակությամբարժեքավորված, էթնոսկզբունքներով հիմնավորված գաղափարների համակարգ: Ազգիպատմականզարգացման -

յուրա-

հատկություններ բովանդակող քաղաքական, սոցիալ-տնտեսա

բարդյահոգնեբանական, գեղագիտական, փիլիսոփայական, կրոնական հայացքների ու համոզմունքների ամբողջական ացված ասրտահայտություն: Ազգայինգիտակցության բովտնդակության բաղկացուցիչ տար-

րերն են. լեզվի առաջնայնության, ինքնակեցության անաղարտութ յան, էթնիկական ինքնուրույնության, քաղաքականանկախության ն այլ համոզմունքներ: Զգալիորենկարնորվում են նտե բնույթի

ավանարժեքավորված դույթների, գաղափարները: ՇԶԳԱՅԻՆ տովորույների ՀԱՐՑ

յետականությունից զրկվածկամ բազմազգւվետության տարածքում գտնվող փոքրաքանակ ազգի, էթնոսի քաղաքական, -

տնտեսական, ն այլ սոցիալական,կրոնական բնույթի ընդվզումների ինքնակեցության պահպանման, ոտնահարված արժանապատվո յան վերականգնման տեսականընդհանրացումների

արժեքավոր-

հոգեոր արժանապատվությունը, ված սկզբունք:Մի էթնոսիազգային կուլնից էջնոսի մեկ այլ կարգավիճակը քաղաքական արժեքները, հակամարհետնանքով ծազող հակասությունների,

ոտնահարելու տությանտեսական ն՛ որպեսսոցիալ-ոնտեսաԱզգայինհարցը կարող է ամփոփվել լեզվական,ն՛ որպեսէկոլոկան, ն՛ որպեսկուլտուր-մշակութային, ասպլեկտնեքաղաքական հիմնախնդիրների գիականու այլ բնույթի

ընդհանըոսցում:

պահանջմունք: րով արժեքավորված միննույնզարգացման Ազգայինհարցը կարող է սրվել անգամ ունեցող երկսկզբունքներ կառավարման տենդենցն քաղաքակիրթ հիմԱնգլիայումազգա յին հարցի սրմանպատճառը րում: Օրինակ՝ ինքնակեն ճականումՇոտլանդիայիՈւելսի կուլտուր-պատմական հւսն խնդիրնէ, Կանադայումա̀նգլոլեզու ֆրւսնսալեզու

գաղտնի պայմաններում ն տջակցություն ստանալով ազդեցիկ ոարատների կողմիցահաբեկչական խմբերըզգալիվնաս են հասցնում տուժում են հասարակությունը:Հաճախ նրանց գործողություններից բոլորովինանմեղքաղաքացիներ:

ԱՆԱՐԽԻԶՄ

(հունարենճոճւշիլտ անիշխանություն) պետությանհարկադրական ֆունկցիանքաղաքացիներիկամավորն ազատ ասոցիացիաներովփոխարինելուքաղաքականուսմունք: Հասարակությունը առանց պետությանուժային ն գործադիրօրգաններիկառավարելու

ցության

պրոբլեմը: մայնքներիկուլաուր-լեզվական հետո ազգային,միջէթնոսակազմալուծումից ՆախկինԽՍՀՄ-ի ոչ միայն չլուծվեցին,այլն զգալիորեն յին բարդ հիմնախնդիրներն ներում: երի հարաբերություն պետությունն անկաիացցած սրվեցին հան այլ արժեքներով ավանդույթների ԱԶԳԱՅԻՆ ՇԱՀ Լեզվի, մշակույթի, ձեռք բերածըվահսյանելու,կորցրոամախմբվելուպատմականորեն գիտակցություն: հավաքական ծը վերադարձնելու է ժողովրդիինքԱզգայինշահը ցայտունկերպովդրսնորվում հիմնախնդիրնեկրոնաբարոյական ինքնորոշման, ճանկախացման, պրոցեսում: տեղաշարժերի րի լուծմանն այլբախտախնդիր տարածքիարմապետության Տվյալ

ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

ԱԶԳԱՅԻՆ

ինքնակեցություն

զարգացման չպատկանող, ազգությանը տական ունեցուլ հանրույթ:

Ն Ազգի զարգացման

ԱԶԳԱՅԻՆՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒ

ն

-

վերարտադ-

ինքնուրույնութիրականացման,

րությանտարաբնույթծրագրերի

ու առրատետակտիկւսկան ապահովման յանն ինքնիշխանության գործընթաց: հարցալուծումների գիական մեկ այլ ազգի առավեՈրնիցեազգինկատմամբ

ԱԶԳԱՅՆԱՍՈԼՈՒԹՅՈՒՆ

-

գաղափարախոսություն, հիմնավորման ցուցադրական լությունների

քաղաքականություն: -վախ, սարսափ) Առանձին

կանխակալ 16.61 (լատիներեն

ԱՀԱԲԵԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ձանց,

-

ան-

շահերիցբխող

գործիչների քաղաքական խմբավորումների, ուժերի կողիշխանատենչ

դաժանմիջոց: Իշխաճազուրկ պայքարի հատուկ ձն: բռնության քաղաքական մից իրականացվող ն նպատակնէ հեղինակազրկելթուհիմնական

ԼԱփաբեկչության

ժողովրդիմեջ սարսափ իշխանությունը՝ լացնելքաղաքական ու խիստ պատրաստվելով ջացնելու ճանապարհով:Ծրազրվելով

առա-

-

-

համոզմունք:

Աճարխիզմիսկզբունքը ամբողջականացված տեսքով առաջին Ու. անգամ շարադրել 1793թ. Գոդվինը քա«Հետազոտություններ է ղաքականարդարացիության մասին» գրքում՝ զարգացնելովառանց պետությանկառավարվողհասարակությանմասին գաղափարներ: են չորս հոսանքներ. Անարխիզմումառանձնանում լ. ԱնհատապաշտականանարխիզմիգաղափարակիրներՄ. Շտիրները,Բ. Տակերը,Դ. Ուռրենըշեշտադրումէին մարդուբացարձակ ազատությանսկզբունքը:Մ. Շտիրները1845 թվականին«Բացառիկը ն նրա սեփականությունը»գրքում հիմնավորումէր, որ պետության ֆունկցիանկարող է իրակաճացնի«անհատապաշտների միոթյումը», որն էլ փոխաղործ.հարգանքիսկզբունքովկկարգավոիի անկախ արտադրողներիմիջն իրականացվողապրանքափոխա-

նակությունը:

Մյուրյուէլիստականանարխիզմը,առաջնորղվելովանհատապաշտական տեսության«ազատ պայմանագրովապրանքափոխաճակությունկատարելու»գաղսեփարով, հիմնավորումէր, որ սոցիալական անարդարությանաղբյուրը անհամարժեք փոխանակութճանայունն է: Պրուդոնիհամոզմամբ`ապրանքաշրջանառության պարհովկարելիէ վերացնել մը: Իսկ անփող, համարժեք հասնել սապրանքափոխանակությամբ` պետությունիցմարդու լիակատար ազատությանկարգավիճակին ազատվել նրա անհրաժեշ2.

շահագործու

տությունից:

Կոլեկտիվիստականանարխիզմիսկզբունքով պետությունը մասսաներիճնշման գործիք է ն պետք է վերացվիհեղափոխական ճանապարհով:Բակունինը հիմնավորումէր, որ ապագա հասարակությունըպեւոք է լինի գյուղացիներին բանվորներիասոցիացիաներից կազմված ազատ ֆեդերացիա:Այդ ֆեդերացիայումհողը, աշխատանքիգործիքներըպետք է համարվենկոլեկտիվիսեփականությունը:Իսկ նյութականբարիքներիբաշխումըպետք է կատարվի նյութական արտադրությանկազմակերպմանպրոցեսում` մարդհամապատասխան: կանց ներդրումներին 3.

Բակունինի

ամարխիզմը, զարզացնելով Կոմունիստական ձգտու: ք բնականորեն էր, որոն հիմնավորում Կն ն ոչ թե պայքարի: Փոխադարձօգնության համագործակցության համարում էին բիոսոցիոլոզիական այդ ձգտումընրանք մարդկային խախտումէ այդ համոզմամբհեղափոխությամբ նը ե պետքէ վերացվի:Կրոպոտկինի ն թշնամացնող պետութ պետք է կործուովիմարդկանցմեկուսացնող ն հիմնվիազատ կոմունաների յունը, մասնավոր սեփականությունը արբարիքների որումպետք է հաստատվինյութական ֆեդերացիւս, սկզբունք: ն բաշխման կոմունիստական տադրության մասնառվել) Քաղաքական նռօնօ զոտազաւ որոշակիսկզբունքներով ցության, 4.

ԱՎՏՈՆՈՄԻԼ

Ինքնավարություն: Տվյալ պետության տարածքում համախմբվածազգի կւսմ փոքրւսքանակէթնոսիներքին ինքնակառավարճանքսպաքականկարգավիճակ:

ԱՎՏՈՐԻՏԱՐ

(լսւտիներեն2ս6օոտտ իշխանություն, ազդեցություն) ժողովըդի անառսրկելի հնազանդություն իմաստավորող հակադեմոկրատական անսահմանափակ հեղինակային իշխանության հավակնություն: Նման հավակնությունը բնորոշ է եղել անցյալի բռնատիրական կառավալմմանձներին: Այն հատուկ է նան ֆաշիստական ռեժիմին:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդկանցբնականոն զարգացմանպահանջների,սոու ցիալական տարբեր դասերի իրավունքների պարտականության ն ն աշխատանքի վարձատրման,հանցանքի պատժի արժեքավորվածությանսկզբունք: Սակայն այդ սկզբունքըբացարձակ լինել չի կարող: Սեփականատեր ն իշխող խավերի պահանջմունքներըմիշտ էլ հիմնավորվել է նրանց շահերիցբխող սկզբունքներով:Իսկ հասարա կություն ունեզուրկխավերինմնում է լոկ Աստծո խոստացած հանդելձյլալ աշխարհիարդարությաներազանքը:

ԱՐԻՍՏՈԿՐԱՏԻԱ

(հունարեն ճոտտ լավագույն, ԽոուօՏ իշխանություն) Ազնվապետություն:Բարձր տոհմային ազնվականություն:Հաւսարակության արտոնյալհարուստ խավ:

ԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ

Պետական հեղաշրջմանվտանգի,քաղաքական սուր ճգնաժամի,բնական ն այլ բնույթիաղետներիիրավիճակներում սլետությանսահմանադրությամբ նախատեսվողկառավարմանժամանակավորռեժիմ: Այդպիսիիրավիճակներում պետություն գործադիր օրգանի կողմիցհրասլարակվումեն իրավականհատուկ ուժ ունեցող նորմատիվային ակտեր ն առանց համաժողովրդական քննարկմանպարտադրվումեն հասարակությանը: ԱՐՏԱՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պետությունների,միջազգայինկազհետ տվյալ մակերպությունների երկրի քաղաքական, դիվանագիտական, պաշտպանական,կենսական ն այլ բնույթի հարաբերութլուծման գործունեություն: յուններիհաստատման, հիմնախնդիրների Արտաքին քսղաքականությունը իրականացնումեն արտաքին գործոց ն անվտանգության ապահովման օրգանները,դեսպանատճերը, խորհրդարանայինհամապատասխանկոմիտեները,հետաեւայլ բնույթի ծառայությունները: ԲԻԼ (անգլերեն ԵԼ1 օրինագիծ) Անգլոսաքսոնյանիրավական համակարգում գործող օրենսդրականնախագիծ: Իրավունքի մասին բիլը առաջին անգամ ընդունվել 1689 թվականինԱնգլիայում:Օրենսդրական այդ դրույթներիհիման վրա կառավարությունը պետք է ապա-

`

-

-

Պետությունը օրինաչափություօրինաչափությու:

-

կուսակ(ատիներեո

ԱՆՋԱՏԱԽՈՒՄԸ

Մ թա տարաձայմությումՆերկուսակցական հ ամախմխմբավորում: նոր համոզմունքներով առանձնացա համախոհների ների պատճառով -

-

ծ,

ված մասնախումբ:

զգայի դեր Անջատախմբերը

համախաղումդեմոկրատական

են

կարգիխորհրդարանում:

Տ4ՇՇնլ1ւՏ (լատիներեն

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

-

աշխարհիկ) հասարակա-

ազատագրումը

կան կյանքի բազմաբնույթհարաբերությունների համակարգնեկե-

Կրթական գաղափարախոսություն ազատու ին: կրոնական ղեցու ազդեցությունից գործընթաց: կառահիմնարկությունների,

Պեսւությանգործադիրօղակների, ԱՊԱՐԱՏ հոնոոուրւնը իվարմանհառոզորգի կաղրերիամբողջությունը օրզանների կենտրոնական Իշխանության ինսւռիտուտ: խանության -

աշխատակազմ:

(լատիներենքոռծյօջճն «տ առաջնություն)

ԱՌԱՆՁՆԱՇՆՈՐՀՈՒԹՅՈՒՆ

վերաբերյալպետությանըկամ պաշՈրնիցե հարցի, հիմնախնդրի տոնականանձին տրվող բացառիկիրավունք: կամ.նկեղե(թեռկրատիա)Հոզնորականության

ԱՍՏՎԱԾԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ոպետություն:Պեւոությանձն, ցու հայրերիկողմիցկառավարվող քուրմըօժտվածէլիիրավքաղաքական հումգերագույն են եղել մ.թ.ա. 5-1-ին դարերիհրռակու, -

-

-

Սատվածապետություն

17-րդ դրում 1484.

նությունը նը Իրանում:ԱստվածաՏիբեթում,Այաթոլլա Հոմեյնի իշխանությու ձն է դասական պետության ն պատդանում Սերնդիցսերունդ փոխանցվող անաղարտ

ԱՎԱՆԳՈՒՅԹ

ծեսերի, վարքագծիՄորմերի,բոորոսովորույթների,

Վատիկանը:

գաղափարների,

ամբողջականությում: յականսկզբունքների

-

-

-

-

իշխանությամբ:

Օճեյադների,Արրասիդիների, ճիջնաղարում՝ 19-41 դարում Շամիլի իշխտպետությունները, վայի ճիզմիթոնրի Չեչնիայում,20-րդ դարումԴալա յ Լամայի իշխանությունը

-

անկանխա

խուզական -

-

է

-

-

հովեր քւսղաքացիներիազատությունը,երաշխավորեր

նրանց

քական գործունեությանշարժառիթներըկդառնանա յն դեպքում,երբ

խորությամբգիտակցվենմարղկանցկողմից:Այդ շահերի համոզմունքներիտեսականընդհանրացումը ի հայա է գալիս որպես գադափարախոսություն: Քաղաքականամեն մի լուրջ իրադարձություն շարժում, բեկումնայինկողմնորոշվածություն կւսրողէ ծնել նոր գաղափարախասություն: Իսկ այդ գաղափարախոսության իմաստավորված, արժեքավորված, նպատակաուղղված կդառնոսքաղաքակտնություն:Դա պրակտիկուղղվածությունունի, ցող սկզբունքների, հայացքների,համոզմունքներիներդրմանոլ ի, րականացմանգործելաոճէ: ԳԱՆԴԻՑՄ - Ուժ չգործադրելով՝չհնազանդվելու,անբոնությամբ հաղթելուՄըհանդաս Գանդիիքաղաքականսկզբունքը:Քաղաքացիական անհԱւազասնդության ճանապարհով,խաղաղմիջոցներով անկախություն բերելու կրոնա-քաղաքական ուսմունք:

ԴԵՌՊՈԼԻՏԻԿԱ

Աշխարհագրական գործոնովքաղաքականության հիմնավորման սկզբունք: Հարեան երկրներիվրա պետության գերիշիւանության տարածման ն նրանցիր ազգայինշահերի ոլորտն ընղգրկենու քաղաքականություն: Աշխարհագրական դետերմինիզմի սկզբունքբիող գեույոլիտիկական համոզմունքներ զարգացրելեն Ռ. Մոնտեսքյոն,Բոկլը, Ի. Տենը, Լ. Մեչնիկովը, Ֆ. Ռաթցելը, Կ. Հաուսնոֆերը,Հ. Մակինդերը,Ն. Սպիկմենըն այլք: Խոշոր տերութ» ն արտաքին յունների դիվանագիտությունը քաղաքւականո կատուցվածէ գեոսլոլիւռիկական սկզբունքների վրւս: հիմնականում ԳԵՐՈՆՏՈԿՐԱՏԻՆԱ (հունարեն ԽոօՏ ծերուկ, իշխանություն). Ց6ւօս կույտի կաղմիցիրականացվողկառավարմանսկզբունք: Կայուն, անփոփոիւսկզբունքներով առաջնորդվող տարեցքաղաքականգործիչներիիշխանություն:Երբ քաղաքական առաջնորդըուշ է մտնում քաղաքականասպարեզ՝տիրելովիշխանության լծակներին,չի ցանկանումւսյն թողնելանգամծերության հասակում:Նման գործիչներ իրավիճակներում, իհարկե,կարողեն կշռադատված որոշումներ ընդունել, սակայն աւրիքը իրեն զգացնել է, ն տալիս նրանք կյանքի փոփոխություններին համընթացչեն կարող գործել: Այդ իսկ պատճառովէլ նման իշխանությունը դրսնորումէ լճացման, քարացածության տենդենցները:Այդպիսինէր Սատ լինի, Տիտոյի՛ Մառ Ցզեդունի Բրանդտի, Բրեժննի,Ռեյգանիքաղաքական գորն կառավարման ոճը:

ԴԵՄՈԿՐԱՏԻԱ

Հունարենբառացի՝ժողովրդիհշխանություն, ժողովրղապետություն: կարգեր, իշխանությանբաժանման սկզբունք, պետականիշխանության հիմնական օրգաններիընտրովիություն,օրենքի առաջ քաղաքացիներիհավա-

կամւայականություննեիշխանությունների պաշտւավանփվածությունը 1948 թվամիջւամտություններից: բնույթի անհւսըկի րից ն զանազան

ՄԿ-ի ընդունած«Մարդու իներդրվեցին կանինայդ սկզբունքները հիմքում: դեկրսրացիայի» համընդհանուր րավունքների մասին բիլը սլարտավոԺամաճակակիցէւտասլումիրավունքի կիրառելպետություն,հասարակութրեցնումէ իշխանություններին անմիջամաությունից միջոցների լրատվության յան, զաճգվածային քաղաքականություն: երաշխավորելու ձի ազատությունը օղակներիծառայող, չինովնիկ: մ իջին Պետականապարատի

ԲՅՈՒՐՈԿՐԱՏ

վարչականաշխահամակարգում կառավարման Հասարակության հմտություն,ւվետականորոշումներւվատրաստետանք կատարելու ունեցող, լրւստվությլամբ կարողություն լու, կազմելու,մեկնաբանելու ն փասաաթղթներով զբավուլ մարդկանցխումբ: Կառավարող վերձնավորվումէ ներկւսյացուցիչներից ճախավին իշխող դասակարգի բարձրագույնխավը` քաղաքական բյուրոկրաբյուրոկրատիայի -

ԲՐԻՖԻՆԳ

միտիտր: (անգլերենԵոօհոջ -կուլմնորոշում)Լրատվականգանազան ուսդիոյի ներկայացուցիչ-

ջոցների՝մամուլի, հեռուստատեսությնւն, է որում լիազորվածանձը ներկայացնում ների խորհրդակցություն, դիրքորոկազմակերպության պետությանկամ համապատասխան վերաբերյալ: հուզող հիմնախնդրի շումը՝հասարակությանը Ստեղծվելէ 1949 ԳՖՀ-ի օրենսդիրօրզան՝խորհրդարանը:

ԲՈՒՆԴԵՍՏԱԳ

ն Գործումէ համամասնական մեծամասնականճերկաթվականին: 5 տոկոսից ցածր սկզբունքով:Ընտրություններում յացուցչության են զրկվում մանդատստանալու ձայն ստացածկուսակցությունները Ը հրւսվունքից: օրգաններից բարձրագույն իշխանության պետական ԳՖՀ-ի

ԲՈՒՆԴԵՍՐԿՏ

-

-

պալատը: մեկը երկրների դազմաօդայինզորռազմածովային, ԳՖՀ-ի ցամաքային, քերիհամակարգը:

ԲՈՒՆԴԵՍՎԵՐ

ձեռք -

ներից

Չելենը,

-

-

Ծերա

ճգնաժամա յին

-

Քաղաքական,իրավական,գեղագիտական,

ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

կրոնականն այլ բնույթի բովանդակության բարոյագիտական, ԴասաՀ

ու

հայացքների համակարգ: արժեքավորված սկզբունքորեն

նպակարգայինշահերիտեսանկյունիցհ̀ամակարգված,որոշակի համոզմունք: տակճերհետապնդողամբողջականացված շարժումներիվակուսակցությունների, Իշխող վերնախավերի, էությունը հասկանալուհամար պետթ է րած քաղաքականության ու ճրանց հետապնդած նպատակներն գործունեութբացահայտել Սակայն նրանց հեւռապնդածշահերը քաղայան շարժառիթները: |

մարմնա

,

|

ծունեությունը -

Սահմանադրական-խորհրդարանա

սարությւսնկարգավիճակունեցող քաղաքական իշխանության ձն: քաղաքականհամակասրզն առաջնորդվումէ օԴեմոկրատական ն սկզբունքով պաշտոնապեսընդունումէ րենքներիգերակայության Դեմոկրատւսկանընթացակարգը մեծամասնոթյանիշխանությունը: ն կարող է լինել անմիջական ներկայացուցչական: քաղաքականպրոցեսներինժողովըԱնմիջականդեմոկրատիան է՝ ընտրությունների,հանրաքվնդի անմիջականմասնակցությունն ժողովներինայլ միջոցառումների ձնով: ճերի,միտինգների, դրսեորվումէ քաղաքացիդեմոկրատիան Ներկայացուցչական որնէ օրգանի կամ անձի ների կողմից`իրենց լիազորությունները հանձնման ձնով: իշխանություն)- Ար(լատիներեն մւօճխոճ

ԴԻԿՏԱՏՈՒՐԱ

- անսահմանափակ ն ձեավորվող բռնությրսնվրա հիմնված տակարգիրավիճակներում իշլսանությանհամակարգ:Դա իշխանության լձակնեքաղաքական կամ դասակարրին տիրող բռնակալի,սոցիալականխմբավորման է բռնի միջոցներով:Նման ռեժիմիգի վարածքաղաքւսկանությունն դրսնորվումէ հասարակությանզարրականացնողիշխանությունը գացման արմատականբեկումների, դասակարգային պայքարի ն հակահեղափոխական իրադւրձությունսրման,հեղափոխական երբ դիմադրողհին ուժերի ն ներիծավալման ժամանակաշրջանում, լծակներըզավթածնոր ուժերի միջնծավալվում է դակաուսվարման

ԵՎՐԸԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ Միջազգա յին

օրգան, վրոպական աան աոարկա նույթխնդիրներով, քաղաքական,տնտեսական լտտրա ֆինանս լան մագործակցության հարցալուծումներով միական ստեղծմւան, մարդուհրավունքների պաշտպանությ մամա շրջակա միջավայրիպահպանման այլհիմնախ նդիրներով: կազմումընղգրկված Եվրախորհրդարանի ել՝ՖրանսիանԻ լանդիան,Մեծ -

որն զբաղվում է Ե

հա-

-

-

»

ն

Բրիտանիան, ԳՖՀ-ր, Բելզիան Իսպանիա Ի լիան, Հունաստանը, Դանիան, Պոր Ն «տա տուզալիան Նիղե ն այլ Լյուքսեմբուրգը երկրներ: աե ը ը Պետությունների կազմը ն ո-

անա-

փակվածչէ:

Եվրւսխորհրդարանի պատգամավորներն ընտրվումեն իրեն րենց երկրիազգաբնակչության կողմիցհ̀ինգտարի ժամկետով: Սակայն տարբերերկրներից ընտրված

պատգամավորները են միավորվում կուսակցական ն խմբավորումների կազմում են առանձին ֆրակցիաներ:

ԵՐԿՈՒ ՍՐԵՐԻ ԴՈԿՏՐ ԻՆԱ

ն Աշխարհիկ կրոնական իշխանություն եկեպատկանելու միջնադարյան սկզբունք:

ՐԴ ԱՇԽԱՐՀ

Գերիշխուլ պետության ազդեցությունից ազատագրված զարգացման ինքնուրույն ուղի ընտրած, ըստ

-

ճայրերին ԵՐբըղեցու -

քաղա

համաշխարհային քականության մեջ իր տեղըորոնող պետությունների խումբ:«Երրորդ աշխարհ» ըմբռնումը մեջ է մտցրել շիջանառության ֆրանսիացի ազգագրագետԱլֆրեդՍովին 1950-ական

ժան պայքար:

ռեժիմին խորթ է իշխանությանբւսժանմւան Դիկտւատորական սկզբունքը:Դիկտատոր առաջնորդնիր ձեռքում է կննարոնացնում իշխանությանօրենսդիրն դատականօրգաններիհիմնականֆունկցիաներըն դւսոնումէ միահեծանբռնակալ:Այս տեսակետիցհամւկապեսբնորոշ են. 1. ռազմականդիկտատուրան,երբ կւսռավարման. է զինվորականէլիտւսն: 19-րդղարի իրականացնում ֆունկցիաները ճմւսն ռեժիմգոյությունուներ Լատիվերջում ն 20-րդդարիսկզբում 2. տոտալիտար դիկտատուրա,ոնական Ամերիկայիերկրներում, են հարմւսրեցվում դավանաբամյարում քաղաքականսկզբունքները ռնժիմներ գոյություն ունեն Իրաքումն Այդպիսի կան սկզբունքներին: 3. Իրանում, տոհմայինդիկտատուրա,որը բնորոշ է Աֆրկյանշատ դիկտատովու, որը ղրսնորվեց1930-աերկրներին,4. ֆաշիստական Գերմանիայումն Իտալիայում,5. այլրոլետարիականթվականներին հեղափոխություտի դիկտատուրա,որը ձասվորվեցՀոկտեմբերյան Ռուսաստանում: հետո նից

ԴՈԿՏՐԻՆԱ

(լատիներեն4օՇելոտ ոամունք) Որոշակիսկզբունքիմաստահսյացքների վորող, արտահայտողքաղաքական-գաղափարական համւսկարգվածություն:

ն

թվականներին`

բնորոշեսլետությունների հակամարտ քաղաքական հարաբերություննեազդեցության ոլորտները:Երրորդաշխարհիտակ հիմնականում են զարգացման նորուղի ընտրածԼատինական Ամե-

լով

ԷԼԵԿՏ

ի

րի կացը պետությունները: ՈՐԱՏ Ր արոմի ՆՖրիկայի ընտրող) Հասարակության տվյալ խավի Ն ւ 9 ԵԾ երը, որոնքզգալի ժամանակահատվածում չեն փո խում րո որական դավանանքը որնիցե կուսակցության կաա խմբսվորման ակտիվորեն նկատմամբ ւըտ"լ Ա ջակցում հաղթարշավին` ինչպեսֆինանսապես, է արման այնպես վա միջոցներով: Երբեմն ենա մոզգակերպչական բր մ աննշան տատանումըկարող միայն րոն

ան

-

-

կամ

էլ զո

ն

ա-

։

է

ոչ սասանելիշխող զորեղ կուսակցության հ ազդեցությունը, այլե ասպարեզբերելնոր քաղաքականուժերի: Իր թեկնածուի ընտրվելուհամարէլեկտորատի համապատասխան աջակցություն ն ձայների անհրաժեշտ քանակություն ապահովելու խնդիրըորոշում է քաղաքական ն իշխակուսակցությունների Հ ուժերինախընտրական պայքարի տակտիկան ու ստրատեՍԱՌ

ան

Շրջակա բնական միջավայրի ա առողջացման,բնականպաշարների րդյունավետօգտագործման, ներդրման,էկոլոգիականաղեւռների անվաանգտեխնոլոգիաների ն իճոսողիրննրի լոծճ արո այլ բազմաբնույթ կանխման կանացվածհամակարգ:Տարածքային,մայրցամաքայինն համաանվտանգությանապահովմանտակմոլորակայինէկոլոգիական գործելաոճ: հարցալուծումների տիկա-ստրատեգիական

ԸՆՏՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Պետությանօրենսդիր,գործադիր,իրավականօրժողովրդիմասնակցությանկարգ: Հասուն ձասվորմանը գանների տարիքի քաղաքացիներիկամքի, քաղաքական ձե: Տվյալ պետության ամբագր սահմանադրությամբ դրսնորման սկզբունք: դեմոկրատական ը իւ մանավորվածէ Ընտրական մեջ առկա իչխաուժերի հարաբերակցությամբ, մ՝ Ըստ այդմ` ը ընարակւսն համակարնատենչուժերի ակտիվությամբ: Լուն խառը: ն են՝ լա գերըլինում մեծամասնական, ի Սնծամասնականկամ թեկնածուն:Եընտրվածէ հսմարվում ամ լ հաղթող է ճանաչվում ավարտվում է թե ընտրությունը ելն նե է ստացել: Իսկ եքե այն թեկնածուն,որը մրցակցիցավել են ընթանում ընտրություններն ձայներիկեսիցավելին սս ընտրողների ազմակուսակցական. համակարգը բնորոշ է երկկուսակցակա բազ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

-

ԻՆԸՈՒԳՈՒՐԱՑԻԱ (անզլերեն լոճսջԱւճնօծո Ա յաշտոն ընղունմել)Պետության գլխի պաշտոնավարման հանդիսավոր ծիսակամուսրություն ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱ (անգլերեն(ոտծլ կապիտալ ներդնել) Տնտեսության որնեիցե բնագավառում կապիտալի երկարաժամկետ ներդրում:Գերշահույ ստանալունպստակով` հարուստ գործարարների կապխւուսլ ներդրումներըթույլ զարգացող երկրներում: ԻՆՏԵՐՊԵԼՅԱՑԻՍԱ (անգլերեն1ո(6թծլոնօո հա րցապնդում) Տնտեսավարսան կամ քաղաքականության վերաբերյալ կառավարության մարմիններինուղդված դեպուտատական հարցապնդում: Հասարակո յոնը հուզողհիմնախնդիրների վերաբերյալ լրատվությունստանան -

-

-

ա

-

-

-

աան

քաղաքակա

լւ

աատտկան սկզբունքներով աարզող խորհրդա երկրներում կարող թացակարգը

Հարցապնդման ը

տարբեր

լիորենզանազանվել: Սակայննպատակը բոլորիմոտ

է զգանույննէ:

էլ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Վարչական, Տատ մակարգում տնտեսական, կադրային այլ բնույթի մաժորիտար ինքնուրույնքաղաքականություն է աող հրականտցնելու գործունեություն ծավալելուսահմանադրական «մեկ փոա կարգավիճակ:

ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքականսուբյեկտի ազատության, անկահար խության, օրենքների ով` ողԼ ճ անաչվում գերակայության սկզբունքներով գործելու, փու Այսպիսի աեր մանադրական նորմնրով ընտրական իշխելու, կառավարելու կարգավիճակ:

ԻՆՖՐԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Ցո Ազգաբնակչությանը, արդյունաբերությանը,

մաժորիտարընարականհամակարգը Աամանական Անգլիայում,Մեքսիկայում,Հնդկաստանում ունի կամ

ամաս

յություն ն

նախարարների գործունեությունը վերահսկելու

արդյունավ միջոց:Դեպուտատական հարցապնդման պիակտիկան առկա է դե-

հառազարգի ասատակությաւն

ո

-

այլուր:

Համամասնական

նն րանմիան

Ա րան օրգաններում անորո են ն ակա այդպիսիսկզբունքներով տտաջքանակի: Ը ձայների . իդեոլանդներըե այլ երկրներ: Իր Իտալիան, նորդվում այգում ամ զուգակցվումեն մեծսւմասնաԽառը ընտրական

ամ

ոո որ

ները: Օրինակ՝ Հայաստանում, կան ն համամասնական սկզբ Որի: Ռուսաստանում: Գերմանիայում, եիրավունքովիշխելու ն կառավար Ժառանգորդման

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ը աղաքական համակաւրզ: լու լիազորություններ շ

ԻՄՓԻՉՄԵՆԹ

մեղադրում) Պետականբարձրա(անգլերեն համտր պատասխանատցոզոր գույն պաշտոնյաների նցազործության ոՊետությանղեկավարի ե ի կողմից կողմից պետական հատուկ կարգ: վության մեղադ կատարելու դեպքում առաջադրված մեղաղհանցագործություն |

-

րանք:

Աու

-

ն

ն

-

սահ-

-

գյու-

գս-

ԱՄՆ-ում,

ր

-

,

ղատնաեսությանը սպասարկող գիտության, կրթության,առողջասլահության,տրանսպորտի, կապի,առետրին այլ բնագավառների համակարգ:

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հառարակակոն կյանքի կազմակերպման պրոգեսում մարդկանց միջն դըսնորվող ն ենթարկման ղեկավարման հարաբերություն: Կւատավարողների ն հպատակների մեջ դըսեռրվուա յդ հաըւաբերությունը է երկրիողջ տարածքումն հաստատվում իրականացվում է պետակաւն ու :

-.

օրգանների կազմակերպությունների միջոցով: ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄՊետության օրենսդիր, գործադիր, իրավապահ օրգանների ֆունկցիաները տարանջատող, ազդեցությանոլորտներըճշգրաող, փոխազդեցության մեխանիզմները կարգավորու չր սահմունսդրական սկզբունք: զբունք

ն Մտահղացվել առաջադրվելէ բուրժուական հարաբերություն ներիզարգացմանը զուգընթաց՝ որպեսինքնակալական ռնժիմիկամայականություններից ազատվելու,իշխանատենչ ուժերի անօրինականությունը սանձելուարդյունավետմիջոց: մ բաժանմա բաժանմանսկզբունքը ը շխա զւսրգացրելեն ության ն

Իշխան

ոմոնտեսթյոն,

Մեդիսոնըայլք: |

Ջ.

Լոկը,

ուղարկել,հանձնաԻՇԽԿՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵԼԵԳԱՑՈՒՄ (լատիներեն ձժթջուծ կրող մեկ սուբյեկտիկողմից իշխանություն րարել) Իշլնանության օժտելու սկզբունք: որոշակիֆունկցիաներով մեկ այլ սուբյեկտին սկզբունք: ք աղաքական հանձնելու լիազորվածին Լիազորությունները Հասարա(անգլերենօՏածնտուրծու հաստատություն)

ԻՍԹԵՔԼԻՇՍՆՆԹ

ն իշխանության կառավարհամակարզում կության քաղաքական հաստատված ման ոլորտինբնորոշ էլիտայիփոխզործողության -

-

-

-

կարզ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Կառավարմանսահմանաղրականռեժիմ, օրյեկտիվոհարաբերություն, իրավական անխտրական զարզացած բաժանման իշխանության րեն գործող դատականհամակարգ, ռնալ կարգավիսկզբունքն օրենքիառաջ բոլորիհավասարության

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

-

համակարգ: ճակ ունեցողքաղաքական զարգացտեսական հիմնաղրույթները պ ետության Իրւսվական ն Վ. Հումբոլդաը այլք: Սակայն մինչն օրս նել են Ջ. Լոկը, Ի. Կանտը, Լ.յղպիչի վերածվել: իրականության պրակտիկ էլլայն տեսությունից համակարգ կարող Լ ստեղծել միայն զարգացման սի քաղաքական ն շահերի հասած, դասայինշերտավորում

աստիճանի բարձրագույն արդարությանսկզբունքովասոցիալական բախումչհանղուժող, բարձը մակարդակունեցող քաղաքացիակենսական ռաջնորդվող, կան հւսսարակությունը: Իշօրինականացում) 1թջլնուստօրինական, ԼԵԳԻՏԻՍԱՑԻՍԱ(լատիներեն ելւմնավորմաճ,արվարած քաղաքականության խանությունների Պետությանքաարտահայտչականություն: ընդունման դարացման, մասսայական կառավարութ յան գործուննության ղաքականության -

-

նացմանեղանակ:

արժեքների,ազգա յին շահի, ավանդական Օրինականացումը ն այլ փաստարկումների ուղու արդյունավետության

զարգացման

վստահությունը, համակրանքը, բարյացակամութ շնորհիվժողովրդի ոլորտներին իշխանության յունը նվաճլեուհնար է: Քաղաքական վրա հիմնվածհամասկզբունքների ժողովրդիմիջն օրենսդրական

ձայնեցվածություն:

հան տնտեսական շուկայական ԼՐԲԵՐԱԼԻԶՄ - Անձի կամքիազատության, օրենքիառաջ բոլորիհաազատ մրցակցության,

րաբերությունների

ոլորտներիսահմանա-

սլետությանագդեցության վասատքության, ազագործունեության կուսակցությունների փակման,քաղաքական վրա հիմնվածգաղափարախոտականացման ն այլ սկզբունքների սություն: թյուն:

անընլհատ լրացվու, բովանդապատմականորեն Լիբերալիզմը

աշխարհայացքէ: ո կությամբընդլայնվող հարստացող

ԱԱ Աո որքան, Քաղաքական կոնսուլտանտնմերի, էքսպերտների,միջնորդներիխումը՝ կազմված պրոֆեսիոնալիրավաբանների, նախկին պետական գործիչնե իր րի ն այլ բնույթի մասնագետներից, որոնքծավալում են դրկուլինյան բազմաբնույթգործունեություն: «Լոբբի» տերմինը պատմականորեն բովանդակելէ ապրբե Ի մաստներ: 16-րդդարում Մնգլիայում այդպես էր անվանվում Աճ 17-րդ դարում լոբբի էր զբոսահրապարակը: համայնքներիպալատիզբոսսմասնաշենքթը: Իսկ 19-րդդա ի նե րից սկսած` այն իմաստավորվումէ կոնգրեսների փողով ձայներ գնելու, առանձինքաղաքական ուժերի ջբն նորդություններկատարելու, ազգային, էթնիկականն այլ հիմնախնդիրներ բարձրացնելուգործովզբաղվող ովորումը:Ներկայումս լոբբինԱՍՆ-ում գրանցվումւ է: պատասխանվերահսկվում ը Լոբբիզմը իշխանություններիվրա տարաբնույթներգործո է, միջոցով որոշակի խնդիրներլուծելու գործելաոճ որը ի հայտ է գալիս զանազան հանձնաժողովների, ի հուրդներիգործունեությանձնով: Դա որնէ սոցիալական քական խմբավորման,առւսնձինդեպքերում՝փոքրաքանակ ազգի, էթնոսի քաղաքական, կրոնական,ֆինանսական,արհիութենականն այլ բնույթի ոչ պետական որը որոշակիշահերիտեսակետիցկարողէ ներգործել իշխանութ կառույցներին պետականխոշոր գործիչներիվրա:

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ

(անզլերենքճւհճոծու խոսել) Պետության բարձրագույնօ րենսդիրօրգան: ԱՍՆ-ում անվանվումէ կոնգրես,Անզլիայում` Շվեդիւյում` ռիկսդագ,Նորվեգիայում`ստորտինգ,Իրա7 նում՝ մեջլիս,Իսպանիայում՝կորտեսն այլն: ԱԱ

-

ան: Ն

վան

անվանվում աա

կնմ ու միջանց Րր օգաին մարդկան ա

համա օրենքին

երճախ կոմիտենե ի հո կամ ՛

ժողո

ղյ,

կազմակերպու է

յան

-

առ

-

ըսմենտ,

Սահմտնաղ ւական օրենսդիրօրգանիֆունկցիաները սկզբունքներով քականհամակարգ: Գործող սսւիմանաղրության համաձայն`խորհրդարաննընտրում է պետությանգլխին՝ նախագահին, Է վարչապետին, կազմում է օ վարություն,նշանակում սահմանադրականվերահսկուլություն Ն որ զաններին այլ ինստիտուտների ղեկավարներ:Նախագահըկաւ . ն է րում ներկայացուցչականկոնսուլտատիվ ֆունկցիանե ֆունկցիաներ:

ԾԱՅՐԱՀԵՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(լատին լատիներեն64նօուստ ծայրահեղ) Սոցիալտնտեսական,քաղաքական ճգնաժամերիահագնացման,ի նություններիանկարողությանդրսնորման, ման, ազգայնամոլությանհրահրման,Լսզգաբնակչության

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ

,

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

-

քաղա գերակա իե

ւ

խա էշ ՆԻ այլախոհությ կենսա վ

-

-

զործոճներիուզդեցությանմթնոլորհ տում ձնավորվող քաղաքականամոզմունք: Ուժային միջոցներով խուսավւող, անկարգություն ձզտող, փսխզիջումներից ճպատակին մղող անհնագանդությւան հրահրող, մասսաներինքաղաքացիական

կարդակիկտրուկանկման ն

այլ

գործելաոճ: իշխանատենչ

նորմերը Դեմոկրատականսահմանադրական առաջնորդօրինականությամը գործելու, չխախտողչափանիշներով սկգբունք: ազատության վելու անձի ՍահՊեւռության գործադիրիշխանությանօրգան:

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

մանադրականնորմերով,իրավականակտերով հասարակություն կստավարողապարատ: կազմակերպող, կլյանքըկարգավորող, օո5Խ5 մաքուր) Ժառանգականծազմամբ, գբառլմունԿԱՍՏԱ (լատիներեն դիրքով առանձնացող մարդկանցներփակ քով, հասարակական դասակաստայականբաժանվածության խումբ: Հասարակության Հնդկաստական օրինակ կարող է հանդիսանալՀին Հնճղկաստանը: արգելվեցմիայն 1955 թվախտրականությունը նում կւասստայական են ոմինչն այժմ էլ ղեռես պահպանվում կանին:Իսկ Ճապոնիայում

ԿԱՄՔԻ

ԿԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

-

-

րոշ

սկզբունքներ:

միասինն մօամուտո տիրել) Երկու իշխանությունըորնիցե տարածքի կամ ավելի պետությունների մկատմամբ:Ինքնուրույն պետականկսաույցներիարդյունավետ եղանակ: համագործւոկցության ձենինհամարժեք սեփականության կոռպերատիվ Կոնդոմինիումը է իմաստավորում այն է: Արդիժամանակաշրջանում հասկացություն ընդհանուր հողատարածքների բնակատանների,

«օո ԿՈՆԴՂՈՄԻՆԻՈՒՄ (լատիներեն

-

-

-

շինությունների,

հրապարակայինԽիսսղ, բայց արդյունավետ քննաղատությոաը չի դիտվումորսլես հակադիրզործունեություն:

ԿՈՆՎԵՐՍՄԻԱ

Տվյալ երկրի դրամի փոխումըարտերկրիդրամով: Կոնվերէ նան պետությանարղյունաբնրության, սիան իմաստավորում էկոնոմիկայիֆունկցիոնալփոփոխություն:Օրինակ`մերօրյաՌուսաստանում ռազմական արդյոնաբերության շատ հսկաներիորոշ ճյուեն քաղաքացիական ղեր փոխակերպվում նպատակների համար իրագործվողարդյունաբերությամբ:

ԿՈՆՖԵԴԵՐԱՑԻԱ

(անգլերենշօոլթմօոգօ7պետութ յուններիմիություն) Անկախ, ինքնիշխան պետություններիպայմանագրային միություն: Միությանմեջ մտնողպեսություններիբարձրագույնիշխանության օրգաններըանկախեն ն կւսրողեն չկատարելկոնֆեդերացիայի ընդունած որոշումները,եթե դրանքչեն համապատասխանում իրենց շահերին:

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

(լատիներենքունտ մաս) Պետության տարածքում ժողովրդիմի մասի շահերըներկայացնող, կառավարման լծակներին տիրելու ձգտող ն այլ նպատակներհետապնդող համախոհների կազմակերպված խումբ: Իշխող ղասակարգիտարբերխավերիշահերն արտահայտողն իշխանությանլծակներին տիրելու համար պայքարող կուսակցությունները հասարակությանդասակարգայինշերտավորման ծնունդ են ն ձնավորվելու գործել են դեռես ստրկատիրական ղարաշրջա նում: Կուսակցություններն արտահայտելու արտահայտումեն. |. առանձին ղասակարգիշահերը (ստրկատերերի, կալվածատերերի, բուրժուսզիայի,բանվորների,գյողացիներիարմատականշահերն 2. սոցիալական արտահայտու կուսակցություններ), տարբերխմբերի ընդհանրականշահերը (ազգային-ազատաձրական, ազգային ն այլ սկզբունքների ինքնորոշման գաղափարակիր կուսակցություններ): Ներկա էտապումառավել ընդգրկունգործունեությանոլորտներ ունեն. 1. գաղափարաքաղաքական կուսակցությունները (պահպանողական,բարեփոխական,հեղափոխական սկզբունքներիկուսակցություններ),2. ընտրականպայքարը կազմակերպող կուսակցությունները:

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Պետությանձն, որում իշխանությանբարձրագույն մարմիններըկամընտրվում,կամ ձնավորվումեն համազգային ներկայացուցչականօրգանի՝խորհրդարանիկողմից,իսկ քաղաքացիներն օժտվում են անձնական,քաղաքական ե այլ բնույրի ացի տությամբ:

ՀԱՆՐԱՔՎԵ

Կարնորագույնհիմնախնդիրներ լուծելու համարկազմակերպվող համաժողովրդական ընտրություն,քվեարկություն: -

-

-

-

կարգը: տնօրինման օօոտօատատ հւսմաձայնություն, ԿՈՆՍԵՆՍՈՒՍ (լամլիներեն փոխհամստայկարնոր Դեմոկրատական հարաբնրությունների նություն) ու փոխգիսկզբունք,երբ կողմերըզանազանբնույթիառաջարկների Կոնսենեն ջումներիշնորհիվնանգում ընդեւսնուրհամակարծիքի: կուսակցականերկխոսսությունբանավեճերի, սուսը քալաթական ըւսխումների ազգամիջյան հիմնախնդիրների, ների,միջպետական ժամանակ քննարկումների տարբեր բնույթի կարնորմիջազգային տարակարծիքայնութկողմերիմիջն ծագող տարաձայնությունները, ն յնութփոխհամաձա ընդհանուր հարթեցնելու յունը չեզոքացնելու, է իրարամիջոց է: Այն կարնորբանալի յան հասնելուարդյունավետ ն սպասվելիք լամհարթեցնելու մերժ կարծիքները -

-

ն

ակնկալումները փոքրա-

Ընդ որում` եթե բանակցություններում: բողջականացնելու

մասնությունըհակված չէ կատարելումեծամասնությանորոշումը, Է չհակաղրվել մյուսներինայն կատարելու:Իհարկե, ճա պարտավոր

-

-

-

-

աստվածաշնորհ) Բացառիկօժավածություն, կանխագուշակելու հմտություն,կառավարելու ունեցողառաջնորդիէությունն ամբողպաշտելիհեղիանակություն հտտկանիշ:

ՀԱՐԻԶՄՆԱ (հունաինն շհճոտոտ

-

-

ների մենաժամայիը հակառյոենն ոիՀաւ որիշնորհիվձնավորվում Լլման բախման պրոցեր նոր -

Ն

սբերությունների

ժագործունեության

կկու ներկայսցուցիչնե

ճգնաժում:

գտնվող) տ

-

-

Ա Աաաա

ույ» մարգի մ ո

մ

շուկա, Կն

սահսանողրական սկզբունք:

արտաղ-

վրա հիմնված րահարաբերությունների արտադրաեղանակ:

ՄԱՐԳԻՆԱԼՈՒԹՅՈՒՆ

: (լատինենտոճջյոճնտջ ծայրամասում սարակության կյանքումհարաբերական քաղաքական դրսնորող,իրենցսոցիալականկարգավիճակին չցուցաբերողմարդկանցվարքագիծ: ակտիվություն ն քաղաքակտ տ յունը դըսնորվումէ սոցիալ-տնտեսական հրբ հասարակությանորոշ տարրեր դուր մային իրավիճակներում, ն խոատեն մնում զարգացող իրադարձությունների հորձանուտից հորձանու փում են իշխանությանհամարպայքարող ուժերինհարելու գոր ծը ղություններից: (անզլերենտունէ հանջարկիտեսանկյունից՝ձեռնարկությու րի է ճակ: Մարկեթինգը իմաստավորում ն ՝ մոն գովազդիուսումնասիրություն -

ինստիտուտների մանակավոր կ դադարեցումը կառավարումը դրանց նախագ միջոցովիրականուցնե

ողեսու

է

ՍԿՐԿՆԹԻՆԳ

յիազորություններով օժուելուկարգավիճա ներսում առանձին Պետության վարչական-տարւածքու կազմլավորման ինթնկառավարման

Աարոն,

ջականացնող

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

աեսված արտակարգ

աաա ն

մ լ ի ացման պահ Ֆա,Գ ոի

Նախագահական կառավարումը մտցվումէ պետություն

ողջ տարածքումկամ ռանձին մարզերում` բախտմնա յին իրավիճակ կայունացնելու, ընդվիմադիր քաղաքականուժերի ազդեցություն թուլացնելու,առճակատումը դաղարեցնելա, իշխող վերնախավի ջուլացած ագդեցությունը ամրապնդելու, տարերային աղետների, ռազմականն այլ բնույթի արհավիրքները վերացնելու նպատակով:

ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Սահմանադրական սկզբունքնե հով գործադիր օրգանիֆունկցիաները գերակայող քաղաքականհամակարզ:Պետությանգլուխըհիմնականում ընտրվումէ համաժըղովրդական Նա ունի քվնարկությսմբ: ն խորհրդարանը գումարելու ցրելու սահմանադրական իրավունք, օրենսդրտկան նախաձեռնութ-

մԱմի,ների գմոագործու կանան ուղղությամբ ԱՐԻՋՄ, Գրագրերի - Նախանյված ո

ՍԱՔԻԱՎԵԼԻԶՄ

բա-

Նախան,

ձե

ն ա դըսնորելու իրավունք յլն: Նախագահը կարողէ իր գործունեությունը շարունակել անգամ այն դեպքում,

երբխորհրդարանական ընտրություններում ընղդիմադիր քաղաքականուժերի հարաբերւակցությունը փոխվումԼ ի վնաս

"

-

-

տջուն

լ

ւալ 1 նուրույնություն: Ինտել կտո քաղաքական Հանրության

ԱԱ:

կառավար

Արա:

ձնով ՆԵԽԱՊԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Կ ՆԱ: մարադիաական (ըստիներեն քոօթ:ղոճ արտոնություն)Պետութր յանը, կազմակերպությանը, տածելակերա) ինքՄտածողության անձինտրվող արտահանման, (անգլերեն: ճերկը-

րոյականնորմերի Խր նպատակին

ՄԵՆՏԱՒհՏԵՏ

յան իրավունք, վարչապեսւի ն ընտրության վորմանգործում նախաձեռնություն

զ զարգացվածության աստիճան: ան ն ինքնագիատակցության

ման

Ն նիկական ատակերպություն ԱԳ լո իերկիր). Գաղութատեր պետու»-

Տ

գաղաթներ ունեցող որ յուն ն

պետ

դրանքիր հայեցողությամբ կառավարող

:

կաւ ապական նըն մկա. ւ ինլնակաովարնն ընտրովիօրզան: ոն ան: շենքը կոչվում Քաղաքապետարանի Քաղաքապ ան:իսկ պետը՝քաղաբազլուխ: վարչության Ի ԲԱՆ

ՄՈՒՆԻՑԻՊԱԼԻՏԵՏ

-

(լատիներենԿարո

վունքով Արոն ի րության

աքա

-

ա

է քաղա-

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ,

ինստիտուտների նախագահին սահմանադրությամբ վըր ամարեցնան

ՆԱԽԱԳԱՀԱԿ

եմոկրատական ն

Պետությանողջ տարածքումավանդաժամանազործունեության նախա-

այլ բնույթի իրավունքներ: կամ

ՆԵՐԱԶԴՈՂ (ՃՆՇՄԱՆ) ԽՄԲԵՐ

-Սեփական շահերի իրականացմուն ւռեսանկյունիցհ̀րապարակա յին իշխանության ինստիտուտների վրա նպատակաուղղված ճնշում գործադրող կազմակերպություն միություններ, իւմբ Ներազղող խմբերըկարողեն օ զտազործել հեւուստատեսութ յունը, ռադիոն,զանզվածային լրատվության միջոցները, դիմել ցույցերի, միտինգների, ս զործադուլների, պտոնալիշխանությունների ընդառաջելուիրենցպահանջները: Ներազդուլ: խմբերը,իրենց ու ներկայացուցիչներն աջակիցներն ունենալովպետության օրենսդիրօրգանում,

եր

ձեռնարկություն կոլեկտիվներում ի զորու են ներզործել իշխանությունների, հիմնարկների տնօրենների վրա ն ստիպելնրանց կատարելու զանազան

բնույթիգիջումներ ու

բարեփոխումներ:

ՆԵՐՔԻՆ

սոՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Պնտությանկողմիցիրականացվող ու այլ առողջապահական կուլտուր-կրթական, -

ցիալ-տնտեսական,

ի բնույթիգործուննությու օմ են պետության յունը իրսկանացնու Ներքին քաղաքականութ օրգանները,ճյուղային նախարաիրավապահ րենսդիր,գործադիր, ու կւազմակերհիմնարկությումներն րություններըն բուզմաբնույթ

պությունները:

խնդիրներլուծելու, իր կամքը վիճափալրույց Հարկադրաբար մի սլետությանկողմիցմեկ այլ պեւոութճպատակով պարտադրելու ճանաարարհհսլորդակցությաւն ցսմաքային յան օդային,ջրային, ն այլ տնտեսական Քաղաքական, ները փակելու գործողություն: մեկուսացում: բնույթի պահպանել) Հա(լատիներենՇՕՈՏԵՐՈՅԼԾ

ՊԱՀՊԱՆՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

հիմքերը անլսղարտ սլահելու կյանքիավանդական սարակական սովորույթները,ինքնակեցութհամոզմունք:Ազզի ավանդույթները, փոխանցելու պահելուն սերունդներին անփոփոխ յան սկզբունքները

ՇՐՋԱՓԱԿՈՒՄ -

-

-

տածերսկերպ: կարելի հոսանքի հիմնադիրներ Պահսլանոլականության

-

է հա-

Լուի դեԲոնալդին, մարել անգլիացիԷդմունդԲերկին,ֆրանսիացի սկզբունքները Ժոզեֆղե Մեստրինն այլոց: Պահպանուլականությաւն ոազգայինգործիչներին, հոզեհարազատեն. եղել 19-րդ դարի հայ հոսանքը րոնց ջանքերովստեղծված ազզային-պահպանողակուն հա րսպահպանության գործում: է կատարել մնծ ներդրում

ՊԱՆԻՍԼԱՄԻԶՄ

-

հոգնոր առաջնորդի՝ բարձրագույն Մահմեդականության հա-

տակ ողջ աշխարհիմահմեդականների խալիֆիիշլխանության

Հիմնազաղափարախոսություն: կրոնաքաղաքական մախմբվելու (1838-1897): է Ջեմալ աղ-դինալ-Աֆզանին դիրը համարվում

են 20-րդ դարում հոզեհարատզատ սկգբունքները Պանիսլամիզմի որի նպատակնէ մեկ միասնական ձնավորվածպանթուրքիզմին,

բոլոր թուրքալեգու

ժո-

Թուրքիայիկազմումհամայխմբել սլետության՝ ղովուրդներին: կողմից`վարՀԱՐՑԱՊՆԴՈՒՄ Պատգամավորների

ՊԱՏԳԱՍԱՎՈՐԱԿԱՆ

պետականԱւյլ պաասսասխանատու ճախարարներից, չասլետից, գործա-

վարած քաղաքականության, պետության պաշտոնմյաներից՝ ստանալրատվություն վերաբերյալ զործունեության դիր օրգանների ազղու միջոց: Հարցապնդգնահատելու ն նրանցաշխատանքը լու ման

պատասխանների բովանդակության բնույթի, շրջանակների, է իր

առաջնորդվում պետություն տրմանվերաբերյալյուրաքանչյուր

սկզբունքներով:

Սեփական տարածք ունեցող, ներքինն արտաքին հարաբերություններումինքնիշխան, ուժ գործադրելու մոնոպոլ իրավունքով օժտված, իշխող դասակարգիկամ ազդեցիկխավերիշահերն արտահայրդող,օրենսդիր, գործադիր,իրավական ֆունկցիսւ.իրակաճացնողմարմիններիու հիմնարկությունների համակարգ: Պետությունը սոցիալականտարբերխավերի հարաբերությունները կարգավորող,տնտեսապեսզորեղդասերիարտոնությունները պահպանող,հանրությանկողմիցընդհանուրճանաչման արժանացած քաղաքականհամակարգիհիմնականինստիտուտնէ:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ Պետության բարձրագույնգործադիրիշխանությունն իրականացնողանձ: Ժառանգականիրսվունքով կամ համաժողովրդականընտրությունների միջոցովիշխելու, կառավարելուբազստացած անձ: մաբնույթլիազորություններ Պետությանգլուխը միաժամաճակհամարվումէ ն զինված ուժերի գերագույնգլխավորհրամանատարը:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Պետությանտարածքային կազմավորումների՝ միմյանց ն կենտրոնիհեսւ միասնականամբողջությունկազմելու ձն: Միանմանկամ տարբերքաղաքականռեժիմ ունեցողպետութմիավորվելուձե: յունների համախմբվելու,

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎ Իշխող քաղաքականուժերի սկզբունքներիհիման վրա կառուցված ն կազմակերպվածվարչակարգ,ամբողջականացված

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

-

-

ռեժիմ: (հունարեն քԽօՏ

հարստությունն ԽոոթՏ իշխանություն) Հարուստներիիշխանություն:Քաղաքականհամակարզ,որում կառավարմանիրավունքըհամարվումէ հասարակության առավել հաՀարուստների րոատ վերնախավիմենաշնորհը: կառավարություն: ՊՈԼԻՍ Անտիկ Հունաստանիքւսղաք-պետություն: ՊՈԼԻՏԱ Արիստոտելիկողմիցբնորոշվածարդարացի,կատարյալ պետության ձն: Ստրկատերերիմիջին խավի իշխանությանքաղաքակսն համակարգ:

ՊՐՈԼՈՆԳԱՑԻՄ

(լատիներենքոօ1օոջուծերկարաճգել) Որնէ քաղաքական ժամկետիերկարաձզում: ակաիզործողության ՊՈՒՏՉ Պետականհեղաշրջումկատարելունպատակով փոքրաթիվխմբավորմանխռովարարություն: ՌԱՍԻԶՄ Մարդացեղելիանհավասարության սկզբունքզարգացնողցեղաուսմունք: պաշտական ՌԵԿԵՏ (անգլերենո6ն6է աղմուկ, իրարանցում)Ահաբեկման,պատանդներ վերցնելու,ուժ զործադրելումիջոցով կատարվողշորթում, կազմակերպվածխմբայինհանցազործություն:

ՊԼՈՒՏՈԿՐԱՏԻԱ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

այլ բմույքի սահմանադրակա երաշխիքներ ունեցողժամա Կ նակակից դեմոկրատական պետությանձն:

տո:նն

Ազրեսորիկալմիցագընսիայիենթարկվածպետությանընյուլ ական վնասիհատուցում: :

ՌԵՊԱՐԱՑԻԱ

-

- Հասարակական

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ

պետական ԿԱՐԳԻ

ՀԻՄՈՒՆՔ

բարելա-

-

-

-

-

ճատիրոջը:

Ազատության, հավասուրության, սոցիալական վրա հիմնվածդեմոկրատական սոցիասկզբունքների արդարության Նման լիզմի զաղափարախոսությում: գաղափա համոզմունքների ձետվորվելեն ԱրնմտյանԵվրոպայում բակիր կուսակցություններ 19-րդդարիվերջումն 20-րդդարիսկգբում:20-րդդարի80-ականսոկուսակցություններ ձեավորվեցին ցիալ-դեմոկրատական ԷատինաԱրնելյան կան Ամերիկայիերկրներում,իսկ90-ականթվականներ|ն՝ ու նախկինԽՍՀՄ-ի հանրավետություններում: Եվրուվայում կուսակցությունները սկզբում համարՍոցիալ-դեմոկրատաւկան վում էին բանվոր դասակարգիշահերի պաշտպան:Հետագայում լայն խավերիանունից:Սանրանքհանդեսեկանհասարակության կայն Ֆրանսիայում,Նորվեզիայում,Ֆինլանդիայում,Ավստրիայում ն այլ երկրներում, անգամտիրելովիշիոսնությանլծակներին,նրանք ծրագրայինսկզբունքներ: լիովինիրականացնել չկարողացան սկզբունքՆերկա էտապում,շուկայականհարուբերությունների ոլորտում պետությանակտիվ սոցիալական միները զուգորդելով հետ, սոցիալ-դեմոկրատիւան իր ջամտությանպահանջմունքների է հ ասարակության սրահում տարբեր խավերի: ոլորտում ազդեցության ԽԱՎ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

Տնտեսական վիճակի,հասարակական դիրքի,շահնբ արոյահոգեբանական նորմերի ընդհանրի, կուլտուրայի,կենցաղի, մւսրդկանցխումբ: րությամբամբողջականացված ԽՈՒՄԲ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

Ընդհանուրշահեր,արժեքներ,միանմաճտնտեսական կարզավիճակ,հոգեկանկերտվածք,վարքագծինորմերունեհամեմատաբարկայուն ամբողջություն: ցող մարդկանց

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

Ազզգաբնակչությանը ալպաաշխատանքով սաչքավորներին հովող,մարղկանցառողջությանմասին հոգացող, իրավունքների, պաշապամնվածութտար կանզնող,քաղաքացիների

ՍՈՑՐԱԼ-ԴԵՄՈԿՐԱՏԻԱ

-

|

|

-

|

-

,

-

հման

ն

-

մաստավորվում ժաԼանակակից դ րմակա զարգացան, ննոկրատակ Սոցիալական

ն

արմւստական սկզբունքներիհամակարգ: կյանքիկազմակերպման ֆինանսական Բանկերի, ձնռնարկությունների վիճակը վելու, սնանկացումըկանխելունպատակովպետությանկողմիցձեռնարկվողմիջոցառում: ՍԱՏԵԼԻՏ Ձնականորենանկախ պետություն,որն ամբողջովինհետնում է ռեժիմինն հնազանդորեն կատարում որնէպետությանքաղաքական է նրակամքը:

ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄ

(լատիներենքուոատ մասնավոր) Պետությանսեհանձնումը կամ վաճառումըմասնավորսեփակափականության

ՍԱՆԱՑԻԱ

ն

պետությանտակ

երբեմն

են

որոնք,ինչ խոսք,ղեռեսշատ հեռու են այդպիսին լինելուց,քանզի նրանքչեն կարողանում իրականացնել անգամսահմանադրութ երաշխավորված սոցիալական քաղաքականության մինիմումը:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նյութական բլսրիքների արտաղրության, բաշխման,սպառման հռվելու, քաղաքացիների աշխատանքային յունը ն գորնախասիրութ ծարարությունըչսահմանափավկելու, մարդկանց առ ության, կենսական րություններիրականացնելու ոտղությամբպետության ն րը,

որտում դրամային ապա -

մինիմումի եայ կենսանարաների բուքարտա մճախանշած

իշխանությունների իրտկանացրած գործունեություն: Տօժրհտ հասարակական) Որոշակիգիտելիքների, արժեքների,նորմերիհամակարգի տիրապետում իմաս. տավորողքաղաքացու ձետվորմանպրոցես: ն հաՀասունանալու

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

(լատիներեն -

-

սարակության լիարժեքանդամդառնալուպրոցեսում երեխա-մար քաղաքացու վրա ընտանիքի, կրթականհամակարզի, հասարակական միջավայրիտարերայինն նպատակաուղղված

ՍՊԻՏԱԿ

երգործութ-

յուններ:

ՕՁԻՔԱՎՈՐՆԵՐ

-

Արեմուտքում անձնաինժեներատեխնիկական

կազմինն գրասենյակային ծառայողներին տրվողանվանում:Տարածված են նան «գորշ օձիքւավորներ» ե «կապույտ

օձիքավորներ

անվանումները: Գորշ օձիքավորներ անվանումեն սոցիալական ինֆրաստրուկ տուրայի բնագավառի աշխատողներին: Իսկ ֆիզիկական աշխատանք կարատողներին տնվանմումեն կապույտ օձիքավորներ:

ՎԵՐՋՆԱԳԻՐ

Պետությանը մեկ այլ պետությանկողմիցներկայացվող անվերապահորեն կատարելու պահանջմունք, որի մերժումըկարող է հանգեցնել դիվանագիտական հարաբերությունների խզմտն,տնտեսականն այլբնույթի շրջափակման, զինուժիկիրառման:

ՏԻՄՈԿՐԱՏԻԱ

Պլատոնիկողմիցմկարագրված ձն: Հտրուստպետության ներիշահերնարտահայտող պատվախնդիրների իշխանության քաղաքակտնհամակարգ: ՏԻՐԱՆԻԱ Անտիկհույներիպատկերացրած ձե: պետության Արդարության սկզբունքները ոտնահարող, կամայականորեն գործողանձիիշխա-

-

-

նություն:

ՏՈՏԱԼԻՏԱՐԻՔՄ

Հասարակության մեջ մեկ քաղաքականուժի գաղափարականն քաղաքական գերիշխանության քաղաքականռեժիմ: -

ՏՈՐԻ

-

ձնավորվածքաղաԼը լոռշսր հողատերերի քվարղ դարի ական

մ ոզ ներին Անգլիայում

վականների Խր յ որն կուսակցություն,

17-րդ դարի70-ականթ

քական

Բիր

ճն շահերը: հոզնորականութ)

.

բարճր

մ

ի

այդ

հզորազղեցիկ տնտեսւաալնս կության

՛

|

խոնխա Բրիտանիա ղային Արար աեր ՏՐԻԲԱԼԻԶՄ (լատիներեն ցեղ) լ

բուրժուսզիայի ողակա տական ն

յի

տող Մեծ

ե1Եստ

-

-

Տոհսացնդ

վի շահերից բիտղ գաղափարախոսություննէ: Սակայն հասարալ խավերիհամոզմունքները, նս ու ձգտումները պատկերացումներն որոշակիւսզդեցությունկթողննն նրա լ բռվանդակության վրւս: Յուրաքանչյուրդարաշրջանումմարդիկորոշակիտեսանկյունից են ընկալումիրենց շրջապատն ու քաղաքական ու սկզբանքներով ' ն են ընկալումու րը միշտչէ, որ միանշանակ թողսծ ժառանգությունը: ընդունում նախորդների Ակտիվ քաղաքական ուժերի,ազգային էթնոսների,կրոնականհամայնքներիսոցիոկուլտուրմիջավայըը անընդհատզարգանալուն փոփոխվելուտենդենց ունի: Դրան համապատասխանէլ անընղհատհարստանում, ու դեմոկրատացվում է քաղաքականգիտակցության ընդարձակվում բովանդակությունը:Եվ քանի որ յուրաքանչյուր դարաշրջանիքաղաքական գիտակցությանբովանդակությանմեջ արտացոլվում են ճան հասարակությանդասակարգայինշերտավորմանն պետության քաղաքականկուրսիսկզբունքները, այն կարողէ լինել պահպան նողական ղակ զա ազատախոհական: Պւսհպանողականքաղաքականգիտակցությունըաչքի է ընկնում անցյալի արժեքներին ինքնակալական ռեժիմի ջատագովության, այլավտհությանմերժմանսկզբունքներով: Ազատախոհականքաղաքականգիտակցությունըկարեորում է ա ԱԱ , ժանման կասակցականճործունեության տույան բաւ ցությանազատությանսկգբունքները:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԴԱՎԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Փոքրաքանակհամախոհներիկողմից, կամ քւսղաքականառաջնորդիհանդեպ, վարչակարգի պեւռությաան որոշակինպատակովկազմակերպվածգաղտնիգործողություն:

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

Կենտրոնացածղեկավարություն,գործադիր կազմակերպվածկառուցվածք ունեցող քաղաքական ապարատ, ռիմնարկություն:Այդպիսիք են` կառավարությունը,խորհրդարանը, զ

բազայիվրա ձասվորվեցմոնուվոլիս կոաակցության հայ-

կաններին

ն

ոթ սկզբուբաժանման այ

|

տրոհվածություն:Հասարա-

`

հարաբերությունն

ձնով

ակտիվութ կլանային հարաբերություններում տարաբնույթ կության

քով

քաղաքական պայմանավորվաւծ ղրսնորում:

ՈՒՆ ՈՒԹՅ ԲՊԵՏ Ը

ՈՒՆԻՏԱ

ը:

լ

-

ձն:

պարզագույն Պետությանկառուցվածքի

.

-

համակարգ:

քաղաքական Սիատարը

հարեկ անաբ

ԱՐՄԱՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆենգասպառնալիքների, նպա '

ՂԱՔԱԿԱՆ ԵՐՐ

-

քաղաքական տակմիջոցներով

չությանն այլ ծայրահեղական ճերինհասնելուգործելաոճ: իճստիտուսների, ակա սուբյեկտների, Քաղաքական ՊՈՒՄ ԲԱԽՈ լ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ն գաղափարական ազդեցություն հակամարտփախազդ համակարգերի ն իներիմիջն -

դըսնոր-

քաղաքաց Իշխանությունների

:

ընդհարում: վոապրուգաղանսկոն տում:

Իշխանություն ուայլ բմոյիի ժերի հակամարտություն: նսառենչուժերի իշխա ճերինն իշխ լուծելու նւվան այլ բսույթ ճույթի խնդիրներ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԲԼՈԿ Քաղաքական հասարակակա կուսակցությունների, պետությունների, միավորում: -

տակով

ի շահերըհամախմբու

կազմ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՈՆ

ԳԻՏԱԿՑ

-

հետ անձի Քաղաքականության

տիճանը բնորոշող

ծանո-

:

պատկերացումների,

համոզմունք: շփվելու ամբողջականացված տոբող արժեքավորված,

թության ն

ա

Տ.

ձգտումների ժամանակաշըջ

քական համակարգի,

սկզբունքներն անուն ան ի ւթյունն րզ: հասարակության հայացքներիմակա արժեքավորող աի նավորվում գիտակցությումը Քաղաքական զոզընթաց: ա

Տվյալ

ու

պետակւս ինստիտոամների,

է

շերտավորման դասային կարգավորԱրար հարաբատյանների է հասարա կական մանը

ն

ընդգրկում

|

ի Խյ

մ

-

-

քաղաքապետարանըայլն: քաղաքային ԼԻԴԵՐ խորնուրդը, շաՍոցիալականտարբերխավերիընդհանրական ն

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

-

իրենումմարմգործու ն նրանց ակնկալիքներն հերի տեսանկյունից ճավորող հեղինակություն:Հասարակականկյանքիճզնաժամային հաղթահարելուկարողություն ն զարգացման արդիրավիճակները յումավետ ուղի ընտրելու ումակությումունեցող քաղաքականգորն ստրատեգիական ծրագրերի ծիչ: Կուսակցությանտակաիկական անձ գործումմիակկարող իրականացման ճաճաչվուլառաջնորդ:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԽԱՐԴԱՎԱՆՔ

Պետական գործչի, քաղաքականուժերի կողմից օգտագործվողճպատակաուվղվածբանսարկությունհ̀եղի-

միջպետական կառավարելու, հարաբերությունների տեն իշխելու հիմնախնդիրներ: բնույթի տոնո արժեքավորման խումբն սոցիալական առանձինանհատն, այնպեսէլ

Այն

|

ն

ն այլ

Ինչպես

Հա

ա

գը

ո

համակարգում, են իրենցտեղը քաղաքական փնտրում ոմտահղացումները, ըմբռնել, հասկանալնախոըդների

Ւ Գո ի րենց դերը գերիշխողն իհարկն,

րում,

"Լ

հայսցքնե-

Ըդ ետազա իրադարձություններում: վերնալսակառավարող վալ ու աուսջատարը կ

-

|

լ

քաղաքականասպարեգից կազրկելու,

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

են, ը,

հաներ ան

Քաղաքականգործչիկողմիցպաշ դիրՄ զ շահադիտականնպատակովօգտագործեր հնարավորությունը

ԿՈՌՈՒՊՑԻԱ

-

Ինն

միջոց:

Քաղաքական հարաբերությունները կարգավոու ների, իի, ս ովորույթ նորմերի բովանդակությունն ավանդույթների, րող քաղաքական որակը, քաղաքացիների ն ու էությունըարժեքավորող ամբ ող սկզբունքների Քաղաքականգիտելիքներով, համոզմունք-

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

-

ւը

|

,

արտաա լրատ տություն

-

համաձայնությունը անվանվեց Կալմարյան ունիս: Քաղաքական ներսում`իշհամակարգի ոնե ունե

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍՈԴԻՖԻԿԱՑԻԱ

խան ը րի րը

կ

լ աքս

լ

ան ՅԾ գզործու-

՝

ետական

նեհիմնարկություն

որի իրականացվում ձնավորման,հասարակությանկառավարմանն կարգավորման բազմաբնույթհարաբերությունների

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԱՐՑ Տետսկան ու գործնականցանկացած հարցադրո եմ, որի լուծումն առնչվումէ սոցիալական խմբերի,դա ուժերի,պետությանշահերին: : Հասարակականկարծիքի,մարդկանց գործոններով վարքազծի վրա սոցիալ-հոգերանական դրան որոշակիքաղաքականուլղվածություն Ազգայինարժանապատվությս ինր. կաոտղվածզործունեություն: : ճակեցության,պատմականկորոատների,անցյալի լավագույնապագեւյինկատմամբ ձգ ժեքներիվերադարձման, ճն ոտճացման հոգեբանական մթնոլորտսաեղծեների արհեստակա ի տեսանկյունիցօգտագործելուգորյան դասականօրինակ ն անությու Տաք

ր

խանության ա

,

Գոոթոցնր:

-

խողին քաղաքական երի

ՉԵՌՆԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՂԱՔԱԿԱՆ -

Ա հաղորդելու մ

Աա

ոբ

համալիրի աշխատանքներըդադարեցնելու կրաւաւաղրւվյան -

պրոսլազանդան:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ցանկությունների իրականացման տեսանկյունից գործող մարդկանց ն միավորող առաջմղիչ սկզբունք:

Մարղ-քաղաքացու ըմբռնումների, ձգտումների, զործունեության դրդապատճառները հիմնականում են նրա ա պայմանավորված կյա կյանքի պայմաններով ն իշխանությունների գործելառճով: Յուրաքանչյուր հասարակության մեջքաղաքականշահերի բախումը ն

վորություններ:

ՃԳՆԱԺԱՄ

ւ ւնների, ազզա- Միջպետական փոխազդեցությո

եր

պետությանօրենադիր, Նւ իր օրմիջյանհարաբերությունների, ա գարգաց գաններիոլորտներումսրվողհակասությունների պայիրավիճուկ: թունավտանգ

ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

(լատիներենսոյօտ միտսնական) կառույցներիպահպանմամբ՝ միասնականարտքի կառավարման քաղաքականությունիրականացնելունպատակովմեկ թագավորի

ներկայացուցչության համարմիմյանց հետ

-

-

մրցակցող տարաբնույթ

համոզմունքների հետնորդ քաղաք սկան ուժերի

համատեղելիութ

սկզբունք:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՌԵԺԻՄ

Պետության

օրենսդիր, գործադիր, իրավապահ օրմարմինների գործելաոճը, քաղաքական կոաակգությունների, լրատվական միջոցների, քաղաքացիների զաններիու

-

ոթ գործուն ություն

կարգավիճակը բնորոշող սկզբունքների ամբողջություն,րով արժեէ իշխողն քավորվում կառավարող խմբավորման

ոլայոնի ելնե աոտազովյոն զառմ լ

րն լիտարքաղաքականռեժիմները:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍԱՆԿՑԻԱ

ման

:

իշխանության օրգաններում

-

լ մորու բարեր առոմակաւանի նպատակով ոոբոքած՝ Է«Նաիրիա» ո

ճնճպատակաղրված ակնկալիք: Որոշակի նպատակնե-

րի, իղձերի,

նորքաիջնելըվկայությու ն է, որ առկա իրավիտաքոկանամնրի տապար շ րանց ըւտբնույթ Կեր: իրականացման համար չկան ր անհրաժեշտ հնարս

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՊԼՅՈՒՐԱԼԻԶՄ

Պետա կան

անհե ո ատաքական ննան ճեւդածութ .

ը

ղաքականուժերիասպարեզ

:

-

ումնության ոյա սկզբունքնեչսնրժող որրի պրոցես: արմատական անո փովոխությունն .

րի, խոր

պությունների

-

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՇԱՀ

Իշխանության նվաճման,ամրապնդման, կատարելագործման, իրականացման ու կղությամբ դրսեորվող՝ քաղաքական սուբյեկտների

որրան արմերվորված: հասարակական ակցություների, կազմակերր ական հւրաուունշրջանակներում

նեության արժեքավորվածություն: Ա

ի

Արա ն նան

ԱԱ

Ա

միավորվելու Ա յդպիսին կարգավիճակ: էր Դանիա յի, Նորվեգիււ յի, Շվեդիայի թազավորությունների Դանիայիթագավորի միությունը գերիշխանուք յան ներքո 1397 Շվեդիայի Կալմարքաղաքում կնքված հվականին:

համար: լամ:

հշխանոբ

Տճոճեծ (լատիներեն

չ

հարկադրամիջոց) Սիջազգային պարտավորությոններից խուսափող, շեղվող պետությանը պատժելու,որոշակի տեսանկյունից գոր պարտադրելունպատակով կիրառվող -

-

Խկզբունքների, մորմերի պատժամիջոց: ծել

ՍՈՒԲՅԵԿՏ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

-

կան

Պետության օրգան, հասարակական-քաղաքա6, խմբավորում, բավորո անձ, որոնց շնորհիվ քաղա

Աո

ՎԵՐՆԱԽԱՎ

Պետությանկառավարմանլծակներինտիրող,

ԱՂԱՔԱԿԱՆ

կանց խումբ: արտոնյալ դիրք ունեցող մարղկ քաղաքական զելճախավը Նախկին ձեվ դարաշրջաններում ատոհմիկներից հարուստ վերնախավմիչ.արաշուկի դներ վրա: Դեմոկրատագենմայինիման ,

մեջ

:

|

ա

ու

առկայությանպայմաններումկարող են կան հարաբերությունների նան սոցիալականմիջինխավերից:

ՏՈԼԵՐԱՆՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

(լատիներեն1015ճոնճ հանդուրժել) Այլախոհությունհանդուրժողքաղաքականուժերիսկզբունք:Քաղաի նրա լու, իր ԱՐ գործուննությունը բռնի միջոց 1աքականհամակարգիձեափոխութՏՐԱՍՖՈՐՄԱ `

ոնդգրկվել

-

յուն:

:երա Ա

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՆԻԱ |

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

«1

Պետության սափմանադ յամբ ընդունվածն ներքին օրենսդրու թյամբ ամրագրված իրավա ու բարոյական սկզբո ն '

-

ծրենբներին կան Աղոթքը կոտրեր

-

Իշխանության

անհնազանդություն: Նարա

օրգանների,

ւ

-

ՀԱ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ Իրավունքի, պսւրաականություն-

աոա Իրսվական ակութ ննպիսի ն Արան աանդեած ոթ հոր Ագան որ

ների, ազատության, ը, հավասարության սկզբունքներովկազմակերպու ն քաղաքական վող կառավարվուլ ուն: ասարակություն,որում պետութ նորմերով ն Նան հասարակությանըպատկանող յունը ին հիերարխիկ կախվածությունիցազաիշխանություն է: ականությունշնորհիվ տնտեսականընքտագրված,մասնավորսեփպ մբ, բ, իրավունքով օժտված, պետությունուրույնությամբ, կանց Էաստրակություն: անկախ նից հարաբերականորեն Քաղաքացիականհասարակությունըաա ոմական զարգացման ը լ արդյունք է ն ձեավորվում է սեփականազուրկ մարդու ու ու ւ ազատությունըարհամարհող ր կալվածատիրականհարաբերությունները բուրժուակա ր րաբերություններովփոխարկվելու պրոցեսում: Այդ լ ոը ոզրոք Ժ. Ժ. են Թ. Ռուսոն ն Ջ. Հոբսը, Լոկը, այլք: զարգացրել Քաղաքացիսվան տառադակությունըհիմնվում է ազնվության, պարկեշտության,մարդասիրության սկզբունքներիվրա, որով խատեսվում է հւսսարակությունըդարձնել միասւարըն զատել բռնությունիցու չարիքից:Այդպիսի հասարակությանմեջ պ

ա ՝

նե ւն ր ոտնահարող Կարի հաո րն

Լա

մարդու է

ւնքներին հետնելու ան շեղոոավորվածությունը:

բաղաաժիների պար Խան

"

ժողովուրդների, ազգերիփոխհարաբերու թյ ըն արժեքավորուղ ական շահաղիտ սկզբունքնե համակարգ: Հասարակության իշխանւստենչուժերի իշխանություն նվաճելու, ն պահպանելու որոշւսկի տեսանկյունից տեգործադրելու սական հիմնախնդիրների, պրակտիկ կանություն:Հասարակական գործողությունների կյանքի բազմաբնույթ հարաբերո յուններըդասակարգային շահերի տեսանկյունից կազմակերպ սկզբունք:Սոցիալական

-

րի,

ամբա

" Աաաաաոգիալական խմբի, ,

Լ

Ա շյոանությունները վերահսկելու

միջոցներով` արգելկու իանգործելաոճ րան

ՔՈՂՈՔՈԿԸՆ

հասարակության ինք-

օժտվում է

օրեն րենքի սա հմաններումիր կյանքն ազատորեն տնօրինելու ի հնարավորու իրավասու չեն անճնական կյանքը: քաղաքա

ՂԱՔԱՑԻԱԿԸՆ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

`

-

ան

ւսծվում

,

:

լ

ֆունկցիւսներ վեր են

նակառավարման լծակների քաղաքացին

լ

ու

Ք

տության որոշ

:

անհավասարության, դասային խտրականության, միջդասակարգային հակամարտության ր» տեսական

ԻՑ

համակարգ: ացանների արժեքուվորված «ողաքականության բովանդակության .

"րորզաբանումըմինչն 19-րդդարը կապվումէր պետության, ն կառավարության կառավարմասինԱրիստոտելի «Պոլիտիկա» հետ ն իմասաշխատության տավորվումէր որպես ուսմունք պետության մասին: 19-20-րդդարերի ման

ու քաղաքականագետներն

փիլիսոփան ընդարձակեցին զգալիորեն քաղաքականության բովանդակության շիջանակները՝ շեշտադրելով զանազան հիմնախնդիրներ: Սակայն հանդերձբ̀ոլորի մոտ էլ մանրամասնություններով որոշակի շահերի արժեքների

տեսանկյունից է ընդհանրացվում հասարակական կյանքի ն կազմակերպման կարգավորման ստրատեգիական գաղան փարախոսություն տակտիկական գործողություն լինելու հւսնզաու

մանքը: (հունարենօԺջօ5 փոքրաքանակ ն ճրշիծ . իշխանություն) Պետության ձե, որում իշխելու իրավունքը պատկանում է

ՕԼԻԳԱՐԽԻԱ

-

-

ներիփոքրաքանակ խմբավորմանը: ՕԽԼՈԿՐՆՏԻԱ (հունարենօճշիլօՏ ամբոխ ն Էլզա:

հւսրուստ-

իշխանություն) Սմբոխապետություն: Քաղաքական հմտություն, փորձ, հեռատեսությո չունեցու -

յան ձե:

-

չքավորների շխանությո ան դարաշրջանի պետութ321

-

աջ (իտալերեն1Տ615ուօ միություն) Ազզայնամորսկան, ծայրափեսկզբունքների հարիզմատական ղական, հակաղեմոկրատական, Ժ. Գոբինոյի,Ժ. Լագաղափարախոսություն: ամբողջականացված հայացքներիտեսաքաղաքական պուժի,Ֆ. Նիցշնի, Օ. Շպենգլերի

ՖԱՇԻԶՄ

-

-

կան ընդհանրացում: քաղա20-րդ դարի 30-ական թվականնելինֆաշիստական Իատլիայում, քական ռեժիմներհաստատվեցինԳերմանիայում,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

լ

երկրներում: Պորտուզալիայում, պետություն (06մ6:8ն6 միություն) Միասնական ՖԵԴԵՐԱՑԻԱ (լատիներեն միութմի քանի պետությունների լ ելու նպատակով միավորված ն այլ Իսպանիայում

-

-

Ս

ու աշնությու,

որոնցիցյուրաքանչյուրը,որպես ֆեղերացիայի մի մասը ն կարողէ ունեէ իր իրավունքների պահպանում ն ճլոս մնջ մտնող Ֆեդերացիայի նալ սահմանադըությում: ընդսահմանափակվումեն միասնական ճերի լիազորությումները Ֆեղերացիայի հանուր սահմանադրությամբ: են ԱՍՆ-ը, ԳՖՀ-ն, Մեքսիկան,Բ րազիլիոն, ված պետություններ ՌԴՀ-ն նայլ երկրներ: համակայգիմեջ մտնող Նո Քաղաքական

ՖԵԴԵՐԱՑԻԱՅԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴ

վերի խորհրդարանի սուբյեկտներիշահերըներկայացնող րացիայի ւ

սուբյեկտ,

Բորի» սկզբունքով թր

-

պալատ:

եջ համակարգիմեջ Քաղաքական յին կազմավորում: պետական-տարածքա նուրույն

ՖԵԴԵՐԱՑԻԱՅԻ ՍՈՒԲՅԵԿՏ

-

մտնող ինք մտնող ինք-

1. 2.

3. 4.

Խաչատրյան (մեթոդական մշակում): Բ., Քաղաքագիտություն Վ, Խոասչապլրըյան հատաըակություն, իշլասնություն: Երեան, Է, ազգայինգաղափարախասություն: Երնան, 1999 ՀովսեփյանԼԷ, Քաղաքականության պատմական դասերը

Խուրշուդյան Հայոց

Երնեւսն (Ի. Ս. Բալյանիխմբագրությամբ): ԲՈ ՈՐ

ՆՊԱ

6.

ՔնեոյյսնԳ., Քալաքականկուսակցությունները: Երնան,1996 Ճարօոօրաց մքօ8օ1 ԱՈՕՆԽՈՂԹՎՇՇԽօԾ ԽԵԼ: 8 57. ԽԼ, 1997, 8. «քոշրօ16ռծ, ԱՇ ԽԼ., 1997 Ց.ճֆոք առն ոօդույ. 9. Ք., .Ճքօլ //ՇուՕճքորտ ը Դ0181812քաՅոԼ. ԽԼ, 10. Ճքոճ41461ք4 ն ԽԼ, 1993

ԷԱՄՑՎ ՈՕԽԱԽԱԼ

7.

աալ: ԸՕՎոաւճ

Քճուօր Փ.,

12.

Թ6յօԹ Ը, Ճ., Ոօղուօոօոագ.

7.

ԽԼ, 1978

ԽԼ, 1996

13. ՔոՕԱՌՇ:Ե2Ճ., 14.

ԱՇԴՈՎՈԿԲԸԽՕ6

ԽԱրծքԸրր0. ԽԼ, 1992

ԾՈՇՆՈՎ6ԸՈՒ Ըռ088քծ: 8 2:

(ու. քր. ԱՒ

Քօռծււօմ

ՅԱԼ

քօթ), Խ,

15.

Եքօ Փ., 1օորօոօոտգ.

16.

թքյոճաԸ., Լխօքճղոտրւ1 ՔՄքոճւատնՓ. ԽԼ, 80

17.

8.

8ճխԽօ:

Խ1Լ

ԷԼԱ6,

լ9. 20.

21. 22. 23. 25.

ՇՕԱՅՅՂԵՔԵԼՑ

ո

Լող

Ք. Ը.,

Լճղ0168 ԼՇբ6րթ Լ.,

Խ.

Ոքօաօ-

մոտ.

«օէ

ԽԼ, Փոխան.

Ծ8ՇրՇՈ6

Խ1Լ, 1990

ԱՇԽԱԱՎՇԸԾՈԼ

ղխօքմմոյյ,

ԸԱՔ:

3ոռ-

ԽԼ, 1998

ԼԸԸՕՈԾՆՈՂՔԻՄ.

Խ. Ը., ԱՇողոՂՈՎ6ՇԵՅՑ ԷճՄեճ. ԽԼ, 1994

ՓոճօօօՓոտ դքճոձ. ԽԼ,

ԱՎՏԸ

ԸՕԱ6քոոաք.

ԽԼ, 1995

26.

ԼՇօոօոորաոՑ:

27.

ԼՕօ66Շ Ղ., ԸՕՎԵՒՐ ԵԱՑ:

8 27.

ԸՕՂԵՇՑՅ»ԼԼ,

ղքօա386րծօո14. ԽԼ., Է ճյու, 1978 7Ըոօ8ո41 Շ800ՕրԻԼ.ՐքմյորձիՇՑՕՇ մ 6րՕ

ՕԾԼԱՇԸՐՑՕ

ԼՇԽալճք Չ., ՎՇՇՃԱՇ

28.

«086

8666ք ԽԼ, 1136ք8ժալճԱաքօ:386Շրճքաք.ԽԼ, 1991 օրաօուծո ւմ. ԽԼ., 8զք Է., ՇօաաօոօրոմԱՕԽԱՐՈՎԾՇՑ.:

Ճ.

Խ/., 1992

/Ճ. ԽՃոօ68 Ճ. 8.

24. Լ616րԵ Ւ., ԱՇԱ

Ա

յուն հաաա ննածու ի

Երեան,

Անհատ,

6օքոմ

ո

ոքմումո4.

.Ըրօքռ-

ԽԼ, 1993

ԽԼ, 1991

156ք8ԵԱԵԼՑԱքօտ3ՅՔՇրծ ուք:8 2:57. ԽԼ,

ԸՕ15ԹՐ23,

որան «

Մքշտհ

Խ.,

ԸՕԵԿՎՀքօո 3.

29.

-

ԽԼ., 1994

3.

Հց. 0ՅոՕԲՇԵԱԵ

"

,

.

12. Մ6ԻԼՑք68

ՏԲԱՇՂԹՁ

րո

661017 «ո0ԹՅի». խէ, 1985 օոծ Յուն Փոաօճլամք ն /1ԲԻ10Րք4

Օ1ՅԵՆՅքՔՅԻւՅ. ԽԼ, 1992

տ արան

:

33.

բ

35. ՊԱԱԲԵՐԵԱԸ

17.

-

1.

Լ.

Աճ

ՈՐԲ

զ

ԳՆԱ 39.

Ճ. Ի., ՇՕԼ10ո0117

ՅոքՅ80ԻԼԵԼԸՊՕԹ

40.

Սոերւ

ք. 8.

41.

Սոաու

8. 8., ՈՕաօոօոոգ.

42.

Զրծու

ՓաօօօՓոճ

Խօ

ւՓուոճ.

ԽԼ,

ԽԼ,

19.

Մ

187Վ6ոյո,

Ը0օ1աթ

45.

գ:

46.

47.

Ըոո

Օմադ

ՕՈՂԸՅԻՈՈՑ

ԽՄԹԳՅՑԻՆ

Շմաւոն

ԽՆՑ,,

եո

ո. աաթ Գ ռոտ մ

ԱԾ

88011014 Սքոու )Օ. 8. ՍԱԿ

պ

տն

30108

-7:

:

ՈՕՆԱԼՔ46Օ41

ուծ

ն ՈքՀՕՅԵՌ,

ծ

ԱՈՈՎՇԸԽԵԵ:

ոքճոօթեմ

ո

ր

աօ.

ՀՊԱՀ

51.

`

52.

ք6շրօաորտտ. ՖԼ ոքճտօտերւբոծուտք: ոՕոոՂԱՎՇՇ 8. (1օր. ոքոոօտեու յածոռմ օ6ո. քօր 1Ըոօքամ ԱօռոուօՀմու Խլ., 1996 `:

Ըւօքոտ

Խ/., 1996

ո

ոո4 8):308. ԸԵՇՅՈւոո): 34661016 ԼԱրաօոոււմ Շ. ճ., ԸԱՇ1ԾԻՈւթԼՈցուօր,

ԻԼ, 1990 -

805քՕշե-

Ո

7ՄՎՇՕԷԱՈՎ,

ՊԴԱՑՑ:

ԽԼ, 1989

50.

51. ԱխտաԸԽճն Ի. 8. ԽՆ, 1994 Ա0Շդա. 54.

Բում

55.

բում

56. Կուռ

Ն

ՔՕճԱօ108 Ճ.

ՌՕՊՈՈԼՎ6060Մ

ԷԼ ՈՇոԱՆՈՎՇՇՒԱՇ

|

Շ.

Է16ք-

ՈՇՋՂՇՊԵՒՕՇ7.

ՇԱՇՂՇԻԼԵԼ

1. 4, Խ., ԽՈԼԸԵ, էլք4805. ԸօԿ. 86. Մ., ԽՇՂոՓոտտեձ 8 6Ղ. Ղ. 6, Խ/. ԽԵԼԵ, ՕՕ. Մ., 14 86ՎԱԾԻՐ)ոտք). Խ/., 1993 06ոճշու Լոու

ոքթյւծոտ

խօքօոօլ 1. Ճ., 1Շօքոգ ՈՕդողւօռօրւտ Պօ, 1998 Ք

ԸՕդքօո

ՓՇրօ1084 8. Ի., ԽԱՕճճքաոտձւ

01.

(100

5263-Են:

տ:

օԷ

քճ-

ԱքօղճՇՇՕԹ

01786108).ՔՕՇՂօՑ

Առ

ԽԼ, 1992

ԷքՀԳրՅՒԸՑՕՅՆ7 ՕՕԼԱՇԸԴ87.

66.

/ՕԽ

67.

Խամ

68.

ԽԱՈՃՈՅՏ6:

/շե., (184 ՂքՅԵՂՅՅՃ օ Ոքմտղճ

ար:

4 ՒԼ,

31.

1.3, ԽԼ, 1988

ԽԼ, 1982

ՐՕԸֆոձքե.ԽԼ, 1990

ԷԼ, Ոճքճո ՔՇԵԼ

ԱՅԱՅՕԷՑՂԵՒՕԻԾ ՕԾԱ16Ւ14.

Խ1., 1992

70. ԽՈՂԲՐՑԱու 6. Ե, ԵՍՎ Է. Խ., ՈՇՔՂՕՈՕԻՔՅ.

Խ16ՂՕՊԻԼ

1ՇԸՃ6ՈՕՑՎ:ՆԸ

ԽԼ,

69.

Խոտոօ6

ծ.

71. խԱոՂ86689. Փ., 72.

Վքօրոճք ԽՈ

մ 1շօքօՂոԱ6Հ6Յ8

3ձւայ

Խ(., 1990

ԽԱՇ

Խէ, 1984

ՈՕճոՂՉՈՕԻԱՑ.

ԽԼ, 1993

ԸՇՕքեյու07161706.

ՎՇոՕՏ8ԲԵՁ.

ԽԼ, 1985

Զո/Ղ8.

Ճ41Ս13Իւ6 ՇԼԱՃ.

ոքճրՂոՎ6ՇոՅՑ

Աքմթ Ը8060ր

8. Ճ., Ոօաոօոօրաց.

74. ԽԱՍՊՇ Է., 8ոձՇ 168 75. Խնաղու Ճ. Ճ. քաո

ք83րծ6ի

Թոմ

ր6ն

6ՃՕԱՇՐԱՂՄԱՈՕԷԱԼԻԼ

|

ո 1ոմԱ1ՕՈՅՃԵԼՈՅՅ թՂԵՆՄքձ. Խ1., 1995 ԽԼօրծքաւՅմԼրու 77. ԽԼՇԲՂՇԸՑՖՇ ԼԱ., /136քճւուծթլթ ոքօ93586ր6էո18. Խ1., 1955 78. Խիւմ68 Է. ՛1., ՈՕՃոՂ0:0ՐՈ8: 7Վ6Ծ11Ո: հոց 87308. ԽԼ, 1997

ԷԼ Ը, Ա0աոՂՕԴ0ՐՄ8: 8 2 ՎՀԸՂՎ. Օր6ՇԸՁ, 1992

79. Աոտճքօ84 80. ՒԷ16քօճո Բէ ուլ 8. Ը., 161օքոտ Ո0եոՂԱՎ66Աքճոօոռմ 7ՎՇուն. ԽԼ, 1988

ՈՕոՅՂՕՕՐՄ:

ճ|. Օճաօտոլ ճ7քը ծամող (110 քօր. 8. 1. ՈՄՈԿՇոճ), ԽԼ,

76.

ձ2.

ՇՕ8քՇԻլՇէ-

ՕԵ0ՑԵԼ

ոՕճո՛0ո0որն

"

որձ

օ

Ոօղտւճ"

(10ր

քճշր,

161168, Ճ.Ե0րիձմքձ).

Լուռքու Ճ. Ը, ՈՇԽԱԾՈՕԻՅ8: 7ՎՇԾԱԱ Բ. Խ1Լ, 1997 8. /. Օ կձ ոօորյաւմ 80ՇՕՔ6 8 Ատ ՅՂՈՅՈԲ. ԽԼ,1999 Ը, Ռուռքոն Պմքծ 84. ԼԱքճււռ ԽԼ, ՃճԽՕքքձՆա ՄԽԸ ԱՇՃԵՐՈՀ. Խ(1.,1990 86. (ԼԸ ՂԲՀՃ ՇՕ8քճՅԲԱԱ1ԵԼ: 061166"8. ԽԼ, 1998 Էլոքշօա ., 83.

ՇօՎ.

ԷԼ, Մ36ք8Ւալ6 «ՕՎԱՒԵՈԼՑ.

տօխա

13. ԽԼԵՒՍԴ:

Խ1., 1999

ՎՇիոն. Շքծռիոծ 8ծեճ

ոքորօծոու

ո

ԽՕԿԽԱԵԹԴՇքԵԾԸ

Կ0ՕդօաքՕ84ԱԱ6 ՇՕԼԱՈՅՆԵՒԼ0Օ-ԱՕՃՈՒՈՄ6ԸՑՔ5

(10ո օ61. քճր. Օ. Փ. ԼԱռծքօ88),ԽԼ, 1994

լ

/Ճքօուտնոտք: 346011ու,

61.

ոագեր ոմՆԱՆ Արա

.

ԴՐՈՈԴՈՆԸԸ

3ԴԱԼԽԼ, 7Մ3ր-80 ՔՕՇՇԱԱԼԸՃօԻծ

Խ 8., Ոօռուօոօ1տգ.

Խ/., 16

48.11270թ:18 թ. Իլ.

ոՕոխուաաճ.

|

ոօոուօոօում

ութ

:

34.

ՑԲքՇՈ

Ճ. 8. ՈոԱՈՈ160448

Խ(Լ., ԱԱ ղոց թէյ ԽՈՇԱԿՈՈՆ Աո Խ1610ՕԴ

3.

'

ԻՕՇՄՃՅքՀՆԹՈ:1ուօքոտ

Խքոււօտ Ե. 7., ՈՕոոոմմ6Ըւ06 ղքօրոօամքօքուտծ. Խ1, 1990 64. ճՀիքճ6Ո658. ՒԼ, Ըօմաճնեւոլծ խօֆօքոււոմ. ԽԼ, 1992 81110106061481160: 65. /օնոչաքո 4., Ղթաածքութոը օԾԱլ-ԸրԻ4:. Խ|., 1997

ԻԼ, 1999 լ

Ը800ՍՊԸ. ԸԼ1Ֆ, :

63.

ի/15, 1993

8իճօրո.

8. 8., Ոճտոքոււ Ճ. Շ., Եգր08ՇՑԱ ԽԼ1.,1995

ՕՐԱՋ.

,

8. 8., ՄՈՃԱՒԼՃ. 14.,

02. ԽՕՂՇրւօ5 Ճ. 11, էո ոյ1Ք

ԽԼ, 1991

Հք6-թօ. 106)/Ճ4ք

1014414ք806

ՀԷ, Փուլ

1972-1973

Ք

60.

՛

ԿԼ,

8:21.

ԽԼ,

ՈՕոԱՆԱՎՇԸԸԽՅՅ ՈՇո0ոօ1րգ.

ԵՅ8ֆառօօօՓոջ:

քա

36.

ԷՐԼԸ արո

ոքճ808010

ՒՕՇՂԵ. ՕՐԵ,

ՈՕԴՈՂՔՎՅԸԽՕՐՕ ՍԱ4ՇՆԼ

ԼՕէլգձքօթ /.. 8. 160քոտ ի/., 1992 Ռճռծ Է., 8ոօրտաաճո 1օօրաօ հճԱՕԽքճ71/. 16օքա. ԽԼ, 1998

ՕՕԼՕՅԵԼ ՈՕԴԵԱՔՎՇԸՇԿՕՆ

/.

30.

11. ԷՕ. րճ օ.

'

ԽԼ, 1997

ք. ԽԼ,

ԽՕտոճք. 1., ՄՇրՕքոԿ60526(Փօքանք ոճա6եքմ

Հ8. Կօտուու

`

"յ

,

Տ7..

5, Ե., Բ1ւվՀո0 ՈՕՃՔՆՈՎՇԸԿՕԱ

քճութու

8.,

ձ7.

Լոքո

88.

Ուսա,

Ոճքոմւոծ

ՇԱՇԼ6ՎԵԼ

ԷՑքօոԵլ. ԵԼ, ՇՕդքճաճլլօտ

8 41. Ը0«/ճքՇո80. ԸՕԾք.Շ6Վ.

89.

1:08

90.

ԱՇԽԱԽՎԵԹՑ

91.

ՈՇոոՒԹՎԵՇՈԼՇ

92.

(Շո

ք4:

ԴՇօք12

եՕաՓո

թը

(թու

քճ..

040ՈՒ8: Ոօոտւտաօ1),

Ը. 8.

ՂՇճորօո01101:

ց.

Ւ

հՀ1 89308 7Վ60ՒՈՂ

95. (ՈՕոՐ0ո0114. Խլ., 1999 96.

ՑելԸլո

ԱՕՇՕ6Ա184 ԽԸ ՄՎՇՕԻՕՇ ԽԼ, 1996

ԽԼ Ճ.

97.

ԼԱԾ օոծՐԱ8:

ց.

ՈՇոուօոօոտ

ԽԼ Ճ.

ԲՀՇԱՂԱԳ),ԽԼ, 1999

ԹՅՇՔՈԱՒ,

իմ. Շ..

100. 1081020188

Ց8ճքու էնու),

ԽԼ, ԽԼմք«Շէեօ), Ծճրցու, ԽԼ, 1996

հ 6/քԸ ՃՇԽԱԱՂ (Ոօր. քճր.

ՃՆ.

ԷԼ

քր. (ԸօՇԼ. 1018. ԽԼ., 1991

(ՈՕԽՆԵՕոԾԼՈՑ. ԸՃօ8Ղք»-ԸՈքՀՏՕԳԻՂԲ,

ՈՇՃՈԼԱՎՇՇԽՔԱ

մքօղոօ(.

ց.

ԻՎԼՇՇԽՍՏՇԽՕԼՕ Ճ0-

16Ճ1ՈՎՇՇԽՈՃ

ՈօՕԸՕԾՔ6ոտն ԸԴՖՈ6ԷՈՒ08

ՄՎՇՕՒՕԸ /10104017: ՇԱԾ, 1998 16:08,

Ւ/(., 1994

(107

ՅԱԽ6ոՇՈՑԸ

ն2 ՄՎԸԾԼԵՐ

(Ո6ր քճր.

(Ըռօղ. ՃքճճՂՕԿԱՈՎՅ

կարեր

ԽԼ, 1995

ՇՕԼԴԳԸՅԾ.

ԸՕԹքՇՀՊՇԷՐԻԼԸ

24.

7ոժթծք(ք1997

ԽՆ, 1980 Խ1., 1992

8ք411: ՕԴԺՔԵՂՇ6օ6116Ը180 ԳՊՈ՞ Ս ոք ՀՎԺՐՔԱՑ. Խ1., 1422 102. ԱքոտոՎՇՃՇԵՇԵՑ. ԹՇղօքոց, Դճօքոմ ԽԼ, Աքօոքծոճ, 1980 Ո. Ցորութօ՝).

ԱՃ ՔՀՃ- Խ.

103. քոոո ու ճո. ԻԼ, 1998

ՈՕՃԱՈԾոՑՈՈւԹ.

101. 11Ծոյյճք 1,

104.

բ

ՇՕՄԱՑԵՐՑ «4. 14. ԹԹԲրՏՈԱՕ

Ոջոճվծթ 8. Ո,

ԽԼ, 144 Կ8ղճրնօնՓլոօօօՓոու8.23. 105. ԲԱՇԸՇ» 5. )16010ք884 ՎԸՂՕՑԸՎՇԸ7Ի4. Խ)., 1995 11ք066:1ԻԼ

106. ԾՕոճօԱՕՔՑՄԼ Ճ., ԲՈՂՕԾՎՃԵՑԻԼՑ

ՀԱՐ

ՅՈԼՏ 4, ՈՍԽԵՐԼՈՂ.

ԱՒ, 107. Քուօք Ո... ԼԲքութիւծՑ ԽԼ, 1969

108. ԵՄՇՇՕ46. 7Ճ. ԴքՀԵՂՅՂԵԼ

117Կո. ԽԼ, 1996

ՕՇԵԾՑԵԼ ՈՇՈՒՈՎԵՇԵՕ1

109. ԸողաՇԼԲՉՅՈ 4. Շ. |յքոտճ ՎՇՈՕԹՈԸ՝ 4, (Ս. ԸթտքօտՆ չն. Խնճք,մքօնքոճճ, լ 995 ՇՈ, ՕՆ.

ԸԱԸԴՇՅԼԵԼ ԸՕԹքՇՅ6Ա

ԸօոօՅԱԸ» 4. ՔՆ, Ո0ՈՂՄՎՇՇԽՃՇ

Լ. ԽՐ, Խ1., 83-80 Ս. Ս., ճՓօք Ա3ՎԵԼ ԿօաՓյուտ8. 112. Ը6Յ66աուօ. ՇԵԼ,

ԸՔՅՇԱՕՔ 8. Ճ, ՈՇՊՈՒԾՈԾԻՆ

113. ԸԽսքոյ168 2. 8. ԽԼ, 1990 Շ01110" 01148. 114. Ըօդքճճո ոմնՅ4ՈՅՆԻՑՑ 106)/8քԸ7ՈԾԴԱՒԱՎԵԸԵՅՅ Էոտեծ: |1ք0064151 ԻԼ,

լ 15.

են,89.

Կ

։

Շճօ84քե. Ն134-80

ԹԼՈԽԱՑԴԾԱՇՆԻՎՇԸՃՈՒ

ր1ՕԴՕՐԱՑԼ

ԽԼ., 1993

11186թ6141614.

ՀԼԲքՎՇՇԽԾՆԾ

93.

Ք

1լք4Թ6, »էլ451

ՇՕԱՃՃՊԵՒԼԸ

ՄՂԱ80ԸՆԵ

ՇքՎԻ6

Լ20. Շօ ա ԱՅ

ԽՕՃԸՂՔ.

3ՅՈԶՕԾԵՅԹՆՆԵՈԵԼՑ

ՈՀՇԱՆՈՑ

.

3, ԽԼ, 1994

1.

ԽԼ, 1992

2). Ճ.. ԸՇօՈՕՈՄՈՒՅ.

Լլ9

Էտ,

121.

ԴԵՒ ՆՎ

դքՄոքձ

Ը

6581ձ

ք ՕԾ»6ԲՃ

Աճքճդգ0իձճՔ

ՇՕՆՏՅՃԵՒԼՎ

ԼԼ

ծ., ՔՅԵ

ԱՅԻ

ծ

ք7շՕ ւօ.

124.

125. 126. 127.

128.

2.

ճոճ.

ԱՆՆ

ճւ

տ

Պե

'

քո3տո-

աՅ81.

ատա

ԽԼ, 1996

ուռա հարմարա» :

'

ՈՕԻՕՈՒԵՆ,

1960/1970

ՀԹ

խր Ըրքջո/քռ

ՕՈԱՎՇԸԿԱԿ

Լ1ԵԼՐՃՒՉ8ԼԼ Ճ.

135. ԼԵՐ ՃՒԵօ8 Ճ. 11, ՇՕՑքծուճէԼԱԵԼՇ -

էմճր

Կու

՝

է

՛

Վ. ԽԼ,

ԽԱՌԹՒՈՌԿ,

ՄԽ.

'

`

ւխ

ա

մ

136:

ա 1180թօ6 0. Գ., ՈՕԽոաա ՀՕ 137. ԼԱոքձո 11, Շքճտէրւր Շաատ առատօոու Ի". 38. ԼմոճքոծոծծքոԷ. 26. ՈՕԱՈՈՎԾԾ:

ՃԱՐՎՎԲԸՃՅՑ

ԸՕԱՑՕՃ0ՐԱ4. 8 2 Վ. ԽԼ, 1992 139. ԼԱ6ոօքալտտ 8. Ճ., ՕՂՈՂՈՎՇԸԽԱՑ Բ)ճթրյքճ. ԽԼօրծոմ 1 քՇճնԵր ՇրԵ. Խ/ 615.ԽԼ,

ամոցաու

զ

:

`

140. ԹոԱՑ

/Ճ.

ԽԼ, Բործիծուճ

ՑՈՂ

Դոն:

ԽԼ, 1995 141.

4616ք6 18., ԸՄ»

Ք

123166

Օղեր

:0թթճմճմութոլ

«օթ

ոՇքօքառ. Խ1., 1991

Փոռօօօֆու.ԽԼ, 1979

116. ԸՕԿՕՃՕՑ ե. 8., ՇքճոՒԹՅԲԿՕՔՀՃ

ԸՕՅԱՅԱՑ6 1 ՈՕՃՈՈԱՎՇԸՒՎՑ ԽՄՂԵՐ/ՔԳ.

117. ԸՕԽՕՏԵՇՏ Ճ Տ. ԱՇԽՃՈՂԿԿԱՇՇԵՕՇ

ԿՕՈՓ/ուՐԵԼ Խլ., 1992

ՆԿՅորոան, Ին, 18: ւ ՐՑՈ6ո Խլ., 1990 ք աաա, քօր

Աքօրքծօօ, 1986

«

ԸօՑքծուբոոմտ67ք2:43888 բ6աօաքոյոն. ԽԼ, 1982

է18. ԸՕԱՔԱԵԱԽԸ

ԽԼ., 1991 է

ԱԻՅՔԻ»

8. ԽԼ, ՍԸ

134.

6քոոչ

ԽԼ, 1389

Փքօ» 3., Մո.

32.

աաա

Շ

ԱՕԱՆՔՐ

'

ա. Ի ոլր »ոզորյքօո եր Խան 133. Աութքօու ոաօրո 131.

350լՕ0ՎԱՎ01

Խլ ՇԱՕԿԵԻ իլ ԻՏ տքօրթօ

րօքն

աԱԱավ

ՇԼԱՃ

ք68օԽօլոր.

ալթօիօն ԱՕՊԱՂՈՎ6ՇԵԾԻՎԵյՇու (Ոօո տ

ԱՕԴԱՂՈՎՇՇԵՇԾԱ

ԴՇօքատ օքւՅոտՅՅ Ա.8 ուա ԻԼ 7., /Շսօոքոորըըդ ՀՃՎՓքմուծ, ԻՅ։ Մ0142818ք13811 ՈքօֆոուօՑԽՍ. 1., ՈօԱՐՈՎՇԸՔՕ6 Խո ՓրոօօօՓո88ոՂէՂո. Խ1., 1996 534. ԽԼ,

ՅՈԱՑԵՂԾՈՇԵՅ.

ՓմոօՇՕՓՇաճճ

841.1

ԽԼ., 1994

122. ՛Ր6Օ0ք6Ղ 15 0-51610ԽՕՊՕՐՔՎՇԸԽՔԱՇ

ՕՇՈԱՕՑԵԼ

123.

Յ

ԱՕԱՆԹՅ ՃԱ

ՓՔԸ, Փքուււտտ1 1ՅԱՅՈԵԼ 168,

քՄ786

քեր

:

106)ձ8թ618.

ԳԼՈՒԽ

ՉՈՐՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

41.

ն Սոցիալականացման ըմբռնումը էությունը մեգրալակաճացնան հիմականազդակն Սոցիալականացման տիպերը, էտապները, մոդելները Շուկայական հարարերությունների ձեավորման սոցիալականացումը

րութ

43:

43.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

44.

ՆԱԽԱՔԱՆ

..

աաա

աաա ականա

աաա

կակա աան

վական

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԵՐԵՎՈՒՅԹ

Գ.ԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ

5...

կյանքը Հասարակական ոլորտները էւթյունը ն ազդեցության Քաղաքականության

աաա

ա

աաաաաաաաաաաանաաաաւաաւա

Մարդըն քաղաքականությունը տսհմանման հարցիշուրջ Քւաալաքագիտության գործընթացը: 1.5. Քաղաքագիտության հիմնավորման կատեգորիաները հիմնական Քաղաքագիտության

աաա

ոա

տ

աաա,

կապը Վանա փոլաադարձ գիտությունների ԳԼՈՒԽ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

2.2. 23. 24. 2.5.

աաա

5.6. 57.

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՅԱՑՔՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱ-ՏԵՍԱԿԱՆ

ծ...

64.

մաքիժառանգությունը քւաղլւսքագիտական ԱճտիկՉինաստանի ..............35 մտքիժառանգությունը քաղաքագիտական Կճաիկ Հնդկաստանի միաթլը քաղաքագիտական Միջնադարյան ն ձնավորման զարգացման հարաբերությունների Բուրժուական միտքը քաղաքազիտական ժամանակաշրջանի քաղաքագիտական միտքը 12-18-րդդարերիՀայաստանի մտածսղների զարգացնոդ համոզմունքներ Սոցիալիստական

աաաաադակոաւաւան

աաա

6.5. 6.6. 6.7.

68.

7.0.

2.7. 2.8.

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

Պետության ըմբռնումը Պետության ծագումբ եււ Պետության էությունը են Պետության հատկանիշները .........................-.-.-Ի Պետությանտիպերը Պետության կառուցվածքը. յ... Պետությանձները Ձ......... Պետությանֆունկցիաները .Լ................

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԿԱ...

ՆԱ

Լ...

ՆՆՆ

Լ.

ուղ

Ա

ԼՆ...

ՅՈԹԵՐՈՐԴ

71.

Իրավական պետության ըմբռնումը եէությունը 72. դավանանքը քաղաքական Իրավական պետության հ իմնական սկզբունքները ն դսլրոցները հիմնական 73. Սոցիալական 70-րդդարիքաղաքագիտական պետություն: ուսմունքները քաղաքական ասաաաանակակատականառ |

աաաաաաաաաաաակակաաանաաաը

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

աա

ԳԼՈՒԽ

սաա

ԳԼՈՒԽ

ծ.3.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ե Իշխանության էությունը անհրաժեշտությունը Իշխանության բնորոշման հարցիշրջ ..................Լ................................... Իշխանության պատմական ըմբռնումները Իշխանության պատմական տիպերը եձները Իշխանության կառուցվածքը .........................-.-.Լ-Կ.... Իշխանության բաժանմանե դելեգացման հիմնահարցը Իշխանության լեգիտիմություն ...եե.ւ..-.-.....

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

6.2.

:

5.5.

լ5

մտքիժառանգությունը Հունաստանի քաղաքագիտական Անտիկ

2.1.

կաա»

4.

ֆունկցիանելը ճանաչողական .Քաղաքազիտության մեթոդները հետազոտական Քաղաքագիտության ն հւսսարակական մյոա Քաալաքագիտության

53.

աաա

1.7

աջակ»

աաաաաաաաաաասաաակակակակ

եա

Տ

5.2.

Ը...

ւււ...

Աաաա

ենա

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՔԱՂԿՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐՆ

3.1.

3.2.

1.1. 3.4.

ԳԼՈՒԽ

Ւ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

սուբյեկսյիբնորոշումը Քաղաքականության ու շարժառիթները դառնալումոտիվներն սուբյեկա Անձիքաղաքական ն ոչ հիմնական սուբյեկտները հիմնական Քաղաքականության օրյեկմլնելըը Քաղաքականության ա

աաաաաապրաջա

աաա

աաա

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

8.1.

8.2. 8.3. 84.

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Քաղաքական համակարգի ըմբռնումը անաւա, Քաղաքական տարքերը համակարգի կառուցվածքային Քաղաքական համակարգի տիպերը ա Հայաստանի համակարգը քաղաքական Ա Աաաա աաա աաա աւա

Լե

աաակաակաւնանաւ,,

Վ

ԳԼՈՒԽ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

9.1. 9.2. 9.3. 9.4.

9.5.

ըմբռնումը Կուսակցության նէությունը.... կառուցվածքը Կուսակցության ֆունկցիաները Կուսակցության տիպեքը Կուսակցության համակարգերը Կուսակցական

10.2.

10.3.

15.1.

աակապապաան

աաա

ականա

աաա

աաաաամանււա

ա

ամանաթ

աաա

ւա

աաա

16.2.

ռեժիմիըմբռնումը Քաղաքական եէությունը Քաղաքականռեժիմիձեերը որսլեսքաղաքական դեժիմի համակարգը՝ Ընտրական չավւանիշ էությունըբնորոշող

յա

աաա

10.3.

11.1.

11.2. 11.3. 11.4.

12.2.

12.3. 12.4.

13.3. 13.4.

աաա

ՏԱՍՆԵՐԿՈՒԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿՅԱՆՔԻ

պապական,

մակասաաւաաա

17.3.

ՏԵՐՄԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՌԱՎԵԼ ԳՈՐԾԱԾԱԿԱՆ ՏԵՐ

ԲՇՑԱՏՐԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...

Ս

ւ...

աաա

աաա

ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

ըմբռնումը Քաղաքականկուլտուրայի նէությունը ձնավորման պրոցեսը կուլտուրայի Քաղաքական Քաղաքականկուլտուրայիտիպերը`. ֆունկցիաները Քաղաքականկուլտուրայիհիմնական

աաա

ՏԱՍՆՉՈՐՍԵՐՈՐԴ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

Իրավականքաղաքականություն քաղաքականություն... Սոցիալական 14.3. Ազգայինքաղաքականություն 14.4. Կրոնականքաղաքականություն 14.5. Ռազմականքաղաքականություն

աաա աաա234

Ն.

աաա

աւա

աաաաւամամը

աաա

աաա

Լա

ե

239.

աան աաա263

անանաս

աաա,

ԱՈԹՆԾՐԻ

14.2.

ւա,

ՏԱՍՆՅՈԹԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄ

Քաղաքական կանխատեսման նշանակությունը նեխնդիրները... Քաղաքական կանխատեսման ն սկզբունքները օբյեկտիվ հ իմքերը... Քաղաքական կանխատեսման ձներըԼ...

ասա,

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

Համամարդկային հիմնախնդիրների քաղաքականություն Արդիդարաշրջանի աշխարհաքաղաքականությունը 285 Համամարդկային հիմնախնդիրների լուծման ուղիները...............

ԲԱԽՈՒՄՆԵՐԸ

բախմանըմբռնումըեէությունը Քաղաքական բախումների պատճառները Քաղաքական բախմանձենըը Քաղաքական լուծմանուղիները բախումների Քաղաքական

ԳԼՈՒԽ 14.1.

ե...

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

13.2.

ԳԼՈՒԽ 13.1.

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

12.1.

17.2.

ԼԻԴԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ըմբռնումը Լիդերությանպատմա-փիլիսոփայական հիմնական հատկանիշները լիդերի Քաղաքական սկզբունքները Քաղաքականլիդերիգործունեության տիպելը Քաղաքականլիդերության ԳԼՈՒԽ

Լաւ

ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

Քաղաքական քար ՀՀաղաքական արդիականացման սկզբունքները

ենբռնումը

ԳԼՈՒԽ

նաւն

ԳԼՈՒԽ

ըմբռնումը Լ. տյողիականացում, ...275 վերափոխություն, փոխակերպություն արդիականացման լինելիության պրոցեսը

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՄոՋՁԱԶԳԱՅԻՆՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

16.1.

ՌԵԺԻՄ

Քաղաքականզա գացման

Ք

ջալան

Ց.

ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

10.1.

Լ.

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

աաա

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆՀԻՆԳԵՐՈՐԴ.

ՁԼՈՒԽ

ԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐ

ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԼԱ ՆԵՐ

7Շ)" էԼ ՐՇԼՐՄԻ

ՊԳԵ՝Յ» ՍՏԵՊ»ԼՈՐՆԻ

ՀԷԹԵՈԷՅ

Ֆռրըմձմւատ՝ Շոր

ԻՏՈՂԷՒՈԹՀՅՈՂՒՆ

,Ճ

ԲԼԼ,ԴԻՂՇԹԱՂՎ

ՀՒՔԲՈ/ՂԻՕԹԵՂՎ

11627

Նտռորագրված

ՀԱԼԱՀՅՑԸՐԼ

ՊԵԾԵՏՅԱԼՆԾՆ

Ը

-ԲԼ:1ՆԼԼՆՔ11

Ծ,ՃշՀԼԼէՒԷԼՂ1

Ի7«7ԼՀՀ2Զ1ՏՐՅԼՆԱԿՆԳ»

շ«ՃՎՃԼՏԹՏՊԷ|

ՃՎՔՃՈՒԼՑԷԻՆ

1111 271021 1151

Է ԾԾՕՀՏՑ4

տսպլսոգրության 15.05.2Օ0ՕՕթ.: 116: ԷՎԼ»: (Թուլթ՝««օՖ'սեթ

վածքն՝

հւս

ժմակարգ չային:

20.75 Տալասգրական Գ-իռն՝ պայձաուգրային:

Ճւոմ.: