Քաղաքագիտություն

Ռ. 1.

Պետրոսյան

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԲՈՒՀԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Հաստատված է գիտության կրթության նախարարության կողմից

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏ՛Ղ

32.001

ԳՄԴ.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(07)

Հասարակությունը, բարդ ու բազմաբնույթ հարաբերությունների, կապերի, գործընթացների, նորմերի, սկզբունքների, շահերի, իրադարձությունների փոխկապակցված ամբողջական համակարգ է: Եվ անկախ այն բանից, ՀՀ կրթության ն թե ինչպիսի բնույթ ու դրսնորում ունեն ամբողջական համակարգի նշված տարրերը, դրանք ուղղակի, թե միջնորդավորված ազդում են մարդու կենսաԵրՃՇՊՀ գործունեության, վարքի, մտածողության, բարոյականության, հոգեբանության ն կենսակերպի վրա: Հետնաբար մարդը իր կամքից անկախ գտնվում Պ 505 ՊետրոսյանՌ. Հ. է այդ բարդ ու բազմաբնույթ հարաբերությունների կենտրոնում Ա պարէ որոշակի վերաբերմունք դրսնորել դրանց նկատմամբ: տադրված Քաղաքագիտություն,դասագիրք բուհերի համար, (խմբագիր՝ Արդի աշխարհի հասարակականքաղաքական համակարգերում տեղի են պրոֆ.Է.Ա.Հարությունյան).Եր., Նոյյան Տապան, 2004, 462 էջ: ունենում բուռն, արմատական փոփոխություններ, սկսվել է նոր աշխարհակարգի, աշխարհի քաղաքական ու էթնիկ քարտեզների հերթական վերաՈ6րքօճչու Ե. /Ճ. ձնումների համաշխարհային գործընթացը: Թե՝ որքանո՞վ է մարդու դրսնոՈԱՇՆՈՆՕՂՕՐԱՑ, րած վարքը, գործունեությունը համապատասխանում այդ փոփոխությունԹ.

ՄՎԸԾՃՆՈՀ

/Ճ. ո 5308, (քճր. ոքօՓ,. Ճքոժոչու), Շու է,ք6881. ԷԼ ՛ճոճտ, 2004, 462 Շրք. ների Ա նոր ձաավորող հարաբերությունների բնույթին, կախված է նրանից, թե ինչ չափով է մարդը ճանաչել իր շրջապատում տեղի ունեցող քաղաքական տեղաշարժերի ու զարգացումների բնույթը Ա ինչքանով է կարոՍույն դասագրքում տեսական Ա փաստական նյութերի վերլուծության է հիման վրա շարադրված ղանում կողմնորոշվել հասարակական կյանքի այդ բարդ իրադարձություն«Քաղաքագիտություն»բուհական դասընթացի ծրագրի հիմնահարցերը,առանձնակի ուշադրություն դարձնելով քաղաքաների հորձանուտում: գիտության հիմնական կատեգորիաների Ա մեթոդների վերլուծության, Որպեսզի մարդը կարողանա ճիշտ կողմնորոշվել, որոշել իր տեղն ու քաղաքական մտքի զարգացման հիմնական փուլերի, քաղաքական դերը հասարակության մեջ, որոշակի ուղղվածություն տալ իր գործունեուսուբյեկտների ձաավորման, պետության տիպերի, կառավարման համաթյանը, նա պետք է որոշակի գիտելիքների պաշար ունենա, որոնք թույլ կարգերի, քաղաքական իշխանության ձեավորման, ժողովրդավարության կտային նրան ճանաչելու ու հասկանալու իր շրջապատում տեղի ունեցող հաստատման Ա այլ քաղաքական խնդիրների առանձնահատկությունների իրադարձությունների բնույթն ու դրան համապատասխան գործունեություն վրա: Դասագրքում հաշվի է առնված արդի ժամանակաշրջանիմիջազգային ծավալել: Ահա հենց այդպիսի նպատակ է հետապնդում քաղաքագիտուքաղաքական զարգացումների Ա տեղաշարժերիբնույթն ու դրսնորումները: թյունը: Դասագրքում քննարկման առարկա է դարձել նան ՀՀ-ում անցումային Ամբողջ աշխարհում ընդունված է այն տեսակետը, որ բարձրագույն կրփուլի քաղաքական զարգացումների բնույթը, վերլուծության է ենթարկված քաղաքական համակարգիկայացման, իշխանություններիձաավորման, Ժոթության շրջանավարտը, անկախ ընտրած մասնագիտությունից, պետք է ղովրդավարության հաստատման, քաղաքական կուսակցությունների Ա քաղաքականապես գրագետ լինի, առանց որի նա լիարժեք անհատ լինել չի կուսակցական համակարգերի ձեավորման, ազգային քաղաքականության կարող, ինչն էլ քաղաքագիտության դասավանդումը գրեթե բոլոր երկրների իրականացման,Արցախի խնդրի լուծման, Հայաստանիաշխարհաքաղաքաբուհերում դարձրել է պարտադիր առարկա: Քաղաքագիտությունը ըստ թեկանդիրքի առանձնահատկություննեոո: մաների մանրամասն ուսումնասիրելով հասարակության քաղաքական կյանքի տարբեր ոլորտների հիմնախնդիրները նպատակ ունի ուսանողներին տալ այնպիսի գիտելիքների համակարգ, որը նրանց կօգնի ճիշտ հաս-0802000000 «ղ ԳՄԴ 66ց 73 804 (01) 5004 կանալու բարդ քաղաքական գործընթացների բնույթը, իմաստն ու նշանակությունը, ճիշտ կողմնորոշվելու դրանցում, ազդելու այդ գործընթացների վրա Ա ակտիվ մասնակից լինելու հասարակության քաղաքական կյանքի Պ

գիտության նախարարություն,

ԹՏԽԿԱ9ս930-8|

ԻՇ-|

ՕԹ.Նոյյան Տապան Օ Ռ.Պետրոսյան ի

զարգացումներին:

ՈՒստի առաջարկվող դասագրքի հիմնական նպատակն է մարդու մոտ ամբողջական գիտական պատկերացում ձեաավորել քաղաքականության Յ

հիմնական խնդիրների վերաբերյալ,որոնք կարող են քաղաքական կյանքում

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

որպես գիտություն անհատիպրակտիկ գործունեության հիմնականկողմնորոշիչներլինել: Քաղաքագիտությունը 1. Քաղաքագիտությանդասընթացը յուրացնելով ուսանողը հստակ պատՔաղաքագիտության ձնավորման նախապատմությունը կերացում է կազմում քաղաքագիտությանառարկայի ս նրա առանձնահատկությունների մասին, ձեռք է բերում հստակ կողմնորոշում քաղաքական Քաղաքագիտությունը ունեցել է իր ձւաավորման երկարատն պատմումտքի հիմնական ուղղությունների նկատմամբ, պատկերացում է կազմում թյունը: Քաղաքագիտությունը այն եզակի գիտություններից մեկն է, որի օբհասարակությանքաղաքական կյանքի, քաղաքական համակարգի, իշխայեկտը՝ հասարակության քաղաքական կյանքը, ն առարկան` հասարակունության Ա պետության էության մասին, հասկանում է քաղաքականության թյան քաղաքական կյանքի տարբեր կողմերի, կապերի, հարաբերություննեսուբյեկտների բնույթն ու գործունեության իմաստը, իր համար ճշտելով քարի ն երնույթների դրսեորման կոնկրետ ձները, ուսումնասիրվել են ավելի ղաքական պայքարին մասնակցելուհնարավորություններն ու ձաերը,կարո. քան երկուսուկես հազարամյակ, սակայն որպես ինքնուրույն գիտություն ղանում է ճանաչել մարդու ու քաղաքացու ունի ընդամենը հարյուր տարվա պատմություն: իրավունքները, կարողանում է կողմնորոշվելքաղաքական գործընթացներում,ունակ է լինում վերլուծել միՄարդկային պատմության մեջ ցանկացած գիտություն ձնավորվել, ինքջազգային քաղաքականության մեջ տեղի ունեցող գործընթացները, աշխարնուրույն է դարձել ու զարգացել է միայն այն Ժամանակ, երբ մի կողմից հահաքաղաքականտեղաշարժերըն այլն: սարակության մեջ նրա առաջացման համար առկա են եղել անհրաժեշտ նաԱհա այն գիտելիքների համակարգը, որին տիրապետելով մարդը կարող խադրյալներ ու օբյեկտիվ պայմաններ, ն մյուս կողմից, երբ հասարակություէ դառնալ հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացնը տվյալ գիտության ստեղծած արժեքների նկատմամբ պահանջմունք է ների ակտիվ մասնակից սուբյեկտ: Հակառակ դեպքում նա կարող է այս երկու հանգամանքների համատեղ առկայությունը մնալ ունեցել Ի դեպ, իրադարձությունների սոսկ պասիվ հայցող, ինչը նրան կարող է դարձնել այդ պարտադիր է: գործընթացներինհամակերպվողն դրանց հետնից գնացող հլու հպատակ: Որոնք են այդ նախադրյալները: Յուրաքանչյուր գիտություն ուսումնասիրում է իրականության որնէ

կոնկրետ բնագավառ կամ բնագավառի որնէ կողմ: Գիտության ձնավորման անհրաժեշտ գործոններից մեկը տվյալ գիտության բնագավառին վերաբերող տեսական ն փաստական տվյալների, նյութի կուտակումն է, որը սովորաբար տեղի է ունենում հարակից գիտությունների ներսում: Կուտակած տեսական վերլուծությունների ո փաստական նյութի հիման վրա հրապարակվում են մասնագիտական, տվյալ բնագավառի առանձնահատկություններին վերաբերող գիտական ուսումնասիրություններ: Զարգացման հետաէ դեպի այդ բնագավառի ուսումնասիրություններով գա ընթացքը տանում զբաղվող գիտական միավորումների, ընկերությունների ստեղծմանը, որոնց զուտ տվյալ բնագավառին վերաբերող ուսումնասիրություններն ու գործունեությունն էլ վերջապես նրանց ընդունելի Ա ճանաչելի է դարձնում հասարակության կողմից: Այդպիսի զարգացման էտապներ է անցել նան քաղաքագիտությունը, իր որոշակի առանձնահատկություններով: Շատ գիտությունների նման քաղաքագիտությունն էլ ձեավորվել ու զարգացել է փիլիսոփայության, հատկապես սոցիալական փիլիսոփայության շրջանակներում ն դարեր շարունակ նրա օբյեկտի ն առարկայի հետ կապված շատ պրոբլեմներ գիտական վերլուծության են ենթարկվել հենց փիլիսոփայության մեջ, առաջացնելով նույնիսկ առանձին գիտական ճյուղ, որը կոչվում է քաղաքական փիլիսոփայություն:Փիլիսոփայությունից զատ հասարակական կյանքի մի շարք պրոբլեմներ ուսումնասիրվել են նան այնպիսի գիտությունների Ա գիտական ուղղությունների կողմից, ինչպիսիք են՝ պե5

տության ն իրավունքի տեսությունը, քաղաքական պատմությունը, քաղաքական աշխարհագրությունը, իսկ հետագայում նան հոգեբանությունը, սոցիոլոգիան ն այլն, որոնցից յուրաքանչյուրը ուսումնասիրել է հասարակական կյանքի այս կամ այն կողմին վերաբերող այնպիսի երնույթներ, կապեր ու հարաբերություններ, որոնք անմիջականորեն առնչվում են հասարակության քաղաքական կյանքի հետ, ն որոնք քաղաքագիտության ուսումնասիրության առարկա են դարձել նրաինքնուրույն գիտություն դառնալուց հետո: Դեռնս հին աշխարհի ն միջնադարի մի շարք խոշորագույն մտածողներ՝ Պլատոն, Արիստոտել, Ցիցերոն, Ավգուստին, Թոմաս Աքվենացի, իրենց աշքննարկման առարկա էին դարձրել պետության, նրա դրսնորման տարբեր ձների, գործունեության սկզբունքների ու ֆունկցիաների, իշխանության, նրա էության, իրականացմանմեխանիզմների, հասարակության կառավարման, սոցիալական խմբերի նս պետության միջ, փոխհարաբերությունների սկզբունքներին վերաբերող շատ հարցեր, որոնք քաղաքագիտության առանցքային հարցերն են: Քաղաքական գիտության ձեավորման մեջ իր ուրույն տեղն ունի Վերածննդի Ժամանակաշրջանի իտալացի խոշորագույն մտածող Մաքիավելին, որն առաջին անգամ տվեց քաղաքականության սահմանումը, ինչի շնորհիվ էլ նրան համարում են քաղաքական գիտության հիմնադիր: Այսպիսով, դարերի ընթացքում մտածողների կողմից հասարակության

խատություններում"'

քաղաքական կյանքի տարբեր կողմերի, հարաբերությունների, երնույթների, քաղաքական կառույցների ու կազմավորումների երկարատն ուսումնասիրությունները հարուստ տեսական ու փաստական նյութ էին կուտակել՝ եղծելով բոլոր նախադրյալնե աղաքականության ստեղծելով բոլոր քաղաքակ թյ մասին ինինքնուրույն ինքնուրույ նախադրյալները գիտություն ձնավորվելու համար: Սակայն հասարակության առաջընթաց զարգացումը նորանոր պահանջներ էր դնում քաղաքական գիտությունների առջն: Գոյություն ունեցող հասարակական հարաբերությունները, հասարակական կյանքի կազմակերպման ձները, պետության, իշխանության, կառավարման գոյություն ունեցող համակարգերը չէին համապատասխանում հասարակության հետագա առաջընթացի պահանջներին, դրանք դարձել էին հասարակության զարգացումը արգելող կապանքներ ն հասարակական պահանջմունք էր դարձել դրանց փոխարինումը նոր, ընդունելի, ժամանակին համահունչ հարաբերություններով, կառավարման համակարգերով,իշխանության իրականացման մեխանիզմներով Ն այլն: Դրա անհրաժեշտությունն ավելի ակնհայտ դարձավ »գ711-2474 դարերում` հասարակության կյանքում տեղի ունեցող խոշորամասշտաբ քաղաքական տեղաշարժերի, Ժողովրդավարության սկզբունքով ձեաավորվողնոր կառավարման համակարգերի առաջացման գործընթացների ժամանակ: Իսկ »4(2« դարի վերջին ն »2«

ար

մանրամասն կքննարկվի հաջորդ գլխում

դարի սկզբներին մի շարք

զարգացած երկրներում որակական թռիչք կաքաղաքագիտության ձեավորմանգործում: 1թ. Փարիզում ստեղծվեց քաղաքական գիտություններիազատ ստեղծվեցնույնատիպդպրոց ԱՄՆ-ի ԿոլումբիայիհամալսաէկոնոմիկայիԱ, քաղաքական գիտությունների 5թ.

ոց Հար ՀԱՐ:հիմնադրվեց Նանոց

ոն: րոն

19035 ԱԵԱ ղծվեց գիտություններիԱմերիկյան ընկերուունթ. Իիմք դրեցքաղաքական նմանատիպընկերությունների առաջացմանը մյուս

նչորը. երկ գեր

թ. Ո ԽԵՍԿՈ-ի

քաղաքական գիտությունը երաշխավորությամբ առանձին ուսումնական առարկա սկսվեց դասավանդվել աշխարհի ր

որ-

ե պես

բուհերում: 1949թ. ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ին կից գործում երկրների գիտություններիմիջազգային ընկերությունը,իր մեջ ներառելով Բար ընկերություններ: յ ան Մու ազգային դարձնելովաշխարհում քաղաքագիտությանձնավորման ՆՏ վրա, զոեն ընթացների դառնում այն հանգամանքը, քաղաքական ին գիտությունները զարգացել, հիմնավորապես հաստատվել բուհական առարկա դարձել հիմնականումզարգացած ան ռատտմանդվող ավելի ճիշտ կլինի ասել, ժողովրդավարական սկ ոննե'Բան» իշխանություն ունեցող երկրներում: ավորված շատ

բոլոր

է քաղա-

դր

պարզ

որ

են

որ

Դա տոմ Խի ական է, բացատրելի: Ի ար աբանական է այն պարզ պատճառով, որ քաղաքական միտքը Րէ զարգանալ այննախ կարող երկրներում,որտեղ նրա զարգացման Ք

ն՛

համար կան

պայմաններ,որտեղ այն չի հա լածվում ն արգելվում, որտեղ նրա նկատմամբ հասարակական պահանջմունՔ կա Ս վերջապեսայնտեղ,որտեղ պետակաեն նրա զարգացումն ապահովող կառույցներԱ ինս-

տրո կազմակերպված

Հեա գ Ըում որոշ Ժողովրդավարության հեհաստատումից ր ավ, որ երկրներում նրա հետագա զարգացումն կատարելագործումն ն ենր անխզելիորեն կապված է հասարակական կյանքին, հատկապես ե

տրա

ու

իշխանության ձեավորմանպրոցեսին, մարդկանց ակտիվ մասնակցությանհետ, որը, ինչպես հայտնի է, որոշակի քաղաքական ազատություններ ն

ոա Մակայն ակի վե. Տաաքական Աս ՏանՍոնքի նելու: է նը:Ատե ից Ր` ան118 որո

րության,

իրավունքներ

մարդիկ իրենց քաղաքական ազատություններից րից պետք է կարողանան օգտվել, ինչի համար անհրաժեշտեն գիտելիքներ,որոնք նրանց օգնեին ճիշտ կողմնորոշբարդ լաբիրինթոսում Ա ճիշտ որոշումներ կայացդիրների իրականացմանն է ուղղված քաղաքագիտություլ պարզ է որ այն երկրներում,որտեղ դառնում, ժողովրդավապետության, իշխանությանԱ իշխանական հարաբերությունների

հետագա զարգացումը դառնում է հասարակական պահանջմունք, այնտեղ պետականորեն ստեղծվում Լ կազմակերպվում են քաղաքական մտքի զարգացման անհրաժեշտ պայմաններ, որի դրսնորման ձներից մեկն էլ քա7

ղաքագիտությունը բուհական համակարգում պարտադիր դասավանդվող առարկա դարձնելն է: Իսկ այն երկներում, ուր առկա է բռնապետությունը իր դրսնորման տարբեր ձներով, որտեղ հալածվում կամ արգելվում են քաղաքական ազատությունները, որտեղ մարդկանց ակտիվ մասնակցությունը հասարակության քաղաքական կյանքին ոչ միայն ցանկալի չէ, այլն արգելվում է, բնական է, որ այդ երկրներում քաղաքական մտքի զարգացման պայմաններ ն հնարավորություններ լինել չեն կարող: Եվ պատահական չէ, որ հենց այդ երկներում էլ, ինչպես Ա. Խորհրդային Միությունում, քաղաքագիտությունը չէր դասավանդվում, էլ չենք ասում քաղաքական ընկերությունների Ա կուսակցությունների մասին, որոնք արգելված էին ընդհանրապես: Այդ երկրներում գործում է մի շատ սովորական սկզբունք՝ որքան տգետ է հասարակությունը, այնքան հեշտ կառավարելի է: Այստեղից էլ պարզ է, թե ինչու մեզանում քաղաքագիտությունը ընդամենը տասը տարվա պատմություն ունի, ն որը դեռ լրիվ չի կայացել:

. Քաղաքագիտության բնորոշումը,

օբյեկտը ն առարկան

Հասարակությունը բարդ ու բազմաբնույթ կապերի, հարաբերությունների, երնույթների, փոխպայմանավորված կողմերի, փոխազդեցությունների, գործընթացների տարաբնույթ դրսնորումների ամբողջական համակարգ է: Այդ ամբողջական համակարգում մի շարք կապեր, հարաբերություններ, են միննույն բովանդակությունը, գործընթացներ Ա այլն, երբեմն ունենում ուղղվածությունն ու նպատակները, որոնք միասնաբար կազմում են րակական կյանքի համեմատաբար իքնուրույն բնագավառներ: Դրանք են տնտեսական, սոցիալական, իրավական, հոգնոր, քաղաքական Ա այլն: Չնայած այդ բնագավառների համեմատաբար ինքնուրույնությանը, դրանք խստագույնս փոխկապակցված են, փոխպայմանավորված են մեկը մյուսով: Դրանք իրարից տարբերվում են իրենց առջե դրված խնդիրների իրագործման յուրահատկությամբ Ա յուրաքանչյուրն ունի իր դրսնորման առանձնա-՝ հատկություններն ու սահմանները: Տնտեսական բնագավառին բնորոշ է նյութական բարիքների ստեղծմանն ուղղված արտադրության կազմակերպումը՝դրա համար անհրաժեշտ բոլոր հարաբերությունների կարգավորմամբ հանդերձ: Սոցիալական բնագավառն ընդգրկում է մարդու նորմալ կենսագործունեության համար անհրաժեշտ, նյութական Ա հոգնոր պահանջմունքների բավարարմանն ուղղված հարաբերությունների Ա գործընթացների ողջ համակարգը: Հոգնոր ոլորտը ընդգրկում է այն հարաբերությունների ամբողջությունը, որն ուղղված է մարդկանց հոգնոր պահանջմունքների բավարարման համար անհրաժեշտ հոգնոր արժեքների ստեղծմանը: Նույն ձնով էլ իրենց առանձնահատուկ բովանդակությունն ու խնդիրներն ունեն նան հասարակական կյանքի մյուս բնագավառները՝ իրավունքը, գիտությունը, սպորտը Ա այլն:

հասա-

Մի փոքր ավելի բարդ է հասա րակական կյանքի քաղաքական բնագավառը: Նախ այն պատճառով, որ այն շատ ավելի համընդգրկունէ Ա իր մեջ ներառելով հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտները, ազդեցությունն ունի նրանց որոշակի կողմերի վորա: Դա կապված է քաղաքական կյանքի որը նրան դարձնում է առանձնահատկությունից, հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներից վեր կանգնած Ա նրանց կենսագործունեությունն ապահովող անհրաժեշտ գործոնների ամբողջականհամակարգ: Եվ ահա թե ինչու: Քաղաքագիտության օբյեկտը պետության Ա հասարակության մեջ հա-

ամենաանմիջակա

մարդկանց,

կազմավորումն

մախմբված նրանց տարբեր հանրույթներիու րի քաղաքական կյանքն է, կամ այլ կերպ ասած, հասարակական կյանքի քաղաքական բնագավառը,իսկ երբեմն էլ այն կոչվում է ուղղակի հասարակության քաղաքական կյանք: Նման բնորոշման ժամանակ նկատի է առնվում այն հանգամանքը,որ քաղաքագիտությանօբյեկտ ասելով պետք է հասկանալհասարակականկյանքի այն բոլոր կապերի, հատկանիշների Ա հարաբերությունների որոնք քաղաքական անվանում են ամբողջությունը, կրում: Իսկ որոնք են դրանք.

Քաղաքականասելով հասկացվումէ այն ամենը, ինչն առնչվում թյան, իշխանությանԱ այնպիսի գործունեու թյան հետ, ինչը ա/

պետու-

անհրաժեշտ է

հասարակական կյանքի կազմակերպման, նրանում կարգ ու կանոն հաստատելու համար: Այսինքն հասարակական կյանքի քաղաքական

բնագավառի կարնորագույն մեկը կապերի, բաղկացուցիչներից ն փոխազդեցությունների

հարաբերությունների պետականորեն բնագավառնէ: կազմակերպված Մարդկանցմեծամասնությունը քաղաքականությունը ընկալում է որպես

բ/

պետության գործերին մարդու անմիջական ակտիվ մասնակցություն: Դեռ վաղ ժամանակներից պետությունը ընկալվել ու մեկնաբանվելէ որպես հասարակական կյանքի կազմակերպման հիմնականկառույց, ինչն էլ պատմականորեն ձնավորել է այն պատկերացումը, որ քաղաքականությունը պետության մասին գիտություն է: Այդպիսիմոտեցմանհիմքը դրել է դեռես Արիս"1օ տոտելը իր Քօկիօք» աշխատությամբ, որը բառացիորեն նշանակում Է «այն, ինչ վերաբերումէ թյ

պետությանը»:

Պետությանըվերաբերող պրոբլեմների ուսումնասիրության ժամանակ մտածողներըփորձել են պարզել, թե որն է պետության կառուցվածքի լավագույն ձենը. բռնապետություն, ժողովրդավարություն, Ա խմբիշխանություն այլն: Եվ գ/

հենց

հետազոտությունների ընթացքում էլ գիտնականները այն. եզրակացության,ո ր քաղաքական կյանքի կարնորագույն հարցըիշխանությանմասին հարցն է: Այդ տեսանկյունից քաղաքագիտության խնդիրն ու առարկան է դառնում նան քաղաքական իշխանության, նրա էության ու կառուցվածքի, պետության մեջ իշխանությունների բաժանման սկզբունքներիԱ իրականացման ձների ուսումնասիրությունը: Անհրաէ ժեշտ պարզել, թե իշխանության ինչպիսի ձնի ու դրսնորման պայմաննեԷ րում հնարավոր,որպեսզի մի կողմից հասարակության մեծահանգել

են

այդ

անդամների

մասնությունը կամովին ընդունի ւ պաշտպանի այդ իշխանությունը,մյուս կողմից, ինչ ձեերով ն լծակներով է հնարավոր իրականացնել հասարակության հսկողությունը քաղաքական իշխանության վրանայլն: դ Երկար ժամանակ քաղաքական կյանքը մեկնաբանվել էր որպես անհատական շահերի վրա կառուցված մարդկանց փոխհարաբերությունների համակարգ, ինչի հիմքի վրա էլ ձւաավորվումեն քաղաքական հարաբերությունները: Հետագայում, հատկապես Ա՛Հ դարում, երբ հասարակական կյանքի ուսումնասիրությունը ձեռք բերեց ավելի հստակ ուղղվածություն ն ավելի մանրամասնորեն ուսումնասիրվեցին պետության գործունեության ներքին մեխանիզմները, պարզ դարձավ, որ քաղաքական կապերի, փոխազդեցությունների Ա հարաբերությունների հիմնական սուբյեկտը ոչ թե առանձին անհատներն են, այլ սոցիալական հանրույթներում միավորված անհատները, սոցիալական խմբեր, խավեր, դասակարգեր, ժողովուրդներ, ազգեր Ա այլն: Նշված հանրույթներից յուրաքանչյուրն իր սոցիալական շահերն ունի, որով նրանք գիտակցաբար, թե անգիտակցաբար ղեկավարվում են իրենց գործողություններում, ինչը ընկած է նրանց կենսագործունեության հիմքում ն որոշում է նրանց իրական տեղը հասարակության մեջ: Եվ հենց այդ սոցիալական հանրույթների միջե տեղի ունեցող փոխհարաբերությունների, փոխզիջումների, շահերի ներդաշնակության կամ հակադրության, փոխհամաձայնության հիմքի վրա էլ իրագործվում է իշխանությունների բաժանումը հասարակության մեջ: Պետք է նշել, որ իրենց առջե դրված խնդիրներին, այսինքն իրենց շահերը իշխանության միջոցով պաշտպանելու հնարավորություն են ունենում առավելապես այն սոցիալական հանրույթները, որոնք ավելի լավ են կազմակերպված Ա ավելի մեծ աջակցություն են ստանում հասարակության անդամների կողմից, ովքեր ընդունակ են իրենց շահերը համադրելու, ներդաշնակելու, փոխհամաձայնության գալու մյուս սոցիալական հանրույթների հետ, հանուն հասարակության ընդհանուր շահերի, գիտակցաբար գնում են փոխզիջման, իրենց շահերը ստորադասելով հասարակության ընդհանուր շահերից: ե/ Իրենց սոցիալական շահերը լավագույնս պաշտպանելու նպատակով սոցիալական հանրույթները ստեղծում են իրենց քաղաքական ն. հասարակական կազմակերպություններ, կուսակցություններ, արհմիություններ, շարժումներ, միություններ ն այլն, որոնք մշակում ն քարոզում են տվյալ սոցիալական միավորման շահերը պաշտպանելու գաղափարախոսություն: Այդ գաղափարախոսության կամ գաղափարախոսական համակարգերի հիմնական խնդիրն է ձեւավորել այնպիսի հասարակական կարծիք, որը թույլ կտար նրանց քաղաքական ծրագրերը կյանքի կոչելիս ունենալ հասարակության հնարավորին շատ անդամների աջակցությունը: Ամփոփելով վերը շարադրվածը, կարելի է քաղաքագիտությունը բնորոշել որպես գիտություն քաղաքականության ե քաղաքական իշխանության, հասարակական քաղաքական կյանքի ն նրանում ընթացող քաղաքական գործընթացների, տեղաշարժերի ու զարգացումների, նրանում գործող քա10

րակության մեջ Ա առնչվում է

դառնալ քաղաքագիտության գո րծառնում Քաղաքագիտությունը

ն զարգանում

մազարդակներով՝ սականքաղաքագիտությունը ուսումնասի տեսականՆԱգործնական:

է հ

իմնականում երկու

րում է քաղաքականո

էությունը, մարդկանցե հասարակության համար նրա թյունը,

ու նյան բնույթն

սոցիալականխմբերի, ա ազգերիս պետությունն րար աաես

հատների, Ա հասարակության պետու ,

զոտելու

նան ան-

բացահայտելու Գործնական քաղաքագիտությունը ուսումնասիրում է թյանն առնչվող Ա նրան բնորոշ կոնկրետ խնդիրները, նպաստում է հասան

ահատկությունները:

քաղաքական

նավետ գործելու:

Այսպիսով հենվելովվերը շարադրվածիվրա, կարելի է ավե ոի մրի տամառոտ քաղաքագիտության օբյեկտն ու առարկան: օբյեկտը հասարակության քաղաքական կյանքն է ու ր աբնու բնույթ կապերիու հարաբերությունների ամբողջությամբ իրա ,

բնորոշել

բարդ րատւթյան հասարակական քաղաջաքագիտության կյանքի բաղադրիչները, կողմերը, դրսնորումները քական

առարկան նրա օբյեկտի, այսինքն տարբեր փոխազդեցությունները ն ա . ն, որոն

հարաբերությունները ,

դարձել են ուսումնասիրմանԱ քննարկմաննյութ:

րո7Ք

տալ

պահին

"Քաղաքականություն: հասկացությունը, էությունն ու

նը բովանդակությու

բա րդ Քաղաքականությունը բազմաբնույթ, ու

բազմաշերտ ու կողմ սոցիալական երնույթ է: Այն ներծծված ու է ներթափանցված կական կյանքի բոլոր ոլորտները,առնչվում է նրա բոլոր կողմերիհետ ս առ-

հանար

Քաղաքականությունը

կյանքիբոլոր դրսնորումներում: հասարակական խմբերի սոցիալական բոլոր անդամների, է հասարակության շոշափում շահերը: ու հասարակության ազգերի հանրույթների, փակ կազմավորումների, կյանքի համար գոյությունչունեն հասարակական

ու

կա է

Քաղաքականության

կյանքի բոլոր բնաթափանցումէ հասարակության է հաազատորեն Ա քաղաքականացնում ազդում է նրանց վրա այդ չափով գավառները, հարաբերությունները: հաստատված կյանքնու նրանում սարակական զարգացմանողջ ընթացպատմության հասարակության ու Մարդկային է ունեցել ժողովուրդների ազդեցություն որոշիչ քաղաքականությունը քում ճակատագրերիվրա, դառնալով դռներ, նա

ու ազգերի, երկրների

նոանց

րա

պետությունների

ու հարատնելուկամ քայքայվելու

Գործոն: Ց ական երնույթ, քաղաքականությունը

լինել-չլինելու, զարգա նալու

ու

ան-

ուսումնա-

Լինելով բարդ սոցիալական տարբեր տեսանկյուններից, է ա մենատարբեր սիրվել ու մեկնաբանվել որոնցից յուրաքանչյուրը

հա-

բացահայի կողմից, գիտություններ սարակական կախված այն առանձնահատկությունները՝ կամ տել ու վեր է հանելնրա այս ող հարցերի հետաքրքր տվյալ գիտությանը ան օբյեկտի նրա հետազոտմ

հետազոտողի նաէությունից, ու

որը սկզբնապես նշանակելկառավաված է հունարեն Քօհե2 բառից, հասարակության գործունեություն, տություն /պոլիս/, պետական է պետությակամ «այն, ինչ վերաբերում անության իրականացում, ում, Պլատոնի «Պետուփիլիսոփաներ

թյուն», Արիստոտելի թյան մասին», որ այդ

մտածող

«Պետու-

Ցիցերոնի

հետ:

«`

պարզ նկատվումէ, «Օրենքներիմասին» աշխատությունները

ու հիմնականէությունն բովանդա

քաղաքականությանգործոնների պե-

կառավարման, հասարակության իշխանության, պետությանմի, Սան ինչպե տության էհան դրված է իշհետ, որտեղ հիմնականշեշտը եղած փոխհարաբերությունների սկզբունքնեկառավարման Ա հասարակության իրականացման գրակախանության

են մեջ, որոնք կապված

ներկայումս

իշխանու

իշխանության

նպատակներ̀ ուղղությամբէ ընթանում,իչ զարգացհասարակության Այն կախվածէ յուրաքանչյուր է օգտագործում: զարգա պատմական նրա ման աստիճանից, ն այլն:

կառուցվածքից, սոցիալական

մշակույթից, ավանդույթներից առանձնահատկություններից,

Իշխանության ցանկացած ձնի Ա սկզբունքների իրականացումը ենթադրում է մի այնպիսի կառույցի գոյություն, որն իրավասու է իշխանությանը լիազորելու որոշակի գործունեություն ծավալելու համար: Այդպիսի կառույց է պետությունը: ետնաբար քաղաքականությունը պետության գործունեության յուրահատուկ ձն է, որն իրականացվում է պետական միջոցով, որոնց մեջ կարնորագույնը իշխանությունն է՝ իր տարբեր թներով ու մարմիններով: Հասարակությունը բազմաշերտ սոցիալական խմբերի Ա խավերի, քաղաքական Ա հասարակական կազմակերպությունների, տարբեր դավանանքի հանրույթների, ազգային պատկանելիությամբ տարբեր միավորումների բարդ ամբողջություն է: Դրանցից յուրաքանչյուրը իր շահերն ունի, որի պաշտպանության համար նրանք որոշակի գործունեություն են ծավալում: Սակայն, ինչպես ցույց է տվել հասարակության զարգացման պատմությունը, այդ շահերը լավագույնս պաշտպանվում են այն ժամանակ, երբ այն իրականացվում է իշխանության լծակների գործադրման միջոցով: զետՃաբար, քաղաքականությունը իշխանության իրականացման միջոցով սոցիալական խմբերի, կազմակերպությունների մարդկային հանրույթների, ժողովուրդների, ազգերի Ա ամբողջ

ինստիտուտների տարբեր

Ա.

մեկնաբանությունը րի վրա: Համեմատելո՞ նրանց հետ, ակնհայտ է դառնում,որ ըմբռնումների նության մեջ եղած բազմապիսի Տոն ընդհանուրմի բան, դլ այդ բազում մեկնաբանություններում հարցը, քանզի իշխանան պետության հետնաբար իոչթյան մասին հարցն Է, Է: Քաղաքականության ատրիբուտն նությունը պետությանհիմնամուն ի՞նչ իրականացումը է բանից, թե պիսին լինելը կախված այն Ա միջոցներ ի՛նչ հետապնդում

ման

մտածողները հետ առնչվող բոլոր այն տեսնում էին պետության

կությունը

առանձնահատկություն-

խասիրություններից, Ա ներից,նպատակներիցուղղվածությունից: փոխառնված թարգմանարտահայտությունը «Քաղաքականություն"' է քաղաք, պե-

հույն խոշորագույն ԱՀաանասիրելով նը»: հռոմեական «Պոլիտիկա»,

Քաղաքականության բովանդակությունը բնորոշելիս շատ հաճախ հաշվի առնվում կամ նրա տեսակը ներքին, արտաքին, պետության զարգացման ուղղությունը Ա այլն, կամ նրա ուղղվածությունը տնտեսական, սոցիալական, ազգային, կրթական, կադրային, էկոլոգիականն այլն: Քաղաքականության բովանդակության վրա մեծապես ազդում են հասարակության մեջ եղած այն առաջատար սոցիալական խմբերի, դասակարգերի Ա քաղաքական ուժերի գործունեությունը, որոնք իշխանություն ունենալու շնորհիվ առավել նպաստավոր պայմաններում են գտնվում իրենց շահերը պաշտպանելու, իրենց ծրագրերը, նպատակներն ու գաղափարները իրագործելու համար: Քաղաքականությունը կառավարողներին ն իշխանության իրականացման միջոցները որոշող հատուկ համակարգ է ն հանդես է գալիս որպես հասարակական հարաբերությունները կարգավորող գործոն: Ինչպիսին մարդն է, ինչպիսին մարդկանց հանրույթներն են, ինչպիսին հասարակության մեջ իշխող քաղաքական ինստիտուտներն են, բարոյական նորմերն ու ավանդույթներն են, այնպիսին էլ քաղաքականությունն է: Քաղաքականությունը կարող է լինել դեմոկրատական, ամբողջատիրական Ա ավտորիտար, առաջադեմ Ա ավանդական, հեղափոխական Ա վերափոխական, հրապարակային կամ փակ ն այլն: Ի մի բերելով վերը շարադրվածը, կարելի է նշել քաղաքականության մի քանի ընդհանրացումներ. Այն, ինչ տեղի է ունենում հասարակության քաղաքական կյանքում, ուղղակի, թե միջնորդավորված, կապված է իշխանության իրականացման են

հասաո

ուղղված գործընթացների

մակարգ

հա-

երի

շահերիպաշտպանությանն րակության

աաղաքագիտության կոնը որնթացին միտ. հասարակություն սկզբունքների

է:

ա-

Քաղաքականությունը

կան կյանքիկազմակերպմանը ասար

յ երի ի ծրագրեր

ու

նախատեսումների, նացված ձեռնարկումների, իրականաց Ա գոր ծընթացների դրանց

կազմակերպվածամբող պետականորեն

Արո

թպայմանների աա առանձնացնել րելի |

անհրա ընդհանրացումներից եթե փորձենք կատարած որոնք քաղաքակա գործոնները, ու կարնոր էական են կազմում,ապա այն կարել թյունն ու բովանդակությունն

ման

համար

ձնակեր-

կերպ պել հետնյալ յուրահատուկ գործունեության գործընթացների Քաղաքականությունը ն

համակարգ է: -Այդ գործունեության

պայմանավորված յուրահատկությունը Հիշ անու կազմակերպվա

պետականորեն

միայն այն իրականացվում միջոցով է

թյան

հրականացման շահերի պաշտպանության որոշակի սոցիալական ն

-Քաղաքականությունը է: գործընթաց իրականացվող

հասարակական իրականացվող որպես գործընթաց, "քաղաքականությունը. դեր: ունի համակարգող հավասարակշռող

ուղղված

կյանքում

ամբ: օժտված է իշխան ԱՆ ունի իր սուբյեկտը, որն -Քաղաքականությունը Ն

իւնն

պահանջմունքների հասարակության բավար ամբողջ ական -Քաղաքականությունը գործընթացների կազմակերպված

պետականորեն ուղղված

պմակարգ

Է:

կանքի բոլոր

իրականացվումհասարակական իրե, -Քաղաքականությունը բոլոր անդա Ն րիհ շ է հասարակության Ա Ն

շոշափում բնագավառներում

որ: քաղաքականության կարելի ձնակերպել Հենվելով վերը ասածի վրա, Կահմանումը. մից հետնյալ օժտված սուբյեկտի իշխանությամբ Լ կող Քաղաքականությունը կազմակերպված պետականորեն իրականացվող `

հասա-

կյանքում րակության ն

զորե գոր

ամբողջություն գործընթացների ծողությունների է:

ու մեթոդները կատեգորիաներն Քաղաքագիտության

ԼԻՐԳորան:

նման քաղաքագիտությունն Յուրաքանչյուրգիտության համակարգ, որը ինչպ է մշակել կատեգորիաների ման ընթացքում է որպես հետազոտության համար,հանդիսանում կացած գիտության

կան ապարատ:

առավել Կատեգորիաները

կներ

ընդհանուր հասկացություններ

են.

ես,

իտա-

որոնք ար-

Ար ու ճանաչողության, գործընթացների իրականացվող երնույթների.

տացոլում են փի

էական հատկությունները, կողմերը, հարաբերություններն ու առանձնահատկությունները: առավել ընդհանուր կատեգորիաներն են «քաղաԱե քականություն» «քաղաքական» համընդհանուր հասկացությունները, որոնք ամբողջովին ընդգրկում են նրա հարցադրումների ամբողջ համակարգը Ա արտացոլում են նրա յուրահատկությունները: Ինչպես արդեն նկատեցինք նախորդ պարագրաֆում, քաղաքականությունը բարդ, բազմակողմ Ա բովանդակությամբ չափազանց ծավալուն սոցիալական երնույթ է: Այն ընդգրկում է հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառները, ունի ամենատարբեր դրսնորումներ, ուղղվածություն, կոնկրետ բա նն ու էությունն ավելի խորն նդիրներ ն այլն: Նրա բարդ բ ովանդա դակությունն խնդ

հասարակության, իրականության, առավել

եկտնե.

ընդ

ուսումնասիրելու, նրա առանձնահատկություններն ավելի հստակ ու ճանադարձնելու անհրաժեշտու ր շտությունը ն առաջացրել է քաղաքականությունից ածանցված մի շարք ուղեկից կատեգորիաներ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր բնորոշ գծերն ու առաձնահատկությունները, իրականացվելիք խնդիրներն ու հանդերձ, բացահ նպատակներն ունենալով լ դերձ, բացահայտում է «քաղաքականություն» որնէ կատեգորիայի կողմ, բովանդակության առանձնահատկության կոնկրետ բնագավառԱայլն:յլո Դրանք Հրամք են. «ներքին րքին քաղաքականություն», «արտաքին քաղաքականություն», «տնտեսական քաղաքականություն», «սոցիալական քաղաքականություն», «համաշխարհային քաղաքականություն», «միջազգային քաղաքականություն», «կադրային քաղաքականաթյուն», «ազգային քաղաքականություն», «ֆինանսական քաղաքակաԼ ւթյուն», «հարկային քաղաքականություն» ն այլն: Դժվար չէ նկամ:եւ. ո՞ Դրանից յուրաքանչյուրը մատնանշում է քաղաքականության դրսնորման որնէ կոնկրետ բնագավառ ն. էական կողմ: Ուշադրություն դարձնելու դեպքում կարող ենք նկատել նան, որ վերը նշված կատեգորիաների մեջ կան բովանդակությամբ ըն մ են են հասարակական առավել ընդհանուր կատեգորիաներ, որոնք ընդգրկում կյանքի առավել շատ բնագավառներ, հարցադրումների ավելի մեծ շրջաիսկ երբեմն նան հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտները, օրինակ` «ազգային քաղաքականություն», «ներքին քաղաքականություն», «համաշխարհային քաղաքականություն» ն այլն: Կան նան ավելի քիչ ընդհանուր կատեգորիաներ, որոնք վերաբերում են հասարակական կյանքի որնէ կոնկրետ բնագավառի Ա ավելի կոնկրետ բովանդակությամբ խնդիրների, օրինակ` «հարկային քաղաքականություն», «ֆինանսական քաղաքականություն», «մշակութային քաղաքականություն»Անայլն: Հետագա շարադրանքի տարբեր գլուխներում նշված կատեգորիաները ավելի մանրամասն վերլուծության կենթարկվեն: Այստեղ նշենք միայն, որ դրանցից յուրաքանչյուրը քաղաքականության անհրաժեշտ բաղադրիչն է, ն առանց այդ ուղեկից կատեգորիաների վերլուծության ն ճանաչողության, քաղաքականության մասին ամբողջական պատկերացում կազմել հնարավոր չէ: Նույնը վերաբերում է նան«քաղաքական» կատեգորիային: չել ելի

նակներ,

Համակարգայինմեթոդի էությունն այն է, որ հետազոտվողօբյեկտը դիտվում է որպես ամբողջական կազմավորում, Ա հետազոտման նպատակն է բացահայտել նրա տարրերի փոխազդեցությունները, շեշտը դնելով նրա ամբողջականության վրա: Քաղաքագիտությանհամար մեթոդի էությունը կայանում է հասարակությանքաղաքական կյանքը որպես ամբողջական համակարգ ուսումնասիրելու մեջ: Քաղաքական կյանքը դիտվում է որպես գործունեության ամենատարբերտեսակներիու դրսնորումների համակարգ: Քաղաքագիտությանմեջ համակարգայինմեթոդը հետազոտողին կողմնորոշում է դեպի այն, որ հասարակությանքաղաքական կյանքը դիտվի ոչ թե նրա տարրերի սոսկ միասնություն, այլ որպես գործառնող Ա անընդհատ փոփոխվող համակարգ:Քանզի քաղաքական կյանքը, լինելով բաց համակարգ, միշտ էլ ենթակա է ներսից Ա դրսից ազդեցությունների Ա փոփոխու-

Այն նույնպես բարդ, բազմերանգ ու ծավալուն կատեգորիա է ն նույնպես առնչվում է հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների հետ: Եթե «քաղաքականություն» կատեգորիան անհրաժեշտ է նշելու համար իրականացվող գործընթացների բովանդակությունն ու բնագավառները, ապա «քաղաքական» կատեգորիան անհրաժեշտ է նշելու այդ իրականացվող գործընթացների, երնույթների Ա հարաբերությունների ինչպիսին լինելը, բնույթն ու էությունը: «Քաղաքական» կատեգորիայիցածանցվել են «քաղաքական իշխանություն», «քաղաքական հարաբերություններ», «քաղաքական շահեր», «քաղաքական համակարգ», «քաղաքական կուսակցություն», «քաղաքական ռեժիմ», «քաղաքական գիտակցություն» ն այլն: Բացի այս հիմնարար կատեգորիաներից, քաղաքագիտության մեջ օգ-. տագործվում են նաս այնպիսի հասկացություններ, առանց որոնց հասարակական կյանքի ուսումնասիրությունը անհնարին կլիներ: Այդպիսի հասկացություններն են՝ հասարակություն, պետություն, ժողովուրդ, ազգ, ազատություն, իրավունք, զարգացում, հեղափոխություն, ժողովրդավարություն Ա շատ ուրիշներ, որոնք օգտագործվում են նան հարակից գիտությունների

կողմից:

Ցանկացած գիտության համար գիտական ճանաչողության համակարգում իր առջե դրած նպատակներին հասնելու համար մեծ նշանակություն ունի գիտական հետազոտության մեթոդի ճիշտ ընտրությունն ու կիրառումը: Մեթոդը գիտական ճանաչողության կողմից օգտագործվող հնարների, է այս կամ միջոցների Ա մոտեցումների ամբողջությունն է, որն անհրաժեշտ Ա այն երնույթի համակարգված նպատակամղված ուսումնասիրության համար: Մեթոդի ընտրությունը պայմանավորված է հետազոտության օբյեկտով, կոնկրետ խնդիրներով, նրանց բովանդակությամբ Ա էությամբ: Քաղաքագիտությունը իր հետազոտությունների սեփական մեթոդները մշակել Ա օգտագործում է բոլոր այն մեթոդները, որոնք հասարակության զարգացման օրինաչափությունների ուսումնասիրման ժամանակ մշակվել Ա օգտագործվել են հասարակական մի շարք գիտությունների, առաջին հերթին քաղաքական փիլիսոփայության, քաղաքական պատմության Ա քաղաքական սոցիոլոգիայի կողմից: Քաղաքականության մեջ առավել հաճախ օգտագործվում է համակարգային մեթոդը, կառուցվածքային գործառնական մեթոդը, պատմականի ն տրամաբանականի փոխազդեցության մեթոդը, վերլուծության Ա համադրության մեթոդները, նմանականացմանն համեմատության մեթոդները ն այլն: Հասարակության զարգացման արդի աստիճանում,հաշվիչ տեխնիկայի կիբերնետիկայի օգտագործման հնարավորությունները հասարակական քաղաքական կյանքի շատ երնույթների բացատրման գործում այսօր անհրաժեշտ են դարձրել նան մի շարք այլ ժամանակակից մեթոդների կիրառումը: Դրանցից առավել հաճախակի կիրառվում են հարցման, մոդելավորխաղերի Աայլն մեթոդներ: ման, գործնական

թյունների: Հասարակությունը դիտարկելով որպես `

գործող ամբողջական համակարգ, կառուցվածքային-գործառնական մեթոդը հետազոտության ուղղվանպատակամղումէ հասարակական իրականության, տվյալ դեպծությունը քում` քաղաքական կյանքի գործառնությանը, դրա կառուցվածքայինամբողջականությանը Ա հետազոտում է ներհամակարգային գործառնությունը՝ տարրերի փոխազդեցությունների համակարգի` քաղաքական կյանքի գործառնության մեջ: Քաղաքական երնույթների ուսումնասիրման կառուցվածքային-գործառնական մեթոդը թույլ Է տալիս տարանջատել, մասնատել բարդ օբյեկտը (ասենք հասարակության քաղաքական համակարգը) նրա բաղադրիչ տարրերի, բացահայտել նրանց միջն եղած կապերն ու փոխազդեցությունները, որոշելու յուրաքանչյուր տարրի, բաղադրիչի դերը ամբողջ համակարգում: Կառուցվածքային-գործառնական մեթոդի նպատակն է տալ տարատեսակ սոցիալական երնույթների փոփոխությունների քանակական գնահատականը, որոնց տվյալ համակարգը կարող է համակերպվել,պահպանելով իր համակարգայինհատկությունը:Այս մեթոդի կիրառումը թույլ է տալիս պատասխանելու այն հարցին, թե ինչ պետք է անի քաղաքական համակարգըինչպես է համակարգըդա անում: Այսինքն, ինչ գործառույթներ պետք է կատարի համակարգըն ինչ կառուցվածքներիօգնությամբ է դա անում, որ ավելի արդյունավետ լինի կատարածը: Քաղաքագիտության մեջ մեծ նշանակություն ու կիրառում ունեն վերլուծության Ա համադրությանմեթոդները: Իրենց գործունեության ընթացքում մարդիկ ամբողջը ճանաչելու համար հաճախ ստիպված են լինում նախ պատկերացում կազմելու, ճանաչելու ամբողջի մասերը, տարրերը: Այդ պատճառով նրանք ամբողջական առարկան բաժանում են մասերի, նախ առարկայական, ապա մտովի, ուսումնասիրում Ա ճանաչում են դրանք Ա նրանց հատկանիշները:Վերլուծությունը հենց օբյեկտի մտովի բաժանումն է իր բաղկացուցիչ մասերի, առանց որոնց ճանաչելու առարկայի ամբողջական ճանաչումը հնարավոր չէ: Սակայն, առարկան մտովի բաժանելով Ա

նրա բաղադրիչներիհատկանիշները ճանաչելով, առարկայի մասին ամբողջական պատկերացումկազմել չենք կարող, եթե դրանք մտովի չհամադրենք մի ամբողջության մեջ: Այստեղ մեզ օգնության է գալիս համադրության մեթոդը, որն ըստ էության վերլուծության հակադարձ պրոցեսն է, որը բաժանէ ված մասերը մտովի միավորում է ամբողջության մեջ: Հետնաբար, կարելի ու լրացնող միմյանց փոխադարձ համադրությունը նշել, որ վերլուծությունն մեթոդներ են, որտեղ վերլուծության միջոցով ճանաչվում է օբյեկտի մասեու դերը, րին հատուկ հատկությունները ու գործառության մեջ նրանց տեղն Ա է իսկ համադրության միջոցով ճանաչվում այն էականը, օրինաչափը ընդհանուրը, որոնց շնորհիվ մասերը միավորվում են մեկ ամբողջի մեջ: Քաղաքագիտության մեջ վերլուծության Ա համադրության մեթոդները թույլ են տալիս ավելի լավ հասկանալու մարդկանց, նրանց տարբեր կազմա-

վորումներիքաղաքական գործունեության Ա վարքի դրսնորումները, քաղաքական գործընթացներիԱ երնույթների բովանդակություննու էությունը: Քաղաքագիտությանմեջ լայնորեն օգտագործվում է տրամաբանականի Ա պատմականիփոխազդեցության մեթոդը: Պատմականմեթոդի էությունն այն է, որ նա վեր է հանում պատմության օբյեկտիվ շարժման ու զարգացման ընթացքը` դրանց ժամանակագրական խիստ հաջորդականությանԱ դրսնորման կոնկրետ ձների մեջ: Սակայն պատմականմեթոդը, որքան էլ ճշգրտորեն արտացոլի պատմության Ժամանակագրականկարգը, հնարավորություն չի տալիս հստակ ըմբռնել պատմական անցուդարձերիէությունը, դրանց զարգացման օրինաչափությունները, այդ զարգացման ներքին կապերի բնույթն ու անհրաժեշտությունը: Այդ խնդիրը լուծվում է տրամաբանական մեթոդի կիրառմանշնորհիվ, որի նպատակն է բացահայտելու պատմական իրադարձությունների ներքին օրինաչափությունները, դեպքերի ն երնույթների տրամաբանականկապը, առավել էականն ու անհրաժեշտը: Հասարակության պատմության վերլուծությունն ու ճանաչողությունը լիակատար կարող է լինել միայն այս երկու մեթոդների համատեղ կիրառման ժամանակ: Տվյալ մեթոդների կիրառման Ժամանակ հաճախ անհրաժշետություն է լինում մեկից մյուսին անցնել: Քաղաքագիէ տության մեջ այս մեթոդների կիրառումըկարնորվում է նրանով, որ թույլ Ա լինելիության նրանց ուսումնասիրել երնույթներն քաղաքական տալիս զարգացման գործընթացներիմեջ՝ դրանք կապելով անցյալի հետ: Քաղաքագիտության կողմից օգտագործվում է նան նմանականացման Ա համեմատության մեթոդը: Համեմատությունը պարզում է առարկաների Ա երնույթների նմանությունն ու տարբերությունը: Համեմատության մեթոդը, հենվելով հասարակական երնույթների կրկնելիության, ազգակցականուն զարթյան Ա նմանության վրա, օգնում է բացահայտել դրանց շարժման գացման օրինաչափությունները:Քաղաքագիտությանմեջ այն հնարավորուու գործընթյուն է տալիս համադրելու միանման քաղաքականերնույթներն թացները, նրանցում բացահայտելու ընդհանուրը, յուրահատուկը Ա եզակին: Այն թույլ է տալիս համեմատելու տարբեր քաղաքական երնույթներ (պետու18

թյուններ, ազգեր, զարգացման տարբեր աստիճաններ Ա այլն) Ա գտնել հասարակության հետագա զարգացման առավել ընդունելի ճանապարհներ: Նշված մեթոդներից զատ, քաղաքագիտությունը օգտվում է նան Ժամանակակից մի շարք մեթոդներից, հատկապես իրական կյանքի հետ կապված ն փորձի վրա հենված մեթոդներից դիտարկում, հարցում, վիճակագրական նյութերի ե փաստաթղթերի հետազոտում, լաբորատոր փորձեր Ա այլն: Այս առումով, կարնոր են քաղաքական սոցիոլոգիայի կողմից կիրառվող մեթոդները հասարակական կարծիքի ուսումնասիրման տեսանկյունից: -

Քաղաքագիտության ֆունկցիաները

Բոլոր գիտությունների նման քաղաքագիտությունն էլ առաջացել է որպես հասարակական պահանջմունք Ա որպես այդպիսինկոչված է բավարարելու որոշակի հասարակական պահանջմունք, իհարկե հասարակական-քաղաքական կարնորագույն խնդիրների իրականացման գիտական տեսանկյունից: Այդպիսի հասարակականպահանջմունք ի սկզբանե դրված է մարդկային հասարակության ձեավորման հիմքում: Դա նախ Ա առաջ մարդկանց համատեղ ապրելու անհրաժեշտության գիտակցումն էր: Զարգացման հազարամյակների ընթացքում հասարակական կյանքում անընդհատ տեղի են ունեցել փոփոխություններ: Որքան զարգացել է հասարակությունը, այնքան բարդացել է նրա կյանքը Ա ինչպես մեկ հանրույթի ներսում, այնպես էլ նրա Ա մյուս հանրույթների միջն ձոաավորվելու հաստատվել են նոր կապեր ու հարաբերություններ, փոխհարաբերությունների Ա դրսնորումների նոր ձներ: Այս ամբողջը իր հերթին առաջացրել է հասարակական կյանքը Ժամանակի պահանջին համապատասխան, ավելի ընդունելի սկզբունքներով ու մոտեցումներով, նորմերով ու կանոններով կազմակերպելու անհրաժեշտություն: Այսօր էլ, ինչպես դարեր շարունակ, մարդկային քաղաքական միտքն ուղղված է հասարակության կյանքի կազմակերպման ձների զարգացման ու կատարելագործման ուղիների որոնումներին, որոնք անհրաժեշտ են մարդկային հասարակության հետագա առաջընթացի Ա մարդկային ցեղի համատեղ գոյակցության համար: Ահա, այդպիսի խնդիրների իրականացման տեսական հիմնավորումների առաքելություն ունի քաղաքագիտությունն այսօր: Քաղաքագիտությունը կոչված է բացատրել, հիմնավորել Ա լուծել հասարակության քաղաքական կյանքին առնչվող այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են պետության, նրա դերի, դրսնորման ձների, քաղաքական ռեժիմների տիպերի ուսումնասիրությունը, իշխանության, նրա ձաավորման Ա տարանջատման, իրականացման Ա դրսնորման սկզբունքների ուսումնասիրություն, հասարակական կյանքի ժողովրդավարացման հիմնական ուղղությունների, ձների Ա մեթոդների մշակումը, հասարակական քաղաքական ուժերի միջա ժողովրդավարական սկզբունքներով փոխհարաբերությունների հաստատում Ա հասարակության առաջընթացի գործընթացում նրանց համախմբ19

ուղիների մշակումը: Քաղաքագիտության համար կարնորագույն խնդիր է ազգամիջյան հակասությունների հաղթահարման Ա Ժողովուրդների համատեղ ապրելու լավագույն սկզբունքների մշակումը, քաղաքական պայքարին մասնակցության ժողովրդավարական սկզբունքների մշակումը, քաղաքական գործընթացներին մարդկանց մասնակցության անհրաժեշտության հիմնավորումը, միջազգային, համաշխարհային քաղաքական հարաբերությունների ուսումնասիրությունն ու նոր մոտեցումների մշակումը ն ման

այլն:

Ինչպես տեսնում ենք, քաղաքագիտությունը չափազանց ծավալուն հարցադրումների շրջանակ է ընդգրկում Ա այս բարդ համակարգային խնդիրները լուծելու համար նա պետք է իրականացնի մի քանի հիմնական ֆունկցիաներ: Դրանք են` ճանաչողական, աշխարհայացքային, արժեվորման, կարգավորման ն գործնական կանխատեսման ֆունկցիաները: Քաղաքագիտության ճանաչողական ֆունկցիայի նպատակն է ուսումնասիրել հասարակության քաղաքական կյանքի զարգացման ուղղվածությունը, բացահայտել նրա տարբեր բնագավառների ն նրանցում տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացների օրինաչափություններն ու հեռանկարները, վերլուծել մարդկանց քաղաքական գործունեության տարբեր կողմերն ու նրանց քաղաքական հարաբերությունները: Օգտագործելով տեսական ն փորձնական հետազոտությունների արդյունքները, քաղաքագիտությունը ձեռք է բերում նորանոր գիտելիքներ քաղաքական իրականության մասին, պարզում է հասարակության մեջ քաղաքականության դերի մասին պատկերացումները, ինչի շնորհիվ ավելի հասկանալի է դառնում հասարակության քաղաքական զարգացումն ընդհանրապես: Դրանով հանդերձ, ճանաչողական ֆունկցիայի հիմնական առաքելությունն այն է, որ օգնի մարդուն ճանաչելու հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական երնույթների բնույթն ու առանձնահատկությունները, կարողանա ճիշտ կողմնորոշվել քաղաքական իրադարձություններում, որ մարդը կարողանա գիտակցել քաղաքական կյանքին իր մասնակցության իմաստն ու անհրաժեշտությունը: Այլ կերպ ասած, մարդուն պետք է տա գիտելիքների այն անհրաժեշտ պաշարը, որն օգնի նրան քաղաքական կյանքում գիտակցված գործունեություն ծավալելու: Այսինքն, քաղաքագիտությունը ոչ միայն ինքը պետք է ուսումնասիրի ու ճանաչի հասարակության քաղաքական կյանքը, այլն այն ճանաչելի դարձնի հասարկության անդամներին, ինչով էլ հենց պայմանավորված է քաղաքագիտության դասավան'

դումը:

Աշխարհայացքային ֆունկցիան նպատակ ունի ստեղծելու հասարակության քաղաքական զարգացման ընդհանրական պատկերը, իմաստավորելու քաղաքականության տեղն ու դերը հասարակության ն նրա հիմնական բնագավառների քաղաքական զարգացումներում, ձեավորելու մարդկանց քաղաքական գիտակցությունն ու կուլտուրան: Քաղաքագիտության աշխարհայացքային մոտեցումը մարդուն հնարավորություն է տալիս ճիշտ գնահա20

տելու համամարդկային խմբային Ա ազգային շահերի հարաբերակցությունը, ն որոշելու իր տեղը հասարակության քաղաքական կյանքում, իր շահերի պաշտպանության ժամանակկողմնորոշվելուորոշակի սկզբունքներով:ԱյՍօր մեր հասարկությունը գտնվում է քաղաքական խոշոր տեղաշարժերիՆ շրջադարձերի պայմաններում: Եվ այսօր հասարակությունը, առավել քան երբնէ, կարիք ունի մարդկանց քաղաքական գիտակցության Ա կուլտուրայի անհատի մեջ դաստիարակելով բարձրացման, յուրաքանչյուր հասարակության քաղաքական կյանքին ակտիվ մասնակցելու ունակություններ, տեղի ունեցող երնույթների ճիշտ վերլուծության ն ըմբռնման կարողություններ, որպեսզի մարդիկ ճիշտ հասկանան հասարակության, պետությանկյանքում այդ երնույթներիիրական նշանակություննու իմաստը,ճշտեն իրենց ակընկալիքները նե պայքարեն իրենց շահերի համար: Իր շրջապատում ճիշտ կողմնորոշվելուԱ միննույն սխալը հաճախակիչկրկնելու համար մարդուն են անհրաժեշտ այնպիսի գիտելիքներ,որոնք օգնեին նրան գիտակցելու, թե կյանքում ինչո՞ւ է պարտավոր հենց տվյալ քայլը կատարել ն ինչո՞ւ դա անպայման պետք է կատարել, քանզի քաղաքականությանմեջ ցանկացածթույլ տրված սխալ ծանր հետնանքներունենում: է

քաղաքական

Արժեքային (արժեվորման) ֆունկցիայի իրականացման միջոցով քաղաքագիտությունըփորձում մշակել քաղաքական կյանքի

որոշակի արժեքներ գաղափարներ, որոնք սուբյեկտի քաղաքական գործունեությունը կուղղեին դեպի այդ արժեքների իրականացմանը, հասնելու այս կամ այն հասարակական գաղափարներիմարմնավորմանը: ն

Հասարակական քաղաքական կյանքում գործում են իրենց առջն. որոշակի նպատակներ դրած ն որոշակի շահեր հետապնդող մարդիկ: Իսկ այնտեղ, որտեղ նպատակներու շահեր, այնտեղ առկա են արժեքներ Ա գաղաԱյդ արժեքներնեն ազատությունը, անկախությունը, ազգային արանապատվությունը,սոցիալական արդարությունը ն այլն: Որպես գաղափար կարող լինել այս կամ այն տիպի տնտեսականհամակարգովհասարակության ստեղծելը, առավել արդյունավետ ն մարդկանցշահերը պաշտպանող քաղաքական համակարգիստեղծումը, այս կամ այն տիպի կառավարման համակարգի ձնավորումըԱ այլն: Այն նան տալիս է քաղաքական

կան

տարներ: Է

ինստիտուտների, ռեժիմների,կարգերի, քաղաքականության սուբյեկտների, գործիչների Ա ուժերի քաղաքական վարքագծի գնահատականը: Քաղաքագիտությունը խնդիր ունի նան. հասարակության քաղաքական որոշակի կարգավորիչֆունկցիա իրագործելու:Այն կոչված է օգլու մարդկանց,նրանց հանրույթներինն կազմակերպություններին, որպեապահովի նրանց ազդեցությունը քաղաքական գործընթացների վրա, րանց ակտիվ մասնակիցդարձնելու քաղաքական իրադարձություններին, քաղաքական այս կամ այն ուժերին աջակցելով, իրական մասնակցություն ունենալու իշխանությունների ձեավորման գործընթացներին Է որոշակի հավասարակշռություն ստեղծելու հասարակության քաղաքական կյանքում:

կանքում

նզի

Քաղաքագիտությունն ունի նան գործնական կանխատեսման ֆունկցիա, հենվելով գիտականորեն հիմնավորված գիտելիքների վրա, մշակում է հասարակության քաղաքական կյանքի զարգացման ուղղությունների մաորը

սին հիմնավորված կանխատեսումներ, մշակում է քաղաքական գործունեության տարբեր ձներին ւ միջոցներին վերաբերող առաջարկներ ու խորհուրդներ, ձւակերպում է քաղաքական գործընթացների զարգացման հնարավորություններ, որոնք մեծ գործնական նշանակություն ունեն քաղաքական գործիչների քաղաքական գործունեության համար, ինչպես նան մշակում ն առաջարկում է հասարակության քաղաքական կյանքի ղեկավարման ն կառավարման արդյունավետ ձներ: Քաղաքագիտությունն ունի նաւ անմիջական գործնական նշանակություն պետության քաղաքականությունը մշակելիս: Քաղաքական կանխատեսումները կարող են լինել երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ: Օրինակ՝ այս կամ այն երկրի պատմական որոշակի Ժամանակաշրջանի քաղաքական հնարավոր զարգացումների կանխատեսումը: Սակայն ավելի հաճախ քաղաքագետները տալիս են ավելի կարճաժամկետ կանխատեսումներ: Ասենք, երկրում կամ տարածաշրջանում քաղաքական իրադարձությունների զարգացման տենդենցները, այս կամ այն քաղաքական ուժի հնարավոր քաղաքական հաղթանակը մոտակա ընտրություններում ն այլն:

. Քաղաքագիտության տեղը հասարակականգիտությունների համակարգում

Հասարակության քաղաքական կյանքի տարբեր բնագավառների ուսումնասիրությամբ զբաղվում են նան այլ գիտություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը ուսումնասիրում է քաղաքական կյանքի որնէ կոնկրետ բնագավառին վերաբերող պրոբլեմներ, կամ. դրանց ինչ-որ առանձնահատկություններ: Սա նշանակում է, որ քաղաքագիտությունը ձեւավորվել ն զարգացել է մի շարք գիտությունների հետ սերտ կապակցության մեջ: Այդպիսի գիտություններից են, ավելի ճիշտ կլինի ասել, գիտական ճյուղերից են` քաղաքական փիլիսոփայությունը, քաղաքական պատմությունը, քաղաքական սոցիոլոգիան, պետության նւ իրավունքի տեսությունը, քաղաքական աշխարհագրությունը Լ այլն: Այն, որ հասարակության քաղաքական կյանքը այդպիսի լայն շրջանակի ուսումնասիրության է արժանացել,ունի իր բացատրությունը: Նշված գիտություններից ոչ մեկը իր բնագավառի հետազոտությունների ընթացքում չէր կարող շրջանցել ւ. անտեսել հասարակության քաղաքական կյանքի այն հարցադրումները, որոնք անմիջական առնչություն ունեն հենց իրենց հետազոտության օբյեկտի հետ (հասարակության զարգացման օրինաչափություններ, քաղաքական մտքի զարգացման էտապներ, պետության ն իշխանության վերաբերյալ հարցեր, աշխարհա-քաղաքական դիրք ն այլն): Հետնաբար այդ գիտությունները ի սկզբանե իրենց գիտական հետազոտու22

ադարձ կապը ԼՍ՛

պատմական, տեսական հիմնավորում ունի: Հարցն այն է թե այդ գիտությունները ինչպիսի փոխհարաբերությունների մեջ են գտնվո ւմ քաղաքագիտության հետ, Լ՛

նրա առանձ-

նացումիցհետո:

Քաղաքական ը քաղաքագիտության փիլիսոփայություն

ուսումնասիրուա շխարհայացքային-մեթոդոլո հիմք,քաղաքականությունը որպես ամբողջական սոցիալական երնույթ ուսումնասիրելու,նրա էական հատկանիշները բացահայտելուհամար: Քաթյունների համարծառայում է որպես

կան

սկզբունքների կիրառումը քաղաքական

եր

նույթների ուսումնասիրություններում, թույլ է տալիս քաղաքական երնույթնե յթները դիտարկել այլ երնույթների փոխազդեցության հետ, բացահ այտել նրանց բնույթն

ու

հակասական քննարկել նրանց զարգացումը պատմական Ժառանգականու-

բացահայտել անհատի ն հ երնույթների նշանակությունը,

ազատության

մարդկայինա

նից: Քաղաքական

յթները արդարության,

րժանապատվության, հարգանքի տեսանկյու-

վերլուծում փիլիիսոփայությունը

քաղաքականության ճանաչողության միջոցներն եղանակները, որոշում է քաղաքագիտության ն կատեգ հասկացությունների որիաների իմաստը, ձնակերպումէ ընդհանրացված տեսություններն բացահա է յտում քաղաքական գործընթացների զարգացման օրինաչափությունները: ու

Իր հերթին

փիլիսոփայությունը օգտագործում է քաղաքագիտության ը քաղաքական նթացող րի երնույթների գործընթացնեուսումնասիրության ն նրանում կողմից հասարակության

վյալները,դրանք դնելով հասարակու-

Քաղաքականության ընդհանուր տեսության ձեավորման մեջ մեծ է քաղաքական պատմության դերը նան նրանով, որ կոնկրետ պատմական նյութի հիման վրա քաղաքագիտությունը իրականացնում է պատմական փաստերի վերլուծություն Ա ի տարբերություն պատմության, որը հիմնականում պատմական իրադարձությունների ժամանակագրություննէ արձանագրում, վերացարկում է իրադարձությունների ժամանակագրությունից, տեսականորեն ընդհանրացնում է անցյալի Ա ներկայի փորձը, առանձնացնելով կրկնվողը, յուրահատուկն ու օրինաչափը Ա այդ հիմքի վրա ձնակերպում է հասարակական քաղաքական կյանքի ամբողջական պատկերը: Ի տարբերություն պատմության, որի ուսումնասիրութունը վերաբերում է հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներին, քաղաքագիտությունը ուսումնասիրում է միայն հասարակության քաղաքական կյանքը: Քաղաքագիտությունը սերտ կապի մեջ է պետականագիտության ն իրավագիտության հետ, հատկապես նրա պետության Ա իրավունքի տեսության, սահմանադրական իրավունքի, միջազգային հրապարակային իրավունքի ճյուղերի հետ: Այս գիտական ճյուղերի շրջանականերում ուսումնասիրվում են պետության Ա իրավունքի ծագումն ու դերը, դրանց կառուցվածքային սկզբունքները, իրավագիտակցության դերը հասարակության քաղաքական կյանքում: Քաղաքագիտությունը իրավագիտությունից տարբերվում է նրանով, որ պետաիրավական հարցերի ավելի լայն շրջանակ է ուսումնասիրում: Քաղաքագիտությունը դրանք ուսումնասիրում է ամենից առաջ որպես սոցիալական երնույթ, որպես քաղաքական ինստիտուտներ, հասարակության քաղաքական կազմակերպության ձներ, որոնց գլխավոր նպատակն է որոշակի հասարակական շահերի իրականացումը: Այս .հարցադրումներով զբաղվող գիտական ճյուղերը ամբողջությամբ երբեմն անվանում են քաղաքական տեսություն: Քաղաքական տեսության հիմնական պրոբլեմներից է քաղաքական իշխանությունը, նրա էությունն ու առանձնահատկությունները, հիմքերը, հնարավորությունները, իրականացման ձները ն այլն: Քաղաքական տեսության ուսումնասիրության առարկա են նան քաղաքական համակարգը, պետական ինստիտուտները, քաղաքական ռեժիմները, քաղաքականության սուբյեկտները Ա այլն: Իր ուսումնասիրություններում քաղաքական տեսությունը հենվում է փաստական նյութերի ընդհանրացման Ա կոնկրետ պատմական պրակտիկայի վրա: Քաղաքագիտությունը մեծապես օգտվում է նան քաղաքական սոցիոլոգիայի հետազոտություններից: Սոցիոլոգիան քաղաքագիտությանն է տրամադրում հասարակության՝ որպես ամբողջական սոցիալական համակարգի, գործունեության հետ կապված բավականին կոնկրետ տվյալներ, որոնք քաղաքագիտությունը օգտագործում է քաղաքական երնույթների վերլուծության Ա հասարակական այլ երնույթների հետ դրանց կապերի բացահայտման ընթացքում: Հասարակական քաղաքական կյանքի վերլուծությունների ընթացքում քաղաքագիտությունը միշտ հաշվի է առնում սոցիոլոգիայի հետազոտու24

թյան արդյունքները

կապվածզանգվածների տրամադրության,առանձին անհատների,սոցիալականխմբերի, քաղաքական կուսակցությունների, ազգերի գործունեության Ա վարքագծի շարժառիթներիհետ, որի շնորհիվ հնաէ րավոր լինում ընդհանուր պատկերացում կազմել հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական տեղաշարժերիԱ զարգացման ուղղությունների մասին: Քաղաքականսոցիոլոգիան հետազոտելով քաղաքական երնույթները շոցիալական կտրվածքով, բացահայտում է քաղաքականության կախվա-

ծությունըհասարակության կենսագործունեության տարբեր

բնագավառնե-

րից, նրա ազդեցությունըքաղաքական համակարգի,քաղաքական տուտների Ա տնտեսական հարաբերությունների, սոցիալական կառուցվածքների, Ա մշակույթի վրա: գաղափարախոսության Սոցիոլոգիական հետազոտությունների դերը մեծ է հատկապես իշ-

ինստի-

խանության մարմինների ընտրությունների ընթացքում քաղաքական իրականհնարավորությունների գնահատման Ա մասնակիցների

ուժերի

կարծիքնե-

րի ուսումնասիրությունների շնորհիվ հասարակական կարծիքիձաավորման գործում:

Քաղաքական փոխազդեցությունների ենթակայական(սուբյեկտիվ)մեխանիզմները,կապերն ու հարաբերությունները Ա դրանց վրա մարդու գիտակցությանԱ ենթագիտակցականի, նրա

բանականության, կամքի,

հույզերի, համոզմունքներինս դիրքորոշումների ազդեցության ուսումնասիրություններով, հոգեբանությունը մեծապես նպաստում է քաղաքական

գործընթացներում ճիշտ գնահատելԱ հաշվի առնել այդ գործոնների դերը: Քաղաքականհոգեբանությունը քաղաքական վարքը ուսումնասիրում է երկու կտրվածքով` անձնական-անհատական Ա հասարակական-խմբային: Առաջին դեպքում քաղաքական վարքագիծըդիտարկվում է որպես կոնկրետ մարդու կողմից այս կամ այն քաղաքական իրականության ընկալման Ա գիտակցման արդյունք: Դա վերաբերում է քաղաքական լիդերներին, կուսակցու-

թյուններին, շարժումներին, իշխանական կառույցների գործունեությանըԱ այլն: Այդ

հատկապես կարնոր ուսումնասիրությունները

են

որոշելու

համար

բնակչության քաղաքական կուլտուրան, հասկանալուհամար իշխանության մարմինների ընտրություններում անհատների մասնակցության շարժառիթներ, որոշելու

սոցիալական քաղաքականությանայս կամ այն առաջնայնուայլն: Դա հնարավորությունէ տալիս գնահատել հասարակության տրամադրությունըԱ մարդկային գործոնի մասին հստակ պատկերացում կազմել, հատկապես,երբ խոսքը վերաբերում է զանգվածայինշարժումներին ցույցեր, միտինգներԱ այլ բողոքի կամ պաշտպանությանգործողություններ: թյունը

Քաղաքական

գիտություններիհամակարգումիրենց դերն ու նշանակությունն ունեն նան այլ քաղաքական գիտություններ:Դրանցիցեն՝ կան անտրոպոլոգիան,որը մեկնաբանում ու է ճշտում

քաղաքա-

քաղաքականության

կապը մարդու սոցիոկենսաբանական հատկանիշներիհետ, ցույց

տալիս

կամ այն

այս

առանձնահատկությունների հանրույթիսոցիոմշակութային աշխարհագրություՔաղաքական վրա: քաղաքականության

ազդեցությունը

նը, որն ուսումնասիրում

կախվածությունը գործընթացների քաղաքական Ա այլ

կլիմայական աշխարհագրական, տարածքայինդիրքից, տնտեսական, բնականերնույթներից:

առնչվում է նան այլ

քաղաքագիտությունը

հետ գիտությունների

Անշուշտ ուղղակիորեն առնչվում կամ այնքանով, որքանով այդ գիտությունները կախվածեն կոնկրետ քաղաքականգործընթացից: Պետք է նշել, որ նշված բոլոր

գիտություններիկողմից

քաղաքական

շնորհիվ հնարավոր է դառնում կյանքին առնչվող ուսումնասիրությունների կազմել հասարակությանքաղաքական ու պատկերացում կոնկրետ առավել խնդիրն է այդ բոլոր ուսումնասիրուԱ քաղաքագիտության մասին կյանքի գիտական հիմնաու Ա ամբողջական ընդհանրացված թյունները միավորել վերաբերյալ: քաղաքականության վորվածմոտեցում մշակել

Գրականություն հ/1 1994

Քարօտ Է.Ճ. Ա0տոօոօոոգ.

Լ.

Եքօ Փաու. 3. մթա 10.8.

Խ( 1992

110111030188.

30165

8.71. 301084

718.

Աօոուօոօրա

ԽԼ. 1999 ԽԼ 1997

611082քե Էքճուտն3:1ԱՈաԾոծյ 66848 ԽԼՒԼ Խ(ճքգօւյծ/ /դօո ոօուտն հ1.1997 քօր. Ո Ծղտօոօոո. Է5քօ

ԱԾոօոօոոչ:

ԱԹառօռռու

ՈՕդուօոօոյց

7. 8.

ԼԼՇոքոօոօրոք

ՈԾողուօոօոո.

10.

օդ

օւ

ԳԼՈՒԽ Քաղաքական

1ՆԸ. Խոոատոծու /ոօռ թօ.

բժ

ուան

է3քօ

/ոօղ քօր. ոօաաոք

/ոօո քօո. 8.ՒԼ

4.8.

Ա.

7լոտքրծոծ/ ՃԼ. Ճ.Ճ.

նոթօաոռի1.

թռյոտն/

Խ/Լ. 1999

8.Փ. Ֆճոտոօ84/ ԽԼ. 1995 Շոօ8ճքե /ոօղ քօր. ԱՅոքոօոօրոՎ66տոն

մտ

ԵՐԿՐՈՐԴ հիմնական

էտապն

միտքը հին աշխարհում Քաղաքական արմազման

Մարդկային քաղաքական միտքը ծնվել ու ձաավորվել է անհիշելի հեռավոր անցյալում Ա իր զարգացման երկարատն հազարամյակներն են անցել ու հասել մեզ հարուստ Ժառանգության տեսքով: Ինչպես արդեն նշվել է վերը, քաղաքականությունը բարդ սոցիալական երնույթ է Ա ընդգրկում է հասարակության կյանքի բոլոր ոլորտները այնքանով, որքանով այդ ոլորտները առնչվում են պետության, իշխանության հետ Ա ենթակա են պետության տարբեր ինստիտուտների, իշխանության տարբեր մարմինների կողմից կազմակերպված կառավարման: Քաղաքական միտքը ծնվել է այն Ժամանակ, երբ առաջացել է հասարակական կյանքը որոշակի նորմերով ու սկզբունքներով կազմակերպելու անհրաժեշտությունը: Ասել է, թե քաղաքական միտքը ծնվել, ձաավորվել ու զարգացել է մարդկային հասարակության առաջացման Ա զարգացման հետ համատեղ ու զուգահեռաբար: Հասարակությունն իր սկզբնական պարզագույն ձներից զարգանալով` վերաճել է հասարակական հարաբերությունների բարդ համակարգի: Մասնավոր սեփականության առաջացման հետնանքով փոխվում էր հասարակության սոցիալական կառուցվածքը, առաջանում էին սոցիալական տարբեր խավեր, տարբեր շահերով ու հնարավորություններով, հասարակությունը բաժանվում էր հարուստների ու աղքատների, ուննորների ու ընչազուրկների, իշխողների Ա հպատակների, ուժեղների Ա թույլերի, ինչը իր հերթին ծնում էր անհավասարություն, անարդարություն, .թշնամանք ու ատելություն, արհամարհանք Ա անվստահություն, նախանձ ու չարություն Ա այլն: Ահա այս ամենը պահանջում էր հասարակական կյանքի կազմակերպման, հասարակության կառավարման նոր ձներ, ինչի որոնմանն էլ ուղղված է եղել մարդկային միտքը հազարամյակներ առաջ: Մեզ հասած գրական ժառանգությունը ցույց է տալիս, որ արդեն մ.թ.ա. հազարամյակում Եգիպտոսում Ա Բաբելոնում, Հնդկաստանում Ա Չինաստանում մարդկային քաղաքակրթության առաջացման հետ միասին, որտեղ առաջացել էին ստրկատիրական պետություններ, ձեավորվում էր քաղաքական միտքը, նպատակ ունենալով համակարգել հասարակության 2Կ1Ա կառավարումը: Այսպես. Եգիպտական Ա Բաբելոնական մ.թ.ա. 72/1 է հասած մեզ մասին, դարերից արձանագրություններում նշված այն որ թագավորական իշխանությունը աստվածային ծագում ունի, իսկ տիրակալներին նկարագրել են որպես աստվածակերպ էակներ, որոնք իրականացնում են աստծո կողմից իրենց տրված իշխանությունը: Նկատի ունենալով հասարակական կյանքում եղած անհավասարությունը, այդ արձանագրություններում տրվում են հիմնավորումներ այն մասին, որ հասարակական անհավասարությունը անհրաժեշտ Ա նպատակահարմար է, Ա հասարակ մահկանացուներ, պետք է անվերապահորեն ենթարկվեն իշխանավորին: Սակայն չորրորդ

է վերամիասին նշվում էր նան, որ տիրապետողներըպետք լավ Համուրապիի հետ: թագավոր Բաբելոնական բերվեն ցածր դասի մարդկանց է լինի թաօրենքներում /47/դ. մ.թ.ա./ նկարագրվումէ, թե ինչպիսին պետք Ըստ այդ արձանագավորը, որպեսզի ճիշտ կառավարիհասարակությունը: իր բոլոր հայր գրության, թագավորը պետք է լինի խիստ, բայց արդարացի է ուժեղները չնեղացնեն հպատակներիհամար, որը պետք հոգ տանի, որ որպեսզի հասարակության մեջ թույլերին, պաշտպանի կարիքավորներին, արդարություն լինի: է Հին Հնդկական քաղաքականմիտքն իր արտացոլումն գտել հնդկական հնագույն հուշարձանների`վեդաների մեջ: Վեդաները չորս դրա

հետ

գրականության ն մասերից բաղկացած կրոնափիլիսոփայականբարոյական պատկերաուսումնասիրման ցումների ամբողջություն է: Դրանց մեջ քաղաքականմտքի է ներկայացնում մեծ հետաքրքրություն Ռիգվեդան, տեսանկյունից առավել է /մ.թ.ա. 1500թ): Այդ աշխատության որը կրոնական հիմների Ժողովածու մեջ հին Հնդկական հասարակությունը բաժանվում էր վառնաներիխ̀մբերի, Դրանք որոնք հետագայում կազմեցին կաստայականհամակարգի հիմքը: էին՝ չորսն 1) Բրահմաներ, որր բարձրագույնկրոնականխավն էր ներկայացնում:

վառնա-քշատրիներ: 2) Զինվորականարիստոկրատիայի Ա վառնա-վայշի3) Հողագործների,արհեստավորների առնտրականների

ներ:

4) Ստորին վառնա շուդրաներ: ն դրանց բաժաԱյս խավերից յուրաքանչյուրը իր իրավունքներնուներ ինչը ամրաԱ չէր, փոփոխմանենթակա նումը սրբագործվումէր կրոնով արձանագրված գրված էր նրանց մասին գրված օրենքով: Ռիգվեդայում Ա էին անվեօրենքները աստվածային էին համարվում մարդիկ պարտավոր -

րապահորենենթարկվել: է համարՔաղաքական մտքի առավել բովանդակալիցժառանգություն վում մ.թ.ա. 1/-/| դարերից մեզ հասած Բրահման կաուտիլյայի «Արտախա-քաղաքականգիտություն աշխատությունը:Նրանում մանրամասն շատրա» ն. շարադրված է պետության, քաղաքականության տնտեսական հարաբեհամակարգը: ա մբողջ րություններին վերաբերող հարցադրումների է պետությունը, նրա դերը, բնորոշվում Աշխատությանմեջ մանրամասն կարողություններնու պետության ղեկավարը, նրա բարեմասնությունները, է լինի հատկանիշները:Նշվում է, թե ինչպիսի հատկանիշներիցզերծ պետք այն տիրակալը ն կատարում է չափազանց հետաքրքիր եզրակացություն, նա իր կամ կսպանվի տիրակալը, որն այդպիսի հատկանիշներիտեր չի լինի, հպատակների,կամ թշնամիների ձեռքով: մասին, աշխատուԽոսելով պետությանարտաքին քաղաքականության է պատերազմելավելի որ է պետք միտքը, այն քաշվում թյան մեջ առաջ տիրակալին նրա ուժեղ, բայց անարդար տիրակալի դեմ, քանզի այդպիսի Իսկ եթե պահպատակներըչեն պաշտպանի, այլ կօգնեն նրան տապալել:

տերազմել ավելի թույլ, բայց արդար տիրակալով պետության դեմ, ապա նրա հպատակները կպաշտպանեն իրենց թագավորին ն հայտնի չէ, թե պատերազմը ինչ ավարտ կունենա: Աշխատության մեջ հեղինակը կատարում է նան հետնյալ եզրակացությունը, որ իշխանությունն ու հարստությունը անհրաժեշտ է ձեռք բերել, պաշտպանել ն մեծացնել բոլոր միջոցներով, ինչպես լավ, այնպես էլ վատ, եթե դա միակ ելքն է: Հազարամյակներ հետո այդ միտքը պաշտպանում էր Նիկոլո Մաքիավե|

լին:

Հին չինական գրական ժառանգության մեջ արժեքավոր տեղեկություններ կան պետության կազմակերպման, հասարակության կառավարման, մարդու Ա հասարակության միջն հարաբերությունների մասին: Դա հատկապես ցայտուն է արտահայտված կոնֆուցիականության բարոյաքաղաքական ուսմունքի մեջ, որի հեղինակն է Կոնֆուցիոսը մ.թ.ա. 551-479թթ. /որը բառացի նշանակում է ուսուցիչ Կուն/: Կոնֆուցիոսը փորձում էր ցույց տալ մարդկանց լավագույն ապրելակերպի, պետության մեջ իմաստուն Ա արդարացի կարգեր ստեղծելու սկզբունքները: Այն հարցին, թե որն է պետության կառավարման լավագույն սկզբունքը, Կոնֆուցիոսը պատասխանում էր, որ պետության մեջ թագավորը պետք է թագավոր լինի, իսկ ծառան` ծառա, հայրը պետք է հայր լինի, որդին` որդի: Դրանով նա ուզում էր ասել, որ պետության մեջ կառավարումը հնարավոր է լավագույնս իրականացնել այն ժամանակ, երբ նրանում յուրաքանչյուր ղեկավար կամ հպատակ իր տեղում է, իրեն վստահված գործն ու պարտականությունն է կատարում: Երբ կառավարում ես, ասում էր Կոնֆուցիոսը, մոռացիր հանգստի մասին, հանձնարարությունը կատարելիս՝ ազնիվ եղիր: Կոնֆուցիուսի քաղաքական ուսմունքի հիմքում ընկած է բարեգործության, մարդկայնության սկզբունքը: Արդարացի հասարակություն կառուցելու համար անհրաժեշտ է, ըստ Կոնֆուցիոսի, պաշտպանել որոշակի կանոններ ն նորմեր, որոնք վերաբերում են բոլորին Ա առաջին հերթին` կառավա-

րողներին:

Ինչպես ւոեսնում ենք, պետության, իշխանության, հասարակության կառավարմանը վերաբերող մտքեր եղել են դեռնս այն ժամանակներից, երբ ծագել է պետությունը, երբ հասարակությունը կառավարման կարիք է ունե-

ցել:

Սակայն քաղաքական միտքը իր զարգացման գագաթնակետին հասավ հին Հունական ն Հռոմեական փիլիսոփայության մեջ: Քաղաքական մտքի պատմության մեջ իրենց առաձնահատուկ տեղն ունեն հույն փիլիսոփաներ Պլատոնը /427-347մ.թ.ա./ ե նրա աշակերտը՝ Արիստոտելը /384-322 մ.թ.ա./: Պլատոնը իր «Պետություն», «Օրենքներ» աշխատություններում մանրամասն քննարկման է ենթարկում պետության ծագման, դրսնորման ձների, նրա դերի ն հիմնախնդիրների հետ կապված հարցերը: Ըստ Պլատոնի, պետությունը առաջացել է մարդկանց պահանջմունքից, որպեսզի հաղթահար29

գաղափարին, որը մարդկանց մեծամասնության շահերը ապահովելով նրանց համար արժանապատիվ կյանքի համար անհրաժեշտ պայմաններ: Այդպիսիպետություն ստեղծելու համար Պլատոնը ստեղծում է նան օրենքների Ա իրավունքիմասին ուսմունք: «Օրենքներ» աշխատության մեջ Պլատոնը ելնում էր նրանից, որ ընդունված օրենքները պետք է օգնեն մարդկանցմիջն ներդաշնակհարաբերություններ ն արդարություն հաստատելու:Ըստ նրա, օրենքները պետք է մարդասիրական բնույթ ունենան ս ապահովեն

պաշտպանե

վի քաոսը ն հասարակության կյանքը որոշակի սկզբունքներով կարգավորվի, քանզի միայն այդ ձնով էր հնարավոր մարդկանց գոյության համար անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծել: Ըստ Պլատոնի, բնական ճանապարհով ծագում են պետության արատավոր ձներ: Պլատոնը պետության այդպիսի արատավոր ձներից էր համարում տիմոկրատիան, օլիգարխիան, դեմոկրան տիան բռնապետությունը:

Պետության ծագման մյուս անհրաժեշտ պայմանը, ըստ Պլատոնի, մարդկանց միջն սոցիալական արդարություն հաստատելն էր: Արդարությունը Պլատոնը մեկնաբանում է որպես բոլոր մարդկանց համար կատարած բարեգործություն, երբ յուրաքանչյուրն իր տեղում կատարում է պետության Ա հասարակության համար առավել հնարավորինը, երբ բոլորը գնահատվում են ըստ արժանվույն: Դրան հասնելու լավագույն ճանապարհը Պլատոնը համարում էր մարդկանց արդարության ոմռբնման ոգով դաստիարակելը, հետնել, որ արդարություն տիրի ինչպես մարդկանց միջն, այնպես էլ մարդկանց Ա պետության միջն: Ահնրաժեշտ է պայքարել անարդարության դեմ, գտնում էր Պլատոնը, որովհետե անարդարության հետնանքով կարող է տեղի ունենալ անարդար կերպով իշխանության զավթում ն օգտագործում չար նպա-

մարդկանց բազմակողմանի

զարգացման հնարավորությունը: Պլատոնըգտնում

Յ0

որ

ենթարկվեն

չունեն.

կործանվելու

Քաղաքական

մտքիարժեքավոր է թողել հույն Ժառանգություն խոշորագույն փիլիսոփաԱրիստոտելը /384-322մ.թ.ա./:Ի տարբերություն Պլատոնի, Արիստոտելը իր «Պոլիտիկա» աշխատությանմեջ փորձում է վերլուծել պետական կառուցվածքի իրական ձները, հիմք ընդունելով գոյություն ունեցող քաղաք-պետությունների փաստական նյութը:Արիստոտելըգտնում էր, որ էությունը մարդկանցմիջն քաղաքական հարաբերություններն են: Ըստ Արիստոտելի, մարդըբնազդորեն հակված է ապրել միայն հասարակության մեջ, հաղորդակցվել այլ մարդկանցհետ, ուստի նա քաղաքական

պետության

տակներով: Պլատոնը փորձում էր ստեղծել

իդեալական պետության մոդելը, որը հենվում էր արդարության վրա: Ըստ Պլատոնի, այդպիսի պետություն ստեղծելու համար անհրաժեշտ է երեք հիմնական խավերի փոխհամագործակցություն: Դրանք են՝ իմաստուններն ու փիլիսոփաները, որոնք պետք է կառավարեն պետության գործերը, զինվորականությունը, որը պետք է պաշտպանի պետությունը ներքին ս արտաքին թշնամիներից, հողագործներն ու արհեստավորները, որոնք տվյալ պետության քաղաքացիների պահանջմունքները բավարարելու համար արժեքներ են ստեղծում: Դրանցից յուրաքանչյուրն իր չափով նպաստում է պետության բարգավաճմանը: Աշխատանքի բաժանման մասին Պլատոնի գաղափարները, որոնք ընկած են պետության առաջացման հիմքում, քաղաքական մտքի լավագույն նվաճումներից է: Իդեալական պետության մեջ, ըստ Պլատոնի, չպետք է լինի ոչ մի հակասություն, ամեն ինչ պետք է կառուցված լինի խելամիտ, իսկ դրան հնարավոր է հասնել միայն մտածողության, տրամաբանության միջոցով: Այդպիսի պետության մեջ ոչինչ չպետք է փոխվի, քանզի ամեն ինչ կատարյալ է Ա ամեն մի փուիոխություն պետության կործանման պատճառ կարող է դառնալ: Ապրելով ստրկատիրության պայմաններում, բնական է, որ Պլատոնի իդեալական պետության մոդելը պետք է համապատասխաներ ստրկատիրական պետության սկզբունքներին: Ըստ երնույթին, Պլատոնը այդպիսի պետություն էր համարում արիստոկրատական պետությունը, սակայն որը հենված էր արդարության սկզբունքի վրա: Պետության մասին Պլատոնի ուսմունքը նպատակ ուներ մարդկանց ներշնչել ն հասկացնել այնպիսի պետության ստեղծման անհրաժեշտությունը, որը այս կամ այն չափով կհամապատասխաներ իդեալական պետության

էր,

պետության ուժը օրենքների մեջ է ս պետության մեջ բոլորն անխտիր պետք է Ըստ օրենքին: նրա, այն որտեղ օրենքները ուժ պետությունները, են:

էակ է: Ըստ Արիստոտելի, հասարակության զարգացումը սկսվել է Քից, որից հետագայում ձնավորվել են հանրույթներ, իսկ դրանցից էլ առաջացել է պետությունը: Նա պետության Ա ֆունկցիան տեսնշանակությունը նում էր մարդկայինէության բարձրագույնբնական նպատակի՝ ման մեջ: հաղորդակցՊետությունը հասարակական կապերի բարձրագույնձն է, բխում է, որ մարդը պետական էակ է: Քաղաքականգիտության խնդիրն է քաղաքական գործիչներին սովորեցնել պետական կառավարման արվեստը, ցույց տալ, թե որ պետականկարգն է տվյալ

ընտանի-

որից

հասարակության զարգացման մակարդակին համապատասխանում: Արիստոտելը պետության բոլոր ձները

բաժանում

էր երկու խմբի՝ ճիշտ

ն ոչ

ճիշտ: Ճշմարիտ են այն պետություննե-

րը, որտեղ պետության իսկական նպատակը հասարակության բարեկեցությունն է: Ճիշտ չեն նրանք, որտեղ տիրապետողների նպատակըիրենց շահն է, այլ ոչ թե ժողովրդի շահերը: Պետական կառույցը իրենիցներկայացնումէ այնպիսի կարգ, որի

հրավունքը պատկանում օրենքով հաստատվածի շխանությանը: Արիստոտելըորպես ճշմարիտ պետության տիպ էր միապետությունըա̀րիստոկրատիան, կամ ինքն էր անվանում ս լավագույնների իշխանությունը հանրապետությունը: Յուրաքանչյուրճշմարիտ նա դեպքում կառավարման

ինչպես

համարում

րիտ պետության տիպ: Դրանք են`

ու

կամքն

իշխում,

պետությանը

հակադրում էր

օլիգարխիան, որտեղ

իշխում

են

հարուստները՝ սեփա-

ելնելով, ն դեմոկրատիան, որտեղ իշխում շահերից ները՝ իրենց կան

շահերից ելնելով:

ոչ ճշմա-

բռնապետությունը, որտեղ մեկի շահերն են

միայն

աղքատ-

Լինելով ստրկատիրության կողմնակից, Արիստոտելը հասարակության մեջ սոցիալական անհավասարությունը նորմալ երնույթ էր համարում, ն հասարակությունը բաժանում էր երկու մասերի՝ ազատներ կամ քաղաքացիներ Ա ստրուկներ: Քաղաքացիները կարող են զբաղվել պետության զինվորական, դատական ն օրենսդրական գործերով, իսկ գյուղատնտեսությամբ նե արհեստագործությամբ պետք է զբաղվեն ստրուկները: Քաղաքացիները կարող են ունենալ սեփականություն, սակայն նրանից պետք Է օգտվեն բոլորը, որովհետնւ անհավասարությունը դժգոհությունների ԷԼ հեղաշրջումների է դառնում: Ստրուկները սեփականություն չունեն: Այդպիսի պեպատճառ տության մեջ իշխանությունը պետք է իրականացվի բոլորի նկատմամբ: Միննույն Ժամանակ նա ուշադրություն էր դարձնում այն հանգամանքի վրա, որ մի խումբ մարդկանց իշխանությունը մյուսների վրա շատ բանով կախված է սեփականության հարաբերություններով, ինչն էլ շատ մարդկանց ստիպում է հարստության ձգտել: Սակայն այդ հակադրությունները, ըստ Արիստոտելի,չեն խանգարում, որ իշխողների Ա հպատակների միջն նորմալ հարաբերություններ հաստատվեն: Նա օրինակ է բերում ընտանիքը, որտեղ նույնպես կա ղեկավար ն նրան ենթարկվողներ, որից ընտանիքն ավելի ամուր լինում: Արիստոտելի քաղաքական հայացքներում կարնոր նշանակություն ունեն սոցիալական տարբեր խավերի Ա սոցիալական կառուցվածքների ձնավորման գործում աշխատանքի բաժանման դերի մասին եզրակացությունները: Արիստոտելի քաղաքական իդեալն այնպիսի պետությունն էր, որում միայն օրենքն է ուժ, իսկ քիչ թե շատ ընդունելին՝ տարբեր պետական կարգերի խառնուրդն է, որը հենված Է հարուստների ւ աղքատների շահերի միավոր-

ման

վրա:

Արիստոտելը ապացուցում էր, որ պետության ոչ մի ձե չպետք է սահմանափակի անհատի զարգացումն ու գործունեության հնարավորությունը: Ըստ նրա, առավել խելացի ո արժանապատիվ անհատներին պետք է ներգրավել պետության կառավարման մեջ: Այդպիսի ճանապարհով կարելի է հասնել երջանիկ պետության ստեղծման: Քաղաքական մտքի զարգացման գործում իր նշանակալից ներդրումն ունի հին հռոմեական մեծագույն մտածող, պետական ն քաղաքական գործիչ Մարկ Ցիցերոնը /106-43 մ.թ.ա, որը շարադրված է նրա «Պետության մասին» Ա «Օրենքների մասին» աշխատություններում: Ցիցերոնը հատուկ ուշադրություն է դարձնում իրավական հավասարության Ա պետության պրոբլեմների ուսումնասիրության վրա: Նա նույնպես գտնում էր, որ պետությունը ժողովրդի սեփականությունն է՝ ընդհանուր շահերով միավորված Ա ծագում է մարդկանց համատեղ ապրելու պահանջմունքից, ինչը մարդու բնույթով է պայմանավորված, քանզի նա հասարակական կենդանի է: Ըստ Ցիցերոնի, պետության հիմնական առաքելությունը հասարակության մեջ մարդկանց Ա տարբեր սոցիալական խավերի միջն հարաբերությունների ներդաշնակումն է: Այդ պայմաններում է հնարավոր ավելի լրիվ

բավարարել հասարակության անդամներիտարբեր պահանջմուքներ,ինչը ինքնին մեծ բարիք Է: Ցիցերոնը իրեն հայտնի ոչ մի պետության առավելություն չի տալիս, գտնելով, որ դրանցիցյուրաքանչյուրն ունի ինչպես իր առավելությունները, այնպես էլ իր արատները: Նա քիչ թե շատ ընդունելի երեք պետության տիպեր է առանձնացնում՝ թագավորական կամ միապետական իշխանություն, լավատեսների

կամ

արիստոկրատների իշխանություն, ժողովրդականիշխանություն: Լավագույնը, ըստ Ցիցերոնի, դրանց խառնուրդնէ, եթե դրանք ապահովեն իրենց քաղաքացիների իրավական հավասարությունը:Ցիցերոնը քաղաքացուն դիտում է որպես իրավական հանրույթի սուբյեկտ: Նա առաջին անգամ խոսում է ժողովուրդների իրավունքներիմասին, որը միջազգային պայմանագրերիԱ պարտականությունների կատարման սկզբունքի հիմքումէ ընկած: Ցիցերոնըքննարկում է արդարացի օրենքների ստեղծման հնարավորու-

թյունները,

նշելով որ արդարությունը պետք է հանդես գա որպես ցանկացած օրենսդրականգործունեության սոցիալ-բարոյականհիմք: Նա բազմակողմանի բացահայտում է արդարացի օրենքների սոցիալական նշանակությունը: Արդարացի օրենքներիցպետք է բխեցնել կյանքի կանոնները: Ցիցերոնը պնդում էր, որ օրենքները ստեղծում են պետական րը` հանուն քաղաքացիների բարօրության, պետության ամբողջականության, մարդկանցհանգիստ ու երջանիկ կյանքի:

գործիչնե-

է`

Քաղաքական միտքը միջնադարյանԵվրուպայում

Միջնադարէ անվանվում հին աշխարհի Ա նոր Ժամանակաշրջանի միջն ընկած ժամանակահատվածը, որը տնել է մոտավորապեսհազար տարի՝ Կ ՃՄ դարեր: Այն հաճախ կապում են նան Հռոմեականկայսրության փլուզման հետ: Այդ հազարամյակըառանձնանում է Եվրոպայում քրիստոնեության տարածման, հաստատման ն հասարակականկյանքի բոլոր բնագավառների վրա նրա տիրապետությանհաստատմամբ: Ամբողջ փիլիսոփայական Ա քաղաքական միտքը ծառայության էր անցել եկեղեցուն,

հիմնական նպատակ ունենալով ապահովել նրա գերակայությունըն հասարակությանվրա: Տասնյակ մտածողներ իրենց ուսումնասիրությունների նպատակն էին դարձրել կրոնի Ա եկեղեցու դերի, քաղաքական կյանքում նրանց առաջնության հիմնավորումը, քրիստոնեությանուսմունքի առավելությունները:Այդպիսի մտածողներիցէին Կլիմենտ Ալեքսանդրացին ՈՒԱդՍ, Օրիգենես Ալեքսանդրացին/185-254/, Օգուստինոսը /354-430/, Յոհան Սկոտը` 24 դար, Ռուցելին Կոմպիենացին/մոտ 1050թ./, Պիեր Ադելարն /1079-1142/, Ալբերտ Բոլշտետացին, Դունս Սկոտը Աայլք: Միջնադարյանքաղաքական մտքի գլխավոր սկզբունքը թեոկրատիզմն է, որը ենթադրումէր Աստվածային գաղափարներիԱ եկեղեցու իշխանության

իշխանություն

հաստատումը անհատի ն պետության վրա: Այդ էր պատճառը, որ միջնադարյան Եվրոպայի մտածողների քաղաքական հայացքները ընդունել էին աստվածակրոնական ձն ու բովանդակություն,համապատասխանեցնելով Ա քաղաքաթվում այդ կյանքի, Հասարակության ոգուն: յին հայտնության կան իշխանության, պետության, մարդու ազատության կրոնական մեկնու-

թյունների հիմնական աղբյուրը Աստվածաշունչնէ: Վաղ միջնադարի կրոնական Ա քաղաքական մտքի կարկառուն ներկայա-

ցուցիչ է Օգուստինոս Ավրելին /354-430/, որին նան Օգուստինոս Երանելի էին կոչում: Նա իր «Աստվածայինթագավորության մասին» աշխատության մեջ զարգացնում է աստվածային կանխորոշման մասին ուսմունքը, ըստ որի է աստված իր նախահավերժ որոշմամբ մարդկանց ոմանց ընտրել ապագա կյանքում փրկության Ա երանության համար, մյուսներին` դժոխքում հավիտենական տանջանքների դատապարտելու համար, այսինքն` մարդկային է: Խոպատմության զարգացման ընթացքը աստծո կողմից կանխորոշված մաիմաստի Ա ուղղվածության պրոցեսի պատմական սելով պատմության է քաղաքական հարցադրումներիտեքննարկում այն սին, Օգուստինոսը սանկյունից, շոշափելով պատմական պրոցեսներում պետության դերի, նրա ն եկեղեցու փոխհարաբերության,մարդու ազատության հարցերը ն այլն: Աշխատության մեջ խոսելով երկու` մարդկային ն աստվածային թագավորությունների մասին Ա դրանք հակադրելով իրար, Օգուստինոսը, մարդկային թագավորությունը համարում էր աստծո կողմից անիծված, անմաքուրների թագավորություն, որը դատապարտվածէ կործանման: Աստվածայինը է ունենում չարի Ա բարության աղբյուր է, իսկ երկրայինը՝չարության Ա տեղի է բարու անընդհատ պայքար: Դրանով էլ, ըստ Օգուստինոսի, տարբերվում կյանքի սկզբունքները տարբեր թագավորություններում:Երկրային կյանքում է աստծուն, իսկ մարդն ինքն իրեն այն աստիճանի է սիրում, որ մոռանում է աստծուն սիրում մարդը երկնային կամ աստվածային թագավորությունում կատարում էլ Օգուստինոսը Այստեղից մոռանում իրեն: այն աստիճանի, որ է մի շարք եզրակացություններ՝ կապված մարդկանց գործունեության շարու նան իշխողների Ա Ժառիթների, նրանց միջն փոխհարաբերությունների Ըստ հետ: նրա, երկրային թագահպատակների փոխհարաբերությունների վորությունում անընդհատ տեղի է ունենում իշխանության համար արշավանք ինչպես իշխողների, այնպես էլ հպատակների կողմից: Իսկ երկնային թագավորությունում բոլորը սիրով ծառայում են իրար Ա բոլորը միասին՝ աստծուն: Օգուստինոսը մարդու ազատության հարցը քննարկելիս ելնում էր այն սկզբունքից, որ բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ, ու նրանց համար հավերժ բնական ձգտումը դեպի աստվածն է ս հենց դրանում էլ դրսնորվում է նրանց ազատությունը: Սակայն այդ ձգտման ճանապարհին մարդը երկհանդիպում է բազում արգելքների Ա, որպերային թագավորություններում է ուժեղ կամք, այդ թվում` քաղաքաանհրաժեշտ սզի դրանք հաղթահարի, է պետության կողմից հաստատված վերաբերում որ խոսքը կան կամք, քանի Նա ուժեղ կամքը անհրաժեշտ է, որմարդուն որ էր, ընդգծում արգելքներին:

պեսզի նա պայքարի չարի դեմ Ա բարիք արարի: Քանի որ երկնային Ա երկրային թագավորությունները, որպես չարի ն բարու կրողներ, կողք-կողք են գտնվում, իսկ երբեմն երկնային թագավորությունում ապրում են երկրային թագավորության անդամներ Ա հակառակը: Հիմնավորելով իշխանության բաժանումը եկեղեցական ն աշխարհիկ պետությունների, Օգուստինոսը միշտ շեշտում էր եկեղեցական իշխանության առաջնությունը, քանզի աշխարհիկ պետությունը ժամանակավորապես գոյություն ունի մարդկանց վարքը կարգավորելու համար: Եվ հենց նրա ժամանակավոր բնույթն էլ հուշում է, որ նա անցողիկ է ն պետք է ենթարկվի հավերժական աստվածային իշխանությանը: Ընդհանրացնելով իր վերլուծությունները, Օգուստինոսը եզրակացնում է, որ Աստվածային իշխանության երկրային ներկայացուցիչն է Քրիստոնեական եկեղեցին, իսկ պատմության իմաստը համաշխարհային մասշտաբով քրիստոնեության հաղթանակն է: Միջնադարյան քաղաքական մտքի խոշորագույն ներկայացուցիչ է Թոմաս Աքվենացին /1225-1274/: Այդ Ժամանակ Հռոմի եկեղեցին հասել էր իր

ամենաբարձրհզորությանը: Թոմաս Աքվենացու քաղաքական հայացքները շարադրված են նրա «Իշխողների կառավարման մասին» աշխատությունում: Նա գտնում էր, որ պետությունը սկիզբ է առնում Աստծուց, որը ղեկավարում է հասարակությանը: Նրա ուսումնասիրություններում մեծ տեղ է գրավում իշխանության, պետության կառուցվածքի ն կառավարման ձների հարցերը: Աքվենացին փորձում էր իմաստավորել պետության այնպիսի տիպեր, ինչպիսիք են միապետությունը, արիստոկրատիան, օլիգարխիան, դեմոկրատիան Ա բռնապետությունը: Չնայած նա առավելություն էր տալիս միապետությանը, սակայն նշված պետություններից ոչ մեկը, ըստ նրա, կատարյալ չէ, որովհետն դրանցից ոչ մեկը չի կարող մարդկանց բարեկեցիկ կյանքի պայմաններ ստեղծել: Դրա հետ միասին նա գտնում էր, որ առավել լավագույն պետության ձն կարող է լինել միապետության, արիստոկրատիայի ն դեմոկրատիայի ընդունելի տարրերի միավորումը-համակցությունը: Աքվենացին մերժում էր հասարակական հավասարությունը Ա պնդում էր, որ հասարակությունը խավերի բաժանելը Աստծո կողմից է սահմանվել: Իշխանության բոլոր տեսակները երկրի վրա Աստծուց են գալիս, ասում էր նա: Պետական համակեցությունը բարձրագույն համակեցության, այսինքն Աստծո պետության պատրաստվելու միջոց է: Ուստի պետք է պետությունը ենթարկվի եկեղեցուն: Աքվենացին ուշադրություն է դարձնում այն բանի վրա, որ անհրաժեշտ է տարբերակել իշխանության էությունը, ձաը Ա օգտագործումը: Աստծո կողմից հաստատված իշխանությունը մարդկանց բարիք է բերում, ուստի նրան պետք է անվեհապահորեն ենթարկվել: Պետական իշխանության գլխավոր խնդիրը ընդհանուրի բարեկեցությունն է: Սակայն իշխանությունը կարող են օգտագործել նան չար նպատակով Ա խախտել Աստծո օրենքները: Այս դեպ35

քում, ըստ Աքվենացու, հպատակներն իրավունք ունեն հակադրվելու ն չենթարկվելու: Հիմնավորելով եկեղեցական իշխանության առավելությունը աշխարհիկ իշխանության վրա, նա ապացուցում էր, որ եկեղեցու միջամտությունը պետության գործերին, նույնիսկ միապետին տապալելու դեպքում, կարող է արդարացված լինել, եթե տիրակալը իշխանության է եկել խաբեությամբ կամ արքունական հեղափոխության միջոցով ն կառավարում է անարդարացիորեն: Այս դեպքում նույնիսկ Ժողովուրդը կարող է ապստամբություն բարձրացնել Ա տապալել միապետին: Նա մանրամասն նկարագրում է այն իրադրությունները, երբ ժողովրդի բարձրացրած ապստամբությունը արդարացված է: Անշուշտ, բոլոր դեպքերում Աքվենացին չէր մոռանում պաշտպանել եկեղեցու շահերը ս ամեն դեպքում փորձում է ապացուցել եկեղեցուն աշխարհիկ իշխանության ենթարկվելու անհրաժեշտությունը: Մարդկային համակեցությունն, ըստ Աքվենացու ուսմունքի, նախատեսված է այն բանի համար, որ աջակցի անհատներին կաթոլիկական ուսմունքի ոգով հասնելու իրենց բարոյականության նպատակներին: Միապետի իշխանությունը պետք է ենթարկվի բարձրագույն, հոգնոր իշխանությանը, որի գլխում երկնքում Քրիստոսն է, երկրի վրա՝ Հռոմի պապը: Ըստ Աքվենացու, մարդկանց կյանքն ու գործունեությունը վերջին հաշվով կարգավորվում է աշխարհի կառավարման աստվածային սկզբունքներով, որոնք ձնավորում են հավերժական իրավունք, որից բխում են իրավունքի մնացած բոլոր ձեաերը,այդ թվում Ա այն իրավական սկզբունքներն ու նորմերը, որոնցով մարդիկ ղեկավարվում են ամենօրյա կյանքում: Լինելով միապետության կողմնակից, Աքվենացին տարբերակում էր միապետության երկու տիպ` բացարձակ միապետություն ն քաղաքական միապետություն: Քաղաքական միապետությանը նա առավելություն էր տալիս, քանի որ նրանում միապետները ղեկավարվում են օրենքներով Ա գործում են նրա շրջանակներում: Իր ուսմունքում Աքվենացին մեծ տեղ է հատկացնում ժողովրդի իշխանության իրավասությանը: Երբ թագավորը իր պարտականությունը չի կատարում, գրում է Աքվենացին, նրան պետք է տապալել ե դա ապստամբություն չէ, քանի որ միապետը ինքն է ապստամբել իր հպատակների դեմ: Սակայն լավագույն տարբերակը նրա իշխանության սահմանափակումն է, թույլ չտրվի իշխանության չարաշահում: Ուստի ճիշտ կլինի, որ ամբողջ ժողովուրդը մասնակցի կառավարման պրոցեսին, գրում է Աքվենացին: Ցանկացած քաղաքական իշխանություն իրականացվում է Ժողովրդի հետ համաձայնության գալով Ա բոլոր օրենքները պետք է ընդունվեն Ժողովրդի կամ նրա ներկայացուցիչների կողմից: Մենք չենք կարող ազատ լինել, ասում է Աքվենացին, քանի դեռ կախում ունենք չար մարդու կամքից: Թոմաս Աքվենացու ուսմունքը մեծ ազդեցություն ունեցավ իր ժամանակաշրջանում ն հետագայում դարձավ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու գաղափա-

րախոսությունը:

Հետագայում իտալական հումանիստ մտածողները միջնադարն անվանեցին եվրոպական պատմության մութ գիշեր, սակայն որի երկնակամարում բոցկլտում էին բազում փայլող աստղեր: Հ.

Քաղաքական միտքը Վերածննդիդարաշրջանում

Վերածննդի դարաշրջանը /24Մ-24/դդ. ֆեոդալիզմի ընդերքում նոր բուրժուական հարաբերությունների ձւավորման ն մարդասիրական հայացքների հաղթարշավի դարաշրջանն է Եվրոպայում: Վերանայելով Ա ներշնչվելով

անտիկ արժեքներով ու գաղափարներով, Վերածննդի դարաշրջանում վերածնվեց հավատը մարդկային բանականության, մարդկային անհատի արժանապատվության ն անհատականությաննկատմամբ: Սկսվեց պայքարը Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու դեմ, նրա ճնշումներից Ա ազդեցությունից ազատվելու համար: Ինչպես հազարամյակներ շարունակ, Վերածննդի դարաշրջանի մի շարք մտածողներ նույնպես իրենց խնդիրն էին համարել հասարակությանկառավարման, պետության, նրա դրսնորման ձների, իշխանության, նրա իրականացման սկզբունքների վերաբերյալ ուսումնասիրություններըԱ որոնումները այնպիսի իշխանության ձների, որոնք կփռամապատասխանեին հասարակության զարգացման տվյալ մակարդակին ն կապահովեին նրա առաջընթացը: Դա էր պատճառը, որ այդ ժամանակաշրջանումբավականին ակտիվացավ մարդկային գործունեությունը կյանքի բոլոր ոլորտներում: Եվ շատ գիտությունների կողքին իր զարգացումն ունեցավ նան քաղաքական միտ-

քը:

Դա պայմանավորված էր նան Եվրոպայի երկրներում մասնատված ֆեոդալական պետությունների փոխարեն կենտրոնացված ուժեղ պետություն ձնավորելու անհրաժեշտությամբ: Ամբողջ Եվրոպայում հասունացել էր այնպիսի պետության ձնի ընտրության անհրաժեշտությունը, որը կարողանար ապահովել երկրի քաղաքացիների մեծամասնության արժանապատիվ կյանքն ու մարդկային ազատությունը: Նմանատիպ պրոբլեմների ուսումնասիրությունը դարձել էր այդ ժամանակի մտածողներիցշատերի հետազոտությունների հիմնական առարկան: Այդ շրջանի խոշորագույն մտածողներիցէ իտալացի Նիկոլո Մաքիավելին /1469-1527թթ./ Իր «Դատողություններ Տիտոս Լովիոսի առաջին տասնօրյակի վերաբերյալ» ն «Միապետ» աշխատությունների մեջ նա բավականին նոր գաղափարներ է առաջ քաշում, որոնք կարնոր նշանակություն ունեին շատ քաղաքական պրոբլեմներ լուծելու համար ն որոնք կուտակվել ն լուծվելու կարիք ունեին այդ Ժամանակաշրջա-

նում:

Նրա աշխատություններում քննարկվում են պետության էության, բնույթի, պետական կառուցվածքի ձնի, պետական իշխանության իրականացման միջոցների ն այլ քաղաքական պրոբլեմներին վերաբերող հարցեր, որոնք նա ուսումնասիրում է որպես մեկ ամբողջական համակարգ: Ըստ երնույթին դա Յ/

դարաշրջանում առաջին հստակ, համակարգված ն համեմատաբար խորը ուսումնասիրությունն է, ինչի պատճառով էլ Մաքիավելիին կոչում են նոր ժամանակաշրջանի քաղաքական գիտության հիմնադիր: Ըստ Մաքիավելու, քաղաքականությունը տարբեր սոցիալականուժերի փոխհարաբերություն է՝ կապված հասարակությանմեջ իշխանության իրականացման խնդրի հետ: Այսինքն, քաղաքականությունը մեկնաբանվում է որպես մարդկանց միջն հասարակականհարաբերություն: Ըստ նրա, քաղաքականության հիմնական հարցը իշխանության հարցն է: Հասկանալի է, որ խոսքը վերաբերում է պետականիշխանությանը: Մաքիավելին քաղաքական մտքի պատմության մեջ առաջինն էր, որ պետությունը մեկնաբանում է որպես ինչ-որ մարմին, որի օգնությամբ հասարակության մեջ իշխող ուժերը իրագործում են հասարակության կյանքի շատ խնդիրներ`կիրառելով հասարակական կյանքի կազմակերպման որոշակի սկզբունքներ`հասարակական կյանքում որոշակի կարգ ու կանոն հաստատելու համար: Մաքիավելին պետությունը դիտում էր որպես հասարակության քաղաքական վիճակ, որն իրենից ներկայացնում էր իշխողների Ա ենթակաների հարաբերություն, համապատասխան կառուցվածքի, կազմակերպված քաղաքական իշխանության՝հիմնարկների Ա օրենքների առկայությամբ: Նա քաղաքականությունը (նկատի ունի քաղաքական տեսությունը) համարում էր փորձված գիտություն, որը բացատրում է անցյալը, կառավարում է ներկան Ա ընդունակ է կանխատեսել ապագան: Մաքիավելին պետության հանրապետական ձնը գերադասելի էր համարում միապետականից,քանի որ այն ավելի է համապատասխանում մարդու բնույթին: ձանրապետությունում, ըստ նրա, հեշտ է իրականացնել ազատությունն ու հավասարությունը: ձՃանրապետությունումԺողովրդի մեծամասնության կառավարումը միավորվում է փոքրամասնություն կազմող գիտակների Ա պետության ընտրված մեկ ղեկավարի կառավարման հետ: Ժողովրդի մեծամասնությունը մասնակցում է կառավարմանընրանով, որ հսկում է կառավարման պրոցեսի վրան թույլ չի տալիս իշխանությունը ի չարս օգտագործել: Գիտակների մասնակցությունը կառավարմանը թույլ է տալիս նրանց հարուստ գիտելիքները օգտագործել, միննույն Ժամանակ հսկել պետության ընտրված ղեկավարի վրա: Իսկ իշխանության անհատական կրողը կարող է անհրաժեշտության դեպքում արագ որոշումներ ընդունել: Սակայն հանրապետության կառավարման ձնը միշտ ն ամենուր հնարավոր չէ ստեղծել, քանի որ կառավարումը համարվում է քաղաքացիների ընդհանուր գործը, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է ժողովրդի զարգացման որոշակի մակարդակ, ունակություններ Ա այլն: Ուստի հետամնաց Ժողովուրդների համար /Մաքիավելին դրանց փչացած Ժողովուրդներ էր անվանում/, որոնց մոտ քաղաքացիական գիտակցությունը դեռ չի զարգացել, իշխանության լավագույն ձնը միապետությունն է: Այս պարագայումմիայն կենտրոնացված ուժեղ պետական իշխանության պայմաններում է հնարավոր լավագույնս կառավարել այդ

հասարակությունը:

Մաքիավելինառաջին անգամ քննարկում է նան ֆեդերատիվ հանրապետության գաղափարը, այն դիտելով միասնական հզոր պետության ստեղծման հնարավոր ձներից մեկը: Ըստ երնույթին, նա փորձում էր գտնել տարբեր մանր պետությունների մասնատված Իտալիայի համար միասնական պետության ստեղծման ուղին: Այս դեպքում, ըստ նրա, իշխանության կրողը կարող է լինել ուժեղ միապետը, որի իշխանությունը հանուն ընդհանուրի

շահերի կարող է լինել Ա՛ բռնապետական, ուղղված տարբեր կենտրոնախույս ուժերի կամ արտաքին թշնամու դեմ, որոնք կփորձեն թուլացնել պետության հզորությունը: Մաքիավելին նշում էր նան կառավարման խառը ձների դրական կողմը, որի մեջ ներառված կլինեն միապետության, արիստոկրատիայի Ա դեմոկրատիայի լավագույն գծերը՝ ապահովելով ուժեղ իշխանության իրականացումը`ընդհանուրի շահերից ելնելով: Նա գտնում էր, որ միայն ժողովրդի կողմից ընտրված բարեփոխիչ միապետն է ընդունակ միավորելու երկիրը, ստեղծելու ազգային պետություն Ա անկախվելու պապական եկեղեցու ազդեցությունից: Յանուն պետության ամրապնդման, բոլոր միջոցներն արդարացված են, ասում է Մաքիավելին, առաջարկելով «նպատակը արդարացնում է միջոցները» հայտնի սկզբունքը: Ըստ նրա, քաղաքականվարքագծի հիմքում ընկած է շահն ու ուժը, քաղաքականությանմեջ պետք է հենվել ուժի ն ոչ թե բարոյականության վրա, որից կարելի է Ա հրաժարվել, եթե շահը դա է պահանջում: Ա բոլոր ժողովուրդների մոտ եղել են Ա մնում են Բոլոր պետություններում ու կրքերը. մարդիկ իշխանասեր են, շահամոլ են, անմիննույն ձգտումներն կայուն են, անշնորհակալ են, վախկոտ են, ծույլ Ա երեսպաշտ են, նախանձ ու կասկածամիտ են, Ա բոլորն իրար նկատմամբ լցված են ատելությամբ: Ճանաչելով այս հատկանիշները, միապետը ավելի լավ կարող է կառավարել երկիրը՝: չվախենալով մեղադրանքներից ն քննադատությունից: Նա միապետներին խորհուրդ էր տալիս հանուն պետության շահերի ամեն ինչ խոստանալ, իսկ եթե անհրաժեշտ է՝ հրաժարվել խոստումից, միայն թե նպատակը իրականացվի: Նա փորձում էր տալ իդեալական միապետի կերպարը, նշելով, թե ինչ հիմնական հատկանիշներ պետք է ունենա նա ն ինչպես պետք է դրանք օգտագործել: Ինչպես տեսնում ենք, քաղաքականության մեջ Մաքիավելին անտեսում էր բարոյականությունը, Է չնայած նա շատ դեպքերում արդարացի հիմնավորումներ էր բերում, սակայն նրա տեսակետները չէին ընդունում շատերը: Եվ ժամանակի ընթացքում ստախոսությունը, երեսապաշտությունը, հավատափոխությունը քաղաքականության մեջ կոչվեցին Մաքիավելիզմ: Վերածննդի դարաշրջանի խոշորագույն մտածող էր ֆրանսիացի Ժան Բոդենը /1530-1596/: Նրա հիմնական աշխատությունն է «Վեց գիրք հանրապետության մասին» ուսումնասիրությունը, որում նա շարադրում է պետության ծագման, նրա ֆունկցիաների, կառավարման ձների մասին հայացքները:

Բոդենի հիմնական ծառայություններից մեկը ինքնիշխանության տեսության մշակումն էր: Նա պաշտպանում էր միապետի բացարձակ գերիշխանությունը, նշելով, որ միապետի իշխանությունը աստվածային ծագում չունի: Սակայն դրա հետ միասին, նա գերադասելի էր համարում ժառանգաբար անցնող բացարձակ միապետությունը: Ըստ Բոդենի, պետությունը ինքնուրույն իշխանությունը իրականցնում է հասարակության արդարացի կառավարման համար: Բոդենի մեկնաբանությամբ պետական իշխանության գերիշխանությունը նշանակում էր բարձրագույն, չսահմանափակված, անբաժանելի իշխանություն, որը կախում չունի ոչ պապից, ոչ միապետից ն ոչ էլ ներդասակարգային պայքարից: Այսինքն, ըստ նրա, քաղաքական իշխանությունը պետք է բացարձակապես անկախ լինի այլ ցանկացած կառույցից: Բոդենի հայացքների վրա մեծ ազդեցություն էին թողել Ֆրանսիայում Ա թուլացտեղի ունեցող քաղաքական գզվռտոցները, որոնք մասնատում նում էին երկիրը: Դրա համար էլ նա կողմնակից էր բացարձակ միապետության, որը համարում էր ազգային հզոր պետության երաշխիք: Բոդենը ինքնիշխանությունը համարում էր հանրապետության բացարձակ Ա հավերժական իշխանություն, հանրապետությունը բնորոշելով որպես պետության ձն: Խոսելով պետական ինքնիշխանության մասին, Բոդենը նշում է պետության իրավունքների Ա իրավասությունների հիմնական տարրերը: Դրանք են` օրենսդրական իրավունք, պատերազմ հայտարարելու ն խաղաղություն կնքելու իրավունք, բարձր պաշտոնյաների նշանակման իրավունք, բարձրագույն դատական ատյանի իրավունք, ներում շնորհելու իրավունք, դրամ տպելու իրավունք, հարկեր գանձելու իրավունք ն այլն: Բոդենը գտնում էր, որ միապետը իրավունքի Ա օրենքի աղբյուրն է, որ միապետի իշխանությունը տարածվում է ամբողջ հասարակության վրա, այն բացարձակ Ա անընդհատ է, ս տնում է նրա ողջ կյանքի ընթացքում: Միապետի բացարձակ գերիշխանությունը Բոդենը հիմնավորում էր մարդու բնույթով, որը իբր թե պահանջում է հասարակության մեջ հենց միապետական կառավարման ձն:

Հ.

Քաղաքականմիտքը4ՄՈՒ (2 դարերում

17-19 դարերը, որ պատմության մեջ անվանում են նոր ն նորագույն ժամանակաշրջան, հայտնի են եվրոպական երկրներում խոշորամասշտաբ քաղաքական տեղաշարժերով ու զարգացումներով: 17-18դդ. Արեմտյան Եվրոպայի շատ պետություններում բռնկվեցին բուրժուական հեղափոխություններ ֆեոդալական կարգերը տապալելու ն նոր կարգեր, կամ ինչպես ընդունված է ասել, նոր քաղաքակրթություն հաստատելու համար: Աստիճանաբար հաստատվում էր կապիտալիստական հասարակական հարաբերությունների համակարգը, որի հիմնական արժեքն էր ազատ ստեղծագործող անհատը: Սակայն, սկզբնական շրջանում մարդու ազատությունը ընկալվում էր ոչ թե որպես արժեք, այլ որպես տնտեսական զարգացման միջոց:

Միայն կապիտալիզմի հետագա զարգացման ընթացքում հասարակության զարգացման շնորհիվ մարդը սկսում է դիտվել որպես արժեք, այլ ոչ թե միջոց: Նոր Ա նորագույն ժամանակաշրջանում տարբեր երկրների շատ խոշորագույն մտածողներ փորձում էին ոչ միայն իմաստավորել քաղաքական կյանքում առաջացած բազում պրոբլեմները, այլն ցույց տալու հասարակության հետագա առաջընթացի առավել ընդունելի ուղիները, մշակելով պետության, իշխանության, հասարակության Ա մարդուն առնչվող տեսական ն մեթոդոլոգիական կոնցեպցիաներ: Այդպիսի մտածողներից էին Հոլանդացի Գուգո Գրոցին, անգլիացիներ Թոմաս Հոբսը ն Ջոն Լոկը, հոլանդացի Սպինոզան /1632-1677/, ֆրանսիացիներ Շարլ Մոնտեսքյոն, Մ. Վոլտերը /1694Ա շատ ուրիշներ: Ուսումնասիրելով պետության, նրա ձնե1778/, Ժ.Ժ.Ռուսոն ն րի ֆունկցիաների, իշխանության, նրա ձենավորման սկզբունքներին Ա իրականացման միջոցներին առնչվող հարցեր, նրանք իրենց աշխատություններում քննարկման առարկա էին դարձրել բնական իրավունքի ն հասարակական դաշինքի տեսությունները, դրանք դիտարկելով որպես պետության առաջացման Ա գոյության հիմնական սկզբունքներ: Այդպիսի տեսության հիմնադիրն էր հոլանդացի Գուգո Գրոցին /1583-1645/: Իր «Ազատ ծով» Ա «Պատերազմի ն խաղաղության իրավունքի մասին» աշխատություններում նա հիմնավորում է մի շարք քաղաքական ինստիտուտների, մասնավորապես քաղաքացիական իշխանության Ա պետության նշանակությունը, ցույց տալով նան միջազգային իրավունքի սկզբունքներն ու նորմերը, որի համար էլ նրան անվանում են նշված տեսությունների հիմնադիր: Ըստ Գրոցեյի, մարդկանց բնական իրավունքը ծագել է իրար հետ հաղորդակցվելու պահանջմունքից ո համապատասխանում է մարդու բնական էությանը: Այդ իրավունքը այնքան խորն է նստած մարդկանց մեջ, որ ոչ ոք, նույնիսկ աստված, փոխել չի կարող: Մարդու բնական իրավունքի պաշտպանությունը է բոլոր մարդկանց, որովհետե դա նրանց արժանապատիվ գոյուձեռնտու թյան, ուրիշներից պաշտպանվելու հիմնական միջոցն է: Հետնեաբար, բնական իրավունքը արդարության արտահայտումն է, եզրակացնում է Գրոցին: Ելնելով դրանից, նա կատարում է մի շարք կոնկրետ եզրակացություններ, առանձնացնելով մարդկանց միջն ունեցվածքի, քաղաքական, իրավական, բարոյական Ա մի շարք այլ հարաբերությունների կարգավորման երեք հիմնական իրավունքի ձներ. մասնակի իրավունքներ, պետական իրավունքներ ն միջազգային իրավունքներ: Իրավունքի այս ձաներըբնական իրավունքից տարբերվում են նրանով, որ դրանք մարդիկ են գիտակցորեն մշակում իրենց կամքը արտահայտելու համար: Դրանք ոչ թե ի սկզբանե դրված են մարդու մեջ, այլ ստեղծված են մարդկանց կամքով իրենց իսկ շահերը պաշտպանելու համար: Խոսքը ամենից առաջ վերաբերում էր քաղաքացիական իշխանության կամքին, ինչը Գրոցիի մոտ նշանակում է պետական իշխանություն, որն արտահայտում է ամբողջ հասարակության կամ նրա ճնշող մեծամասնությանշահերը:

դատողություններ է անում նան պետության ծագման Թոպայմանագրային բնույթի մասին, որոնք հետագայում զարգացրեցին մաս Հոբսը, Ջոն Լոկը ն այլք: Նա պետությունը դիտում էր որպես ազատ մարդկանց իրար հետ պայմանավորվածությանհետեանքով առաջացած միավորում: Ըստ նրա, այդ դաշինքից էլ բխում են պետականիրավունքիբոէ պետության գորլոր սկզբունքներն ու նորմերը, որոնցով կարգավորվում ծունեությունը` իր ֆունկցիաներըիրագործելիս: Գրոցին պետության հիմնական ֆունկցիաներից էր համարում օրենքների հրապարակումը,պատերազխաղաղության մասին հարցերը, արդարադատությանիրականացումը, մի նս հարկահավաքումը, այլ պետությունների հետ պայմանագրեր կնքելը կամ չեղյալ հայտարարելը ն այլն: Նա նշում էր, որ պետությունը գերագույն իշխանության կրողն է: Գրոցին համոզված հանրապետականէր ն. առաջարկում էր կառավարիչների Ա միապետների իշխանության սահմանափակումներ: Պնդում էր, որ նրանք էլ պետք է օրենքները պահպանենճիշտ այնպես, ինչպես հասարակ է բարձրաքաղաքացիները, նույնիսկ օրինակ ծառայեն նրանց: Դրանում է կառուցվեն պետք էլ վրա հիման ինչի գույն արդարադատությանէությունը, մոտ իրավունքն այն է, Գրոցիի հարաբերությունները: մեջ բոլոր պետության Ն ինչը արդարացի է: Ըստ նրա, ոչ բոլոր պատերազմներն են անարդարացի բնական իրավունքի խախտում: Օրինակ՝ ինքնապաշտպանությանկամ բռնությունից ազատվելու համար մղվող պայքարը լրիվ արդարացիպատերազմ է Ա համապատասխանում է բնական իրավունքի էությանը: Բնական իրավունքի ն հասարակականդաշինքի տեսությունները հետաԹոգայում իրենց զարգացումը գտան անգլիացի խոշորագույն փիլիսոփա «Քաղաքացու մասին ուսմաս Հոբսի /1588-1679/ աշխատություններում: մունքի փիլիսոփայական հիմքը», «Լեվիաֆան», «Մարդու մասին» աշխաբնական տություններում Հոբսը մանրամասնշարադրում է հասարակության վիճակի մասին իր պատկերացումները,նշում է նրանից բխող մարդու բնահական էությունը, բնական իրավունքի Ա որպես մարդկանց միջն կնքված մաառաջացման պետության հետնանք, սարակական համաձայնության է վիճակ՝ երկու հասարակության մարդկային սին: Հոբսը տարանջատում հաբնական Ա քաղաքացիական:Եթե մարդկային հարաբերություններից հասանենք այն ամենը, ինչը մտցրել է նրանց մեջ պետությունը, կստանանք րակության բնական վիճակ, նշում էր Հոբսը: Ըստ նրա, բնական վիճակում մարդիկ գործում են` ղեկավարվելով միայն ինքնապաշտպանությանբնաամեն կան օրենքով: Այդ վիճակում յուրաքանչյուրն իրավունք ունի անելու է ուժի ն համընկնում իրավունքը Այդպիսի այլն: ինչ, զավթելու, վերցնելու հետ, որի հետնանքով առաջանումէ մի բնական վիճակ, որտեղ բոլորը պատերազմում են բոլորի դեմ: Բայց պատերազմը հակասում է ինքնապահպանման ձգտմանը: Ուստի անհրաժեշտ է փնտրել հաշտություն, որի համար ամեն մեկը պետք է հրաժարվի ամեն ինչի նկատմամբ ունեցած բնական հրավունքից Ա դրանով իսկ իր իրավունքի մի մասը փոխանցիուրիշներին: Գրոցին մի

շարք

Այդ փոխանցումը իրագործվում է դաշինքի միջոցով, որի կնքումն արդեն նշանակում է հասարակության ոչ թե բնական, այլ քաղաքացիական վիճակի առաջացում: Այդպես է, ըստ Հոբսի, առաջանում պետությունը: Պետական իշխանության առավել կատարյալ ձնը, ըստ Հոբսի, կատարյալ միապետությունն է, որի իշխանությունն անսահմանափակ է: Սակայն Հոբսը ստիպված է ընդունելու, որ որոշ դեպքերում, երբ հպատակը դադարում է նախկին իշխանության հովանավորությունից օգտվել, նա ազատ է իր բնական իրավունքը պաշտպանելու համար, նույնիսկ ապստամբել ս փոխել իշխանու-

թյունը: Ըստ Հոբսի, պետությունը իրենիցներկայացնում է մեկ դեմքի մեջ բոլորի միավորում: Այդ դեմքը կարող է լինել միապետը, արիստոկրատական կամ դեմոկրատական հանրապետության ներկայացուցչական մարմինը: Հոբսը պետության երեք ձներ էր ընդունում. միապետություն, որի գերագույն իշխանությունը պատկանում է մեկ մարդու, արիստոկրատական, որտեղ բարձրագույն իշխանությունը պատկանում է մարդկանց հայտնի քանակի ժողովին, ն դեմոկրատական, որտեղ բարձրագույն իշխանությունը պատկանում է բացառապես բոլոր քաղաքացիների Ժողովին: Պետական իշխանությանը պետք է ենթարկվեն բացառապես ն անվերապահորեն բոլորը: Իր հերթին, իշխանությունը իր ուժը օգտագործելով, պետք է գոյության նորմալ պայմաններ ստեղծի իր երկրի քաղաքացիների համար, ապահովի նրանց անվտանգությունը: Հոբսը մանրամասնորեն բնութագրում է պետության գործառնության տարբեր կողմերը, նրա առաջացումը հասարակական դաշինքի հիման վրա, նրանում քաղաքացիների ազատության ն պետության կամքին նրանց կամավոր ենթարկվելու համընկնումը, պետության օրենսդրական գործունեությունը, քաղաքացիական օրենքների Ա բնական իրավունքների փոխհարաբերությունը ն այլն: Հոբսը պետության կործանման հիմնական պատճառը համարում էր ապստամբությունը: Հոբսի հայացքները իրենց զարգացումը գտան նրա հայրենակից Ջոն Լոկի /1632-1704/ աշխատություններում: Լոկին համարում են բուրժուական լիբերալիզմի գաղափարների հիմնադիր, որը անհատի ազատությունը դիտում էր որպես քաղաքացիակական հասարակության ն պետության գործունեության գլխավոր սկզբունք: Լոկը 2Մ/| դարում Անգլիայում հաղթանակած բուրժուական հեղափոխության կողմնակից էր ն ընդունում էր դրա հետեանքով երկրում ստեղծված բուրժուական սահմանադրական միապետական համակարգը ն իր քաղաքական հայացքներում հաճախ պետության այդպիսի ձնը նշում է որպես ընդունելի օրինակ: Լոկը զարգացրեց իր նախորդների կողմից առաջ քաշված պետության, պետական իշխանության Ա իրավունքի մասին ուսմունքը: Խոսելով բնական իրավունքի մասին, Լոկը գտնում էր, որ բացի ազատությունից, բնական վիճակում մարդուն պատկանում է նան աշխատանքի միջոցով ձեռք բերված սեփականությունը: Պետությունը ծագում է այնտեղ, նշում է նա, որտեղ ազատ մարդիկ հրաժարվում են ինքնապաշտպանության բնական իրավունքից, բռնացողներին

պատժելու իրավունքից Ա այդ իրավունքը տրամադրում են ամբողջության մեջ վերցրած հասարակությանը: Ըստ Լոկի, բնական վիճակից քաղաքացիականին անցնելու պատճառը բնական վիճակի մեջ իրավունքների անհուսալիությունն է: Լոկը իր քաղաքական հայացքները շարադրել է հիմնականում «Պետական կառավարման մասին» աշխատության մեջ: Ի տարբերություն Հոբսի, Լոկը գտնում էր, որ մարդիկ իրենց բնական վիճակում լինելով հավասար, իրար չեն օգտագործել իրենց նեղ շահերի համար: Ուստի բնական հավասարության Ա ազատության հետնանքը չի կարող «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ լինել», ինչպես Հոբսն էր ընդունում, այլ համագործակցությունը, որի հիմքում ընկած է յուրաքանչյուր մարդու կողմից մյուսների բնական իրավունքի ընդունումը: Այդպիսի պարագայում որնէ մեկը մյուսի նկատմամբ որնէ ազատություն ունենալ չի կարող: Բնական վիճակում ցանկացած իշխանություն Ա ցանկացած իրավունք փոխադարձ է, ոչ ոք ավելի իրավունք չունի ուրիշներից: Եվ, քանի որ բոլորը հավասար Ա ազատ են, ապա նրանցից ոչ մեկը չի կարող մյուսներին վնաս պատճառել: Լոկը բնական իրավունք էր համարում կյանքի, ազատության Ա սեփականության իրավունքը, որոնք մարդուց անօտարելի են: Պետության կազմավորման հիմնական նպատակը, ըստ Լոկի, ազատության ու սեփականության պահպանումն է: Այդ պատճառով պետությունը չի կարող լինել կամայական: Նրա խնդիրն է հրապարակել օրենքներ, պատժել իրավունքը խախտողներին Ա քաղաքացիներին պաշտպանել արտաքին հարձակումներից: Լոկը առաջ է քաշում իշխանությունների բաժանման գաղափարը, նշելով հիմնական սկզբունքերը: Նա գտնում էր, որ պետական իշխանությունը պետք է բաժանվի օրենսդիր իշխանության, որը պետք է օրենքներ ստեղծի, գործադիր իշխանության, որը պետք է մշտապես գործող մարմինների միջոցով օրենքները կյանքի կոչի, Ա միութենական /ֆեդերատիվ/ իշխանության, որը պետք է զբաղվի երկրի արտաքին հարաբերություններով Ա պետության պաշտպանությամբ: Ի դեպ, Լոկը նշում է, որ այդ իշխանությունները պետք է իրարից անկախ լինեն: Լոկը պետության առաջացումը կապում էր այն բանի հետ, որ մարդիկ իրենց բնական իրավունքները պաշտպանելու համար միավորվում են` ստեղծելով քաղաքական կամ քաղաքացիական հասարակություն, որն էլ հենց պետություն է: Լոկը պնդում էր, որ պետությունը ստեղծվել է հենց նրա համար, որ պաշտպանի մարդու բնական իավունքը: Ուստի բացարձակ իշխանություն մարդկանց վրա չպետք է լինի, որովհետե այդպիսի պետության մեջ մարդու բնական իրավունքները պաշտպանվել չէին կարող: Լոկը բազմիցս նշել է հասարակության քաղաքական կյանքում Ա պետության մեջ օրենքի գերակայության գաղափարը, որը հետագայում ձնավորվեց որպես իրավական պետության գաղափար: Լոկը քաղաքական իշխանության Ա նրա բարձրագույն իրավասության աղբյուրը համարում էր ազգը, ժողովուրդը, որն իրավունք ունի փոխելու կառավարությունը, եթե այն չի ապահովում օրենքների իրականացումը ս քաղաքացիների սահմանադրա44

կան իրավունքը: Հասարակության մեջ բոլորը պետք է ենթարկվեն օրենքի, քանզի այնտեղ, որտեղ չկա օրենք,չի կարող Ա լինել ազաւոություն: Լոկը եզրակացնում է, որ պետությունը ենթարկվում է հասարակությանը,որը իր հերթին ենթարկվում է անհատին, հիմք դնելով լիբերալիզմի գաղափարախոսությանը: Քանի որ պետությունն ու հասարակությունը տարբեր բաներ են, ապա պետական իշխանության անկումը չի նշանակում հասարակության վերջ: Հասարակությունը կարող է ստեղծել նոր պետական իշխանություն, որը կհռամապատասխանի նոր զարգացման պահանջներին: Քաղաքական մտքի զարգացման մեջ իր առանձնահատուկ տեղն ունի ՃԱ դարի Ֆրանսիայի խոշորագույն մտածող Շարլ Մոնտեսքյոն /16891755), որի «Օրենքների ոգին» աշխատությունը նրան դրեց ոչ միայն Ֆրանսիայի, այլն ամբողջ աշխարհի քաղաքական իրավաբանականխոշորագույն մտածողներիշարքում: Այդ աշխատության մեջ նա ստեղծում է իրավական պետության ծագման իրական պատկերը, բացահայտում է պետական կառավարման ձների հիմնական սկզբունքները: Ազատությունն ու հավասարությունըՄոնտեսքյոն համարում էր որպես մարդկային էության արմատական հատկանիշ Ա իրավունքի աղբյուր: Նա գտնում էր, որ հասարակական շահերը կարող են բավարարարելմիայն մասնավորշահերի ճիշտ ըմբռնման Ա պաշտպանության ճանապարհով:Նա ազատությունը հասկանում էր որպես անկախություն Ա գտնում էր, որ հասարակական կյանքում բախվում են տարբեր ազատություններ, ուստի ազատությունը այն ամենը անելու իրավունքն է, ինչը արգելված չէ օրենքով: Նրա քաղաքական հայացքներում կարնոր տեղ է գրավում իշխանությունների բաժանման տեսությունը: Վերլուծելով բրիտանական քաղաքական համակարգը, որտեղ առաջին անգամ գործնականորեն կիրառվել էր իշխանության բաժանումը, նա տեսականորենիմաստավորում է տեղի ունեցածը: Նրա կարծիքով, քաղաքական իշխանությունը միշտ ի չարս է օգտագործվում, ինչը բխում է մարդու բնույթից: Որպեսզի այդ չարաշահումը նվազեցվի ն, եթե հնարավոր է, նան բացառվի, անհրաժեշտ է ապահովել իշխանությունների բաժանում օրենսդրական, գործադիր Ա դատական, որոնք իրարից անկախ իշխանության ձներ են Ա պետք է փոխադարձաբարզսպեն իրար: Ըստ Մոնտեսբյոյի,այդ սկզբունքը պետք է արձանագրվի պետության սահմանադրությանմեջ ն իրագործվիհասարակության կյանքի կառավարման մեջ: Մոնտեսքյոն բարձր էր գնահատում դեմոկրատական սկզբունքները, որտեղ իշխանությունը պատկանում է ամբողջ Ժողովրդին: Նա գտնում էր, որ ժողովրդական պետության հիմնական շարժիչ ուժը հանրապետության նկատմամբ յուրաքանչյուր անձի սերն ու նվիրվածությունն է: Միայն այնտեղ, գրում է Մոնտեսքյոն, որտեղ քաղաքացիներն ազատ ու անկախ են, որտեղ իշխում են հանրապետականսկզբունքներ, հասարակությունը կարող է զարգանալ, հակառակ դեպքում նա դատապարտված է կործանման: Օրենքի գերակայությանգաղափարը Մոնտեսքյոնչափազանց հստակ է ձնեակեր45

պում, որը ո ընկած է իրավական պետության ուսմունքի հիմքում: Եթե օրենքները ժողովրդական պետության մեջ դադարում են գործել, ապա այդ չարիքի պատճառը կարող է լինել միայն հենց հանրապետության փչացածությունը: Նա գտնում էր, որ պետությունը պետք է դաստիարակի իր քաղաքացիներին, հատկապես երիտասարդ սերնդին, օրենքները հասկանալու ն դրանք կյանքում կիրառելու համար: Լինելով ամեն տեսակի բռնությունների հակառակորդ, նա հատկապես խիստ քննադատության է ենթարկում մտածողության հանդեպ բռնությունը՝ այն դիտելով որպես ազատության նկատմամբ հալածանք: Ազատություն չի կարող լինել, նշում է Մոնտեսքյոն, եթե օրենսդրական ն գործադիր իշխանությունը միավորված է մեկ անձի կամ հիմնարկի մեջ: Ազատություն չի կարող լինել նան, եթե դատական իշխանությունը չի բաժանված օրենսդիր ն գործադիր իշխանություններից: Ըստ նրա, եթե դատական իշխանությունը միավորված է օրենսդիր իշխանության հետ, ապա. քաղաքացիների կյանքն ու ազատությունը ընկնում են կամայական իշխանության տակ, որովհետն դատավորը այդ պարագայում հանդես է գալու որպես օրենսդիր: Իսկ եթե դատական իշխանությունը միավորված է գործադիր իշխանության հետ, ապա դատավորը դառնում է շահագործող: Երա ուսմունքը մեծ ազդեցություն ունեցավ ոչ միայն իր ժամանակի շատ մտածողների վրա, այլն կենսունակ ու արժեքավոր է նան մեր օրերում: 18-րդ դարի քաղաքական մտքի խոշորագույն ներկայացուցիչ է ֆրանՆա յուրովի մեկնաբանեց սիական լուսավորիչ Ժան Ժակ Ռուսոն /1712-1778/: բնական իրավունքի ո հասարակական դաշինքի տեսությունը, յուրովի հիմնավորեց մարդկանց միջն սոցիալական անհավասարության պատճառները, խիստ քննադատության ենթարկելով գոյություն ունեցող կարգերը: Նրա քաղաքական հայացքները շարադրված են հիմնականում «Բնական վիճակի մասին», «Անհավասարության պատճառների մասին», «Հասարակական դաշինք» աշխատություններում: Ռուսոն գտնում էր, որ մարդը իր բնույթով բնավ էլ չար չի, ինչպես Հոբսն էր նշում, որ մարդկային հոգու խորքում դրված է կարեկցանքը, որը մեծահոգություն է Ա մարդկայնություն է ծնում: Ըստ Ռուսոյի, սոցիալական անհավասարությունը ծագել է սեփականության առաջացման հետ միասին: Ժամանակակից հասարակության մեջ քաղաքական հակասությունների հիմնադիրը նա է եղել, ով առաջինը ցանկապատելով մի կտոր հող, ասել է. «սա իմն է», իսկ մյուսները միամտորեն հավատացել են դրան: Որքան դժբախտություններից, պատերազմներից ու ավերածություններից զերծ կմնար մարդկությունը, եթե այդ միամիտների է ասում, որ երկրային պտուղմեջ լիներ գոնե մեկը, որ գոչեր, թե նա սուտ ները բոլորինն են, իսկ հողը՝ ոչ մեկինը: Դրա արդյունքը եղավ այն, նշում է Ռուսոն, որ տգետը սկսեց իշխել խելոքի վրա, մի խումբ սկսեց լողալ հարստության մեջ, իսկ հասարակության ճնշող մեծամասնությունը սկսեց տառապել չարքաշությամբ:

Ռուսոյի ուսմունքը հասարակության դաշինքի մասին մի քայլ առաջընէր քաղաքական տեսության մեջ: Նա հերքում էր հասարակական դաշինքի այն ըմբռնումը, համաձայն որի ժողովուրդը իր իրավունքները կամովի է տալիս կառավարությանը, որը հետագայում ժողովրդի անունից իրականացնում է իշխանությունը ժողովրդի վրա, պետության բոլոր քաղաքացիների վրա: Ռուսոն սկիզբ դրեց սոցիալական քաղաքական տեսության, որի ելակետը համարվում է ոչ թե առանձին մարդը, այլ խումբը, խավը, դասակարգը, ազգը Ա այլն, ւ անհատը դիտվում էր որպես հասարակության արդյունք: Հասարակական դաշինքի հիմքի վրա միավորվելով, մարդիկ հանդես են գալիս որպես քաղաքական մեկ ամբողջություն, ինչը նրանց չի զրկում ազատությունից Ա չի խանգարում իրենց անհատական շահերը պաշտպանել, եթե չեն ոտնահարում ուրիշների իրավունքները: Բայց այդ պահից սկսած, առաջանում է ընդհանուր շահեր, ինչը միննույն ժամանակ նշանակում է յուրաքանչյուրի շահերի պաշտպանություն: Այդ ընդհանուր շահերն էլ հենց, ըստ Ռուսոյի, պետությունն է, որը իրենից ամբողջ Ժողովուրդն է ներկայացնում, ինչի շնորհիվ էլ օժտված է լրիվ իշխանությամբ Ա, դրանով հանդերձ, հանդես է գալիս որպես գերագույն իրավասու: Այս դատողություններից Ռուսոն հանգում է ժողովրդական սուվերենության գաղափարին, որը Ժողովրդավարության ամբողջությունը արտահայտող հիմնավորումն էր: Ռուսոն մանրամասն վերլուծում է պետության գործունեության մեխանիզմները ո քաղաքացիների փոխհարաբերությունները`հաստատված հասարակական դաշինքով: Նա քննարկման առարկա է դարձնում հողի տիրապետության, պետության օրենքների ս օրենսդրական գործունեության, կառավարության, օրենսդրական ն գործադիր իշխանությունների փոխհարաբերության, պետական կառավարման ձների ս այլ շատ կարնոր հարցեր: Նա զգուշացնում էր իշխանության զավթման հնարավորության մասին: Ռուսոն այդ հարցերը դիտարկում էր հասարակության գործերի պետական կառավարման կատարելագործման, քաղաքացիների իրավունքների Ա ազատությունների ընդարձակման տեսանկյունից: Խոսքը վերաբերում է գոյություն ունեցող տնտեսական անհավասարությունը քաղաքական հավասարությամբ փոխհատուցելուն ն ժողովրդական իշխանության առջն բոլորի հավասարությանմասին: Ռուսոն այդպիսի հավասարությունը մեկնաբանում էր որպես հասարակականդաշինքի հիմքի վրա մարդկանց կյանքի կազմակերպման սկզբունք: Ռուսոյի փիլիսոփայական ւ քաղաքական հայացքները մեծ ազդեցություն ունեցան այդ Ժամանակի քաղաքական մտքի վրա, տարածվելով ամբողջ աշխարհում: Հետագայում մարդու ազատությունների Ա իրավունքների, սոցիալական հավասարության պրոբլեմների մեկնաբանությունները դարձան մարդու ն քաղաքացու իրավունքների դեկլարացիայի հիմնադրույթներ: թաց

նան ԱՄՆ-ում, որը 18-րդ դարի քաղաքական միտքը զարգանում էր քաղաշատերը Նրա հիմնադիրներից գտնվում էր իր ձաավորման շրջանում: ընկնում էին աչքի մեջ որոնց էին, հատկապես քական մտքի գիտակներ

Թ.Ջեֆերսոնը, Թ.Փեյնը ս Ա.կՀամելտոնը: մեծ լուման 18-րդ դարի քաղաքական մտքի զարգացման մեջ իրենց Կանտը Էմանուել նան ունեն Գերմանիայի խոշորագույն փիլիսոփաներ /1770ն Հեգելը /1721-1804., որը զարգացրեց լիբերալիզմի կոնցեպցիան Ա տեսությունը: 1831/, որը զարգացրեց պետության իրավունքի Ճճ

ն 20-րդ դարի սկզբներին Քաղաքական միտքը 19-րդ դարի

Ինչպես տեսանք վերը, 18-րդ դարում քաղաքական միտքը հսկայական տեսություննեթռիչք կատարեց, հիմք դնելով մի շարք կարնոր քաղաքական րի: Դրանցից են. 1) Ժողովրդի գերագույն իշխանության /ժողովրդական սուվերենության) տեսությունը, որի հիմքում ընկած էր հասարակական դաշինքի առաջացման Ա կրողը տեսությունը, համաձայն որի պետական իշխանության աղբյուրը

ժողովուրդն է: են՝ 2) Իրավականպետության տեսությունը, որի հիմքում ընկած ուսմունքը, անհատի բնական իրավունքիմասին անհատի իրավունքի երաշխիքի անհրաժեշտությունը, պետության ն նրա մարմինների կապը պետությունից վեր կանգնած օրենքների ն իրավունքներիհետ: բաժանման սկզբունքը` 3) Իշխանությունների գործադիր ն դաօ նախատեսում էր երեք իշխանություն-օրենսդիր, պեէ իրականացնեն տական, որոնք պետք իրենց իշխանությունը միջոցով, առանձնահատուկ մարմինների տական տարբեր պետական գործունեությունը բոլոր բնագավառներումիրագործ-

.»

վում է միայն օրենքի շրջանակներում, օրենքները ընդունվում են միայն ներկայացուցչականմարմնի կողդատամից, գործադիր իշխանությունըչի կարող օրենքներ փոխել, կանն՝ անկախ է: Ահա հենց այս քաղաքականգաղափարներնէլ իրենց հետագա հիմնահետո ընկած ժամանակավորումներն ու զարգացումը գտան 18-րդ դարից Նրանաշխատություններում: մտածողների շրջանի բազում խոշորագույն նոր քաշած առաջ կողմից ժամանակաշրջանի իր ցից յուրաքանչյուրը էր խնդիրների ն հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ փորձում ն պետության գործունեության հասարակության քաղաքական կյանքի իր մոտեցումներնու հիմնավորումները տալ: կատարելագործման Կանգ առնենք նրանցից մի քանիսի հայացքներիքննարկման վրա:Այդն տնտեսագետ պիսի մտածողներից էր անգլիացի փիլիսոփա, իրավաբան Երեմյա. Բենտամը /1748-1832/: Նա սկիզբ դրեց քաղաքական ուտիլիտարիզօ

մի տեսությանը: Այդ տեսության հիմքում ընկած էր «օգուտ» հասկացությունը, որի տակ Բենտամը հասկանում էր այս կամ այն առարկայի այնպիսի հատկանիշներ, որոնք մարդուն բերում են օգուտ, շահ, բավարարվածություն, բարիք ու երջանկություն կամ լրիվ հակառակը: Դրանց մեջ Բենտամը առանձնացնում էր բավականությունն ու տանջանքը: Բնությունը մարդուն ստիպել է ենթարկվել բավականության Ա տառապանքի իշխանությանը: Բենտամը գտնում էր, որ մարդու համար միանգամայն բնական է խուսափել տանջանքներից ո ձգտել բավականություն ստանալուն, այսինքն գործել այնպես, որ օգուտ լինի իրեն: Որից եզրակացնում էր, որ մարդկանց միջն հարաբերությունների ելակետը օգուտի սկզբունքն է, մնացածները, ըստ նրա, կեղծ են: Հենվելով օգուտի սկզբունքի վրա, Բենտամը փորձում է ստեղծել իրավունքների համակարգ, որը համապատասխաներ իրերի իրական վիճակին: Խոսելով մարդկանց իրական շահերի մասին, Բենտամը դրանց հիմքում միշտ տեսնում էրօգուտը՝ իր տարբեր դրսնորումներով: Բենտամի մոտ օգուտը բոլոր երնույթների գնահատման չափանիշն էր: Օգուտը այն ամենն է, ինչը բնորոշ է բոլոր այն արարքներին, որոնք բավականություն են բերում մարդուն: Հասարակության մեջ մարդկանց շահերի ամբողջությունը գործող իրավունքի հիմքն է, նշում է Բենտամը: Նա դրանով հերքում էր բնական իրավունքի տեսությունը, գործող իրավունքը ն օրենսդրությունը մեկնաբանելով որպես մարդկանց շահերից ածանցվող գործոններ: Բենտամը վերլուծում

է անհատի շահերի Ա սոցիալական խմբերի շահերի համընկնումը Ա դրանց համընկնումը ամբողջ հասարակության շահերի հետ: Բենտամը մասնատիրական հարաբերությունների կողմնակից էր, ն գտնում էր, որ հասարակության ունեցվածքի հավասարություն լինել չի կարող, հավասարությունը կարող է լինել միայն հարաբերականորեն: Բենտամը քննարկման առարկա է դարձնում հասարակության մեջ անհատի անվտանգության հարցը, այն համարելով ամեն տեսակի քաղաքակրթության ն համակեցության հիմք: Նա նշում էր, որ մարդու անվտանգությունը պետք է պաշտպանվի պետական օրենքների օգտագործմամբ, ինչպես նա էր ասում, պետության ակտիվ գործունեությամբ: Բենտամը բազմակողմանի ուսումնասիրութան է ենթարկում անհատի անվտանգության պաշտպանության գործում սահմանադրական իրավունքի դերը: Մեծ է Բենտամի ծառայությունը օրենսդրական իշխանության գործունեության մի շարք սկզբունքների մշակման գործում: «Օրենսդրական Ժողովի տակտիկան» աշխատությունը ամբողջապես նվիրված է այդ պրոբլեմների քննարկմանը: Բենտամը գտնում էր, որ պառլամենտը, որպես ժողովրդական իշխանության մարմին, իր կառուցվածքով, պատգամավորների կազմով Ա քննարկումների ու օրենսդրական ակտերի ընդունմամբ պետք է հնարավորինս պարզ լինի: Իսկ որ: ամենագլխավորն է, պառլամենտը պետք է ժողովրդի հետ առավելագույն չափով եզրեր ունենա ն արտահայտի նրա շահերը: Բեն-

տամը նշում էր պառլամենտի վրա ժողովրդի հսկողության իրականացման անհրաժեշտությանմասին, պառլամենտի աշխատանքներիլայն հրապաէ րակայնության մասին: Հրապարակայնությունըերաշխավորում օրենսհամաու դրական ձեռնարկումներինկատմամբ ժողովրդի վստահությունն է գորգիտակցաբար ձայնությունը, հնարավորություն տալիս ընտրողներին գիտելիքնեէ հասարակության ամբողջ տալիս օգտվելու ծել, Ժողովին թույլ րից: Բենտամը չէր ընդունում պառլամենտիբաժանումը տարբեր պալատՆա հիմնավորում էր որ դա բացի վնասից ոչինչ չի տալիս: ների, գտնելով, պատգամավորներիաշխատանքի անհամատեղությունը գործադիր իշխանության կազմում, կողմնակից էր պարբերականընտրություններին,ինչը կտար թարմ ուժեր ընդգրկելպառլամենտիաշխատանքներում,որպեսՆա Ա բյուրոկրատների: զի պատգամավորները չվերաճեն չինովնիկների Բենտամը օգտին: իրավունքի հանդես էր գալիս համընդհանուրընտրության մանրամասն քննարկման առարկա է դարձնում պառլամենտի նախագահի գործունեության սկզբունքները Ա պառլամենտի գործունեության մի շարք թույլ

առանձնահատկություններ: Ինչպես պետք է ընթանան քննարկումները, օրենսդրականնախագծերի երեք ընթերցմամբընդունելու մասին, լրացումների մասին, քվեարկության կարգի մասին, պառլամենտիհանձնախմբերի մասին, քվորումի մասին Ա այլն: Նա բուրժուական պառլամենտարիզմի նան իր ժամանազարգացմանռահվիրաներիցէր, մեծ ներդրում ունենալով Ա մեջ: զարգացման մտքի իրավական կի քաղաքական Քաղաքական տեսության մեջ իր մեծ ներդրումն ունի ֆրանսիականգիտՆա հայտնի է որպես լիբերալ-դեմոնական Ալեքսիս Թոկվիլը /1805-1859Ւ են հիմկրատիայի խոշորագույն տեսաբան, որի հայացքները շարադրված մեջ: աշխատության նականում «ԴեմոկրատիանԱմերիկայում» Թոկվիլը առաջիններից մեկն էր, որ կանխատեսեց ամբողջ աշխարհում դեմոկրատիայիհաստատման անխուսափելիությունը:Դեմոկրատիայիտակ նա հասկանում էր հասարակությանընթացքը դեպի հավասարություն,որն Ա հասիր ճանապարհին վերացնում է բոլոր տեսակի արտոնությունները հանրապետական է հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում տատում իշխանություն ժողովրդի գերիշխանությանտակ: Որպես լիբերալ, նա ամենից շատ գնահատում էր ազատությունը, օրենՆա դեմոքը, կանոնների նկատմամբ հարգանքը, բայց ոչ դեմոկրատիան: կրատիանընդունում էր կարծես ստիպված, տուրք տալով իրականությանը: հետ ամուսնացել է ոչ թե Նրա մասին ասում էին, որ Թոկվիլը դեմոկրատիայի սիրելով, այլ անհրժաեշտությունիցելնելով, ըստ հաշվարկի: Որոշ Ժամանակ գտնվելով ԱՄՆ-ում Ա ուսումնասիրելով այնտեղ տեղի է խոսում ունեցող քաղաքական զարգացումները, Թոկվիլը հիացմունքով ն դրսնորման ձների հաստատման ընթացքի Ամերիկայում դեմոկրատիայի Նա գրում է, որ մասին, բոլորին կոչ անելով հետնել Ամերիկայի օրինակին: ն. այլաս խոսքը չի կարող վերաբերվել արիստոկրատիայի բուրժուազիայի

միջն պայքարին, հիմա տեղի է ունենում պայքար դեմոկրատիայի տարբեր դրսնորումների միջն: /17,32/ Գովաբանելով ամերիկյան դեմոկրատիան, նա առանձնահատուկ դեր էր հատկացնում ԱՄՆ-ի Սահմանադրությանը, նշելով, որ Ամերիկայում իշխանության աղբյուրը Սահմանադրությունն է, քանզի նա օրենսդիրներիվրա իշխում է ճիշտ այնպես, ինչպես հասարակ քաղաքացու վրա: Թոկվիլը մեծ նվաճում էր համարում ամերիկյան սահմանադրության մեջ արձանագրված պետության միութենական նահանգների մարմինների միջն փոխհարաբերությունների կարգավորման միջոցները: Այն կայանում էր նրանում, որ` տարբեր նահանգներ, կազմելով միություն, պահպանում էին ինքնակառավարումը: Նահանգները ոչ միայն համաձայն են, որ միութենական կառավարությունը իրենց համար օրենքներ ընդունի, այլն, որ այդ օրենքները հենց միութենական կառավարությունը իրականացնի:Նա ուշադրություն է դարձնում այն բանի վրա, որ միութենական կառավարությունը ոչ թե նահանգներն է կառավարում,այլ նրանց քաղաքացիներին, որոնց ուղղվածէ նրա ընդունած օրենքները ս նահանգային իշխանությունները այն փոխել չեն կարող: Թոկվիլը դա համարում էր միութենական իշխանության ուժն ու նահանգների վրա նրա կայուն ազդեցությունը: Թոկվիլի լիբերալ դեմոկրատական հայացքներըմեծ ազդեցություն ունեցան Ա պաշտպանվեցինԱրեմտյան Եվրոպայի Ա Ամերիկայի տեսաբանների կողմից: Այդպիսի մտածողներից էր Ջոն Ստյուարտ Միլլը /1806-1873/, որի քաղաքական հայացքները շարադրված են հիմնականում «Ազատության մասին» աշխատության մեջ: Ինչպես ինքն է նշում, նրան հետաքրքրում էր ազատության ոչ թե փիլիսոփայական իմաստը, այլ մարդու ազատության քաղաքացիական Ա հասարակական իմաստը: Լինելով լիբերալիզմի ջերմ պաշտպան, Միլլը նշում էր, որ անհատի ազատությանը վտանգ է սպառնում ինչպես բռնակալների կողմից, այնպես էլ հասարակական կյանքում իշխող հասարակական կարծիքից: Ինչպես տեսնում ենք, Միլլի մոտ անհատի ազատությունը, իրավունքը, շահը վեր է դասվում հասարակականից: Նա գտնում էր, որ անհրաժեշտ է սահման դնել, որից այն կողմ հասարակական կարծիքը չկարողանա ազդել անհատի անկախության վրա: Բոլոր հասարակություններում էլ, գրում է նա, կան մի շարք սկզբունքներ, որոնք կարնոր դեր են խաղում վարքի կանոնների ձաավորման,օրենքների ընդունման ն հասարակական կարծիքի ձնավորման գործում: Առաջին հերթին դա իշխող դասակարգի շահերն են: Այնտեղ, որտեղ մեկ դասակարգ իշխում է մյուսների վրա, հասարակության մեջ մեծամասնությունը այն բնական համարելով, ընդունում են իշխող դասակարգի շահերով պայմանավորված սկզբունքները: Անկախ իր կառավարման ձնից, անազատ է այն հասարակությունը, որտեղ անհատը չունի մտածելու Ա խոսքի ազատություն, ցանկացած ձնով ապրելու ազատություն, կազմակերպություն ստեղծելու ազատություն: Ազատ է այն հասարակությունը, որտեղ նշված անհատական ազատություն51

ներն ապահոված են: Նույնիսկ ամբողջ մարդկային ցեղը իրավունք չունի փակելու մեկի բերանը, եթե նա այլ կերպ է մտածում, գրում է Միլլը, որը անշուշտ ծայրահեղ լիբերալիզմի դրսնորումն էր: Լինելով լիբերալիզմի ջատագով, Միլլը կոչ էր անում պետությանը, որ նա չխառնվի քաղաքացիական հասարակության գործերին: Միլլը վախով էր նայում հասարակության մեջ տեղի ունեցող զարգացումների վրա, որը ըստ նրա, հասարակության բոլոր անդամների համար միննույն զարգացման հնարավորությունը ապահովելով, տանում է դեպի մարդու անհատականության վերացման: Այդ տեսանկյունից նրան դուր չէր գալիս համատարած կրթությունը, հաղորդակցման միջոցների կատարելագործումը, առնտրի Ա արդյունաբերության ծաղկումը, որոնք բոլորին կարող էին միննույն զարգացման մակարդակի բերել ւ անհատականությունը վերացնել: Միլլը դեմ էր նույնիսկ ազգային ընդհանուր մտածողության, հոգեբանության Ա գաղափարախոսոության ձնավորմանը: Ազգայնացումը, գրում էր նա, քաղաքական ինքնասպանության ամենակարճ ճանապարհն է: Եվ եզրակացնում էր, որ պետության արժեքը անհատիարժեքով է որոշվում: Ծանոթ լինելով իր Ժամանակաշրջանիսոցիալիստ-ուտոպիաների աշխատություններին, նա գրում է, կապիտալիզմի Ա կոմունիզմի վեճը կարող է լուծվել մեկ պատկերացմամբ, թե երկու սիստեմներից որում է անհատը ավելի ազատ: Նրա կարծիքով սոցիալիզմը կպարտվի, եթե հրաժարվի ազատականությունից: Այս բոլորից հետո Միլլը եզրակացնում է, ասելով, որ չի կարելի հանուն պետության հզորության սահմանափակել անհատիազա-

տությունը:

19-րդ դարի սկզբներից Եվրոպայում մեծ զարգացում էր ապրում սոցիալիստական գաղափարախոսությունը: Այդպիսի գաղափարների խոշորագույն ներկայացուցիչներից էին Շարլ Ֆյուրեն, Ռոբերտ Օուենը, Սեն Սիմոնը, Կ.Մարքսը ն այլն: Շարլը Ֆյուրեն /1772-1837/ մարդկային պատմությունը դիտում էր որպես սոցիալիստական անկարգությունից Ա աններդաշնակությունից դեպի սոցիալիստական ներդաշնակություն, դեպի արդարացի հասարակական կարգիանցնելու ճանապարհ: 19-րդ դարի սկզբներին կապիտալիզմի հաստատումը Ա արդյունաբերության զարգացումը Եվրոպական երկրներում իր հետ բերել էր բազում նոր սոցիալական երնույթներ` ճգնաժամեր, հակասությունների սրում բանվորների Ա բուրժուազիայի միջն, որոնք լուծում էին պահանջում: Եվ Ֆյուրեն դրա լուծման հնարավորությունը կապում էր սոցիալիզմի հաստատման հետ: Հենվելով իր ժամանակում հասարակության մեջ տեղի ունեցող զարգացումների Ա կոնկրետ իրադարձությունների վրա, Ա մանրամասն քննարկելով դրանք, Ֆյուրեն փորձում էր հիմնավորել կապիտալիզմի բերած արհավիրքները: Նա կապիտալիզմը համարում էր հասարակական դժոխք, որովհետն ինչպես ինքն էր նշում, դա երջանկություն չբերեց նույնիսկ մասնավոր սեփականատերերին: Այս կարգերը, գրում է նա, ավելի շատ ձեռնատու էր մակաբույծներին, որոնք ոչինչ չեն ստեղծում, բայց օգտվում են ստեղ52

ծածից առաջացած շահույթի առյուծի բաժնից: Կապիտալիզմը, ըստ Ֆյուրեյի, հասարակությաներկու երրորդին դարձրել է մակաբույծ: Նա մակաբույծներին չորս խմբի է բաժանում, տնային /կանայք,երեխաներ, ծառաներ/, հասարակական /զինվորական, բյուրոկրատիա, առատարականների ճնշող մեծամասնությունը, արտադրողների կեսը/, երկրորդական/անգործներ, իրավաբաններ, տնտեսագետներ Ա այլն/, միջին դասի ներկայացուցիչներից /յբորսայինխաղացողներ, սպեկուլյանտներ ն այլն/, այսինքն` բոլոր նրանք, ովքեր արժեքներ չեն ստեղծում: Ապագա հասարակությունում/սոցիալիզմի պայմաններում/, որը լինելու է արտադրության ն պահանջարկի բնագավառում մարդկանց ազատ կամավոր միավորում, անհատականությունն ու կոլեկտիվիզմը ներդաշնակորեն կզուգակցվեն: Ֆյուրեն իր գաղափարները փորձում էր կյանքում մարմնավորել փորձի օրինակով ն համոզելու միջոցով: Իր այդ հայացքները նա շարադրել է «Տրակտատ ասոցիացիաներիմասին» Ա «Նոր տնտեսական Ա հասարակականաշխարհ» աշխատություններում: Ռոբերտ Օուենը /1771-1858/ փորձեց սոցիալիզմի գաղափարները գործնականորեն իրագործել: Լինելով մանածագործականգործարանի սեփականատեր, նա արտադրությունը լավագույնս կազմակերպելու միջոցով հասավ մեծ հաջողությունների,ապահովելով բանվորների համար աշխատանքային լավագույն պայմաններ Լ. բարձր աշխատավարձ: Այս օրինակի վրա նա փորձեց ցույց տալ, որ նույնիսկ կապիտալիզմի պայմաններում աշխատանքի լավ կազմակերպման դեպքում հնարավոր է հասարակության մեջ ապահովել սոցիալականարդարություն: Նոր նպատակը, ըստ Օուենի, ամենից առաջ գլխավոր արժեքի` մարդու բարեկեցությունն է: Ուստի մարդուն դեպի լավը փոխելու հիմնական պայմանը նրա ապրելու պայմանների բարելավումն է: Նա իր գործարանում աշխատաժամերըկրճատեց 15 ժամից մինչն 10,5 Ժամ, բարեկարգեց բանվորական ավանը, բանվորների համար բացեց էժան խանութ, կառուցեց մանկամսուր, մանկապարտեզ, դպրոց բանվորների երեխաների համար: Եվ արդյունքում ոչ միայն բարելավվեց մարդկանց միջն հարաբերություններն ու բարքերը, այլն չափազանց բարձրացավ աշխատանքի արտադրողականությունն ու շահույթը: Աշխատանքի կազմակերպման այդպիսի մոտեցումը ն նրա առաջադրած արդյունքը տարածվեց ամբողջ Անգլիայով մեկ ու մեծ համբավ բերեց նրան: Օուենը առաջարկում էր ստեղծել աշխատանքայինհամայնքներ, որոնք պետք է ունենային ինքնակառավարմանհնարավորություն իրենց կոմիտեների միջոցով: Այդպիսի համակարգին անցնելու միջոցը կառավարության ռեֆորմներն են, որը ըստ Օուենի, պետք է շահագրգռված լինեն կատարելու հենց իշխանությունները:Ներկայիս Եվրոպայի ւ Ամերիկայի կառավարությունները դեմ չեն հասարակական պայմանների բարելավմանը, ուղղակի նրանք դեռ չգիտեն, թե դա ինչպես պետք է արվի, ասում էր Օուենը: Երբ նրանք կհասկանան, թե դա ինչպես պետք է արվի, այն Ժամանակ նրանք

հասարակության

ակտիվ ձնով կմասնակցեն հասարակական կյանքի բարեփոխմանը: Այսպիսի ազնիվ, բայց անիրականանալի պատկերացումներն էին Ֆյուրեյին ն Օուենին դարձրել ուտոպիստներ: Այդ էր թերնս պատճառը, որ Օուենը դեմ էր հեղափոխության ճանապարհով իշխանության փոփոխմանը: Ի տարբերություն ուտոպիստ-սոցիալիստների, սոցիալիստական գաղափարները ավելի իրական վերլուծություն Ա հիմնավորում գտան Կարլ Մարքն Ֆրիդրիխ Էնգելսի /1820-1895/ աշխատություններում: սի /1818-1883/ Նրանք պրոլետարական հեղափոխության ուսմունքի ստեղծողներն էին, ն կարծում էին, որ պրոլետարիատի ն բուրժուազիայի անընդհատ աճող հակասությունը ամպայման բերելու է բախման, ն պրոլետարիատը, տապալելով բուրժուազիան, իշխանությունը իր ձեռքն է վերցնելու: Պետական իշխանության նվաճումը Մարքսի համար սկզբունքային նշանակություն ուներ: Բանն այն է, որ Մարքսն ու Էնգելսը այն տեսակետին էին, որ սոցիալիզմի նպատակն է ոչ միայն անդասակարգ հասարակություն ստեղծել, այլն ստեղծել հասարակություն`առանց պետության: Այդ նպատակին հասնելու համար նախ բանվոր դասակարգը պետք է նվաճի քաղաքական իշխանությունը ն վերափոխի պետությունը: Դա հնարավորություն կտար սոցիալիզմին հասնելու իր հիմնական նպատակին՝ պետության մահացմանը: Մարքսի այդ տեսակետը չէին կիսում շատ սոցիալիստական ուղղություններ ն մտածողներ, ինչպես չէին կիսում նան սոցիալիստական հեղափոխության անխուսափելիությունը ն միայն այդ ճանապարհով սոցիալիզմի հաստատման հնարավորությունը: Հետագայում սոցիալ-դեմոկրատիայի, ժողովրդավարական սոցիալիզմի ն այլ սոցիալիստական կողմնորոշման տեսությունների շեշտը դնում էին հասարակության աստիճանական վերափոխումների ճանապարհով ն իշխանության լծակներին տիրապետելու միջոցով սոցիալիստական հնարավորության վրա, ինչն էլ այսօր հարաբերությունների հաստատման առկա է Եվրոպայի շատ երկրներում: Սակայն Մարքսի քաղաքական հայացքներում հակասության առկայությունը իր տեսական հիմքն ուներ: Մարքսը պետությունը բնորոշում էր որպես բռնության գործիք մեկ դասակարգի ձեռքին, մյուսին ճնշելու կամ նրա վրա իշխելու համար: Հետնաբար, պետությունը, ըստ Մարքսի, անհրաժեշտ է միայն այնքան Ժամանակ, քանի դեռ առկա է ինչ որ դասակարգիկամ քաղաքական ուժի ճնշելու համար: Ուստի, եթե հասարակության մեջ հաստատվի սոցիալական ներդաշնակություն, որը ենթադրում է դասակարգերի վերացում, ապա պետության գոյության կարիք էլ չի լինի: Մյուս կողմից, պրոլետարիատի դիկտատուրայի գաղափարը, որը Մարքսի կողմից մտցվել էր որպես հասարակության մեջ ներդաշնակության ն սոցիալական արդարության հասնելու անհրաժեշտ միջոց, հետագայում իր անմարդկային դրսնորումներն ունեցավ՝ ծնելով ֆաշիզմ, Ստալինիզմ, Մառիզմ ն այլն: Ի տարբերություն իր նախորդների, Մարքսը կապիտալիզմը չէր դիտում որպես միայն մարդկային դժբախտությունների, հասարակական կյանքում

տեղի ունեցող սուր հակասությունների պատճառ: Մարքսի մոտ կապիտալիզմը դիտվում էր նան որպես սոցիալիզմին նախորդող անհրաժեշտ տնտեսական ֆորմացիա, ն կապիտալիզմի զարգացումը օբյեկտիվ պայման էր համարում սոցիալիզմի հաղթանակի համար: Ավելին, Մարքսը գտնում էր, որ կապիտալիզմի զարգացումը, տեղի ունենալով բանվորների ն բուրժուազիայի միջն հակասությունների անընդհատ սրման պայմաններում, ինքն է պրոլետարիատին մղելու բռնությամբ իշխանությունը զավթելուն: Նա նույնիսկ նշում էր, որ առանց կապիտալիստական արտադրական հարաբերությունների զարգացման, սոցիալիզմի հաղթանակը հնարավոր չէ: Սակայն հետագայում նրա հետնորդները անտեսեցին այդ դրույթը /Լենին/, պնդելով, որ սոցիալիզմը կարող է հաստատվել նան կապիտալիզմը շրջանցելով, որը ն մի շարք այլ երկրներում, չարդարացրեց իրագործվելով Ռուսաստանում իրեն: 19-րդ դարի առաջին կեսի քաղաքական մտքի զարգացման գործում իր Նա հասարակունշանակալից դերն է ունեցել Օգյուստ Կոնտը /1798-1857/ թյան զարգացման պոզիտիվիստական տեսության հիմնադիրն էր: Կոնտը իր ուսմունքը անվանում էր քաղաքական փիլիսոփայություն, որտեղ քաղաքական հասկացությունը նույնացվում էր հասարակության հասկացության հետ: Նա մի շարք հասարակական երնույթների վերլուծության ճանապարհով բացահայտեցնրանց քաղաքական իմաստը: Կոնտը իր վերլուծություններում հենվում էր հետնյալ դրույթների վրա. 1) հասարակությունըամբողջական սոցիալական համակարգ է, 2) տվյալ համակարգըօրինաչափորեն իր ցածր մակարդակից զարգանում է դեպի բարձր մակարդակի, պարզից դեպի բարդ աստիճանի, 3) այդ զարգացման հիմքում ընկած է մարդկանցգիտակցությունը ն նրանց ճանաչողական գործունեությունը, 4) մարդկանց քաղաքական գործունեությունը որոշվում է նրանց քաղաքական գիտակցությամբ ն ուղղված է հասարակության ամրապնդմանը, 5) մարդկանց քաղաքական գիտակցությունից կախված ձնավորվում է պետական կարգ, քաղաքացիական իրավունքների ս քաղաքացիների ազատության խնդիրներըլուծելու համար: Կոնտը դրականորեն էր վերաբերվում բուրժուական հասարակության զարգացմանը, գտնելով, որ այն լայն հնարավորություն է ստեղծում գիտության ն արտադրության զարգացման համար, դրանով իսկ նպաստելով հասարակության բարեկեցությանն ու առաջընթացին: Պետության հիմնական խնդիրը նոր հասարակական կարգի պաշտպանությունն ու զարգացման ապահովումն է, որը լավագույն ձնով կարող է իրականացնել բուրժուական հանրապետությունը, եզրակացնում է Կոնտը, վերլուծելով հասարակության աստիճանական զարգացումն ու քաղաքական երնույթների բնական օրենքները: Այդպիսիօրենքներից մեկը Կոնտը համարում էր մարդկանց ստեղծագործական գործունեության ազատությունների ընդարձակումը, այն համարելով

հասարակության զարգացման հիմքում ընկած կարնորագույն գործոն: Դա վերաբերվում է Ա քաղաքական ակտիվությանը, որը սակայն չպետք է վերածվի անարխիայի Ա կործանի հասարակական կարգը: Կոնտը մարդկանց ստեղծագործական գործունեության նախապատրաստելու համար առաջարկում էր ընդհանուր կրթություն բոլորի համար, այն համարելով հասարակության զարգացման օրինաչափություն: Քաղաքական երնույթների բնական օրենք էր համարվում նան սոցիալական անհավասարությունը, որը ըստ Կոնտի, բնական ս անխուսափելիէ: Այս տեսանկյունից անհրաժեշտ է, որ քաղաքական գործիչները տարբեր սոցիալական խմբերի հարաբերությունները ճիշտ կարգավորեն, որպեսզի հասարակության մեջ կայունություն պահպանվի: Նա գտնում էր, որ սոցիալական իշխանությունը պետք է ամենից առաջ հենվի ոչ թե ուժի ն նույնիսկ ոչ թե պարզապես բանականության վրա, այլ բարոյականության վրա: Հենց բարոյականությունն է որոշում քաղաքական գործունեության սահմանները, որովհետն այն պետք է ուղղված լինի հասարակության շահերի պաշտպանությանը այնպես, որ պաշտպանի բոլոր սոցիալական խավերի շահերը: Այդ խնդրի իրականացմանը պետք է ուղղված լինի նան պետության գործունեությունը: Կոնտը քննադատում էր Նապոլեոնի ստեղծած պետությունը, որը հենված էր բռնության ն պատերազմների վրա: Նա համարում էր, որ բարոյականությունից դուրս քաղաքականություն լինել չի կարող: Կոնտը կառավարության խնդիրն էր համարում կարգ ու կանոնի պահպանումը ն խաղաղության պաշտպանությունը: Նա ժողովրդական ոչ մի իշխանության ձա չէր ընդունում, գտնելով, որ ճշմարիտը արտադրողների, առատրականներինս.բանկիրների իշխանությունն է, սակայն իշխանությունը պետք է օգտագործվի հասարակության բարեկեցության ն տարբեր մարդկային հանրույթների միջն ներդաշնակ հարաբերություններ հաստատելու

համար:

Կոնտի պոզիտիվիստական գաղափարների զարգացման գործում մեծ է Հելբերտ Սպենսերի /1820-1903/ դերը: Սպենսերը հասարակությունը դիտում էր որպես բիոսոցիալական օրգանիզմ, որը իր մեջ համակցում է կենսաբանական Ա հասարակական հատկություններ: Նա հասարակական բոլոր երնույթները, այդ թվում Ա քաղաքական երնույթները, հենց այդ տեսանկյունից է մեկնաբանում: Նա մարդկային,այդ թվում ո քաղաքական գործիչների գործունեության մեջ գնահատելի էր համարում ոչ թե բարոյական, այլ տրամաբանական գործոնը: Նա գտնում էր, որ հասարակության քաղաքական կյանքում պետք է իրականացվի միայն տրամաբանորեն հիմնավորված քաղաքականություն, որը պետք է ձաավորի համապատասխան քաղաքական

գաղափարախոսություն:

Սպենսերը կոչ էր անում հասարակության կյանքի քաղաքական ն այլ երնույթները վերլուծելիս դրանք ուսումնասիրել այնպես, ինչպես դրանք կան իրականության մեջ ն չենթարկվել սուբյեկտիվ ազդեցութան: Իր «Անհատը ն պետությունը» աշխատության մեջ նա քննարկման է ենթարկում

գլխավոր քաղաքական հիմնարկի, այսինքն պետական հաստատությունների առաջացման Ա զարգացման առանձնահատկությունները, նշելով այն գործոնները, որոնք պայմանավորել են նրա զարգացումը, Ա այն աստիճանները, որոնցով անցել է այդ զարգացումը: Այդպիսի մոտեցումը, որը նրա կողմից ստեղծած հասարակական երնույթների ճանաչողության մեթոդ էր, կարնոր դեր խաղացին սոցիալական փիլիսոփայության ն պոզիտիվիզմի քաղաքագիտության առանձնահատկությունների մեկնաբանման համար: Մարդու ազատության մասին ուսմունքում նա ելնում էր մարդու բնական իրավունքի տեսության դրույթներից: Մարդու ազատությունը նա համարում էր նրա անօտարելի իրավունքը, որը նրան տրված է ծնված օրվանից ն պետության պարտականությունն է այն պաշտպանել: Ըստ Սպենսերի, մարդկանց գործունեության, նրանց հարաբերությունները իրար միջն ս պետության գործառնության հիմնական աղբյուրը հավասար ազատությունն ու արդարությունն է: Հենց դրանից ելնելով էլ Սպենսերը զարգացնում է բնական արդարության մասին իր ուսմունքը: Ըստ նրա, հասարակության բոլոր անդամները օժտված են միննույն քաղաքական իրավունքներով ն ունեն միննույն հնարավորությունները ազդելու օրենսդրության վրա: Իսկ դա կարող է ապահովել միայն ժողովրդավարական իշխանությունը: Խոսելով ժողովրդավարության մասին, նա քննարկման առարկա է դարձնում «ազատ հաստատություններ», «քաղաքացիական ազատություն», «ինքնակառավարում»Ա նման հասկացություններ: Սպենսերի կարծիքով, պետության գործունեության արդյունավետությունը կախված է նախ Ա առաջ այնպիսի գործոններից, թե ինչպիսի հարաբերություններ են հաստատված տարբեր սոցիալական խմբերի միջն, որոնք են սոցիալական արդարության հարաբերությունների կարգավորման անհրաժեշտ միջոցները, անհատի ս պետության միջն հաստատված. ներդաշնակհարաբերությունների բնույթը ն այլն: 6.

Քաղաքական

20-րդ դարում միտքը

20-րդ դարում քաղաքական միտքը զարգանում էր երկու հակադիր համակարգերի` կապիտալիզմի Ա սոցիալիզմի անզիջում պայքարի պայմաններում: Այդ պայքարը ուղեկցվում էր քաղաքական առճակատումներով, միջազգային կյանքում քաղաքական մեծ իրադարձություններով ու զարգացումներով, մեծ ու փոքր պատերազմներով: Յուրաքանչյուր համակարգ

փորձում էր իր գաղափարախոսությունը Ա համաշխարհային ազդեցությունը հաստատել երկրագնդի վրա, իր առավելություններն ու արտոնությունները ապացուցել: Եվ հենց այդ տեսանկյունից էլ մշակվում էին քաղաքական դոկտրինաներ Ա տեսություններ Ա այդ ուղղությամբ էր զարգանում քաղաքական միտքը:

Քաղաքական միտքը 20-րդ դարում զարգանում էր երեք հիմնական ուղղություններով` ակադեմիական ուղղություն, սոցիալ-փիլիսոփայականտեսություններ ւ գաղափարական տեսություններ: 20-րդ դարի Ակադեմիական ուղղությունը, որն առաջացավ ԱՄՆ-ում սկզբներին, փորձում էր զերծ մնալ քաղաքականության կարնոր հարցերի շուրջ գաղափարական պայքարից ն ուշադրությունը կենտրոնացրել էր քաղաքական վարքագծի օրինաչափությունների,քաղաքական ինստիտուտների գործառության, քաղաքական համակարգերի մոդելների ստեղծման, ճգնաժամերի ընդհանուր սիրությունների վրա:

տեսության ստեղծման

ՍԱայլ

հարցերի ուսումնա-

Սոցիալ-փիլիսոփայական տեսությունները հիմնականում ուսումնասիեն ինդուստրիալ, հետինդուստրիալ, ինֆորմացիոն հասարակության

րում

հետ կապված առանձնահատկությունները: Այդ տեսություններում առաջարկվում էր տարբեր հայեցողական մոդելներ, փորձելով դրանք հարմարեցնել հասարակության զարգացման արդի մակարդակին: Դրանցում առկա են բազում ձախ արմատական ն ինդուստրիալ հասարակության տարբեր ուղղվածություն ունեցող տեսություններ: Քաղաքական մտքի գաղափարական ուղղությունները /ազատական, պահպանողական, սոցիալիստական, արմատական Ա այլն/ ձգտում էին ոչ միայն միշտ լինել քաղաքական իրադարձությունների կիզակետում, այլ ժամանակին մշակել հասարակության վերափոխումների տակտիկան Կ ստրատեգիան, այն առաջարկելով իշխանություն ունեցող կամ իշխանության ձգտող քաղաքական ուժերին: 20-րդ դարի քաղաքական մտքի զարգացման գործում մեծ համբավ է ձեռք բերել գերմանացի խոշորագույն սոցիոլոգ, փիլիսոփա ւ պատմաբան Մաքս Վեբերը /1864-1920/, որի քաղաքական ուսմունքը հիմք դրեց մի շարք քաղաքական տեսությունների առաջացման: Այդ տեսությունների մեջ

առանձնանում

են.

քաղաքական իշխանության տեսությունը, որի մեջ քննարկվում է նան իշխանության լեգիտիմության հարցը, բ/ արդի կազմավորում ունեցող հասարակության մեջ ռացիոնալ բյուրոկրատների իշխանության տեսությունը, գ/ ամբոխավարական դեմոկրատիայի տեսությունը Ա այլն: Նրա քաղաքական հիմնականում հայացքները շարադրված են «Տնտեսություն ո հասարակություն», «Բողոքական բարոյականությունը Ա կապիտալիզմի ոգին» աշխատություններում: Կապիտալիզմի Վեբերյան վերլուծությունը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում, նամանավանդ հետխորհրդային հանրապետությունների համար, որոնք երբեմն նույնիսկ իրենց կամքից անկախ, անկախություն ձեռք բերեցին Ա կանգնեցին /ավելի ճիշտ որոնց կանգնեցրին/ շուկայական հարաբերությունների, այսինքն կապիտալիզմի զարգացման ուղու վրա: ա/

Վեբերը բացատրում էր, որ կապիտալիզմի գոյությունը ն նույնիսկ նրա իշխանությունը դեռես չի նշանակում, որ առկա է կապիտալիստականհասարակություն: Կապիտալը միշտ էլ եղել է, սկսած հին աշխարհից` հազարամյակներ առաջ, բայց կապիտալիստական հասարակությունն առաջացել է միայն նոր ժամանակաշրջանիեվրոպական քաղաքակրթությանպայմաններում: Լիարժեք կապիտալիստականհասարակությունըհիմնված է օգտակարության Ա շահութաբերության վրա, ինչը բնորոշում է իրական բուրժուայի կերպարը: Ըստ Վեբերի, ներկայիս արեմտյան կապիտալիզմի յուրահատկությունը, որը հենված է արդյունաբերությանվրա, նրանում է, որ այն ռացիոնալ կազմակերպված հասարակություն է: Տնտեսությունում, դրամական շրջանառության մեջ, քաղաքականության մեջ, գիտության մեջ Ա հասարակականկյանքի այլ ոլորտներում, իշխում է ռացիոնալիզմը/բանականությունը/ ն հասարակությունն էլ կառավարվում է ռացիոնալ իրավունքներով այսպիսին է Վեբերի պատկերացրած իրական կապիտալիզմը: Վեբերը տիրապետությունը դիտում էր որպես իշխանության մենաշնորհ, որն իր կամքը պարտադիր օրենքների օգնությամբ այլոց պարտադրելու միջոց է: Տիրապետությունը օրինականացվածբռնություն է, որն ունի երեք տեսակի դրսնորում` ավանդական, խարիզմատիկ /հեղինակային/ Ա լեգալ /օրինական/: Ավանդական տիրապետությունը հենված է սովորույթների վրա, որի օրինականացմանհամար անհրաժեշտ է, որ մարդիկ հավատան իշխանության օրինականությանը: Խարիզմատիկ տիրապետությունը հենվում է անհատի վրա, որին մարդիկ հավատում են: Օրինական իշխանությունը հենվում է իրավունքի վրա ս նրա օրինականության հիմքը ռացիոնալիզմն է: 20-րդ դարի քաղաքական մտքի արգասիքներիցէ քաղաքական էլիտայի տեսությունը, որը ներկայացնում են իտալացիներ Գ.Մոսկան /1858-1941/, Վ.Պարետոն /1848-1923/ գերմանացի Ռ.Միխելսը /1876-1936/: ւա Այս տեսության մեջ զարգացվում է քաղաքական իշխանության թեման, որը իր բնույթով Մաքիավելու հայացքներին է հարում, քանի որ նման հայացքներ առաջին անգամ հանդիպում ենք հենց Նիկոլո Մաքիավելու աշխատություններում: Գ.Մոսկան քաղաքագիտության հիմնադիրներից մեկն էր, որն իր քաղաքական հայացքները շարադրել է «Կառավարման ս պառլամենտական կառավարման տեսությունը», «Քաղաքական գիտության հիմունքները», «Քաղաքականտեսությունների պատմություն» աշխատություններում: էլիտայի տեսությունը հենվում էր այն բացատրության վրա, որ յուրաքանչյուր հասարակության մեջ մարդիկ բաժանվում են արտոնյալների Ա զանգվածների, ըստ Մոսկայի, բոլոր հասարակություններում էլ գոյություն ունեն մարդկանցերկու դասակարգ՝ իշխող դասակարգ ա կառավարվողդասակարգ: Առաջինները միշտ էլ փոքրաքանակեն Ա իրականացնում են քաղաքականության բոլոր ֆունկցիաները, սեփականացնում են իշխանու-

թյունը Ա վայելում են այն բոլոր արտոնությունները, ինչը տալիս է իշխանությունը, մինչդեռ մյուսը կազմում է հասարակության ճնշող մեծամասնությունը, որը ղեկավարվումԱ հսկվում է առաջինների կողմից: Գ.Մոսկայից անկախ, էլիտայի տեսությունը զարգացրել է Վ.Պարետոն իր «էլիտայի վերելքը Ա անկումը» աշխատության մեջ: Ըստ Պարետոյի, էլիտան արժեքային իմաստից զրկված արտահայտություն է, այն է, ինչ զբաղեցնում է ամենաբարձր սանդղակներ, լինի դա իշխանություն, հարստություն, գիտելիք, հեղինակություն Ա այլն: Նա էլիտան բաժանում էր կառավարողների Ա չկառավարողների: Կառավարողներին անվանում էր առյուծներ, որոնք, ըստ նրա, դաժան են, վճռական, հենվում են ուժի իշխանության վրա: Իսկ չկառավարողներին անվանում էր աղվեսներ, որոնք իրենց դիրքերը պահելու համար հիմնականում օգտագործում են բանակցությունների, զիջումների Ա համոզմունքների մեթոդ-

ները:

Պարետոն մարդկության պատմությունը դիտում էր որպես էլիտայի մշտական փոփոխման պատմություն, որի ընթացքում անընդհատ տեղի է ունենում հին էլիտան նորով փոխարինում: Քաղաքական սոցիոլոգիայի հիմնադիրներից է համարվում գերմանացի մտածող Ռոբերտ Միխելսը /1876-1936/, որի հայացքները հիմնականում շարադրվել են «Քաղաքական կուսակցությունների սոցիոլոգիան ժողովրդավարության պայմաններում» աշխատության մեջ: Խոսելով քաղաքական կազմակերպությունների մասին, նա այն կարծիքն է հայտնում, որ մարդկային հասարակական կյանքը անհնար է առանց խոշոր կազմակերպությունների առկայության: Ինչպես պետական կազմակերպություններում, այնպես էլ կուսակցություններում, արհմիություններում Ա այլ կազմակերպություններում իշխանությունը կենտրոնացվում է նրանց ձեռքում, ովքեր ընդունակ են կառավարել: Սակայն, ըստ նրա, դրանք պետք է դուրս գան շարքային անդամների հսկողությունից, քանզի նույնիսկ կուսակցության մեջ շարքային զանգվածները ընդունակ չեն կառավարելու ն առաջադրում են առաջնորդներ, որոնք ծնվելով շարքային անդամներից, աստիճանաբար հեռանում են նրանից Ա վերածվում կուսակցական էլիտայի: Միխելսը գտնում էր, որ առաջնորդների իշխանությունը չպետք է հսկվի, քանզի երբ ընդունվում են իշխանություն հսկող օրենքներ, ապա թուլանում են ոչ թե առաջնորդները, այլ օրենքները: 20-րդ դարի առաջին կեսին մաքիավելականության տեսությունը նոր զարգացում ապրեց Իտալիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում: Սակայն մեծ համբավ ձեռք բերեց 30-ական թվականներին ԱՄՆ-ում, հատկապես Հարվարդի համալսարանի գիտնականների հետազոտությունների շնորհիվ: Չարլզ Մերիամը /1874-1953/ Չիկագոյի քաղաքական հետազոտությունների դպրոցի հիմնադիրն էր Ա համարվում էր արդի քաղաքական գիտությունների հիմնադիրներից մեկը: Նա քաղաքական մտքի մեջ ընդունվում է որպես քաղաքական գործընթացների հետազոտություններում Բիհեվիորիզ60

մի /վարքաբանության/մոտեցման առաջին կիրառող: Ըստ նրա, մինչ այդ քաղաքականությունը ուսումնասիրվել է, հաշվի առնելով գրեթե բոլոր գործոնները, բացի վարքի գործոնից, որը չափազանց մեծ ազդեցություն ունի քաղաքական գործիչների ւ պետական այրերի գործունեության վրա: Մերիամը գտնում էր, որ մենք կանգնած ենք քաղաքականությանհետազոտությունների մեթոդների փոփոխություններիշեմին, որը ենթադրում է նան ամբողջ հասարակականգիտությունների հետազոտությունների սկզբունքների փոփոխություն: Քաղաքական գիտություններիզարգացման ճանապարհին, նշում էր Մերիամը, պետք է հաղթահարելմի շարք դժվարություններ:Դրանցիցեն՝ քաղաքական երնույթների մասին տվյալների պակասը, որոշակի շահերից ելնելով քաղաքական ահաբեկչությունը, քաղաքական երնույթների գնահատման հստակ չափանիշի բացակայությունըԱ այլն: Ուշադիր դիտարկելու դեպքում կարելի է տեսնել, որ արդի քաղաքագիտության մեջ կենտրոնականխնդիրը քաղաքակրթությունից հետինդուստրիալ հասարակությանանցնելու պայմաններում իշխանության Ա հասարակական կյանքի դեմոկրատացմանհարցերն են: Այդ հիմնահարցերիվերլուծությանն են նվիրված ԱՄՆ քաղաքական մտքի հայտնի ներկայացուցիչներ Ռ.Ա. Դալը /1915/, Օ.Թոֆֆլերը /1928, իտալացի Նորբերտո Բոբիոն 905, ֆրանսիացի Միշել Կրույլեն Ա այլք: Հ.Լասաուելը իր հետազոտությունները իրականացնումէր փորձնականդիտարկումներիԱ դրանց կայուն արդյունքների վերլուծության հիմքի վրա: Իր «Քաղաքական վարքագծիվեր-

լուծություն» /1949/ աշխատության մեջ քննարկման առարկա է դարձնում հարցերի լայն շրջանակներ, որոնք առնչվում են մարդկանցմիջն, բարոյականության ն կրոնի միջն, գիտության Ա քաղաքականության միջա եղած փոխհարաբերություններին, քաղաքական երնույթների ճանաչման մեթոդ-

ն ներին այլն:

Ռոբերտ Դալը գրեթե 50 տարի զբաղված է էլիտայի ն. խմբերի, լիբերալ դեմոկրատական տեսությունների վերլուծությամբ Աե զարգացմամբ: Նրա

«Դեմոկրատականտեսություններիներածություն», «Ով է կառավարում» Ա աշխատություններում,հենվելով ԱՄՆ-ի արդի քաղաքական զարգացումների վրա, փորձում է զարգացնել իշխանության, կառավարությանն. հեղինակության մասին արդի դարաշրջանի ոգուն համապատասխան հայացքայլ

ներ: Նա քաղաքական համակարգը դիտում էր որպես մարդկային հարաբերությունների ցանկացած կայուն համակարգ, որն իր մեջ որպես գլխավոր գործոն ներառում է իշխանություն,ղեկավարությունԱ հեղինակություն: Մեծ

հետաքրքություն ներկայացնում Օլիվինա Թոֆֆլերի իշխանության բնորոշումը: Նրա «Խառը իշխանություններ, գիտելիքներ, հասարակություն ն ուժը 21-րդ դարի շեմին» գրքում ասվում է, որ հետինդուստրիալհասարակության պայմաններում մարդկությունը թնակոխել է խառը իշխանությունների դարաշրջան, երբ աշխարհում գոյություն ունեցող բոլոր իշխանությունները քայքայվում են Ա ծնվում են սկզբունքորեն նոր իշխանության է

ձներ: Իշխանության ձաավորման գլխավոր գործոնը դառնում է գիտելիքը, Գիտությունը, այլ ոչ թե ուժն ու հարստությունը: Վերլուծելով աշխարհում գոյություն ունցող խառը իշխանության ձները, Թոֆֆլերը առանձնացնում է երեք առավել նշանակալից կառուցվածքային տեղաշարժեր, ա/ խորհրդային միաձույլ բլոկի փլուզումը ւ անկախ պետությունների առաջացումը, բ/ զարգացող երկրներում խոշոր խմբավորումների առաջացումը, որոնք նա տարբերում էր ըստ նրանց զարգացման մակարդակի, անվանելով առաջին, երկրորդ Ա երրորդ ալիքի զարգացման երկրներ, գ/ նոր զարգացած երկրների ձնավորումը, ինչի շնորհիվ ԱՄՆ-ին որպես ուժեղ մրցակիցներ հանդես եկան ճապոնիան Ա Եվրոպայի մի շարք երկրներ Աշխարհի հետագա քաղաքական զարգացման հիմնական չափանիշները, ըստ նրա, լինելու են զարգացման տեմպերը: Նա երկրները բաժանում էր բարձր տեմպերով Ա ցածր տեմպերով զարգացողների: Եվ նա գտնում էր, որ իշխողի դերում են լինելու բարձր տեմպերով զարգացող երկրները, անշուշտ, առաջին հերթին նկատի ունենալով ԱՄՆ: Ժամանակակից քաղաքագիտության մեջ մտածողների զգալի մասը իրենց ուսումնասիրությունները նվիրել են միջազգային քաղաքականության ն միջազգային հարաբերությունների պրոբլեմներին, ճգնաժամերի լուծման ուղիների որոնմանը, քաղաքական լիդերության հարցերին ն այլն, որոնք արդի դարաշրջանի քաղաքական զարգացումների.հիմքն են կազմում: Արդյունքում քաղաքական միտքը 20-րդ դարի ընթացքում զարգացման մեծ թռիչք ունեցավ, առաջացնելով քաղաքական տեսությունների մի շարք ուղղություններ, որոնց հեղինակների ցանկը կարելի է նշել տասնյակներով: Այսպես, քաղաքական հոգեբանության զարգացման մեջ մեծ հեղինակություն ձեռք բերեց Հարոլդ Լասաուելը, որը մշակելով իշխանության բիհեվիորիստական կոնցեպցիան, մեծ հետնորդներ ն կողմնակիցներ ունեցավ: Ավտորիտարիզմի Ա ամբողջատիրության տեսությունների ուսումնաԿ.Ֆրիդրիխը, սիրությաամբ էին զբաղվում Խ.Արենդտը /1902-1975/, Զ.Բժեզինսկին, Լ.Շապիրոն, Ռ.Արոնը /1905-1983/Ա այլն: Ճգնաժամի ընդհանուր տեսության զարգացման գործում մեծ էին անգլիացիներ Կ.Բոուլդինգի, Ա.Ռապպոպորտի, Դ.Էնմերի, Ա.Գիդդենսի դերը: Ճգնաժամերի հետազոտման գործում նշանակալից է Եվրոպական դպրոցի գիտնականներ Մ.Դյուվերժեի, Դ.Դոյնի, Ռ.Դարենդորֆի Ա Հ.Գալտունգի ծա-

Ոչ արնմտյան երկների քաղաքական զարգացումների ուսումնասիրուեն ընկել ԱՄՆ գիտնականեր Հ.Ալմոնդը, Դ.Կաուլմենը, Դ.էպտերը, Ս.ՂԶանտինգոն,Բ.Մորը ն ուրիշներ: Քաղաքական իշխանության էլիտար ն պլյուրալիստական տեսության մեջ աչքի են ընկել Ռ.Միլլսը /1916-1962/, որպես նոր լիբերալների գաղափարախոս: Քաղաքագիտության մեջ համակարգային ուսումնասիրության մեջ իրենց մեծ ներդրումն ունեն Թ.Պարոսնսը, Դ.Իստոնը, Հ.Ալմոնդը Ա այլք:

թյամբ աչքի

Գրականություն

ճքոՇօ-6ոե. Ոօուտո/ 8-ԻՆ.1911 մ 108ոտռքոՅԿ. հ. 1993 Ք. ՈԲԱօՕաքՅոոՋ ճքօԻ. Բ. 1993 տում ԷՅ ոօու ուտ. 3. ճքռ աք

4. ՔԲԵՐՅԽ |4. Թ8ԲՈՇԻՈԾ8 ՕՇԻՕՑՅԻՄԾ

Իք88Շ0186ԻԻօՇՐ/ /36ք. ոքօտ3.- Է 1. ՇոՕ 1867 1.

ԵքրղՅ6Ց Ւ|. Ճ. Լլ|քօոտօոյ»2

տ լքքօ180 ԷԾ. ՓՕԽՅ ՃաՑՄԻՇատմ. հ/. 1975

հ.

ւ6օճքջ.

38օԻօ0ՈՅ-ԼՇՈԵՇՈՑՅ.

Քօքոօւ 7. 8666ք Խ/. /36քՅԻԽԵՒԹ ոքօՕո3ՅՑ6Ո6Իտ. հ1. 1990 8. ԼԾՈԾոԵ. Է. Փոոօօօֆտտ ոքՅտՅ. հ. 1990 8ՈՅՇՐտՄ. Շոծ. 9. 0666 ՛՛. Ո68/ճՓօԻ տոտ օ Շ/ալոօօո/ տ Փֆօքռխծճ 10. ՈճոԵ Ք. 88ճրՇՅԻՄ6 8 օօքտօ ոՑԽօՕաքՅոոտ. հ. 1992 հ. 1960 11. Ոօաւ Ու Օ /0Շ/ոճքօւՑԲԻԻՕԽ ոքՅՑՈԹԻ մմ.8 ո8724-ՕԽՅ. ԽԼ 1990 12. ՄՅատՅԲ6ճոոմ Է|, օՇՄոքե. 6.

ԽԼ. 1955 13. ՍՕԻՆՇՇԽԵ6 ԼՍ. 7. Օ ոյ»6 38եօԻօտ. 14. ՈոՅոօհ. Լօ6/ոճքօ18օ. Ոօուտոտմ. ՅՅեՕԻԵԼ. ՇՕՎ. 15. 16.

Ք/ՇՇօ

Լ.

19. 20.

86ԻԻԵ

ՇոՅԻՇԲք Ր. Քոտոտո Բ

17. ԼՕԵՅմոԵ /. 18.

ՕՅւլ60

ոօ-օ8օք.

հ.

ԽԼ 1972

8. 3.

մ. Շոծ.

ՄՎքօ ԱՂԲԻ

հ/. 1992 Օ ոԲԱՄՕսքՅոոտ 8 ՃԽԹքմտեծ ԽԼ 1992 Օ. ԼքճյԵտ 8օոՒՅ. ոօու

ՄՎՇՇԽԾ«

ԼօՓֆոճք ԼլուլթքօԻ ԽՄ.Լ. Ո/Յոօոտ օ 1(օօ/ոճքօ186, ԼՍԹողօԻՐ. Ոօոտ

ո/ՎՇՇԵՅ,

Օօ 38եՕԻՅ».

ՓտոօօօփտըԼօԽՅՇՅ

Խ. 1966

ԼիւօֆՓճքեօիռ.

21.

ՏԵապլտատօոծՈ/Կ6Շաոմ

ՇոՕՑՁքԵ. ԽԼ. 1983

ՓոոօօօՓՇատտ

22.

Փիլիսոփայության պատմության

համառոտ

ակնարկ. Եր.

հ/. 1996

ռայությունները: Միջազգային հարաբերությունների հետազոտման բնագավառում աչքի է ընկել ամերիկյան մտածող Հանս Մորգենթաուն /1904-1982/, որի բնորոշմամբ, ցանկացած քաղաքականություն ձգտում է կամ հզորության պահպանման, կամ հզորության մեծացման, կամ հզորության ցուցադրման, որի հիմնական նպատակը ազդեցության համար պայքարն է:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐՐՈՐԴ

Քաղաքականության հիմնական սուբյեկտները 1. «Քաղաքականության սուբյեկտ» հասկացությունը

Քաղաքագիտության պրոբլեմների ուսումնասիրման մեջ կարնորագույն խնդիրներից է քաղաքականության սուբյեկտի հարցը: Քաղաքականությունը ինքնին գոյություն ունենալ չի կարող, որովհետե այն գործընթաց է, Ա ինչպես ամեն մի գործընթաց, քաղաքականությունը նույնպես պետք է ունենա իր իրականացնողը: Հետնաբար այն կարող է է իր իրականացնողը, այսինքն՝ լինել միայն այն Ժամանակ, երբ ունենում

սուբյեկտը՝

Քաղաքականությունը բնորոշելիս մենք արդեն նշել ենք, որ գիտական գրականության մեջ առկա են բազմաթիվ սահմանումներ ն բնորոշումներ: Բնական է, որ քաղաքականության ցանկացած բնորոշում իր հետ բերում է նրան համապատասխանող այնպիսի սուբյեկտի տեսակի բնորոշում, որը հանդիսանում է այդ կերպ բնորոշված քաղաքականության կրողն ու իրականացնողը: Հենց այդ պատճառով էլ տարբեր մտածողների աշխատություններում ն քաղաքագիտության պրոբլեմներին նվիրված գիտականԱնուսումնական գրականության մեջ հանդիպում ենք քաղաքականության սուբյեկտի նույնչափ բազմազան բնորոշումների /տես օգտագործված գրականության

ցանկը:

Սակայն քաղաքականության սուբյեկտի այդքան բազմազան բնորոշումների մեջ կա մի ընդհանուր բան, ինչը նկատելի է վերը նշված գրականության հեղինակների մոտ: Դա այն է, որ քաղաքական հարաբերությունների, զարգացումների, տեղաշարժերի Ա իրադարձությունների ցանկացած մասնակից դիտվում է որպես քաղաքականության սուբյեկտ: Իսկ դա արդյունք է այն բանի, որ քաղաքական բնույթի ցանկացած երնույթ, հարաբերության ն գործունեության ձն բնորոշվում է որպես քաղաքականություն: Դա է թերնս պատճառը, որ գրականության մեջ քաղաքականության սուբյեկտ են համարվում մարդիկ, անհատներ, սոցիալական խմբեր, հասարակական կազմակերպություններ ն միություններ, կուսակցություններ, դասակարգեր, Ժողովուրդներ, ազգեր ն վերջապես ամբողջ հասարակությունը: Այսինքն, հասարակության քաղաքական կյանքի բոլոր այն մասնակիցները,որոնց գործունեությունը, ինչ որ ձնով առնչվում է քաղաքական հարաբերությունների հետ կամ ունի քաղաքական բնույթ: Այսպիսի մոտեցման դեպքում այն, ինչ

քաղաքական է, ընկալվում է որպես քաղաքականություն, այսինքն «քաղաքականություն» Ա «քաղաքական» հասկացությունները նույնացվում է, ինչի պատճառով աղավաղվում ն աղճատվում է «քաղաքականություն» հասկացության ըմբռնումը, այն զրկվում է կոնկրետ բովանդակությունից, դառնալով վերացական հասկացություն: Քաղաքականությունը բնորոշելիս մենք արդեն նշել ենք, որ այն իշխանությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից որոշակի խնդիրների իրագործմանն

ուղղված պետականորեն կազմակերպված գործողությունների Ա գործընթացների ամբողջություն է: Այստեղից հետնում է, որ. ա/ քաղաքականության սուբյեկտի հիմնական բնորոշիչը նրա իշխանությամբ օժտված լինելն է, այսինքն հասարակության կյանքի որնէ բնագավառում ինչ որ խնդիրներ իրագործելու համար իրավասու լինելը, բ/ քաղաքականության սուբյեկտի գործունեությունը ենթադրում է պետականորեն կազմակերպված բնույթ, որովհետն նախ, մի կողմից նրա գործունեությունը պայմանավորված է այն օրենքների համակարգով, որոնք ընդունվում են պետության կողմից՝ ստեղծելով համապատասխանօրենսդրական դաշտ քաղաքականության սուբյեկտի գործունեության համար, Ա մյուս կողմից, այն, ինչ փորձում է իրականացնելքաղաքականության սուբյեկտը, այլ բան չէ, քան հանձնարարականների,որոշումների ն օրենքներիկյանքում մարմնավորելու գործընթաց, գ/ քաղաքականության սուբյեկտը իրավասու է իրագործելու միայն այն հանձնարարականները, որոշումները Ա օրենքները, որոնց կատարելու համար նա լիազորված է իշխանությամբ, անկախ այն բանից, թե հասարակական կյանքի որ բնագավառում ն ինչ մակարդակներում է ընթանում նրա գործունեությունը/ նախագահական ինստիտուտ, ազգային Ժողով, կառավարություն, հարկային տեսչություն, տեղական ինքնակառավարմանմարմիններ ն այլն/: Եթե քաղաքականության հիմնական հարցը իշխանության հարցն է, ապա նրա հիմնական խնդիրը իշխանության իրականացումն է: Իսկ իշխանությունը կարող է իրականցնել նա, ով լիազորված է այն իրականացնելու, այսինքն` ով օժտված է իշխանությամբ: Այստեղից դժվար չէ եզրակացնել որ քաղաքականությունը իշխանության իրականացման հիմնական ձներից մեկն է, իսկ քաղաքականության սուբյեկտը՝ այդ իշխանության հիմնական իրականացնողը: Մարդը կամ նրա տարբեր հանրույթները /կուսակցություններ, կազմակերպություններ, միություններ ն այլն/ հասարակական քաղաքական կյանքում մասնակցում են տարբեր քաղաքական գործընթացների` միտինգներ, ցույցեր, հավաքներ, ընտրություններ ն այլն: Բոլոր դեպքերում այդպիսի գործընթացներին մասնակցելը քաղաքական գործունեության ձն է, քաղաքական քայլ է, ինչի պատճառով այդպիսի գործընթացների մասնակիցներին կարելի է դիտել որպես քաղաքական սուբյեկտներ, բայց ոչ քաղաքականության սուբյեկտներ: Եվ ահա թե ինչու: Քաղաքականության սուբյեկտի գործունեությունը ուղղված է հասարակության տարբեր բնագավառներում պետության կողմից նախատեսված որոշակի խնդիրների իրագործմանը, ինչի համար անհրաժեշտ է լինում, որ նա օժտված լինի իշխանությամբ, որպեսզի իրավասու լինի համապատասխան գործունեություն ծավալելու: Մինչդեռ քաղաքական սուբյեկտների գործունեությունը հիմնականում ուղղված է իշխանության իրականացնողների՝ քաղաքականության սուբյեկտների նկատմամբ վերաբերմունքի մշակմանը,

նրանց գործունեության գնահատմանը, քննադատմանը, թերությունների Ա սխալների բացահայտմանը, նպատակ ունենալով այդ ճանապարհով ազդելու իշխանությունների գործունեության վրա ն հասարակության մեջ իշխանությունների նկատմամբ որոշակի կարծիք, վերաբերմունք ու մոտեցում ձնավորելու միջոցով իրենց քաղաքական նպատակներին համար աջակիցներ ն համախոհներ ձեռք բերել: Եվ այդ քաղաքական գործընթացների մասնակիցներից ոչ մեկը իշխանությամբ օժտված չէ, իշխանության իրականացնող չէ, Ա այդ գործընթացներին մասնակցում է կամովի, սեփական նախասիրություններից, գաղափարներից ու հակումներից ելնելով Ա դրանցով կողմնորոշվելով: Եթե քաղաքականության սուբյեկտը որպես իշխանության իրականացնող իր գործունեության համար օրենքի առջա պատասխանատվություն է կրում, որովհետն նա իր վրա պարտավորություն է վերցրել իրականացնել իրեն տրված հանձնարարականները, որոշումները Ա այլն, որոնց իրականացման համար նա ոչ միայն իրավասու է, այլե, պատասխանատու, ապա քաղաքական գործընթացների մասնակիցը կամ ինչպես արդեն անվանել ենք՝ քաղաքական սուբյեկտը, որնէ կերպ պարտավորված չէ ամպայման կատարել տվյալ քայլը Ա որնէ մեկի առջ, պատասխանատու չէ իր այդ բնույթի գործունեության հա-

հասնելու

մար: Հետնաբար,

թյամբ օժտված

Սրան յսպիսով,

եթե քաղաքականության սուբյեկտի բնորոշիչը իշխանուէ, ապա քաղաքական սուբյեկտի բնորոշիչը կամավոր

լինելն եթե

է: ն ն սուբյեկտի ե համ համար քաղաքականության

ե որպես

ե օբյեկտ

հանդիսանում հասարակությունը ամբողջությամբ վերցրած, որովհետն նրա գործունեությունը ուղղված է հասարակական կյանքի տարբեր բնագավառներում կոնկրետ գործընթացների իրականացմանը, ապա քաղաքական սուբյեկտի համար որպես օբյեկտ է հանդիսանում իշխանություն իրականացնողը։ այսինք, քաղաքականության սուբյկետի գործունեությունը:

ոցի տարբեր բնույռի ոնթացների ենԱնակլասենք, ցույցերի Մարդը, սոցիալական

խումբը,

կուսակցությունը

այլն տարբեր

տեսա

քաղաքական միջոցառումների, ընտրություններին մասնակցությունը, բայց դրանով նրանք չեն դառնում քաղաքականության սուբյեկտ, որովհետն բոլոր դեպքերում նրանց այդպիսի գործընթացներին մասնակցության նպատակը իշխանություն իրականացնողների գործունեության նկատմամբ որոշակի վերաբերմունքի դրսնորումն է, կամ որ նույնն է, թե քաղաքականության սուբյեկտների գործունեության նկատմամբ որոշակի վերաբերմունքի դրսնո-

րումը:

Օրինակ` ընտրությունները կարնորագույն քաղաքական գործընթաց է, որի մասնակիցներըտվյալ պարագայում տվյալ գործընթացի կոնկրետ իրականացնողներն են, այսինքն քաղաքական սուբյեկտներն են: Ընտրություն-

Հրիէ

ների, է

րթե՝ Արնություն հրաանոթ սությենտների՞ նույնն

ինչպես հայտնի :

թե

է, հիմնական

խն

անությունների

ձենավորումն

քաղաքականության սուբյեկտի ձնավորումը: Հետնաբար ընտրությունը, լինելով կարնորագույն քաղաքական գործընթաց, այնուհանդերձ չի կարելի այն դիտել որպես քաղաքականություն, Ա այդ գործընթացին նույնիսկ ամենաակտիվ մասնակից սուբյեկտը չի կարող դիտվել որպես քաղաքականության սուբյեկտ: Հակառակ դեպքում, անհեթեթ չէր լինի արդյո՞ք, եթե պնդենք, թե քաղաքականության սուբյեկտին ձեաավորումէ քաղաքականության սուբյեկտը, իհարկե, եթե խոսքը չի վերաբերվում բացարձակ միապետության Ժառանգական սկզբունքներով իշխանության փոխանցմանը: Հետագա շարադրանքում, որտեղ քննարկման առարկա կդառնան հատկապես այնպիսի հարցեր, որոնք ուղղակիորեն առնչվում են քաղաքական գործընթացների մասնակիցներին` անհատ, լիդեր, կուսակցություն Ա այլն, ավելի մանրամասն վերլուծության կենթարկվեն քաղաքական գործընթացների մասնակիցներինվերաբերող առանձնահատկությունները: Այսպիսով, եթե ընդհանրացնելու լինենք վերը շարադրվածը, կարելի է առանձնացնելքաղաքականության սուբյեկտի հետնյալ բնորոշ գծերը. » քաղաքականության սուբյեկտը օժտված է իշխանությամբ, . քաղաքականության սուբյեկտը իշխանությունիրականացնողէ, քաղաքականության սուբյեկտը իրականացնում է նախապես որոշված հանձնարարական, քաղաքականության սուբյեկտը իրավասու է իրականացնելու միայն այն խնդիրները, որոնք նա լիազորված է իրագործել: Քաղաքականության սուբյկետին իշխանությամբ օժտել կարող է միայն պետությունը, հետնաբար. քաղականության սուբյեկտի գործունեությունը պետականորեն կազմակերպված գործունեություն է է " ե » »

բնյթիլ Բորեվոր, խնդիրների, Բովանրակությունից էություն ի

ծավալից Աայլն քաղաքականությանսուբյեկտը ոչ թե քաղաքական գործընթացների այլ կոնկրետ գործընթացների կազմակերպիչ ն '

անել րական :

կարելի

է ձնակերպել քաղա Հենվելով նշված ընդհանրացումների վրա, քականության սուբյեկտի հետնյալ բնորոշումը: Քաղաքականության սուբե հ ս սեփական ազատ նաակության կյանքում պետականորեն մ ծընթա զմակսրպ իր ր ր խաձեռնությամբ գործընթացներ իրագործելու

աննությամ կա կեված զո նե ր օժտված իա ԱԱենԱնկ է Ն ատանան

ող

պետական

հաստատություններ

Այն կարող

ունենալ

իրավա

րեր ես

տարբեր

ոչ

կառուց-

վածքային մակարդակներ պետություն, իշխանության մարմիններ, պետական Ա իշխանական կառուցվածքներ ն իրավաբա նական Ա տնտեսական սուբյեկտներ Ա այլն: Կարճ ասած, բոլոր այն հաստատությունները, որոնք պետության կողմից լիազորված են հասարակության կյանքում որնէ կոնկրետ խնդիր իրագործելու համար: -

ենթակառուցվածքն |

Քաղաքականության սուբյեկտի հիմնական տեսակները

Քաղաքականության սուբյեկտի ինչպիսին լինելը մեծապես կախված է այն բանից, թե ինչպիսի նպատակներ է դրված քաղաքականությանսուբյեկտի առջն, ինչ բնույթի ու ծավալի խնդիրներ պետք է նա իրականացնիԱ ինչ ձեռնարկումներ ու գործընթացներ պետք է նա իրականացնի այդ խնդիրները իրականացնելու ն իր առջե, դրված նպատակներին հասնելու համար: Որքան ծավալուն ն համընդգրկուն են նպատակները, որքան բարդ ու ճլուղավորված են լուծվելիք խեդիրները, այնքան ավելի լայն լիազորություններով Ա մեծ իշխանությամբ է օժտված լինում քաղաքականությանսուբյեկտը, այնքան մեծ են նրա իրավասությանշրջանակները Ս այդքան էլ հավաքական, ընդհանրական բնույթ ունի քաղաքականության սուբյեկտը: Եվ ընդհակառակը, որքան կոնկրետ են լուծվելիք խնդիրները, որքան հստակ են նպատակները, այդքան կոնկրետ բնույթ ունի քաղաքականության սուբ-

յեկտը:

է, որ քաղաքականության սուբյեկտներին մենք կաԱյստեղից հետնում ենք տարբերակել նրանց առջն դրված խնդիրների բնույթով ս այդ խնդիրների իրագործման համար իշխանության օժտվածությամբ: Բարդ ու բազմաբնույթ խնդիրները սովորաբար բաղկացած են լինում առանձին կոնկրետ խնդիրներից, որոնցից յուրաքանչյուրի իրականացումը անհրաժեշտ պայման է հիմնական խնդիրը իրականացնելու համար` ՀամընդգրԱ դրանց հասնելու համար բարդ ու բազմաբնույթ խնկուն նպատակները դիրները իրականցնելու համար անհրաժեշտ է, որ քաղաքականության սուբյեկտը օժտված լինի մեծ իշխանությամբ: Ինչպես ընդհանուր բնույթ ունեցող խնդիրներն են բաղկացած առանձին կոնկրետ խնդիրներից, այնպես էլ քաղաքականության հավաքական սուբյեկտներն են բաղկացած առանձին, ավելի կոնկրետ իշխանություն իրականացնող քաղաքականության սուբյեկտներից: Եվ ինչպես առանց կոնկրետ խնդիրների իրագործմամբ հնարավոր չէ ընդհանուր նպատակին հասնել ն հիմնական խնդիրը իրականացնել, այնպես էլ առանց առանձին խնդիրներ իրագործող քաղաքականության սուբյեկտի գործունեության հնարավոր չէ քաղաքականության հավաքական սուբյեկտի գործունեությունը: Որովհետն ավելի ընդհանրական, հավաքական կերպար ունեցող քաղաքականության սուբյեկտներն իրենց գործունեությունը կարող են իրականացնել միայն քաղաքականության կոնկրետ սուբյեկտների միջոցով: Ավելին, հավաքական սուբյեկտները, բաղկացածլինելով կոնկրետ սուբյեկտներից, առանց այդ կոնկրետ քաղաքականության սուբյեկտների գոյություն ունենալ, ձեավորվել նս գործառնել չեն կարող: Ուստի, անկախ իրենց ծավալային ընդգրկումից, լիազորությունների շրջանակներից, իշխանության չափից Ա այլն, քաղաքականության առավել ընդհանուր սուբյեկտները գոյություն ունեն միայն իրենց բաղադրիչների` կոնկրետ սուբյեկտների միջոցով: Քաղաքականության այդպիսի առավել ընդհանուր Ա պետությունը: հիմնական սուբյեկտէ նախ սառաջ րող

Պետության առանձնահատկությունների, ֆունկցիաների, տեսակների, իշխանության ձեավորման սկզբունքների ն այլ մանրամասն վերլուծություն կտրվի հաջորդ գլուխներում, որտեղ առանձնակի քննարկման առարկա են դառնալու հենց պետության Ա իշխանության հետ կապված պրոբլեմները: Այստեղ խոսքը վերաբերվում է պետությանը, որպես քաղաքականության հիմնական սուբյեկտի: Պետությունը առավել հզոր ո կազմակերպված քաղաքականության սուբյեկետ է, որն իր ձեռքում է կենտրոնացնում ինչպես հասարակության ներքին կյանքի, այնպես էլ միջազգային կյանքի վրա ազդելու հիմնական միջոցները: Պետության միջոցով են ժողովուրդներն ու ազգերը իրենց շահերը կազմակերպված ձնով ներկայացնում միջազգային ասպարեզում: Ոչ մի զարգացած հասարակություն չի կարող գոյատնել պետությունից դուրս, որը անհրաժեշտ է կազմակերպելու տվյալ հասարակության ն՛ ներքին, ն՛ միջազգային կյանքը: Պետությունը միջնորդում Ա հսկում է հասարակության մեջ եղած բոլոր կառույցների գործունեությունը համապատասխան օրենքների համակարգով, ինչն էլ նրան դարձնում է իշխանություն բաժանելու միակ իրավասու Ա հետնաբար` քաղաքականության հիմնական

սուբյեկտը:

Պետությունը բազմադեմ, բազմաֆունկցիոնալ կառույց է Ա նրա էությունը ինչ-որ մեկ նկարագրով, բնորոշմամբ կամ սահմանմամբ արտահայտել հնարավոր չէ: Ամեն անգամ, երբ մենք փորձում ենք բնորոշել պետությունը, ստիպված ենք լինում նշել այն գործոնները, գործառույթները, բաղադրիչները, ինստիտուտները Ա այլն, որոնց ամբողջությունից է գոյանում պետությունը: Այսինքն, պետությունը դիտում ենք մի կառուցվածքային համակարգ, որում մի կողմից յուրաքանչյուր բաղադրիչ ամբողջական համակարգի գոլության անհրաժեշտ պայմանն է, մյուս կողմից դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր համեմատական ինքնուրույն կառուցվածքը Ա կոնկրետ ֆունկցիաները, առանց որոնց իրականացման ամբողջական չի կարող լինել համակարգիգործառույթը Ա ինքը՝ համակարգը: Երբ մենք առանձնացնում ենք պետության հիմնական ֆունկցիաները՝ քաղաքական, իրավական, կազմակերպչական, տնտեսական, սոցիալական, կրթական, մշակութային, արտաքին Ա այլն, մենք դրանով հանդերձ արդեն մատնանշում ենք այն կոնկրետ սուբյեկտներին, որոնք նշված ֆունկցիաների հիմնական իրականացնողներն են Ա որոնց մեկ ամբողջականության մեջ միավորելու հետնանքով էլ ձաավորվում է պետությունը որպես այդ բոլոր ֆունկցիաների իրականացումը երաշխավորող հավաքական սուբյեկտը: Որպեսզի իր հիմնական ֆունկցիաները քաղաքականության այդ սուբյեկտների միջոցով կարողանա իրականացնել, պետությունը այդ սուբյեկտներին օժտում է իշխանությամբ, որպեսզի նրանց իրավասու դարձնի հասարակության կյանքում կոնկրետ խնդիրներ Ա գործընթացներ իրականացնելու համար:Այստեղից հետնում է, որ ինչպես պետությունը, որպես քաղաքականության հավաքական սուբյեկտ, առանց իր բաղադրիչները հանդիսացող քաղաքականության կոնկրետ սուբյեկտների գոյություն ունենալ չի կարող,

որովհետԱ առանց այդ սուբյեկտների նա իր հիմնական ֆունկցիաները իրականացնել չի կարող, այնպես էլ առանց պետության` քաղաքականության հիմնական սուբյեկտի, քաղաքականության մյուս սուբյկետները նույնպես գոյություն ունենալ չեն կարող, որովհետն միայն պետությունն է իրավասու այդ քաղաքականության սուբյեկտներին օժտելու իշխանությամբ, քանզի առանց իշխանություն ունենալու քաղաքականության սուբյեկտ լինել չի կարող, որովհետն այդպիսի սուբյկետը իրավասու չէ քաղաքականություն` ասել է թե իշխանություն, իրականացնել:Այս փոխադարձ կապով էլ հենց պայմանավորված է պետության ն իշխանության տարբեր կառույցների, ինստիտուտների Ա հաստատությունների միջ, եղած փոխհարաբերությունները, որը արտացոլվում է նան պետություն-հասարակություն փոխհարաբերությունների համակարգում: Պետությունը, լինելով քաղաքականության հավաքական ն հիմնական սուբյեկտ, լինելով հասարակության քաղաքական համակարգի հիմնական ինստիտուտը, օժտված լինելով իշխանության մենաշնորհով, լինելով հասարակության կառավարումը իրականացնող միակ իրավասուն, իր առջն դրված խնդիրները իրագործելու ե իր հիմնական նպատակներին հասնելու համար իր ունեցած իշխանությունը մասամբ փոխանցում է այն մարմիններին, որոնց հանձնարարում է իր այս կամ այն ֆունկցիայի իրականացումը, միննույն Ժամանակ ստեղծելով օրենսդրական այնպիսի համակարգ, որի միջոցով համակարգում ն հսկողություն է սահմանում իշխանության իրականացման գործընթացներիվրա: Պետության կողմից իշխանությամբ օժտված սուբյեկտներին մենք անվանում ենք իշխանության մարմիններ, իշխանության ինստիտուտներ, կառույցներ, թներ կամ ուղղակի իշխանություն: Պետությունից հետո առավել ընդհանուր Ա հիմնական քաղաքականության սուբյեկտներ են օրենսդիր իշխանությունը, գործադիր իշխանությունը ս դան զարգացտական իշխանությունը: Ժողովրդավարության հաստատման ման որոշակի աստիճանում ձենավորվում է նան մամուլի կամ ինչպես ընդունված է անվանել, չորրորդ իշխանությունը: Դրանցիցյուրաքանչյուրը պետության կողմից լիազորված է հասարակության կյանքում որոշակի խնդիրներ իրականացնել, ինչի համար պետությունը նրանց օժտում է համապատասխան իշխանությամբ: Դրանով էլ նրանք դառնում են քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներ, քանզի օժտված լինելով իշխանությամբ Ա այդ իշխանության գործադրմամբ, իրականացնում են պետության հիմնական ֆունկցիաները: Այս քաղաքականության սուբյեկտների առջն դրված են բազում ու բազմաբովանդակ խնդիրներ, որի հետեանքով դրանք նույնպես Ա կազմավորված են ավեհամեմատաբար հավաքական բնույթ են ունենում լի կոնկրետ ֆունկցիաներ ունեցող քաղաքականության սուբյեկտներից: Օրինակ, գործադիր իշխանությունը, կամ ինչպես ընդուված է անվանել` կառավարությունը, հասարակության կյանքում բազում խնդիրներ է իրականացնում, որոնցից յուրաքանչյուրը իր առանձնահատկությունը, բովանդակությունը, բնույթն ու նշանակությունն ունի: Կառավարությունը իր առջն դր70

այդ խնդիրները իրականացնելունպատակով այդ խնդիրների բնույթին համապատասխան իրավասու նախարարություններ, վարչություններ, կառույցներ ն, հաստատություններ է ձեւավորում, լիազորելով նրանց հասարակության կյանքի որնէ կոնկրետ բնագավառում այդ ոլորտին բնորոշ խնդիրները իրականացնելու համար: Եվ այնքանով, որքանով այդ մարմինները օժտված են իշխանությամբ, այդքանով նրանք դառնում են քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներ: Առաջին հայացքից դրանք կարող են ընկալվել որպես ոչ լիարժեք, կամ ենթասուբյեկտներ, նկատի ունենալով, որ նրանք քաղաքականության առավել ընդհանուր սուբյեկտների բաղադրիչներն են: Սակայն դա այդպես չէ: Քաղաքականության հավաքական սուբյեկտի բաղադրիչը լինելով կամ նրա մասը կազմելով, նրանք չեն դադարում քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներ լինելուց, որովհետե նրանք օժտված են իրական իշխանությամբ ն այդ իշխանությունը իրականացնելու ճանապարհով որոշակի խնդիրներ իրականացնող իրավասու սուբյեկտներ են: Նույնն է իշխանության մյուս թների պարագայում: Ուշադրությամբ դիտարկելու դեպքում պարզվում է, որ այդ սուբյկետներն էլ իրենց հերթին կարող են համեմատաբար ընդհանուր բնույթ ունենալ, այսինքն մի շարք սուբյեկտներից բաղկացած լինեն ն նրանց լուծելիք խնդիրներն էլ պայմանավորված լինեն այլ կոնկրետ խնդիրների իրականացումով: Այս պարագայում էլ քաղաքականության վերը նշված սուբյեկտները /խնախարարաթյուններ,վարչություններ Ա այլն/ իրենց իշխանության որոշ մասը փոխանցում են ավելի կոնկրետ բնույթ ունեցող խնդիրներ իրականացնող սուբյեկտներին, օժտելով նրանց իշխանությամբ Ա իրավասու դարձնելով հասարակության կյանքի այս կամ այն բնագավառում կոնկրետ խնդիրներ իրականացնելու համար: Եվ, չնայած այս սուբյեկտները ավելի սահմանափակ իշխանությամբ են օժտված Ա ավելի կոնկրետխնդիրներ են իրագործում, այնուհանդերձ նրանք մնում են որպես քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներ, քանզի օժտված են իրական իշխանությամբ Ա իրավասու են իրականացնելայն:

"ված

Այսպիսով, պետությունից, որպես քաղաքականության հավաքական Ա հիմնական սուբյեկտից, իշխանության աստիճանական փոխանցման միջոցով վերից վար ձնեավորվումեն քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներ, այսինքն պետության քաղաքականության հիմնական իրականացնողները: Այն կարելի է դիտել որպես քաղաքականության սուբյեկտների ձեավորման հիմնական սկզբունք: Այպիսով, քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներն են պետությունը Ա նրա կողմից իշխանությամբ օժտված բոլոր այն մարմինները, կառույցները, հաստատությունները Ա այլն, որոնք իրավասու են իշխանության իրականացման ճանապարհով հասարակությանկյանքի տարբեր ոլորտներում որոշակի խնդիրներ իրականացնել:

Այլ կերպ ասած, հասարակության քաղաքական համակարգում քաղաքականության սուբյեկտի կարգավիճակ են ձեռք բերում բոլոր այն կառույցները, մարմինները, հաստատությունները, ինստիտուտները Ա այլն, որոնք

Ա իրավասու են հասարակության կյանքի որնէ օժտված են իշխանությամբ բնագավառում իրականացնելու պետության նախատեսած քաղաքականու-

թյունը:

Գրականության մեջ երբեմն հանդիպում ենք հարակից սուբյեկտ, օժանդակ սուբյեկտ, ենթասուբյեկտ արտահայտությունների- Ըստ երնույթին, նման արտահայտությունների հեղինակները նկատի ունեն այնպիսի սուբյեկտների կամ ուժերի /տնտեսական, իրավաբանական, առնտրային, սոցիալական խմբեր, կուսակցություններ Ա այլն/, որոնք իրենց գործունեությամբ աջակցում, նպաստում են քաղաքականության սուբյեկտներին իրականացնելու նրանց առջե դրված խնդիրները: Քաղաքականությանսուբյեկտը հարակից կամ օժանդակ լինել չի կարող: Այն կամ քաղաքականության սուբյեկտ է կամ այդպիսին չէ, որովհետե այն պայմանավորված է ոչ թե տվյալ գործընթացին մասնակից լինելով, այլ այն իշխանությամբ օժտված լինելով, ինչը նրան դարձնում է տվյալ գործընթացների օրինական իրակա-

նացնողը:

Հարկ ենք համարում նշել, որ վերը շարադրված մոտեցումները վերաբերում են ժողովրդավարականսկզբունքներով կառավարվող հասարակությանը: Քանզի հասկանալի է, որ բռնապետության պայմաններում իշխանությունների բաժանման այդպիսի սկզբունքներ կիրառելի չեն: Միայն Ժողովրդավարական քաղաքական համակարգում է հնարավոր օրենսդրորեն իրականացնել իշխանությունների բաժանման նման սկզբունք, Ա հենց այդ սկզբունքի հիման վրա ձեավորել քաղաքականության սուբյեկտներ: Ուստի քաղաքականության սուբյեկտների ձեավորման այսպիսի սկզբունքը կարելի է դիտել նան որպես հասարակության կյանքում ժողովրդավարության սկզբունքների հաստատման կարնորագույն գործընթացներիցմեկը: Ընդհանրացնելովվերը շարադրածը, կարելի է առանձնացնելքաղաքականության հիմնական սուբյեկտների մի քանի հատկանշական գծեր: Հասարակության մեջ քաղաքականության սուբյեկտի ձնավորումը իրականացվում է վերից վար իշխանության փոխանցման սկբունքով, որի դեպքում դեպի ներքն իջնող իշխանության յուրաքանչյուր օղակում ձոավորվում են քաղաքականության կոնկրետ սուբյեկտներ, որոնք օժտվում են ինքնուրույն գործելու իրավունքով: Քաղաքականության յուրաքանչյուր սուբյեկտ իր գործունեության արդյունքի համար պետք է պատասխանատու լինի միայն այն մարմնի առջն, որը նրան արտոնել է իշխանություն իրականացնել ս իրավասու է դարձրել նրան կոնկրետ գործընթացներ իրագործել: Վերից վար իշխանության փոխանցման սկզբունքը կարող է իրական արդյունք տալ միայն այն Ժամանակ, երբ ավելի լայն լիազորություններով Ա իշխանությամբ օժտված քաղաքականության սուբյեկտի կողմից իշխանությունը ավելի կոնկրետ սուբյեկտների փոխանցելիս, իշխանություն փոխանցող քաղաքականության սուբյեկտ զրկվի իշխանության այդ մասը գործադրելու իրավունքից: Հակառակ դեպքում, տեղի չի ունենա իշխանության

իրական բաժանման սկզբունքի հիման վրա իշխանության իրականացման գործընթացը: Իշխանությունը փոխանցել նշանակում է փոխանցելայն լիազորությունները, իրավունքները, իշխանություն իրականացնելու իրավասությունը, որոնք տվյալ բնագավառներում գործընթացների իրականացման անհրաժեշտ ատրիբուտներն են իշխանություն ստացած քաղաքականության սուբյեկտի օրինական գործունեության համար: Եթե իշխանություն փոխանցող մարմինը իր այդ լիազորություններից չի հրաժարվում, ապա պարզ է, որ նա ոչ մի իշխանության էլ չի փոխանցել: Իսկ դրա արդյունքում ձեավորվումէ ոչ ու թե ինքնուրույն քաղաքականության սուբյեկտ, այլ ընդամենը ստորադաս կամակատարմի մարմին, կառույց կամ հաստատություն, որը շատ բնորոշ է բռնապետական քաղաքական համակարգին Ա նրա իշխանության իրականացման սկզբունքներին: Ժողովրդավարության պայմաններում քաղաքականության սուբյեկտների ձենավորման հիմնական յուրահատկությունը իշխանության վերից վար բաժանման սկզբունքն է, որի պայմաններում է միայն հնարավոր ինչպես իշխանության անկախ թների ձեավորումը, այնպես էլ քաղաքականության անկախ սուբյկետների ձնավորումը: Պետք է նկատել նան, որ իշխանություն ստացող սուբյեկտը իրավասու պետք է լինի իր իշխանության մի մասը փոխանցելու այլ սուբյեկտների Ա հսկելու իշխանության իրականացման գործընթացի վրա, առանց զրկելու քաղաքականության սուբյեկտին ինքնուրույն գործունեության իրավունքից: Իշխանություն ստանձնած սուբյկետը նույն չափով էլ պատասխանատվություն է ստանձնում այդ իշխանության իրականացման համար: Յ

սուբյեկտները: Միջազգային քաղաքականության տեսակները

Նրանց հիմնական ձնավորման սկզբունքները

Ինչպես արդեն նշեցինք նախորդ շարադրանքում, քաղաքականության սուբյեկտների ձեավորման գործում մեծ նշանակություն ունի այն, թե ինչպիսի բնույթ, բովանդակություն ն նշանակություն ունեն այն խնդիրները, որոնք պետք է իրականացնի քաղաքականության սուբյեկտը: Հասարակության առաջընթացի պրոցեսում հաճախ առաջանում են խնդիրներ, որոնց իրականացումը պահանջում է մի շարք պետությունների ջանքերի միավորում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ, նախ այդ խնդիրները մեկ առանձին վերցրած պետությունը իրականացնել չի կարող: Երկրորդ, դրանք սովորաբար այնպիսի խնդիրներ են, որ շոշափում են մի քանի երկրների, կամ նույնիսկ համամարդկային շահեր, ինչն էլ պետություններին միավորում է այդ խնդիրները համատեղ ջանքերով լուծելու համար: Երրորդ, որ քիչ կարնոր չէ, այսօր ստեղծվել է այնպիսի աշխարհակարգ Ա աշխարհում հաստատվել է այնպիսի միջազգային քաղաքական հարաբերությունների համակարգ, որ որնէ պետություն առանձնացած ու մեկուսի գոյատնել

չի կարող: Չորրորդ, աշխարհն.այսօր կանգնած է այնպիսի վտանգի առջն, որն առնչվում է մարդկության լինել-չլինելու հարցի հետ /պատերազմ, շրջակա միջավայր, բնական ռեսուրսներ, մարդկության գերաճ, աղքատություն Ա այլն/, ա այս պարագայում բոլոր պետությունները, անկախ նրանց զարգացման ու հզորության աստիճանից, թույլ ն ուժեղ լինելուց, հավասարապես պատասխանատվություն են կրում այդ վտանգը կանխելու համար, քանզի համամարդկային աղետի դեպքում թվարկված հատկանիշները որնէ դեր չեն կարող: խաղալ Նշված համամարդկային խնդիրների իրականացումն ու նույնատիպ շահերի պաշտպանությունն էլ հենց դարձել է այսօր բոլոր պետությունների մտահոգության առարկան, ինչն էլ ընկած է միջազգային հարաբերությունների ձեւավորման հիմքում, որի նպատակն է որոշակի սկզբունքների ու նորմերի ընդունման Ա կիրառման հիման վրա կոնկրետ քայլերի, ձեռնարկումների, ու գործընթացների իրականացման ճանապարհով հասնել համամարդկային աղետների, վտանգների Ա մարդկության համընդհանուր շահերին հակասող այլ բացասական դրսնորումների վերացմանը: Այդ նպատակին հասնելու համար պետությունների Ա ոչ պետական կազմակերպությունների անմիջական մասնակցությամբ ձնավորվում են միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտներ` քաղաքական, ռազմա-քաղաքական, տնտեսական ն այլ բնույթի կազմակերպություններ, որոնք, կախված իրենց առջե դրված խնդիրների Ա ընդհանուր շահերի պաշտպանության բնույթից, կարող են լինել ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ համաշխարհային նշանակությամբ խնդիրներ իրականացնող սուբյեկտներ: Այսօր աշխարհում գործող Ա մեզ հայտնի այդպիսի միջազգային սուբյեկտներից են Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը /ՄԱԿ/, ՎարավԱրնելյան Ասիայի Պետությունների Ասոցիացիան /ՀԱԱՊԱ/, Եվրոպական Միությունը /ԵՄ/, Արաբական Երկրների Լիգան /ԱԵԼ/, Ամերիկյան Պետությունների Կազմակերպությունը /ԱՊԿ/, Աֆրիկյան Միության Կազմակերպությունը /ԱՄԿ/, Հյուսիսատլանտյան Պայմանագրի Կազմակերպությունը ՌՊԿ կամ ինչպես հայտնի է` ՆԱՏՈ/, Եվրոպայի Անվտանգության Ա Համագործակցության Ժողովը /ԵԱՀԺ/, Անկախ Պետությունների Համագործակցու-

թյունը /ԱՊՉ/ն այլն: Դրանց շարքին կարելի է դասել նան միջազգային հեղինակություն ձեռք բերած Ա միջազգային /համաշխարհային/քաղաքականության վրա ծանրակշիռ ազդեցություն ունեցող միջազգային հարաբերությունների այնպիսի սուբյեկտներ, ինչպիսիք են Համաշխարհային Առողջապահական Կազմակերպությունը /ՀԱԿ/, Համաշխարհային Արհմիությունների Ֆեդերացիան ԴԱՖ/, Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպությունը /ԱՄԿ/, Միջազգային Վալյուտային Ֆոնդը /ՄՎՖ/, Կարմիր Խաչը /ԿԽ/ Ա այլն: Միջազգային հարաբերությունների համակարգում գործող սուբյեկտների այսպիսի ցանկը ցույց է տալիս, որ լուծվելիք համամարդկային խնդիրները կարող են ունենալ ինչպես համաշխարհային բնույթ, որի պարագայում ձնա74

վորվում է համաշխարհային բնույթի քաղաքականության սուբյեկտներ /ՄԱԿ, ՆԱՏՈ, ԵԱՀԺ Ա այլն/, այնպես էլ տարածաշրջանային բնույթ /ՂԱԱՊԱ, ԱԵԼ, ԱՊԿ, ԱՊՀ ն այլն/, որի դեպքում ձեաավորվումեն համապատասխան

բնույթի սուբյեկտներ: Դրան զուգահեռ, միջազգային հարաբերությունների համակարգում ակտիվ գործունեություն են ծավալում նան ոչ ֆորմալ, ոչ պետական, հասարակական կազմակերպություններ ու միություններ, անհատներ ու քաղաքական գործիչներ, լոբբիստական շարժումներ, որոնք որոշակի նպատակներ հետապնդելով Ա դրանց հասնելու համար ակտիվ գործունեություն ծավալելով, մեծ ազդեցություն ու հետք են թողնում միջազգային հարաբերությունների համակարգի վրա ընդհանրապես, ս միջազգային վրա՝ մասնավորապես: /համաշխարհային/ քաղաքականության Այսպիսի մոտեցման դեպքում նկատելի է, որ միջազգային հարաբերությունների համակարգը ավելի լայն ընդգրկում ունի, քան միջազգային քաղաքականությունը, չնայած այն բանին, որ միջազգային քաղաքականությունը միջազգային հարաբերությունների համակարգի բուն էությունն է կազմում: Ուստի ճիշտ չէր լինի այս երկու երնույթների նույնացումը: Ճիշտ չէ նան միջազգային հարաբերությունների համակարգը դիտել որպես միջազգային քաղաքականության բաղադրիչ: Միջազգային հարաբերություններ ասելով սովորաբար հասկացվում է համաշխարհային հանրակցության բոլոր հիմնական սուբյեկտների միջն եղած քաղաքական, տնտեսական, գիտատեխնիկական, դրամա-ֆինանսական, սոցիալական, դիվանագիտական, իրավական, ռազմական, մարդասիրական Ա հաղորդակցման կապերի Ա հարաբերությունների ամբողջական համակարգը: Միջազգային /համաշխարհային/ քաղաքականությունը միջազգային իրավունքի սուբյեկտների նպատակասլաց քաղաքական գործունեություն է՝ ուղղված նրանց ընդհանուր շահերի՝ պատերազմի Ա խաղաղության հարցերի, մարդկության գոյատնման, համընդհանուր անվտանգության պաշտպանության Ա զինաթափման, գլոբալ տարածաշրջանային ս ազգային կոնՖֆլիկտների կարգավորման, շրջակա միջավայրի պաշտպանության, հետամնացության, աղքատության, սովի ու հիվանդությունների հաղթահարման Ա այլ համամարդկային խնդիրների իրականցմանը: Այլ կերպ ասած, միջազգային քաղաքականությունը միջազգային հարաբերություններում քաղաքականության սուբյեկտների ամբողջական ե նպատակամղված քաղաքական գործունեություն է: Միջազգային քաղաքականության հիմնական առաջնությունները պայմանավորված են այն ընդհանուր խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամբ, որոնք կանգնած են մարդկության Ա ազգային շահեր պաշտպանող քաղաքականության սուբյեկտների առջԱն: Միջազգային հարաբերությունների համակարգի գործառույթների այն մասը, որն իրականացվում է որոշակի սկզբունքների Ա նորմերի հիման վրա, տարբեր պետությունների ներկայացուցիչներից ձաավորված իրավասու քա75

ղաքական մարմնի կողմից, մենք անվանում ենք միջազգային քաղաքականություն, իսկ այդ գործընթացներիկոնկրետ իրականացնողներին` միջազգային քաղաքականությանսուբյեկտներ: Ինչպես արդեն նշել ենք, քաղաքականության սուբյեկտի կարնորագույն առանձնահատկություններից մեկը նրա իշխանությամբ օժտված լինելն է, այսինքն քաղաքական իշխանություն իրականցնելու իրավասու լինելը: Նույն առաձնահատկություննունեն նան միաջազգայինքաղաքականության սուբյեկտները: Իսկ ինչպես հայտնի է, քաղաքականության սուբյեկտին իշխանությամբօժտելու միակ իրավասուն պետությունն է: Ուստի միջազգային քաղաքականության սուբյեկտները կարող են ձնավորվել միայն պետությունների կամավոր միավորման սկզբունքի հիման վրա, որի դեպքում յուրաքանչյուր պետություն որոշակի իրավունքներովու լիազորություններովէ օժտում միջազգային այն կազմակերպությանը, որի անդամն է ինքը, Ա որի միջոցով ձգտում է իրականացնելինչպես իր ազգային շահերը պաշտպանող խնդիրներ, այնպես էլ մյուս պետությունների հետ համատեղ իրականացնելու տարածաշրջանային Ա համամարդկայինբնույթի խնդիրներ, որոնց լուծմամբ նա շահագրգռված էԱյսպիսով, միջազգային քաղաքականության սուբյեկտներն են պետությունների միացյալ ջանքերով ձաավորված միջազգային քաղաքական կազմակերպությունները,որոնք լիազորված են Ա իրավասու են միջազգայինհարաբերությունների համակարգում իրականացնելու կոնկրետ քաղաքական գործընթացներ: Դժվար չէ նկատել, որ միջազգային հարաբերությունների համակարգում նրա ոչ բոլոր սուբյեկտներն են օժտված նման լիազորություններով Ա իրավասությամբ /անհատներ, միություններ, կուսակցություններ, լոբբիստական շարժումներ Ա այլն/, ինչն էլ մեզ իրավունք չի տալիս նրանց միջազգայինքաղաքականությանսուբյեկտներ համարել:

Գրականություն 1.

ՊետրոսյանՌ.Հ. Քաղաքագիտություն,Եր. Աթո

էՕ. 8.. 30108

3. ԽԱօաուօտ

71. 3օոօո 11. 8. ԱԾուրօոօորո.

Օ.Լ.ԸՑԾԵՇԻՆԵԼ

Շ012115Խ0-ՈԾՈՒԻՎՇՇԼՈւՄ

ոօ, ԽԼ 1999 ուոթում Ճ.Ը.11Թոււտոօուլ 5. 11օողօոոք. 5 քօ ոշամւմ. 1101 քօր. Ճ. /Ճ. Թաոտւռ, ԽԼ 1999 6. ՇԽօ11 /Եո. ՀօսՓութու ԼԻ 15: ոքօօ/0ոծգոյ. Էպօթ 1991 4.

շոքեռո.

1993 Ի5-6

ԳԼՈՒԽ Հասարակության 1.

ՉՈՐՐՈՐԴ

քաղաքական

կլան

«Դասարակությանքաղաքական կյանք» քասկացությունը

«Քաղաքական կյանք» հասկացության վերլուծությունը թույլ է տալիս բարդ սոցիալական երնույթ, առանձնացնել հասարակական կյանքի այլ բնագավառներից Ա առավել հստակ պատկերացում ունենալ նրա քաղաքական բնույթի Ա էության մասին: Քաղաքական կյանքի վերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ հասարակությունը չափազանց բարդ, բազմաշերտ Ա բազմաչափ համակարգ է ն աչքի է ընկնում իր տարրերի, բաղադրիչների չափազանց մեծ բազմազանությամբ: Իսկ քանի որ մեր ժամանակներում տեղի են ունե-նում հասարակական-քաղաքական գործընթացների արագընթաց զարգացումներ ու փոփոխություններ, ավելի ու ավելի է բարդանում հասարակական հարաբերությունների բնույթը ո հասարակական կյանքը, ապա անհրաժեշտ է դառնում բազմակողմանի ուսումնասիրության ենթարկել քաղաքական կյանքին առնչվող բոլոր գործոնները, ուշադրություն դարձնելով հատկապես մարդկանց քաղաքական գիտակցության Ա վարքի վրա, որոնք քաղաքական զարգացումներում երբեմն վճռորոշ դեր են խաղում: Հասարակության քաղաքական կյանքը արտացոլվում է հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացների ամբողջ համակարգում, որում գործում են ամենատարբեր քաղաքական կառույցներ Ա ինստիտուտներ: Այն ներթափանցված է բոլոր այն տարատեսակ սոցիալական գործընթացների, կառուցվածքների Ա ենթահամակարգերի մեջ, որոնց շրջանակներում իրականացվում են ընդունված քաղաքական որոշումները: Քաղաքական կյանքի հիմնական բաղադրիչներն են` իշխանական հարաբերությունները, քաղաքական կառույցները Ա հաստատությունները, քաղաքական գաղափարներն ու տեսակետները: Այլ կերպ ասած, քաղաքական կյանքն իր մեջ ներառում է բոլոր այն գործողություններն ու կառուցվածքները, որոնք այսպես, թե այնպես ներառված են քաղաքական որոշումների ընդունման Ա իրականացման գործընթացներում, այսինքն` քաղաքական իշխանության իրականացման ողջ համակարգում: Հասարակության քաղաքական կյանքի բովանդակության ն բնույթի մասին ավելի հատակ պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտէ վերլուծել Ա իմաստավորել նրա կառուցվածքային համակարգում որոշիչ նշանակություն ունեցող մի քանի հիմնարար հասկացություններ: Այդպիսի հիմնարար հասկացություններից է, նախ Ա առաջ, հասարակության քաղաքական համակարգը, որն իր մեջ ներառում է բազում տարբեր բաղադրիչներ, կառուցվածքներ ու կազմավորումներ, առանց որոնց ուսումնասիրման քաղաքական կյանքի մասին հստակ պատկերացում կազմել հնարավոր չէ: Քաղաքական համակարգի բաղադրիչներիցու կառուցվածքներից մի քանիսը հանդես են գալիս որպես ինքնուրույն բարդ համակարգեր, օրինակ` պետությունը,

քաղաքականությունը`որպես

կուսակցությունը, քաղաքական ինստիտուտը, քաղաքական գործընթացը Ա այլն, որոնց ավելի մանրամասն վերլուծությունը կտրվի հաջորդ գլուխնե-

րում:

Քաղաքական կյանքի կարնորագույն տարրերից են քաղաքական ինստիտուտները, որոնք իրենց մեջ ընդգրկում են քաղաքական բնագավառի բազմաթիվ հարաբերություններ Ա կառուցվածքներ: Քաղաքական ինստիտուտ ասելով հասկանում ենք մարդկային հարաբերությունների այն լուրահատուկ դրսնորումները, որոնք արտացոլվում են կոնկրետ, ամուր ն կայուն քաղաքական կապերի մեջ: Նրանց մի մասը որոշակի նյութական կազմակերպությամբ է օժտված, օրինակ` հասարակական-քաղաքական միավորումները, քաղաքական կուսակցությունները Ա այլն: Մյուսներն ունեն ոչ նյութական բնույթ, օրինակ՝ իրավական նորմերն ու պատկերացումները, սեփականության դրսնորման ձները, իշխանությունը, լեգիտիմությունը Ա այլն: Քաղաքական կյանքի կարնորագույն տարրերից է քաղաքական կառուցվածքը, որը նախ ս առաջ արտահայտում է քաղաքական սուբյեկտների գործունեության, քաղաքական ինստիտուտների փոխադարձ կապերի ամբողջությունը: Կառուցվածքը բնորոշում է համակարգի տարրերի հարաբերականորեն անփոփոխ, կայուն կապերը, որոնք պահպանում են նույնիսկ այն դեպքում, երբ փոխվում են մարդիկ կամ սերունդներ: Այդպիսի կառուցվածքներ են կառավարությունը, պառլամենտը, կուսակցությունները Ա այլն: Քաղաքական կյանքի կարնորագույն բաղադրիչներից է քաղաքական գործընթացը: Քաղաքական գործընթացներ ասելով նկատի է առնվում քաղաքական համակարգի կամ նրա տարրերի փոխկապակցված փոխհարաբերությունների ամբողջությունը Ա դրանց զարգացումը: Քաղաքական գործընթացները զարգանում ու փոփոխվում են բազում օբյեկտիվ Ա սուբյեկտիվ գործոնների ազդեցության տակ: Կոնկրետ մարդկանց միջամտությունը այդ պրոցեսներին կարող է արագացնել կամ դանդաղեցնել դրանց զարգացումները, դրանք դարձնել կառավարելի կամ ոչ կառավարելի, ստեղծագործական կամ ավերիչ: բնույթը նս կախվածությունը սուբյեկչ Այդ գործընթացների ) տիվ գործոններից յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում կարող է տարբեր լինել, ինչը կարելի է պարզել միայն մանրակրկիտ վերլուծության դեպքում: առավել Հասարակության քաղաքական կյանքի յուրահատկությունը հասկանալի է դարձնում «ներկայացուցչություն» հասկացության վերլուծուունը: է օրենս Ժամանակակակից քաղաքակ աղաքական համակարգը կ ը կազմված զմվ թյունը դատական, գործադիր համակարգերից, կենտրոնական Ա տեղական կառավարման համակարգերից, որոնք հենվում են ընտրությունների միջոցով ներկայացուցչական մարմինների ձնավորման սկզբունքների վրա: Պետք է նկատի ունենալ, որ ներկայացուցչական սկզբունքների իրականացումը կարող է տեղի ունենալ միայն Ժողովրդավարության սկզբունքներով ձեաավորվածքաղաքական համակարգերում: Քաղաքական կյանքում մեծ նշանակություն ունի պետությունը, որը հասարակության քաղաքական համակարգի միջուկն է համարվում, Ա իրենից

դիր ,

ներկայացնում է իշխանության տարբեր մարմինների միջն եղած փոխազդեցությունների ամբողջությունը: ՀՁասարակությանկյանքում տեղի ունեցող բոլոր քաղաքական գործընթացները ուղղակի թե միջնորդավորված առնչվում են պետության կամ նրա բաղադրիչները կազմող իշխանության մարմինների հետ, ազդելով դրանց վրա, միննույն Ժամանակ գտնվում են նրանց ազդեցության տակ: Հասարակության քաղաքական կյանքի կարնորագույն գործոններից են քաղաքական կուսակցությունները: Կուսակցությունը կազմակերպված քաղաքական ուժ է, որը մարդկանց միավորում է որոշակի գաղափարների Ա ձգտում է իշխանության կամ իշխանության վրա ազդելու ճանաշուրջ պարհով իր քաղաքական ծրագրերը իրականացնել: Կուսակցության Ա կու սակցական համակարգերի բնույթը որոշվում է բազմաթիվ գործոններով ավանդույթներ, երկրի պատմությունը, ազգային առանձնահատկությունը, երկրի տնտեսությունը, սոցիալական կառուցվածքը, կրոնը, բարոյական նորմերը ն այլն: Քաղաքական կյանքը բնորոշող Ա նրա բոլոր կողմերի հետ խիստ փոխկապակցված կարնորագույն գործոններից է քաղաքական իշխանությունը: Քաղաքական կենսագործունեության բոլոր դրսնորումները, որոնց մասին խոսվեց վերը, այսպես թե այնպես կապված են քաղաքական իշխանության հետ, Ա նրա տարատեսակ դրսնորման ձներն են: Արդի աշխարհում գնալով հաղթահարվում է ոչ բռնի մեթոդներով քաղաքական իշխանության իրականացումը: Սակայն, այնուհանդերձ պետական իշխանության անբաժանելի հատկանիշը եղել ն մնում է պարտադրանքի մեթոդի կիրառումը, առաջին հերթին սահմանադրական, քաղաքական, քրեական, քաղաքացիական Ա այլ օրենսդրական համակարգերի միջոցով: Մենք համառոտակի թվարկեցինք հասարակության քաղաքական կյանքի հիմնական կոմպոնենտները, առանց կանգ առնելու նրանց մանրամասն վերլուծության վրա, որովհետն դրանցից յուրաքանչյուրը հետագայում են նրանց հատկացված առանձին բաժիններում: քննարկվելու Այսպիսով հասարակության քաղաքական կյանքն իր մեջ ներառում է երնույթների չափազանց լայն շրջանակ, առաջին հերթին բազում քաղաքական ինստիտուտներ Ա դրանց գործառույթները, սոցիալական խմբերի տարբեր տեսակի փոխհարաբերություններ՝ կապված իշխանության հարցի հետ: Քաղաքական կյանքում փաստորեն շոշափվում է Ա իրականացվում է հասարակության յուրաքանչյուր անդամի շահեր, անկախ այն բանից, թե նրանք ինչպիսի կազմակերպության կամ կառույցի անդամ են:

մարդկանց,

ն անհատների սոցիալական խմբերի

Քաղաքական կյանքին մասնակցության ձներն

ու

առանձնահատկությունները

Հասարակության քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող զարգացումների փոփոխությունների վրա բացի նշված հիմնական քաղաքական կառույց79

են թողնում ներից, մեծ ազդեցություն զդճցությ թող րբեր սոցիալական սոցիալական խխմբերը, մբերը, ազ տարբեր գային հանրույթները, դասակարգերը, կրոնականԱ մասնագիտական խմբերը Ա առանձին անհատները: Դրա հետ միասին կարնոր նշանակություն ունի նան այն սոցիալական պայմանների ուսումնասիրությունը, որոնցում ընթանում են քաղաքական սուբյեկտների գործունեությունը: Քաղաքական կյանքի բազմազանությունը արտահայտվում է նան նրանով, որ այն ունի ոչ միայն դասակարգային, ազգային, խմբային, կուսակցական, այլ նան անհատական չափանիշներ: Այդ է թերնս պատճառը, որ քաղաքական հետազոտությունների մեջ գնալով ավելի մեծ տեղ է հատկացվումանհատ-պետություն փոխհարաբերություններիուսումնասիրությանը: մեջ հաստատվում է բոլոր քաղաքացիԺամանակակից հասարակության ների, նրանց քաղաքական իրավունքների ս ազատությունների հավասարություն, աստիճանաբար ամրագրվում է անհատի` որպես իշխվող օբյեկտի, նկատմամբ պետության իրավասությունների սահմանափակում: Անհատը աստիճանաբար վերածվում է ակտիվ քաղաքական սուբյեկտի, քաղաքական կյանքի գործուն մասնակցի: Այդ փոփոխությունները հաշվի առնելով, քաղաքագիտության համար կարնորագույն խնդիր է դառնում քաղաքական գործընթացներին մարդկանց ակտիվ մասնակցության շարժառիթների -

ուսումնասիրությունը:

Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ առանձին մարդկանց ակտիվ քաղաքական գործունեության մղող հիմնական պայմաններից են. ա/ անհատի սոցիալական կարգավիճակը, քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու համար նրա նյութական հնարավորություններիԱ ազատ Ժամանակի առկայությունը, բ/ անհատի քաղաքական գիտակցության Ա քաղաքական կուլտուրայի մակարդակը, որը թույլ է տալիս նրան քաղաքական կյանքի մասին իրական պատկերացում ունենալ, որոշման Ա քաղաքական քաղաքական վարքագծի վա ծ գ/ անհատիորոշակի ր ղաքական դիրքորոշ քաղաքական առկայությունը, քաղաքական գործունեություն դրսնորելու կարողությունն ու ընդունակությունը, ինչպես նաւ համապատասխան կամային հատկանիշ-

ները:

Մարդկանց քաղաքական ակտիվության մակարդակը, անկախ նրա անհատական հատկանիշներից, բարձրանում է այն Ժամանակ, երբ հասարակության քաղաքական կյանքում հաստատվում են նպաստավոր պայման-

ներ:

դ/ օրենսդրական դաշտի ստեղծումը, որը ոչ միայն չի արգելում քաղաքացիների ակտիվության դրսնորմանը, այլն խրախուսում է այն, որը հիմնականում պայմանավորվում է քաղաքական, տնտեսական, իրավական գործոնների համակարգի առկայությամբ: Այսինքն` այնպիսի հարաբերությունների համակարգի առկայությամբ, որոնք մարդուն թույլ են տալիս ընտրել Ա ընտրվել, լինել գորածատեր նւ. սեփականատեր, ունենալ համոզմունքներ, գաղափարներ ազատ արտահայտելու իրավունքԱ այլն,

մարդկանց կենսամակարդակի ապահովվածության անհրաժեշտ աստիճանը, ինչպես նյութական, այնպես էլ հոգնոր առումով, ւ քաղաքական գործունեությամբ զբաղվելու համար գոնե նվազագույն ազատ ժամանակ: Կախված վերը նշված գործոնների առկայության աստիճանից, հասարակության մեջ ձւավորվում է դրան համապատասխան քաղաքական գիտակցության ն վարքագծի դրսնորման աստիճաններ, որոնք ազդում են քաղաքական կյանքի վրա, նրան հաղորդելով որոշակի բնույթ ն ուղղվածություն: Մարդկանց քաղաքական վարքագծի դրսնորման հիմնական տեսակները ձեավորվում են նրանց անհատական հատկանիշների ն սոցիալ-քաղաքական պայմանների ազդեցության տակ, ինչի պատճառով էլ մենք հասարակության մեջ հանդիպում ենք տարբեր տեսակի անհատների տիպերի: Դրանց հիմնականում կարելի է բաժանել երեք հիմնական տիպերի. 1. անհատի ակտիվ տիպ, որը քաղաքական կյանքին իրական շահագրգիռ մասնակցություն է ունենում: ձասարակության մեջ որքան շատ է նման տիպի անհատների քանակը, այնքան հասարակության զարգացման ն առաջընթացի հնարավորությունները մեծ են. 2. անհատի ոչ ակտիվ, կամ դիտորդի կեցվածքով անհատների տիպ, որոնք քաղաքական գործընթացներին մասնակցում են դեպքիցդեպք, այն էլ՝ քաղաքական հիմնական իրադարձությունների Ժամանակ. 3. անհատի ապաքաղաքական տիպ, երբ մարդը անտարբեր է քաղաքական գործընթացներինկատմամբ, չի մասնակցում դրանց: Սովորաբար անհատների այդպիսի տիպը գերակայում են ոչ ժողովրդավարական, ամբողջատիրական ն բռնապետության տիպի քաղաքական ռեժիմներում, որտեղ ոչ կյանքին մարդկանց մասնակցությումիայն չի խրախուսվում նը, այլն արգելվում է, երբեմն էլ՝ դաժան մեթոդներով: Սակայն քաղաքական կյանքին մարդիկ մասնակցում են ոչ միայն որպես անհատներ, այլն, որպես այս կամ այն սոցիալական խմբի, քաղաքական կուսակցության անդամ, որոնց միավորում է տնտեսական, քաղաքական, ազգային, մասնագիտական Ա այլ ընդհանուր շահեր: Ուստի քաղաքական մակյանքը իրականացվում է ոչ միայն անհատական, այլն կարդակով, որտեղ իրականացվում են սոցիալական խմբերի, դասակարգերի, կուսակցությունների, մասնագիտական ն. կրոնական հանրույթների շահեր: Հենց այս ուժերն են քաղաքականությանը հաղորդում ազգային, դասակարգային կամ կրոնական բնույթ: Միավորվելով, մարդիկ ավելի արդյունավետ քաղաքական գործունեություն են ծավալում ն ավելի մեծ քաղաքական խնդիրներ են կարողանում լուծել, քանի որ այդ կերպ նրանք ավելի արդյունավետ են ազդում իշխանության ն պետության վրա: Իրենց նպատակներին հասնելու համար այդ հանրույթները օգտագործում են մի շարք մեթոդներ ն միջոցներ, որոնցից կարելի է առանձնացնել հետնյալները. ընտրական գործընթացների ընթացքում քաղաքական ուժերը իրենց ընտրողների միջոցով ազդում են պետական իշխանության մարմինների ձաավորման վրա: Դեմոկրատական երկրներում ընտե/

հասարակության

քաղաքական

ավելի բարձր

րությունները բացառիկ նշանակություն ունեն հասարակության քաղաքական կյանքի համար, որի պատճառով տարբեր սոցիալական սուր բնույթէ կրում. ուժերի միջն պայքարը չափազանց կարնորագույն միջոց է մամուլը, որը տարբեր միջոցների օգտագործմամբ կարողանում է հասարակական կարծիք ձնավորել, ինչը քաղաքական պայքարում հաղթանակի հիմնական գրավականներից է. տարբեր լոբբիստականխմբերի միջոցով իշխանությանմարմինների վրա ճնշումը, ինչը երբեմն իրականացվում է ոչ միայն թույլատրելի մեթոդներով, ասենք՝ խորհրդարանում սուր քննադատություններ կազմակերպելու միջոցով, այլն ոչ թույլատրելի միջոցներով, ինչպես օրինակ, ահաբեկումը, շանտաժը, քաղաքական սպանությունը Ա այլն, (տարբեր տեսակի զանգվածայինմիջոցառումներիիրականացման ճանապարհով, սկսած միտինգներից, ցույցերից, մինչե զինված

ապստամբությունը: Քաղաքական ուժերի գործունեությունը

սովորաբար անձնավորվում

կոնկրետ քիչ թե շատ ազդեցիկ լիդերների կերպարանքով,որոնք առաջ են քաշվում այս կամ այն քաղաքականուժի կողմից նե դառնում են նրա քաղաքական գործունեության կազմակերպիչն ու առաջնորդը: Առաջնորդների գործունեության բնույթը մեծ ազդեցություն է թողնում հասարակությանքաղաքական կյանքի վրա, որը կարող է ընթանալ ինչպես զարգացման Լւ առաջընթացի ճանապարհով, այնպես էլ քայքայման ու կործանման տանել հասարակությունը: Դա տեղի է ունենում հատկապես այն ժամանակ, երբ քաղաքական գործիչները նախընտրական պայքարի ժամանակ բազում խոստումներ են տալիս իրենց ընտրողներին, ն նրանց աջակցությամբ իշխանության գալով` հրաժարվում են իրենց խոստումները կատարել, Ա իշխանությունը սկսում են օգտագործել իրենց անհատական կամ խմբի նեղ շահերի պաշտպանության համար: Դրա հետեանքով իրականացնում են այնպիսի քաղաքականություն, որը քալքայում է հասարակության տնտեսական Ա սոցիալական ոլորտները, ծաղկում է կամայականությունն ու կաշառակերությունը, ծնվում է հալածանք ու անհանդուրժողականություն այլ քաղաքական ուժերի նկատմամբ, հասարակությանմեջ ուժեղանում է կառավարման բռնի մեթոդների կիրառումը: 3.

Պետությանն հասարակության փոխհարաբերությունների հիմնականձները

Հասարակության քաղաքական կյանքի բազմաթիվ արատներիհաղթահարման կարնորագույն պայմանը կապված է պետության ն հասարակության փոխհարաբերությունների հարցի կարգավորման հետ: Հասարակության վրա ազդելու հզոր միջոցներիտեր լինելով, պետությունըկարող է լու82

զարմիայն առաջընթացիխմդիրներն հասարակությունը առաջ մղել քաղաքականություն, ա յնպիսի գացմանճանապարհով,այլե իրականացնել է հասարակությունը: Այդպիսի օրինակներ որը քայքայում ու կործանում օրերը բազմաթիվ են ն պատմությունը մեր մինչն սկսած հին աշխարհից դրա վկան է: հիմնական խնդիրներիցմեկը Մեր ժամանակներում քաղաքագիտության ս պարզել Ա գտնելն է այն պատասխանը,թե պետության քաղաքացիական ձնավորհամակարգի հասարակությանինչպիսի փոխհարաբերությունների կյանքաղաքական հասարակության է ման շնորհիվ հնարավոր ապահովել զարգացումն հասարակության ապահովի որը քի այնպիսի կազմակերպում, ու առաջընթացը, զերծ պահելով նրան հետընթացից, քայքայումից, հակակերպ ասած սությունների Ա ճգնաժամերիսուր դրսնորումներից այլն: Այլ ձնավորգտնել պետության Ա հասարակությանփոխհարաբերությունների զարգաներդաշնակ ման այն սկզբունքը, որը թույլ կտա հասարակության

ծել

ոչ

ցում:

են հասաՎասարակությանզարգացմանըզուգընթաց որքանով փոխվել քաղաքականհամատնտեսական, սոցիալական,իրավական, նան են պետության Ա նրա քակարգերը, այնքանով փոխվել Ա զարգացել բնույթն ու բովանդաղաքացիներիմիջ, եղած փոխհարաբերությունների

րակության կությունը:

ուներ այնԽոսելով իդեալականպետության մասին, Պլատոնը նկատի անէր կանգնած վեր բարորությունը պիսի պետություն, որտեղ պետության ծառահատների բարորությունից, որտեղ քաղաքացիներըանշահախնդիր կյանքը տալու յում էին հասարակությանըԱ նույնիսկ պատրաստ էին իրենց նրա համար: Ա փոխհաԻնչպես տեսնում ենք, այստեղ պետության քաղաքացիների Դա են: բնորոշ աշխարհի հին րաբերությանհարց չկա, դրանք նույնացված գիծն էր: Ա քաղաքաԳրեթե ոչինչ չփոխվեց միջնադարում:Այստեղ էլ պետության հասացիների առանձնացում չկա, որովհետե նախ չկար քաղաքացիական

րակություն: Հետնաբար

հասարակություն պետություն-քաղաքացիական է ձեա-

ծագում են այն ժամանակ, երբ սկսվում փոխհարաբերությունները Ա հասարակությունը,որը ըստ երնույթին, նախ վորվել քաղաքացիական հարաբերուէ սեփականատիրական առաջ պայմանավորված մասնավոր

թյունների հաստատման, պետության կողմից մասնավոր սեփականատիրոջ իրավունքներիճանաչման հետ: Սակայն մասնավոր սեփականատիրական են ոչ միայն դրական, այլն իրավունքը,ինչպես Ա ուրիշ իրավունքներ,բերում են հակաբացասականարդյունքներ: Դրանք տարանջատում մարդկանց, պետությունը թուլացնելով դրում իրար, օտարում մեկը մյուսից, դրանովիսկ մասնավոր Ա հասարակությանամբողջությունը:Դա է թերնս պատճառը, որ հաստատման անցած ամբողջ հարաբերությունների սեփականատիրական հաէ կատարելագործելու անընդհատ արվում փորձ ժամանակաշրջանում

բնույթը, պետության սարակական հարաբերությունների

հասարակության փոխհարաբերությունների սկզբունքները, հասնել այդ բացասական դրսնորումների վերացմանը, հասարակության մեջ պետության Ա քաղաքացիների միջն փոխհարաբերությունների ներդաշնակմանը: Այսօր ընդունված է, որ պետության Ա քաղաքացիական հասարակության միջն փոխհարաբերությունները հասարակության քաղաքական կյանքի բնորոշման հիմնական չափանիշն է: Ինչպես պետությունը, այնպես էլ քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններն իրենց գործառույթների սահմաններն ունեն, որոնց միջն գոյություն ունի որոշակի դրական հարաբերությունների մակարդակ, ինչը սակայն, պայմանավորված է կոնկրետ երկրի զարգացման պատմական պայմաններով: Գոյություն ունեցող ժամանակակից հասարակական համակարգերը կարելի է բաժանել երկու հիմնական տեսակների, որոնց միջն գոյություն ունեն միջանկյալ անցումային տարբեր ձներ: Առաջին տեսակը ոչ դեմոկրատական, հիմնականում ամբողջատիրական հասարակական հարաբերությունների համակարգն է, որին բնորոշ է քաղաքացիական հասարակության վրա գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգի լրիվ գերիշխանությունը: Այս դեպքում պետությունը իշխում է հասարակության տնտեսական, քաղաքական, տեղական, անձնական, ընտանեկան հարաբերությունների ողջ համակարգի վրա Ա բավականին խիստ մեթոդներով է կարգավորում դրանք: Այդպիսի համակարգերի բնորոշ գիծը միատիպ մտածելակերպն է: Եվ որպես կանոն այստեղ մեծ զարգացում է ապրում ստվերային տնտեսությունը, աճում են ստվերային կառուցվածքները, կազմակերպված հանցագործությունները Ա այլն: Արդյունքը լինում է այն, որ այդ համակարգը անընդունակ է դառնում ապահովել հասարակության ներդաշնակ զարգացումը, տնտեսության աճը, ծնում է ճգնաժամային երԱույթներ, հասարակությանը դնելով քայքայման վիճակի մեջ: Երկրորդ տեսակը ժողովրդավարական համակարգն է, որի դեպքում քաղաքական իշխանության ազդեցության սահմանները սահմանափակվածեն, իսկ քաղաքացիական հասարակության դերը հասարակական քաղաքական կյանքում նշանակալից է: Այռ համակարգում տնտեսությունը հենվում է սեփականության բազմազան ձների վրա: Քաղաքական կյանքում առկա է բազմակուսակցական համակարգ, բազմակարծություն ւ գաղափարների ազատություն: Հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներում տիրում է ազատ մրցունակություն, որը հասարակության զարագացման հիմնական գրավականներից մեկն է: Այս պարագայում պետության հիմնական խնդիրն է դառնում այդ հարաբերությունների կարգավորման երաշխավորումը: Իհարկե, այս սոցիալ-քաղաքական համակարգն էլ դեռնս զերծ չէ թերություններից ն կատարելագործման երկար ճանապարհ ունի անցնելու: Այս համակարգում դեռես հանդիպում ենք ուժի իշխանության առկայությանը, գործազրկությանը, աղքատությանը ն այլն, ւ փորձ է արվում դրանք հաղ84

թահարել սրցիալական րառմանճանապարհով:

համակարգի պաշտպանության

ստեղծման

կի-

էլ ունեն Ինչպես տեսնում ենք, նշված համակարգերի երկու տեսակներն Դա գուցե Ա բնակողմերը: ինչպես իրենց դրական, այնպես էլ բացասական սոցիալիկան է, քանզի ինչպես մարդացման, այնպես էլ հասարակության կատամինչն անցնելու ունի ճանապարհ երկար դեռ զացիայի գործընթացը առանձնահատդրսնորումների բացասական Սակայն հասնելը: րելության կյանքի կություններիբացահայտումըթույլ է տալիս մշակելու քաղաքական

ձնավորմանայնպիսի տարբերակ, որը առավելագույնս կփամապատասխանի տվյալ երկրի տնտեսական կուլտուրական պայմաններին: Քաղաքացիների Ա իշխանության ինստիտուտներիփոխհարաբերումարմիննեթյունների վրա կարող է ազդեցություն ունենալ իշխանության համակարգը փոիշխանական առանց փոփոխությունները, րում կատարած ազգային ժողովի կազմի փոփոխություխելու: Օրինակ` կառավարության, ուղղությունն ու բնույթը փոնը, որը կարող է քաղաքականգործընթացների ի մաստով: խել, ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական է գործընթացների Այսօր աշխարհում նկատվում ժողովրդավարացման որը նպաստում է զանգվածներիքահաստատման Ա տենդենց, ծավալման են քաղաղաքականակտիվության աճին, ընդարձակվում քաղաքացիների մասէ կառավարմանգործընթացներին քական իրավունքները, մեծանում է ԺողոԱ նակիցների քանակը: Եվ որքան զարգանում կատարելագործվում է դառու առաջադիմական վրդավարությունը,այնքան ավելի թափանցիկ բնույթը: նում պետության Ա քաղաքացիներիփոխահարաբերությունների: է սահմանափակվում մեջ գնալով ավելի հասարակության Քաղաքացիական է անհատի գործերին պետության միջամտությունը,թուլանում պետության մեծանում է ուժը, կարնորագույնհատկանիշներից մեկի` պարտադրանքի հնարավոազդելու քաղաքացիներիկողմից իշխանությանմարմինների վրա մասնակցելու միջոցով: րությունը, հասարակությանկյանքի կառավարմանը

հիմնական Քաղաքական կյանքի կազմակերպման նորմերը սկզբունքներն ու ունի

ազդեցություն Քաղաքական կյանքի կազմակերպմանվրա հարահասարակական տվյալ պահին հասարակությանմեջ հաստատված կազմակյանքի քաղաքական Քանզի բերությունների ողջ համակարգը: է միայն այնպիսի նորմեր կերպման ընթացքում հնարավոր իրականանցնել են իշխող հասարակական համապատասխանում ու սկզբունքներ, որոնք ռեժիմների հարաբերություններիբնույթին: Բռնապետականքաղաքական օլիմիապետություն, պայմաններում,անկախ նրանց դրսնորման ձներից՝ կյանքի քաղաքական հասարակության գարխիա, թե ամբողջատիրություն, Դա իշխանուհենվում է մեկ հիմնական սկզբունքի վրա: կազմակերպումը ողջ հասարակուօղակներում ստորին մինչն թյան վերին օղակներից սկսած մեծ

թյանը իշխանավորների կամքի ւպարտադրումն է, որը բարձրացված է պետության քաղաքականության, ասել է թե օրենքի աստիճանի: Այս պարագայում հասարակության քաղաքական կյանքի կազմակերպումը արտոնյալ խավի, տվյալ դեպքում իշխանավորների, բացարձակ մենաշնորհն է, ն. երկրի բնակչությունը ոչ միայն մասնակից չէ քաղաքական կյանքի կազմակերպմանը, այլն կազմակերպված ձնով դրանից մեկուսացված է: Բռնապետության պայմաններում քաղաքական կյանքի կազմակերպումը իրականացվում է միագիծ վերից վար պարտադրանքի կիրառման սկզբունքով: Եվ իրականացվում է հիերարխիայինբնորոշ կառավարման սկզբունքը, որտեղ իշխանության ամեն մի օղակ իրենից ներքն կանգնածի նկատմամբ անսահմանափակ իշխանություն ունի, որն ի դեւպ, ամրագրված է օրենքով: Դա տնում է այնքան Ժամանակ, քանի դեռ հասարակության մեջ չի հասունացել տիրող քաղաքական համակարգը փոխելու անհրաժեշտությունը ն քանի դեռ այն չի դարձել բնակչության մեծամասնության գիտակցված պահանջ-

մունք: Պատմական զարգացման այս ճանապարհով է անցել ն անցնում հասարակությունը, ե դեռ երկար անցնելիք ճանապարհ ունի, մինչ քաղաքական կյանքի կազմակերպման ժողովրդավարական սկզբունքների ն նորմերի իրականացման կատարյալ աստիճանը: Հասարակության քաղաքական կյանքը անընդհատ զարգանում ն կատարելագործվում է: Հստակ ուրվագծվում է հասարակության մեջ Ժողոհեռանկարները: Համաշխարվրդավարական սկզբունքների հաստատման հային քաղաքական գործընթացներին ուշադիր հետնելով պարզ երնում է, որ երկրների ճնշող մեծամասնությունը բռնել են ժողովրդավարացման ուղին: Այս ամբողջը հասարակության քաղաքական կյանքի կազմակերպման նոր մոտեցումներ է պահանջում, նրա սուբյեկտների միջն փոխհարաբերությունների նոր սկզբունքներ են առաջացնում: Ժողովրդավարության սկզբունքներով կազմակերպվածհասարակության մեջ քաղաքական կյանքին բնակչության մասնակցությունը գնալով ավելի ակտիվ ու նշանակալից է դառնում: Քաղաքական գործողության ձները դառնում են զանգվածային, դրսնորվելով նախընտրականպայքարի, միտինգների, ցույցերի, քաղաքացիական անհնազանդության, գործադուլների ն այլ միջոցներով: Քաղաքական գործողությունները կարելի է տարբերակելնրանց կազմակերպվածության աստիճանով: Դրանք կարող են լինել ե բարձր աստիճանի կազմակերպված, նւ տարերային: Երկարատնե կազմակերպված, Ա թույ պատմական պրոցեսի ընթացքում մշակվել են քաղաքական կյանքի կազմակերպման որոշակի նորմեր, սկզբունքներ Է ձներ, որոնք քաղաքական կյանքին հաղորդում են որոշակի կայունություն ե հետագա առաջընթացի հնարավորություն: Այդ նորմերից ն սկզբունքներից կարնորներն են անհատի իրավունքների ն ազատություններիպաշտպանությունը, քաղաքական իրատալիս է ընտրելու ն ըտրվելու վունքները, որը յուրաքանչյուր քաղաքացու

իրավունք, քաղաքական համոզմունքներ ունենալու, քաղաքական միավորման անդամ լինելու ազատություն: Տնտեսության բնագավառում մարդուն իրավունք է տրվում լինել սեփաիրավունք: կանատեր, ձեռներեց, ունենա ազատ Ա ապահով աշխատանքի Սոցիալական ոլորտում հաստատվում է արժանապատիվ կենսամակարդակի, կրթության, առողջապահության, սոցիալական ապահովության, հանգստի ու այլնի իրավունք: Հոգնոր ոլորտում ընդունվում է մարդու ազատ մտածողության, համոզմունքների, խղճի, խոսքի, դավանանքի, ստեղծագործության, մտավոր սեփականությանպաշտպանության իրավունքը: Իհարկե, նման իրավունքների Ա ազատությունների արձանագրությունը օրենսդրական համակարգում դեռես չի նշանակում, թե այդ նորմերն ու սկզբունքները ինքնաբերաբար կարող են գործել ն հեշտությամբ իրականացվել հասարակական կյանքում: Կարելի է նշել, որ հասարակության քաղաքական կյանքի կազմակերպման աստիճանը ուղղակիորեն կախված է վերը նշված նորմերը ն սկզբունքները հասարակության մեջ իրականացնելու աստիճանից: Ասել է թե, այդ սկզբունքների իրականացման աստիճանը կարող է մեզ իրական պատկերացում տալ հասարակության ժողովրդավարացման աստիճանի մասին: Այսօր բավականին հստակ ուրվագծվում է քաղաքական կյանքի կատարելագործմանհիմնական ուղղությունները, նրա հեռանկարները: Քաղաքական համակարգի միջուկ հանդիսացող պետության կատարելագործման հիմնական ուղղությունը Ժողովրդավարական իրավական պետությունն է, որի տակ հասկացվում է պետական կառուցվածքի բարձրագույն ձն: Դա պետության այնպիսի ձն. է, որն ապահովում է իր քաղաքացիների իրավունքների ո ազատությունների իրականացումը, որի իշխանության մարմինները, հատկապես դատարաննու ոստիկանությունը հստակ պաշտպանում են եղած օրենքները: Դա պետական իշխանություն է, որն ուղղակիորեն չի խառնվում Ա չի միջամտում քաղաքացիական հասարակության կյանքին, քաղաքացիների ն նրանց կազմակերպություններիգործերին: Իրավական պետությունը կարող է զարգանալ միայն բազմակարծության, բազմակուսակցականհամակարգիառկայության պայմաններում, որի ընթացքում տարբեր սոցիալականխավերի շահերը առավել լրիվ է պաշտպանվում: Առանց բազմակարծության ժամանակակից ժողովրդավարական սկզբունքների զարգացում լինել չի կարող: Անշուշտ դա նույնպես ինքնաբեԴա կախված է իշխանության պառլամենտական րաբար տեղի չի ունենում: գործառույթների մեխանիզմների կատարելագործման անհրաժեշտության հետ, քաղաքական ուժերի ն շարժումների համաձայնեցված գործունեության հետ, որի ընթացքում ձնավորվում են պառլամենտական տիպի կուսակցությունները, որոնց գործունեության բնույթից է կախված քաղաքական կյանքի կազմակերպումը ժողովրդավարական սկզբունքների ն նորմերի հիման վրա:

Ժողովրդավարական սկզբունքներով Ա նորմերով քաղաքական կյանքի կազմակերպումը արմատապեսվերափոխում է հասարակությանողջ քաղաքական համակարգը: Խիստ կապված լինելով հասարակության քաղաքական համակարգի հետ, նրան զուգահեռ զարգանում Ա կատարելագործվում է նան քաղաքացիական հասարակությունը: Այն ավելի ու ավելի է դառնում ինքնակառավարվող Ա ինքնազարգացող համակարգ, դառնալով պետության հակակշիռ, որում գործում են անկախ տնտեսական, ազգային, կրոնական Ա այլ կազմակերպություններ: Քաղաքացիական հասարակության գործառնության անհրաժեշտ պայմանը անհատի սոցիալական, մտավոր, հոգեբանական զարգացման բարձր մակարդակն է, նրա լրիվ ինքնուրույնությունը Ա ներքին ազատությունը, քաղաքական կյանքին ակտիվ մասնակցության

գիտակցումը: 5.

Քաղաքականկյանքի առանձնահատկություններըՀայաստանի

Հանրապետությունում

Հայաստանի Հանրապետության այսօրվա քաղաքական կյանքը ձնավորէ 20-րդ դարի 80-ական թվականների վերջերին տեղի ունեցած խոշորամասշտաբ քաղաքական իրադարձությունների ազդեցության տակ, որոնք տեղի էին ունենում ինչպես ԽՍՀՄ ողջ տարածքում, այնպես էլ բուն Հայաստանում: Ուստի Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքական կյանքի մասին առավել լրիվ պատկերացում ունենալու համար անհրաժեշտ է քննարկել մի քանի կարնոր գործոններ Ա գործընթացներ, որոնց ազդեցությունը առավել նշանակալից են եղել հասարակական հարաբերությունների նոր համակարգի ձնավորմանգործում: Դրանցիցկարելի է առանձնացնել. ա) 1998թ. սկզբներից սկսված ազգային զարթոնքը, որը հայ ժողովրդին միավորել էր Արցախը Հայաստանինվերամիավորելուպահանջատիրության հարցի շուրջ: Այն արտաքնապես, կարծես թե զուտ ազգային բնույթ ուներ, քանզի հայ ժողովուրդը ձգտում էր վերականգնել իր ոտնահարված իրավունքները: Սակայն իր ներքին էությամբ այդ համազգային շարժումը իր սուր ծայրով ուղղված էր ԽՍՀՄ կոմունիստական վարչակարգի վարած ազգային քաղաքականության դեմ: Եվ, քանի որ տարբեր պահանջներով ազգային շարժումներ տեղի էին ունենում ԽՍՀՄ գրեթե բոլոր հանրապետություններում, ապա կարելի է պնդել, որ այդ շարժումները, գուցեն իրենց կամքից անկախ, ներառվել են սառը պատերազմի մեջ ն վերածվել էին ԽՍՀՄ փլուզման կարնոր գործոնի: Այս հանգամանքը չափազանց լավ օգտագործվեց հակախորհրդայինմիջազգային ուժերի կողմից: ԽՍՀՄ ողջ տարածքում սկիզբ էր առել քաղաքական մեծ քաոսի ժամանակաշրջանը, ինչը իր խոր հետքը թողեց Գձայաստանի քաղաքական կյանքի ձնավորման վրա: բ) երկրաշարժը իր ավերածություններով Ա հազարավոր զոհերով ոչ միայն սոցիալական ծանր կացություն առաջացրեց հանրապետության գրեթե մեկ վել

երրորդ մասում, այլա բարոյական ու հոգեբանական ծանր հարված հասցրեց ամբողջ հայ ժողովրդին, երկրում խորացնելով արդեն սկսված քառսը: գ) 1988թ. սումգաիթյան դեպքերից հետո Ադրբեջանն ու Հայաստանը, փաստորեն, գտնվում էին չհայտարարված պատերազմի վիճակում, որը 1990 թվականի սկզբից դարձավ բացահայտ: Անգործության մատնված ԽՍՀՄ քաղաքական համակարգը Ա նրա ուժային կառույցներըիրենց որոշակի շահեր հետապնդող գործունեությամբ (զենքի վաճառք, սերտաճում հանցավոր աշխարհին, կաշառվածություն ն այլն), այլես անկարող էր վերահսկել տեղի ունեցող գործընթացների վրա, ինչը ավելի էր խորացնում քաոսը ն քաղաքական անկայունությունը: Դրանց հետեանքով Հայաստանը վերածվել էր շրջափակված Ա մեկուսացված կղզյակի: Գլուխ էր բարձացրել Ա արագընթաց զարգանում էր ապօրինությունը, անօրինականությունը,հանցագործությունը, անպատժելիությունը: Իրականությունը դարձել էր ոճրածին: Հասարակության մեջ իշխում էր ուժը, բռնությունը, իշխանավորի կամքը, շահը, կաշառքն ու հովանավորչությունը: Եվ դրանք նույնպես իրենց բացասական ազդեցությունը թողեցին հասարակությանքաղաքական կյանքի վրա: դ) Եվ վերջապես, ԽՍՀՄ փլուզումը, որով ավարտվում էր 40-ամյա սառը պատերազմ, այս երնույթը ցանկանում ենք ավելի մանրամասն քննարկել` ելնելով հետնյալ իրողություններից: Նախ, այն պարզ պատճառով, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո անկախացած Հայաստանի քաղաքական կյանքի ձնավորման վրա այն ունեցավ իր վճռորոշ ազդեցությունը, քանզի հասարակական հարաբերությունները ձնավորվում էին հենց այդ ժամանակում տեղի ունեցող քաղաքական զարգացումներիազդեցության տակ: Երկրորդ, ԽՍՀՄ-ում այդ ժամանակ տեղի ունեցող գրեթե բոլոր քաղաքական զարգացումներն ու գործընթացները, ուղղված լինելով Կոմունիստական վարչակարգի դեմ, դրանով իսկ մասն էին կազմում սառը պատերազմի: 2-րդ Համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայում, Ասիայի մի շարք երկրներում (Արնելյան Գերմանիա, Լեհաստան, Հունգարիա, Չեխոսլովակիա, Ռումինիա, ձՁարավսլավիա,Չինաստան, Հյուսիսային Կորեա, Վիետնամ Ա այլն) ԽՍՀՄ անմիջական միջամտությամբ Ա հսկողությամբ հաստատվեցին սոցիալիստական կարգեր: Սոցիալիզմը դարձավ Համաշխարհային համակարգ: Մի կողմից, պատերազմում տարած հաղթանակը, մյուս կողմից, սոցիալիզմի հաղթարշավը, ոգնորել էր ստալինյան «գվարդիայի» գաղափարախուսներին,որոնք թմբկահարելով ԽՍՀՄ անպարտելիությունը, տեսական ընդհանրացումն էին անում առ այն, որ առաջին համաշխարհային պատերազմը ծնեց Խորհրդային Միություն, երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ծնեց սոցիալիզմի համաշխարհայինհամակարգ, հետնաբար, երրորդ համաշխարհային պատերազմը վերջ կտա կապիտալիզմին Ա սոցիալիզմը կհաստատվի ամբողջ աշխարհում: Դժվար չէ նկատել, որ այդպիսի մեկնաբանությունը, փաստորեն, մարտահրավեր էր նետված կապիտալիզմի աշխարհին, ինչին նրանք չարձագանքել չէին կարող: Այսպես, նախկին դաշնակիցները (ԽՍՀՄ, Անգլիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ), որոնք համատեղ պայքարում

էին ֆաշիզմի դեմ, վերածվեցին ոխերիմ թշնամիների: ԱՄՆ-Անգլիա-Ֆրանսիա, հետագայումնան այլ երկրներ, համախմբեցին իրենց ուժերը համաշ-

խարհային կոմունիստական վտանգի դեմ պայքարելու համար, հիմնական նպատակ դարձնելով ԽՍՀՄ կործանումը, դրա համար մշակելով հատուկ դոկտրինա, ինչը սկսվեց իրականացվել 50-ական թվականների սկզբներից Ա ձեռք բերեց սառը պատերազմ անվանումը: Այդ դոկտրինայիհիմնական էությունը հետնյալում էր. ԽՍՀՄ-ի դեմ զենքով պայքարելը, պատերազմելը անիմաստ է: Նրա դեմ պետք է պայքարել հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում սուր Աե անզիջում մրցակցությամբ ն հասնել նրան, որ ԽՍՀՄ-ը ներսից քայքայվի: Այդ մրցակցությունը դրսնորվում էր գաղափարական սուր առճակատումների, ռազմական մրցավազքի, տնտեսական,քաղաքական ու սոցիալական մրցության ձնով: ԱՄՆ, որ գլխավորում էր այդ պայքարը, ի տարբերություն ԽՍՀՄ-ի, գտնվում էր չափազանց շահավետ վիճակում: Նրա տարածքում պատերազմական գործողություններ չէին եղել, չուներ ավերված քաղաքներ ու տնտեսություն, ինչպես ԽՍՀՄ-ն էր, պատերազմից դուրս էր եկել չափազանց հարստացած, ուստի այդ մրցակցության մեջ վստահ էր իր հաղթանակի մեջ: ԽՍՀՄ-ը պատերազմից հետո ժառանգել էր հազարավոր ավերված քաղաքներ, ավերված տնտեսություն, տվել էր միլիոնավոր զոհեր Ա միակ աշխատող կենսունակ ճյուղը ռազմական արդյունաբերությունն էր: Եթե դրան էլ գումարենք այն, որ իրենց իշխանության բոլոր տարիների ընթացքում կոմունիստական վարչակարգը ամեն ինչ արել էր երկրի ներսում Ժողովրդի զգալի մասի մոտ անվստահություն, դժգոհություն, արհամարհանք ու ցասում առաջացնելու համար (բռնադատություններ,քաղաքական հալածանք, մտավորականության ջարդ, գերի ընկածների աքսորում Ա այլն), ապա պարզ կդառնա, թե որքան ճիշտ էին հաշվարկել արեմտյան տեսաբանները, առաջ քաշելով սառը պատերազմի դոկտրինան: Սառը պատերազմը պետք է ավարտվեր ամպայման համակարգերից մեկի կործանումով Կ այդ մեկը եղավ ԽՍՀՄ-ը, քանզի նա իր գոյության ողջ ընթացքում բոլոր նախապայմանները ստեղծել էր իր կործանումը ապահովելու համար: Իսկ երբ նախապայմանները հասունացան ոն վերածվեցին իրական պայմանների, ԽՍՀՄ կործանումը դարձավ անխուսափելի: Այդ պայքարում ԽՍՀՄ-ը պարտվեց գրեթե բոլոր ճակատներում: Կոմունիստական վարչակարգի կրած ամենածանր պարտությունը գաղափարական բնագավառում էր, ինչն էլ կանխորոշեց նրա կործանումը: Դա է վկայում ԽՍՀՄ-ի տարածքում 80-ական թվականների վերջերին ակտիվ քաղաքական պայքարի դուրս ելած հակակոմունիստականս հակախորհրդային կազմակերպվածուժերի առկայությունը: Տարիների ընթացքում ԽՍՀՄ հանրապետությունների մեծ մասում ձեավորվել էին հակակոմունիստական մարտական ջոկատներ, որոնցից յուրաքանչյուրը իր պայքարի տեղամասում դարձել էր արնմուտքի գաղափարա90

քաղաքական հարվածայինուժ ԽՍՀՄ տոտալիտար համակարգը կործաարժեքներ հաստատելու գործում: նելու Ա երկրում ժողովրդավարական Ահա մի այդպիսի քաղաքական ուժ էլ իշխանության եկավ Հայաստանում, անշուշտ վայելելով արնմտյան հզոր տերությունների ակտիվ աջակցությունը: Ի դեպ, արնմտյան տերությունները, հատկապես ԱՄՆ, ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո շարունակեցինտնտեսական քաղաքականգաղափարական Ա բարոյական աջակցություն ցույց տալ անկախություն ձեռք բերած նախկին խորհրդային բոլոր հանրապետություններին,նրանցում շուկայական տնտեսության ժողովրդավարական հասարակություն կառուցելու

կործանումից որ արնմուտքի հիմնական նպատակը, ԽՍՀՄ այն վերականգնվելուբացառումն էր: Եվ շատ զարմանալի կլիներ, եթե ԽՍՀՄ-ի հետ պատերազմի (թեկուզ Ա սառը) վիճակում գտնվող արնմուտքը, առավել նս ԱՄՆ, չօգտագործեին այդ հնարավորությունը, չօգտվեին այդ ուժերի ծառայությունից Ա չաջակցեին այդ ուժերին ԽՍՀՄ կործանելու Ա կոմունիստական վտանգից ազատվելու գործում, գուցեն մի քիչ ավելի վստահելով այդ ուժերին, քան անհրաժեշտ էր: Սրանք են այն հիմնական քաղաքական գործոնները, որոնց ազդեցությանտակ ձնավորվեց Հայաստանիքաղաքականկյանքը, սկսած 1990 թ-ից: գործում:

զատ,

Չ՞է

նան

Գրականություն 4.Հարությունյան Է. Անցումային հասարակությունը որպես տրանսֆորմացիոն գործունեության համակարգ. Եր. 2000թ. ԽԼ. 1998 Լ. Ճ. Ո0ՈՆօոօուտ. 2. Քճոօ8 147քՇճատ. ԻԼ 1999 .Ճ. 8. 110170ոօուչ. 8. Ճ. 307088 3. մքոոո 1Օ. 8., 30:08 ՄՎՇԾԷԱԼԻ. Խ1. 1999 4. Րոոոքքոո Ճ. Ը. ԱՇոաոօոօոա:.

5. ԱՇՈՐՇոօՕՐԱՑ.

ՄՎ6Շաառ.

ԽԼ1999

ԷօՃ քօր. Ճ. ճճողոր. քը ԸՕՑքօութւմճտ:Շքմտու 651831ԱՕՂՈՐՕՊՕՐՔ8.

6. ՈՇոուօոօԻԱՑ.

Ճ.

Եճրրքոծ. Ի1.1999 1. քՔՇրօուճ:դւ.

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

Լ.

Յասարակութլան քաղաքական համակարգը

«Քաղաքական համակարգ» հասկացության բնորոշումը

Ժամանակակիցքաղաքագիտության կարնորագույն պրոբլեմներից մեկը հասարակության քաղաքական համակարգի ուսումնասիրությունն է: Այդ երնույթի հետազոտությունը թույլ է տալիս հասարակության քաղաքական կյանքը դիտարկել որպես իրեն բնորոշ օրենքներ ու զարգացման առանձնահատկություններ ունեցող ամբողջական համակարգ, այն առանձնացնել հասարակության կյանքի մնացած բնագավառներից, միննույն ժամանակ դրանց դիտելով սերտ փոխհարաբերությունների մեջ: Նրան բնորոշ օրենքների Ա առանձնահատկությունների ճանաչումը հնարավորություն է տալիս ավելի խորը ու լրիվ պատկերացումկազմել քաղաքականության մասին: Այն անհրաժեշտ տեսական հիմք է ստեղծում հասարակության կառավարման կատարելագործման Ա հետագա զարգացման ուղիների կանխատեսման

համար:

Քաղաքական համակարգը կազմավորվում է բազում ենթահամակարգերից, կառույցներից ու գործընթացներից, ն փոխհարաբերության մեջ է գտհետ, որոնցից կարնորներն են տնտեսական, նվում այլ ենթահամակարգերի սոցիալական, գաղափարական, մշակութային, իրավական ենթահամակարգերը: Քաղաքական համակարգերիսահմանները որոշվում են այն շրջանակներով, որոնցում տվյալ համակարգի որոշումները պարտադիր իրականացվում են: Հասարակության քաղաքական համակարգը իրենից ներկայացնում է բարդ կազմավորում, որի միջոցով հասարակությունը մեգ է ներկայանում որպես քաղաքական իշխանությամբ կենտրոնացված կառավարումով միասնական օրգանիզմ, որում քաղաքական սուբյեկտները իշխանության իրականացման միջոցով իրագործում են իրենց առջն դրած խնդիրները: Քաղաքական համակարգը քաղաքականության սուբյեկտների փոխհարաբերությունների կոնկրետ պատմական ձն. է, որի ընթացքում սուբյեկտների միջե ձնավորվում են տվյալ պատմական ժամանակաշրջանին բնորոշ քաղաքական հարաբերությունները ն որոշում քաղաքական սուբյեկտների պետականորեն կարգավորվող գործունեության սահմանները: Քաղաքական համակարգի նկատմամբ կիրառելով համակարգված մոտեցում, հնարավոր է լինում վերլուծության ենթարկել ն ճշտել իրականության վրա քաղաքականության ազդեցության տարբեր միջոցները: Այն հնարավորություն է տալիս քաղաքականությունը ներկայացնել որպես սուբյեկտների վարքագծի ն գործունեության համակարգ, ինչը պայմանավորված է իշխանության գործոնով, որի ուսումնասիրությունը հասարակության քաղաքական կյանքի ըմբռնման մեջ որոշիչ դեր է խաղում: Ժամանակակից քաղաքական գրականության մեջ առկա են քաղաքական համակարգի երկու տասնյակից ավելի բնորոշումներ, որոնցիցյուրա92

քանչյուրը ելնում է որոշակի չափանիշներից: Նշենք, որ «քաղաքական համակարգ» հասկացությունը, որպես քաղաքագիտության կարնոր պրոբլեմ, քաղաքական տեսության մեջ խորությամբ ուսումնասիրելը սկսվել է 224դ. հիսունական թվականների սկզբներից ամերիկյան քաղաքագետներ Դ.Իստոնի ն 3.Ալմոնդի կողմից: Ըստ Դ.Իստոնի, քաղաքական համակարգըինքնակարգավորվող՝ն. զարգացող օրգանիզմ է, որը կողմնորոշվում է արտաքինից եկող ազդակներով: Ըստ նրա, քաղաքական համակարգը ունի մուտք, որի շնորհիվ արտաքին ազդակները պահանջի կամ առաջարկի ձնով թափանցում են համակարգ ն ազդելով նրա վրա, նրան համապատասխան գործունեության են մղում: Համակարգըունի նան ելք, որի շնորհիվ նա քաղաքական որոշումների ն գործողությունների իրականացման միջոցով իրագործումէ իր գործունեությունը: Քաղաքական համակարգը բաց համակարգ է, ինչի պատճառով նա ենթարկվում է շրջապատի միջավայրից/հասարակության այլ ենթահամակարգերից/ եկող բազում ազդեցությունների: Այդ ազդեցությունները իրենց բնույթով տարբեր են լինում, որոնցից իր բնույթին համարժեք յուրաքանչյուրը հակազդեցություն է առաջացնում: Երբ արտաքինից եկող ազդակները թույլ են, այդժամ քաղաքական համակարգը բավարար տեղեկացված չի լինում համապատասխանգործունեություն ծավալելու համար: Եթե ազդեցությունը ուժեղ է, համակարգը ընդունում է համապատասխանորոշում: Այն կարող է միակողմանիլինել Ա միակողմանի որոշում ընդունել, ինչը կարող է հասա-՝ րակության ապակայունացման գործոն լինել: Ազդեցությունը կարող է նան չափազանց ուժեղ լինել, որը կարող է ապակողմնորոշել Ա ստիպել համակարգին սխալ որոշումներընդունել: ՀԱլմոնդը քաղաքական համակարգը բնորոշում է որպես, ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական փոխազդեցությունների Ա վարքագծերի բազմազանություն: Ըստ Ալմոնդի, ցանկացած քաղաքական համակարգ ունի իր սեփական կառուցվածքը Ա բազմագործառույթայինէ /բազմաֆունկցիոնալ է/: Այսինքն, համակարգի կարնորագույն առանձնահատկությունը բազմագործառույթային բնույթն է: Բոլոր քաղաքական համակարգերն էլ իրականցնում են միննույն ֆունկցիաները, ինչը պայմանավորված է պետության գործառնության շրջանակների իրավական հիմքերի ամրագրմամբ: Սակայն շատ ֆունկցիաներ տարբեր համակարգերում տարբեր ձներով ն դրսնորման միջոցներով մնում են անբաժանելի: Օրինակ, շատ երկրներում ընթացիկ քաղաքականությանը պառլամենտի միջամտությունը, կառավարության Ա նախագահի օրինաստեղծ գործունեությունը ն այլն: Ալմոնդը քաղաքական համակարգի վրա ազդող գործոններից նշանակալի դեր էր հատկացնում հոգեբանական, անհատական բնույթի ազդակներին, դրանք համարելովներսից եկող ազդակներ: Հասարակության քաղաքական համակարգը քաղաքական ինստիտուտների, հարաբերությունների,գործընթացների,հասարակական քաղաքական

կազմակերպությունների, սոցիալական տարբեր միավորումների կանոնակարգված ամբողջություն է, որի խնդիրն է պետական իշխանության օգտագործման միջոցով ապահովելու հասարակության կայունությունն ու որոշակի սոցիալական կարգը: Գրականության մեջ հասարակության քաղաքական համակարգը հաճախ բնորոշվում է որպես պետական Ա հասարակական ինստիտուտների փոխկապակցությունների ս փոխազդեցությունների ամբողջություն, որի շնորհիվ հասարակության մեջ իրականացվում է քաղաքական իշխանությունը: Այսպիսի բնորոշումից բխում է, որ քաղաքական համակարգը ըստ էության հասարակության մեջ իշխանության իրականացմանմեխանիզմն էՀասարակության քաղաքական համակարգի գործունեությունն ուղղված է հասարակության մեջ գոյություն ունեցող քաղաքական հարաբերությունների

նը:

նրանում տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացների կարգավորմա-

Քաղաքական համակարգի գործունեությունը չի սահմանափակվում սոսկ պետության իշխանական գործունեությամբ: Այն իր մեջ ներառում է սուբյեկտների քաղաքական մասնակցության ամենատարբեր ձներ, որոնց նպատակները կարող են ն համընկնել Ա տարբերվել, ն նույնիսկ հակադրվել: Քաղաքական համակարգը ներառում է քաղաքական իշխանության կազմակերպումը, հասարակության Ա պետության միջն հարաբերությունները, քաղաքական գործընթացների բնույթը, հասարակության մեջ քաղաքական ստեղծագործության մակարդակը, քաղաքականության սուբյեկտների մասնակցության բնույթը Ա այլն: Ուստի քաղաքական համակարգի խնդիրն է միավորելու հասարակության բոլոր տարրերը, ապահովելու հասարակության գոյությունը որպես միասնական, կենտրոնացված կառավարմամբ քաղաքական իշխանության օրգանիզմ: Այն իրար հետ փոխկապակցում է քաղաքական ինստիտուտները /պետություն, քաղաքական կուսակցություններ, կազմակերպություններ, շարժումներ Ա այլն/, օրենքների համակարգի միջոցով վերահսկում է մարդկանցքաղաքական գործունեության հիմնական ուղղությունները ւ քաղաքական գործընթացների զարգացումները: Այսպիսով, քաղաքական համակարգը մի կողմից հասարակության, որպես միասնական օրգանիզմի, գոյության ապահովումն է, որն իրականացվում է քաղաքական իշխանության կենտրոնացված կառավարումով: Մյուս կողմից՝ կանոնակարգվածկազմավորում է, որում քաղաքականսուբյեկտները իրականացնում են իրենց ընդհանուր Ա խմբային շահերը իշխանության իրականացման կամ իշխանության համար պայքարի միջոցով: 2.

Քաղաքական համակարգը որպես քաղաքական ինստիտուտների փոխկապակցվածամբողջություն

Ինչպես արդեն նշվեց վերը, հասարակության քաղաքական համակարգը բազում պետական Ա ոչ պետական ինստիտուտների, կազմակերպություն94

ների ն կառույցներիամբողջությունէ, իր բազմաբնույթ ֆունկցիաներով: Քաղաքական համակարգիկարնորագույնտարրերից են պետությունը, քաղաքական կուսակցությունները, հասարակական

միավորումները,միությունները, ընդդիմությունը,եկեղեցին,զանգվածայինլրատվության միջոցները այլ հասարակական ինստիտուտներ: Հասարակության քաղաքական համակարգիգլխավոր Ա հիմնականինստիտուտը պետությունն է, որը ի տարբերությունմնացած բաղադրիչների, օժտված է իրական իշխանությամբԱ ավելի ազդեցիկ սուբյեկտ է, որպես իրականացնողի: Դրա համար էլ պետությունըհամարվում է ասարակության քաղաքական համակարգիմիջուկը: Պետության հիմնական խնդիրնէ օրենսդրականդաշտի ստեղծման միջոցով ապահովել քաղահամակարգիտարբեր տարրերի ներդաշնակ, համակարգվածգորունեությունը, անկախ նրանց տարաբնույթ շահերի, գաղափարների ու ծրագրերիառկայության: Հասարակությանքաղաքական համակարգիմյուս կարնոր ինստիտուտը քաղաքական կուսակցություննեքն են, որոնք ներկայացնումեն որոշակի սոցիալական հանրույթներիշահեր: Քաղաքական կուսակցություններին զուգահեռաբար ձնավորվում են հասարակական-քաղաքական

իշխանության

ավան

շարժումներ,

տարբեր լոբբիստական խմբեր: Շատ երկրներում պետական իշխանության վրա մեծ ազդեցություն է գործում եկեղեցին,կամ

հավատիգործոնը: Քաղաքական համակարգի վրա ազդող կարնորագույն գործոններիցէ զանգվածայինլրատվության միջոցները:Հասարակությանզարգացման ար-

աստիճանում զանգվածայինլրատվամիջոցները հաստատապես դարձել դիքաղաքական համակարգիկարնոր տարրերից իշխանությունների Ա

Գ ողովրդի

ու

փոխհարաբերությունների ձւավորման հիմնականմիջոցնեմիջն

մեկը Զանգվածայինլրատվամիջոցները հասարակականկարծիքի րից ավորման միջոցով ուղղակի ազդեցություն իշխանության են գործում

գոր-

ծունեությանվրա, ձգտելով ապահովել քաղաքացիների հսկողությունըպետական իշխանությանմարմիններիգործունեությանվրա: Զանգվածային լրատվամիջոցներըկարնորագույնմիջոց են նան քաղաքական սուբյեկտներիմիջն փոխհարաբերությունների ձաավորմանտեսանկյունից, ինչպես համատեղքաղաքական խնդիրների իրականացման,այնէլ իրար վրա հակազդելուԱ իրար դեմ պայքարելու առումով: Զանգվաային լրատվամիջոցները այսպես առնչվում են քաղաքական համակարգի

պես

տարրերիպաշտպանելով կամ քննադատելովդրանց գործուտեվ ությունը: Այս տեսանկյունիցԶԼՄ-ները կարող են քաղաքական համակարհետ,

գում կատարել ինչպես կայունացնող,այնպես էլ ապակայունացնող դերանայած թե ինչ արժեքներիԱ ինչ նպատակներիեն ծառայում նրանք: ԶԼՄ-ները քաղաքական ուժերի համար պայքարի հիմնական Ա ազդեցիկ միջոցներնեն, որոնց շնորհիվ քաղաքացիներին է հասցվում այդ քա-

կատարություն,

ղաքական ուժերի ծրագրերը,նպատակները, միտումները,ձեռնարկումները ն այլն, որի արդյունքում նրանք կամ արժանանում են ժողովրդի աջակցու95

թյանը, կամ մերժվում են նրա կողմից: Այս տեսանկյունից ԶԼՄ-ները քաղաքական համակարգերի տարրերի համար ձեռք են բերում նրանց փոխհարաբերությունների կարգավորման նշանակություն: Հասարակության քաղաքական համակարգի զարգացման բնույթն այնպիսին է, որ նրա տարրերը անխուսափելիորեն գտնվում են փոխադարձ կապի մեջ, իրարով փոխպայմանավորված են: Այսպես, պետությունը, անշուշտ, իրականացնում է հասարակության կառավարման բոլոր կարնորագույն ֆունկցիաները: Սակայն այդ ֆունկցիաներից շատերը, չնայած այլ միջոցներով, իրականացնում

են նան

այլ

քաղաքական ինստիտուտներ: Օրինակ՝

սո-

ցիալական, կրթամշակութային, սպորտային Ա այլ ֆունկցիաներ պետության հետ, զուգահեռաբար իրականացնումեն այլ սոցիալական միավորումներ, ԶԼՄ-ներ, կազմակերպություններ ն այլն, կամ քաղաքական կուսակցությունները իշխանության գալով` հասարակության կառավարման պրոցեսում իրենց ծրագրերը իրականացնում են ինչպես իշխանության լծակների միջոցով, այնպես էլ իրենց կուսակցականներկայացուցիչներիմիջոցով: Քաղաքական համակարգի տարրերի կամ քաղաքական ինստիտուտների միջ, փոխհարաբերություններըանփոփոխ մնալ չեն կարող: Քաղաքական համակարգի ներսում տեղաշարժերն ու զարգացումները փոխում են նրա տարրերի հնարավորություններն ու հարաբերությունները: Որոշ տարրեր ուժեղանում են, մյուսները` թուլանում: Քաղաքական համակարգի ինստիտուտների միջն հարաբերակցության այդ փոփոխությունները կախված են մի շարք ինչպես առարկայական /օբյեկտիվ/, այնպես էլ ենթակայական

/սուբյեկտիվ/ գործոններից: Նայած թե հասարակության զարգացման տվյալ պահին քաղաքական ինստիտուտներից որն է իր գործունեությամբ առավել համապատասխանում հասարակության շահերին Ա ինչ չափով է կարողանում ազդել հասարակության քաղաքական համակարգում տեղի ունեցող գործընթացների վրա: Քաղաքական ինստիտուտների միջն հարաբերակցությունների փոփոխությունները, սովորաբար տեղի են ունենում իշխանափոխության ժամանակ, երբ իշխանության է գալիս նոր քաղաքական կուսակցություն, կամ քաղաքական ուժերի միավորում, եթե դրա շնորհիվ հասարակության կառավարման Կն նրա կենսագործունեության մեջ սկսվում են օգտագործվել նոր մոտեցումներ ու սկզբունքներ: Եթե այդ փոփոխությունների ընթացքում քաղաքական ինստիտուտների միջն հարաբերակցությունները չեն բարձրանում հակադրությունների Ա հակասության աստիճանի, ապա իշխանության եկած նոր քաղաքական ուժի համար նպաստավոր պայմաններ է ստեղծվում լավագույնս օգտագործելու իրեն տրված հնարավորությունը Ա ապահովելու հասարակության քաղաքական համակարգի ամբողջությունն ու ներդաշնակությունը ս դրականորեն ազդելու հասարակության առաջընթացի վրա: Նշենք, որ քաղաքական համակարգի տարրերի միջն փոխհարաբերությունների բնույթը, նրանց միասնականության ապահովության աստիճանը, նրանց գործառույթների ներդաշնակությունը, շատ բանով կախված է քաղաքական իշխանության իրականացման ձնից, բնույթից, ուղղվա-

ծությունից Ա նպատակներից: Քաղաքական համակարգի յուրաքանչյուր բաղադրիչ ունի իր հարաբերական ինքնուրույնությունը,իրեն բնորոշ ֆունկցիաներնու գործունեության շրջանակները: Սակայննա կարող է գործառնել միայն համակարգիներսում ն նրա միջոցով: Քաղաքական համակարգիցդուրս այդ տարրերը գոյություն ունենալ, առավել ես գործառնել չեն կարող: Քաղաքականհամակարգի Ա նրա տարրերի փոխհարաբերությունըմասի ն ամբողջի փոխհարաբերություն է, որտեղ առանց մեկի, մյուսը լինել չի կարող: Քաղաքական համակարգը այս պարագայում հանդես է գալիս որպես սոցիալական համախմբման միջոց, խնդիր ունենալով թույլ չտալու, որ նրա տարրերի սոցիալական տարբերությունները քայքայիչ, տարալուծող ազդեցութուն թողնեն հասարակության օրգանիզմի վրա: Քաղաքական համակարգը պետք է կարողանա ապահովել քաղաքական կյանքի տարբեր բաղադրիչներիկայուն փոխկախվածությունը,առանց որի առաջանում է հասարակությանհետընթացի, նրա ամբողջականության քայքայման Ա անկման վիճակ: Կայուն քաղաքական համակարգի պայմաններում նրա բոլոր ինստիտուտներըհամախմբված ու միասնական են հակազդում այն բոլոր արտաքին ազդեցությունների վրա, որոնք միտում ունեն ապակայունացնելու Ա. քայքայելու հասարակության ամբողջությունը: Այս դեպքում բոլոր տարրերը համախմբումեն իրենց ու ուժերը, հնարավորություններն կարողություններըիրագործելուայնպիսի քաղաքական խնդիներ, որոնց շնորհիվ հնարավոր է լինում կանխել հասաքայքայմանն ուղղված դրսնորումները: Այլ պարագայում, այսինրակության քն` անկայուն քաղաքական համակարգի դեպքում, որը սովորաբար արդյունք է նրա տարբեր ինստիտուտների միջն ծագած խորը հակասությունների, հակազդեցությունըմիանշանակ, համատեղլինել չի կարող: Ավելին, նրա որոշ բաղադրիչների ոչ կայունացնող գործունեության շնորհիվ հասարակության հետընթացը, հակասությունների դառնում է

խորացումը, քայքայումը

անխուսափելի: Այստեղ, անշուշտ, մեծ նշանակություն ունի, թե քաղաքական համակարգի տարրերը իրենց գործունեության ընթացքում ինչ բնույթի շահերով են կողմնորոշվում: Եթե քաղաքական համակարգի սուբյեկտների գործունեությունը հենվում է ազգային, պետական, հասարակականշահերի առաջնության վրա, հասարակության կայունացման տենդենցները գերիշխում են Ա նրա ամբողջականությունըերաշխավորվածէ: Իսկ եթե տարբեր քաղաքական ինստիտուտներհենվում են նեղ խմբային շահերի վրա, ապա հասարակության քաղաքական համակարգի անկայունությունը,նրա ֆունկցիաների կիսատ-պռատությունը դառնում է անխուսափելի: 3.

Քաղաքականհամակարգիկառուցվածքն ու ֆունկցիաները

Հասարակությանքաղաքական համակարգի կառուցվածքի Ա ֆունկցիաների, նրա բաղադրիչներիուսումնասիրությունը անհրաժեշտ է նրա, որպես համակարգի, ընդհանուրառաձնահատկությունների Ա բնորոշ գծերի բացա-

հայտման համար: Այդ դեպքում համակարգը դիտվում է որպես իրար հետ փոխազդեցության մեջ գտնվող տարրերի ամբողջություն: Յուրաքանչյուր համակարգ մի շարք հատկանիշներ ունի: Այն բաղկացած է տարրերից, այդ տարրերը իրար հետ սերւտտ փոխակապակցված են, այդ փոխկապակցվածությունը նրանց համախմբում է մեկ միասնության մեջ, սւռեղծելով մեկ միասնական ամբողջություն, որին բնորոշ է ինչպես արտաքին ազդակներին, այնպես էլ ներքին ազդակներին հակադրվելու`որպես միասնական համակարգ: Հասարակության քաղաքական համակարգը ամբողջական, բարդ ն բաց համակարգ է: Հասարակության քաղաքական համակարգը կազմված է մի շարք կառուցվածքային տարրերից, կամ ինչպես ընդունված է գրականության մեջ ասել` ենթահամակարգերից, որոնցից հիմնականներն են՝ քաղաքական ինստիտուտները /պետական իշխանության մարմիններ, կազմակերպություններ, հաստատություններ/ նորմատիվային-կարգավորիչ բնույթ ունեցող ենթահամակարգեր /իրավական ն բարոյական նորմեր, քաղաքական ավանդույթներ ն. սկզբունքներ/, գործառնական /ֆունկցիոնալ/ բնույթ ունեցող ենթահամակարգեր /քաղաքական գործունեության ձները ն ուղղվածությունները, տարբեր քաղաքական գործընթացներ, իշխանության իրականացման միջոցներն ու մեթոդները/, հաղորդակցման բնույթ ունեցող ենթահամակարգեր /միավորող կապեր, փոխհարաբերությունների ձներ, օրինակ կուսակցությունների Ա պետության միջն, քաղաքականն ւոնտեսական ենթահամակարգերի միջա, գաղափարական/հայացքներ, տեսակետներ, ծրագրեր ն

այլն/:

Գրականության մեջ հաճախ հանդիպում ենք նան քաղաքական կառուցվածքի չորս հիմնականենթահամակարգերիառանձնացման:Դրանք են՝ 1) քաղաքական կազակերպություն, 2) քաղաքական հարաբերություններ, 3) քաղաքական ն իրավականնորմեր, 4) քաղաքական գիտակցություն Ա, քաղաքական կուլտուրա: Հասարակության քաղաքական համակարգի հիմնական տարրերը ն նրանց գործառնության մեխանիզմները արտացոլված են պետության սահմանադրության ն օրենսդրության մեջ, որոնք կարգավորում են պետական իշխանության մարմինների ձեավորման ն գործունեության սկզբունքները, պետական, կուսակցական, տնւոեսական Ա հասարակական կազմակերպությունների իրավունքներն ու պարտականությունները: Հասարակության քաղաքական կյանքի առավել ակտիվ ն շարժունակ ենթահամակարգը նրա քաղաքական կազմակերպությունն է: Քաղաքական գործունեության ցանկացած տեսակ իրականացվում է կազմակերպված ձնով, որոնք ենթարկվում են միասնական նպատակի ն կարգավորվում են տվյալ հասարակության մեջ ընդունված որոշակի կանոններով Ա նորմերով: Հենց շնորհիվ քաղաքական կազմակերպության է հնարավոր լինում գաղափարական կամ բարոյական արժեքները վերածել նյութականի: Այդ տե98

սանկյունից քաղաքական կազմակերպությունը կարելի է դիտել որպես ամբողջ քաղաքական համակարգի նյութական հիմքի ձաավորողը, նրա կառավարումն իրականացնող կառույցը: Հասարակության քաղաքական կազմակերպությունը որոշակի ֆունկցիաներ իրականացնող, կոնկրետ կազմակերպությունների Ա հաստատությունների ամբողջություն է, որոնց փոխկապակցված գործունեության արդյունքում հասարակության մեջ իրականացվումէ քաղաքական իշխանությունը: Նրանում ներառված են պետությունը, կուսակցությունները, զանգվածային հասարակական կազմակերպություններն ու շարժումները, զանգվածային լրաւովամիջոցներն ու եկեղեցին: Դրանցից պետությունն ու կուսակցություններն իրենց էությամբ քաղաքական կազմակերպություններ են, այսինքն նրանք ուղղակի Ա անմիջականորեն քաղաքական իշխանության իրականացնողներ են, կամ պայքարում են այդպիսին լինելու համար, որն էլ նրանց հիմնական գործունեությունն է: Մյուս քաղաքական կազմակերպությունները կապված են քաղաքական իշխանության իրականացման հետ, սակայն դա միջնորդավորված մասնակցություն է Ա կազմում է նրանց գործունեության ոչ հիմնական մասը /արհմիություններ, երիտասարդական քաղաքական կազմակերպություններ ն այլն/: Ոչ քաղաքական կազմակերպությունները համարյաչեն՝ մասնակցում քաղաքական իշխանության իրականացմանը /կամավոր տարաբնույթ միություններ, շարժումներ Ա այլն/: Դրանք քաղաքական կյանքի մեջ ներառվում են սովորաբար նախընտրական պայքարի շրջանում, երբ այս կամ այն քաղաքական ուժին անհրաժեշտէ լինում դրանց օգնությամբ ապահովելու իրենց թեկնածուների հաղթանակը: Եթե փորձելու լինենք քաղաքական համակարգի հիմնական բաղադրիչները առանձնացնել ըստ նրանց առջե դրված հիմնական խնդիրների, ապա կարելի է նշել քաղաքական համակարգի հետնյալ կառուցվածքայինտարրերը. ա/ քաղաքական ինստիտուտներ, որոնք ձաավորում են իշխանության կառավարող կառույցներ. բ/ գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգի շրջանակներում քաղաքական հարաբերությունները կարգավորողքաղաքական նորմեր. գ/ քաղաքական հարաբերություններ, որոնք իրենցից ներկայացնում են քաղաքական համակարգի տարրերի միջն ուղղիայաց Ա հորիզոնական կապերի կառուցվածքային հիմքը. դ/ քաղաքական գիտակցությունը, որը միջնորդավորվում է քաղաքական համակարգի մնացած բոլոր տարրերի արտադրության Ա վերարւռադրության գործընթացը. ե/ քաղաքական կուլտուրա, որը պայմանավորում է համակարգի զարգացման Ա պահանջների արժեքային կողմնորոշիչները. զ/ քաղաքական հաղորդակցմանմիջոցները, որոնք ապահովում են համապատասխանտեղեկատվության տարածումը. է/ քաղաքական մասնակցությունը, որը դրսնորվում է քաղաքացիների կող99

մից քաղաքական համակարգին համապատասխան աջակցություն կամ ընդդիմություն ցույց տալու ձնով: Այսպիսով, հասարակության քաղաքական համակարգը իրար հետ սերտ փոխկապակցված ն փոխպայմանավորված, կոնկրետ տարրերից կազմավորված ամբողջություն է, որոնցից յուրաքանչյուրը քաղաքական կյանքի որոշակի բնագավառի կոնկրետ խնդիր իրականացնելով, ամբողջացնում է համակարգի գործառնությունը: Քաղաքական համակարգի հիմնական ֆունկցիաները դրսնորվում են նրա ներքին իրավիճակի Ա արտաքին միջավայրի հակազդեցության ու փոփոխության ձնով, արձագանքելով ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին ազդեցություններին: Համակարգի յուրաքանչյուր ենթահամակարգ իրեն բնորոշ ֆունկցիաներն ունի, որոնք իրականացվում են միայն տվյալ ենթահամակարգին հասու Ա բնորոշ միջոցներով ու մեթոդներով: Սակայն ակնհայտ է, որ քաղաքական համակարգը իր ֆունկցիաները ամբողջապես կարող է իրականացնել միայն այն դեպքում, երբ ենթահամակարգերից յուրաքանչյուրը իրականացնում է իր ֆունկցիան: Դա նախ Ա առաջ պայմանավորված է ենթահամակարգերի փոխկապակցվածությունով, այսինքն`յուրաքանչյուր ենթահամակարգի ֆունկցիաների իրագործումը մի կողմից նպասէ մյուս ենթահամակարգերի ֆունկցիաների կատարմանը, մյուս կողտում մից ազդվում է այլ ենթահամակարգերի գործառույթներից Ա պայմանավորված է նրանցով: Այս փոխկապակցվածությունն է հասարակական քաղաքական համակարգը դարձնում մեկ ամբողջական օրգանիզմ: Հասարակության քաղաքականհամակարգի հիմնական ֆունկցիաներից են՝ ա/ որոշել հասարակության նպատակներն ու խնդիրները, ընդունել դրանց համապատասխան քաղաքական որոշումներ, մշակել դրանց իրագործման հնարավոր ծրագրեր Ա իշխանության լծակների միջոցով իրականացնել այդ

դեցությունը կորցնելու, կամ այս բնագավառում իր ֆունկցիաները չկատարելու դեպքում հասարակության մեջ ճգնաժամային երնույթները, հետընթացը դառնում է անխուսափելի, քաղաքական համակարգի կենսագործունեությունը վտանգվում է: դ/ հասարակության քաղաքականզարգացումները ուղղորդել հասարակության միասնությանն ու շահերի ապահովմանը: ե/ հսկել օրենքների Ա ընդունված նորմերի իրականացման վրա, կանխել գործողությունները: քաղաքականնորմերը խախտող Այս հիմնական ֆունկցիաների իրականացման շնորհիվ հնարավորէ լինում ապահովել հասարակության քաղաքականհամակարգը որպես ամբողԱ ջական, բարդ Ա բաց համակարգ, այն դարձնելով ինքնակազմակերպվող ինքնակառավարվողհամակարգ: Իր հիմնական ֆունկցիաները իրականացնելու շնորհիվ քաղաքական համակարգը ընդունակ է լինում հասարակությունից Ա շրջապատի իրակահանությունից վերցնելու անհրաժեշտ բնական Ա մարդկային ռեսուրսները Դա վերաբեհերթին առաջին համար: կառավարելու սարակության կյանքը րում է մարդկանց, որպես ընտրողների, պետական ծառայողներին,կուսակիրակացություններին Ա քաղաքականակտիվ խավին քաղաքականության

բ/ հասարակությանը համախմբելու ընդհանուր սոցիալ-քաղաքական նպատակների ս արժեքների շուրջ: Այս ֆունկցիան հնարավոր է իրականացնել այն Ժամանակ, երբ քաղաքական համակարգի զարգացման աստիճանը նրան ընդունակ է դարձնում հասարակության մեջ ծագած տարաձայնություններն ու հակասությունները հարթել, թուլացնել սոցիալական լարվածությունը, համագործակցության եզրեր գտնել հակամարտող կողմերի միջն, թույլ չտալ հասարակության ճգնաժամի խորացումն ու քայքայումը: իրականացման արդյունավետությունը մեծապես կախված Այդ ֆունկցիայի է սոցիալական արժեքներիբաշխման վրա ֆունկցիայի կատահսկողության

գործոնների միջոցով: Քաղաքական համակարգը ընդունակ է վերաբաժանելու ազգային արտադրության արդյունքները Ա համակարգի միջոցով ապահովելու անհատ-` ների Ա սոցիալական խմբերի սոցիալական բարեկեցությունը: Համակարգի կարնորագույն խնդիրներից է նպաստել հասարակության զարգացմանը վերաբերող ծրագրերի իրականացմանը: Քաղաքական համակարգի խնդիրն է նան արագորեն արձագանքելու շրջապատի, առաջին հերթին անհատների Ա սոցիալական խմբերի պահանջներին.ս կարգավորելու դրանք: Այսպիսով, քաղաքական համակարգի ֆունկցիաները բազմազան են, ու բազմաշերինչը պայմանավորված է քաղաքական կյանքի բարդությամբ

ծրագրերը,

րումից,

գ/ ապահովել տվյալ հասարակական հարաբերությունների բնույթին համապատասխանող հասարակական արժեքների բաշխում: Այս ֆունկցիայի իրականացումը կարնոր է նրանով, որ հենց այս բնագավառում են բախվում տարբեր սոցիալականխմբերի շահերը Ա որոշվում հասարակության ամբողջականության ապահովման հնարավորությունը: Այս բնագավառի վրա ազ100

նացման իրական մասնակցությանը: Քաղաքական համակարգի կենսագործունեությունըիրական արդյունք է տալիս այնքանով, որքանով հասարակությունը նրան հատկացնում է անհրաժեշտ ռեսուրսներ: Քաղաքական համակարգը ընդունակ է կառավարելու, կարգավորելու Ա համակարգելու անհատների, խմբերի Ա քաղաքական ինստիտուտներիգործունեությունը, ազդելու հասարակության վրա: Դա իրագործվում է ոչ միայն ուղղակի պարտադրանքի միջոցով, այլն ազդեցության ոչ անմիջականլծակների միջոցով, ասենք` ավանդույթների,հասարակական կարծիքի ս նման

տությամբ:

Քաղաքականվարչակարգերի (ռեժիմների) տիպերը

Հասարակությանքաղաքական համակարգի բնույթը, գործառնության եղանակներն ու միջոցները ավելի լրիվ բացահայտելու համար անհրաժեշտ է լինում վերլուծության ենթարկել քաղաքական իշխանության իրականացման եղանակները, միջոցների ու մեթոդների ամբողջությունը: Այդ խնդրի իրականացմանհամար քաղաքական գրականության մեջ օգտագործվում է «քաղաքական ռեժիմ» կատեգորիան: «Քաղաքական ռեժիմ»-ը

բարդ,

բազմակողմանի, հասարակության քա-

ղաքական կյանքի կենսագործունեությանմի շարք կարնորագույն ոլորտներ ընդգրկող կատեգորիա է, ինչն էլ պատճառ է դարձել այդ բարդ սոցիալական երնույթը բնորոշելիս հիմք ընդունել ամենատարբեր չափանիշներ, հետնանան տարբեր բնորոշումներ: բար, տալ Սակայն քաղաքական ռեժիմների տարատեսակների գիտական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ կան այնպիսի գործոն-չափանիշներ,որոնք ընդհանուր են բոլոր քաղաքական ռեժիմների համար, ն որոնց վերլուծության շնորհիվ է միայն հնարավորլինում հստակ պատկերացում կազմել այս կամ այն քաղաքական ռեժիմի բնույթի մասին: Դրանք են՝ ա) այն սոցիալ-քաղաքական խմբերի առկայությունը, որոնց շահերն է պաշտպանումտվյալքաղաքական ռեժիմը, բ) կառավարողների կողմից ընտրած քաղաքական իշխանության իրականացման մեթոդները, գ) իշխանությունների ձաավորմանսկզբունքները, դ) պետության կառավարմանհամակարգում քաղաքացիների մասնակցության բնույթն ու քաղաքական ընդդիմության գործունեության պայմանները, ե) օրինականության պահպանման սկզբունքներն ու անհատիիրավունքների պաշտպանությունը: Չնայած նշված բոլոր գործոնները առկա են բոլոր քաղաքական վարչակարգերում, այնուհանդերձ, հաճախ քաղաքական ռեժիմները բնորոշելիս հետազոտողները ելնում են այդ գործոններից որնէ մեկի առաջնությունից, ինչի հետնանքով էլ գրականության մեջ առկա է քաղաքական վարչակարգերի տարբեր դասակարգումներ ու բնորոշումներ: Նշենք գրականության մեջ եղած մի քանի բնորոշումներ. ա) քաղաքական վարչակարգը քաղաքական իշխանության իրականացման եղանակների ն մեթոդների ամբողջությունն է, որ հենված է իշխանության,

հասարակության Ա անհատի փոխհարաբերությունների եղանակների ու միջոցների վրա, բ) քաղաքական վարչակարգը պետության բնութագիրն է, որը բացահայտում է պետական իշխանության իրականացման միջոցների մեթոդների ամ-

բողջությունը,

գ) քաղաքական վարչակարգը որոշակի տիպի պետության քաղաքական հարաբերությունների, իշխանության կողմից օգտագործվող միջոցների ու

մեթոդների ամբողջությունն է, որը ձեաավորվումէ պետական իշխանության Ա հասարակության միջն հաստատված հարաբերությունների, իշխող գաղափարախոսությանձների, սոցիալական տարբեր հանրույթների փոխհարաբերությունների, հասարակության քաղաքական կուլտուրայի ն գիտակցության մակարդակի հիմքի վրա: Հաճախ քաղաքական վարչակարգերը տարբերվում են՝ ելնելով պետության Ա քաղաքացիական հասարակության փոխազդեցության առանձնահատկություններից, սոցիալական այլ ոլորտների ու քաղաքացիների անձնական կյանքի պետության միջամտությանաստիճանից: Ելնելով արդի աշխարհում տեղի ունեցող քաղաքական զարգացումների բնույթից, քաղաքական վարչակարգերը կարելի է բաժանել երկու հիմնական տիպերի`ժողովրդավարական ն ոչ ժողովրդավարական: Դրանցից յուրաքանչյուրը, կախված հասարակության զարգացման աստիճանից, նրանում հաստատված հարաբերությունների բնույթից, ավանդույթներից ու սովորույթներից, իրենց տարբեր դրսնորումներն ունեն: Ոչ ժողովրդավարական քաղաքական վարչակարգը դրսնորվում.է հիմնականում ավտորիտարիզմի (միապետության) ն տոտալիտարիզմի(ամբողջատիրության)ռեժիմների տիպերում: Սակայն դրանցից յուրաքանչյուրն էլ իր հերթին տարբեր հասարակություններում կարող են առանձնահատուկ դրսնորումներ ունենալ: Նույնը կարելի է ասել նան ժողովրդավարականքաղաքական վարչակարգի մասին, քանզի ժողովրդավարական արժեքները զարգացման տարբեր մակարդակներում գտնվող հասարակություններով միանշանակ հաստատվել չեն կարող: Ուստի, ժողովրդավարական քաղաքական վարչակարգերն էլ կարող են ամենատարբեր դրսնորումներն ունենալ: Եթե պետության քաղաքացիները ամբողջովին գտնվում են տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական ն հոգնոր-մշակութային իշխանությունը իր ձեռքում կենտրոնացրած կառավարության ենթակայության տակ, ապա մենք գործ ունենք ոչ ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմի հետ: Իսկ երբ հասարակությունը վերահսկում է իշխանության վրա նրա բոլոր դրսնորումներում, մենք գործ ունենք ժողովրդավարական քաղաքական վարչակարգի "

հետ:

Նշենք հիմնական այն առանձնահատկությունները,որոնք բնորոշ են այդ

քաղաքական վարչակարգերից յուրաքանչյուրին:

Ավտորիտարքաղաքական վարչակարգի բնորոշ գծերն են. Արտաքին ն ներքին քաղաքականության վրա պետության ղեկավարի ն նրա շրջապատի մենաշնորհի հաստատում, գործադիր իշխանության իրավասությունները վեր են կանգնած օրենսդիր իշխանությունից: 2. Իշխանությունները չեն հսկվում ժողովրդի կողմից: Քաղաքացիները կամ օտարված են իշխանությունից, կամ անտարբեր են նրա նկատմամբ: 3. Քաղաքացիների քաղաքական իրավունքներն ու ազատությունները նշանակալիորեն սահմանաւիակվում են: Օրենքը պաշտպանում են միայն պետության կամ նրա անունից հանդես եկող քաղաքական ուժի (անհատ, 1.

4ՃԴռռ

խումբ)շահերը: արգելում կամ դժվար 4. Պետությունը

հանդուրժում քաղաքական ընդդի-

մությանը` սահմանափակելով նրա գործունեությունը, երբեմն էլ դարձնելով

անհնարին:

Զանգվածային լրատվության բոլոր միջոցների վրա, որոնք որնէ կերպ կփորձեն քննադատել իշխողների վարած քաղաքականությունը, տարածվում է գրաքննություն: Ազատ է միայն այն մամուլը, որը գովերգում է իշխա5.

նությանը: 6.

Ոստիկանությունը, բանակը, հատուկ ծառայությունները իրականացնում ոչ միայն հասարակության ներքին կարգուկանոն պահպանելու ֆունկցիան, այլն պետության մարմինների պատժիչ ֆունկցիա: Նրանց հիմնական խնդիրն է դառնում իշխանություններին պաշտպանել ս կատարել նրանց են

կամքը:

ձասարակության մեջ հաստատված է պաշտոնական գաղափարախոսություն, թույլատրվում է այլ կարծիքներ, սակայն որոնք չեն հակադրվում իշխող ռեժիմին: Եկեղեցին ձաականորենանջատված է պետությունից, սակայն փաստորեն գտնվում է պետության հսկողության տակ Ա հիմնականում պաշտպանում է իշխող ուժին: 8. Վասարակության մեջ իշխանության կայուն պաշտպանություն ոչ միայն բռնության միջոցներով, այլն տարբեր ուժերի կողմից, որոնք կիսում են պաշտոնական գաղափարախոսությունը: Հասարակության մեծամասնությունը հայրենասիրական կողմնորոշում ունի ե պաշտպանում է իշխանությանը: Փոքրամասնությունը պայքարում է բռնապետության դեմ` ձգտելով ժողո7.

վրդավարության:

Տնտեսության մեծ մասը հսկվում Ա կարգավորվում է պետության կողմից, այն էլ բավականին դաժան ձներով: Մի շարք միապետական քաղաքական ռեժիմներում` մասնավոր ձեռներեցությունը Ա շուկայական հարաբերությունները կարող են գոյություն ունենալ ս նույնիսկ արդյունավետ գործել: 10. Սովորաբար ծաղկում է ապրում կոռուպցիան, հովանավորչությունը, նամանավանդ պաշտոնների բաժանման ժամանակ: Բարոյական նորմերը սովորաբար կրում են պահպանողական բնույթ: 11. Բնակչության քաղաքական ակտիվության աստիճանը ցածր է, չնչին մասն է մասնակցում քաղաքական գործընթացներին, եթե դրանք դեպքիցդեպք տեղի են ունենում: Այս քաղաքական ռեժիմի լոզունգն է` «այն ամենը, ինչը չի թույլատրվում՝ արգելված է»: Քաղաքական համակարգի ամբողջատիրական տեսակին բնորոշ է հասարակության ամբողջ կենսագործունեության խիստ կանոնակարգում՝ ընդհուպ՝ մինչԱ յուրաքանչյուր մարդու ապրելակերպը, վարքագիծն ու մտա9.

ծողությունը:

Ամբողջատիրական քաղաքական համակարգի բնորոշ գծերն են. 1. Իշխանության գերկենտրոնացում: Հասարակության համընդհանուր քաղաքականացում ն գաղափարականացում: Իշխանության բոլոր մարմին104

է մեկ կուսերը վերահսկվում են մեկ կենտրոնից, որը հիմնականում լինում

սակցություն: 2. Քաղաքացիների ազատություններն ու իրավունքները արձանագրված են սահմանադրության մեջ, սակայն դրանք ձնական են Ա իրականում չեն գործում: Տոտալիտարիզմի լոզունգն է՝ «արգելված է այն ամենը, ինչը հրամայված չէ»: 3. Քաղաքական ազատ գործող ընդդիմությունը բացակայում է: Բնդդիմադիր հայացքները հիմնականում դրսնորվում են այլախոհության տեսքով, որը հետապնդվում է: ձ. Երկրում ընդունվում է միայն իշխող կուսակցության իրավունքները: Ցանստեղծումը կացած այլընտրանքային քաղաքական կազմակերպությունների արգելվում է: 5. Զանգվածային լրատվամիջոցները գտնվում են խիստ գրաքննության տակ, արգելվում է իշխանությունների քննադատությունը: 6. Ոստիկանությունը, բանակը, հատուկ ծառայությունները իրենց հիմնական ֆունկցիաներին զուգահեռ կատարում են նան պետական մարմինների պատժիչ ֆունկցիաները, պետության ձեռքին հանդիսանում են զանգվածային հալածանքների գործիք: 7. Հասարակության մեջ գործում է միայն պաշտոնական գաղափարախոսուհոթյունը, խիստ հալածանքի են ենթարկվում մնացած գաղափարական սանքները:

Իշխանությունը հիմնականում բռնության վրա է հենվում: Դրան զուգահեռ իշխող կուսակցությունը ամեն ինչ անում է պետական գաղափարախոսուհամար, որի շնորհիվ իշխանությունը պաշտպանվում է թյան հաստատման

բնակչության մեծամասնության կողմից: է Ա կառավարվում է վար9. Տնտեսությունը ամբողջովին պետականացված չահրամայականմեթոդներով: Տնտեսության կառավարումը իրականացվում է համապետական պլանավորմանձնով: 10. Չնայած հասարակական կյանքի վրա պետության խիստ հսկողությանը, հասարակության մեջ զարգացած է կաշառակերությունն ու կոռուպցիան: «ասում ենք մի Հասարակության մեջ գործում է երկակի բարոյականություն՝ բան, անում ենքայլ բան»: 11. Ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները ձենականորենհայտարարված են, իրականում էականորեն սահմակափակված են: Գրականության մեջ լայն տարածում է գտել այն տեսակետը, որ ավտորիտարիզմը ամբողջատիրության ւ ժողովրդավարական վարչակարգի միջն են ամբողընկած միջանկյալ փուլ է: Երբեմն ավտորիտարիզմը համարում է մոջատիրության ավելի մեղմ տարատեսակ: Նման տեսակետներին պետք հանգամանք: տենալ որոշակի վերապահումներով, նկատի ունենալով երկու Նախ, դեպի ժողովրդավարականքաղաքական համակարգի անցում կահատարվում է ոչ միայն, ն ոչ անպայման ամբողջատիրականքաղաքական առաջաավելի իր բնույթով ավտորիտարիզմը մակարգից: Երկրորդ, չնայած

դիմական է ամբողջատիրությունից, այնուհանդերձ, հասարակության պատմությունը ցույց տվեց, որ հենց ավտորիտարիզմից է անցում կատարվել դեպի ամբողջատիրություն: Ուստի տարածում գտած այս տեսակետը կարելի է ընդունել միայն այն դեպքում, երբ ասածը վերաբերվում է ամբողջատիրական քաղաքական համակարգից ժողովրդավարության անցումին, քանզի այն սահմանափակ ազատությունները (տնտեսական, քաղաքական, գաղափարական Ա այլն), որ առկա են ավտորիտարիզմի պայմաններում, կարող նաեն անցումային փուլում դառնալ ժողովրդավարության հաստատման

խադրյալներ:

քաղաքական զարգացումները ընթանում են դեպի Այդ ուղին են բռնել ժողովրդավարության սկզբունքների հաստատում: աշխարհի երկրների մեծամասնությունը: Ժողովրդավարության բնորոշ գծերն են. 1. Իշխանությունները բաժանված են անկախ թների՝ օրենսդրական, գործադիր ս դատական: Հստակեցված են նրանց ֆունկցիաները: 2. Քաղաքացիներն օժտված են մեծ իրավունքներով Ա ազատություններով: Գլխավոր սկզբունքն է՝ «ինչը արգելված չէ օրենքով՝ թույլատրելի է»: 3. Ազատ գործում է ընդդիմությունը Ա օգտվում է քաղաքական բոլոր իրավունքներից Ա ազատություններից, անկախ նրանից իշխանության լծակներին տեր են, թե ոչ: Դեմոկրատական հասարակության մեջ ընդդիմությունը քաղաքական գործընթացների անբաժանելի մասն է կազմում: 4. Գործում է բազմակուսակցական համակարգ, որի ընթացքում մի կուսակցություն կարող է ընտրությունների միջոցով օրինականորեն փոխել իշխանության վրա գտնվող կուսակցությանը: 5. Բանակը ն հատուկ ծառայությունները պետության ն հասարակության ներքին նո արտաքին անվտանգության պաշտպանության հիմնական ուժերն են: Նրանց գործունեությունը կարգավորվում է օրենքով: Հասարակության ներքին կարգուկանոնը իրականացնում է ոստիկանությունը: Ուժային կառույցները չեն մասնակցում հասարակության քաղաքական իրադարձութԱրդի աշխարհում

յուններին: 6.

Զանգվածային լրատվամիջոցները ազատ են գրաքննությունից, իրավունք քննադատելու իշխանություններին, երբ նրանք խախտում են Ժողովրդավարական սկզբունքները, կամ վատ են կատարում իրենց սոցիալական

ունեն

պարտականությունները: է 7.

Ղասարակության մեջ բացակայում ինչ-որ մեկ պաշտոնական գաղափարախոսություն: Բազմակարծության պայմաններում շատ գաղափարական հոսանքներ հակադրված են մեկը մյուսին, պահպանվում է ընդհանուր ազգային աշխարհայացքային արժեքները: Եկեղեցին բաժանված է պետությունից, Ա պետությունը չի խառնվում եկեղեցու գործերին: 8. Քաղաքացիները բաց ու ազատ կարող են արտահայտել իրենց կարծիքները, մտքերը Ա դիրքորոշումները իշխանության մարմինների գործունեության

նկատմամբ:

Առկա է սեփականության տարբեր ձներ: Կախված երկրների զարգացման

մակարդակներից,քաղաքական կողմնորոշումից, հաստատված քաղաքական հարաբերությունների`(լիբերալիստական, լիբերալ-դեմոկրատական, բնույթից, կարող են գերիշխող լինել պետական, սոցիալ-դեմոկրատական) մասնավոր կամ կորպորատիվ սեփականությանձները: Մասնավոր սեփականության իրավունքները պաշտպանվում,կարգավորվում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում վերահսկվում Ա սահմանափակվում են միայն պետության

կողմից:

ն' թույլ Այս համակարգում տնտեսությունը կարող է լինել Ա' զարգացած է աստիճազարգացման երկրի տվյալ զարգացած, ինչը պայմանավորված

նից:

տեղի ունենալ շատ է բացասականերնույթներ, սակայն դրանց կարգավորումը իրականացվում ն պաշտպաանհատի իրավունքների միշտ օրենքի պահանջներից ելնելով նության սկզբունքների կիրառմամբ: Ժողովրդավարությանպայմաններում աճ: չեն բացառվում հանցագործությունների 11. Ժողովրդավարության պայմաններումհնարավոր է ունիտար /միակազմ/ ն ֆեդերատիվ /կոնֆեդերատիվ/ պետության ձներ: Ունիտար պետության են ժամանակ տեղական իշխանություններըավելի մեծ լիազորություններով 10.

հասարակության մեջ կարող Ժողովրդավարական

են

օժտված լինում: 12. Ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները պաշտպանվածեն: որ նշված սկզբունքները, բնորոշ գծերն նշել, համարում Անհրաժեշտ ենք ու առանձնահատկություններըկարող են մասամբ խախտվել, խեղաթյուրվել, չիրականանալ, ինչը պայմանավորվածէ տվյալ հասարակության մեջ աստիճանով: Այդ իսկ ժողովրդավարականսկզբունքների հաստատման է հաշվի առնել, որ ժողովրդավարությունը, կախված պատճառով պետք առանձնատվյալ հասարակության զարգացման աստիճանից, ազգային Ա այլն, իր արժեքներից մշակութային հատկություններից, ավանդույթներից, Ժողովրունի: Որքան Ա մակարդակներն տարբեր զարգացման դրսնորման դավարությունը զարգացման բարձր մակարդակի է հասնում, այնքան վերը Ա այնքան նշված առանձնահատկություններն առավել լրիվ են դրսեորվում են: նրանում բացասական երնույթները պակասում 5.

Զանգվածային հաղորդակցությանն լրատվության միջոցներիդերը

քաղաքական համակարգում

ՔաղաքականությունըԱ՛ որպես իրականացվող գործընթաց,

ն՛

որպես

փոխհարաբերություննրա իրականացող սուբյեկտների գործունեության ների դրսնորման ձն, չի կարող տեղի ունենալ առանց նրա կրողների միջն փոխադարձ կապերի, փոխհարաբերություններիԱ փոխազդեցության: Այսինքն, առանց մեկը մյուսի հետ հաղորդակցվելու, կապի մեջ մտնելու, իրար վրա ազդելու, քաղաքականսուբյեկտներիգործունեությունը անհնարին կլիԱ

ներ: Այս տեսանկյունից, քաղաքական կապի Ա հաղորդակցման միջոցների դերը քաղաքական համակարգում նշանակալից է: Այն քաղաքականության համար յուրատեսակ սոցիալ-լրատվական դաշտի դեր է կատարում, ինչի համար էլ նրան բնորոշում են որպես հասարակության քաղաքական կյանքի ներվային համակարգ: Քաղաքական կապի ն հաղորդակցման զանգվածային միջոցները քաղաքական լուրերի մշակման, հաղորդակցման ւ. փոխանակման գործընթաց է, որի շնորհիվ կառուցվում է քաղաքական գործունեությունը, նրան հաղորդելով նոր որակ ւ. իմաստ: Քաղաքական լրատվության փոխանցումը գործընթաց է, որի միջոցով քաղաքական համակարգի բաղադրիչները քաղաքականապես տեղեկացվելով, կարողանում են կարգավորել իրենց գործունեությունը ըստ տեղի ունեցող իրադարձությունների: Քաղաքական հաղորդակցումը ընդգրկում է ամբողջ հասարակական կյանքը, այն ամենը, ինչն ազդում է քաղաքականության վրա: Ուստի ցանկացած հասարակության քաղաքական կյանքը անհնարին է առանց քաղաքական հաղորդակցման միջոցների օգտագործման: Գոյություն ունի հաղորդակցության երեք հիմնական միջոցներ՝ ոչ ձեական կապերի միջոցով, հասարակական-քաղաքականկազմակերպությունների միջոցով, զանգվածային լրատվության միջոցներ: Կան նան այլ միջոցներ, օրինակ՝ հանրաքվեն, ընտրություններըԱ այլն: Քաղաքական հաղորդակցության գործընթացների էական կողմը քաղաքական լրատվության փոխանցումը, տեղադրումն ու շրջանառությունն է, որի շնորհիվ տեղեկություններ են ստացվում քաղաքականության մասին, դրանք փոխանակվում են տեղեկատվության աղբյուրի Ա օգտագործողի միջն, ինչի շնորհիվ էլ հասարակության մեջ իրար հետ փոխազդեցության մեջ են մտնում անհատները, սոցիալական խմբերը, քաղաքական կուսակցությունները Ա այլն: Քաղաքական լրատվությունն իրենից ներկայացնում է գիտելիքների, վկայությունների, հաղորդումների, փաստերի Ա քաղաքական իրադարձությունների ամբողջական տեղեկատվական համակարգ: Նրա միջոցով փոխանցվում է քաղաքական փորձը, գիտելիքները, համակարգվում են մարդկանց ջանքերը, դրանք ուղղելով հիմնական նպատակի իրականացմանը: Քաղաքական հաղորդակցությունը քաղաքական հարաբերությունների յուրահատուկ ձն է, որի միջոցով քաղաքական սուբյկետները կարգավորում են իրենց գործունեությունը: Նրա միջոցով մատուցվում է քաղաքական հարցադրումների երեք հիմնական տեսակներ. ա/ հրամանների, կարգադրությունների, համոզմունքների, գաղափարների

փոխանցում,

բ/ տեղեկություններ, որոնք կարող են լինել ն՛ հավաստի, Ա՛ մտացածին, գ/ փաստեր ն վկայություններ: Իրենց կարնորությամբ քաղաքական հաղորդակցության Ա կապի միջոցները քաղաքական համակարգի կառուցվածքում հանդիսանում են որպես նրա ենթահամակարգ, որը կապ է հաստատում քաղաքական համակարգի

սուբյեկտների միջն: Նրա նշանակությունը մեծ է նրանով, որ մարդկանց, սոցիալական խմբերին Ա այլ սուբյեկտների օգնում է ճիշտ կողմնորոշվելու ն գնահատելու տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձությունները, ինչը, ինչպես հայտնի է, առանց համապատասխան տեղեկություններ ունենալու անհնարին է: Պատահական չէ, որ ժողովրդավարության պայմաններում այն առավել լրիվ է իրականացնում իր ֆունկցիաները, քանզի Ժողովրդավարության պայմաններում զանգվածային լրատվամիջոցները բավականին անկախ են, իսկ քաղաքական տեղեկատվությունը մատչելի է հասարակության բոլոր շերտերին: Զանգվածային հաղորդակցման ն կապի միջոցների համակարգում նշանակալից դեր են խաղում միջանձնային հարաբերությունները, որոնց վրա մեծ ազդեցություն են թողնում հեռուստատեսությունը, ռադիոն, կինոն, քարոզչությունը Ա այլն: Ցանկացած կարնորագույն հաղորդում մարդիկ նախ քննարկում են նեղ շրջանակներում`ընտանիք, ընկերներ, աշխատանքային կոլեկտիվ Ա այլն, Ա նոր ստանում իրենց իրական գնահատականը: Ընդհանրապես մարդիկ հակված են թերահավատությամբ վերաբերվել պաշտոնական հաղորդագրություններին ն այս պարագայում նրանք կողմնորոշվում են ոչ ձաական սուբյեկտների /ընդդիմություն/ տված գնահատա-

կաններով: Քաղաքական տեղեկատվությունը, որպեսզի արժեք ունենա, չպետք է լինի անանուն ւ անհասցե: Նպատակահարմար է այն ուղղել կոնկրետ հասցեատիրոջ` անհատների, սոցիալական խմբերի, կազմակերպությունների Լ այլն: Այն տեղեկությունները, որ տրվում է հասարակությանը, պետք է համապատասխանի քաղաքական համակարգում ընթացող գործընթացների

բնույթին: Քաղաքական հաղորդակցման բնույթը, նրա զարգացման մակարդակը մեծապես որոշվում է հասարակության ընդհանուր Ա քաղաքական կուլտուրայի զարգացման աստիճանով: Եթե քաղաքական համակարգը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծել ճշգրիտ, լրիվ ե ավարտուն տեղեկության փոխանցման համար, այդ դեպքում նրա ազդեցությունը հասարակության քաղաքական կյանքի վրա նշանակալից է ն նրա ֆունկցիաները իրականացվում են լիովին: Քաղաքական կապի ն հաղորդակցման միջոցների հիմնական ֆունկցիա-

ներն են. 1. Գաղափարա-քաղաքական արժեքների, քաղաքական գիտելիքների Ա տեղեկությունների տարածում: 2. Քաղաքական հարաբերությունների համակարգում Ա կարգավորում: 3. Իրագործվող քաղաքականության նկատմամբ հասարակական կարծիքի ձնավորում: 4. Անհատների մեջ քաղաքական կուլտուրայի տարածում ն զարգացում: 5.

Քաղաքական-կուլտուրական արժեքների փոխանակում: Զանգվածներին քաղաքականությանը մասնակցելու նախապատրաս-

տում:

Այս ֆունկցիաների իրականացմանկարնոր երաշխիքներիցէ դեմոկրատական քաղաքական արժեքների առկայությունը, զանգվածայինլրատվամիջոցների ազատությունն ու անկախությունը իշխանական կառույցներից, կայուն սոցիալական գործընթացները, հասարակության գիտակցական ն կրթական մակարդակը: Դժվար չէ նկատել, որ քաղաքական կապի ս հաղորդակցման միջոցների օգտագործման մեջ մեծ է զանգվածային լրատվության միջոցների /ԶԼՄ/

դերը:

Զանգվածային լրատվության միջոցները /ԶԼՄ/ բարդ ինստիտուտ է, որը բաղկացած է բազում տարրերիցԱ մարմիններից,խնդիր ունենալով հասարակությանը տեղեկացնելու ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ նրանից դուրս տեղի ունեցող երնույթների ն իրադարձություններիմասին: Նրանց քաղաքական նշանակությունը պայմանավորված է նախ ս առաջ նրանով, որ քաղաքական տեղեկություններ տարածելու գործընթացում բավականին ինքնուրույն են, ինչի շնորհիվ կարողանում են հասարակականկարծիք ձնավորել, ազդել քաղաքական գործընթացների վրա, նպաստում են հասարակության լայն խավերի քաղաքական գիտակցության ձեոավորմանը: ԺամանակակիցԶԼՄ-ների վրա մեծ ազդեցություն են թողնում հասարակության մեջ առկա տարբեր քաղաքական գործոններ: Նայած թե ով է հիմնադիրը, ինչ նպատակներ ու խնդիրներ է ուզում իրականացնել, ում է ուղղված ասելիքը Ա այլն: Հասարակությանքաղաքական համակարգում ԶԼՄ-ների դիրքի առանձնահատկությունը պայմանավորված է նրանով, որ դրանք պետական հաստատությունների, զանգվածային հասարակական կազմակերպությունների, քաղաքական կուսակցություններիօրգաններ են: Իսկ եթե գործառնում են որպես անկախ մամուլ, ապա այս պարագայում անպայմանորեն արտահայտում են հասարակականինչ որ խավի, խմբի շահեր ու տեսակետներ,վերաբերմունք ու գնահատական: Անկախ այն բանից, թե ԶԼՄ-ները քաղաքական համակարգի որ ինստիտուտի կամ ենթահամակարգիտեսակետներնու շահերն են արտահայտում, ում օրգանն են, պետական են, թե կուսակցական, զանգվածայինկազմակերպություն են, թե անկախ, բոլոր դեպքերում նրանց գործունեության բնույթն այնպիսին է, որ նրանք ուղղակի, թե միջնորդավորվածմասնակից են դառնում իշխանության ձաավորման ս կառավարման գործընթացներին, իրենց հրապարակումներովակտիվ ազդելով նախընտրական գործընթացների, պետական մարմիններիընդունած որոշումների, դրանց իրականացման կամ չիրականացման պատճառների վերլուծության Ա մեկնաբանման, մոտեցումների Ա առաջարկություններիմատուցման Ա այլ ձներով: Այդ է թերնս պատճառը, որ ԶԼՄ-ները համարվում են չորրորդ իշխանություն, օրենսդիր, գործադիր Ա դատական իշխանություններից հետո: Սակայն պետք է նկատել, որ մամուլը իր այդ դերը կարող է կատարել միայն Ժողովրդավարության պայմաններում, քանգի մյուս քաղաքական համակարգերի

պայմաններում նա չի օգտվում այն ազատություններից ու իրավունքներից, որոնք նրան դարձնում են քաղաքական կյանքի ակտիվ մասնակից, հետնաբար ս քաղաքական համակարգի կարնորագույն ենթահամակարգ: ԶԼՄ-ները իշխանության ֆունկցիա են իրականացնում միայն այն Ժամանակ, երբ կարողանում են ապահովել լայն զանգվածների, քաղաքական կազմակերպությունների հսկողությունը իշխանության մարմինների գործունեության վրա, հասարակության մեջ համապատասխանկարծիք Կ վերաբերմունք, մշակելով պետական հաստատությունների գործունեության նկատմամբ: Իսկ դա հնարավոր է միայն ժողովրդավարության պայմաններում: Քիչ չեն այն փաստերը, երբ մամուլում եղած հրապարակումները հանգեցրել են իշխանության, կառավարության կամ բարձր պաշտոնատար անձանց հրաժարականի /ԱՄՆ-Նիքսոն, ՀՀ-Լ.Տեր-Պետրոսյան/: Անշուշտ Ժողովրդավարության պայմաններում էլ ԶԼՄ-ները հակադիր Ա իրարամերժ տեսակետներեն արտահայտում: Իշխանամետ մամուլը ձգտում է, քողարկելով իշխանությունների բացթողումները, ներկայացնել իշխանության գործունեության միայն դրական կողմերը, փորձելով հասարակության մեջ վստահություն առաջացնել կառավարության գործունեության նկատմամբ: Ընդդիմադիր, անկախ, ոչ պետական մամուլն ընդհակառակը, շատ հաճախ աչքաթող անելով իշխանությունների դրական ձեռքբերումները, հիմնական շեշտը դնում է նրա բացթողումների, թերությունների մեկնաբանման ու բացահայտման վրա: Սակայն այս հակադրությունը պետական, իշխանամետ Ա ընդդիմադիր ԶԼՄ-ների միջն իր բնույթով առաջադիմական ու դրական է Ա հասարակության, նրա քաղաքական համակարգի զարգացման հիմնական երաշխիքն է: ՌՈրովհետնորքան էլ իշխանամետ ԶԼՄ-ները փորձեն նրանց գործունեության միայն դրական կողմերը ներկայացնել, այնուհանդերձ ոչ իշխանամետ ԶԼՄ-ներին հաջողվում է նրա թերությունները մատնանշել, բացահայտել, դրանք մատուցել հասարակության լայն շրջանակներին ն իշխանությունների գործունեությունը պահել ժողովրդի հսկողության տակ: Ուստի, երբ ասում ենք ԶԼՄ-ները չորրորդ իշխանություն են, նկատի է առնվում նրա գործառույթների այն շրջանակը, որի շնորհիվ հնարավոր է լինում ժողովրդին ներկայացնել իշխանության բոլոր մարմինների գործունեությունը, դրա արդյունքները, թեր ու քննադատելի կողմերը ս հասարակության մեջ համապատասխան կարծիք, վերաբերմունք ու գնահատական մշակելով, դրանք հրապարակումների միջոցով փոխանցել իշխանություններին: Եթե իշխանությունները հաշվի են առնում ներքնից եկող կարծիքները, ազդակներն ու ճնշումները Է դրան համապատասխան փոխում են իրենց գործունեության բնույթը, ապա դա կարելի է դիտել որպես ԶԼՄ-ների կառավարման պրոցեսին մասնակցելու ձն, ինչը իշխանության հատկանիշ է: Իշխանությունների նման գործունեության դեպքում, սովորաբար, նրանք առավել մեծ վստահություն են ձեռք բերում զանգվածների մեջ ո առաջիկա ընտրություններում կարող են հավակնել իշխանության վրա մնալուն: Իսկ, երբ իշեն ներքնից եկող ազդակների դերը, այսինքն խանությունները անտեսում

հաշվի չեն նստում ԶԼՄ-ներում նրանց տրված հետ, շարուգնահատականի նակում են նույն ոգով կառավարել հասարակությունը, ապա կորցնում են վստահությունըզանգվածների մոտ Ա առաջիկա ընտրություններումհաղթելու հնարավորությունից զրկվում են: Այս տեսանկյունից,ԶԼՄ-ները դառնում են իշխանության ձեավորման ակտիվ մասնակից, որը նույնպես իշխանության հատկանիշ է: Ահա այն հիմնական առանձնահատկությունները, որոնցով օժտված լինելու Ա դրանք իրականացնելուդեպքում ԶԼՄ-ները դառնում են իրոք չորրորդ իշխանություն, ինչն էլ զանգվածային լրատվության միջոցներին դարձնում է հասարակությանքաղաքական համակարգի կարնորագույն ն նրա զարգացման ենթահամակարգը կարնորագույնգրավականը: '

Հայաստանի)անրապետության քաղաքական համակարգի

առանձնահատկությունները

Ուշադրությամբնայելով Հայաստանի ներկայիս քաղաքական կյանքին, նրանում տեղի ունեցող զարգացումներին, կարելի է արձանագրել երկու հիմնական իրողություն: Առաջին, բոլոր այն անհրաժեշտ

բաղադրիչները

/ինստիտուտներ, հաստատություններ,կազմակերպություններ Ա այլն), որոնցից ձաավորվումԱ ամբողջանում է հասարակության քաղաքական հա-

մակարգը, հանրապետությունում կարծես թե առկա են, այսինքն քաղաքական համակարգի ձնավորման անհրաժեշտ տարրերը, թեկուզ ն ձաականոբայց կան:

րեն,

Սակայն քաղաքական համակարգըմիայն նրա տարրերի սոսկ մեխանիկական գումար չէ: Քաղաքականհամակարգը կայանում է այն Ժամանակ, երբ այդ տարրերի միջն առկա է փախադարձկապ, երբ դրանք փոխազդում են մեկը մյուսի վրա, փոխհարաբերության մեջ են գտնվում Ա փոխպայմանավորված են իրարով, որպես մեկ ամբողջական օրգանիզմի անհրաժեշտ բաղադրիչներ: Երկրորդ իրողությունը այն է, որ Հայաստանի քաղաքական համակարգիտարրերի միջն բացակայում կամ չափազանցթույլ են այն ան-

հրաժեշտ փոխհարաբերություններն ու փոխազդեցությունները, առանց որոնց քաղաքական համակարգըկայանալ չի կարող: Հետնաբար,կարելի է ասել, որ քաղաքական համակարգը Հայաստանում դեռ կայացած չէ ն գտնվում է ձեավորման փուլում: Եվ դա բնական է: Նախ այն պատճառով, որ Հայաստանը գտնվում է խորը տրանսֆորմացիոնգործառույթների` ասել է թե` անցումային փուլում: Եվ երկրորդ՝ Վայաստանում դեռես կայացած չէ Ա ձեավորման պրոցեսում են գտնվում ոչ միայն պետությունը, որպես քաղաքական համակարգի հիմնական միջուկ, այլա բոլոր այն ենթամակարգերը, որոնցից ձենավորվումէ ամբողջական քաղաքական համակարգը: Ինքնին հասկանալի է, որ ձաավորման,կայացման փուլում գտնվող ենթահամակարգերի միջե փոխադարձ կապերն ու փոխազդեցությունները, փոխհարաբերություններն ու փոխպայմանավորվածությունը նույնպես կայացածչէ Ա չեն

կարող կատարել իրենց հիմնական ֆունկցիաները:

Նշվել է արդեն, որ հասարակության քաղաքական համակարգի բնույթը պայմանավորված է տիրող քաղաքական ռեժիմի բնույթով: Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է անցումային մի այնպիսի փուլում, որտեղ առկա են Ա՛ ամբողջատիրական, Ա՛ ավտորիտար, Ա՛ ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմի տարրեր: Այս պարագայում, չնայած Հայաստանի Հանրապետությունը բռնել է Ժողովրդավարացման ուղին, այնուհանդերձ, չի կարելի միանշանակ բնորոշել, թե ինչ քաղաքական ռեժիմ է հաստատված Հայաստանում: 1990 թվականի իշխանափոխության արդյունքում` պաշտոնապես հայտարարվեց ամբողջատիրության վերացում, պաշտոնապես հայտարարվեց ժողովրդավարություն, սակայն արղյունքում, ինչպես ն սպասվում էր, հաստատվեց մի քաղաքական իրավիճակ, որտեղ կարելի է հանդիպել վերը նշված բոլոր քաղաքական ռեժիմներին բնորոշ գծեր: Պարզ դարձավ, որ քաղաքական համակարգերը չեն հաստատվում հայտարարությամբ, ավելին, հնարավոր է երբեմն այնպիսի հարաբերությունների հաստատում, որոնց մասին խոսք անգամ չի եղել: 1990 թվականից սկսած Հայաստանում իշխանության եկած քաղաքական ուժը որդեգրեց հասարակության կյանքի կառավարման մի սկզբունք, որը ավելի շատ հիշեցնում էր ավտորիտարիզմի քաղաքական ռեժիմին բնորոշ սկզբունքներ, անշուշտ, որոշակի առանձնահատկություններով հանդերձ: Համենայն դեպս, պետական մարմինների գործունեության ոճը միանգամայն համապատասխանում է ,ավտորիտարիզմի սկզբունքներին, ինչը, ինչպես արդեն նշվել է վերը, ամբողջատիրությունից ժողովրդավարության անցման դեպքում անխուսափելի էԴրա հետ միասին, հասարակության մեջ առկա էր ինչպես ամբողջատիրության ռեժիմին բնորոշ տարրեր, այնպես էլ ժողովրդավարությանը բնորոշ գծեր, ինչն էլ ձայաստանի քաղաքական համակարգին հաղորդում է որոշակի առանձնահատկություններ: Նշենք դրանցից մի քանիսը՝ 1. Ամբողջատիրական Ա ավտորիտար քաղաքական ռեժիմները, հատկապես քաղաքական իշխանության իրականացման սկզբունքների առումով, բավականին շատ ընդհանուր գծեր ունեն: Դրա հետ միասին, դիտարկումները ցույց են տալիս, որ այս երկու համակարգերի միջն եղած էական տարբերություններն անգամ /ամբողջատիրության պարագայում սեփականության նկատմամբ պետության մենաշնորհ, միակուսակցական համակարգ, պաշտոնական գաղափարախոսություն, իշխանության գերկենտրոնացում Ա այլն, ավտորիտարիզմի ժամանակ մասնավոր սեփականության Ա շուկայական հարաբերությունների առկայություն, կուսակցությունների, այլախոհության, ոչ պաշտոնական լրատվամիջոցների առկայություն ն այլն/, խոչընդոտ չեն հանդիսանում երկու քաղաքական համակարգերում կիրառելու իշխանության իրականացման միննույն սկզբունքները: Հայաստանում ամբողջատիրությունից Ժողովրդավարության անցման

հենց սկզբից իրականացվեց այնպիսի քաղաքականություն, որը կարծես նպատակ ուներ հաստատելու ոչ թե հայտարարված ժողովրդավարությունը, այլ ավտորիտարիզմ, ինչն էլ տեղի ունեցավ, իհարկե զերծ չմնալով նան ամբողջատիրությանը բնորոշ կառավարման սկզբունքներից: Դրա պատճառները, ինչպես առարկայական, այնպես էլ ենթակայական,բազմաթիվ են: 2. Տասնյակ տարիներ ապրելով ամբողջատիրության պայմաններում, Ժողովուրդը սերնդե-սերունդ դաստիարակվել է նրա սկզբունքների, գաղափարախոսության, տնտեսական հարաբերությունների ազդեցությամբ: Այդպիսի մտածողությամբ ն հոգեբանությամբ ապրող հասարակությունը չէր կարող կտրուկ անցում կատարել լրիվ այլ սկզբունքներով գործառնող քաղաքական համակարգ: Ասել է, թե հասարակությունը ոչ հոգեբանորեն, ոչ գաղափարաչէր ո'չ մասնապես, ոչ տնտեսական ու սոցիալական առումով պատրաստ վոր սեփականատիրական ու շուկայական հարաբերությունների, Ա ո՛չ էլ Ժողովրդավարության պայմաններում ապրելու: Դրա համար անհրաժեշտ Ժամանակ Ա հստակ մշակված քաղաքական ծրագրերի իրագործում է ապահանջվում, ինչը անցումային հասարակության հիմնական խնդիրն է: 3. Ձեղափոխությունների արդյունքում սովորաբար իշխանության են գալիս կամ ազգային հայրենասեր ուժեր, որոնք առաջնորդվելով ազգային-պետական շահերով, իշխանության լծակներն օգտագործում են պետության կայացման համար, եթե դրա կարիքը կա, ընտրելով տվյալ Ժողովրդի զարգացման մակարդակին, նրա ավանդույթներին, առանձնահատկություններին համապատասխանող ՆԱընդունելի քաղաքական համակարգի ձեավորման ուղին: Կամ որոշակի շահեր հետապնդող արտաքին հզոր քաղաքական ուժերի աջակցությամբ իշխանության է բերվում մի խումբ, որի հիմնական խնդիրն է ոչ թե պետականության, այլ սեփական իշխանության կայացումը ն նրա միջոցով սեփական շահերի պաշտպանությունը: Դրա հետ միասին, անշուշտ, իրագործելով իրենց հովանավորներիթելադրած քաղաքականությունը: Հայաստանի պարագայում տեղի ունեցավ երկրորդ տարբերակը ն մենք ունեցանք դրածո իշխանություններ: Պատմությունը ապացուցել է արդեն /Ասիայի, Լատինական Ամերիկայի, Աֆրիկայի շատ երկրներում/, որ այն երկրներում, որտեղ իշխանության են բերվում դրածո ուժեր, այնտեղ հասարակության հետընթացը, քայքայումը, անօրինականությունները, հովանան էլի բազում վորությունը, զանգվածային բարոյազրկումն ու արտագաղթը բացասական դրսնորումներ դառնում են անխուսափելի: Այդպես եղավ ն

Հայաստանում:

Ամբողջատիրությունից ժողովրդավարության անցման ժամանակ ամենակարնորագույն գործընթացը սեփականաշնորհումն է: Դրանից է կախված, թե պետականության կայացման հնարավորությունը, ն թե հայտարարված հնարավորությունները: Այն, ինչ տեղի ժողովրդավարության հաստատման ունեցավ Հայաստանում, ոչ մի առնչություն չուներ ոչ օրինական սեփականաշնորհման, Կն ոչ էլ ժողովրդավարության սկզբունքների հաստատման հետ: Սեփականաշնորհման անվան տակ տեղի ունեցավ պետական քաղա4.

քականության աստիճանի բարձրացված ազգային հարստության բացարձակ թալան: Պետության օրենսդիրի Ա գործադիր իշխանությունների հիմնական խնդիրը դարձել էր թալանը ապահովող օրենքների ընդունումը, իրավապահ մարմինները ապահովում էին թալանի անվտանգությունը, մեկուսացնելով, կանխելով ու հալածելով բոլոր այն դրսնորումները, որոնք փորձում էին խոչընդոտել թալանի գործընթացին: Ստեղծվել էր այնպիսի մեխանիզմ, որ սեփականաշնորհելու իրավունք ունեին միայն վերից-վար իշխանավորներն ու նրանց մերձավորները, կամ փողատեր համակրողները: Պետական ունեցվածքը չնչին գներով հանվել էր վաճառքի, իսկ գնելու իրավունքը պատկանում էր միայն իշխանախմբին կամ նրանց կաշառողներին: Այս բոլորը կատարվում էր բռնությամբ, դիրքի Աե պաշտոնի չարաշահումներով, բացահայտ, ի տես բոլորի: Այս պարագայում իշխանության իրականացման սկզբունքները լրիվ համընկնում էին ավտորիտարիզմի քաղաքական ռեժիմի սկզբունքներին, ամբողջատիրությանը բնորոշ որոշ տարրերի առկայությամբ, որը իշխանության գործունեությունը դարձնում էր ավելի կոպիտ ու գռեհիկ բռնության ձն: Այսպիսինէր Հայաստանիքաղաքական համակարգի բնույթը մինչն 1998 թվականը, ինչն էլ մեզ թույլ է տալիս այն բնութագրել որպես Ժողովրդավարության քողի տակ գործող ամբողջատիրական քաղաքական ռեժիմի վատթարագույն գծերով համեմված գռեհիկ ավտորիտարիզմ,որին մեխանիկորեն կցվել էր նան սանձարձակ լիբերալիզմի որոշ տարրեր: 5. Նշված ժամանակաշրջանում իշխանությունների գործելաոճը, որը հենված էր օրենքների շրջանցման, անպատժելիության, հովանավորության, պետական հաստատությունները սեփական շահերի նպատակահարմարությամբ օգտագործելու սկզբունքի վրա, անհետնանք մնալ չէր կարող: Չբացահայտված սպանությունները, հանցագործությունները, ապօրինություննեէին նորանոր հանցագործություններ: Իրավապահ մարմինները րը ծնում զբաղված էին ավելի շատ հանցագործությունների քողարկմամբ, քան թե բացահայտմամբ: Եվ դա բնական էր, քանզի իրավապահ մարմինները նախ կատարում էին իշխանախմբի կամքը, երկրորդ՝ հագեցված էին հանցավոր աշխարհի տարրերով: Անօրինականությունները թե՛ իշխանությունների, թե՛ պետական այլ մարմինների, Ա թե՛ հատկապես իրավապահ մարմինների կողմից կատարվում էին անթաքույց, բացահայտ, կարծես. հատուկ ծրագիր կար հասարակության մեջ ամրագրելու այն կարծիքը, որ իշխանությունները անպատժելի են: Եվ դա նույնպես անհետնանք չնմաց: Հասարակության կողմից անօրինականությունները, իսկ երբեմն էլ նան հանցագործությունը ձեռք էր բերում ապրուստի միակ միջոցի նշանակություն: ՊՃանցավորությանվիրուսը տարածվում էր հասարակության բոլոր շերտերը: Իրականությունըդարձել էր ոճրածին: 6.Ղայաստանում այսօր արդեն 120-ից ավելի կուսակցություններ կան: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե այս փոքրիկ հանրապետությունում այս115

չափ կուսակցությունների առկայության պայմաններում հասարակական քաղաքական դաշտը պետք է որ լրիվ զբաղված լիներ: Այսինքն, հասարակության բոլոր շերտերի շահերը, կարծես թե, ներկայացված են: Սակայն դիտարկումները ցույց են տալիս, որ դա բնավ էլ այդպես չէ: Ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը որնէ կուսակցության չի վստահում: Իհարկե այդ կուսակցություններից շատերը թզուկ, մի քանի հոգիանոց կուսակցություններ են: Բայց ճանաչված, ծանրակշիռ կուսակցություններն էլ մեծ վստահության չեն արժանանում: Հայաստանի յուրահատկություններից մեկն էլ այն է, որ չափազանց քաղաքականացված է հասարակությունը ն նույւքան ապաքաայսինքն բնակչության ճնշող մեծամասղաքականացվածէ բնակչությունը, է քաղաքական իրադարձությունների նկատմամբ: նությունը անտարբեր Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ. ա/ Հայաստանում կուսակցությունները, որպես քաղաքական համակարգի կարնորագույն ինստիտուտ, դեռ կայացած չեն, բ/ ժողովրդի ապագաղափարացումն ու քաղաքական անտարբերությունը նրան չեն դարձնում ընտրությունների միջոցով իշխանություններ ձաավորող իրական գործոն: Այսինքն, պետք է արձանագրել, որ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի կարնորագույն ինստիտուտներից մեկը` ընտրությունների ինստիտուտը նույնպես կայացած չէ: 1998թ. փետրվարյան իշխանափոխությունից հետո նոր իշխանությունների գործունեության սկզբունքներն ու քաղաքականության մեջ որոշակի ուղղություններում կատարած դրական փոփոխությունները (Ղարաբաղի հարցի լուծում, Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչում, կուսակցությունների, մամուլի միջոցների, անհատների նկատմամբ հալածանքի դադարեցում Ա այլն), որոշակի հույսեր են ներշնչում, որ Հայաստանը հաստատակամորեն ընթանում է դեպի շուկայական հարաբերությունների հիմքով Ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի հաստատման: Անշուշտ, արդյունքները շատ ավելի շոշափելի կլինեին, եթե տեղի չունենար 1999թ. հոկտեմբերի 27-ի ոճրագործությունը, ինչը որոշակի ազդեցություն ունեցավ հասարակական կյանքի ապակայունացման ու զարգացման տեմպերի թուլացման առումով: Այնուհանդերձ, անցած հինգ տարիների ընթացքում նկատելի տեղաշարժեր են կատարվել հասարակության տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական ու հոգնոր-մշակութային ոլորտներում, որոնք միննույն ժամանակ կարելի է դիտել որպես անցումային փուլի այս ժամանակահատվածում պետության կայունացմանն ու քաղաքական համակարգի ձնավորմանն ուղղված խնդիրների իրականացմանն անհրաժեշտ նախադրյալներ: (Մանրամասն տես. գրքի գլուխ 8, 84)

Գրականություն

ԱԾՈՒՔՎՇՇԽՔՇ

հջոււքն Րքատանոշեճը

110184151ճթթՅու. Ճքօա Ե. /1ՇուօՔքուոտ

Փոտ ոօ Եօքուօօ83.1(. 1Շօօքոտ զքու 1Օ.8..30108 8.71,

ՈՑՈՒԼՔԿՇՇԻՕԱ

6. 1Ը0ԽՇԱԵՇԵՅՅԷ.8.,

ՇԼՅԾԽԼԵՒՕՇՐԵ

ՊխՕտթույժլ

1992 344

8ՇՇՈՇՂ08218

3. ԵՇղօր Լ.Ճ. 4.

Շ.

8շքծճ

Լ.

Լ /Ճոաօ1

հ/1. 1993

ՇԱՇՐՇԻԼԵԼ.

Է 6ԲՅՑք 1995 83

ԽԼ. 1101100Րր. Խ/1.

ԱՎՇՇաօ1 ՇԱՇՐՇԻԼԵԼ

301684 )Լ8.

ռղոօոօ8

Ճ.ԽԼ.

Լ1ՕՈԶՆՈՎՇՇԹԼՇ

ՇՔՇԼՇԱԵԼ

ՇՕ8քծԻԼՇԷՈ10ՇՐՔ.Մ'ԿՇՇԻՕՇ-

ՈՕ60686. ԽԼ 1994 7.

ԱՇոռքքոՃ.Շ.

8. ԱՕո 9. 10.

010195.

Աօոււօաօրտտ.

Խ/1.1999

ՉԻԱԽԹՑՈԾՈՇՈՎՎՇՇԵԼՔ

Շոօ8ճքծ.

1010Բո8. ոօ.

10. ԱՕոտոօ108տ8,ոօ.

քօղ. 8.ՒԼ

քշող. Ճ.Ճ.

ԽԼ 1993

1ճտքածէուօ. ԽԼ1999 Քում. 8/1.

ԳԼՈՒԽ

Պետությունը 1.

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ն հասարակություն

. Պետության ծագումն ու

բնույթը

Պետությունը սոցիալական երնույթների յուրահատուկ տեսակ է, որն ունեցել է իր զարգացման երկարատն պատմական ժամանակաշրջանը, Ա որպես այդպիսին, այն նան պատմական երնույթ է: Պետությունը: որպես սոցիալ-պատմական երնույթ ծագել ու զարգացել է հասարակական մյուս երնույթների, հատկապես հասարակության, ծագմանն ու զարգացմանը զուգընթաց: Այն պնդումը, թե նախնադարյան հասարակության ժամանակ պետություն չի եղել, պետք է ընդունել վերապահորեն: Այն ձնով ու բովանդակությամբ, ֆունկցիաներով ու կառուցվածքով պետություն, որ ամրագրված է մեր պատկերացումներում, իրոք որ նախնադարում լինել չէր կարող: Սակայն, պետությունը, որպես սոցիալական բարդ երնույթ, պատրաստի ու միանգամ առաջացել, այլ անցել է ձենավորմաներկարատն հազարամյակնեդրա հասկանում ենք մարդկային հասարակություն: Սոցիալական շատ երնույթների նման, պետության ձեավորումն էլ է սկսվել նրա այս կամ այն տարրի, ֆունկցիայի, կողմի կամ բաղադրիչի առաջացմամբ, հաստատմամբ, զարգացմամբ ու կատարելագործմամբ: Իսկ որ նախնադարում պետությանը բնորոշ տարրեր ու ֆունկցիաներ եղել են, անժխտելի է: Հենց համատեղ որսի, շրջապատից պաշտպանվելու կազմակերպումը, առաջնորդին ենթարկվելու, որոշակի նորմերի հիման վրա համատեղ ապրելու երնույթը արդեն պետության տարրերի ն ֆունկցիաների առկայություն են ենթադրում, չնայած դրանց պարզունակ, ուղղագիծ, թույլ ու անկայուն դրսնորումներին: Հասարակության զարգացմանը զուգընթաց, որքանով որ բարդացել է հասարակական կյանքի կազմակերպումը, այնքանով նորանոր հարաբերություններ, տարրեր ու ֆունկցիաներ են առաջացել Ա հազարամյակների ընթացքում աստիճանաբար ձնավորվել է հասարակության կյանքի կազ-

փինկվել|հենց ախնակարից, երե իր

կում, Աո ունը Էձնա այսօր պետություն ենք Վետեաիար սկսել վուվել հասարակության զուգընթաց: ն

ձնավորմանը Որքան զարգացել մարդկային հասարակությունը, այնքան պետությանը բնորոշ տարրեր ու ֆունկցիաներ են ծագել ու հաստատվել, որքան բարդացել է հասարակական կյանքը, այնքան մեծացել է նրա կազմակերպչական ֆունկցիայի անհրաժեշտությունը, Ա որքան միասնական ու ամբողջական է դարձել հասարակությունը, այնքան նրա տարրերն ու ֆունկցիաները միավորվել ու ամբողջացել են մեկ է

կրա

աան եղծե

տարբեր պետությանը ծագման: մազին ն

ամ

երը:

կոնցեպցիաներ կան: Եղած կոնցեպցիաներից որնէ մեկին նախապատվություն չտալով, հակված ենք կարծել, որ դրանցից յուրաքանչյուրում արձա118

նագրված նախադրյալները, գործոնները, որոնք պետության առաջացման հիմք են ընդունվում, կարող են ընդունելի լինել այնքանով, որքանով դրանցից յուրաքանչյուրը իրոք կարող է այս կամ այն կոնկրետ պետության առաջացման համար հիմնավորում լինել, նայած թե տվյալ մարդկային հանրույթը պատմական որ ժամանակաշրջանում, հասարակության զարգացման ինչպիսի աստիճանում, աշխարհաքաղաքականինչպիսիդիրքում Ա բնակլիմայական ինչպիսի պայմաններում է գտնվել: Այսինքն, պետության ծագման մասին եղած կոնցեպցիաներից որնէ մեկը չի կարող հավակնել վերջնական ճշմարտության, սակայն կարող է ընդունելի լինել, եթե խոսքը վերաբերում է պետության ծագման առանձին դեպքերի, որնէ կոնկրետ Ժողովրդի, հասարակության զարգացման որնէ աստիճանի: Հետնաբար, ճիշտ չէր լինի բոլոր պետությունների առաջացման համար միննույն նախադրյալներն ու հիմքերն ընդունել: Նախ այն պատճառով, որ բոլոր պետությունները միաժամանակ չեն առաջացել ն մինչ մեր օրերն էլ ծագում ու ձաավորվում են նոր պետություններ: Մարդկային հասարակության զարգացման տարբեր աստիճաններում, աշխարհաքաղաքական դիրքի

նիի ԱԱ թյոաոարի աաաաիկ Կարտարբեր գործ հարա տարիներ ռաջ նորչինեղեն երու ններ, որոնք ծոն

առաջացման

հիմնական պատճառներ, հասարակության պետությունների զարգացման հետագա աստիճանում կարող էին Ա դեր չխաղալ առաջացման նախադրյալներ: Օրինակ` աշխատանքի

էական

որպես պետության ծագուըարտաքին եւու նգե ազդեր յան գործոն շիա Ա զարգացման պրոցեսում մեծ "Երկրորդ պետությունների առաջացման դիրքի բնակլիմայական պայմանների գործոնի աշխարհաքաղաքական `

դերը: Հայտնի է, դիրքն

որ

երկրագնդի ժողովուրդները միննույն աշխարհաքաղա-

Տան ԱԱ էեն ար Արարա ամանները: էի հրոո ալ Մ մ ի ւց կազմակերպման Մմինուն Անն ՐԸ: կյանքի ա

Աու ակզբունքները: ո

իրենց

անները,

Որտեղ աշխարհաքաղաքական դիրքն

ԱՆՑ բյու վերցրու ե

յանն

ու

բնակլիմայական պայմանները

Գոն: ԱԱ

որը

ԵԼԵն ի պայմաններում մաններում մոն գտնվող Աթ ն մեջ ՍաԱֆոիննի աւն Լեն եւդ Հոնանեի իներ

առաջացումըմ

կարող ան էր

ամր

սպասել:

ան

Աոպետույան միԱարոն: գեղեր, ավայրի մասին բնությունից պատրաստի ոչ

խոչըն.

Ավելին, այստեղ վերցնելու հանգամանքը դոտել է մարդկանց աշխատանքային գործունեության զարգացմանը, ինչը Պարող ւր պետության առաջացման հիմնական ,

Նխադրյալներից դրյալներից լինել. ինո

Սակայն եղել են տարածքներ, որտեղ մարդիկ իրենց գոյության անհրաժեշտ միջոցները ստիպված են եղել իրենք ստեղծել: Անշուշտ, նկատի ունենք մարդկային հասարակության զարգացման այն աստիճանը, երբ մարդիկ ընդունակ են եղել ստեղծելու, զբաղվելու հողագործությամբ, աճեցնելու տարբեր մշակութային բույսեր: Դրա համար շատ հաճախ անհրաժեշտ է եղել մարդկանցհամատեղ աշխատանքի կազմակերպում:Հողից բերք ստանալու նպատակով պահանջվել է հարյուրավոր կիլոմետրը երկարությամբ ջրանցքների կառուցում, ինչը մեծաթիվ մարդկանց ջանքերի համատեղում էր ենթադրում, որն առանց ինչ-որ ձաով կազմակերպման հնարավոր չէր: Օրինակ` Եգիպտոսում, որտեղ մարդկանց գլխավոր զբաղմունքը հողագործությունն էր, կառուցում էին հարյուրավոր կիլոմետր երկարությամբ ջրանցքներ, պատվարներ, ոռոգման հանգույցներ, մշակելի էին դարձնում հսկայական տարածության տափաստաններ, Նեղոսի հովտում չորացնում էին ճահիճները Ա այլն: Իսկ այս բոլորը մարդկային փոքրաթիվ հանրույթների ուժերով հնարավոր չէր իրագործել ն, պահանջվում էր մեծաթիվ մարդկանց համատեղ աշխատանքի կազմակերպում: Դրա համար պահանջվում էր հզոր իշխանություն, որը կարողանար բոլորին անհրաժեշտության դեպքում պարտադրել ու կազմակերպել այդ աշխատանքներըիրականացնելու համար, ինչն էլ, ըստ երԱույթին, հանգեցրել է Եգիպտական ստրկատիրական պետության առաջացմանը: Այս դեպքում, մի կողմից լայն թափով զարգանում է հողագործությունը, աշխատանքը ն մարդկանց մասնագիտական ընդունակությունները, մյուս կողմից ձաավորվում ու զարգանում են պետությանը բնորոշ այնպիսի տարրեր ու ֆունկցիաներ, ինչպիսիք են կազմակերպումը, կառավարումը, պարտադրանքը, հսկողությունը Ա այլն: Այս պարագայում արդեն պետության առաջացումը չէր կարող հապաղել քանզի այդպիսի աշխարհաքաղաքական տարածքում Ա բնակլիմայականպայմաններում ապրող մարդկային հանրույթների համար նրանց գոյության հետագա հնարավորությունը պայմանավորված էր պետության առաջացմամբ: Երրորդ. պետությունների առաջացման կարնորագույն նախադրյալներից է նան արտաքին գործոնը, հատկապես այս կամ այն ցեղերի, Ժողովուրդների կողմից մյուսներին նվաճելու հանգամանքը: Պատմությունըմեզ ժառանգել է բազմաթիվ փաստեր, որոնք վկայում են մի շարք Ժողովուրդների Ա պետությունների անհետացման /Ամերիկյան մայրցամաքի տեղաբնակներ, մերձավոր արնելքի տարածքի Ժողովուրդներ ու պետություններ, Ասորեստան, Հռոմի կայսրություն, Բյուզանդիա Ա այլն/ ն նոր պետությունների /Թուրքիա, Ամերիկյան մայրցամաքի պետություններ, Ռուսական կայսրություն Ա այլն/ առաջացման մասին: Ուշադիր դիտարկելու դեպքում պարզ է դառնում, որ ինչպես պետություններիանհետացման հիմնական պատճառը, այնպես էլ նոր պետությունների առաջացման հիմնական նախադրայլները,կարող էր Ա նվաճողական գործոնը լինել: Այլ Ժժողովուրդների Ա պետությունների նվաճման ճանապարհով պետությունների

ձանավորմանգործընթացը առավել ցայտուն դրսնորվել է ռազմաշունչ, բարԱ քոչվոր ցեղերի նստակյաց կյանքի անցնելու պրոցեսում: Ռազմաբարոս շունչ, քոչվոր ցեղերը երբեմն հազարավոր կիլոմետրեր էին անցնում մոնղոլներ, թուրքեր/ ավերելով, թալանելով ու ոչնչացնելով իրենց ճանապարհին պատահած ամեն ինչ Ա իրենց համար հարմար տարածքներ նվաճելով հիմնել են իրենց պետությունները: Այստեղ պետք է նշել, որ նվաճողները զավթել ու յուրացրել են ոչ միայն տարածքներ, այլն այդ տարածքներում ապրող Ժողովուրդների մշակույթը, ինչը նրանց արագ քաղաքակրթվե-

հնարավորությունէ տվել: Արտաքին վտանգի գործոնը պետությունների առաջացման նախադրյալն է եղել նան հակառակ կողմի` նվաճվող Ժողովուրդների Ա ցեղերի համար: Այսինքն պետությունները կարող էին առաջանալ ոչ միայն նվաճելու, այլն չնվաճվելու հետեանքով: Շատ փոքրաթիվ, հարակից տարածքներում երբեմն լեզվամտածողության ընդհանրություն ունեցող ցեղեր ու ապրող, տոհմեր արտաքին հզոր ուժերից պաշտպանվելու նպատակով կամովին միավորվել են, դաշինք են կնքել, ստեղծելով ընդհանուր պաշտպանական կառույցներ, նորմեր, սկզբունքներ, օրենքներ Ա վերջապես պետություն, որպես երկրի ամբողջականությունը Ա Ժողովրդի անվտանգությունը պաշտպանող հիմնական կառույց: Չորրորդ. վերջին հարյուրամյակում ազգային ազատագրական պայքարի վերելքը ամբողջ աշխարհում հանգեցրեց գաղութատիրության փլուզման ու վերացման: Արդյունքում տասնյակ նոր պետություններ առաջացան: Հասարակության զարգացման արդի աստիճանում մի կողմից գաղութացված ժողովուրդները այսպես թե այնպես հաղորդակցվում էին քաղաքակրթության նվաճումների հետ, հենց նրանց նվաճողների միջոցով, մյուս կողէին մից գաղութատեր պետությունները այդ տարածքներում հաստատում որոշակի պետական համակարգեր: Այս երկու հանգամանքները գաղութացված ժողովուրդներին հնարավորություն տվեցին ազատագրվելուց Ա անկախություն ձեռք բերելուց հետո ստեղծել սեփական պետություն, ընդօրինակելով այս կամ այն պետության կառուցվածքը, շրջանցելով այն նույն ճանապարհը, որով հազարամյակներ անցել են այլ ժողովուրդներ մինչն պետության վերջնական ձնավորումը: Այսպիսով, ընդհանրացնելով վերը շարադրածը կարելի է եզրակացնել. ա/ պետությունները առաջացել են հազարամյակների ընթացքում, մարդկային հասարակության առաջացման Ա զարգացմանը զուգընթաց: բ/ պետությունների առաջացման երկարատն ժամանակաշրջանում, սկզբնական շրջանում առաջացել ու հաստատվել են պետությանը բնորոշ այն տարրերն ու ֆունկցիաները, որոնք հասարակության զարգացման տվյալ աստիճանում մարդկային հանրույթի գոյության Ա կյանքի կազմակերպման անհրաժեշտ պայմաններն են եղել: Ինքնին հասկանալի է, որ հասարակության զարգացման նախորդ աստիճաններում, պետության ձեավորման սկզբնական փուլերում, շատ ֆունկցիաների կիրառման անհրաժեշտություն լու

չի եղել: Օրինակ` իշխանության բաժանման սկզբունքը, քաղաքական այլ ինստիտուտների հետ փոխհարաբերությունը, ընտրությունների անցկացումը ն այլն: Հետագայում հասարակության զարգացման ու նրա կյանքի բարդացմանը զուգընթաց ծագել ու ձնավորվել են նոր տարրեր ու ֆունկցիաներ, որոնց միավորման հետնանքով աստիճանաբար ձնավորվել է այն ամբողջական համակարգը, որին պետություն ենք կոչում: գ/ Քանի որ պետությունները չեն առաջացել միաժամանակնմիննույն պայմաններում, ապա բնական կլիներ կարծել, որ նրանց առաջացման հիմնական նախադրյալները, կախված հասարակության զարգացման աստիճանից, աշխարհաքաղաքական դիրքից ե բնակլիմայական պայմաններից, տարբեր են եղել, նայած թե տվյալ պահին որ գործոնների ու ֆունկցիաների անհրաժեշտությունն է առաջնային եղել հասարակության: գոյությանհա-

մար:

Պետությունն առաջացել է որպես հասարակության կյանքի կազմակերպնրա գոյության ո հետագա զարգացման անհրաժեշտություն, ինչը պայմանավորված է եղել մարդկանց համատեղ ապրելու պահանջմունքից: Պետությունը բնորոշելիս մենք հաշվի ենք առնում հասարակության մեջ նրա ունեցած դերը, հիմնական ֆունկցիաները, գործառնության բնույթը, իշխանության իրականացման ձները, սկզբունքներն ու նպատակները, սոցիալական այլ երնույթների հետ ունեցած փոխհարաբերությունների բնույթը ն այլն: Դա է թերենսպատճառը, որ մի կողմից տարբեր սահմանումների ենք հանդիպում, մյուս կողմից, եղած սահմանումներից ոչ մեկում հնարավոր չի լինում ընդգրկել պետությանը բնորոշ բոլոր գծերն ու հատկանիշները, առանձնահատկություններն ու ֆունկցիաները, սկզբունքներն ու գործառնության եղանակները Ա այլն: Ուստի ինչպիսի բնորոշում էլ տրվի պետությանը, առանց լրացուցիչ մեկնաբանութունների հնարավոր չէ ամբողջական պատկերացում կազմել սոցիալական այդ բարդ երնույթի մասին: Այսպիսով` պետությունը որոշակի տարածքում օրենքների կիրրառմամբ հասարակության կառավարումը իրականացնող, իշխանությամբ օժտված հաստատությունների ռն կազմակերպությունների ամբողջական համակարգ ման,

Պետության բնորոշ գծերն են. ա/ որոշակի սահմաններով տարածք, որի վրա տարածվում է տվյալ պետության իշխանությունն ու օրենքները: բ/ բնակչության առկայությունը, որոնց համար պարտադիր են պետության ընդունած օրենքները: Բնակչությունը կարող է լինել ինչպես միակազմ, այնպես էլ բազմազգ: գ/ հաստատությունների Ա կազմակերպությունների յուրահատուկ համակարգի առկայությունը, որոնք իրականացնում են պետական իշխանության

ֆունկցիաները:

դ/ օրենքների, իրավունքների,նորմերի համակարգի առկայությունը, Ն որոնք պարտադիր են հասարակության բոլոր անդամների սուբյեկտների

համար:

ն հատուկ պարտադրանքիապարատի /բանակ, անվտանգության տեսչություն կարգ ու կանոնի պահպանությանծառայություններ,հարկային ն այլն/ առկայություն: Ա այլ հաստազ/ պետությունը քաղաքականիշխանությամբ օժտված է, սուբյեկտ իրավասու միակ օժտելու տությունների իշխանությամբ էՄ պետությունն ունի օրենքներ, որոշումներ ընդունելու ւ դրանց կիրառեյ

ման վրա հսկելու

մենաշնորհ:

Ա ը/ պետությունը արգելելու, սահմանափակելու, պարտադրելու հսկելու օրինականմենաշնորհ ունի: թ) պետությունը հասարակության կառավարման հիմնական ինստիիշխանության հիմտուտն է, կամ ինչպես ընդունված է ասել, է: նական կազմակերպությունն է իրավաՊետության ժամանակակից տեսությունների հիմքում ընկած է կան գործոնը, որովհետն պետության հիմքում դրվում ժողովուրդներիիրա-

քաղաքական

վունքները Ա իշխանությունը կապվում է մարդու իրավունքների պաշտպանության գործոնի հետ: Քանի որ մարդու ն ժողովուրդների իրավունքները ե ընդունված Ա արձանագրվածեն միջազգային իրավունքի սկզբունքներում նորմերում, որի իրականացումըբոլոր պետություններիհամար պարտադիր է է, ապա պետությունը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից դիտվում որպես քաղաքական իշխանություն իրականացնող կազմակերպության իրավական ձն:

. Պետության դերն հիմնական ֆունկցիաները ու

Ինչպես պետությունը, այնպես էլ նրա դերն ու ֆունկցիաները պատմության մեջ անփոփոխ չեն մնացել ե հասարակության զարգացմանը զուգընեն, ձեռք բերելով նոր դեր ու թաց ձնափոխվել ու կերպարանափոխվել ու նշանակություն,նոր դրսնորումներ առանձնահատկություններ: են պարԱյս հանգամանքը հաշվի առնելով, շատ գիտնականներփորձել է լինելու նրա է ինչպիսին պետությանը, սպասվում զել, թե ինչ հեռանկար հետագա զարգացման ընթացքը, ինչ դեր է ունենալու ապագայում պետությունը հասարակության կյանքում: Համընդհանուր սոցիալական հավասաառաջին հերթին մարքսիստները,ելնում են րության գաղափարախոսները, է անդասակարգ, առանց նրանից, որ ապագա հասարակությունը լինելու չի լինելու սոցիալաորտեղ մասնավոր սեփականության հասարակություն, Այդպիսի զարգացհակասություններ: լուրջ շատ կան շերտերի միջն քիչ թե ն ման հետնանքով պետությունը, որպես հասարակությանը պաշտպանող մակարգավորող ինստիտուտ, բնականոն ճանապարհով աստիճանաբար հանում է, քանի որ նրա հիմնական ֆունկցիաները այլնս պետք չեն լինելու,

որովհետն հասարակությունը լինելու է միատարր, անդասակարգ, առանց մասնավոր սեփականության գոյության, լինելու է իդեալական հասարակություն՝ կոմունիզմ: Այս տեսության կողմնակիցները ելնում են հետնյալ պնդումից, քանի որ պետությունը առաջացել է մասնավոր սեփականության

առաջացման Ա դասակարգերի ձաավորման հետնանքով, ապա բնական է, որ նրանց անհետացման հետ զուգընթաց պետք է անհետանա նան տությունը: Այստեղ կարելի է անել երկու վերապահում, նախ, թե որքանով է հնարավոր հասարակության զարգացման հատկապես այդպիսի ընթացքը, առավել նս, որ հասարակությանզարգացման արդի աստիճանում այդպիսի գաղափարների իրականացմանորնէ իրական հիմք չկա: Երկրորդ. պետության ֆունկցիաները չեն սպառվում միայն հասարակական շերտերի միջն հարաբերություններիկարգավորմամբ Ա մասնավոր սեփականության պաշտպանությամբ: Պետությունը դրանից զատ բազում այլ ֆունկցիաներ ունի, Ա նույնիսկ նշված ֆունկցիաների վերացումը /որը լինել չի կարող/չի նշանակի պետության վերացում: Կա նան պետության մասին լիբերալիզմի գաղափարախոսություն, որ պնդում է, որ պետության դերը հասարակության կյանքում պետք է նվազեցվի, պետք է սահմանափակվինրա հսկողության իրավունքը: Լինելով ուննոր խավի գաղափարախոսություն,լիբերալիզմը ձգտում է ապահովել անհատի անսահմանափակազատությունը, որը ինչպես հայտնի է, մատչելի կարողէ լինել հարուստներին ու ուժեղներին, բայց ոչ հասարակ Ժողովրդին: Թե ինչ հետնանքներ է թողնում այդ գաղափարախոսությունը,ինչպիսի հասարակական չարիք է ծնում սանձարձակ լիբերալիզմի այնտեղ, որտեղ այն պետական քաղաքականության աստիճանի է բարձրացված, պատկերացում կազմելու համար բավական է ուշադիր դիտարկել այդպիսի պետություններից որնէ մեկի սոցիալ-քաղաքական կյանքը, օրինակ` ԱՄՆ: Այդպիսի երկրներում հանցագործության աճը, ված հանցագործությունը,թմրամոլությունը, պոռնիկությունը, զանգվածային բարոյազրկումը դառնում են անխուսափելի: Այստեղ ամեն ինչ ապրանք է, առ ու ծախի առարկա: Դրա համար էլ ուժեղները, փողատերերը, հանցավոր աշխարհը ձգտում են մեկուսացնել պետությանը, որպեսզի ազատ գործելու իրավունք ունենան: Այդպիսի սցենարով կառուցվեց նան Հայաստանի

պե-

դրսնորումները կազմակերպ-

պետականությունը:

Իրականում հասարակությանզարգացումը ավելի ու ավելի է բարդացհասարակական կյանքը Ա նրա նյութական ու հոգնոր կյանքի մանը զուգընթաց անընդհատ աճում է նան պետության դերը: Գնալով նորանոր խնդիրներ են ծառանում հասարակության առջն, որոնք անհետաձգելի լուծում են պահանջում, ինչը առանց պետական կառուցվածքներիիրականացնել հնարավոր չէ: Օրինակ՝ շրջակա միջավայրիհետ կապված, ահաբեկչության աճի հետ կապված խնդիրները Ա այլ շատ խնդիրներ, որոնց լուծումը պետական կազմակերպված մոտեցում է պահանջում: Այնպես որ, պետության դերն ու նշանակությունը գնալով ավելի աճելու միտում ունի, քանի նում

բարդաց-

որ այն հազարամյակներ շարունակ եղելէ՝ հասարակության կառավարման, նրա գոյության անհրաժեշտ երաշխիքը Ա որպես այդպիսին, իր դերն ու նշանակությունը կորցնելու առաջիկահազարամյակում: Հասարակության զարգացումը ընթացել է այն ուղղությամբ, որ նրա կյանքում անընդհատ փոփոխություններ են տեղի ունեցել, ծագել ու ձեավորվել են նորանոր խնդիրներ, հարաբերություններ ու մոտեցումներ, որոնք պատճառ են դարձել, ինչպես պետության, այնպես էլ նրա ֆունկցիաների են անփոփոփոխության համար: Սակայն մի շարք փոխ, Ա բնորոշ են ցանկացած պետության: Օրինակ` հասարակության պաշտպանությունը արտաքին վտանգից, հասարակության կառավարումը, պարտադրանքը Ա այլն: Ընդունված է պետության ֆունկցիաները բաժանել երկու խմբի՝ ներքին Ա արտաքին: Ներքին ֆունկցիաները վերաբերում են քաղաքական, իրավական, կազմակերպչական, տնտեսական, սոցիալական, կրթական, կուլտուր-գաստիարակչական բնույթի խնդիրների իրականացմանը: Քաղաքական ֆունկցիան կապված է քաղաքական իշխանության իրականացման հետ, որը թույլ է տալիս ապահովել հասարակության քաղաքական կայունությունը, քաղաքական կուսակցությունների Ա հասարակական ինստիտուտների հետ հարաբերությունների, ինչպես նան ազգային հարաբերությունների կարգավորումը Ա հասարակության զարգացման նպատակների Ա խնդիրների իրագործման ծրագրերի մշակումը: Պետության քաղաքական ֆունկցիայի կարնորագույն մասն է կազմում քաղաքական իշխանության ձնավորումը, որը իրագործվելով ընտրությունների միջոցով, հասարակության քաղաքական գործընթացների մեջ առաջնային դեր ունի: Իրավական ֆունկցիան ամբողջապես պետության մենաշնորհն է, որն իրականացվում է օրինաստեղծ գործունեության միջոցով: Նրա խնդիրն է օրենքների ընդունումը, իրավական նորմերի հաստատումը, օրենքների ն իրավական նորմերի միջոցով հասարակական հարաբերությունների կարգավորումը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, քաղաքացիների վարքագծի կարգավորումըԱ այլն: Պետության կարնորագույն ֆունկցիաներից է կազմակերպչական խնդիրների իրագործումը: Հասարակության կյանքի կազմակերպման անհրաժեշտությունը ծագել է հասարակության առաջացման ն ձեավորման սկզբնական շրջանից սկսած, Ա որպես այդպիսին կազմակերպչական ֆունկցիան պետության առաջացման հիմնական նախադրյալներից մեկն է եղել: Հասարակության զարգացման արդի աստիճանում չափազանց բարդացել է հասարակական հարաբերությունների բնույթը, փոխվել է մարդկանց պահանջմունքների համակարգը, առաջացել են փոխհարաբերությունների նոր սկզբունքներ մարդկանց, սոցիալական խմբերի, հասարակության ն պետության միջն: Այս ամբողջը էլ ավելի է մեծացրել պետության կազմակերպչական ֆունկցիայի դերը, ինչը նրան ստիպում է իշխանությունը իրականացնելիս հնարավորինս լավագույն ձնով օգտագործել կազմակերպչա-

չի

ֆունկցիաներ մնացել

կան լծակները ձեռնարկած Ա մշակած քաղաքականությունըիրականացնելու համար: Կազմակերպչականֆունկցիայի իրականացման միջոցով պետությունը ձգտում է կատարել իր որոշումները, ձնավորել ու օգտագործել կառավարման կադրային բանկը, հսկողություն իրականացնել որոշումների կատարման վրա, ապահովել, իրականացնելն համակարգել քաղաքական համակարգի տարբեր սուբյեկտների գործունեությունը, իրական դարձնել մյուս ֆունկցիաների իրականացմանհնարավորությունները ն այլն: Տնտեսական ֆունկցիան պետության գլխավոր խնդիրներից մեկն է: Արդի պայմաններում հասարակության տնտեսական կյանքին պետության մասնակցությունը տարբեր պետություններում ւ տարբեր քաղաքական համակարգերում տարբեր դրսնորումներ ունի: Լիբերալիզմի պայմաններում տնտեսական կյանքին պետության մասնակցությունը չափազանց սահմանափակ է ն այն դրսնորվում է հիմնականում հարկային քաղաքականության մշակման ն. իրականացման ձնով, տնտեսական սանկցիաների կիրառման Ա ինչ-որ չափով տնտեսության զարգացման խրախուսման ձնով: Սոցիալական ն սոցիալիստական քաղաքական համակարգերում, պետություններում պետության դերն ու մասնակցությունը հասարակության տնտեսական կյանքին շատ ավելի մեծ ու նշանակալից է: Այստեղ պետությունը, բացի վերը նշված մասնակցությանձներից, տնտեսականբնույթի խնդիրների իրականացման ավելի լայն շրջանակ է ընդգրկում: Այստեղ տնտեսական ֆունկցիան դրսնորվում է արտադրության կազմակերպման, տնտեսության ճյուղերի զարգացման ու խրախուսման, ներդրումների, տրանսպորտի, էներգետիկայի հարցերի լուծման, երկարաժամկետպլանավորման ն ծրագրավորման իրականացման ձներով: Պետության սոցիալական ֆունկցիան ուղղված է մարդկանց պահանջմունքների բավարարմանը, առաջնային համարելով աշխատանքի, բնակարանի առողջության պաշտպանության խնդիրների իրագործումը:Սոցիալական ֆունկցիայի մեջ է մտնում նան ծերունիների, հաշմանդամների,չաշխատողների, երիտասարդներիսոցիալական պաշտպանությունը, նրանց կյանքի առողջության, գույքի ապահովագրումը ն այլն: Տարբեր երկներում մարդկանց սոցիալական պահանջմունքների բավարարման տարաբնույթ ն հարուստ փորձ է կուտակվել: Օրինակ՝ հասարակականսպառման ֆոնդերի օգտագործումը ձրի կրթության, նախադպրոցական դաստիարակության,բժշկական օգնության, հանգստի ծրագրերի իրագործման համար: Մեծ Բրիտանիայում բանվորների համար առանձին տների կառուցման շինարարական ծրագրեր են իրականցնում, Իտալիայում ւ Իսպանիայում իրականացվում է երիտասարդությանը աշխատանքի տեղավորելու ն պաշտպանելու լայն ծրագրեր: Մի շարք երկրներում գործում են ձրի ճաշարաններ ն գիշերելու տներ, որից օգտվում են բնակչության աղքատ ու անօթնան խավերը: Պետության կրթական ֆունկցիան: Կրթությունը հասարակությանզարգացման հիմնական երաշխիքն է, ապագայի հիմքը: Արդի պայմաններում այս ճշմարտությունը հաշվի առնելով շատ երկրներ կանգնած են կրթության

բնագավառի արմատական վերափոխումների անհրաժեշտության առջն: Կրթության ֆունկցիան ընդգրկում է կրթության ոլորտում իրականացվող քաղաքականության ողջ համակարգը՝ սկսած նախադպրոցական կրթական համակարգերի արմատական վերափոխումներից մինչն բուհական համակարգերը: Պետությունը առաջին հերթին հոգ է տանում կրթության բնագավառի դեմոկրատացման ուղղությամբ, որպեսզի կարողանա հասարակության բոլոր անդամների համար ուսումնառության հավասար պայմաններ ստեղծել, ապահովել որակյալ դասավանդման պրոցես, ներառելով փորձված, գիտակ մանկավարժների ն գիտնականնների, այդ խնդրի լուծման գործում երիտասարդությանը նախապատրաստել ակտիվ կյանքի: Շատ երկրներում այդ խնդրի իրագործման հիմնական երաշխիքը համարվում է ձրի միջնակարգ կրթության օրենքի ընդունումը: Դրա իրականացման շնորհիվ ամբողջ հասարակության կրթական մակարդակը բարձրանալով միջնակարգ կրթության մակարդակի կարող է հասարակության հետագա առաջընթացի հիմնական երաշխիքը լինել առավել Աս, որ գիտության ն տեխնիկայի զարգացման արդի մակարդակը դա է պահանջում: Պետության կուլտուր-դաստիարակչական ֆունկցիան ուղղված է մարդկանց հոգնոր պահանջմունքների բավարարման համար պայմանների ն արժեքների ստեղծմանը, նպատակ ունենալով ձեւավորել հոգեպես հարուստ ն զարգացած քաղաքացիները: Պետությանը զուգահեռ այդ ֆունկցիան իրականացնում են նան բազում հասարակական, մշակութային, սպորտային ն այլ ո, պետական կառույցներ` եկեղեցին, անկախ ռադիո-հեռուստատեսային ծրագրերը, մամուլը ո այլն: Սակայն ամեն դեպքում կուլտուրդաստիարակչական ֆունկցիայի իրականացման գործում մեծ է պետության դերը, ինչպես այդ խնդիրների իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսավորում հատկացնելու, այնպես էլ կազմակերպչական ծրագրեր կազմելու Ա իրականցնելու առումով: Ցանկացած ժողովրդի զարգացման հիմքում ընկած են այն արժեքները, որոնք նա ստեղծել է դարերի ընթացքում կամ փոխառել այլ ժողովուրդներից ն դարձրել իրենը: Որքան հարուստ մշակութային արժեքների տեր է հասարակությունը, այնքան մեծ է նրա զարգացման Լ առաջընթացի հնարավորությունները: Ուստի պետության կուլտուրդաստիարակչական ֆունկցիայի էությունը հանգում է մի կողմից մշակութային արժեքների պահպանությանն ու բազմապատկմանը, մյուս կողմից այդ արժեքները սերունդներին հասցնելն ու մատչելի դարձնելը, ն, դրանց միջոցով մատաղ սերնդի հոգնոր դաստիարակության իրականացումը: Պետության արտաքին ֆունկցիան ընդգրկում է այնպիսի խնդիրների իրականացում, ինչպիսիք են երկրի սահմանների, տարածքի պաշտպանությունը արտաքին թշնամիներից, անհրաժեշտության դեպքում պատերազմական գործողությունների իրականացումը, միջպետական հարաբերությունների հաստատումը ւ կապերի ամրապնդումը այլ երկրների հետ, արտաքին առնտրի իրականացումը, շուկաների ձեռքբերումը, այլ պետությունների հետ համատեղ ընդհանուր շահեր ենթադրող խնդիրների իրականացումը,

միությունների, կազմակերպությունների, բլոկների անդամակցութտարբեր

յունը

այլն:

Պետությունը իր արտաքին քաղաքականությունը իրականացնում է դիվանագիտական կառույցների միջոցով, որոնք հաստատվում են բոլոր այն

պետություններում, որոնց հետ պետությունը դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել: Երբեմն արտաքին քաղաքականությունը անվանում են պետության ներքին քաղաքականության շարունակություն: Այս դեպքում նկատի է առնվում այն հանգամանքը, որ արտաքին հարաբերությունների հաստատման հիմնական նպատակը, վերջին հաշվով, հանգում է պետության ներքին խնդիրների իրականացմանը նպաստելուն, որն իր դրսնորման ամենաբազմազան ձներն ունի, սկսած ռեսուրսների, շուկաների, ներդրումների օգտագործումից մինչ, համաշխարհային գլոբալ խնդիրների համատեղ իրականացումը: Յ:.

Պետության կառուցվածքնու կառավարմանձները

Պետությունները պատմական ավանդույթների բերումով, կայացման առանձնահատկություններով, հասարակության զարգացման տարբեր աստիճանների պատճառով ձնավորել են տարբեր կառուցվածքներ Ա ստեղծել կառավարման տարբեր համակարգեր: Պետության կառուցվածք ասելով հասկացվում է որոշակի սահմանափակ տարածքի ներսում պետության կազմակերպության ձնը, ներառելով վերիցվար իշխանության բոլոր մարմինները: Պետական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատասխանելու այն հարցին, թե ինչպիսի մասերից է բաղկացած երկրի տարածքը Ա ինչպիսին է դրանց իրավական կարգավիճակը: Այն նան պարզաբանում է պետության կառուցվածքային տարրերի փոխհարաբերությունների ու փոխադարձ կապերի բնույթն ու բովանդակությունը: Մեր Ժամանակներում հանդիպում ենք պետականկառուցվածքի հետնյալ տեսակներին: 1) Ունիտար /միասնական/ պետություն, որի տակ հասկացվում է կենտրոնացված միասնական քաղաքական կազմակերպությամբ պետություն, որը սովորաբար բաժանված է լինում միատեսակ իրավականկարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավորների: Ալդ վարչատարածքային միավորները օժտված չեն քաղաքական ինքնուրույնությամբ, սակայն տնտեսական, սոցիալական ն կուլտուրական բնագավառներում ունեն որոշակի ինքնուրույնություն, եթե պետության քաղաքական կառուցվածքում գործում է տեղական ինքնակառավարման համակարգ: Այդպիսի պետություններին բնորոշ է միասնական ներկայացուցչական /պառլամենտ, ազգային ժողով Ա այլն/, գործադիր Ա դատական իշխանության մարմինների առկայությունը: Այդ պետություններից են` Ֆրանսիան, Իտալիան, Հայաստանը, Դանիան, Շվեդիան, Լեհաստանը, Պորտուգալիան Աայլն:

Ունիտար պետության ամբողջ տարածքում առանց սահմանափակության գործում է մեկ սահմանադրություն, առկա է միասնական քաղաքացիություն, իրավական միասնական համակարգ, միասնական դատական համակարգ Ն այլն: Մի շարք ունիտար պետություններում որոշակի տաեն վարչական ինքնավարությամբ: Դրանցից են րածքներ օժտված Շոտլանդիան, Հյուսիսային Իռլանդիան, իսկ Իտալիայում գործում է մարզա-

յին ինքնավարությունը: Ունիտար պետություններում սովորաբար առկա է ազգային միատարրություն, կամ տվյալ պատմական տարածքում ապրող ազգի բացարձակ մեծամասնություն: Ասածը չի նշանակում, որ այդ պետություններում այլ ազգեր չեն ապրում: Ապրում են, Աաերբեմն էլ բավականին մեծ քանակությամբ: Սակայն ազգերը այդ պետություններում չունեն ազգային ինքնավարություն, ն չեն կարող հավակնել ազգային ինքնորոշման իրավունքի իրականացման: Օրինակ՝ եզդիները՝Հայաստանում, հայերը, ալժիրցիները՝ՖրանսիայումԱ այլն: 2) Ֆեդերատիվ /դաշնային/ պետությունը մեկ ընդհանուր տարածքում, որոշակի իրավական ս քաղաքական ինքնուրույնությամբ օժտված պետական կազմավորումների միություն է, որոնք կարող են լինել ինչպես հանրապետություններ, այնպես էլ տարածքներ, նահանգներ, մարզեր ն այլն: Դաշնային պետության անդամները ունեն սեփական վարչական տարածքները, իշխանության մարմինները ն դատական համակարգը: Դաշնային պետությանը բնորոշ է իշխանության երկու մակարդակ՝ կենտրոնական /ֆեդերալ/ Ա հանրապետական, երկակի իրավական համակարգ, երկպալատանի պառլամենտ, որոնցից մեկը ներկայացնում է դաշնության անդամներից յուրաքանչյուրի շահերը, իսկ մյուսը՝ ամբողջական պետության համազգային շահերը: Օրինակ՝ դաշնային խորհուրդը ե պետական դուման՝ Ռուսաստանում, սենատը ն. կոնգրեսը՝ ԱՄՆ-ում ն. այլն: Դաշնային պետությունը առաջանում է ինչպես վարչատարածքային սկզբունքով, ինչպես ԱՄՆ, ԳՖՀ, ինչ որ չափով նան Ռուսաստանը, այնպես էլ ազգային, էթնիկական սկզբունքով /Ռուսաստան, Հարավսլավիան, Հնդկաստան, Վրաստան Ա. այլն/ Պատմությունը ցույց տվեց, որ վարչական տարածքների սկզբունքի հիման վրա առաջագած դաշնային պետությունները ավելի կայուն Ա կազմակերպված են, քան ազգային սկզբունքի հիմքի վրա ձեւավորված պետությունները: Ազգամիջյան հակասությունները, ձուլվելու, վերանալու վտանգը ն այդ հիմքի վրա անընդհատ կենտրոնականիշխանությանը հակադրվելը, իսկ երբեմն էլ ուղղակի անկախություն ձեռք բերելու ձգտումը, միշտ էլ երկրում անկայունություն ստեղծելու պատճառներ կարող են լինել ինչն այսօր առկա է Ռուսաստանում, Վրաստանում Ա այլուր: Անկայունության ձգտելու պատճառ կարող է լինել նանկենտրոնական իշխանության թուլացումը: Մի շարք դաշնային պետություններում տարածքային ամբողջականության պահպանության սկզբունքը առաջնային համարելով, սահմանադրորեն արգելված է դաշնության անդամ հանդիսացող պետական միավորներին

դուրս գալու միութենական պետության կազմից, այսինքն չեն կարող օգտվել ազգերի ինքնորոշման իրավունքի միջազգային սկզբունքից: Որոշ դաշնային պետություններում գործում է երկքաղաքացիությանօրենքը: Դաշնային պետության անդամները կարող են ունենալ իրենց սահմանադրությունը, օրենքների համակարգը, սակայն դրանք պետք է համապատասխանեն պետության սահմանադրությանն ու օրենքներին: Դաշնային պետության անդամները միջազգային հարաբերություններում չեն կարող հանդես գալ որպես միջազգային իրավունքի ինքնուրույն քաղաքական սուբյեկտներ: Չնայած վարչատարածքային բաժանումներին, դաշնային պետությունը դիտվում է որպես միասնական տնտեսական, սոցիալական, իրավական ն քաղաքական տարածք, որտեղ առկա է միասնական շուկա, դրամ, միասնական պաշտպանության համակարգ, արտաքին քաղաքականություն, սոցիալ-տնտեսական բնույթի միասնական խնդիրներ ու ծրագ

պետական

Յ) Կոնֆեդերացիան անկախ պետությունների իրավական միավորում է, որի հիմնական նպատակն է միասնական ջանքերով լուծել քաղաքական, տնտեսական, պաշտպանական բնույթի խնդիրներ: Այդպիսի միության երկրներից յուրաքանչյուրը միջազգային իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտներ են Ա կարող են ինքնուրույն հարաբերություններ հաստատել այլ երկրների կամ միջազգային կազմակերպությունների հետ, եթե դրանք արգելող համատեղ որոշումներ չեն ընդունվել կոնֆեդերացիայի անդամ պետությունների կողմից: Համաձայնեցված քաղաքականություն վարելու համար անկախ պետությունները ստեղծում են միասնական կառավարման մարմիններ, որոնք իրավասու են մշակելու անդամ երկրների շահերը պաշտպանող արտաքին քաղաքականություն, պաշտպանության, տնտեսական բնույթի ծրագրեր Ա ընդունել դրանց իրականացման համապատասխան որոշումներ: Սակայն այդ որոշումները ուժի մեջ են մտնում միայն այն բանից հետո, երբ դրանք հաստատվում են կոնֆեդերացիայի մեջ մտնող անդամ պետությունների կողմից: Այսօր այդպիսի պետությունների օրինակներ չափազանց քիչ են, Ա ինչպես ցույց տվեց պատմությունը, դրանք չափազանց անկայուն ն Ժամանակավոր բնույթ ունեն: Օրինակ՝ Արաբական Միացյալ Վանրապետությունը, որի մեջ մտնում էին Սիրիան ո Եգիպտոսը, տնեց ընդամենը երեք տարի 1958-1861թթ., Սենեգամբիան /Սենեգալը ո Գամբիտն/ 1982-89թթ. Ա այլն, կամ դրանք վերաճում են ֆեդերացիայի, ինչպես դա տեղի ունեցավ Շվեյցարիայի ն ԱՍՆ-ի հետ: Այսօր այդպիսի միություն կազմելու շեմին է գտնվում Ռուսաստան-Բելառուս միությունը: Եթե իրականացվեն այն հոդվածները, որոնք արձանագրված են նրանց միջն կնքված պայմանագրում, ապա այն կարող է դառնալ կոնֆեդերատիվ պետություն: Նշենք նան, որ Հայաստանում քիչ չեն այն ուժերր, որոնք պայքարում են այդ միությանն անդամակցելու համար: Կոնֆեդերատիվ պետական կառուցվածք է հիշեցնում -

երկրների միությունը, եթե նրանց միջն ձեռք բերված համաձայնությունները կյանքում իրականացվեն: Վերջին տասնամյակներում խաղաղ գոյակցության խնդիրները դարձել են համաշխարհային հանրույթի կարնորագույն նպատակներից մեկը: Այդ նպատակին հասնելու համար պետությունները ստեղծում են նոր միություններ, որոնք ձգտում են համատեղ իրականացնել ոչ միայն ռազմական, պաշտպանական, այլե քաղաքական Ա տնտեսական բնույթի խնդիրներ: Այդպիսի նոր միություններից են՝ Եվրոպայի խորհուրդը, Եվրոպական պառլամենտական անսամբլեան, որոնք փորձում են ստեղծել առանց մաքսատների սահմաններ, մշակել համատեղ ծրագրեր, միասնական դրամ /վալյուտա/, ինչը տվյալ պետությունների համար լայն հեռանկարներ է բացում զարգացման նւ համագործակցության, առկա տարաձայնությունների Ա փաստական անհավասարությունների վերացման առումով: Կառավարման ձները: Կառավարման ձների տակ հասկացվում է բարձրագույն պետական իշխանության կազմակերպման եղանակները Ա բնակչության հետ նրա փոխհարաբերությունների համակարգը: Այն բնորոշում է նան իշխանության ձնական աղբյուրը, այսինքն իշխանության ձեւավորման Ա իրականացման սկզբունքները: Արդի ժամանակաշրջանում առավել հայտնի Ա տարածված կառավարման համակարգերից են՝ 1. Միապետության /մոնարխիա/ կառավարման ձնե, որի դեպքում պետության մեջ բարձրագույն իշխանությունը կենտրոնացված է պետության ղեկավարի` միապետի ձեռքում: Այսինքն, իշխանության տարբեր մարմինների ֆունկցիաները` օրենսդրական, գործադիր, իսկ երբեմն նան դատական, կենտրոնացված են մեկ անձի ձեռքում: Այս պարագայում իշխանությունը փոխանցվում է Ժառանգականությանսկզբունքով ո ենթակա չեն այլ կերպով ձնեավորվելուն: Սակայն Միապետությունը իր տարբեր դրսնորումներն ունի, որոնք իրենց բնորոշ առանձնահատկություններնունեն: Այսօր աշխարհում գոյություն ունեցող միապետության ձներից են բացարձակ միապետությունը ւ սահմանադրական միապետությունը: Վերը ասվածը հիմնականում վերաբերում է բացարձակ միապետությանը:Արդի պայմաններում քաղաքակիրթ հասարակության մեջ բացարձակ միապետություն գրեթե չի մնացել: Այն հիմնականում առկա է հետամնաց երկրներում Սաուդյան Արաբիա, Կատար, Օման, Միացյալ Արաբական էմիրություններ/: Այստեղ միապետի իշխանությունը սահմնափակված չէ սահմանադրությամբ, միանձնորեն իրականացնում է օրենսդրական գործունեություն, ղեկավարում է կառավարությունը, հսկում է արդարադատությունը, տեղական ինքնակառավարումը Ա այլն: Այդպիսի միապետությունները որպես Ժառանգություն են մնացել նախորդ պատմական փուլերից, որտեղ դրանք հասարակության կառավարման միակ Ա հիմնական ձնն են եղել, ունենալով անշուշտ իրենց տարբեր դրսնորումները: Սակայն պետքէ նշել, որ համաշխարհային Ժողովրդավարության գործընթացների ազդեցության տակ այդ երկրԱՊՀ

ներում աստիճանաբար սահմանափակվում են միապետի իշխանությունը ներմուծվելով սահմանադրական նորմեր: Միապետության մյուս ձնը սահմանադրական միապետությունն է, որտեղ միապետի իշխանությունը սահմանափակված է սահմանադրությամբ: Այստեղ օրենսդրությունը իրականացվում է ընտրված ներկայացուցչական մարմնի` պառլամենտի միջոցով: Պետության ղեկավարի Ա պառլամենտի հսկողությամբ ձեոավորվում է պատասխանատու կառավարություն, ձոավորվում է անկախ արդարադատություն ո տեղական ինքնակառավարման մարմիններ: Այդպիսի միապետություններից են Մեծ Բրիտանիան, Շվեդիան, Իսպանիան, Դանիան, Նորվեգիան Ա այլն: Այս պետություններում միապետը օժտված չէ իրական քաղաքական իշխանությամբ Ա մի տեսակ ձաական բնույթ է կրում: Իրականում այդ միապետությունների կառավարմանբնույթը շատ նման է հանրապետության կառավարման ձնին: Սակայն միապետությունը այսօր միայն անցյալից ստացված Ժառանգություն չէ, ս ոչ էլ միայն ավանդույթներին տուրք տալու հանգամանք: Միապետութունը այսօր, հաճախ բավականին արդյունավետ, դարձել է ազգի համախմբման կարնոր գրավականներից մեկը: Պետք է նշել, որ այսպիսի միապետությունը կառավարման բավականին արդյունավետնկայուն ձներից մեկն է: 2. Այսօր առավել տարածված պետական կառավարման ձն է հանրապետությունը: Հանրապետությունում իշխանության ձնական աղբյուրը Ժողովրդի մեծամասնության կամքն է: Պետության ղեկավարը ընտրվում է ժողովրդի կողմից, կամ ժողովրդի ընտրած ներկայացուցչականմարմնի կողմից: Պետության մեջ բարձրագույն իշխանությունը պատկանում է ընտրովի մարմիններին` պառլամենտին, նախագահին, որոնք իրավասու են հսկողություն սահմանելու կառավարության վրա, իրականացնելու անկախ արդարադատություն, տեղական ինքնակառավարում այլն: Հանրապետության կառավարմանհամակարգը իր տարբեր դրսնորումներն ունի: Դրանցից են՛ ա/ նախագահական հանրապետություն, որտեղ նախագահը համարվում է նան կառավարության ղեկավարը, որը իրականացնում է նախարարների ընտրությունը, ձաավորում է կառավարությունը Ա հսկողություն է սահմանում նրանց գործունեության վրա: Այդպիսի պետության դասական օրինակ է ԱՄՆ: Այստեղ նախագահը իրավունք ունի արգելանք /վետո/ դնելու պառլամենտի ընդունած օրենքների վրա: Նախագահը ընտրվում է սահմանադրության մեջ արձանագրված որոշակի Ժամկետով Ա մինչ, նախատեսված Ժամանակի լրանալը չի կարող փոխվել, վերընտրվել, եթե արտակարգ իրավիճակներ չեն եղել: են կրկնակի Օրենսդրական Ա գործադիր իշխանությունները ձեաավորվում ընտրական համակարգի միջոցով, այսինքն, ն' նախագահը, ն' պառլամենտը հավասարապես ընտրված են ժողովրդի կողմից, Ա իրենց լիազորություններով հստակ բաժանված են: Այդ բաժանումը ապահովում է արտապառլա-

յենտական մեթոդներով նախագահի ն կառավարության ընտրությունը, ինչը պայմանավորված է պառլամենտի առջն կառավարությանուղղակի պատասխանատվությանբացակայությամբ, քանզի այս դեպքում պառլամենտի առջ, պատասխան է տալիս միայն նախագահը: Միննույն ժամանակ պառլամենտըօժտված է նշանակալիցլիազորությամբ, հսկելու ինչպես կառավարության, այնպես էլ նախագահի գործունեության վրա, ընդհուպ մինչն

նրանցանվստահություն հայտնելը: բ/ Հանրապետության կառավարման մյուս ձենը պառլամենտական համակարգն է, որը նախագահական համակարգիցտարբերվում է նախ Ա առաջ ընտրական մեկ համակարգի առկայությամբ: Այսինքն միակ ընտրված իշխանության մարմինը օրենսդիր իշխանությունն է՝ պառլամենտը, որը ներկայացնում է ժողովրդի մեծամասնությանշահերը: Ընտրությունների ընթացքում հաղթանակած կուսակցություններից/եթե տվյալ երկրում միայն համամասնականկարգով են կատարվում ընտրությունները/,կամ ընտրված պատգամավորներից/եթե մեծամասնական ընտրությունների համակարգ է, իսկ երբեմն էլ Ա կուսակցույթուններից,Ա անհատ պատգամավորներից ձնավորվում է բարձրագույն օրենսդրական իշխանություն: Կառավարությունը ձեավորվում է պառլամենտի կողմից, հիմնականում խորհրդարանում մեծամասնությունկազմող կուսակցությանղեկավարությամբ, ն պատասխանատու է խորհրդարանիառջն: Գործադիր իշխանությունը կենտրոնացվում է վարչապետիձեռքում: Զուտ պառլամենտական հանրապետությանձնը տարածված չէ: Այն գործում է Իտալիայում, Գերմանիայում, Հնդկաստանում, Ֆինլանդիայում ն մի քանի այլ երկրներում: Պառլամենտական հանրապետություններից մեծամասնությունում կա նան նախագահի պաշտոն, որը ընտրվում է կամ պառլամենտի կողմից, կամ հատուկ ընտրողների ժողովի, կամ ուղղակի ընտրություններիմիջոցով: Ի տարբերություն նախագահականհամակարգի,այստեղ նախագահի լիազորության շրջանակները շատ սահմնափակ են, հիմնականում ունի ներկայացուցչական ֆունկցիա: Յասարակության զարգացման արդի փուլում առկա է նան խառը, այսինքն՝ նախագահականԱ պառլամենտական համատեղգործող, կառավարմանհամակարգ, որը հիմնականում երկու դրսնորում ունի: Առաջինը դա է այնպիսի կառավարման ձե /ինչպես օրինակ Ֆրանսիական հանրապետությունը,որոշակի իմաստով նան Հայաստանի հանրապետությունը/,որի դեպքում նախագահը բավականին կարնոր դեր է ստանձնում կառավարման համակարգում, քան պառլամենտական համակարգում ունի նախագահը: Այդպիսի համակարգերումպետությաննախագահը ընտրվում է ուղղակի ընտրություններով,նա էապես ազդում է կառավարության ձնավորման ն կարնորագույն պաշտոնների նշանակման վրա: Սակայն կառավարությունը կախում ունի ոչ միայն նախագահից, այլւ պատասխանատու է պառլամենտի առջն, ն կարող է փոխվել պառլամենտի կողմից: Այս պարագայում մեծ .

նշանակություն ունի այնհանգամանքը, թե նախագահը ունի արդյոք խորհրդարանում մեծամասնություն կազմող կուսակցության կամ կուսակցություններից ձաավորվածբլոկի աջակցությունը: Օրինակ` Ֆրանսիայում նա-

խագահը միայն այն ժամանակ է իր դիրքերը ամուր պահում, երբ պառլամենտում մեծամասնության աջակցությունն է վայելում: Իսկ երբ նա ներկայանում է փոքրամասնություն կազմող կուսակցության անունից, ապա իշխանության փաստական կրողը դառնում է վարչապետը: Խառը կառավարման մյուս դրսնորման օրինակ է Շվեյցարիայի կառավարման համակարգը: Այստեղ սահմանադրորեն որոշված են նախագահական ն պառլամենտական միասնական կառավարման ձների հիմնական գծերը, հստակ ընդգծելով նրանցից յուրաքանչյուրի իրավասության շրջանակները: Չնայած պառլամենտն է ձենավորում կառավարությունը, սակայն չի կարող նրանից հրաժարական պահանջել: Միննույն ժամանակ կառավարությունն էլ է զրկված պառլամենտի նկատմամբ որոշումներ կայացնել: Այստեղ կառավարությունն ունի օրենսդրական նախաձեռնության իրա-

վունք: Չնայած

համակարգերի միջն եղած տարբերություններին, ինչը է պառլամենտի Ա կառավարության միջե եղած փոխհարաբերությունների բնույթով, պառլամենտները բոլոր դեպքերում ունեն հետնյալ ֆունկցիաները՝ օրենսդրական, նան բյուջեի ընդունում, կառավարության վրա հսկողության իրականացում, . հասարակականշահերի հաշվառում օրենքների Ա որոշումների ընդունման Ժամանակ: Հանրապետությանկառավարման ն մեկ, Ա մյուս ձների միջն առկա են Ա առավելություններ Ա թերություններ: Օրինակ` պառլամենտական հանրապետությունում պատգամավորները, որոնք ընտրվում են կուսակցական ցուցակներով, արտահայտում են բնակչության առանձին խավերի շահերը: կամ պառլամենտական Առաջատար կուսակցական խմբակցություն կոալիցիան ձնավորում է կառավարության կազմը, որն իր առջե հաշվետու է: Կառավարության կազմում ընդգրկված նախարարներն այս դեպքում արտահայտում են բնակչության մեծամասնության կամքը: Սակայն միննույն ժամանակ առկա է այն թերությունը, որ այս դեպքում չափազանցարագ են փոխվում կառավարությունները,օրինակ՝ Իտալիայում: Նախագահական հանրապետությունում նախագահը սովորաբար ինքն է ղեկավարում երկրի կառավարությունը իր գործունեության ողջ շրջանում, որոշում քաղաքականության հիմնական ուղղությունները: Եվ եթե պառլամենտը համաձայնչէ նախագահի հետ, ապա նա որնէ կերպ չի կարող ազդել նրա գործունեության վրա, սա էլ այս կառավարման ձնի հիմնական թերությունն է: Հասարակական կյանքի զարգացման արդի պայմաններում տեղի են ունենում այնպիսի տեղաշարժեր, որոնք պատճառ են դառնում պետության այդ

հիմնականում պայմանավորված

» »

բնույթի կտրուկ փոփոխման, ինչն էլ հաճախ թույլ է տալիս պետությունները բաժանել կայուն Ա անկայուն, ռազմական կամ ոստիկանական հատկանիշ-

ներով, ելնելով հասարակական քաղաքական համակարգում հաստատված հարաբերություններից: Անկայուն են համարվում այն պետությունները, որտեղ չափազանց արագ են փոխվում նախագահը, պառլամենտը,կառավարությունը, սահմանադրությունը, անընդհատ տեղի ունեցող հեղաշրջումներ ն այլն: Երբ իշխանությունը ուժային կառույցների ձեռքում է, այս դեպքում մենք գործ ունենք ռազմականկամ ոստիկանական պետության հետ: :

Իրավականպետության էությունն ուկայացման առանձնահատկությունները

Հասարակության զարգացման ընթացքում մարդկային միտքը ստեղծել է այնպիսի գաղափարական արժեքներ, որոնք ձաավորվել, հղկվել ու ամբողջացել են հազարամյակների ընթացքում, որոնք սակայն դեռես չեն մարմնավորվել կյանքում, չեն հաստատվել ու դարձել իրականություն Ա այդպիսին դառնալու համար երկար ճանապարհ ունեն անցնելու: Քաղաքական մտքի այդպիսի արժեքավոր նվաճումներից են իրավական, սոցիալական պետության ւ քաղաքացիական հասարակություն ստեղծելու գաղափարը, որը կարմիր թելի պես անցնում է քաղաքական մտքի զարգացման նախորդ փուլերով Ա այսօր էլ միտված է ապագային՝ ձգտելով իրականություն դառնալ: Մարդկային գիտական միտքը միշտ էլ ուղղված է եղել հասարակական կյանքի կազմակերպման, իշխանության իրականացման սկզբունքների, օրենքների համակարգի հաստատման, իշխանության Լ հասարակության, պետության ս քաղաքացիների փոխհարաբերությունների այնպիսի ձների ստեղծմանը, որը հնարավորություն կտար հավասարություն, արդարություն, ներդաշնակություն հաստատել հասարակության մեջ, ստեղծել հասարակության բոլոր անդամների զարգացման, ընդունակությունների Ա կարողությունների դրսաորման, ազատությունների Ա իրավունքների իրականացման համար հավասար պայմաններ, առանց որոնց ներդաշնակ, առանց հակասությունների ու ճգնաժամերի հասարակության գոյությունը, զարգացումն ու առաջընթացն անհնարին է: Դեռնս հին աշխարհում /Չինաստան, Հնդկաստան, Բաբելոն, Եգիպտոս/ պետության կայունության ու հզորության հիմնական երաշխիքը համարվում էր օրենքի իշխանությունը, որին հավասարապես պետք է ենթարկվեին ինչպես իշխանավորները, այնպես էլ հպատակները: Անտիկ փիլիսոփաներ Պլատոնի, Արիստոտելի Ա Ցիցերոնի աշխատություններում արդեն հստակ ուրվագծվում է իրավական պետության գաղափարը, պետության Ա իրավունքի փոխհարաբերությունները, խոսվում էր

հասարակության ազատ անդամների իրավունքների, նրանց իշխանությանը մասնակցելու սկզբունքների մասին: Հետագայում, հատկապես 17-18-րդ դարերից սկսած, իրավական պետության գաղափարը իր փիլիսոփայական հիմնավորումն է ստանում Ջ.Լոկի, Ի.Կանտի, Ֆ.Բեկոնի, Շ.Մոնտեսքյոյի ա շատ ուրիշ խոշոր մտածողների աշխատանքներում: Իրավական պետության տեսության հիմնադիրն է համարվում անգլիացի խոշորագույն փիլիսոփա Ջ.Լոկը, որն իր ''Երկու տրակտատ կառավարման մասին" /1690թ./ աշխատության մեջ շարադրում է իրավական պետության հիմնական սկզբունքները: Ֆ.Բեկոնը նշում էր, որ հասարակության մեջ իշխում է կամ օրենքը կամ բռնությունը: Բայց բռնությունը երբեմն օրենքի տեսք է ընդունում, իսկ երբեմն էլ օրենքը ուղղակի բռնություն է, Ա հակված չի պաշպանելու իրավական հավասարությունը: Հետնաբար, նշում է Բեկոնը, գոյություն ունի անարդարության երեք աղբյուր. բռնությունը՝ որպես այդպիսին, օրենքի անունով քողարկված չարագործությունը Ա հենց իրենք, դաժան օրենքները': Ինչպես տեսնում ենք, Բեկոնը արդեն տարանջատում է օրենքը իրավունքից Աո կատարում հետնյալ եզրակացությունը՝ որոշ օրենքները պետք է դառնան մի տեսակ օրենքների օրենքները: Իրավական պետության գաղափարի ճիշտ ըմբռնումը խստորեն կապված է օրենքի ն իրավունքի փոխհարաբերության ճիշտ. մեկնաբանությունից: Առավել նս, որ շատ հաճախ իրավական պետության հիմնական հատ-

կանիշն է համարվում օրենքի գերակայութունը: Ասածից չի հետնում, որ օրենքը իրավական պետության մեջ երկրորդական դեր է խաղում: Ընդհակառակը, հասարակությանմեջ իրավունքի գերակայությունը հնարավոր չէ ապահովել առանց օրենքների համակարգի ստեղծման Ա դրանց պարտադիր կիրառման: Սակայն, ինչպես տեսանք, հասարակության մեջ երբեմն կարող են գերակայել, իշխել այնպիսի օրենքներ, որոնք ոչ միայն չեն պաշտպանում մարդկանց իրավունքները այլե իրավախախտումների օրինական հիմք են հանդիսանում: Հետնաբար, խոսքը վերաբերվում է նախ այն բանին, որ իրավունքր վեր է կանգնած օրենքից, ո երկրորդ, օրենքների այնպիսի համակարգին, Ա այն իրականցնող մարմինների ստեղծմանը, որն ուղղված լինի քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանությանը, այսինքն` օրենքը պետք է իրական միջոց դառնա մարդկային իրավունքների իրականացման

համար:

Ինչ ենք հասկանում իրավունք ասելով: Այս հարցի պատասխանը բավականին լավ է տրված 1789թ. օգոստոսի 26-ին Ֆրանսիայի ազգային Ժողովի կողմից ընդունած "Մարդու ն քաղաքացու իրավունքների դեկլարացիայում'' որում ասվում է, որ, ''մարդիկ ծնվում ա ապրում են ազատ ու իրավահավասար", որ "իրավունքը ազատության, սեփականության, անվտանգության Ա

օոօխ

փ. 8

27Խ/11977.1.1.

Նույն տեղը՝ էջ 486

«ահագործմանը հակադրվելու էությունն է": "Իրավունքը հասկացվում է որպես ազատություն, իսկ ազատությունը այն ամենը անելու հնարավորությունն է, ինչը չի արգելվում օրենքով: Դեկլարացիայում օրենքի տակ հասկացվում է ժողովրդի կամքի արտահայտությունը, նշելով, որ քաղաքացիներն իրավունք ունեն ն՛ անձնապես, Ա՛ իրենց ներկայացուցիչների միջոցով մասնակցել օրենքների ստեղծմանը": Ուստի օրենքների ն իրավունքների փոխհարաբերության հարցը ուղղակիորեն կապված է այն հանգամանքի հետ, թե օրենքը ում կողմից է ընդունվում, ում կամքն է արտահայտում ն ում շահերն ու իրավունքներն է պաշտպանում: Այս տեսանկյունից, իրավունքը կարելի է դիտել որպես նպատակ, իսկ օրենքը այդ նպատակին հասնելու հիմնական միջոց: Հասարակության քաղաքացիների իրավունքները կարող են պաշտպանվել ճիշտ այնքանով, որքանով ընդունված օրենքների համակարգը ն դրանց իրական գործադրումը`՝ Օ-նպաստում ե իրական է դարձնում մարդու իրավունքների պաշտպանությունը: Հետնաբար իրավական պետության առանձնահատկությունը ոչ թե օրենքի, այլ իրավունքի գերակայությունն է: Այսինքն` իրավական պետության էությունը իշխանության վրա իրավունքի գերակայությունն է, իշխանության այն գործունեության սահմանափակումը, որն ուղղված է մարդկանց իրավունքների սահմանափակմանը: Իշխանությունը, քաղաքացիներըն հասարակության բոլոր սուբյեկտները անպայմանորեն պետք է ենթարկվեն գործող իրավական սկզբունքներին: Նկատի ունենալով վերը ասածը, կարելի է իրավական պետությունը բնորոշել որպես իշխանության վրա իրավունքի գերակայության իրականացում: Իրավական պետության հիմնական հատկանիշներն են՝ 1. Պետական իշխանությունը իրականացվում է իրավունքի գերակայության հիմքի վրա: 2. Իշխանությունների բաժանումը` օրենսդիր, գործադիր Ա դատական իրական բնույթ ունի: Յ. Մարդու Ա քաղաքացիների իրավունքների ն ազատությունների իրական պաշտպանվածությունը: 4. Թույլատրվում է այն ամենը, ինչն արգելված չէ օրենքով: 5. Պետության ն անհատի փոխադարձ պատասխանատվություն: 6. Օրենքների իրականացման վրա հսկողության արդյունավետ ձների առկայություն, այդ թվում իրավապահ մարմինների համակարգի գործունեության իրականացում միայն օրենքի շրջանակում: 7. Օրենքների առջԱ, բոլորի հավասարություն: 8. Պետությունն ինքն իրեն սահմանափակում է օրենքով, առաջին հերթին սահմանադրությամբ, որը շրջանցելու իրավունք չունի ոչ ոք, այդ թվում ն պետությունը:

ԸՂ. 484-485 Հ

Ճոքօոօոօ118 51/թ0808ՈՕԱՒԿՎՇԸԽԾԾ

Կաւճու.՛1.5.

Շւ.

69-71

Լրիվ երաշխավորված

մարդու պաշտպանությունը իշխանություն-

ների կամայականություններից: 10. Քաղաքացիական հասարակության առկայություն, քաղաքացիների կայուն իրավական գիտակցություն, օրենքի նկատմամբ հարգանքը բոլորի կողմից: Հետեւաբար անհրաժեշտություն չկա ապացուցելու, որ այսօր աշխարհում չկա թեկուզ մեկ պետություն, որը լրիվ բավարարի այս պահանջներին: Ուստի իրավական պետության մասին կարելի է խոսել որպես մի բարձրագույն գաղափարի, որին մարդկությունը պետք է ձգտի հասնել, նման այն իրողությանը, որ մարդը մի կողմից գիտի, որ երբեք չի կարող ամեն ինչ իմանալ, հասնել բացարձակ ճշմարտությանը, սակայն մյուս կողմից, ձգտում է դրան: Հասարակության Ժողովրդավարության գործընթացը է դեպի իրավական պետության, Ա կարելի է ասել, որ այն երկրնետանում րում, որտեղ Ժողովրդավարությունը հաստատվել ու կատարելագործվում է, այդ պետությունները ավելի մոտ են գտնվում իրավական պետության գաղափարի մարմնավորմանը: Այս տեսանկյունից կարելի է ասել, որ իրավական պետությունը Ժողովրդավարության բարձրագույն ձնն է: Որոնք են իրավական պետության ձնավորման ուղիները, այլ կերպ ասած, հասարակության կյանքի ինչպիսի փոփոխությունների Ա ինչպիսի խնդիրների իրականացման միջոցով է հնարավոր հասնել իրավական պետության հաստատմանը: Որոնք են այն անհրաժեշտ քայլերը, որոնց իրականացումը հասարակությանը կտանի դեպի իրավական պետության կայացմանը: Նշենք, որ զարգացման տարբեր աստիճաններում գտնվող յուրաքանչյուր պետության համար իրականացվելիք խնդիրներն իրենց ծավալով, բնույթով ու բովանդակությամբ կարող են տարբեր լինել: Սակայն բոլորի համար ընդհանուր Ա պարտադիր իրականացվելիքքայլերն են` 1. Գոյություն ունեցող օրենսդրության կատարելագործում, որը պետք է ընթանա այն ուղղությամբ, որ օրենքը դառնա հասարակության կյանքի բոլոր կողմերի կառավարման վճռական միջոց: Դրա համար անհրաժեշտ է օրենքների մեջ այնպիսի փոփոխություններ կատարել, որոնք ուղղված լինեն իրավունքի պաշտպանությանը: 2. Գոյություն ունեցող օրենսդրության խստագույն կատարում Ա դրա պահպանության արդյունավետ լծակների ստեղծում: Անհրաժեշտ է հասնել այն բանին, որ հասարակության մեջ ոչ ոք չկարողանա խուսափել պատասխանատվությունից, որ բոլորը օրենքի առջն հավասար լինեն, որ օրենքը դառնա ոչ միայն մարդու իրավունքների պաշտպանության միջոցը, այլն հասարակության այլ սուբյեկտների հետ մարդու փոխհարաբերությունների հիմնականկարգավորիչ: Պետությունը պետք է միշտ բարձրացնի իրավապահ մարմինների գործունեության արդյունավետությունը, բարձրացնելով նրանց հեղինակությունը, ապահովելու, նան հսկելու նրանց միայն օրենքին ենթարկվելու Ա միայն օրենքի շրջանակներում գործելու հնարավորությունը: Իրավական պետության ստեղծման գործում մեծ նշանակություն ունի դատավորների անկախությանը Ա նրանց անփոխարելիությանը վերաբերող

ռենքների ընդունումը, ինչը,

ըստ

երնույթին,

այդ

խնդրի լուծմանն

է ուղ-

ղված:

Պետք է հասարակությանը հասցնել այնպիսի վիճակի, որի դեպքում մարդու համար օրենքի պահպանումը, նրան ենթարկվելը ավելի ձեռնտու լինի օրենքի խախտումից: Դրա համար անհրաժեշտ է ձնավորել քաղաքացիների, պաշտոնական անձանց ն ամբողջ հասարակության կայուն իրավական գիտակցություն: Բավական չէ ստեղծել լավ օրենքներ, հստակ ձնակերպել մարդու իրավունքներն ու պարտականությունները: Անհրաժեշտ է, որ հասարակության մեջ ստեղծվեն այնպիսի հարաբերություններ, կառույցներ, գործունեության Ա վարքի այնպիսի նորմեր ու սկզբունքներ, որոնք թույլ տան մարդուն հասկանալու, գիտակցելու այդ օրենքների իրականցման անհրաժեշտությունը, այն ընկալի որպես իր գործունեության պաշտպան ու երաշխավոր, այլ ոչ թե վախենա ու խախտի այն: Մարդիկ պետք է օրենքի նկատմամբ պահանջմունք ունենան, նրա կատարումը պետք է մարդկանց սովորույթի անբաժանելի մասը լինի: ձետնաբար մարդկանց իրավագիտակցության բարձրացման հարցը պետք է դառնա պետության կարնորագույն քաղաքականություն: ձ. Իրավապահ մարմինները պետք է դառնան իրավունքի, կարգ ու կանոնի հաստատման ակտիվ գործող մեխանիզմ, որի համար նախ հենց իրավապահ մարմինները պետք է արդարության, օրինապահության օրինակ 3.

լինեն: 5. Կառավարման ապակենտրոնացում, կենտրոնական իշխանական կա-

ռույցների ֆունկցիաների սահմանափակում ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների ընդարձակում: Իրավական պետության մեջ քաղաքական համակարգի բոլոր սուբյեկտների հետ պետությունը իր հարաբերությունները կառուցում է օրենքի հիման վրա ւ որպես քաղաքական համակարգի առավել կայուն ւ իշխանությամբ օժտված սուբյեկտ, նրանից է կախված այդ փոխհարաբերությունների ճիշտ ուղղությամբ զարգացումը: Որը, սակայն չի նշանակում, թե պետությունը պետք է խառնվի կուսակցությունների, շարժումների Ա այլ կազմակերպությունների գործերին: Պետությունը պետք է ապահովի կուսակցությունների Ա Այլ քաղաայլ կազմակերպությունների գործունեության իրավական դաշտը: քական սուբյեկտների հետ պետության հարաբերությունը պետք է կառուցվի գործընկերոջ հիմքի վրա, փորձելով նրանց հետ համատեղ լուծելու հասարակության առջն ծառացած խնդիրները: Իրավական պետությանը պետք է համապատասխանի իրավական հասարակություն, որտեղ պետությունը ծառայում է իր քաղաքացիներին: Սակայն ինչպես հայտնի է չկա իրավունք առանց պարտականությունների: Դրա համար էլ իրավական պետության մեջ քաղաքացիներն ու պետությունը փոխադարձ պարտականություններ ունեն: Ինչպես պետությունն է պարտավոր պաշտպանելու իր քաղաքացիների իրավունքներն ու օրինական շահերը, ապահովել նրանց սոցիալական պաշտպանվածությունը, պատիվն ու

առողջությունը, այնպես էլ քաղաքացիներն են պարտավոր պաշտպանել պետության օրենքները, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ դրանց հետ համաձայն

չեն:

Իսկ այդպիսի իրավագիտակցությունհասարակության մեջ, պետության

ջանքերով, պետք է սկսել ձաավորել դեռես մանուկ հասակից հատուկ նպատակասլաց քաղաքականությունվարելու շնորհիվ: 5.

ն Սոցիալական պետության քաղաքացիական հասարակության առանձնահատկությունները

Մի շարք երկրների, այդ թվում նան Պայաստանի Հանրապետության սահմանադրություններում արձանագրված է, որ պետությունը իրավական, սոցիալական է: Սա նշանակում է արդյո՞ք, որ այդ պետությունը տվյալ է: Իհարկե ոչ: պահին արդեն իրավական Ա սոցիալական պետություն առայժմ պետությունը է, որ իրավական Նախորդ բաժնում արդեն նշվել է որպես հասարակության ցանկալի բարձրագույն նպատակներից մնում Բանն այն է, մեկը: Նույնը վերաբերվում է նան սոցիալական պետությանը: են այն հիմնաոր շատ հաճախ Սահմանադրության մեջ արձանագրվում դրույթները, որին ձգտում է հասնել պետությունը նույն սահմանադրության մեջ արձանագրված հիմնական օրենքների Ա հոդվածների իրականացման է միջոցով: Ուստի Սահմանադրության մեջ ընդունված հռչակագրերը պետք նրաիսկ նպատակ, բարձրագույն ընկալել որպես պետութան առջե դրված նում արձանագրված հոդվածների հիմքում սովորաբար դրված են լինում այնպիսի սկզբունքներ, որոնց իրականացումը պետք երաշխավորի այդպիսի հասարակության ձնավորումը: Սահմանադրության մեջ սոցիալական պետության մասին արված հայտարարությունը պետք է դիտել նան որպես պետության կողմից իր քաղա-

ընդունում, որոնց կատարուքացիների նկատմամբ պարտավորությունների է խնդիր: առաջնային մը նրա համար դառնում Հասարակության առջե կանգնած սոցիալական խնդիրների իրականացումն ու քաղաքացիների որոշակի սոցիալական պահանջմունքներիբավարարմանն ուղղված պետականմակարդակով իրագործվող քաղաքականությունը սկիզբ է առել 19-րդ դարի վերջերից, հիմնականում զարգացած

բուրժուական երկրներում: 1892թ. Ֆ.էնգելսը հատուկ լրացում կատարելով իր 1844թ. գրած «Բանվոր դասակարգի դրությունը Անգլիայում» գրքում նշում էր, որ անցած հիսուն տարիների ընթացքում Անգլիայի բանվոր դասակարգի դրությունը շնորհիվ նրանց տնտեսական պայքարի բավականին լավացել է, նկատելի կրճատվել է աշխատանքայինօրը, բարձրացել է աշխատավարձը,բարելավվել են բնակարանային պայմանները ն այլն: Անգլիական բուրժուազիայի մեջ, նշում է Էնգելսը-ծնվել են մարդիկ, որոնք ընդունում են, որ հասարա140

կությունը իր քաղաքացիների նկատմամբ պետք է պարտավորություններ ունենա:

Լիբերալիզմի գաղափարախոսները երկար ժամանակ փորձում էին անտեսել, շրջանցել, պետության համար երկրորդական համարել հասարակության սոցիալական խնդիրները Ա հիմնավորել, որ պետության հիմնական խնդիրը պետք է լինի անհատի շահերի, իրավունքների Ա ազատությունների գերակայության ապահովումը: Պատմական փորձը ցույց տվեց, որ այդպիսի մոտեցումը կտրված է իրական կյանքից Ա անիրական է: Քանզի մինչն հասարակության մեջ չհաստատվի սոցիալական արդարության, քանի դեռ պետությունը չի կարողացել մարդկային նորմալ պայմաններ ստեղծել հասարակության բոլոր անդամների համար, չի կարողացել ապահովել մարդկանց առաջնային սոցիալական իրավունքները, այնքան ժամանակ հասարակության կյանքում հակասությունները, ճգնաժամերը, սոցիալական տարբեր խավերի միջն լարվածությունն ու բախումները, մարդկային իրավունքների ա ազատությունների ոտնահարումը անխուսափելիէ լինելու: Ավելին, հասարակության շահերից անհատի շահերի, իրավունքների Ա ազատությունների գերադասումը միշտ էլ սոցիալական անարդարությունների հիմնական պատճառն է լինելու, որովհետն, դա չնչին փոքրամասնություն կազմող հզորների, հարուստների իրավունքների Ա ազատությունների գերակայությունն է հասարակության ճնշող մեծամասնության նկատմամբ, ինչն էլ հասարակության ներքին հակասությունների սրման Ա լարվածությունների առաջացման հիմնական պատճառը կարող է լինել: Հավանաբար հենց այս ճշմարտության գիտակցումն է ստիպել արդի Ժամանակաշրջանի գերմանացի, ամերիկացի, ֆրանսիացի, շվեդացի Ա այլ զարգացած երկրների հայտնի գիտնականներին Ա խոշոր սեփականատերերին ոչ միայն ընդունելու, որ պետությունը պետք է իր չուննոր քաղաքացիների նկատմամբ որոշակի պարտավորություններ ստանձնի, այլն մշակել այնպիսի հարկային համակարգեր, որի շնորհիվ հնարավոր է լինում պետության կողմից վերաբաշխել հարուստներից գանձած հարկերի մի մասը օգուտ չուննորների, ինչը, ըստ էության, պետության սոցիալական քաղաքականության բաղկացուցիչ մասն է կազմում: Նկատի ունենալով այդ իրողությունը, գերմանացի հայտնի քաղաքագետ Ռ.Դարենդորֆը նշում է, որ պետության կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկը պետք է լինի բոլոր քաղաքացիների նվազագույն եկամուտի ապահովումը: Իրավական ն սոցիալական պետություն ասելով հասկանում ենք հասարակության զարգացման այնպիսի աստիճան, որտեղ ամբողջապես իրականացվում է մարդու իրավական, սոցիալական ն քաղաքական իրավունքներն ու ազատությունները: Այս տեսանկյունից կարելի է պնդել, որ իրավական Ա մեկն առանց մյուսի լինել չեն սոցիալական պետություն առանձին-առանձին, կարող, դրանք կարող են հաստատվել Ա իրականանալ միաժամանակ: Որովհետն դժվար է պատկերացնել մի հասարակություն, որտեղ ապահովված լինեն մարդու իրավական Ա քաղաքական իրավունքները, առանց սո141

ցիալական իրավունքների ապահովման Ա ընդհակառակը: Չի կարող լինել իրավականպետություն, եթե անհատը չի օգտվում այնպիսի առաջնահերթ ու անհրաժեշտ սոցիալական իրավունքներից, ինչպիսիք են աշխատանք ունենալու, կրթություն, մասնագիտություն ստանալու հնարավորություն, իր ընդունակություններն ու կարողությունները ազատ դրսնորելու իրավունք: Եվ ընդհակառակը, սոցիալական պետություն լինել չի կարող առանց այնպիսի օրենքների իրականացման, որոնք կոչված են ապահովելու իրավական, քաղաքական իրավունքներն ու ազատությունները, նրա սեփականության իրավունքն ու ազատ ձեռներեցությունը: Ուստի իրավական պետություն ասելով արդեն նկատի է առնվում մարդկանց այն բոլոր իրավունքների առկայությունը, ինչը անհրաժեշտաբար պետք է առկա լինի նան սոցիալական պետության մեջ: Եվ նույնը կարելի է ասել. սոցիալական պետության մասին, որի դեպքում նույնպես առկա են այն բոլոր իրավունքները, որոնք անհրաժեշտաբար պետք է լինեն իրավական պետության պայմաններում: Իրավական, սոցիալական պետությունը հասարակության զարգացման ն ժողովրդավարացմանայն աստիճանն է, որտեղ քաղաքացիների իրավական, սոցիալական Ա քաղաքական իրավունքները ներդաշնակորեն համատեղված Ա արտացոլված են երկրի հիմնական օրենքներում, որոնց իրականացումը դառնում է պետության առաջնայիննպատակներից մեկը: Այսպիսով սոցիալական պետությունը, ինչպես Ա իրավական պետությունը, կարող է կայանալ միայն Ժողովրդավարության պայմաններում, այսինքն այն դեմոկրատական պետութուն է: Սոցիալական պետության համար առաջնայինը ակտիվ սոցիալական քաղաքականության իրականացումն է, որի հիմնական խնդիրն է մարդկանց նյութական Կ հոգնոր պահանջմունքների լրիվ բավարարումը, նրանց կայուն կենսամակարդակիապահովումը Ն անընդհատ բարձրացումը, քաղաքացիների իրավունքների Ա ազատությունների պաշտպանումը, ժամանակակից առողջապահական, կրթական ն սոցիալական ապահովության համակարգերի ստեղծումը, կարիքավորներին, անաշխատունակներին օգնելու, նրանց նվազագույն կենսամակարդակի ապահովումը, որոնց իրականացումը հնարավորություն է տալիս պետությանը կանխելու ն հարթելու հասարակության կյանքի առկա կամ ենթադրելի սոցիալական ճգնաժամերը: Նշենք, որ այսօր եվրոպական շատ երկրներում իշխանության են եկել սոցիալիստները, որոնց համար հասարակության մեջ սոցիալական խնդիրների իրականացումը ն սոցիալական արդարության հաստատումը ն գաղափարական ԱՍ ծրագրային նշանակություն ունեցող գործընթաց է, ինչն էլ այդ պետություններում սոցիալական քաղաքականություն, առաջնային ու վճռական է դարձնում: Եվ այդ երկներից մի քանիսում, հատկապես Շվեդիայում, պետության կողմից իրագործվող սոցիալական քաղաքականությունը իր պտուղներն է տալիս: Այդ երկրի բնակչության կենսամակարդակը, սոցիալական իրավունքների պաշտպանությունը, նյութական Ա հոգեվոր պահանջմուքների բավարարման մակարդակը բավականին բարձր է:

Քաղաքացիական հասարակություն: «Իրավական Ա սոցիալական պետության» հասկացությունների կողքին շատ հաճախ հանդիպում ենք «քջաղաքացիականհասարակություն» հասկացությանը: «Քաղաքացիական հասարակություն» հասկացությունը գործածության մեջ է մտել 17-րդ դարի մտածողներ Թ.Հոբսի Ա Ջ.Լոկի կողմից ն իր հետագա է զարգացումն ստացել 18րդ դարի մտածողներ Ժ.ԾԺ. Ռոասոյի, Շ.Մոնտեսքյոյի, Ֆիխտեի, հետագայում Հեգելի Ա նրան հաջորդող շատ մտածողների աշխատություններում: Ժ.Ժ.Ռուսոն առաջարկում էր գտնել համակեցության այնպիսի ձն, որը բոլորի համատեղ ուժերով պաշտպանի անհատին Ա յուրաքանչյուրի ունեցվածքը: Այդ Ժամանակի մտածողների կարծիքով քաղաքացիական հասարակությունը ընդհանուրի շահերից ելնելով պետության հետ մտնում է յուրատեսակ հարաբերությունների մեջ: Ըստ Ֆիխտեի այդ հարաբերության էությունը պետության Ա անհատի միջն մի տեսակ դաշինքի առկայությունն է, համաձայն որի, անհատը համաձայնվում է որոշակիորեն սահմանաւիակել իր ազատությունները, պարտավորվելով ենթարկվել պետության կողմից ընդունված օրենքներին ւ հաստատված կարգ ու կանոնին, իսկ պետությունը, իր հերթին, պարտավորվում է ապահովել անհատի Ա նրա սեփականության անկախությունը: Քաղաքացիական հասարակության մասին ավելի մանրակրկիտ վերլուծության ենք հանդիպում Հեգելի «Իրավունքի Փիլիսոփայություն» աշխատության մեջ, որում քաղաքացիական հասարակության ծագումը նա կապում է հասարակության զարգացման որոշակի աստիճանի հետ, նշելով, որ միայն արդի ժամանակներում էր հնարավոր նրա առաջացումը: Հեգելը, որպես քաղաքացիական հասարակության գլխավոր սկզբունքներ, որոնց վրա քաղաքացիական հասարակությունըկարող է հենվել Ա գործառնել, համարում էր անհատի ազատությունը, մասնավոր սեփականության իրավունքը, հրապարակայնությունը, համընդհանուր տեղեկությունը, հասարակական կարծիքի ազատ ձնավորումը, արդարացի Ա խստագույնս իրականացվող օրենքները: Ըստ նրա, պետությունն ու քաղաքացիական հասարակությունը անխզելի միասնություն են, ինչպես միննույն մեդալի երկու երեսները, որտեղ պետությունը մեդալի դիմային մասն է, այսինքն, ընդունում էր պետության գերակայությունը: ժամանակակից գիտական գրականության մեջ քաղաքացիական հասարակության, նրա ծագման, դրսնորման ձների, հիմնական սկզբունքների Ա առանծնահատկությունների վերաբերյալ բավականին շատ կարծիքներ կան: Որոշ գիտնականներ կարծիք են հայտնում, որ քաղաքացիական հասարակությունը որպես պետությունից անկախ կազմավորում, իրական է միայն լիբերալ կապիտալիզմի վաղ շրջանում: Որպես հիմավորում նշում են այն իրողությունը, որ դրանից հետո պետությունը գնալով ավելի ու ավելի է միջամտում տնտեսական ն. սոցիալական հիմնախնդիրներիիրականացմանը:

այն տեսակետը, որ քաղաքացիական հասարակությունը հասարակության ոչ պետական մասն է, ինչի տակ հասկացվում է ընտանի-

Առկա

է նան

դպրոցը, կամավոր միություններն ու կազմակերպությունները, որոնց հոգնոր արտահայտիչն է հասարակական կարծիքը: Այս տեսակետի մեջ միտում կա քաղաքացիական հասարակությունը հակադրել պետությանը, որը գուցե ն կապիտալիզմի զարգացման վաղ շրջանում տեղի է ունեցել: Իրականում պետության ո քաղաքացիականհասարակության հարաբերություններում գլխավորն այն է, որ քաղաքացիական հասարակությունը կոչված է հսկելու պետության, իշխանության մարմինների գործունեության վրա, իսկ պետությունը կոչված է ծառայելու հասարակությանը: Այսպիսի փոխհարաբերությունը հնարավորություն է տալիս որպեսզի քաղաքացիական հասարակությունը չափավորի ոչ միայն իշխանությունների հավակնությունները քաղաքացիների ն նրանց իրավունքների ն ազատությունների նկատմամբ, այլե մարդու ըմբոստությունը, անհանդուրժողականությունը իշխանությունների նկատմամբ: Առավել ընդունելի տեսակետ է այն, որ քաղաքացիական հասարակության առաջացումը կապվումէ հասարակության զարգացման այն աստիճանի հետ, երբ ձաավորվում է որոշակի իրավունքներ ունեցող, իրեն որպես անհատ գիտակցող Ա իր արարքների հայիրար պատասխան տալու ընդունակություն ունեցող ինքնուրույն քաղաքացին: Ասել է, թե քաղաքացիականհասարակության առաջացման կարնորագույն ե հիմնական նախադրյալը մարդկանց քաղաքացիական գիտակցության ձեավորումն է, այդպիսի հասարակության մեջ ապրելու համար անհրաժեշտ. զարգացման մակարդակ ունեցող անհատի ձնավորումը: Հասկանալի է, որ տարբեր երկներում այդպիսիքաղաքացիների ձնավորման համար տարբեր պայմաններ ու հնարավորություններ են լինում, ինչն էլ պայմանավորում է տարբեր պետություններում քաղաքացիական հասարակության ձաավորման ն՛ ժամանակային, Ա՛ դրսնորման ձնեերի տարբերութ-

քը,

յունները:

Չնայած տեսակետների այդպիսի բազմազանությանը, այնուհանդերձ բոլորի կողմից ընդունվում է այն, որ քաղաքացիական հասարակության գլխավոր գործող անձը մարդն է որպես անհատ, որն ունի որոշակի պահանջմունքների, շահերի Ա արժեքների համակարգ, որոնց իրականացնումն էլ մարդուն դարձնում է հասարակության զարգացման գլխավոր մասնակից, քաղաքացիական հասարակության անդամ: Ուստի քաղաքացիական հասարակության գլխավոր արժեքը մարդն է որպես անհատ, այլ ոչ թե մարդկանց անդեմ ամբոխը: Քաղաքացիական հասարակություն, քաղաքացիների սոցիալական, մշակութային նե հոգնոր ոլորտի կենսագործունեության ապահովման, դրանց վերարտադրության Ա սերունդից սերունդ փոխանցման համակարգ է: Այն նան պետությունից անկախ հասարակական ինստիտուտների Ա հարաբերությունների համակարգ է, որոնք կոչված են ապահովելու առանձին

անհատների սն նրանց միավորումների ինքնաիրականացման համար նորմալ պայմաններ, իրականացնելու նրանցշահերն ու պահանջմունքները: Քաղաքացիական հասարակությունը մեծապես նպաստում է պետության մեջ քաղաքական գործընթացներիներդաշնակ զարգացմանը, ինչը հատկապես կարնոր է այն պետությունների համար, որտեղ հաճախակի են փոխվում կառավարությունները: Եվ լինելով հասարակության ոչ պետական ն՛ պետության, ն՛ մասը, այնուհանդերձ քաղաքացիական հասարակությունը է ամբողջ հասարակության համար ծառայում որպես կայունացնող գործոն: Իր հերթին ժամանակակից պետությունը /իհարկե ոչ բոլոր դեպքերում/ ուղղակիորեն շահագրգռված է քաղաքացիական հասարակության հնարավորությունների համակենտրոնացմամբ Ա դրանք օգտագործելու հասարակության առջն կանգնած խնդիրներըլուծելու համար: Ավելին, մի շարք դեպքերում պետությունը ինքն է գիտակցաբար իր որոշ ֆունկցիաներից հրաժարվում օգուտ քաղաքացիական հասարակության կամավոր կազմակերպությունների ն միությունների, որոնց միջոցով կարողանում է կենտրոնացնել նշանակալից նյութական միջոցներ ն, աշխատանքային ռեսուրսներ, ղրանով իսկ թեթնացնելով պետության կառույցների ծանրաբեռնվածությունը Ա՝ ավելի արագ լուծել իր առջն դրված խնդիրները: Ինչպես քաղաքացիական հասարակության, այնպես էլ իրավական պետության գոյության հիմնական պայմանը անհատն է իր ինքնաիրականացման իրավունքով: Քաղաքացիական հասարակությունը ապահովում է մարդու իրավունքը, իսկ իրավական պետությունը քաղաքացու իրավունքը: Երկու դեպքում էլ խոսքը վերաբերում է անհատի իրավունքի մասին, մի դեպքում նրա իրավունքների մասին որպես առանձին մարդու, կյանքի, ազատության Ա այլն, մյուս դեպքում խոսքր վերաբերում է անհատի քաղաքական իրավունքների մասին: Այդ է պատճառը, որ քաղաքացիական հասարակության մեջ ենթադրվում է որոշակի սահմանազատում մարդու իրավունքների Ա քաղաքացու իրավունքների միջն: Եթե ելնենք այն ճշմարտությունից, որ անհատի այս երկու իրավունքներն առանձին-առանձին լինել չեն կարող, միշտ ենթադրում են իրար, որ նրանցից յուրաքանչյուրը կարող է իրական լինել ճիշտ այն չափով, ինչ չափով առկա է մյուս կողմը, ապա կարելի է պնդել, որ քաղաքացիական հասարակությունն ու իրավական պետությունն էլ են գտնվում նույն փոխհարաբերության մեջ: Քաղաքացիական հասարակությունը կարող է կայանալ միայն այն չափով, որքանով պետությունը ինքն է կամովին հրաժարվում իր այն ֆունկցիաներից, ինչը նրան դարձնում է որպես բռնության, պարտադրանքի գործիք, Ա ընդունում է անհատի Ա մարդկային տարբեր հանրույթների ազատությունների Ա իրավունքների գերակայությունը: Քաղաքացիական -հասարակության մեջ պետությունը ինքն է սահմանափակում քաղաքացիների կյանքին միջամտելու, նրանց վրա հսկելու իր իրավունքը ո ընդունակ է լինում իրավաբանորեն կարգավորել իր հարաբերությունները ամբողջ

լծակները ծառայեցնել այդ բնակչության հետ ն իշխանության բոլոր խնդիրների իրականացմանը: Քաղաքացիական հասարակությունը ժողովրդավարության զարգացման այն աստիճանն է, որտեղ բնակչության գաղափարական,քաղաքական ն իրավական գիտակցությունը թույլ է տալիս նրանց հանդես գալու որպես ինքնուրույն, սեփականկյանքն առանց պետության միջամտությանկազմակերպելու, գործառնելու Ա կարգավորելու ընդունակ սուբյեկտներ: Դա հասարակության զարգացման այն աստիճանն է, որի դեպքում հնարավոր է լինում պետության հիմնական ֆունկցիաների մեծ մասը փոխանցել ինքնակառավարման կառույցների ն հաստատությունների ն նրանց միջոցով իրականացնել ինչպես հասարակական կյանքի բոլոր կողմերի կազմակերպումն ու կառավարումը, այնպես էլ իրական դարձնել քաղաքացիների իրավունքների ն ազատությունների պաշտպանությունը: Այս տեսանկյունից, կարելի է ասել, որ ինչպես իրավական, սոցիալական պետության, այնպես էլ քաղաքացիական հասարակության վերջնական համար մարդկությունը դեռ երկար ճանահաղթանակի ու հաստատման պարհ ունի անցնելու:

Գրականություն իրավունքի, Հեգել «Փիլիսոփայության ներածություն: Ուսմունք պարտքի Ա Կրոնի մասին» Եր. 1964 Խ/. 1995

ՈՕՈ/ՂԱՎՇՇԵՕՔ ԿԵԼՇՈՒ.

2. . 'Ճոոքօոօոօրրտ 381871068թօ016166011 ՎԵԼ ոււ 1. Յ.

ՈՕՈՈՂՔՎՇՇԵՕԱ

Կլմքօոօի 9ՃարքօոօոօՐոչ ԽԼ. օ1 4. /. Լքճոճիօաօծ 00166180 Ք Աշքօւօոոթամ ոշքաօլ Ճքօոօ /Ճ.. Ճոօո 1.

Խ1. 1994 1810քաՂճթաՅուճ Բ ՈՇԱՕԽքՅ Ճքօ10 Ճ. ԽԱօաաօուրտ քոր Շ6Օ0օ

80ՇՃՕԵՈՇՄԵՇ Էճոթնտոծ ԵՖճօ Փ. «0Կ. 8 2. Խ1997

Եօուռթ Ճ.

ՑԿ6քճ

ք Շ6ՐՕշԱր.

ԼոաաաաշդԷ.

Բուօքոքօրուն ոքօ616816Լ ո

ԱԾՈԼՅՈՕՄԱԵԼՑ01:10106:15..

՝Հռոճոօծ

ԵՔ.

Աքճտօրօշ 1991 82

օդօքօոու

12:

12.

ղոօո.

13.

ՈՕդռւօոօոո.

14. 15.

7188թմարճւն

Է0ՇՄուքՇՐՑՇԵոօ

Լ0օյտքօ80. 1101: ու. 1էքՇ ՈՇՃԼԱԾԺԼ 11071քճւ.

385Խ01 օօԿ.

/Ճ.Շ. 19,դոօ705տ8.

4.Ճ.

Ց ՎՇԾՒու Լ.

Առք ԱՕ Շ014010Րոււ ԸՇտօոճքե-ՇոքոտՕօՎԻԽԵ

ԷԼ ոՕյ

խօոճոտ:

հ/.

ոթճռոծուտ 8 37. ԽԼ

ԹՌԱ

180.

Խ1ոքօ8ոպ

քոշոճի

ւ. ՇօԿ.

հ/. 1999

1 օՈօՐՔՔ

199343

ոք.11օոր 10161854

ՐՕՇղգքօ

օօ

0011667808 ԷՕ65տճքօր8օ.11օղռօ 1992 1-2 10. քու 1Օ.8. 301088.7Լ 30108 7Լք. 110ոօոօրոչ. 11.

ՄոճղՕի,

80ՇՎՕՀՈՇԵՈծ.

3. Ճ/Լ. 1991

Լքաատոօաօօ06116618օ

11 162

ԽԼՑ.

քեռու

Յեւո.

001166788:

2ՃՂԵՒՏԱՈՈՒԸ ՔՇՇՈՇՈՕՅՅՒՈՑԼ 110786.

Ր քճշատոՇիժօծ

06ԼԱՇՇՐՑ0:

ՉՒՕԽՕԽՈՂԻՑ

ւ տՇ

Յի

(Լ.

8. 31. ձ/. 1988

ԳԼՈՒԽ

Իշխանություն 1.

ՅՈԹԵՐՈՐԴ

անական

հարաբերություննե

էությունն . Իշխանության ըմբռնումը,

ու

բովանդակությունը

Իշխանության հարցի ուսումնասիրությունը քաղաքագիտության հիմնաԱ կարնորագույն խնդիրներից մեկն է: Իշխանության ն իշխանական հարաբերությունների պրոբլեմները ուսումնասիրվում են մի շարք գիտությունների կողմից, որոնցից յուրաքանչյուրը իշխանության հարցը Ուսումնասիրում ն մեկնաբանում է ելնելով նրա դրսնորման այն ձնից, բնույթից ու առանձնահատկությունից, ինչը տվյալ գիտության համար կարնոր նշանակություն ունի ւ անհրաժեշտ է տվյալ գիտությանը հետաքրքրող որոշ հարցեր ավելի լավ լուսաբանելու համար: Այսպես. Փիլիսոփայությունը խոսում է բնության ւ հասարակության վրա օբյեկտիվ օրենքների իշխանության առկայության մասին: Սոցիոլոգիային հիմնականում հետաքրքրում է իշխանության սոցիալական էությունը, նրա դրդապատճառներն ու շարժառիթները, ընտանիքում, սոցիալական խմբերում նրա դրսնորման ձները, հասարակությանԱ պետության փոխհարաբերություններում իշխանության դերը, նշանակությունն ու առանձնահատկությունները: Իրավաբանները ուսումնասիրում են իշխանության այն առանձնահատկությունները,որոնք կապված են օրենքների համակարգի, դրանց իրականացման ձների ու մեխանիզմների, օրենքի իշխանության հաստատման եղանակների ու հնարավորություններիհետ: Պատմաբանները ուշադրություն են դարձնում հասարակության զարգացման ընթացքում իշխանության դրսնորման տարբեր ձների, դրանց բնույթի ու առանձնահատկությունների փոփոխությունների տրամաբանական զարգացումների վրա: Քաղաքագիտությունը իշխանությունն ուսումնասիրում է որպես քաղաքական կազմակերպության ձնե, ուշադրություն դարձնելով իշխանության գործառույթների առանձնահատկություններիվրա ընդհանրապես, ն քաղաքական իշխանության իրականացման առանձնահատկություններիվրա մասնավորապես՝ քննարկման ենթարկելով իշխանության քաղաքական կողմը, այն դիտարկելով որպես պետության գործունեության հիմնական ձե Ա նպատակների իրականացմանհիմնական միջոց: Այն, որ գիտական գրականության մեջ իշխանությանը տրվում է ամենատարբեր բնորոշումներ Ա մեկնաբանություններ տրամաբանական է, քանգի իշխանությունը իր բնույթով, մի կողմից բարդ ու բազմաբնույթ դրսնորումներ ունեցող սոցիալական երնույթ է ւ գտնվում է անընդհատ զարգացման ն ձեավորման գործընթացում, մյուս կողմից իշխանության յուրահատուկ հատկանիշներից մեկը նրա համընդհանուր բնույթն է, որը թույլ է տալիս նրան թափանցելու հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտները Ա առնչվելու, ինչպես առանձին անհատների, այնպես էլ սոցիալական խմբերի հասարակական կառույցների գործունեությանը: Այդ պատճառով էլ տարբեր ժամարար

նակներում խոշոր մտածողներ քննարկելով իշխանության հարցը տվել են տարբեր մեկնաբանություններ, ամեն անգամ վեր հանելով իշխանության այս կամ այն կարնոր առանձնահատկությունը: նրա Պլատոնը փորձում էր պարզել իշխանության ծագման աղբյուրը, իրականացման առավել ընդունելիձաերը, պետության կառուցվածքում նրա իրական դերը: Արիստոտելը գտնում էր, որ իշխանությունը մարդու բնույթի մեջ է, նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ մարդը կարող է ապրել միայն հասարակության մեջ, որտեղ առանց իշխելու Ա ենթարկվելու հասարակության կյանքի գոյությունը հնարավոր չէ: Հոբսը գտնում էր, որ բոլոր մարդիկ էլ ծնված օրվանից մինչե մահ անընդհատ ձգտում են հնարավորինս մեծ իշխանություն ունենալ, որովհետե դրանով է պայմանավորված մարդու հետագա բարեկեցությունը: Ըստ Նիցշեի մարդու կյանքի իմաստը իշխանության ձգտումն է: Արդի քաղաքական գրականության մեջ եղած բազմաթիվ բնորոշումներից առավել ընդունելի է համարվում Մ. Վեբերի իշխանությանը տված բնորոշումը, ըստ որի իշխանությունը այն բանի հնարավորությունն է, երբ մեկը հասարակական հարաբերությունների ներսում ի վիճակի է իրականացնել իր կամքը չնայած դիմադրության Ա անկախ այն բանից, թե ինչի վրա է հենված այդպիսի հնարավորությունը: Ըստ նրա իշխանությունը մարդուն նրա կամքից անկախ գործելու կամ չգործելու պարտադրանք է: Քաղաքագիտական բառարանում (Մոսկվա 1992), իշխանությունը բնորոշում է որպես սուբյեկտի յուրահատուկ կամային վերաբերմունք նույն հարաբերության մեջ գտնվող մեկ այլ սուբյեկտի նկատմամբ, որի շնորհիվ առաջին սուբյեկտը երկրորդին մղում է այնպիսի գործողության, որը պարտադիր կատարում է առաջին սուբյեկտի կամքը: Իշխանությունը դիտվում է նան որպես տիրապետության Ա ազդեցության յուրահատուկ հարաբերություն, որպես ինչ որ մեկի վրա ազդելու միջոց, որպես պարտադրանք ն այլն: Մի շարք հեղինակների մոտ իշխանությունը մեկնաբանվում է որպես սոցիալական այնպիսի հարաբերություն, որը հնարավորություն է տալիս մեկ սուբյեկտի որոշումներ ընդունել, որոնց կատարումը մեկ այլ սուբյեկտի համար պարտադիր է: Իշխանությունը այլ հեղինակների մոտ դիտարկվում է որպես հասարակական փոխհարաբերության կարնորագույն ձներից, որպես երկու սուբյեկտների միջն յուրահատուկ հարաբերության ձն, որոնցից մեկը ենթարկվում է մյուսին, ինչի շնորհիվ իշխանության սուբյեկտը իրականացնումէ իր կամքն ու շահերը: Ընդհանրացնելով եղած տեսակետները նկատելի է դառնում, որ բոլոր հեղինակների մոտ ընդհանուր է. Իշխանությունը երկու կողմերի` սուբյեկտի ն օբյեկտի, փոխհարաբերություն է: Իշխանությունը անհրաժեշտաբարենթադրում է օբյեկտի ենթակայություն: Ինչպես առանց օբյեկտի առկայության իշխանություն լինել չի »

կարող, այնպես էլ առանց օբյեկտի ենթարկվելու իշխանության իրականացում լինել չի կարող, եթե, նույնիսկ օբյեկտն առկա է: Իշխանությունը սոցիալական երնույթ է Ա ի սկզբանե ընկած է մարդկային համակեցության հիմքում: Ասել է, թե իշխանությունը մարդկային համակեցությունը ապահովող հիմնական գրավականն է: Իշխանությունը ենթադրում է պարտադրանք, առանց որի սուբյեկտը չի կարող օբյեկտին մղել իր ցանկությունների կատարմանը: Ի դեպ, պարտադրանքը կարող է իր ամենատարբեր դրսնորումներն ունենալ, սկսած ամենաբիրտ ուժի գործադրումից, մինչն օբյեկտի կողմից պարտադրանքի կամավոր ընդունումը Ա շահագրգռված իրականացումը: Իշխանության բոլոր դրսնորումներում առկա են տիրապետության, հսկելու, ազդելու, ստիպելու, պարտադրելու տարրեր, ինչն էլ իշխանության սուբյեկտին ն օբյեկտին դարձնում է հակադիր կողմեր: Եվ, քանի որ իշխանությունը կողմերից մեկի բացակայության դեպքում լինել չի կարող, ապա կարելի է ասել, որ իշխանությունը սոցիալական երկու հակադիր կողմերի` սուբյեկտի Աե օբյեկտի միասնությունն ։-ապահովող փոխհարաբերություն է: Իշխանության իրականացման համար անհրաժեշտ են միջոցներ, որոնք իշխանության սուբյեկտի Ա օբյեկտի հետ միասին դառնում են իշխանության հիմնական տարրերը: Իշխանության սուբյեկտ կարող է լինել անհատը, պետական մարմինը, կազմակերպությունը, սոցիալական խումբը ն այլն: Իշխանություն իրականացնելու համար իշխանության սուբյեկտը պետք է օժտված լինի մի շարք այնպիսի կարնոր հատկանիշներով, ինչպիսիք են որոշում կայացնելու ընդունակությունը, հեղինակությունը, օժտված լինի համապատասխան կամքով, կազմակերպչական ձիրքով, ստեղծված իրադրության մեջ կողմնորոշվելու ն այլոց կողմնորոշելու կարողությամբ, ունենա գիտելիքների անհրաժեշտ պաշար հասկանալու համար ենթակաների հոգեկան վիճակն ու տրամադրությունները Ա այլն: Շատ հաճախ իշխանությունը անձնավորվում է ն նույնացվում է իշխանության սուբյեկտի հետ: Խոսելով իշխանության ընդունած որոշումների, նրա գործողությունների, կամայականության ն այլնի իշխանության սուբյեկտին, մասին, մենք ըստ էության նկատի ենք ունենում սակայն նրա գործունեությանը վերագրում ենք իշխանությանը ընդհանրապես ն իշխանությունը նույնացնում ենք իշխանության սուբյեկտի հետ: Իշխանության օբյեկտ ասելով հասկանում ենք այն ամենը ինչին ուղղված է իշխանության սուբյեկտի գործունեությունը: Այն կարող է լինել անհատը, մարդկանց սոցիալական խմբերը, երկրի բնակչությունը ն հասարակությունը ամբողջությամբ վերցրած: Սուբյեկտի ն օբյեկտի հարաբերությունները կարող են դրսնորվել ինչպես նրանց միջե դաժան պայքարի, ընդհուպ մինչն իրար ոչնչացնելու ձենով, այնպես էլ օբյեկտի կողմից ենթակայությունը կամավոր, սիրով ն շահագրգիռ ընդունելու ձեով: Դա պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով, ասենք հասարակության զարգաց».

ման աստիճանը, նրանում հաստատված ավանդույթներն ու սովորույթները, քաղաքական ռեժիմը ն այլն: Պետք է նշել, որ ենթարկվելը նույնքան բնորոշ է մարդկային հասարակությանըԱ նույնքան անհրաժեշտ է հասարակության գոյության համար, որքան իշխումը ե կառավարումը: Իսկ թե որքանով է իշխանության օբյեկտը պատրաստ ենթարկվելու իշխանության սուբյեկտին կախված է մի շարք գործոններից, որոնց մեջ առավել նշանակալից են իշխանության օբյեկտի որակը, նրան ներկայացվող պահանջների բնույթը, իշխանության սուբյեկտի ունեցած ազդեցության միջոցները, սուբյեկտի հեղինակությունը նայլն: Իշխանության օբյեկտի որակը առաջին հերթին որոշվում է բնակչության քաղաքական կուլտուրայի մակարդակով: Առավել մեծ ենթակայություն, սովորաբար, ապահովվում է այն ժամանակ, երբ հասարակության մեջ մարդկանց ճնշող մեծամասնությունը ավանդույթի բերումով սովորել է ուժեղ ձեռքի իշխանությանը: ենթարկվել ուժեղտիրակալին. Այնսովորաբար հատուկ է միապետության ն ամբողջատիրականքաղաքական ռեժիմներին: Այդ ռեժիմների պայմաններում իշխանության սուբյեկտի Ա օբյեկտի միջա հաստատված հարաբերությունըառավելապես ուժի ւ,պարտադրանքի գործոնի վրա է հենված: Ինչու" է մարդը ենթարկվում ուրիշի կամքին, ի՞նչ շարժառիթներ են ստիպում օբյեկտին ենթարկվելու իշխանության սուբյեկտին: Այս հարցերի պատասխանները գտնելուն ուղղված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մեկ մարդու մյուսին ենթարկվելու հիմքում ընկած է անհավասարությունը, որը կարող է լինել ինչպես բնական, այնպես էլ սոցիալական: Օրինակ՝ մարդը կարող է ենթարկվել մեկ ուրիշին, որովհետն այդ մեկը կամ ուժեղ է, կամ խելոք է, կամ կյանքի մեծ փորձ ու հմտություն ունի Ա այլն, ինչը բնական անհավասարությունէ ստեղծում կողմերի միջն: Իշխանության սուբյեկտը կարող է ղեկավար լինել ւ պաշտոնի բերումով կարգադրություններ անելու, հրամաններ արձակելու. իրավունք ունենալ, որոնց կատարումը պարտադիր է իշխանության օբյեկտի համար, ինչը սոցիալական անհավաէ: սարության դրսնորումն

Մարդու ենթարկվելու կարնորագույն դրդապատճառներից է վախը պատժի հանդեպ: Իշխանության օբյեկտի Ա սուբյեկտի միջ, հաստատված հարաբերությունների բնույթն այնպիսին է, որ սուբյեկտի կողմից ընդունած որոշումների, հրահանգների, .հոամանների կատարումը օբյեկտի համար պարտադիր բնույթ է կրում, որոնց չկատարման համար հետնում է պատիժ: Եվ կարնոր չէ, թե պատիժը ինչ բնույթ ունի՝ մահապատիժ է, թե ընդամենը աշխատանքից հեռացում: Էականն այն է, որ պատժի նկատմամբ վախը մարդուն ստիպում է կատարելու իրեն տրված հանձնարարականը,նրա վրա դրված պարտականությունները: Կարելի է նշել, որ առայժմ պատիժը իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի հարաբերությունները կարգավորող հիմնական գործոններից է: Եվ այնուհանդերձ պատժի հանդեպ վախը, որպես ենթարկվելու ներքին հզոր շարժառիթ, իշխանության համար կայուն հիմք չի

կարող լինել, որովհետե այս դեպքում իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի

միջն հակասությունների սրումը, բախումը, ճգնաժամը ն կատաղի պայքարը դառնում են անխուսափելի: Ասել է թե, բռնապետության դրսնորման բոլոր ձներում իշխանությունը իրականացվում է սուբյեկտի կողմից առավելապես ուժի կիրառման, պարտադրանքի գործադրման շնորհիվ Ա իշխանության

էությունը հանգում է տիրապետողի Ա ենթարկվողի հարաբերության: Հասարակության ժողովրդավարացման գործընթացներին զուգընթաց, այն չափով, որքանով որ հասարակության մեջ հաստատվում են ժողովրդավարական սկզբունքներ, այդքանով փոխվում է իշխանության սուբյեկտի Ա օբյեկտի միջն հաստատված հարաբերությունների բնույթը: Այս պարագայում իշխանությունը դիտարկվում է որպես սուբյեկտների միջն այնպիսի հարաբերություն, որն հիմնված է համոզմունքների, հեղինակության, փոխադարձ շահերի վրա, ինչը հնարավորությունէ տալիս հակասությունների,ճգնաժամի առաջացման պայմաններում համաձայնության գալ ն համատեղ լուծել դրանք: Այս դեպքում իշխանությունը ավելի շատ ձեռք է բերում հասարակական կյանքի, առաջին հերթին իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի հարաբերությունների կարգավորողի նշանակություն: Եվ դա բնական է, նախ այն պատճառով, որ ժողովրդավարության պայմաններում իշխանության սուբյեկտի ձնավորման գործում մեծ է օբյեկտի դերը, կարելի է ասել, որ իշխանության սուբյեկտին ձնավորում է հենց իշխանության օբյեկտը, ինչը արդեն իսկ նրանց միջն որոշակի փոխըմբռնման երաշխիք է: Եվ երկրորդ, այս դեպքում առկա է շահերի որոշակի համընկնում, այսինքն նրանց փոխհարաբերությունները հենվում են փոխադարձ շահերի վրա, ինչը իշխանությանը ավելի կայացած է դարձնում, քանզի իշխանության օբյեկտը, ենթակաները, անձնապես շահագրգռված են կամավոր կատարելու իրենց տրված հանձնարարականները, քանզի, դա նան նրանց շահերի իրական պաշտպանության գրավականն է: Այստեղ, փաստորեն իշխանության սուբյեկտը Ա օբյեկտը համընկնում են, ներդաշնակված են Ա, երբեմն, նույնիսկ նույնական են, Ա իշխանության հարաբերությունների օբյեկտը իշխանության սուբյեկտի ձեռնարկած գործը ընկալում է որպես իր սեփական գործ Ա բացարձակապես վստահում է կառավարողներին, աջակցելով իրագործելու նրանց ձեռնարկները: Բավականին մեծ դեր ունի իշխանության օբյեկտի կողմից ենթարկվելու անհրաժեշտության գիտակցումը, որը հենված է հեղինակության նկատմամբ վստահության, հավատի, հարգանքի վրա, ինչը պայմանավորված է իշխանության սուբյեկտի այնպիսի հատկանիշներով ինչպիսիք են մտավոր կարողությունը, կենսափորձը, մարդկանց հետ լեզու գտնելու, նրանց համոզելու ընդունակությունը, որոնք էլ մարդուն հակում են դեպի ենթարկվելը: Ընդհանրացնելով վերը շարադրածը կարելի է տալ իշխանության հետնյալ բնորոշումը. իշխանությունը երկու հակադիր կողմերի` իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի միջե հաստատված հասարակական փոխհարաբերության այնպիսի ձն է, որի ընթացքում իշխանության սուբյեկտը համա151

պատասխան ազդեցության միջոցների կիրառման շնորհիվ հնարավորություն է ստանում իշխանության օբյեկտին պարտադրելու որոշակի գործունեություն իրականացնելովկատարել իր կամքը:

հնարավորությունները ն 2Իշխանության իրականացման հիմնական միջոցները

Այն ամենը, ինչի շնորհիվ իշխանության սուբյեկտը կարողանում է ազդել իշխանության օբյեկտի վրա կարելի է անվանել իշխանության իրականացման հնարավորություններ: Իսկ այն ամենը, որոնց շնորհիվ իշխանության հնարավորությունների իրականացումը նյութականացվում է, դառնում է իրական արդյունք, անվանում ենք իշխանության իրականացման միջոցներ: Վետնաբար, իշխանության հնարավորություններ (ռեսուրսներ) ասելով հասկանում ենք այն բոլոր միջոցները, որոնց օգտագործումը թույլ է տալիս իշխանության սուբյեկտին իր ազդեցությունը ապահովելու իշխանության օբյեկտի վրա Ա նրան պարտադրելու իր նպատակների կատարումը: Իշխանության ինչպես հնարավորությունները, այնպես էլ միջոցները, կարող են ունենալ ամենատարբեր բնույթն ու բովանդակությունը, դրսնորման ձներն

ընդգրկումները: Իշխանության միջոցների բազմազանությունը գիտական գրականության մեջ առաջացրել են նորա տարբեր դասակարգումներ: Այդպիսի դասակարգումներից մեկի համաձայն իշխանության միջոցները բաժանվում են ըստ օգտակարության, ըստ պարտադրանքի ս ըստ կողմնորոշիչ (նորմատիվ) հատկանիշների: Իշխանության միջոցների օգտակարության տակ նկատի է առնվում այն ամենը, ինչը կապված է մարդու նյութական պահանջների բավարարման Ա սոցիալական այլ բարիքներից օգտվելու հանգամանքի հետ, որոնց միջոցով հնարավոր է ազդել մարդու վրա Ա ստիպել նրան կատարելու որոշակի գործունեություն: Պարտադրանքի բնույթ ունեցող միջոցների տակ հասկացվում է քրեական ն վարչական բնույթ ունեցող բոլոր այն միջոցառումները ու լծակները, որոնց միջոցով իշխանության սուբյեկտը իր կամքն է պարտադրում օբյեկտին: Կողմնորոշիչ միջոցների տակ նկատի է առնվում մարդու ներաշխարհի, արժեքային կողմնորոշման Ա վարքի վրա ազդող բոլոր միջոցնեու

րը:

Մեկ այլ տարբերակմամբ իշխանության միջոցները դասակարգվում են հիմք ընդունելով մարդկային գործունեության կարնորագույն ոլորտները, որոնցից հիմնականում նշվում են տնտեսական, սոցիալական, ուժային Ա այլն ոլորտները: Իշխանության տնտեսական միջոցների տակ նշվում են բոլոր այն նյութական արժեքները, որոնք անհրաժեշտ են հասարակական արտադրության Ա սպառման համար (դրամ, սննդամթերք, բնակարան Ա այլն),

այսինքն այն ամենը, ինչն անհրաժեշտ է մարդու նյութական ս սոցիալական պահանջմունքների բավարարման համար: Իշխանության սոցիալական միջոցներ ասելով նկատի է առնվում մարդու սոցիալական կարգավիճակի, հասարակության մեջ նրա տեղի Ա դերի հետ կապված ազդեցության միջոցները (աշխատանքի ապահովածություն, պաշտոն, կրթություն, առաջխաղացում պաշտոնում Ա այլն): Իշխանության կուլտուրական միջոցները կապված են գիտելիքների Ա տեղեկատվության, ինչպես նան դրանց ստանալու հնարավորությունների Ա միջոցների հետ: Այդ միջոցների օգտագործման հիմնական բնագավառներն են կրթության ս գիտության օջախները, զանգվածային լրատվամիջոցները ն այլն: Իշխանության ուժային միջոցները դրանք ֆիզիկական պարտադրանք իրականացնող մարմիններն են, զենքը Ա դրանց համար հատուկ պատրաստված մարդիկ (բանակը, բանտը, ոստիկանությունը, զենքի տարբեր տեսակները ՆԱայլն): Իշխանության կարնորագույն Ա առանձնահատուկ միջոց է համարվում մարդը: Մարդը բազմագործառույթ, համընդհանուր բնույթ ունեցող իշխանության միջոց է, որն ընդունակ է ստեղծել իշխանության այլ միջոցներ: Իշխանության միջոցների օգտագործումը շարժման մեջ է դնում ամբողջ իշխանական համակարգը Ա իրական է դարձնում իշխանության գործընթացները, որոնք իրագործվում են մի քանի փուլերով կամ որոշակի հերթականությամբ. տիրապետություն կամ իշխում, ղեկավարում, կառավարում Ա

հսկում:

Իշխումը (տիրապետումը) իշխանության անխզելի մասն է, նրա հասարակական կազմակերպման ձնը: Իշխող կարող է լինել ինչ որ մեկի կամ խմբի կամքը, նրանց կողմից ընդունած օրենքը կամ օրենքների համակարգը, նորմերը, սկզբունքները: Իշխող կարող է լինել նաւ տեսակետը, հասարակական կարծիքը, գաղափարախոսությունը, ուժը, հարստությունը ՆԱ այլն: Խմբավորելով, կարելի է առանձնացնել իշխելու երեք հիմնական դրսնորումներ. տնտեսական, քաղաքական Ա գաղափարախոսական: Տնտեսական տիրապետությունը իրականացվում է որպես արտադրության միջոցների, հենց աշխատանքային գործընթացների ւ աշխատանքի արդյունքի բաշխման վրա հսկողություն: Քաղաքական տիրապետությունը հսկողություն է պետական իշխանության օգտագործման վրա, ինչը շատ հաճախ ծառայում է իշխողների տնտեսականշահերին: Գաղափարախոսության իշխանությունը ենթադրում է հայացքների գաղափարական համակարգի մենաշնորհ, որի հիմնական խնդիրն է արդարացնելու գոյություն ունեցող տնտեսականԱ քաղաքական կարգերը: Ղեկավարումը իշխանության սուբյեկտի` անհատի, կուսակցության, սոցիալական կամ իշխանական խմբի քաղաքական նպատակների իրականացման ընդունակությունն է, որին նրանք փորձում են հասնել տարատեսակ

մեթոդների ու միջոցների օգտագործման շնորհիվ ազդելու այն բնագավառների, օբյեկտների, խմբերի ւոառանձին անհատների վրա, որոնք տվյալ դեպքում դարձել են իշխանության իրականացման հիմնական ազդեցության ոլորտները: Ղեկավարումը իրականացվում է վերից-վար իշխանության իրականացման ճանապարհով, որի դեպքում վերնից եկող որոշումները, հրահանգները, հանձնարարականները ներքնների համար պարտադիր են: Ղեկավարման հիմքում ընկած է վարչականհամակարգը, խիստ կարգապահությունը, հրահանգների ու հանձնարարականների անպայման կատարումը: Ղեկավարման որնէ օղակում թույլ տված բացթողումները խաթարում են ամբողջ իշխանական համակարգի աշխատանքը, իսկ երբեմն, նույնիսկ անգործության մատնում այն: Ղեկավարման հիմնական խնդիրն այն է, որ կարողանա իրականացնել ամբողջ համակարգի գործառույթները ն ապահովի կազմակերպիչի նպատակների իրականացումը: Ղեկավարման Ան.կազմակերպման շնորհիվ հնարավոր է լինում իրագործել հասարակության առջն ծառացած քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական ն. այլ բնույթի ծրագրեր ու խնդիրներ: Կառավարումը իշխանության լիազորությունների օգտագործման հիմնական ձներից մեկն է, որի խնդիրն է մշակել նե իրականացնել հասարակական կյանքի կեսագործունեությունն ապահովող, հասարակության առաջընթացի ն զարգացման համար անհրաժեշտ ծրագրեր, դրա համար օգտագործելով իշխանության բոլոր հնարավորություններն ու միջոցները: Իր առջե դրված նպատակներին հասնելու համար կառավարությունը հասարակության ամբողջ համակարգում կազմակերպում Ա, նպատակամվղում է ինչպես իշխանության սուբյեկտի, այնպես էլ իշխանության օբյեկտի գործունեությունը: Կառավարման կարնորագույն խնդիրներից է իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի միջն ներդաշնակ փոխհարաբերությունների հաստատումը, ինչը շատ հաճախ նրա առջե դրված խնդիրների իրագործման հիմնական երաշխիքն է դառնում: Ապահովելով լավագույն փոխհարաբերություն աշխատանքային խմբերի, կուսակցությունների, բնակչության տարբեր խավերի, տարբեր տարածքների միջն կառավարությունը ավելի մեծ հնարավորություն է ունենում հասարակության զարգացման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման հետ կապված խնդիրները առավել լրիվ իրականացնելու համար: Հսկողությունը իշխանության մարմինների Ա հաստատությունների կարնոր գործառույթներից է, որոնք լիազորված են մշտապես հետնելու, թե ինչպես են իրականացվում օրենքները, հրահանգները, որոշումներն ու հանձնարարությունները, ձգտում են բացահայտել իշախանության սուբչեկտների բացթողումներն ու չարաշահումները, հսկում են իշխանության օբյեկտի կողմից նրանց պարտականությունների կատարման գործընթացների վրան այլն: Իշխանության իրականացման գործընթացը կարգավորվում է իշխաառանձնահատուկ կառուցվածքների միջոցով: Իշխանության նության

հիմնականկառույցներն են դառնում պետական մարմինները, իրավաբանական հաստատությունները, քաղաքական համակարգը ամբողջությամբ վերցրած: Այդ համակարգի շրջանակներում մշակվում ո ընդունվում են համակարգի ներքին կյանքին առնչվող ծրագրեր ն որոշումներ, մշակվում են արտաքին քաղաքականության հիմնական խնդիրները: Համակարգի յուրաքանչյուր սուբյեկտ իրեն հասանելի ն բնորոշ միջոցներովմասնակցում է քաղաքական իշխանության իրականացմանը ն իր առանձնահատուկ դերն ու նշանակությունն ունի հասարակական ընդհանուր խնդիրների իրագործման համակարգում: Նշենք, որ հասարակության զարգացման յուրաքանչյուր աստիճան, քաղաքական ռեժիմի դրսնորման յուրաքանչյուր ձե իրեն բնորոշ իշխանության միջոցներն ունի Ա միայն այդ միջոցների շնորհիվ է ի վիճակի իրականացնել իշխանությունը: Եթե պնդում ենք, որ իշխանությունը սուբյեկտի Ա օբյեկտի միջն փոխհարաբերություն է, իսկ իշխանության միջոցները ծառայում են այդ փոխհարաբերությունները կայացնելուն Ա կարգավորելուն, ապա բնական է, որ իշխանության միջոցների ընտրությունը ուղղակիորեն կախված է սուբյեկտի ո օբյեկտի միջե հաստատված փոխհարաբերությունների բնույթից: Երբ իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի միջա հաստատվում են տիրակալի Ա ստրուկի, տիրոջ նե ծառայի, հրամայողի Ա ենթարկվողի Ա նման հարաբերություն, այդ դեպքում կիրառվում են հիմանականում իշխանության պարտադրանքի միջոցները (ոստիկանություն, բանտ, բիրտ ուժի գործադրում, պատիժ Ա այլն): Իսկ երբ իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի միջն հաստատվում են փոխադարձ վստահության, փոխշահավետ համագործակցության վրա հենված հարաբերություններ, այդ դեպքում իշխանության միջոցների ընտրության հիմքում ընկած է լինում փոխըմբռնումը, գիտակցումը, կամավորությանսկզբունքը, համոզմունքը Ա այլն:

3. Քաղաքական իշխանության ծագումն ու առանձնահատկությունները

Այն, ինչ ասվեց վերը շարադրված ենթավերնագրերում, վերաբերվում էր իշխանությանը ընդհանրապես, ն ինչպես նկատեցիք, քաղաքական իշխանության էությանը ւ առանձնահատկություններին վերաբերող հարցեր չքն-

նարկվեցին:

Իշխանությունը, իշխանական հարաբերությունները, այսինքն մեկի կողմից մյուսների վրա ազդելը, նրանց որոշակի գործողության մղելը, մեկի ենթարկվելը, կախվածությունը, հպատակվելը մյուսին, հասարակական արժեքների բաժանելու մեկի իրավունքը Ա այլն ծնունդ են առել մարդկային հասարակության առաջացման Ա ձւաավորմանհետ զուգահեռաբար, որպես մարդկանց համատեղ ապրելու, որպես մարդկային համակեցությունն ապահովող անհրաժեշտ սոցիալական հարաբերություն: Եվ, որպես այդպիսին, իշխանությունը սոցիալական այլ երնույթների նման անցել է զարգացման

երկարատն հազարամյակների ճանապարհ ն իր զարգացման ու կատարելագործման որոշակի աստիճանում ծնունդ է տվել քաղաքական իշխանության առաջացմանը: Ասել է, թե քաղաքական իշխանությունը ծագել ու ձնավորվել է հասարակության զարգացման միայն որոշակի աստիճանից սկսած, երբ հասարակության կյանքի բարդացմանհետնանքով նախկինում գոյություն ունեցող իշխանական հարաբերությունները՝ իշխանության սուբյեկտի ն օբյեկտի փոխհարաբերությունները այլնս չեն կարողացել ապահովել մարդկանց հետագա համակեցությունը Ա անհրաժեշտ է դարձել որակապես փոխել օբյեկտ-սուբյեկտ փոխհարաբերություններիբնույթը: Այս տեսանկյունից ելնելով կարելի է ասել, որ քաղաքական իշխանությունը ծագել ու ձաավորվել է պետության ծագման ն ձեավորման հետ զուգընթաց: Ինչքանով որ հասարակական կյանքի կազմակերպման ձներն էին կանոնակարգվում Ա ձեռք բերում պետությանը բնորոշ հատկանիշներ, ճիշտ այդքանով էլ իշխանության բնույթն էր փոխվում ս իշխանությունը աստիճանաբար քաղաքականացվում էր: Իսկ այդ անցումը տեղի է ունեցել աստիճանաբար Ա չափազանց երկարատն ժամանակահատվածում: Իշխանության դրսնորման առավել վաղ ձեը նվաճողական բնույթ է ունեցել Ա հիմնականում ուղղված էր հարռան տոհմերի, ցեղերի դեմ նրանց ունեցվածքը, տարածքները զավթելու ն. հարստանալու նպատակով, ինչը այդ ժամանակ ընդունված ն խրախուսելի գործունեության ձն էր համարվում, առավել նս, որ ձեռք բերված ավարը դառնում էր ամբողջ տոհմի սեփականությունը: Այդ փուլում իշխանությունը իրականացվում էր համատեղ, ամբողջ տոհմով, ե հիմնականում օգտագործվում էր սոցիալական պարտադրանքի միջոցները, այսինքն` մասնակցությունը պարտադիր էր ավարից բաժին ունենալու համար: Հասարակական ընդունված նորմերը պարտադիր էին տոհմի բոլոր անդամների, այդ թվում ն տոհմի առաջնորդի համար: Հասարակական նորմերի մեջ էին միավորված հիմնական հասարակական արժեքները, տոհմի անդամների միջն տիրում էր հավասարություն, չկային արտոնություններ ն առավելություններ ունեցող անհատներ, իշխանության Ա" սուբյեկտը, ն' օբյեկտը ամբողջ համայնքն էր: Դրա համար էլ տոհմի առաջնորդի կողմից ձեռնարկված բոլոր միջոցառումները դառնում էին ամբողջ համայնքի սեփական գործը, քանզի դա նրանց գոյատնության հիմնական ձնն էր: Հասարակական նորմերը իրենցից ներկայացնում էին կրոնի, բարոյականության Ա իրավունքի ամբողջական համակարգ: Հասարակությանզարգացման հետագա փուլում տեղի է ունենում տոհմի ունեցվածքի բաշխման սկզբունքի փոփոխություն, որն իր հետ բերում է սոցիալական անհավասարություն: Համայնքի ունեցվածքը` հող, անասուններ ն այլն, բաշխելու իրավունք են ստանում տոհմի առաջնորդները, որոնք էլ արդեն դառնում են իշխանության հիմնական սուբյեկտ` ձեռք բերելով վարչական ն կազմակերպչական ֆունկցիաներ: Ճիշտ է, նրանք դեռես համայնքի ունեցվածքի սեփականատեր չեն համարվում ն իրենց դիրքն էլ ժառանգաբար փոխանցելու իրավունք չունեն, բայց ն այնպես, այդ ունեցվածքը

բաշխելու, սոցիալական, տնտեսական խնդիրներ իրականացնելու լիազորությամբ են օժտված: Կարելի է ասել, որ դա քաղաքական իշխանության տարրերի առանձին դրսնորումներն էին, որովհետե մենք այստեղ արդեն հանդիպում ենք պետության ֆունկցիաներ իրականացնող որոշակի կառույցների առկայությանը: Դա հասարակական կյանքի կազմակերպման նոր աստիճան էր: Հասարակության հետագա զարգացումը, նրա կյանքի անընդհատ բարդացումը անհրաժեշտություն է դարձնում այնպիսի կառույցների ստեղծման, առանց որոնց հասարակական կյանքի կազմակերպումն անհնար կլիներ: Ահա, այդպիսի կառույցների ձաավորմամբ էլ առաջացավ պետության նախատիպը, որը մեզ հայտնի ամենավաղ քաղաքական կազմակերպության ձներից մեկն Է: Ճիշտ է այս դեպքում նույնպես, մասնավոր սեփականություն որպես այդպիսին դեռնս գոյություն չունի, սակայն առաջնորդն արդեն տոհմի սովորականանդամ չէ, կամ ինչպես ընդունվածէ ասել, սոցիումի ծառան չէ, այլ նրա միանձնյա ղեկավարն ու օրինական տերը: Իշխանության կրողը սրբացվում է, դառնում է ամբողջ տոհմի համար միանշանակ ընդունելի Ա որպես հեղինակություն, Ա՝ որպես ղեկավար, ն՝ որպես դատավոր: Եվ ոչ մի նշանակություն չունի թե նա ինչ անհատական հատկանիշների, ընդունակությունների տեր է, գլխավորը նրա զբաղեցրած դիրքն է, ինչն էլ նրան դարձննում է բացարձակ տիրակալ Ա այս դեպքում արդեն նրա պաշտոնը, որպես իշխանության սուբյեկտի, ժառանգաբար փոխանցվում է իր հաջորդներին: Ըստ երնույթին այստեղ սրբացվում, աստվածային է համարվում ոչ միայն տիրակալը, այլն բուն իշխանությունը, այն համարվելով աստծո կողմից ընտրյալներին տրված մենաշնորհ: Առաջին անգամ ձնավորվում է իշխանության կենտրոնացված վարչան քանի որ տեղի էր ունենում նան տոհմերի, ցեղերի միավոկան ապարատ րում, ապա սկսվում են ձաավորվել նան տարածքային կառավարման կառույցներ ւ կառավարիչներ, որոնք սովորաբար ընտրվում են առաջնորդի հարազատներից: Վարչական ապարատի հիմնական խնդիրն էր տնտեսական, սոցիալական ւ ռազմական ֆունկցիաների իրականացումը: Սա իշխանության քաղաքականացման նոր աստիճան էր Ա բավականին հստակ ուրվագծում է քաղաքական իշխանության իրականացման իրական դրսնորումները, ձեերն ու միջոցները: Այս գործընթացի շարունակությունը հանգեցնում է վաղ պետության առաջացման, որի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ այստեղ առկա էին մեծաքանակ հպատակներ, տարբեր էթնիկական խմբեր, հսկայաէ վարչածավալ տարածքներ Ա այլն: Այս պարագայում կտրուկ մեծանում կան ապարատի դերը, բարդանում է նրա կառուցվածքը, կենտրոնական վարչական ապարատից զատ ձնավորվում են տարածքային ս տեղական կառավարման մարմիններ: Կառավարման ներսում առաջանում են որոշակի ֆունկցիոնալ բաժանումներ` զինվորականություն, պետական պաշտոնյա157

արհեստավորական ծառայություններ ն այլն: ՆԿ իշխանաԱստիճանաբարձնավորվում է բյուրոկրատական ապարատը կան հերարխիան՝ վերից-վար կառավարման սկզբունքը: Առաջին անգամ հստակ, ըստ գրաված պաշտոնների ն ունեցած դիրքի որոշվում է վարչական ապարատի յուրաքանչյուր աստիճանի իրավասության շրջանակները: Որոշումների ընդունումը. անկախ գրաված դիրքից. կատարվում են օրենքի համապատասխան, ինչը կարգավորում է պաշտոնյաների գործունեությունը: Այստեղ արդեն մենք գործ ունենք կայացած պետության հետ ս նրա օրենսդրորեն կարգավորված գործունեությունը ոչ այլ բան է, քան քաղաքական իշխանության իրականացում: Հաջորդ փուլում հասարակության զարգացումը հանգեցնում է միապետության առաջացման, որի դեպքում իշխանությունը անհատականացվում է, անձնավորվում է: Այս դեպքում արդեն իշխանության սուբյեկտը բացարձակ միապետն է, մնացյալը վերից-վար նրա համար իշխանության օբյեկտ են հանդիսանում, չնայած նրան, որ դեպի ներքո իջնող իշխանական սանդղակում յուրաքանչյուրը իրենից ներք, կանգնածի համար համարվում է իշխանության սուբյեկտ: Միապետի ն նրանից ներքս գտնվող իշխանավորների գործունեությունը կանոնակարգված է օրենսդրորեն, ինչն էլ լինելով քաղաքական իշխանության իրականացման հիմնական առանձնահատկություններից մեկը, մեզ թույլ է տալիս պնդելու, որ տվյալ դեպքում իշխանության սուբյեկտի գործունեությունը քաղաքական իշխանության դրսնորման ձն է: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ երբ իշխանության սուբյեկտի Ա օբյեկտի միջն փոխհարաբերությունները կանոնակարգված են օրենսդրորեն, երբ սուբյեկտը պետության կողմից օժտված է որոշում ընդունելու, իրագործելու Ա այդ իրագործման վրա հսկելու լիազորությամբ, իսկ մյուս սուբյեկտը պարտավոր է այդ որոշումներին, հրամաններին ու հանձնարարություններին ենթարկվել ու կատարել, ապա մենք գործ ունենք քաղաքական իշխանության դրսնորման հետ: Այսպիսով, քաղաքական իշխանությունը որնէ մեկի, խմբի կամ դասի իրական հնարավորությունն է իշխանական հարաբերությունների բաշխման Ա իրեն ձեռնտու իրավական նորմերի ընդունման ճանապարհով իրականացնելու իր կամքը: Քաղաքական իշխանությունը պետական ապարատից զատ իրականացվում է նան քաղաքական կուսակցությունների, տարբեր հասարակական կազմակերպությունների` արհմիությունների, հասարակական ֆոնդերի, հիմնադրամներիԱ այլնի կողմից: Քաղաքական իշխանությունը ունի մի շարք յուրահատկություններ, որոններ, հոգնորականների

դաս,

ցից կարնորներն են. ա) քաղաքական իշխանությունը միշտ օրինական է (լիգիտիմ) Ա իրավասու է տվյալ պետության շրջանակներում ուժ գործադրելու ւ պարտադրանք

կիրառելու,

բ) հակահասարակական տարրերի նություն կիրառելու իրավունք ունի,

երնույթների դեմ օրինական

բըռ-

գ) առկա

րոնը,

որոշումներ, օրենքներ, նորմեր ընդունելու միասնական կենտ-

դ) տարբեր սոցիալական ն քաղաքական խմբերի միջն ծագած հակասությունների ճգնաժամերի դեպքում կատարում է միջնորդ դատավորի (արբիտրաժի) դեր, ե) գոյություն ունեցող սեփականատիրական հարաբերությունների շրջանակներում ապահովում է հասարակության ամբողջականությունն ու կայունությունը, զ) զանգվածային լրատվամիջոցները նպատակամղված օգտագործում է հասարակական կարծիքի ձեավորման համար, է) ընդունված որոշումները պարտադիր են բոլորի համար, ը) հրապարակային բնույթ ունի, որը նրան թույլ է տալիս, հենվելով օրենքի վրա, դիմելու բոլոր քաղաքացիներին ամբողջ հասարակությանանունից, թ) իշխանության միջոցների բազմազանությունը: Այս առանձնահատկությունները առավել լրիվ են դրսնորվում Ժողովրդավարության պայմաններում: Ինչպես արդեննշվելէ, հասարակության քաղաքական կյանքը որոշակի սոցիանլական խմբերի ն անհատների գործունեություն է կապված իշխանության հետ: Ուստի քաղաքական իշխանության սուբյեկտի Ա օբյեկտի փոխհարաբերությունների բնույթը շատ հաճախ կախված է այն բանից, թե ինչքանով են նրանք ներառված այդ գործունեության մեջ ն ինչքանով են շահագռգռված քաղաքական իշխանության իրականացմամբ: Քաղաքական իշխանության հարաբերությունների վերարտադրությունը նպաստում է այդ տիպի հարաբերությունները կարգավորող մի շարք նորմերի ն կանոնների ընդունմանը: Առաջին հերթին, դրանք այն նորմերն են, որոնք որոշում են պետության ղեկավարի, քաղաքական էլիտայի, պետական հաստատությունների կարգավիճակը: Հասարակության մեջ հստակ ընդգծվում է պետական մարմինների,պաշտոնատարանձանց իրավասության շրջանակները ն որոշումներ ընդունելու իրավունքը: Այդ նորմերը արձանագրվում են օրենսդրական ակտերի, առաջին հերթին պետության սահմանադրության մեջ: Երկրորդ, դրանք այն նորմերն են, որոնք որոշում են քաղաքական էլիտայի ձաավորման կարգը: Այս նորմերը փոփոխվում են նայած թե հասարակության զարգացման տվյալ աստիճանում իշխանության ձնավորման ինչպիսի սկզբունք է ընդունված` նշանակում է միապետը, թե ընտրում է ժողովուրդը: Երրորդ, այն նորմերն են, որոնք որոշում են կառավարողների ո կառավարվողների իրավունքներն ու պարտականությունները, նրանց փոխադարձ պատասխանատվությունը: Այսպիսով, ընդհանրացնելով վերը շարադրանքը, կարելի է եզրակացնել, որ քաղաքական իշխանությունը բոլոր դեպքերում հասարակության կյանքի կանոնակարգված կազմակերպումն իրականացնող գործընթաց է:

Քաղաքականիշխանության տեսակները:Իշխանության

լեգիտիմությունը

Քաղաքական իշխանության բաժանումը ըստ տեսակների շատ հաճախ կատարվում է ըստ իշխանությանօգտագործած միջոցների հիմքի վրա: Այդպիսի դասակարգման Ժամանակ խոսվում է տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, գաղափարական, հոգնոր մասին: Տնտեսական իշխանության իշխանություն ասելով նկատի է առնվում տնտեսական միջոցների վրա հսկողությունը, տարբեր տեսակի նյութական արժեքների սեփականությունը ն այլն: Սոցիալական իշխանությունը կապված է հասարակության կառուցվածքում կարգավիճակների, պաշտոնների, արտոնությունների բաշխման հետ: Քաղաքական իշխանությունը օրենսդրորեն կանոնակարգված գործընթաց է, որն իրականացվում է ընդհանուրի շահերի անունից, հասարակության կյանքը կազմակերպելու համար: Քաղաքական իշխանությունը գտնվելով տնտեսական իշխանության ազդեցության տակ, միննույն Ժամանակ բավականին ինքնուրույն է ե ընդունակ է տնտեսական իշխանության նկատմամբ առաջնություն ձեռք բերել Ա նրան ծառայեցնել իր նպատակներին: Գաղափարական իշխանության խնդիրն է զանգվածների գիտակցության վրա ազդելով ապահովել ժողովրդի, ազգի կամ դասակարգի շահերի համապատասխանկառավարման իրականացում: Դրան նա փորձում է հասնել մարդկանց համոզելու Ա ներշնչելու մեթոդներով, հիմնավորվելով իրականացվող իշխանության դրական կամ բացասականլինելը: Հոգնոր-տեղեկատվական իշխանությունը մարդկանց վրա իշխանություն է իրականացնումգիտական գիտելիքների, լրատվության օգնությամբ: Քաղաքական իշխանությունը կարող է դասակարգվել նան ըստ իշխանության մարմինների գործառույթների` օրենսդրական, գործադիր, դատական: Դասակարգվում է նան ըստ ազդեցության միջոցների, որի դեպքում. սուբյեկտը իշխանություն է իրականացնում օբյեկտի նկատմամբ, ասենք, դեմոկրատական, միապետական ն այլն: Նշենք, որ ինչ հիմքի վրա էլ կատարվի իշխանության դասակարգումը, նրա դրսնորման բոլոր ձները գտնվում են փոխադարձ բարդ փոխհարաբերությունների մեջ, Ա հասարակության զարգացման ընթացքում, կապված հասարակության կյանքում տեղի ունեցող քաղաքական զարգացումների Ա շրջադարձի հետ, դրանցից որնէ մեկը կարող է առաջնայնություն ձեռք բերել: Օրինակ. ընտրությունների ընթացքում հոգնոր-տեղեկատվական իշխանությունը, մի տնտեսական համակարգից մյուսի անցման Ժամանակ գաղափարախոսության իշխանությունը Ա այլն: Քաղաքական իշխանության յուրահատուկ ձնը պետական իշխանությունն է: Դա սոցիալապես կազմակերպված իշխանություն է, օժտված ամբողջ բնակչության համար պարտադիր օրենքների հրապարակման մենաշնորհով:

Օրենքների Ա հանձնարարությունների կատարումը իրականացվու մ է հատուկ պարտադրանքի ապարատի միջոցով: Այստեղ պետական իշխանությունը ընկալվում է որպես պարտադրանքի իշխանություն, ինչն էլ առաջացրել է այն պատկերացումը, որ պետությունը բոլոր դեպքերում պարտադրանք իրականացնող կառույց է, կամնրա հիմնական ֆուկցիան պարտադ-

րանքն է: ձՃավանաբարայդպիսի պատկերացումնէ պատճառներիցմեկը, որ հատկապես լիբերալիզմի կողմնակիցների մոտ, փորձ է արվում հնարավորինս մեկուսացնել պետությունը հասարակական կյանքի գործընթացներից, իսկ երբեմն էլ, այն ուղղակիորեն դիտվում է որպես չարիք, որպես ազատու-

թյան սահմանափակող: Այն, որ պետական իշխանությունը իրականացվում է համապատասխան ընդունված նորմերի ն օրենքների, նրան դարձնում է օրինական (լեգիտիմ), անկախ այն բանից, թե նա ինչպիսի դրսնորում ունի: Քաղաքակիրթ հասարակության մեջ իշխանությունը պետք է օժտված լինի լեգիտիմությամբ: Լեգիտիմ իշխանությունը բնորոշվում է որպես օրինական Ա արդարացի իշխանություն: Իշխանության լեգիտիմությունը կապված է բնակչության ճնշող մեծամասնության կողմից այն բանին հավատալու հետ, որ գոյություն ունեցող կարգերը տվյալ երկրի համար ամենալավն է: Մ աքս

Վեբերը առանձնացնում

օրինական (լեգիտիմ) իշխանության

երեք հիմնական ձներ. տիրապետություն, կամ ինչպես նա է անվանում ավանդական, բանական-լեգիտիմ կամ ավելի պարզ ասած դեմոկրատական իշխանություն Ա խարիզմատիկ` հեղինակության վրա հենված իշխանություն: 1. Ավանդական օրինական իշխանությունը ծագել է իշխանությանը ենթարկվելու սովորույթի, դարերով գոյություն ունեցող կարգերին անվերապահորեն ենթարկվելու ավանդույթի շնորհիվ: Ավանդական տիրապետությունը բնորոշ է միապետությանը, որը դարերով վերարտադրել է ինքը իրեն, դառնալով շատ սերունդների գոյության հիմնական եղանակը: Ավանդական լեգիտիմությունը հենվում է իշխանավորներին անվերապահորեն ենթարկվելու սովորույթի վրա, որը սովորաբար, դարերով ձնավորվել է ընտանիքում, համայնքում, որտեղ գոյություն է ունեցել ավագի նկատմամբ հարգանքի, հավատի ն անվերապահորեն նրան ենթարկվելու սովորույթը: Ավանդույթի իշխանությունը (հայրիշխանությունը) այնպիսին է, որ երբ առաջնորդը ինքն է խախտում գոյություն ունեցող սովորույթները, նա մարդկանց, ընտանիքի, համայնքի անդամների աչքում կարող է կորցնել իր իշխա`

նության օրինականությունը: Այդ իմաստով իշխանախմբի(էլիտայի) իշխանությունը խստորեն սահմանափակված են այն նույն ավանդույթներով, որոնք օրինական են դարձնում նրա իշխանությունը: Ավանդական լեգիտիմ իշխանությունը աչքի է ընկնում կայունությամբ, ինչի համար էլ, Վեբերը գտնում էր, որ ժողովրդավարության կայունության համար օգտակար կլիներ պահպանել Ժառանգական միապետին, որը կամրացներ պետության

հեղինակությունը, ինչն էլ պահպանվում է եվրոպական մի շարք երկրներումԱնգլիա, Դանիա, Իսպանիա ն այլն: Այսպիսով, օրինական իշխանության ավանդական ձնը հենված է հիմնականում այն բանի նկատմամբ հավատի վրա, որ գոյություն ունեցող իշխաա նրա հաստատությունները համապատասխանում են ավաննություն դույթներին, որոնք ժառանգաբար փոխանցվում են սերունդից-սերունդ ն նախորդներից իշխանության ժառանգումը իշխանության սուբյեկտի կողմից դառնում էր տվյալ իշխանության հիմնական օրինական հիմքը: Սա ընդհանուրի կողմից ընդունված նորմ լինելուց զատ նան մարդկանց մոտ հավատի Ա ենթարկվելու օրինական հիմքի ե պահանջմունքի ձւավորման անհրաժեշտ նախադրյալներ էր ստեղծում: (լեգիտիմ). իշխանություն: 2. Ռացիոնալ (բանական) օրինական Լեգիտիմ իշխանության այս ձնը հենվում է այն ենթադրության վրա, որ գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգը, իշխանության ատրիբուտները ն կառավարման ձնը օրինական են հենց նրա համար, որ համապատասխանում են ընդհանուրի կողմից ընդունված իրավական նորմերին, ասենք, ընտրությունների ընթացքում ձւաավորվածիշխանության օրինականությունը: Նրա հիմքում ընկած է քաղաքացիների կողմից կառավարման Ն ենթակայության հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված իրավական նորմերի կամավոր ընդունումը: Այս տիպի լեգիտիմ իշխանության առավել զարգացած ձնը սահմանադրական պետությունն է, որտեղ նշված են իշխանության իրավասության շրջանակներն ու գործառնության կանոնները: Այդ նորմերը հասարակության զարգացման հետ զուգընթաց կարող են փոխվել, եթե դրա անհրաժեշտությունը զգացվում է, ինչը կատարվում է համապատասխան օրենսդրական գործընթացների իրականացման ճանապարհով (հանրաքվեներ, ազգային ժողովում ընդունված օրենսդրական փոփոխություններ ն այլն): Այդ տիպի լեգիտիմ իշխանության համակարգում քաղաքական էլիտայի իշխանությունը օրինականացվում է օրենքի իշխանությամբ, հաճախ օգտագործվում է նան օրենքի դիկտատուրա արտահայտությունը: Յուրաքանչյուր անգամ, երբ իշխանախմբին անհրաժեշտ է լինում հիմնավորել իշխանության իրականացման գործընթացներում իր իրավասու լինելը կամ արդարանալը, նա դիմում է տվյալ պահին գործող Սահմանադրությանը: Նշենք, որ լեգիտիմ իշխանության այս ձնը բնորոշ է միայն ժողովրդավարությանը, Ա նրա դրսնորման ձներն ու մակարդակները տարբեր երկրներում կապված են այն բանի հետ, թե տվյալ դեպքում ինչ չափով է հաստատված ժողովրդավարության սկզբունքներով իշխանության իրականացումը: Յ.

լեգիտիմություն: Լեգիտիմ Խարիզմատիկ (հեղինակության) իշխանութձնը մյուսներից տարբերվում է նրանով, որ հենվում է առաջնորդի առանձնահատուկ անհատական հատկանիշների նկատմամբ զանգվածների կույր հավատի վրա, ինչի շնորհիվ նա ընկալվում է որպես ինչ որ առանձնահատուկ հանճարեղ, անփոխարինելի ն աստվածային հատ-

յան

այս

կանիշներով օժտված անձնավորություն: Այդ պատճառով էլ,

նա

հաճախ

աստվածացվում է, ստեղծվում է նրա անհատի պաշտանմունքը: Խարիզմատիկ իշխանությունը բավականին անկայուն է նախորդ լեգիտիմ իշԱ հիմնականում պայմանավորված է խանությունների հետ համեմատած

իշխանության սուբյեկտի անհատական հատկանիշներով: Իշխանության այս ձենըշատ հաճախ հաստատվում է հեղափոխական փոփոխությունների ժամանակ, երբ անցումը մեկ կառավարման համակարգից դեպի մյուսը ուղեկցվում է մի շարք բարդություններով, երբ նոր իշխանությունը դեռնս չի ընդունվում, ճանաչված չի բնակչության կողմից: Այս դեպքում գիտակցաբար առաջ է քաշվում Ա մշակվում է առաջնորդի անհատական իրական կամ մտացածին հատկանիշների քարոզը, փորձելով նրա հեղինակության բարձրացման ճանապարհով բնակչության համար ճանաչելի ն ընդունելի դարձնել նոր իշխանությունը: Խարիզմատիկ իշխանությունը բնորոշ է հիմնականում թույլ զարգացած երկրներին ն հետամնաց Ժողովրդներին: Այդպիսի իշխանության օրինակներ կարող են լինել ԽՍՀՄ (ստալինյան շրջան), Կուբա (Ֆիդել Կաստրո), Չինաստան (Մաոցզեդուն)

այլն:

Յարկ ենք համարում նշել նան, որ իշխանության տեսակները կապված են կոնկրետ քաղաքական իշխանության հետ: Իրականում գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգերը իրենցից ներկայացնում են վերը նշված բոլոր քաղաքական իշխանության ձների հատկանիշները պարունակող, դրանց համակցությունը ներկայացնող ամբողջական համակարգեր: ՈՒստի չի կարելի տեսական վերլուծությամբ առանձնացված լեգիտիմ իշխանության ձներն իրենց մաքուր ձնով փնտրել, կամ նույնացնել իրականության մեջ եղած իշխանության ձների հետ, որտեղ նրանք կարող են հանդես գալ մասնակիորեն` իշխանության մյուս ձների հետ համատեղ: Տվյալ դեպքում տեսականորեն առանձնացումը Ա դրանց վերլուծությունը անհրաժեշտ է քաղաքական համակարգերի զարգացման տենդեցները ու նրանց կատարելագործման համար անհրաժեշտ գործոնները առանձնացնելու Ա հարկ եղած դեպքում դրանք կյանքում մարմնավորելու համար: Գիտական գրականության մեջ նշվում են իշխանության օրինականության մի քանի աղբյուրներ: Դրանց մեջ կարնորներն են. 1. Քաղաքացիների մասնակցությունը կառավարման գործընթացներին, որն իրական պայմաններ է ստեղծում իշխանության կողմից իրականացվող քաղաքականությանը մարդկանց զանգվածային մասնակցության համար: Այն թույլ է տալիս քաղաքացիներին իրենց ինչոր չափով իշխանության սուբյեկտ զգալու Ա իրականացվող քաղաքականության համար իրենց

պատասխանատվության չափըգիտակցելու:

2. Տեխնոկրատական լիգիտիմություն, որը կապված է տնտեսական, ռազմական, կրթական Ա այլն գործունեության հետ: Այս դեպքում իշխանության օրինականությունն ուղղակիորեն կախված է նշված ոլորտներում ծավալած գործունեության հաջողություններից ն ան-

հաջողություններից: Հաջողության դեպքում իշխանության հեղինակությունը, նրա օրինականությունը բնակչության մեծամասնության կողմից դառնում է ընդունելի: Անհաջողության դեպքում, երբ իշխանությունը անարդյունավետ է գործում, չի կատարում իր առջն դրված խնդիրները, չի բավարարում քաղաքացիների հիմնական պահանջմունքները ն այլն, իշխանության օրինականության հարցը բնակչության մեծամասնության համար դառնումէ կասկածելի, հետնաբար ն քննադատության ու անվստահության առարկա: Յ. Պարտադրանքի միջոցով լեգիտիմություն: Այս դեպքում իշխանության բոլոր լծակներն ուղղված են մարդկանց իշխանության սուբյեկտի կամքի պարտադրմանը, իհարկե, ամեն մի կոնկրետ դեպքում դրանք դրսնորման տարբեր ձներ են ունենում: Այն հիմնականում դրսնորվում է քաղաքացիներիիրավունքների ն ազատությունների սահմանափակման ձնով: Որքան ուժեղ է պարտադրանքը, այնքան ցածր է իշխանության օրինականության մակարդակը: Քաղաքական տարբեր համակարգերում պարտադրանքը եղել է իշխանության օրինականությունն ապահովող միակ միջոցը: Որպեսզի իշխանությունը համարվի օրինական, այն պետք է համապատասխանի ընդհանուրի կողմից ընդունված բարոյական Ա իրավական նորմերին: ձաճախ իշխանության օրինականության հարցը կասկածի տակ է դրվում հենց այն պատճառով, որ իրենք՝ իշխանության կրողներն են խախտում ընդունված բարոյական Ա իրական նորմերը, ասենք, պաշտոնական դիրքի չարաշահում, կաշառակերություն, հովանավորչություն Ա այլն: սկզբունքները 5.Իշխանությունների բաժանման Իշխանությունների բաժանումը իրավաքաղաքական ուսմունքների ն սահմանադրական սկզբունքների հիման վրա Ժողովրդավարական պետության իշխանության կազմակերպման ձն է: Իշխանությունների բաժանման գաղափարը ծագել է վաղուց ծագել է է այն բանի վտանգի գիտակցումից, թե ինչ չարիք հասարակության համար հին աշխարհի հռոիշխանության կենտրոնացումը մեկի ձեռքին: Դեռնս է ներկայացնում թե մտածող նշում էր, ինչ վտանգ մեացի հայտնի Ցիցերոնը «երբ մարդկանց մի փոքր խումբ կամ մեկ բռնակալ տիրում է ողջ իշխանությանը»: Նա խորհուրդ էր տալիս «թույլ չտալ, որպեսզի ամենաուժեղները իրենց ենթարկեն պետական մարմինները, անհրաժեշտ է, որ պետական մարմինների կազմը չլինեն միասնական, այլ բաժանված լինեն, որպեսզի մի իշխանության ճյուղ կարողանա հսկել մյուսի վրա»: /Լուօքօո. 71ոոօ-. -

Խ11996.21-23/:

Սակայն իշխանությունների բաժանման տեսությունը իր առավել լրիվ վերլուծությունն ու հիմնավորումն ստացավ Ջ.Լոկի Ա Շ.Մոնտեսքյոի աշխա-

տություններում:

Այս երկու մտածողները ապրելով Ա գործելով Եվրոպայում Ժողովրդավարության սկզբնական փուլում նկատել են, որ իշխանության իրականացման գոյություն ունեցող սկզբունքների պայմաններում, երբ բռնակալ կառավարողների կամքն էր պարտադրում ամբողջ հասարակությանը, երբ իշխանությունը կենտրոնացված էր մեկի կամ մի արտոնյալ խմբի ձեռքում, ազատություն, արդարություն Ա Ժողովրդավարություն լինել չի կարող: Ըստ Մոնտեսքյոյի, որպեսզի հնարավոր լինի կանխել իշխանության չարաշահումը, անհրաժեշտ է, որ մի իշխանության ճյուղ զսպի մյուսին, լինի նրա հակակշիռը, կարողանա հսկել նրա վրա: Եթե օրենսդիր Ա գործադիր իշխանությունները միավորված են մեկ մարմնի մեջ, ոչ միայն քաղաքացիական ազատություններ լինել չեն կարող, այլե անխուսափելի է դառնում բռնությունը: Ազատություն Ա արդարություն լինել չի կարող նան այն դեպքում, երբ դատական իշխանությունը տարանջատված Ա անկախ չի օրենսդիր Ա գործադիր իշխանություններից: Եվ ամեն տեսակ ազատություն դառնում է անհնարին, երբ իշխանության նշված երեք ճյուղերը կենտրոնացված են մեկի կամ մի խմբի ձեռքում: Ավտորիտար ս ամբողջատիրական քաղաքական համակարգերում իշխանությունը կենտրոնացվածէ մեկի կամ խմբի ձեռքում: Այս պարագայում իշխանության հիմնական խնդիրն է բոլոր հնարավոր միջոցներով պահպանել իշխանությունը: Այդ իսկ պատճառով էլ ընդունված բոլոր օրենքները, որոշումներն ու նորմերը հարմարեցվում են իշխանության կրողների, իշխանության սուբյեկտների շահերին, նպատակ ունենալով հնարավորինս ամրապնդել նրանց իշխանության հիմքերը: Ինքնին հասկանալի է, որ այս դեպքում իշխանության որնէ ճյուղի քիչ թե շատ ինքնուրույնությունկվնասեր նշված քաղաքական համակարգերի գոյությանը, կթուլացներ նրա հիմքերը, կհարվածեր նրա սկզբունքներին: Հետնաբար, այս համակարգերում իշխանության հիմանական խնդիրը իշխանության սուբյեկտին լեգիտիմ իշխանությամբ օժտելն ու այդ իշխանությունը հասարակությանը պարտադրելն է: Այսինքն, իշխանությունը տիրապետողների ձեռքում դառնում է հիմնական միջոց իրենց կամքը հասարակությանը պարտադրելու ն իրենց իշխանության գոյությունը պահպանելու համար: Ասել է, թե իշխանության իրականացման հիմնական նպատակը տիրապետողների իշխանության ապահովումն է:

Իշխանությունների բաժանման սկզբունքի կիրառումը հնարավոր է դառմիայն հասարակության զարգացման որոշակի աստիճանից սկսած, երբ հասարակության հետագա զարգացումն ու կատարելագործումըանհրաժեշտաբար պահանջում է իշխանական հարաբերությունների, նրա գործունեության սկզբունքների արմատական փոփոխություններ: Այսինքն, երբ իշխանության գոյություն ունեցող գործառույթները այլես խանգարում են հասարակության առաջընթացին Ա առաջանում է իշխանության իրականացման սկզբունքների փոփոխության անհրաժեշտություն:

նում

Իշխանությունների բաժանումը տարբեր ճյուղերի դառնում է հասարամարդկային կության զարգացման, ժողովրդավարության հաստատման, իրավունքների ւ ազատությունների պաշտպանությանհիմնական երաշխիքներից մեկը: Եվ դա այն պարզ պատճառով, որ առանց այդպիսի բաժանման իշխանությունը միշտ էլ կմնա որպես մեկ արտոնյալ խմբի ձեռքում կենտրոնացված պարտադրանքի միջոց Ա չի ծառայի ամբողջ հասարակությանը: Այլ կերպ ասած իշխանությունների բաժանումը իրականություն է դառնում սկսած այն պահից, երբ այն վերածվում է հասարակական պահան-

ջմունքի:

Իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրագործումը կոչված է հավասարակշռելու իշխանությունների տարբեր ճյուղերի լիազորություններն ու գործառույթները, ստեղծելու զսպող Ա հակակշռող համակարգ, կանխելու համար իշխանության որնէ թնի բացարձակ իշխանության մենաշնորհ ունենալու ձգտումներն ու հնարավորությունը: Հետնաբար, իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրականացումը կարող է հնարավոր լինել միայն այն ժամանակ, երբ արմատապես փոխվում են իշխանություն իրականացնող մարմինների առջե դրված խնդիրներն ու նպատակները, նրա ձենավորման ու գործունեության սկզբունքները: Այդպիսի հնարավորություն է ստեղծվում հասարակությանԺողովրդավարացումը: Ժողովրդավարության հաստատման ընթացքում ծնվել են բազում համամարդկային արժեքներ, որոնց մասին կխոսվի հաջորդ բաժնում: Այստեղ ասենք միայն, որ այդպիսի կարնորագույն արժեքներից մեկն էլ իշխանությունների բաժանման սկզբունքն է, որը կարելի է համարել ժողովրդակարնորագույն երաշխիքներից մեկը: վարության հաստատման Ուշադիր դիտարկելու դեպքում, նկատելի է դառնում ԺողովրդավարութՍս.իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրականացյան հաստատման ման փոխադարձ կապն ու փոխպայմանավորվածությունը: Ժողովրդավարական հարաբերությունների հաստատումը հասարակության մեջ իրական պայմաններ է ստեղծում իշխանությունների բաժանման համար, իսկ իշխանությունների բաժանումը տարբեր անկախ ճյուղերի դառնում է Ժողովրդավարության սկզբունքների իրականացման Ա նրա հետագա զարգացման ելակետը: Սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ Ժողովրդավարության հաստատումն ու իշխանության բաժանման սկզբունքի իրականացումը միաժամանակյա գործընթաց է: Հետնաբար, կարելի է ասել, որ ինչքանով Ժողովրդավարության սկզբունքներն են հաստատվում հասարակական կյանքում, ճիշտ

ցումն

բաժանման սկզբունքի իրականաայդ չափով էլ իշխանությունների է դառնում հնարավոր, Ա հակառակը, ինչքանով իշխանությունների

բաժանման սկզբունքն է իրականացվում, միայն այդքանով են հաստատվում ժողովրդավարական հարաբերությունները: Ասել է թե, դրանք փոխկապակցված, իրար ենթադրող սոցիալական երնույթներ են, ո մեկը առանց մյուսի կայանալ ու զարգանալչի կարող:

Իշխանությունների բաժանման մասին շատ հաճախ խոսվում է իրավական պետության մասին տեսական վերլուծությունների համակարգում: Կարծում ենք ճիշտ չէ իշխանության բաժանման սկզբունքի իրականացումը կապել միայն իրավական պետության գաղափարի, առավել Աս նրա արդեն կայացած վիճակի հետ: Նախ այն պատճառով, որ իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրականացումը վաղուց սկսված ն արդեն կյանքում իրեն որոշակիորեն հաստատած իրողություն է, ինչը չի կարելի ասել իրավական պետության մասին, որն առայժմս գոյություն ունի որպես գաղափար, որպես նպատակ: Եվ երկրորդ, իրավական պետության կայացումը ուղղակի արդյունքն է լինելու իշխանությունների բաժանման սկզբունքի կատարյալ աստիճանի իրականացման, քանզի իրավական պետությունը Ժողովրդավարության զարգացման բարձրագույն աստիճանն է, որը ինչպես նշվեց, անմիջականորեն կապված է իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրականացման Ա հետագա կատարելագործման հետ: Գիտական գրականության մեջ ընդհանուրի կողմից ընդունված է այն տեսակետը, որ պետության նորմալ գործառնության համար իշխանությունները պետք է բաժանված լինեն իրարից անկախ օրենսդիր, գործադիր Ա դատական իշխանությունների: Այսպիսի բաժանումը ընդունված է անվանել իշխանությունների հորիզոնականբաժանում:

Ժողովրդավարության հետագա զարգացումը ցույց տվեց, որ հասարակության իրական դեմոկրատացմանհամար քիչ կարնոր չէ նան իշխանության ուղղահայաց բաժանումը, առանց որի հնարավոր չէ իրականացնել մարդու իրավունքների ն ազատությունների հետ կապված հարցերի մի ամբողջ համակարգ: Այդպիսի բաժանման հիմքում ընկած է վերից-վար իշխանության տարբեր մակարդակների գործունեության ինքնության ապահովումը: Այս դեպքում խոսքը վերաբերում է համազգային կամ կենտրոնական իշխանության, տարածքային ն տեղական կառավարման մարմինների փոխհարաբերություններին: Այդպիսի բաժանումը բացատրվում է նրանով, որ հաճախ միայն տեղական իշխանություններն են ի զորու ապահովել կարնոր իրավաքաղաքական գործընթացների արդյունավետ իրականացումը, ինչի համար էլ անհրաժեշտ է, որ տեղական իշխանությունները օժտված լինեն որոշակի ինքնուրույնությամբ, լիազորված լինեն տեղական նշանակությամբ որոշումներ կայացնելու ն դրանք իրականացնելու իրավունքով: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, իշխանությունների թե" հորիզոնական Ա թե' ուղղահայաց բաժանումը կոչված է հասարակության կյանքի կազմակերպման նոր ձների Ա սկզբունքների կիրառման ճանապարհով ապահովել հասարակության հետագա զարգացումն ու առաջընթացը, իսկ առաջին հերթին ապահովել ժողովրդավարության զարգացումն ու կատարելագործումը: Իշխանությունների բաժանման իրականացումը ենթադրում է հասարակության քաղաքական համակարգի բնույթի ն բովանդակության, նրա կառուցվածքային տարրերի փոխհարաբերությունների արմատական փոփո167

խություններ: Դրանք ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ ֆունկցիոնալ բնույթի փոփոխություններ են: Երբ նշում ենք, որ հասարակության հետագա զարգացումը, մարդկային իրավունքներն ու ազատությունները, Ժողովրդավարության սկզբունքների իրականացումը հնարավոր է ապահովել միայն իշխանության ճյուղերի տարանջատման, նրանց անկախության ապահովման միջոցով, մենք նկատի ունենք ոչ թե իշխանության նոր մարմինների ստեղծման անհրաժեշտությունը, այլ գոյություն ունեցող իշխանության մարմինների ձաավորման սկզբունքների, նրանց ֆունկցիաների Ա գործունեության մեխանիզմների փոփոխման անհրաժեշտությունը: Որովհետն իշխանության այդ նույն ճյուղերը եղել են ն նախապես: Սակայն դրանք՝ օրենսդիր, գործադիր Է դատական իշխանությունները, կենտրոնացված լինելով մեկի, կամ մի խմբի ձեռքում, նախ ձեավորվում էին հենց այդ մեկի կամ խմբի կողմից, Ա երկրորդ, կատարում էին հենց նրանց կամքը: Ուստի իշխանությունների բաժանման հիմնական խնդիրը իշխանության ձնեավորման այնպիսի սկզբունքի իրականացումն է, որի շնորհիվ հնարավոր է դառնում իշխանություն ունենալու մենաշնորհից զրկել մեկին կամ արտոնյալ խմբին Ա իշխանության հիմնական իրավասու դարձնել ամբողջ Ժողովրդին, հակառակ պարագայում իշխանությունը չի կարող ծառայել հասարակության շահերին: Այսպիսով, առաջանում է իշխանության ձնավորման լրիվ այլ սկզբունքների կիրառման անհրաժեշտություն: Արմատապես փոխվում են իշխանությունների ձաավորման օրենսդրական հիմքերը, սահմանադրորեն որոշվում են իշխանությունների իրավասության Ա լիազորությունների, իրավունքների Ա պարտականությունների շրջանակները, սահմանվում է նրանց փոխհարաբերությունների սկզբունքները: Իսկ այս բոլորը այլ բան չէ, քան հասարակության քաղաքականհամակարգի արմատականվերափոխում: Իշխանությունը կարող է անկախ լինել Ա հասարակությանը ծառայել այն ժամանակ, երբ այն ձաավորվում է ժողովրդի կողմից, նրա ակտիվ մասնակցությամբ, ւ պարտադրված չէ ենթարկվել գերագույն իշխանավորի կամքին, ինչը հնարավոր է դառնում միայն համաժողովրդական ընտրությունների անցկացման միջոցով: Իսկ դա նշանակում է, որ հասարակության քաղաքական համակարգում առաջանում է մի շարք կարնոր քաղաքական Ա իրավական կառույցների ստեղծման անհրաժեշտություն: Դա նախ ն առաջ համաժողովրդական հանրաքվեի կամ ներկայացուցչական մարմինների միջոցով պետության հիմնական օրենքի` սահմանադրության ընդունումն է, որում հստակ սահմանվում Ա ձւակերպվում են երկրի պետական կարգը, իշխանության տարբեր ճյուղերի ձաավորման սկզբունքները, նրանց իրավասության ե պատասխանատվության շրջանակները, մարդու իրավունքների Ա քաղաքական ազատությունների հիմնական սկզբունքները, պետության, նրա հաստատությունների Ա հասարակական ու քաղաքական կազմակերպությունների փոխհարաբերությունների սկզբունքները Ա այլն: Այլ կերպ ասած իշխանությունների բաժանումը անկախ մար168

է օրենքի աստիճանի ն դառնում է հասարակության բաղաքականկյանքի կազմակերպմանպարտադիր սկզբունք: Երկրորդ, որը ժողովրդավարության էությունն է, ընտրությունների ինստիտուտի ձաավորումն է, որի միջոցով, նախ տեղի է ունենում իշխանության ձաավորմանսկզբունքի արմատական փոփոխություն Ա իշխանության ձԱավորման միակ իրավասուն դառնում է Ժողովուրդը: Երկրորդ, Ժողովուրդը ազատորեն օգտվելու իր քաառաջին անգամ հնարավորություն է ստանում ղաքական իրավունքներիցԱ մասնակից դառնալու քաղաքական կարնորագույն գործընթացների: Եվ, երրորդ, որ ամենակարնորն է, Ժողովուրդը դառնում է իշխանության աղբյուր, այսինքն պետական իշխանության մարմիններին օրինական իշխանությամբ օժտելու միակ իրավասու սուբյեկտը: Ինքնին հասկանալի է, որ նման սկզբունքով ձաավորվածիշխանությունն արդեն ենթակա ու պատասխանատու է միայն Ժողովրդի առջե ն, պարտավոր է կատարել միայն նրա կամքը: Սա քաղաքական համակարգի ամենահիմնական փոփոխությունն է, որից էլ սկիզբ է առնում Ժողովրդավարությունը: Ընտրությունների արդյունքում ձեավորվում է իշխանության բարձրագույն մարմինը՝ օրենսդիր իշխանությունը: Օրենսդիր իշխանությունը իշխանության բարձրագույն մարմին է համարում ոչ թե նրա համար, որ նա իշխանության մյուս ճյուղերի նկատմամբ արտոնություններ կամ գերակայություն ունի, այլ նրա համար, որ, նախ այն անմիջապես ձնավորվում է ժողովրդի կողմից, այսինքն՝ ամբողջ ժողովրդի ներկայացուցիչն է, Ա երկրորդ, որ միայն է իրավասու օրենքներ ընդունելու, որոնք պարտադիր են ամբողջ նա հասարակության, պետական հաստատությունների, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների, իշխանության մյուս ճյուղերի, այդ թվում Ա հենց իր համար: Երբ Ջ.Լոկկը պնդում էր, որ անհրաժեշտության դեպքում օրենսդիր իշխանությունը պետք է գերագույն իշխանություն լինի Ա մնացած իշխանության ճյուղերը պետք է բխեն նրանից ս ենթարկվեն նրան, ըստ երնույթին նա նկատի ուներ ոչ թե տվյալ իշխանության մարմնի գերակայությունը իշխանության մյուս ճյուղերի նկատմամբ, այլ օրենքի գերակայությունը, որին պետք է ենթարկվեն բոլորը: Հակառակ դեպքում անհասկանալի կլիներ հենց նույն Լոկկի կողմից առաջ քաշած իշխանության անկախ ճյուղերի ստեղծման անհրաժեշտության գաղափարը: Այսպիսով, նախ արմատապես փոխվում է օրենսդիր իշխանության ձեավորման սկզբունքը, իշխանության ձաավորման իրավասուն դառնում է ժողովուրդը: Երկրորդ, փոխվում են օրենսդիր իշխանության հիմնական խնդիրներն ու ֆունկցիաները: Եթե մինչ այդ օրենսդիր իշխանությունը պարտադրվածէր ենթարկվելու գերագույն իշխանավորի կամքին Ա իր ընդունած օրենքները հարմարեցնել նրա ցանկություններին, ապա այժմ ընտրվելով Ժողովրդի կողմից, լինելով նրա լիազորված ներկայացուցիչը, պատասխանատու է միայն նրա առջն Ա իր ընդունած օրենքները բխեցնում է Ժողովրդի շահերից, հաշվի առնելով նրա կամքը: Հետնաբար, եթե նախկինում

մինների բարձրացվում

միապետի կամքն էր բարձրացվում օրենքի աստիճանի, ապա այս դեպքու օրենքի աստիճանի է բարձրացվում ժողովրդի կամքը: Օրենսդիր իշխանության հիմնական խնդիրն է ստեղծել ժողովր շահերն արտահայտող այնպիսի օրենքների համակարգ, որոնց իրականս ցումը, լինելով պարտադիր բոլորի համար, ապահովեր մարդկային իրավու քների ն ազատությունների պաշտպանությունը, կանոնակարգեր պետակա տարբեր հաստատությունների ու կառույցների, սոցիալական տարբեր խմ բերի նե խավերի փոխհարաբերությունները նպաստավոր պայմաննել ստեղծելով տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, իրավական, բարոյա հոգեբանական, մշակույթային Ա այլն հարաբերությունների զարգացմալ համար: Այլ կերպ ասած. օրենսդրական իշխանության խնդիրն է դառնոււ այնպիսի օրենքների համակարգի ստեղծումը, որի իրականացումը հասա: րակության կյանքի լավագույն կազմակերպման, ժողողվրդավարությալ զարգացման ու կատարելագործման Ա ընդհանրապես հասարակության ԷՒ տագա զարգացման ու առաջընթացի անհրաժեշտ գրավականը լինէ Օրենսդիր իշխանության կարնորագույն ֆունկցիաներից է նան իր ընդ նած օրենքների իրականացման գործընթացների վրա հսկողության իրագո

ծելը:

Իշխանությունների երկրորդ կարնոր ճյուղը գործադիր իշխանությունն Գործադիր իշխանության հիմնական ֆունկցիան օրենսդիր իշխանությւ ընդունած Ա հաստատված օրենքների Ա որոշումների անվերապահորեն կ տարելն է: Գործադիր իշխանությունը իր այդ հիմնական ֆունկցիան իրակ նացնում է տնտեսական, սոցիալական, պաշտպանական, մշակույթայի արտաքին քաղաքականության բնույթիգործընթացների իրագործման միչ ցով: Հասարակության առջն կանգնած խնդիրները ավելի արդյունավէ լուծելու անհրաժեշտությունից ելնելով գործադիր իշխանությունը իրավաւ է հանդես գալ օրենսդրական նախաձեռնություններով, որոնք օրենսդիր | խանության կողմից հաստատվելուց հետո նյունպես ենթակա են պարտադիր կատարման: Գործադիր իշխանությունը տարբեր քաղաքական Ա կառավարման համակարգերում կարող են ձւավորման տարբեր սկզբունքներ ունենալ, որոնք, անշուշտ, արձանագրված են սահմանադրության մեջ: Օրինակ` նախագահական կառավարման համակարգում նախագահը, լինելով գործադիր իշխանության ղեկավարը, ինքն է ձաավորում կառավարությունը: Պառլամենտական կառավարման համակարգում գործադիր իշխանությունը սովորաբար ձնավորվում է պառլամենտում կուսակցությունների ունեցած քվեների քանակիհամապատասխան: Առավել շատ քվեներ ստացած կուսակցությանը կամ կուսակցությունների միավորումը (բլոկը) հնարավորություն է ստանում կազմել կառավարություն, որի մեջ մտնում են պառլամենտական բոլոր կուսակցություններն ու խմբակցությունները: Գործադիր իշխանության ձնավորման Ժամանակ մեծ նշանակություն ունի հասարակության մեջ ժողովրդավարության հաստատման աստիճանը, տվյալ ժողովրդի զար170

մթնոլորտը Ա գացման աստիճանը, ավանդույթները, բարոյահոգեբանական բազում այլ գործոններ: Դատական իշխանության հիմնական ֆունկցիաներն են հասարակության մեջ օրինականությանապահովումը, օրենքների իրականացմանվրա հսկողության ապահոհովումը, ընդունած օրենքների, որոշումների օրենսսահմանադրական նորմերի, ինչպես նան միջազգային պայմանագրերի հարցը: Դատական իշխանություննեդրությանը համապատասխանության են ձնավորվում: րը նույնպես տարբեր երկրներում տարբեր սկզբունքներով Հայաստանի Օրինակ` Լինում են տարբեր մակարդակների դատարաններ: վճունեն վերաքննիչ, ատյանի, առաջին Հանրապետությունում գոյություն Դադատարաններ: զինվորական տնտեսական, ոաբեկ, սահմանադրական, տական իշխանության անկախությունը երաշխավորվում է սահմանադրուէ հաթյամբ: Դատական իշխանության անկախության դասական օրինակ մարվում ԱՄՆ-ի դատական համակարգը, որը այդ երկրի պետականկառուցվածքում կարնորագույն ինստիտուտ է համարվում: ԱՄՆ-ում գերագույն դատարանի որոշումները վերանայման ենթակա չեն, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ սահմանադրության մեջ կատարվում են համապատասխան փոեն պեփոխություններ: Գերագույն դատարանի անդամները նշանակվում ն ենթակա են պաշտոժամկետով ցմահ կողմից նախագահի տության նանկման, երբ ապացուցվում են նրանց կատարածծանրագույն հանցագոր-

ծությունները:

Հարկ ենք համարում նշել, որ իշխանության անկախ ճյուղերի բաժանումը դեռնս հեռու է կատարյալ լինելուց: Ժողովրդավարության կատարելագործումը ընթանում է իշխանության մարմինների ձնավորման ակզբունքների, նրանց գործառույթների բնույթի բարեփոխումներիճանապարհով, որը դեռնս չավարտված գործընթաց է: Ինչպես արդեն նշվել է վերը. իրավական, սոցիալական պետության, քաղաքացիական հասարակության առնչությամբ, որ դրանք դեռնս հեռու են կատարյալ լինելուց, այնպես էլ իշխանությունների բաժանման սկզբունքի իրականացումը,լինելով Ժողովրդավարու-

թյան արդյունք, վերափոխվելու, կատարելագործվելուայնքան ճանապարհ ունի անցնելու, քանի դեռ զարգանալու Ա կատարելագործվելու կարիք ունի

ժողովրդավարությունը: 6.

հարցը Իշխանության

Հայաստանի 3անրապետությունում

թվականի մայիսյան գերագույն խորհրդի ընտրություններով ձնաՀայաստանում ձնավորվեցին նոր իշխանություններ: Տեղի ունեցածը առաջաէ սկզբունքներով Ժողովրդավարության կանորեն կարելի համարել ցած իշխանություն, քանզի ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը մասնակցեց ում հավատում այդ ընտրություններին Ա ազատորեն իր ձայնը տվեց նրանց, ն վստահում էր: Ասում ենք ձաականորեն,որովհետԱ շատ շուտով պարզվեց, այդ ժամանակ Հայաստանում բացարձակաոր այն ինչ տեղի էր ունենում

պես կապ չուներ Ժողովրդավարության հաստատման

համար մարդկանց գիտակցված գործունեության հետ: Տվյալ դեպքում հայ ժողովուրդը ոտքի չէր կանգնել անկախություն ձեռք բերելու կամ ժողովրդավարություն հաստատելու համար: Ավելին, միտինգներում հնչած այդպիսի գաղափարներին ժողովուրդը վերաբերում էր անտարբերությամբ, իսկ երբեմն էլ արհամարանքով: Ժողովրդին համախմբել ու միավորել էր ազգային պահանջատիրության գաղափարը, այս դեպքում Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու հարցը, որի քարոզներով էլ իշխանության ձգտող ուժը կարողացավ խաբել ու մոլորեցնել Ժողովրդին, ստանալ նրա քվեն, գալ իշխանության, ունենալով միանգամայն այլ նպատակներ ս իրագործելով միանգամայն այլ

ծրագրեր:

Հետնաբար մեզ իրավունք ենք վերապահում ասելու, որ տեղի ունեցածը ընդամենը իշխանության զավթում էր, այն էլ խաբված ժողովրդի ակտիվ աջակցությամբ, որը 1-2 տարի հետո պետք է գիտակցեր իր սխալը Ա հիասթափված հայհոյանքների տարափ տեղար իրեն մոլորեցնող բախտախնդիր ավազակախմբի հասցեին: Իսկ ինչու՞ այդպես եղավ: Հնչել էին սառը պատերազմի վերջին ակորդները: Խորհրդային միության ամբողջ տարածքում արնմուտքը շարժման մեջ էր դրել տարիների ընթացքում հավաքագրված իր գործակալների բանակը, որոնք դարձել էին հակախորհրդային շարժումների, ցույցերի, միտինգների, ազգային խնդիրների համար պայքարի կազմակերպիչներ, միակ խնդիրը ունենալով` կործանել Խորհրդային միությունը, ինչը արդեն դարձել էր անխուսափելի: Հայաստանը, լինելով խորհրդային միության մի պատառիկ, բացառություն չէր կազմում, ավելին, այստեղ արնմտյան գործակալների ն' քանակական, Ա' որակական կազմը բավականին մեծ էր: ԱրԱմտյան քաղաքականության փորձառու գործիչների համար որնէ դժվարություն չէր ներկայացնում քաղաքականությունից անտեղյակ Ժողովրդին ներքաշելու նրան անծանոթ քաղաքական խաղերի մեջ: Չափազանց լավ ուսումնասիրած լինելով մեր ազգային առանձնահատկությունները, քաջատեղյակ լինելով մեր թույլ կողմերին Ա ունենալով այնպիսի հուսալի գործընկեր ու օգնական, ինչպիսին ՊԱԿ-ն էր, որը ԽՍՀՄ պաշտպանության հզոր գործիքից վերածվել էր նրա կործանման կազմակերպիչի, սառը պատերազմի գեներալները տեղերում հավաքագրված իրենց գործակալների միջոցով հեշտությամբ կարողացան բորբոքել ժողովրդի ազգային զգացմունքները, ոտքի հանել նրան Ա այդ բոլորին հաղորդել օբյեկտիվության տեսք: Արնմուտքի համար ոչ մի նշանակություն չուներ, թե այս կամ այն Ժողովուրդը ինչի համար է ոտքի կանգնել կամ ինչ է ուզում: Նրա համար այդ պահին գլխավորը այդ ամբողջ շարժումը խորհրդային իշխանությունների դեմ ուղղելն ու ԽՍՀՄ-ը փլուզելն էր, ունենալով այդ փլուզումից առաջացած յուրաքանչյուր բեկորի համար հետագայում իրագործվելիք առանձին ծրագրեր: Իսկ Ժողովրդի պատմական անարդարությունից, ազգային վիրավորված ինքնասիրությունից գերլարված զգացմունքները թույլ չտվեցին նրան

նկատելու ու հասկանալու այդ նենգ խաղերի իրական իմաստը: Ցավոք սրտի ժողովուրդը ականջալուր չեղավ նրանց, ովքեր փորձեցին նրան ճշմարտությունն ասել: Բորբոքված զգացմունքները իշխում էին բանականության վրա, ինչից էլ օգտվելով իշխանատենչ խումբը իր հովանավորների ակտիվ աջակցությամբ կարողացավ մոլորեցնել Ժողովրդին, ներկայանալ նրան որպես նվիրյալներ, արժանանալ նրա վստահությանը Ա մատուցվել նրան որպես ազգային հերոսներ: Ահա հենց այս հերոսներից էլ հիմնականում

ձնավորվեցին անկախացածՀայաստանի առաջին իշխանությունները: Եթե խոսքը վերաբերեր միայն այն բանին, որ իշխանության էին եկել հակախորհրդային ուժեր, ապա այդ մասով երկրին Ա ազգին ոչ մի վտանգ չէր սպառնում առավել նս, եթե այդ ուժերը հակախորհրդային լինելով հանդերձ, հանդես գային որպես ազգային շահերի պաշտպաններ, քանզի մենք չէ, որ

պետք է կանխեինք ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, մենք չէ, որ պետք է որոշեինք, ուզում ենք անկախություն, թե ոչ, դա կանխորոշված էր, որպես ԽՍՀՄ-ի փլուզման անխուսափելի հետնանք: Խոսքը վերաբերում է նրան, որ իշխանության էր բերվել մի ուժ, որի հիմնական խնդիրն էր մինչե վերջ հասցնելու արեամտյանծրագրերի իրականացումը նան ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո: Ահա, հենց այդ ծրագրերի իրականացումն էր, որ նորանկախ Հայաստանի իշխանություններին օտարեցին ժողովրդից, հակադրեցին նրան, դարձնելով նրանց ազգի համար մեծագույն չարիք: Բառի ամենալայն իմաստով Հայաստանի իշխանությունները դարձել էին արնմտյան հզոր ուժերի խամաճիկը Ա նրանց ձեռքին գործիք մեր ազգային արժեքները, տնտեսությունը, բարոյահոգեբանությունը ոչնչացնելու համար: Վերը ասվածի նպատակը բնավ էլ մեկ անգամ նս այդ տարիների Հայաստանի իշխանությունների քննադատությունը չէ: 1990-1998թթ. ՀՀ իշխանությունների ապազգային, հակաժողովրդական Ա հանցավոր գործունեության մասին չափազանց շատէ գրվել մամուլում Ա ասվածը լրիվ բավաէ այն ազգային չարիք համարելու րար համար: Ասածի նպատակը Հայաստանի իշխանական հարաբերությունների բնույթի, նրանց գործունեության սկզբունքների մասին առավել լրիվ պատկերացում կազմելն է: Բանն այն է, որ նոր առաջացած իշխանությունների գործունեության հետնանքով, հատկապես մեկ տնտեսական համակարգից մյուսին անցման ժամանակ, հեղափոխություններից հետո Ա այլն, հասարակության մեջ սկսվում են վերից-վար ձնեավորվելիշխանության իրականացման, կառավարման, հասարակական կյանքի կազմակերպման այնպիսի սկզբունքներ, որոնք դառնում են հասարակությանհետագա կենսագործության հիմնական գործոնները: Իսկ երբ դրանք արմատավորվում ն դառնում են իշխանության իրականացման հիմնական սկզբունքներ, այլնս, եթե նույնիսկ այն չի ընդունվում հասարակության կողմից, դրանցից ձերբազատվելը դառնում է չափազանց դժվար, առավել նս, եթե հաջորդող իշխանությունները ժառանգում են

իրենց նախորդների գործունեության սկզբունքները, մոտեցումներն

ծելակերպը:

ու

մտա-

Ուստի, այսօր այնպիսի հարցերի պատասխաններ, թե ինչու" Ժողովուրդը չի վստահում իշխանություններին, ինչու՞ այսպիսի զանգվածային չափերի է հասել արտագաղթը, ինչու" է հասարակության մեջ իշխում զանգվածային բարոյազրկումը, ինչու" է կազմակերպված հանցագործությունը, անպատժելիությունը դարձել օրինաչափություն, ինչու՞ է հնարավոր դառնում ազատորեն մտնել իշխանության բարձրագույն մարմնի դահլիճ ն գնդակահարել պետության ղեկավարներին Ա էլի շատ ու շատ հակահասարակական երնույթներ, պետք է փնտրել նախորդ իշխանությունների ձոնավորման Ա գործունեության հետնանքով հասարակության մեջ արմատավորված իշխանության իրականացման սկզբունքների կիրառման մեջ: Նշենք դրանցից մի

քանիսը:

1990 թվականի գերագույն խորհրդի Ա 1991 թվականի նախագահական ընտրություններում, թեկուզ ձաականորեն, այնուհանդերձ իշխանությունները ձաավորվում էին ժողովրդի ակտիվ մասնակցությամբ Ա նրա կամքի ազատ դրսնորմամբ: Սակայն իշխանության եկած ուժերը շատ լավ հասկանում էին, որ այն ծրագրերը, որոնք նախապատրաստվում էին իրենք իրագործել Ա գործունեության այն սկզբունքների կիրառումը, որով նրանք փորձելու էին իրականացնել իրենց նպատակները, չէր ընդունվելու ժողովրդի մեծամասնության կողմից Ա զրկվելով նրա վստահությունից, կորցնելու էին իշխանությունը: Դա կանխելու համար իշխանախումբը նախապես սկսեց նախապատրաստվել հաջորդ ընտրություններում առանց ժողովրդի աջակցության մնալ իշխանության վրա: Դա վերաբերում է Ա' ընտրական օրենքի իրենց ձեռնտու տարբերակի ընդունմանը, ն' իրենց կամակատարներից տարբեր մակարդակների ընտրական հանձնաժողովների ստեղծմանը, ն' ուժային կառույցները այդ նպատակով օգտագործելուն, ս' ընտրակաշառքների ձների ներդրմանը Ա այլն: Այսպես սկսվեց ընտրության գործընթացի Ա արդյունքների կեղծման սկզբունքի կիրառմամբ իշխանության ձնավորման գործընթացը, որի .գագաթնակետը դարձան 1995թ. Ազգային Ժողովի ու Սահմանադրության Ա 1996թ. Նախագահական ընտրությունները: Փաստորեն, 4996թ. տեղի ունեցավ իշխանության բռնազավթում, այն էլ ռազմական ուժի գործադրմամբ: Եվ, չնայած 1998թ. փետրվարյան իշխանափոխության (իշխանությունը բռնազավթած նախագահը հրաժարական էր տվել) Ա 1999թ. Ազգային Ժողովի ընտրություններում ինչ որ դրական տեղաշարժեր նկատվեցին (չկային արգելված քաղաքական կուսակցություններ, բացահայտ ճնշումներ ու բռնություններ ն այլն), այնուհանդերձ սկզբունքորեն գրեթե ոչինչ չփոխվեց: Նույն անկատար ընտրական օրենքներն էին, կեղծելու մեջ վարպետացած նույն ընւորական հանձնաժողովները ընտրակաշառքի ավելի ձներ, կատարելագործված ուժային կառույցների ազդեցության առկայությունը Ա այլն: Ճիշտ է, 1999թ. Ազգային Ժողովի ընտրությունների հետնանքով ձենավորված իշխանությունը որոշ

հույսեր էր ներշնչում Ա պրժանացելէր բավականին մեծ զանգվածի վստահությանը, սակայն այդ հույսերն ու վստահությունը գնդակահարվեցին Ազգային Ժողովի դահլիճում Ա իշխանությունը նորից գնաց իրեն արդեն հարազատ դարձած սեփական շահերի գերակայությունն ապահովող ճանապարհով: Ասել է թե, արմատավորվել էր խմբային, կլանային շահերի գերակայությունը ապահովող իշխանության ձեավորման այնպիսի սկզբունք, որից հեշտ չէր ձերբազատվել Ա որի դառը պտուղները հասարակությունը դեռ երէ վայելելու: կար

Ինքնին հասկանալի էր, որ իշխանությունների ձաավորման այդպիսի սկզբունքը առաջացնելու էր համապատասխան կադրային քաղաքականության իրագործման անհրաժեշտություն: Կառավարման ամբողջ համակարգում վերից-վար կադրերը նշանակվում էին կամ անձնական նվիրվածության սկզբունքով, կամ որ ավելի վատ էր, պաշտոնները ուղղակի վաճառվում էին, ինչը ապահովում էր իշխանության վերին օղակների կամքի պարտադրումը հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում: Իրավապահ մարմիններում տնօրինություն էր անում հանցավոր աշխարհը: Այն դարձել էր օրենքի անունից անօրինականությամբ հարստանալու լավագույն միջոց: Եթե ասածին ավելացնենք նան այն, որ պետական հաստատությունները գործում էին, ոչ թե օրենքի պաշտպանության, այլ «շեֆի» կամքի կատարման սկզբունքներով, որ իշխողների ճնշող մեծամասնության մոտ բացակայում էր պետական մտածելակերպը, որ իշխանությունը վերածվել էր ընդամենը հարստանալու Ա կատարած հանցանքի համար պատասխան չտալու լավագույն միջոցի, որ իշխանությունները ուղղակի օգուտ ակընկալելով դարձել էին ավելի շատ դրսի ուժերի, քան սեփական Ժողովրդի շահերի արտահայտիչ, որ ժողովրդի անտարբերությունը իշխանության գործունեության նկատմամբ հասել էր իր ծայրակետին Ա էլի նման այլ դրսեորումներ, ապա պարզ կդառնա, որ Հայաստանում չի կայացել պետությունը, չեն կայացել քաղաքական համակարգի շատ կառույցներ, չի հաստատվել օրենքի իշխանություն, բայց սկզբունքորեն կայացել է խմբի իշխանությունը: Ահա այդպիսին էր ՀՀ իշխանության բնույթը մինչն 2003թ.: Ընդհանրացնելով վերը շարադրածը, կարելի է նշել 33 իշխանական հարաբերությունների մի շարք առանձնահատկություններ. ա) ժողովրդավարական արժեքներն ու սկզբունքները դեռ չեն հաստատվել հասարակության մեջ Ա գտնվում են ձեավորման պրոցեսում. բ) քաղաքական համակարգի շատ կառույցներ դեռնս կայացած չեն, կուսակցական համակարգի կայացումը. ձնական բնույթէ կրում նան գ) պետությունը, իշխանությունները օտարված են Ժողովրդից. դ) չափազանց ցածր է հասարակության քաղաքական գիտակցության աստիճանը. ե) իշխանության բնույթը համապատասխանում է չկայացած քաղաքական համակարգի բնույթին, հայտարաված է Ժժողովրդավարություն,հաստատված է ավտորիտարիզմ, օգտագործվում է ամբողջատիրության իշխա175

կառավարման ձնավորման սկզբունքներ, անիշխանությունը քողարկվում է լիբերալիզմի գաղափարների շղարշով, թալանը արդարացանհրաժեշտուվում է շուկայական հարաբերությունների հաստատման

նության

թյամբ.

զ) իշխանության հորիզոնական բաժանումը ձնական բնույթ ունի, Ուղղահայաց բաժանումը հիշեցնում է ավտորիտարիզմի ամբողջատիրության -

խառնուրդ.

է) անպատժելիությունը դարձել է իշխանության մտածելակերպը, դիրքի

նպատակ: գործելակերպ, հարստանալը՝ չարաշահումը՝ հիմնական

Այլ կերպ ասած Հայաստանի Հանրապետության իշխանություններին է լիբնորոշ էր այն բացասականդրսնորումները, ինչը սովորաբար բնորոշ

անցմանշրջանի իշխանություններին:

նում

Գրականություն ԽԼ 1984

Ճքաօոօ16ո6.Աօուդուճ.

ֆճոօը Լ.Ճ.

Յ.

ՖԽօող՛Ղ. Թոշօրծ «11071118ՎՇՇ:4Շ

ԽԼ Թ6Շծօք

Սոտոս ՆԼ /Ճոշաօել

քոս Աքոշաօտ

5քօ

11067616.

ԲՇՇՈՇ/

1993 85 08411148»

«Լ0806 818618. 8քօայջ». 1990 81 Խլ. 1999 1Օ.8. 30108 8.7Լ 307084 718. 110ուօդ0Րոգ. օացածւոն. «Օօաաթոց

տ 8ՈՅՕԼԵՐՆ

Յա 5.ՍԼ. ՛1օօքուտ

շքոաթ.

ԽՈոււոճտօու ԷԼ

ԸօԿ.

10. ԽԱՕԷԵՇԲԵօ ԱԼ

31. ԽԼ 1998. 1.3

Լօօջղոքչ.ԽԼ 1990. 736քորածծոքօո38616:ւմջ.

1օԵՈւօ1յո.. Աօքծուտ ԽՆ716օեքոււու 7114

12. Աղուօո

ԸօՎ

14. ԱՕուօո0Ր28

Է5քօ ոօաաոք օո Խ/1. 1999

7ՎՇԾԵԱԵ.

օ61166180 Օոօքոոօօ

15. ԱՇոռծք ք. 16. Լաւօքօրւ 7աճոօոու2.

1955.

81. 1990.

31. 81. 1971

13. ԱՇուրօ101:851

՞ոթույԼԽԼ

ՈԺՈՅՂՔՎՇՇԵՐՑ

1993. 83-6

օա: 7Լ

ԽԼ1996

ոօ.

81. 1990 1356թոււմաւօ

ՇՕՎՇԵԹՀՈՅՏ.

11.

ԳԼՈՒԽ

ՔՅՈՇՈՇԱՈՇ 8ոոօւօն.

քօյլ 4Ճ.Ճ. ԹաՄ Կ 610

ի. ուտ.

՛1.2

8քոզո. Լ

ծիեռ:Է067/ճքօ18.

Օոբւմ Շ08քօխ

Խ(. 1995.

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

Քաղաքայկանզարգացումների բնուլթը անզումալին հասարակությունում 1. . Անցումային հասարակության բնորոշումը Ուսումնասիրելով մարդկային հասարակության պատմության զարգացընթացքը նկատելի է դառնում, որ հասարակությունը իր ձաավորման ամենավաղ շրջանից սկսած, շնորհիվ նրա տնտեսական, սոցիալական, իրավա-քաղաքական, հոգնոր-մշակութային կյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունների, անընդհատ զարգացել ու կատարելագործվել է, գարգացման ցածր աստիճանից անցում կատարելով ավելի բարձր աստիճանի: Այսպիսի մոտեցմամբ ցանկացած հասարակություն կարելի է անցումային համարել այնքանով, որքանով հասարակական կյանքի տարբեր բնագավառներում կատարվող ներհամակարգային փոփոխությունները, նույնիսկ, եթե դրանք տեղի են ունենում մասամբ, դանդաղ, երբեմն չափազանց երկարատո Ժամանակի ընթացքում, վերջին հաշվով դառնում են հասարակության ցածր աստիճանից ավելի բարձր աստիճանի անցնելու օբյեկտիվ գործառույթներ: Արդի գիտական գրականության մեջչկա անցումային հասարակությունների մասին քիչ թե շատ ամբողջական սոցիալ-փիլիսոփայական տեսություն: Սակայն գիտական գրականության մեջ եղած վերլուծություններն ու մեկնաբանությունները, իրենց տարբեր մոտեցումներով ու բնորոշումներով հանդերձ, հնարավորություն են տալիս որոշակի ընդհանուր պատկերացում կազմելու անցումային հասարակությանմասին: Հասարակության զարգացման ընթացքում ս հենց այդ զարգացումների ու փոփոխությունների շնորհիվ, նրանում ծնվում, ձւաավորվումեն նոր տարրեր, հատկանիշներ, փոխհարաբերությունների ու կապերի նոր սկզբունքներ: Քանի դեռ հասարակական կյանքում տեղի ունեցող ներհամակարգային աստիճանական փոփոխությունները տեղավորվում են գործող համակարգի շրջանականերում, չեն առճակատվում հաստատված ու գործող հասարակական հարաբերություններին Ա չեն ձգտում արմատապես փոխել դրանք, այդքան ժամանակ սոցիալական համակարգը պահպանում է իր ներքին հավասարակշռությունը ն շարունակում է իր գործառույթները, երբեմն որոշակի փոփոխություններ մտցնելով տարրերի գործառույթներում: Հասարակության հետագա զարգացման որոշակի աստիճանում փոփոեն սոցիալական համախությունները կուտակվելով, ինչ որ պահի հատում կարգի հավասարակշռության սահմանները Կ հասարակությունը կանգնում է արմատական, համակարգային փոփոխության անհրաժեշտության առջն: Ներկայումս հասարակության կյանքում առկա խոշորամասշտաբ իրավաքաղաքական Ա սոցիալ-տնտեսական տեղաշարժերն ու զարգացումները, որոնք ենթադրում են հասարակության կյանքի բոլոր ոլորտների, ենթահամակարգերի, ինստիտուտների ու կառույցների վերջին հաշվով քաղաքաման

կան, տնտեսական, սոցիալական համակարգերի արմատական փոփոխություններ, մեզ թույլ են տալիս ժամանակաշրջանը բնորոշել որպես անցումային փուլ: Ասել է, թե, քանի դեռ հասարակության մեջ տեղի են ունենում ներհամակարգային, էվոլյուցիոն փոփոխություններ, որոնք կարող են ն փոխել սոցիալական համակարգի որոշակի տարրերի գործառնության բնույթն ու սկզբունքները, սակայն այդ փոփոխությունները չեն վտանգում սոցիալական համակարգի հավասարակշռությանն ու կայունությանը Ա սոցիալական համակարգը գործառնում է որպես կայուն, ամբողջական համակարգ, այն չի կարելի դիտել որպես անցումային հասարակության. Նման մոտեցմամբ կարելի է տարբերակել հասարակության զարգացման երկու հիմնական տենդենցներ. ա) էվոլյուցիոն, աստիճանական ներհամակարգային փոփոխություններ, ինչը տեղի է ունենում մշտապես, որպես բնապատմական պրոցես Ա բնորոշ է հասարակության բոլոր աստիճաններին. զարգացման բ) արմատական, համակարգային փոփոխություններ, որոնք տեղի են ունենում հասարակության զարգացման միայն որոշակի աստիճանում Ա ունեն քաղաքակրթության մի որոշակի փուլ բնութագրելու նշանակություն: Որքան էլ կայուն լինի համակարգը, միննույն է հասարակության զարգացման ընթացքում միշտ էլ անհրաժեշտություն է ծագում համակարգի որոշ տարրերի բարեփոխումների, թարմացման, նորի ներդրման. Այդպիսի ներհամակարգային փոփոխությունները ընդունված է անվանել ռեֆորմներ, որոնց իրականացումը կարելի է դիտել որպես հասարակության կողմից առաջադրված սոցիալական պատվեր հասարակական այս կամ այն պահանջմունք բավարարելու Ա հասարակության բնական զարգացումը ապահովելու համար: Ուստի ռեֆորմները հիմնականում վերաբերում են ներհամակարգային փոփոխություններինս ենթադրում են սոցիալական համակարգի որոշակի տարրերի մասնակի բարեփոխումներ, նպատակ ունենալով հասարակության առանձին կառույցների կատարելագործման, փոփոխման կամ բարեփոխման ճանապարհով ապահովել սոցիալական համակարգի ամբողջականությունը, հավասարակշոությունն ու կայուն զարգացումը: Սակայն զարգացման մի որոշակի աստիճանում հասարակության սոցիալական համակարգը հայտնվում է այնպիսի վիճակում, երբ նրա տարրերի, կառույցների մասնակի բարեփոխումները այլԱս չեն բավարարում հասարակության սոցիալական պահանջմունքները, չեն ապահովում սոցիալական համակարգի ամբողջականությունը, հավասարակշռությունն ու կայունությունը: Այդ զարգացումների հետնանքով հասարակության մեջ հասուէ սոցիալական համակարգը արմատապես փոխելու անհրաժեշտունանում թյունը: Վասարակության մեջ սկսվում է նախորդ համակարգային տարրերը նոր տարրերով փոխարինելու գործառույթների իրականացումըԱհասարաէ անցումայինփուլ: կությունը թեաակոխում Այսպիսով հասարակության անցումային փուլ ասելով, հասկանում ենք

որոշակի ժամանակահատվածումհասարակությանմեջ իրականացվողայն գործընթացներիամբողջությունը, որի ընթացքումտեղի են ունենում Գաղափարա-քաղաքական,սոցիալ-տնտեսական, բարոյա-հոգեբանական,հոգնոր-մշակութայինու կառուցվածքայինայնպիսի արմատական փոփոխություններ, որոնց շնորհիվ սոցիալական համակարգըկորցնում է իր նախորդ որակական որոշակիությունը,իր կենսունակություննու ամբողջականությունը, սկիզբ դնելով սոցիալականնոր համակարգիտարրերի ձեավորման, որի ավարտից հետո ձաավորված նոր համակարգը ձեռք է բերում ինքնուրույն գոյության ու վերարտադրության, զարգացման ու գործառնությաննոր հիմունքներ: Այլ կերպ ասած անցումային փուլը սկսվում է նոր համակարգայի տարրերի ձնեավորումիցԱ ավարտվում է սոցիալական նոր համակարգի հաստատմամբ: Անցումային փուլի տնողությունը պայմանավորվածէ մի շարք առարկայական (օբյեցկտիվ) Ա ենթակայական(սուբյեկտիվ) գործոններով: է քաղաքական ե որ խոսքը պետական հասարակության տնտեսական հիմքի, ֆինանսա-բանկային հարաբերությունների, բարոյա-հոգեբանականսկզբունքների Ա դրանց համապատասխանող սահմանադրական նորմերի ձաակերպմանու իրավական համակարգի արմատական փոփոխություններին,ապա հասկանալի է, որ այդ արմատական փոփոխություններիիրականացման ժամանակ որոշիչ ազդեցություն են ունենում այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են հասարակության զարգացման աստիճանը, հասարակության ռեսուրսները, քաղաքական ուժերի առկայությունն ու գործունեության սկզբունքները, քաղաքացիների գիտակցությանմակարդակը, հասարակությանմեջ հաստատված ավանդույթներն ու սովորույթներըԱ էլի բազում այլ գործոններ: Այդ պատճառով էլ անցումային փուլի տնողությունը տարբեր հասարակություններում կարող է տարբեր լինել, իսկ երբեմն էլ ձգձգվելով կարող է մնալ անավարտ, սկիզբ դնելով նոր անցումային փուլի, ինչպես եղավ Խորհրդային միությունում ու Եվրոպայի մի շարք սոցիալիստականերկրներում, որտեղ այդպես էլ չկայացավ կոմունիստական սկզբունքներով սոցիալական համակարգը: Որքան զարգացման ցածր աստիճանում է գտնվում հասարակությունը, այնքան փոքր են նրա այն ռեսուրսները,որոնք անհրաժեշտ են անցումային փուլի խնդիրներըիրականացնելուհամար Ա, բնականաբար,այդ խնդիրների իարկանացումըավելի երկար Ժամանակ է պահանջում: Եվ միանգամայն իրավացի է պրոֆ. Է Հարությունյանը,նշելով «անցումային հասարակության համակարգայիննոր հիմունքները սահմանադրական նորմեր են ն ավելի արագ են ընդունվում, քան այդ հիմունքների կենսագործումը»(1.4) Ա խորհուրդ է տալիս անցումային հասարակությանըդիտարկելերկու տեսանկյունից` իրավական Ա գործնական: Քանզի նախատեսվելիք արմատական փոփոխությունների հիմքերը շատ արագ կարող են օրենսդրական ձնակերպում ստանալ, ինչի համար հասարակությունիցմեծ ռեսուրսներ չի պահան-

Քանի

վերաբերում

համակարգի,

ջում: Սակայնդրանց իրագործումը կարող է ձգձգվել, եթե հասարակությունը չունի համապատասխան ռեսուրսներ, ասել է թե պատրաստ չէ դրանց գործնական իրագործման: Անցումային փուլի հիմնախնդիրների իրականացումը մեծապես կախված է նան այն հանգամանքից, թե" հասարակությունը իր բնական զարգացման շնորհիվ է օբյեկտիվորեն կանգնել արմատական փոփոխությունների անհրաժեշտության առջն (Եվրոպայում ֆեոդալիզմից բուրժուական հարաբերություններին անցումը), թե՞ սոցիալական նոր համակարգին անցումը նրան այս կամ այն կերպ պարտադրվել է (Ռուսաստանի 1917թ. հեղափոխությունը, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նոր անկախ պետությունների ամբողջա-

տիրությունից Ժողովրդավարությանանցումը:) Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ, երբ հասարակությունը իր բնական զարգացման շնորհիվ է կանգնել համակարգային փոփոխությունների անհրաժեշտության առջն, ապա այս դեպքում հասարակության ընդերքում արդեն հասունացել են սոցիալական համակարգի արմատական փոփոխությունների գործունեական հիմունքները Ա այս պարագայում այդ փոփոխությունները դառնում են հասարակության ճնշող մեծամասնության համար գիտակցված պահանջմունք: Հասարակությունը ներքնապես պատ-

է այդ փոփոխություններին Ա գիտի ի՞նչ է ուզում փոխել ինչու՞ է ուզում փոխել Ա ինչպե՞ս փոխել: Անցումային փուլ մտած նման հասարակությունում համակարգային փոփոխությունները կարող են իրագործվել շատ ավելի արագ ու արդյունավետ, չնչին կորուստներով Ա համեմատաբարկարճ ժամանակահատվածում: Եվ քանի որ, այս պարագայում անցումային փուլի հիմնախնդիրների իրականացման գործունեական հիմունքներ առկա են, ապա այս դեպքում անցումային փուլի առաջնահերթ խնդիրն է դառնում սահմանադրական նորմերի ձռակերպումն ու համապատասխան իրավական դաշտի ստեղծումը: Եվ, որ շատ կարնոր է, այս դեպքում հասարակության ճնշող մեծամասնությունը շահագրգիռ, գիտակից Ա ակտիվ մասնակցում է իրագործվող փոդրանք դիտելով որպես իր սոցիալական պահանջմունքների բավարարման լավագույն միջոց: Միանգամայն այլ իրավիճակում է հայտնվում այն հասարակությունը, որին համակարգային փոփոխությունները պարտադրում են, կամ ինքը պարտադրված, ստիպված է կանգնել համակարգային փոփոխությունների անհրաժեշտության առջն որը դեռնս չի հասունացել Ա ընդունակ չէ արմատական փոփոխությունների, ներքնապես պատրաստ չէ նոր սոցիալական համակարգի անցնելուն, ներդրվող նոր արժեքների, հարաբերությունների, գործառնության սկզբունքների նկատմամբ չի ձաավորվել հասարակական պահանջմունք: Այս դեպքում հասարակությունը հայտնվում է իրեն համար անսովոր, անհայտ հարաբերությունների տիրույթում, ելք է փնտրում դուրս գալու ստեղծված քաոսից, այդ դեգերումների ճանապարհին թույլ տալով բազում սխալներ՝ կրելով մեծ կորուստներ: րաստ

փոխություններին

Անծանոթ լինելով իրեն առաջարկվող նոր արժեքներին, հարաբերություններին, նորմերին ու սկզբունքներին, բնական է, որ հասարակությունը այդ նոր արժեքների նկատմամբ պահանջմունք ունենալ չի կարող, նույնիսկ, եթե առաջարկվող նորը իր բնույթով չափազանց առաջադիմական լինի: Ուստի մինչե դրանց բնույթին ծանոթանալը, գործնական կյանքում դրանց հետ առնչվելն ու օգտակարության մեջ հավաստիանալը, հասարակությունը կասկածանքով, թերահավատությամբ է վերաբերվում դրանց, անտարբերունկատմամբ, հետնաբար ա որ ասնակցում, կամ ձնական մասնակցություն է ունենում Պասարակական կյանքում տեղի ունեցող փոփոխություններին, քաղաքական զարգացումներին Ա իրադարձություններին:Այդպիսի մոտեցման Ա վեարդյունքում նոր առաջարկվող արժեքների, սկզբունքների ու որմերի խեղաթյուրման, աղավաղման, կիսատ-պռատության, ձեականության հնարավորությունը մեծանում է, երբեմն դառնալով անխուսափելի: Դրա հետեանքով հասարակության մեջ ծնվում են բազում հակահասարա կական երնույթներ, անօրինականություններ,հասարակական տարաբնույթ

ի տկար փոփոխությունների մ տատանվող

րատորմունքի

հիվանդություններ: (հովանավորչություն, կաշառակերության աննախադեպ աճ, կլանային շահերով կողմնորոշված իշխանություն, զանգվածային ընտրակեղծիքներԱ այլն), որոնցից հասարակությունը երկար ժամանակ չի կարողանում ձերբազատվել: Սակայն անցումային փուլ մտած այդպիսի հասարակությունում համակարգային փոփոխությունների արդյունավետությունը կարող է ուղղակիորեն կախված լինել նան այն քաղաքական ուժերից, որոնք իշխանության գալով իրենց վրա են վերցնում անցումային փուլի հիմնախնդիրների իրականացումը: Ասել է, թե, այս դեպքում առաջնահերթ նշանակություն է ձեռք բերում սուբյեկտիվ գործոնը:

Եթե իշխանության են գալիս այնպիսի ուժեր, որոնք հասարակության ներսում ձաավորվելով որպես նրա հիմնական մասի շահերի արտահայտիչ, մտահոգված են նրա զարգացմամբ, ունեն ազգային-պետական հիմնախնդիրներ լուծելու շուրջ հասարակության մեծամասնությանը համախմբելու կազմակերպչական ընդունակություն, ապա այս դեպքում հասարակությունը կարող է խուսափել սուր ճգնաժամերից, քայքայումից ու հետընթացից ն ապահովել իր հետագա կայուն զարգացումը: Իշխանության եկած այդպիսի քաղաքական ուժերը մշակելով անցումաիրականացման համար անհրաժեշտ ազգային հիմնական ուժերն ու հնարավորությունները ամախմբելով նպատակամղելով այդ ծրագրի իրականացմանը, ավելի դյուրին են հաղթահարում անցումային փուլի դժվարությունները, նվազասոցիալական կորուստներն ու հակահասարակական դրսնորումները: Պետք է նկատել, որ այս դեպքում բացառված չեն բռնություններն ու պարտադրանքը, եթե հասարակությանը նոր արժեքների, հա-

ե փուլի բիախոդիրների

բագին: աաարամությա ն.

գույնի հասցնելով

րաբերությունների, սկզբունքների, նորմերի Ա օրենքների պարտադրումը կարելի է բռնություն համարել: Բանն այն է, որ հասարակության մեջ ամեն մի նորի ներդրում միշտ էլ դիմադրության է հանդիպում: Ծավալա-բովանդակային առումով որքան նշանակալից են նոր ներդրվող արժեքները Ա որքան հասարակությունը անծաաոր արժեքներին, այնքան մեծ. կարող է լինել նան հոթ հետնաբար, այդքան էլ մեծանում է պարտադրանքի գործոնի դերը: Այստեղ խոսքը վերաբերում է հասարակության մեջ օրինականության հաստատԲա տված օրենքի շրջանակներում իրագործվող պարտադրանքին, այլ Դէ Թաիշխանությունների դրսնորված Այլ է վիճակը անցումային փուլ մտած այն հասարակությունում, որտեղ իշխանության են գալիս կլանային, խմբային շահեր հետապնդող ապազգային ուօար, մամ հզորների կողմից իշխանության են բերվում դրաժո ուժեր, Արագա այդ ուժերին իրենց նպատակներն ու ծրագրերը: Այս դեպքում հասարակության մեջ կատարվող փոփոխություններըչեն բխում Ա չեն արտահայտում հասարակության ճնշող մեծամասնության շահերը, դրանք հարմարեցվածեն իշխանախմբերիշահերին ու ցանկություններին Ա հասադասության Է պարտադրվում կլանային շահերով իշխանությունների կա-

ն վերափոխ վե դրանցհամապատասխան սահմանադոխումներին արմատական րին Ա ո դրանց նորմերի ձոնակերպումներին Ա իրավական դաշտի ստեղծմանը: իսկ ավելի ճիշտ հասարակության կազմակերպված էլիտար փոքրամասնությունը, կարողանա իրականացնել հակյանքի արմատական վերափոխումների խնդիրը, նա պետք է ու արարա-քաղաքական, տեխնիկական տեխ ճշտի նրա իրականացման գաղափարա-քաղաքական, ժեքային միջոցները, ճիշտ գնահատի հասարակության հնարավորություններն Ուստի անհրաժեշտություն է դառնում մեկ անգամ նս համակարգի. սոցիալ-տնտեսական, գաղափարաաղաքական վիճակը, ճշտել հասարակության առաջընթացին խոչընդոտող հստակեցնել արմատական փոփոխությունների Ա այդ հիմքի վրա տեսականորեն հիմնավորել համակարգային փոփոխությունների իրատեսական լինելն ու անհրաժեշտությունը: Անցումային փուլում համակարգային արմատական փոփոխությունները է համապատասխանեն այս կամ այն հասարակության, Ժողովրդի ազգի, երկրի. առանձնահատկություններին, կոնկրետ զարգացման աստիճանին, ազգային շահերին լն: Միայն այս դեպքում է հնարավոր ակընկալել իրական արդյունք խուն ապահովել հասարակության հարաբերականողեն կայուն զարգացումը Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն կտա ավելի արդյունավետ օգտագործել հասարակության ներքին հնարավորություններն ու ռեսուրսները, արմատական փոփոխությունների խնդրին ծառայեցնել նախորդ համակարի կենսունակ տարրերը, առաջնորդվելով ոչ թե ամեն ինչ քանդել ու նորը է պահել Ա փոխել միայն այն, ինչը չի հաայլ ինչը մա զարգացմանը, սկզբունքով: Նախորդ սոցիալական հակարող են լինել այնպիսի կառույցներ, ինստիտուտներ, հարաերություններ կամ դրանց ենթահամակարգային տարրեր, որոնց ոչ միայն չ ոչնչացնել, այլն պետք է, բոլոր հնարավոր պայմանները ստեղծել

սոի անանուն արակական

ռական Խո

դիմադրությունը, ու

ռեսուրսները:

վերագնահատել նախորդ գործոնները կամայականություններին: հիմնական

մայականություննները:

Կր ապարագայում,արդեն, անցումային փուլը կարող է արար ՀԳճգմեԼ Քանզի իշխանությունը վերցրած ուժերը շահագրգռված չեն ան արմատական փոփոխություններիիրականացմամբ, որոնք ենթադրում են ազգային կամ հասարակության մեծամասնությանշահերի պաշտպանություն Ա իրականացնումեն միայն իրենց շահերին ու նպատակներին համապատասխանող փոփոխություններ, ինչի հետեանքով հասարակության հետընթացն ու քայքայումը, իշխանության Ա ընդդիմության միջն հակասությունների սրումն ու առճակատումը, անօրինականություներիԱ հանցագորնությունների աճը, իսկ վերջին հաշվով հասարակական կյանքի ապակայունությունը, դառնում է անխուսափելի: Այդ ընթացքում հակահասարակական երնույթներն ու դրսնորումները այնքան են խորանում Ա ամրագրվում մարդմոս գիտանցության ու վարքի մեջ, որ կարող են դառնալ նրանց գոյության ապրելակերպիանխզելի մասը, ինչից ձերբազատվելու համար յությունից կարող է մի քանի սերունդներիակտիվ ջանքեր պահանջվել:

բավականին

հասարա-

Դ.

(Ոմոմայիմ

տրամաբանական հերթականությունը

պետք ատմական պայմաններին մ սուրճգնաժամերից սափել

կենսունակ կառուցելու ատասխանում մակարգում

ի արել

համար: հետագա զարգացման հասարակությունը ամբողջական Որքան

դր ան

ու հստակ է պատկերացնում իր անելիքները Ա որքան համոզված է իր գործունեության ճշմարտացիության մեջ, այնքան անցումային փուլի խնդիրների իրականացումը արդյունավետ է Հարկ ենք համարում նշել, որ անցումային փուլի բոլոր խնդիրներն էլ մբ կարնոր են Ա այդ տեսանկյունից երկրորդական խն-

ինում.

հասարակության հիմնալանդիրները իրար հետ շաղկապված. փոխկապակցված, դիրներ Չկան, քանգի դրանք ԱԱ ԱԱ ԱԱ ական ագումային փուլի

Նպատակ ունենալով արմատապես վերափոխել ամբողջ հասարակական կյանքը, անցումային փուլ մտած հասարակությունըկանգնում է մի ո. Հար արդ ոժվարին Խնդիրների իրականացման աոա րանք առնչվում են պետական կարգի ն կառավարման քաղաքական համակարգի, հասարակությանտնտեսական հիմքի, սեփականատիրական հարաբերությունների, ֆինանսա-բանկային համակարգերի

մեջ մտած

ամբողջական ամբողջակ

ա շղթայի

խնդիրների իրականացման հնարավո-

ությունը ուղղակիորեն կախված լինում այնպիսի գործընթացների իրաանհրաժեշտության որոնց արդյունքում ձւավորված համակարգաստեղծ կառույցհամակարգի,կանացումից ներն խնդիրների իրականացման անցումային փուլի համակարգերը

շատ

ու

շատ

անհրաժեշտ նախադրյալներն են: Հենց այդպիսի խնդիրներն էլ մենք անվաենք անցումային փուլի հիմնախնդիրներ: Դրանք են. 1. Գձասարակության քաղաքական համակարգիձնավորումը, 2. Պետական կարգի ո կառավարման համակարգի փոփոխությունը, կամ նորի ստեղծումը, 3. Սահմանադրական նորմերի ձենակերպումնու օրենսդրական համակարգի նում

ստեղծումը,

Գասարակության տնտեսական հիմքի փոփոխությունը, Գասարակության սոցիալ-մշակութային կյանքի վերափոխումը. Նշենք նան, որ այս հիմնարար խնդիրներն էլ են իրար հետ սերտորեն փոխկապակցված Ա համատեղ լուծում են պահանջում: Անցումային փուլում իրականացվող արմատական փոփոխությունները նախ ս առաջ քաղաքական ծրագրերի Ա որոշումների արդյունք են: Արդի շրջանի անցումային փուլի առանձնահատկությունն այն է, որ նրա առավել բնորոշ գիծը ոչ այնքան սոցիալ-տնտեսական խնդիրներն են, որքան իրականացվող գործընթացներին որոշակի ուղղվածություն տալու համար քաղաԴա նշանակում է, որ անցումային հասարակությունում քական պայքարը: ցանկացած խնդրի լուծում` տնտեսականն առավել Աս, քաղաքականացված է, ենթարկված են քաղաքական ուժերի կամքին, որոշումներին ու մոտեցումներին: Այդ իսկ պատճառով անցումային հասարակությունում առաջնահերթ խնդիր է դառնում հասարակության քաղաքական համակարգի ձնաավորումը, քանզի հենց նրան է պատկանում քաղաքական որոշումներ ընդունելու ն դրանք իրականացնելու գործառույթները: Հետնաբար, անցումային փուլի խնդիրների իրականացման հնարավորությունը ուղղակիորեն կախված է քաղաքական համակարգի ձեավորման ու կայացման աստիճանից: Քաղաքական համակարգի վերլուծությունը տրված է դասագրքի առանձին բաժնում, ուստի Ա կանգ չենք առնում նրա մանրամասն մեկնաբանության վրա: Սակայն մեկ անգամ նս ցանկանում ենք նշել, որ քաղաքական համակարգը լինելով պետական, քաղաքական ինստիտուտների, հարաբերությունների, հասարակական քաղաքական կազմակերպությունների, սոցիալական տարբեր միավորումների ու կառույցների կանոնակարգված ամբողջություն վճռորոշ դեր է խաղում անցումային փուլի խնդիրների իրականացման գործում, դառնալով անցումային փուլի խնդիրների լուծման ն' իրավասուն, ն՛ պատասխանատուն: Ասածից չի հետնում, որ անցումային փուլում պետք է քաղաքական համակարգը լրիվ ձենավորվի ու հաստատվի նոր միայն լուծվեն մնացած խնդիրները: Խոսքը վերաբերում է նրան, որ անցումային հասարակությունում պետական ու քաղաքական ինստիտուտները,կառույցներն ու հաստատությունները, հարաբերություններն ու սահմանադրական նորմերը, լինելով քաղաքական համակարգի անհրաժեշտ բաղադրիչներ, կարող են ձնավորվել ու կայանալ միայն այնքանով, որքանով որ ձենավորված ու կայացած է

քաղաքական համակարգը: Սակայն մյուս կողմից էլ, որքանով որ հենց նշված կառույցներն ու հարաբերություններն են քաղաքական համակարգը' ամբողջացնող անհրաժեշտ բաղադրիչներ, ուստի կարելի է պնդել, որ քաղաքական համակարգի կայացման աստիճանն էլ իր հերթին ուղղակիորեն կախվածէ այդ տարրերի ձւավորման աստիճանից: Ուստի, սխալված չենք լինի ասելով, որ հասարակության անցումային փուլը սկսվում է հասարակության քաղաքական համակարգի տարրերի, առաջին հերթին պետության, որպես նրա հիմնական միջուկի, ձաավորումից ն ավարտվում է հասարակական կյանքում նրա, որպես ամբողջական համակարգի կայացմամբ ու հաստատմամբ: Հասարակության քաղաքական համակարգի տարրերի ձնավորումը պետք է ուղեկցվի համապատասխանսահմանադրական նորմերի ձնակերպումով, քանզի համակարգային տարրերը կարող են ձնեավորվել ու լայանալ միայն այնքանով, որքանով ձեոակերպվել ու կայացել են նրանց չրենսդրական, սահմանադրական հիմքերը: Իսկ թե որքանով են սահմա,ադրականնորմերի ձաակերպումները դառնում իրականացվելիքարմատայան փոփոխությունների երաշխիք, կախված է քաղաքական համակարգի միջուկը հանդիսացել պետության կայացման աստիճանից: Լինելով քաղաքական համակարգի առանձնահատուկ բաղադրիչ, պետությունը, միննույն ժամանակ, օրենքներ ընդունելու Ա հասարակական կյանքում դրանք գործադրելու միակ իրավասուն է: Այդ պատճառով էլ հասարակական կյանքում արմատական վերափոխումների արդյունավետությունը ուղղակիորեն կախված է լինում պետության կողմից համապատասխան օրենքների ընդունումից, հասարակական կյանքում դրանց իրագործումից Ա դրանց կատարման վրա իրական վերահսկողությունից: Հասարակական կյանքում իրականացվող վերափոխումները հիմնականում օրենքով նախատեսված ն պետականորեն կազմակերպված գործընթացներ են: Պարզ է, որ դրանց իրականացման հնարավորությունը մեծապես կախված է օրենսդիր, գործադիր Ա դատական իշխանությունների կայացման աստիճանից ու գործունեությունից, որոնք պետության կողմից լիազորված են իրականացնելու հասարակական կյանքի արմատական վերափոխումները: Նշենք, որ հասարակական կյանքի արմատական վերափոխումները մենք դիտում ենք որպես պետության կողմից ընդունված օրենքները, նորմերը Ա որոշումները հասարակական կյանքում մարմնավորելու գործընթաց: Հետնաբար, կարելի է ասել, որ պետության կայացման աստիճանը պայմանավորվածէ նրահիմնական բաղադրիչների՝օրենսդիր, գործադիրԱդատական իշխանությունների ձաավորման ու կայացման աստիճանից: Ռրքանով օրենսդիր իշխանությանը հասարակական կյանքի վերափոխմանն ու առաջընթացին նպաստող օրենքներ է ընդունում, ինչքանով այդ օրենքները գործադիր իշխանությունների կողմից իրականացվում են կյանքում Ա որքանով դատական իշխանությունները իրական վերահսկողություն են իրա185

կանացնում ընդունված օրենքների կատարման վրա, այդքանով էլ միայն իրականանում հասարակական կյանքի արմատական վերափոխումները Ա հենց այդ չափով էլ պետությունն է իրականացնում իր հիմնական գործառույթները: Զարգացման տարբեր աստիճաններով Ա տարբեր հնարավորություններով անցումային փուլ մտած հասարակություններում կարող են տարբեր լինել Ա' իրականացվելիք խնդիրները, ն' դրանց լուծման հնարավորությունները: Միանգամայն տարբեր պայմաններում Ա տարբեր խնդիրների իրականացման առջն են կանգնում այն հասարակությունները, որտեղ մեկը անցումային փուլ մտնելուց առաջ ունեցել է կայացած պետականություն, քաղաքական համակարգ, սեփական տնտեսական, ֆինանսա-բանկային համակարգեր, իսկ մյուսը անկախություն ձեռք բերելով կանգնած է պետականության կայացման, քաղաքական Ա տնտեսական համակարգերի ձեավորման անհրաժեշտության փաստի առջն: Առաջին դեպքում հասարակությունը գիտի ինչ է ուզում փոխել, քանզի ձգտում է փոխել այն, ինչը իրեն արդեն չի բավարարում, փոխում է նրանով, ինչը իր համար ընդունելի է: Քանի որ հասարակությունը իր բնական զարգացման շնորհիվ է կանգնել արմատական փոփոխությունների անհրաժեշտության առջե, ապա նրա ներսում աստիճանաբար ճշտվում ու ձաավորվում են նան արմատական փոփոխությունների իրականացման մեխանիզմները: Ասել է, թե հասարակության, իսկ ավելի ճիշտ արմատական վերափոխումներ իրականացնող սուբյեկտների կողմից լուծված է նան ինչպես փոխելու

հարցը:

Երկրորդ դեպքում խնդիրը վերաբերում է ոչ միայն, Ա ոչ այնքան վերափոխելուն կամ բարեփոխմանը: Այստեղ խնդիրը նորի, նախապես հասարակության մեջ չեղած արժեքների ատեղծումն է, որը շատ ավելի բարդ ու դժվար ն մեծ ջանքեր ու նպատակամղվածության պահանջող խնդիր է: Իհարկե, վերափոխված, բարեփոխված արժեքներն էլ են նոր արժեքներ: Սակայն հասարակությունը ծանոթ լինելով այդ արժեքների նախատիպին, ձգտում է փոխել դրանց այն կողմերն ու հատկանիշները, որոնք կենսունակ չեն, չեն համապատասխանում հասարակության զարգացման ընթացքին, նորացնելով, նոր իմաստ ու բովանդակություն հաղորդելով նախորդ արժեքային համակարգին: Երկրորդ դեպքում անցումային հասարակությունը պարտադրվածէ նոր, իրեն անծանոթ արժեքներ ստեղծել ն հայտնվում է իրեն դեռես անհայտ ու խորթ հարաբերությունների տիրույթում, ինչն էլ անցումային փուլ մտած հասարակության համար լրացուցիչ դժվարություններ է հարուցում: Այս պարագայում համակարգային փոփոխությունները կարող են ընթանալ սոցիալական տարրերի անհամաչափ ձւավորման ճանապարհով, պահի ազդեցության տակ իրադրային որոշումներ ընդունելով, ինչի հետեանքով ձենավորված նոր արժեքներ շատ հաճախ լինում են թերի, կիսատ-պռատ,

հասարակության ոչ բոլոր շերտերին բավարարող, իսկ երբեմն էլ հասարակության զարգացմանն ու առաջընթացին ուղղակի հակացուցված: Անցումային հասարակության առաջնահերթ խնդիրներից է նան հասարակության տնտեսական հիմքի ձնավորման հարցը, առավել նս, երբ խոսքը վերաբերում է ամբողջատիրությունից-Ժողովրդավարության, կենտրոնացված պլանային տնտեսությունից-շուկայական հարաբերություններին անց-

նելուն:

Ամբողջատիրության պայմաններում ապրած, մասնավոր սեփականատեր լինելու իրավունքից զրկված Ա շուկայական հարաբերություններին անծանոթ մարդը հայտնվում է իրեն խորթ հարաբերությունների ոլորտում ս բնականաբար ոչ միշտ է ճիշտ կողմնորոշվում ու գործառնում, նրա մտածողությունն ու հոգեբանությունը, արժեքային ու գաղափարական կողմնորոշումը ձեռբազատված չլինելով ամբողջատիրական հարաբերությունների ազդեցությունից, ընդունակ չէ միանգամից հարմարվելու նոր պայմաններին: Արդյունքում, մասնավոր սեփականությունը ընկալվում է որպես անձնական սեփականություն, ունեցվածք, որի հետ մարդը կարող է վարվել ըստ իր ցանկության, իսկ շուկայական հարաբերությունները նույնացվում են առնտրային հարաբերությունների՝ բազարի հետ: Հասարակության տնտեսական հիմքի ձեավորման կարնորագույն խնդիրներից է սեփականության, ապապետականացման Ա սեփականաշնորհման իրականացումը Ա դրան համապատասխան սահմանադրական նորմերի, օրենսդրական համակարգի ն իրավական դաշտի ստեղծումը: Որքան կազմակերպված, ճիշտ հաշվարկված, օրենքով ու արդարացի է իրականացվում սեփականաշնորհմանքաղաքականությունը, այնքան հասարակության տնտեսական հիմքի ձաավորման հնարավորությունները մեծ են, կորուստները` փոքր, իսկ արդյունավետությունը ակնառու: Գակառակ դեպքում հասարակության հետընթացը, տնտեսության փոշիացումն ու քայքայումը դառնում են անխուսափելի, ինչը տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ-ի նախկին հանրապետություններում, նրանց անկախություն ձեռք բերելուց հետո: Անցումային փուլին ներքնապես անպատրաստ հասարակությունները սովորաբար, վերցնում են այլ երկրների պետական կարգի ու կառավարման համակարգի, քաղաքական համակարգի, սահմանադրական նորմերի, տնտեսական հիմքի պատրաստի մոդելները Ա ձգտում են դրանք տեղայնացնել: Այս դեպքում ազգային առանձնահատկությունները, ավանդույթներն ու սովորույթները, հասարակության զարգացման մակարդակն ու հնարավորությունները, հասարակության գիտակցության աստիճանը Ա այլն, լրիվ տարբեր երկրից, հնարավորություն չեն տալիս այդ մոդելները նույնությամբ կիրառել հասարակության մեջ Ա դրանց աղավաղումը, ձաախեղումը, կիսատ-պռատությունը դառնում է անխուսափելի, ինչը իր բացասական հետնանքներն է թողնում անցումային փուլի խնդիրների իրականացման վրա:

լինելով ընդօրինակվող

Համակարգային փոփոխություններ իրականացնող անցումային հասարակությունում, սովորաբար, հասարակության լայն խավերը ակտիվ չեն մասնակցում Ա աջակցում այդ խնդիրների իրականացման գործընթացներին: Այս պարագայում մեծ նշանակություն է ձեռք բերում հասարակության կազմակերպված փոքրամասնության, որպես հասարակական կյանքի նորացման անհրաժեշտության հիմնավորողի Ա իրականացնողի, (քաղաքական ուժեր, կուսակցություններ Ա այլն), գործունեության սկզբունքները, նրա առաջարկած գաղափարներն ու ծրագրերը, հասարակությանը այդ ծրագրերի շուրջ համախմբելու ընդունակությունը, հասարակությանը նոր ներդրվող արժեքների իմաստն ու բովանդակությունը մատչելի դարձնելը, Ա դրանց իրականացման անհրաժեշտության հիմնավորումը: Անցումային հասարակության կարԱորագույն խնդիրներից է նան հասարակության օրգանական համերաշխության ն. համախմբվածության ապա-

հովումը: Անցումային փուլի

խնդիրները խիստ քաղաքականացված են, իսկ որոշ դեպքերում նան խիստ կուսակցականացված են Ա չկա համակարգային փոփոխությունների ազգային-պետական միասնական ծրագիր: Քանի որ մարդկանց սոցիալական շահերին առնչվող արմատական փոփոխությունները անխուսափելի են դարձնում ներհամակարգային հակասությունները ու կոնֆլիկտները, ապա խնդիր է դառնում նվազագույնի հասցնել սոցիալական կորուստների գինը, նրա առաջացրած սոցիալ-տնտեսական, բարոյահոգեբանական նե իրավա-քաղաքական բացասական հետնանքները ն խուսափել սուր ճգնաժամերից: Հակառակ դեպքում, ինչ որ փուլից սկսած արմատական փոփոխությունների ձգձգումը, կիսատ-պռատ իրականացումը, անարդյունավետությունը հիասթափեցնում է հասարակությանը, սկսում է չբավարարել նրա մեծ մասի պահանջմունքներն ու չարդարացնել նրանց սպասելիքները: Համակարգային փոփոխությունները հասարակության կողմից այլնս չեն ընկալվում նրա կյանքի բարելավմանն ուղղված գործընթացներ: Այս դեպքում իշխանությունների նկատմամբ զանգվածային անվստահությունը, քաղաքական ուժերի հատկապես ընդդիմության ն առճաիշխանության, մինչ, հակասությունների սրումը, բախումն ու կատումը դառնում է անխուսափելի: Ապակայունանում է հասարակության քաղաքական կյանքը, ինչը խոչընդոտում է հասարակության համախմբվածությունն ու ազգային-պետական շուրջ հասարակությանը համախմբելու հնարավորությանը:

իրականացման ծրագրերի

ոճւթյան անցումին, կարնորագույն խնդիրներից է ժողովրդավարական ինստիտուտների ձենավորմանհարցը: Ժողովրդավարական ինստիտուտները այն անհրաժեշտ հաստատություններն ու կառույցներն են, որոնց միջոցով հասարակական կյանքում ձնավորվում, իրականացվում ւ հաստատվում են ժողովրդավարական նորմերն ու սկզբունքները: Անցումային հասարակություներում ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի կայացումը պայմանավորված է նշված ինստիտուտներից Ա հաստատություններից ձաավորված ամբողջական համակարգի կայացման աստիճանով: Հետնաբար, բնական կլիներ կարծել, որ ժողովրդավարական նորմերի ու սկզբունքների, իսկ վերջին հաշվով նան ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի ձնավորումն ու սոցիալականհամակարգում նրա հաստատումը մեծապես պայմանավորված է ժողովրդավարական ինստիտուտների ու կառույցներից յուրաքանչյուրի կայացման աստիճանով: Ժողովրդավարական հիմնական ինստիտուտներից են. 1. Ընտրությունների ինստիտուտը, 2. Կուսակցություններն ու կուսակցական համակարգերը, 3. Զանգվածային լրատվամիջոցները, 4 Մարդու իրավունքների Ա պաշտպանության կառույց-

ները,

ազատությունների

Հասարակական միություններն ու կազմակերպությունները, Ինքնակառավարմանմարմինները: Հասկանալի է, որ նշված ինստիտուտների ու կառույցների կայացումը պայմանավորված է դրանց գոյության Ա գործառնության հիմքերը ապահովող սահմանադրական նորմերի ձաակերպմամբ: Սակայն հենց այդ նույն սահմանադրական նորմերի ձաակերպումն ու հասարակական կյանքում դրանց իրականացումը, իրենց հերթին, կախված են այդ նույն ինստիտուտների կայացման աստիճանից: Ասել է, թե ոչ միայն սահմանադրությամբ է որոշվում ժողովրդավարական ինստիտուտների գոյության իրավունքն ու իրավասության շրջանակները, այլն այդ ինստիտուտների գործառույթներից է կախված, թե ինչպիսի սահմանադրություն կարող է ունենալ հասարակու5.

թյունը:

ժողովրդավարության կարնորագույն առանձնահատկություններից Ա բնորոշ գծերից մեկը բոլոր քաղաքացիների օրենքի առջն քաղաքական հավասարությունն է: Այդ հավասարությունը ապահովելու համար Ժողովրդավարությունը առաջ է քշել «մեկ մարդ մեկ ձայն» սկզբունքը: Այդ սկզբունքի իրականացումը հնարավոր է միայն այն Ժամանակ, երբ հասարակության բոլոր հասուն բնակիչների համար իրական պայմաններ ու հնարավորություններ են ստեղծվում յուրաքանչյուրի կամքի ազատ դրսնորմամբ իրենց ձայն տալու այն անհատին կամ քաղաքական ուժին, որոնց վստահում Ա կյանքի կառավարման իրավունքը: լիազորում են հասարակական Առաջանում է մի այնպիսի քաղաքական հաստատության ստեղծման անհրաժեշ-

Ժողովրդավարական ինստիտուտների ձեավորման առանձնահատկությունները անցումային հասարակությունում

Ժողովրդավարության ուղին բռնած անցումային հասարակության,հատկապես, երբ խոսքը վերաբերվում է ամբողջատիրությունից-Ժողովրդավա188

տություն, որի հիմնական նպատակն է հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներում Ա բոլոր մակարդակներում կազմակերպել Ա ապահովել «մեկ մարդ-մեկ ձայն» սկզբունքի իրականացումը: Այդպիսի հաստատություն է ընտրությունների ինստիտուտը, որը օրենսդրորեն պետք է կարգավորի, երաշխավորի Ա ապահովի բոլոր քաղաքացիների համար հավասար պայմաններ իրենց քաղաքական իրավունքներից օգտվելու Ա այդ ձնով հասարակության կառավարմանը նրանց մասնակից դառնալու հնարավորու-

թյունը: Ընտրությունների

ընթացքում

ապահովումը դիտվում

Ժողովրդի կամքի

ազատ

դրսնորման

որպես ժողովրդավարական կառավարման ձնի

պահպանման անհրաժեշտ պայման: Ուստի կարելի է ասել, որ Ժողովրդավարությունը սկիզբ է առնում հենց ընտրությունների ինստիտուտի ձեաավորումից, քանզի միայն այդ ճանապարհով է հնարավոր Ժողորդին մասնակից

դարձնել իշխանությունների ձաավորման Ա հասարակության կառավարման գործընթացներին, հասարակության մեջ հաստատել Ժողովրդի իշխանությունը Ա Ժողովրդին դիտել որպես իշանության աղբյուր: Այդ տեսանկյունից ընտրությունների ինստիտուտի ձնեավորումն ու կայացումը, նրա իրական գործառույթները կարելի է դիտել որպես անցումային փուլում Ժողովրդավարության կայացման Ա հաստատման չափանիշներից մեկը: Իսկ, քանի որ ժողովրդավարության Ա ընտրությունների ինստիտուտի կայացումը փոխկաէ պակցված ու փոխպայմանավորված են, ապա պետք ընդունել նանայն, որ ընտրությունների ինստիտուտը, հետնաբար ն ազատ ու արդար ընտրությունները, իրենց հերթին կարող են կայանալ միայն այնքանով, որքանով հասարակականկյանքում հաստատվում են ժողովրդավարության սկզբունքներն ու նորմերը: Ընտրությունների ինստիտուտը մի շարք հաստատությունների, կառույցների հարաբերությունների, նորմերի ու սկզբունքների փոխկապակցված բարդ համակարգ է, ինչից ելնելով էլ նրան հաճախ անվանում են

ընտրականհամակարգ:

Ընտրական համակարգի կարնորագույն բաղադրիչը ընտրությունների մասին օրենքն է, որը կանոնակարգում է նրանում ներառված հաստատությունների գործառնության սկզբունքները, արձանագրում է քաղաքացիների է ընտրական գործընտրելու Ա ընտրվելու իրավունքները, սահմանում ընթացների վրա հսկողություն իրականացնելու ձներնու շրջանակները, արէ քաղաքական ուժերի ընտրության մասնակցելու նորմերն ու ձանագրում սկզբունքները, որոշվում է նախընտրական շրջանում քաղաքական ուժերին պետական աջակցության ձներն ու չափը ն այլն: Սակայն այս բոլոր անցումային փուլում մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառներով հարթ Ա ակընկալվող արդյունքներով չեն կարող: իրականանալ Ինչպես արդեն նշվել է վերը, անցումային փուլի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ սահմանադրական նորմերը կարող են շատ արագ ձնակերավել ու ընդունվել, սակայն գործնական կյանքում իրականացնելիս

դրանք բախվում են բազում խոչընոտների, չեն իրականացվումկամ թերի

են

կատարվում:

է ընդունել Ընդօրինակելով զարգացած երկրների փորձը, հնարավոր ընտրությունների մասին կատարյալ օրենքներ, արձանագրելդրանց իրականացման լավագույն մեխանիզմներ, մշակել ընտրական գործընթացների վրա հսկողության լավագույն տարբերակներ նայլն: Բայց անցումային հասարակությունում դեռես կենսունակ նախկին ու նորմերը, ավանդույթներին ու սովորույթները, հարաբերություններն ուժեքաղաքական աստիճանը, գիտակցության քաղաքական բնակչության իշխանության րի միջն դեռես չկարգավորված փոխհարաբերությունները, ն էլի բազում գործոններ կաեկած ուժերի գործունեության սկզբունքները րող են խոչընդոտել Ա անհնարին դարձնել դրանց գործնականիրականացումը: Դա, արդյունք է այն բանի, որ անցումային հասարակությունը դեռԱս սկզբունքպատրաստ չէ, չի հասունացել ժողովրդավարականարժեքների, ն հարաբերությունհամապատասխան ու դրանց ընդունմանն նորմերի ների

ների հաստատման

համար:

Ամբողջատիրությունիցժողովրդավարությանանցման փուլում հասարակությունը հայտնվում է իրեն համար անսովոր վիճակում: Ամբողջատիրության պայմաններում ազատ ընտրություններ, որպես այդպիսիք, լինել չեն համակարգի պայմաննեկարող: Խորհրդային միության միակուսակցական

էր որոշում, թե ով, երբ Ա որտեղ րում Կոմունիստական կուսակցությունն պետք է ընտրվի: Ընտրաբյուլետենում նշվում էր միայն մեկ թեկնածուի անուն, որը պետք է անպայման ընտրվեր: Այսինքն առաջադրված թեկնածուն նախապես արդեն ընտրված էր, իսկ Ժողովուրդը իր ձնական մասնակցությամբ ընդամենը վավերացնում էր ընտրությունը, դրանով իսկ իրավունք ընձեռնելով Կոմունիստական կուսակցությանը խոսելու իր անունից: Իրականում Ժողովուրդը զրկված էր ընտրելու (առաջադրելու, ընտրվելու, կամքը

է առադրսնորելու Ա այլն) իրավունքից, քանզի ընտրել, նշանակում ջադրված երկու Ա ավելի թեկնածուներից ինչ որ հատկանիշներից, արժան նիքներից կամ սկզբունքներից (գաղափար, ծրագիր, հեղինակություն սոսկ թե ոչ այլ այլն), ելնելով նախապատվությունը տալ որնէ մեկին, մասնակցել ընտրության գործընթացին: է ստանում ընտրաԱյս պարագայում առաջնակարգ նշանակություն է ժողովրդավարակապված սերտորեն ինչը հարցը, զանգվածի ձնավորման են քաղաքական կան այնպիսի ինստիտուտներիկայացման հետ, ինչպիսիք կուսակցություններըու կուսակցականհամակարգերը, անկախ զանգվածաԱ յին լրատվամիջոցները, հասարակական կազմակերպությունները այլն: առաջաշրջանում, Այն, որ անցումային փուլում, հատկապես սկզբնական հասարակականկազմանում են բազում մեծ ու փոքր կուսակցություններ, Ա անհանդուրգաղափարներով իրարամերժ կերպություններ,տարատեսակ այս կամ այն հիմնականում որոնք լրատվամիջոցներ, ժող սկզբունքներով է ապագաեն արդյունք կատարում, պատվեր խմբի ուժի կամ քաղաքական

ազատ

ղափարականացված հասարակության, որի դեպքում հստակ քաղաքական կողմնորոշում ունեցող, գաղափարների Ա ծրագրերի շուրջ համախմբված մարդկային հանրույթ լինելչի կարող: Այս բոլորը, հասկանալի պատճառներով, չեն նպաստում ընտրազանգվածի ձեավորմանը, ինչն էլ ուղակիորեն ազդում է Ժողովրդավարական նորմերի ն սկզբունքների ձաավորման ու հաստատման վրա, թերի ու անկատար դարձնելով դրանք: Մյուս կողմից, հասարակությունը կարող է Ա հասունացած ու պատրաստ լինել ժողովրդավարության հաստատմանը, սակայն այս դեպքում էլ, համապատասխան օրենքների բացակայությունը, իրավական դաշտի անկատարությունը Ա այլն գործոններ կարող են խոչընդոտել հասարակական կյանքում ժողովրդավարական սկզբունքների ներդրմանն ու հաստատմանը: Անցումային փուլում ստեղծված այդպիսի իրավիճակը, շատ հաճախ, իշխանության բարձրագույն մարմինների գործունեության հետնանքն է, երբ իշխանությունը չկորցնելու կամ այլ շահադիտական նպատակներ հետապնդելով իշխանության եկած քաղաքական ուժերը գիտակցորեն չեն ընդունում կամ չեն իրականացնում այնպիսի օրենքներ ու որոշումներ, որոնց կիրառմամբ քաղաքացիները կարողանային իրական մասնակցություն ունենալ իշխանությունների ձաավորման ն նրանց գործունեության վրա հսկողություն իրականացնելու գործընթացներին: Իսկ այս բոլորի հետնանքով մեծանում է ընտրակեղծիքների, անօրինականությունների, հասարակությանը խմբային շահերի պարտադրանքի հնարավորությունները, առաջացնելով քաղաքական ապակայունություն, սրելով պայքարը ընդդիմության Ա իշխանության միջն: Ինչպես նշվեց վերը, ընտրազանգվածի ձնավորման գործում մեծ են կուսակցությունների Ա զանգվածային լրատվամիջոցների դերը: Կուսակցությունների Ա զանգվածային լրատվամիջոցների մասին ավելի մանրամասն խոսվում է դասագրքի համապատասխան բաժիններում: Այստեղ նշենք, որ անցումային փուլում կայանում են միայն այն կուսակցությունները, որոնք ակտիվ քաղաքական գործունեությամբ կարողանում են իրենց գաղափարախոսության հիմքի վրա մշակած ծրագրերը հասանելի, մատչելի, համոզիչ ու ընդունելի դարձնել հասարակության որոշակի մասի համար, կարողանում են համախմբել նրանց այդ ծրագրերի իրագործման շուրջը, ստեղծելով մի կողմից, իրենց սոցիալական բազան, մյուս կողմից ձեավորելով իրենց սեփական ընտրազանգվածը: Այս ճանապարհով անցումային հասարակությունում աստիճանաբար ձԱավորվում Ա կայանում են թե' ընտրական գործընթացներին ակտիվ մասնակցող սոցիալական խմբեր ու խավեր, ինչը նույնն է, թե ընտրազանգվածը, ն թե' հենց իրենք՝ թաղաքական կուսակցությունները: Նշենք, որ անցումային հասարակությունում ընտրազանգվածի ձնավորումն ու կուսակցությունների կայացումը փոխկապակցված, փոխպայմանավորված, իրար ենթադրող գործընթացներ են: Ընտրազանգվածը ձնավորվում է այնքանով, որքանով քաղաքական ուժերը կարողանում են

նրանց համախմբել իրենց գաղափարների ու ծրագրերի շուրջ, Ա նրանց դարձնել առաջարկվող ծրագրերից մեկին նախապատվություն տվող, դրանցից մեկը ընտրող իրական ուժ: Իսկ կուսակցություններն էլ կայանում են ճիշտ այնքանով, որքանով հասարակության մեջ մարդկանց որոշակի քանակ, խումբ, խավ կամ շերտ ընդունելով տվյալ կուսակցության գաղափարախոսությունն ու ծրագրային դրույթները, դառնումէ այդ կուսակցության անդամ կամ համակիր Ա ակտիվորեն աջակցում ու մասնակից է դառնում կուսակցության ծրագրերի իրականացման գործընթացներին: Ընտրազանգվածը ձնավորվում է այն Ժամանակ, երբ հասարակությանն են առաջարկում քաղաքացիների կենսական շահերը պաշտպանող, նրանց կյանքի պայմանները բարելավող, հասարակության հետագա զարգացումն ու առաջընթացն տեսականորեն հիմնավորող գաղափարներ, տեսակետներ, ծրագրեր Ա հասարակության տարբեր խավեր կանգնում են դրանցից մեկին կամ մյուսին նախապատվություն տալու Ա ընտրելու անհրաժեշտության առջա: Այսինքն, ընտրազանգվածը ձնավորվում է ինչ որ բան ընտրելու անհրաժեշտությունից ելնելով, երբ քաղաքացին հայտնվում է իր գոյությանն ու կյանքին անմիջապես առնչվող ծրագրերից որնէ մեկին նախապատվություն տալու Ա այն կյանքի կոչելու փաստի առջա: Եվ հասարակության այն մասն է միայն դառնում ընտրազանգված, որը գիտակցել է առաջարկված ծրագրերի ընտրության Ա դրանք կյանքում մարմնավորելու անհրաժեշտությունը: Իսկ, քանի որ այդ գաղափարներն ու ծրագրերը Ա դրանց իրականացման մեխանիզմները հասարակությանն են առաջարկում տարբեր քաղաքական կուսակցություններ, ապա պետք է ենթադրել, որ անցումային փուլում կայանում են այն կուսակցությունները, որոնց առաջարկած գաղափարներն ու ծրագրերը ընդունելի են դառնում հասարակության համար: Եվ, բնավ էլ պատահական չէ, որ անցումային փուլն ավարտելուց հետո տասնյակ են քաղաքական ասպարեզից, չկարողակուսակցություններ անհետանում նալով ստեղծել իրենց սոցիալական բազան Ա ընտրազանգվածը: Անցումային փուլի հիմնախնդիրների լուծման գործում նշանակալից դեր են խաղում ինչպես կուսակցական, այնպես էլ անկախ զանգվածային լրատվամիջոցներ: Նշենք, որ անցումային փուլում անկախ լրատվամիջոցների մասին պետք է խոսել մեծ վերապահումներով, քանզի այս դեպքում դրանք հիմնականում, ինչ որ խմբի կամ անհատի պատվեր են կատարում: Անցումային փուլում ընտրազանգվածների ձեավորման գործում կարնորագույն դեր են խաղում նան զանգվածային լրատվամիջոցները: Այստեղ հատկապես նշանակալից են կուսակցական լրատվամիջոցների դերը, որոնց միջոցով կուսակցություններն իրենց գաղափարներն ու ծրագրերը, մոտեցումներն ու տեսակետներն են մատուցում հասարակությունը, ձգտելով մի կողմից արժանանալ նրա մի մասի աջակցությունը, ինչը նան սեփական ընտրազանգվածի ձնավորման գործընթաց է: Մյուս կողմից նպաստում է բնակչության քաղաքական գիտակցության մակարդակի բարձրացմանը:

Զանգվածային լրատվամիջոցների դերը մեծ է նան հասարակական կարծիքի ձնավորման գործում, ինչի շնորհիվ լրատվամիջոցները դառնում են իշխանությունների ն Ժողովրդի միջն փոխհարաբերությունների ձաավորման հիմնական միջոցներից մեկը: Հասարակական կարծիքի միջոցով ԶԼՄ-ները ուղղակի ազդեցություն են գործում իշխանությունների գործունեության վրա, ձգտելով ապահովել քաղաքացիների հսկողությունը իշխանության

անկախ մավամիջոցների Կավ նան դերը: ատ, Աարիշոցներից

մարմիննե

ործունեության

վրա:

Այս

պարագայում,

կուսակցական

լրատ-

կարնորագույն նախապայմաննեԺողովրդավարության հաստատման կյանքի կառավարմանը հասարակական մակարդակներում րից մեկը բոլոր քաղաքացիների ակտիվ մասնակցության ապահովումն է: Ժողովրդավարության սկզբունքներով հասարակական կյանքի կառավարումը ենթադրում է մի շարք այնպիսի կառույցների ձաավորման անհրաժեշտության, որոնց գործառնության շնորհիվ հնարավոր է լինում ապահովել Ժողովրդի մեծ մասի անմիջական Ա ակտիվ մասնակցությունը կառավարման գործընթացներին: Այս տեսանկյունից անցումային հասարակությունում կարնորվում է ինքնակառավարման ինստիտուտի, հատկապես տեղական ինքնակառավարման մարմինների ձաավորման հարցը: Տեղական ինքնակառավարման մարմինները ավելի մոտ են կանգնած հասարակության առջե ծառացած խնդիրներին Ա տեղերում ավելի լավ են պատկերացնում դրանց լուծման հնարավորությունները: Եվ, քանի որ այդ խնդիրները անմիջապես առնչվում են կենսական շահերին Ա հենց իրենք էլ այդ խնդիրների հիմնական իրականացնողներն են, ապա բնականաբար, նրանք պետք է օժտված լինեն օրենքի շրջանակներում ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու Ա դրանք իրականացնելու որոշակի իրավունքներով ու լիազորություններով: Նախ, նշենք, որ հասարակական կյանքի կառավարման մեջ ինքնակառավարման սկզբունքների ներդրումը հասարակական կյանքի ժողովրդավարացման ծնունդն ու արդյունքն է Ա կարող է ձաավորվել ու կայանալ միայն ժողովրդավարական սկզբունքներ ամրագրող սահմանադրական ձնակերպումների առկայության Ա հասարակական կայնքում դրանց պարտադիր կայացման պայմաններում: Հասարակական կյանքում ինքնակառավարման ինստիտուտի ձաավորումն ու հաստատումը ենթադրում է ժողովրդավարական այնպիսի սկզբունքների ներդրում, իչպիսիք են իշխանությունների բաժանումն ու նրանց ֆունկցիաների տարանջատումը, կառավարման համակարգի ապակենտրոնացումը, վերից-վար իշխանությունների գործառույթների փոփոխման միջոցով տեղական կառավարման մարմինների իրավասության շրջանակների ընդլայնումը, կառավարման գործընթացներին քաղաքացիների անմիջական մասնակցության ապահովումը Ա այլն: Նշված սկզբունքների իրականացումը Ա ինքնակառավարման ինստիտուտի կայացումը անհրաժեշտ նախադրյալներ է ստեղծում իրավական պետության ձաավորման համար: Իրավական պետության էությունը օենքի, իշխանության նկատմամբ իրավունքի

նրանց

իրավունքները գերակայության սկզբունքի կիրառումն է: Իսկ քաղաքացու կարող են լավագույնս պաշտպանվել միայն այն ժամանակ, երբ նա անմիջապես մասնակցություն ունի այն կառույցների գործառույթներին, որոնք կոչված են պաշտպանելու նրա իսկ շահերն ու իրավունքները: Ինքնակառավարման ինստիտուտի ձեավորումը նան քաղաքացիական հասարակության ձաավորման անհրաժեշտ նախադրյալներից մեկն է: Քաղաքացիական ենք անվանում այն հասարակությունը, որում պետությունը կամովի ու նպատակաուղղված ինքն է սահմանափակում քաղաքացիների կյանքին միջամտելու, նրանց վրա հսկելու իր իրավունքը ն իր հիմնական գործառույթների (ֆունկցիաների) մի մասը փոխանցում է ինքնակառավարման կառույցներին ու հաստատություններին Ա նրանց միջոցով իրականացնում է ինչպես հասարակական կյանքի բոլոր կողմերի կազմակերպումն ու

իրավունքխախքաղաքացիսարի ուններ պաշտպա

իրական Է ց քաղաքացիների անրի ությունը մ իջական մասնակցության ն միջոցով: Անցումային փուլի կարնորագույն խնդիրներից է մարդու իրավունքների ն ազգությունների պաշտպանության կառույցների ձեավորման հարցը: Անցումային հասարակությունում, հատկապես սկզբնական շրջանում, սահմանադրական ձեակերպում ստացած նորմերը, այդ թվում Ա մարդու իրավունքներին Ա ազատություններին վերաբերող սկզբունքները, հասարակական կյանքում հայտնի պատճառներով դեռես հնարավոր չէ ամբողջությամբ ն. լրիվ իրականացնել: Այս պարագայում հասարակության մեջ ձեահասարակական կազմակերպություններ ու միությունր, որոնք իրենց վրա են վերցնում հասարակության այս կամ այն մասի, խմբի, խավի, էթնոսի, հանրույթի իրավունքների ն ազատությունների պաշտպանությունը: Ըստ երնույթի, մարդու իրավունքների պաշտպանության նպատակով հասարակական կազմակերպությունների առաջացումը արդյունք է այն հանգամանքի, որ անցումային հասարակությունում դեռաս չեն ձւաավորվել որոշակի իրավասություններով Ա լիազորություններով օժտված կառույցներ, որոնց օրենքով կանոնակարգված գործունեությամբ հնաքաղաքացիների իրավունքների իրական պաշտպանությունը: Կարծում ենք, որ հենց մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող հասարակական կազմակերպությունների գործունեության հետնանքով է անցումային հասարակության զարգացման հետագա ընթացքում աստիճանաբար առաջանում իրավապաշտպանի ինստիտուտի ձնաանհրաժեշտությունը, որը դառնալով ժողովրդավարական քաղավրա է վերցԱՈՈՒՑ մեը» սված մարդու քների Ա ազադրութ) տ րի պաշտպանության կարնորագույն ֆունկցիան: ր

նմ

թ)

բ Բաո կորում

րավոր լինիիրականացնել

Մոն իր ա տամակարգի ր իրավու ատենա Մ նեն ննե Ա տոանԳնամ

ինչպիսիք

են

ոի Բու եանի Կարոնխն հասարակա»

քաղաքացիների

դիրներ,

անմիջական մասնակցությամբ

կան կյանքի կազմակերպումն ու կառավարումը, իրավական պետության Ա քաղաքացիական հասարակության ձեավորման անհրաժեշտ նախադրյալների ստեղծումը, իրենց իսկ մասնակցությամբ քաղաքացիների շահերի ն իրավունքների իրական պաշտպանությունը, հասարակական կյանքում սոցիալական արդարության հաստատումը ն այլն: 4.

Դայաստանի Հանրապետությունըանցումային փուլում

Հայաստանում ամբողջատիրական, միակուսակցական, գերկենտրոնացված քաղաքական համակարգից ժողովրդավարության անցումը արդյունք էր նախ Ա առաջ քառասնամյա սառը պատերազմում ԽՍՀՄ կրած պարտության, որը անխուսափելի դարձրեց կոմունիստական կայսրության փլուզումը: ԽՍՀՄ փլուզումը նրանից անջատված հանրապետություններին դրել էր իրենց հետագա գոյության ձենըընտրելու անհրաժեշտության առջն: Սառը պատերազմում հաղթանակած կողմը՝ Արնմուտքը ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ, բնականաբար, չեր կարող անտարբեր մնալ այդ հանրապետությունների հետագա ճակատագրի հանդեպ, քանզի կումունիստական վարչակարգը կործաննելուց զատ, նա ստիպված էր մտածել նան ԽՍՀՄ վերականգնումը բացառելու մասին: ԽՍՀՄ փլուզումը սոցիալ-տնտեսական, գաղափարա-քաղաքական Ա բարոյա-հոգեբանական ծանրագույն վիճակ էր առաջացրել գրեթե բոլոր հանրապետություններում Ա նրանցից ոչ մեկը առանց դրսի իրական օգնության ու աջակցության այդ վիճակից դուրս գալ չէր կարող: Ճշմարտությունը պահանջում է ասել, որ Արամտյանզարգացած պետությունները չզլացան ամենաակտիվ աջակցությունն ու օգնությունը ցույց տալ նման իրավիճակում հայտնված այն հանրապետություններին ու ազգային միավորումներին, որոնք պատրաստ էին, կամ համաձայն էին անցնելու Ժողովրդավարության ու շուկայական հարաբերությունների ն լուծելու նրանց առջն ծառացած իրավա-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ծանրագույն խնդիրները: Դա վերաբերում էր ն հանրապետությունների անկախության ճանաչմանը, Ա շուկայական հարաբերությունների ու ժողովրդավարական ինստիտուտների ձաավորման համար անհրաժեշտ միջոցներով օգնելուն, Ա անհատույց նյութական ու ֆինանսական օգնությանը, ն չնչին տոկոսադրույթներով վարկավարմանը այլն: Այլ հարց էր, թե զարգացած երկրների օգնությունը ինչ ձաով Ա նպատակներով էին օգտագործում իշխանությունները Ա ինչքանով էին դրանք ծառայեցվում անցումային փուլի հիմնախնդիրների լուծմանը: ԽՍՀՄ նախկին տարածքում ժողովրդավարության Ա շուկայական հարաբերությունների հաստատումը հակախորհրդային ուժերի կողմից դիտվում էր որպես ԽՍՀՄ վերականգնումը բացառելու ն այդ հանրապետություններում իրենց ազդեցություննու արժեքային համակարգը հաստատելու հիմնական երաշխիք: Ուստի, Արնմուտքի համար ոչ մի նշանակություն չուներ,

թե այդ նորանկախ պետություններն ինչքանով էին պատրաստ հասարակական կյանքում նոր հարաբերություններ հաստատելու համար: Այդ խնդիրները (ապապետականացում ու սեփականաշնորհում, գների ազատականացում, ժողովրդավարականինստիտուտներիձնավորում, միջազգային կազմակերպություններիանդամակցումԱ այլն), նույն Արնմուտքի ակտիվ աջակցությամբ, իսկ ինչ որ տեղ էլ ուղղակի պարտադրանքով, պետք է լուծվեն անցումային փուլում: Ասածը ամբողջությամբ վերաբերում է նան Հայաստանի Հանրապետու-

թյանը: Դայաստանը անցումային

փուլ մտավ նոր սոցիալական համակարգի անցնելուն անպատրաստ: Այսինքն` Հայաստանում մինչե այդ տեղի չէին ունեցել քաղաքական այնպիսի շարժումներ ու զարգացումներ, որոնք ենթադրեին նոր քաղաքական համակարգիանցնելու անհրաժեշտությունը:Այն ինչ տեղի էր ունենում Հայաստանում սկսած 1988թ. սկզբներից, իրավմամբ ազգային զարթոնք էր, համազգային շարժում ուղղված տիրող վարչակարգի դեմ, սակայն ոչ թե այդ վարչակարգը տապալելու, այլ հենց այդ վարչակարգի միջոցով իր ազգային պահանջատիրականիրավունքները պաշտպանելու տվյալ դեպքում, Արցախը Հայաստանի վերամիավորելու համար: Դա համազգային բողոք էր Ա պայքարը ուղղված էր տիրող վարչակարգի ազգային քաղաքականության դեմ, նպատակ չունենալով տապալելու վարչակարգը: Ասածը վերաբերվում է ժողովրդի ճնշող մեծամասնությանքաղաքական կողմնորոշմանը,որը ամենաակտիվ աջակցությունն ու մասնակցությունն էր ցույց տալիս Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու խնդրի լուծմանը, սակայն նույնքան անտարբեր էր անկախ պետականություն ստեղծելու կամ նոր քաղաքական համակարգի անցնելու գաղափարին: Իհարկե կային քաղաքական գործիչներ, մտածողներ Ա նույնիսկ քաղաքական կազմակերպված ուժեր (ԱԻՄ, Հայ Դատ, ՀԱԱԿ), որոնք առաջ էին քաշում անկախության գաղափարը, սակայն դրանք չէին պաշտպանվում բնակչության ճնշող մեծամասնության կողմից, չէին արժանանում նրա աջակցությանը: Սակայն ինչպես ցույց տվեց հասարակության զարգացման հետագա ընթացքը, անկախ նրանից, ժողովուրդը ցանկանում էր, թե ոչ, նա պարտադրված էր ընդունելու իր անկախությունը, որովհետե պայքարելով վարչակարգի վարած ազգային քաղաքականության դեմ, դրանով իսկ նա արդեն ակտիվ մասնակցություն ունեցավ խորհրդային կայսրության փլուզման գործում: Իսկ կայսրության փլուզումը ինքնաբերաբար հանգեցնում էր անկախ պետականության հաստատման անհրաժեշտությանը:Եվ ստացվել էր այնպես, որ մի կողմից հայ ժողովողը (ԽՍՀՄ մյուս Ժողովուրդները նույնպես) չէր պայքարում անկախություն ձեռք բերելու համար, մյուս կողմից նրա պայքարը ուղղված լինելով վարչակարգի ազգային քաղաքականության դեմ ն մասն կազմելով ԽՍՀՄ փլուզմանը, դարձել էր անկախ պետականություն գրավականներից մեկը:

ստեղծելու հիմնական

է, որ հայ ժողովուրդը նախապատրաստվածչէր անԱսածից հետնում հակախ պետականությանպայմաններում ապրելուն, ուստի Հայաստանի պեինչպես դառնում էին մար անցումային փուլի հիմնական խնդիրներից պայպետության անկախ Ժողովրդին էլ տականության կայացումը, այնպես

մաններում ապրել սովորեցնելը: է Իրավական (դե յուրե) տեսանկյունից Հայաստանը անցումային փուլ մտել 1990թ. օգոստոսի 23-ին Հայաստանի Հանրապետության գերագույն խորհրդի ընդունած հռչակագրի հիման վրա 1991 թվականի սեպտեմբերի Ժո21-ին կայացած անկախության ընդունման հանրաքվեից հետո, որով հայ մի տարածքներից պատմական իր ղովուրդը կամքի ազատ դրսնորմամբ ու պետականուանկախ ապրելու անկախ ազատ մասի վրա հռչակեց իր թյուն ստեղծելու ցանկությունը, սկիզբ դնելով հին սոցիալական համակարԷ նոր համակարգի ձեավորման գործգի ապա միացնել մոնտաժման ընթացին: Տրամաբանական կլիներ ընդուներ, որ անցումային փուլը Հայաստանումսկսվել է 1988թ. սկզբներից, նկատի ունենալով երկրում տեղի ունեցող այն իրադարձություններըու քաղաքականզարգացումները,որոնք անխուսափելի դարձրին հասարակության սոցիալական համակարգի արմատականվերափոխումը: Գիտական գրականության մեջ կա այն տեսակետը, որ անցումային փուլի գործունեական հիմունքները (դե ֆակտո) սկսվել էին ձնավորվել դռնս

1980-ական թվականներից: 1980-ական թվականների կեսերից Գորբաչովյան քաղաքականության ն (արագացում, վերակառուցում, դեմոկրատիայիկատարելագործում այլն) միտված զարգացումները ԽՍՀՄ-ում քաղաքական ունեցող տեղի շնորհիվ ն էին հասարակության տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական ազգային հասահարաբերություններիոլորտների բարեփոխմանը: Փորձ էր արվում Ա քաղաքական համակարգերում իրարակության սոցիալ-տնտեսական կանացնել փոփոխություններ, որոնք թույլ տային կենսունակ դարձնելու ու կործաարդեն իրեն սպառած Ա բոլոր չափանիշներով դեպի քայքայում Այսինքն, վարչակարգը: քաղաքական նում գնացող ամբողջատիրական նպատակ էր դրվել ներհամակարգային փոփոխությունների իրագործման միջոցով կատարելագործել համակարգային որոշ տարրեր, քաղաքական համակարգը թողնելով անփոփոխ, ինչը, բնականաբար, տեղի ունենալ չէր

կարող:

Արդեն նշվել է, որ քաղաքական համակարգը հասարակական հարաբերությունների, կառույցների հաստատությունների ն ինստիտուտների փոխէ: Ուստի պետք է ընկապակցված, փոխպայմանավորվածամբողջություն

հադունել, որ համակարգային տարրերից որնէ մեկի փոփոխությունը դրան է Անհնար է մապատասխանփոփոխություն ենթադրում ողջ համակարգում: ժողովրդավահաստատել ն. կատարելագործել հասարակության կյանքում րական սկզբունքներ առանց հին ընտրական համակարգը արմատապես հափոխելու, առանց այլախոհության ազատության, բազմակուսակցական

մակարգի ձեավորման: Հնարավոր չէ հասարակության տնտեսական համակարգում մասնավոր սեփականության, շուկայական հարաբերությունների, թեկուզ Ա սահմանափակ շրջանակներում, հաստատում` անփոփոխ թողնելով գերկենտրոնացված ամբողջատիրական պլանային տնտեսության համակարգը: Չէր կարող իրականացվել ազգերի իրավունքների ընդլայնմանը միտված քաղաքականությունը առանց հրաժարվելու ազգերի ճակատագիրը մեկ կենտրոնից տնօրինելու սկզբունքից, առանց նրանց ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքից օգտվելու իրական պայմանների ստեղծման նայլն: Ասել է թե ամբողջատիրական քաղաքական վարչակարգը կործանումից փրկելուն միտված Գորբաչովյան քաղաքականությունը ի սկզբանե դատապարտված էր չիրականանալու: Սակայն հենց այդ ներհամակարգային փոփոխությունների անարդյունավետությունն էլ համոզիչ կերպով ցույց տվեց, որ մասնակի փոփոխություններով հասարակությունը կործանումից փրկել հնարավոր չէ, ընդգծեց սոցիալական համակարգի արմատական փոփոխության անհրաժեշտությունը, հասարակությանը հուշեց մերժելու, ոչնչացնելու հին համակարգը ն նոր սոցիալ-քաղաքական համակարգ ձնավորելու անհրաժեշտությունը, դրանով իսկ վերածվելով անցումային փուլի գործունեական հիմունքների, հասարակությանը մղելով դեպի անցումային փուլ: Անցած 15 տարիների անցումային փուլը Հայաստանում ըստ իշխանու-

թյունների գործունեության սկզբունքների ու մոտեցումների, ըստ իրականացվող սոցիալ-տնտեսական Ա կադրային քաղաքականության կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք շրջանների. 1. 1988-1998թթ.-սկզբնական փուլ-մինչն 1991թ. Կոմունիստների անգործունեության մատնված, իսկ 1991թ.-ից ՀՀՇ-ի կլանային իշխանության Ժամա-

նակաշրջան,

1998-2003թթ.-այլ կուսակցությունների մասնակցությամբ Հանրապետական կուսակցության, իսկ 1999թ. մայիսից միասնության դաշինքի իշխանության ժամանակաշրջան, 3. 2003 թվականից-երեք քաղաքական կուսակցություններից`ձանրապետական, Օրինաց երկիր Ա ՀՅԴ, ձնավորված կուալիցիոն կառավարության ժամանակաշրջան: Ամենածանը շրջանը Հայաստանի Հանրապետության համար անցումային փուլի սկզբնական շրջանն էր ն ահա թե ինչու՞: Նախ նշենք, որ անցումային փուլում Հայաստանը պետք է լուծեր այն նույն խնդիրները, որոնք անհրաժեշտ էին ամբողջատիրությունից Ժողովրդավարության անցնելու համար, այսինքն արմատական փոփոխություններ պետք է իրականացվեր հասարակության սոցիալական համակարգի բոլոր օղակներում, ձնավորելու այն բոլոր կառույցներն ու ինստիտուտները, հարաբերություններն ու սկզբունքները, որոնք անհրաժեշտ էին ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի, մասնավոր սեւականության հիմքով տնտեսության Ա դրա գոյության երաշխիքը հանդիսացող շուկայական հա2.

րաբերություսների հաստատման համար: Այս բոլորին գումարվում էր նան այն, որ ձայաստանը այդ խնդիրները պետք է իրականացներ չափազանց բարդ ու ծանրագույն սոցիալ-քաղաքական իրադարձությունների պայման-

ներում:

Հայաստանը անցումային փուլ մտավ սոցիալ-տնտեսական, պատերազմական իրավիճակի, գաղափարա-քաղաքական հակասությունների չափազանց ծանր բեռն ուսած, ինչի հետեանքով ծանրագույն սոցիալական վիճակ առաջանալուց զատ, հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների քայքայումն ու հետընթացը, ապակայունացնումն ու կամայականությունների ծավալումը դարձան անխուսափելի, ինչը անցումային հասարակության առջն լրացուցիչ դժվարություններ էր հարուցում: Այդ դժվարությունները ինչպես առարկայական (օբյեկտիվ), այնպես էլ ենթակայական(սուբյեկտիվ) բնույթի էին: Երկրի հսկայական տարածքի վրա 1988թ. դեկտեմբերյան երկրաշարժի ավերածությունները տասնյակ հազարավոր զոհերով Ա հարյուր հազարավոր անօթնան մնացած մարդկանցով, տնտեսական շրջափակումների հետնանքով անգործության մատնված արտադրությունն ու զանգվածային գործազրկությունը, պատերազմական իրավիճակի հարուցած դժվարությունները, հանրապետությունում մոտ երեք հարյուր հազարի հասնող փախստականների առկայությունը սկզբնական շրջանում լրացուցիչ լարվածություն, բարդություն էին առաջացնում անցումային խնդիրների իրականացման համար: Սակայն նշված առարկայական դժվարությունները գնալով բազմապատկվում, խորանում ն էլ ավելի անլուծելի էին դառնում հենց իշխանությունների վարած քաղաքականության պատճառով, այլ կերպ ասած սուբյեկտիվ գործոնի պատճառով: 1990 թվականի մայիսի գերագույն խորհրդի ընտրությունների արդլունքով իշխանության էր եկել պետության կառավարման փորձ չունեցող անձեռնահաս (ոչ կոմպիտենտ), ոչ արհեստավարժ մարդկանց մի խումբ, որոնց միավորել էր իշխանությունը նվաճելու Ա դրա միջոցով հարստանալու ներքին համաձայնությունը, չմոռանալով ընդունել կոսմոպոլիտի կեցվածք Ա ներկայանալ որպես լիբերալիզմի գաղափարախոսներ: Նկատենք, որ այդպիսի ընդունակություններով ն արժեքներով մարդկանց խումբը իշխանության կարող էր գալ միայն, ինչպես ազդեցիկ, հզոր, իրենց աշխարհաքաղաքական շահերը հետապնդող արտաքին ուժերի, այնպես էլ իրենց նեղ շահերը հետապնդող նախորդ վարչակարգի նոմենկլատուրայի մեծամասնության ակտիվ աջակցության ու հովանավորության շնորհիվ: Արտաքին ուժերի հիմնական նպատակը դրածո իշխանությունների միջոցով տարածաշրջանում իրենց ազդեցությունը հաստատելն ու իրենց տնտեսական ու քաղաքական շահերի ապահովումն էր: Կոմունիստական ն վարչական նոմենկլատուրան իր ունեցած քաղաքական իշխանության արտոնությունների շնորհիվ ստվերային Ա անօրինական ճանապարհով հսկայական հարստություն էր կուտակել, բայց գոյություն

ունեցող իշխանության գաղափարական կապանքները թույլ չէին տալիս այդ հարստությունը դնել ազատ շրջանառության մեջ, զբաղվել ազատ տնտեսական գործունեությամբ ն ձեռք բերել նաւ, տնտեսական իշխանություն: էր ձգտում Այն մոտեցումներով ու գաղափարախոսությամբ, որ ՀՀՇ-ն իշխանության (տնտեսության ազատականացում,շուկայական հարաբերությունների հաստատում, սեփականաշնորհում Ա այլն), լրիվ ձեռնտու էր կոմունիստական նոմենկլատուրային, քանզի դա նրանց ստվերային, անօրինական ճանապարհով կուտակած հարստության օրինականացման ամենակարճ ճանապարհն էր: Ահա թե ինչու էր նախկին նոմենկլատուրան շահագրգռված իշխանությունը հանձնելու նորքաղաքական ուժին, արտաքնապես հակադրվելով, իսկ ներքուստ աջակցելով ու հովանավորելով նրան: Անցյալի փորձը մեզ արդեն համոզել է, որ հայ Ժողովրդի գաղափարական Ա քաղաքական կողմնորոշումները մեծ տերությունները միշտ էլ օգտագործել են այս տարածաշրջանում իրենց հեռահար ծրագրերը իրագործելու համար: Միջազգային քաղաքական զարգացումների Ա աշխարհի քաղաքական ու էթնիկական քարտեզի ձեավորման արդի փուլում ձայաստանը մասնակցություն չունենալով համաշխարհային կառավարմանն ու նոր աշխարհակարգի ձենավորման գործընթացներին,այնուհանդերձ գտնվում է այդ գործընթացները իրականացնողների ազդեցության ոլորտում Ա հայտնվել է աշխարհաքաղաքական շահերի կիզակետում, ինչն էլ անխուսափելի է դարձնում գերտերությունների կողմից Հայաստանի նկատմամբ պարտադրանքի կիրառումը: Այս պարագայում չափազանց կարնորվում է պետության ներքին Ա արտաքին անվտանգության պաշտպանության խնդիրը: Պետությունը իր արտաքին անվտանգության խնդիրները կարող է լուծել այն Ժամանակ, երբ ստեղծել է ներքին անվտանգության հուսալի նախադրյալներ, որոնցից ամենաէականն ու անհրաժեշտը ազգի կազմակերպվածության աստիճանն է, ազգի քաղաքական կազմակերպման այնպիսի ձնը, որն աչքի է ընկնում իր ներքին կարգապահությամբ, օրինականությամբ, համախմբվածությամբ ու հայրենասիրությամբ: Միայն այս դեպքում է հնարավոր դիմագրավել այնպիսի արտաքին ազդեցությունների ու պարտադրանքների, որոնք չեն բխում կամ ոտնահարում են ազգային շահերն ու իրավունքները: Որքան ներքնապես կազմալուծված է ազգը Ա որքան նրա քաղաքացիները զբաղվում են միայն իրենց գոյատնման խնդիրներով, այնքան նա հակված է առանց դիմադրության համակերպվելու արտաքին ազդեցություններին, կորցնելով իր ազգային ինքնությունն ու արտաքին անվտանգության պաշտպանության հնարավորությունը: Հայաստանում իշխանության եկած քաղաքական ուժը՝ ՀՀՇՆ-իր, գործունեությամբ ոչ միայն չէր փորձում իրականացնել այդ կարնորագույն խնդիրը, այլն ջանադրաբար նպատակամղված կազմալուծում էր ազգի միասնությունը, ջլատում նրա ուժերը, հալածանքի ենթարկելով ազգային շահերով մտահոգված քաղաքական ուժերին, կուսակցություններին, անհատների ու քաղաքական գործիչների: ՀՀՇ-ի այդպիսի քաղաքակա201

նության հետեանքովհասարակական կյանքը կազմալուծվեց,ավելի վատթարացավ Ժողովրդի սոցիալական վիճակը: Երկրում գլուխ

զանգվածայինբարոյազրկման, ու

արտագաղթի ալիքը:

բարձրացրեց հանցագործությունների, հուսահատության

Իշխանությունների վարած այդպիսի արտաքին

նությունը այնպիսի տպավորությունէր

թողնում,

որ

ներքին քաղաքակա-

նրանց վարժեցրելկամ

հրահանգել էին միայն քանդել, ոչնչացնել ու փոշիացնելայն ամենը, ինչը կարելի էր դարձնել անցումային փուլի խնդիրներիլուծման, հասարակության կայունացմանու զարգացման հիմք: Իշխանությունների նմանատիպ գործունեությանհետեանքով հասարակությունը թաղվեց համատարած անորոշությունների,

քաոսի, անօրինականությունների ու կամայականություններ գարշահոտ ճահճում: Ղարաբաղյանհարցի նկատմամբ իշխանությունների որդեգրած պարտվողական ն ապազգային կեցվածքըառաջացրեց ոչ միայն ժողովրդի զայրույթը, այլն 1987թ. կեսերից խորը հակասությունծնեց հենց իշխանության ներսում, երկփեղկելովայն Ա առաջացնելովերկու հակադիր բնեռներ: Ժողովրդիցօտարված, իսկ 1998Թ նախագահական ընտրություններում զանգվածայինու կոպիտ ընտրակեղծիքների հետեանքովնաւ միջազգայինհանրույթից մեկուսացված մտավ քաղաքական ճգնաժամի իշխանությունը փուլ, ինչն էլ անխուսափելիդարձրեց իշխանափոխությունը: 1998թ. փետրվարի 4ՀՇ սկզբներին իշխանախումբը հրաժարականտվեց: Ավելի ճիշտ կլիներ ասել, որ հրաժարականտվեցին ՀՀՇ ապազգային թնը կազմող առաջին դեմքերը,իշխանությունը զիջելով իրեց իսկ ներսում ձւավորված ազգային մտածելակերպով քաղաքական գործիչների խմբին: Ուստի տեղի ունեցածը ոչ թե իշխանության, այլ իշխանախմբի փոփոխություն էր1998թվ. մարտի 16-ին Լ. 30-ին երկու փուլով տեղի ունեցան արտահերթ նախագահական ընտրություններ: Երկրի նախագահընտրվեց Ռ.Քոչարյանը (մինչն այդ վարչապետ),որին պաշտպանում ն. աջակցում էին ինչպես իշմաս կազմող խանությանը որոշ ուժեր (Հանրապետական կուսակցություն, Երկրապահների կամավոր միության Լ այլն), այնպես էլ ՀՀՇ-ի կողմից հալածված ու նրան ընդդիմադիր կուսակցություններ

(ՀՅԴ, ՀՌԱԿ ն

այլն): 1999թվ. մայիսին կայացած ընտրություններում նոր ձնավորված «Միասնություն» Պաշինքը (ՅԿ, ԱԺԿ, ԵԿՄ) ազգային Ժողովում մեծամասնություն կազմելով ձնավորեց նոր կառավարությունՎ. Սարգսյանիգլխավորությամբ, որին մաս էին կազմում նան նախագահինընտրություններում ակտիվ աջակցած քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներ: Այսպես սկսվեց անցումայինփուլի շրջանը Հայաստանի երկրորդ Հանրապետությունում: Աչքի առաջ ունենալով

նախորդների թույլ տված սխալները ն դաս քաղեդրանցից նոր իշխանությունները արմատական փոփոխություններ մտցրին ներքին ն արտաքին քաղաքականության որոշ ուղղություններում, շեշտը դնելով հատկապես այն խնդիրների լով

իրականացմանվրա, որոնց ան-

րականի պատճառը: Վերջապես իշխանությունը դեմքով շուռ էր եկել դեպի հասարակության առջե ծառացած սոցիալ-տնտեսական, իրավաքաղաքական ն հոգնոր մշակութային խնդիրների լուծումը: Ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց նախորդների կողմից մոռացված երկրաշարժի գոտին, ակտիվ գործունեություն ծավալեց նրա վերականգման ուղղությամբ ե կարճ Ժամանակահատվածում արձանագրվեցին ակնառու հաջողություններ բնակարանաշինության, առողջապահական օբյեկտների Ն դպրոցաշինության բնագավառներում, ձեռնարկվում են քայլեր արդյունաբերական օբյեկտների վերաբացման ն նորերի ստեղծման ուղղությամբ, ինչի շնորհիվ կստեղծվեն նոր աշխատատեղեր: Հանրապետությունում գործարկված մի շարք խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների Ն լայն թափ ստացածշինարարության շնորհիվ ստեղծվել են տասնյակ հազարավոր աշխատատեղեր, ինչը նոր իշխանությունների, հատկապես երկրի նախագահի նախընտրականծրագրերի Ա խոստումների կատարում էր նշանակում: Օրենսդրական գործունեության շնորհիվ իշխանությունները նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին ներդրումների, համատեղ-ձեռնարկությունների ստեղծման համար, ձնաավորելով դրան համապատասխան իրավական

դաշտ-

Նոր մոտեցում դրսնորվեց կադրային քաղաքականության մեջ: Ի տարբերություն իրենց նախորդների, որոնք կադրերը ընտրում էին ըստ իրենց անձնական կապերի ու վստահության, նոր իշխանությունները կադրերի ընտրության ժամանակ կողմնորոշվում էին մասնագիտական ընդունակությունների, արհեստավարժության սկզբունքից: Վերականգնվեցին հալածված ու արգելված կուսակցությունների ու լրատվամիջոցների իրավունքները, բանտերից ազատվեցին անհիմն մեղադրված մարդիկ, ինչը նպաստեց հանրապետությունում Ժողովրդավարական սկզբունքների ձւավորմանն ու հաստատմանը: Արմատապես փոխվեց արտաքին քաղաքականության ուղղվածությունը: Պետական քաղաքականության մակարդակի բարձրացվեց հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը: Վերականգնվեցին Հայաստան Սփյուռք խզված կապերը Ա սփյուռքը սկսեց ակտիվորեն ներառվել հայրենիքի վերաշինման գործընթացների մեջ: Հայաստանը անդամակցում է մի շարք ծանրակշիռ միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում Եվրոխորհրդարանին, ինչը նույպես նպաստում է հանրապետությունում Ժողովրդավարության հաստատմանը: Ի տարբերություն նախորդ իշխանությունների որդեգրած կեցվածքի, նոր իշխանությունները Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման հարցում ունեն իրենց հստակ դիրքորոշումը (Ղարաբաղը երբեք մաս չի կազմել ադրբեջանական պետության), ն միջազգային կառույցներում խնդրի կարգավորմանն ուղղված բանակցություններում կամ քննարկումներում միշտ կողմնորոշվում են մեր ազգային շահերով:

որի ժողովի ընտրություններ, մայիսի 25-ին կայացավԱզգային ապահոկարողացան ներկայությունը արդյունքովԱզգայինԺողովում իրենց

այն թե ստեղծելու պավորււթյունը իշխանություն,

է կարելի շա Դրական տեղաշարժերի թվարկումը ասածը նպատակ չունի ները անթերի են, որ նրանց գործունությունը բավարարում է հասարակությանը, որ լուծվել են հասարակությանը հուզող բոլոր հարցերը Ա այլն: Ասածի նպատակնէ ցույց տալ նախորդ Ա նոր իշխանությունների նեության սկզբունքների, ազգային պետական մի շարք խնդիրների վերատարբերուբերյալ նրանց պատկերացումների ու մոտե ցումների որակական ' Բրո

թ.

ԱՀԿ),«Արդարություն»

կուսակցությունը Ղանրապետական Հայաստանի Դաշ(ՕԵԿ), Հայ Հեղափոխական կուսակցությունը երկիր Ա դաշինքը, Օրինաց

վել

Գործու,նակցությունը (ՀՅԴ),

թյունները: Այսօր էլ հասարակությունում

առկա են բազում չլուծված խնդիրներ, ինչը ժողովրդի առաջացնում արդարացի դժգոհությունը: Հանրապետությունում դեռես առկա է սոցիալական ծանր իրավիճակ, չնչին են բյուջետային աշխատողների աշխատավարձերը, կենսաթոշակները, գոյություն ունի գործազուրկների Ա փախստականների չլուծված խնդիրներ: Իշխանության ոչ բոլոր մարմիններն են հստակորեն իրականացնում իրենց գործառույթները, իշխանական կառույցներում բազմաթիվ են իրենց նեղ, կլանային տապնդող, պետական մտածելակերպից զուրկ անհատներ, որոնք հասարակության մեջ անօրինակությունների դրսաորման հեղինակներն են: Չմոռանանք, որ նոր իշխանական համակարգում շատերը նախորդ խանության մեջ նշանակալից դերակատարություն ունեցող, նրանց սկզբունքներն ու գաղափարախոսությունը դավանող անհատներ ենԱ կարող են գործել նախորդներից որդեգրած գործունեության սկզբունքներով: Այս բոլորի պատճառով Ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը չի վստահում իշխանություններին Ա. հասարակության մեջ իրականացվող փոփոխությունները չ չի ընկալում, որպես իր բարեկեցությանն ուղղված գործընթացներ: Այնուհանդերձ 1998-2003թթ. ժամանակաշրջանում իշխանությունների գործունեության ու վարած քաղաքականության շնորհիվ հնարավոր եղավ կասեցնել հասարակության քայքայումն ու հետընթացը, իրականացնել այնպիսի փոփոխություններ, որոնք անցումային փուլի անհրաժեշտ նախադրյալներ են Ա սկիզբ դնել հասարակության վերընթաց է

Ի շահերը

հիմնական

րման խնդիրների

զարգացման:

րերը:

չափազանց

էլ անցան Երկուընտրություններն ու վերաբերյալդժգոհություններնբողոքարկումնեմամբ, որի արդյունքների էին ունեցել ընտտեղի քանզի իրոք սուր ձներ ընդունեցին, րը բավականին դարձել էին Ժամանակ երկար որոնցքննարկումները րախախտումներ, առարկա: պարզաբանման դատարանների (336, երեք կուսակցություններ

ստացած Ազգային ժողովի մանդատներ ընդհանուրծրագրի շուրջ երկիր, ՀՅԴ), միավորվեցին

Օրինաց

համատեղ կառավարություն, կոալիցիոն Սա նորույթ էր

կազմեցին

ստանձնելով իշխանությանպա-

կարող Հայաստանիհամար տասխանատվությունը: խնդիրներիլուծման, հատկապեսժոդեր խաղալ անցումային Ա

նպաստավոր

ինչից ելնելով էլ, մենք

գործընթացներում, հաստատման ղովրդավարության փուլի ներկայիս շրջանը, այն

անվանելով առանձնացնումենք անցումային ահա ինչու՞: թե փուլ: Եվ, զարգացման անցումայինհասարակության կային այլ կուսակցություննույնպես կազմում Նախորդ կառավարության մասնակից սակայն այս դեպքում իշխանությանը ներկայացուցիչներ, ների,

չէր

կրում

կառավարության

պատասխանատվություն կուսակցությունը էր կառավարությունը համար, քանզի նա իրականացնում գործունեության

իշխող ձեաավորված

ծրագիրը, նույնիսկ, կուսակցության

եթե համաձայն չի

դրույթներին: ծրագրային լավագույն դեպքում կամաս կազմող կուսակցությունը Իշխանությանը կառակրել իրեն վստահվածբնագավառում րող է պատասխանատվություն ոչ արդյունքների բայց գործընթացների, իրականացման ծրագրի

նրա

վարության

համար:

նրանում ներառված կուսակցոււթյան ժամանակ,,նր ն կառավարությա Կոալիցիոն արժանացածծրագիր հավանությանն են բոլորի թյունները, նախ ընդունում ծրագրում ընդունվածբոլոր Ա համաձայնվում են համատեղ իրականացնել կազմած բոլոր կուսակկոալիցիոն Այս դեպքում,արդեն նախատեսումները: են կրում ընդունած պատասխանատվություն հավասարապես ցությունները անդամները հավաէ, թե կոալիցիայի նազմ ան համար: Ասել Ա անկախ ծրագրիիրականաց պատասխանատվությունը սարապես ստանձում են իշխանության նախարարական կազմում քանի նրանից, թե նրանք կառավարության նրանքդառնում են

դրականության արդ.

իրականացՈւստի, ելնելով 1998-2003թթ. անցումային փուլի խնդիրների մանն ուղղված նոր իշխանությունների վարած յունքներից, կարելի է այն բնորոշել որպես հասարակության կայունացման Ն զարգացման նախադրյալների ստեղծման ժամանակաշրջան: 2003թվ. փետրվարի 19-ին Ա մարտի 5-ին երկու փուլերով տեղի ունեցած նախագահական ընտրություններում Ռ. Քո Քոչարյանը վերընտրվեց երկրի նախագահ: Նրան ակտիվորեն պաշտպանում էին երկրում մեծ Ն թյուն ունեցող ճանաչված քաղաքական կուսակցություններ (41Կ, Օրինաց երկիր, 4ՅԴ, ՀՌԱԿ Ա այլն), որոնք նախո րդ ընտրություններում նույնպես պաշտպանել էին Ռ. Քոչարյանի թեկնածությունը Ա նախընտրական ,

(ԱԱԿ)

կուսակցությունը Ազգայինմիաբանություն (ՄԱԿ): կուսակցությունը Ազգային Միավորված պայքարի դրսնորսուր

նամրու

ծրազ-

ղեկավարում, բնագավառներ համար պատասխանատու: գործունեության կառավարության

ունեն պորտֆելներ են

Այս

ամբողջ

ինչ

պարագայում,քանի

որ

պատասխանատվություն կուսակցությունները համար, գործընթացների

իրագործվող այն բնագավառներում կրում ծնվում ապա, բնականաբար պատկանում, չի իրենց որի ղեկավարումը

են

նան.

է այդ

բնագավառների վրա հսկողություն սահմանելու Ա' իրավունք, ւ պարտականություն: Հակառակ դեպքում, անհավանական ս անտրամաբանական կլիներ պատասխանատվություն կրել մեկի գործունեության համար, առանց այդ գործունեության վրա հսկելու իրավունքի: Այս դեպքում, կոալիցիոն կառավարության գործունեությունը շատ ավելի թափանցիկ է դառնում հասարակությանհամար, նախ Ա առաջ հենց կուսակցությունների միջոցով: Կառավարություն կազմած կուսակցությունների համար ստեղծվում է մի տեսակ առողջ մրցակցության դաշտ դրսնորելու իրենց հնարավորություններն ու արժանիքները, կոնկրետ գործերով ապացուցելու, որ իրենք կարող ու ընդունակ են հասարակական կյանքի կառավարումը իրականացնելու Ա արժանանալու հասարակության վստահությանը: Ինքնին հասկանալի է, որ նման սկզբունքներով գործառելուց կարող է շահել ողջ հասարակությունը: Կարելի է ասել, որ հենց այդ սկզբունքի իրականացմամբ է հնարավոր որոշել կոալիցիոն կառավարության կայացման աստիճանը:

Գրականություն ԱբրահամյանԼ. Հ. Ազգային ինքնությունը որպես պրոցես: Ինքնություն. Եր. 1995 Գնորգյան Հ.Ա. Ազգ, ազգային պետություն, ազգային մշակույթ. Եր. 1997. Վարությունյան Էդ. Անցումային հասարակությունը որպես տրանսֆորմացիոն գործունեության համակարգ: Եր 2000 ձովսեփյան Ա. ձասարակական հարաբերությունների վերարտադրության սոցիալ-փիլիսոփայականպրոբլեմները: Եր. 1986. ձովսեփյանԱ.Ս.ՀովհաննիսյանՍ. Քաղաքականությանպատմական

1. 2.

3. 4.

5. 6. 7.

դասերը Մուլօ8

.Ճ.Է.

ՇՔՇՆՇԵԼՒօԱ

16քօօուօ6 06166180. Լէլքօ6Ո6ԻԼԵԼ ԽՀ ՇԷԵ. 1998. Ղքճոօֆօքուուոտ.

Է/ոՄւօ88 ԷԼ.Փ. 2Ճո3Յ:Յոո

օ1քո16Րոմ

ՇօԱԱՕՈԾԻԼՎՇՇԽԱՏ ՔՇՇոՇոօ8ՅՒոո.

ԵՄՕ8.ԼԱՒՈԼԻ088.Օ.

10.

Շօատօոօոտչ ոօքօօղւօ8օ

ՕՈ 0Ի1 06166186. ՈՅքօշ»

ոշքաօոտ. ԸօաաօոՕՐԱՎՇՇԵՄԾ

ԻԼ. 1999 /Ճ.1Լ 11օոուօոօրրչ. 11օմոքաու Ճ. 11. Աքօոօշժքւ 116քօօքօաաճ: Լ1ՇքօչՕՂ8ԵԼՇ ԱքօթօօԵլ

ԽԼ.1990

11. ԸՕ6ուօ

)Օ. 1. Ըօ6ոօ:ուծ

ՕՅԼԱՏ6180.ԷԸ8օղքՕ65»

ՇՕԱՔԾՈՕԻՈՎՇՇԽՔՇ 1ՇՇՈՇՈՕՑՅՒԼՈՒ.

1994 Ի4

66082111.

ԿՇՈՕՏՇԵՑ

1995 Վ4

1999 10

Օ ՇՐՕ

11 հԼՇՃՅԱՈՅԵԼ.

ՔՅԽՇՈՇոք.

ԳԼՈՒԽ Ժողովըդավարությունը 1.

ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ն հասարակության

.Ժողուվրդավարությանզարգացման

առաջըն

պատմական էտապները

«Ժողովրդավարություն» (դեմոկրատիա) արտահայտությունը վերցված է հունարեն ժօռոօՏ-Ժողովուրդ Ա 6-8էԷԹՏ-իշխանությունբառերի համակցությունից, ինչի համար էլ այն, բառացի թարգմանությունից ելնելով, բնորոշվում է որպես ժողովրդի իշխանություն: Ժողովրդավարությունը ծնունդ է առել Աթենական քաղաք-պետությունում մ.թ.ա. դարում Ա համարվում է պետական կառուցվածքի հնագույն աշխատությունից տեղեկաձներից մեկը: Արիստոտելի '"ՃՓոռօեոճոօուոչ նում ենք, որ ժողովրդավարությունը արդյունք էր հին աշխարհի երկու հիմնական խավերի` ժողովրդի Ա արիստոկրատիայի գրեթե յոթ դար տնած անզիջում պայքարի, որի ընթացքում ժողովուրդը կարողացավ արիստոկրատիայի հետ հավասար քաղաքական կյանքին մասնակցելու Ա օրենսդրական նախաձեռնություններով հանդես գալու իրավունք ձեռք բերել: Ստեղծվեց պետական կառուցվածքի ն իշխանության կազմակերպման այնպիսի ձն, որի դեպքում հասարակությունը կառավարում էին ոչ թե մեկը, կամ խումբը, այլ բոլոր քաղաքացիները: Աթենական պետության մեջ կենտրոնական քաղաքական ինստիտուտը քաղաքացիների ժողովն էր, որին մասնակցում էին 5-6 հազար ազատ քաղաքացիներ, միայն տղամարդիկ: Իշխանությունը պատկանում էր լիիրավ քաղաքացիների ժողովին, քաղաքական որոշումները ընդունվում էին հրապարակային քննարկումների ընթացքում քաղաքացիներիձայների պարզ մեծամասնությամբ: Ժողովը իրավասու էր օրենքներ ընդունել, տնօրինել պետական գանձարանը, որոշելու պատերազմի ն խաղաղության հարցերը: Կառավարման համակարգում պաշտոնները բաշխվում էին վիճակահանության սկզբունքով, քանզի բոլոր քաղաքացիները, որոնք մասնակցում էին Ժողովին, կարող էին պաշտոններ զբաղեցնել: Սակայն հարկ էնշել, որ Աթենական պետության մեջ 400 հազար բնակիչներից միայն 40 հազարն էր համարվում լիիրավ քաղաքացի Ա միայն նրանք իրավունք ունեին մասնակցելու քաղաքական կյանքին Ա ժողովին: Կանայք, եկվորները ստրուկները այդ իրավունքներից չէին օգտվում: Այդպիսին էր ժողովրդավարությունը իր սկզբնական շրջանում: Հետագայում, հենց նույն աթենական պետությունում ժողովրդավարությունը վերաճեց ամբոխավարության, որի առանձնահատուկ գիծը օրենքներին չենթարկվելն էր, ինչը ծնունդ տվեց անարխիզմին Ա վարկաբեկեց Ժողովրդավարությունը: Աթենական ժողովրդավարությունը տնեց մոտ 200 տարի, դառնալով այդ Ժամանակաշրջանի հասարակության քաղաքական համակարգի կառավարման լավագույն մեխանիզմ: Ֆեոդալական հարաբերությունների, միապետության հաստատումով ժողովրդավարությունը երկար Ժամանակով անցավ պատմության գիրկը: 17-18 դարերի հեղափոխությունների, հատկապես ֆրանսիական 1789թ. մեծ հեղափոխությունից հե-

տո, որը առաջ քաշելով ազատության, հավասարությանԱ եղբայրության կարգախոսը, սկիզբ դրվեց ժողովրդավարությանսկզբունքների վերածնունդի: Սակայն, հենց նույն Եվրոպայում ժողովրդավարության սկզբունքները տարբեր երկրներում իրենց ձաավորման առանձնահատկություններն էին դրսնորում: Եթե ֆրանսիական հեղափոխությունը ժողովրդավարության սկզբունքների հայտարարությամբսկզբնավորեցԱ լայն հնարավորություն ընձեռնեց Ժողովրդի ներկայացուցչական իշխանության հաստատման համար առանց անհատի ազատության երաշխավորության, ապա Անգլիայում 1688թ. հեղափոխությունիցհետո հաստատվածսահմանադրական միապետության պայմաններում հաստատվեցին անհատի ազատությունների (լիբերալիզմի) սկզբունքները, սակայն առանց ժողովրդավարության, ինչը պատճառ դարձավ Եվրոպայում երկար ժամանակ ժԺողովրդավարությանն լիբերալիզմի առանձին-առանձին գոյության: Եվրոպայում տիրող այդպիսի քաղաքական զարգացումները դրական նշանակություն ունեցան նոր ձաավորված ԱՄՆ-ի համար, որտեղ փորձ Ա լիբերալիզմի միավորմամբ արվեց ժողովրդավարության ստեղծել պետական կառուցվածքի նոր ձա: 1775-1783թթ. անկախության համար մղած պատերազմի ընթացքում գաղութները իրենց Անգլիայից անկախ հռչակեցին: Օրենսդրական ժողովը հանդես եկավ պառլամենտական իշխանության գերակայության օգտին: 1776թ. Ֆիլադելֆիայում այդ ժամանակի բոլոր 13 նահանգների ներկայացուցիչներիկողմից ընդունվեց անկախությանհռչակա-

գիր, որի հիմնական

գաղափարը լիբերալիզմի սկզբունքների հաստատումն

այդ իրավունքները ծումն էր: ու

ապահովող սահմանադրական պետության ստեղ-

Սակայն, դրան զուգահեռ հենց սկզբից էլ հեղափոխությանընթացքում ժողովրդական զանգվածները պահանջում էին պետական իշխանության մարմիններում իրենց լայն ներակայացուցչություն:Այդ պահանջները իրական հիմք ունեին, քանի որ ժողովուրդը ակտիվորեն մասնակցում էր քաղաքային ժողովներին Ա իր ազդեցությունն էր թողնում քաղաքային իշխանությունների ձաավորմանվրա, իսկ հետագայում նան տեղական բոլոր մակարդակների իշխանության մարմինների ձաավորման վրա: 1787թ. ընդունած ԱՍՆ ն

Սահմանադրությունըդարձավ ազատական (լիբերալ) գաղափարների ժողովրդավարական սկզբունքների համաձայնեցմաներաշխավորը:

Ամերիկյան պետության հիմնադիրները մշակեցին Ա իրականացրիննորմերի մի համակարգ, որը համատեղում էր ժողովրդի իշխանության սկզբունքները յուրաքանչյուր մարդու ազատությունների Ա իրավունքների պաշտպանության լիբերալիզմի սկզբունքների հետ: Դրան հասնելու համար, նրանք կարնոր էին համարում խուսափել այն բանից, որ կառավարության ձեավորումը բացարձակապես կախված լինի ընտրողների մեծամասնության կամքից: Այսինքն անհրաժեշտ էր, որ փոքրամասնություննէլ ակտիվ մասնակցությունունենար իշխանության մարմինների ձեավորման գործընթացին, Աե ցանկացած անհատ իր իրավունքներից օգտվելու հնարավո-

րություն ունենար: Այդպիսի մոտեցումը Ա այդ սկզբունքների իրագործումը լավագույն տարբերակն էր հասարակության բոլոր քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունների պաշտպանության համար: Սակայն, ինչպես ցույց տվեց հասարակության զարգացման հետագա ընթացքը, որքան այդ սկզբունքը տեսականորեն ընդունելի էր, այդքան էլ գործնականորեն դժվար կիրառելի դարձավ: Համենայն դեպս մինչ օրս, դեռ ոչ մի պետության մեջ չի հաջողվել ստեղծել մեծամասնության Ա փոքրամասնության շահերի այնպիսի ներդաշնակում, որ մեղմեր դարերով եկած հակասությունը: ԱՄՆ հիմնադիրներից Ա. Համիլտոնը իրավացի էր նշելով, որ «մարդիկ սիրում են իշխանություն: Տվեք ամբողջ իշխանությունը մեծամասնությանը Ա նրանք կճնշեն փոքրամասնությանը, տվեք ամբողջ իշխանությունը փոքրամասնությանը ն նրանք կճնշեն մեծամասնությանը»: Ուստի, ըստ նրա իշխանությունը պետք է բաժանվի նրանց միջն, որպեսզի նրանցից յուրաքանչյուրը կարողանա պաշտպանվել մյուսից: Նշենք, որ այդպիսի սկզբունքների ընդունման հետեանքով ԱՄՆ համարվում է լիբերալ-Ժողովրդավարական հասարակության օրինակ: Ուսումնասիրելով ամերիկյան հասարակության քաղաքական կյանքը Ա.Թոկվիլը իր "ՄՏխօռքոու 8 Ճոօքտոօ"գրքում առանձնացնում է երեք հիմնական պատճառներ, որոնք հնարավոր դարձրին ԱՄն ժողովրդավարական հասարակությունը միաժամանակ դառնալու ազատական (լիբերալ) հասարակություն: Դրանք են. Լ Ամերիկյան հասարակությունը հայտնվել շահավետ աշխարհագրական դիրքում, բացակայում էր հարնան պետությունների հարձակման վտանգը, ուներ հսկայական տարածք, որը զբաղեցրել էին Եվրոպայից գաղթածները, իրենց հետ բերելով քաղաքակրթության վերջին նվաճումները, որը հնարավորություն տվեց արագ զարգացնել արդյունաբերությունն ու առետուրը: 2. Ամերիկյան ազատության ճանապարհը կառուցվեց լավ օրենքների ստեղծման միջոցով: Ջեֆերսոնը նշում էր, որ եթե Եվրոպայում Ժողովրդավարության հաստատման համար չափազանց շատ արյուն թափվեց, ապա Ամերիկայում չափազանց շատ թանաք է թափվել: Յ. Ամերիկյան ժողովրդավարությանը բնորոշ ազատականության էական պատճառներից էին ամերիկյան ժողովրդի սովորույթները, բարքերը ն հավատը, որոնք նրանց դարձնում էին միաժամանակ ն' հավատացյալ, ն'

էր

ազատամիտ:

Եվրոպայում ժողովրդավարության զարգացումը կապված էր համընդհանուր ընտրական իրավունքի պահանջի հետ, որի ջատագովը Ա պայքարի առաջնամարտիկ էր դարձել արամտաեվրոպական բանվոր դասակարգը, հանդես գալով որպես կազմակերպված քաղաքական ուժ: 20-րդ դարի սկզբներին Եվրոպայի բանվոր դասակարգը հասավ իր նպատակին, ձեռք բերելով համընդհանուր ընտրելու իրավունք: Այս պարագայում էականորեն փոխվում է ժողովրդավարության էությունը, այն միայն պետական կառուցվածքի

լինելուց, ինչպես մինչ այդ ընկալվում էր, վերածվում է ամբողջ հասարակության քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական ն հոգնոր էությունը ներկայացնող համակարգի: Ժողովրդավարությունը դառնում է ժողովրդի իշխանության Ա համաձայնության մի համակարգ, որտեղ քաղաքացիները որոշումների մշակմանն ու ընդունմանը մասնակցում են ոչ թե ուղղակիորեն, այլ միջնորդավորված, իրենց ներկայացուցիչների միջոցով, որտեղ որոշումները ընդունում են ձայների մեծամասնությամբ հաշվի առնելով փոքրամասնության կարծիքը: Այդպիսի Ժժողովրդավարությունըանվանվում է Սահմանադրական, որոշ մտածողներ այն անվանում են նան ազատական (լիբերալ), կամ լիբերալ-դեմոկրատիա: Ժամանակակից Ժժողովրդավարությանըբնորոշ են մի շարք առանձնահատուկ գծեր Ա յուրահատկություններ: Նախ, այսօր ժողովրդավարությունը կառուցվում է ազատության Ա հավասարության նոր ըմբռնման վրա: Ազատության Ա հավասարության սկզբունքները տարածվում են պետության բոլոր քաղաքացիների վրա, ի տարբերություն նախորդ շրջանի այն մոտեցմանը, որտեղ մտահոգության հիմնական առարկան փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանությունն էր: ձասարակության ժողովրդավարացմանը զուգընթաց այդ սկզբունքները աստիճանաբար հաստատվում են գործնական կյանքում: Երկրորդ. ՈՒղղակի Ժողովրդավարության սկզբունքները, որոնք սովորաբար իրականացվում են բնակչությամբ Ա տարածքով մեծ պետություններում, հիմնականում իրականացվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների մակարդակով, իսկ համազգային կամ կենտրոնական կառավարման մակարդակում զարգանում է ժողովրդավարության ներկայացուցչական ձնը: Այսինքն` քաղաքացիները պետության կառավարման մարմինների գործունեությանը մասնակցում են իրենց ընտրած Ններակայացուցիչների միջոցով: Երրորդ. Ժողովրդավարության ներկայացուցչական ձնի զարգացումը պայմանավորված է հասարակության քաղաքացիների բազմաբնույթ շահերի պաշտպանության անհրաժեշտությամբ: Ժողովուրդն իր ներկայացուցիչների միջոցով իրագործելի է դարձնում իր շահերի, ազատությունների ն իրավունքների պաշտպանությունը: Չորրորդ. Ժամանակակիցլիբերալ-ժողովրդավարական պետությունները իրարից շատ բաներով տարբերվում են, սակայն բոլորի համար ընդունելի են լիբերալ-Ժողովրդավարության այնպիսի արժեքներ ու սկզբունքներ, ինչպիսիք են ժողովրդին որպես իշխանության աղբյուրի ընդունումը, քաղաքացիների իրավահավասարությունը Ա մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, պետության իշխանության հիմնական մարմինների ընտրովի լինելը, որոշումների ընդունման Ժամանակ փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը, առանց փոքրամասնության իրավունքները ոտնահարելու, օրենքի գերակայությունը, իշխանության բաժանումը ն այլն: Ոմանք նշում են նան այնպիսի սկզբունքի պարտադիր կիրառման անհրաձն

պետուժեշտությունը, ինչպիսին է անհատի իրավունքի գերակայությունը մանրամասն որի ընդունում, չենք տեսակետը թյան իրավունքից:Մենք այդ կտրվի հաջորդող ենթավերնագրում: բացատրությունը դիտվում է Ազատական (լիբերալ)ժողովրդավարությունը Հինգերորդ. Ա ԱՄՆ-ի վաղ է Անգլիայի առել որպես շարունակվողգործընթաց, որը սկիզբ հասարաէ որպես հաստատվել Սահմանադրականշրջանից, շարունակվում է հիմնական երաշխիք Ա միտված կական կյանքի ժողովրդավարացման տարածվելու ամբողջ աշխարհում: համար ժողովրդավարական Տարբեր ժողովուրդներիԱ պետությունների տարհնարավորությունները ու հաստատումն զարգացման սկզբունքների սոսկ սկզբունքները է որ վերը շարադրած բեր են: Ինքնին հասկանալի իրագործնական Դրանց կյանքում չեն հաստատվում: հայտարարությամբ են անհրաու կանացման համար որոշակի նախադրյալներ երաշխիքներ բնույթին սկզբունքների չէ միայն ժողովրդավարության ժեշտ: Բավարար

ստեղծել օրենսդրությունմշակել: Անհրաժեշտ համապատասխանող ապահովել այդ կարողանային ու որոնք մեխանիզմները, այն պայմաններն է ունենալ այն ժամանակ, օրենքների իրականացումը:Իսկ դա կարող տեղի համապատասերբ ձնավորվում է բնակչությանքաղաքականկուլտուրայի ժողոեն պաշտպանելու պատրաստ խան մակարդակ, երբ քաղաքացիները է թե, երբ ժոԱսել ն. արժեքներից: այդ արժեքները օգտվել վրդավարական մեծասկզբունքներովապրելը դառնում է բնակչության ղովրդավարության պահանջմունք, որի բավարարումնէլ մասնության սոցիալ-քաղաքական ինչն էլ հենց գործնամարդուն մղում է համապատասխանգործունեության, է նան.

հաստատումը: է ժողովրդավարության կանում երաշխավորում բնորոշ սկզբունքներնու Պետք է նշել նան, որ ժողողվրդավարությանը վերլուծության ն մշակումարժեքները, որոնք չափազանց բազմակողմանի իրենց հետազոտությունների մակարդակով, ների է ենթարկված տեսական հաստատվել չեն դեռնս հասարակական մաքուր ձնով գործնականորեն տարբեր մակար-

կյանքում: Պետությունների, ժողովուրդներիզարգացման սկզբունքներըհաստատվում ժողովրդավարության դակների պայմաններում համապատասպայմաններումստեղծված հնարավորություններին հասեն ժողովրդավարության առկա խան: Այդ պատճառովէլ աշխարհում

են այդ

ձներ: Որոշ երկրհամակարգ նորմերի հասարակական հաստատված, ներում դրանք կայուն ն ձն են դարձել շարժվում են կատադարձած հասարակությանկեցության միայն նոր են րելագործման ուղիով, մյուսներում նրա սկզբունքները այն է, ընդհանուրն համար ներդրվում հասարակության մեջ: Սակայն բոլորի

տատման տարբեր մակարդակներԱ դրսնորմանտարբեր

պետություններիգործառնության հիմքում արդի ժողովրդավարական ընդհանուր սկզունքները Ա հաընկած է ազատական-ժողովրդավարական արժեքների ներքին սարակության ու անհատական կյանքի հիմնական որ

համաձայնությանընդունումը:

Ժողովրդավարությանէությունն ու ըմբռնումը

Հազարամյակներ շարունակ մարդկային միտքը պրպտել ու փորձել է գտնել հասարակության կյանքի կազմակերպման այնպիսի ձներ ու սկզբունքներ, որոնց կիրառումը հնարավորություն կտար ստեղծելու ներդաշնակ, հակասություններից ու ճգնաժամերից զերծ, բոլորի համար ընդունելի ն բոլորի շահերը պաշտպանելուն միտված հասարակական հարաբերություններով ձաավորված հասարակություն: Ավելորդ է ասել, որ այօր էլ այդ խնդիրը դեռես վերջնական լուծումը չի գտել: Սակայն այդ ճանապարհին մարդկային միտքը մեծ հաջողությունների է հասել, ո դրանցից ամենանշանակալիցը ժողովրդավարության գաղափարն էր: Այդ տեսանկյունից դիտարկելով Ժողովրդավարությունը կարելի է գնահատել որպես քաղաքական մշակույթի բարձրագույն նվաճում Ա արժեք: Որպես հասարակական կյանքի կազմակերպման համակարգ ժողովրդավարությունը, ինչպես արդեն նշվել է վերը, հասարակության մեջ ներդրվեց երկու Ա կես հազար տարի առաջ հունական քաղաք պետություններում ն իր գոյության 200 տարիների ընթացքում արմատավորվեց որպես հասարակության կառավարման նոր համակարգ, որքանով, որ դա հնարավոր էր ստրկատիրության պայմաններում: Իր էությամբ դա ժողովրդի անմիջական մասնակցությամբ իշխանության իրականացման առաջին դրսնորումն էր, սակայն, ինչպես ասվեց վերը, որին վիճակված չէր երկար գոյատնելու: 17-18 դարերի բռնկված բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխությունները Եվրոպական մի շարք երկրներում նորից կյանքի կոչեցին մոտ երկու հազար տարի մերժված ու մոռացված ժողովրդավարական հարաբերությունները: Հասարակության մեջ տեղի ունեցող տեղաշարժերը, քաղաքական զարգացումները արմատապես վերափոխվեցին հասարակության ողջ քաղաքական, տնտեսական Ա սոցիալական հարաբերությունների բնույթը: Դա հեղափոխություն էր ոչ միայն հասարակության նշված ոլորտներում: Դա հեղափոխություն էր նախ Ա առաջ մարդկային մտածողության, մարդկային փոխհարաբերությունների ասպարեզներում: Առաջ քաշվեցին մարդկային ազատությունների, իրավունքների, սոցիալական արդարության, հավասարության, եղբայրության Ա համերաշխության կարգախոսեր ն ձեռնարկվեցին դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ քաղաքական կառույցների Ա պետական հաստատությունների ստեղծման գործընթացներ: Սկիզբ էր դրվել վերածնված ժողովրդավարության սկզբունքների հիման վրա պետական նոր կառույցների ն իշխանության իրականացման միանգամայն այլ համակարգի ձեավորման գործընթացի: Հասարակության զարգացման այդ աստիճանում հասարակական կյանքի բարդացման հետեանքով Ժողովրդավարության սկզբնական ձնը, որը Ժողովրդի ուղղակի իշխանություն էր նշանակում, այն էլ բնակչության չնչին մասի մասնակցությամբ, չէր կարող բավարարել ն լուծում տալ հասարակության առջ, ծառացած բարդ խնդիրներին: Էականորեն փոխվում էր իշխա212

նության ձաավորման, պետական մարմինների գործառույթների,քաղաքաու հնարավորուկան կյանքին ժողովրդի մասնակցության սկզբունքներն ու բովանդաիմաստ նոր էր բերում ձեռք թյունները: Ժողովրդավարությունը տնտեսա-

կություն Ա վերաճում էր ամբողջ հասարակության քաղաքական, կան, սոցիալական, իրավական 1 հոգնոր էությունը ներկայացնող փոխհարաբերություններիամբողջականհամակարգի: Ժամանակակից քաղաքականգրականության մեջ ժողովրդավարության ն տեսական վերլուծություններումառկա են տարբեր մոտեցումներ մեկնազարեն հասարակության որ բանի, այն բանություններ: Դրանք արդյունք ու սովորույավանդույթների ազգային աստիճաններում, գացման տարբեր թների, բնակչության քաղաքական գիտակցության մակարդակի, քաղաքան' կան տարբեր համակարգերի պայմաններում ժողովրդավարությունը որն' պեորպես պես իշխանության իրականացմանսկզբունքների համակարգ,

տական կառուցվածքի ձն, Ա' որպես հասարակության քաղաքական կյանքի մշակազմակերպման համակարգ, ն' որպես ընդունված քաղաքական է, որ Եվ բնական ունի: դրսնորումներն ամենատարբեր կութային արժեք իր են տարբեր մոտեցումներ ն մեկառաջացնում դրսնորումները այդ տարբեր հաստատման

հա-

նաբանություններ: Ժողովրդավարության սկզբունքների մար որոշակի պայմաններ են անհրաժեշտ: Հասկանալի է, որ տարբեր երկրներում, հասարակության զարգացմանտարբեր մակարդակներումայդ պայմանները տարբեր

են:

Հետնաբար

հաստատման ժողովրդավարուրության

դրսնորման ձները, մակարդակներն ու սկզհնարավորություններն են արտացոլելով հասարակության քաղալինում, տարբեր բունքներն էլ քական կյանքի իրավական վիճակը, ինչը նույնպեսժողովրդավարության պատճառ կարող է լինել: տարբեր մեկնաբանությունների ու

արդյունք լինել նան հետազոտողի նախասիրություններից, հետազոտության ուղղվածությունից, կախված այն Տարբեր մոտեցումները կարող

են

բանից, թե հետազոտողը ժողովրդավարությանոր առանձնահատկությունն է առանձնացրել, ինչն է նրան հետաքրքրում, դրսեորման որ ձնը, որ սկզԱ Չէ, որ Ժոբունքների գերակայությունն է նրա համար առաջնահերթ այլն: ղովրդավարությունըկարող է ուսումնասիրրվել որպես քաղաքական մշաառանձնահակույթի բարձրագույն արժեք, որպես պետական կառուցվածքի որպես մարդու ազատություններիԱ իրավունքների պաշտպաԱ այլն: Եվ նության սկզբունքներ իրականացնողքաղաքական համակարգ է պայմանավորամեն անգամ հենց այդ կողմերի առանձնացմամբ էլ կարող տուկ ձե,

ված լինել ժողովրդավարությանբնորոշումը:

Ժողովրդավարությունը որոշակի սկզբունքների Ա նորմերի հիման վրա ձն. է, որոնց հասարակության կառավարումը իրականացնող իշխանության ունեն. մեջ առաջնային նշանակությունը հասա/ Իշխանութլան ձնավորման սկզբունքը: Ժողովրդավարության ձեավորման իշխանության մեկը տատման պայմաններից կարնորագույն հարցի լուծումն է. Որպեսզի իշխանությունը դառնա ժողովրդի շահերի ար213

տահայտիչ

ու

պաշտպան, նա պետք է կազմավորվիԺողովրդի կողմից: Ժո-

ղովրդավարությունը, Ժողովրդիիրական իշխանությունը սկսվում է այն պահից, երբ հասարակությանմեջ արմատապես փոխվում են իշխանության ձաավորմանսկզբունքները, երբ Ժողովուրդը հնարավորությունէ ստանում

անմիջական մասնակցություն ունենալով հասարակության կյանքում տեղի ունեցող գործընթացներին, իր ներկայացուցիչներից ձաավորել իշխանության մարմիններ: Դա տեղի է ունենում համընդհանուր ընտրություններիմիջոցով, որի ընթացքում Ժողովուրդըկամքի ազատ դրսնորմամբ իր ներկայացուցիչներից ձեավորում է իշխանության մարմիններ, նրանց լիազորելով տնօրինելիրկամքն ու պաշտպանել իր շահերը:

Իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է:

բ/ Ժողովրդավարական պետության մեջ միայն Ժողովրդին է իրավունք տրված ձնավորելու սահմանադրական, օրենսդիր իշխանություն Ա այդ իշխանությունը միայն նրան է պատկանում: Ընտրելով իր ներկայացուցիչներին, Ժողովուրդը իրավասու է նրանց պարբերաբար փոխել, իսկ մի շարք երկներում Ժողովուրդը իրավունք ունի

նան

անմիջական մասնակցություն ունենալ օրենքների մշակմանն ու ընդունմանը, ինչպես իր նախաձեռնությունների, այնպես էլ հանրաքվեների

միջոցով:

Ընտրվելով Ժողովրդի կողմից, նրա ներակացուցիչները պարտավորվում մշակել, ընդունել ա իրականացնելԺողովրդի կամքին համապատասխան Ա նրա շահերն արտահայտող օրենքներ Ա որոշումներ: Քանի որ իշխանությանը այդպիսի օրենքներ Ա որոշումներ ընդունելու իրավունքը տվել է Ժողովուրդը, ապա դա թույլ է տալիս ասելու, որ ժողովուրդն է իշխանությանաղբյուրը, այսինքն` նրանից է բխում հասարակությանկյանքի կազմակերպման, հասարակությանզարգացման համար անհրաժեշտ օրենքների Ա որոշումների ընդունման իրավունքը: են

բոլորիհամար:

արձրանում

է օրենքի

աստիճանի

պարտա

Ընդունած օրենքները միտված լինելով հասարակության առաջընթացին, ժողովրդի շահերի պաշտպանությանը, դրանով իսկ դառնում է նրա կամքի արտահայտման իրական դրսնորում: Քանզի ժողովրդի քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական ն. այլն իրավունքներըհնարավոր է լրիվ պաշտպանել միայն նորմալ զարգացած հասարակության պայմաններում: Հետնաբար, ժողովրդի կամքին համապատասխանող օրենքներիընդունումը, դառնալով հասարակությանզարգացման անհրաժեշտ պայման, պարտադիր լինելով հասարակությանբոլոր անդամների համար, այլ բան չի, քան ժողովրդի կամքի բարձրացումըօրենքի աստիճանի:

Էմիայն Իշխանությունը պատասխանատու ժողովրդի կամ նրա կամքը Ժողովրդի կամքին համապատասխանող արտահալտող օրենքի առջն: օրենքների ընդունումը Ա դ/

իրական նշանակություն արդյունք են ունենում այն Ժամանակ,երբ դրանք իրականացվում են, երբ դրանք մարմնավորվումեն հասարակության կյանքում: Ցանկացած հասարակությանմեջ օրենքների

իրականացման գործընթացներում վճռական դերը սպատկանում է են հասարակության ժողովրդին: Որքանով այդ օրենքները ընդունելի մեծամասնության համար, այդքանով էլ նրանց իրականացման գործընթացը արդյունավետ ն իրական է լինում: Հասարակության կյանքում առաջացած հակասությունների Ա ճգնաժամերի առաջացման հիմնական պատճառներից մեկը եղել է հասարակության մեծամասնության շահերը ոտնահարող ու օրենքներն իշխանությունների 2,կամայականությունները: Բոլոր ժամանակներում Ժողովուրդները տիրապետողների դեմ պայքարի են դուրս ելել հենց այն պատճառով, որ, կամ գործող օրենքները չեն համապակամ իշխանությունները իրենց կամքը տասխանել նրա շահերին, պարտադրելով ժողովրդին, դարձել են անօրինականությունների հիմնական հեղինակներ: Ժողովրդավարության պայմաններում Ժողովուրդը լայն հնարավորություն է ստանում ոչ միայն ձեւավորել իր կամքն ու շահերը պաշտպանող իշխանություն, այլե ուղղակի հսկողություն իրականացնել իշխանության գործունեության վրա, դրանով իսկ նպաստելով Ա' իր կամքին համապատասխանող օրենքների ընդունմանը, Ա' դրանց հասարակության կյանքում իրականացմանը: Որքանով Ժողովուրդը շատ է շահագրգռված լինում օրենքների իրականացման մեջ, այնքանով ավելի մեծ ակտիվություն է դրսնորում նա իշխանության գործունեության վրա հսկողություն իրականացնելիս: Ժողովուրդը իրավասու է իշխանությունների. պատասխան պահանջել նրա գործունեության համար Ա իշխանությունները պարտավոր են պատասխանատու լինել` Ժողովրդի առջն, եթե ցանկանում են արժանանալ նրա վստահությանը: Չէ որ, նրանց ընտրում ն լիազորում է Ժողովուրդը: Ժողովրդավարության առանձնահատկությունների տարբեր մոտեցմամբ վերլուծությունների հետնանքով հանդիպում ենք տարբեր համառոտ բնորոշումների: Դրանցից են. 1. Ժողովրդավարությունը անվանում են քաղաքական կամ սոցիալական համակարգ, որն իր առջն խնդիր է-դրել հնարավորինս մեղմելու հասարակության մեջ եղած սոցիալական Ա տնտեսական հակասություններն ու տարբերությունները: 2. Ժողովրդավարությունը կառավարման ձն է, որի դեպքում քաղաքական որոշումները ընդունելու իրավունքը իրականացվում է բացառապես բոլոր քաղաքացիների կողմից, մեծամասնության կառավարման իրավունքի պահպանումը կիրառելով որպես սկզբունք: Այդպիսի կառավարման ձնը անվանում են նան անմիջական ժողովրդավարություն: Յ. Ժողովրդավարությունը կառավարման ձն է, որի Ժամանակ քաղաքացիները իրենց իրավունքները իրականացնում են իրենց ներկայացուցիչների միջոցով: Այն անվանում են ներկայացուցչական ժողովրդավարություն կամ ժողովրդի ներկայացուցիչների իշխանություն, որը ձնավորվում է Ժողովրդի մեծամասնության ազատ կամքի դրսնորմամբ իրականացածընտրությունների միջոցով Ա հսկվում է նրա կողմից:

Ժողովրդավարությունը կառավարման ձն է, որտեղ մեծամասնության իշխանությունը իրականացվում է սահմանադրական սահմանափակումների միջոցով, Ա որը փոքրամասնությանը երաշխավորում է խոսքի, խղճի, դավանանքի Ա այլն ազատություններ: ԱյդպիսիԺողովրդավարությունը համարվում է ազատական կամ սահմանադրական: 5. Ժողովրդավարությունը փոքրամասնության իրավունքները հարգող մեծամասնության իշխանություն է: 6. Ժողովրդավարությունը քաղաքական համակարգ է, որի ժամանակ ժողովուրդը բավականաչափ ընդունակություն ունի փոխելու ղեկավարությանը, բայց բավականաչափ ընդունակություն չունի ինքն իրեն 4.

կառավարել:

Ա ազատություննե

նագավառում

ընդունվում մտքի, խղճի, դավանանքիազատություն, սեփական տեսակետ ունենալու Ա այն ազատ արտահայտելու իրավունք, ընտրելու ն ընտրվելու իրավունք, քաղաքականկազմակերպության անդամ լինելու,

միտինգների Ա ցույցերի մասնակցելու իրավունք, իշխանության ձնավորմանը ս կառավարմանըմասնակցելու իրավունք Ա այլն: Տնտեսական բնագավառում մարդիկ ունեն սեփականատեր, գործարար լինելու իրավունք, ազատ ս անվտանգ աշխատանքի իրավունք, աշխատանքի Ա մասնագիտության ազատ ընտրության իրավունք, հավասար աշխատանքի դեպքում հավասար վարձատրության իրավունք Ա «

այլն:

Ժողովրդավարականքաղաքական համակարգի հիմնական սկզբունքներնու նորմերը

թները:

է Անհատական իրավունքների բնացավառում ընդունվում մարդու կյանքի իրավունքը, յուրաքանչյուր ազատությունը, անձի անձեռնամխելիությունը, գաղտնի նամակագրության խոսակցության իրավունքը, բնակարանի անձեռնամխելիության իրավունք, օրենքի առջն բոլորի հավասարությունըն այլն: նագավառում աղաքազիական իրավունքնե արձանագրված է ե ազատ տեղաշարժվելու բնակության տեղ ընտրելու իրավունքը, համոզմունքի, քաղաքացիություն ստանալու, ամուսնանալու Ա ընտանիք կազմելու, սեփականություն ունենալու իրավունք ն այլն: »

արձանագրվածեն Սոցիալական ոլորտում

մարդու արժանավայել կրթության, առողջապահության պաշտպանության, սոցիալականապահովության,հանգստի իրավունքնայլն: մտավոր սեփականության պաշտպանության,ազատ ստեղծագործելու իրավունք, սեփական գաղափարները ազատ արտահայտելու Ա դրանք պաշտպանելու իրավունք: Հասկանալի է, որ հռչակագրում մարդու ազատությունների ն. իրավունքների արձանագրումը դեռես բավարարչի դրանք կյանքում իրականացված համարելու համար: Անհրաժեշտ է մշակել համապատասխան օրենսդրություն Ա ապահովել նրա իրականացումը: Դրա հետ միասին հարկ է ձնավորել բնակչության քաղաքական կուլտուրայի այնպիսի մակարդակ, որ նրանք լինեն պաշտպանելու ժողովրդավարական արժեքները, իրապատրաստ ու վունքներն ազատությունները: Ժողովրդավարության կարնորագույն արժեքներից է մարդկանց հավասարության սկզբունքի ընդունումը: Հավասարություն ասելով չպետք է հասկանալ մարդկանց նույնացում կամ նրանց միջն ամեն ինչում հավասարութ-

կենսամակարդակ ունենալու, »

Ժողովրդավարորեն կազմակերպված հասարակությունում քաղաքական կյանքը գնալով ավելի բարդանում ու բազմազան է դառնում: Հասարակության քաղաքական կյանքը անընդհատ զարգանում ն կատարելագործվում է: Այդ զարգացումները նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում քաղաքական կյանքին բնակչության ավելի լայն խավերի մասնակցության համար: Քաղաքական գործունեության ձներ են դառնում զանգվածային քաղաքական ձեռնարկումները, ընտրական գործընթացները, միտինգներն ու ցույցերը, գործադուլներն ու անհնազանդության այլ ձներ: Պատմության երկարատն զարգացման ընթացքում մշակվել են հասարակական կյանքի կազմակերպման որոշակի նորմեր ու սկզբունքներ: Այդ նորմերի Ա սկզբունքների իրականացման շնորհիվ հասարակության քաղաքական կյանքը դառնում է ավելի կայուն, հնարավորություն ստեղծելով հասարակության հետագա առաջընթացի համար: ՄԱԿ-ի կողմից 1948 թվականին ընդունած մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում արձանագրված են մարդու իրավունքներին Ա ազատություններին վերաբերող նորմերի Ա սկզբունքների հիմնական դրույ-

իրավունքների

Քաղաքական

Հոգնոր բնագավառում ընդունվում է

յան նշան դնել: Ինչպես հայտնի է, մարդիկ բաժանված են տարբեր ռասսաների, ազգությունների, դասակարգերի, իրարից տարբերվում են դավանանքով, սակայն այս բոլորով հանդերձ նրանք մարդ են մնում Ա բոլորը հավասար են աստծո առջն: Մյուս կողմից այդ տարբերակիչհատկությունները չեն կարող պատճառ լինել մարդկանց քաղաքական ն քաղաքացիական իրավունքների ս ազատությունների անհավասարությանհամար: Մարդիկ իրարից տարբերվում են ընդունակություններով ն կարողություններով, նե դրանք դրսնորելու հնարավորությամբ: Ահա հենց այս տարբերություններն էլ կարող են իրական անհավասարության պատճառ լինել մարդկանց տնտեսական, սոցիալական ն հոգնոր բնագավառներում:Ժողովրդավարությունը ենթադրում է այդպիսի անհավասարություն, քանզի արդար չէր լինի տարբեր ընդունակություններին կարողություններիտեր մարդկանց հավա217

վարձատրել,

զրկել մարդուն ըստ իր ընդունակությունների արժանավույն գնահատվելու իրավունքից,որըշատ ավելի մեծ անարդարություն է: Բանն այն է, որ հավասարության մասին խոսելիս, նկատի է առնվում բոլոր մարդկանց ընդունակությունների Ա կարողությունների դրսնորման համար օրենսդրորեն կարգավորված հավասար պայմանների ն հնարավորությունների ստեղծումը: Եթե բոլոր մարդիկ ունենային հավասար ընդունակություններ, ծնվեին միննույն բարենպաստ պայմաններում, ստանային հավասար կրթություն, այն Ժամանակ, գուցե Ա, բոլորի համար հավասար պայմաններ ստեղծելով, հնարավոր լինի հասարակության մեջ սոցիալական արդարություն հաստատել: Դրա հետ միասին, պետք է նշել նան այն իրողությունը, որ մարդկանց միջն շատ տարբերություններ հնարավոր չէ վերացնել միայն բոլորի համար հավասար օրենքների հաստատմամբ: Սակայն այդ օրենքները կարող են մեղմել, նվազեցնել այդ տարբերությունները Ա հավասար պայմաններ ստեղծել բոլորի համար ստեղծված հնարավորություններից օգտվելու համար: Գոյություն ունեցող ժողովրդավարության բազմաթիվ տեսություններից ամենատարածվածը պլյուրալիստական (բազմազանություն, բազմակարծություն) տեսությունն է: Ըստ այդ տեսության ժողովրդավարական պետության մեջ քաղաքականության հիմնական շարժիչ ուժը ո՛չ ժողովուրդն է, ոչ՛ էլ անհատը: Այդպիսի ուժ է համարվում սոցիալական խումբը (դասակարգը, միությունը, կազմակերպությունը, կուսակցությունը ն այլն): Սոցիալական խմբի միջոցով անհատը հնարավորություն է ստանում արտահայտելու ն պաշտպանելու իր շահերը: Պլյուրալիզմի տեսության ներկայացուցիչներն էին Քենտլին, Ուոլլեսը, Մեդիսոնը, Գ. Լասկին, Է. Բերնշտեյնը ն այլք: Ըստ էության, պլյուրալիզմը առաջացավ լիբերալիզմի գաղափարների հիմքի վրա, սակայն առաջ անցնելով նրանից, փորձեց հաղթահարել լիբերալիզմի գաղափարախոսության մեջ, միակողմ մեկնաբանությունը անհատի իրավունքի գերակացության ընդունման առումով: Ի տարբերություն լիբերալիզմի դասական ըմբռնման, որտեղ հասարակության կյանքի գլխավոր սուբյեկտը համարվում էր առանձին ազատ անհատը, պլյուրալիզմը այդպիսի սուբյեկտ է համարում հասարակական խումբը, իսկ անհատների շահերի պաշտպանության համար նրանց միջն մղվող մրցակցության փոխարեն ընդունվում է սոցիալական Ա քաղաքական ուժերի ազատ մրցակցության գաղափարը: Սակայն այդ ազատ մրցակցությունը պետք է տեղի ունենա բոլորի կողմից ընդունված «խաղի կանոնների» հիման վրա ն նրանց ն այլն, պետք է միջն ծագած հակասությունները, քաղաքական պայքարը լուծվեն հենց այդ ընդունված կանոնների համաձայն, բացառելով որնէ տեսակի բռնություն: Այն ենթադրում է ընդդիմության կարծիքի նկատմամբ համբերատարություն Ա հարգանք, համաձայնություն ն փոխզիջումների գնալու պատրաստակամություն, հարգանք օրենքների, մարդու իրավունքների ն ընդհանրապես ժողովրդավարության կարգերի հանդեպ: Պլյուրալիստական ժողովրդավարության հիմնական հատկանիշներն են. սար

1. Այն շահագրգիռ խմբերին, որոնք երաշխավորում են անհատի շահերի, ազատությունների ն իրավունքների պաշտպանությունը, ընդունել որպես ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի գլխավոր տարրեր, հիմնական բաղադրիչներ: Ինչպես տեսնում ենք, չնայած չի մերժվում անհատի կարգավիճակը որպես իշխանության առաջնային սուբյեկտի, այնուհան-

դերձ, անհատի դերը խմբի համեմատությամբ դառնում է երկրորդական: 2.Խմբակային շահերի մրցակցությունն ու հավասարակշռությունը դիտարկել որպես ժողովրդավարական իշխանության սոցիալական հիմք, որպես նրա զարգացման անհրաժեշտ պայման, որպես հասարակության առաջընթացի երաշխիք:

3.Ի տարբերություն դասական լիբերալիզմի, պլյուրալիզմը ենթադրում է պետության գործունեության ոլորտների նշանակալի ընդարձակում, այն դիտելով որպես ամբողջ հասարակության ինքնակառավարումն երաշխավորող ն մրցակցողշահերի միջն հավասարակշռություն ապահովող կարնորագույն մարմին, որպես արբիտր: Այսօր ամբողջ աշխարհում հասարակության մեջ տեղի ունեցող զարգացումները ապացուցում են պետության դերի բարձրացմանանհրաժեշտությունը: 4.Պլյուրալիստական ժողովրդավարության կարնորագույն խնդիրներից մեկը հասարակության մեջ Ժողովրդավարական մշակույթային արժեքների Ն դրանց նկատմամբ պահանջմունքների ձնավորումն է: Ժողովրդավարական մշակույթի ձենավորումը դիտվում է որպես խմբային շահերի միջն տեղի ունեցող պայքարը քաղաքակիրթ ճանապարհով լուծելու անհրաժեշտ պայման, որպես ծագած հակասությունների ն ճգնաժամերի համեմատաբար առանց հիվանդագին դրսնորումների լուծման ուղի: 5.Պետությունը պաշտպանում է սոցիալապես ճնշված խմբերին ն անհատներին, նպատակ ունենալով նրանց կենսամակարդակը բարձրացնելով, ապրելու պայմաններ ապահովելով լուծել սոցիալական արդարության խն-

դիրներ:

Կան ժողովրդավարության այնպիսի տեսություններ, որոնք մի փոքր այլ մոտեցմամբ, սակայն հիմնականում հարում են պլյուրալիստական Ժողովրդավարության սկզբունքներին: Դրանցից է Շվեդիայում կիրառվող Ժողովրդավարության համաձայնողականմոդելը, որը ենթադրում է մեծամասնության մասնակցության սկզբունքի Ա իշխանության իրականացմանը համամասնորեն քաղաքական, կրոնական ս ազգային խմբերի մասնակցության սկզբունքի հիման վրա կառավարման համակարգի ձնավորում: Դրա հիմնական իմաստն այն է, որ ժողովրդավարական կառավարման համակարգում բացառվի մեկ արտոնյալ խմբի (էլիտայի) իշխանությունը Ա հնարավորություն ստեղծվի տարբեր քաղաքական, կրոնական, էթնիկական խմբերից համամասնորեն իշխանախմբեր ստեղծելու համար, որոնք իրար հետ ազատորեն մրցակցում են ընտրողների ձայները նվաճելու, նրանց վստահությունն արժանանալու համար:

Ժողովրդավարության հիմնարար սկզբունքներից է մեծամասնության սկզբունքը, որը ժողովրդական ինքնուրույնության էությունն է, ինչի շնորհիվ էլ ժողովուրդը հայտարարում է իշխանության աղբյուր: Մեծամասնության սկզբունքը իրականացվում է երկու ուղղակի ն ներկայացուցչական Ժողովրդավարության ձնով: ՈՒղղակի կամ անմիջական ժողովրդավարության կողմնակիցները պնդում են, որ իրական Ժողովրդավարությունը կարող է լինել միայն կառավարմանը Ժողովրդի անմիջական մասնակցության ժամանակ, որի դեպքում նրա շահերն ու կամքի պաշտպանության հնարավորությունները ավելի մեծ են: Այս տեսակետի կողմնակիցների պնդմամբ անմիջական Ժողովրդավարությունը ելնում է նրանից, որ Ժողովրդավարական պետության մեջ ժողովրդի կամքն ու պետական իշխանությունը պետք է նույնական լինեն: Անմիջական Ժողովրդավարության առավելություն է համարվում այն, որ նա ամբողջապես ապահովում է իշխանության օրինականությունը, հաղթահարում է քաղաքական կյանքից քաղաքացիների օտարումը, քաղաքական համակարգին հաղորդում է ավելի կայուն բնույթ, քանզի իշխանությունները գտնվում են ժողովրդի անմիջական հսկողության տակ, ինչը իշխող էլիտային թույլ չի տալիս չարաշահելու իշխանությունը, ն օտարվելու ժողովրդից: Այս տեսակետի հակառակորդները թվարկելով անմիջական Ժողովրդավարության թերությունները, նշում են, որ անմիջական Ժողովրդավարության պայմաններում ցածր է ընդունված որոշումների արդյունավետությունը, ինչը հետնանք է պաշտոնատար անձանց ոչ բավարար մասնագիտական ունակությունների, քանզի կարնորագույն որոշումները ընդունվում են որնէ կերպ չհսկվող Ա ոչ մի պատասխանատվություն չկրող լայն շրջանակ ներկայացնող ոչ մասնագետ, անիրազեկ պաշտոնատարերի կողմից: Ըստ նրանց, այս պարագայում առաջանում է ամբողջատիրության կամ ավտորիտարիզմի առաջացման վտանգ, հավասարության հաշվին ոտնահարում են մարդկանց ազատություններն ու իրավունքները: Որպես թերություն է համարվում նան այն, որ անհնարին է առանց պարտադրանքի քաղաքացիների մեծամասնությանը պարբերաբար մասնակից դարձնել կառավարմանը, որովհետն բնակչության մեծամասնությունը չի ցանկանում կամավոր զբաղվել քաղաքաընտրություններին չի ցանկանում մասնակցելնայլն: կանությամբ, նույնիսկ Ներկայացուցչական ժողովրդավարության կողմնակիցները Ժողովրդավարությունը հասկանում են որպես ժողովրդի առջ, պատասխանատու ներկայացուցչական կառավարման համակարգ: Այս դեպքում ներկայացուցչական իշխանության կրողը համազգային պառլամենտն է, ինչպես նան այլ օրենսդրական, ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ տեղական մարմինները: Դրանք արտահայտում են տարբեր դասակարգերի, սոցիալական խմբերի, քաղաքական խմբավորումների ւ արհեստակցական խմբերի շահեր, որոնցից կազմավորված է ամբողջ հասարակությունը: Ժամանակակից ժողովրդավարական հասարակության մեջ պետական քաղաքականությունը հիմնականում ձեւավորվում է ներկայացուցչական

հաստատություններում, որտեղ աշխատում են բանիմաց քաղաքական գործիչներ Ա կառավարողներ, ինչի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է արդի տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական խնդիրների բարդ ու բազմակողմանի դրսնորումներով ն դրանց լուծման համար անհրաժեշտ ընդունակություններ ու ունակություններ ունեցող մասնագետների ընտրությամբ: Այս դեպքում Ժողովրդիկամքը չի նույնացվում իշխանությանը նրա անմիջական մասնակցության հետ: Այստեղ ժողովրդի կամքն արտահայտվում է նրա ներկայացուցիչներիմիջոցով, որոնք Ժողովրդից քվե ստանալով իրավասու են ինքնուրույն որոշումներ կայացնել: Ժողովրդի Ա նրա ներկայացուցիչների միջն հարաբերությունը կառուցվում է վստահության, հսկողության վրա ա իշխանության մարմինների ւ,պաշտոնատար անձանց իրավասությունների սահմանադրական սահմանափակումների հիմքի վրա, ինչը իշխանություններին օրենքի շրջանակներում դարձնում է անկախ: Ներկայացուցչականժողովրդավարության հիմնական արժանիքներից է ազատ հասարակության ստեղծումը Ա հասարակական խնդիրների լուծման բարձր արդյունավետությունը: Դա երաշխավորում է հասարակության մեջ քաղաքական կայունություն Ա կարգ ու կանոնի հաստատում, պաշտպանում է հասարակությանը համընդհանուր համահավասարեցման վտանգից Ա այլն: Իհարկե ներկայացուցչական ժողովրդավարությունը նույնպես զերծ չի թերություններից: Դրանցից կարելի է առանձնացնել. ա) Իշխանությունից ժողովրդի փաստացի մեկուսացումը, որը նահանջ է

ժողովրդավարությունից: բ) Իշխանության բյուրոկրատացման անխուսափելիությունը,ինչը կտրում է պատգամավորներինն պաշտոնավորներին հասարակ ժողովրդից: գ) Ավելի մեծ հնարավորություն է ստեղծվում պաշտոնատար անձանց կաշառելու, առավել հզոր ուժերի կողմից նրանց գնելու համար: դ) Պետության մեջ աճում է ավտորիտար կառավարման սկզբունքների հաստատման

վտանգը, որը աստիճանաբար սահմանափակում է օրենսդիր գործադիր իշխանությունների անկախ գործունեության հնարավորությունները: ե) Մեծ հնարավորություն է ստեղծվում քաղաքական խաղերի համար, որի հետեանքը շատ հաճախ դրսնորվում է մեծամասնության շահերը ոտնահարող օրենքների ն որոշումների ընդունման ձնով, որը հետնանք է բարդ, բազմաստիճան իշխանության համակարգի: զ) Ժողովրդավարության ներկայացուցչական ձնի պայմաններում իշխանության հիմնական կառուցվածքը ենթադրում է ընտրող-պառլամենտկառավարություն վարչապետ կամ նախագահ մեխանիզմի կիրառում, որի ժամանակ իշխանությունները ընդունում են ըստ իրենց հայեցողության որոշումներ, որոնք որեէ կապ չունեն քաղաքացիների շահերի պաշտպանության հետ, իսկ երբեմն էլ, հակադրվում են նրան: Ա

Այս բոլոր թերությունները չպետք է դիտել, որպես ներկայացուցչական ժողովրդավարության բնածին արատներ, այսինքն, որ դրանք անխուսափելիորեն պետք է լինեն: Այդ թերությունները ավելի շատ արդյունք են այն բանի, որ Ժողովրդավարությունըորպես այդպիսին դեռես վերջնականապես չի հաստատվել հասարակության կյանքում: Եվ նրա թեր հաստատված, թերկայացած վիճակը ենթադրում է բազում թերություններ: 4.

նրանց գործառույթները Ժողովրդավարական ինստիտուտները ն

հիմնականառանձնահատկությունները

Ժողովրդավարական ինստիտուտները այն անհրաժեշտ հաստատություններն ու կառույցներն են, որոնց միջոցով հասարակության մեջ ձեավորվում, իրականացվում ւ հաստատվում են Ժողովրդավարությաննորմերն ու սկզբունքները: Ժողովրդավարության կենտրոնական ինստիտուտը ազատ ընտրություններն են, որին մասնակցում են ընտրելու իրավունք ունեցող բոլոր քաղաքացիները: Ընտրությունների ընթացքում ժողովրդի կամքի ազատ դրսնորման ապահովումը դիտվում է որպես ժողովրդավարության կառավարման ձնի պահպանման անհրաժեշտ պայման: Ժողովրդավարությունը ելնում է նրանից, որ բոլոր նրանք, ովքեր վերահսկում են քաղաքական իշխանության կառույցները, պետք է պարբերաբար, խիստ սահմանված ժամկետներում վերընտրվեն ւ պատասխանատվություն կրեն իրենց ընտրողների առջն: Ընտրողներին պետք է հնարավորություն տրվի կազմակերպել, ստեղծել իրենց կազմակերպությունները Ա նրանց միջոցով պաշտպանել իրենց շահերը: Այստեղից էլ ձաավորվում է Ժողովրդական ներկայացուցչական համակարգի վերաբերյալ գաղափարների Ժամանակակից ըմբռնումներ, որոնց համապատասխան իշխանության ներկայացուցչական մարմինները ընտրվում են ոչ թե ընդմիշտ, այլ սահմանադրության մեջ հստակ արձանագրված Ժամկետով: Դրա հիմնական նպատակը նան այն է, որ հնարավոր լինի կյանքում մարմնավորել «ոչ ո՛ք չպետք է տիրի իշխանությունը ամբողջությամբ» Ժողովրդավարության սկզբունքը: Ինքնին հասկանալի է, որ վերը նշված տեսական դրույթները, նորմերն ու սկզբունքները հասարակության մեջ դեռենս վերջնականապես չեն հաստատվել: Քաղաքացիների լրիվ իրավահավասարությանըկարելի է հասնել այն ժամանակ, երբ հասարակության մեջ հաստատվի իրավական, սոցիալական պետություն, քաղաքացիականհասարակություն Ա հասարակության կյանքի բոլոր բնագավառներում հաստատվի ժողովրդավարական սկզբունքներին համապատասխանող օրենքի գերակայությունը: Հենց այդպիսի պետությունն է դառնալու ժողովրդավարական հասարակության գլխավոր ուժը, որը ընդունակ է երաշխավորելու քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները, պաշտպանելու անհատին կառավարողների ամեն տեսակ կամայականություններից Ա անօրինություններից: Իրավական պետության գործունեության հիմքում ընկած է սահմանադրականությանսկզ222

բունքը, որի համապատասխան սահմանադրականայլ իրավական նորմեհասարակության մեջ գործում են անկախ կառավարությունների,ղեկավարության կամ իշխանության մարմինների փոփոխություններից: րը

Սահմանադրականությանհիմնական գաղափարը իշխանության բաժաՈւ սահմանափակումն է, առանց որի անհատների իրավունքների ս ազատությունների պաշտպանությունը լիակատար լինել չի կարող: Այդ է, նումն

թերնս,

պատճառը, որ գրեթե բոլոր երկրների սահմանադրություններում արձանագրված է իշխանության հիմնական մարմինների բաժանման, Ա

նրանցփոխհարաբերություններիսկզբունքները: Ժողովրդավարական սահմանադրությունը կոչված է իրականացնելուհետնյալ ֆունկցիաները. ա) արտահայտում է ժողովրդի համաձայնությունը պետության կառուցվածքի վերաբերյալ. բ) արձանագրում

կառավարմանորոշակի ձնի առկայությունը. ւ միաժամանակ սահմանափակում

գ) կառավարությանը օժտում

իշ-

խանության իրավասությամբ: Սահմանադրության մեջ սահմանափակման սկզբունքի կիառումը նշանակալից տեղ է գրավում Ա դառնում է իշխանության գործունեության հիմնական ուղեցույցը: Կառավարվողներին տրվում են բոլոր երաշխիքները կառավարողների կամայականություններիցազատ լինելու համար: Ե'վ իշխանության մարմինները, ն' մարդիկ պետք է ենթարկվեն միայն օրենքներին: Ժողովրդավարական հասարակությանը բնորոշ է բազմակուսակցական համակարգի առկայությունը: Բոլոր օրինական քաղաքական կուսակցությունները գտնվում են հավասար իրավա-քաղաքական պայմաններում Ա պայքարում են ինչպես իրենց ընտրազանգվածըունենալու, այնպես էլ իշխանության տարբեր մարմիննեում իրենց ներկայացուցիչներն ունենալու, համար: Քաղաքական կուսակցություններիվերաբերյալ ավելի մանրամասն վերլուծություն կտրվի հաջորդ բաժնում: Այստեղ նշենք միայն, որ բազմակուսակցական քաղաքական համակարգը ժողովրդավարության կարնորագույն ինստիտուտներիցԱ քաղաքական նվաճումներից մեկն է: Ժողովրդավարության մյուս կարնորագույն ինստիտուտներիցեն տեղական ինքնակառավարման մարմինները: Ժողովրդավարության պայմաններում պետության կառուցվածքի մեջ նշանակալից դեր են կատարում տեղական ինքնակառավարմանմարմինները:Իշխանության տարբեր մակարդակներում իրավասությունների սահմանափակման արդյունքում, տեղական իշխանության մարմինները, հատկապես այն երկրներում, որտեղ ժողովրդավարությունը կայուն հաստատվել է, ձեռք են բերել ինքնակառավարման իրական հնարավորություն,օժտված են իրական իշխանությամբ: Քաղաքացիների ամենօրյա կյանքի հետ կապված շատ խնդիրներ լուծվում են հենց տեղական իշխանության մարմինների միջոցով: Ժողովրդավարությունը խստորեն կապված է տարբեր հասարակական ուժերի ակտիվ գործունեության դրսնորման հետ: Դրանք կամավոր միավոր223

վում են տարբեր կազմակերպությունների, միությունների մեջ, որոնք մեծ ազդեցություն են թողնում հասարակական կյանքի քաղաքական զարգացումների վրա: Այդ կազմակերպությունները իենց գործունեությամբ նպաստում են քաղաքացիների մասնագիտական, սոցիալական, հոգնոր Ա այլն շատ պահանջմունքների բավարարմանը: Դրանց գործունեությունը առավել արդյունավետ է դրսնորվում տեղականկառավարման համակարգի շրջանակներում:

ճները Տ.Ժողովրդավարությանդրսնորման հիմնական Ժողովրդավարությանն լիբերալիզմի փոխհարաբերությունը Այսօր համամարդկային քաղաքական զարգացման

ուղղվածությունը

առած արէ: հասարակության Ժողովրդավարացումն 17-18 դարերից ծնունդ

դի ժողովրդավարությունը, որը դեռես որնէ երկրում վերջնական հաստատված համարել չի կարելի, իր կայացման ընթացքում ենթարկվել է բազում փորձությունների, հարմարվելով տվյալ հասարկության զարգացման մակարդակին, նրանում հաստատված, արմատավորված Ա իշխող ավանդույթներին, սովորույթներին, բարքերին ու հոգեբանությանը: Դրանք պատճառ են դարձել, որ տարբեր երկրներում ժողովրդավարությունը իր առնաձնահատուկ դրսնորումներն ունենա, ինչպես բովանդակային, այնպես էլ Ժամանակային առումով: ՈՒշադրությամբ հետնելով համաշխարհային քաղաքական զարգացումներին, վերլուծելով տարբեր երկրներում հաստատված պետական կառուցվածքները, հասարակական կյանքի կազմակերպման ձները, իշխանության իրականացման սկզբունքները, հասարակական կառուցվածքների, մարդկային հանրույթների, սոցիալական խմբերի միջն, հաստատված փոխհարաբերությունների բնույթը Ա վերջապես տվյալ հասարակության մեջ ընդունված Ա կիրառվող օրենքների բնույթն ու բովանդակությունը կարելի է առանձնացնել ժողովրդավարության դրսնորման հետնյալ հիմնական ձները. 1.

լիբերալ-բուրժուական,

լիբերալ-Ժողովրդավարություն,

ժողովրդավարություն: Դրանցից յուրաքանչյուրը կարող է իր դրսնորման առանձնահատկություններն ունենալ: Քանի որ ժողովրդավարության էության Ա հիմնական սկզբունքների մասին արդեն խոսվեց վերը, այստեղ քննարկման առարկա դարձնենք մյուս եր3.

կուձները:

Նախ փորձենք պարզաբանել լիբերալիզմի էությունը, ուղղվածությունն կապը Ժողովրդավարության հետ: Լիբերալիզմը-պետության Ա հասարակության նկատմամբ անհատի իրավունքների Ա ազատությունների գերակայությունն ընդունող գաղափարախոսություն է: Այն ծագեց որպես հասարակության զարգացման անհրաժեշտ

ու

արդյունք 17-րդ դարի վերջերին: Գոյություն ունեցող ֆեոդալական կարգերի ընդերքում ձեավորվել էր ուննորների, գործարարների մի խավ, որը սակայն զրկված էր ազատ գործելու, քաղաքական կյանքին մասնակցելու Ա իր շահերը պաշտպանելու իրավունքից: 17-18 դարերի բուրժուական հեղափոխությունների հիմնական նպատակը, որոնք տեղի ունեցան Եվրոպական մի չարք երկրներում, հենց այդ ազատությունների Ա իրավունքների ձեռքբերումն էր: Ինչպես տեսնում ենք, այստեղ խոսքը վերաբերում էր բուրժուական ազատությունների նվաճմանը, ինչին էլ 1688 թվականին հասավ Անգլիայի բուրժուազիան, համաձայության գալով արիստոկրատիայիհետ համատեղ իշխանություն կազմելու գործում: Այսպես ծնվեց Սահմանադրական միապետությունըԱնգլիայում, որի ակնառու գաղափարախոսն էր Ջ. Լոկկը: Այսպիսով լիբերալիզմը ծնվեց որպես փոքրամասնության,անհատի, իսկ գաղափարախոսություն՝ ամենից առաջ ուննորդասի շահերը արտահայտող ի հակակշիռ ժողովրդավարության:Ժողովրդավարությունը դիտելով որպես մեծամասնության իշխանություն, լիբերալիզմի ներկայացուցիչները (Լոկկ, Մոնտեսքյո, Թոկվիլ) գտնում էին, որ այն ոտնահարում է փոքրամասնության իրավունքներն ու ազատությունները, հասարակությանը տանում է դեպի համահավասարացմանՍ. զրկում է անհատին ազատ ձեռներեցության հնարավորությունից: Լիբերալիզմը հակված է երաշխավորել միայն անհատի ազատությունը Ա օրենքի առջն բոլորի ձաական հավասարությունը, բայց ոչ քաղաքացիների սոցիալական ազատությունը, ինչը վերջին հաշվով հանգեցրեց նրան, որ արձանագրված անհատի շատ իրավունքներ, այն երկրներում, որտեղ իշխանությունը պատկանում է ուննոր դասին, վերածվեցին ուննոր դասի փաստական արտոնությունների, իհարկե օրենքի աստիճանի բարձրացված, քանզի այդ նույն օրենքները ընդունվում էին նույն ուննոր դասի

ներկայացուցիչներիկողմից: Ըստ Ջ. Լոկկի, պետությունը պետք է ենթարկվի հասարակությանը, իսկ հասարակությունը պետք է ենթարկվի անհատին: Ըստ նրա, պետության հիմնական խնդիրը անհատի իրավունքների Ա ազատությունների պաշտպանությունն է: ձետնաբար, եզրակացնում է նա, պետությունը ավելի հզոր չի կարող մեծ պետք է լինելանհատից, ե անհատի իրավունքները ավելի լինեն, քան պետության իրավունքն է: Այստեղ առկա է հակասություն, այն էլ բավականին ակնառու: Նախ, պարզ չէ, թե ինչպես պետք է պետությունը կարողանա պաշտպանել անհատի ազատություններն ու իրավունքները, եթե անհատի իրավունքներն ավելի մեծ են, անհատն էլ պետությունից հզոր է, ինչպե՞ս պետք է թույլը կարողանա պաշտպանել իրենից ուժեղին: Երկրորդ- Լոկկը պնդում է, Ա միանգամայն իրավացի, որ միայն օրենքի միջոցով է հնարավոր պաշտպանել Ա ընդլայնել անհատի ազատությունները, որտեղ չկա օրենք այնտեղ չի կարող լինել ազատություն, ասում էր նա: ՋԼոկկը, անշուշտ գիտեր, որ այդ օրենքներն ընդունելու իրավունքը պատկանում է միայն պետությանը, իսկ ցանկացած օրենք սահմանելով մարդու իրավունքների Ա ազատությունների շրջանակները, դրանով իսկ 225.

սահմանափակում է անհատի ազատությունների շրջանակները: Հարց է ծագում, պետությունը իրավասու՞ է, թե՞ ոչ սահմնափակել անհատի ապա իրավունքները Եթե այո, պետություն, պետք է ավելի մեծ իրավունքներով օժտված լինի քան անհատը, այսինքն, նա պետք է անհատից հզոր լինի: Իսկ եթե պետությունը անհատի ազատությունները սահմանափակող օրենքներ ընդունելու իրավունք չունի, ապա պարզ է նան, որ նա չի կարող անհատի ազատությունները պաշտպանող օրենքներ ընդունել, եթե այդ օրենքները միտումնավոր չեն ընդունվում հատուկ

արտոնյալ խմբի համար: Բոլոր այն դեպքերում, երբ այնպիսի օրենքներ են ընդունվում, որոնք հակված են անհատին օժտել անսահմանափակիրավունքներով Ա սահմանափակել պետության իրավունքները, ապա մենք գործ ունենք օրենքի ձնական բնույթի հետ, քանզի այդ դեպքում, չնայած օրենքը վերաբերում է բոլոր անհատներին, այդ օրենքներից օգտվել կարող են միայն այն չնչին փոքրամասնությունը, որի ձեռքում է իշխանությունը, ե որոնք տեր են տնտեսական Ա ֆինանսական հզոր լծակների, որոնք կարող են իրենց դիրքի ն հնարավորությունների շնորհիվ պաշտպանել իրենց իրավունքները: Բնավ տրամաբանական չէ նան լիբերալիզմի այն պնդումը թե, քանի որ հասարակությունը ստեղծվում է անհատներից, ապա այդ հասարակությունը պետք է ենթարկվի անհատին, որ անհատի շահերը ն իրավունքները պետք է բարձր լինեն հասարակության շահերից ն իրավունքներից: Եթե հասարա-

կությունը ձաավորվում է անհատներից,այսինքն անհատը հասարակության, որպես ամբողջական համակարգի, թեկուզ ե ամենահիմնական տարրերից մեկն է, ապա պարզ չէ, թե ինչու՞ պետք է հասարակությունը ենթարկվի անհատին, ինչու՞ պետք է անհատի շահը, իրավունքներն ու ազատություններ գերադասելի լինեն հասարակության, այսինքն բազում այլ անհատներից ձնավորված ամբողջության շահերից, այդ դեպքում ուր մնաց մյուս անհատների ազատությունների ո իրավունքների պաշտպանությունը: Այո, առանց անհատների հասարակություն չի կարող լինել, բայց չէ որ, առանց հասարակության էլ անհատ լինել չի կարող, ո անհատը իր իրավունքները կարող է պաշտպանել միայն ն միայն հասարակության մեջ Ա հասարակության միջոցով: Եթե անհատը ավելի հզոր ու իրավասու է քան հասարակությունը, ապա անզոր չի լինի արդյոք հասարակությունը անհատի ազատությունները

պաշտպանելիս:

Մարդկային հասարակության հազարամյակների գոյության Ա զարգացհիմնական երաշխիքը եղել է համատեղ ապրելու համար անհրաժեշտ նորմերի, ավանդույթների, սկզբունքների Ա օրենքների ընդունումն ու դրանց պարտադիր կիրառումը` Ահա, սա է մերժում լիբերալիզը: Եվ փառք աստծո, որ նրա գաղափարները ի սկզբանե դրված չեն եղել մարդկային համակեցության հիմքում, հակառակ դեպքում մարդկությունն էլ կենդանիների շատ տեսակների նման վաղուց անհետացած կլիներ, չդիմանալով գոյության համար մղվող անհավասար պայքարին: ման

Ասել թե, լիբերալիզմը ընդհանրապեսմերժում է պետության կամ հասարակության գոյության անհրաժեշտությունը,ճիշտ չէր լինի: Լիբերալիզմը դեմ է այնպիսի պետության, որը փորձում է հսկել անհատի գործունեության

վրա, հանուն հասարակությանԱ պետության շահերի սահմանափակելանհատի իրավունքներնու ազատությունները, պարտադրել անհատին ենթարկվելու մեծամասնության շահերն արտահայտողօրենքներին,առաջ քաշելով այն թեզը, որ չի կարելի ճնշել անհատական ազատությունը հանուն ուժեղ պետության: Պետության հիմնական խնդիրը համարելովանհատի իրավունքների ն ազատությունների պաշտպանությունը, լիբերալիզմը պետությանը հատկացնում է իր` ուննոր դասի, անվտանգություննու ազատությունները պաշտպանող թիկնապահի դեր, Ա տեր լինելով իշխանության լծակներին հենց այդ նպատակին էլ ծառայեցնում է այն: Իսկ հասարակությունըլիբերալիզմի համար, ինչպես մեծ բանաստեղծն էր ասում, ճոխ արոտավայր է, նրանց նպատակների, ձգտումների Ա շահերի լավագույն միջոց ու

միջավայր: Լիբերալիզմի ն ժողովրդավարության Ա փոփոխհարաբերությունների խադարձ կապերիհիմքում ընկած է ազատության գաղափարը, որը երկուսի համար էլ հիմնարար արժեքներից են: Ժողովրդավարությունը ելնում է այն սկզբունքից, որ բոլոր մարդիկ իրենց արժանապատվությամբ Ա իրավունքներով ծնվում են ազատ ն հավասար: Լիբերալիզմը,նախ չի ընդունում հավասարության գաղափարը, ապա մերժում է մեծամասնությանիշխանության իրականացմանսկզբունքը ն ազատությունը վերապահում է նրանց միայն, ովքեր կարող են այդ ազատություններից օգտվել: Իսկ թե ովքեր հնարավորություն ունեն իրապես օգտվելու իրենց իրավունքներիցս ազատություններից, կարծում ենք մեկնաբանության կարիք չի զգում: Ժողովրդավարությունը նույնպես երաշխավորում է անհատի ազատությունները, բայց ոչ առանձնացված, արտոնյալ, առավելություններով օժտված անհատի ազատությունները: Ժողովրդավարության պայմաններում անհատ ասելով հասկացվում է հասարակությանբոլոր անդամները Ա ընդունված օրենքները հավասարապես վերաբերում Ա պարտադիր են բոլորի համար: Սակայն հասարակությունըերբեք միանման շահեր, միատարր անհատներից ձնավորված լինել չի կարող: Այն միշտ էլ բաժանված է իրենց մտածելակերպով,գաղափարներով, ընդունակություններով, հնարավորություններով, մասնագիտական կարողություններով, պահանջմունքներով Ա էլի շատ բաներով իրարից տարբերվող սոցիալական խավերի, շերտերի, խմբերի ն այլն: Այդ խավերիցմեկը իրերի բերումով (իշխանության լծակներ, տնտեսական,ֆինանսական, առեատրականկամ այլ գործունեություն, ժառանգություն Ա այլն), ավելի մեծ հնարավորությունների,ունեցվածքի, սեփականության Ա հարստությանտեր է ն նրան չի բավարարում պետության Ա հասարակության շահերի պաշտպանությանն ուղղված, հետնաբար հասարակությանճնշող մեծամասնությանշահերն արտահայտող օՕրենքներն ու որոշումները: Այդ խավը իր հնարավորությունները, հարստությունը,

սեփականությունը 'իր հայեցողությամբ տնօրինելու, ակտիվ ձեռներեցուն. գտնում է, որ պեթյուն ծավալելու ավելի մեծ ազատություններ է ուզում տությունը պետք է հենց այդ ազատությունները պաշտպանելուն ուղղված օրենքներ ընդունի: Եվ, քանի որ այդ խավը հասարակության մեջ միշտ էլ ն փոքրամասնություն է կազմում ապա լիբերալիզմի փոքրամասնության է որը հակասություն, առկա միջն ժողովրդավարության մեծամասնության հիմնականում հանգում է այն հարցին, թե՞ ով պետք է իշխանության կրողը լինի՝ ունւորների խավը, թե Ժողովուրդը: Լիբերալիզմը առանց տատանվելու ֆինանսիստպատասխանումէ իհարկե ուննոր խավը (արդյունաբերողներ, ներ ռազմական օլիգարխիան Աայլն): Այս պարագայումլիբերալիզմը դառգաղափարախոսություն: նում է սահմանադրական ավտորիտարիզմի տարածվող դեմոկաշխարհում այսօր Լիբերալ ժողովրդավարությունը է ընդհանուր է, կառուցվում որը մեկն ձներից րատական պետության ն համակարգի արժեքների ս կզբունքների լիբերալ-ժողովրդավարական -

վրա:

Լիբերալ-ժողովրդավարությունըերկու հակադիր մոտեցումների միջն եղած հակասություններիհաշտեցման փորձ է: Ինչպես տեսանք, լիբերալիզ-

մի հիմնական էությունը հանգում էր հասարակության մեջ մեծամասնության հասնկատմամբ փոքրամասնության,այսինքն ուննոր դասի, իշխանության տատմանը: Սկզբնական շրջանում պայքարելով ֆեոդալական արիստոկրատիայի արտոնություների սահմանափակման ն մարդկային ազատությունների Ա իրավունքների համար բուրժուական ազատական (լիբերալ) գաղափարները բոլորի համար ընդունելի, դրական Ա առաջադիմականէր:

Այն միտված էր ապահովելու ազատ ձեռներեցությունը, սեփականության իրավունքը, քաղաքական կյանքին մարդկանց մասնակցության իրավունքը Ա այլն, որոնք հասարակությանզարգացման Ա առաջընթացիկարնորագույն գործոններն էին: Սակայն շատ շուտով, բուրժուազիայի իշխանության հետո, պարզ դարձավ, որ նրա առաջ քաշած հավասարության, գալուց մեծամասնուազատության, եղբայրության կոչերը հասարակության ճնշող են: անհատի ազատությունը, Երաշխավորելով թյան համար անիրականալի ն անտեձնականորեն ընդունելով օրենքի առջն բոլորի հավասարությունը լիբերապաշտպանությունը, իրավունքների սելով ժողովրդի սոցիալական ովքեր շահերը, անհատների միայն այն էր պաշտպանում փաստորեն, լիզմը, հասարակության մեջ իրենց գրաված դիրքի, ունեցվածքի շնորհիվ կարող էին օգտվել այդ ազատություններից Ա իրավունքներից:Իսկ, քանի որ այդպիսի հնարավորություն ունեին միայն չնչին փոքրամասնություն կազմող ուննորների դասը, ապա ընդունված օրենքներն ու որոշումները, որոնք կոչ-

ու ազատությունված էին երաշխավորելու քաղաքացիների իրավունքներն դասի փաստական ուննոր վերածվեցին շուտով շատ ները, արտոնությունների: Եվ որքան իշխանություն ունեցող փոքրամասնությունըայդ արտոնություններից ավելի շատ էր օգտվում, այնքան ավելի խորանում էր նրա՛ն ժողովրդի միջն հակասությունները: Հենց այդ հակասություններնէլ 19-րդ

դարի սկզբներում շատ մտածողների միտքն ուղղեց:դրանց հաղթահարման ուղիների որոնմանը, ինչն էլ ծնունդ տվեց սոցիալիստականտեսությունների առաջացմանը, որը դառնալով Եվրոպայի մի շարք երկրներում արդեն կազմակերպված բանվոր դասակարգի գաղափարախոսություն, նրան պայքարի հանեց բուրժուազիայի դեմ: Սոցիալիզմի ներկայացուցիչները ի տարբերություն լիբերալիզմի ընդունում էին ժողովրդի իշխանության գերակայությունը փոքրամասնության նկատմամբ Ա առաջնային էին համարում քաղաքացիների սոցիալական իրավունքների պաշտպանությունը: Դեռնս բուրժուական հարաբերությունների հաստատման արշալույսին մի շարք մտածողներ (Շ.Մոնտեսքյո, Ա.Թոկվիլ, Լ.Ռուսսո, Ա.Համիլտոն Ա այլն), արդեն կանխատեսում էին փոքրամասնության իշխանության պայմաններում հակասությունների առաջացման վտանգը Ա առաջարկում էին իշխանության այնպիսի ձնի ստեղծում, որտեղ ներդաշնակված են փոքրամասնության Ա մեծամասնության շահերը, որտեղ իշխանությունը բխում է ժողովրդից, բայց իրականացվում է նրա շահերն ու իրավունքները պաշտպանող փոքրամասնության միջոցով: Նրանք այդպիսի պետական կառուցվածքի ձն էին համարում հանրապետությունը: Ա. Թոկվիլը բացատրում էր, որ եթե իշխանությունը պատկանա միայն հարուստ արդյունաբերողներին, ապա նրանք կնմանվեն ֆեոդալական արիստոկրատներին Ա կկառավարեն նրանցից ավելի վատ: Ֆրանսիական հայտնի քաղաքական գործիչ, ժողովրդավարական թնի առաջնորդ Ռոբեսպիերը գտնում էր, որ 1789 թվականին ընդունված մարդու Ա քաղաքացիների իրավունքների հռչակագրում պետք է սեփականության հոդվածի վերաբերյալ լրացուցիչ սահմանափակումներ մտցնել, հակառակ դեպքում ընդունված իրավունքները իրական կլինեն միայն հարուստների, սպեկուլյանտների Ա բորսային շնագայլերի համար: 20-րդ դարում լիբերալիզմը իր իսկ ծնած հակասությունների ճնշման տակ ստիպված էր անհատի իրավունքների կողքին ընդունելու նան քաղաքացիների սոցիալ-տնտեսական իրավունքները, որը յուրաքանչյուր անհատի խոստանում էր կյանքի արժանապատիվ պայմաններ: Այսպես ձաավորվեցին համաշխարհային հանրության կողմից ընդունված մարդու իրավունքների պաշտպանության ամբողջական համակարգեր, որոնք միտված լինելով հասարակական կյանքի բոլոր կողմերի ժողովրդավարացմանը, դարձել են բոլոր երկրներում լիբերալ-Ժողովրդավարական սկզբունքների հաստատման գրավականը: Այդ սկզբունքների իրականացումը պետք է ապահովեր փոքրամասնության իրավունքներն ու ազատությունները պաշտպանող մեծամասնության իշխանության իրականացում: Այդ սկզբունքներն ու արժեքներն են. ժողովուրդը ընդունվում է որպես իշխանության աղբյուր, քաղաքացիների իրավահավասարության Ա մարդու իրավունքների պաշտպանություն, անհատի իրավունքի գերակայություն պետության իրավունքի նկատմամբ, պետական իշխանության հիմնական մարմինների ընտրովիություն, որոշումների ընդունման Ժամանակ փոքրամասնու229

թյունը ենթարկվում է մեծամասնությանը, սակայն երաշխավորվում է փոքրամասնության իրավունքները, օրենքի գերակայություն, այսինքն օրենքի առջն բոլորի հավասարություն, իշխանության բաժանում, ենթադրելով նրանց հարաբերական ինքնուրույնություն Ա փոխադարձ հսկողության հնարավորություն ն այլն: Նկատի ունենալով նշված սկզբունքների իրականացման գործընթացները տարբեր երկրներում, կարելի է արձանագրել, որ լիբերալ-Ժողովրդավարությունը դեռաս շարունակվող գործընթաց է: Սակայն Ժամանակակից բոլոր Ժողովրդավարական պետություններում արմատավորվել են լիբերալ ժողովրդավարական այն հիմնական սկզբունքները, որոնք թույլ են տվել հասարակական Ա անհատական հիմնական արժեքների, շահերի ներդաշնակման վերաբերյալ ներքին համաձայնության հասնել: Դրա հետ միասին պեներդրումը տք է նշել նան, որ լիբերալ-Ժողովրդավարության սկզբունքների հասարակական կյանքում այդքան էլ դյուրին չէ, առավել նս, երբ այդ սկզբունքներից որնէ մեկը հակված է կողմերից մեկի շահերի պաշտպանությանը: Օրինակ՝ անհատի իրավունքների գերակայությունը պետության Ա հասարակության իրավունքների նկատմամբ,որը լիբերալիզմի հիմնարար պահանջներից մեկն է: Մենք վերը շարադրածում արդեն ցույց տվեցինք, որ այդպիսի իրավունքից կարող է օգտվել միայն ուժեղ, հզոր, ուննոր, իշխանության լծակ ունեցող անհատը, բայց ոչ ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը, որի շահերի հիմնական պաշտպանը պետությունն է: Այդ պատճառով էլ դեռնս առկա է լիբերալիզմի Ա ժողովրդավարական սկզբունքների միջա ընթացող սուր պայքարը: Դա սուր է դրսնորվում Ա

այն երկրներում, որոնք նոր են անցում կատարում դեպի ժողովրդավարական քաղաքական համակարգ, որտեղ նոր են ձնավորվում շուկայական հարաբերությունները: Այդ պայմաններում ձեավորվող ուննոր դասը ձգտում է ոչ միայն իշխանության, այլե որոշակի առանձահատուկ ազատությունների իշխանության տված Ա իրենց օբյեկտիվորեն ունեցած արտոնություններից լավագույնս օգտվելու համար: Դա այսօր զգացվում է նան այն երկրներում, որտեղ վաղուց ուննորների դասը հաստատապես դարձել է իշխանության հիմնական կրողը, որը իր ֆինանսատնտեսական, ռազմական հզոր ուժի շնորհիվ կարողանում է պետությունը ծառայեցնել իր շահերի պաշտպանությանը: Լիբերալ-Ժողովրդավարության էությունը հանգում է հիմնականում այն ըմբռնմանը, որ մի կողմից Ժողովուրդը-մեծամասնությունը, պետք է ընդունի անհատի ընդունակությունների, կարողությունների, հնարավորությունների դրսնորման Ա դրան համապատասխան ապրելու իրավունքը Ա ազատ աջակցի դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ օրենքների ընդունմանն ու իրականացմանը: Մյուս կողմից, անհատը- փոքրամասնությունը, պետք է ընդունի Ժողովրդի արժանապատիվ ապրելու իրավունքը Ա իր գործունեությամբ նպաստի այդ խնդրի իրականացմանը: Շահերի այդպիսի ներդաշնակումն էլ հենց կլինի լիբերալ-Ժողովոդավարության հաղթանակը:

Ուստիլիբերալ-Ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի հաստատումը կարելի է դիտել որպես մարդկային հետագա համակեցությանհամար անհրաժեշտ նորմերի Ա սկզբունքների իրականացմանԱ արդի քաղաքակրթության պայմաններում հասարակական կյանքի կազմակերպման առաջադիմական պետական կառուցվածքի ձն: Եվ որպես այդպիսին, այն հասարակության զարգացման բարձրագույն արժեք է, մարդկության բաղձալի նպատակներից մեկը, որին նա քայլ առ քայլ մոտենում է, իր ճանապարհին հաղթահարելովբազում խոչընդոտներ: հաստատման առանձնահատկությունները ծ.Ժողովրդավարության 7այաստանի Հանրապետությունում

Ժողովրդավարությունըլինելով իշխանության ձն, քաղաքական համակարգ, պետական կառուցվածքիլավագույն ձե, դրանով իսկ դառնում է քաղաքական մշակույթի բարձրագույն արժեք:

Հասարակությանըառաջարկվող ցանկացած նոր արժեք նրա կողմից ընդունվում, յուրացվում է միայն այնքանով, որքանով հասարակությանզարգացման աստիճանը թույլ է տալիս ն ընդունակ է այդ արժեքներից օգտվել, որքանով այդ արժեքների նկատմամբ հասարակության մեջ ձեավորվել է համապատասխանպահանջմունք:Ժողովրդավարությունն էլ, որպես հասարակական բարձրագույն արժեք հասարակությանմեջ հայտարարություններով, հռչակագրերով կամ որոշումներով հաստատվել չի կարող, եթե նրա նկատմամբ հասարակության մեջ համապատասխան պահանջմունք չի ձնավորվել, եթե Ժողովուրդը սովոր չի նրա սկզբունքներով ապրելուն, եթե նրանից, որպես արժեք, օգտվել չի կարող: Կարճ ասած, եթե հասարակությունըչի հասունացելԺողովրդավարությանհամար: Այս բոլորը նկատի ունենալով փորձենք պարզել, թե հայ ժողովուրդը 1990 թվականին, ե՞րբ հնարավորություն ստացավ թոթափելու ամբողջատիրության լուծը, պատրա"ստ էր արդյոք ժողովրդավարության սկզբունքներով ապրելուն, կա՞ր արդյոք մեր հասարակության մեջ նրա նկատմամբ ձնավորված պահանջմունք: Իրադրությանը ծանոթ ցանկացած ողջախոհ մարդ կարող է պատասխանել ոչ: Եվ դա ուներ իր ինչպես օբյեկտիվ (առարկայական), այնպես էլ սուբյեկտիվ (ենթակայական)պատճառները: Նախորդ վարչակարգը ժողովրդական լայն զանգվածներին միշտ հեռու էր պահել քաղաքական կյանքին մասնակցելուց,որը պատճառ էր դարձել այն բանի, որ մեր ժողովուրդը չուներ քաղաքական այն կուլտուրան, որ կարողանար օգտվել ժողովրդավարությանարժեքներից: Ժողովուրդը խեղաթյուրված պատկերացում ուներ Ժողովրդավարության վերաբերյալ: Հետնաբար 1990 թվականին հայ ժողովուրդը Ժողովրդավարության հաստատման համար չէր, որ ակտիվորեն մասնակցեց նոր իշխանությունների ձաավորման գործընթացին: Քանզի ժողովուրդը չէր կարող պայքարել մի բանի համար, որին անծանոթ էր, չիմանալով թե դա ինչ է, չունենալով, անշուշտ, դրա նկատմամբ պա231

հանջմունք: Սակայն, այնուհանդերձ ժողովուրդը ակտիվորեն մասնակցեց իշխանությունների ձւավորման գործընթացին,ինչի շնորհիվ իրականացվեց հիմնական սկզբունքներից մեկը՝ իշխաժողովրդավարության հաստատման նությունը ձաավորեց Ժողովուրդը, որով Ա Հայաստանում սկիզբ դրվեց Ժո-

ղովրդավարության:

Ժողովրդի ակտիվ մասնակցությամբ Ա նրա կողմից իշխանությունների ձաավորման պրոցեսի հիմնական նպատակը Ժողովրդի կամքը օրենքի աստիճանի բարձրացնելն ու այն հասարակության բոլոր անդամների համար պարտադիր դարձնելն է: Սակայն Հայաստանում ժողովրդի կամքն այդպես էլ օրենքի աստիճանի չբարձրացվեց: Իսկ դա նշանակում էր, որ Ժողովրդավարությունը չնայած ծնվեց, բայց չհաստատվեց մեզանում: Խոսքը չի վերաբերում նրան, որ 1990 թվականի ընտրություններից հետո պետք է անմիջապես Հայաստանում հաստատվեր ժողովրդավարության բոլոր սկզբունքները: ձասկանալի է, որ ժողովրդավարության կայացման համար որոշակի Ժամանակ է պետք: Խոսքը վերաբերում է առաջին հերթին այն քաղաքական զարգացումներին, որոնք ի չիք դարձրեցին Ժողովրդավարության հաստատման հիմքերը: Եթե իրադարձությունները այլ կերպ զարգանային, ապա հնարավոր էր Հայաստանում Ժողովրդավարությունը աստիճանաբար դարձնել իրողություն, ժողովրդի մեջ աստիճանաբար ձնավորել պահանջմունք նրա նկատմամբ, ինչպես եղել է աշխարհի բազմաթիվ երկրներում: Դրա համար անհրաժեշտ էր նոր ձաավորված իշխանությունների ժողովրդավարության սկզբունքներին համապատասխանող քաղաքական գործունեության դրսնորում Ա նրա շահագրգռվածություն ժողովրդավարության հաստատման գործում: Սակայն Հայաստանում իրադարձությունները զարգացան լրիվ հակառակ ուղղությամբ, որի հետեանքով ժողովրդավարության սաղմերն անգամ ոչնչացվեցին, փոխարենը փորձելով հաստատել սանձարձակ լիբերալիզմի գաղափարները: Այսպես, ընտրված պատգամավորների մեծամասնությունը ժողովրդից լիազորություններ ստանալով, հրաժարվեցին նրան պատասխանատու լինել Ա նրա իրավունքներն ու շահերը պաշտպանել: Քաղաքական խաղերից անտեղյակ ժողովրդի ջանքերով իշխանության գլուխ եկած քաղաքական ուժը ժողովրդի կամքի փոխարեն իր կամքը բարձրացրեց օրենքի աստիճանի այն պարտադրեց Ժողովրդին: Իսկ դա արդեն բռնապետության բնորոշ գիծ էր: Քայլ առ քայլ Ժողովուրդը մեկուսացվեց, օտարվեց իշխանություններից: Գիտակցաբար չէին ընդունվում այնպիսի օրենքներ ու որոշումներ, որոնք հնարավորություն տային ժողովրդին հսկելու իշխանության գործունեության վրա, չէին մշակվում այնպիսի սկզբունքներ ու մեխանիզմներ, որոնք թույլ տային հարկ եղած դեպքում իշխանություններին անվստահություն հայտնել. կամ հետ կանչել ընտրված պատգամավորին: Ժողովուրդը զրկված էր որնէ կերպ իշխանությունների գործունեության վրա ազդելու հնարավորությու. նից Ա անզոր էր որնէ կերպ փոխելու իրերի դրությունը: Արդյունքը եղավ այն որ շատ կարճ Ժամանակահատվածում ժողովուրդը հիասթափվեց իր ընտ" -

թվականների ընթացքում Հայաստարյալներից: Այնուհանդերձ 1990-1995 տեղի ունեցող քաղաքական տեղաշարժերի ազդեցության՝ տակ ժողովրդի որոշ մասի մոտ ձնավորվեցին Ժողովրդավարականարժեքների նկատմամբ որոշակի պահանջմունքներ, ինչով էլ նրանք կողմնորոշվեցին 1995 թվականի ազգային ժողովի Ա 1996 թվականի նախագահական ընտրությունների Ժամանակ: Սակայն իշխանական ուժերը լավ հասկանում էին, որ իրենց գործունեության հետեանքով չեն արժանանալու ժողովրդի վստահությանը նախապես պատրաստվել էին այդ ընտրություններին: Եթե մինչն 1995 թվականը, անկախ իշխանության գործունեության բնույթից, այսպես թե այնպես ստիպված էինք ընդունել, որ իշխանությունները ձեավորվել են ժողովրդավարության սկզբունքներին համապատասխան, ապա 1995 թվականի ընտրությունների Ա սահմանադրության հանրաքվեի Ժամանակ Ժողովրդի մասնակցությունն ու բացասական վերաբերմունքը իշխանախմբի նկատմամբ ստիպեց իշխանություններին դիմելու բացահայտ կեղծիքների, որով սկիզբ դրվեց ոչ ժողովրդավարական սկզբունքներով իշխանությունների ձեավորման գործընթացի: Հայաստանում սկիզբ դրվեց պաշտոնական բռնապետության, իսկ սահմանադրությամբ օրինականացվեց այդ բռնապետությունը: Այս շրջադարձը վերջնականապես պատռեց ժողովրդավարի պատմուճան հագած քաղաքական ուժի դեմքը: Ժողովուրդը, բնականաբար, չէր կարող հանդուրժել իշխանությունների հակաժողովրդական կեցվածքը ն ընդվզեց` 1996 թվականի սեպտեմբերյան նախագահական ընտրություններում ոչ ասելով բռնապետությանը: Սակայն վարչակարգը հասցրել էր իր ձեռքում կենտրոնացնել այնպիսի ուժեր ու լծակներ, որոնք պատրաստ էին անգամ ժողովրդի վրա կրակելով ապահովել իշխանության բռնազավթումը: Նախագահական պաշտոնը զավթելուց հետո գործընՀայաստանում ավարտվեց բռնապետության հաստատման թացը: Ահա այսպես, դեռես բարուրում ժողովրդավարությունը Հայաստանում խեղդամահ արվեց: Հայաստանում անցած տասը տարիների քաղաքական զարգացումները մեկ անգամ Աս առարկայորեն ապացուցեցին այն տեսակետի ճշմարտությունը, որ ամբողջատիրությունից ժողովրդավարության անցումը տեղի է ունենում ավտորիտարիզմի միջոցով: Միայն, թե այդ ավտորիտարիզմը Հայաստանում ավելի կոպիտ ու բռնի ձաով իրականացվեց: Անօրինականությունները, անպատժելիությունը, քաղաքական հալածանքները, քաղաքական այլ ուժերի նկատմամբ անհանդուրժողականությունը դարձել էին իշխանությունների գործունեության հիմնական սկզբունքները, ինչն իշխանախումբը կատարում էր անթաքույց Ա բացահայտ, «մեր դեմ խաղ չկա» հայտարարությամբ: Իշխանության նման գործունեությունը անհետնանք մնալ չէր կարող Ա բնականաբար դարձավ հասարակական հակասությունների, դժգոհությունների, ապօրինությունների Ա այլն հակահասարակական երնույթների դրսեաորմանպատճառ: նում

Մի կողմից իշխանություններն էին իրենց գործունեությամբ ավելի ու ավելի հեռանում Ժողովրդից, զրկվելով նրա վստահությունից նս դառնալով նրա համար բացարձակ օտար մարմին, մյուս կողմից, սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակում հայտնված ժողովրդի հիասթափությունն ու հուսալքությունը, դժգոհությունն ու արհամարանքն էր խորանում իշխանությունների նկատմամբ: Եվ դրա տրամաբանական գագաթնակետը եղավ 1996 թվականի նախագահական ընտրությունների ընթացքում իշխանության կատարած բացահայտ կեղծիքներն ու ռազմական ուժի գործադրմամբ իշխանության բռնազավթումը: Դա իշխանության համար Ժողովրդի նս իշխանախմբի միջն կայացած դաժան գոտեմարտ էր, ժողովրդավարության ն բռնապետության միջն տեղի ունեցող պայքար էր, որում հաղթեց ուժային կառույցների աջակցությունը ստացած իշխանախումբ, ինչն էլ թույլ է տալիս պնդելու, որ տեղի ունեցածը իշխանության բռնազավթում էր ռազմական հեղաշրջման տարրերի գործադրմամբ: Քաղաքական այդպիսի շրջադարձերի արդյունքում Հայաստանի իշխանությունները անընդունելի դարձան, մեկուսացվեցինոչ միայն սեփական Ժողովրդից, այլ միջազգային ասպարեզում իրենց իսկ հովանավորվող քաղաքական ուժերից նույնպես: Բանն այն է, որ, եթե նույնիսկ տվյալ երկրում իշխանությունները ինչ որ հզոր ուժերի դրածոներ են, ապա այդ ուժերին անգամ ձեռնտու չի ունենալ այնպիսի դրածոներ, որոնք բացարձակապես չեն վայելում տվյալ երկրի ժողովրդի վստահությունը: Այլաս պարզ դարձավ, որ ապօրինի իշխանախումբը պետք է հեռանար ասպարեզից: 1998 թվականի փետրվարին տեղի ունեցավ 44Շ-ական իշխանության անփառունակ հրաժարականը: Ասել, թե դա ժողովրդի համար ցանկալի իշխանափոխություն էր, կարծում ենք ճիշտ, կամ գոնե միանշանակ ընդունելի լինել չի կարող: Իշխանափոխությունը չի նշանակում նախագահ կամ նախարար փոխել: Այն ենթադրում է իշխանության քաղաքական կուրսի, նպատակների, ծրագրերի, գործունեության սկզբունքների, ժողովրդի նկատմամբ վերաբերմունքի, քաղաքական ուժերի փոխհարաբերությունների, տնտեսական սոցիալական, իրավական ն. այլն գործընթացների բնույթի ո բովանդակության արմատական փոփոխություն: Այլ կերպ ասած, իշխանափոխություն նշանակում է քաղաքականության մեջ այնպիսի արմատական փոփոխություններ, այն սկզբունքներից հրաժարում, ինչը հանգեցնում է իշխանության ճգնաժամի: Այս դեպքում տրամաբանորեն հետնում էր, որ պետք է իշխանության գան նոր քաղաքական ուժեր, նոր ծրագրերով, մոտեցումներով ն գործունեության նոր սկզբունքներով, որոնք ընդունակ են լուծելու հասարակության առջե ծառացած առաջնահերթ խնդիրները: Մեզանում դա տեղի չունեցավ, քանզի փոխվել էր ոչ թե իշխանությունը, այլ ընդամենը մի քանի իշխանավորներ: Ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ ոչինչ էլ չէր փոխվել, այլ ընդամենը տեղի էր ունեցել մեխանիկական տեղաշարժ: Իրենց վերջնականապես վարկաբեկած մի քանի առաջին դեմքերի փոխարինել էին դեռես այդքան չվարկաբեկված նույն իշխանախմբի երկրորդական դեմքեր, հարազատ մնալով մինչ

իրենց որդեգրած գործունեության սկզբունքներին, մտածելակերպին, բարոյականությանը ն այլն, քանզի մեկ օրվա ընթացքում վարկաբեկված ՀՀՇ-ականը Հանրապետականի կամ երկրապահի դիմակ հագնելով, պարզ է որ էությամբ նույնն էր մնալու: Ժողովուրդը, սովորաբար, միշտ էլ լավատես է, Ա ցանկացած փոփոխություններից նա դրական ակընկալիքներ Ա հույսեր ունի: Բայց ժողովուրդը նան արագ հիասթափվել գիտի, երբ նրա սպասելիքները չեն արդարանում: Այս դեպքում նույնպես, մեր ժողովրդին արագ հիասթափության էր սպասում, որովհետե նա շատ շուտ հասկացավ, որ իրեն տրված ոչ մի խոստում չի կատարվում, որ իշխանության ղեկի մոտ են հիմնականում նախկին վարվարկաբեկված ու անարժան գործիչներ, որ չախմբի արդեն բազմիցս նրանց գործունեության սկզբունքներում ոչինչ չի փոխվել Ա այլն ն այլն, ու նա դառնացած արձանագրեց «ով էլ գա նույնն է լինելու» ընդունված անճշտությունը Ա նորից ձեռքն առավ պանդուխտի ցուպը: Սակայն, այնուհանդերձ, հասարակության քաղաքական կյանքում որոշակի տեղաշարժեր կատարվեցին: Իշխող քաղաքական ուժը չէր կարող անտեսել այն իրողություններն ու գործոնները, որոնք դարձել էին իրեց նախորդների մեկուսացման ն կործանման պատճառ: Փորձ էր արվում վերականգնել իշխանության հեղինակությունը, ինչը որոշակի զոհաբերություններ էր պահանջում, որն անհրաժեշտ էր ոչ միայն երկրի ներքին հարաբերությունների կայունացման, սեփական ժողովրդի վստահությանն արժանանալու, այլե արտաքին ուժերի կողմից ընդունվելու համար: Եվ իշխանությունները գնացին այդ զոհաբերություններին: Վերականգնվեցին արգելված կուսակցություններն ու լրատվամիջոցները, դադարեցին քաղաքական բացահայտ հալածանքները, որոշակիորեն բարելավվեց քաղաքական ուժերի ազատ գործունեության պայմանները ն այլն, որոնք հասարակության Ժողովրդավարացման գործընթացի կարնորագույն երաշխիքներ են, հետնաբար հասարակության մեջ ժողովրդավարական արժեքների Ա սկզբունքների հաստատմանն ուղղված կարնոր քայլ: Բայց այս ամբողջը ժողովրդի սոցիալ-տնտեսականծանրագույն խնդիրներին որնէ լուծում չտվեց, չլուծեց գործազրկության խնդիրը, չբարելավեց ն արնրա սոցիալականծանր վիճակը, չկարողացավ կանխել արտագաղթը դյունքում չկարողացավ նվաճել ժողովրդի վստահությունը: Ավելին, նախորդ իշխանությունների նկատմամբ ժողովրդի արհամարանքը, հակակրանքը փոխանցվեց նոր իշխանության նկատմամբ, ինչը արդյունք էր նախորդ իշխանախմբի հանցավոր գործունեության նկատմամբ նոր իշխանությունների ներողամտության, եթե ոչ պաշտպանության: Ժողովուրդը իր դեմ գործած հանցագործությունների համար պահանջում էր պատասխանատվության կանչել մեղավորներին, իսկ իշխանությունները անզոր էին ինքնադատաստանի գնալ, ընդունակ չէին խոստովանելու իրենց մեղքը ն ժողովրդի ներողամտությունը հայցելու, համարձակություն չունեին ժողովրդին ասելու, որ այդ

իրենք մասնակից են եղել բոլոր կատարված հանցագործություններին, ինչպե՞ս իրենք իրենց պատժեն: 1999թվականի Ազգային ժողովի ընտրությունները նախորդների համեմատությամբ մեծ առաջընթաց էր, չնայած զերծ չէր կեղծիքներից Ա ընտրակաշառքներից: Այդ ընտրությունների արդյունքում ձայների բացարձակ մեծամասնություն ստացած «Միասնություն» դաշինքի առաջնորդները որդեգրեցին մի քաղաքականություն, որը կարող էր արմատապես փոխել հասարակության կյանքը, կանխել հետագա քայքայումը, հաղթահարել գոյություն ունեցող ճգնաժամը, ինչը որոշակի հույսեր Ա սպասելիքներ առաջացրեց ժողովրդի մեջ: Աննախադեպ աճեց իշխանության նկատմամբ ժողովրդի մեծ մասի վստահությունը: Թվում էր, թե վերջապես կառավարությունը Վ. Սարգսյանի գլխավորությամբ դեմքով շուռ է եկել դեպի Ժողովուրդը: Ձեռնարկվող միջոցառումները երկրի տնտեսությունը ոտքի կանգնեցնելու, ազգային խնդիրները լուծելու, անցյալի սխալներից ձերբազատվելու ուղղությամբ մեծ հույսեր էին ներշնչում: Հասարակությունը պատրաստվում էր հաջորդ քայլը կատարել քաղաքական համակարգի ժողովրդավարացման գործում: Բայց, ավաղ, Ժողովրդի հույսն ու հավատը, վստահությունն ու սպասելիքները, որոնք մարմնավորվել էին Վազգեն Սարգսյանի ո, Կարեն Դեմիրճյանի կերպարում, գնդակահարվեցին 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Ազգային Ժողովի նիստերի դահլիճում: Թե ով էր այն կազմակերպել, դեռ հայտնի չի Ա չի էլ լինելու, որովհետե գոնե այսօր բացահայտողը այնքան էլ շահագրգռված չի բացահայտման գործում: Դա միայն պետության ղեկավարների սպանությունը Գնդակահարվել էր ազգային միասնության, պետության հզորացման գաղափարը: Գնդակահարվեց ժողովրդի մեջ ապագայի նկատմամբ ծնված հույսը, հավատը: Դա նան պետության առաջընթացը կանխել ցանկացող ռեվանշիստական ուժերի լկտի գործունեության բացահայտ ցուցադրում էր, որով, կարծես, փորձում են ասել, քանի մենք կանք, ոչ մի առաջընթաց, ոչ մի արդարություն լինել չի կարող: Եվ ամենացավալին այն, որ այդ տականքներից շատերը դեռես գտնվում են իշխանության տարբեր մարմիններում ն ազատորեն գործում են ի վնաս ժողովրդի Ա պետության: Հայաստանի Հանրապետությունում, ահա, այսպիսի առանձնահատուկ պայմաններում էլ իրականացվում է Ժժողովրդավարության հաստատման գործընթացը:

Ճ. )16ւօԽքուոք

Տաոթոքւ

հ.

ոու

//88 ւքոմլո

նչ.

Շքոտաւօոծրօմ Ոծքօոժաոտծ.

ՇՈԵՇԼՔՇ.

1քճտՈծէԼ18. 788 քճրրուճ Է06371տ4թօ186էԱւ031

Օօ

ՇօՎ. 8. 37. 1.

ԽԼՕՒՂՇՇԵԵՇ 111 Օ 356

10.

Օ ՇԲ06016. /Ճ10Ո01տ

Շ08քՇխ

38501568.

Աոուօու

12.

Օոււօոօ-ու.

107քօոժաում

13.

ԼԹորւօոօՒոտ.

ոօղ

14.

ՕՒՑՇՇՈԵ

15.

ւււ

ԽԼ)Լ

Ե0ՇՇաւ.

Ի/. 1955

8.ԷԼ

ոօո

քօյ.

Ճ..ՅՅոոու. հ/.

ճտքյութուօ. Ճ/. 1999 ՃԿՇքաօ. Խ/. 1992

/1ՇԽօտքու( 8 ած 1ճքոււտտ ԽՈՆ ՈՅքօյա

ԾՔԽԱՈՇՈՇՑՃ.Ւ.

36 2

386015... ՇօԿ 8 31. ԽԼ 1971-72

ԼօօՓոքօոտօ.օւ.

11.

քօղ

610615».

34ոճուօ68ք0ո6Ա 6601ԽՈՅՇՇՔՎՇՇԵՕԱՈւծօքճոթօ

Է.

ԽՔԼՇՈՔ.

օխօաքուոտ ԱոԾՇքոոթոօտմ

Խոութծ

ԷԼ

օշա

«ՕՅՈԼՇՇԻՑՇՒՌԼԵԼ 118501

16.

օա

ոքր

Շխօոքեում Ճաօշքաոճւաաոն

Շ.

ոշօւ

ԵՆ 06111Շ61842.ԸքՅՑԵԱԼՈՇՂԵՒԼՕՇ

8 ԽԱԼՕՐՕՇ06748Ւ

Խ/. 1997

ՔՇՇՈՇՂՕ8ՅՒՄԼ6

11010014:

ոքճ8

ԿՇՈՕԲՇԵՅ.

81260135, ՊՇԵՕաԵքարոք,

Ռ/. 1997

ՈՂՎԱՕՇՆԵ.

ԾՎՇՇԼ(0Շ

ՈօՕՇՕ6ՔՇ.Խ/. 1994

չէր:

Գրականություն 1.

Յ. 4.

ոօոոուՅ. /Ճքոօ101675.11օուճ. Ճֆտուօոմտ ո Ե. Ճքօա /Շաօտքումք 8014ոո1ՅքթոՅի. հ/.

տառ Է. Թոօոօած

քաւ

1օքուՕ

ՂՇուօաքքուտք. հ.

1Օ.8., 30168 8.71, 301082 718.

ԽԼ1997

110ղոՂօ101ոչ.

ԽԼ. 1999

ԳԼՈՒԽ

Քաղաքական 1.

ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

կուսակցություններ

կուսակցական

համակարգե

ու Քաղաքական կուսակցության Ց ըմբռնումն

էությունը

Ժամանակակից հասարակության քաղաքական կյանքը բարդ, հակասան բազմազան է: Եվ դա բնական է, քանզի հասարակության կյանքի Ժողովրդավարացմանը զուգընթաց ավելի ու ավելի շատ քաղաքացիներ են մասնակցում քաղաքական գործընթացների, որոնք, ինչպես միավորված, այնպես էլ առանձին ակտիվ պայքարում են իրենց շահերի, իրավունքների ւ ազատությունների պաշտպանության համար: Հասարակությունը բաժանված է տարաբնույթ շահեր ու պահանջմունքներ, ընդունակություններ ու հնարավորություններ ունեցող անհատների, սոցիալական խմբերի, խավերի, դասակարգերի ն այլն: Այդ տարաբնույթ, երբեմն էլ հակասական, շահերը հասարակության մեջ միշտ էլ առաջացրել են անհավասարություն, անարդարություններ, հալածանքներ, բախումներ Ա կան

բռնություններ: Մարդկանց որոշակի խմբերի,

խավերի, հետագայում նան դասակարգերի շահերը շատ հաճախ համընկել են, սակայն մարդիկ դա կամ չեն գիտակցել, կամ ի զորու չեն եղել իրենց ջանքերը միավորել ա համատեղ պայքարել իրենց ընդհանուր շահերը, իրավունքներն ու ազատությունները պաշտպանելու համար, ինչն էլ, շատ հաճախ տարրերայնորեն բռնկված մարդկային ընդվզումների մշտական պարտության պատճառէ դարձել: Հասարակության զարգացման որոշակի աստիճանից սկսած մարդիկ սկսում են գիտակցել, որ իրենց շահերի, իրավունքների ն ազատությունների համար առանձին-առանձին, առանց կազմակերպված պայքարի ոչ մի արդյունքի հասնել չեն կարող ն սկսում են գիտակցել իրենց ջանքերը միավորելու ն ընդհանուր հակառակորդի դեմ համատեղ պայքարելու անհրաժեշտությունը: Ահա, հենց այն պահից, երբ սոցիալական խմբերի, խավերի Ա դասակարգերի առաջադեմ ներկայացուցիչները օգնում են նրանց գիտակցելու ընդհանուր շահերի համար համատեղ պայքարելու անհրաժեշտությունը Ն մենք, ըստ էության, կազմակերպում ու իրականցնում են այդ պայքարը, գործ ունենք կուսակցությունների առաջացման հետ: Քաղաքական գրականության մեջ լայն տարածում է գտել պատմության կուսակցությունների առաջացման փուլերի ընթացքում քաղաքական Մ.Վեբերի դասակարգումը, ըստ որի` ա) ձաավորվել են նախ արիստոկրատական խմբակներ, նույն արիստոկրատիայի ազատամիտ ներկայացուցիչներից, բ) առաջացել են քաղաքական ակումբները որոնցում քննարկվել են հասարակության կյանքում տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձությունները ն փորձել են ինչ որ ձնով ազդել դրանց վրա, գ) առաջացել են զանգվածային կուսակցություններ: Նշենք, որ այս երեք փուլերով շատ քիչ կուսակցություններ են անցել: Ժամանակակից կուսակցությունների մեծ մասը ձեավորվել են միանգամից որպես զանգվածային կուսակցություններ:

Խշենք նան, առաջանալ

զանգվածային կուսակցություններըհիմնականում սկսեցին հասարակության ժողովրդավարացմանը զուգընթաց, իսկ ազատ գործունեության հնարավորությունստացան միայն ժողովրդավարական այն պետություններում, որտեղ սահմանադրության մեջ հոդված ընդունվեց կուսակցություններիմասին: Զանգվածային կուսակցություններիառաջացման կարնորագույն նախապայմաններից էր համընդհանուր ընտրական իրավունքի ընդունումը: Այս պարագայում առանց լայն ընտրազանգվածի աջակցության իշխանության նվաճումը դառնում է անհնար: Դրա համար էլ փոքրաթիվ քաղաքական կուսակցությունները, որոնք սովորաբար հասարակության մի որնէ խավի (ձեռներեցների, առնտրականների, վաշխառուների ն այլն) շահերն էին պաշտպանում, ստիպված էին փոխել իրենց գործունեության բնույթը, Ա առաջ քաշել այնպիսի ծրագրային դրույթներ, որոնք արտահայտեին բնակչության առավել մեծ մասի, ազգի պետության, այլ կերպ ասած համընդհանուր շահեր, որպեսզի արժանանայինժողովրդի մեծ մասի աջակցությանն ու նրա միջոցով նվաճեին քաղաքական իշխանությունը: Այդպիսի փոփոխությունը ընդլայնեց կուսակցությունների սոցիալական բազան, մեծապես ավելացավ նրանց անդամների ս համախոհների թիվը, երբեմն հասնելով միլիոնների: Այդպիսի զարգացումը քաղաքական կուսակցություններին դարձրեց քաղաքացիական հասարակության Ա պետության փոխհարաբերությունների հիմնական միջնորդ: Ժամանակակիցըմբռնմամբ քաղաքական կուսակցությունները առաջացել են 19-րդ դարում: Դրանց ծագումը պայմանավորված էր դարասկզբից սկսված դասակարգային հակամարտություններիսրմամբ, որը հանգեցրել էր բուրժուազիայի ն բանվոր դասակարգի սուր առճակատման: Այդ պարագայում հակամարտողդասակարգերի, սոցիալական խմբերի ն. խավերի, Ա այլն բնույթի մարդկային հանրույթների ակտիվ ներկայացուցիչներիցձեավորվում են նրանց շահերը ներկայացնող Ա արտահայտող, նրանց պայքարը կազմակերպող քաղաքական կազմակերպություններ: Այդ պահից սկսած քաղաքական կուսակցությունները դարձել են հասարակության քաղաքական համակարգի կարնորագույն ինստիտուտներիցմեկը: Այսօր դժվար է պատկերացնել մի պետություն, որտեղ չլինի գոնե մեկ քաղաքական կուսակցություն, իսկ պետությունների մեծ մասում առկա են երկու Ա ավելի կուսակցություններ: Որպես քաղաքական կյանքի ակտիվ մասնակիցներ, քաղաքական կուսակցությունները արդյունք են հասարակության ժողովրդավարացման: Մյուս կողմից, լինելով Ժողորվրդավարությանծնունդ, քաղաքական կուսակցությունների ակտիվ քաղաքական գործունեությունը, քաղաքական կյանքին նրանց ակտիվ մասնակցությունը դարձել է հասարակության ժողովրդավարացման հետագա կատարելագործմանհիմնական երաշխիքներիցմեկը: ՈՒստի, կարելի է պնդել, որ Ժողովրդավարության կարնորագույն չափանիշներից մեկը բազմակուսակցականհամակարգի առկայությունն է, որ

որի միջոցով հնարավոր է լինում ավելի լավ կազմակերպել քաղաքական ինստիտուտների փոխհարաբերություններն ու արդյունավետ գործունեությունը: Այսպիսի գնհատականը թույլ է տալիս քաղաքական կուսակցությունները դիտել նան, որպես քաղաքակրթության կարնորագույն նվաճումներից մեկը: Ուշադրություն դարձնելով քաղաքական գրականության մեջ եղած կուսակցությունների բնորոշումների վրա, նկատելի է դառնում, որ բոլոր հեղինակներն էլ կուսակցությունները դիտում են որպես. ա) համախոհների կազմակերպված խումբ, բ) սոցիալական որնէ խավի, խմբի շահերի ներկայացուցիչ Ա արտահայտիչ, գ) որ բոլոր կուսակցությունների հիմնական նպատակն է իշխանության նվաճումը Ա դրա օգնությամբ իրենց առջն դրված խնդիրների իրականացումը: Կուսակցությունները եղած բոլոր հասարակական կազմակերպություններից ամենաքաղաքականն են Ա առաջատարը, իսկ հաճախ նան վճռորոշ դեր են կատարում իշխանության համար պայքարի կազմակերպման գոր-

ծընթացում: Կուսակցությունների կարնորագույն նպատակներիցէ նան հասարակության Ա պետության միջն ուղիղ Ա հակադարձ կապերի հաստատումը, որը օգնում է նրանց հասարակությանբազմաբնույթ շահերն ու պահանջմունքները բարձրացնել պետության քաղաքականության աստիճանի Ա իշխանության լծակների օգտագործման միջոցով իրականացնել դրանք: Լինելով քաղաքական համակարգի կարնորագույն տարր Ա որոշակի դասակարգերի, սոցիալական խմբերի ու խավերի պահանջմունքների, շահերի ու նպատակների արտահայտիչ, կուսակցությունները ինչպես իշխանության լծակների ուղղակի օգտագործման, այնպես էլ նրա վրա միջնորդավորված ազդեցության միջոցով, եռանդուն մասնակցություն են ունենում քաղաքական իշխանության իրականացման գործընթացներում: Քաղաքական կուսակցությունների գործունեության կարնորագույն ուղղություններից է բնակչության քաղաքական գիտակցության ձնավորումն ու նրանց քաղաքական գործընթացներին մասնակից դարձնելը, որին նրանք փորձում են հասնել բնակչության վրա գաղափարական ներգործության շնորհիվ: Յուրաքանչյուր քաղաքական կուսակցություն հասարակությանն է ներկայանում որոշակի գաղափարական հենքի վրա ստեղծված ծրագրերով Ա դրանց իրականացման մեխանիզմներով: Ինչ չափով, որ նրանց առաջարկած ծրագրերը ընդունելի են դառնում բնակչության որնէ մասի համար, այնքանով էլ նրանք արժանանում են տվյալ մասի աջակցությանը Ա ճիշտ այդքանով էլ նրանք հնարավորություն ունեն իշխանություն նվաճել Ա իրականացնել իրենց ծրագրերը: Ասել է, թե կուսակցությունների գործունեության արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն նրանց անթերի, հասարակության առաջընթացին նպաստող, բնակչության մեծամասնության շահերն արտահայտող ծրագրերի առկայությունից, այլ, գուցե Ա հիմնականում այն բանից, թե բնակչության քաղաքական գիտակցության մակարդակը հասու" է ընկալելու կուսակցությունների առաջադրած գաղափարներն ու ծրագրե240

րը, գիտակցում է արդյո՞ք այդ ծրագրերի իրականացման անհրաժեշտությունը, տեսնում է արդյո՞ք դրանց իրականացման միջոցով իր իրական շահերի պաշտպանությունըԱայլն: Ընդհանրացնելովվերը ասածը կարելի է ձաակերպելհետնյալ բնորոշումը: Քաղաքական կուսակցությունը գաղափարակիցների, համախոհների, կամ միննույն շահերն ունեցող մարդկանց կազմակերպված խումբ է, ներկայացնում նե պաշտպանում է որոշակի սոցիալական խմբի, խավի, դասակարգի, իսկ երբեմն էլ բնակչության մեծամասնություն կազմող զանգվածի շահերն ու պահանջմունքներըԱ իր առջե նպատակ է դնում դրանք իրականացնել պետական իշխանության նվաճման կամ նրա իրականացմանը մասնակցելու ճանապարհով: Քաղաքական կուսակցություններին բնորոշ է կանոնադրական փաստաթղթերով ամրագրված կազմակերպչականկառուցվածք, անդամություն, կուսակցության քաղաքական ղեկավարություն, ներկուսակցականհարաբերությունների ընդունված ձներ, ծրագրային Ա կանոնադրականփաստաթղթեր, որոնցում ամրագրված են կուսակցության գաղափարա-քաղաքական Ա կազմակերպչականհիմքերը, կուսակցության անդամների իրավունքներն ու պարտականությունները: Գոյություն ունեն քաղաքական կուսակցությունների դասակարգման մի շարք չափանիշներ: Սոցիալական բնույթի տեսանկյունիցկուսակցություններն իրարից տարբերվում են նրանով, թե սոցիալականոր խմբի, խավի կամ դասակարգի շահերն են պաշտպանում, դրանք կարող են լինել բանվորներ, բուրժուազիան, գյուղացիությունը, ազգը նայլն: Գաղափարական հենքի վրա կուսակցությունները բաժանվում են. այգաղափարաքաղաքական բնույթով, որոնց գործունեությունը հենվում է հստակ ձեաակերպված գաղափարախոսության վրա, բ) ընտրականգործունեությամբ, որոնք օգտագործում են ժողովրդի համար ընդունելի կոչեր, հայտարարություններ, խոստումներ ն այլն, նրանց իրենց կողմը գրավելու Ա ընտրություններում հաղթելու համար. գ) խարիզմատիկ, կամ առաջնորդի շուրջ համախմբված մարդկանց միություն, որն իր անդամներին միավորում է ոչ թե ինչ որ գաղափարի կամ ծրագրի իրագործման շուրջ, այլ ճանաչված, հեղինակություն ունեցող անհատ- առաջնորդիշուրջը: Կուսակցությունները կարող են իրարից տարբերվել նան ըստ իրենց գրաված դիրքի: Այս դեպքում առանձնացվում են իշխող, իշխանամետ Ա ընդդիմադիր կուսակցություններ: Լինում են նան ազատ գործող Ա արգելված կուսակցություններ:

Ըստ կազմակերպչականհատկանիշներիկուսակցությունները կարելի է տարբերակել. ա) զանգվածային կուսակցություններ, որոնք իրենց շարքերում ընդգրկում են մեծ թվով անդամներ, որի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը անդամավճարներնեն: Այստեղ մեծ դեր է խաղում կուսակցության

գաղափարական գործունեությունը, որը ղեկավարում են կուսակցության քաղաքական լիդերները: բ) կադրային կամ մասնագիտական կուսակցություններ, որոնք խիստ սահմանափակ ն մշտական անդամություն ունեն: Սրանք, սովորաբար պաշտպանում ն. աջակցում են այն անհատներին, որոնցից հովանավորվում ն ֆինանսավորվում են, ովքեր ձեռնտու են իրենց: Դրանք հիմնականում իշխանություն կամ ֆինանսատնտեսական լծակներ ունեցող անհատներ են: չեն հավաքում, դրա կարիքը չի զգացԱյստեղ բնականաբար անդամավճար վում: Այդ կուսակցությունները հիմնականում գործում են ընտրությունների իրենց նախատեսած թեկնածուների հաղթաշրջանում, ձգտելով ապահովել նակը ն' ընտրություններում, ն' իշխանության մարմիններում: Ըստ ներկուսակցական հարաբերությունների բնույթի ն հասարակության նկատմամբ վերաբերմունքիկուսակցությունները կարելի է բաժանել. 1. Դեմոկրատական կուսակցություններ, որոնք ազատ մրցակցում են իրար հետ բնակչության առավել մեծ մասի աջակցությունը ստանալու ն նրանց օգնությամբ ընտրություններում հաղթելու համար: Իրենց նպատակին հասնելու համար ժողովրդավարական. կուսակցությունները բնակչությանն ներկայանում հասարակության բարեփոխման, կյանքի ժողովրդի շահերը արտահայտողծրագրերով Ա ակտիվ գործունեություն են ծավալում նախընտրական շրջանում իրենց տեսակետները բնակչությանը հասցնելու ն մատչելի դարձնելու համար: Այդ կուսակցությունները իրենց գործունեությունն իրականացնում են սահմանադրության շրջանակներում: Ներկուսակցականկյանքում առկա է բազմակարծություն ն կարող են լինել նան խմբակցություններ: Ամբողջատիրական կամ մենաշնորհ ունցող կուսակցություն, որը քաղաքական ասպարեզից դուրս է մղում ն արգելում է մյուս կուսակցություններին: ՈՒնենալով միանձնյա իշխանություն, այդ կուսակցությունները ձգտում են իրենց գաղափարներն ու ծրագրերը պարտադրել ողջ հասարակությանը, դրա համար օգտագործելով իշխանության լծակներն ու

հնարավորությունները:Ենթարկել հասարակությանբոլոր

դասակարգերին ու խավերին, օրենքները ծառայեցնել իրենց նպատակներին: Ներկուսակցական հարաբերություններում իշխում է խիստ կենտրոնացումն ու կարգապահությունը, արգելված է բազմակարծությունն ու խմբավորումների գոյությունը: Իշխանության բոլոր մարմինները գտնվում են կուսակցությանհսկողության տակ: Ասիայի, Աֆրիկայի Ա Լատինական Ամերիկայի երկրներում կուսակցությունները հիմնականում առաջացել են ազգային ազատագրական շարժումների ազդեցության տակ: Այդ է պատճառը, որ այդ կուսակցություններից մեծ մասը ունեն համազգային բնույթ, երբեմն դառնալով ազգային ազամի տեսակ տագրականպայքարի հիմնական կազմակերպիչներ, դառնալով ճակատ-կուսակցություններ: Այստեղ լայն տարածում են գտել ազգային ժողովրդական կազմակերպություններն ու կուսակցությունները:

Արնմտյան քաղաքական տեսություններում կուսակցությունները հաճախ բնորոշվում են ելնելով նրա ունեցած այն դերից, որը նրանք կատարում են ընտրական գործընթացներում: Այդ տեսակետից կուսակցություն ասելով շատ հաճախ նկատի ունեն մարդկանց ցանկացած խմբեր, որոնք միատեսակ քաղաքական հայացքներ ունեն ն ընտրությունների ընթացքում ձգտում են իրենց ներկայացուցիչներն ունենալ պետականիշխանության մարմիններում:

կուսակցությունները որպես Քաղաքական քաղաքական գործունեության

ինքնուրույն սուբյեկտներ մի շարք ընդհանուր գծեր ունեն այլ հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների հետ: Դրանցից են. որոշակի կազմակերպվածությունԱ իշխանության ու կառավարման ապարատի առկայությունը, գաղափարական սկզբունքների առկայությունը, ինչը հրապուրում Ա միավորում է նրանց անդամներին, նրանց գործունեության հիմքում որոշակի ծրագրային դրույթների ամրագրումը Ա այլն: Իսկ այլ կազմակերպություններից կուսակցությունները հիմնականում տարբերվում են նրանով, որ բացահայտ Ա նպատակամղվածպայքարում են

իշխանությաննվաճման, քաղաքականությանձնապետական պետական ս իրականացման վորման իրավունքի իշխանության համար: Քաղաքական կուսակցությունների էությունը կարելի

բնորոշել

նան

ելնելով. ա) կուսակցության սոցիալական կազմից ն սոցիալական բազայից, բ) կուսակցության ղեկավարության կազմից, շահերից ու նպատակներից, գ) կազմակերպության ծրագրային կողմնորոշումից, դ) կուսակցության իրա-

գործունեությունից նայլն կան

Այսպիսով, քաղաքական կուսակցությունները այնպիսի քաղաքական միավորումներ են, որոնք խտացված ձնով արտահայտում են սոցիալական խմբերի քաղաքական շահերը, նպատակներն ու գաղափարները, կազմավորված են այդ նույն սոցիալական խմբերի առավել ակտիվ ներկայացուցիչներից ն ղեկավարում են նրանց պայքարը պետական իշխանությունը նվաճելու ւ այն իրականացնելու գործընթացներում: 2.

Քաղաքական կուսակցություններիհիմնական ֆունկցիաները

Քաղաքական կուսակցությունների բնույթն ու էությունը, հասարակության մեջ նրանց տեղն ու դերը ավելի հստակ պատկերացնելու, նրանց նպատակներըճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել կուսակցությունների գործունեության հիմնական սկզբունքների ու ֆունկցիաներիվրա: Հասարակական քաղաքական համակարգում քաղաքական կուսակցությունները կատարում են մի շարք կարնոր ֆունկցիաներ, որոնցով էլ պայմանավորված է նրանց տեղն ու դերը հասարակության մեջ: Կարելի է

առանձնացնելդրանցից հիմնականները:

1. Քաղաքական կուսակցությունների համար ամենահիմնականը իշխանության նվաճման կամ այն պաշտպանելու հարցն է: Այդ խնդիրը իրագործելու համար կուսակցությունները մշակում են իշխանության համար պայքարի ձները, միջոցներն ու մեթոդները, կախված այն քաղաքական կոնկրետ իրադրությունից, որում նրանք տվյալ պահին գտնվում են: Ժողովրդավարության պայմաններում այդ ֆունկցիան իրագործվում է սահմանադրականմիջոցներով, այսինքն՝ իշխանության կենտրոնական ն տեղական մարմինները ձնավորվում են ժողովրդավարական ընտրությունների միջոցով: 2. Քաղաքական կուսակցությունների կարնորագույն խնդիրներից մեկը քաղաքացիների, սոցիալական խմբերի բազում առանձնացված, մասնավոր շահերը նրանց ընդհանրական, միասնական քաղաքական շահերի վերածելն Է: Դրան հասնելու համար կուսակցությունը իր գործունեությունը ուղղում է այն քաղաքացիների, սոցիալական խմբերի ու խավերի միասնական շահերի ձնավորմանն ու հիմնավորմանը, որոնք նրա սոցիալական հիմքն են կազմում: Յ. Մշակելով կուսակցության գաղափարախոսությունն ու ծրագիրը, սահմանելով իր քաղաքական նպատակները ն որոշելով իր հիմնական ռազմավարությունը քաղաքական կուսակցությունը ձգտում է դրանք մատչելի դարձնել քաղաքացիներին Ա համոզել նրանց, որ դրանց իրականացումը հնարավոր է ւ համապատասխանում է նրանց շահերին: 4. Քաղաքական կուսակցությունները, լինելով որոշակի սոցիալական խմբի, խավի, դասակարգի Ա այլ տեսակի մարդկային հանրույթների շահերի արտահայտիչներ, դրանով իսկ հասարակական շահերի արտահայտիչներ են դառնում: Սակայն իրական կյանքում սոցիալական խմբերի, խավերի Ա դասակարգերի կապը կուսակցությունների հետ միանշանակ են այնպիսի սոցիալական չէ: Երբեմն կուսակցությունները ստանում խմբերի աջակցությունը, որոնց շահերի արտահայտիչ դառնալ նրանք չեն հավակնել: Մյուս կողմից, միննույն խմբի, խավի շահերը կարող են ներկայացնել նան ինչը հաճախ մարդկանց թյուրիմացուտարբեր կուսակցություններ, թյան մեջ է գցում, ն նրանք կարող են նույնիսկ սխալ ընտրություն կատարել, հավատալով, կամ ընտրություններում աջակցելով այնպիսի կուսակցությունների, որոնք ոչ միայն չեն պաշտպանում տվյալ սոցիալական խմբի շահերը, այլեւ հակադիր են նրան: Ժամանակակից քաղաքական կուսակցությունները, անկախ նրանց բնույթից, սովորաբար, փորձում են քաղաքացիներին ներկայանալ որպես նրանց բոլորի շահերի արտահայտիչներ, խոսելով հասարակության, Ժողովրդի, ազգի Ա պետության անունից: Միայն նրանց քաղաքական վարքի ն գործունեության դրսնորման Ժամանակ է երնում, թե նրանք իրականում ովքեր են, ինչ նպատակներ են հետապնդում ն ինչու են քողարկում իրենց իրական դեմքը: '

5. Քաղաքական կուսակցությունների գործունեության կարնոր ուղղություններից է բնակչության քաղաքական գիտակցությաս ձնավորումը, նրանց արմատական շահերի պաշտպան: «.Թյան ն իշխանությաննվաճման համար քաղաքացիների համախմբումն ու ակտիվացումը:լդ նպատակին հասնելու համար, բացի իր սեփական քաղաքական միջոցների օգտագործումից, կուսակցությունները փոխհարաբերությունների մեջ են մտնում տարբեր հասարակական կազմակերպությունների հետ, որոշակի խնդիրների շուրջ համագործակցելով նրանց հետ ն ակընկալելով նրանց աջակցությունը: Քաղաքացիների համախմբում հնարավորություն է տալիս ստեղծել սոցիալական ւ գաղափարա-հոգեբանական հիմք կուսակցության երկարաժամկետ գործունեության համար: Այդ պարագայում ձաավորվում է համապատասխան հասարակական կարծիք, այդ նպատակի համար օգտագործելով զանգվածային լրատվամիջոցները: 6. Նախընտրական գործընթացների կազմակերպումը, ընտրություններին նախապատրաստվելն ու անցկացումը, իրենց թեկնածուների առաջադրումը ն ընտրություններում նրանց հաղթանակի ապահովումը, իսկ հետագայում նան իրենց պառլամենտական ներկայացուցիչների գործունեության վրա հսկողություն կազմակերպելը կուսակցությունների կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկն Է: Այդ ֆունկցիայի իրականացումով կուսակցությունները ժողովրդավարական պետություններում հանդես են գալիս, որպես գոյություն ունեցող պետական իշխանության պահպանման կամ փոփոխման հիմնական կազմակերպիչներ: Հենց կուսակցությունների նման գործունեության շնորհիվ է իրական պայմաններ ստեղծվում իշխանության խաղաղ ճանապարհով փոխելու համար: 7. Իշխանության իրականացման, նրա գործունեության վրա իրական հսկողություն սահմանելու ֆունկցիան կուսակցություններն իրագործում են խորհրդարանում ձնավորված իրենց խմբակցությունների միջոցով: Խմբակցությունները կուսակցության Ա իշխանությունների միջն կապող օղակ են: Խմբակցությունները լայնորեն Օգտագործում են օրենսդրական նախաձեռնության Ա պատգամավորական հարցումների իրենց իրավունքները, ինչը նրանց գործունեության հիմնական ձներից մեկն է: Խորհրդարանական կուսակցական խմբակցություններին բնորոշ է խիստ կարգապահությունը, ինչը նրանց պարտավորեցնում է օրենսդրական նախագծերի քննարկման ն ընդունման Ժամանակ հանդես գալ միասնական ճակատով: Այդ կանոնների խախտումը օրինազանցների համար կարող է ավարտվել խմբակցությունից ն կուսակցությունից վտարումով, դրանով իսկ նրան զրկելով հաջորդ ընտրություններում ընտրվելու հնարավորությունից: Սակայն կուսակցական խմբակցության անդամները օժտված են նան հարաբերական ինքնուրույնությամբ այնքանով, որքանով որ նրանք ընտրված են ժողովրդի կողմից: Այդ պատճառով էլ խմբակցության անդամները պարտավոր են հաշվի առնել ոչ միայն կուսակցության դիրքորոշումը, այլե իրենց ընտրողների պատվիրանները, անշուշտ, նան այն հովանավորներիշահերը,

որոնք օժանդակել են նրանց ընտրական միջոցառումներին՝ ֆինանսավորելով դրանք: 8. Քաղաքական կուսակցությունների գործունեության կարնորագույն ձներից մեկը այլ կուսակցությունների հետ փոխհարաբերությունների հաստատումն է, ինչի համար մշակվում են որոշակի սկզբունքներ, մոտեցման ձներ ն այլն: Այդ փոխհարաբերությունների հաստատումը կարնոր է հատկապես այն ժամանակ, երբ ընտրությունների ընթացքում կուսակցություններից ոչ մեկը ձայների մեծամասնություն չի ստանում Ա ստիպված է խորհրդարանում այս կամ այն, իսկ հիմնականում որոշակի գաղափարական Ա. ծրագրային նմանություն կամ մոտիկություն ունեցող կուսակցությունների հետ միավորվել խմբակցություն կազմելու համար: 9. Ընտրություններում պարտություն կրած ս խորհրդարանում չնչին փոքրամասնություն կազմող քաղաքական կուսակցությունների համար, որոնք, սովորաբար, չեն ընդգրկվում կառավարության կազմում, գործունեության կարնորագույն ձա է դառնում խորհրդարանական ընդդիմության կազմակերպումը ե պետական իշխանության մարմինների վրա ճնշում գործադրելը: Իշխանությանը ընդդիմադիր կուսակցությունները են իշխանությունների գործունեությանը Ա ուշադրությամբ հետնում առիթը բաց չեն թողնում նրանց թերություններն ու բացթողումները քննադատելու, դրանք հասարակությանը ներկայացնելու համար, օգտագործելով ինչպես զանգվածային լրատվամիջոցները, այնպես էլ խորհրդարանական լսումները: Նրանց գործունեությունը առավել արդյունավետ է լինում, եթե նրանք հանդես են գալիս հասարակության հուզող խնդիրների Ա բնակչության զգալի մասի շահերը շոշափող հիմնավորված առաջարկություններով, ինչը դառնում է հաջորդ ընտրություններում նրանց հաջողության հիմնական գրավականը: Խորհրդարանական ընդդիմության գործունեությունն էլ ավելի արդյունավետ է լինում, երբ նրանք կարողանում են սերտ փոխհարաբերությունների մեջ մտնել խորհրդարանից դուրս գտնվող կուսակցությունների հետ Ա ստանալ նրանց

աջակցությունը:

Ինքնին հասկանալիէ, որ քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը վերջին հաշվովգնահատվում է ոչ թե նրանով, թե ինչ են խոստացել ընտրողներին, ինչ ծրագրեր են առաջարկել նրանք, այլ ելնելով նրանից, թե իշխանության իրականացման ժամանակ ինչքանով են նրանք կարողացել պաշտպանել այն սոցիալական խմբերի շահերը, որոնց նրանք ներկայացնում են: Կառավարող կուսակցությունները ձգտում են այնպիսի սոցիալական քաղաքականություն իրականացնել, որը կապահովի նրանց գործունեության նկատմամբ քաղաքացիների դրական վերաբերմունքը ն կարժանանա բնակչության լայն շրջանակների հավանությանը: Այդպիսի սկզբունքներով գործող քաղաքական կուսակցությունները, սովորաբար, ավելի երկար ժամանակ են մնում որպես կա10.

ռավարող կուսակցություններ: Ճակառակ դեպքում նրանք կորցնելով ժողովրդի վստահությունը, կորցնում են նան իշխանությունը: 11. Կուսակցությունները էական դեր են խաղում քաղաքական համակարգի ն ընդհանրապես հասարակության զարգացման ուղղվածության Աե քաղաքական կողմնորոշման ձեավորման գործում: Թե ինչքանով են կուսակցությունները այդ խնդիրը լավ կատարում, ուղղակիորեն կախված է քաղաքական համակարգում նրանց գրաված դիրքից: Առավել մեծ հնարավորություններով է օժտված կառավարող կուսակցությունը, որը մշակում Ա ձեավորում է պետության քաղաքականությունը, այն դարձնելով ամբողջ հասարակության շարժման հիմնական ուղղությունը: Պետական քաղաքականության մշակմանը մասնակցելու նս այն կյանքում իրականացնելու ձգտումով էլ շատ հաճախ որոշվում է քաղաքական համակարգում կուսակցության գրաված տեղն ու նշանակությունը: 12. Չափազանց կարնոր է կուսակցությունների կազմակերպչական գործունեությունը, որը հիմնականում արտահայտվում է որոշակի կադրային քաղաքականության իրականացմամբ: Ղեկավար կադրերի ընտրումն ու առաջադրումը իրականացվում է երկու ճանապարհով, ա) ղեկավար մարմինների ընտրություններում թեկնածուների առաջադրում ե ընտրությանը աջակցություն, բ) այս կամ այն պետական պաշտոնում կառավարող կուսակցության ծրագրերն ընդունող Ա նրա սկզբունքներին հավատարիմ մասնագետների նշանակում: Այս դեպքում հաշվի է առնվում տվյալ մասնագետի ն' քաղաքական, ն' մասնագիտական հատկանիշները: Քաղաքական կադրերի միջոցով կուսակցությունը իր քաղաքական գիծն է իրականացնում ինչպես պետական մարմիններում, այնպես էլ այլ կազմակերպություններում,իր քաղաքական ազդեցությունը տարածելով քաղաքական համակարգի մյուս հաստատություններիվրա: 13. Սկզբունքային նշանակություն ունի ներկուսակցական գործունեությունը, որն ուղղված է կուսակցության շարքերի միասնությանն ու ամրապնդմանը, այնպիսի արժեքներին նորմերի մշակմանը, որոնք նպաստում են կուսակցության անդամների Ա կողմանկիցների մոտ կուսակցության նկատմամբ վստահություն ու հավատ ձնավորելու: Դրա նշանակությունը մեծ է հատկապես զանգվածային կուսակցությունների համար, որոնք բնակչության զգալի մասի շահերի պաշտպանի դերն ստանձնելով, իրենց առջն դրված խնդիրները կարող են իրականացնել միայն միասնականն կուռ շարքերի առկայության պայմաններում: Հ.

Քաղաքական կուսակցությունների տիպաբանությունը ն դասակարգումը

Քաղաքական կուսակցությունները իրենց բազմազանությամբ հանդերձ արտաքնապես որոշակի ֆունկցիաներով ն ընդհանուր գծերով նմանվում են իրար: Այդ նմանություններն էլ թույլ են տալիս որոշակի ընդհանուր հատկա247

նիշների վրա կուսակցությունները տեսակավորել, խմբավորել ու դասակարգել: Կուսակցությունների տիպաբանության հիմքում կարող է ընկած լինել տարբեր չափանիշներ, որոնք ընդգծում են նրա հիմնական էությունն ու գործունեության ուղղվածությունը: Օրինակ` կուսակցությունները կարող են իրարից տարբերվել կամ նմանվել իրար ըստ դասակարգային բնույթի, ըստ գաղափարախոսության, ըստ ծագման, ըստ ներքին կազմակերպչական կառուցվածքի, ըստ հասարակարգի նկատմամբ ունեցած հարաբերության, ըստ քաղաքական համակարգում գրաված դիրքի, ըստ կարգավիճակի Ա

այլն:

Քննարկենք դրանցից հիմնականները: Սոցիալ-դասակարգային բնույթը որպես չափանիշ դիտելու դեպքում նկատի է առնվում այն հանգամանքը, թե կուսակցությունը ինչպիսի սոցիալական խմբերի շահեր է արտահայտում: Դրանք կարող են լինել բանվորներ, բուրժուաներ, գյուղացիներ, մանր սեփականատերեր, մտավորականությունը, առատրա-վաշխառուական խավը Ա այլն: Յուրաքանչյուր կուսակցության հիմնական առանձնահատկությունը նրա սոցիալական ուղղվածությունն ու քաղաքական նպատակներն են: Դասակարգային բնույթը պայմանավորված է նրանով, որ կուսակցության գործունեությունը ուղղված է կոնկրետ դասակարգիկամ դասակարգերի, սոցիալական խմբի ու խավի շահերի ։ պաշտպանությանը, Ա որպեսզի այդ խնդիրը կարողանա մարմնավորել է դառնում քաղաքական նպատակն կյանքում, կուսակցութան նա իշխանության նվաճումը, առանց որի իր ֆունկցիան չի կարող կատարել: Հենց դրանցով էլ, հիմնականում, պայմանավորված են կուսակցությունների ռազմավարական խնդիրներն ու քաղաքական մարտավարությունը: Ըստ սոցիալ-դասակարգային բնույթի տարբերակմանընդունված է առանձնացնել կոմունիստական, սոցիալիստական, սոցիալ-դեմոկրատական, որոնք կողմնորոշված են պաշտպանելու աշխատավորական խավերի շահերը, բուրժուական, լիբերալ-բուրժուական, պահպանողական, որոնք պաշտպանում են ուննոր խավերի, ֆինանսա-արդյունաբերական կապիտալի մենաշնորհ շահերը, բուրժուա-դեմոկրատական, որն արտահայտում է միջին խավերի, մանր սեփականատերերիշահերը Աայլն: Ըստ գաղափարախոսության կուսակցությունները բաժանվում են. ա) գաղափարա-քաղաքական, որոնց գործունեությունը հենվում է քիչ թե շատ հստակ ձենավորվածգաղափարախոսության վրա: Ասենք. կոմունիստական, սոցիալիստական, լիբերալիզմի, պահպանողական ն. այլն: բ) Պրագմատիկ կամ այլ կերպ ասած ընտրողական կուսակցություններ, որոնք օգտագործում են նախընտրական շրջանում առավել հրապուրիչ ու Ժամանակի առումով ակտուալ այս կամ այն գաղափարները, կոչերը, լոզունգները: Ի տարբերություն այլ կուսակցությունների այս կազմակերպությունները ավելի մեծ ուշադրություն են դարձնում իրենց ընտրողների, քան իրենց կուսակցության անդամների վրա: Սրանք ավելի քիչ են գաղափարեցված, հաճախ կազմակերպում են զանգվածային խաղաղ միջոցառումներ բնակչության

լայն խավերին իրենց կողմը գրավելու Ա ընտրություններումհաջողության հասնելու համար: գ) Խարիզմատիկ-առաջնորդականկուսակցություններ, որոնք իրենց անդամներին համախմբում են հեղինակություն ունեցող անհատի շուրջը, որի գաղափարներն ու մտքերն առանց վերապահության ընդունվում են կուսակցության բոլոր ամդամների կողմից: Ըստ

իշխանության համակարգում գրաված տեղի կուսակցությունները

լինում են. ա) լեգալ-օրինականացված,որոնց գործունեությունը ամրագրված է օրենքով Ա ընդունվում է պետության կողմից: Դրանք իրեց հերթին կարող են լինել իշխող, իշխանամետ Ա ընդդիմադիր կուսակցություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը քաղաքական համակարգում որոշակի դեր է կատարում, համնապատասխանիր գրաված դիրքի Ա ունեցած հնարավորությունների: բ) Անլեգալ, արգելված կուսակցություններ, որոնց գործունեությունը արգել-

ված է օրենքով, սակայն որոնք ակտիվ գործում են ընդհատակում Ա ձգտում են հեղաշրջման ճանապարհով նվաճել իշխանությունը: Ըստ կազմակերպչականկառուցվածքի կարելիէ տարբերակել. ա) զանգվածային կուսակցություններ, որոնց բնորոշ է մշտական ն մեծ են թվով անդամություն: Զանգվածային կուսակցությունները առանձնանում գորդաստիարակչական ակտիվ կողմնորոշմամբ, հստակ գաղափարական ծունեությամբ, անդամների Ա կուսակցության տարբեր կառույցների միջն սերտ կապերի առակայությամբ: Այս կուսակցությունների ֆինանսավորման անդամավճարներն են: Զանգվածային կուսակցուհիմնական աղբյուրը մեծ են խաղում բնակչության գաղափարա-քաղաքական դեր թյունները դաստիարակության, նրանց քաղաքական կողմնորաշման ձնավորման գործում: Կուսակցությունը ղեկավարում են մասնագետ-պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչները: Այդպիսիքեն կոմունիստական,սոցիալիստական,անցյալում նան ֆաշիստականկուսակցությունները: բ) Կադրային կուսակցություններ, որոնցում առկա է խիստ որոշակի Ա մշտական անդամություն: Այս կուսակցությունները, սովորաբար, սահմանափակ թվով անդամներ ունեն, անդամավճար չեն հավաքում: Սրանց գործունեությունը հիմնականում ուղղված է ընտրությունների կազմակերպմանը, խնդիր ունենալով ընտրություններիընթացքում ապահովել այն թեկնածուների հաղթանակը, որոնք ֆինանսապես Ա նյութապես աջակցում են կուսակցությանը: Այս կուսակցությունները հիմնականում արտահայտում են իշխանավորների, քաղաքական գործիչների, ֆինանսա-արդյունաբերական վերնախավի Ա գործարար աշխարհի այն ներկայացուցիչների շահերը, ովքեր ապահովում են կուսակցության նյութական ծախսերը, որոնց ներդրումներով գոյանում են կուսակցության հիմնական միջոցները: Դրա համար էլ այս կուսակցությունները չեն ձգտում շատ անդամներ ունանալ, այլ ձգտում են իրենց կողմը գրավել ինչքան հնարավոր է ավելի շատ սոցիալական վերնախավի ներկայացուցիչների, հեղինակավոր Ա ունսոր անհատների:

Ըստ այնպիսի ինչպիսիք են ներկուսակցական հարաբեհատկանիշների, րությունները, ներկուսակցական կազմը, հասարակարգի նկատմամբ կու սակցության վերաբերմունքը, քաղաքական համակարգի նկատմամբ վերա բերմունքը ն այլն կարելի է տարբերակել Ժողովրդավարական-դեմոկրատա կան ն ամբողջատիրական-տոտալիտարկուսակցություններ: Ժողովրդավարական են համարվում այն կուսակցությունները, որոնք ա, կուսակցությունների հետ ազատ մրցակցության պայմաններում ձգտում ե զանգվածների առավել մեծ մասի վստահությանն արժանանալ ն նրանց օզ նությամբ, նրանց ազատ կամքի դրսնորմամբ ընտրությունների ընթացքու նվաճել քաղաքական իշխանությունը: Ժողովրդավարական կուսակցություն ներն իրենց գործունեությունը ենթարկում են սահմանադրական նորմերին է գործում են սահմանադրության շրջանակներում: Այս կուսակցությունները կարող են արտահայտել հասարակության տարբեր խավերի շահեր, նայած թե դրանցից ով ինչ գաղափարախոսություն Ա ծրագրեր է պաշտպանում ասենք՝ բանվորների, գյուղացիների, մանր սեփականատերերի նայլն: Ամողջատիրական կամ տոտալիտար կուսակցությունները երկրում միակ գոյություն ունեցող օրինական կուսակցությունն է, որը իր ձեռքում կենտրո նացնելով իշխանության բոլոր լծակները արգելում է այլ կուսակցություննե րի գոյությունը ե հասարակության բոլոր դասակարգերին, սոցիալական խ բերին ու խավերին պարտադրում է իր գաղափարախոսությունն ու շահեր Ներկուսակցական կյանքում առկա է խիստ կենտրոնացում ու կարգապւ հություն, վարից-վեր իշխում է անվերապահ ենթակայության սկզբունք արգելված է տարակարծությունն ու այլախոհությունը: Ամբողջապես հսկ լով իշխանության բոլոր մարմինների վրա կարողանում է օրենքը վերած իր քաղաքական նպատակների իրականացման հիմնական միջոցի: Կուսակցությունների տարբերակման առավել տարածված տեսակետն րից է ըստ ձախ-կենտրոն-աջ կողմնորոշման դասակարգումը: Այս արտահայտությունները ծագել են դեռես 1789 թվականի Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ժամանակ: Սահմանադրական Ժողովը դահլիճում տեղաբաշխվել էր այնպես, որ միապետության վերականգման կողմնակիցները նստել էին նախագահողից աջ, իսկ հեղափոխական-հանրապետության կողմնակիցները նրա ձախ կողմում: Այդ պահից սկսած, նրանք, ովքեր վճռական են տրամադրված աշխատավորների շահերը պաշտպանելու, սոցիալական խնդիրների գերակայությունը ընդունելու ւ դրա իրականացումը հակված են կատարել հասարակական քաղաքական համակարգի արմատական, հեղափոխական վերափոխման ճանապարհով քաղաքական տեսություններում անվանվեցին ձախեր: Իսկ այն կուսակցությունները կամ քաղաքական գործիչները, ովքեր պաշտպանում էին ուննորների շահերը, քարոզում էին պահպանողական գաղափարներ, հասարակության կյանքում ձգտում էին ռեֆորմների, խաղաղ զարգացումների ճանապարհով փոփոխություններ կատարել կոչվեցին աջեր: Այսօր քաղաքական գրականության մեջ բոլոր այն կուսակցությունները, որոնք հանդես են գալիս հասարակության սոցիալական

խնդիրների առաջնայնությամբ, պետության դերի ուժեղացման տեսանկյունից, ընդունված է ձախ կողմնորոշման կուսակցություն անվանել: Դրանցից են հիմնականում կոմունիստական, սոցիալիստական, երբեմն նան ազգային ճակատի տիպի կուսակցությունները: Կան կուսակցություններ, որոնք ձախ համարվող կուսակցությունների հետ ունեն բավականին ընդհանուր գծեր, սակայն առկա են նան սկզբունքային տարբերություններ, ինչը նրանց ձախերից դեպի կենտրոն է տեղափոխում, ինչի համար էլ նրանց անվանում են ձախ կենտրոնական կուսակցություններ: Օրինակ` սոցիալ-դեմոկրատական

կուսակցությունները:

Կենտրոնականի տակ հասկանում են հիմնականում գյուղացիական, մանր-բուրժուսկան խավերի շահերը պաշտպանող կուսակցություններին: Օրինակ` Ագրարային, գյուղացիա-դեմոկորատական Ա նման տիպի կուսակցություններ: Աջ են համարվում այն կուսակցությունները, որոնք հակված չեն ընդունելու. հասարակության մեջ արմատական փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտությունը, ն ձգտում են չնչին փոփոխություններով պահպանել գոյություն ունեցող հասարակարգը, ինչի համար էլ նրանց անվանում են պահպանողական գկուսակցություններ: Դրանք հիմնականում ուննոր դասի, ֆինանսատնտեսական օլիգարխիայի շահերի արտահայտիչներն են: Այդպիսի կուսակցություններից են լիբերալ-դեմոկրոատական Ա լիբերալիզմի սկզբունքները պաշտպանողայլ կուսակցություններ: Ընդհանրացնելով վերը շարադրածը, կուսակցությունները կարելի է դասակարգել ըստ հետնյալ ընդհանուր հիմքերի, ընդունելով ռուս հեղինակներ Յու.Վ.Իրխինի, Վ.Դ.Զոտովի Ա Լ.Վ.Զոտովայի տված դասակարգումը (տես.5.269) Ըստ դասակարգային բնույթի կուսակցությունները կարող են լինել. բանվորական, կոմունիստական, սոցիալիստական, սոցիալ-դեմոկրա-

տական,

բուրժուական, մանրըբուրժուական, ազգային բուրժուական, առատրավաշխառուական, միջին խավերի, դեմոկրատական, նանսոցիալ դեմոկրատական, գյուղացիական, գյուղացիա-դեմոկրատական, ագրարային, միջդասակարգային, բանվորա-գյուղացիական, մտավորական, ազգայնական, կրոնադավանաբանական, ցեղային Ա այլն: Ըստ քաղաքական գործունեության եղանակների կուսակցությունները լինում են. առավելապես պառլամենտական, առավելապես արտապառլամենտական: Ըստ գոյություն ունեցող հասարակարգի նկատմամբ վերաբերմունքի. հեղափոխական, ռեֆորմատորական, լիբերալիստական -

Է`

Ըստ -.

Ըստ

դերի. -.

Հ.

պահպանողական: կազմակերպչական կառուցվածքի տեսակի. կադրային, զանգվածային, կոշտ կամ ճկուն կազմակերպությամբ: հասարակության քաղաքական համակարգում գրաված տեղի ազդեցիկ (կառավարող կամ չկառավարող)

աջեր, ձախեր,կենտրոնականներ,

կամ քիչ ազդեցիկ,

ընդդիմադիր:

պետական կառուցվածքի ձեի նկատմամբ վերաբերմունքի ունիտար-միապետական, ֆեդերալիստական, անջատողական: Ըստ գաղափարախոսության. խիստ գաղափարեցված, ուղղափառ (օրթոդոքսալ) կամ ոչ ուղղաԸստ -`

փառ, -

պրագմատիկական, դասակարգային կամ ընտրողական:

2.Կուսակցական համակարգեր Կախված երկրում գոյություն ունեցող կուսակցությունների քանակից Ա տեսակներից քաղաքական համակարգում նրանց միջե, հաստատվում են որոշակի կապեր ու փոխհարաբերություններ: Այդ կապերի ն փոխհարաբերությունների ամբողջությունն ընդունված է անվանել կուսակցական համակարգ: Լինելով հասարակության քաղաքական համակարգի կարնորագույն գործոն, կուսակցական համակարգը մեծ ազդեցություն է թողնում հասարակության ամբողջ քաղաքական կյանքի վրա, չնայած նրան, որ յուրաքանչյուր կուսակցություն գործում է իր ծրագրերի ո կանոնադրության շրջանակներում ն յուրաքանչյուրը պայքարումէ իշխանության նվաճման համար: Քաղաքական գրականության մեջ լայն տարածում է գտել միակուսակցական, երկկուսակցական Ա բազմակուսակցական համակարգերի ընդու-

նումը:

Միակուսակցական համակարգի պայմաններում իշխանությունը ամբողջապես հսկվում է մեկ կուսակցության կողմից, իսկ հաճախ կուսակցությունն ու իշխանությունը այնքան են սերտաճում, որ փաստորեն կուսակցությունն է իրականացնում իշխանությունը, կամ լավագույն դեպքում իշխանության բոլոր մարմինները կատարում են միայն կուսակցության պատվերը: Որպես կանոն, այդպիսի համակարգը բնորոշ է ամբողջատիրությանը ն. այլն): Որոշակի զարգացման աստիճանի հասած

(ԽՍՀՄ-ՍՄԿԿ, ՉԺՀ-ՁԿԿ

արդյունաբերական երկրներում որպես կանոն միակուսակցական համակարգ է հաստատվում, երբ իշխանության գլուխ են անցնում կոմունիստները, իսկ զարգացող երկրներում, հատկապես եթե նրանք ազգային ազա252

տագրական պայքարի շնորհիվ նոր են ձեռք բերել անկախություն, իշխանության գլուխ է անցնում լայն ազգային ճակատի նշանակություն ունեցող կուսակցություն: Սկզբնական շրջանում ն' կոմունիստական ն' ազգային ճակատի տիպի միակուսակցական համակարգերը կարող են հսկայական դրական տեղաշարժեր արձանագրել, քանզի այդպիսի համակարգը թույլ է տալիս համախմբել ամբողջ հասարակության միջոցներն ու հնարավորությունները Ա դրանք ուղղել կոնկրետ տնտեսական ն սոցիալական խնդիրների իրականացմանը: Դրա վառ ապացույցն է 20-ական թվականներից հետո երկրի ավերված տնտեսության արագ վերականգնումը, հայրենական պատերազմից հետո երկրի վերականգնումը ն այլն: Սակայն հասարակության հետագա զարգացումը ցույց տվեց, որ միակուսակցական համակարգը չի կարող ապահովել հասարակության հետագա առաջընթացը, չի կարող Ժողովրդի ն իշխանության միջն ներդաշնակ կապեր հաստատել, ընդունակ չի ապահովելու հասարակության կյանքի ժողովրդավարացման իրականացումը, խոչընդոտում է իշխանությունների բաժանմանը, արգելակում է հասարակության մեջ առաջավոր մտքի, այլախոհության, հակադիր հայացքների գոյությանը, ինչը վերջին հաշվով հանգեցնում է հասարակության կյանքի բոլոր կողմերի հետընթացին ու քայքայմանը: Զուր չի ասված, որ ցանկացած է դեպի կործանում: Կուսակցական մրցակցումենիշխանություն տանում թյան բացակայության պայմաններում ցանկացած այլախոհություն իշխող կուսակցության կողմից ենթարկվում է հալածանքի, իսկ երբեմն էլ ուղղակի ֆիզիկական ոչնչացման: Իշխող կուսակցությունը այն, ինչ չի համապատասխանում իր գաղափարներին, տեսակետներին ն վարած քաղաքականությանը Ա դրա համար նրա հասցեին արված ցանկացած քննադատություն որակում է որպես թշնամական գործունեություն ւ խիստ պատժում է: Իշխող կուսակցությունը իր վրա վերցնելով պետության բոլոր ֆունկցիաները, փաստորեն փոխարինում է կենտրոնացված իշխանությանը: Քաղաքական կյանքի ճահճացումը իր ազդեցությունն է թողնում հասարակության կյանքի բոլոր ոլորտների վրա: Հասարակության մեջ հաստատվում է վախի, կասկածանքի մթնոլորտ: Բնակչությունը թաքցնում է իր իրական մտքերը, չնայած արտաքնապես համաձայնվում է իշխանությունների հետ: Արդյունքում, գնալով ավելի ու ավելի կամայական ու սանձարձակ է դառնում կուսակցական բյուրոկրատական ապարատը, հովանավորչությունը, կաշառակերությունը, անպատժելիությունը դառնում են հասարակական կյանքի մշտական ուղեկիցներ: Ժողովրդի կողմից իշխանության գործունեության վրա որնէ հսկողություն բացառվում է, ընտրությունները դառնում են ձեւական միջոցառումներ, ժողովուրդը վերջնականապես Ա ամբողջապես մեկուսացվում է քաղաքական կյանքից: Վերջիվերջո հասարակությունը զրկվում է իր զարգացման հնարավորություններից ն հետագա գոյության ու առաջընթացի անհրաժեշտ պայման է դառնում միակուսակցական համակարգի վերացումը: Երկկուսակցական համակարգը հիմնականում բնորոշ է այն երկրներին, որոնցում հաստատված են տվյալ հասարակության անդամների մեծամաս253

Ա մշակունության կողմից ընդունելի կայուն սոցիալական, տնտեսական առաջատար երկու միայն դեպքում Այս արժեքներ: ավանդական թային Ա նրանկուսակցություններ են մրցակցում իշխանությաննվաճման համար ցով է ձեւավորվում հասարակական քաղաքական համակարգի միջուկը: Երկկուսակցական համակարգը չի ենթադրում անպայման միայն երկու կուսակցությունների առկայություն: Կարող են լինել ն այլ կուսակցուսաթյուններ (օրինակ. ԱՄՆ-ում ն Մեծ Բրիտանիայումկոմունիստները), արչեն խաղում, չեն դեր էական համակարգում կայն դրանք քաղաքական ժանանում տվյալ երկրների բնակչության գոնե այնքան մասի աջակցությանը, որ կարողանան տեղ ապահովել պառլամենտումկամ կառավարությունում: Երկկուսակցականհամակարգ ասելով նկատի է առնվում այն երկու հիմնական կուսակցություններիառկայությունը, որոնք մշտապես (ավանդաբար) դիտվում են որպես իշխանության հիմնական հավակնորդներ: Որպես է երկկուսակցականհամակարգի դասական օրինակներ կարելի նշել ԱՄՆ, են դեմոկրատներն սուբյեկտներ հիմնական պայքարի քաղաքական որտեղ ու հանրապետականները,Մեծ Բրիտանիան՝ լեյբորիստներնու պահպանողականները: Այդ կուսակցությունները իրարից հիմնականում տարբերվում են գործնականում միննույն խնդրի լուծման տարբեր մոտեցումներով: մեկը հասարակական կյանքի արմատական Այսինքն, նրանցից ոչ դնում, Ա հավանաբար, հենց դրա համար էլ չեն վերափոխումներիհարց են մեծամասնության աջակցությանը, բնակչության մշտապես արժանանում տնտեսական կարգը, (հասարակության արժեքները եղած համար որոնց ու ընդունելի են: իրավական ու բարոյական նորմերը ն այլն) հարազատ տարբեր լուծման Նրանք հասարակության առջ, ծառացած խնդիրների ն որի թե նրանցից բանից, են կախված այն առաջարկում մոտեցումներ նա էլ համար, է մեծամասնության ընդունելի բնակչության մոտեցումն է Ն իրավունք կազմելու կառավարություն իշխանությունը գլխավորելու են ստանում: Իհարկե, պետք է նկատել, որ տարբեր երկրներում առկա են խաղում նրանց բնորոշ առանձնահատկությունները, որոնք էական դեր

քաղաքական համակարգի գործառույթներում: ԱրԱմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում երկկուսակցականհամակարգը հաճախ ներկայացնում են, մի կողմից, լիբերալիստականուղղվածությամբ կուսակցությունները, որոնք պայքարում են հասարակական կյանքին պետության նվազագույն միջամտության, ազատ շուկայական մրցակցության, անհատի իրավունքի գերակայության համար: Մյուս կողմից, սոցիալ-դեմոկրատական ուղղվածություն ունեցող կուսակցությունները, որոնք պայքարում տնտեսության են բնակչության սոցիալական բարձր պաշտպանվածության, մեծ հարմեծ առավել շահույթից վրա պետության հսկողության մեծացման, իրականախնդիրների սոցիալական համարելով կումների, առաջնահերթ տացումը, ինչն էլ հաճախ նրանց օգնում է ընտրություններումհաղթանակ նել: Եվ պատահականչէ, որ Եվրոպայի բավականին թվով երկրներում իշխանության գլուխ են կանգնած հենց սոցիալիստականկամ սոցիալ-դեմոկ254

րատական կուսակցությունները: Այստեղ նույնպես կարող են լինել այլ կուընթանում է այդ երկու սակցություններ, սակայն հիմնական պայքարը ուղղությունները ներկայացնող կուսակցական խմբավորումների միջն: Երկկուսակցական համակարգի բնորոշ գիծն այն է,որ այն բավականին կայուն ե կանխատեսելի է դարձնում հասարակության քաղաքական կյանքը, հեշտացնում է բնակչության կողմնորոշումը ընտրությունների ընթացքում, ընտրողը հնարավորություն է ստանում ազատ ընտրելու իր համար նախընտրելի ծրագիր ներկայացնող կուսակցությանը կամ անհատին: Երկկուսակցական համակարգը որոշակի երաշխիք է ստեղծում նան կառավարության կայունության Ա արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ իշխանության գլուխ անցած կուսակցությունը, սովորաբար, խորհրդարանում մեծամասնություն ունի: Երկկուսակցական համակարգը կարող է լինել կոշտ, խիստ, Ա ճկուն, որը է կախված ինչպես կուսակցությունների բնույթից, այնպես էլ գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգում ընդունված սկզբունքներիցն մեթոդներից: Օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում պառլամենտի կարնորագույն քաղաքական որոշումների ընդունման ժամանակ երկու կուսակցության բոլոր պատգամավորներն էլ պետք է քվեարկեն իրենց կուսակցության հանձնարարության օգտին: Կուսակցական կարգապահության խախտումը շատ խիստ պատժվում է: Իսկ ԱՄՆ-ում կուսակցական համակարգը ավելի ճկուն է: Այստեղ կոնգրեսականը պարտավորված չէ կատարելու կուսակցության պատվերը Ա կարող է ազատ դրսնորել իր կամքը: Իհարկե, դա հետագայում կարողէ ազդել նրա կուսակցական կարիերայի վրա: Բազմակուսակցական համակարգը բնորոշ է բավականին մեծ թվով երկրների: Կուսակցությունների քանակը այս համակարգում կարող է տատանվել 3-4-ից (Բելգիա, Գերմանիա, Ավստրիա) մինչն 80-100 (Ռուսաստան, Հայաստան ն այլն): Բազմակուսակցությունը ժողովրդավարությանանհրաժեշտ պայմաններից մեկն է, որը վերջ տալով որնէ կուսակցության իշխանության մենաշնորհին, պայմաններ է ստեղծում մարդկանց ազատ մտածողության, գաղափարական կողմնորոշման ւ քաղաքական գործունեության համար: Սակայն կուսակցությունների չաւիազանց մեծ քանակի առկայությունը չի նշանակում, որ ժողովրդավարությունը վերջնականապես հաստատվել է այդ երկրում: Ավելին, չափազանց շատ թվով կուսակցությունների առկայությունը հասարակության քաղաքական անկայունության, նրա թույլ զարգացման, ժողովրդավարական ինստիտուտների կայացած չլինելու վկայությունն է, քանզի նորմալ չէ, երբ մի քանի տասնյակ կուսակցություններ են միանգամից հավակնում իշխանության: Կուսակցությունների չափազանց շատ քանակը, սովորաբար, բնորոշ է անցումային շրջանում գտնվող երկրներին, երբ դեռ հստակ ձնավորված չէ հասարակության քաղաքական համակարգը, երբ դեռ կայացած չեն ոչ միայն քաղաքական համակարգի հիմնական կառույցներն ու ինստիտուտները (իշխանությունների բաժանման սկզբունքը, ընտրությունների համակար255

օրենսդրական դաշտը Ա այլն), այլա հենց իրենք, կուսակցությունները, երբ դեռես ամրագրված չեն պետության զարգացման հիմնական ուղենիշները արձանագրող ծրագրեր, որոնք, սովորաբար, ազգային կամ պետության զարգացման ծրագրեր են կոչվում ա ընկած են պետության քաղաքականության հիմքում: գը,

Բազմակուսակցականհամակարգի ձնավորումը արդյունք է տարբեր գործոնների, որոնցից կարելի է առանձնացնել պատմական, ազգային, սոցիալական, դասակարգային, գաղափարական, հասարակության զարգացման աստիճանի, բնակչության քաղաքական գիտակցության մակարդակի Ա այլն գործոնները, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է պատճառ դառնալ մեկ ս ավելի կուսակցություններիառաջացման: Բազմաթիվ մանր կուսակցությունների առաջացման պատճառ կարող է լինել նան ազգային մասնատվածությունը, խմբակային, կլանայի նեղ շահերն ու հավակնությունները, տեղական մտածելակերպըն այլն: Սովորաբար, այդպիսի քանակի կուսակցությունների գոյատնումը ժամանակավորբնույթ է կրում: Բազմակուսակցական համակարգի կայացմանն ու հաստատմանը զուգընթաց, որքանով որ իրոք կայանում են նրա հիմնականբաղադրիչները՝ ժողովրդավարականհաստատություններն ու ինստիտուտները, որքանով հստակեցվումէ պետությանքաղաքականության գերակայող ուղղությունները, որքանով բարձրանում քաղաքացիներիգաղափարա-քաղաքականգիէ տակցությունը, այնքանով էլ աստիճանաբարառանձնացնում են այն հիմնական քաղաքական կուսակցությունները, որոնք իրենց գործունեությամբ արժանանում են բնակչության որնէ մասի աջակցությանը Ա նրանց շնորհիվ ընտրություններում որոշակի հաջողությունների են հասնում, դառնալով խորհրդարանում բնակչության այդ մասի ներկայացուցիչը ն այդ չափով մասնակից դառնալով իշխանության իրականցմանը: Մնացած կուսակցությունները աստիճանաբար ձուլվում են իրենց գաղափարներին հարակից կուսակցությունների մեջ կամ ուղղակի վերանում են: Եվ բնավ էլ պատահական չէ, որ ոչ մի զարգացած երկրում այսպիսի բազմազանությամբ կուսակցություններ չկան: Իհարկե, բազմակուսակցական համակարգի պայմաններում ավելի լավ են արտահայտված տարբեր դասակարգերի, սոցիալական խմբերի Ա խավերի շահերը: Բայց դա հնարավոր է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ կուսակցությունները կայացած են Ա իրենց կազմակերպվածությամբ Ա գործունեությամբ, իրենց ծրագրերով ու գաղափարախոսությամբ կարողանում են նվաճել բնակչության որոշակի մասի վստահությունն ու աջակցությունը, դրանով իսկ ստեղծելով կայուն սոցիալական բազա, ինչը նրանց իրական հնարավորությունէ տալիս պայքարելու իշխանության նվաճելու կամ նրանում տեղեր ունենալու համար: Բազմակուսակցությունը՝ Օ։:նպաստում է ինչպես համամասնական ներկայացուցիչներիառավել լայն շրջանակի ընդգրկում, այնպես էլ մեծամասնական ընտրություններում երկու փուլերով ընտրություններիկազմակերպում, որը ստիպում է մի շարք կուսակցությունների միավորվել Ա հան256

դես գալ միասնական ծրագրով, իսկ հետագայում նան ստեղծել կոալիցիոն կառավարություն:

Չնայած թվացյալ ակնառու արժանիքներին(բազմախոհություն, տարակարծություն, մրցակցության ազատություն, մարդու իրավունքների պաշտպանություն Ա այլն) բազմակուսակցական համակարգը ունի իր թերությունները: Ի տարբերություն երկկուսակցական համակարգի, բազմակուսակցական համակարգերը չեն նպաստում հասարակության առավել միավորմանն ու համախմբմանը, նրա միասնական պահանջմունքների բավարարմանը: Եթե երկկուսակցական համակարգում յուրաքանչյուր կուսակցություն պայքարում է հնարավորինս շատ ընտրողների իր կողմը գրավել ն արդյունքում հաղթող կուսակցությունը ստանում է բնակչության կեսից ավելի վստահությունը, ապա նա արդեն հասարակության մեծամասնության շահերի արտահայտիչ է դառնում, որի դեպքում բարձրանում է նան քաղաքական համա-

կարգի արդյունավետությունը: Բազմակուսակցության պայմաններում, երբ առկա են բազում, համեմատաբար, փոքր կուսակցություններ ե նրանցից յուրաքանչյուրը արտահայտում է ընտրողների չնչին մասի շահերը, իշխանությունը կարող է գտնվել հակադիր կեցվածք ունեցող քաղաքական գործիչների ձեռքին, որի պայմաններում, սովորաբար իշխանությունը արդյունավետ չի գործում, հաճախանում են կառավարական ճգնաժամերը, սրվում են կոալիցիայի ներսում միջկուսակցական հակասությունները, հետնաբար անկայուն է դառնում նան քաղաքական համակարգը: Տարբեր կուսակցությունների ծրագրերի ազատ ընտրությունը բազմակուսակցության ժամանակ, որքան էլ տարօրինակ լինի, դառնում է անհնարին: Բանն այն է, որ բազմակուսակցականհամակարգում կառավարությունը միշտ լինում է կոալիցիոն Ա նրանում ընդունվող որոշումները այդ կոալիցիոն կազմող կուսակցությունների փոխզիջումների ն փոխհամաձայնության արդյունք են, որոնք շատ հաճախ չափազանց հեռու են այն ծրագրային խոստումներից, որոնք նրանք տվել են իրենց ընտրողներին: Այսինքն՝ կոալիցիայի մեջ մտած կուսակցությունները երբեմն դրված են լինում երկընտրության առջն, կամ պետք է չկատարեն իրենց ընտրողների պատվերները, կամ պետք է դուրս գան կոալիցիայից: Այդ պատճառով էլ, շատ հաճախ բազմակուսակցական համակարգերում կոալիցիոն կառավարությունները կամ քայքայվում են, կամ ստիպված են լինում հրաժարական տալ: Սուր հակասություններից ո ճգնաժամերից կարողանում են երբեմն խուսափել այն կառավարությունները, որոնք ձոավորված են այնպիսի կուսակցություններից, որոնք նախընտրական կուսակցական միավորումներ են ստեղծում ն միասնական ծրագիր են ներկայացնում իրենց ընտրողներին Ա հաղթելու դեպքում համատեղ իրագործում են հենց այդ ծրագիրը, ինչը արդեն նրանց միջե հակասությունների առաջացումը բացառում է: Բազմակուսակցական համակարգում առանձնահատուկ տեղ է գրավում խորհրդարանական խմբակցությունների գործունեությունը, որտեղ առավել

տեսանելի է խորհրդարանական կուսակցությունների դիրքորոշումները, մոտեցումներն ու կեցվածքը հասարակության առջե ծառացած կարնոր խնդիրների, բնակչությանը հուզող հարցերի վերաբերյալ: Խորհրդարանում ծավալված գործունեությունը կուսակցությունների համար նան հաջորդ ընտրություններում հաջողության հասնելու հիմնական երաշխիքներից մեկն է:

5.Քաղաքականկուսակցություններիառաջացումըհայ իրականության մեջ

Հասարակության մեջ քաղաքական կուսակցությունների առաջացմանը, սովորաբար, նախորդում է կոնկրետ սոցիալական խմբերի, խավերի, դասակարգերի կամ ազգի կողմից իրենց շահերը կազմակերպված ձնով պաշտպանելու անհրաժեշտությանգիտակցումը: Հայ իրականության մեջ քաղաքական կուսակցությունների առաջացումը իր որոշակի առանձնահատկություններն է ունեցել, ինչը պայմանավորված էր 19-րդ դարի երկրորդկեսի այն իրադարձություններով, որում հայտնվել էր հայ ժողովուրդը: Այն է. ա) Հայ ժողովուրդը գտնվում էր բռնապետության ծանր լծի տակ, ինչը առաջնային էր դարձնում ազգային ազատագրական խնդիրները: բ) Հայաստանը բաժանված էր երկու տարբեր բռնապետությունների միջն, ինչը դժվարեցնում էր ազգի համախմբումը Ա միասնական պայքարի

կազմակերպումը:

գ) Գոյություն ուներ ազգի ազատագրման, կամ ազգային հիմնախնդիրների լուծման տարբեր, երբեմն իրարամերժ մոտեցումներ, որի հիմքում ընկած էր տարբեր սոցիալական շերտերի շահերի պաշտպանությունն ու կողմնորոշումները: դ) `Ազգային ազատագրական գաղափարներն ու ծրագրերը հիմնականում մշակվում էին դրսում, այլ երկրների օրինակների վրա, առանց հաշվի առնելու հայ իրականության առանձնահատկությունները,ինչի պատճառով էլ դրսից ներմուծված շատ գաղափարներ մատչելի չէին հայրենիքում ապրող ազգի մեծամասնությանհամար: Սովորաբար քաղաքական կուսակցությունների առաջացմանը նախորդում է որոշակի նախապատրաստական ժամանակաշրջան ն տեղի է ունենում որոշակի փուլերով, որոնք համարվում են քաղաքական կուսակցությունների առաջացման անհրաժեշտ պայմաններ: Դրանք են՝ ա) երկրում քաղաքական գործունեության համար ստեղծված նպաստավոր պայմանները, բ) ժողովրդիծանր սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական վիճակը, որ առաջացնում է ժողովրդի դժգոհությունը Ա ծնում է իշխանությունների դեմ կազմակերպված պայքարի անհրաժեշտություն, զանգվածների գաղափարա-քաղաքական գիտակցության ձնավո-

րուսը,

դ) ազգի առջե դրված խնդիրների իրագործմանը ժողովրդի ակտիվ մասնակցության գիտակցումը, ե) զանգվածներին համախմբելու ընդունակ, քաղաքական ակտիվ ուժերի Ա նրանց մշակած ծրագրերի առկայությունը: Հայ քաղաքական կուսակցությունների առաջացմանը նախորդել է մի ժամանակաշրջան, որը կոչված էր գաղափարապեսնախապատրաստելուն ազգային ուժերը համազգային խնդիրների լուծումներ առաջարկող ծրագրերի շուրջը նրանց համախմբելու համար: 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Եվրոպայի ն Ասիայի մի շարք երկրներում տեղի ունեցան խոշորամասշտաբ քաղաքական իրադարձություններ, որոնք նշանակալից ազդեցություն ունեցան հայ իրականության վրա: Այդ պայմաններում հասարակության շերտավորման Ա դասակարգային շահերի համապատասխան էլ ձեաավորվեցին հայ հասարակական քաղաքական հոսանքները, որոնք արտահայտվեցին հասարակական մտքի երեք հիմնական ուղղություննրով: Դրանք են. վ Կղերա-ֆեոդալական հոսանք, որն արտահայտում էր հայ հետադեմ հոգնորականության, ավատատիրական (ֆեոդալական) Ա արտոնյալ ուննոր դասի շահերը: Լինելով հետադիմական գաղափարների քարոզիչ, այն ձգտում էր միապետական, ֆեոդալական կարգերի վերականգման, եկեղեցու դերի բացարձակեցմանԱ այլն: Այդ հոսանքի հիմնական պարագլուխներն էին Գաբրիել Այվազովսկին (1812-1880) Ա Հովհաննես Չամուռճյանը (1801-1888): Այս հոսանքի ներկայացուցիչները դեմ էին հայ Ժողովրդի ազատագրական պայքարին, նրա առաջադիմությանը, աշխարհաբար լեզվին, աշխարհիկ դպրոցին Ա այն ամենին, ինչը կարող էր նպաստել ժողովրդի կրթությանն ու լուսավորությանը: Նրանք կատաղի պայքար էին մղում հայ ժողովրդի ազատության Ա առաջադիմության համար մարտնչող ուժերի դեմ ն կոչ էին անում ժողովրդին հնազանդվել ն չպայքարել տիրապետող օտար բռնապետության դեմ: Հավանաբար այն պարզ պատճառով, որ օտար բռնապետությունը նրանց արտոնությունների պաշտպանության հիմնական երաշխիքն էր, իսկ լիբերալ-բուրժուական հեղափոխական-դեմոկրատական գաղափարները մերժում էին այդ արտոնությունները: 2. Լիբերալ-բուրժուական հոսանքի ձնավորումը պայմանավորված էր տնտեսական, քաղաքական ու հայ բուրժուազիայի գաղափարական ու դիրքերի հաստատման ամրապնդման անհրաժեշտությամբ, ինչը Եվրոպական երկրների մեծ մասում բուրժուական գաղափարախոսության տարածման Ա կապիտալիստական կարգերի հաստատման արդյունք էր: Լիբերալ-բուրժուական հոսանքը պաշտպանում էր զարգացող ազգային բուրժուազիայի շահերը ն պայքարում էր միապետական Ա ֆեռդալական կարգերի դեմ, ձգտելով դրանք փոխել խաղաղ բարեփոխումների ճանապարհով ն դեմ էր ժողովրդական-զանգվածային շարժումներին Լ հեղափոխական պայքարին: Այդ հոսանքի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներն էին

Ստեփանոս

ուրիշներ:

Նազարյանը, Նահապետ

Ռուսինյանը,

Գրիգոր

Օտյանը

Ստ. Նազարյանը (1812-1879) հայ լուսավորչական շարժման ականավոր դեմքերից էր: 1856 թվականիննա Մ. Նալբանդյանի հետ միասին ստեղծեցին իր ժամանակի ամենաառաջադիմական ամսագիրը` «Հյուսիսափալլը»: Լինելով մեծ հայրենասեր Ստ. Նազարյանը ամսագրի էջերում համարձակ տպագրում էր հայ ժողովրդի ազգային իրավունքների, նրա քաղաքական ինքնիշխանություն ունենալու վերաբերյալ ուսանելի հոդվածներ: Սակայն նա դեմ էր պետական կարգերը հեղափոխական ճանապարհով փոխելուն, հետնաբար նան հեղափոխությունների, ապստամբությունների Ա այդ ճանապարհով ազգային ազատագրական պայքարին: Այնուհանդերձ, լիբերալբուրժուական, հոսանքը իր դրական ազդեցությունն ունեցավ հայ իրականության վրա թե' քաղաքական գիտակցության Ա թե' գաղափարական պայքարի ձենավորմանգործում: հոսանքը հայ իրականության մեջ Հեղափոխական-դեմոկրատական Յ. շահագործվող լայն խավերի շահերի պաշտպաճնշված, որպես ձնավորվեց նությանն ուղղված գաղափարախոսություն: Նրա առաջացման ու զարգացման համար մեծ դեր են խաղացել Ռուսաստանի ն Արնմտյան Եվրոպայի ազատագրական շարժումներն ու այնտեղ ստեղծված հեղափոխական իրա-

դրությունը:

Հայ հեղափոխական-դեմոկրատականհոսանքի կենտրոնական դեմքը, հիմնադիրն ու պարագլուխը Միքայել Նալբանդյանն էր (1829-1866), որը քաղաքական պայքարի ճանապարհ էր անցել ռուս մեծ հեղափոխական-դեմոկրատներ Չերնիշնսկու, Գերցենի Ա Դոբրոլյուբովի հետ Ա դարձել նրանց գաղափարների ջատագովը հայ իրականության մեջ: Հեղափոխական-դեմոկրատները ճնշված Ժողովուրդների փրկությունը տեսնում էին զինված ապստամբության ճնանպարհով տիրապետող կարգերը տապալելու մեջ: Հայ իրականության մեջ այն պետք է իրականացվեր երկու ուղղությամբ: Մի կողմից օտար բռնակալության` ցարիզմի Ա սուլթանիզմի լծից ազատվելու, մյուս կողմից, սեփական շահագործողներից ազատագրվելու ուղղությամբ: Մ. Նալբանդյանը առաջիններից մեկն էր, որ ամբողջ խորությամբ ըմբռնեց հայ ժողովրդի ազատագրման իրական ուղին Ա Ժողովրդին զինված պայքարի կոչ էր անում ինչպես օտար, այնպես էլ սեփական հարստահարողների դեմ: Նա իրեն ամբողջապես նվիրեց Հայաստանի ազատության Ա անկախության գաղափարին Ա դարձավ այդ գաղափարների առաջին քարոզիչը: «Այս նպատակին հասնելու համար, գրում է նա, -չպիտի ընկրկինք ոչ բանտի ն ոչ աքսորի առջն, ոչ միայն բանիվ ն գրչով, այլն զենքով ն արյունով, եթե մի օր արժանի լինենք զենք առնել մեր ձեռքը Ա մինչն այժմ քարոզած ազատությունը նվիրել Ա սրբել մեր արյունով...: Ահավասիկ մեր դավանությունը, որի մեջ տեսնում ենք ազգի փրկությունը»: Մ. Նալբանդյանի այս գաղափարները դարձան հայ Ժողովրդի ազատագրական պայքարի հիմնական նշանաբանը: -

Քաջածանոթ լինելով հայ իրականությանը, որտեղ հայ Ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը գյուղացիություն էր նա գյուղացիության ազատագրությունը կապում էր հողային հարցի լուծման հետ: Ազգի ազատագրության գլխավոր խնդիրը նա համարում էր սոցիալական ազատագրումը: Նա չէր ընդունում ռեֆորմների ճանապարհով ազատության հասնելու հնարավորությունը ո անհաշտ պայքար էր մղում լիբերալ-բուրժուական գաղափարախո-

սության դեմ:

Մ. Նալբանդյանը մեծ ջանքեր գործադրեց Հայաստանի երկու հատվածների դեմոկրատական շարժումը, բոլոր առաջավոր հեղափոխական ուժերը համախմբելու Ա ընդհանուր միասնական ճակատ ստեղծելու ընդհանուր հակառակորդի դեմ: Նրա գործով ու գաղափարներով դաստիարակվեց ազատասեր ու հայրենասեր գործիչների մի քանի սերունդներ, բազում հետնորդներ ու համախոհներ: Հայ ճանաչված հեղափոխական-դեմոկրատներից էին նան Ստեփան Ոսկանը (1825-1901), Հարություն (1831-1874), Սվաճյանը Մաթնոս Մամուրյանը (1830-1901) Ա շատ ուրիշներ, որոնք մեծ ներդրում ունեցան 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ազգային ազատագրական պայքարի գործում: Այսպիսով հայ հասարակական-քաղաքական հոսանքների, հատկապես հեղափոխական-դեմոկրատների գաղափարական գործունեությունը իրենց կնիքը դրեցին ազգային ազատագրական պայքարի վրա, որն իր սուր ծայրով ուղղված էր հայ ժողովրդի ամենաոխերիմթշնամու` Թուրքական բռնակալության դեմ: Ազատագրական գաղափարների ազդեցության տակ 19-րդ դարի 60-70ական թվականներին հայ իրականության մեջ ձաավորվեցին հեղափոխական մեծ թվով խմբակներ, որոնք փորձեցին ազատագրական գաղափարների տարածման Ա զինված պայքարի կազմակերպման միջոցով ազատագրել արնմտյան Հայաստանը: Այդ պայքարի առաջին խոշոր դրսնորումն էր 1862 թվականի Զեյթունի ապստամբությունը, որը շրջադարձային էր հայ ազատագրական շարժման մեջ: Ապստամբության կայծերը տարածվեցին Սասունում, Մուշում, Էրզրումում, Վանում ն այլուր: ձայաստանի երկու հատվածներում էլ ձաավորված բազում խմբակները իրենց հիմնական խնդիրն էին համարում ազգային ազատագրական պայքարի կազմակերպումն ու իրականացումը: Այդպիսի խմբակներից էին 1869 թվականին Ալեքսանդրապոլում ստեղծված «Բարենպատակ ընկերությունը», (ղեկավարներ Արսեն Կրիտյան, Պետրոս Հայկազունի), 1874թ. Ղարաքիլիսայում (Վանաձոր) հիմնված «Ղայրենիքի սիրո գրասենյակ» (ձամբարձում Բալասանյանց), որոնք հայ երիտասարդության մեջ տարածում էին Մ. Նալբանդյանի ազատասիրական ն հայրենասիրական գործերն ու գաղափարները, ժողովրդին էին հասցնում նրա «Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ» նշանավոր աշխատությունը: 1872 թվականին Վանում հիմնվում է «Միություն ի փրկություն» խմբակը (ակոբ Կուլոյան, Նշան Շիրվանյան), որի նպատակն էր կազմակերպել

հայերի միասնական պայքարը Թուրք Ա Քուրդ բռնակալների դեմ: Խմբակը Վասպուրականի հայերի ազատագրությունը կապում էր Ռուսաստանի օգնության հետ: 1881 թվականին Խաչատուր Կարեկցյանի գլխավորությամբ Էրզրումում (Կարին) ստեղծվում է «Պաշտպան Հայրենյաց» գաղտնի կազմակերպությունը, նպատակ ունենալով համախմբել հայերին Ա միացյալ ուժերով պայքարել Թուրքական բռնակալության դեմ Ա ազատագրել հայրենիքը: Կազմակերպության աչքի ընկնող ղեկավարներից էին նան Կ.Նշիկյանը Ա Բ.Նավասարդյանը: Կազմակերպությունը տպում էր հայրենասիրական կոչեր, ձեռք էր բերում զենք ու զինամթերք Ա զինում իր անդամներին, պատրաստվելով ապստամբության: 1882թ. Մոսկվայի հայ ուսանողների կողմից հիմնադրվում է «Հայրենասերների միությունը», որը հիմնականում Ռուսաստանի նարոդնիկական գաղտնի խմբակների աշխատանքներին մասնակցած Մոսկվայի, Պետերբուրգի, Օդեսայի, Կինի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում սովորող հայ ուսանողներից էր կազմված: Նրա հիմնադիրն ու ղեկավարը Ներսես Աբելյանն էր (1855-1933), որի խմբագրությամբ հրատարակվում էր անլեգալ օրգան «Ազատության ավետաբեր» թերթը: Նրանք իրենց առաջնահերթ խնդիրն էին համարում հայկական հարցի լուծումը, խստորեն դատապարտում էին թուրքական բռնությունները Ա խիստ քննադատության էին ենթարկում Եվրոպական երկրներին, որոնք որնէ քայլ չէին ձեռնարկում Բեռլինի կոնգրեսում ընդունված 61-րդ հոդվածի իրագործման ուղղությամբ, համոզված լինելով, որ հայ ժողովրդին Եվրոպան ազատություն չի տալու, որ ազատությունը պետք է ձեռք բերվի արյան գնով: 1882թ. Երնանում ձանավորվումէ «Հայասեր Ա Ազգասեր» խմբակը, (ղեկավարներ Վասակ Պապաջանյան, Ռուբեն Ջալալյան Ա այլ ճանաչված մտավորականներ): Խմբակի հիմնական նպատակն էր հայրենասիրական, ազգային-ազատագրական գաղափարների տարածումը, պայքարում էր ազգային ճնշման դեմ, պայքարում էր հայ մշակույթի զարգացման համար: 1870-80-ական թվականները Թիֆլիսը դարձել էր կովկասահայերի ազատագրական պայքարի գլխավոր կենտրոնը: Բեռլինի կոնգրեսից հետո հայ մտավորականությունը վերջնականապես հույսը կտրեց այլ ուժերի օգնությամբՀայաստանը ազատագրելու հնարավորությունից, Ա թափ առավ սեփական ուժերով Հայաստանի ազատագրության գործի կազմակերպումը: Այս գաղափարների տարածման գործում իրենց անգնահատելի ծառայություն, ունեցան Գրիգոր Արծրունին, Րաֆֆին, Ռաֆայել Պատկանյանը Ա մի շարք ուրիշ հայրենասեր-մտավորականներ: Այդ պայմաններում 1883 թվականի սկզբներին մի խումբ հայրենասեր երիտասարդների (Քրիստափոր Միքայելյան, Ալեքսանդր Պետրոսյան, Խաչիկ Մալումյան, Գ. Միրզոյան, Գ. Ղարաջյան Ա Կարո Մելիքյան) ջանքերով հիմնադրվում է մի հայրենասիրական գաղտնի խմբակ, որը ակտիվ պայքար էր ծավալում ցարիզմի ազգային-գաղութային քաղաքականության

դեմ: Նշենք, որ այս բոլոր խմբակներնէլ, ինչպես Թուրքիայի, այնպես էլ ցարիզմի կողմից գործում էին խիստ հալածանքիպայմաններում:Չնայած նրանց միջա հաստատված թույլ կապերին, նրանք բոլորն էլ գրեթե նույն նպատակն ունենալով, գործում էին առանձին-առանձին, ինչը, բնականամեծ բար, արդյունք տալ չէր կարող: Սակայն այս խմբակներիգործունեությունը ցույց տվեց, որ ազգային ազատագրական պայքարի հաջողությունը կարող ապահովվելմիայն տարանջատված խմբակներիմիավորմանն համազգային միասնականպայքարի միջոցով:Ինչի շնորհիվ էլ աստիճանաբար ընդլայնելով շարժման ներքին Ա արտաքին կապերըհիմք դրվեց ազգային ազատագրական պայքարի նոր փուլի: Ազգային-հայրենասիրական խմբակներինփոխարինելուեկան հայ քաղաքական

կուսակցությունները:

Թվականին Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում

հիմնադրվում

Արմենականների կուսակցությունը, որը հայ իրականության մեջ ստեղծված առաջին քաղաքական կուսակցությունն էր: Նրա հիմնադիրնէր Մկրտիչ Փորթուգալյանը (1848-1921): Մինչ այդ Մ.Փորթուգալյանը

հասարակական

քաղաքական մեծ

գործունեություն էր ծավալել Վանում: Լինելով Վանի ատոսական վարժարանիտնօրեն, այն վերածել էր հեղափոխական Ա ազգային աշխատանքների ազատագրական գաղափարների տարածման կենտրոնի, որին ակտիվ մասնակցութուն ունեին նան Մկրտիչ Խրիմյանը (Խրիմյան հայրիկ) Ա Գրիգոր Սրվանձտյանը: Այդ գործունեությանհամար թուրքական կառավարությունը նրան հետապնդումէր, ինչի պատճառով էլ նա փախչում է Ֆրանսիա Ա Մարսելում հիմնում է «Արմենիա» թերթը, որի անունով էլ կոչվեց Արմենականների կուսակցությունը: Նրանք իրենց գլխավոր խնդիրն էին համարում Արեմտյան Հայաստանի ազատագրումը, Ա իրենց գործունեությունը հիմնականումծավալել էին Վանում: Ունեին իրենց ծրագրերը,որը կոչվում էր «Վարդապետություն Հայաստանիազատատագրության», որտեղ հարց ու պատասխանի ձնով առաջադրվում էր Հայաստանի ազատագրման հիմնական ուղիները: Հիմնական նպատակըՀայաստանում` բուրժուա-դեմոկրատական. կարգեր հաստատելնէր: Նրանք հայ ժողովրդին կոչ էին անում զենքի միջոցով Ա սեփական ուժերով ազատագրել հայրենիքը, միաժամանակ ընդունելով,որ Հայաստանըկարելիէ ազատագմեծ րել նան տերությունների օգնությամբ, իսկ ոմանք դա նույնիսկ փողի միջոցով էին հնարավորհամարում: Լինելով ազգային ազատագրական քաղաքական կազմակերպություն Արմենականկուսակցությունը առաջադիմական դեր խաղաց Արնմտյան Հայաստանում,արտահայտիչնէր հայ բուրժուազիայի, պաշտպանելով նան հայ գյուղացիության ն ժողովրդական յում խավերի շահերը: Սակայն դրանով հանդերձ,նրան չհաջողվեց ծել զանգվածայինԱ կուռ 1921 թվականին կազմակերպություն: Պոլսում նրանք վերակազմվեցին Ա կոչվեցին Ռամկավար ազատական կուսակցություն ն գործում են

Ստեղ-

մինչն

օրս:

թվականին մի խումբ Կովկասահայուսանողներ Ժննում հիմնեցին «Հնչակ» թերթը ն նույն անունով «Հնչակյան կուսակցությունը»:

Կուսակցու-

թյան հիմադիրներն էին Ավետիս Նազարբեկյանը (Նազարբեկ), Մարո Վարդանյանը, Ռուբեն Խանզատյանը, Գաբրիել ԿաֆյանըԱնայլն: Նրանք կապեր ունեին Գ.Պլեխանովի ու նրա Ժննյան խմբակի,ինչպես նան նարոդնիկների հետ, որոնց գաղափարների ազդեցության տակ էլ նրանք կազմել էին իրենց ծրագիրը: Ծրագրում նրանք արձանագրում էին մոտակա ս հեռակա նպատակներ: Մոտակա նպատակ էին համարում հայկական հարցի լուծումը, ԱրենմտյանՀայաստանի ազատագրումը, գտնելով, որ նախ պետք է ձեռք բերել լայն ռամկապետական,քաղաքական ազատություն ս ազգային անկախություն, որպեսզի հնարավոր լինի հասնել սոցիալիստական հասարակության ստեղծման, ինչը նրանց հեռակա նպատակն էր: Այդ նպատակներին հասնելու հիմնական միջոց էին համարում զինված պայքարը, հեղափոխությունը: Հնչակյանները իրենց համարում էին մարքսիստական, սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն Ա սկզբում իրենց կոչում էին «Հայ սոցիալիստ հեղափոխականների կազմակերպություն» Ա չափազանց շատ նմանություններ ունենալով նորաստեղծ «Հայ հեղափոխականների դաշնակցություն» կուսակցության հետ, փորձեցին միավորվել Ա միասին պայքարել Հայաստանի ազատագրության համար, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով միասնությունը չկայացավ: 1890 թվականին Թիֆլիսում Քրիստափոր Միքայելյանի Ա նրա համախոհների ջանքերով տարբեր հեղափոխական խմբակների միավորմամբ ստեղծվեց Վայ հեղափոխական դաշնակցություն կուսակցությունը, որի օրգանն էր «Դրոշակ» թերթը: Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության էությունը խեղաթյուրված է խորդահայ պատմագրության մեջ, այն բնորոշելով որպես բուրժուական ն ազգայնամոլական կուսակցություն: Իրականում ՀՅԴ-ն սոցիալիստական կուսակցություն է, որը միշտ էլ հանդես է եկել որպես շահագործվող աշխատավոր խավերի արտահայտիչ, անշուշտ, առաջնային խնդիր համարելով հայկական հարցի լուծումը ւ ԱրենմտյանՀայաստանի ազատագրումը: Չենք կարծում, որ Խորհրդահայ պատմաբանները ծանոթ չէին ՀՅԴ ծրագրին, ուր շատ հստակ ասված է,- «Սոցիալիզմը աշխատավոր ընդհանրության ն մարդու անհատի ազատագրության ամենից գաղափարական նս ամենից հեղափոխական շարժումն է... Սոցիալիզմը կոչված է նվաճելու մարդկային իրավունքների ու ազատությունների իդեալը Ա հաստատելու Ազատ մարդու, Ազատ Քաղաքացու ն Ազատագրված Աշխատանքի գերիշխան վեհապետությունը...: Սոցիալիզը դեմ է ազգային բացառիկության ամեն մի գաղափարի, ցեղապաշտության, կամ ազգայնամոլության ամեն մի երնույթի, ազգերը ինքնուրույն արժեք են, օժտված հավասար կարելիություններով...: Յուրաքանչյուր ազգի բնական Ա անկապտելի իրավունքն է կազմում սեփական հայրենիքը- իբրն այդ ազգի գոյատնման, Ա առաջադիմության Ա ստեղծագործական կենսական ազդակ» (տես ՀՅԴ ծրագիր, ընդունված 1982թվ. 22-րդ ընդհանուր Ժողովի կողմից: Էջ 6-11): Այս բոլորից հետո ՀՅԴ-ն անվանել բուրժուական կամ ազգայնամոլական առնվազն ան-

հեթեթություն.է,

որը

կարող

էր

գաղափարներին բնորոշ լինել:

թվականին

միայն

կոմունիստներին կամ

Դաշնակցականներն

լիբերալիզմի

Հնչակյականները փորձեցին իավորվել, հրատարակեցին իրենցմանիֆեստը,ուր ասված

ու

փոխականների դաշնակցությունը սրանով դիմում

էր «Հայ հեղահայերինԱ հրավի-

է բոլոր

դնելով Թուրքաց Հայաստա

րում կանգնել մի դրոշակի տակ, նպատակ տնտեսականն քաղաքական ազատությունը» Սակայն միավորման փորձը ձախողվեցԱ այդ

կուսակցությունները

հետագայում նույնիսկ իրար հետ, ինչը մեծ հարված էր թշնամացան ազգային ազատագրական պայքարին 19-րդ դարի 90-ական թվականներին իր ամբողջ գործունեությունըկենտրոնացրել էր ԱրնմտյանՀայաստանում հայկական հարցի

Սաշնակցությունը Ստեղծվումէին գաղտնի կազմակերպություններ լուծման որոնք զինեին ժողովրդին նախապատրաստեին մտեղծվում էին զինված խմբեր, ֆիդայական ապստամբո ջոկատներ կռվում էին կանոնավոր բանակի դեմ Սակայն ամբողջը արդյունք քական կարող, նախ, էլ չստեղծվեց ազգային պայքարի տք

շուրջը:

որ այդպես չակատ, Ա առանձին-առանձին ր

հայրենասերներ լինեին, կանոնավոր բանակին: յալ

այդ

մեծ

ֆիդայական խմբերը, որքան

ի զորու

թուր-

տալ

միասնակա

էլ նրանք նվիր-

չէին կռվելու Ա հաղթելու թուրքական

Երկրորդ,խոշոր տերությունները թուրքիային դիտելով իրենցդաշնակից իրենց ելնելով չէին աջակցում հայերին Ա չէին հակադրվում թուրքերին: Երրորդ, ոչ չկար հայ քաղաքական միայն միասնություն կուսակցությունմիջն, այլե սկզբնականշրջանում Հնչակները,իսկ հետագայումնան այ ւ

շահերից

ների բոլշնիկները իրենց հակադաշնակցական հակազգային Ա

գործունեու-

ազատագրական պայքարի շարքերը

թյամբ կազմալուծումէին ազգային Այնուհանդերձ, հայ քաղաքական ն, իրենց նշանակալից դերն ունեցան հայ գայինազատագրական պայքարի գործում, այնպես էլ սփյուռքում

ՀՅԴկուսակցությունները, հատկապես

իրականության մեջ, ինչպես ազ-

կազմակերպման, հայ դատի համարպայ-

հայապահպանման ազգանվեր քորիբոլշնիկյան հալածանքների պատճառով ստիպված էին հեռանալ Բում։ երբ այրենիքից գործել օտարության մեջգոր-

Կուսակցական համակարգերի առաջացման

առանձնահատկությու նները Հայաստանում

20-րդ դարի սկզբներինԱնդրկովկասում ստեղծվում են կազմակերպություններ, որոնց գաղափարականհիմքը մարքսիզմն Հայ իրականությանմեջ սկզբում

տական

501թվականինԵրնանում

կապեր ուներ Թիֆլիսի

սոցիալ-դեմոկրա

առաջանում

էին խմբակների ձնով

է հիմնվում սոցիալ-դեմոկրատական խմբակ, որը ՌՍԴԲԿ

թվականների սոցիալ-դեմոկրատական խմբ ակներ են ստեղծվում ս Ալեքսանդրապոլում կոմիտեի հետ:

1901-1902

թվականին

Հաղպատում: տեղի կայազորում, Կարսում, Ալավերդիում միություն» կազմաէ Թիֆլիսում ստեղծվում «Հայ սոցիալ-դեմոկրատական Ա. Ստ. Շահումյանը, Բ.Կնունյանցը, էին կերպությունը, որի հիմնադիրներն խմբակստեղծված բոլոր Զուրաբյանը, Ա.Խումարյանը Ա ուրիշներ: Սակայն համարում էին Ռուսաստանի իրենց իրենք ու կազմակերպությունները ներն կուսակցությանճյուղերից մեկը: Ա

բանվորական սոցիալ-դեմոկրատական մեջ միասնականԱ ինքնուհայ իրականության այդպիսին, որպես Այսինքն, չկար: կուսակցություն րույնսոցիալ-դեմոկրատական է ՌՍԴԲԿ կովկասյան կազմագումարվում Թիֆլիսում 1903թվականին

որոշում

միավորել առան-

կերպություններիառաջին համագումարը, որը կոմիտեներըԱ ստեղծել կուձին-առանձինգործող սոցիալ-դեմոկրատական Լինելով Համառուսասսակցության կովկասյան միութենական կենտրոն: էին Կովկասում փորձում տանյան ՌՍԴԲԿ ճյուղերից մեկը, հայ բոլշնիկները խնդիրը: տապալման ցարիզմի իրագործել հեղափոխությանճանապարհով առաջնորդն էր գաղափարական Այդ Ժամանակ արդեն բոլշնիկների փոփոխությունէր Վ.Ի.Լենինը, որը մարքսիստականուսմունքում որոշակի սոցիալիզմինանցման ուղիների հետ: մտցրել կապվածկապիտալիզմից որպես անկախ 1918թվականի Մայիսի 28-ին Հայաստանը հռչակվեց կորցրած պետականությունը Ավելի քան 600 տարիներ հանրապետություն: Ա վերականգնեց անկախությունը վերագտավ իր Հայ ժողովուրդը վերջապես գլԱռաջին հանրապետությանկառավարությունը իր պետականությունը: խավորում էր Հայ կազմի մեջ կային

Կառավարության Դաշնակցությունը: Հեղափոխական

նան

Հնչակյաններ, ռամկավարներ,էսեռներ, մենշնիկներ

նույնիսկ մեկ բոլշնիկ: քաղաքականհաբազմակուսակցական Դա փաստորենՀայաստանում վիճակված չէր նրան Սակայն մակարգի ստեղծման առաջին փորձն էր: առաջին հանրապետության տնեց կայանալ, քանզի չափազանց կարճ չհասցրեց լրիվ կայանալ: կյանքը, նույնիսկ պետականությունը հենց առաջին օրից հայ բոլշնիկստեղծման Առաջին հանրապետության նորաստեղծհայկական իշընդդեմ ուժերը իրենց ները սկսեցին համախմբել հայ բոլշնիկները կազմախանության: 1918-1920 թվականներիընթացքում ցույցեր ն այդ բոլորը ուղկերպում են գործադուլներ,հակակառավարական այն է, որ կոմուՑավալին դ եմ: ղված էր դաշնակցականկառավարության

կողմից ազնկատի ունենալով հայ կոմունիստների նիստ պատմաբանները, ու կազմալուծմաննուղղված գործունեությունն գային բանակի քայքայմանն էին որպես հայ բոլշնիկնեու կատարած աշխատանքները,այն գնահատում դա նորանկախ հայոց պետակարի մեծագույն ձեռքբերումներ:Իրականում ե նրա ազգային նպատակներիդեմ նության, հայ ժողովրդի միասնության էր: ուղղված մեծագույն դավաճանություն

կոմունիստական թվականի հունիսին կազմավորվեցՀայաստանի դաշնակցական պայքարը ուժեղացրեց ավելի կուսակցությունը, որն էլ սահՀայաստանի ոգնորվելով կոմունիստները դեմ: Հայ կառավարության

մանների մոտ կանգնած Ռուսական 11-րդ բանակի առկայությունից, Ճայաստանի ողջ տարածքով մեկ կազմակերպում էին ցույցեր, գործադուլներ Ա ապստամբություններ: Նրանք զինված ապստամբություն են կազմակերպում Կարսում, Սարիղամիշում, Նոր-Բայազետում, Դիլիջանում, Զանգեզուրում Ա այլուր, որոնք, սակայն, ճնշվում էին կառավարության կողմից: 1920 թվականին մայիսմեկյան ցույցեր կազմակերպվեցին Երնանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Սարիղամիշում, Ղարաքիլիսայում, Զանգեզուրում Ա այլ տեղերում: Այդ ցույցերից հետո Ալեքսանդրապոլում երկաթուղայինները ապստամբություն բարձրացրին Ա Մայիսի 10-ին Հայաստանի Հեղկոմը ամբողջ Հայաստանի տարածքում հռչակվեց սովետական իշխանություն: Այդ հակակառավարական ապստամբությունը նույնպես ճնշվեց: Սակայն բոլշնիկյան քարոզչությունը, նրա կազմակերպված ցույցերը, գործադուլները, ապստամբությունները վերջնականապես թուլացրին Ա քայքայեցին դեռաս կայացման ընթացքում գտնվող հայոց անկախ պետականությունը: Ստանալով Բոլշնիկյան Ռուսաստանի համաձայնությունն ու աջակցությունը Թուրքիան հարձակվեց Հայաստանի վրա: Գտնվելով երկու գիշատիչ բռնապետությունների ճնշման տակ, հետեղեռնյան, թույլ ու քայքայված Հայաստանը ի զորու չէր դիմակայելու այդ ճնշումներին: Հայաստանի գլխին կախվել էր ոչնչանալու ո արենմտյանՀայաստանի ճակատագրին արժանանալու վտանգը: Այդ պարագայում հանուն Հայաստանի հետագա գոյության, Դաշնակցական կառավարություն, որոշեց իշխանությունը հանձնել Կոմունիստներին: 1920 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ՌՍՖՍՀ կառավարության ներկայացուցիչ Լեգրանի Ա Պայաստանի կառավարության կողմից լիազորված Դրոյի ու Վամբարձում Տերտերյանի միջն տեղի ունեցան բանակցություններ: Դեկտեմբերի 2-ին Լեգրանի Է Դաշնակցական կառավարության ներկայացուցիչների միջե ԷԵրնաանում կնքվում է համաձայնագիր, որով դաշնակցությունը ճանաչում էր կոմունիստների իշխանությունը Հայաստանի ողջ տարածքում: Հետագայում բոլշնիկ տեսաբանները հրճվանքով կգրեն, որ «Դա հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության» հաղթանակն էր Հայաստանում, որը իր ձաով նան խոստովանանք էր այն բանի, որ Հայ բոլշաիկները Ռուսաստանի օգնությամբ կարողացան վերացնել Հայոց անկախ պետականությունը, ինչը նրանք իրենց մեծագույն հաղթանակն էին

համարում:

Այսպիսով, Հայաստանում վերացվեց դեռես ձաավորման փուլում գտնվող բազմակուսակցական համակարգը Ա հաստատվեց ամբողջատիրական քաղաքական ռեժիմ, որին բնորոշ է միակուսակցական համակարգը: Յոթ տասնամյակներ շարունակ կոմունիստական կուսակցությունը իր մենաշնորհ իշխանությունն էր հաստատել Հայաստանում, արգելելով այլախոհությունը, այլ կուսակցությունների գոյությունը, բացարձակ հսկողություն սահմանելով հասարակական կյանքի բոլոր կողմերի Ա իշխանության բոլոր մարմինների վրա, հիմնականում փոխարինելով նրանց:

համակարգըՀայաստանում, Միակուսակցական հետո, վերացվեցԽՍՀՄ փլուզումից հանրապետություններում հետո

ինչպես

մյուս

ԽՍՀՄ

նրա ողջ

ո"

րածքումբռնկվածհայտնի դեպքերից բռնկվեցազգային շարժուՀայաստանում 1988 թվականի փետրվարին պահանջով,մեր-

վերամիավորման որի ճակատին գրված էր Հայաստանին հաստատմամբ. Արցախը ջացավ բռնապետության այդպես էլ չլուծված Անկախ Հայաստանի Հանրապետություն, թողնելով Արցախիխնդիրը: կողմից

մը, որը սկսվեց ՀՀՇ

թվականիօգոստոսիննոր

ձնավորված գերագույն խորհրդի մասին հռչակագիրը,որում այլ դե-

ընդունվեցՀայաստանիանկախության նան արժեքների հետ հռչակվում էր ընդուն1991 գարնանը թվականի իրավունքը, իսկ ազատ գործունեության

ու դառնալ ՀՀՇ-ի համար վտանգավոր հակառակորդ: Նախապես կանխորոշված էր (հավանաբար Բուդիրկայում), որ իշխանության պետք է գա ՀՀՇն Ա իշխանության, ՊԱԿ-ի, իրավապահ մարմինների գործունեությունը ուղղված էր այդ խնդրի իրականացմանը:

1989 թվականիամռան-աշնան

ամիսներին ստեղծվեցին

Սահմանադրական Իրավունք միությունը (Հրանտ Խաչատրյան), Ճանրապետական կուսակցությունը (Աշոտ Նավասարդյան) ւ մի շարք հասարակական ն մարտական միություններ: Ինքնին հասկանալի է, որ ստեղծված բոլոր հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունները, չնայած գործում էին ազատ ու անթաքույց (որքանով դա թույլ էր տալիս ՊԱԿ-ը), իրենց կարգավիճակով ոչ ձռնական(ոչ օրինական, չգրանցված, թույլատրություն չունեցող կազմակերպություններ էին): 1990 թվականի օգոստոսին իրենց բացահայտ գործունեության մասին հայտարարեցին Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը, Ռամկավար Ազատական, Սոցիալ-Դեմոկրատական Հնչակյան կուսակցությունները, ինչը նշանակում էր երկարատն վտարանդիությունից Հայ Ավանդական կուսակցությունների վերադարձ Հայրենիք: 1991թ. գարնանը ընդունվեց կուսակցությունների մասին օրենքը, սկիզբ դնելով բոլոր քաղաքական կազմակերպությունների օրինականացման: Այսպիսով 1988 թվականից հետո Հայաստանում ձոավորվեց բազում հասարակական քաղաքական կազմակերպություններ, որոնց թիվը հարյուրի է մոտենում, ինչի պատճառով էլ բնականաբար չենք թվարկում բոլորին, ոմանք հանպատրաստից,առանց քաղաքական պայքարի փորձ ունենալու, սակայն ազգային հիմնախնդիրների լուծման մտահոգությամբ, ոմանք ավելի հստակ ու նեղ շահեր հետապնդելով, ոմանք էլ պատվերով, որոշակի հանձնարարություններ կատարելու համար: Հայ իրականության մեջ առաջացավ բազմակուսակցական համակարգի ձնավորման բարենպաստ քաղաքական պայմաններ: Սակայն, չնայած քաղաքական կուսակցությունների առաջացման համար ստեղծված նպաստավոր իրավական Ա քաղաքական պայմանների (օրենքի առկայություն, տնտեսական ճգնաժամ, հասարակության գաղափարական, քաղաքական Ա տնտեսական շերտավորում Ա այլն), խոսել Հայաստանում կայացած բազմակուսակցական համակարգի մասին դեռ վաղ է, կամ գոնե պետք է խոսել որոշակի վերապահումներով: Դա պայմանավորված էր հայ իրականության մեջ եղած մի քանի առանձնահատկություններով: 1. Պայաստանում չկար կայուն հաստատված Ժողովրդավարական ավանդույթներ, որոնք քաղաքական կուսակցությունների Ա բազմակուսակցական քաղաքական համակարգի կայացման անհրաժեշտ պայմանն

կուսակցությունների մասին Օրենքը, որով էԼ Հանրատեվեց կուսակցությունների Հայաստանի առաջացման, համակարգի դրւեց սկիզբ տությունում բազմակուսակցական կազմակերպություներ քաղաքական կուսակցություն Հայաստանում հենց առաջին օրերից, իսկ Քաղ.

մոկրատական

որոշ

ներ սկսեցին առաջանալ շարժման

առաջ (ԱԻՄ, Հայ Դատ) դրանից քիչ քականկազմակերպություններ Դանա կանգնած էր գլուխ

կոմիտեն մայիսին ինչու խումբ

թվականինաշնանը: Շարժման որի կազմը չգիտես Սարուխանու)), (Իգոր Մուրադյան,Վաչե 11 հոգուց բաղկացած, նոր1988թ. փոխվեց ն ժողովրդին ներկայացվեց ձեռնտու արեմուտքիտեղապահ ուժերին: Հավանաբար այդպես էր կազհայտարարեցհամազգային շարժման օգոստոսինՂարաբաղ կոմի, նոյեմբերից վերածվեց

կուսակցության

1989թ. մակերպմանմասին, ոո ամիսներինձնավորվեց Հայաստանի մայիս-հունիս 1989. թվականի (13Շ): մեծ

հեղինակու

որը շատ արագ կուսակցությունը, Անկախության Ազգային Պատահակա վստահությանը: Ժողովրդի թյուն ձեռք բերեց, Ա արժանացավ ընդունվածէր շրջանակներում չէ, որ բանտից (կամ ինչպես քաղաքական վերադառնալով,Ղարաբաղ

կուրսերից) հաստատեց վերապատրաստման անվանել կոմիտեն սերտ կապեր համագործակցություն էր Ը

հետ,

որը

ՊՀՇ

ՈՐՐ լիդերների

կապված բնույթ ուներ: բնականաբարժամանակավոր

ինչաեն հետագայում պարզե, հետ

հենց ՀԱԱԿ-ի

շակի նկատառումների ՀՀՇ-ն իրեն հռչա| համագումարում 1989 թվականինոյեմբերինկայացած արագ ճանաչվեց որը 2: կեց կուսակցություն, միակ օրինական գրանցվեցն. դարձավբացի ու կազմակերպվածուհզորությամբ իր ՀԱԱԿ-ը Արդեն կուսակցությունը: Ա քայքայելու գործԱ սկսվեց նրան թուլացնելու թյամբ ձեռնտու չէր ՀՀՇ-ին ՀԱԿԿ-Ը 1989 թվականինոյեմբերի վերջին

կողմից, իշխանությունների ընդդիմադիր

կոմունիստներից

ընթացը, ինչը շատ չուշացավ: ակտիվ Չմոռանանք, որ ՀՀՇ-ի բոլոր ձեռնարկումների պառակտվեց: միջոցով կարողանու բանակի հզոր պան էր ՊԱԿ-ը, որը իր գործակալների

պաշտ

էր

ոչ

միայն

նոր ձնավորված քաղաքական իրականացնել ժամանակ դրանք քայքայել. ցանկացած

հսկողություն

վրա. այլն կազմակերպությունների

տրոհել,բաժանել ռեալ

ուժ

մասերի չներկայացնող

Ա թույլ

չտալ

հզորանալ

են:

2. Հայ ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը տասնամյակներ շարունակ մեկուսացված լինելով քաղաքական կյանքից, չունե քաղաքական

Արականհարգ ներում ր ոն տոկ տահայտիչ.

ել կողմնորոշվ

կարողանար ճիշտ այդ պատճառով էլ է մեկ քաղաքականկուսակցության չէր դիտու | ա չէր դառնում նրանցից որնէ բազա, չէր վստահում նրանց, կեսերից սկսած, երբ ՀՀՇն նրան վերջնակ տիճան,

աին

ին

որ

իր

ՈՐՄ Ի ԱԻական հաա Գ

իալական ամաննքերի ներր կոմյակցությունները Էմոռացվում Էին Ամբ որոն ողվու, կողմից ճնշող, մենամասնությանը

Դո

ծագում,

արագ

պն

արագութ

ողո

Ժողովուրդը այդպես էլ

բաստանի ՀԱՆՑ»

Հանրապետության քաղաքական ոչ թե ներքնից, այսի անն ու վստահությանն արժանանալով էին ն տեղ գրավում քաղաքական կայուն ժողովրդավարական կարգեր վերնից, այսինքն՝ հատա

րիումը տեղի էր ունենում

րդի ներնէնիները ջական

եոի

ԱԱ

ու

քդ Խրաք տեր

իրան

ունենում րկր այլ

նչ

հատ

' ԲԱՆմի

առանց որնէ խոչընդոտի, գծերիցմեկն է: արձանա գրել, որ վերջին երեք

ֆիննական Այնուհանդերձ, պետք Մր դանի հետո Բարծվում աղաքական տարիներումբազմակուսակցական համակարգի կայացման են, երբեմն մի քանի հոգուց Ակացաթ Այր ամբ Հայաստանում ուղղությ փոքրաթիվ դրական առաջընթացը առկա միա իրենց կուսակցություններից շատերը հայտնի պատճառը, Ար ստեղծված գաճաճ կուսակցություններից ծնով Գրականություն կան ուսա ոյ չճանաչված չընդունված: Իսկ դրանց մի մասը րառտ անպիտակը կրում որպես քողածածկույթ, կա հան ործ Բի "

ջակ

Աո Ա:

ւմ

ոիների րներ

ար

ԱԱ

մալհասարակության բնորոշ ,

ԲԱ

է:

են

շատ

են

րր

ու

յունների տահայության զատագրության ելու ուղիներիմասին: Եր.1990 խոսա Կաթն աակ նրանցից ծնված տարբեր թյ Հայ Հեղափոխական դաշնակցության Ազարն (Բագրատյան), րանի Բ" ծրագրի.22-րդ ընդհանուր ժողով. աման" անքի Արան ռաղաքական յուն Քաղաքագիտութ Պետրոսյան Եր.2002 բազմանում նշանակում Հայաստաաե առկա աան աոանհամակարգը չնայած 67քշոՀՅԱՕՐՕ ում օ011661842. ձեականորենԱթա Աո կր (ազգային Ժողովում կուսակցությունների 8.71 )Լ 8. 16Թո.ւօոօրրյը ավայ ալն մեջ տարբեր կուսակցությունների հո ության Լուոքու ությո այն կայացած չէ, քանզի բացի կոա ակայն իրականում ոօրյջ. Է»ք` ԽաՆՐՈՒՅ նրան կամ կուսակցական բլոկից, մյուս կուսակցություննար ոոնիսկ 1Օոքոօոօրոգ. է»քօ ո Խ1. ԷԼ Խոյ եուօ 1997 բաղաքակ: ի կայացուցիչները առկա կառավարության կազրը,ավի ԼԱԾուուց)օ0Րդջ ՖԿԾոյը ոտքօոծուօ Մ բաղադրիչներ, իրենց հիմնական աները համակարգի ք աւեՇրո Ֆու խավի շահերը, որոնց ԱԼԸ սոցիալական խմբի անը Կաապանե անում ենիրական ազդեցություն անար. մնալ վճռորոշդեր խաղալ ազգային հի մնախնդիր աղվոր րեն` կիոներիը ների նորոումների ՍԱ է

համար պատասխանատվությունից

ԱԱ

1982.

նան

է, որ

ար

ԷԲրՈՕԽԱԱՕը

ԷԵ.

ՃԸ.

Աոա

1Ծորր

Աո

են

10.

այն

1Օ.8. 30ր0դ

Ռ.Հ.

|լ քու

Շու

ոօ

307082

010189

ՊՇՂԱւԼ ոօ

քյ.

քօր.

Օն

ոօ

ՖՎ6:01ա.ԽԼ. 1999

ՖԿՇՒՈԼՒ.ԽԼ 1999

1Տու

օՐոը

ՈՕՈՆԱՎՇՇԵՕկ ՇԱՇՂԵԽՇ

ոօ

քօյ.

71ԼՇ.Բո

8.ԷԼ

ԽԼ 1999 ԽԼ

ԽԼ 1999

Խ(Լ. 1997

արոխութունից ն Աաոանում համակարգի քայլեր կատարվի ա

հետո

բազմակուսակցական

որոշակի

ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ

հիմնականոլ որտները իրականացման

ԳԼՈՒԽ

Քաղաք

ականության

1.Տնտեսական Քաղաքականություն: Հասարակության կյանքի կարնորագույն ոլորտը Ա նրա հիմքը նյութական արժեքների արտադրության համակարգն է, որտեղ մարդիկ իրենց նյութական պահանջմունքների բավարարման համար ստեղծում են նյութական բարիքներ: Անկախայն բանից, թե ինչպիսի տնտեսական համակարգ ունի տվյալ պետությունը, հասարակության կյանքում նրա տնտեսական համակարգված գործունեությունը միշտ առաջնային նշանակություն է ունեցել հասարակության համար, չնայած նրան, որ հասարակության զարգացման տարբեր աստիճաններում ն տարբեր քաղաքական ռեժիմների պայմաններում այն կարող է դրսնորվել տարբեր ձներով: Սա նշանակում է, որ ցանկացած հասարակության զարգացման ն. առաջընթացի հնարավորությունը նախ ն առաջ պայմանավորված է նրա տնտեսական զարգացմամբ, որովհետԱ, ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը Լ. ամենօրյա պրակտիկ գործունեությունը, հասարակության առջն ծագած տարաբնույթ բոլոր խնդիրները՝ սոցիալական, պաշտպանական, կադրային, կրթական, գիտության ն. մշակույթի ն. այլն, հնարավոր է իրականացնել միայն այն չափով, ինչ չափով որ դա թույլ է տալիս հասարակության տնտեսական, նյութական միջոցները: Ուստի սխալված չենք լինի ասելով, որ մարդկային կյանքի ու կենսագործունեության ողջ համակարգը ուղղակիորեն կախված է նյութական արժեքների արտադրությունից, սեփականատիրության, բաշխման, փոխանակման ու սպառման ձնից ու բնույթից, այն բանից, թե ինչքանով են բավարարվում մարդկանց նյութական պահանջմունքները: Եվ հենց այդ պատճառով էլ նյութական արտադրության ոլորտը հասարակության կենսագործունեության ու զարգացման հիմնական, առաջնային ն որոշիչ գործոն է համարվում: Սակայն մյուս կողմից, հասարակության նյութական արժեքների արտադրության համակարգի զարգացումը ուղղակիորեն կախված է հասարակության կյանքի մյուս ոլորտներում իրականացվող քաղաքականության բնույթից, ձեռքբերումներից ու հաջողություններից: Այսինքն, որ չափով որ տնտեսական քաղաքականության իրականացումն է իրական պայմաններ ստեղծում պետության կողմից հասարակության կյանքի մյուս ոլորտներում ձեռնարկած խնդիրների իրականացման համար, ճիշտ այդ չափով էլ այդ ոլորտներում իրականացվող քաղաքականության ձեռքբերումներն են օբյեկտիվ ու նպաստավոր պայմաններ ստեղծում տնտեսական քաղաքականության իրականացման համար: Արդի ժողովրդավարության պայմաններում հասարակության տնտեսական կյանքին պետության մասնակցության ձան ու բնույթը պայմանավորված է տվյալ երկրում հաստատված սեփականատիրական հարաբերությունների բնույթից Ա դրանց համապատասխան ընդունված օրենքների Ա նորմերի համակարգից: Լիբերալ-բուրժուական սկզբունքներով ժողովրդավարական երկրներում (ԱՍՆ), որտեղ բացարձակապես իշխում է մասնավոր հասարակության տնտեսասեփականատիրական կան կյանքի վրա պետության ազդեցությունն ու հսկողությունը հասցված է

Օտ» ՝ բնագավառներ" գործընթաց ե. իրականացվող պետականորեն թափանցելով քաղաքականությունը իշխանությամբ

է Ինչպես արդեն նշվել վերը, քաղաքականությունը կյանքի բոլոր հասարակության կողմից ված սուբյեկտի է: Ինչպես ցույց է տալիս

Իր

պրակտիկգործունեությունը, ակտիվորենմասնակցու սարակությանկյանքի բոլոր բնագավառները, կառավարկազմակերպման, լուրաքանչյուրի ներգործումէ այդ ոլորտներից Ա նրան բնորոշ խնդիրների

օրյա

կենսագործունեության կարգավորման, իրեն յուրաքանչյուրը ոլորտներից Այդ վրա: իրագործման ծավալով, սկզբու ուղղվածությամբ,

ման

առանձնահատում րու

ու

, բովանդակությամբ, խնդիրների են իրարիցն դրանցիցյուրաքանչյուրում

աակ

այլն տարբերվում

ր տարբեր իրականացման հասաիշխանության միջոց ը լինում օգտագործել Սակայն դրանք, լինելով

մոտեցումներու սկզբունքներ: եղանակներ, իրար բաղադրիչներ,

րակությանկյանքի անհրաժեշտ ված ւ աա

փոխ իրար, ե սել փոխպա՛ր սերտորեն

հետ

փոխադարձաբար կազմում: միասնություն ամբողջական

Ա նավորվածեն իրարով

մեկ

ու

ենթադրում են

են

որպես հարաբ : կարող են լինել միայն առանձին-առանձին է, թե դրանք ամբողջի մաս ճիշտ այնպես, ինչպես ոլորտներ, կարող րեն Ուստի, դրանց բաժանումը

ինքնուրույն ինքնուրույնություն:

ունենում որոշակի զուտ

ներից

բնույթ պայմանական

ունենալ,

որի

նպատակըայդ ոլորտ-

հիմնական

նրանց առանձնահատկություններն ոա յուրաքանչյուրի ճանաչելն է, առանց որի բացահայտելն միջն

ու

ան են

դարձ կապերիառավել լրիվ իրականաց համար իշխանության ն րավոր չէ դրանցից յուրաքանչյուրի մշակել մեթոդներ ու մոտեցումներ համապատասխան միջոցներու եղանակներընտրել: համապատասխան

իշխանութ)ե

օգտագործման

ինքնուրույնոլորտ-

հարաբերականորեն կյանքի Որպես հասարակության իրավական,

սոցիալական, տնտեսական, ԿՐԻ առանձնացնել պաշտպանության, իտության ն մշակույթի, որոնց սովորաբար անվանում

արյան, ոլորտներ,

ներ կարելի է ա մ

արտաքի

Ար տու

աղացականության սոցիալական Բրա թյան տնտեսական քաղաքականություն, այլն: քաղաքականություն արտաքին ար կադրային, Իր րավական, Նախապես առանձնահատկությունները: 1լղ քանիսի դրանցից

մի

որ

համակարգերու

ն պետություններում, տարբեր կյանքի տարբեր ոլորտների հասարակական ղաքականռեժիմներում են մի շարք գործոններով, պայմանավորված ի տնտեսական տարբեր

իջ

կապերը համապատասխա իոոխաղարձ օգտագործման: շարադովն եղանակների ԱԱ քաղաքական ժողովրդավարական

իրականացման պատճառ են դառնումիշխանության Նշենք նան, որ ներքո ո

է ծը վերաբերում կայուն

հասարակությանը: գործառնող

համակարգրոԿ

հարաբերությունները,

հասարակության նյութական, էներգետիկ ւ, աշխատանքային ռեսուրսնեղի ճիշտ հաշվառում Ա դրանց նպատակային օգտագործում, 4. պահանջարկի, առաջարկի, սպառման, փոխանակման Ա բաշխման հարաբերությունների ուսումնասիրություն Ա դրանց համապատասխան գործընթացների կազմակերպում ն կողմնորոշում, ը շուկաների ուսումնասիրություն ւ անհրաժեշտության դրան անհ րութ) դեպքում ք դրանց 3.

` քաղաքականության, հարկային հիմնականում դրսնորվում շուկաների սան կյանքին ձեռքկիրառման արտաքին չունի նակցություն պատժամիջոցների տնտեսական արտադրության ձնով: Պետությունը գրեթե կարգավորման, հարաբ երությունների պ ետության

նվազագույնի: Այս պարագայում է

տնտե մասնակցությունը

Կ.

մաս

երման բեր

արտադրական կազմակերպման,

ւ.

ձեռք բերում,

հատկապես այլ համակարգերում, Աոա ովրդավարության իշխում ՆՄ» երկրներում, սեփականուառաջնայնությունը ւ

ԿԱ

ողո

Տո

են

որտեղ

սոցիալ-Ռեւ ոՎ-

րկր նդունող ընդուսող առկա են Ա ւնները (Շվեդիա) որտեղ

դերը

հարաբերությո րատական հատկապես, եթե

պետական սեփականության իրականացթյան տարբեր ձներ, տնտեսական քաղաք ականության է իրակաէ, պետության խնդիրներ նշանակալից են Ա ավելի ծավալուն ա վելի լայն

առաջնահերթխնդիրներից պետության ենմր Խորինպարագայում զարգացման գործառնության խարար ղուն ակները

դրանց զարգացման

7. տնտեսության զարգացման երկարաժամկետ ծրագրերի մշակում Ա պլանավորման իրականացում, 8. արդյունաբերական ճյուղերի զարգացման համար ներդրումների ապահո-

ԻՆՆ աԱ

ՈՑ

ու

դուոց

Խտ

պատային

արկային այնպիսի քաղաքականության իրականացում, թե խոչարին 10. հարկային օրենսդրական տարբեր ընդոտեր, խրախուսեր նյութական արժեքների արտադրությանը, նպատակով, քաղաք: սեփականության ձնից, ահովելու Ար հասարակության համար կենսականորեն անհրաժեշտ նյութական զարգածարտադրության ճյուղերի նկատմամբ առանձնակի մոտեցում, ինչիրագոր ձնով: Մշակում հասարակության արար եքների արտոնյալ հարկերի, այնպես էլ արտոնյալ վարկերի տրամադրման պլանավորում ար ն այլն: Այլ կերպտնտեսականկյաաքի երկարաժամկետ ի ով, իսկ անհրաժեշտության դեպքում ու պետական օգնություն, գալիս որպես հասարակության ալն

բոլոր ձաերի փականության

արբե ապահովումը. պայմանների ստեղծման,այնպես էլ արտադրությա դաշտի Ա ճիշտ ման իրավական վարկային ա աան ն էներգետիկայի միջոցների, կանությունվարելու, հաղորդակցման ծրագրեր, զարգացման ինչպես

տավոր

ման է

տնտեսության գերակայող ճյուղերի ի առանձնացում ցում

ապահովում,

աարի

թյունը հանդես

Նին,

որ

չափով էլ

մերի պայմա

իրականացումը: խնդրի բարձրացման խնդրի կարնԱորագույն աան քաղաքականության Տնտեսական մեծ չափով իրականացումը աար ն

ար-ր

է Ան կախված

ժեքների արտադրության

ար-

հիմնական ատ : պատասխա նորմալ

ան կյանքի է վերցնում բնակչության անընդ քանզի իր վրա մարդկանցկենսամակարդակի պարտականությունը, ստեղծման

թու

ան-

այլ

ՆՆ

ասած,

որը ոչ

նան

հատ-

աա

գյուղատնտեսության բնագավառին, երկրների, ձեռներեցների մասնակցությամբ համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծման Ժամանակ պետության շահերի պաշտպանություն: Այս խնդիրների իրականացմամբ հնարավոր է լինում ոչ միայն ապահոտնտեսական զարգացումը, այլե իրական պայմանր է ստեղծվում հասարակության կյանքի մյուս բնագավառներում պետու-

մել հասարակության

այսինք կազմակերպիչներից. Է Պո բաղաքականությունը, հասարակու սրը րի գործընթացների բնագավառում սուբյեկտների՝ կառավարման 2.Սոցիալական քաղաքականությունը հասարակության մարսի արատ. շնոցիալական կան քաղաքականության կազմակերպությունների տ

սոցիալական արդարության ապահովմանն այնպիսի կան թյանը, համերաշխությանն ինչպիսիք պետականորեն կազմակերպված գործընթացների ամբողջություն կազմակերաչանն մու ոնակություններից. ուղղված հնարավորություն րի շիրական Նրա հիմնական նպատակն արակության մարդկանց աշխատանքի, բնակարանի րը րո պահանջարկի Է Մ օգտագործումը, ճիշտ հոգնոր պահանջմունքներիբավարարումը, առողջության առաջարգի, օգտագործո վառումը դրանց այլնՍոնան կադրերիճիշտ ընտրությունն ությունը, ծերերի, հաշմանդամների գործազուրկների կենսակայի ուսումնասիրությունը, Ան ապահովումը, ապահովագրումը, ռու պայմանների մարդկանց կյանքի սեփակաո կայի շարադրածը,կարելի

ու հաստատությունների տական

են

բա

ու

վերը եղանրացնելով

թյան տնտեսականքաղաք կան խնդիրները. 1.

Աա

ան

տի առանձնացեե

հետնյալ իրականացման ականության

կազմակերպում,

սեփա

ան

ու

հիմնա-

պայ նյութականարժեքներիարտադրության համար նպաստավոր զարգացման

բոլոր ձաերի սեփականության

ներդաշնակու-

ու

նության պաշտպանությունը Ա այլն: Աշխարհի տարբեր երկրներում բավականին մեծ փորձ է կուտակվել մարդկանց սոցիալական պահանջմունքների բավարարման, ասել է, թե սոցիալական քաղաքականության իրականացման ուղղությամբ: Սոցիալական քաղաքականության իրականացման հնարավորությունի րն ու հաջողությունները ուղղակիորեն կախված են, ինչպես հասարակու`

աոր

թյան տնտեսական հարաբերությունների զարգացման աստիճանից, պես էլ պետության սոցիալական ուղղվածությունից, այսինքն արա իրականացնում:Է Նպատակատոած` աակաքականությու իրականացնում է նպատակամղված Ա ուժեղ քաղաքականություն, ուղղված է բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը կամ գո մարդկանց կենսական պահանջմունքների կայուն բավարարմանը, քաղաքացիների րաո ազատությունների պաշտպանությանը, ժամանակակից առողջապահական, կրթականն սոցիալական ապահովութան համակարգերի ստեղծմանը կարիքավորների պաշտպանությանը Ա այլն: Այդ նպատակի համար, բացի պետությա հատկացրած միջոցներից, օգտագործվում են նան տարբեր Աաաա ֆոնդեր, որը թույլ է տալիս ապահովելու ձրի կրթություն, ամն ԱԱ Ար Ա կտ սոցիալական ծրագրեր, ասենք, բնակարանային շինարարություն, նոր հետ աշխատատեղերի ստեղծում, մատաղ կապված ծրագրերի իրականացում ն այլն: Օրինակ՝ Անգլիայում ֆոնդերի միջոցներով բանվորների համար առանձնատներ են կառուցում, Իտալիայում Ա Իսպանիայում այդ միջոցների օգնությամբ իրականացնում են երիտասարդների աշխատանքի տեղավորման ն պաշտպանվածության

Աուժեր

քների

գրա

Ժամանակիպահանջների

մատաղ սերունդի Ա

համապատասխան թական համակարգերի ստեղծումը, առողջապահական Ա

ն որ

երիտասարդության դաստիարակության, կրթության հանգստի կազմակերպման համակարգերի գավորում ծերերի, կարիքավորների, Ա անաշխատունակների գործազուրկների նորմալ կենսապայմանների ապահովումը, ն

7. 8.

թոշակավորմանԱ նպաստների բաշխման ընտանիքիձեավորման, ընտանեկան

կառույցների ստեղծումը, հարաբերությունների կարգավորրարի հգավոր-

կայացմանը, շահերի խնդիրների հասարակության իրականացումը, ց. հասարակական ֆոնդերի ձեավորում ան դրանց միջոցով կան ծրագրերի առավել լրիվ իրականացում, սախադարոցական հասարակական

սերունդի

կր-

մանն

ու

տիա

կազմակերպությունների

կողմից սոցիալական բնույթիխնդիրների իրականացման ժամանակպետության

աջակցության հատում ապահովումը: Այդօրինակ խնդիրների խորկոար իրականացումը կտա ստեղծել երդաշնակ

Ինքնին

ծրագրեր: ր

հասկանալի է, որ մարդկանց սոցիալական պահանջմունքների բավարարմանն ուղղված պետության քաղաքականությունը առավել լրիվ ու արդյունավետ կարող է լինել հասարակության տնտեսության զարգացման առավել բարձր աստիճանում, հատկապես նյութական արժեքների արտադրության ոլորտի զարգացման ու ձեռքբերումների շնորհիվ: Սոցիալական քաղաքականության կարնորագույն խնդիրներից է նան ԱԱ ԱԱ ԱԱ Աա խնդրի իրականացմանհիմնական միջոցը նախ ո առաջ մարդկանց աշխատանքով ապահովելն ու նրանց ընդունակությունների ն ազատ դրսնորման համար նպաստավոր պայմանների ապահովումն է: Ուստի պետության սոցիալական քաղաքականությունը, այդ թվում Ա սոցիալական արդարության հաստատելը, կարելի է իրականացված համարել, եթե լուծված է բնակչության աշխատանքային զբաղվածության խնդիրը, երբ մարդն իր աշխատանքի դիմաց ստանում է այնքան վարձատրություն, որը բավարարում է նրա Ա նրա ընտանիքի անդամների նորմալ կենսամակար-

թույլ

բարձրկենսամակարդակ ապահովող հասարակություն: Նշենք նան, որ սոցիալական խնդիրների իրականացումը անմիջական է ունեազդեցություն նում տնտեսական գործըթացների իրականացման վրա: 3.

Իրավականքաղաքականություն:

կերպման Ա

Հասարակության կյանքի

կազմակառավարման, նրա տարբեր կառույցների, հաստատություննե-

օրենքների համակարգիմիջոցով:

Այդպիսիհամակարգի.ձեավորման մե. նաշնորհը պատկանում է պետությ կարողությունների ֆունկցիաների իրականացնող միա

աասպիսուի սոցիալական քաղաքականության ահովման

հիմնական խնդիրներն են. բնակչությանը աշխատանքով ապահովելը` մարդու աշխատանքի պա-

րթայոմ արդու համար նրա

հանջմուն

համար:

ավարարումը,

ընդունակությունների Ա կարողությունների դրսնորման համար պայմանների ստեղծումը, 3. բնակչության նյութական Ա հոգնոր պահանջմունքների բավարարումը, ազատ

ի դունված նորմերն ու օրենքները դ արձնելհասարակության բոլոր անդամների համարպարտադիր, ապահովել օրենքի առջն բոլորի հավասարությունը, պաշտպանել քաղաքացիների օ րենքով

նախատեսված

ազատությունները,հարկ եղած դեպքում կիրառելնան իրավունքներն պատժամիջոցներ: Այդպիսիխնդիրների ման համար իրականաց ստեղծվում են համապատասու

մեկը իրայուրաքանչյուրըայդ խնդիրներիցորնէ

իրավական Են իրականացնում պետության բորը խնկով: քաղաքականուառանձնացնելիրավական Կարելի միններ,

որոն

են

քաղաքականությունը:

յուրաքանչերեք հիմնականբնագավառներ, թյան իրականացման է զբաղվում: Դրանքեն. իրականացմամբ յուրը իրեն հատուկ խնդիրների հիմնակա որի իրականացման պետությանօրինաստեղծգործունեություն, իրականացմանն սուբյեկտն է օրենսդիր իշխանությունը,բ) օրենքների

որոնցից

հի իշխանության

մար

ղված գործունեություն,որն իրականացվում գործադիր գ) օրենքների իրականացմա կազմող իրավապահ մարմինների կողմից, է դատականիշխավրա հսկողության իրականացում,որն իրականացնում նությունը: հիմնական խնքաղաքականության Ամփոփ ձնով կարելի է իրավական է

դիրները համարել.

մշակում հասարակությանզարգացումնապահովող օրենքների

ընդու-

նում,

հասարակությանմեջ կարգ ու կանոնի ապահովում, ապահովում, օրենքներիգերակայության վրա հսկողությանսահմանում, օրենքներիիրականացման համար իրավական իրականացման բոլոր սուբյեկտներիգործունեության

օրենքի առջն բոլորի

2. 3. 4.

ստեղծում, դաշտի

ապահովում, հավասարության

պաշտպանություն, իրավունքներին 8. սեփականության իրավունքիապահովում, ն դեմ պայքարի կազմակերպում պատժամիջոցների 9. կիրառում, ձնավորում: 10. քաղաքացիների իրավագիտակցության ընդհանուր քաղաքակապետության քաղաքականությունը Իրավական միջոցներից մեկն է, նրա հիմնական ապահովող նության իրականացումն արիրականացման քաղաքականության իրավականհիմքն է: Իրավական մարէ իրավապահ այն հատկապես մեծապես կախված դյունավետությունը կաորոնք պարտավորեն ապահովել օրենքի գ ործունեությունից, մինների 7. մարդու

ազատությունների

Խո աավորության

գործընթացների յացումը Ա հսկել կայացման իրավախախտումսովորաբար խոշորամասշտաբ մեջ, Հասարակության անմիջական մասնակցումարմինների ունենում են իրավապահ ները տեղի տարբեր ձներով, սկսած հանցագործությամբ, ինչը կարող է դրսնաորվել դրանց հովանավորումից,օրենքը անձնական թյունների կազմակերպումից, Բա շահագրգռված շահերին ծառաեցնելուց, օրենքի 1991 թվականից մինչն 199 Օրինակ մինչն անգործության դրսնորում: թվականի սկիզբը Հայաստանումկատարվածծանրագույն ու իրականացրել թյունների ճնշող մեծամասնությունը կազմակերպել Ա ներքին գործերի նախագահի հանրապետության մարմինները վրա:

իրականացմամբ

նախարարի անմիջական ղեկավարությամբ, ինչը վկայում են չբացահայտված հանցագործություններն ու տեղի ունեցած ղատավարությունները: Ուշադրություն դարձնելով տարբեր երկրների իրավահարաբերությունների զարգացումների ն հանցավորության դեմ իրականացվողպայքարի գործընթացների վրա ակնհայտ է դառնում, որ ա) կազմակերպված հանցագործությունները, չնչին բացառությամբ, առանց իշխանության, հատկապես իրավապահ մարմինների, մասնակցության, տեղի չեն ունեցել: Այստեղ խոսքը չի վերաբերում ամբողջ իշխանությանը: Խոսքը վերաբերում է իշխանությամբ օժտված ն իշխանական համակարգում որոշակի դիրք ունեցող, հանցավոր աշխարհի հետ համագործակցող անհատներին, որոնց օգնությամբ իշխանության լծակները տվյալ իշխանության մարմնի անունից օգտագործվում է ի նպաստ հանցավոր աշխարհի: բ) Հանցագործությունները հիմնականում չեն բացահայտվում այնտեղ, որտեղ դրանում շահագրգռված չեն իշխանության վերին օղակները, հատկապես, երբ կայացած չի դատական իշխանությունը, կամ այն գտնվում է իշխանության վերին օղակների ազդեցության տակ. (Քենեղու սպանությունը ԱՄՆ-ում, մի շարք սպանություններ Հայաստանում ն այլն): գ) ձանցագործություններիե անօրինականությունների աճը հասարակության մեջ ուղիղ համեմատական է իրավապահ մարմինների ն իշխանությունների օրինազանց գործունեությանը: դ) Օրենքի չիրականացմանը, խեղաթյուրմանը, շրջանցելուն Ա այլն, մեծապես նպաստում է իրավապահ մարմիններում պատահական մարդկանց, այդ թվում հատուկ նպատակներով այդ համակարգ թափանցած հանցավոր աշխարհի ներկայացուցիչներիառկայությունը: Իրավական քաղաքականության կարնորագույն խնդիրներից է նան բնակչության իրավագիտակցության ձնավորումը, առանց որի օրենքի իրականացումը, այն բոլորի համար պարտադիր դարձնելը, օրենքի առջն բոլորի հավասար պատասխանատվության խնդրի իրականացումը անհնար է: Առանց իրավագիտակցության ձռնավորմանհնարավոր չէ մարդկանց մեջ օրենքի նկատմամբ պահանջմունք ամրագրել: Օրենքը, ընդունված իրավական նորմերը պետք է դառնան քաղաքացիների գործունեության հիմնական Ա երաշխավորեն մարդու ազատ գործունեության ապահոկողմնորոշիչներ վումը: Պետք է հասնել նրան, որ մարդու համար օրենքին ենթարկվելը, օրենքի իրականացումը ավելի ձեռնտու լինի, ավելի շահավետ լինի, քան օրենքի, իրավականնորմերի շրջանցումը կամ դրանցիցխուսափումը: Սրանք են հիմնականում այն խնդիրները, որնք պետք է իրականացվեն պետության իրավական քաղաքականության միջոցով: 4. Կադրային քաղաքականություն: Առօրյա, կենցաղային մեկնաբանություններում պետության. կադրային քաղաքականություն ասելով, հասկացվում է կառավարման համակարգում կադրերի տեղաշարժ (ագատում, նշանակում ն այլն), ինչը չի համապատասխանում կադրային քաղաքականության ամբողջական բովանդակությանը: Կառավարման համակարգում կադրային տեղաշարժերի իրականացումը կադրային քաղաքականության չնչին,

հանցագործու

իրավապահ

լավ տեսանելի մասն է միայն: Կադրային քաղաքականությունը ունեցող գործուպետության ամենակարնոր Ա բազմաբնույթդրսնորումներ է հասարակականկյանքի է, իրականացվում որն նեության ձներից մեկն թեկուզ

մակարդակներովԱ առանձնահա-

ամենատարբեր բնագավառներում, ձներով: Ցանկացած պեիրականացման խնդիրների ունեցող տուկ բնույթ

բոլոր

հասարակության, գարգացմանհիմնական նախամարդկանց ընդուպայմաններից Ա երաշխիքներիցէ մարդկային գործոնի՝ ներառումը հասարակական ակտիվ նակությունների Ա. կարողությունների, է, որ ինչքան Հասկանալի մեջ: արժեքների ստեղծման գործընթացների կարողությունները, մասնագիտական մարդկանց ընդունակությունները, ն դրանք նպահմտությունները, գիտելիքների պաշարը զարգացած լինեն Ա արժեքների տակամղվածներառվեն ու օգտագործվեննյութական հոգնոր հնարազարգացման արտադրությանոլորտում, այնքան հասարակության են ճշմարտուՊարզագույն ու լինում: նշանակալից վորությունները իրական առկայության, առանց թյուն է, որ առանց բարձրակարգ մասնագետների պաԺամանակաշրջանի արդի ներդրման նվաճումների գիտատեխնիկական զարգացումն ճյուղերի արտադրության համապատասխանող հանջներին հիմապահովել հնարավոր չէ: Վետնաբար, կադրային քաղաքականության է պատթե կադրերի նական խնդիրը, նախ Ա առաջ մասնագետների, ասել տության, հետնապես

րաստելն է: նա ունի չափազանց Ցանկացած պետության համար, եթե նույնիսկ ռեսուրսների մեծ պաբնական պայմաններ, նպաստավոր բնակլիմայական զարգացումնու շարներ Ա այլն, կարնորագույնխնդիրը մարդկայիններուժի մեծ բնական հարստություննեայն ճիշտ օգտագործելնէ: Քանզի, որքան էլ կադրերի առկայության, այնպիսի առանց պետությունը, տվյալ տեր լինի րի բազմաորոնք ընդունակ են այդ հարստությունները ճիշտ օգտագործել,

ծառայեցնել հասարակության զարգացմանը, այդ բնական ոչինչ արժեն: հարստություններըտվյալ պետության զարգացմանհամար բացակայուԱ նրանց գործունեության կադրերի Ավելին, համապատասխան է տալիս պատմականփորձը (Ասիայի, ցույց ինչպես թյան պայմաններում, Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի երկրները), երկրի հարստությունները են համեղ պատառ թալանվում ու փոշիանում են, այդ երկրները դառնում են հզորների ու գաղութացվում հզոր պետություններիհամար, նվաճվում ու երկրների: են հետամնաց կախյալ կողմից Ա վերածվում Ուսումնասիրելով այլ պետություններիզարգացման ընթացքը, ակնհայտ ու առաջընթաց է է դառնում, որ հասարակության արագընթաց զարգացում Ա այլն), ԽՍՀՄ ԱՄՆ, ապահովել հիմնականում այն երկրներում(Ճապոնիա, առանց վրա, է ձենավորման դարձվել կադրերի որտեղ մեծ ուշադրություն պատկել

ինչի Ժամանակի

արտադրությանկազհամապատասխանող պահանջներին

բնամակերպում, գիտության ն տեխնիկայի զարգացում, հասարակության Ա հետնապես օգտագործում, նպատակային Ա կան մարդկայինռեսուրսների ցույց է հասարակության զարգացում, պարզապես հնարավոր չէ: Փորձը

տալիս նան, որ համեմատաբար աղքատ բնական ռեսուրսներ ունեցող երկիրը (ճապոնիա, Անգլիա, Բելգիա Ա այլն), բարձր զարգացած մասնագետնե-

րի, ասել է թե կադրային բանկի, առկայության պայմաններում կարող է արդի պայմաններին Ա պահանջներին համապատասխանող գիտատեխնիկական առաջընթաց Ա դրա շնորհիվ նյութական արժեքների արտադրության բավականին բարձր մակարդակ ապահովել: Պետության կադրային քաղաքականության իրականացման հնարավոմեծապես կախված է հասարակական կյանքի մի շարք րությունը ոլորտներում, հատկապես տնտեսության, կրթության Ա գիտության ոլորտներում, իրականացվող քաղաքականության ձեռքբերումներից: Բանն այն է, որ կադրերի, հատկապես բարձրակարգ մասնագետների պատրաստումը Ա ընդհանրապես հասարակությանն անհրաժեշտ կադրերի ձաավորումը մի ներփակ, առանձնացված գործընթաց չի Ա պահանջում է ինչպես հսկայական միջոցների ներդրում, այնպես էլ պետականորեն իրականացվող կազմակերպչական գործընթացների մի ամբողջ համակարգ: Այն սկսվում է նախադպրոցականտարիքի մատաղ սերունդի ձնավորումից, շարունակվում է դպրոցական կրթության միջոցով անհրաժեշտ գիտելիքների պաշարի ձնավորմամբ, անցնում է մասնագիտական Ա բուհական կրթական համակարգերով, ստացած տեսական գիտելիքները ամրագրվում են պրակտիկ գործունեության ընթացքում, ձաավորվում է բարձրագույն գիտական Ա կառավարման մասնագետների պատրաստման դպրոցներ, որի արդյունքում է միայն հնարավոր լինում ապահովել կադրերի այն քանակի ս որակի ձնավորումը, ինչն անհրաժեշտ է, ինչպես հասարակության նյութական Ա հոգնոր արժեքների ստեղծման Ա դրանց անընդհատ զարգացման, այնպես էլ գիտության ն կառավարման համակարգերի կազմակերպման Ա զարգացման համար: Այդ խնդիրների իրականացումը հիմնականում կապված է կրթության Ա գիտության ոլորտում իրականացվող քաղաքականության հետ: Այսօր արդեն շատ երկրների պետական, քաղաքական գործիչներ Ա Ա հայտնի գիտնականներ (Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Ճապոնիա, Ռուսաստան այլն), այն տեսակետն են հայտնում, որ պետության ապագան անմիջապես կախվածէ կրթության որակից: Դրանցից ելնելով շատ պետություններ իրենց առջն խնդիր են դրել արմատական վերափոխություններ կատարել կրթության ոլորտում, մշակում են կրթության Ա գիտության ամբողջ համակարգը ընդգրկող ծրագրեր Ա համապատասխան քաղաքականություն: Կադրային քաղաքականության կարնորագույն խնդիրներից է նան հասարակության զարգացման առաջնային ճյուղերի զարգացումն ապահովելու համար համապատասխան քանակի Ա որակի կադրերի պատրաստումը: Այլ կերպ ասած, կադրային քաղաքականության հիմնական էությունը հասարակության կադրային պահանջմունքի բավարարումն է, որի իրականացման համար պետությունը մշակում է կրթության անընդհատությունը ապահովող ծրագրեր, ստեղծում է բոլորի համար ուսումնառության հավասար հնարավորություններ, հարկ եղած դեպքում ստեղծում է պետության միջոցների

համակարգեր, ապահովելովձրի կրթու հաշվին կադրերի պատրաստման ն այլն: Որոշ երկրներում (ԱՄՆ, թյուն ստանալու հնարավորություն հիմնականխնդիրն է հատուկ կառույցներեն ձնավորվել, որոնց

Ճապոնիա) Ա պետության միջոցներով տաղանդավոր երեխաների հայտնաբերումը համար բոլոր պայմանների նրանց բարձրակարգմասնագետ դառնալու

ստեղծումը: տեսնում Ինչպես գործում բացի

իրականացման քաղաքականության կադրային մեծ է նան կրթության Ա չափազանց միջոցներից, նյութական Կաենք,

նշանակությունը: գործընթացների գիտությանոլորտում իրականացվող կադրային խնդիրները իրագործվող ոլորտում րելի է ասել, որ կրթության հիմնական երաշխիքն է: Սակայն, իրականացման քաղաքականության որ կրթությանոլորտում ակնհայտ է նան այն ճշմարտությունը, ներդրում են պահանջում: Այս խնդիրներընույնպես հսկայականմիջոցների բոլոր ոլորտներիզարգացկյանքի տեսանկյունից, ինչպես հասարակության իրականան կրթության քաղաքականության ու ման, այնպես էլ կադրային արտադրունյութական արժեքների նացումը կապված է հասարակության միջոցներիհետ: Սակայն պեստեղծած նրա թյան ոլորտի ձեռքբերումների, հնարավորուիրականացման տության տնտեսական քաղաքականության են կապված կադրային թյունները, իրենց հերթին, անմիջապես հետ: Ուստի, դժվար չէ իրողության իրականացման քաղաքականության իրարովփոխպայհետ խիստ փոխկապակցված, նկատել, որ դրանք իրար ուղղակիորեն գործընթացներեն, Ա մեկի իրականացումը

իրագործվող

մանավորված

աստիճանից: կամ կապված է մյուսի իրականացման ընդհանրապես նշանակումներին Իսկ ինչ վերաբերումէ կադրային ճիշտ քաղաքականության կադրային ապա տեղաշարժերին, կադրային բանկ, կ ադրային է համապատասխան դեպքում, երբ առկա իրականացման մասնագետներից է հանգում նորմալ պետության մեջ խնդիրը

լավա-

եղած

ունակություն ունեցողի ընտրությանը,ովքեր ընգույնկազմակերպչական ու առաջընթացը: դունակ են ապահովելու տվյալ ոլորտի զարգացումն

պե-

որպես հաճախ Արտաքինքաղաքականությունը շարունակություն: տրամաբանական տության ներքին քաղաքականության միի վիճակի չի միայն իր սեփական Այսօր աշխարհում ոչ մի պետություն համազարգացմանտենդենցներին ջոցներով ապահովել համաշխարհային հան, որն իր զարգացման մի Չկա պետությու առաջընթաց: պատասխանող պաշարբնական լինեն դրանք մար ունենա բոլոր անհրաժեշտ միջոցները, Ա տեխնիկայի գիտության սներ, ռեսուր ներ, թե ֆինանսական շուկաներ ն արտաքին կադր եր, ներքին կամ կամ համապատասխան ներքի պ ետություն իր առջն դրված Այս պարագայում յուրաքանչյուր է ապահովելու ն. իր զարգացումն խնդիրները լուծելու ուղղությամբ գործունեությու լինում լրացուցիչմիջոցներիձեռքբերման խնդի նն նույն ԱԱ արի այսինքն ԱՐ Խնդիրնե կարնորագույն կազմում: Այսինքն, արտաքինքաղաքականության է մեկնաբանվում

րից մեկը պետության զարգացման անհրաժեշտ միջոցների պակասը լրացնելն է, ինչը իրականացվում է այլ պետությունների հետ տարբեր բնագավառներում համագործակցելու, տարաբնույթ փոխհարաբերություններ հաստատելու, փոխշահավետ տնտեսական պայմանագրեր կնքելու ն այլ տիպի հարաբերությունների միջոցով: Այդօրինակ խողովակներով պետությունը կարողանում է իր առջե դրված ներքին խնդիրների իրականացման համար ներգրավել լրացուցիչ միջոցներ, որոնց կարիքը նա զգում է: Ցանկացած պետություն կարող է ոչ միայն անհրաժեշտ միջոցների նս պակաս ունենալ որոշ հնարավորություննեի այե պաշարների, արտադրատեսակների, հնարավորությունների ու միջոցների, Ա նույնիսկ աշխատուժի ավելցուկ ունենալ, որոնց լավագույն օգտագործումից է կախված պետության զարգացման հետագա հնարավորությունը: Այս դեպքում պետության արտաքին քաղաքականության համար կարնոր խնդիր է դառնում արտաքին շուկաների ձեռքբերումը, ինչը բավականին դժվարին խնդիր է, հատկապես թույլ զարգացած երկրների համար: Արտաքին քաղաքականության հիմնական խնդիրներն են երկրի սահմանների Ա տարածքների պաշտպանությունը, միջպետական հարաբերուու զարգացումը, արտաքին առնտրի իրականացությունների հաստատումն մը, այլ պետությունների հետ տարբեր ոլորտներում համատեղ գործունեության համակարգումը, միջպետական միություններին Ա կազմակերպություններին մասնակցությունը Ա այլն. Արտաքին քաղաքականությունը իրականացվում է այլ երկրների հետ դիվանագիտական ս ների հաստատման համապատասխան կառույցների ձաավորման միջոցով: Այդ նպատակով, տարբեր երկրներում հաստատվում են պետությունը ներկայացնող դիվանագիտական հաստատություններ (դեսպանատուն, հյուպատոսություն Ա այլն), որոնց միջոցով պետությունը իր հարաբերություններն է կարգավորում այլ պետությունների ն ժոդովուրդների հետ: Արտաքին քաղաքականության կոնցեպցիայի հիմքում ընկած է պետության ազգային շահերի, երկրի սահմանների Ա անկախության, քաղաքացիների անվտանգության պաշտպանության Ա միջազգային հարաբերությունների համակարգում պետության ակտիվ Ա իրավահավասար մասնակցության ապահովման սկզբունքները: Արդի ժամանակներում ավելի է կարնորում արտաքին քաղաքականության դերն ու նշանակությունը: ձամաշխարհային զարգացման բնույթն այնպիսին է, որ ոչ մի պետություն չի կարող գոյատնել ու զարգանալ, իր անվտանգությունն ու շահերը պաշտպանել առանց այլ պետությունների հետ համատեղ ընդհանուր ծրագրեր իրականացնելու, բարեկամներ ու դաշնակիցներ ընտրելու, համաշխարհային կառույցներին անդամակցելու, ինչը մեծապես կախված է հենց պետության դիվանագիտական կառույցների ակտիվ ու նպատակասլաց գործունեությունից: Չմոռանանք, որ աշխարհը միաբնեռ չէ, որ առկա են մի շարք պետական խմբավորումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենց առանձնահատուկ շահերն են հետապնդում: Այս դեպ-

հարաբերություն-

նվաճումներ ԿՐ: համար ստիպված ար

քում արտաքին քաղաքականության իրականացնող սուբյեկտների հիմնական խնդիրներից մեկն էլ այդ հարաբերություններում ճիշտ կողմնորոշվելն է, բարեկամների, դաշնակիցների ճիշտ ընտրությունն է, ինչը արդի պայմաններում միջազգային քաղաքականության մեջ պետական, ազգային շահերի պաշտպանության հիմնական երաշխիքներից մեկն է: Պետության արտաքին քաղաքականության ձեավորման վրա նշանակաինչպես արտաքին, այնպես էլ, առավել նս, լից ազդեցություն են ունենում ներքին գործոնները: Արտաքին քաղաքականությանկայացման ու զարգացման վրա ազդում են հասարակության ներսում առկա հակասություններն ու չլուծված խնդիրները, հատկապես երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ուղիների ընտրման հարցերի Ա վերափոխումների իրականացման ժամանակ: Արտաքին քաղաքականության վրա մեծ ազդեցություն ունի նան արդի միջազգային հարաբերությունների ամբողջ համակարգը: Օրինակ` Հայաստանում սեփականաշնորհմանիրականացման գործընթացները, Արցախյան խնդրի կարգավորումը հիմնականում պայմանավորված են միջազգային կազմակերպությունների դիրքորոշումից, իսկ երբեմն էլ ուղղակի նրանց

գործունեությունից: ՛

Գրականություն 1. ՔոԽ Խու.

3. Նոու. 4.

Ղ. ԹոՅԸՇՆԵ Լ 101ՆՐՈԱՎԾԸԵԱԸ

ՊՅԱոտօ8

Ճ.

Ի. ԽՂաԸ

Աթոո

1998.

ՃԵՇՈՕԿԵԼ

Է10806

8ոՇՂ2.

1Օ. 8., 30508

1ՇՊՇՃՕԻՅԱԱՑ'1993. 3-5. 11քօ6"6ԻԵԼ ՇաՐ61111021

օԾոլծօ180.

116ք620:5լՇ

/Պ. 301088

Տքճում"

1990.

7քճաշֆօք--

փ. ծ. 110110:0135.

Ւ/.

Քճոուոյոծ. Ի1.1999 (Լ. ՄՎՇԾԱԵՆ-. 1օո. քօռ. 3. ԷԼ Ճճտքոուօ. 6. ՈՇոուօոօոով. 7. Հարությունյան Է.Ա. Անցումային հասարակությունը որպես տրանսֆորմացիոն գործունեության համակարգ. Եր. 2000 5. ԱԾոջուօոօոււտ.

1ՄքԸ

"Տաու.

օո,

քծր.

Ճ.

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆԵՐԿՈՒԵՐՈՐԴ

գործընթացները հասարակության առաջընթա Քաղաքական գործընթացների էությունն բովանդակությունը

Քաղաքական

ու

Հասարակության մեջ տեղի են ունենում բազմաբնույթ իրադարձություններ, տեղաշարժեր, զարգացումներ ու գործընթացներ, որոնց ամենօրյա ականատեսն ենք մենք, ս որոնք այս կամ այն ձնով ու չափով ազդում են մեզ վրա. դառնալով մեր կյանքի ու կենսագործունեության անխզելի մասը: Այդ գործընթացները կարող են լինել տնտեսական, սոցիալական, իրավական, դաստիարակչական, պաշտպանական ն այլ բնույթի, որոնցից յուրաքանչյուրի նպատակը համապատասխան գործողությունների իրագործման միջոցով հասարակության կյանքի տվյալ բնագավառի առջն դրված խնդիրների իրականացումն է: Եվ անկախ այն բանից, թե մենք այդ գործընթացներին անմիջապես մասնակցում ենք, թե ոչ, կամ ինչ չափով ենք մասնակցում, այդ գործընթացները առարկայորեն ազդում են մեր կենսագործունեության վրա, քանզի դրանց իրականացումից է կախված մարդկանց նյութական Ա հոգնոր պահանջմունքների բավարարումը, նրանց շահերի ազատությունների, իրավունքների Ա անվտանգության պաշտպանությունը, հասարակության կայունությունը, ներդաշնակ զարգացումն ու առաջընթացը: Այդ գործընթացների մեջ իր առանձնահատուկ դերն ու նշանակությունն ունի գործողությունների իրականացման այն ամբողջական համակարգը, որը կոչված է ինչպես իշխանության, այնպես էլ քաղաքական ընդդիմության Ա առանձին սուբյեկտների կողմից իրականացնելու քաղաքական բնույթի խնդիրները: Այդ նպատակով իրականացվոդ գործողությունների ամբողջ համակարգը անվանում ենք քաղաքական գոծընթացներ: Գործընթաց ասելով հասկանում ենք իրար հաջորդող փոխկապակցված գործողությունների շարք, որն ուղղված է որնէ կոնկրետ նպատակի իրականացման: Քաղաքական գործընթացի նպատակը բնականաբար քաղաքական բնույթի խնդիրների իրականացումն է: Ասել է, թե բոլոր դեպքերում քաղաքական գործընթացները առնչվում են իշխանությանը, իշխանական հարաբերություններին կամ իշխանության գործունեությանը: Հասարակության քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող տեղաշարժերի, փոփոխությունների, զարգացումների վերլուծությունը թույլ է տալիս հստակ պատկերացում կազմել քաղաքական գործընթացների դրսնորման նախադրյալների, դրանց զարգացման վրա ազդող գործոնների Ա սոցիալական ուղղվածության մասին: Հասարակական գործունեության քաղաքական ձների ծագման Ա զարգացման նախադրյալները կապված են մարդկանց կյանքի պահպանման պահանջմունքի, նրանց նյութական ն հոգնոր պահանջմունքների բավարարման հետ, ն քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող գործընթացները հիմնականում ուղղված են հենց այդ պահանջմունքների բավարարմանը: Սակայն մարդկային պահանջմունքները բնության ն սոցիալական միջավայրի անբքնդհատ փոփոխաթյունների ազդեցության տակ միշտ փոփոխվում են,

պատճառ դառնալով նոր առաջացած պահանջմունքների բավարարմանն

ուղղված համապատասխան գործողությունների ու ձեռնարկումներիիրականացման, որի արդյունքում փոխվում Ա կատարելագործվում է հասարաայդ թվում նան հասարակության քաղաքական կյանքը, կության կյանքը, հատկապես, երբ այդ պահանջմունքների համակարգում առկա են քաղաքական բնույթի պահանջմունքներ (իշխանության, նրա գործունեության բնույթի փոփոխություններ, հասարակական կյանքի կազմակերպման սկզբունքների փոփոխություններ, կառավարման սկզբունքների փոփոխություններ Ա այլն): Այս տեսանկյունից քաղաքական գործընթացները կարելի է դիտարկել որպես հասարակության քաղաքական կյանքի վերարտադրությանԱ նրա հետագա զարգացման անհրաժեշտ պայման: Ամբողջությամբ վերցրած քաղաքական գործընթացը ենթադրում Է. քաղաքական երնույթների զարգացման ընթացք, որոշակի քաղաքական նպատակների իրականացմանն ուղված գործողություն, կոնկրետ տարածության Ա ժամանակի մեջ զարգացող հասարակության ոռոշակի քաղաքական համակարգի գործունեության ձա, հասարակականգործընթացներիմի այնպիսի ձն, որն ուղղված է տարբեր ծավալի Ա նշանակությամբ քաղաքական խնդիրների իրականացմամբ որնէ վերջնականարդյունքի հասնելուն (հեղափոխություն, իշխանության նվաճում, իշխանության ձնավորում, ընտրությունների, քաղաքական շարժումների, միտինգների, գործադուլների կազմակերպման Ա իրականացման միջոցով նոր քաղաքական համակարգի, տնտեն սական հարաբերությունների, կառավարման սկզբունքների հաստատում

այլն):

Քաղաքական գործընթացը իրադարձություններին երնույթների, տարբեր քաղաքական սուբյեկտների, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների հետնողական գործողությանների, ձեռնարկումների, նախաձեռնումների իրականացմանն ուղղված քայլերի ամբողջությունն է, որոնք ուղղված են հիմնականում հետնյալ բնույթի խնդիրների իրականաց-

մանը.

1. Գործընթացներ, որոնք իրականացվում իշխանության օրինական գործունեության միջոցով Ա նպատակ ունեն իրագործելու պետության նախատեսած Ա ընդունած քաղաքական որոշումները, նախաձեռնումները, են

ծրագրերը Ա այլն, որին այլ կերպ անվանում են պետության քաղաքականություն: Այլ կերպ ասած, դա իշխանության իրականացման նպատակով ձեռնարկած գործողությունների ամբողջ համակարգն է: 2. Գործընթացներ, որոնք, ինչպես խաղաղ, այնպես էլ զինված ճանապարհով ուղղված են իշխանության նվաճմանը (հեղափոխություն, ընտրություններ, նախընտրական պայքար, այդ թվում Ա իշխանության բռնի զավթում, ռազմական հեղաշրջում Աայլն): 3. տարբեր քաղաքական ուժերի, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների, անհատների կողմից կազմակերպած գործընթացներ, (միտինգներ, ցույցեր, արգելափակումներ,գործադուլներ ն այլն), որի հիմնա-

կան նպատակն

իշխանության

գործունեության

վրա ազդելով

ստիպել

նրան իրագործելու սոցիալական այն հանրույթի (խմբի, խավի, դասակարգի) պահանջներին ու շահերին համապատասխանող խնդիրներ, որոնց ներեն տվյալ գործընթացը կազմակերպող կայացնում քաղաքական ուժերը: Ինչպես իշխանության նվաճման, այնպես էլ իշխանության գործունեության վրա ազդելու նպատակով իրականացվողքաղաքական գործընթացները սկսվում են հասարակության մեջ իշխանությունների նկատմամբ ներքե-

վից եկող համապատասխան ազդակների, վերաբերմունքի ծագմամբ ու ձԱաավորմամբ: Գործընթացի նախաձեռնողները կարող են լինել ընդդիմադիր կուսակցությունները, սոցիալական հանրույթները, հասարակական միություններն ու քաղաքական գործունեությամբ ճանաչված անհատները, որոնք ձեռնարկում են կազմակերպված զանգվածային գործողություններ իրենց առջե դրված նպատակները իրականացնելու համար: Ըստ առաջադրված պահանջների այդ գործողությունները կարող են ամենատարբեր ձներով դրսնորվել (միտինգներ, ցույցեր, գործադուլներ, ընտրություններ, զինված հեղաշրջում Ա այլն): Այստեղ, անշուշտ, մեծ դեր է խաղում հասարակության քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող քաղաքական տեղաշարժերն ու իշխող հասարակական հարաբերությունները, հասարակության քաղաքական կյանքի ժողովրդավարացման աստիճանը, քաղաքացիների ակտիվության ո քաղաքական գիտակցության աստիճանը, լիդերների կազմակերպչական հատկանիշները, նրանց քաղաքական որոշումների ընդունման Ա իրականացման փորձն ու հմտությունները, քաղաքական զարգացումների հետագա ընթացքի ն արդյունքի կանխատեսելու կարողությունները Ա այլն: Ամենաընդհանուր ըմբռնմամբ քաղաքական գործընթացները կոնկրետ տարածության Ա ժամանակի մեջ քաղաքական տարբեր սուբյեկտների միջն ծավալված փոխհարաբերությունների ամբողջությունն է, որի արդյունքում տեղի է ունենում մի քաղաքական համակարգից, իրադրությունից, վիճակից, դրսնորման ձնից մեկ այլ վիճակի, համակարգի, իրադրության, մակարդակի անցում: Այդ անցման Ժամանակ քաղաքական գործընթացների վրա իր ազդեցությունն է թողնում հասարակության քաղաքական կյանքի բնույթը որոշող Ա տվյալ պահին հիմնական համարվող քաղաքական գործընթացը (հեղափոխություն, տնտեսական համակարգի վերափոխում, հասարակության ժողովրդավարացում, իշխանության ճգնաժամ, ընտրությունը նս այլն): Այս պարագայում բազային քաղաքական գործընթացը քաղաքական մյուս գործընթացների համար դառնում է մի տեսակ կողմնորոշիչ: Քաղաքական գործընթացների կազմակերպումը սկսվում է որոշակի քաղաքական նպատակ հետապնդող գաղափարի, ծրագիր ձնաավորումից,որը ամբողջական տեսքի բերելուց հետո, մշակվում են նրան հասնելու ձներն ու մեթոդները, ճշտվում են նրա մասնակիցներն ու սահմանները Ա համապատասխան միջոցների իրականացման եղանակները, որից հետո սկսվում է բուն քաղաքական գործընթացը:

փուլ, Քաղաքական գործընթացների իրականացման յուրաքանչյուր կախված կոնկրետ սոցիալ-քաղաքական պայմաններից, կարող է իր որոշակի առանձնահատկությունն ունենալ ն ընթանալ ինչպես նորմալ զարգացման, առաջադիմության ուղղությամբ, այնպես էլ ունենալ հետադիմական բնույթ Ա ընթանալ քայքայման ուղղությամբ: Քաղաքական գործընթացների զարգացումը նորմալ է համարվում, երբ քաղաքականհամակարգը գործընթացների բոլոր փուլերում գործառնում է համաչափ, երբ քաղաքացիների Ա իշխանության փոխհարաբերություններում որակական փոփոխություններ չեն առաջանում, քաղաքական համակարգի կառուցվածքը մնում է անփոփոխ Ա այլն: Սակայն քաղաքական համակարգի կառուցվածքը անփոփոխ մնալով հանդերձ, կարող է փոխվել նրա գործառնության բնույթը, կառուցվածքային որոշ տարրեր, չշեղվելով նախօրոք ընդունած նորմերից ու սկզբունքներից, նպատակ ունենալով դրանք համապատասխանեցնել հասարակության կամ նրա առանձին շերտերի առաջադրած նոր պահանջմունքներին: Ասենք, կարող են փոխվել կառավարության կամ իշխանության այլ մարմինների կազմը, փոխվեն հասարակության զարգացմանը խոչընդոտող նորմեր, սկզբունքներ, որոշումներ ու օրենքներ, բավարարվեն քաղաքական ուժերի կողմից առաջադրած որոշակի պահանջներնայլն: Բայց հնարավոր է նան քաղաքական գործընթացների այնպիսի ընթացք, որի Ժամանակ տեղի են ունենամ ընդունված սկզբունքներից ու նորմերից, հաստատված ավանդույթներից ու սովորույթներից կտրուկ շեղում, ինչը տանում է քաղաքական համակարգի քայքայման ու կործանման: Ի դեպ, չի կարելի միանշանակ պնդել, որ զարգացման նշված երկու ձներից մեկը մյուսի նկատմամբ, դրական արդյունքի առաջացման տեսակետից, առավելություն ունի, կամ, որ մեկը միշտ առաջադիմական է, իսկ մյուսը՝ հետադիմական: Հասարակության զարգացման տարբեր աստիճաններում միննույն նպատակը հետապնդող քաղաքական գործընթացները (քաղաքական համակարգի մի ձնից մյուսին անցումը, պետական կառուցվածքի ձնի փոփոխությունը, տնտեսական համակարգի փոփոխությունը Ա այլն) կարող են ն առաջադիմական լինել, Ա հետադիմական, նայած թե, այդ գործընթացները իրականացնողքաղաքական սուբյեկտները ինչ նպատակ են հետապնդում: Եթե հասարակության քաղաքական համակարգը, պետական կառուցվածքը, արտնտեսական հարաբերությունները, օրենսդրական համակարգընայլն գելակում, խոչընդոտում ու խանգարում են հասարակության հետագա զարգացմանը, այլնս չեն համապատասխանում հասարակության պահանջմունքներին, անընդունելի են դառնում Ժողովրդի մեծամասնության համար, չեն ապահովում մարդու ազատությունների Ա իրավունքների պաշտպանությունը, չեն երաշխավորում հասարակության մեջ սոցիալական արդարուն այլն, ապա այդպիսի քաղաքական համակարգի, պեթյան հաստատում տական կառուցվածքի Ա այլն, կործանմանն ու վերափոխմանն ուղղված քաղաքական գործընթացները, նույնիսկ, եթե դրանք իրականացվում են բռնության կիրառմամբ, առաջադիմական բնույթ ունեն: Հետնաբար, առաջադի288

մական, կառուցողական բնույթ ունեն բոլոր այն քաղաքական ձեռնարկումները, որոնց իրականացման նպատակն է հասարակության հետագա կայուն զարգացումը, մարդկանց նյութական Ա հոգնոր պահանջմունքների լրիվ բաազատությունների Ա իրավունքների, անվտանվարարումը, քաղաքացիների գության Ա կենսագործունեության ապահովումը, հասարակության մեջ սոցիալական արդարության հաստատումը, ժողովրդավարության սկզբունքների, բազմակարծության երաշխավորումը, բնակչության մեծամասնության շահերին համապատասխանող քաղաքականության իրականացումը, օրենքի առջն բոլորի հասարակության սկզբունքի կիրառումը Ա այլն: Հետադիմական, քայքայիչ ու կործանարար քաղաքական գործընթացներ ասելով, հասկանում ենք բոլոր այն քաղաքական ձեռնարկումների ամբողջությունը, որոնք խաթարում են հասարակության կայուն ու նորմալ զարգացմանն ու առաջընթացին, որոնք միտված են նեղ, խմբային, կլանային կամ անհատական շահերին ծառայեցնել իշխանության լծակները, կամ ձգտում են նվաճել իշխանությունը հենց այդ նպատակներին ծառայեցնելու համար, կազմալուծում են հասարակության միասնությունը, դառնում են պետության Ա հասարակության, ժողովրդի Ա իշխանության միջն չհիմնավորված հակասությունների սրման պատճառ, սուբյեկտիվ շահերից ելնելով հակված են արհեստական քաղաքական ճգնաժամեր առաջացնելու Ա հասարակական կյանքը ապակայունացնելու, ձգտում են ցանկացած ճանապարհով զավթել իշխանությունը կազմակերպելով ահաբեկչական գործողություններ, հասարակության մեջ առաջացնում են վախի, անվստահության մթնոլորտ: Այս պարագայում, եթե նման գործընթացի սուբյեկտը իշխանությունն է, ապա նա սովորաբար մերժում է օրենքը, դառնում է անպատժելի, պարարտ հող է ստեղծում կազմակերպված հանցագործության, կաշառակերության, հովանավորչության, պաշտոնական դիրքի չարաշահման, պետական միջոցների թալանի ու փոշիացման Ա շատ ուրիշ հակահասարակական երնույթների զարգացման համար: Դրա վառ օրինակը կարող է լինել 19901997թթ. ՀՀՇ-ական իշխանության գործունեությունը, որի արդյունքը այսօրվա Հայաստանի ծանր սոցիալական ս տնտեսական վիճակն է: Դժվար չէ նկատել, որ ն՛ առաջադիմական, ն՛ հետադիմական քաղաքական գործընթացները կարող են իրականացնել ինչպես իշխանությունները կամ նրա առանձին մարմիններ, սակայն ամպայման իշխանության լծակների օգտագործմամբ, այնպես էլ ընդդիմությունը, ինչը պայմանավորված է այն հանգամանքով, թե մեկը, կամ մյուսը, իրենից առջն ինչ նպատակներ են դրել, ինչ խնդիրներ են փորձում իրականացնել Ա ինչպիսի մեթոդներով, միֆոցներովու ձաերովեն ձգտում դրանք իրագործել: Սովորաբար, հետադիմական հակում ունեցող քաղաքական ուժերի գործունեությունը հասարակության համար քայքայիչ ու կործանարար է ինչպես նրա իշխանության ունենալու պայմաններում, այնպես էլ իշխանությունը կորցնելուց հետո իշխանությանը որպես ընդդիմություն հանդես գալու Ժամանակ: Օրինակ` ՀՀՇ-ի գործունեության օրոք, որն ուղեկցվում էր

հենց նրա կողմից հասարակության մեջ կազմակերպված հանցագործությունների, անօրինականությունների,պաշտոնական դիրքի չարաշահումների, պատվերով սպանությունների ն այդ բոլորի համար անպատժելիության աննախադեպ աճով, իշխանությունը կորցնելուց հետո նրա գործելակերպի բնույթը նույնն է, ամեն գնով փորձում է ապակայունացնել հասարակությունը, չհիմնավորվածու սուտ լուրերով փորձում է ժողովրդին հանել իշխանության դեմ, ամեն կերպ խուսափում է կատարած բազում հանցագործությունների համար պատասխան տալուց ն այլն: Ի դեպ, աչքի է զարնում այն իրողությունը, որ որքան առաջադիմական, է հասարակության շահերին համապատասխանողգործունեություն ծավահելում իշխանությունը, այնքան քայքայիչ, հետադիմական նպատակներ են իշխաիրականացնել փորձում տապնդող քաղաքական ձեռնարկումներ նությունների հետ չհամագործակցող, նրան հակադրվող քաղաքական ուժերը, քանզի այս դեպքում նրանց հիմնական խնդիրը ցանկացած ձճանապարհով իշխանության զավթումն է, այն սեփականշահերին ծառայեցնելու նպա-

տակով:

սկզբունքը հիմնականում առկա է նան հակառակ դեպքում, այսինքն, որքան իշխանությունների գործունեության բնույթը հակահասարակական, հետադիմականէ, այնքան հասարակության առաջընթացով շահագրգռված քաղաքական ընդդիմության ձեռնարկած գործընթացների բնույթը առաջադիմականԱ կառուցողականէ: Բովանդակայինառումով կարելի է քաղաքական գործընթացներ համարել շարքային քաղաքացիների Ա իշխանության ներկայացուցիչների բոլոր այն գործողությունները, որոնք միտված են, ինչպես պաշտպանելու իշխող վարչակարգը ս նրա գործունեության սկզբունքները, ինչը իշխանության ներկայացուցիչներիգործունեության բուն էությունն է, այնպես էլ տապալելու, փոխելու գոյություն ունեցող իշխանությունը կամ ստիպելու նրան իր գործունեությունը համապատասխանեցնելուհասարակության, ժողովրդի է կամ նրա որոշակի մասի շահերին, ինչը, սովորաբար, իրագործում ընդդիմությունը շարքային քաղաքացիների ակտիվ մասնակցությամբ: է Քաղաքական գործընթացներիբովանդակությանվերլուծությունը ցույց է կամքի դրսնորքաղաքացիների քաղաքական տալիս, որ նրանում առկա

այն կյանքում մարմնավորելու համար անհրաժեշտ մեթոդների, միջոցների, եղանակների ն ուղիների ընտրությունը: Սովորաբար նման զարգացման դեպքում քաղաքական զործընթացների վերջնական նպատակները ավելի հստակ են ուրվագծում, ինչը քաղաքական գործընթացների սուբյեկտներին հուշում է թե ինչ մեթոդների, միջոցների, ռեսուրսների ընտրության ն օգտագործման շնորհիվ է հնարավոր հասնել առաջադրված խնդրի իրագործմա-

նը:

Ընդհանրացնելով վերը շարադրածը կարելի է արձանագրել, որ քաղաքական գործընթացների հիմնական խնդիրը այնպիսի քաղաքական որոշումների ընդունումն ու իրականացումն է, որոնք պետք է, մի կողմից միավորվեն ն պաշտպանեն քաղաքացիների տարաբնույթ շահերը, մյուս կողմից, հաշվի առնվեն ամբողջ հասարակության զարգացման ն առաջընթացի շահերը: Ի դեպ հասարակության առջե ծառացած քաղաքական խնդիրը առավել դյուրին ու լրիվ է լուծվում այն Ժամանակ,-երբ պետական իշխանության մարմինների ու հասարակական-քաղաքականկազմակերպությունների գործողություններն ընթանում են միննույն ուղղությամբ:

Նույն

երկու հիմնականձներ. քաղաքական գործընթացներինշարքային մասնակիցների Առաջին ամենատարբեր քաղաքական գործունեության ձնով, օր.` ընտրություննեշարրին, հանրաքվեներին,գործադուլներին, հասարակական-քաղաքական լիդերժումներին մասնակցությունը: Երկրորդ քաղաքականվերնախավի Ս ների կողմից հասարակության կյանքի կառավարմաննու կազմակերպմանն ուղղված որոշումներիընդունմանԱ դրանց իրականացմանձնով: Քաղաքական գործընթացների բովանդակությունըլայն ընդգրկում ունի, սկսած ելակետային գաղափարների շուրջ տեսակետի, ծրագրի կամ կոնու ցեպցիայի մշակումից մինչն նրա ամբողջականտեսության ձաավորումն ման

. Քաղաքականկոնֆլիկտներին սոցիալական համաձայնության դերնու տեղըքաղաքական գործընթացներում

Քաղաքական կոնֆլիկտը (հակադրությունը, հակամարտությունը), քաղաքական սուբյեկտների, սոցիալ-քաղաքական ուժերի միջն եղած լուրջ տարաձայնություն, հակադրություն, բախում ն պայքար է իշխանության նվաճման, այն բաժանելու, նրա վրա ազդեցություն ունենալու, ինչպես նան իրենց քաղաքական կարգավիճակը փոխելու համար: Ամենաընդհանուր ձնով քաղաքական գործընթացները կարելի է բաժանել երկու տեսակի. 1. Քաղաքական գործընթացներ, որոնց հիմքում ընկած են սոցիալ-քաղաքական կոնֆլիկտներ. 2. Քաղաքական գործընթացներ, որոնք հենվում են քաղաքական սուբյեկտների միջե հաստատված սոցիալական համաձայնության (կոնսենսուսի)

վրա:

Ասել

թե, բոլոր

քաղաքական գործընթացներում առկա են կամ կոնֆ-

կամ սոցիալական համաձայնություն, ինչն էլ պայմանավորում կվիկտներ,

Սոցիալ-քաղաքականսուբյեկտների փոխհարաբերությունների բնույթը: Քաղաքական կոնֆլիկտների խնդիրը դարձել է քաղաքագիտության ուսումնասիրման հիմնական պրոբլեմներից մեկը, որին նվիրված են բազում

հետազոտություններ:

Քաղաքական միտքը պատմության

ընթացքում պտտվել է հասարաշուրջ: Համաձայն մեկի, խաղաղությունն ու համաձայնությունը, հասարակական կարգ ու կանոնն ու միասնությունը միշտ էլ բնորոշ են եղել մարդուն ն. հասարակությանը, հաողջ

կության զարգացման երկու կոնցեպցիաների

Համապատասխանել են նրանց իրական բնույթին, հատուկ են եղել նրանց: ու կանոնը ն միասնուկարգ մեջ հասարակաթյան մաձայն մյուս տեսակետի թյունը անհնար է առանց հակասությունների ու կոնֆլիկտների, քանզի հասարակության մեջ կարգ ու կանոնը, միասնությունը, համաձայնությունը անհնարին է առանց ուժի ա պարտադրանքիգործադրման,առանց մեկի իշ-

խանության Ա մյուսների ենթակայության ու իրավազրկման: Ելնելով պատմականորեն ձենավորված նման մոտեցումներից քաղաքագիտության մեջ առաջացել են երկու հիմնական հոսանքներ` Թ.Պարսոնսի կառուցվածքային ֆունկցիոնալիզմի (կոնսենսուս, համաձայնողականություն) դպրոցը Ա Ռ. Դսաենդորֆի կոնֆլիկտների դպրոցը: Կառուցվածքային ֆունկցիոնալիզմի հոսանքը ելակետային է համարում այն, որ ա) ցանկացած հասարակություն հարաբերականորենկայուն տարրերից է կառուցված. բ) այդ տարրերից յուրաքանչյուրը հասարակության մեջ իր առանձնակի դերն է կատարում, օժանդակելով համակարգի պահեն արժեքպանմանն ու ամրապնդմանը. գ) համակարգի տարրերը հենվում ների լիգիտիմության Ա կոնսենսուսի վրա, (լիգիտիմությանտակ հասկացվում է իշխանության,քաղաքականնորմերի Ա տվյալ հասարակության կանոնների օրինականությունը Ա դրանց հասարակության կողմից ընդունելի

լինելը):

զարգացումների փորձը ցույց է տալիս, հիմքի վրա իրականացվող քաղաքական որ կոնսենսուսի (համաձայնության) (կոալիցիոն կաբնույթ են ունենում Ժամանակավոր կամ գործընթացները, հառավարության կազմելը, քաղաքականբլոկների ձնեավորումը, ազգային է լինում միայն հասարակության մերաշխությունը Ա այլն), կամ հնարավոր ժոզարգացման որոշակի աստիճանում (կայուն հաստատված, զարգացած Ա պայմաններում կոնկրետ միայն ղովրդավարությանպայմաններում), կամ ուժերի քաղաքական որոշակի շուրջ կոնկրետ խնդիրների իրականացման միջն համաձայնություն ձեռք բերելու դեպքում (օրենքների, որոշումների ընհամադունման ժամանակ, իշխանությանը անվստահություն հայտնելու, Ժամանակ տեղ քաղաքական քայլեր, միտինգներ, ցույցեր իրականացնելու Ա այլն): Եվ այնքանով, որքանով այդ ձեռնարկողներըմիտված են հասարակության կյանքում դրական զարգացմանն ու առաջընթացին նպաստող փոփոխությունների առաջացմանը, այդքանով էլ սոցիալական համաձայնուէ թյունը տարբեր քաղաքական սուբյեկտների միջն իր նշանակալից դերն խաղում հասարակության հետագա առաջընթացիգործում: է Համաշխարհայինքաղաքականզարգացումներիվերլուծությունը ցույց սոցիատալիս, որ հասարակության քաղաքական կյանքի կազմակերպումը լական համաձայնության հիմքի վրա իրականացվող քաղաքական գործեն դառնում ընթացներըգնալով ավելի ու ավելի իրական ու լայնամասշտաբ են ժողովրդավարության հաստատված ամուր այն երկրներում, որոնցում սկզբունքները: Եվ որքան կատարելագործվում են ժողովրդավարության սկզբունքները, այնքան հասարակական համաձայնության հիմքի վրա կազՔաղաքական տեղաշարժերի

մակերպված քաղաքական գործընթացները առավել մեծ արդյունքներ են արձանագրում ն հասարակության կայուն զարգացման հնարավորությունն

էլ

մեծանում

է:

Սոցիալական համաձայնությունը քաղաքական կոնֆլիկտների (հակասությունների) հաղթահարման կարնորագույն միջոցներից մեկն է, Ա որքան այդ միջոցից լավ են օգտվում քաղաքական ուժերը, այնքան ծագած հակասությունների ու հակամարտությունների հաղթահարման հնարավորուէ, այնքան հասարակությունը զերծ է մնում ավելորդ կոթյունը մեծանում րուստներիցն վայր ու վերումներից: Սոցիալական համաձայնության հիմքի վրա իրականացվող քաղաքական է հատկապես անցգործընթացների դերն ու անհրաժեշտությունը մեծանում ման շրջանում գտնվող հասարակության համար, որտեղ ցանկացած քաղաքական կոնֆլիկտի խորացում հակված է ապակայունացնելու հասարակությունը Ա առաջացնելու զարգացմանն ու առաջընթացին խոչընդոտող բազում արգելքներ, երբեմն էլ պատճառ դառնալով մեծ ավերածությունների: Սոցիալական համաձայնության հիմքում ընկած է քաղաքական տարբեր ուժերի կողմից հասարակության առջն ծագած խնդիրները համատեղ լուծելու անհրաժեշտության գիտակցումը, ինչն էլ քաղաքական ուժերին մղում է, հասարակության համար որնէ կարնոր խնդրի լուծման ժամանակ, միավորելու ջանքերը Ա համատեղ քաղաքական գործընթացների կազմակերպելու միջոցով հասնել տվյալ խնդրի իրագործմանը: Որքան քաղաքական տարբեր ուժերը համաձայնության շատ եզրեր են գտնում, որքան նրանց շահերը համընկնում են տվյալ խնդրի իրականացման ժամանակ, այնքան նրանց միջն սոցիալական համաձայնությունը կայուն է լինում, իսկ այդ հիմքի վրա համատեղ կազմակերպած ու իրականացվող քաղաքական գործընթացներն էլ առավել արդյունավետ են լինում: Մյուս կողմից հարկ է նշել, որ թերի կամ չկայացած սոցիալական համաձայնությունը միշտ էլ կարող է վերածվել քաաքական հակամարտության, ինչը միշտ էլ վտանգում է հասարակության այուն զարգացմանը: Ուստի խոսելով սոցիալական համաձայնության մասին, որպես քաղաքական գործընթացի հիմքի, այն պետք է նախ ս առաջ դիտել որպես քաղաքական կոնֆլիկտների կանխման ու նան հաղթահարման կարնորագույնեղանակներից մեկը: Քաղաքական կոնֆլիկտների տեսության կողմնակիցները ելնում են այն դրույթից, որ կոնֆլիկտները հասարակության զարգացման բնական Ա անգործոնն է, որ սռանց կոնֆլիկտների այդ զարգացումը անհնարին հրաժեշտ է: Հայացք ձգելով հասարակության զարգացման ինչպես հեռավոր անցյալի, այնպես էլ հեռավոր ապագայի վրա, պարզ է դառնում, որ հասարակության զարգացումը միշտ էլ ուղեկցվել Ա ուղեկցվելու է քաղաքական կոնֆլիկտներով: Այնտեղ, որտեղ կան մարդիկ կան նան կոնֆլիկտներ, քանզի երբեք հասարակությունը առանց հակասությունների, հակադիր շահերի ու գաղափարների, տարաբնույթ պահանջմունքների գոյություն ունենալ չի կարող: Բացառված է երբնիցե մի այնպիսի վիճակ, որ հասարակության մեջ իշխի "`

բացարձակ միակարծություն, միատեսակ շահեր ու գաղափարներ, միատեսակ ընդունակություններ ն կարողություններ, ինչն էլ իրավունք է տալիս պնդելու, որ հասարակության մեջ հակասություններ միշտ էլ լինելու են: Ուստի լինելով սոցիալ-քաղաքական երնույթ կոնֆլիկտները բնորոշ են ցանկացած հասարակությանը ն ընկած լինելով քաղաքական գործընթացների հիմքում միտված են հասարակության մեջ ծագած հակասությունների հաղթահարմանը: Այսպիսի պնդումը կարող է տարօրինակ թվալ, այն առումով, թե ինչպես են կոնֆլիկտները դառնում հասարակության մեջ ծագած հակասությունների հաղթահարման միջոց: Բանն այն է, որ ցանկացած հասարակության մեջ առկա են անհամաձայնության, առճակատման, պարտադրանքի, բռնության հատկանիշներ: Քաղաքական համակարգը սոցիալ-քաղաքական սուբյեկտների համար հակադրման առճակատման, բաց տարածություն է: Կոնֆլիկտները հենց այդ սուբյեկտների միջն անհամաձայնությունների, բախումների, առճակատումների ս հակամարտությունների սահմանը ընդգծող սոցիալական երնույթն է, որը հասարակությանը մղում է այդ հակասությունների լուծման համար անհրաժեշտ ինստիտուտներ, մեխանիզմներ ու հարաբերություններ ստեղծել: Այլ կերպ ասած կոնֆլիկտները հասարակությանը հուշում են թե նա ինչ կարնորագույն խնդիրների լուծման անհրաժեշտության առջն է կանգնած, ցույց են տալիս դրանց առաջացմանպատճառները ե մատնանշում է դրանց լուծման ճանապարհները: Կոնֆլիկտների անընդհատ լուծման ճանապարհով առաջադիմական փոփոխություններ են կատարվում ողջ քաղաքական համակարգում, թույլ չտալով, որ ծագած հակասությունները խորանան ն վերածվեն անլուծելի ճգնաժամերի: Միննույն ժամանակ, կոնֆլիկտները ավելի համախմբված են դարձնում քաղաքական ուժերին, ավելի նպատակասլաց են դարձնում նրանց գործունեությունը, ինչը վերջին հաշվով տանում է ամբողջ հասարակության միավորման Ա հա-

մախմբման:

Քաղաքական կոնֆլիկտներն իրենց ամենատարբեր դրսնորումներն նե դրանք կարելի է դասակարգել տարբեր հիմքերից ելնելով. օրինակ ըստ հակասությունների բնույթի (դասակարգային հակամարտություններ, գաղափարական տարբերություններ ն. այլն), ներքին Ա արտաքին բնույթի (կախված սոցիալական համակարգի նկատմամբ եղած վերաբերմունքից), ըստ դրսաորման բնագավառի (տնտեսական, քաղաքական, հոգնոր, ազգամիջյան, միջազգային ն այլն): Կոնֆլիկտները կարելի է դասակարգել ըստ գործողության ժամանակի, օրինակ՝ կարող են լինել ձգձգվող կամ արագընթաց, ըստ ուժգնության-թույլ կամ ուժեղ, գործողության մասշտաբի-տեղական կամ տարածաշրջանային, ըստ դրսնորման ձենի-խաղաղ կամ զինված, ըստ մասնակիցների քանակիբազմասուբյեկտ կամ երկկողմանի, ըստ արձանագրած արդյունքների-դրական կամ բացասական, կառուցողական կամ ապակայունացնողՍ այլն: Քաղաքական կոնֆլիկտները կարելի դասակարգել նան սոցիալական միջավայրի վերլուծության հիման վրա. օրինակ` կոնֆլիկտներ, որոնք ծաունեն

գում են էթնիկական խմբերի միջն, տարածքային հանրույթների միջն, պետությունների միջն, տարբեր աղանդների միջն, տարբեր գաղափարախոսությունների միջն, կուսակցությունների միջն, տարբեր կուլտուրաների միջն, իշխանության Ա ժողովրդի միջն Ա այլն: Ցանկացած քաղաքական կոնֆլիկտ իր զարգացման որոշակի փուլերն ունի. ա) սկզբնական փուլ, հաճախ այն անվանվում է թաքնված շրջան, որի Ժամանակ հասարակության մեջ կուտակվում են կոնֆլիկտների տարրերը, առաջացնելով քաղաքական խմորումներ, բ) հասունացման փուլ, որը բնորոշվում է նան որպես բացահայտ հակադրման շրջան Ա գ) ավարտական

փուլ:

Առաջին փուլում հակասությունների կուտակումն ու զարգացումը հանգեցնում են կոնֆլիկտային իրադրության առաջացման: Այս փուլում հակամարտող կողմերը սկսում են գիտակցել իրենց շահերը, որոշում են այդ շահերը բավարարելուն խանգարող հանգամանքները, ճշտում են իրենց ն. հակառակորդի շահերի անհամապատասխանության պատճառները, որոշում են իրենց շահերի պաշտպանության հիմնական միջոցներն ու եղանակները Ա պատրաստվում են կոնկրետ գործողությունների: Երկրորդ փուլում տեղի է ունենում բաց առճակատում հակադիր կողմերի միջն, որի դեպքում քաղաքական սուբյեկտների ն մասնակիցների կողմից իրականացվողգործողությունները կարող են լինել ինչպես խաղաղ, այնպես էլ բռնության միջոցներիգործադրմամբ: Ավարտական փուլը կարող է տանել կամ փակուղի, կամ բռնության միջոցների գործադրմամբ հանգեցնել որոշակի արդյունքի, կամ ունենալ խաղաղ կարգավորման արդյունք: Կոնֆլիկտների խաղաղ կարգավորման ժամանակ գործադրվում են այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են համոզելը, փոխհամաձայնությունը, փոխզիջումը, քաղաքական Ա ֆինանսական ճնշումը, օրենքի գործադրումը ն այլն: Գակառակ պարագայում առաջանում է քաղաքական լարվածություն, հակադիր կողմերի միջն տեղի են ունենում բացահայտ բախումներ, սպառնալիքներ, որոնք կարող են հանգեցնել սկսած տեղային բնույթների բախումներից մինչ, քաղաքացիական պատերազմների: Ընդհանրացնելով ասածը կարելի է եզրակացնել, որ հասարակությունը առանց հակասությունների, կոնֆլիկտների լինել չի կարող: Ուստի խնդիրը առանց կոնֆլիկտների հասարակության ստեղծելի չէ, ինչը գուցեն անհնարին է: Խնդիրը ճիշտ ժամանակին, առանց հետաձգելու, ընդունված նորմերի

Ա քաղաքական սկզբունքների շրջանակներում այդ պահին առաջացած կոնֆլիկտներիլուծումը գտնելն է: Զարգացած ժողովրդավարության պայմաններում կոնֆլիկտների մեծ մասը լուծվում են ոչ թե պետության, այլ հասարակական-քաղաքական տարբեր ինստիտուտների միջոցով. օրինակ՝ քա-

ղաքական կուսակցությունների, կուսակցական բլոկների, խմբակցություն-

ների, հասարակական տարբեր կազմակերպությունների գործունեության

միջոցով: Այդպիսի երկրներում պետությունը, սովորաբար, կոնֆլիկտների լուծմանը միջամտում է հետնյալ դեպքերում. 1. երբ կոնֆլիկտները լրջորեն վտանգում են այն մարդկանց շահերը, ովքեր դրա մասնակիցը չեն. 2. երբ կոնֆլիկտի մասնակիցների կողմից թույլ է տրվում անօրինական

բռնարարքներ. Յ.

երբ առաջանում այնպիսի վտանգ, որ կոնֆլիկտները ձգձգվելով կարող վերաճել հասարակության անդամների մի մասի կողմից մյուսների վրա բռնության հաստատման: Նշենք, որ պետության կողմից նման միջամտությունը մեծամասամբ, ամրագրված է օրենքով: Անցումային փուլում գտնվող երկրներում կոնֆլիկտների լուծմանը պետության միջամտությունը մեծանում է, սակայն, այս դեպքում էլ, սովորաբար, դեռես չկան կոնֆլիկտների հաղթահարման համար հստակ մշակված սկզբունքներ, մեխանիզմներ, կամ դրանք կարգավորող օրենքներ ն կոնֆլիկտները լուծվում են ըստ իշխող խավի կամքի պարտադրանքի, առանց միջոցների միջն խտրություն դնելու: Նկատի ունենալով քաղաքական կոնֆլիկտների հիմքում ընկած հակասությունների բնույթը, դրանք կարելի է բաժանել երեք հիմնական խմբերի. 1. Քաղաքական կոնֆլիկտներ, որոնց հիմքում ընկած են իշխանության: ԺոԱ ղովրդի, կամ նրա որոշակի շերտերի շահերն արտահայտող քաղաքական ուժերի միջն եղած հակասությունները: Այն կարելի է անվանել նան ներպետական քաղաքական կոնֆլիկտներ: Այս դեպքում քաղաքական գործընթացներն ուղղված են լինում իշխանության պահպանմանը կամ նվաճմանը, իշխանության բաժանմանը կամ նրան մասնակից լինելուն, Ա իշխանության գործունեության վրա ազդելու միջոցով որոշակի քաղաքական նպատակների իրականացմանը: 2. էթնոքաղաքական կոնֆլիկտներ, որոնց հիմքում ընկած են ինչպես ազգային տարբեր հանրույթների միջ, ծագած հակասությունները, որոնք կարող են ունենալ պատմական, տարածքային, կրոնական, լեզվական, մշակութային Ա այլն բնույթի, այնպես էլ, հատկապես բազմազգ պետության մեջ, ազգերի Ա կենտրոնական իշխանությունների միջն առաջացած հակասությունները, որոնք կարող են լինել տնտեսական,սոցիալական, քաղաքական, իրավական բնույթի: էթնոքաղաքական կոնֆլիկտների հիմնական մասնակիցները տարբեր ազգային հանրույթներն են: 3. Միջպետական կոնֆլիկտներ, որոնց հիմքում կարող են ընկած լինել տնտեսական Ա քաղաքական հակադիր շահեր, տարածքային պահանջատիրական խնդիրներ, պատմականորեն ձենավորված թշնամանք, էկոլոգիական խնդիրներ Ա այլն: է տալիս, Քաղաքական կոնֆլիկտների վերլուծությունը ցուց որ ամենադժվար հաղթահարող կոնֆլիկտները էթնոքաղաքական բնույթի հակասություններն են: Դրանք կարող են դրսեորվել հետնյալ հիմնական են

ձենրով.

ա) տարածքային կոնֆլիկտներ, որոնք պայմանավորված են տվյալ ազգության պատմական հողերի միավորման ձգտումով, երբ նրա տարածքի ինչ որ մասը տարբեր ձներով անջատել են նրանից (գրավել, խլվել, զավթել են ն այլն): բ) կոնֆլիկտներ, որոնք առաջանում են ազգային ինքնորոշման իրավունքից օգտվելու Ա անկախ պետություն ստեղծելու ժամանակ, ինչին միշտ փորձում է հակազդել այն պետությունը, որի կազմում գտնվում է տվյալ ազգային միավորը: Այստեղ հակադրվում են ազգային հանրույթն ու կենտրոնական

իշխանությունը:

գ) կոնֆլիկտներ, որոնց հիմքում ընկած են այս կամ այն պետության տարածքային պահանջները հարնան պետությունից, ինչը, սովորաբար, տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հարնան պետությունը պատմության ինչ որ փուլում զավթել է այդ տարածքը. դ) կոնֆլիկտներ, որոնք հետնանք են տարածքների կամայական փոփոխությունների. ե) կոնֆլիկտներ, որոնց հիմքում ընկած են պատմական բնույթի գործոններ, որոնք պայմանավորված են երկարատն ազգային-ազատագրական պայքարի ավանդույթներով: Այս դեպքում անկախության ձգտող ազգային միավորի Ա տիրապետող պետության կամ ազգի միջն հակադրությունները սովորույթի ուժով երկար Ժամանակ շարունակվում են նան անկախություն ձեռք բե-

րելուց հետո: զ) կոնֆլիկտներ, որոնցում լեզվա-մշակութային

հակասությունների քողի տակ (բազմազգ պետության մեջ պետական լեզվի հարցը, ազգային փոքրամասնությունների լեզվի Ա մշակույթի կարգավիճակի հարցը ն այլն), թաքնված են տարբեր ազգային հանրույթների միջենխորը տարաձայնություններ ն սուր հակասություններ: ն լուծման կոնֆլիկտների հաղթահարման էթնոքաղաքական նպատակով միջազգային կազմակերպությունների կողմից (հատկապես ՄԱԿ-ի կողմից) ընդունվել են մի շարք նորմեր ու սկզբունքներ, որոնց կիրառումը հնարավոոություն է տալիս խուսափել ազգամիջյան կոնֆլիկտների հետագա խորացումից, Ա դրանք լուծել խաղաղ կարգավորման ճանապարհով: Այդպիսի սկզբունքներից են, պետությունների ներքին գործերին չմիֆամտելու սկզբունքը, ազգերի ինքնորոշման իրավունքը, տարածքային ամքՔողջականությանպահպանության սկզբունքը Ա այլն: էթնոքաղաքական կոնֆլիկտների լուծման կարնորագույն միջոցներից մեկը խաղաղ բանակցությունների միջոցով ծագած հակասությունների հաղթահարումն է, որը ենթադրում է փոխշահավետության սկզբունքի կիրառում Ա փոխադարձզիջումների պատրաստականություն: Քաղաքական կոնֆլիկտների լուծման համար անհրաժեշտ միջոցառում-

ներից են.

«կոնֆլիկտի տեղայնացում, թույլ չտալով, որ այն ծավալվի գործոններ, որոնք կդժվարեցնեն նրա լուծումը.

ներառի նոր

-խուսափել խնդիրը ինչպես պարզունակ համարելուց, այնպես էլ ծայրահեղացնելուց: Կարնոր է, որ կոնֆլիկտի հակադիր կողմերը կարողանան այն դիտարկել ընդհանուրի շահերից ելնելով, ցուցաբերեն այնպիսի մոտեցում ինչը միավորում է երկու կողմերին. ասենք մարդասիրությունը, ժողովրդավարությունը, մարդու իրավունքները Աայլն: -կառուցողական ջանքերի Ա միջոցների ընդունման ժամանակ չի կարելի դանդաղել, քանզի քաղաքական կոնֆլիկտների լուծման մեջ Ժամանակի գործոնը մեծ դեր է խաղում: Ցանկացած բաց թողնված հարմար պահ կարող է տասնապատկելխնդրի կարգավորման դժվարությունը: -լավագույնս օգտագործել կոնֆլիկտների կարգավորման կուտակված փորձը, հաշվի առնելով դրանց ազգային առանձնահատկությունները: Քաղաքական հակասություններն ու կոնֆլիկտները անխուսափելի են ն հարցը դրանց արգելելու մեջ չէ, ինչը արդի հասարակության զարգացման աստիճանում անհնարին է: Խնդիրը քաղաքակիրթ ձներով ծագած կոնֆլիկտների լուծման համար արդարացի նորմերի, սկզբունքների, «խաղի կանոնների» մշակումն է, ինչը թույլ կտա քաղաքական կոնֆլիկտները լուծել առանց հասարակության հետագա առաջընթացին ու զարգացմանը խոչընդոտելու, խուսափելով հասարակության համար մեծագույն կորուստներից:

«Քաղաքական գործընթացներիդասակարգումը

Քաղաքագիտական գրականության մեջ հանդիպում ենք քաղաքական գործընթացների ամենատարբեր դասակարգումների, ինչը հիմնականում, պայմանավորված է նրանով, թե դասակարգման համար ինչ հիմք է ընդունվում: Հաճախ հիմք են ընդունվում քաղաքական փոփոխությունների բնույթը-հեղափոխություն կամ ռեֆորմներ, առաջադիմականԱ հետադիմական, ներքին կամ անցումային փոփոխություններ Ա այլն: Քաղաքական գործընթացները դասակարգվում են նան տարածքային հիմքի վրա, տեղական բնույթի, որոնք ընթանում են պետության առանձին վարչական տարածքում, տարածաշրջանային բնույթի, որոնք դրսնորվում են հարնան երկրների հետ քաղաքական հարաբերությունների ձնով, համաշխարհային բնույթի, որը դրսնորվում է միջազգային քաղաքական հարաբերությունների ձնով: Քաղաքական գործընթացները կարող են ղասակարգվել նան ըստ իրավիճակի, կայուն Ա անկայուն, ըստ շահերի, նպատակների, գաղափարախոսության, ըստ իրականացնողսուբյեկտներիս մասնակիցների Աայլն: Բոլոր տեսակի քաղաքական գործընթացները կոչված են այս կամ այն չափով փոփոխելու հասարակության կյանքը, երբեմն ամբողջովին, երբեմն էլ մասնակիորեն: Հասարակական կյանքում քաղաքական փոփոխություններն ընթանում են տարբեր ուղղություններով, տարբեր Ժամանակահատվածներում ու արագությամբ, միտված են տարբեր խնդիրներ ու նպատակներ իրականաց298

նել: Հնարավոր տարաբնույթ քաղաքական փոփոխություններից ընդունված է առանձնացնել մի քանի հակադիր բնույթ ունեցող զույգեր-հեղափոխություններ-ռեֆորմներ, առաջադիմական-հետադիմական,ներքին-անցումային բնույթի փոփոխություններ: Հասարակական կյանքի քաղաքական փոփոխությունների մեջ միշտ էլ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացրել հեղափոխություններն ու ռեֆորմները: Քաղաքական հեղափոխությունները փոխում են քաղաքական ամբողջ համակարգի հիմքը-իշխանության ձեռավորման, իրականացման բնույթն ու եղանակները, քաղաքական իշխանության ձները, հիմնական քաղաքական դերակատարների տեղն ու դերը, հասարակության սոցիալ-տնտեսական, իրավա-քաղաքական հարաբերությունները ն այլն: Քաղաքական հեղափոխությունները գործնականում ենթադրում են բացահայտ բռնությունների կիրառման միջոցով քաղաքական համակարգի արմատական փոփոխություններ: Հեղափոխությունները, սովորաբար, արդյունք են հասարակության մեջ չհաղթահարված ն խորացող քաղաքական կոնֆլիկտների, որոնք անընդհատ կուտակվելով ավելի ու ավելի են սրում տարբեր սոցիալական հանրույթների, իշխանության Ա Ժողովրդի միջն ծագած հակասությունները, որի հետնանքով ստեղծվում է մի այնպիսի իրադրության, երբ տարբեր քաղաքական ուժերի բացահայտ բախումն ու առճակատումը դառնում է անխուսափելի: Գոյություն ունեն մի շարք տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական ն այլն գործոններ, որոնք նպաստում են հեղափոխաթյան հասունացմանն ու իրականացմանը:Դրանցից են սոցիալ տնտեսական ծայրահեղ անհավասարությունը, անարդարությունը, կառավարող քաղաքական ուժերի անընդունակություը լսելու ե հասկանալու գանգվածների դժգոհության պատճառները Ա բավարարելու նրանց կենսական անհրաժեշտ պահանջները, հասարակությունը կառավարելու իշխող խավի անընդունակաթյունը, որի Ժամանակ, սովորաբար, զանգվածները այլես հին ձաով կառավարվել չեն ցանկանում ն ձգտում են փոխել իրենց համար անընդունելի կարգերը: Երբ հասարակության մեջ առկա են թվարկված գործոնները, առաջանում է հեղափոխական իրադրություն, այսինքն առաջանում է քաղաքական հեղափոխության իրականացման իրական հնարավորություն: Սոցիալական հեղափոխություններն անցնում են զարգացման հետնյալ փուլերով հասունացում, պայթում կամ բռնկում, հաղթանակ Ա ինստիտուտիալիզացիա: Հեղափոխության հասունացման փուլը, սովորաբար, երկար ժամանակահատված է պահանջում, ինչի տնողությունը պայմանավորված է հասարակության մեջ քաղաքական զարգացումների բնույթով, քաղաքական ուժերի կազմակերպվածությամբ ու նախապատրաստականգործողություններով, զանգվածների քաղաքական գործընթացներին ակտիվ մասնակցելու գիտակցությամբ, իշխող խավի ն Ժողովրդի միջե առաջացած հակասությունների բնույթով, ու նան այն բանով, թե որքանով է իշխանությունը վերցնել ցանկացող քաղաքական ուժը պատրաստ ու ընդունակ իրականացնելու -

հեղափոխությունը: Երբ նշված պայմաններն առկա են տեղի է ունենում հեղափոխության պայթում, ինչը դրսնորվում է կառավարող ուժերի ն ապստամբների միջն զինված բախման ձնով: Այս փուլին բնորոշ են համընդհանուր բռնություններ, ինչը հանգեցնում է մարդկային զոհերի ն նյութական մեծ կորուստների: Ապստամբները կարող են հաղթել կամ պարտվել, երկու դեպքում էլ հեղափոխության ճակատագիրը դեռ վճռված չէ: Երրորդ փուլը որոշում է հաղթողին, եթե ապստամբներին չի հաջողվում հաղթել, ապա իշխանության փոփոխություն տեղի չի ունենում: Իսկ եթե հաղթում են ապսատամբները, ապա իշխանության են գալիս նոր քաղաքական ուժեր, լիդերներ, որոնք իրենց վրա են վերցնում հասարակության կառավարումը: Ինչպես ցույց է տալիս հեղափոխությունների փորձը, հաղթանակից հետո հեղափոխական ղեկավարների միջն, շատ հաճախ ծագում են տարաձայնությաններ, ինչը կապված է նրանց տեսակետների տարբերությանների, ամբիցիաների առկայության հետ: Այդ տարաձայնությունները խորանալով, երբեմն վերաճում են նրանց միջն այնպիսի ներքին սուր հակասությանների, որ նրանք սկսում են իրար ոչնչացնել: Այդ առթիվ Ն. Բերդյանը գրում Էր «հեղափոխությունը խժռում է իր սեփական զավակներին» (2,117: Ավարտական փուլում ստեղծվում Ա ամրապնդվում են նոր պետական ն իշխանական մարմիններ ու կառույցներ, ստեղծվում են քաղաքական կյանքինոր ձներ: Այսպիսով, հեղափոխությունները հասարակության սոցիալական համակարգի արմատական վերափոխմանն ուղղված քաղաքական գործընթաց է, որը ենթադրում է իշխող խավերի, խմբերի դերերի փոփոխություն, ծնելով նոր քաղաքական, իրավական ն տնտեսական հարաբերությունների համակարգ, առաջացնելով նոր հաստատությունների ն արժեքների ստեղծման

անհրաժեշտություն:

Հասարակության զարգացումը, հատկապես նրա արմատական վերափոխումների փուլերում, միշտ էլ ուղեկցվում է նորանոր խնդիրների Ա պահանջմունքների առաջացմամբ: Եվ այդ զարգացումը տեղի է ունենում ճիշտ այն չափով, ինչ չափով որ լուծվում են առաջացած խնդիրները ն բավարարվում են նոր ձաավորված պահանջմունքները: Ուստի, շատ կարնոր է Ժամանակին նկատել ծագած խնդիրները Ա գտնել դրանց լուծման ուղիները: Այդ խնդիրները կարող են առնչվել հասարակության կյանքի որնէ ոլորտին, որնէ կողմին, կամ լինել համազգային բնույթի, այսինքն ուղղված լինել հասարակության ամբողջական վերափոխմանը, երբ հասարակության հետագա զարգացումը անհրաժեշտաբար պահանջում է լայնամասշտաբ ու որակական փոփոխություններ: Օրինակ` հասարակության քաղաքական համակարգի, տնտեսական համակարգի, իշխանության արմատական փոփոխությունները Ա այլն: Եթե այդ խնդիրները ժամանակին չեն լուծվում, ապա, մի կողմից, հասարակության զարգացումն ու առաջընթացն է արգելակվում, մյուս կողմից հասարակության մեջ անբավարարվածությունն ու դժգոհություններն են մեծանում, հիմք դնելով տարբեր սոցիալական հանրույթների,

քաղաքական ուժերի միջն հակասություններիառաջացման, որոնք ինչպես նշվեց վերը, խորանալով վերաճում են կոնֆլիկտների, ճգնաժամերի Ա քաղաքական առճակատումների: Իսկ եթե այդ խնդիրները ժամանակին նկատվում Ա իրենց լուծումն են գտնում, ապա տեղի է ունենում հասարակական կյանքի աստիճանական վերափոխում, զերծ մնալով կոնֆլիկտների ու հակասությունների հետագա սրումից: Այն բոլոր քաղաքական գործընթացները, որոնք ուղղված են հասարակության կյանքի աստիճանական վերափոխման ճանապարհով ապահովել նրա ժամանակի պահանջներինհամապատասխանող ու զարգացումն առաջընթացը, ընդունված է անվանելռեֆորմներ- բարենորոգումներ,բարեփոխումներ: Ռեֆորմները իշխանություններիԱ քաղաքական ուժերի կողմից իրականացվող գիտակցված Ա նպատակամղվածքաղաքական գործընթացներ են, որոնք միտված են հասարակությանզարգացումը, կարգ ու կանոնը, կայունությունը ապահովելու նպատակով ժամանակին իրականացնելուայնպիսի քաղաքական, իրավական, սոցիալ-տնտեսականԱ այլ բնույթի փոփոխություններ, որի պահանջն ստաջացել է հասարակության զարգացման հետագա առաջընթացն ապահովելու համար, ինչը դարձել է հասարակության տարբեր խավերի ու խմբերի Ա նրանց շահերն արտահայտող քաղաքական ուժերի առաջնահերթ նպատակը: Ռեֆորմները, սովորաբար, ուղղված չեն ամբողջ քաղաքական համակարգի կտրուկ ու արմատական վերափոխմանը,ինչը տեղի է ունենում հեղափոխություններիժամանակ, այլ ենթադրում են հասարակության կյանքի տարբեր կողմերի աստիճանական բարեփոխումների ճանապարհով իրականացնել հասարակության ամբողջ քաղաքական համակարգի բարեփոխում: Ռեֆորմների իրականացմանժամանակ պահանջվում է հասարակության հիմնական հասարակական-քաղաքական ուժերի գոնե նվազագույն համաձայնությունԱ համատեղ գործունեություն, ինչը հնարավորություն է տալիս խուսափել կոնֆլիկտներիցու սուր առճակատումներից ս առաջացած տարաբնույթ խնդիրները լուծել խաղաղ ճանապարհով: Այս պարագայում, ինչպես իշխանությունը, այնպես էլ իշխանությանը մաս չկազմող, բայց բարեփոխումների իրականացմամբ շահագրգիռ քաղաքական ուժերը, մշտապես հսկում են քաղաքական գործընթացների վրա, որպեսզի բարեփոխումների ընթացքը չդանդաղի, չշեղվի նախատեսված ուղղությունից Ա իրապես կայանա: Իշխանությունըհասարակության մեջ կայունության, կարգ ու կանոն պահպանելու նպատակով ձգտում է, օրենքի շրջանակներում, կարգավորել սոցիալական խմբերի միջն եղած տարաձայնությունները Ա հաստատել այնպիսի հարաբերություններ,որպեսզի այդ տարաձայնություններըքաղաքական ուժերի միջն չվերաճեն հակասություններիԱ առճակատումների: Ասածիցչի հետնում, որ այս դեպքում պետք է ամեն ինչ հարթ ու խաղաղ ընթանա, որ ռեֆորմները միշտ իրականացվումեն իշխանության ն նրան ընդդիմադիրքաղաքական ուժերի ւ սոցիալական խմբերի միջե փոխըմբռն301

ման, համերաշխության

ու համաձայնության պայմաններում: Հաճախ, երբ իշխանությունները թերանում կամ խուսափում են նախատեսված բարեփոխումները իրականացնել ընդդիմությունը օրենքի շրջանակնեոում ձեռնարկում է քաղաքական մի շարք գործընթացներ (սեփական մամուլի միջոցով իշխանության գործունեության մեկնաբանամ Ա քննադատություն, գործադուլներ, միտինգներ ցույցեր Ա այլն), որոնց միջոցով փորձում է ազդել իշխանությունների վրա, ստիպել նրան իրականացնելու հասարակության հիմնական մասի համար պահանջմունք դարձած սոցիալ-տնտեսական Լ. իրավաքաղաքական բնույթի խնդիրներ: Ռեֆորմների իրականացման ընթացքում քաղաքական բազմաբնույթ գործընթացների մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն օրենսդիր ն գործադիր մարմինների ընտրությունները: Ընտրությունները, որպես ամենազանգվածային քաղաքական գործընթացներ, առավել արդյունավետ են կայացած ժողովրդավարական համակարգով հասարակությունում, որտեղ օրենսդրորեն երաշխավորված է Ա ապահովում է քաղաքական տարբեր ուժերի ագատ գործունեությունը, գաղափարների ու ծրագրերի աղատ մրցակցությունը, Ա, որ քիչ կարնոր չի, Ժողովրդի կամքի ազատ դրսնորման հնարավորությունը: Ընտրությունները, որոնք առաջին հայացքից մեզ տրվում են որպես իշխանության ձեավորման գործընթացներ, իրականում կոչված են շատ ավելի խորը Ա հասարակական հնչողության առավել մեծ խնդիրներ լուծելու: Ընտրությունները, եթե դրանք խեղաթյուրված չեն կեղծիքներով ու բռնություննեռով Ա իրապես արտահայտում են ժողովրդի կամքի ագատ դրսնորումը, փաստորեն ենթադրում են հասարակական կյանքի բարեփոխումներին միտված նոր գաղափարների, ծրագրերի, հասարակության կյանքի կառավարման նոր ձների ու սկզբունքների, նորմերի ն օրենքների, իսկ ամբողջությամբ վերցրած հասարակության հետագա զարգացման նոր ուղու ընտրություն: Նրա հիմնական խնդիրը, այս դեպքում, հենց այս պահանջներին համապատասխանող իշխանության ձնավորումն է, այլ ոչ թե սոսկ իշխանության ձնավորումը: Ասել է, թե ընտրությունները, նախ ն առաջ, հասարակության հետագա առաջընթացին միտված կարնորագույն քաղաքական գործընթացներ են, այդ առաջընթացի հիմնական նախապայմաններից

մեկը:

Ընտրական գործընթացների իրականացման սկզբունքները ամրագրված օրենսդրական նորմերով: ժողովոդավարական երկրներում ընտրական գործընթացները ընդգրկում են պետական իշխանության բոլոր մակարդակները, կենտրոնականից մինչս տեղական մարմինները, նախագահից մինչն են

տեղական ինքնակառավարմանմարմինների ղեկավարների ընտրությունը: Ընտրական գործընթացների իրականացման անհրաժեշտ պայմաններն

են.

Ընտրություններին մասնակցող բոլոր թեկնածուների ն կուսակցությունների համար հավասար հնարավորությունների ապահովումը (հավա1.

ֆինանսավորում,տեղեկատվության միջոցների ապահովում, պետական մարմինները պահպանում են չեզոքություն Ա չեն միջամտում նախընտրական գործընթացին Աայլն): 2. Թեկնածուների գրանցման առկայությունը, որը պետք է որոշի, թե ընտրական բյուլետենում գրանցվել ցանկացող թեկանածուն համապատասխանում է արդյո՞ք օրենքի առաջադրած պահանջներին թե՛ ոչ: Այդպիսի պահանջներ կարող են լինել ընտրական իրավունքը, տարիքային ցենզը, քաղաքացիությունը, մասնագիտական պիտանելիությունը: Յ. Ընտրողների գրանցման ինստիտուտը, որը պետք է կազմի ընտրողների ցուցակը, ինչը ընտրական տեդամասերի ղեկավարներին ն ընտրական հանձնաժողովիանդամներին թույլ է տալիս ճշտելու ընտրողի ընտրություններին մասնակցելու իրավունքը Ա պարզելու նրանց տվյալ ընտրատարածքի բնակիչ լինելու հանգամանքը: Այսօր աշխարհում գործում են տարբեր ընտրական համակարգեր, սակայն լայն տարածում են գտել հիմնականում երկու մեծամասնական Ա համամասնական ընտրական համակարգեր: Մեծամասնական ընտրական համակարգերում կիրառվում է երկու սկզբունք: Բացարձակմեծամասնության սկզբունքը, որի դեպքում թեկնածուն ընտրված է համարվում, եթե ստանում է ընտրողների ձայների կեսից ավելին 50961 ձայն: Եթե թեկանածուներից ոչ մեկը չի հավաքում նշված չափով ձայներ, ապա նշանակվում է երկրորդ փուլ, որին արդեն մասնակցում են առաջին փուլում առավել շատ ձայներ ստացած երկու թեկնածուները ն հաղթում է նա, ով ստանում է առավել շատ սար

ձայներ:

Երկրորդը ձայների հարաբերական մեծամասնության սկզբունքն է, որի

դեպքում հաղթում է այն թեկնածուն, որը ավելի շատ ձայն է հավաքել, քան իր հակառակորդներիցյուրաքանչյուրը առանձին վերցրած: Այս դեպքում երկրորդ փուլը բացառվում է: Այս սկզբունքը լուրջ թերություն ունի, քանզի կուսակցությունը ընտրության մասնակիցների ավելի քիչ ձայներ ստանալով կարող է խորհրդարանում մեծամասնություն կազմել: Օրինակ` եթե ընտրության մասնակցում է հինգ կուսակցություն ն ձայները բաշխվում են ասենք

15, 18, 20, 22 Ա 25 տոկոսներով, ապա ընտրված է համարվում տվյալ ընտրատարածքում ընտրողների ընդամենը 2546 ձայներ ստացած թեկնածուն, ներկայացնելով ամբողջ ընտրատարածքը, որին 7596-ը չի ընտրել: Այս թերության հաղթահարմանը նպաստում է համամասնական ընտրական կիրառումը, որի դեպքում ստեղծվում են ավեփ շատ թվով ընհամակարգի տրական տարածքներ Ա ըստ ստացած ձայների քանակի կուսակցություննեիը տեղեր են ստանում խորհրդարանում: Մեր ժամանակներում մեծամասնական ընտրական համակարգեր կիրառվում են Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Ճապոնիայում ե այլն: Համամասնական ընտրական համակարգեր գործում են Ավստրիայում, Բելգիայում, Վունաստանում, Իտալիայում, Գերմանիայում, Սկանդինավյան

երկրներում նայլուր:

են միասին, օր. ՀայստաԵրբեմն այս երկու համակարգերը կիրառվում հաէ նում: Այս դեպքում, սովորաբար, օրենքով ամրագրված յուրաքանչյուր ընդուն(ձայաստանում մակարգով ընտրվող պատգամավորներիքանակը ված է 75-համամասնական Ա 56-մեծամասնական հարաբերությունը):

Այսպիսով, ընտրություններըհասարակության նորացմանը, բարեփոեն հասարակության խումներին միտված գործընթացներ են, քանզի կոչված ու իրականացնելու ծրագրեր նոր գաղափարներ նպաստող առաջըթացին ու ընդունակ քաղաքական ուժերից իշխանաթյուններ ձնավորել, պատրաստ ժամանակին ապահովելով հասարակության առջն ծառացած խնդիրների է լուծումը: Կամ գոնե, այդպիսին պետք լինի նրա հիմնական արդյունքը: է Թե որքանով հաջողվում ընտրություններիմիջոցով հասնել հասարաէ, ինչը կության առջա դրված նպատակների իրականացմանը, այլ հարց զարգացհասարակության (օր. է գործոններից կարնոր կախված մի շարք սկզբունքների հաստատման աստիման մակարդակը,ժողովրդավարական ն ճանը, զանգվածների քաղաքական գիտակցության քաղաքական գործընկուսակցուքաղաքական թացներին գիտակցված մասնակցելու աստիճանը, Ա էլի շատ հեղինակությունը աստիճանը, կազմակերպվածության

թյունների

ործոններ):

են Քաղաքական գործընթացներըերբեմն բնութագրվում որպես առաջափոդիմական կամ հետադիմականուղղվածություն ունեցող քաղաքական են, կամ պահպանելու հակոչված փոփոխությունները Այդ փոխություններ: սարակության տվյալ պահի քաղաքական արժեքները (մարդու իրավունքնեազատությունները, հասարակության համախմբվարը, քաղաքացիական ն այլն), կամ մերժելու ծությունը, հասարակական համաձայնությունը

դրանք:

Ա Քաղաքականգործընթացներըկարող են կազմակերպվել իրականացձնեԱ նել նան անլեգալ, ընդհատակյա,օրենքով չնախատեսված արգելված Ա առաեն լինել րով: Այդպիսի դրսնորում ունեցող գործընթացները կարող

են բռնապեջադիմական,Ա հետադիմական բնույթի: Եթե դրանք ուղղված որքան էլ ապա տապալմանը, տական սկզբունքներով գործող իշխանության է առաջադիմականհամաունենա, կարելի այն ու դաժան դրսնորում բռնի րել: Իսկ, եթե այն ուղղված է ազգային շահերի գերակայությունըապահովող, Ժողովրդի մեծամասնության շահերը պաշտպանող, Ժաղովրդավարության սկզբունքներով քաղաքականություն իրականացնող իշխանության տապալմանը ա խմբի, կլանային նեղ շահերի պաշտպանաթյաննպատակ հասարաունեցող իշխանության հաստատմանը, ապա, բնականաբար, դա Աա նշանակություն հետադիմական կության համար քայքայիչ, կործանարար ունեցող քաղաքականգործընթաց էեն համարվում երբ. Քաղաքական փոփոխությունները առաջադիմական պա1. Քաղաքական համակարգը անընդհատ փոփոխվող սոցիալական է բարձր հարմարվողականություն, հանջների նկատմամաբ դրսնորում

այսիքն` արագ արձագանքում ձգտումէ լուծել դրանք.

մեջ ծագած խնդիրներին հասարակության

2. Պետական կառավարման համակարգում տեղի է ունենում կառույցների Ա ֆունկցիաների տարանջատում, այսինքն, սկսվում է գործել իշխանությունների բաժանմանսկզբունքը: 3. Պետության գործունեությունում փոքրանում կամ, սահմանափակվում է պարտադրանքի, բռնության գործադրման դերը. 4. Աճում են իշխանության գործունեության վրա քաղաքացիական ներգործության Ա ճնշման հնարավորությունները, նպատակ ունենալով այդ ճանապարհով օրինականացնել ն, պաշտպանել քաղաքացիների անհատական Ա սոցիալականշահերը. Տ. Բարձրանում է քաղաքական գործիչների Ա իշխանական վերնախավի կազմակերպչականԱ կառավարելու ունակությունները, կոմպիտենցիան. 6. Քաղաքական ինստիտուտների գործողությունները ուղղված են Ա նպաստում են հասարակության համախմբմանը ն հասարակական համաձայնու-

թյանը:

Եթե քաղաքական գործընթացները նշված հետնանքները չեն առաջացնում, նշանակում է քաղաքական համակարգը դրսնորում է հետադիմության

նշաններ: 41.

.Քաղաքական գործընթացների մասնակցության հիմնական ձները

Հասարակության կյանքին քաղաքական մասնակցությանը քաղաքացիների կամավոր գործունեությունն է, որի միջոցով հասարակության անդամները մասնակցում են հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական գործընթացներին (ընտրություններ, միտինգներ, գործադուլներ, քաղաքական ձեռնարկումներ ն այլն) ա ուղղակի կամ միջնորդավորված մասնակից են դառնում պետական քաղաքականության ձնավորմանը: Այն կարող է դրսնորվել մշտապես, կամ դեպքից-դեպք, օգտագործելով օրինական կամ ոչ օրինական մեթոդներ, լինել կազմակերպված կամ ան-

կազմակերպ:

Ուստի քաղաքական մասնակցություն ասելով պետք է հասկանալ առանձին քաղաքացիների կամ նրանց խմբերի ձեռնարկած գործունեություն, որի նպատակնէ ազդել պետության քաղաքականության, պետական կառավարմանմարմիններիգործունեության վրա, ինչպես նան քաղաքական ղեկավա-

րության, քաղաքական իշխանության բոլոր մակարդակների ղեկավարների ընտրության վրա: Քաղաքական գործընթացներին մասնակից լինելով, սոկամ սոցիալ-քաղաքական խմբերը ներառվում են հասացիալ-էթնիկական րակության մեջ տեղի ունեցող կոնկրետ քաղաքական տեղաշարժերի Ա զարգացումների պրոցեսի մեջ ն իրենց ակտիվ գործունեությամբ ազդում Ա ուղղվածություն են տալիս հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական փոփոխություններին: Քաղաքական գործընթացներին մասնակցությունը

մարդկանց շահերի պաշտպանաթյան կարնորագույն միջոցներից մեկն է: Պետականորեն կազմակերպված հասարակության պայմաններում քաղաքացիներիներգրավումը քաղաքական որոշումների ընդունման Ա կառավարման գործընթացների մեջ այս կամ այն չափով քաղաքականացնում է հասարակության սոցիալական, տնտեսական Ա մշակութային ոլորտները, իհարկե այն չափով միայն, ինչ չափով դրանք առնչվում են իշխանական հարաբերու-

թյուններին:

Քաղաքական գրականության մեջ տարբերվում են մի շարք անհատական Ա խմբային քաղաքական մասնակցության ձներ, որոնք կարող են լինել կամավոր նե պարտադիր, ակտիվ Ա պասիվ, ավանդական Ա նորարական, օրինական ն ոչ օրինական բնույթի: Դրանից կախված էլ առանձնացվում է քաղաքական մասնակցության տեսակները: Օրինակ` մասնակցություն ընտ-

րություններին, քաղաքական որոշումների ընդունմանը, կառավարմանը, քաղաքական լիդերների Ա նրանց գործունեության վրա հսկողությանը, օրենքների ընդունմանը, պահպանմանն ու իրականացմանը, նախընտրական Ա այլ բնույթի քաղաքական ձեռնարկումներին, քաղաքական միտինգների Ա ժողովների, գործադուլների, զանգվածային քաղաքացիական անհնազանդության գործընթացների, ազատագրական շարժման հեղափոխությանը, քաղաքական կուսակցությունների գործունեությանը Ա այլն: Քաղաքացիների քաղաքականության մասնակցության կոնկրետ ձները, տեսակները, միջոցները, մակարդակները, ծավալն ու արդյունքները պայմանավորված են տվյալ քաղաքական համակարգին բնորոշ հարաբերություններով Ա գործառնության սկզբունքներով: Ավտորիտար քաղաքական ռեժիմի պայմաններում նրա քաղաքական համակարգին բնորոշ հարաբերությունները ձգտում են հնարավորինս սահմանափակել քաղաքականությանը հասարակական որոշակի խմբերի ն խավերի մասնակցությունը: Այս պարագայում իշխանությանը հակադրվող քաղաքական ուժերը զրկված են քաղաքական հիմնական գործընթացներին, հատկապես, իշխանության ձեավորման գործընթացին ազատ մասնակցելու հնարավորությունից Ա հիմնականում ստիպված են գործել ընդհատակում, ոչ լեգիտիմ միջոցներով: Ամբողջատիրական քաղաքական համակարգում մարդկանց քաղաքականության մեջ ներգրավման ողջ պրոցեսը դրված է խիստ հսկողության տակ: Այս դեպքում քաղաքացիները քաղաքականությանը մասնակցում են այնքանով Ա այն ձնով, ինչքանով ն ինչ ձնով թույլ է տալիս տիրող իշխանախումբը կամ նրա կամքը արտահայտող օրենսդրական նորմերը: Ժողովրդավարական հասարակության մեջ փորձ է արվում ստեղծել բոլոր անհրաժեշտ նախադրյալներն ու պայմանները քաղաքականության մեջ հնարավորինս լայն զանգվածների ներգրավման համար: Այս պարագայում մարդկանց քաղաքական գործընթացներին մասնակցության չափն ու ակտիվությունը ուղղակիորեն կապված է տվյալ հասարակության մեջ ժողովրդաաստիճանի հետ: Իր զարգացման տարբեր աստիվարության հաստատման

ճաններում ժողովրդավարությունը տարբեր հնարավորություններ

է ստեղքաղաքացիների քաղաքականությանը մասնակցելու համար, ինչը կապված է մի շարք օբյեկտիվ Ա սուբյեկտիվ գործոնների հետ: Անհատի քաղաքական մասնակցության համար էականորեն կարնոր գործոն է նրա քաղաքական ուղղվածությունը, քաղաքական շահերը, շարժառիթները, պահանջմունքները, գաղափարները, ավանդույթները Ա այլն: Մեծ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, թե անհատը որքանով է շահագրգռված քաղաքական փոփոխություններով Ա հատկապես, որ ուղղությամբ փոփոխություններինէ պատրաստ նա աջակցել, քանզի միայն այս դեպքում է անհատը գիտակցվածԱ ակտիվ մասնակցում քաղաքական գործընթացնե-

ծում

րին:

Քաղաքական մասնակցության աստիճանի վրա մեծ ազդեցություն են թողնում սոցիոկուլտուրական Ա աշխարհագրական միջավայրը (ընտանիքը, հանրույթը, բնակավայրը), սոցիալ-տնտեսական գործոնները (կրթական մակարդակը, ազատ ժամանակը, բարեկեցությունը, նյութական միջոցների առկայությունը, քաղաքական կուսակցություններիի անդամակցությունը, իշխանության նկատմամբ դիրքորոշումը Ա այլն): Քիչ նշանակություն չունեն նան սոցիալ-դեմոգրաֆիական Ա ազգային-էթնիկական գործոնները: Մարդկանց հասարակական կյանքին քաղաքական մասնակցությունը գնահատվում է որպես ժողովրդավարության հիմնական բնորոշ գծերից մեկը, որպես քաղաքական սոցիալիզացիայի Ա քաղաքական դաստիարակության միջոց, որպես կոնֆլիկտների լուծման եղանակ, որպես պետությունից քաղաքացիների օտարման դեմ պայքարի միջոց: Քաղաքական գործընթացների միջուկը Ա գլխավոր բաղադրիչը իշխանության իրականացմանկամ նրա վրա ազդելու միտումով մարդկանց գործողություններն են: Այդ գործողությունները չափազանց տարաբնույթ են, որոնք կարող են դրսնորվել ընտրություններին, միտինգներին, ցույցերին, գործադուլներին ն այլն զանգվածային ձեռնարկումներին նրանց մասնակցության ձնով: Քաղաքական փոքրամասնությունը (քաղաքական էլիտան, լիդերները, ակտիվիստները, պետական գործիչները Ա այլն), քաղաքական գործընթացներին մասնակցում է հենվելով իր, մասնագիտական կարողության, համոզելու ունակության, կազմակերպչական ընդունակության վրա: Հասարակ քաղաքացիները քաղաքական գործընթացների վրա կարողանում են ազդել Ա ուղղություն տալ նրան իրենց քանակական մասնակցությամբ: Նկատի ունենալով սուբյեկտների քաղաքական գործընթացների մասնակցության տարբեր հնարավորությունները, չափերն ու սահմանները, առաջադրած արդյունքները Ա այլն, կարելի է առանձնացնել մասնակցության երեք հիմնական տեսակներ. 1. քաղաքական մասնակցություն պետական կառավարման միջոցով, 2. քաղաքական ընդդիմության կազմակերպված մասնակցություն,

քաղաքական գործընթացներին շարքային քաղաքացիների մասնակցութ-

յուն:

Նշենք, որ պետական կառավարման իրականացման ոչ բոլոր ձներն են համարվում քաղաքական գործունեություն, քանզի դրանք կարող են լինել նան զուտ իրավական, սոցիալական, տնտեսական, մշակութայինԱ այլն: Պետական կառավարումը քաղաքականության հետ սերտաճում է այն դեպքում, երբ իշխանության կառույցների գործունեությունն ուղղված է հասարակության համար պահանջմունք դարձած Ա նրա հետագա զարգացմանը միտված պետական ծրագրերի, որոշումների ու նորմերի իրականացմանը: Այլ կերպ ասած, պետության քաղաքականության իրականացմանն ուղղված բոլոր գործընթացներին իշխանության կառույցների մասնակցությունը, որը ալլ բան չէ, քան իշխանության իրականացման գործընթաց, կարելի է դիտել որպես քաղաքական մասնակցության պետական կառավարմիջոցով: ման Պետական կառավարումը կարելի է բնորոշել որպես սոցիալական կառավարման հատուկ տեսակ, որպես պետական կազմակերպությամբ օժտված Ա համընդհանուր իշխանության կառույցներ ունեցող քաղաքականության սուբյեկտ: Պետական կառավարումը իրավասու է ընդունելու կառավարման վարչական մեթոդներ Ա պարտադրանքի սանկցիաներ, միաժամանակ օգտագործելով սոցիալական հաղորդակցման օրինական ձներ, խմբերի ու անհատների հետ փոխազդեցության օրինական միջոցներ: Այն իրավասու է նան տնօրինելու Ա համակարգելու հասարակության կոլեկտիվ ռեսուրսները Ա նպատակամղված դրանք: օգտագործելու Պետական կառավարման մեջ քաղաքականության խնդիրն է մշակել երկրի զարգացման ծրագրեր Ա ընտրել դրանցից ամենաարդյունավետն ու

նպատակահարմարը:

Ցանկացած մեծածավալ ծրագրի իրականացման համաձայնությունն ու իրավունքը պետք է տա Ժողովուրդը կամ, գոնե, նրա շահերն արտահայտող հիմնական քաղաքական ուժերը: Ճշմարտությունն այն է, որ առանց լայն զանգվածների աջակցության, ծրագրերի իրականացման գործընթացներին նրանց ակտիվ մասնակցության, ցանկացած, նույնիսկ ամենահիանալի ծրագրեր, իրականանալ չեն կարող: Ուստի հենց այդ խնդրի, այսինքն` ընդունված ծրագրերի ն որոշումների իրականացման համաձայնություն ստանալու, իշխանության կառույցների Ա քաղաքական ուժերի գործունեությունը համակարգելու Ա եղած հնարավորությունները լավագույնս համախմբմանն էլ, հիմնականում, պետք է ուղղված լինի պետության, որպես քաղաքականության սուբյեկտի ջանքերը: Այսպիսով, պետական կառավարման քաղաքական ձեռքբերումը հիմնականում կապված է այնպիսի պայմանների ստեղծման հետ, որոնք թույլ կտային ընտրել հասարակության զարգացման այնպիսի ուղի, որի հետ համաձայն պետք է լինի հասարակության անդամների մեծ մասը, Ա որի իրականացմանը ակտիվորեն պետք է մասնակցի Ժողովուրդը: Ասել է, թե պետա308

կան կառավարման իրականացմանժամանակ կարնոր է ոչ միայն այն, որ ընդունվեն Ժողովրդի շահերն արտահայտող, հասարակության առաջընթացն ապահովող ծրագրեր,այլն այդ ծրագրերի իրականացմամբ ժողովրդի շահագրգռությանապահովում, առանց որի քաղաքական գործընթացներին, հատկապես պետական ծրագրերի Ա որոշումների իրականացմանըԺողովրդի ակտիվ մասնակցությունակընկալել հնարավոր չէ: Հետնաբար, պետական կառավարմանմեջ հիմնականքաղաքական խնդիրներիցէ դառնում իշխանության ս ժողովրդի միջե այնպիսի փոխհարաբերությունների համակարգի ձնավորումը, որը կերաշխավորերԺողովրդի շահագրգիռ մասնակցությունը պետականծրագրերիիրականացմանգործընթացներիմեջ:

Քաղաքական մասնակցությանկարնորագույնձներից է քաղաքական ընդդիմության գործունեությունը:Քաղաքական ընդդիմությանկողմից կազմակերպված քաղաքական գործընթացները,հիմնականում, դրսնորման եր-

կուձն

ունեն. Դրանք կարող են իրականացվելօրինական, կամ ինչպես ընդունված է ասել, լեգալ գործունեության միջոցով, որի դեպքում քաղաքական ընդդիմությունը օգտվելով իր սահմանադրական իրավունքներից,օրենքի շրջանակներում պայքարում է իշխանության նվաճման, նրան մաս կազմելու կամ նրա գործունեության վրա ազդելու համար: Իր նպատակին հասնելու համար քաղաքական ընդդիմությունըձեռնարկում է համապատասխան քաղաքական գործընթացներ(նախընտրական պայքար, միտինգներ,ցույցեր, գործադուլներ Ա քաղաքական բնույթի այլ կազմակերպվածգործողություններ): Նշենք, որ այս սկզբունքով իրականացվողքաղաքական գործընթացները բնորոշ են ժողովրդավարական հասարակությանը:Այս պարագայում քաղաքական գործընթացներըիրականացվումեն մի շարք փուլերով: Դրանք սկսվում են հասարակությանմեջ իշխանական կառույցներին հասցեագրված ներքնից եկող համապատասխան ագդակների, դժգոհությունների,բողոքների ծագմամբ ու ձաավորմամբ:Քաղաքականընդդիմությունը զանգվածային դժգոհություններինկազմակերպվածբնույթ տալու Ա դրանք իշխանությանը ներկայացնելումիտումով համակարգումա հիմնավորում է ժողովրդի առաջ քաշած պահանջներըն ձեռնարկումէ միջոցառումներայդ պահանջներըիշխանություններիններկայացնելու համար: Քաղաքական ուժերի կողմից ձեռնարկածքայլերը կարող են իրականացվելինչպես զանգվածներիանմիջական մասնակցությամբ, այնպես էլ առանց զանգվածային գործողությունների կիրառմամբ: 1.

Եթե քաղաքական ուժերը ներկայացնումեն իշխանությունը, կամ մաս են կազմում նրան (ազգային ժողով, կառավարություն),ապա ժողովրդի պահանջները նախ այդ կառույցներիմիջոցով է ներկայացվում իշխանություններին: Եթե իշխանություններըբավարարում են ժողովրդի պահանջները, ապա քաղաքական ընդդիմությունը իր համար լուծում է երկու կարնորագույն խնդիր: Դրանով, նախ, նա արժանանում է Ժողովրդի վստահությանըԱ կարնոր նախադրյալներէ ստեղծում հաջորդ ընտրություններում հաղթելու

Այստեղ կարնոր նշանակություն ունի

ավելի մեծ կազմով իշխանության մաս կազմելու համար: Երկրորդ այդպիսի քայլերի իրականացմամբ քաղաքական ուժը դառնում է իշխանության գործունեության վրա ազդող իրական գործոն, ինչը հասարակության հետագա առաջընթացի կարնոր երաշխիքներից մեկն է: Իսկ, եթե իշխանությունները չեն բավարարում ընդդիմության պահանջները, ապա, նա ձեռնարկում է զանգվածային քաղաքական գործողություններ, դրանց միջոցով փորձում է ազդել իշխանությունների վրա, ստիպելով նրան կատարելու ներկայացված պահանջները: Այս պարագայում քաղաքական գործընթացների զարգացումը կարող է հանգեցնել երկու հիմնական արդյունքի: Կամ արմատապես փոխվում է իշխանության գործունեության բնույթը, եթե իշխանությունները չեն գնում ժողովրդի Ա նրա շահերն արտահայտող քաղաքական ուժի հետ հակասությունների խորացման ճանապարհով Ա բավարարում են իշխանափոխություն, որը նրանց պահանջները: Կամ տեղի է ունենում սակայն, դեռես չի նշանակում, որ նոր ձաավորված իշխանությունը անպայման ժողովրդի շահերի արտահայտիչն է լինելու: Այստեղ, անշուշտ, մեծ դեր է խաղում հասարակության քաղաքական կյանքի ժողովրդավարացման աստիճանը, քաղաքացիական հասարակության կառույցների զարգացման մակարդակը, Ժողովրդի քաղաքական գիտակցության ն քաղաքական ակտիվության աստիճանը, քաղաքական ուժերի կազմակերպվածության աստիճանը, նրանց նպատակները, գործունեության ձներն ու մեթոդները, ազգային շահերի գերակայության ընդունուն

մընայլն: Քաղաքական գործընթացները կարող են կազմակերպվել ն իրականացվել նան անլեգալ, ընդհատակյա, տվյալ դեպքում հակասահմանադրական (օրենքով չնախատեսված ն արգելված ձներով): Այս պարագայում քաղաքական ձեռնարկումների հիմնական նպատակը իշխանության նվաճումն է ն այդ ճանապարհով պետական կառուցվածքի, տնտեսական, քաղաքական Ա Քաղաքական իրավական համակարգերի արմատական վերափոխումը: գործընթացների այսպիսի դրսնորումը, սովորաբար, ուղեկցվում են ուժի գործադրմամբ, պարտադրանքի Ա բռնության կիրառմամբ, այլ կերպ ասած հեղափոխության միջոցով: Այդպիսի դրսնորում ունեցող Քաղաքական գործընթացները կարող են ունենալ ինչպես առաջադիմական, այնպես էլ հետադիմական բնույթ: Եթե դրանք ուղղված են բռնապետությանսկզբունքներով գործող, ժողովրդից օտարված Ա նրա շահերն անտեսող իշխանությունների տապալմանը, ապա, որքան էլ այն բռնի ու դաժան դրսնորում ունենա, այն առաջադիմական է: Իսկ, եթե այն ուղղված է ազգային շահերի գերակայությամբ, ժողովրդի մեծամասնության շահերը պաշտպանող, Ժողովրդավարության սկզբունքներին համապատասխան քաղաքականության իրականացնող իշխանության տապալմանը, ապա, բնականաբար, դա հասարակության համար քայքայիչ, կործանարար ն հետադիմական նշանակություն ունեցող քաղաքական գործընթաց է:

հատկապես ժողովրդի քաղաքական

բար, նեղ, կլանային շահերի հետապնդողքաղաքական ուժերը իշխանությունը նվաճում են հենց ժողովրդի աջակցությամբ, օգտվելով նրա միամտությունից, անփորձությունից Ա քաղաքական

եղավ

թվականին, երբ

տգիտությունից: Այդպես

ՀՀՇ

իր կեղծ հայրենասիրական քարոզներով Ա ամպագոռգոռ խոստումներով կարողացավխաբել ստանալ նրա աջակցությունը,նվաճել իշխանությունըն այն ամբողջապես ծառայեցնել իր խմբայինշահերին, իշխանության լծակները դարձնելով ազգային հարստության թալանի ն սեփական հարստության ստեղծման հիմնականմիջոցներ-

ժողովրդին,

Քաղաքական

մասնակցությանկարնորագույնձներից է նան շարքային քաղաքացիների քաղաքական գործունեությունը:Քաղաքական գործընթացներին մարդիկ կարող են մասնակցել Ա որպես անհատներ, ն որպես այս կամ այն կազմակերպության անդամ: Դա մեծապես կախված է անհատի

կողմնորոշումից:

քաղաքական արժեքային

Քաղաքական գործընթացներին մասնակցելիս, շարքային են վրա

քաղաքացու

գորազդեցություն

ազդում

այնպիսի սոցիալական, քաղաքական Ա հոգեբանական ծոններ, ինչպիսիք են անհատի սոցիալական Ա այդ կարգակարգավիճակը վիճակի շնորհիվ հասարակության քաղաքական կյանքում

ունենալու հնարավորությունը, այլ խմբերի Ա խավերի հետ նրա շահերի ներդաշնակության գիտակցման անհրաժեշտությանը, ակտիվության աստիու սահմանները Աայլն: Զարգացածժողովրդավարական հասարակության փորձըցույց

ճանն

հասարակության զարգացման,

գիտակցության աստիճանը: Սովորա-

է տալիս,

հասարակության մեջ որքան մեծ է զանգվածների քաղաքական ակտիվությունը, որքան գիտակցվածԱ ազատ է նա դրսնորում

ւոր

իր կամքը ընտրությունների ընթացքում, այնքան անհատի դերը հասարակության կան կյանքում նշանակալիցու ազդեցիկ է, իսկ դրսնորած գործունեությունն էլ արդյունավետ է, ինչի շնորհիվ մեծանում է

քաղաքա-

թացի

հասարակության առաջըն-

հնարավորությունը:

Կարելի է առանձնացնելքաղաքական Ա քաղաքական մասնակցության վարքի դրսնորման անհատներիհետնյալ տեսակները՝ բարձր քաղաքական ակտիվությամբ անհատ, որը մշտապես մասնակցում է քաղաքական կյանքին: Այդպիսիք կարող են լինել ինչպես պաշտոն ու եր ունեցող Ա մասնագիտորեն զբաղվող անձեր, այնպես էլ քաղաքական

քաղաքականությամբ

կամ կազմակերպություննեհաստատություններում

րում որնէ դեր չխաղացող անհատներ, 2.

անհատներ,

առիթից-առիթեն որոնք

թացներին, ասենք

ներին Աայլն,

3. անհատ, որը

մասնակցումքաղաքական

գործըն-

ընտրություններին, առանձին քաղաքական միջոցառում-

հետաքրքրվումէ քաղաքականությամբ,սակայն ինքը գործ-

չականում չի մասնակցումքաղաքական գործընթացներին,

պասիվ անհատ,

որը

չեզոք կամ բացասականվերաբերմունքունի քաղա-

քականությաննկատմամբ,

անհատ,

Ա քաղաքական կյանքից օտարված ապաքաղաքականացված իր մասնակցուորը բացասականվերաբերմունքունի քաղաքականությանը

թյան նկատմամբ: Զարգացած ժողովրդավարությանպայմաններում, ելնելով այն ճշմարտությունից, որ հասարակության զարգացման կարնորագույն երաշխիքնեէ քարից մեկը զանգվածների ակտիվ մասնակցությունն հասարակության մասնակցության են կյանքին քաղաքական ղաքական կյանքին, մշակվում են տալիս քաղաքաբազմապիսիձներ, մեթոդներ ու միջոցներ, որոնք թույլ քաղաքահասարակության ընդգրկել շրջանակների լայն առավել ցիների ն պայմաններ մեջ գործընթացների քաղաքական ընթացող կյանքում կան ու անկաշկանդ դրսնորել նրանց քաղաքական ստեղծել ավելի ազատ

հայացքներնու գործունեությունը:

զարգացման տարբեր աստիճանՆշենք նան, որ ժողովրդավարության հնարավորությունները նույնպես մասնակցության ներում քաղաքական է հասարաէ ժողովրդավարական որքան են: ասել վստահ Կարելի տարբեր ձներ ու կությունը, այնքան քաղաքական մասնակցության բազմապիսի հնարավորություններեն առկա: առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ Ժողովրդավարության անհատների Ա նրանց տարբեր հանրույթների քաղաքական մասնակցությումեծամասամբ պայմանանը տեղի է ունենում կամավոր սկզբունքով, ինչը բարձր մակարդակով: է գիտակցության քաղաքական անհատների վորված Հետազոտություններըցույց են տալիս, որ մարդկանց քաղաքական է նան այնգործընթացներինակտիվ մասնակցությունը պայմանավորված են սեռը, հասակը, նյութական բարեկեցուպիսի գործոններով, ինչպիսիք ա ակտիվությունը, ազատ ժամանակը, կրթությունը այլն: Օրինակ` առավել 35-55 ունեցողները: տարիք ՛հատկապես թյուն են դրսնորում տղամարդիկ, է քաղաքական մասնակցության արառանձնանում

Երիտասարդությունը մատական դրսնորմամբ:

է նան այն Հասարակությանզարգացման արդի աստիճանումնկատվում տենդենցը, որ առավել զարգացած երկրներում քաղաքականգործընթացնեաստիճանաբար նվազում է: Այդ երկրրին զանգվածներիմասնակցությունը է Ա ակտիվումեծ ապաքաղաքականացված մասը ներում քաղաքացիների Այս ընթացքում: է պարագայում ընտրությունների միայն դրսնորում թյուն շատ նման ավելի պասիվությունը իշխանությունների քաղաքացիների է, կայուն գործունեության Ա երկրի քաղաքականկայունության արդյունք նավճումը: ինչը պետք է դիտվի, որպես տվյալ հասարակության դրական . աճ է նկատվում Զանգվածների քաղաքական մասնակցության զգալի քաղաանցումայինփուլում գտնվող երկրներում, առավել նս, երբ նրանցում են անխուսափելի: Դա ու դառնում առճակատումները քական ճգնաժամերն հիմնականումտեղի է ունենում ավտորիտար կամ տոտալիտար ռեժիմներից

ժողովրդավարական ռեժիմին անցնելու Ժամանակ: Այս դեպքում առավել ակտիվ են սկսում գործել քաղաքական կուսակցությունները, որոնց քանակը, սովորաբար, անցման շրջանում բավականին շատէ լինում: 5. Քաղաքական գործընթացներիիրականացման փուլերը: Քաղաքական

տեխնոլոգիաների կիրառումը:

Յուրաքանչյուր քաղաքական գործընթաց ինչ որ չափով, թեկուզ Ա մասնակիորեն Ա աննշան փոխում է գոյություն ունեցող քաղաքական հարաբերությունների ինչ որ կողմը, բնույթը, դրսաորման ձները, իսկ վերջին հաշվով նան նրա ամբողջական պատկերը: Սակայն հասարակության մասշտաբով այդ փոփոխությունները նկատելի են դառնում միայն այն ժամանակ, երբ դրանք կուտակվելով առաջացնում են քաղաքական համակարգի որակական փոփոխություններ: Իսկ քանի դեռ դա տեղի չի ունեցել, քաղաքական համակարգը գտնվում է իր հարաբերական կայուն վիճակում Ա գործառնում պես: Այս դեպքում քաղաքական համակարգի է սովորականի

համար բնորոշ է քաղաքականինստիտուտների կայուն բնույթը, չնայած այս դեպքում նույն-

պես հնարավոր են կառավարման համակարգում ինչ որ փոփոխություններ: Այսպիսի իրավիճակը ընդունված է անվանել քաղաքական համակարգի պարզ վերարտադրության փուլ: Քաղաքական գործընթացների գործառնության առանձնահատկություններից մեկը նրա ցիկլայնությունն է, այսինքն որոշակի Ժամանակահատվածում միննույն քաղաքական գործընթացի պարբերաբար իրականացումը, 4-5 տարին մեկ անգամ ընտրությունների իրականացումը: օրինակ՝ գործընթացների ցիկլերի ներսում կարելի Է առանձնացնել Քաղաքական մի քանի փուլեր, որոնցում իրականացվում են քաղաքականության հիմնական ֆունկցիաները: Դրանց երբեմն անվանում են քաղաքականության գործընթացային ֆունկցիաներ: Այդ գործընթացային ֆունկցիաների իրականացման փուլերից էլ ձաավորվում է ամբողջական քաղաքական գործըն-

թացը:

Նշենք, որ այդ փուլերից յուրաքանչյուրը իրեն բնորոշ խնդիրներն ունի, որոնց հերթական իրականացման միջոցով է միայն հնարավոր իրականացնել քաղաքական գործընթացների ամբողջական ցիկլը: Կարելի է առանձնացնել հետԱյալ հիմնական փուլերը. Առաջին փուլում տեղի է ունենում տարբեր սոցիալական խմբերի շահերի համակարգում: Դրանք հիմնականում այն խմբերն են, որոնք գիտակցել են, որ առանց իշխանության վրա համատեղ ազդելու իրենց առջե դրված խնդիրները լուծել չեն կարող: Այդ շահերի ձաակերպումն ու պաշտպանությունը իրենց վրա են վերցնում բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններ ու միություններ (արհմիություններ, ձեռներեցների միավորումներ, սպառողների միություններ Աայլն):

հաստատման Երկրորդ փուլը բնորոշվում Է այդ շահերի ամրապնդման, նան փոքր առնվել են հաշվի կամ ներառվել սկսում մեջ գործընթացով, որի է ունենում Ա տեղի քաղաքական խմբերի Ա առանձին անհատների շահերը են բերվում բոլորի շահերը, դրանցից ի մի ա յսինքն, ընդհանրացում, շահերի ձաակերպում են բոլորի համար ընդունելի պահանջներ, ինչը հնարավորուդրված թյուն է տալիս համատեղ գործողություններովհասնել իրենց առջե իրենց ծավալել պայքար համատեղ խնդիրների իրականացմանը,կամ գոնե ն այդ պաշտպանության շահերի Այդ համար: նպատակներին հասնելու պայքարի կազմակերպմանդերում հանդես են գալիս արդեն խոշոր քաղամիավորումները, շարժումները Աայլն: քական կուսակցությունները, Է ձեռք Քաղաքական գործընթացների երրորդ փուլում համաձայնություն Ա միջն ուժերի բերվում նմանատիպ շահեր ունեցող հիմնական շահագրգիռ որը մշակում, գծի գլխավորապես, տեղի Է ունենում որոշակի քաղաքական է, իշխանության ներկայացուցչական մարմնի գործունեության արդյունք

ուղղվածուչնայած քիչ չեն դեպքերը, երբ մշակված քաղաքականության է միայն գործադիր կախված ու հնարավորությունը ՝ իրականացման թյունն

իշխանությունից(մայաստան,Ռուսաստան): է ընդունված Քաղաքական գործընթացի ցիկլի չորրորդ փուլի խնդիրն գործնատեսականից կոլեկտիվ քաղաքականորոշումների իրականացումը, մարասած, իշխանության կերպ Այլ կան իրականացմանփուլին անցնելը: են տնտեսական ծավալում ռեսուրսների մինները կոնկրետ գործունեություն իրամիավորման, բյուջեի կայացման Ա նման համապետականխնդիրների գործադիր արդեն գործունեությունն Այս ուղղությամբ: իշխանուկանացման թյան մենաշնորհն է, սակայն որի գործողություններիվրա հսկելու իրավունք ունի օրենսդրականիշխանությունը: Գործնականումայդպիսի հսկողության իրականացումըկախված է լինում քաղաքական ուժերի հարաբերակցություգլխանից, Ա այն բանից, թե նրանցից ով է հսկում պետական իշխանության գործունեության վրա: վոր ճյուղի՝ կառավարության Ա փուլեԻնքնին հասկանալի է, որ քաղաքական ցիկլերի նրանց տարբեր է միայն որոշակի կայուն քաղաքարի այդպիսի մեկնաբանությունըբնորոշ կան համակարգ ունեցող հասարակությանը, այն էլ

պայմաններում:

ժողովրդավարության

են որոշակի մեթոդների, Քաղաքական գործընթացներըիրականացվում որոնց ամբողջումիջոցով, կիրառման հ նարքների միջոցների, եղանակների, է քաղաքական տեխնոլոգիա: անվանվում մեջ թյունը քաղաքագիտության Առավել ուսումնասիրված Ա հաճախակի օգտագործվող տեխնոլոգիաներից

են.

է Ընտրական տեխնոլոգիա, որի տակ հասկացվում բոլոր այն կազմակերամբողԱ ձեռնարկումների այլն պական, քարոզչական, տեղեկատվական անհատ կամ է կուսակցությանը քաղաքական օգնեն ջությունը, որոնք պետք է ընտրական կոմթեկնածուին հաղթելու ընտրություններում:Այն սկսում 1.

պանիայի կազմակերպիչների «շտաբի» թիմի ձաավորմամբ: Թիմի կառուցվածքում, որպես կանոն, լինում է երեք մակարդակի ղեկավարություն՝ ղեկավարներից, ա) կազմակերպչական միջուկ, որը կազմված է ուղղորդող ֆինանսական տնօրեններից Ա գործակալներից, վստահված անձերից, մամուլի քարտուղարից, տեխնիկական ծառայության պետերից (անվտանգություն, տրանսպորտ Ա այլն), բ) նեղ մասնագետներից, որոնք աշխատում են որոշակի ուղղությամբ (վերլուծաբաններ, հեղինակություն (իմիջ) ստեղծողներ, լրատվամիջոցների հետ կապ հաստատողներ, իրավաբաններ Ա այլն), գ) թեկնածուի կամ կուսակցության օգտին ստորագրություն հավաքողներ, պլակատ կպցնողներ, քարոզչական թերթիկներ տարածողներ Ա այլն: Թիմի մեծ մասը աշխատում է վարձատրությամբ, կան նան կամավոր սկզբունքով աշխատող ակտիվիստներ: Թիմի «ուղեղային» կենտրոնը մշակում է նան ընտրական պայքարի ընդհանուր ռազմավարությունը հենվելով իր ունեցած ռեսուրսների վրա (ֆինանսական, կազմակերպչական, ռեկլամա-տեղեկատվական Ա այլն), որոնցից կարնորագույնը մեր ժամանակներում ֆինանսական ռեսուրսներն են, որոնք ձեավորվում են պետության հատկացված միջոցներից, կազմակերպությունների Ա անհատների կամավոր նվիրատվություններից Ա այլն: Իհարկե, լինում են դեպքեր, երբ վճռական դեր են խաղում մյուս ռեսուրսները, ասենք Ժողովրդի մոտ ունեցած բարձր հեղինակությունը, կազմակերպչական բարձր մակարդակ ունեցող, տարածված Ա համակարգված կառույցներ ունեցող կուսակցությունները,որոնց համար ֆինանսական Ա այլ տիպի ռեսուրսները այս դեպքում կարող են երկրորդական դեր խաղալ: Վճռական դեր կարող է խաղալ նան այնպիսի հանգամանքը, ինչպիսին է վարչական կառույցների դերը, այսպես ասած իշխանական ռեսուրսները, որոնք, չնայած օրենքով իրավունք չունեն միջամտելու նախընտրական պայքարին ն ազդելու ընտրությունների արդյունքների վրա, սակայն, գործնականում այդ միջամտությունն ու ազդեցությունը անխուսափելի է, առավել Աս, երբ թեկնածուն բարձր պաշտոնյա է ս ընդունելի է տեղական մարմինների համար: Բանն այն է, որ նախընտրական պայքարի ընթացքում բարձր պաշտոնյաները իրենց աշխատանքային գործունեության շրջանակներում բազում հանդիպումներ ն ուղնորություններ են ունենում, ո այս պարագայում դժվար է առանձնացնել նրա աշխատանքային պարտականությունների կատարումը քարոզարշավից, ինչն էլ նրանց որոշակի արտոնյալ պայմանների մեջ է դնում: Հաշվարկելով իրենց բոլոր ռեսուրսները ընտրական գործընթացների մեջ ակտիվորեն ներառվում են արդեն վերլուծաբաններն ու կանխատեսողները, որոնց խնդիրն է ուսումնասիրել ընտրական տեղամասերի սոցիալ-տնտեսական Ա քաղաքական իրադրությունը, որոշելու ընտրողների քաղաքական տրամադրություններն ու սպասելիքները, առօրյա հոգսերը Ա այլն, որոնց իմացությունն ու շահարկումը կարող է օգտագործվել թեկնածուի հեղինավությունը բարձրացնելու համար, նրան ներկայացնելով որպես ընտրողնե315

ն. դրանց լուծման համար պայրին հետաքրքրող հիմնախնդիրներինծանոթ նան հասարակական կարծիքի քարող անհատի: Գործի են դրվում ոչ միայն հետնելու ունենալով սիրման մասնագետները, նպատակ չափով ձնավորելու որոշակի այլե ծուների նախընտրական վարկանիշին, հասարակատարբեր լրատվամիջոցներով իրենց թեկնածուի վարկանիշը, սովորաբար, ի նչը ներկայացնելով, թեկնածուի իրենց օգուտ կան կարծիքը ի է ն չի արդյունք հարցումների համապատասխակատարված պատվերով

ուսումնաթեկնա-

նում

իրականությանը:

Կատարած վերլուծությունների հիման վրա արդեն վերջնականապես ձնավորվում են նախընտրականպայքարի հիմնական ծրագրային հետ տանելու գործորն ու կոչերը, մշակվում են ընւտտրողների աշխատանք են հանդիպումների ժամանակաճշգրտվում պլան, ղությունների որոշակի են ԶԼՄ-ներում հրապարակվող նախապատրաստում ցույցը, բարեգործականձեռնարկումներայլն: տարածում, նյութերի քարոզչական Ա Ընտրողների մոտ թեկնածուի քաղաքական վարկանիշը ձնավորելու. որ շատ է հանգամանքը, այն բարձրացնելու գործում հաշվի առնվում են ոչ թե ճախ քվեարկելիս ընտրողները կողմնորոշվում այլ զգացպաշտպանությամբ, ծրագրերի առաջադրած կամ թեկնածուի էլ շատ առնելով հաշվի առանձնահատկությունները Այս մունքներով: ըննածուներ խաղում են ընտրողներիհոգեբանությանվրա, գիտակցաբար Ա են շոշափում հարցեր տրողներին են ներկայանում այն տեսքով, այնպիսի հոգեբանունրանց ազդել են տալիս, որ կարողանան այնպիսի խոստումներ

դրույթնե-

հոդվածներ, ն

ված ձնով ազդելու յուրահատուկ մեխանիզմ, որի նպատակն է ընդունել տալ կամ այն սոցիալական կամ էթնիկական խմբերի ու հանրույթների շահերն արտահայտող օրենսդրական նախագծեր Ա քաղաքական որոշումներ: Լինելով իշխանության մարմինների գործունեության վրա դրսից միջամտելու Ա ազդելու միջոց, սկզբնական շրջանում լոբբիզմը ընկալվել է որպես միայն ստվերային, անդրկուլիսյան քաղաքական գործընթաց Ա դիտվել է որպես կորուպցիայի դրսնորման ձն: Ինքնին հասկանալի է, որ այսպիսի ըմբռնման պարագայում պետք է փորձ արվեր այն արգելել: Սակայն գիտակցելով, որ ինչպիսին էլ լինի լոբբիզմի ձները, միննույն է օրենսդրական Ա գործադիր իշխանությունների վրա այս կամ այն հզոր ուժերի, կազմակերպված խմբերի կողմից ճնշումը, միջամտությունն ու ազդեցությունը չի վերանալու, որ միշտ էլ իշխանության մարմիններում այդ խմբերը ունենալու են իրենց համակիրները,ներակայացուցիչները, կամ նրանցից այս կամ այն չափով ուղղակի կախյալ անհատ-պաշտոնյաներ, մի շարք երկրներում (ԱՄՆ, Գերմանիա, Ա այլն) լոբբիզմը օրինականացվեց, այն համարելով քաղաքական գործունեության օրինական ձներից մեկը, այդ մասին ընդունելով հատուկ օրենքներ: Իսկ այն երկրներում, որտեղ լոբբիզմը պաշտոնապես դեռաս չի օրինականացվել, չի էլ արգելվում Ա լռելայն հանդուրժվում է, որպես քաղաքական գործունեության ձն, անշուշտ որոշակի վերապահումներով: Լոբբիստները, որպես տարբեր շահերով խմբերի ներկայացուցիչներ, իշխանության մեջ եղած իրենց ներկայացուցիչների կամ համախոհների միջոցով ձգտում են իրականացնել ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականության կարնորագույն խնդիրներ (օր. հայկական կամ հրեական լոբբին տարբեր երկրներում): Լոբբիստական գործունեության ընթացքում օգտագործվում են բոլոր այն քաղաքական ռեսուրսները, ինչը կարող է նպաստել նրանց առջն դրված խնդրի իրականացմանը: Առանձին աշխատանք է տարվում իշխանության յուրաքանչյուր անդամի հետ, նրանց ենթարկելով, այսպես ասած «մշակման», օգտագործելով տրամաբանական փաստարկներ, համոզելու մեթոդներ, տարբեր ֆոնդերի ֆինանսական միջոցներից նրանց ֆինանսավորելը, ընտրությունների ընթացքում նրանց աջակցելու խոստումներ տալը, իսկ երբեմն էլ շանտաժն ու ահաբեկումը: Ներքին քաղաքականության ոլորտում լոբբիստների հիմնական խնդիրը իրենց ձեռնտու մարդկանց օրենսդրական Ա գործադիր մարմիններում բարձր պաշտոնների նշանակելն է Ա նրանց միջոցով իրենց շահերը պաշտպանող օրենքների Ա որոշումների ընդունումը: Այդ խնդրի իրականացումը ուղեկցվում է զանգվածային լրատվամիջոցներով հասարակական կարծիքի վրա ազդելով հող նախապատրաստել իրենց ներկայացուցչի առաջ քաշման կամ նշանակման համար: Իսկ հաճախ անդամակցում են տարբեր ազդեցիկ քաղաքական կուսակցությունների կամ դառնում են նրա համար հովանավոր, աջակցում են նրանց ընտրությունների ընթացքում, օգնում են նրանց իշխանությունը նվաճելու կամ ազդեցիկ մաս կազմելու իշխանությանը Ա այս

հաբանականությամբ, թեկ-

թյան վրա: է Վարկանիշը դատարկ տեղում առաջանալ չի կարող: Թեկնածուն պետք ընտկրող լինի, որոնք որ օբյեկտիվորենորոշակի դրական հատկանիշների այդ դրական հատիհարկե, միջոցով, են ԶԼՄ-ների ներկայացվում րողներին կանիշը Ա ուռճացնելով Ա դրանց վրա այլք գումարելով: Վասարակական կարծիքը դրական վերաբերմունք ունի քաղաքական են մասնագիգործիչների այնպիսի հատկանիշներինկատմամբ, ինչպիսիք հայրեարդարամտությունը, տական ունակությունը, սկզբունքայնությունը, ե

ընդունակությունը նասիրությունը, վճռականությունը,կազմակերպչական նման մոտեցումներում առնելով զանգվածների այլն: Վաշվի համար օգրին առավելություն տալը, թեկնածուիվարկանիշի բարձրացման են «ուժեղ ղեկաինչպիսիք տագործվում են այնպիսի գնահատականներ, «հր գործի լավավար», «լավ տնտեսվար», «արդարամիտ»,«հայրենասեր», Աե ընկերասեր» Ա այլն «մարդամոտ գույն գիտակ», «Ժողովրդական», հասարակության համր ընդունելի գնահատականներ:Բարձր վարկանիշ նման գնահատաունեցող թեկնածուի համար ընտրականգործընթացում են համարվում: կանները լավագույն ռեսուրսներից մեջ կարնոԱրդի հասարակությունումքաղաքականտեխնալոգիաների լոբբիզմի բառապաշարում է Քաղաքական րագույն դեր խաղում լոբբիզմը: կազմակերպդրսից վրա է կառույցների իշխանության տակ հասկացվում

հատկանիշնե-

Ակտիվորենմասնակնրա միջոցով լուծե լու իրենց առջւ դրված խնդիրները:

ձգտելով նրանում միջոցառումներին, ցում են նշանակալից քաղաքական շնորհիվ Այդպիսի ունենալ: գործունեության տեսանելի դերակատարություն համար հաջողվում է իրենց անդամներիկամ համախոհների լոբբիստներին ն հասնել ընտրություններում բարձր վարկանիշ ապահովել, հաջողության մարմիններում: ունենալ իշխանության իրենց ներկայացուցիչներին քաղաքական Լոբբիզմը այսօր դիտվում է որպես ժողովրդավարական է տալիս տարբեր սոհնարավորություն համակարգի կարնոր տարր, որը պաշտպանել, մի տեսակ ցիալականխմբերի շահերը քաղաքակիրթձնով ն պետական կառույցների կապ հաստատելով որոշակի շահերով խմբերի

ջն: քաղաքականտեխնոլոգիայի կիրառուՔաղաքականգործընթացներում

կայուն գործունեության մը հնարավոր է քաղաքականհամակարգիորոշակի է բացարձականհասկանալ չպետք Կայունություն ասելով

պայմաններում: փոփոխություն:

տեխնոլոգիաների Այստեղ խոսքը վերաբերում է նրան, որ քաղաքական է կանխատեսելիԱ կրկնվող քաղաքաու ենթադրում կիրառումը մշակումն քանզի անիմաստ կլիներ նախաանհրաժեշտություն, կան գործընթացների ծրագրեր ու սկզբունքներ,չիմապես մշակել քաղաքականգործունեության տեղաշարժեր նալով, թե ապագայում ինչպիսի քաղաքականիրադրություն, չի բացարձակ երբեք կայունությունը են որ ու զարգացումներ լինելու: Նշենք, գործընթացներն քաղաքական է, քանզի լինում, այլ միշտ հարաբերական առաջին հերթին քաղաքական ուղղված են հասարակական կյանքի, իսկ է կառավարության, փոփոխմանը-փոխվում չափով այն կամ կյանքի այս փոփոխվումէ են խմբեր, նոր շահերով կազմը, առաջանում խորհրդարանի գործունեությանսկզբունքը Ա այլն: Սակայն այս բոլորը տեղի իշխանության Ներսում, ինչն էլ է ունենում դեռնս գործառնող քաղաքականհամակարգի համաքաղաքական կայուն գործառնող որպես թույլ է տալիս այն բնորոշել

տարբեր սոցիալական Ա. քաղաքական ուժերի միջն. որոշակի համաձայնու: թյուն է ձեռք բերվում հասարակության զարգացման ուղղության, նպատակների Ա մեթոդների շուրջ: Քաղաքական կայունությունը կարող է բնորոշ լինել ցանկացած քաղաքական ռեժիմին: Քաղաքական կայունություն կարող է հաստատվել Ա բռնության ճանապարհով Ա ժողովրդավարության զարգացման, նրա սկզբունքների կիրառման ճանապարհով, ինչը կախված է տվյալ հասարակության մեջ գործող քաղաքական համակարգի բնույթից: Բռնության ճանապարհով հաստատված կայունությունը հենվում է վախի, ճնշման, հալածանքի, սահմանափակումների վրա, Ա ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, հաստատուն Ա հարատն չի լինում, քանզի այն միայն ժամանակավոր հաջողություն է ապահովում որոշ քաղաքական ուժերի համար: Այդպիսի կայունությունը հասարակությանն է պարտադրվում իշխող վերնախավի կողմից հիմնականում ընդդիմության բացակայության Ա. ժողովրդին քաղաքական կյանքից մեկուսացնելու պայմաններում: Քաղաքական կայունությունը կարելի է տարբերակել ըստ դրսնորման ձների, մասշտաբների, տնողության ն այլն, ինչը հիմնականում կախված է քաղաքական կյանքում ներառված քաղաքական սուբյեկտների բնույթից: Տարբերակվում են նան ներքաղաքական, կրոնական ն միջազգային քաղաքական կայունության ձներ: Քաղաքական կայունության հիմնական երաշխիքները, պայմաններն ու գործոններն են. քաղաքական համակարգի արդյունավետ գործունեությունը նրա բոլոր ենթահամակարգերով հանդերձ, հասարակության զարգացման ա առաջընթացի հետ առնչվող կենսական խնդիրների լուծման հաջողու»

թյունները,

կարգ:

կյանքի Քաղաքական կայունությունը հասարակության քաղաքական ինսքաղաքական բոլոր այնպիսի վիճակ է, երբ հասարակությանմեջ եղած են քաղաքաիրավական, տիտուտներընորմալ գործառնումեն, ապահոված նան հասարակության կարնորագույն կան Ա բարոյականնորմերի, ինչպես որպես հասահնարավորությունները, գործառույթային ավանդույթների բաղադրիչներ: Քաղաքարակականկյանքի կազմակերպմանանհրաժեշտ է հնարավոր լինում խաղաղ ճանապարկան կայունությանպայմաններում է հասարակական մեծանում իրադրությունները, կոնֆլիկտային հով լուծել թույլ է տաամբողջը Ա Իսկ այս համաձայնությանհնարավորությունը այլն: ն համակարգին արդյունավետ գործառնելու լիս տվյալ հասարակական ն որակականորոշակիուզարգանալու, պահպանելովիր կառուցվածքային տարբեր քաղաքական պայմաններում թյունը: Քաղաքական կայունության որի շնորհիվ համակարգ, է հաստատուն կապերի առկա սուբյեկտներիմիջն

սոհասարակության զարգացման հիմնախնդիրների շուրջ առաջատար ցիալական խմբերի ն նրանց շահերն արտահայտող քաղաքական կազմակերպությունների փոխհամաձայնությունը: իշխանությունների գործունեության նկատմամբ քաղաքացիների վս-

տահությունը.

քաղաքական ռեժիմի ն իշխանության գործունեության արդյունավետությունն ու օրինականությունը. տվյալ հասարակության բնական գործունեության համար անհրաժեշտ պայմաններ ապահովող իրավական համակարգի առկայությունը, մարդու հիմնական իրավունքների ն ազատությունների կենտրոնական Ա տեղական իշխանությունների միջե րի հավասարակշռված բաժանումը, տեղական ինքնակառավարման համակարգերի կատարելագործումը. հասարակության մեջ ծայրահեղ բնեռացման բացակայությունը ն հասարակության մեջ չկան սուր սոցիալական կրոնական հակասություններ.

պաշտպանությո լիազորությունն

» .

ազգային-էթնիկակ

կազմակերիշխանությանկառույցներիԱ հասարակական-քաղաքական փորձը Օօգմիջազգային ու ղեկավարների պությունների շարժումների Ա կրոնական կայունացմիջազգային տագործելու ընդունակությունը, զարնող գործոնների օգտագործումըազգային հարաբերությունների Ա հասարակությանքաղաքական առաջընթացի սոցիալական

գացման, կայունացմանհամար: բնույթ ունի ն Քաղաքական կայունությունը միշտ ժամանակավոր արդյունահամակարգի կախված է տվյալ հասարակության քաղաքական կյանհասարակական է, որ Հ այտնի վետ գործառնելու ժամանակամիջոցից: միշտ չի, որ համակարգը ն է ունեցող գոյություն քն անընդհատ զարգանում փոխվել ն բավարարել հասարակուհասցնում է համապատասխանորեն համակարթյան զարգացմանպահանջները,ինչի հետնանքով քաղաքական կյանքի քաղաքական հասարակության գը թուլանում է՝ պատճառ դառնալով

ապակայունացմանը:

որ դրանք հիմնաԱպակայունացնողգործոնները չթվարկելով, ասենք, ն գործոննեպայմանների կանում վերը նշված կայունացնողերաշխիքների, նան այնպիսի երնույթները, րի բացակայությանհետնանք են, գումարած

ինչպիսիք կը Ա այլն:

են

բարձր մակարդաձգձգվող ճգնաժամերը, հանցագործության |

Գրականություն քՔուօտ Է.Լ.

2. 3.

ԽՏ

աու ԱՕՈՅՈԵՒԵԼՇ

ՈՕոաՂՈՎՇՇաոն շոքոճո. ԷԼՃ. Ֆօքղտօո Մթա 10.8.

ոքօոտօքօզոճ

1994. 767-8

ԽԼ 1994 Լլնքօրոօ 1528 Բ Ազք6180 Խօօօթ2. ԽԼ 1999 ԱՇոտւօոօոոք. 7.8. 301088 36108 8.71,

110ո211Վ6ՇԽՕՇ 3քտ/ՈԼքՕ8Ճ ԱՈ 6 «Օէ Խ1. .Օ«-ոՕՅԵլ ԲօոՓու:ւօոօոամ.

-ԱՇոտւօոօրոււ.

Է5քօ ոճա.

ԱԾրաւօրօրոտ.

7 ԳԵՇ.

1լոռքոո Ճ.Շ.

Ըաույնւ.

չ«օոֆո108. ՇՕԼԱ1ՂԵ10-

.)ԼՇԾՇՈՇոճԽԼԽԼ

1101. քան Ճ..ԷՅՅՈՈՒՅ.

1. Փուռւօ8.

ԽԼ 1999

7 ատքոծուծ.ԽԼ. 1999

1101. քօո. 8.ԷԼ. 110:410161264. Ֆ/ՎՇԾԱԱԻ.1.

13.

ԽՕԽԼոՅոււն. Խ(Լ. 1993

851ՇՕթՈԵՌ:

օքրուտում հասարակությունըորպես Է.Ա. Անցումային Հարությունյան համակարգ. Եր. 2000

ՂՇԵԺՈԾՐՈՔ

ֆորմացիոնգործունեության

ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

Ազգեր Աազգային քաղաքականություն 1. Ազգերի ծագումնու ըմբռնումը Ի՞նչ է ազգը, ի՞նչ ենք հասկանում ազգ ասելով, ի՞նչով է պայմանավոր ված, ազգիերի գոյություն ունեցալու այսչափ բնորոշումներն ու սահմանումները: գիտու Ինչպես հասարակական թյան Ա բ այնպես էլ գործնականում իրագործվող միջազգային քաղա մեջ, արդի Ժամանակաշրջանի ամենաբարդ ու ոն ր տեղ նույնիսկ անլուծելի թվացող, սոցիալ-քաղաքական ազրից մեկը գային հարցն է: Գիտական գրականության մեջ, ու ն մոնո թյուններում, "ազգի" : Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ամենատարբե բ րի հիմքում շատ հաճախ ընկած են կամ տողների սուբյեկտիվ մոտեցումներն ու կան ծագման, արյան ընդհանրության, կրոնական հատկանիշները ն այլն) կամ հետազոտողի կողմից դասակարգային, գաղափարախոսական բունքներով մոտեցումների գերակայության ընդունումը (բուրժուական ազգ,

բազմազան ըմբռնումն րը,

Աաան արու աղաքազիտության ոմնակիրություննե ու,

Լկանու ԱՆ հակասական, Ե պրոբլեմների

է անատետեցում, են ըմբռնման Ն ար ազգային մտածելակե ոլ շոր գնահատականներ (կենսաբա սկզ-

ոմնրոշվող (կոմուիմ խնո մոտեյիմնեւը:

ղաքական ազգերնայլն): Ազգերի -տարբեր ըմբռնումներն ու բնորոշումները արդյունք են նան պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում, հետնաբար նան հասարակության զարգացման տարբեր աստիճաններում ազգերի ձեավորման այնպիսի առանձնահատկությունների,ինչպիսիք են քոչվոր ցեղերի նպատակյաց կյանքի անցնելը, ինչը ուղեկցվել է տարածքների նվաճումով Ա տեղաբնակներին ոչնչացնելով կամ բռնի ձուլումով (օրինակ՝ թուրքերր, թաթարները, եվրոպական ազգերը ամերիկյան մայրցամաքում Աայլն): Տարբեր ըմբռնումները կարող են արդյունք լինել նան համաշխարհային գաղութատիրության փլուզման, որի հետեանքով շատ ազգություներ, էթնիկական խմբեր, ժողովուրդներ ազգային ազատագրական շնորհիվ, ինչպես նան միջազգային կազմակերպությունների Լ հզոր պետությունների օժանդակությամբ ձեռք բերեցին ինքնուրույն զարգացման հնարավորություն Ա ձաավորվեցին կամ ձաավորման վոր պրոցեսում են գտնվում որպես ազգերերկու Կարելի է խոսել ազգերի առաջացման րկու հ հիմնական սկզբունքների ջո9 "

Էաօր. քօափուոյւ 11/11 12: ՈքօօոնոծէՈոք. Խ/. 1997 06ուլօօ188. Է1Օ. ԱՅորոմսօօաճչ օ1861115110615 40. Ըշսւթու Բոճօօսֆաումւր. 8)11Ե ոքօ61օաոք

ՕՇոՕՑԻ:ԵԼՇ

Էօաֆուուօտ: 8.1. 11. Շոշքոոշաու 1995. ԸՕԼԱՅՈԵԼ0-ոՅ11184665ոքշօ/թոճո.

12.

ԳԼՈՒԽ

տրանս-

պայքարի

մասին.

բն Ազգեր, որոնք ձնեավորվել են իրենց բնորաններում` իրենց պատմական տարածքներում, (եգիպտացիներ, չինացիներ, հնդիկներ, հույներ, հայեր Ա

այլն) Ա ազգեր, որոնք ձնավորվել են կամ այսօր էլ գտնվում են ձաավորման պրոցեսում, ոչ իրենց պատմական տարածքներում, այլ Ժողովուրդների տարածքները գրավելով ու սեփականացնելով, (օրինակ` թուրքերը, թաթարական ցեղերը, ամերիկացիները, կանադացիները, լատինաամերիկյան պետությունները Ա այլն) Ձաավորման այս երկու տարբեր փուլերով անցած ազգերի մոտ առաջացել են մի շարք տարբերակիչ առանձնահատկություններ, որոնք իրենց կնիքն են դրել ազգերի մտածելակերպի, հոգեբանության, մշակույթի, ավանդույթների, սովորույթների վրա: Իրենց պատմական տարածքներում ազգերի ձնավորումը տեղի է ունեցել երկարատն հազարամյակների ընթացքում մարդկային հասարակության ձաավորման Ա սոցիալիզացիայի պրոցեսին զուգընթաց: Սոցիալիզացիայի ցածր աստիճանում գտնվող նախնադարյան մարդկային հոտը հասարակության հետագա զարգացման հետնանքով (աշխատանքի, աշխատանքային գործիքների, երկրագործության, մասնավոր սեփականության առաջացման ու զարգացման շնորհիվ), սկսվում է քայքայվել Ա հոտի համատեղ ապրելու անհրաժեշտությունը փոխարկվում է ավելի փոքր, արյունակցական կապերով միավորված մարդկանց խմբերով ապրելու անհրաժեշտությամբ: Այսպես առաջացել է մարդկային հասարակության որակապես նոր` տոհմատիրական հասարակարգ, որի բնորոշ գիծը արյան ընդհանրությամբ Ա արյունակցական կապերով միավորված մարդկանց էթնիկական խմբերի համատեղ կեցությունն է: Ասել է թե, ազգերի առաջացմանը նախորդել է քայքայվող նախնադարի ներսում տոհմերի, ցեղերի, էթնիկական խմբերի ձեավորման պրոցեսը, ինչն էլ հետագա զարգացման ընթացքում անհրաժեշտություն է առաջացրել մարդկանց հանրույթներին առանձնանալու Ա առանձին ապրելու: Տոհմերի, ցեղերի, էթնիկական հանրույթների համատեղ Ա երկարատն ապրելու պրոցեսում էլ աստիճանաբար ձնավորվում են այն հիմնական հատկանիշները, որոնք բնորոշ են ազգին (ընդհանուր տարածք, ընդհանուր լեզու, ընդհանուր համակեցության նորմեր Ա այլն): Ազգերի ձաավորման ընթացքում ամենակարնոր Ա հիմնական գործոնը տարածքն է: Առանց սեփական տարածքի ազգ լինել չի կարող: Այն փաստը, որ տարբեր ազգեր պատմության տարբեր փուլերում են առաջացել ն այսօր էլ դեռ շատերը գտնվում են ձեավորման պրոցեսում, հուշում է այն մասին, որ այն էթնիկական խմբերը, ժողովուրդները, որոնք ի սկզբանե նստակյաց կյանքով ապրել են իրենց պատմական տարածքների վրա, ազգի ձնավորման նպաստավոր պայմաններն ու հնարավորությունները ավելի վաղ են ծագել: Իսկ այն Ժողովուրդները որոնք վարել են քոչվոր, թափառական կյանք, որպես ազգ են ձնավորվել սկսած այն Ժամանակից, երբ նվաճել ու սեփականացրել են տարածքներ ու անցել են նստակյաց կյանքի (օրինակ՝ ցեղերը): թուրքական, թաթարական Ազգերի ձաավորումը տեղի է ունեցել տոհմերի ու ցեղերի, էթնիկական խմբերի ու ժողովուրդների մերձեցման, միավորման ու ձուլման միջոցով,

ինչը հանգամանքների բերումով կարող է տեղի ունեցած լինել ս կամավոր միավորման ու համատեղ կյանք վարելու միջոցով, Ա բռնի նվաճման ու ոչնչացման ճանապարհով: Եթե մարդկային հասարակության ձեավորման ամենահիմնական նախադրյալը եղել է մարդկանց համատեղ ապրելու անհրաժեշտության գիտակցումը, ապա ազգերի ձնաավորմանկարնոր նախադրյալներից մեկը եղել է տոհմերի, ցեղերի Ա էթնիկական խմբերի միավորելուԱ համատեղ ապրելու անհրաժեշտությանգիտակցումը: Տոհմերը, ցեղերը գոյատնության դաժան գոտեմարտում իրենց գոյությունը, տարածքը, ունեցվածքը պաշտպանելու, կամ այլոց տարածքներն ու ունեցվածքըխլելու համար ստիպված են եղել անհաշտ պայքար մղել միմյանց դեմ, որի ընթացքում ոմանք իրենց հակառակորդներինոչնչացրել են, նվաճել ու իրենց են միացրել մյուսներին Ա տեղի է ունեցել տոհմերի, ցեղերի ու էթնիկական խմբերի, ինչպես նան տարածքների միավորման Ա խոշորացման գործընթաց, ինչով էլ սկիզբ դրվել ազգի առաջացման պրոցեսին: է էթնիկական հանրույթի միավորման պրոցեսը կարող է տեղի ունեցած լինել նան տոհմերի ն ցեղերի կամավոր միավորման սկզբունքով: Ավելի ագրեսիվ, հզոր ցեղերից պաշտպանվելու համար երբեմն հարնան, որոշակի նմանություն ու ընդհանրություն (կենսաբանական-արյունակցական, լեզվական, ավանդույթներ, սովորույթներ Ա այլն) ունեցող տոհմերն ու ցեղերը կամավոր միավորվել են թշնամուց համատեղ պաշտպանվելու համար: Այս պարագայում ավելի ուժեղ ու կենսունակ էթնիկական հանրույթը իր շուրջն է համախմբում մյուսներին, որն էլ կարող է հետագայում դառնալ ազգի ձնավորման միջուկը: Այսպիսով, թե բռնի նվաճման ու միավորման, Ա թե կամավոր միավորման դեպքում նախ Ա առաջ ձնավորվում է ընդհանուր տարածքը, որի վրա համատեղ կյանք վարող տարբեր էթնիկական հանրույթներին միավորում է համատեղ ուժերով այդ տարածքը Ա նրա վրա ստեղծած իրենց ունեցվածքը թշնամուց պաշտպանելու անհրաժեշտությունը:Ուստի, տարածքի առկայությունը ազգի ձեավորման, իսկ հետագայում նան նրա գոյության պարտադիր պայման է: Կարելի է ասել, որ ազգի ձենավորումըսկսվում է նրա տարածքային սահմանների ճշգրտումից Ա այդ սահմաններից ներս համատեղ կյանքի կազմակերպումից: Ընդհանուր տարածքը Ա նրանում համատեղ կյանքի կազմակերպումը առաջացնում է այնպիսի քաղաքական կառույցների ձաավորմանանհրաժեշտություն, ինչպիսիք են պետությունը կամ պետություն հիշեցնող հարաբերությունների համակարգ (իշխանության, իրավական նորմեր, հասարակական կյանքի կազմակերպման կառույցներ ու սկզբունքներ, անվտանգության ապահովման ն պաշտպանության կառույցներ Ա այլն), որը մշակում Ա իրականացնում է բոլորի համար պարտադիր օրենքներ, համակեցության կանոններ, բարոյական նորմեր ու սկզբունքներ Ա այլն: Հետնաբար ազգերի ձեավորման երկրորդ կարնորագույն նախադրյալը պետության առաջացումն է, որի գործունեության շնորհիվ էլ ժամանակի ընթացքում աստիճա323

են

հատկանիշներու գործոններ, ինչպիսիք նաբար ձնավորվում են այնպիսի

հոգեբանությունը,բարոյա-

ընդհանուրլեզուն, մշակույթը, մտածելակերպը, ավանդույթները այն: կան նորմերն կամ սեփական ցույց են տալիս, որ ա) իր պատմական Դիտարկումները էլ տվյալ էթնիորքան ապրելով, տարածքից դուրս, այլ պետություններում

ու

ւ.

լինի, կամ տնտեսական

ու

քաղա-

կականհանրույթը քանակապեսմեծաթիվ ու նշանակալից դեր ունենա տվյալ պետության քական առումով ազդեցիկ կազմում որոշակի տարածքի վրա հանդես մեջ, եթե նա տվյալ պետության չի գալիս որպես առանձին,

ազգայինմիավոր, ապա

նա

կարգավիճակունեցող ինքնուրույն քաղաքական է չի կարող հանդես

Գալ

որպես ազգ

դիտվում

կամ ուղղակի տվյալ պետությանՔաորպես ազգային փոքրամասնություն տարածքում,սակայն երբնիցե չունեղաքացի: բ) Ապրելով իր պատմական հանրույթը չի վերաճում ազգի, նալով պետականություն,էթնիկական ն ձուլվում է իրեն նվաճողներին կ ամ մակարդակի, մնալով տոհմերի, ցեղերի ձնավորման գ) Եթե ազգերի անհետանում պատմության թատերաբեմից:

կարնորագույն ընթացքում պետության առկայությունը

անհրաժեշտ

կորցնելուց հետո ազգերը պայման է, ապա հետագայում պետականությունը գոյատնել այլոց. ժամանակ երկար կարող են իրենց տարածքներիվրա Ա միայն այն է դեպքում այն Դա դառնում հնարավոր տակ: տիրապետության ունենալու ժամանակ ձնավորվել ազգերի համար, որոնք պետականություն ու կապեր (ընդհանուրգրական ու ամրագրել են այնպիսի հատկանիշներ է Ա այլն), որոնց շնորհիվ ապահովում լեզու, մշակույթ, ավանդույթներ էին կարող որոնք խնդիրը, Ա այնպիսի կառույցներ, ազգապահպանության (օրինակ՝հայերի դեպքում եկեղեցին): կառույցներին պետական փոխարինել նախադրյալը հաղորդաԱզգերի ձեավորման երրորդ կարնորագույն Աս գրական լեզվի առավել է, ձեավորումն ցման ընդհանուր միջոցի` լեզվի պայման է ընդհանուր առաջացումը,ինչը կարնորագույն, անհրաժեշտ ն. այլն ընդհանուր հատկանիշմշակույթի, մտածողության, հոգեբանության ների ձաավորմանհամար: է էթնիկականհանրույթի լեզուն, Սովորաբար տիրապետող դառնումայն կամավորիր շուրջն է հաավելի ուժեղ ու կենսունակէ, որը նվաճել կամ որն մախմբել այլ ցեղերի

Ժողովուրդների:Սակայն դա չի նշանակում,որ մյուս են: վերանում ու մոռացվում: ցեղերի ու էթնիկ խմբերի լեզուները իսսյուռ է, որի երկարատն գործընթաց Ընդհանուր լեզվի առաջացումը ԲԿՐԴ (մանավանդ,երբ դրանք. իրար լեզուներից թացքում տարբեր էթնիկական ես հետ որոշակի նմանություն ունեն կամ նույն լեզվախմբին լրացվում ել նվաճումները, փոխառւվումեն նրանց լավագույնլեզվական Ա կողմից ընդունելի հասկանալի իրարով,աստիճանաբար դառնալովբոլորի ու

տարածքի, լեզվի ն լեզվամտածողության, մշակույթի, հոգեկան կերտվածքի, բարոյական սկզբունքների, ավանդույթների ու սովորույթների ընդհանրությունը: Առկա են նան մի շարք այլ ընդհանուր առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորված են այն միջավայրով, աշխարհաքաղաքական դիրքով, զարգացման մակարդակով Աայլն, որում ապրում է տվյալ մարդկաառանձնահատուկ յին հանրույթը: Այդպիսի գծեր առաջանում են նան ազգի համապատասխանելով զարգացմանը զուգընթաց, հասարակության զարգացման աստիճանին ու պահանջներին: Հասարակության զարգացման արդի աստիճանում, երբ տեղի են ունենում զանգվածային տեղաշարժեր, խորացված էմիգրացիոն պրոցեսներ, հեշտացել է ապրելավայրի ազատ ընտրության հնարավորությունը, ազգերի ձաավորման ավանդական ձներին զուգահեռ տեղի են ունենում ազգերի նոր սկզբունքներով առաջացման գործընթացներ, որի հիմնական բնորոշ գիծը տարբեր ազգային հանրույթների Ա ազգային պատկանելիության մարդկանց միննույն պետության տարածքում երկար ժամանակ համատեղ ապրելու ընթացքում աստիճանաբար ընդհանուր լեզու, մշակույթի ձաավորման ճանապարհով միասնական ժողովրդի, իսկ զարգացման հետագա ընթացքում նան ազգի վերածվելն է, (ծրինակ՝ ԱՍՆ, ՀԱՀ, Լատինաամերիկյան ժողովուրդներ այլն): Հավանաբար, այս իրողություններից ելնելով է արդի գիտական գրականության մեջ տարածվելազգի ըմբռնման երեք հիմնական մոտեցումներ. Իրավաքաղաքական ազգեր » սոցիոմշակութային ազգեր « կենսաբանական, արյան ծագման ընդհանրություն ունեցող ազգեր: Ազգի ըմբռնման իրավաքաղաքական մոտեցման դեպքում ազգը դիտվում է որպես այս կամ այն պետության քաղաքացիների ընդհանրությունը: Այս տեսակետը լայն տարածում գտավ հատկապես Եվրախորհրդի կողմից մշակված Ա ընդունված քաղաքացիության մասին կոնվենցիայից հետո, որտեղ "քաղաքացիություն" հասկացությունը սահմանվում է որպես անհատի իրավական հարաբերություն, առանց ազգային պատկանելիությունը նշելու: Միջազգային իրավունքի մեջ ազգերի մասին խոսելիս նկատի է առնվում հենց քաղաքացիական կամ քաղաքական ազգերը: Այսպիսի մոտեցման հիմքում ընկած է այն թեզը, որ ազգային հարաբերությունները, կամ մարդկային հանրույթներում էթնիկական հարաբերությունները պետությունից առանձին կամ նրան զուգահեռ չի լինում: Այդ հարաբերությունները բոլոր դեպքերում միջնորդավորված է պետությամբ, քանզի պետության օրենսդրական շնորհիվ է տվյալ պետության տարածքում տարբեր էթնիկական հանրույթներից ձնավորվում հավասար քաղաքական իրավունքներով օժտված միասնական ազգե դարձել խոսելու խոսելու քաղաքակ քաղաքական զգերի ժողովուրդ, ինչն էլ պատճառ է դարձել

ընպատկանում),

ձնակերպել հետնյալ բնորոԱհ մացնելով որոշակի երկարատԱժամանակահատվածում

հաղորդակցման միջոց: վերը ասվածը, կարելի

շումը. Ազգը պատմական հանրություն է, որին բնորոշ տարածքի վրա ձնավորված մարդկանց

մասին:

Այսօր աշխարհում առկա ընթացքում գտնվող ազգեր

են ու

երեք հազար ձաավորված կամ ձեավորման Ժողովուրդներ: Իսկ եթե բոլոր էթնիկական

խմբերը հաշվենք, ապա դրանք մոտենում են ւտասն հազարի, այն դեպքում, երբ պետությունների թիվը երկու հարյուրից էլ պակաս է: Եվ, որպեսզի հնարավորինս մեղմվի Ա բացառվի պետության տարածքում եղած տարբեր էթնիկական խմբերի ու ժողովուրդների միջ, առաջացած հակասությունները լավագույն տարբերակ է համարվել բոլոր էթնոսների (ազգեր, ազգույթներ, ժողովուրդներ ն այլն), հավասար քաղաքական կարգավիճակի ընդունումը: Միջազգային ասպարեզում քաղաքական ազգերը հանդես են գալիս ազգային պետությունների ձնով, (օրինակ՝ ՄԱԿ-ում բոլոր երկրները հանդես են գալիս որպես ազգային պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է տասնյակ ժողովուրդներ ներկայացնել), ներկայացնելով իրենց ազգային շահերը, գերբը, դրոշը, հիմնը ն այլն: Մի շարք երկրներում (ԱՄՆ, Անգլիա, Ֆրանսիա, Իսպանիա, Իտալիա ն այլն) ազգի բնորոշման հիմքում դրվում է իրավաքաղաքական մոտեցումը, որտեղ առաջնային է համարվում պետության բոլոր անկախ նրանց քաղաքացիների իրավահավասարությունը էթնիկական հատկանիշից, քանակական կազմից կամ պատմական նշանակու-

թյունից:

Սոցիոմշակութային մոտեցման դեպքում շեշտը դրվում է այնպիսի հատկանիշների ընդհանրության վրա, ինչպիսիք են լեզուն, մշակույթը, կրոնը, ավանդույթներն ու սովորույթները: Դա թույլ է տալիս ազգը դիտել որպես մարդկանց այնպիսի հանրութներ, որոնց բնորոշ են հոգնոր մշակույթի, պատմական զարգացման, վարքագծի, բարոյական նորմերի, ապրելակերպի ն այլն ընդհանրություն: Այս դեպքում, սովորաբար խոսվում է կուլտուկամ էթնոազգերի մասին: րական ազգերի, Քաղաքական կյանքում ազգային ընդհանրությունը երբեմն նույնացվում է կրոնական ընդհանրության արաբական կամ մահմեդական ազգերի մասին հիմք ընդունելով իսլամը, որպես բոլորի համար պարտադիր կրոն, չնայած նրան, որ արաբական ազգերի մեջ մտնում են իրենց զարգացման մակարդակով, մշակույթով, լեզվով ու ավանդույթներով իրարից չափազանց տարբերվող Եգիպտացիներ, Ա այլն: որ իսլամը միասնաէ ն չէ, իսկ այսօր բաժանված շիիներ կանկրոն երկու ճյուղերի սունիներ, արդեն իսլամի մեջ առաջանում են նոր արմատական ուղղություններ (վահաբիզմ): կրոնը ժողովրդի հոգնոր մշակույթի կարնոր բաղադրիչն է, սակայն կրոնական ընդհանրությունը չի կարող ապահովել ազգային ն քաղաքական ընդհանրությունը: Երբեմն ազգերի բնորոշման հիմքում դրվում է լեզվական նմանությունը, ասենք, թուրքալեզու ազգեր, անգլախոս ժողովուրդներ, սլավոններ Ա այլն: Ա կապերի, լեզվի, նության ընդհանրությունը առաջացնում են ազգային ընդհանուր գիտակցություն, որը ազգի գոյության Ա զարգացման կարնորագույն պայմաններից է: Ազգային ինքնագիտակցությունը միավորում է ոչ միայն գոյություն ունեցող օբյեկտիվ կապերը, այլե էթնիկական հանրույթների ներսում գործող այն-

հետ: Օրինակ` խոսվում է

լիբանանցիներ, պաղեստինցիներ Առավել Աս, -

Իհարկե,

պիսի առանձնահատուկ

գործոններ, ինչպիսիք են ազգային պատկանելիությունը, ազգային հպարտությունը, Ա այլն: Առանցազհայրենասիրությունը գային գիտակցությանն ինքնագիտակցության չկա չի կարող ազգ լինել: Կզգը ոչ միայն օբյեկտիվ գոյություն ունեցող հանրույթ է, այլե գիտակցության Ա. ինքնագիտակցության սուբյեկտիվ գործոն, որը թույլ է ւտալիս մարդունասելու "ես հայ եմ", "ես ռուս եմ" իսկ հանրույթին հնարավորություն է տալիս ասելու "մենք հայ ենք", "մենք ռուս ենք" Ա այլն, ազգային տարածքի հետ կապվածությունըմարդուն թույլ է տալիս ասելու "Յայաստանըիմ հայրենիքն է", "Ֆրանսիան իմ հայրենիքն է" ն այլն:

Յուրաքանչյուր

ազգի կենսունակությունն ու ակտիվությունըմեծապես կախված է, Ա որոշվում է նրա ինքնագիտակցության բնույթով ու մակարդակով Տարբեր ազգերի ձաավորման գործընթացները,տեղի ունենալով պատմության տարբեր դարաշրջաններում ն կրելով այդ դարաշրջանի առանձնա-

են եղել նան տնտեհատկությունների կնիքը, նշանակալից չափով կախված էթնիկական

սական, քաղաքական,

հատկանիշներիփոխհարաբերություն-

Ազգի կայացմանգործընթացը Ա նրա ներից: գոյության պայմանների ստեղէ ունենում

ծումը տեղի միաժամանակ,որպես մեկ ընդհանուր գործընթացի երկու կողմեր, որոնք իրար լրացնելով ապահովում են ազգի ձնավորումն ու

զարգացումը:

երրորդ մոտեցման հիմքում ընկածէ կենսաբանական (գենետիկական)առանձնահատկությունը, որտեղ ազգի հիմնական բնորոշիչը համարվում է արյան ընդհանրությունը: Մի շարք երկրներ իրենց սահմանադրությանմեջ առանձին հոդվածով արյունակցական կապը ազգային պատկանելիության միակ հիմքն են համարում: Օրինակ՝ համաձայն Ազգերի ըմբռնման

ճապո-

սահմանադրությունների նիայի Գերմանիայի ազգը կազմում ենմիայն այն մարդիկ, որոնց երակներում հոսում ճապոնական կամ ւ

Գերմանական

արյուն: Այդ է պատճառը, որ Գերմանիայում քաղաքացիություն կարող են ստանալ միայն այն մարդիկ, ովքեր կարողանում են ապացուցել, որ իրենց

գերմանական սիրիացիներ,արյունը ծագում ունի: Գրեթե նույն մոտեցումներն ունեն թյամբ,

որ

արյան հետ

հրեաները,

այնառանձնահատկու-

միասին պարտադիր պայման

հրեական կրոնը (հուդաիզմը):

համարվում նան

որ կենսաբանականգործոնը մարդու կյանքում Նշենք, նշանակալիցհետք թողնելով մատաղ

մեծ դեր է խասերնդի կենսակերպի,բնավորության գծերի ն մտավոր կարողությունների վրա: Սակայն այնուհանդերձ, ազգությունը միայն ծագումնաբանական, արյան գործոնով բնորոշելը ճիշտ չէ, քանզի այդ դեպքում հաշվի չեն առնվում այնպիսի կարնորագույն գոր-

ղում,

են Ա Տնտեսական տարածքի,ազգային մշակույթի հոգեբա- ծոններ, ինչպիսիք տարածքը, լեզուն, մշակույթը այլն Նշենք նան, որ ազգերի

ըմբռնման վերը նշված մոտեցումները առանձինառանձին, իրենց մաքուր ձնով իրականության մեջ գրեթե չկան: Գրականության մեջ այդ մոտեցումներըհաճախ համատեղվում են, այն վերապահումով, որ ամեն անգամ ազգի բնորշման մեջ դրանցից մեկին կամ

մյուսին

է առաջնություն է տրվում: Ինչը երբեմն նան սուբյեկտիվության տարր է Ա ազգային հետազոտողի պատկանելիությունից, պարունակում կախված գաղափարախոսությունից,քաղաքացիական կողմնորշումից ն այլն: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ կենսաբանականգործոնի գերակայությունը հիմնականում տիրապետող է փոքր, թույլ, այլոց տիրապետությանտակ աստծո գտնվող Ա օտար միջավայրում ապրող ազգերի մոտ, կամ իրենց ասած, ազկերպ այլ ընտրյալ համարող, ուրիշ ազգերից իրենց վեր դասող, ու կողմնորոշմտածելակերպով գայնամոլական գաղափարախոսությամբ վող ազգերի մոտ: 2,

ձներն ու Ազգային ինքնորոշման իրավունքը: Դրսնորման հրականացման հնարավորությունները

Ինչպես արդեն նշվեց վերը, արդի ժամանակաշրջանի միջազգային քաղաքականությանամենաբարդ խնդիրներից մեկը ազգային հարցի կարգամեծ վորումն է: Միջազգային ճանաչված բազում կազմակերպություններ ջանքեր են գործադրումազգային հարաբերություններիկարգավորմանուղղությամբ, փորձելով դրա հիմքում դնել այնպիսի սկզբունքները, որոնք նախ ընդունելի լինեն Ժողովուրդներիու ազգերի համար, Ա երկրորդ, որ այդ ընդունված սկզբունքները իրոք դառնան ազգամիջյանհարաբերությունների կարգավորմանիրականլծակներ: 19-րդ դարի վերջին Ա 20-րդ դարի առաջին կեսի համաշխարհային քաղաքական զարգացումների, ազգային ազատագրական պայքարի համընդգր1939-

Ա կուն բնույթի, երկու համաշխարհայինպատերազմների (1914-1919 ու ժոդովուր1945) արդյունքը եղավ այն, որ աշխարհի տասնյակ երկրներ դներ ազատագրվելով գաղութատիրությանլծից, ձեռք բերեցին անկախուհետո պարզ թյուն: Ճատկապես երկրորդ համաշխարհային պատերազմից է աշխարհակարգ գաղութատիրության, նոր, առանց հասել դարձավ, որ ստեղծելու դարաշրջանը: Արդեն 1948թ. դեկտեմբերի 10-ին ՄԱԿ-ի կողմից ընդունած Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում շարադրվեցինայն հիմնական սկզբունքները, որոնց կիրառումը պետք է հնարավորություն տար առանց ռասսայական, ազգային, կրոնական, լեզվական, մշակութային զարգացման մակարդակների տարբերությունը հաշվի առնելու, ապահովել աշխարհի բոմարդկանց իրավահավասարությունը,իրավունքները, ազատությունլոր ներն ու արժանապատվությունը:Անշուշտ, հռչակագրի ընդունումը չէր նշանակում մարդկային իրավունքներիհարցի վերջնական կարգավորում: Այն ընդամենը "ուղեցույց էր" համաշխարհային հանրության կողմից, մարդկային հարաբերությունների կարգավորման անհրաժեշտ սկզբունքների արձանագրում էր, որը իր իրականացման երկար ճանապարհն ունի անցնելու, առավել Աս, որ այսօր աշխարհում դեռ շատ երկրներ կան, որոնք օբյեկտիվոչեն այդ սկզբունքները իրականացնել (զարգացման աստիրեն պատրաստ

ճան, քաղաքական ռեժիմ, ավանդույթներ, ազգամիջյան կոնֆլիկտներ

այլն):

Այդ հռչակագրի ընդունումը պարտավորեցնում էր պետություններին,

«(քանիոր նրանք ստանձնել էին այդպիսի պարտավորություն, հռչակագրի

տակ ստորագրելով). Իրենց տարածքներում իրականացնելու մարդու իրավունքներիպաշտպանությունը, ինչը իր հետ բերում էր նան այն ազգերի, Ժողովուրդների, էթնիկական խմբերի իրավունքների պաշտպանության անհրաժեշտություն, որոնք գտնվում էին այս կամ այն պետության կազմում Ա զրկված էին որոշակի քաղաքական ինքնուրույն կարգավիճակից: Ավելին, հետագայում պարզ դարձավ, որ մարդու իրավունքների պաշտպանությունը չլի կարող իրական լինել, քանի դեռ չի լուծվել ազգերի, ժողովուրդների, էթնիկականհանրույթների իրավահավասարության հարցը, այսինքն քանի դեռԺողովուրդները չեն կարողանում օգտվել իրենց ինքնորոշման իրավունից, հնարավոր չի իրականացնել մարդու իրավունքների պաշտպանություը (օրինակ՝ քրդերը Թուրքիայում): Քանզի անիմաստ է խոսել մարդու իրավունքներիպաշտպանության մասին, եթե ոտնահարված են այն հանրույթներիիրավունքները, որի անդամն է տվյալ անհատը: Ուստի մարդու իրավունքներիպաշտպանությունը իրական, կիրառելի դարձնելու համար, նախ անհրաժեշտ էր ճանաչել Ա ընդունել ազգերի, ժոդովուրդների, էթնիկական հանրույթներիիրավահավասարությունն ու ազատությունը: Այդ անհրաժեշտության գիտակցմամբ էր, թերնս, պայմանավորված 1960 թվականիդեկտեմբերի 14-ի ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի ընդունած գաղութային երկրներին Ա ժողովուրդներին անկախություն շնորհելու մասին հռչակագիրը,որը ելնելով միջազգային զարգացման իրողություններից, նշում էր, որ ազատագրության գործընթացը չի կարելի կանգնեցնել Ա հետ շրջել, որ առավել խորը ճգնաժամերից խուսափելու համար պետք է վերջ տրվի գաղութատիրությանը Ա նրա հետ կապված ժոդովուրդների իրավունքների ոտանահարումներին, արձանագրելով այն համոզմունքը, որ բոլոր կախյալ իրավունք ունեն ձգտելու ազատության Ա հասնելու իրենց ժողովուրդներն անկախությանը, որ նրանք իրավունք ունեն իրականացնելու իրենց ինքնիշխանությունը, Ա ամբողջականությունը իրենց ազգային (տվյալ դեպքում պատմական) տարածքում: Հռչակագրում արձանագրած սկզբունքները ելնում էին այն բանի գիտակցումից, որ պետությունների, Ժողովուրդների միջն հնարավոր չէ կայուն ու բարեկեցիկ, խաղաղ ու բարեկամական հարաբերություններ հաստատել, եթե դրանք չեն հենվում բոլոր Ժողովուրդների իրավահավասարությանընդունման, ինքնորոշման սկզբունքների հարգման ու մարդու իրավունքների պաշտպանության վրա: Դրանից ելնելով էլ հռչակագրում նշվում է "բոլոր ժողովուրդները իրավունք ունեն ինքնորոշման, այդ են իրենց քաղաքական իրավունքիցելնելով նրանք ազատորեն սահմանում կարգավիճակը Ա իրականացնում են իրենց տնտեսական, սոցիալական Ա մշակութային զարգացումը (8,63)":

Այսպիսով ազգերի ինքնորոշման իրավունքը դարձել է միջազգային իրավունքի հիմնական սկզբունքներից մեկը: Ազգային ինքնորոշումը ժողովուրդների ազգային ինքնիշխանության, անկախության, սեփական պետության կամ ազգային ինքնավարության ստեղծման հնարավորություն ունենալու իրավունքն է: Ազգային ինքնորոշման իրավունքի հիմքում դրված է այն սկզբունքը, որ բոլոր ազգերը, ժողովուրդները, էթնիկական հանրույթները պետք է իրավունք ունենան տնօրինելու իրենց ճակատագիրը, ընտրելու իրենց զարգացման ուղին, որոշելու իրենց քաղաքական կարգավիճակը նս այլն: Ազգային ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքները ամրագրված են նան ՄԱԿ-ի 1960թ. դեկտեմբերի 16-ի, 1970թ. (Ա ուժի մեջ է մտել 1976թ. մարտի 1ից) կանոնադրության Ա մի շարք միջազգային իրավական փաստաթղթերի մեջ: ՄԱԿ-ի 1970 թվականի ընդունած միջազգային իրավունքի սկզբունքների մասին հռչակագրում ասվում է. "Ինքնիշխան Ա անկախ պետության ստեղծումը, անկախ պետության կազմի մեջ մտնելու կամ նրա հետ միավորվելու ազատությունը, կամ ժողովրդի կամքի ազատ դրսնորմամբ այլ քաղաքական կարգավիճակի հաստատումը համարվում է այդ Ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի իրականացում" (8.63): Ինչպես տեսնում ենք հռչակագրում ընդունված սկզբունքից չի բխում, որ ազգային ինքնորոշման իրավունք ասելով պետք է հասկանալ անպայման տվյալ Ժողովրդիառանձնացում Աո անկախ պետության ստեղծում: Բազմազգ պետություններում ժողովուրդներին, էթնիկական հանրույթներին ազգային պետականություն, պետական միավորում Ա նույնիսկ կուլտուրական ինքնավարություն ստեղծելու իրավունքը նույնպես պետք է դիտել ազգային ինքնորոշման դրսնորման ձներ: Ինչպես ցույց տվեցին հետագա միջազգային քաղաքական իրադարձությունները, այդ սկզբունքի իրականացումը այնքան էլ դյուրին խնդիր չէ, ե շատ դեպքերում չարաշահվում է այն ժողովուրդների քաղաքական արտոնյալ խավի կողմից, որոնք օգտվելով իրենց ժողովրդի քաղաքական տգիտությունից ն. հետամնացությունից, հետապնդելով նեղ խմբային շահեր, անպայման ձգտում են դուրս գալ տվյալ պետության կազմից նս ստեղծել անկախ պետություն: Սովորաբար, այդ ուժերի թիկունքում կանգնած են լինում արտաքին հզոր ուժեր, որոնց օզնությամբ, եթե հաջողվում է ստեղծել անկախ պետություն, ապա դրանք դառնում են հզոր քաղաքական ուժերի դրածոներ, խամաճիկներ, ժողովուրդը հայտնվում է կրկնակի ճնշման ու շահագործման մեջ, իսկ երկիրը դատապարտվում է հետամնացության: Ինքնորոշման սկզբունքի իրականացումը ենթադրում է նան մի շարք այլ օբյեկտիվ դժվարություններ, արգելքներ ու խոչընդոտներ: Անշուշտ ազգային ինքնորոշման իրավունքի ընդունումը նպատակ է ունեցել քաղաքակիրթ ճանապարհով կարգավորել Ա լուծել ազգերի, ազգային կազմավորումների, էթնիկականհանրույթների, մեծ ու փոքր Ժողովուրդների միջն եղած հարաբերություններն ու ծագած հակասությունները, ելնելով նրանց բոլորի հավասար իրավունքի ապահովման սկզբունքից: Սակայն

ի՛նչ տեղի կունենա, եթե աշխարհի բոլոր ժողովուրդներն ու էթնիկական հանրույթներըկամ, նույնիսկ ոչ բոլորը, այլ միայն նրանք, ովքեր դա ցանկա-

նում են, իրականացնենիրենց ինքնորոշման իրավունքը: Տեղի կունենա այն, որ աշխարհը կվերածվի մի անկառավարելի քաոսի:

Այսօր աշխարհում ընդամենը երկու հարյուրից էլ պակաս պետություններ կան, որոնց միջն առկա են բազում չլուծված հակասություններ, ն շատ հազվագյուտ են դեպքերը, երբ ազգամիջյան հակասությունների լուծման շուրջ պետությունների կամ պետական ն քաղաքական խմբավորումների միջն է լինում համաձայնության գալ ն հարցը լուծել խաղաղ կարգաինարավոր վորման ճանապարհով (օրինակ թուրքերի ն. քրդերի, հրեաների ն պաղեստինցիների, հայերի նե ազերիների, ռուսների Ա չեչենների, վրացիների Ա աբխազների միջն ն այլն): Իսկ, եթե բոլոր Ժողովուրդները օգտվելով իրենց ինքնորոշման իրավունքից ստեղծեն իրենց անկախ պետությունները, աշխարհում կառաջանան երեքից-չորսհազար, իսկ գուցեն տասը հազար պետություններ, առավել նս որ այսօր ոչ միայն էթնիկական հանրույթներն են ձգտում ինքնորոշման իրավունքի իրականացմամբ անկախվել, այլն մի շարք պետություններում տարածքներ, մարզեր են ցանկանում դուրս գալ պետության կազմից ն ստեղծել անկախպետություն (Իտալիա, Կանադա): Հնարավոր է արդյոք այս պարագայում կառավարելի դարձնել ազգամիջյան հարաբերությունները, գտնել բոլորի համար ընդունելի այնպիսի սկզբունքներ, որը բավարարի նրանց ու ընդունելի լինի բոլորի համար: Ձավանաբարոչ: Փոքր ժողովուրդների Ա էթնիկական հանրույթների մեջ դժվար է գտնել այնպիսիք, որոնք հակված չլինեն կարծելու, որ իրենց ազգային իրավունքներըհարնանների կողմից ոտնահարված են, որ իրենց պատմական տարածքների մի մասը հարնանները խլել են Ա այլն, ե. բնականաբար ձգտելու են արդարությունը վերականգնելու իրենց տարածքները հետ պահանջելով: Իսկ դա արդեն նշանակում է պատերազմ բոլորի կողմից բոլորի դեմ, որը տեղային բնույթից հեշտությամբ կարող է վերաճել համաշխարհային բնույթի: Այնուհետն, ցանկացած ազգային ինքնորոշման սկզբունքի իրականացման փորձ իր հետ բերում է բազում ազգամիջյան հակասությունների առաջացում, առաջին հերթին հակասություն ինքնորոշվող Ժողովրդի Ա այն պետության միջն, որի կազմից նա փորձում է դուրս գալ: Իսկ այդ հակասությունների հետագա սրումը անխուսափելի է դարձնում բռնության կիրառումը, զինված բախումներն ու պատերազմը, (Ռուսաստան-Չեչնյա, Հարավսլավիա-Բոսնյա-Կոսովո, Վրաստան-Աբխազիա, Ադրբեջան-ԱրցախԱայլն): է պատահում, որ ազգային ինքնորոշման սկզբունքի կիրառման ՅՁազվադեպ ճանապարհով այս կամ այն Ժողովրդի կամ ազգային հանրույթի անկախ պետություն ստեղծելու ցանկության հետ պետությունը, որի կազմից ձգտում է դուրս

գալ

տվյալ էթնիկական հանրույթը, կամովին համաձայնվի,

նի ինքնորոշվող ժողովրդի իրավունքը:

ընդու-

էությամբ ուղԱնհրաժեշտ է մի կարնորագույն գործոն էլ նշել, որը իր դեմ, ձնի դրսնորման ղված է ժողովուրդների ինքնորոշման արմատական ազգային ճանապարհով է ինչը գրեթե անհնարին դարձնում ինքնորոշման մյուս կարնոր անկախ պետության ստեղծումը: Դա Միջազգային հրավունքի նրա սահամբողջականության, է տարածքային պետության սկզբունքն սկզբունքը: Այդ սկզբունքը նույնպես ամրագրմանների անխախտելիության -

ված

ՄԱԿ-ի

Ա մի կանոնադրության,

շարք

համընդհանուր ընդունելիության

թվակաարժանացած միջազգային իրավական փաստաթղթերիմեջ: կողմից խորհրդի Ա համագործակցության նին Եվրոպայի անվտանգության է, որ բոլոր արձանագրված մասնաընդունած եզրափակիչ փաստաթղթում են կից պետությունները պարտավորվում հարգել մյուսների տարածքային փորձ է ամբողջականությունը:Սակայն հարկ է նշել, որ այդ փաստաթղթում պետության մեջ արված նան տալ այնպիսի ձնակերպումներ, որ բազմազգ տարածքային ամբողինքնորոշման իրավունքի իրականացման ժամանակ առաջացման ջականությանսկզբունքը չդառնա ավելորդ հակասությունների պետությունըպետք պատճառ: Այդ փաստաթղթումասվում է, որ մասնակից իրավունքը ն տնօրինելու ճակատագիրը է հարգի Ժողովուրդներիսեփական Այս ձնակերպումը չափազանց նշանանրանց իրավահավասարությանը:

կազմող Ժողովուրփոքրամասնություն կալից է բազմազգ պետությունների տեպաշտպանության իրավունքների էթնիկական նրանց համար, դների է անհնարին դարձնում սանկյունից: Սակայն անյուհանդերձ,այն հաճախ ցանկացող ազգային ինքնորոշման սկզբունքի իրականացումը,ինքնորոշվել են գալ տվյալ դուրս անպայման ձգտում այն Ժողովուրդների համար, ովքեր Նախ պետությունը: անկախ Ա ազգային իրենց ստեղծել պետության կազմից տա է իր համաձայնուայն պատճառով,որ պետությունը պետք անպայման ակնհայտ է, որ Եվ երկրորդ համար: փոփոխելու սահմանները թյունը իր իրավունքը ցանկացած ինքնորշվել ցանկացող ժողովուրդ իր ինքնորոշման վրա: կարող է իրականացնելմիայն որոշակի տարածքի կա, քանզի Այս առումով, այդ երկու սկզբունքներիմիջա հակասություն իսկ տատարածքի, առանց ինքնորոշվել էթնիկական հանրույթը չի կարոդ ամբողջակարածքով ինքնորոշվելը չի կարող չանրադառնալտարածքային է այն դեպառաջանում հիմնականում հակասությունը Այդ նության վրա: տվյալ գալ է դուրս ամպայման քում, երբ ինքնորոշվող հանրույթը ձգտում է տարածպետության պետության կազմից, քանզի միայն այդ դեպքում խախտվում: Այստեղիցկարելի է եզրակացնել, քային ամբողջականությունը պահպանմանԱ սահամբողջականության որ պետության տարածքային ու սկզբունքը ընդունվել է բազմազգ խոշոր մանների անխախտելիության երկրներում համար, որ իրենց հզոր պետություններիջանքերով հենց նրա չկարողանա դառնալ իրականացումը իրավունքի ինքնորոշման ազգային ընդունումը հիմնասկզբունքի երկրի մասնատման պատճառ: Ասել է, թե այդ կանխելու հանախապես կանում ձեռնտու էր բազմազգ պետություններին, մար իրենց տարածքներիմասնատման վտանգը:

Դա է, թերնս, պատճառը, որ միջազգային քաղաքականության մեջ այս երկու սկզբունքների իրականացումը շատ հաճախ կախված է լինում հենց հզոր պետությունների կամ պետական խմբավորումների կամքից ու մոտեցումներից, նայած, թե տվյալ պահին հզոր պետություններին կամ պետական խմբավորումներին, որ սկզբունքի իրականացումն է շահավետ: Օրինակ. չափազանց շատ շահագռգռված լինելով խորհրդային միության փլուզմամբ Արնմտյան պետությունները առաջնությունը տվեցին ինքնորոշման սկզբունքին ս կայծակնային արագությամբ ճանաչում էին իրենց անկախ պետություն հռչակած խորհրդային հանրապետությունների իրավունքները, որպես միջազգային իրավունքի սուբեկտների, որի արդյունքում առաջացման անկախ պետություններ: Նույնը կարելի է ասել կարավսլավիայի վերաբերյալ, որի քայքայմամբ շահագրգռված էր արնմուտքը: Իսկ երբ նրանց ձեռնտու չէ տվյալ պետության մասնատումը, նրանք առաջ են մղում տարածքային ամբողջականության պահպանման սկզբունքը (օրինակ՝ Արցախը, Աբխազիան, Պաղեստինը ն այլն): Այնուհանդերձ ն' ազգային ինքնորոշման սկզբունքը, ս" տարածքային ամբողջականության սկզբունքը միջազգային քաղաքականության մեջ ազգային հարաբերությունների կարգավորման կարնորագույն գործոններ են, անշուշտ, եթե դրանք կիրառվում են արդարության Ա ժողովրդավարության սկզբունքներին համապատասխան: Այսպիսով, ազգային ինքնորոշման սկզբունքը կարող է իրականացման երկու դրսնորում ունենալ. ա) ինքնորոշման սկզբունքի իրականացում, որի հետնանքով առաջանում է ինքնիշխան, անկախ պետություն: Այն երբեմն անվանում են ինքնորոշման իրավունքիիրականացման արմատական դրսնորում: բ) Ինքնորոշման իրավունքի իրականացում, որի արդյունքում տվյալ պետության կազմում առաջանում է որոշակի քաղաքական կարգավիճակ ունեցող ազգային միավորում (ինքնավար հանրապետություն, կուլտուրական ինքնավարություն Աայլն): Ազգային ինքնորոշման սկզբունքի իրականացումը, անկախ նրա դրսնորման ձնից կոչված է պաշտպանելու Ժողովուրդների իրավահավասարություններն ու իրավունքները, հավասարակշռելու փոքր ու մեծ ժողովուրդների հարաբերությունները, նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու ժողովուրդների ինքնուրույն զարգացման, կյանքի կազմակերպման համար, ինչը բնավ էլ չի նշանակում, որ այդ ամբողջը կարող է տեղի ունենալ միայն անջատվելու Ա անկախ պետություն ստեղծելու պարագայում: Ավելին, փոքր, թույլ ու հետամնաց ժողովուրդների զարգացման իրական հնարավորությունը մեծ ու հզոր պետությունների կազմում ինքնորոշման սկզբունքի իրականացումն է, քանզի հենց փոքր ու թույլ ժողովուրդներին ու էթնիկական հանրույթներին ձեռնտու չէ դուրս գալ մեծ պետության կազմից ե դառնալ անկախ ինքնիշխան պետություն, որովհետն նրա ազգային շահերն ու իրավունքները շատ ավելի լավ կարող է պաշտպանվել տվյալ պե-

տության կազմում Ա նրա միջոցով, քան առանձնացված Ն ինքնուրույն: Նշենք, որ խոսքը վերաբերում է այնպիսի պետությանը, որը հակված է հարգելու ու պաշտպանելու փոքր ժողովուրդների իրավունքները, որոնք սովորաբար, ամրագրված են լինում պետության սահմանադրության մեջ: Համաշխարհային քաղաքական զարգացումների, տնտեսա-ֆինանսական մրցակցության բնույթն այնպիսին է, որ ցանկացած փոքր ազգ ինքնորոշվելիս որպես անկախ պետություն, իսկույն հայտնվելու է այս կամ այն հզոր պետության կամ քաղաքական խմբավորումների ազդեցության ոլորտում ն դառնալու է նրանից ռազմաքաղաքական ն ֆինանսա-տնտեսական առումներով կախյալ երկիր Ա ձեռք բերված քաղաքական անկախությունը ոչինչ է արժելու: Իսկ հզոր, զարգացած պետությունների կազմում իրենց որոշակի ազգային իրավունքներն ունեցող էթնիկական հանրույթները (ազգույթներ, Ժողովուրդներ, ցեղեր Ա այլն) լինի դա ազգային հանրապետության, մարզային ինքնավարության, թե կուլտուրական ինքնավարության ձնով, մի տեսակ արտոնյալ վիճակում են գտնվում (ասածը վերաբերում է ժողովրդավարական հասարակությանը): Մի կողմից էթնիկական հանրույթները բոլոր հնարավորություններն ստանում են իրենց ազգային արժեքների զարգացման համար, ազատորեն օգտվելով տվյալ բազմազգ պետության հարուստ մշակութային արժեքներից, գիտության ս տնտեսության նվաճումներից, մյուս կողմից նրանց ազգային իրավունքներն ու անվտանգությունը հուսալիորեն պաշտպանված է տվյալ պետության կողմից, ինչը նրանք առանձնացվածանել չեն կարող: Ասածը նպատակ չունի պնդելու, որ բոլոր դեպքերում ազգային ինքնորոշման իրավունքի իրականացումը անկախ պետության ստեղծման ելքով ճիշտ չէ: Կան ժողովուրդներ, որոնք միանգամայն արժանի են դրան ն պայքարում են իրենց իրավունքների համար (քրդեր, իռլանդացիներ, բասկեր, աբխազներ, չեչեններ ն. այլն): Այստեղ հարցը այլ կերպ պետքէ դնել, օրինակ`բուն չեչեն ժողովրդի (ոչ թե նրա էլիտայի) համար, որն է ձեռնտու առանձին անկախ պետություն ունենալ, թե ունենալ ազգային պետականություն Ռուսաստանի կազմում: Իհարկե, կարելի է պնդել, որ չեչեն ժողովուրդը պետք է որոշի, թե ինչ կարգավիճակ է ուզում: Եվ դա կլիներ ազգային Նան սկզբուն ականացման չեչեն ժողովրդի միանգամայն օրինական իրաեթե այսօր արդեն հայտնի է, թե ինչ հետնանք ունենալու Չեչնիայի անկախությունը, ինչպիսին են Չեչնիայի արտարածաշրջանում մատական ուժերի հավակնությունները տարածաշրջանի հարնան պետությունների նկատմամբ, Ա այլն, ապա ճիշտ չէ վարվում արդյո՞ք Ռուսաստանր, մերժելով Չեչնիայի անջատողական պահանջները: Չէ որ Ռուսաստանն էլ իրավունք ունի մտածելու իր վաղվա անվտանգության մասին: Չվիրավորելով չեչեն ժողովրդի արժանապատվությունը, հակված ենք կարծելու, որ նա ինքը պատրաստ չէ ինքնորոշման արմատական ձնի իրականացմանը, Ա մի խումբ ազգայնական վերնախավը կարող է ստիպել նրան իր կամքին ենթարկվել Ա սխալ ընտրություն կայացնել: Եվ կարծում ենք, որ Չեչնիայի

վունքը: Սակայն

համար այս պարագայում հենց չեչեն

կազմում ժողովրդի համար ոո ամենալավագույն « աստանի Ամփոփելով վերըասածը կարել ելիր կատարել հետնյալ ազգային

ընդհանրացումները,

ազգային ինքնորոշման սկզբունքը փոքր

ժողովուրդների իրավունքներըպաշտպանող միջազգայնորեն ընդունված կարնորագույն իրավական նորմ է.

ազգային

ու

թու մ

ինքնորոշմանսկզբուն քը բազմազգ պետություններում ապհնրավորությունէ տալիս կառույցները, որը նրանց հաԱ զարգանա երաշխիքնէ.

արամ ստեղծելու իրենց ամնություններին ո

րատնելու ոհիման ազգային ինքնորո Ման աԱ ընդունումը պարտավորեցնում Հ արզրունքի պետություններին իրենց տարածքում ապրող էթնիկական փոքրամասնութուննե Իազգային շահերն իրավունքները.

լու

ր իրավունքըհնարավորությունտալիս էթնիկական հան ի Ի. ր որոշելու իրենց քաղաքական կարգավիճակը: րիկամովի ային սկզբունքիկիրառումըհնարավորուո ինքնորոշման թյուն տալիս ճանապարհով կարգավորելու փոքր մեծ մ Իատ աիրթ ժողովուր եղած հարաբերությունները, ծագած հակասու' թյունները լութե: ճանապարհով. ինչպես տվյա լ աղաղ Ցան կազմիցդուրս գալու, այնպես էլ տվյալ պետության կա ւմո քնորոշվելու ճանապարհով ազգային պետակամի լուծվում Ժողովրդիկամքի նություն ստերծը ման արցը դրսնորՆ հանրաքվեի իջոցով: ու

ազգային ինքնորոշմ

չմ

Տարած

Աի

ազատ

Ամ

պահպանման սկզբունքը բազմազգ ա բողջականության մասնատումը

կանխող միջազգային բ ամբողջականության պահպանման սկզբունքը ոտ: տարածքային ինքնորոշվել ցանկացող ւնների քայքայունն

նոոմն

կշի րառել կամք որըզավթվել ան կ ողմի ողմից: թյ Մ

ու

այն ազգային. հանրույթի է տվյալ պետու-

բռնակցվել,գաղութացվել

այետականության ինքնավար նազգային կազմավորումների

Ազգային

ոիմնական ձները

հազարամյակների ընթացմորնհասարակության քում պետական կառուցվածքի իրենց Ղ՝ կրա որոնք զմատեսակ Լ

զարգացման

ձներ,

թացքում ձեափոխվել կատարելագործվել են, Ը պատասխանել զարգացման տվյալ աստիճանին Մնանար բնորոշ հասարակու քի ակության պահանջներին: Տասն կր Սա կազմակերպման նվաճման ստրկացման մերթ Գավ րվել որվուրդների պարհով սկայածավալ կայսրություններ 4ռոմ, (Եգիպտոս, գո

ու

համա.

ու

Ռուսաստան), որի ընթացքում բազում ցեղեր ու

ճանա-

ժողովուոդներ ձուլվել

են կայսանհետացել են պատմության թատերաբեմից,մերթ կործանվել են նոր ազգային պետություններ, րություններ, որոնց փլատակներիցծնվել ու նոր լիցք ու թափ հաղորդելով ժողովուրդների ազգերի Այսպես, դարեր շարունակ մարդկությունը իր զարգացման քակարծես, փնտրել է հասարակական կյանքի կազմակերպմանայնպիսի նրա ապահովել լինեին իվիճակի որոնք ղաքական կառույցներ, գությունը, կայուն զարգացումն ու առաջընթացը: չի գտել Այսօր էլ մարդկությունը, տակավին չի լուծել այդ բարդ խնդիրը, որոնք ձները, այն հասարակական կյանքի կազմակերպման ապաընդունելի լինեին բոլոր ազգերի ու Ժողովուրդներիհամար, ինչի վառ են, ու բախումներն կոնֆլիկտներն ցույցը գոյություն ունեցող ազգամիջյան ու մեծ ու փոքր Ժողովուրդներիմիջն անլուծելի թվացող հակասություններն Ա ու ազգերի առկայությունը այլն: վեճերը, իրավազրկվածԺողովուրդների ճանապարհ ունի Ասել է, թե մարդկությունը այդ ուղղությամբ, դեռ երկար ու

զարգացմանը: ընթացքում,

անվտան-

միանշանակ

անցնելու:

բազմատեԱրդի քաղաքականգրականության մեջ գոյություն ունեցող խմբավորելով, կառուցվածքները սակ ազգային-պետական է երեք հիմնական ձներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կապված տվյալ Ա մի շարք այլ գործոնների հետ կարող կության առանձնահատկությունների ունենալ: Դրանք են. է իր դրսնորմանյուրահատկություններն 1. Ունիտար (միասնական) պետություն, որի կազմում պետական կազպետումավորումների կարգավիճակ ունեցող սուբյեկտներ չկան: Այդպիսի քաղաքացիություն, մեկ թյանը բնորոշ է մեկ սահմանադրություն, վարչատաիշխանությանմեկ բարձրագույն մարմին, բաժանված այնպիսի օժտված իրավունքով ինքնուրույնության որոնք րածքային միավորումների, Միասնական(ունիտար) պետուչեն (քր. ՀայաստանիՀանրապետությունը): Ա ղեկավարվում են իշթյան կազմի մեջ մտնող մարզերը, շրջանները այլն, նրանց տաօրենքներով, խանությանկենտրոնականմարմինների ընդունած համապետական են համաձայն փոխվել րածքային սահմանները կարող հան. օրենքների, առանց տեղական մարմինների տեղական բնակչության

առանձնացվում հասարա-

պետական

մաձայնության:

ճներից է: Նշենք, որ միասնական (ունիտար) պետություն ասելով չպետք է հասկանալ նան էթնիկական հատկանիշների առումով հասարակության միատարրություն: Աշխարհում դժվար գտնվի մի պետություն, որի ազգային կազմը միատարր լինի, որում չապրեն տարբեր էթնիկական հանրույթներ: Ունիտար պետության միատարրության մասին խոսելիս նկատի է առնվում քաղաքական միատարությունը, այսինքն այն, որ գոյություն ունեցող էթնիկական հանրույթներից ոչ մեկը քաղաքական ինքնուրույնությամբ Ա կարգավիճակով օժտված չէ: Դա է, թերնս, պատճառը, որ մի շարք երկրներում հակասություններ են առաջանում կենտրոնական իշխանությունների Ա էթնիկական հանրույթների միջն, որտեղ էթնիկ խմբերը որոշակի թաղաքական իրավունքներ են պահանջում, երբեմն էլ անկախանալու համար սուր պայքար են ծավալում (օրինակ Իսպանիայում` բասկերը, Կանադայում` ֆրանսախոս համայնքը Քվերբեկի մարզում, Նոր Զելանդիայում՝` արմատական մահմեդականները, Թուրքիայում՝ քրդերը Ա այլն): 2. Ազգային պետական կառուցվածքի հաջորդ ձնը, որը հազվագյուտ է պատահում Ա շատ անկայուն է (համենայն դեպս մինչն այժմ փորձը դա է ցույց տալիս) կոնֆեդերացիան է: Կոնֆեդերացիան անկախ պետությունների միություն է, որի դեպքում միության անդամ յուրաքանչյուր պետություն լրիվությամբ պահպանում է իր ինքնիշխանությունը: Տվյալ միավորման հիմնական խնդիրը արտաքին քաղաքականության բնագավառում ն ռազմական բնույթի նպատակների իրականացումն է, որը հետապնդում է համատեղ ջանքերով միջազգային հարաբերություններում նրանցից յուրաքանչյուրի շահերի Ա յուրաքանչյուրի տարածքին ամբողջականության պաշտպանություն: Ինչ վերաբերում է այդ պետությունների ներքին խնդիրներին, դրանք սահմանափակվում են միասնական մաքսային հարկումների, Ա մի շարք այլ երկրորդական կառուցվածքների շուրջ երկուստեք համաձայնությամբ: Կոնֆեդերացիայի պայմաններում չկան բոլորի համար ընդհանուր օրենսդրական ն գործադիր իշխանության մարմիններ: Պետությունների իրականացվող քաղաքականության շուրջ համաձայնության գալու նպատակով ստեղծվում են որոշակի մարմիններ Ա պաշտոններ, սակայն դրանք օժտված չեն ուղղակի իշխանությամբ ն կատարում են միության մեջ մտնող պետությունների հանձնարարականները: Որոշումները ընդունվում են միաձայնության (կոնսենսիուս) սկզբունքից ելնելով Ա ուժի մեջ են մտնում միայն անդամ պետությունների կենտրոնական իշխանությունների հաստատումից հետո: Անդամ պետությունները օժտված են ընդունված որոշումները չեղյալ հայտարարելու իրավունքով, որից հետո նրանք իրավասու են դրանք չկատարել: Հայտնի են մի քանի կոնֆեդերատիվ պետություններ, որոնք սակայն շատ կարճ կյանք են ունեցել Ա դադարացրել են իրենց գոյությունը: Դրանցից ըստ պատմական ժամանակագրության կարելի է նշել ԱՄՆ (1781-1789), Շվեցարիա (1815-1848), Շվեդիա Ա Նորվեգիա (մինչե 1905 թվականը),

Գոյություն ունեն ունիտար պետություններիերկու տարատեսակներ. պետուկենտրոնացված Ա ապակենտրոն: Կենտրոնացված միասնական կենտրոնական թյան մեջ տեղական մարմինների ենթարկումը թյուններին իրականացվում է կենտրոնից նշանակված պաշտոնական անձանց միջոցով: մարմիննրը Ապակենտրոնունիտար պետության դեպքում տարածքային անկախ, սակայն նրանից միջամտության, են կենտրոնի առանց ձնավորվում որոնց գործում են համապետական օրենսդրությանը համապատասխան, են են: պետություններից Այդպիսի համար այդ օրենքները պարտադիր այլն: Հայաստանը Ֆրանսիան, Իսպանիան, Իտալիան, Ճապոնիան, տարիզմը այսօր աշխարհում առավել տարածվածպետական կառուցվածքի

իշխանու-

Ունի-

Ավստրո-Հունգարիա(մինչն 1918 թվականը), Եգիպտոս ու Սիրիա (միացյալ Արաբականհանրապետություն1958-1961 թվականները)ն այլն: Կոնֆեդերացիաների գոյությունը դադարում է հիմնականում հետնյալ

պատճառներով.

ա) մասնակից պետությունների միջն ծագած խոր հակասությունը, որը անհնարին է դարձնումնրանց համագործակցությունը, բ) այն խնդիրների վերջնական իրականացումը,հանուն որի նրանք միավորվել էին, գ) կոնֆեդերացիան ֆեդերացիայի վերաճելու իրողությունը (օր. ԱՄՆ,

Շվեցարիա):

է Այսօր որպես կոնֆեդերատիվպետության օրինակ կարելի դիտել Եվրոն իր գործուէ մեծ աշխարհում խաղում դեր միությունը, որը բավականին է փոխհարաբեմիջազգային պետությունների ծառայում նեությամբ օրինակ րությունների համար: Կարելի է կոնֆեդերատիվ պետական կառուցվածք Ռուսաստանհամարել ԱՊՀ պետությունների՛միությունը, եթե այն կայանա, են պրոցեսում: ձնավորման Բելոռուս միությունը, որոնք այսօր գտնվում Աշխարհում տեղի ունեցող ինտեգրացիոնգործընթացներըհուշում են, որ հասարակության զարգացման հետագա ընթացքը տանում է դեպի նոր կոնֆեդերատիվ պետությունների առաջացման: 3. Ֆեդերատիվ պետությունը ազգային-պետականքաղաքական կազմաէ: Ֆեդերատիվ կերպության ամենատարբեր ձներ ենթադրող համակարգ

պետությունը ազգային պետական քաղաքական կազմակերպությանտարբեր ձներ ենթադրող համակարգ է: Ֆեդերատիվ (դաշնային) պետությունը պետական կառուցվածքիայնպիսի ձն է, որը կազմված է որոշակի քաղաքական ինքնուրույնություն ունեցող պետական կազմավորումներից, որոնց են դաշմիավորմամբ ստեղծվում է միութենական, կամ հաճախ անվանում նային պետություն: Կախված դաշնային պետության մեջ ընդգրկված սուբյեկտների ազգային գործոնից կարելի է առանձնացնել ֆեդերատիվ պետության կառուցվածքայինհետնյալ տեսակները. ա) դաշնային պետություններ, որոնք ձնավորվել են տարածքային հիմքի վրա: (օրինակ. ԱՄՆ, Ավստրալիա, Այս պարագայում որԱվստրիա, Արգենտինա,Բրազիլիա, Մեքսիկա Ա այլն): են գալիս հանդես սուբյեկտներ պետության պես դաշնային քաղաքական ունեն իրենց ինքնուրույնություն Ա կարգավիճակ ունեցող մարզերը, որոնք ն ու իշխանությանմարմինները, օրենքներ որոշումներ ընդունելու իրավունք են հիմքի ազգային այլն: բ) Դաշնային պետություններ, որոնք ձաավորվում վրա: (Հնդկաստան,Պակիստան, Բելգիա, Նիգերիա), այսինքն ինքնուրույն է միութենական (դաշնային) պետություն, որը կազմավորված որոշակի ինունեԱ կարգավիճակ սուբյեկտի օժտված քաղաքական քնուրույնությամբ ձեավորցող էթնիկական հանրույթներից: գ) Դաշնային պետություն, որը հիմքի վրա (Ռուսաստան, Կանադա, վում է խառը ազգային-տարածքային Շվեցարիա): Այդպիսի պետություններումդաշնության սուբյեկտների դերում հանդես են գալիս, ինչպես ազգային հանրույթները, այնպես էլ առանձին

մարզեր, որոնք որպես ֆեդերացիայի սուբյեկտներ ունեն հավասարազոր կարգավիճակ: Ներկայումս աշխարհում հաշվում են քսան այդպիսի պետու-

թյուններ:

Բոլոր ֆեդերատիվ (դաշնային) պետությունները հենվում են հետնյալ հիմնական սկզբունքների վրա. 1. միութենական (ֆեդերատիվ) օրենսդրության գերակայություն, 2. պետական կառուցվածքի միասնական հիմք, 3. դաշնության ամբողջ տարածքում մարդկանց, ապրանքների ազատ տեղաշարժ, հենվելով այն հանգամանքի վրա, որ դաշնային սուբյեկտների ներքին սահմանները չեն համարվում որպես պետական սահման, 4. արգելված է դաշնության սուբյեկտի կարգավիճակի միակողմանի փոփոխությունը, քանզի դրանով կարող է ոտնահարվել մյուս սուբյեկտների շահերը, 5. արգելվում է սուբյեկտի անջատումը դաշնությունից, ինչը կոչված է երաշխավորելու պետության տարածքային ամբողջականությունը: Ֆեդերատիվ պետության մեջ ամենադժվարին հարցը միութենական (կենտրոնական) պետության Ա դաշնության սուբյեկտների միջն իրավունքների ու պարտականությունների սահմանադրական համապատասխանության խնդիրն է, ինչն էլ շատ հաճախ դառնում է կենտրոնական (ֆեդերալ) իշխանությունների ն դաշնության սուբյեկտների միջն սուր հակասությունների առաջացման պատճառ: Այդպիսի հակասություններից զերծ մնալու միտումով գիտնականներն ու քաղաքական գործիչները առաջարկում են մի քանի սկզբունքներ, որոնց պահպանումը` կարող է երաշխավորել դաշնային պետության կայունությունը: Դրանք են. դաշնային պետության տարածքը ձնավորվում է նրա սուբյեկտների տարածքից: « դաշնության ներքին սահմանները կարող են փոխվել միայն նրա սուբյեկտների համաձայնությամբ, օրենքով նախատեսված կարգով, դաշնության սուբյեկտներն օժտված են սահմանափակ քաղաքական ինքնուրույնությամբ, բարձրագույն օրենսդրական մարմինը՝ պառլամենտը, կազմված է երկու պալատից, նրանցից մեկը՝ վերին պալատը ապահովում է դաշնության սուբյեկտների ներկայացուցչությունը, մյուսը՝ ստորին պալատը համազգային կամ համապետական ներկայացուցչություն, դաշնության սահմանադրությունը Ա նրա սուբյեկտների սահմանադրությունները չպետք է իրար հակասեն, իսկ հակասության հայտնաբերման դեպքում անհրաժեշտ է դաշնության սուբյեկտների սահմանադրությունը համապատասխանեցնել համապետական սահմանադրությանը, իսկ մինչ համապատասխանեցնելը, գործում է դաշնային պետության սահմանադրությունը, միութենական օրենսդրության գերակայության ժամանակ դաշնության սուբյեկտները կարող են իրենց իրավասության շրջանակներում ընդու»

նել դաշնության օրենքներին չհակասող ցանկացած օրենսդրական ակտեր, դաշնության սուբյեկտները չեն կարող լինել միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ (չեն կարող լինել ՄԱԿ-ի անդամ), սակայն կարող են մասնակցել միջազգային գիտական ԷԱ մշակույթային կազմակերպությունների գործունեությանը, արտասահմանում ունենալ ներկայացուցչություն Ա այլն: Բազմազգ դաշնային պետություններում ձնավորվում են տարբեր բնույթի ազգային պետական կազմավորումներ, ինչը կարող է կախված լինել տվյալ ժողովրդի զարգացման մակարդակից, զբաղեցրած տարածքից, որպես ''ազգի" ձաավորման աստիճանից, պատմական անցյալից, մշակույթից, ավանդույթից ն այլն: Դրա լավագույն օրինակը հանդիպում ենք Ռուսաստանի դաշնությունում, որտեղ առկա են դաշնության ինքնուրույն սուբյեկտ հանդիսացող այնպիսի ազգային պետական կազմավորումներ, ինչպիսիք են ազգային հանրապետությունները (21), ազգային ինքնավար մարզ (1 հրեական), ինքնավար 10 շրջան: Սակայն անկախ նրանց կազմավորման ձնից, զարգացման աստիճանից, քանակական կազմից, նրանք բոլորն էլ Ռուսաստանի դաշնության իրավահավասար անդամներ են: Ուշադրություն դարձնելով միջազգային զարգացումների վրա նկատելի է դառնում, որ դաշնային պետությունները գնում են զարգացման տարբեր ուղղություններով: Մասնագետներից ոմանք գտնում են, որ ամերիկյան Ա եվրոպական ֆեդերալիզմը գնալով վերաճում է ապակենտրոնացված ունիտար պետության, այսինքն, աստիճանաբար վերանում է դաշնային պետության սուբյեկտների այդչափ քաղաքական ինքնուրույնություններ ունենալու անհրաժեշտությունը: Իսկ լատինաամերիկյան դաշնային պետությունները գնում են դեպի կենտրոնացված ունիտար պետություն ստեղծելու ճանապարհով: Իհարկե, բոլոր դեպքերում, այսօր գոյություն ունեցող դաշնային պետություններին Ա նրանցում ընդգրկված սուբյեկտներին սպասվում է երկարատն զարգացման ն ձեավորման ուղի, որոնք կարող են արտահայտվել ն' կարգավիճակի փոփոխման, ն' սահմանների ձաափոխման, Ա' միավորման ու սերտաճման ձներով: 4.

Ազգային քաղաքականություն

ն գաղափարախոսություն

Ի՞նչ ենք հասկանում «ազգային քաղաքականություն» ասելով, ո՞րն է քաղաքականության ազգային բնույթը կամ ազգային կողմնորոշվածությունը: Ինչպես արդեն նշվել է առաջին գլխում, քաղաքականությունը իշխանության իրականացման միջոցով որոշակի նպատակի միտված պետականորեն կազմակերպված գործընթաց է: Այդ իմաստով ազգային քաղաքականություն ասելով կարելի է հասկանալ ազգային նպատակների իրականացմանը միտված պետականորեն կազմակերպված գործընթաց:

Իսկ ի՛նչ է նկատի առնվում «ազգային» հասկացության բովանդակության տակ, արդյո՞ք բոլոր դեպքերում այն օգտագործելիս միննույն նշանակությունն ու իմաստն է նկատիառնվում:

«Ազգային» հասկացությունըօգտագործվում է ամենատարբեր իմաստներով ու նշանակությամբ:Այն օգտագործվում է նշելու համար այս կամայն ազգի, ազգույթի, ժողովրդի էթնիկական պատկանելիությունը, ծագումնաբանությունը, ավանդույթներնու սովորույթները Ա այլն: Երբեմն օգտագործվում է նան շատ ավելի նեղ իմաստով նույնացվում է «ազգայնական» կամ «ազգայնամոլական» հասկացությանհետ, ինչի հետեանքով բացարձակեցվում է էթնիկական ծագման ս պատկանելիության,արյան ընդհանրության գաղափարը Ա աղճատվում ու սահմանափակվումէ «ազգային»

հասկացու-

թյան բովանդակությունն ու իմաստը: Երբ ասում ենք ազգային դիմագիծ, ազգային լեզու, ազգային ավանդույթ ն այլն, այս դեպքում իրոք նկատի ենք ունենում էթնոսի ազգային պատկանելիությանըբնորոշ հատկանիշները կամ էթնիկականհիմքի վրա ձեավորված հատկանիշները,արյան ընդհանրությունը Ա այլն: Այսինքն այս դեպքում այն օգտագործում ենք էթնոսին, ազգին բնորոշ

հատկանիշներընշելու համար: Սակայն «ազգային» հասկացությունը շատ ավելի լայն ընդգրկում ունի Ա ինչպես քաղաքագիտության մեջ, այնպես էլ քաղաքական հարաբերություններում հաճախ օգտագործվում է «պետություն» կամ «պետական» հասկացության լփոխարեն, անտեսելով էթնիկական հատկանիշները:Օրինակ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են ազգային շահ, ազգային հարստություն, ազգային տնտեսություն, ազգային անվտանգություն,ազգային բա-

նակ ն նման հասկացությունները, ապա այստեղ «ազգային» հասկացության բովանդակությանմեջ առաջնայինը,հիմնականըոչ թե էթնիկականհատկա-

նիշների գաղափարն է, այլ պետության, պետականության գաղափարը: Երբ ենք Անդրկովկասում Ռուսաստանըիր ազգային շահերն ունի, կամ պարսից ծոցում ԱՄՆ իր ազգային շահերն է պաշտպանում, բնականաբար նկատի չունենք ռուսների, կամ անգլերեն խոսող ամերիկացիներիշահերը: Այստեղ խոսքը վերաբերում է Ռուսաստան պետության, ԱՄՆ պետության շահերին, որոնք արտահայտվում են Ռուսաստանի դաշնությունում Ա ԱՄՆում ապրող տասնյակ ազգերի ու ազգույթների, ժողովուրդներիԱ էթնիկական խմբերի շահեր: Ուստի պարզ է, որ այս դեպքում ազգային քաղաքականություն ասելով պետք է հասկանալպետության քաղաքականություն, ազգային շահերը՝ պետական շահերի, ազգային անվտանգությունը՝ պետական ասում

անվտանգությունԱ այլն:

Հաճախ հանդիպում ենք այնպիսի արտահայտությունների, որոնց մեջ «ազգային» Ա «պետություն» կամ «պետական» հասկացությունները օգտագործվում են կողք-կողքի, միաժամանակ:Օրինակ ազգային պետություն կամ ազգային պետականություն, պետության ազգային շահեր, պետության ազգային քաղաքականությունԱայլն:

Ազգային պետություն Ա, պետականություն ասելիս կարելի է ենթադրել, խոսքը վերաբերում է էթնիկական հատկանիշի հիման վրա ստեղծված պետությանը, ինչը կարող է վերաբերել նան դաշնային (ֆեդերատիվ) պետության մեջ որոշակի ինքնուրույնությամբ, կամ պետական կարգավիճակով օժտված (չեչեններ, թաթարներ, չուաշներ, կալմիկներ Ա այլն) Ա ազգային պետական կառուցվածք ունեցող դաշնության ասբյեկներին, որի հիմնական նպատակն է նշելու դաշնային պետության մեջ ազգային հիմքի վրա ձաավորվածքաղաքական սուբյեկտի բնույթը: Իսկ, երբ ասում ենք պետության ազգային շահեր, այս դեպքում խոսքը վերաբերում է պետության պետական շահերին, որի դեպքում «ազգային» արտահայտությունը օգտագործվում է ընդամենը շահերի բնույթը (պետական) ընդգծելու համար: ՈրովհետԱ, երբ ասում ենք պետությունը իր ազգային շահերն է պաշտպանում, դա նույնն է, եթե ասենք, որ պետությունը իր շահերն է պաշտպանում: Հաճախ պետության ազգային շահեր ասելով նկատի է առնվում պետության համընդհանուր, համազգային շահերի բնույթը, չնայած դրա կարիքը չի զգացվում, քանզի պետության կամ պետական շահեր ասելով արդեն հասկացվում է տվյալ պետության ընդհանուր շահերը: Հավանաբար, այս երկու իրար ենթադրող` պետական-ազգային թյունների համատեղ օգտագործման իմաստը ընդամենը պետական շահերի գերակայությունը ընդգծելու նպատակ ունի: «Ազգային քաղաքականություն» հասկացությունը ունի նեղ Ա լայն ըմբռնում: Նեղ ըմբռնման դեպքում ազգային քաղաքականությունը ասելով նկատի է առնվում բազմազգ, հատկապես դաշնային պետության մեջ ազգային հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված պետության կողմից իրականացվող գործընթացների ամբողջությունը: Այն է, ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանությունը, նրանց տնտեսական, սոցիալական Ա մշակութային զարգացման համար հավասար պայմանների ստեղծում Ա պետական աջակցություն, էթնիկական հանրույթների քաղաքական իրավունքների Ա ազատությունների պաշտպանություն, պետության կազմում ազգային փոքրամասնությունների համար ազգային ինքնորոշման իրավունքից օգտվելու հնարավորության ստեղծում Ա այս կամ այն աստիճանի քաղաքական կարգավիճակի ճանաչում Ա այլն: Ուստի կարելիէ նշել, որ ազգային քաղաքականության նեղ ըմբռնման դեպքում խոսքը վերաբերվում է բազմազգ պետության մեջ ազգամիջյան հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված պետության քաղաքականությանը: Ազգային քաղաքականության լայն ըմբռնման տակ հասկացվում է պետության ամբողջական շահերի պաշտպանությանը միտված գործընթացների ամբողջությունը (պետության տարածքների ամբողջականության պաշտպանություն, տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական Ա մշակութային համազգային խնդիրների իրագործման ճանապարհով հասարակության զարգացման ու առաջընթացի ապահովում, արտաքին հարաբերություններում պետական շահերի պաշտպանության նպատակով դաշնակիցների, որ

հասկացու-

Դործընկերների,շուկաների ձեռք բերում

բում խոսքը է վերաբերում պետության

այլն): Այլ կերպ ասած, այս դեպ-

ընդհանուր քաղաքականությանը:

Այսպիսով, ազգային քաղաքականություն ասելով պետք է հասկանալ ինչպես հասարակությաններքին կյանքում, այնպես էլ արտաքին հարաբերությունների ոլորտում պետության կողմից մշակված ծրագրերի Ա դրանց

իրականացմանը միտված գործընթացների ամբողջությունը: Ազգայինքաղաքականությանհիմքում, սովորաբար, դրվում է պետության ամբողջականություննու հզորությունը ենթադրող, նրա շահերը պաշտպանող, զարգացման հիմնական ուղղություններն ու հիմնախնդիրները տեսականորեն հիմնավորվող գաղափարախոսություն: Այն, երբեմն անվանում են նան ազգային գաղափարախոսություն, ազգային զարգացման ծրագիր, պետության ռազմավարականդոկտրինա Ա այլն, որում արտացոլված են լինում համազգային հիմնախնդիրները, նպատակներնու ձգտումները Ա դրանց իրականացնելուհիմնական միջոցները, մեթոդներն ու

ձները:

Ազգային քաղաքականության նեղ ըմբռնման պարագայում ազգային

գաղափարախոսությունը երկակի բնույթ ունի: Մի կողմից նրանում

ցոլված

արտա-

տվյալ էթնոսի ազգային նպատակներնու իղձերը, շահերն ու իրաու վունքները, լեզվամտածողությունն մշակութային արժեքները, արժանապատվությունը, ավանդույթներնու սովորույթներըԱ այլն: Մյուս կողմից, ազգային փոքրամասնությունների գաղափարախոսությունը բազմազգ (դաշնային) պետության մեջ մասն է կազմում համազգային Ա բնական է, որ գաղափարախոսության ազգային փոքրամասնությունների շահերը, ազատություններն ու իրավունքները, նպատակներնու ձգտումները, կարող են իրականանալ միայն այն չափով, ինչ չափով որ համազգային գաղափարախոսության հիմքի վրա իրագործվող ազգային քաղաքականությունը կարողանում է լուծել իր առջե դրված համապետականծրագրերը, այդ թվում ն ազգային հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված խնդիրները:Իհարկե մեծ նշանակություն ունի նան այն հանգամանքը,թե ազգային (պետական)քաղաքականությունըմշակելիս ն ինչքանով է հաշվի առնված ազգային փոքրամասնությունների շահերը, իրավունքները,ազգային առանձնահատկությունները ա այլն: Եթե հասարակության մեջ հաստատվելեն Ժողովրդավարական սկզբունքները,պետականորեն պաշտպանված են ազգերի ազատություններն ու իրավահավասարությունը, այդ դեպքում յուրաքանչյուր ազգային միավորի, էթնիկական

իրականացնելի խմբե-

րի նպատակներնու ձգտումները համընկնում են համազգայինգաղափարախոսության, նպատակների. ու խնդիրների հետ, ներդաշնակվում Ա սերտաճում են նրան, ինչի հետնանքով էլ հնարավոր է լինում խուսափել

ինչպես կենտրոնականիշխանություններիԱ ազգային փոքրամասնությունների ու նրանց տեղական կառույցների,այնպես էլ ազգերի միջն ծագող հա-

կասություններից:

Իսկ, եթե բռնապետություն է, կամ ունիտար պետություն է, որտեղ ազզրկված են իրենց իրավունքներիցօգտվելու գային փոքրամասնությունները են իշխող ազգի կամքին, ապա այս դեպԱ ենթարկված հնարավորությունից ու իրավունքները, նպաքում ազգային փոքրամասնություններիշահերն

տակներն ու ձգտումները, հետնաբար Ա ազգային գաղափարւախոսությունը այլն միշտ ոչ միայն մաս չէ կազմում պետության գաղափարախոսությանը, ու դառնում Ա հակասությունները հակված է հակադրվել նրան բախումներին են անխուսափելի: պայմաննեՈւստի կարելի է պնդել, որ կայացած ժողովրդավարության ձգտումնեշահերը, նպատակները, ազգային րում փոքրամասնությունների ոչ միայն չի հակադրրն ու իղձերը ամբողջացնող գաղափարախոսությունը ու վում պետության համազգային նպատակներին, խնդիրներին, ծրագրերին բաղկացուցիչ մասը անհրաժեշտ ու քաղաքականությանը, այլն լինելով նրա ու աջակցում է ազգային իրաքաղաքականության լրացնում, հարստացնում Ա հնարավորությունառանձնահատկությունների կանացմանը իր ներուժի, ների չափով, քանզի շահագրգռված է համազգային քաղաքականության իրակաիրականացմամբ,գիտակցելով,որ պետության քաղաքականության է ազգային իր հնարավոր Ա նացումից է կախված միայն այդ ճանապարհով նպատակների,շահերի ու ձգտումների իրականացումը:Այս դեպքում ազգաերկու հիմնական խնդիր է իրականացնում. յին գաղափարախոսությունը է արժեքների (լեզու, մշակույթ, կրոն ն ազգային սեփական ա) միտված այլն) պահպանման ու զարգացման միջոցով ազգի ինքնության, դիմագծի,

գոյատնման ապահովմանը. բ) ներդաշնակվելով ու ներառվելով պետության քաղաքականության մեջ, օգտվելով նրա նվաճումներից ու հնարավորություններիցավելի կայուն ու ու իրական է դարձնումազգի զարգացումն առաջընթացը: մեջ քաղաքականկայունության պետության Նշենք նան, որ բազմազգ ապահովումը, նրա կայուն զարգացումն ու առաջընթացը շատ հաճախ պալմանավորվածէ լինում հենց ազգամիջյան հարաբերություններիկարգավորբնույթով: Որտեղ մանն ուղղված պետության ազգային քաղաքականության իրավունեն ազգային փոքրամասնությունների հարգվում ա պաշտպանվում սոքները, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում նրանց տնտեսական, հասարահամար, այնտեղ Ա զարգացման ցիալական ազգային մշակույթի ե կությունը զերծ է մնում ազգամիջյան հակասություններից, բախումներից կենտրոնախույզ ու անջատողականմիտումերից: Իսկ, որտեղ ազգային շահերը, իրավունքներն ու ազատություններըոտնահարվում են, որտեղ առկա ճնշում ու շահագործում, այնտեղ Աա են ազգային փոքրամասնությունների ն անջատողական միեն անխուսափելի ազգամիջյան հակասություններն կենտրոնականիշհաճախ դառնալով են շատ ակտիվ գործում, տումներն միջ, առճակատԱ միավորումների ինքնավար ազգային խանությունների

ման

պատճառ:

Ազգային գաղափարախոսության հիմնական խնդիրն է

տալ

ազգի (իսկ,

եթե բազմազգ պետություն է ուրեմն ազգերի) միասնության ապահովման Ա

ամբողջ ազգի (ազգերի) միասնական ջանքերով ազգային (պետական) հիմսախնդիրների իրականացման տեսական հիմնավորումը: Սակայն, երբեմն պետության կողմից իրականացվող ազգային գաղափարախոսության հիմքում դրվում են ազգայնամոլական, ֆաշիստական, կրոնական արմատականության գաղափարներ, ինչը ոչ միայն չի նպաստում ազգերի միասնությանը, ազգամիջյան հարաբերությունների կարգավորմանրը, այլն հաճախ լինելով իշխող ազգի կամքի պարտադրման հիմնական միջոց Ա ուղղված լինելով ազգային փոքրամասնությունների շահերի, իրավունքների ու ազատությունների դեմ, դառնում է ազգամիջյան, իսկ երբեմն էլ միջպետական հակասությունների սրման ու բախումների պատճառ: Սովորաբար, այդպիսի գաղափարախոսություններին բնորոշ են, կամ այլ ազգերի վրա իշխելու հավակնությունը, ինչի համար էլ այն հաճախ անվանում են նվաճողական գաղափարախոսություն, կամ իրենց ազգային բացառիկության ընդունումը, օրինակ ֆաշիզմը, սիոնիզմը, պանթուրքիզմըԱայլն, կամ կրոնական արմատականությունը, օրինակ պանիսլամիզմը, վահաբիզմը Ա այլն: Գոյություն ունի նան փոքր ու թույլ ժողովուրդների ազգային գաղափարախոսություն, որը հակադրվելով նվաճողների գաղափարախոսությանը, խնդիր ունի պահպանել ազգային ինքնությունը, ազգը փրկել ձուլման Ա ուծացման վտանգից, ասել է թե նրա հիմնական ֆունկցիան ազգի գոյապահպանության խնդիրն է, Ա տվյալ դեպքում հանդես է գալիս որպես ազգի

ինքնապաշտպանությանկարնորագույն միջոց:

Նվաճողական գաղափարախոսության հիմնական խնդիրն է հիմնավորելուն արդարացնելու գերիշխող ազգերի տիրապետությունը թույլ ժողովուրդների վրա, պարտադրելու նրանց իրենց արժեքներն ու մշակույթը, ձուլելու, իսկ երբեմն էլ ոչնչացնելու փոքր ժողովուրդներին, այդ ամբողջը ներկայացնելով որպես քաղաքակրթության տարածում, որպես թույլ ու հետամնաց ազգերին կրթելու ու զարգացնելու առաջադիմական նպատակ: Այդպիսի գաղափարախոսության ցայտուն դրսնորում էր գաղութատեր պետությունների վարած քաղաքականությունը, որի հետնանքով հարյուրավոր ազգեր դարեր շարունակ դատապարտված էին հետամնացության ու շահագործման, քայքայման ու ոչնչացման: Առավել վտանգավոր գաղափարախոսություն է ռասիզմը, որի հիմքում ընկած էր մարդկանց ստորին Ա բարձրագույն ռասաների մասին տեսությունը, մարդկանց բաժանելով երկու հիմնական խմբի` տերերի Ա ստրուկների, իշխողների Ա իշխվողների: Ռասիզմի գաղափարախոսության հիմնական դրսնորումներից է ֆաշիզմը, սիոնիզմը Ա այլն: Այս գաղափարախոսության հիմքում ընկած է նախ Ա առաջ ազգային բացառիկության գաղափարը, որը եիտված է տվյալ ազգը (գերմանացիներ, հրեաներ) վեր դասել մյուս ազգերից Ա ռասաներից:

Ազգայնամոլական գաղափարախոսությանդրսնորում է նան շովինիզմը, անորը ելնում է փոքր ազգերի շահերը մեծ ազգերի շահերին ծառայեցնելու հիմնականում հրաժեշտության ընդունումից: Այս գաղափարախոսությունը կիրառվում է բազմազգ պետության մեջ (հիմնականում ժողովրդավարության բացակայության պայմաններում) Ա, նպատակ ունի ապահովել տիրապետող ազգի իշխանությունը մյուս ազգերի ու Ժողովուրդների վրա: Այն շատ հաճախ իրականացվում է քողարկված ձնով, օգտագործելով ինտերնացիոնալիզմը, մարդու իրավունքների, Ժողովուրդների բարեկամության կեղծ կարգախոսներ: Սակայն իրագործվող քաղաքականությունը հիմնականում ուղղված է ազգերի մերձեցմանն ու ձուլմանը: Նվաճողական գաղափարախոսությանդրսնորումներից են պանիսլակրոմիզմն ու պանթուրքիզմը: Պանիսլամիզմը (համաիսլամականություն) նաքաղաքական գաղափարախոսությունէ, որի հիմքում ընկած է թուրքիայի գլխավորությամբ իսլամ դավանող բոլոր ժողովուրդների քաղաքական միա-

վորման գաղափարը: Ծագելով 19-րդ դարի երկրորդ կեսերից այն ուղղված էր ոչ մուսուլման ժողովրդների դեմ, առաջ քաշելով այն գաղափարը, որ ամենակատարյալ պետությունը մահմեդական կրոնական սկզբունքներով ստեղծված օսմանյան պետությունն է: Այն ձգտում էր մի շարք մահմեդական պետությունների (օսմանյան կայսրության, Իրան, Աֆղանստան, միջին ասիական, Հնդկաստանի մուսուլմանական մասը, Ինդոնեզիան, Աֆրիկյան մի շարք պետություններ) միավորման միջոցով ստեղծել հզոր մուսուլմանական աշխարհակալ պետություն, որի գլխին պետք է կանգնած լիներ թուրԱ քական սուլթանը: Այն դարձնելով պետական քաղաքականության ելակետ էին ոչնչացման ֆիզիկական թուրքերը նպատակին հասնել իրենց ձգտելով ենթարկում օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող ոչ մուսուլման ժողովուրդներին (հայեր, հույներ, սլավոններ Ա այլն): Այդ գաղափարախոսությունը արձագանք չգտավ այլ մուսուլմանական պետություններում Ա բնականորեն իր նպատակին հասնել չէր կարող: Այդ գիտակցելով, թուրքերը առաջ քաշեցին թուրքիզմի գաղափարախոսությունը,որի հիմնական նպատակն էր թուրքացնել Թուրքիան, առաջ քաշելով Թուրքիան միայն թուրքերինն է կարգախոսը: Այդ գաղափարախոսությանվրա հենված քաղաքականությունն իրականացնելիս թուրքերը ցեղային մոլեռանդությամբ ֆիզիԺոկապես ոչնչացնում, կամ պարտադիրդավանափոխ էին անում ոչ թուրք ու թուրքերին: ձուլել Թուրքիզմի ղովուրդների, ձգտելով բոլորին ուծացնել գաղափարախոսությանըզուգընթաց առաջ էր քաշվում պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունը, որը ի տարբերություն պանիսլամիզմի, որում առաջն ձգնային էր համարվում կրոնը, այստեղ առաջնային էր համարում լեզուն տում էր թուրքերի գլխավորությամբ միավորել թուրքալեզու բոլոր Ժողովուրդներին Ա միջերկրականի ափերից մինչե, Չինաստան ընկած տարածքների վրա հաստատել համաթուրքական պետություն: Որպես ազգային գաղափարախոսությանդրսնորման ձներ են նացիոնալիզմը (ազգայնական) ու սիոնիզմը: Հզոր ու մեծ ազգերի նացիոնալիզմը

վերջին հաշվով հանգում

շովինիզմի

ազգային բացառիկություն

է քարո-

զում, իր ազգը վեր դասելով մյուսներից: Փոքր ազգերի նացիոնալիզմը հիմնականում ինքնապաշտպանության նպատակ ունի, հակադրվում է շովինիզվին, արտահայտում է համազգային շահեր, նպաստում է ազգային ինքնա-

գիտակցության զարգացմանը ն դառնում է ազգի գոյատնման հիմնական երաշխիքը: Ազգայնական գաղափարախոսության մեջ ներառվում են տվյալ ազգին բնորոշ մի շարք դրական հատկանիշներ, միասնական ազգային մտածելակերպն ու հոգեբանությունը, հպարտությունն ու արժանապատվությունը, պատմական անցյալն ու մշակութային արժեքներըԱ այլն: Նշենք, որ ազգայնական գաղափարախոսությունը բնորոշ է գրեթե բոլոր ազգերին, ունենալով, անշուշտ, իր դրսնորման ամենատարբեր ձները: Ազգային գաղափարախոսության առանձնահատուկ տեսակ է սիոնիզմը: Լինելով որպես հրեական ազգային գաղափարախոսություն, սիոնիզմը պնդում է, որ աշխարհի բոլոր հրեաները միասնական ազգ են, որ հրեաներն են Աստծո ընտրյալ ազգը, իսկ մնացած ազգերը «գոյեր» են Ա պետք է ծառայեն հրեաներին: Սիոնիզմի հիմքում ընկած է ինչպես արյան ընդհանրության, այնպես էլ կրոնի ընդհանրությունը` Եհովայի պաշտանմունքը, որ Իսրայելի աստվածն է համարվում: Սիոնիզմը իր դրական ազդեցությունը ունեցավ հրեա ժողովրդին միավորելու Ա Իսրայելի պետության ստեղծման գործում, սակայն միննույն Ժամանակ բացառիկ դեր վերապահելով հրեական ազգին Ա արհամարհելով մյուս ազգերին ձեռք է բերել ազգատյաց բնույթ, հատկապես իր հարնան ժողովուրդների նկատմամբ: 5.

ու Ազգային ազատագրական պայքարի հիմնական խնդիրներն առանձնահատվկություններըարդի աշխարհում

Դարեր շարունակ հարյուրավոր ազգեր, ազգույթներ ու ժողովուրդներ պայքարել են իրենց գոյատնման ու ապրելու իրավունքի համար, անհաշտ են մղել իրենց շահագործողների, նվաճողների ու գաղութարարպայքար ների դեմ: Վերջին 500 տարիների ընթացքում աշխարհում տեղի է ունեցել ավելի քան 275 պատերազմ, որից մոտավորապես 95-ը ունեցել է ազգային ազատագրական պայքարի բնույթ: Ռմանք պայքարել են օտարների լծից ազատագրվելու Ա անկախություն ձեռք բերելու համար, ոմանք էլ պայքարել են ընդամենը ոչնչանալու, չձուլվելու Ա իրենց ազգային ինքնությունը պահպանելու համար: Ուժեղ, կենսունակ ու կազմակերպված ազգերն ու Ժողովուրդները կարողացել են ոչ միայն դիմանալ ու գոյատնել, այլն ծաղկել ու զարգանալ, ստեղծել իրենց անկախ պետությունը: Իսկ տասնյակ ու հարյուրավոր փոքր ու թույլ, տկար ու հետամնաց ազգեր, ազգույթներ ու ցեղեր չկարողանալով հակադրվել վերահաս վտանգին, կամ ենթարկվել ու դարերով ստրկացվել են նվաճողների կողմից, կամ ոչնչացվել ու անհետացել են պատմության թատերաբեմից:

պայքարի հիմնաԲոլոր ժամանակներում էլ ազգային ազատագրական որի ազգի գոյուառանց է նվաճումը, անկախության կան նպատակը եղել անպայման վերաբերում է: չի խոսքը Անշուշտ, վտանգված թյունը միշտ էլ ու պատժողովուրդներ անկախ պետություն ունենալուն, որին շատ ազգեր ժողովուրդշատ ձգտումը րաստ չեն Ա չեն էլ ձգտում դրան: Անկախության ապրեների համար ազգային ինքնությունը պահպանելու, արժանապատիվ դեպԱյս կազմում: պետության լու նշանակություն ունի, թեկուզ բազմազգ են իրավահավաու պայքարում ազգույթները քում ժողովուրդները, ազգերն

սարության, ճնշումից ու շահագործումիցազատվելու համար: մեծ վերելք ապրեց 19-րդ Ազգային ազատագրականպայքարը առավել Ա ամբողջ աշխարդարի վերջերին Ա 20-րդ դարի առաջին կեսին ծավալվեց համաշխարհային հով մեկ: Հասարակության զարգացման աստիճանը, մասշտաբով հասարակության մեջ տեղի ունեցած քաղաքական տեղաշար-

(1914զարգացումները(համաշխարհայիներկու պատերազմները սոցիալիզմի համաշխարհային հեղափոխությունները, 1939-1945), այնհարաբերություններում համակարգի առաջացումը Աայլն, միջազգային

ժերն

ու

գոյուպիսի փոփոխություններէին առաջացրել, որ գաղութատիրության թյունը ավանդականձնով դարձել էր անհնարին: 20-րդ դարի հիսունական թվականներին պաշտոնապես հայտարարվեց փլուզման մասին: Տասնյակ ազգեր

գաղութատիրության համաշխարհային

Ժողովուրդներ երկարատԱ պայքարի շնորհիվ, թոթափելով գաղութային ազգային պետուլուծը, ձեռք բերեցին անկախություն, ստեղծելով իրենց ու

թյունները:

քաղաքական անկախուՍակայն, ինչպես ցույց տվեց պատմությունը, ժամանակ գաղուերկար ձեռք բերելով, դեռես թյուն Ա պետականություն ու շահագործումից, չդարճնշումից թացված Ժողովուրդները չազատվեցին փոխարինետիրապետությանը ու Քաղաքական անկախ: ձան ինքնուրույն ու ժողովուրդներին ճնշելու Ա շահագործելու, նրանց լու եկան փոքր ազգերի ու մեթոդներ, որը ստացավ ներգաղուկախյալ վիճակում պահելու նոր ձներ ձեռք բերելով քաղաթատիրություն անվանումը: Տասնյակ պետություններ շնորհանկախությունը քական անկախություն (իսկ ոմանց էլ քաղաքական էլ ֆինանսատնայսօր մինչն կողմից), վեց հենց գաղութատեր պետության տերերից, կամ նրանց տեսական կախման մեջ են մնացել իրենց նախկին վերջիններիս հադառնալով պետություններից, հզոր փոխարինած ավելի մար էժան հումքի Ա աշխատուժիաղբյուր: գաԲանն այն է, որ տասնամյակներ շարունակ տիրելով տվյալ երկրին, հիմնաերկրի է այդ կենտրոնացնում ղութատեր պետությունն իր ձեռքում հիմնական աղբյուրկան տնտեսական լծակները, ազգային հարստության Ա այլն: ձետագայում ճանաչելով միջոցները հիմնական ները, ֆինանսական պետությունըիր ձեռքից բաց չի գաղութատեր տվյալ երկրի անկախությունը, վիճակում պահելու ն նրա թողնում այդ երկիրը, տնտեսապես իրենց կախյալ ինչի համար էլ ազգային հարստությունը թալանելու հնարավորությունը,

ձգտում է ցանկացած միջոցներով ինչքան հնարավոր է երկար պահել իր

սերկայությունը տվյալ երկրում: Այդ նպատակին հասնելու համար էլ հենց նախկին գաղութատեր պետության իշխանությունները հովանավորում, աջակցում ու կաշառում են նախապես իրենց կողմը գրաված տվյալ երկրի ազգային վերնախավին, օգնում են նրանց զավթել իշխանությունը, որոնք հետագայում հլու հնազանդ ծառայում են իրենց տերերին: Ահա հենց այս դրածո ուժերի օգնությամբ էլ հզոր պետությունները շարունակում են իրենցից կախյալ վիճակում պահել Ա կողոպտել այդ երկրի ազգային հարստությունները, միննույն Ժամանակ նրանց պարտադրելով իրենց ցանկալի քաղաքականության իրականացում: Բնական է, որ այդպիսի կախյալ վիճակը թույլ չէր տալու նորանկախ պետություններին զարգանալու, առավել Աս, որ այդ զարգացմամբ ոչ միայն շահագրգռված չէին հզոր պետությունները, այլն բոլոր միջոցներով խանգարում էին նրանց հնարավոր զարգացմանը: Առավել ծանր է այն ժողովուրդների վիճակը, որտեղ հզոր տերությունների կողմից իշխանության են բերվում ապազգային դրածո ուժեր, որոնք դառնալով օտար ուժերի կամակատարներ իրենց ժողովրդին դնում են կրկնակի ճնշման ն շահագործման վիճակում: Փաստորեն գաղութատիրությունը ոչ թե վերացավ իր իրական իմաստով, այլ կերպարանափոխվեց, ձեռք բերեց ավելի «քաղաքակիրթ» ձն: Այսինքն, բացահայտ գաղութատիրությունը փոխարկվեց քողարկված, ավելի նուրբ ու նենգ գաղութացմամբ, քաղաքական տիրապետումը փոխարկվեց ֆինանսա-տնտեսական տիրապետմամբ, քաղաքական ազդեցության ոլորտները զուգակցվեցին տնտեսականով: Բռնության միջոցների (բանակ, ոստիկանություն Ա այլն) կիրառման փոխարեն նոր ու նախկին տերերը սկսեցին կիրառել տնտեսական ու ֆինանսական միջոցներ ու լծակներ, որը ավելի քաղաքակիրթ ու ընդունելի ձա էր համարվում: Տվյալ երկրի վրա իշխելու, տիրապետելու այդպիսի մեթոդների կիրառումը շատ ավելի էժան ու արդյունավետ էր ներգաղութատեր պետության համար, Ա իր տեսանելի կողմով համապատասխանում էր միջազգային ընդունված նորմերին, առավել Աս, որ ֆինանսական ս տնտեսական ձեռնարկումները այս կամ այն հետամնաց երկրում միշտ էլ ներկայացվում են որպես հզոր պետության կազմից ցուցաբերած մարդասիրություն, տնտեսական օգնություն, աջակցություն Աայլն: Նշված առանձնահատկություններից ելնելով կարելի է ազգային ազա'տագրականպայքարի արդի դրսնորումները, ըստ նրա առջԱ դրված խնդիրների, բաժանել երեք հիմնական ուղղությունների: 1. Դեռնս կան ազգեր ու ժողովուրդներ (քրդեր, պաղեստինցիներ, չեչեններ Ա այլն), որոնք ձգտում են օգտվել ազգային ինքնորոշման միջազգայնորեն ընդունված իրավունքից ն- դուրս գալով այն պետության կազմից, որում նրանք գտնվում են, ստեղծել իրենց ազգային անկախ պետականությունը: Այս պարագայում հարցի արդարացի լուծումն այն է, որ եթե ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքի իրականացումը բխում է ամբողջ ազգի

շահեր հետապնդող շահերից Ա դա նրա ցանկություննէ, այլ ոչ թե որոշակի է օգտվի այդ պետք ժողովուրդը այդ նեղ խմբի ցանկություն, ապա փորձը, միջազգային պատմական տվեց իրավունքից: Սակայն, ինչպես ցույց շատ հաճախ սկզբունքը ինքնորոշման ազգային մեջ քաղաքականության ու ցանկուիրականացվումէ քաղաքականհզոր ուժերի հայեցողությամբ են զրկվում ժողովուրդներ թյամբ Ա բնական է, որ այդ պարագայում որոշ ուժերը հզոր դրանում որ այդ իրավունքից օգտվել միայն այն պատճառով, պաղեստինցիները՝ շահագրգռված չեն, օրինակ, քրդերը՝ Թուրքիայում, Իսրայելում ն այլն: ու ժողովուրդներ պայքարում 2. Բազմազգ պետության մեջ շատ ազգեր տվյալ պետուեն ոչ թե տվյալ պետության կազմից դուրս գալու համար, այլ Որոստեղծելու, թյան կազմում իրենց ազգային պետական կառուցվածքը ինքնությունը, ազգային շակի ինքնուրույնությունունենալու միջոցով իրենց ն ազգ ավանդույթներնու սովորույթնները պահպանելու որպես մշակույթը, իրավունքի ինքնորոշման ազգային որ ենք, գոյատնելու համար: Արդեն նշել է նան որնէ պետության կազմում ազսկզբունքի իրականացմանձներից են շատ Ժոստեղծումը, որի համար ն պայքարում գային ինքնավարության արդյունահաճախ ղովուրդներ: Նշենք, որ ազգային պայքարի այս ձար շատ ու բախումների լինում: Իհարկե դա չի ու վետ

առանց

սուր

դրսնորումների

է հասնում: նշանակում, որ այդ պայքարը բոլոր դեպքերում հաջողության հարաբերությունազգային ներսում Երբեմն բազմազգ պետությունը, երկրի լուծման անհրաների կարգավորմանն ազգամիջյան հակասությունների փոքր Ժողոշնորհում է իրավունքներ որոշակի ինքն ժեշտությունից ելնելով, պաշտպավուրդներին, ստեղծելով նրանց համար ազգային իրավունքների նության ու նրա հետագա զարգացմանորոշակի հնարավորություններ: զարգացման արդի փուլում շատ Յ Միջազգային հարաբերությունների պայքարի առաջին ազգեր ու ժողովուրդներ ազգայինազատագրական են իրենց Ա ստեղծում անկախություն փուլում ձեռք են բերում քաղաքական անկախություն ձեռք ազգային պետականությունը:Սակայն քաղաքական ու շահագործումից ն բերելով, ժողովուրդները չեն ազատվում ճնշումից կամ են բռնապետության երբեմն չափազանց երկար ժամանակ գտնվում

հզոր ուժերի դրածո

տիրապետությանտակ: Սովորաիշխանությունների

է լինում ոչ թե պետություայդպիսի երկրներում իրականումկայացած վայելող իշխանախմբի աջակցությունը նը, այլ օտար հզոր ուժերի ակտիվ է ծանր սոցիալգտնվում երկիրը տվյալ իշխանությունը: Այս պարագայում է անօրինակատնտեսական պայմաններում,սովորաբար երկրում տիրում բար,

հովանավորու-

նությունը, հանցագործությանաճը, կաշառակերությունն ներքին ու արտաքին ճնթյունը: Երկրի քայքայված ու հետամնաց վիճակը, է անտանելի, աճում է դարձնում շումն ու շահագործումըժողովրդի վիճակը ու իշխանուժողովրդի դժգոհությունն ու ատելությունը տիրող կարգերի ու է բախման հանգեցնում հաշվով վերջին էլ թյունների նկատմամբ, ինչն ու

ու պատերազմնեքաղաքացիական հեղափոխությունների առճակատման,

Այլ կերպ ասած, սկսվում է ազգային ազատագրական պայքարի երկփուլը, որը սովորաբար, ավելի սուր ն անզիջում դրսնորումներէ ունենում, երբեմն պատճառ դառնալով մեծաքանակ զոհերի ու մեծագույն կորուստների: Այս դեպքում Ժողովուրդը պայքարում է ն. տեղական, ն օտար տիրապետության դեմ, ձգտելով տնտեսական անկախության նվաճման ճանապարհով հասնել սոցիալական արդարության հաստատման: Այստեղ ազգային ազատագրական պայքարի հիմնական խնդիրն է քաղաքական իշխանության փոփոխման միջոցով, նախ հասնել ազգային շահեր պաշտպանող իշխանության ձւնավորման, ապա նան այդպիսի իշխանության միջոցով տնտեսական անկախության ապահովման: րի

րորդ

Արցախի ազատագրական պայքարը մաս որպես Հայ դատի բաղկացուցիչ

Շատ Ժողովուրդներ պատմության ընթացքում կորցնելով իրենց պետականությունը դարեր շարունակ գտնվել են այս կամ այն, երբեմն էլ միաժամանակ մի քանի պետությունների տիրապետության տակ: Գերիշխողպետությունները նվաճված ազգին, ժողովրդին ավելի հեշտ տիրելու ն. իրենց կամքին ենթարկելու համար, մանավանդ այն երկրներում, որտեղ իրենց պատմական տարածքների վրա ապրել են էթնիկապես միատար ազգեր, իրենց հայեցողությամբ վերաձնել են նվաճած երկիրը տարբեր վարչական տարածքների, ձգտելով զրկել տվյալ Ժողովրդին միասին ապրելու ն. միասնական լինելու հնարավորությունից, հաճախ տեղահանելով բնիկ ժողովրդին իրենց պատմական տարածքներից ն այդտեղ վերաբնակեցնելով օտարների, հիմնականում նվաճող ազգի ներկայացուցիչների: Այդպիսի պատմանան Հայ ժողովուրդը: կան ճակատագրի բովով է անցել Դարեր շարունակ լինելով տարբեր բռնապետությունների տիրապետության տակ Հայաստանի պատմական տարածքները, ինչպես տարբեր պետությունների միջն, այնպես էլ նույն պետության կազմում, բազմիցս ենթարկվել են նվաճողների կողմից ամենատարբեր վերաձնումների: Գրաված տարածքները յուրացնելու, սեփականացնելու նպատակով նվաճող պետությունը տեղահանել է հայ ժողովրդին իր պատմական տարածքներից, ենթարկել է ֆիզիկական բնաջնջման Ա վերացման: Այդպիսի քաղաքականություն հետեողական են իրականացնել հատկապես թուրքերը ն նրանց կրտսեր եղբայրները` ադրբեջանցիները, որոնց ծրագրած ու իրականացրած ցեղասպանության հետնանքով այսօր առանց հայերի է մնացել արեմտյան Հայաստանը,Նախիջնանը ն Արցախ աշխարհի մեծ մասը: 1918-1921թթ. բոլշնիկյան Ռուսաստանի ն Երիտթուրքերի կառավարության բարեկամությունը հայ կոմունիստների ակտիվ աջակցությամբ նոր արհավիրք դարձավ Հայ ժողովրդի գլխին: Մեկ անգամ Աս Հայոց պատմական տարածքները վերաձնելով ըստ բոլշնիկների Ն բոլշաիկացած թուրքերի հայեցողությամբ, մասնատվեց ու բաժանվեց Թուրքիայի, Ադրբեջանի ն

անունով նվիրաբերվեց Վրաստանիմիջն, մի փոքրիկ կտոր էլ Հայաստան արդարացիգին: դավաճանության նրանց որպես հայ կոմունիստներին, տարածքների պատմական իր հաշտվել չի երբեք ժողովուրդը Հայ է միջազգային տարբեր կորստի հետ ն միշտ էլ այդ հարցը բարձրացրել սահամար, ատյաններում պատմականարդարությունը վերականգնելու անտարբերությանը: է կայն միշտ էլ բախվել աշխարհի հզորների 1988 թվականի փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդականպատգամավորԼՂԻՄ-ը Մայր ների մարզային խորհրդի նստաշրջանը որոշում ընդունեց 15-ին հունիսի թվականի Հայրենիքին վերամիավորելու մասին: Ժողովրդի հայ Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդըարտահայտելով մարզային կամքը, պաշտպանեցԼՂԻՄ-ի ժողովրդականպատգամավորների խորհրդի որոշումը: Վայ ժողովրդի արդարացի պահանջինադրբեջանցիներըպատասխանեԲաքու, Կիրովաբադ ն ցին Ադրբեջանի հայաշատ վայրերում (Սումգայիթ, կազմակերպելով,իսկ այնուհետն ադրայլն) հայ բնակչությանկոտորածներ հարձակվեցին բեջանականխաժամուժը խորհրդային բանակի օգնությամբ տեղահանելով շատերին Արցախի հայկական գյուղերի վրա, նրանցից ն այլն), իրենց պատմական (Շահումյանի շրջան, Գետաշենի ենթաշրջան սկսվեց հայ-ադրբեջանա1980 սկզբներին թվականի հայրենիքից: Այսպես կնքումը, Ա որի հաշտության թ. մինչն տնեց կան պատերազմը,որը փայլուն հաղթանակ տարան, ազաընթացքում հայ ազատամարտիկները

միայն Լեռնային Ղարաբաղը, այլն մի շարք հայկակական տարածքներ: պատմական հրավիրվեց Ժողո2-ին Ստեփանակերտում 1991 թվականի սեպտեմբերի Ա Շահումարզային Ղարաբաղի Լեռնային պատգամավորների վրդական նստաշրջան, որտեղ ընդունվեց մյանի շրջանի խորհուրդների համատեղ Ղարաբաղի ՀանրապետուԼեռնային վրա հռչակագիր նշված տարածքների շրջանակնեԱմեն էր արվել օրինականության ինչ մասին: թյան ստեղծման ն միջազգային այլ սկզբունքների սկզբունքի ինքորոշման ազգային րում, անցկացված համապատասխան,ինչը վավերացվել էր այդ տարածքներում մարմինների իշխանության ու շրջանի Շահումյանի հանրաքվեովԱ ԼՂԻՄ-ի հետագայում ինչպես Սակայն 1988-1991թթ. ընդունած որոշումներով: կարգավորմաներաշպարզվեց, այն ոչ միայն չդարձավ Արցախյանհարցի ու անլուծելի: Պավանաբար. ինչ որ խիք, այլն հարցը դարձրեց ձգձգվող ձեռնատու էր Արցախի հարցի միջազգայուժերի (ն' ներքին, Ա' արտաքին), ներքին խնդրից այն վերածվեց միջազգանացումը: Հայաստան-Ադրբեջան միջազգային ուժերին: յին խնդրի Ա նրա լուծման իրավունքը վերապահվեց ճանապարհով կիրառման սկզբունքի Քանզի հայտնի է, որ ինքնորոշման է միայն միջազգային հանրույթի կողհնարավոր անկախությունձեռք բերել դեպքում, այս դեպքում մից ինքնորոշվողի ընդունած որոշումը ճանաչելու սուբյեկտ, ասել է թե քաղաքականության միջազգային Արցախը որպես են տվել ցույց հետո: ինչպես Սակայն անկախ պետություն, ճանաչելուց

տագրելով

ոչ

Վերջին շրջանի միջազգային քաղաքական զարգացումները ազգային ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքի նկատմամբ միջազգային հզոր ուժերի հրենց յուրահատուկ վերաբերմունքն ունեն ս միշտ էլ ելնում են իրենց սեփական շահերից, ինչն էլ հարցի լուծման ժամանակ միշտ էլ առաջացնում է երկակի մոտեցում, նայած թե տվյալ դեպքում ազգային ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումով ինչքանով են շահագրգռված հզոր պետությունները Օրինակ. Երբ արնմուտքին ձեռնտու էր Խորհրդային Միության կործանումը, նա չափազանց արագ ճանաչեց ԽՍՀՄ կազմից դուրս եկած հանրապետությունների անկախությունը, նույն բախտին արժանացավ նան ձարավսլավիան: Արցախի անկախության ճանաչմամբ հզոր պետությունները ոչ մի շահագրգռվածություն չդրսնորեցին: Եվ տեղի ունեցավ այն, ինչին ձգտում էին Արցախյան հարցը միջազգայնացնել ցանկացող ուժերը: Արցախի հարցը դարձավ միջազգային հզոր ուժերի ձեռքին խաղաքարտ այս տարածաշրջանում իրենց շահերն ու ազդեցության ոլորտները պաշտպանելու համար: Բնավ էլ արդարացված, ինչ որ տեղ էլ հասկանալի չէր, թե ինչու Ա ում ջանքերով 1988թ. փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի նստաշրջանի Ա նույն թվականի հունիսի 15-ի ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի որոշումը ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի վերամիավորվելու մասին մի կողմ նետվեց նեառաջ քաշվեց ԼՂԻՄ-ի անկախության հարցը: Ձէ որ Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու պահանջը նույնպես ազգային ինքնորոշման իրավունքի իրականացման դրսնորում էր, ինչը առաջ էր քաշվել Արցախի Ժողովրդի կողմից, միջազգային բոլոր նորմերին համապատասխան Ա ընդամենը նպատակ ուներ վերականգնելու Հայ ժողովրդի ոտնահարված իրավունքները: Այս դեպքում հարցի լուծումը կախված կլիներ երկու պետություններից, որը պետք է անպայման լուծվեր խաղաղ, թե ոչ խաղաղ ճանապարհով: Ուստի, եթե Արցախի անկախության հարցը դրված չլիներ, այն կարելի էր արդեն լուծված համարել, նույնիսկ եթե Ադրբեջանը համաձայն չէ այդպիսի լուծման հետ: Չէ որ Վայ ժողովուրդն էլ երբեք համաձայն չի եղել նրա պատմական տարածքների ապօրինի բռնազավթման, մասնատման ու այլոց նվիրման հետ: Հայ ժողովուրդը հազարավոր զոհերի Ա արյան գնով կարողացավ պաշտպանել իր իրավունքը, ազատագրելով իրենից խլված պատմական տարածքների մի մասը Ա վերականգնել արդարությունը Ինչու՞, ուրեմն հարցը միջազգայնացվեց, որի արդյունքում կարող է արյան գնով ձեռք բերածը նորից կորցնել: Այսօր, արդեն, հետնելով բանակցությունների գործընթացին, կարելի է եզրակացնել որ ինչպիսին էլ լինի Ղարաբաղյան հարցի լուծումը, այն հայ Ժողովրդին ձեռնտու չի լինելու, քանզի փոխզիջման տարբերակի ընդունումը արդեն նշանակում է հայ ժողովրդի ազատագրած պատմական տարածքների որոշ մասի զիջում հակառակորդին: Մյուս կողմից, մենք նման մոտեցմամբ մեզանից օտարում ենք Նախիջնանի հարցը լռությամբ ընդունում ենք նրա մեկընդմիշտ կորուստը:

առաջացման պատճառներըն Ազգամիջյան հակասությունների լուծման միջազգային սկզբունքները

Ժողովուրդները դարեր շարունակ ապրելով կողք-կողքի միշտ չէ, որ հաշտ ու խաղաղ են գոյակցել: Գոյատնման Ա ինքնահաստատման անհրաժեշտությունը ազգերին ստիպել է հակադրվել իրար, առճակատվել ու բախվել երբեմն էլ անվերջանալի ու անընդհատ կրկնվող պատերազմներ մղել իրար դեմ: Երկարատն դարերի ընթացքում հարնան ազգերի, պետությունների միջն իշխող հարաբերության ձնը, հիմնականում, եղել է ենթակայությունն ու տիրապետումը: Այդ պարագայում խաղաղ գոյակացությունը տնել է այնքան ժամանակ, քանի դեռ նվաճված ժողովուրդը հանդուրժել է Օտարների տիրապետությունը Ա չի ձգտել ազատագրվելու նրա լծից: Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, այդպիսի խաղաղ գոյակցությունը միշտ էլ ուղեկցվել է ներքին հակասություններով Ա անկայուն է եղել, քանզի ճնշված ժողովուրդները միշտ էլ ձգտել են ազատագրվել ու անկախվել օտարների լծից: Ռրոշ ազգերի, պետությունների գոյատնման, ինքնահաստատման Ահզորացման հիմնական պայմանը եղել է այլոց ունեցվածքի Ա տարածքների զավթումը, այդ ժողովուրդների ստրկացումը, երբեմն էլ ձուլումն ու ոչնչացումը: Մյուսները ստիպված են եղել անընդհատ պայքարել իրենց գոյատնման համար: Գոյապայքարի երկար դարերի ընթացքում որոշ ազգեր ծաղկել ու հզորացել են մյուսների հաշվին, ոմանք էլ ի հաշիվ իրենց կազմակերպվածության աստիճանի, ազգային ավանդույթների ու սովորույթների, դավանանքի ու գաղափարախոսության, ստեղծած ազգային մշակութային արժեքների, հատկապես լեզվի, գիր գրականության պահպանման շնորհիվ կարողացել են օտարների տիրապետության տակ մի կերպ գոյատնել, պահպանելով իրենց ազգային ինքնությունը, իսկ որոշ ազգեր ու ժողովուրդներ էլ չդիմանալով պատմության փորձություններին ոչնչացվել ու անհետացել են պատմության թատերաբեմից: Այսպես առաջացել են թույլ ու հզոր, զարգացած ու հետամնաց ազգեր, որոնց միջն միշտ էլ առկա են եղել հակասություններ, թշնամանք, իսկ երբեմն էլ պատմականորեն ձենավորված ատելու-

թյուն: Ազգամիջյան հակասությունների

են » »

բնույթի ուսումնասիրությունները թույլ տալիս առանձնացնել դրանց հետնյալ պատճառները. հիմնական տարածքային պահանջատիրություն Ա անկախության ձգտում, պատմականորեն ձնավորված հարաբերություննր Ա պատմական

հիշողություն.

ազգային ս կրոնական պատկանելիություն: Կարելի է նշել նան այնպիսի պատճառներ, ինչպիսիք են ազգերի զարգացման տարբեր մակարդակները, հնարավորություններն ու կարողու: թյունները, արժեքային ու քաղաքական կողմնորոշումները Ա այլն: Կանգ առ« նենք դրանցից հիմնականների քննարկման Ա վերլուծության վրա: »

Այսօր դժվար թե գտնվի մի ժողովուրդ կամ ազգային պետություն, որը հարնան երկրի նկատմամբորնէ պահանջ

չներկայացնի,ինչը հիմնականում տարածքային բնույթի է (խոսքը վերաբերում է իրենց պատմական տարածքների վրա ապրող ժողովուրդներինու ազգերին): Դա է պատճառը, որ այսօր շատ պետություններիմիջն հակասությունների առաջացման հիմնական պատճառներիցմեկը վիճելի տարածքներն են, որի դեպքում երկու կողմերն էլ համոզված պնդում են, որ տվյալ տարածքներիօրինական տերերը իրենք են Ա ձգտում են վերականգնելիրենց իրավունքներըայդ տարածքների վրա:

Տարածքային պահանջատիրության հիմքի վրա ծագած հակասությունները ավելի սուր բնույթ են ընդունում այն ժամանակ, երբ անկախությունը կորցրած ժողովուրդը փորձում է օգտվել ազգային ինքնորոշմանիրավունքից ն ստեղծել իր ազգային անկախ պետությունը: Այս դեպքում այն պետությունը, որի կազմում է զտվում տվյալ ժողովուրդը, սովորաբարդեմ է լինում այդ ճանապարհովխնդրի կարգավորմանը, այդ գործընթացը դիտելով որպես իր տարածքային ամբողջականության խախտման դրսնորում: Եվ բնավ էլ պատահական չէ, որ արդի շրջանի ազգամիջյան հակասություն-

ների, բախումների,առճակատումների, իսկ ավելի ընդհանուրձնով ասած, ազգային ազտագրական պայքարի հիմնական պատճառներիցմեկը հենց տարածքային հարցն է: Մի դեպքում իրենց պատմական տարածքներիվրա իրավացիորենինքնորոշվելու իրավունքիցօգտվել են ցանկանում այդ տարածքում ապրող, բայց Ժամանակին նվաճված բնիկ Ժողովուրդները, օրինակ` չեչենները

Ռուսաստանում,աբխազները՝Վրաստանում, հայերը՝ ԱդրբեջանումԱ այլն, է այդ երկրներում ազգամիջյան հակասությունների սրման այլ դեպքում, այս կամ այն պետության տարածքի որոշակի մասում աստիճանաբար մեծամասնությունկազմած եկվոր ժողովուրդներն են ձգտում դառնալ այդ տարածքներիօրինական տերերը Ա ստեղծել իրենց ազգային պետական կառույցները, օրինակ թուրքերը՝ Բոսնիայում, Ա այլն: Քիչ են այն դեպքերը, երբ պետություններըկամովին են համաձայնվում անկախությունշնորհել ինքնորոշվելցանկացող ազգերին: Իսկ արդյունքում միշտ էլ անխուսափելիէ դառնում անջատողականԱ կենտրոնաձիգուժերի բախումն ու տեղական բնույթի պատերազմները կենտրոնականիշխանությունների Ա ազգային ուժերի միջա: Ազգամիջյան հակասությունների հիմնական պատճառներից է նան հարնան ժոդովուրդներիմիջ, պատմականորեն ձնավորված հարաբերությունները, հատկապես,երբ խոսքը վերաբերում է իշխող Ա նրա տիրապեինչն էլ դարձել պատճառ: Մեկ

ալբանցիները՝ Կոսովոյում, թուրքերը՝ Նախիջնանում

տության տակ գտնվող ժոդովուրդների հարաբերություններին: Իշխող ազգի կողմից ճնշված Ժողովրդինկատմամբվերաբերմունքը տարբեր դրսնորումներ ունի: Այն կարող է ունենալ տնտեսական շահագործման կամ քաղաքական ճնշման բնույթ, ազգային հալածանքի ու իրավազրկմանբնույթ, Ա ուղ355

թիմ Դրո իրեց Եթե Աո կատմամբ: ո ազգերի վերաբերմունքի ճնշված ազգերի վերաբէլու պատասխան է, բնույթ կամ քաղաքական ո աոստեսական հակադիր ազգերի միջն նախկինում երկու հակասությունների րն հաղթահարումրց դրանց նԸստ

ղակի ազգի ոչնչացման ու վերացմանբնույթ: րած Ք

ապա

հետո

են, կոտորում են, որովհետե Թուրք չեն, այսինքն ազգային պատկանելիության պատճառով: Ազգային հալածանքի այս դրսնորումը ամրագրվելով հալածված ազգերի հիշողության մեջ, իրական պատճառ է դառնում ազգամիջյան հակասությունների առավել սուր դրսենորումների(հակակրանքի, ատելության, անհանդուրժողականության) համար: Նշենք, որ ազգային պատկանելիության Ա կրոնական գործոնի հիմքի վրա ծագած հակասությունները բնորոշ են գրեթե բոլոր երկրներին: Սակայն նկատելի է, որ ժողովրդավարության սկզբունքներով գործող պետություններում այն շատ թույլ է արտահայտվածԱ կախված ժողովրդավարության սկզ բունքների հաստատման մակարդակից ազգամիջյան հակասություններն էլ չնայած նրանք մուսուլմաններ

ատ հար ադրամտան Անա իկա Հայաստանազգերի ճնշված Ար ԱԱ իշխող բակ Պորտուգալիա-ք րազոլին, Պարսկսատան, իրավազրկելու, միր ըտ հալածելու, ճնշված միջն ազգերի պատմադեպքում հարաբերությու այս մատնել մոռացության տալիս չի է կրում, այ դեռ հիջողությունը ժամանակ չիհաստատվել ովրդավարությունը կամ ձնական բնույթ կան երկար կոտորածները, կորուստներն ստորացումները երկրներում ազգային պատկանելիության կրոնական գործոնը ազգամիջկրած ատելություն իշխող ազգի Արավորթ ՄԷհակակրանք տերտերի հրատապ էդայուն հաաաաաաամրագրված անան տառա պր երկար հիշողությունը Ն ն զա սերուդներին, ժամանակ կատվո Կմ ներում ածմշակուամն երկ երհ րի միջ համերաշխության խաղաղության

կարող են հաստատվել նորմալ, նույնիսկ Ե ներ: Այդպիսի օրինակներ շար Ն

ա-

Ֆրա

ն ույթ,

ստորաց-

են

կր

րը

Մե

թույ

նքնեղն րս

խանգարումէ

ազգ

ղոկրդ

ու

Ո ու

րություսը

կնիախանւիը

հաստատ-

ու

այդ

կոատատյւկ ԿԼ ուց

Պա

սրվ

սրու,

անցում Րա ցուն

ե ող

սովորույթների, ազգային առանձնահատկությունների տարբերությունները կարող են նպաստել ինչպես ազգամիջյան հակասությունների սրմանը, այնպես Էլ թուլացմանն ու վերացմանը: Վաղուց անցել են այն ժամանակները, երբ ազգերի ու պետությունների միջ, ծագած հակասությունները համարվում էին նրանց ներքին գործը, Ա հմականու հատու,

է Ա Պարսկաստանի, նի, Ա Ռուսաստանի, մանը: Օրինակ՝ Հայաստանըեղել Պարսկաստանի,ոչ ոչ Սակայն տակ: Թուրքիայի տիրապետության նկատմամբ Հայ նս ժոդովուրդների երկրների այդ Ռուսաստանի, առավել

Սն րւՍակայն աատատե ն

Ժողովուրդըատելություն Հն ա

ծԱհե

թային արժեքների, ավանդույթների

երբեք

րուս,

Ան-

Ա. այդ միջն

բսույթ

ու

ն ու

դսռ չ

ու

իո

եաամատատտ ա առի կին սարան արտատաանանոառոդւ տաք մակերպված Այսօր աշխարհում չկան մեկուսացված պետություններ ցանկացած ր գցանութ.ղական բնույթի ծագած ազգամիջյան հակասություն, լինի հարնան պե երռական ջարդերը, իրագործած հիշողու հրաժարումը ատելություն բջիջներում արյան Ա վանաբար տությունների միջն, թե բազմազգ պետության մեջ ազգային պետական յան, մտածողության, հավանաբար երկար տեսակի նկատ ությու

նիկա-

ողո

բար

են

նան

հա

մամբ,

: Ն հավանՆ ար աեն: հայ-թուրքավա ն լ ինել Ազգամիջյանհակասությունների կարող ր ԱԱ գործոնները: Ա պատկանելիության

ժա-

առաջացրել մարդկային այդ ուժելի վիրավորանքներն ներել իրեն մանակ չկարողանալով ունների հիմքում որ Նշենք, ու կորուստները: թ) էլ հավասարապես առկ նշված երկու պատճառներն նան ազգա-

կրոնական էլ (իայեր Ժոդ տակ եղած բոլոր ժողովուրդներն Թուրքիայի տիրապետության են ազգային հալածանքի,այն Ա ենթարկվել այլն) հույներ, քրդեր, ասորիներ Ա ծրագրվածձնով, ինչը թուրքիզմի գակազմակերպված ԷՐպետականորեն

յին

իրականացման ղափարախոսության հական ԱԱ

այ նարար,

դա

տե-

կազմավորումների Ա կենտրոնական իշխանությունների միջն, իսկույն դառնում են միջազգային հանրույթի քննարկման Ա հետաքրքրության առարկա: Բանն այն է, որ յուրաքանչյուռ պետություն ՄԱԿ-ի, այս կամ այն միջազգալին կազմակերպության, միջպետական միավորումների ու դաշինքների անդամ է, տնտեսական Ա քաղաքական հարաբերություններով կապված է շատ երկրների հետ, ինչի շնորհիվ, ինչպես ինքն է դառնում այդ դաշնակից երկրների շահերի ու ազդեցության ոլորտը, այնպես էլ այդ պետություններն են դառնում նրա շահերի ն ազդեցության ոլորտը: Այնպես, որ ցանկացած պետության մեջ տեղի ունեցող իրադարձություն այսպես, թե այնպես շոշափում է այդ պետության դաշնակիցների շահերը, ինչը անտարբեր չի թողնում նան այն միջազգային կազմակերպություններին, որին անդամակցում է տվյալ պետությունը: Առավել նս, որ ցանկացած տեղային բնույթի ազգամիջյան կամ միջպետական հակասություններ, վերածվելով պատերազմի, կարող են հակասության մեջ ներքաշել կողմերի դաշնակիցներինԱ տեղային բնույթի պատերազմները կարող են վերածվել պետական խմբավորումների միջա

ատճառ ուներԲորեւհիմնական ուղեկցինչը երբեմն ժոդովուրդների ատկանելիությունը: չլինելը, ԽԱԿ Գայերին, Պույներինթուրքերը կոտորումէին

կան նշանաբանն էր Թուրքիան թուրք

այսինքս

ազգ

ույ վել է նան կրոնականգործոնով: Հայերին, նր համար նախ մ առաջ նրա էին, քրիստոնյա նրանք ոչ թե նրա համար, որ են քրդերին, այսօր կոտորում որ նրանք թուրք չէին, այլ ազգ էին: Թուրքերը

այլ ն

պատերազմի, պատերազմի,ինչը կարող տանել դեպի համաշխարհային է դառնալ արդի կարող այն քանզի կարելի, տալ չի որը ոչ մի կերպ թույլ հասավերջին պատերազմը, դառնալով մարդկայի քաղաքակրթության

ԳԼՈՒԽ

Անհատը ն

րակությանկործանմանպատճառ: հանրույթը Ահա, այս վտանգի գիտակցումից ելնելով էլ միջազգային մեջ միաորի հանձինս ՄԱԿ-ի Ա այլ միջազգային կազմակերպությունների, Ա ընդունել են մ շակել պետությունները, վորված են աշխարհի գրեթե բոլոր ու սկզբունքներ, որոնք պարտադիր մի շարք միջազգայիննորմեր են ազգամիջյան Ա միջպետակա դարձել համար, բոլոր պետությունների սկզբունհակասություններիկարգավորմանհիմնական միջոցներ: Այդպիսի ազգային ինքնորոշքներից են մարդու իրավունքներիպաշտպանության, պահպանման,պետուման իրավունքի, տարածքայինամբողջականության թյունների ներքին գործերին չմիջամտելու, ծագած հակասությունները բանակցություններիՃանապարհով կարգավորելու ղաղ փորձ է արվում կարգավորել Այսօր այդ սկզբունքների կիրառման միջոցով նան Արցախյանխնդիրը:

արի

խա-

ՏԱՍՆՉՈՐՍԵՐՈՐԴ

քաղաքականությունը:Քաղաքականլիդերություն

քաղաքական վերնախավ (էլիտա)

Անհատը որպես քաղաքականության սուբյեկտԱն օբյեկտ

Անհատի ըմբռնումը ինչպես հասարակության զարգացման տարբեր փուլերում, այնպես էլ հասարակական տարբեր գիտություններում տարբեր Է: Հին աշխարհում Արիստոտելը մարդուն համարում էր քաղաքական էակ, ելնելով այդ ժամանակներում Հունական քաղաք պետությունների կառավարման գործերին քաղաքացիների ազատ ու ակտիվ մասնակցության իրողությունից: Միջին դարերում մարդը հիմնականում դիտվում էր որպես կրոնական էակ, ինչը արդյունք էր եկեղեցու անսահմանափակ իշխանության հաստատման ն հասարակության մեջ կրոնական նորմերի տիրապետմանը: Վերածննդի Ժամանակաշրջանի ազատության Ա հումանիզմի գերիշխող մտածելակերպը մարդուն համարում էր որպես բնության զարդը: Բնորոշելով նրան որպես բանական էակ: Մեր ժամանակներում լսելի են այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են առոատրականմարդ, գործարար մարդ ն այլն: Փիլիսոփայության մեջ անհատ է համարվում ինքնագիտակցությամբ են համարում բոլոր օժտված մարդը, հոգեբանները անհատ մարդկանց առանց տարիքային տարբերության: Քաղաքագիտության մեջ անհատի ն հասարակության փոխհարաբերությունները ուսումնասիրվում է իշխանության ւ իշխանական հարաբերությունների նկատմամբ անհատի վերաբերմունքին Ա դրսնորած քաղաքական վարքագծին առնչվող հարցերը: Այս դեպքում, խոսքը վերաբերում է, ոչ թե ընդհանրապես անհատին, նույնիսկ եթե նա օժտված է բարձր ինքնագիտակցությամբ, այլ այնպիսի անհատի, որի գործունեությունն ու վարքագիծը ուղղակիորեն առնչվում են քաղաքականությանը, այսինքն կապված են իշխանության Ա իշխանական հարաբերությունների ողջ համակարգի հետ, սկսած իշխանության ձոավորման գործըվթացից, նրա գործունեության վրա ազդելուց մինչն, իշխանության լծակների օգտագործման ողջ համակարգը: ձետնաբար, այստեղ խոսքը վերաբերում է քաղաքական անհատի մասին: Այսօր հասարակության Ժողովրդավարացման պայմաններում առավել շատ խոսվում է քաղաքական անհատի մասին, որպես հասարակության քաղաքական կյանքի ամենակարնոր ն ազդեցիկ մասնակցի: Սակայն պարզ է, որ մարդը միշտ ն ցանկացած տարիքում չէ, որ մասնակից է դառնում հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձություններին Լ գործընթացներին, ն միշտ չէ, որ գիտակից ու ակտիվ մասնակցություն է ունենում դրանց: Ուստի քաղաքական անհատի մասին խոսելիս, պետք է նկատի ունենալ անհատի կոնկրետ վերաբերմունքը քաղաքականության նկատմամբ, քաղաքական գործընթացներում նրա գիտակցված ներառվածությունը, նրա քաղաքական հասունությունն ու ինքնագիտակցությունը,

սկզբունքեսրը:

Գրականություն

քքթաւո1Օ.8., Աուռքու /.Շ.

ՈԾոււօոօոտ.

Ոռաոօ7օՌ5.

ը ոււօոօ

ԱԾոաւաՎՇՇոու

1...

30108

8.71, 30084

11օուօոօում

ԽԼ 1999

118. ԼԼՇոուօոօ-ո

ԻԼ. 1999

քօյե թողուԻ/.Ի.19991997 Ճ.4Ճ.

թան

7ՆՇ.

Խոօածրո եօթ: ԽԼ.

16618 լ Չումումօոծշ

օո08ճքե.

01611.

յ.»

1օօքտա ՈՅԱՔՑՕՔԱՈԵՒԵԼՇ Է715757/քթ4: ԽԼ 1995 ՈՕՏուտուօ8 7.Ճ. Էօօոօոոոն.

Ց.

քոռ

40. 41.

ՎԵղօոօրտ.

ՕՕԼԷԼ 785ոօԲ8

ՂՕԱՇաւօ 7-1.

ԸՏԽՇՌԱ: Լ )Օ.

Ը6օքոու Կօթույմնքօոաեու

դ05080քօդ.

հ.

10Կ

Ըօտաօ3015. 81. 1995 Խ/. 1997 Աօոտատծօեճտ օ186115ԵՒ061Ե 001166184.

Հարությունյան է. Ա. Անցումային հասարակությունը գործունեությանհամակարգ. Եր. 2000. տրանսֆորմացիոն

«ր»

որպես

քաղաքական վարքագծի դրսնորման առանձնահատկություններն ու շարԺառիթները ն այլն: Երբ Կանտը ասում էր, որ մարդը անհատ է դառնում շնորհիվ ինքնագիտակցության, որը նրան տարբերում է կենդանիներից ն է տալիս իր «Ես»-ը ազատորեն ենթարկել բարոյական օրենքներին, թույլ ասածը առավելապես կարելի է վերագրել քաղաքական անհատին, որովհետն հասարակության մեջ հաստատված սկզբունքների ընդունումը կամ մերժումը ն դրանց գիտակցված ենթարկվելու կամ ընդդիմանալու անհրաժեշտությունը նախ ւ առաջ անհատի քաղաքական վարքագծի դրսնորում է, քանզի այդ ձնով անհատը մի կողմից ակտիվորեն ազդում է հասարակության մեջ տեղի ունեցող գործընթացների վրա, մյուս կողմից այդպիսի վարքագծի դրսնորմամբ նպաստում է հասարակության մեջ հաստատված արժեքների պահպանմանն ու զարգացմանը: Հասարակության զարգացման յուրաքանչյուր պատմական փուլում անհատի ն քաղաքականության, մարդու ն իշխանության փոխհարաբերություններն իրենց առանձնահատուկ դրսնորումներն են ունենում: Նշենք, որ ինչպես անհատը, այնպես էլ քաղաքականությունը միշտ չեն եղել: Սկզբնական շրջանում, երբ հասարակական կյանքը կարգավորվել ու կառավարվել է ավանդույթներով, սովորույթներով, ծեսակատարումներով ն այլն, չի եղել քաղաքական իշխանություն, ուստի չի եղել նան քաղաքականություն, որը քաղաքական իշխանության կողմից իրականացվող գործընթաց է: Այդ նույն ժամանակ մարդը եղել է տոհմի, ցեղի սովորական անդամ չունենալով անգամ իր անունը ն որպես ինքնագիտակից էակ կայացած չի եղել, ուստի որպես անհատ հանդեսգալ չէր կարող: Հետագայում, երբ զարգանում է տնտեսությունը, առաջանում է հավելյալ արդյունքը, աշխատանքի անհատական բաժանումը ն մասնավոր սեփականությունը դրան զուգահեռաբար ձնավորվում է սոցիալական անհատականությունը, անհատը իր առանձնահատկություններով, շահերով ու նպատակներով: Սակայն այս փոփոխությունները միաժամանակ բարդացնում են հասարակական կյանքը, որը անհրաժեշտաբար պահանջում է նրա կանոնակարգված կազմակերպում, որն արդեն իրականացվում է որոշակի իրավական նորմերի Ա օրենքների համակարգի կիրառման շնորհիվ, որով էլ սկիզբ է դրվում քաղաքական իշխանության իրականացման: Այսպես առաջանում է քաղաքականությունը, որի առանձնահատկությունն ու հիմնական դերը հասարակության մեջ առանձին անհատների ու սոցիալական խմբերի տարաբնույթ շահերի ու նպատակների համաձայնեցումն ու ներդաշնակումն է, ինչը անհրաժեշտ էր անհատի ինքնուրույնության պահանջմունքը բավարարելու ւ հասարակության ամբողջականությունը պաշտպանելու համար: Ասել է թե, քաղաքականությունն ու անհատը առաջացել են պետության առաջացման ն գործառման հետնանքով: Այն պահից սկսած, երբ հասարակության կյանքի կազմակերպումը տեղի է ունենում քաղաքական իշխանության իրականացման միջոցով, այդ պահից անհատը դառնում է քաղաքականության ն' սուբյեկտ, ն' օբյեկտ:

Որպես քաղաքականության սուբյեկտ, անհատը ն նրա տարբեր միավոտումներըհասարակության քաղաքական կյանքին գիտակից ու ակտիվ մասակցություն է ունենում ւ որպես քաղաքական իշխանության կրող, Ա՝ որպես իրականացնող, քանզի նա է միայն օժտված իշխանությամբ: Իսկ, երբ ա հանդես չի գալիս որպես քաղաքականության սուբյեկտ, այդ դեպքում սնհատը դառնում է քաղաքականության օբյեկտ, եթե նույնիսկ նա դա չի յանկանում, կամ փորձում է հեռու մնալ քաղաքականությունից ու չառնչվել սրան: Այստեղից էլ այն արտահայտությունը, որն ասում է. նա ով չի զբաղվում քաղաքականությամբ, քաղաքականությունն է զբաղվում նրանով: Հասարակության զարգացման արդի, հատկապես ժողովրդավարության սկզբունքների հաստատման պայմաններում, քաղաքականության սուբյեկտ են դառնում երկրի գրեթե ողջ հասուն բնակչությունը, ինչպես այս կամ այն մարդկային հանրույթի (դասակարգի, քաղաքական կուսակցության, արհմիության Ա այլն) անդամ լինելով, այնպես էլ որպես անհատ, մասնակցելով իշխանության ձաավորման ն իրականացման գործընթացներին: Անհատների քաղաքական ակտիվության դրսնորման աստիճանը տարբեր է: Սակայն ակնհայտ է այն հանգամանքը, որ ժողովրդավարության ժամանակ բոլոր պայմանները ստեղծվում են, որ անհատը մեկուսացված չլինի քաղաքականությունից Ա նրան մասնակցի կամ որպես քաղաքականության սուբյեկտ, կամ որպես քաղաքականության ակտիվ օբյեկտ, որն ընդունակ է ն հնարավորություն ունի ազդելու քաղաքականության սուբյեկտի գործունեության վրա: Անհատի ւ քաղաքականության փոխհարաբերությունն այնպիսին է, որ ինչքան քիչ անհատներ են մասնակցում քաղաքականությանը որպես նրա սուբյեկտ, այնքան մեծ չափով անհատներ դառնում են քաղաքականության օբյեկտ ե օգտագործվում մյուս քաղաքական սուբյեկտների կողմից: Անհատների մի մասը քաղաքական բարձր ակտիվություն է դրսնորում, մյուսները` համեմատաբար ցածր աստիճանի ակտիվություն, երրորդները ընդհանրապես խուսափում են քաղաքականությունից: Քաղաքականությունից մեկուսանալու ցանկությունը հիմնականում արդյունք է այն բանի, որ քաղաքական գիտակցության բացակայության կամ ցածր աստիճանի պայմաններում անհատը դեռնս չի գիտակցում իր դերն ու նշանակությունը քաղաքական գործընթացներում, ուղղակի կապ չի տեսնում իր գործունեության, հնարավորությունների օգտագործման Ա հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական փոփոխությունների միջն: Անհատների քաղաքական տիպերը առանձնացնելիս կարելի է հիմք ընդունել ինչպես նրանց դրսնորած քաղաքական վարքագիծը, այնպես էլ քաղաքականությանը մասնակցելու աստիճանը: Քաղաքական վարքագիծը կարող է գոյություն ունեցող կարգերի ե քաղաքական համակարգի նկատմամբ լինել ինչպես կառուցողական, այնպես էլ մերժողական բնույթի: Առաջին դեպքում մենք գործ ունենք գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգը պաշտպանող անհատի հետ, երկրորդ դեպքում` քաղաքական համակարգը

միջն առկա մերժող անհատի հետ: Այս երկու տարբեր ծայրահեղությունների է քաղաքական համակարգի նկատմամբ տատանվող, կամ որնէ վարքագիծ հանդիու վերաբերմունք չդրսնորվող մեծ զանգված, որոնք էլ հիմնականում են քաղաքականության օբյեկտներ: Քաղաքականությանըակտիվ կամ պասիվ մասնակցության աստիճանները կարող են ծայրահեղորենտարբերվել իրարից, սկսած գոյություն ունեհամար կատաղի պայքացող կարգերի պաշտպանությանկամ կործանման ու քաանտարբերություն լրիվ ն կատմամբ քաղաքականության րից մինչ, ղաքական մեկուսացումը: Ըստ քաղաքականությաննկատմամբ դրսնորած վերաբերմունքի կարելի է տարբերակել անհատների հետնյալ տիպերը. ակքատիվիստներ, իրավասու դիտորդներ,իրավասու քննադատներ,պասիվ Ա քաղաքականություանհատներ ղաքացիներ, ապաքաղաքականացված

սանում

թ. մթա) նից օտարված անհատներ: Հին աշխարհի փիլիսոփա Պերիկլը (430 է նկատի ունեցել պնդելով, որ քչերն են քահանգամանքն այս հավանաբար ղաքականությունարարում, սակայն նրա մասին դատողություններկարող

անել բոլորը: ն Մ.Վեբերը ըստ քաղաքականվարքագծի շարժառիթների նպատակների տիպեր. հիմնական երկու անհատների առանձնացնում էր քաղաքական 2) քաղաքականության ապրողներ, համար 1) քաղաքականության ապրողներ: Առաջինները ձգտում են իշխանության, նպատակ ունենալով

են

հաշվին

հասարակու-

կատարելագործել հասարակական հարաբերություններն

ու

թյան կյանքը, այդ ձնով ձգտելով ծառայել հասարակությանը: Երկրորդները Ա իշխանությունը դիտում են որպես հարստության փառքի աղբյուր: Երբեմն առանձնահատկությունները այս երկու ծայրահեղ տիպական է միննույն ժամանակ են միննույն անհատի մեջ: Այս դեպքում մարդը կարող համար չմոռանալովնան իր հասարակության անել ձգտել ինչ որ լավ բան շահեսեփական շահերը: Ըստ երնույթին հասարակության համար ավելի է ծավալում հագործունեություն քաղաքական ակտիվ անհատը է, երբ կան Ա նուն հասարակության չմոռանալով նան իր շահերը, եթե իշխանությունը ն չի շահերին շրջանցվում պաշտոնական դիրքը չի ծառայեցվում սեփական

համատեղվում

օրենքը:

է Անհատի քաղաքականվարքագիծը դրսնորվում տարբեր ձներով է շարժումների, քաղաքական դրսնորվել ջոցներով: Այն կարող

մի-

քաղաքական

ու կուսակցությունների,կազմակերպությունների սոցիալականխմբերի գորնան անհատական գորէ ծունեության մասնակցելով: Կարող իրականացվել կամքի ազատ ընթացքում ծունեության միջոցով, օրինակ ընտրությունների

Ա այլն: դրսնորմամբ Ըստ

մասնակցելու բնույթի կարելի քաղաքականությանը

նել անհատների հետնյալ տիպեր.

առանձնաց-

ինքնուրույն շարքային Քաղաքական կյանքին հարաբերականորեն են պատկանումնրանք, ովքեր քամասնակիցներ: Մարդկանց այս տիպին Ա քաղաքականկազմակերպուղաքականությամբ հատուկ չեն զբաղվում 1.

թյուններում Ա միություններում որԱէ պաշտոն չեն զբաղեցնում, սակայն քաղաքական նշանակալից գործընթացներին, ասենք միտինգներին, ընտրություններին մասնակցում են, դրսնորելով որոշակի ակտիվություն: 2.Անհատ, որը որնէ քաղաքական կազմակերպության ներկայացուցիչ է: Այստեղ մարդու դերը Ա անելիքները բխում են նրա կարգավիճակից: Լինելով այս կամ այն քաղաքական կազմակերպության անդամ, անհատը կամավոր է որոշակի հանձնարարականներ ն պարտավորություններ, ստանձնում որոնց իրականացման համար դրսնորում է համապատասխան ակտիվուպարտավորությունների կատարումը անհատի թյուն, քանզի ստանձնած է: Մյուս կողմից, լինելով քաղաքահամար գիտակցված անհրաժեշտություն կան կազմակերպության անդամ, անհատը պարտավոր է կատարել տվյալ կազմակերպության կանոնադրությունը, ծրագիրը, որոշումներն ու նախատեսումները: Նշենք, որ անհատների այս տիպերը աչքի են ընկնում նախ Ա առաջ որպես գաղափարական անհատներ, Ա հենց այդ գաղափարների մարմնավորման համար էլ նրանք բարձր քաղաքական ակտիվություն են դրսԱորում: 3.Անհատներ, որոնք հանդես են գալիս որպես քաղաքական լիդերներ: Անհատի այս տիպը ինչ որ քաղաքական շահեր իրականացնելու նպատակով ընդունակ է ազդելու այլոց վրա Ա իշխանության որոշակի ֆունկցիաներ իրականացնելով նրանց մղել որոշակի գործողության: Խոշոր քաղաքական լիդերները հանդես են գալիս որպես առաջնորդներ, որոնք, սովորաբար, վայելում են մեծ հեղինակություն, վստահություն ու հավատ Ա օժտված են զանգվածներինիրենց հետնից տանելու ընդունակությամբ: Կանգ առնենք անհատի առաջին տիպի քննարկման վրա, քանի որ, անհատի երկրորդ տիպի մասին խոսվել է կուսակցություններին վերաբերող գլխում, իսկ երրորդի մասին կխոսվի ստորն: Ինքնուրույն շարքային անհատը ոչ քաղաքական լիդեր է, ոչ քաղաքական ֆունկցիոներ (կատարող), Ա նրա համար քաղաքականությունը ոչ ապրուստի միջոց է, ոչ էլ մասնագիտություն: Այդպիսի անհատների քաղաքական ակտիվության աստիճանի վրա տարբեր գործոններ են ազդում, որոնց մեջ կարնորվում են մարդկանց սոցիալտնտեսական կենսագործունեության պայմանները: Այստեղ մարդկանց վարքագծի գլխավոր շարժառիթը տնտեսական պահանջմունքներն ու շահերն են: Թերնս դա է պատճառը, որ հասարակության մեջ քաղաքական պայքարը վերջին հաշվով տանում է դեպի սեփականության տիրապետման Ա օգտագործման իրավունքի հաստատմանը: ակտիվ վարքագծի դրսնորման գործոններ կարող Մարդկանցքաղաքական են լինել նան ինքնահաստատման ձգտումը, որոշակի արտոնությունների, գնահատման, պարգնատրման, խրախուսման արժանանալու ձգտումը Ա այլն: Անհատի քաղաքական վարքագծի վրա մեծ ազդեցություն է գործում հասարակական քաղաքական համակարգը: Քաղաքական ակտիվության դրսաորման առավել նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում ժողովրդավա363

յին տարբերության), անձի ձաավորման զարգացման գործընթաց, սկսած հնարավորումարդու ծնված օրվանից մինչե սոցիալ հոգեբանական հասունությունը: Ըստ

անհատը: լայր րական քաղաքական համակարգում, որտեղ մասնակից դառնաակտիվություն, թյուններ ունի դրսնորելու քաղաքական կյանքի զարգացումներին: լով հասարակությանքաղաքական ազդեցություն է Անհատի քաղաքական վարքագծի վրա նշանակալից առաջին աստիճանը, գործում նան քաղաքականկուլտուրայի զարգացման քաղաեն գաղափարախոսությունը, հերթին այնպիսի արժեքներ, ինչպիսիք արժեքնեքական ավանդույթներն ու սովորույթները, պատմամշակութային են ն' նպաստել անհատի քաղաքարի համակարգըԱ այլն: Դրանք կարող Ա' այն: արգելակել կան ակտիվությանդրսնորմանը, վարքագծի վրա ազքաղաքական անհատի Բացի նշված գործոններից իրադրությունը,մտադում են բազում այլ գործոններ. ասենք միջազգային Ա կողմնորոշումը. գիտակցությանաստիճանը

ծելակերպը, քաղաքական

այլն:

անհատի քաղաքականակտիվության դրԱ կոնկրետ պատմական,գաղափարական պայմաններիկնիքը Ա ամեն մի կոնկրետ դեպքումանքաղաքականության որոշակի առանձնահատհատի քաղաքական վարքագիծը իր դրսնորման նան տարբեր ժամաէ կություններն ունի: Այս տեսանկյունից կարելի խոսել անհատների տիհամակարգերի նակաշրջաններիԷ տարբեր քաղաքական Անհրաժեշտ է նշել նան, սնորման գործոններըկրում

որ են

պերի մասին:

Անհատի քաղաքական սոցիալականացումը

դրսնորումների Անհատի քաղաքականվարքագծի տարբեր աստիճանի

նան քաղաքականսոցիալականացումը: կարնԱորագույնպայմաններից է մարդացման Ամենաընդհանուր ըմբռնմամբանհատի սոցիալականացումը աստիճանաբար էակից կենդանի մարդը գործընթացն է, որի ընթացքում է էակի: վերածվում հասարակական

ու

հոգեբանների, այս գործընթացը ընթանում է սոցիալական խմբերում Ա հանգեցնում է անհատի կողմից գիտելիքների, սոցիալական վարքի ձների, լեզվի, հմտությունների, բարոյական ն իրավական սկզբունքների, արժեքների ու նորմերի, սոցիալական դերերի Ա գործունեության տեսակների, հաղորդակցմանհմտությունների յուրացմանը: Ըստ սոցիոլոգիայի սոցիալականացումը անհատի կայացման գործընթաց է, որի ընթացքում անհատը աստիճանաբար ձեռք է բերում գիտակցության Ա վարքի հասարակական նշանակությամբ բնորոշ գծեր, որոնք կարգավորում են նրա Ա հասարակության փոխհարաբերությունները: Ըստ սոցիոլոգների անհատի սոցիալականացումը սկսվում է նրա ծնված օրվանից Ա վերջանում է մարդու քաղաքացիական հասունության շրջանում: Այսպիսի տեսակետըկարելիէ վիճարկել: Այն, որ մարդու սոցիալականացման գործընթացը սկսվում է նրա ծնված օրվանից, անվիճելի է: Բայց մարդու վարքն ու գիտակցությունը անընդհատ զարգանում ու փոփոխվում են նրա ողջ կյանքի ընթացքում, ինչը թելադրված է հասարակության անընդհատ զարգացման ու առաջընթացի պահանջով: Մյուս կողմից չի կարելի մարդու քաղաքացիական հասունությունը սահմանափակել տարիքային գործոնով: Քաղաքացիական հասունությունը ավելի շատ ենթադրում է մարդու քաղաքական գիտելիքների, կողմնորոշումների որոշակի համակարգ, որը նրան թույլ է տալիս իր տեղը ճշտելու հասարակության մեջ, ակտիվ մասնակցություն ունենալու հասարակության քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող իրադարձություններին, գիտակցելով այդ մասնակցության անհրաժեշտությանը: Անհատի սոցիալականացումը ենթադրում է մարդկային սոցիալական փորձի փոխանցում սերունդներին, ինչն էլ ժառանգականությունը, ավանդույթների պահպանումն ու յուրացումը դարձել են մարդկանց ամենօրյա կյանքի անբաժանելի մասը: Դրանց միջոցով նոր սերունդը հաղորդակցվում Է հասարակության տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական Ա հոգնոր բնագավառների խնդիրներին Ա դառնում է դրանց լուծման մասնակից: Անհատի սոցիալականացումը կապված է մարդու աշխատանքային, հասարակական-քաղաքական ն ճանաչողական գործունեության հետ: Բավարար չէ, որ մարդը միայն գիտելիքներ ձեռք բերի: Անհրաժեշտ է, որ այդ գիտելիքները վերածվեն համոզմունքների Ա դառնան մարդու գործողությունների ուղեցույցը, քանզի միայն իր գիտելիքների մեջ համոզված լինելու դեպքում է մարդը ձգտում դրանք մարմնավորել պրակտիկ գործունեության

սոցիալականացման Չնայած գիտական գրականության մեջ անհատի այնուհանառատ վերլուծությունների, չափազանց վերաբերյալ խնդիրների հանբովանդակությունը դերձ, միանշանակընբռնումչկա: Մի դեպքումնրա ձնավորմանը, անհատի մեկ այլ դեպքում գեցվում է դաստիարակությանը, ինչը հեռու չի ճշմարտությանորոշակի չափաբաժնից: բնույթը անհրաժեշտությունէ Այդ գործընթացիբարդ ու բազմակողմանի ուսումնասիրման, որով դարձրել այդ երնույթի տարբեր տեսանկյուններից գիտություններ: զբաղվում են տարբեր հասարակական մարդկայինանհատի կողմից սոցիալականացումը Ըստ փիլիսոփաների Ա արժեքների համակարգի յուրացման ընթացքում: որոշակի գիտելիքների, նորմերի է տալիս նրան գործառնել որպես հասարակության Այսպիսով, անհատի սոցիալականացումը, ըստ էության, մարդու կողմից գործընթաց է, որը թույլ այն հասարակական հարաբերությունների յուրացման յուրահատուկ ձեն է, լիիրավ անդամ: են որպես անհատից (հոգեինչը տեղի է ունենում հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում: դիտում Հոգեբանները սոցիալականացումը առանց տարիքա: ընդհանրապես, են մարդում անհատ համարում բանները

Արդի պայմաններում անհատի սոցիալականացմանգործընթացը նոր պահանջներ է ներկայացնում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ այսօր հասարակության սոցիալտնտեսական, քաղաքական ն հոգնոր կյանքի արմատական փոփոխությունները կարող են կատարել միայն կրթված, մասնագիտական մեծ հմտություններ ունեցող ե բարձր գիտակցական մակարդակով անհատները: Միայն հասարակության մեջ արմատական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը գիտակցող ն դրանում համոզված մարդն է ընդունակ ակտիվորեն ներառվել վերափոխումների գործընթացներում: Անհատի սոցիալականացմանչափազանց բարդ գործընթացը պահանջում է մարդու գոյության միջոցների անընդհատ կատարելագործում, որը մարդուց պահանջում է ամենօրյա հետնողական գործունեություն, միննույն ժամանակ ստիպում է նրան գիտակցելու իր պատասխանատվությունըինչպես հասարակության, այնպես էլ իր անձնական խնդիրների իրականացման ժամանակ: Անհատի սոցիալականացումը հասարակական բոլոր խնդիրների լուծման անբաժանելի բաղադրիչն է, ն նոանից է կախված հասարակության առաջընթացը ն մարդկանց գիտակցության ն վարքի ձեավորման աստիճանը: Անհատի սոցիալականացումը ենթադրում է նան մարդկանց գիտակցության ն վարքագծի մեջ բացասական երնույթների հաղթահարում ու

վերացում:

ազգային ն համաշխարհային մշակույթների փոխազդեցության պայմաններում: Եվ չնայած ընդունված է համաշխարհային մշակույթը առաջնային համարել հասարակության գիտակցության համակարգում, այնուհանդերձ, պետք է ընդունել, որ ազգային առանձնահատկությունները երբեմն վճռական դեր են խաղում մարդկանց գիտակցության ձռավորման գործում ն. երբեմն որոշիչ են դառնում հասարակական ս քաղաքական շարժումների ժամանակ: Ընդհանրացնելով վերը շարադրածը կարելի է նշել, որ անհատի սոցիա: լականացման էությունը հանգում է մարդու կողմից որոշակի գիտելիքների նորմերի ն արժեքների համակարգի յուրացման, որը թույլ է տալիս նրան գործառնել որպես հասարակության լիարժեք .ու լիիրավ անդամ: Անհատի սոցիալականացման այդ հիմքի վրա էլ բարձրանում է անհատի քաղաքական սոցիալականացումը: Եթե անհատի սոցիալականացումը կենդանի էակից մարդու հասարակական էակի ձաավորման ն կայացման գործընթաց է, ապա քաղաքական սոցիալականացումը մարդու հասարակական էակից քաղաքական էակի ձնավորման ն կայացման գործընթաց է: Անշուշտ, այս երկու փուլերի միջն չի կարելի հստակ սահմանագիծ անցկացնել: Այսինքն, դա չի նշանակում, որ մարդու սոցիալականացմանգործընթացը պետք է ավարտվի ու հետո միայն սկսվի քաղաքական սոցիալականացման գործընթացը: Անհատի սոցիալաէ տալիս կանացման որոշակի աստիճանից սկսած, ինչքանով որ թույլ հատկապես մակարդակը, սոցիալականացված անհատի գիտակցական պատանիների ն. երիտասարդների պարագայում, ն. այն միջավայրը, որում

Սոցիալականացմանգործընթացը տեղի

է ունենում

նրանք ապրում են, սկսվում է նան քաղաքական սոցիալականացման գործընթացը: Սակայն մի բան ակընհայտ է, որ հասարակական էակ դառնալը քաղաքական էակի վերածվելու անհրաժեշտ պայմանն է: Քաղաքական գրականության մեջ անհատի քաղաքական սոցիալականացումը նույնպես տարբեր մեկնաբանություններ ունի: Նշենք դրանցից մի

քանիսը:

Քաղաքական սոցիալականացումը քաղաքական համակարգում անհատի ներառվածության գործընթաց է: 2. Քաղաքական սոցիալականացումը անհատի կողմից հասարակության կուտակած ն մշակութային ավանդույթներում, խմբային ն համահասարակական արժեքներում, նորմերում ե քաղաքական վարքագծում ամրագրված սոցիալական ն քաղաքական փորձի յուրացման գործընթաց է: Յ Անհատի քաղաքականսոցիալականացումը անհատի կողմից այն սոցիալական հանրույթի սոցիալական նորմերի ն մշակութային արժեքների յուրացման ն գիտակցման գործընթաց է, որին նա պատկանում է: Քաղաքական սոցիալականացումը-առանձին մարդու, որպես որոշակի հասարակության անդամի ն պետության քաղաքացու կողմից համապատասխան քաղաքական մշակույթի հիմնական տարրերի ինտեգրացման ն յուրացման գործընթացէ: Կան նան քաղաքական սոցիալականացման նեղ ն լայն ըմբռնումներ: Նեղ ըմբռնման դեպքում քաղաքական սոցիալականացումը դիտվում է որպես անհատի մեջ քաղաքական արժեքների, համոզմունքների, սովորույթների ու ավանդույթների գիտակցված ն նպատակամղված ներդրման գործընթաց, որը իրականացվում է պաշտոնական ն կիսապաշտոնական հաստատությունների, ինստիտուտների ն կազմակերպությունների կողմից: Այս դեպքում այս կազմակերպությունների հիմնական նպատակը իշխող կարգերի նկատմամբ մարդկանց մոտ դրական վերաբերմունքի մշակումն Է: Լայն ըմբռնման քաղաքական սոցիալականացումը մարդու կենսագործունեության բոլոր փուլերում քաղաքական ուսուցման ողջ համակարգն է, գոյություն ունեցող բոլոր ձներով: Այսպիսով, սոցիալականացումը անհատի կողմից մարդկային ողջ սոցիալական փորձի յուրացման նե ակտիվ վերարտադրության գործընթաց է, որը իրականացվում է անհատի ն նրա տարբեր հանրույթների գործունեության միջոցով: Իսկ անհատի քաղաքական սոցիալականացումը կարելի է դիտել որպես մի պրոցես, որի ընթացքում անհատի որոշակի տարիքից սկսած մի քանի փուլերով ձռավորվում են նան. քաղաքական կյանքի նկատմամբ որոշակի պատկերացումներ, քաղաքական գործունեության փորձ ն, քաղաքական հաղորդակցման հմտություններ: Անհատի քաղաքական սոցիալականացումը նախ ն առաջ անհատի քաղաքական գիտակցության, աշխարհայացքի, մոտեցումների, կողմնորոշումների ձեւավորման գործընթաց է, որի արդյունքում էլ առաջանում է քաղաքական անհատը: Քաղաքականությանըանհատի մասնակցության ակտիվ կամ 1.

պասիվ լինելը առաջին հերթին կապված է նրա քաղաքական սոցիալականացման աստիճանից: Այլ կերպ ասած, որքան բարձր է անհատի քաղաքական գիտակցության աստիճանը, որքան գիտակցված է նա ներառվում քաղաքականության մեջ, այնքան ակտիվ ու արդյունավետ է նրա քաղաքական

գործունեությունը:

Անհատի քաղաքական սոցիալականացումը թույլ է տալիս տվյալ սոցիալական համակարգում բավականին արդյունավետ իրականացնել տարբեր քաղաքական կազմակերպություններիքաղաքական փոխհարաբերությունները, պահպանել քաղաքական համակարգի Ա հասարակության կայուն ու զարգացումը: հավասարակշոռությունն Քաղաքական սոցիալականացման հիմքում ընկած է նախորդ սերունդների կողմից ստեղծած ողջ քաղաքական մշակութային արժեքները Ա քաղաքական փորձը, որոնց աստիճանական յուրացմամբ էլ անհատը վերածվում է քաղաքական անհատի: Որքան անհատը լավ է յուրացնում եղած քաղաքական մշակութային արժեքներն ու քաղաքական փորձը, այնքան նա գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգում ավելի ճիշտ է կողմնորոշվում, այնքան ավելի լավ է գիտակցում իր դերը հասարակության մեջ, այնքան նա քաղաքականապես ավելի ակտիվ է: Որպես գործընթաց անհատի քաղաքական սոցիալականացումը տեղի է ունենում որոշակի աստիճանական հաջորդականությամբ: Այդ տեսանկյուէ նից կարելի բաղադրիչները. առանձնացնել հետնյալ 1. հասարակական-քաղաքականփորձի ըմբռնում Ա յուրացում. 2. հասարակության ս պետության քաղաքականության մասին գիտելիքների վերածումը ներքին համոզմունքի. Յ. սեփական քաղաքական հայացքները պաշտպանելու ընդունակության մշակում. 4. հասարակական-քաղաքական գործունեության անհրաժեշտ հմտությունների ձեռքբերում, նրա հիմնական սկզբունքների ս նորմերի յուրա-

ցում.

ձեռք բերած գիտելիքներն ու համոզմունքները քաղաքական գործունեության Ա հասարակական հարաբերությունների այլ ոլորտներում իրականացնելու ունակություն: Անհատի քաղաքական սոցիալականացումը գործառնում է տարբեր

Մարդկանց քաղաքականացումը կարող է պայմանավորված լինել նան գործազրկության սրմամբ, իշխանության կաշառվածությամբ, հանցագործության աճով, կենսամակարդակիվատթարացմամբնայլն: Անհատի քաղաքական սոցիալականացման գործառնության երկրորդ մակարդակը սոցիալ-հոգեբանականն է: Մարդը քաղաքականապեսսոցիալականացվում է ոչ միայն սոցիալական մեծ խմբերում (դասակարգ, կուսակցություն), այլե փոքր խմբերում (ընտանիք, ընկերություն Ա այլն): Այդ պատճառով էլ նրա քաղաքական սոցիալականացմանը շատ բանով նպաստում է միջանձային հարաբերությունները: Այդպիսի հաղորդակցման ընթացքում մարդը ենթարկվում է իր զրուցակցի ազդեցությանը Ա այդ ընթացքում էլ տեղի է ունենում անհատի քաղաքական ինքնադաստիարակում: Միջանձալին շփումները, հատկապեսքաղաքական խնդիրների շուրջ ծագած հարցերի քննարկումը, օգնում է անհատին ավելի ճիշտ կողմնորոշվելու քաղաքական իրադարձություններում, հստակ դիրքորոշումն ունենալու իշխանությունների կամ քաղաքական ուժերի նկատմամբ Աե համապատասխան քաղաքական վարքագիծ դրսնորելու: Երրորդ մակարդակը ներանձային է: Այս մակարդակում անհատի քաղաքական սոցիալականացումը տեղի է ունենում մարդկանցշահերի, պահանջմունքների, արժեքային կողմնորոշման ազդեցության տակ: Հենց այդ գործոններն են նշանակալից ազդեցություն գործում մարդու քաղաքական գիտակցության ձեւավորման վրա ն հենց այդ գործոններն են ուղղորդում մարդկանց քաղաքական վարքը: Այսպիսով, անհատի քաղաքական սոցիալականացումը չափազանց բարդ Ա բազմաբնույթ սոցիալականգործընթաց է: Շնորհիվ քաղաքական սոցիալականացման մարդը աստիճանաբար վերածվում է ոչ միայն անհատի, այլն` քաղաքացու, որը մտահոգված է հասարակության զարգացմամբ ու առաջընթացով ս ակտիվ մասնակցում է նրանում տեղի ունեցող զարգացումներին ն ինչ որ տեղ էլ դառնում է քաղաքականության սուբյեկտ ու արարող:

մակարդակներում:

Առաջին մակարդակը ամբողջ հասարակությունն է: Այս մակարդակում մարդը քաղաքական գործընթացի մեջ է ներառվում հասարակության մեջ ծագած լուրջ խնդիրների ճնշման տակ: Ասենք, մարդկանց ներգրավումը զանգվածային հասարակական-քաղաքականշարժումներում տեղի է ունենում հասարակության մեջ տեղի ունեցող խոշորամասշտաբփոփոխությունների ազդեցության շնորհիվ, երբ մարդն այլնս չի կարողանում անտարբեր կատարվող զարգացումների նկատմամբ: մնալ շրջապատում

3.Քաղաքական լիդերության ըմբռնումը Լիդերի, որպես առաջնորդողի, ուղղություն տվողի, առաջացման մասին կարելի է խոսել որպես մարդկային հասարակության հետ զուգահեռաբար ծագած ու զարգացած սոցիալական երնույթ: Լիդերը այն անձն է, որը համապատասխան իրադրություննեում առաջ է մղվում խմբի անդամների կողմից համատեղ գործունեություն կազմակերպելու Ա խմբային նպատակներինհասնելու համար: Խմբի որնէ անդամի լիդեր դառնալը պայմանավորված է ինչպես օբյեկտիվ հանգամանքներով (ներխմբային իրադրությամբ, միջանձային հարաբերությունների ն գործունեության բնույթով ն. այլն), այնպես էլ սուբյեկտիվ գործոններով, հատկապես հոգեբանական, գիտակցական, Ա երբեմն էլ ֆիզիոլոգիական առանձ369

նահատկություններով, ինչը անձին դարձնում է առավել ազդեցիկ, որը նրան է տալիս կառավարել խմբի մյուս անդամների վարքն ու գործունեութույլ թյունը: Նման մեկնաբանությունից դժվար չէ նկատել, որ լիդերը մարդկային հասարակության վաղ շրջանի հասարակական կյանքի կազմակերպման հիմնական գործոնն է եղել, քանզի տոհմի, ցեղի կյանքի կազմակերպման հիմնական ձնը իրականացվել է լիդերության (առաջնորդի) ինստիտուտի միջոցով: Ուստի լիդերությունը որպես սոցիալական երնույթ մարդկային էական հատկանիշներից մեկն է, առանց որի մարդկային համակեցությունը անհնար կլիներ: Հասարկությունը գոյություն ունի ամենատարբեր մարդկային հանրույթների, սոցիալական խմբերի, կազմակերպությունների Ա միությունների միասնության ձնով: Այս տեսանկյունից ելնելով կարելի է խոսել տարբեր մակարդակների լիդերների մասին, սկսած մարդկանց ամենափոքր խմբերից (ասենք` ընտանիք, ընկերություն, Ա այլն) մինչ, պետական մակարդակի համընդհանրություն: Դրան զուգահեռ հաճախ խոսվում է նան քաղաքական, գործարար, գիտության, արվեստի, կրոնական, կուսակցական լիդերների մասին: Սակայն ընդհանուրն այն է, որ բոլոր դեպքերում լիդերը պետք կարողություններով, է օժտված լինի որոշակի ընդունակություններով ու ունենա կյանքի փորձ ու հեղինակություն Ա վայելի տվյալ խմբի հավատն ու վստահությունը: Այսպիսով լիդերը սոցիալական խմբի, կազմակերպության ե ամբողջ հասարակության հեղինակավոր անդամն է, որի անհատական ազդեցությունըթույլ է տալիս նրան առաջնորդելու մարդկանց դեպի որոշակի նպատակների իրականացման, նշանակալից դեր խաղալ հասարակական քաղաքական գործընթացներում: Նշենք նան, որ լիդերի ինչպիսին լինելը շատ բանով կախված է հասարակության զարգացման մակարդակից, նրանում տիրող բարոյաիրավական նորմերից, ավանդույթներից ու սովորույթներից, հասարակական քաղաքական համակարգի բնույթից Ա այլն: Այստեղից էլ, հաճախ խոսվում է իմաստուն, խելոք, հմուտ կազմակերպչի, գաղափարական, դաժան, բռնակալ Ա այլ տիպի լիդերների մասին: Հասարակության զարգացման ընթացքում անհատական լիդերությանը փոխարինելու է գալիս լիդերության ինստիտուտը, խմբային լիդերությունը, է: Լիդերությունը որը ավելի բարդ ու բազմակողմանի սոցիալականերնույթ կենտրոնական լիդերի Ա նրա հետնորդների փոխազդեցության շնորհիվ ձնավորված համակարգ է, որտեղ մի կողմից, ենթադրվում է այլ մարդկանց լիդերի վրա գործոն ազդեցությունը, մյուս կողմից, անհրաժեշտ է, որ նրանք ենթարկվեն լիդերին, պաշտպանեննրա որոշումներն ու գործողությունները, պատրաստակամորենհետնեն նրան: Այսինքն, այս դեպքում լիդերության հնարավորությունը կախված է լինում խմբային գործունեությունից, քանզի առանց հետնորդների ու նվիրյալների միայնակ լիդերի գոյությունը անհնար ու անհեթեթ կլիներ: Եվ, չնայած այդ հարաբերություններումլիդերն է կենտրոնական դեմքը, այնուհանդերձ նրա մերձավոր շրջապատի, նրա հայացք-

ներն ու գործողության սկզբունքները կամավոր պաշտպանող Ա հասարակության մեջ տարածող անհատների շնորհիվ է նա իրականացնում լիդերությունը: Այլ կերպ ասած, լինելով կենտրոնական դեմք, լիդերը իր շուրջն է համախմբում այլ լիդերների, առանց որոնց նա իր առջ, դրված նպատակներին հասնել չի կարող: Չմոռանանք նան, որ հենց մերձավոր շրջապատի, նվիրված անհատների կողմից է առաջ քաշվում տվյալ լիդերը, որը պետք է բավարարի իրեն վստահողների, հետնորդների պահանջները: Քիչ չեն դեպքերը, երբ իր հետնորդների պահանջմունքների չբավարարող լիդերները մեկուսացվել են, ինչը ցույց է տալիս, որ լիդերության ինստիտուտի պարագայում լիդերը գոյություն ունի միայն այլ անհատների (որոնց նույնպես կարելիէ լիդերներ անվանել) հետ որոշակի փոխհարաբերությունների միջոցով: Լիդերության տարբեր ձների մեջ յուրահատուկ տեղ է գրավում քաղաքական լիդերությունը, ինչը պայմանավորված է նրանով, որ հասարակության կյանքում այն առավել տեսանելի է, մեծապես ազդում է նրանում տեղի ունեիրադարձությունների վրա Ա առնչվում է մեծ թվով մարդկանց ճակա-

ցող

տագրի հետ:

Հասարակության ժողովրդավարացմանը զուգընթաց աճում է հասարակության կյանքի գիտականորեն կազմակերպման դերը: Այդ պատճառով էլ քաղաքագիտության մեջ լիդերությունը դիտարկվում է որպես մարդկային, սոցիալական խմբերի, հասարակական կազմակերպությունների, ինստիտուտների Ա ամբողջ հասարակության հարաբերությունների կարգավորման կարնորագույն միջոցներից մեկը: Այս դեպքում լիդերության էությունը հանգում է, մի կողմից քաղաքական սուբյեկտների միջե փոխհարաբերությունների կարգավորմանը, մյուս կողմից իշխանության իրականացմամբ հասարակության կյանքի կազմակերպմանն ու նրանում եղած խնդիրների իրականացմանը: Ուստի քաղաքական լիդերությունը անխզելիորեն կապված է իշխանության գործոնի հետ, առնչվելով քաղաքականության սուբյեկտի ա օբյեկտի միջա փոխհարաբերությունների ողջ համակարգին: Քաղաքական լիդերը քաղաքական գործընթացների Ա սուբյեկտն է, ն օբյեկտը: Նրան քաղաքական սուբյեկտ է դարձնում այն, որ նա իր առանձնահատուկ հատկանիշներով ընդունակ է գլխավորել սոցիալ-քաղաքական շարժումները, նպատակ ունենալով իրականացնել ինչպես հասարակության, այնպես էլ իրեն առաջադրողներիշահերը: Հանուն դրա էլ լիդերը օժտվում է իշխանական լիազորություններով, այսինքն իրավասու է դառնում մարդկանց ընդունակություններն ու կարողությունները, կամքն ու ներուժը ուղղորդելու հասարակական խնդիրների իրագործմանը, օգտագործելով համապատասխան նյութական ն ֆինանսական միջոցներ: Արդի քաղաքական լիդերությունը բազմադեմ է, ինչը արդյունք է այն բանի, որ ղեկավարման, կառավարման ֆունկցիաների իրականացումը հիմնականում տեղի է ունենում ինստիտուտների, կառավարման կոլեկտիվ կառույցների միջոցով: Օրինակ, երբ ասում ենք նախագահական ինստիտուտ,

տակ չի հասկացվում միայն երկրի նախագահը: Այդ կառույցը բավականին բարդ կառուցվածք ունի ն մեծ թվով մարդկանց գործունեություն է ենթադրում: Եթե նախագահը պատրաստվում է որնէ քաղաքական հարցով ծրագրային հայտարարություն անել, ապա նա խորհրդակցում է իր աշխատակազմի,մասնագետների, խորհրդատուների հետ, որոնց միասնական ջանքերով էլ ծնվում է այդ հայտարարությունը, դառնալով կոլեկտիվ գործունախագահի, որպես նեության արդյունք: Անշուշտ, դրանով չի նսեմանում լիդերի, դերը: Ընդհակառակը, այստեղ նրա, որպես լիդերի, դերը կայանում է հենց նրանում, որ քաղաքական խնդիրների լուծման լավագույն ճանապարհների պրպտման Ժամանակ կարողանա ներգրավել մարդկանց, օգտագործել նրանց մասնագիտական կարողությունները, լսելու նրանց խորհուրդները Ա գտնելու լավագույն ելքը, հասարակության առջն ծառացած խնդիրների իրականացման ընթացքում: Այս տեսանկյունից լիդերությունը իհարկե կարելի է դիտել որպես առանձին անհատի հատկանիշ, սակայն իրականում է այն կոլեկտիվ գործունեության արդյունք է: Հենց սրանով էլ առանձնանում քաղաքական լիդերությունը խմբերի կամ կազմակերպությունների լիդերուդրա

թյունից: Քաղաքական

լիդերը միաժամանակ նան քաղաքականության օբյեկտ է, այնքանով, որ տարբեր խնդիրներ իրականացնելիս նա միշտ զգում է տարբեր շահագրգիռ կողմերի ազդեցությունն ու ճնշումը ե պետք է պատրաստ լինի ընկալելու նրանց պահանջներն ու առաջարկությունները, իր գործունեությունը համապատասխանացնելու այդ պահանջմունքներին, ընդունակ լինի փոխհամաձայնության, երբեմն էլ զիջումների: Ցանկացած լիդերություն անցնում է իր զարգացման աստիճանական փուլերով: Սկզբից ծագում են հասարակականշարժումները, որոնք առաջ են քաշում իրենց լիդերներին, այնուհետն ձնավորվում են կուսակցությունները, որոնք մշակում են իրենց ծրագրերն ու կազմակերպչական սկզբունքները, ձնավորվում է կուսակցական ղեկավարությունը, որը առաջ է քաշում իր լիդերը, այնուհետն կուսակցությունը պայքարում է իշխանության համար, իշխանությունը նվաճելիս կուսակցությունը իր լիդերին լիազորում է բարձր պետական պաշտոնի, արդյունքում առաջանում է լիդեր-ղեկավարը: Եթե փոքր խմբերում, որտեղ մարդկանց հարաբերությունները հենված են անմիջական շփումների վրա, առաջին պլան է մղվում անհատի ընդունակություններն ու լիդեր դառնալու պատրաստակամությունը, ապա քաղաքականության մեջ, որտեղ առկա են մարդկանց մեծ բազմություն, անհրաժեշտ է լիդերի դիրքորոշման ձեավորում: Ուստի քաղաքական լիդերությունը ենթադրում է մի կողմից հասարակության կողմից լիդերի ընդունակությունների ու հեղինակության ճանաչում, մյուս կողմից այն ենթադրում է կազմակերպության անդամների վրա լիդերի որոշակի ազդեցության առկայություն: Քաղաքական լիդերությանը բնորոշ են որոշակի հատկանիշներ. 1. սեփական քաղաքական ծրագրի առկայություն Ա դրա իրականացման ընդունակություն, 2. ճանաչված լինի, ունենա հեղինակություն ն պա372

տասխանատվությանզգացում: Միայն այն անհատն է ընդունակ դառնալու լիդեր, ով օժտված է իր վրա պատասխանատվությունվերցնելու ընդունակությամբ, 3. իր ամբողջ գործունեությամբ պետք է միշտ ապացուցի իր լիդեր լինելու իրավունքը Ա արդարացնի մարդկանցվստահությունը: Քաղաքական լիդերը, արտահայտելով.որոշակի դասակարգի, սոցիալական խմբի կամ կուսակցության շահեր, նշանակալից ազդեցություն է ունենում քաղաքական իրադարձություններիընթացքի վրա: Քաղաքական լիդերների դերը մեծ է հատկապես արմատական փոփոխությունների,անցումային շրջանների Ժամանակ, երբ պահանջվում է ծագած խնդիրներըհստակ պատկերացնելու Ա արագ որոշումներ ընդունելու ընդունակություն: Այս դեպքում հաճախ խոսվում է նան այն մասին, որ ծագած բոլոր խնդիրները կարող է լուծել ուժեղ լիդերը: Եվ, իրոք, հասարակությանզարգացման որոշակի փուլում կարող է արդյունավետ լինել խիստ, պահանջկոտ լիդերի գործունեությունը,իհարկե, եթե այն չի վերաճում անհատի կամայականություններիդրսնորման, անտեսելով հասարակությանպահանջմունքները: Այդ կապակցությամբքաղաքական գրականության մեջ առանձնացվում են քաղաքական լիդերի հետնյալ բնորոշ գծերը. այս կամ այն հասարակական խմբի հայացքների հաշվի առնելու, արտահայտելու ն պաշտպանելու ընդունակությունը, հասարակությանշահերը նրա համար պետք է վեր դասվեն սեփական շահերից: Հենց դրանով է պայմանավորված նրա հեղինակության -

չափը,

մարդկանց ակտիվ գործողությունների կազմակերպման ընդունակություն, -

հաղորդակցվելուԱ հռետորականընդունակություն,

բարձր քաղաքական կուլտուրա, լինի վառ անհատ, կրթված ու խոհեմ, բարձր բարոյական հատկանիշի տեր, լինի ազնիվ ու կարգապահ, ունենալով սեփական քաղաքական ծրագիր, նա պետք է կամք, Ա հեղինակություն ունենա այն նպատակամղվածություն կյանքում մարմնավորելու համար, կարնորագույն պայման է զանգվածներիվստահությունընվաճելու -

ընդունակությունը: Այսպիսի հատկանիշների առկայությունը ցույց է տալիս, որ լիդեր չեն ծնվում, այլ դառնում են: Ուստի լիդերի հատկանիշներովբոլորը օժտված լինել չեն կարող: Քաղաքական լիդեր կարող են դառնալ միայն այն անհատեն ինքնուրույնմտածելակերպով, ները, որոնք առանձնանում զանգվածների շահերը պաշտպանելու ընդունակությամբ,հասարակության շահերը սեփական շահերից գերադասելու, քաղաքական որոշումներ ընդունելու Ա դրանք գործնական կյանքում իրականացնելուհամար կառավարման ճիշտ մեխանիզմներ օգտագործելու ընդունակությամբ:

Լիդեր դառնալու համար անհրաժեշտ է արդարացնել մարդկանց վստահությունը ն նրանց մոտ հեղինակություն ձեռք բերել: Քաղաքական սուբյեկտի հետնից ժողովուրդը գնում է ոչ թե նրա համար, որ պարտավոր է գնալ, այլ նրա համար, որ դա բխում է նրանց շահերից ն մարդիկ կամավոր իրենք են ցանկանում գնալնրա հետնից: Քաղաքական լիդերության երնույթի բարդությունը բացատրվում է նան գոյություն ունեցող մի քանի մեկնաբանությունների առկայությամբ: Նշենք դրանցից մի քանիսը. 1. Քաղաքական լիդերությունը իշխանության տարատեսակություն է: Լիդերության այսպիսի մեկնաբանությունը հենվում է այն տեսակետի վրա, որ ցանկացած քաղաքական հարցում իշխանությունների բաժանման, պահպանմանն փոփոխման խնդիրը համարվում է որոշիչ: 2. Քաղաքական լիդերությունը այլ մարդկանց վրա ազդեցություն է, որին բնորոշ են հետնյալ առանձնահատկությունները: Նախ, այդ ազդեցությունը պետք է լինի մշտապես: Երկրորդ, քաղաքական լիդերի ազդեցությունը պետք է տարածվի ամբողջ խմբի, կազմակերպության, հասարակության վրա: Երրորդ, քաղաքական լիդերի ազդեցությունը արդյունք է նրա հեղինակության, կողմնակիցների վստահության, նրան, որպես ղեկավարի, ճանաչման: 3. Քաղաքական լիդերությունը կառավարման կարգավիճակ է, սոցիալական դիրքորոշում կապված ընդունված որոշումների հետ: 4. Քաղաքական լիդերությունը գործարարության յուրահատուկ տեսակ է, որի ժամանակ քաղաքական ձեռներեցները ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնելիս, իրենց ծրագրերը իրականացնում են հասարակական խնդիրների, քաղաքացիների շահերը պաշտպանելու քողի տակ: Պատահական չէ, որ քաղաքական լիդերները նախընտրական պայքարի շրջանում են խոստումեր տալիս, սակայն իշխանության այդքան առատաձեռն գալով, սովորաբար, դրանք չեն կատարում: Ինչպես տեսնում ենք, քաղաքական լիդերության ընկալումը չափազանց տարաբնույթ է, ինչը կարող է արդյունք լինել տարբեր հասարակական-քաղաքական համակարգերում ն հասարակության զարգացման տարբեր աստիճաններում իշխանությունների դրսնորած գործունեության սկզբունքնե-

րի:

Նկատի ունենալով վերը նշված առանձնահատկությունները կարելի է քաղաքական լիդերությունը բնորոշել որպես իշխանական դիրք զբաղեցնողների, խմբի, կազմակերպության Ա ամբողջ հասարակության վրա անհատի մշտական ն օրինական ազդեցություն: Քաղաքական լիդերի մասին ամբողջական պատկերացում կազմելու համար, անհրաժեշտէ նշել մի քանի հիմնական առանձնահատկություններ, որոնք ազդում են լիդերի բնույթի ն բովանդակության ձնավորման վրա: Դրանց մեջ կարնոր են. .

առաջ 2.

Լիդերի անձի, նրա ծագման, սոցիալականացմանգործըթացի շարժման եղանակի ուսումնասիրությունը:

Լիդերի շրջապատի, նրա հետնորդների ս ընդդիմադիրներիուսում-

նասիրությունը: Յ.

Լիդերի

նասիրությունը:

նրա կողմնակիցների միջն հարաբերություններիուսում-

4. Կոնկրետ իրադրություններում լիդերի ն նրա հետնորդների փոխազդեցությանարդյունքների վերլուծությունը: Քաղաքական լիդերի բնույթն ուսումնասիրելիս, դիտարկման այս բոլոր ձներն էլ կարնոր են: Սակայն կոնկրետ քաղաքական լիդերի առաջացման ժամանակ կարնոր դեր կարող են խաղալ դրանցից որնէ մեկը: Հետնաբար լիդերի առաջացման վրա կարող են ազդել տարբեր գործոններ, որի հետնանքով էլ կարող են առաջանալ տարբեր տիպի լիդերներ:

տիպերը 4.Քաղաքական լիդերների ն ֆունկցիաները Քաղաքական գրականության մեջ քաղաքական լիդերի տիպաբանության վերաբերյալիշխող տեսակետ է Մաքս Վեբերի մոտեցումները, որի հիմքում ընկած է իշխանություն իրականացնող անձի հեղինակությանվրա հենվող դասակարգումը: Ըստ

կան,

Վեբերի կարելի

առանձնացնելերեք տեսակի լիդերներ,

բանական-օրինական ն խարիզմատիկ:

ավանդա-

1. . Ավանդական լիդերությունը հենվում է սովորույթների ն ավանդույթների ուժի վրա: Լիդեր լինելու իրավունքըայս դեպքում մարդը ձեռք է բերում շնորհիվ իր ծագման: Դա հեղինակության մի տեսակ է, ինչից ինչ-որ ժամանակ օգտվել են ցեղերի առաջնորդները,ազգի գլխավորներն ու միապետերը: Չնայած լիդերի այս տիպը աստիճանաբար անցնում է պատմության գիրկը, այնուհանդերձ, դեռ շատ երկրներում (հատկապես արնելքում Ա այլ հետամնացերկրներում) այն պահպանվում է ն դեռ չի կորցրել իր նշանակությունը: Ավելին, շատ երկրներում, իրերի բերումով (հասարակության զարգացման աստիճանը, ազգային ավանդույթներին սովորույթների իշխումը, կրոնական գործոնը ն այլն) լիդերության այս տեսակը իր դրական գործն է կատարում ազգային ինքնությունըպահպանելու գործում:

Ռացիոնալ-լեգալ(բանական-օրինական) լիդերությունը հենվում է բոլորի կողմից ընդունված իրավական կարգի գոյության օրինականության վրա: Արդի ժողովրդավարականհասարակությունումընտրական գործընթացները, որոնք տեղի են ունենում ընդունված իրավական նորմերի շրջանակներում, քաղաքական լիդերի ձաավորմանհիմնական ճանապարհն է: Այս դեպքում լիդերը հանդես է գալիս ոչ որպես անհատ, որից բխում է իշխանությունը, այլ որպես քաղաքական համակարգիմեջ ներառված պետական որոշակի խնդիր իրականացնողգործակալ, օժտված իշխանություն իրականացնելուլիազորությամբ:

Յ . Խարհզմատիկ (հեղինակության վրա հենված) լիդերությունը հենված է անհատի առանձնահատուկ հատկանիշների հավատալու վրա, որը ոչ թե ձեռք բերովի է, այլ բնատուր, ի վերուստ տրված, որպես աստվածային շնորհ: Ըստ Վեբերի խարիզման (հեղինակությունը) դա անհատի ոչ սովորական հատկություն է, որի շնորհիվ նա գնահատվում է որպես գերբնական, գերմարդկային կամ առնվազն առանձնահատուկ ուժերով Ա հատկանիշներով օժտված էակ, ինչը անմատչելի է այլ մարդկանց: Այլ լիդերության տեսակներից խարիզմատիկ լիդերության կարնոր տարբերությունը այն է, որ եթե մյուսներն ունեն քիչ թե շատ օբյեկտիվ հիմք, ասենք ավանդույթներ կամ օրենք, ապա խարիզմատիկ լիդերությունը ունի զուտ անհատական բնույթ, այսինքն, խստագույնս անձնավորված է: Խարիզմատիկ լիդերության բնորոշ գիծը նան այն է, որ նրա հետնորդները չափազանց նվիրված են անհատին Ա անմնացորդ հավատում են նրան: Վեբերը գտնում է, որ խարիզմատիկ լիդերությունը կայուն ո երկարատն չի ն Ժամանակի ընթացքում վերաճում է լիդերության մյուս տեսակներից որնէ մեկին, նայած թե հասարակության մեջ հաստատված քաղաքական համակարգի բնույթն ինչպիսին է: Խարիզմատիկ լիդերությունը առավել վառ է դրսնորվում անցումային հասարակությունում, երբ անհրաժեշտ են արմատական փոփոխություններ կատարել հասարակության կյանքում, կամ երբ անհրաժեշտ է հաղթահարել համազգային ճգնաժամ Ա այլն: Խարիզմատիկ լիդերության օրինակներ կաՄառ Ցզեդուն-Չինաստանում, Ֆիդել րող են լինել` Ստալինը-ԽՍՀՄ-ում, Կաստրոն Կուբայում, դե Գոլը- Ֆրանսիայում ն այլն: Խարիզմատիկ լիդերը երբեմն ընդունակ է միայն իր բարոյական ազդեցությամբ, հենց իր գոյության փաստով հաղթահարելու ն լուծելու ծագած շատ խնդիրներ Ա համախմբելու հասարակությունը: Ամերիկյան քաղաքագետ Ռ. Թակերը, ելնելով քաղաքական լիդերի նպատակներից Ա հասարակության վրա ազդեցությունից, տարբերակում է քաղաքական լիդերների երեք տիպեր. պահպանողական, բարեփոխիչներԱ հե-

ղափոխականներ:

Պահպանողականները կողմնորշված են անվերապահորեն պահպանել գոյություն ունեցող հասարակական կարգի ձները: Հետնաբար, այս դեպքում քաղաքական լիդերի ամբողջ ակտիվությունը, նրա ծրագրերն ու գործողությունները ամբողջապես ուղղված են հիմնավորելու առանց փոփոխությունների տվյալ հասարակության գոյության անհրաժեշտությունը: Որպես զուտ պահպանողական լիդեր իր մաքուր ձնով, շատ քիչ է հանդիպում: Հաճախ այն դրսնորվում է գործունեության այս կամ այն բնագավառում, ասենք արտաքին քաղաքականության ոլորտում, Ժողովրդավարական սկզբունքների հաստատման ժամանակն այլն: Պահպանողական լիդերի հիմնական խնդիրն է դառնում այլոց Ա իր հետնորդներին ապացուցելու ն համոզելու, որ տվյալ պահին գոյություն ունե-

հասարակական քաղաքական համակարգը միակ ճշմարիտն ու արդաԱ ամեն գնով այն պետք է պահպանել: Ռեֆորմատորները (բարեփոխիչներ) ձգտում են բարեփոխել ստեղծված հասարակական իրադրությունը լայնածավալ վերափոխումների իրականացման միջոցով, առաջին հերթին շեշտը դնելով իշխանական կառույցների փոփոխության վրա: Այդպիսի բարեփոխումներ իրականացրեց Չինաստանում Դեն Սյառպինը, նա ապահովեց երկրի թռիչքաձն զարգացումը, որը հայտնի է Չինական հրաշք արտահայտությամբ: Բարեփոխիչ լիդերի հիմնական նպատակն է հասարակության մեջ կատարվող վերափոխումները իրականացնել հնարավորինս խաղաղ ճանապարհով, որոշակի աստիճանագող

րացինէ

կանությամբ, առանց սուր հակասությունների, բախումների ն կորուստների: Հեղափոխականները, սովորաբար, հակված են առաջացած իրադրությունը լուծել արմատական վերափոխումների, հնի վերացման ն նորի հաստատման ճանապարհով: Այս տիպի լիդերները համոզված են, որ հարցի լուծման այլ եղանակ գոյություն չունի, որ միակ ճիշտ լուծումը արմատական փոփոխություններն են, ե նպատակին հասնելու համար բոլոր միջոցները արդարացված են: Այս դեպքում հեղափոխականլիդերների հիմնական խնդիրն է դառնում զինված ապստամբության կամ այլ բռնի ձնով իշխանության նվաճումը, ինչն էլ, սովորաբար, հանգեցնում է հասարակության մեջ հակասությունների խորացման, առճակատման, զինված բախման, ավերածությունների ն կորուստների: Ըստ գործունեության ոճի լիդերները լինում են ավտորիտար (միապետական) ն ժողովրդավարական: Միապետական լիդերը իշխանության մենաշնորհ ունեցող անհատն է: Այս տիպի լիդերը իր ենթականերին ակտիվ գործողության է մղում վարչական մեթոդների օգտագործաման միջոցով: Նրա Ա հետնորդների միջե փոխհարաբերություններիբնույթը հրամայողի Ա ենթակայի հարաբերություն է, որտեղ լիդերը միանձնյա որոշումներ ընդունելու Ա այն այլոց պարտադրելու մենաշնորհ ունի: Նրա հիմնական զենքը խիստ պահանջկոտությունն ու պատժելու վախն է: Լիդերի այս տիպը շատ ընդհանրություններ ունի ավանդական լիդերի տիպի հետ, հատկապես, Ժառանգաբար լիդերության փոխանցման սկզբունքը: ի տարբերություն միապետի իր ձեռքում չի Ժողովրդավարական լիդերը կենտրոնացնում ողջ իշխանությունը, իր վրա չի վերցնում ողջ պատասխանատվությունը, սերտ փոխհարաբերությունների մեջ է մտնում խմբի բոլոր անդամների, հատկապես իր հետնորդների հետ, խորհրդակցում ն կիսվում է նրանց հետ իր ծրագրերի շուրջ, ինչի հետեանքով նրա գործունեությունը ձեռք է բերում կոլեկտիվ բնույթ: Ըստ գործունեության բնույթի քաղաքական լիդերներին կարելի է տարբերակել.

1. Ունիվերսալ (համընդգրկուն) լիդեր. մշտապես դրսնորում է լիդերին բնորոշ հատկանիշներ ն ցանկացած պարագայում կարողանում է կողմնորոշվել Ա որոշումներ ընդունել: 2. Իրավիճակային կամ պահից-պահ լիդերի հատկանիշները դրսնորող անհատներ, որոնք որոշակի իրադրություններում առավել ճիշտ են կարողանում կողմնորոշվել ն գտնել հարցի լուծման արդյունավետ ուղիներ: Քաղաքական լիդերները կարող են իրարից տարբերվել նան իրենց գործունեության բովանդակությամբ: Օրինակ. լիդեր, որը ընդունակ է առաջ քաշել գաղափարներ, մշակել ծրագրեր Ա ոգնորել հետնորդներին դրանց իրականացման գործում: Լիդերներ, որոնք հիանալի կազմակերպիչներ են ն կարողանում են լավագույն ձնով իրականացնել նախապես տրված ծրագրերը: Կարող են լինել նան միաժամանակ Ա ոգեշնչելու Ա կազմակերպելու Ն կատարելու ընդունակություններով օժտված լիդերներ: Բոլոր դեպքերում քաղաքական լիդերությունը կապված է իշխանության գործոնի հետ: Ըստ իշխանության նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի լինում են եսակենտրոն Ա սոցիոկենտրոն լիդերներ: Լիդերի եսակենտրոն տիպը ձգտում է լինել իշխանության կենտրոնում, նրանում տեսնելով իր անձնական հաջողությունների, հարստության, ազդեցության, հայտնի դառնալու, որոշակի արտոնություններ ունենալու հիմնական երաշխիքը: Լիդերի սոցիոկենտրոն տիպը իր գործունեության հիմնական իմաստը է հասարակությանը ծառայելու, հասարակական պարտքը տեսնում կատարելու մեջ: Անշուշտ լիդերի այդպիսի կողմնորոշումը չի կարելի որոշել սոսկ նրա հայտարարությամբ: Այդպիսի հատկանիշները պարզվում են նրա

պրակտիկգործունեության ընթացքում: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, լիդերների այդպիսի բազմազան տիպերի առաջացումը բացատրվում է նրանց գործունեության տարբեր ուղղություններով ու դրսնորման ձներով: Լիդերի գործունեության բնույթը անխզելիորեն կապված է նրա ֆունկցիաների կատարման հետ: Առավել աչքի ընկնող ֆունկցիաներից են. 1. Վերլուծական ֆունկցիան, որը թույլ է տալիս քաղաքական լիդերին խորը Ա բազմակողմանի վերլուծության ենթարկել ստեղծված իրադրությունը, ուսումնասիրելու քաղաքական կյանքի օբյեկտիվ Ա սուբյեկտիվ գործոնների համակարգը, մշակելու գործողության ծրագիր, հիմնավորելով նպատակի իրականացման ռազմավարական ե մարտավարական առաջնությունները ն այլն: 2. Կազմակերպչական ֆունկցիան քաղաքական լիդերի զանգվածներին համախմբելու ւ քաղաքական ծրագրերի ու նպատակների իրականացմանը նրանց ակտիվ մասնակից դարձնելու ունակությունն է: Կազմակերպիչ լիդերը պետք է կարողանա իր շուրջը համախմբել կողմնակիցների, միավորել հասարակության տարբեր խավերի ջանքերը, ձնավորելու համախոհների ն օգնականնների խումբ, մշակելու քաղաքական գործունեու318

թյան ծրագրեր, կարգավորել

գործընթացները:

հսկել տեղի ունեցող գործողություններն

ու

Յ. Միավորվող ֆունկցիան հանուն ընդհանուր նպատակների, արժեքների ու գաղափարների տարբեր սոցիալական շահերի միավորմանն ու համաձայնեցմանն ուղղված քաղաքական լիդերի գործառույթն է Այս դեպքում լիդերի գործառնության հիմնական էությունը տարբեր տեսակի քաղաքականԱ հասարակական ուժերի համախմբումն է իրականացվելիք ծրագրերի շուրջ Ա նրանց ջանքերի միավորումը առաջացած խնդիրները

իրականացնելիս: 4. Քաղաքական լիդերն ունի նան նորարարականֆունկցիա. նոր, կառուցողական գաղափարների ներմուծման Ա դրանց հիմնավորման ու պաշտպանությանունակություն, ընդունակություն: Այս դեպքում քաղաքական լիդերը չպետք է չհիմնավորված, շտապողականորոշումներ կայացնի, չձգտի անպայման, ինչ գնով էլ լինի իրականացնել իր նոր գաղափարները, քանզի ոչ մի բան այնքան մեծ վտանգ չի ներկայացնում պետության համար, ինչքան չստուգված, չհիմնավորված ու արագ ընդունված արմատական փոփոխություններ պարունակող ձեռնարկումները, եթե նույնիսկ դրանք իրենց էությամբ չափազանց առաջադիմականլինեն: 5. Հաղորդակզման ֆունկցիա, որը պետք է ապահովի իշխանության Ա միջն կայուն կապեր, որի անհրաժեշտուխմբերի տարբեր սոցիալական է անցման շրջանում գտնվող երկրներում, սուր զգացվում առավել թյունը որտեղ, սովորաբար, զանգվածները անվստահություն են դրսնորում իշխանությունների նկատմամբ: Դրա լավագույն օրինակներ են այն պետականքաղաքական գործիչները, որոնք ձգտում են հնարավորինս շատ լինել Ժո-

ղովրդի մեջ, շփվել նրանց հետ, նրանց հաղորդակից դարձնել իրենց ծրագրերին, ժողովրդին դիմել լրատվության տարբեր միջոցների օգնությամբ Ա այլն: Այսպիսիմոտեցմամբ քաղաքական լիդերը ավելի մատչելի ու վստահելի է դառնում զանգվածների համար, արժանանում է նրանց համակրանքին, բարձրանում է նրա հեղինակությունը Ա վերջապես դառնում է զանգվածների համար ընդունելի Ա գնահատված լիդեր, ինչն էլ ապահովում է

նրա հետագա հաջողությունները ընտրություններում: 6. Քաղաքական լիդերի կարնորագույն ֆունկցիաներից է նան արդարության, օրենքի Ա օրինականության երաշխավոր լինելը, ինչը մեծամասամբ համազգային քաղաքական լիդերների բնորոշ գիծն Է: Այդպիսի ֆունկցիա իրականացնելու ընդունակ լիդերները կարողանում են անհրաժեշտության դեպքում հասարակությանը զերծ պահել քաղաքական վտան-

գավոր զարգացումներից Ա օրենքի ու օրինականության շրջանակներում կարգավորել հասարակության մեջ ծագած սուր պրոբլեմները, կանխելով համազգային վերահաս վտանգը (քաղաքացիական պատերազմներ, հեղաշրջումներ Ա այլն): Դրա լավագույն օրինակն է 1959 թվականի Ֆրանսիայում ստեղծված քաղաքական իրավիճակը, որը սպառնում էր վերաճել քաղաքացիականպատերազմի: Միայն գեներալ դե Գոլլի արդարության,

ո օրենի օրինականության երաշխավորի ֆունկցիան իրագործելու շնորհիվ հնարավոր եղավ համախմբելու ֆրանսիական Ժողովրդին Ա ընտրություններում ստանալով ընտրողների ձայների 8046 -ը երկիրը տանել կայուն զարգացման ճանապարհով: Նշենք նան, որ սովորաբար, քաղաքական լիդերությունը վերագրվում է մեկ անհատի (ինչպես դե Գոլլի օրինակը), սակայն իրականում նրա բազմաթիվ ֆունկցիաներ իրականացնում են այլ մարդիկ, առաջին հերթին լիդերի հետնորդներն ու պաշտոնական դիրքի բերումով քաղաքականության այլ սուբյեկտներ: Ասել է, թե քաղաքական լիդերությունը (ժողովրդավարության պայմաններում առավել Աս) կոլեկտիվ գործունեություն է, որն սկսվում է որոշումների կոլեկտիվ նախապատրաստումից ու ընդունումից մինչե նրա կոլեկտիվ իրականացումը: Ժողովրդավարության պայմաններում քաղաքական ինստիտուտներն ավելի բարձր ինքնուրույնությամբ են օժտված ու կառավարման համակարգը կարող է գործառնել նան լիդերների փոփոխման ժամանակ, եթե կտրուկ չի փոխվում պետության քաղաքականությունը, հասարակության քաղաքական համակարգի բնույթը, տնտեսական համակարգի էությունը Ա այլն: Ասել է, թե կայուն զարգացող Ժողովրդավարության պայմաններում լիդերները կարող են փոխվել, առանց բացասական ազդեցություն ունենալու հասարակության հետագա առաջընթացի Ա կառավարման համակարգի գործունեության վրա: Արդի Ժամանակների հասարակության կյանքում տեղի ունեցող լայնածավալ քաղաքական զարգացումները առաջացրել են քաղաքական լիդերների ձաավորման Ա զարգացման նոր տենդենցներ: Ժողովրդավարության պայմաններում քաղաքական լիդերների ընտրության, պատրաստման, դեպի իշխանություն գնալու Ա հենց նրանց գործունեությունը իրականացնում են որոշակի ինստիտուտներ: Քաղաքական լիդերները հսկվում են իրենց կուսակցության, ընդիմության Ա հասարակության կողմից: Այս ամբողջըայս կամ այն չափով սահմանափակում է նրանց է շրջապատի ազիշխանությունը Ա ընդունված որոշումների վրա մեծանում դեցությունը: Զարգացման այսպիսի տենդենցը կոչվում է լիդերության ինստիտուտականացում, այսինքն, լիդերների գործունեությունը հիմնականում քաղաքական ինստիտուտների միջոց իրականացնելու գործընթաց: Մեկ այլ դեպքում քաղաքական լիդերների ակտիվությունը կենտրոնանում է տնտեսական Ա սոցիալական պրոբլեմների վրա, ինչը պայմանավորված է հասարակության տնտեսական կայունության ապահովման անհրաժեշտությաամբ։ քաղաքացիների սոցիալական պաշտպանվածության ամրապնդմամբ, ժողովրդի կենսամակարդակի աճով, որոնք կապված են քաղաքական լիդերի գործունեության հետ Ա, որոնց իրականացումը նպաստում է նրա ազդեցության ու հեղինակության աճին, ընդլայնում է նրա կողմնակիցների թիվը, թուլացնում է ընդիմադդիրների դիրքերը: Կարնոր զարգացման տենդենց է նան քաղաքական լիդերության մասնագիտացումը, այսինքն` քաղաքականությամբ զբաղվելը գնալով ավելի

դառնում է մասնագետների գործունեություն: Եվ դրանում մեծ առաջըննկատվում Ա արդարացված է, քանզի, ինչպես հայտնի է, քաղաքա. կանությունը միլիոնավոր մարդկանց ճակատագրի հետ է կապված Ա ոչ ու պատահական քաղաքական գործիչները իրավասու, ոչ ձեռնահաս այստեղ անելիք չունեն: Մյուս կողմից, պարզ է, որ յուրաքանչյուր գործունեություն պահանջում է որոշակի գիտելիքներ, հմտություններ ու փորձ: Ուստի շատ քաղաքական լիդերների հետագա հաջողությունը կախված է քաղաքականության մեջ մասնագիտանալուց, անհրաժեշտ գիտելիքներ ն քաղաքական գործչին բնորոշ այլ հատկանիշներ ձեռք բերելուց: Դա առավել Աս կարնոր է դառնում անցումային շրջանում, երբ լիդերից առավել մեծ ջանք ու եռանդ Ա գիտելիքների մեծ պաշար է պահանջվում հասարակության մեջ ծագած խնդիրների էությունը հասկանալու Ա դրանց լուծման շատ

թաց է

ուղիները գտնելու համար:

5.Քաղաքական էլիտայի

(ընտրախավի)բնորոշումը, ֆունկցիաները,

ժամանակակից տեսությունները

Էլիտա (ընտրախավ) արտահայտությունը(ֆրանսերեն 6էէ»), նշանակում լավագույն, ընտրյալ, ընտրյալ մարդիկ: Քաղաքագիտության մեջ էլիտա են անվանում մարդկանց, ովքեր իրենց քաղաքական գործունեությամբ արժանացել են բարձր գնահատականի, վստահության ն ունեն իրենց հետնորդները: Այն հաճախ օգտագործվում է նան որպես «կառավարող վերնախավ», «իշխող ուժ», «իշխանական շրջան» արտահայտություններիհոմանիշ: Ա պետություններին, որի Էլիտան բնորոշ է բոլոր հասարակություններին առկայությամբ. գոյությունը պայմանավորվածէ հետկյալ գործոնների 1. մարդկանց հոգեբանական Ա սոցիալական անհավասարությունը, ընդունակությունների Ա. կարողությունների տարբերությունը, քաղաքականությանը մասնակցելու հնարավորություննու ցանկությունը. 2. աշխատանքի բաժանման օրինաչափությունը, որը կառավարման գործունեության ընթացքում պահանջում է մասնագիտական գիտելիքներ, որպես նրա արդյունավետության երաշխիք. 3. կառավարման գործունեությունը բարձր հասարակական նշանակություն ունի ա համապատասխանորենգնահատվում է. ձ. կառավարման գործունեության միջոցով սոցիալական տեսակի արտոնություններ ստանալու լայն հնարավորությունը: Հայտնի է, որ քաղաքական-կառավարմանգործունեությունը ուղղակիորեն կապված է արժեքնեէ

րի Ա ռեսուրսների բաշխման հետ: 5. Քաղաքական ղեկավարության վրա գործնականում անհնար է համատարած հսկողություն սահմանել. 6. բնակչության լայն զանգվածների քաղաքական պասիվությունը, որոնց առօրյա կենսական շահերը քաղաքականության ոլորտից դուրս են գտնվում:

Ակնհայտ է, որ մարդիկ իրենց բնական ն սոցիալական կարողություններով տարբերվում են, առավել նս կառավարման բնագավառում, որտեղ տարբերությունները շատ ավելի նկատելի են: Ուստի քաղաքական էլիտա ասելով պետք է հասկանալ որպես կառավարելու առավել ընդգծված հատ-

կանիշներով օժտված քաղաքական գործիչների, իշխանության իրականաց-

նողների:

Քաղաքականէլիտան ներքնապես տարանջատված

է: Այն հաճախ բաա) կառավարողների, որոնք ուղղակիորեն օժտված են պետական իշխանությամբ Ա կոչվում են քաղաքական էլիտա Ա բ) ընդդիմության, որը իշխանության վրա հսկող կազմակերպված քաղաքական ուժն է: Երբեմն տարանջատում են ըստ գործունեության նշանակությամբ, օրինակ ա) բարձրագույն էլիտա, որը ամբողջ պետության համար նշանակություն ունեցող որոշումներ է ընդունում, բ) միջին էլիտա, որը հասարակական կարծիքի ձենավորման բարոմետրի դեր է կատարում, գ) վարչական էլիտա, այսինքն ծառայողներն ու վարչարարները, կամ ինչպես ընդունված է անվանել նրանց, չինովնիկությունը: Տարբերակվում են նան կուսակցական,սոցիալական խմբերի լիդերներ: Այլ կերպ ասած ժամանակակից հասարակության մեջ էլիտարությունը կայացած փաստ է ն այն գոյատնելու է այնքան Ժամանակ, քանի դեռ հասարակությունը վերջնականապես չի անցել լրիվ ինքնակառավարման, ինչը առայժմս մնում է որպես գաղափար, որպես բարձրագույն նպատակ: Ժողովրդավարական պետության համար առաջնակարգ նշանակություն ունեցող խնդիր է դառնում ոչ թե մերժել քաղաքական էլիտայի գոյությունը կամ պայքարել նրա դեմ, այլ ձգտել ձաավորելու հասարակության համար առավել մասնագիտական, օգտակար ու արդյունավետ գործող քաղաքական էլիտա, որը կփհամապատասխանիարդի հասարակության զարգացման պահանջներին, նրա կյանքի կազմակերպման ձներին: Ուստի, գիտակցելով դրա անհրաժեշտությունը, պետք է ստեղծել էլիտայի ձաավորմանհամապատասխան ինստիտուտներ Ա մեխանիզմներ, որոնց միջոցով առաջացած էլիտան կարողանար կառավարման իրականացմամբ բավարարել հասարակության հետագա առաջընթացիպահանջներին: Այդ խնդրի լուծման աստիճանը շատ բանով կախված է էլիտայի սոցիալական ներկայացուցչական բնույթից, այսինքն իշխանական համակարգում հասարակության տարբեր շերտերի ներկայությունից, որը հնարավորություն է տալիս տարբեր սոցիալական խմբերի շահերը ներկայացնել ու պետականորեն պաշտպանել: Այդպիսի ներկայացուցչությունը անհրաժեշտ է մի շարք պատճառներով, որոնցից են. ա) սոցիալական ծագումն ու պատկանելիությունը, ինչը անմիջականորեն ազդում է քաղաքական էլիտայի սոցիալ-քաղաքական կողմնորոշման վրա Ա ինչը նրանց թույլ է տալիս ավելի լավ պատկերացնել այն սոցիալական խմբի խնդիրներն ու շահերը, որոնց իրենք ներկայացնում են:

ժանում

են

Իհարկե, դա չի նշանակում, որ բանվորների շահերը պետք է պաշտպամիայն այդ դասակարգի ներկայացուցիչները, կամ երիտասարդների սահեր, պետք է պաշտպանեն միայն երիտասարդները: Քաղաքական էլիտայի այն մասը, որի համար առաջնային են համարվում պետության, հասաոակության շահերը, ընդունակ է պաշտպանել նան ցանկացած սոցիալական խմբի առաջադիմական շահեր: Օրինակ, զարգացած երկրներում իշխանական էլիտայի մեծ մասը բարձրագույն կրթությամբ մասնագետմտավորականներեն ն հաջողությամբ պաշտպանում են սոցիալական տարբեր շերտերի շահերն ու իրավունքները, ելնելով այն սկզբունքից, որ ինչ է ամբողջ հասարակությանը չի կարող ձեռնտու ձեռնտու չլինել սոցիալական խմբերին ու շերտերին: Այսինքն, նույնիսկ տարբեր սոցիալական շերտերից իշխանական ընտրախավի մեջ մտած ներկայացուցիչները անուղղակիորեն պաշտպանում են մյուս սոցիալական շերտերի շահերը, որովհետե դա է պահանջում պետության շահերը: Սակայն դրա համար անհրաժեշտ է, որ էլիտայի մեջ մտած ներկայացուցիչները կարողանան վեր կանգնել նեղ խմբային շահերից Ա առաջնությունը տան հասարակական շահերին, ինչը, անշուշտ, որոշակի գաղափարական, բարոյական Ա մասնագիտական ընդունակություններ ու հատկանիշներ, պետական մտածելակերպ Ա քաղաքական կողմնորոշում է ենթադրում: բ)Կարնոր գործոն է նան էլիտայի ներկայացուցիչների կազմակերպչական (կուսակցական, արհմիութենական) պատկանելիությունը, քանզի կազմակերպությունները, սովորաբար, ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն ազդելու իրենց ներկայացուցիչների վրա Ա նրանց գործունեությունը մղելու ցանկալի ուղղությամբ: Արդի ժողովրդավարության պայմաններում հասարակության մեջ էլիտայի վրա բացի կուսակցական հսկողությունից, իրականացվում է նան պետական Ա հասարակական ինստիտուտների կողմից հսկողություն: Այդպիսի ինստիտուտներից են ընտրությունները, զանգվածային լրատվամիջոցները, հասարակական կարծիքի հարցումը Աայլն: Էլիտայի էությունը, դերն ու նշանակությունը ճիշտ գնահատելու համար անհրաժեշտ է պարզել, թե ով է մտնում քաղաքական էլիտայի կազմի մեջ: Քաղաքական էլիտայի մեջ մտնում են բարձրագույն ղեկավար կադրերը, կառավարողներն ու գաղափարախոսները, մտավորականները, որոնց մտքերն ու կարծիքը մեծ հեղինակություն են վայելում: Էլիտայի մեջ են մտնում նան առավել ազդեցիկ տնտեսական Ա վարչական շրջանակները, ԶԼՄ-ների ղեկավարները Ա այլն: Էլիտայի մաս կարող են կազմել ազդեցիկ ընտանիքների անդամները (նախագահ, վարչապետ, նախարարԱ այլն), որոնք, կարծես թե, անմիջապես չեն մասնակցում որոշումների ընդունմանն ու իրական որոշումների ընդուննացմանը, սակայն մեծ ազդեցություն են ունենում ման, Ա դրանց իրականացման վրա: Քաղաքական էլիտայի գործունեությունը նրա ֆունկցիաների իրականացման արդյունք է, քանզի էլիտայի դերը հասարակության, կառավարման, են

տնտեսության մեջ երնում է հենց նրա ֆունկցիաների իրականացման ընթացքում: Կարնոր ֆունկցիաներից են. 1. էլիտան կոչված է ձաավորելու իր սոցիալական խմբի քաղաքական նպատակները, մշակելու նրա ծրագրային փաստաթղթերը: 2. էլիտան կարնորագույն դեր է խաղում սոցիալական խմբերի քաղաքական կամքի ձեավորման Ա դրանց իրականացման մեխանիզմների մշակման գործում: Յ. էլիտան կարգավորում Ա ուղղորդում է իր սոցիալական խմբի գործունեությունը ըստ իրադրության: 4. էլիտան ղեկավար կադրերի հիմնական մասն է, քաղաքական Ա պետական կառավարման տարբեր տեղամասերի համար կադրերի ընտրության հիմնական կենտրոնը: Հայաստանում քաղաքական էլիտան դեռնս կայացած չէ, կամ եթե եղած իշխանական վերնախավին համարենք քաղաքական էլիտա, ապա այն չափազանց թույլ ու անկազմակերպ է, քանզի կայացած չեն այն հիմնական քաղաքական ինստիտուտները (կուսակցություններ, ընտրություններ Ա այլն), որոնք քաղաքական էլիտայի ձաավորման անհրաժեշտ նախապայմանն են: Այդ պատճառով էլ Յայաստանում գոյություն ունեցող իշխանական ընտրախավը ձնավորվում է ավելի շատ անձնական վստահության, ծանոթբարեկամության կապերի, նեղ կլանային շահերի հիման վրա, քան մասնագիտական կարողությունների ու ընդունակությունների, կամ սոցիալական խմբի ու հասարակության շահերը հաշվի առնելով: Հայաստանում քաղաքական էլիտայի թուլության հիմնական պատճառներից է նան այն, որ նրանց մեծամասնությունը սոցիալ-քաղաքական հենարան չունի, չի ներկայացնում որնէ կազմակերպված սոցիալական խմբի շահեր: Քաղաքական էլիտայի թուլության պատճառներից է նաւ գաղափարական կողմնորշման բացակայությունը, խեղաթյուրված են բարոյական արժեքները, բացակայում են սոցիալ-քաղաքական հստակ ծրագրեր: Իշխանության գործունեության մեջ իշխող են նեղ կլանային շահերը, բացակայում է պետական մտածողությունը, հովանավորչությունն ու կաշառակերությունը դարձրել են սովորական երնույթ, երբեմն նույնիսկ իշխանության գործունեության հիմնական սկզբունք: Այս ամբողջը պատճառ են դարձել իշխանությունների նկատմամբ զանգվածների անվստահության ու անտարբերության աննախադեպ աճի, որը նույնպես քաղաքական էլիտայի թուլության հիմնական պատճառներից

է:

Քաղաքական էլիտա արտահայտությունը երկար Ժամանակ չէր ընդունվում տեսաբանների կողմից հավանաբար այն պատճառով, որ էլիտա արտահայտության տակ հասկացվում էր արտոնություններով օժտված խմբի գոյությունը: Արեմտյան շատ քաղաքագետներ գտնում էին, որ քաղաքական էլիտա արտահայտությունը կիրառելի է չզարգացած հասարակության նկատմամբ Ա ընդունելի չէ հետինդուստրալ ժողովրդավարական հասարակությունների համար: Այնուհանդերձ, էլիտա հասկացությունը հաստատվեց

սղաքական տեսություններում

'ո'ց մեկը:

Ադարձավ նրա

ուսումնասիվող պրոբլեմնե-

Էլիտայի տեսության առաջացման սկիզբը դրվեց 22-204 դարերի սահմա"ագլխին, որի առաջին ռահվիրաները եղան իտալացի մտածողներ Վ. Դարետոն (1848-1923), Գ. Մոսկան (1858-1941) Ա գերմանացի սոցիոլոգ Ռ. Սիխելսը (1876-1936): Իրենց աշխատություններում նրանք փորձեցին մանրամասն վերլուծել Ա հիմնավորել կառավարող ընտրախավի գոյության պատճառները, քաղաքական գործընթացներում նրա յուրահատուկ դերը, նրա ձւավորման հիմնական գործոնները ն այլն: Որպես էլիտայի առաջացման հիմնական գործոններ էին համարում. մարդկանց անհատական ընդունակությունների Ա ելման կետի տարբերությունները. արդի հասարակության մեջ համընդգրկուն, ամբողջական կազմակերպական կառույցների առաջացման անխուսափելիությունը, որոնցում են ղեկավար փոքրամասնություն ն կառավարվող մեծաառանձնանում մասնություն. հասարակության մեջ աշխատանքի այնպիսի մակարդակի կազմակերպում, որի դեպքում կառավարման գործունեությունը ձեռք է բերում յուրահատուկ նշանակություն: Նրանք ելնում էին այն հիմնական գաղափարից, որ փոքրամասնության իշխանության ցանկացած ձնում իրականացվում է ոչ իրավասու զանգվածների կառավարում: Գ. Մոսկան գրում էր, որ ցանկացած ժամանակ ն ցանկացած տեղում այն բոլորը, ինչը կառավարման մեջ հանդիսանում է իշխանության իրականացման անհրաժեշտ բաղադրիչ ն իր մեջ ներառում է հրաման ու պատասխանատվություն, միշտ էլ յուրահատուկ դասի իրավասությունն է եղել, որի տարրերը կարող են ամենատարբեր դրսնորումներն ունենալ, կախված ժամանակի կամ երկրի առանձնահատկություններից: Սակայն այդ դասը միշտ էլ ձաավորվումէ որպես աննշան փոքրամասնություն նրան ենթակա զանգվածների համեմատությամբ: Ըստ Մոսկայի, երեք հիմնական հատկանշներ են անհրաժեշտ էլիտայի մեջ մտնելու համար, զինվորական փառք, հարստություն, հավատ: Հետագայում հստակեցնելով իր տեսակետը նշում էր, որ էլիտայի դասը պետք է ւ հարստության հիմքի վրա: ձնավորվի խելքի, ընդունակություննեի Ինքնին հասկանալի է, որ նշված գործոնները միշտ էլ հասարակության փոքրամասնությանն են մատչելի, առավել Աս երեքը միասին: Ուստի փոքրամասնության իշխանությունը հասարակության մեջ միշտ էլ անխուսափելի է. լինելու, քանզի դա կազմակերպված փոքրամասնության իշխանություն է անկազմակերպ մեծամասնության նկատմամբ: Դրանից ելնելով, Մոսկան քաղաքական տեսաբաններին առաջարկում էր մանրամասն ուսումնասիրելու էլիտայի իշխանության գալու ն հաստատվելու պայմանները: -

Ցանկացած քաղաքակիրթ հասարակության մեջ, գրում էր Մոսկան, կառավարող ընտրախավը իր իշխանությունը չի հաստատում միայն փաստացի տիրապետման ձնով, այլ փորձում է դրան հաղորդել բարոյական ն իրավական բնույթ, այն ներկայացնելով որպես նրա կողմից կառավարվող հասարակության մեջ համընդհանուր ճանաչում գտած գիտության Ա հավատքի անխուսափելի հետնանք: Ի տարբերություն Դ. Մոսկայի, Վ. Պարետոն էլիտայի ձենավորմանհիմնական գործոն էր համարում հոգեկանը: Նա էլիտային անվանում էր արիստոկրատիա Ա գտնում էր, որ նրա հաստատման էական գործոնը նրա հոգեկան հատկանիշներն ու ընդունակություններն են, որոնց մեջ նա առանձնացնում էր զգացմունքները, կրքերը, բնազդները, որոնց ամբողջությունից ձեաավորվում է էլիտայի կառավարման բանաձնը: Ըստ Պարետոյի, այդ հատկանիշները թույլ են տալիս իշխանության գալու առավել ուժեղներին, ակտիվիստներին, ընդունակներին, ինչպես լավ, այնպես էլ վատ իմաստով: Պարետոյի կառավարման բանաձնը ծառայում էր կառավարող ընտրախավի իշխանությունը արդարացնելուն, փորձելով մեծամասնության աչքում այն ներկայացնել որքան հնարավոր է օրինական ն ընդունելի: Դրա հետ միասին, նա գտնում էր, որ կառավարող էլիտան իր իրական նպատակները միշտ թաքցնում է, իրեն միշտ ներկայացնելով որպես բոլոր ճնշվածների առաջնորդ ու պաշտպան Ա հավատացնում է, որ գործում է հանուն բոլորի բարորության: Պարետոն գտնում էր, որ արդի հասարակությունը նախորդներից տարբերվում է հիմնականում էլիտայի բնույթով: Կառավարելով մեծամասնությանը, էլիտան միշտ դիմում է ուժի ո խորամանկության: Նա նման կառավարողներին բաժանում էր երկու խմբի-առյուծների Մաքիավելու Ա աղվեսների: Առյուծները կառավարում են ուժի Ա բռնության միջոցով: Աղվեսները կառավարում են խորամանկության, նենգության ու խաբեության միջոցով: Գերմանացի սոցիոլոգ Ռ. Միխելսը որպես էլիտայի հիմնական տարբերակիչ առանձնացնում էր «օլիգարխիայի երկաթյա օրենքը», համաձայն որի ցանկացած կազմակերպություն ընդգծված ձնով օլիգարխիայի վերածվելու ձգտում ունի, այսինքն կազմակերպությունը անխուսափելիորեն բաժանվում է կառավարող փոքրամասնության ե կառավարվող մեծամասնության: Հասնելովբարձր մակարդակի բարձության, կազմակերպությունը ստեղծում է կազմակերպված ն կանոնակարգված կառավարման հերարխիկ (վերիցվար կառավարում) համակարգ, որը վերջին հաշվով իշխանությունը կենտրոնացնում է վերնների ձեռքում Ա փոքրացնում է շարքային անդամների ազդեցությունը կազմակերպության մեջ: Այս ձնով, ըստ Միխելսի, տեղի է ունենում կառավարման համակարգի բյուրոկրատացում Ա կառավարող էլիտայի ձաավորում, որի լիդերները կազմակերպության մյուս անդամների համեմատությամբ օժտված են բավականին մեծ արտոնություններով: Ի տարբերություն շարքային անդամների կազմակերպության ղեկավար էլիտան տիրապետում է ավելի շատ գիտելիքների Ա ինֆորմացիայի, ինչն էլ նրան հնա386

վորություն ւսռավարումը «սն

է Ա

տալիս իր ձեռքում կենտրոնացնելու կազմակերպության կազմակերպության կողմից առաջ մղվելու դեպի քաղաքա-

էլիտայի շարքերը

Ժամանակակից էլիտայի տեսություններում առաջացել են մի քանի մոռեցումներ, որոնց մեջ նշանակալից են Մաքիավելիստական, արժեքային, վառուցվածքա-գործառնական Ալիբերալիսւտական մոտեցումները: Մաքիավելիստականմոտեցման մեջ վճռական է համարվում պասիվ մեՑամասնության Ա իշխող արտոնյալ փոքրամասնության միջն եղած տարբերությունը: Ըստ այդ մոտեցման էլիտան օժտված է հասարակության տարբեր ոլորտների, առաջին հերթին տնտեսական Ա քաղաքական ոլորտների, կառավարման յուրահատուկ ընդունակություններով: Այս դեպքում էլիտայի իշխանության հասնելու միջոցների, նրա հատկանիշների, ընդունակությունների բարոյական գնահատականը գրեթե բացակայում է, քանզի բոլոր միջոցները նպատակին հասնելու համար արդարացված են: Գլխավորը այն է, որ էլիտան կարողանա իրականացնել կառավարման, վարչական ֆունկցիա, կարողանա պահպանել իր ղեկավարի Ա իշխող դիրքը ենթակաների Ա նկատմամբ, ինչը պետք է նրան ապահովի առավելագույն նյութական

հոգնոր արժեքներ ստանալ: Արժեքային մոտեցման մեջ էլիտան համարվում է ոչ միայն կազմակերպված կառավարողների փոքրամասնություն, այլն հասրակության առավել ստեղծագործական Ա արդյունավետ գործող մասը, օժտվածբարձր մտավոր ն բարոյական հատկանիշներով: Մարդկային գործունեության գլխավոր նպատակը, նշում է իսպանացի փիլիսոփա Օրտեգա ի Հասենտը, ստեղծագործելն է, կյանքում նոր արժեքների ստեղծումը: Ուստի յուրաքանչյուր հասարակության մեջ, եթե մարդկանց մեծ մասը սովորական մարդիկ են, ասենք բժիշկներ, դատավորներ, նկարիչներ, բանվորներ Ա այլն, ապա հոէ գնոր էլիտան օժտված է հատուկ կենսական ուժերով, որը նրան դարձնում նա օժտված է, քանզի պահանջկոտ նկատմամբ իր ընտրյալը, լավագույնը, է ինքնակատարելագործմանիսկական ընդունակությամբ: Այդ տեսակետի կողմնակից էր նան ռուս փիլիսոփա Ն. Բերդյանը: Յուրաքանչյուր հասարակության առջե ն՛ միապետական, ն՛ ժողովրդավարական,ըստ նրա, կանգնած

էլիտայի ձաավորման

Ա հաստատման

խնդիրը, (Բերդյանը էլիտային

է իշխանությունը պետք էր արիստոկրատիա), քանզի նույնպես անվանում մեծ պատասխավրա պատկանա լավագույններին, ընտրյալներին, որոնց նատվություն է դրված Ա որոնք ընդունակ են իրենց վրա մեծ պար-

տականություններ վերցնել: Ըստ կառուցվածքագործառնականմոտեցման էլիտային են պատկանում այն անհատները Ա մարդկանց խմբերը, որոնք հասարակության մեջ օժտված են բարձր սոցիալական դիրքով Ա հասարակության կարնորագույն ինստիտուտներում ու կազմակերպություններում զբաղեցնում են որոշակի ղեկավար դիրքեր: Նրանք հասարակության մեջ իրականացնում են կարնոր կառավարման ֆունկցիաներ Ա մեծ ազդեցություն ունեն այնպիսի որոշում387

ների ընդունման վրա, որոնք էական հետք են թողնում հասարակության զարգացման վրա: Այս տեսակետի կողմնակիցներից էին Գ. Լասուելը (190219/78) ն Ս. Լեպսետը (1922): Գ. Լասուելը գտնում էր, որ այդպիսի կարնորագույն ֆունկցիաներ (կարնոր քաղաքական որոշումներ մշակել ու ընդունել), իրականացնելու համար մեծ դեր է խաղում նրանց մտավոր գիտելիքները: Դրանցից ելնելով էլ նա քաղաքական էլիտայի մեջ ներառում էր միայն նրանց, ովքեր տիրապետում էին համապատասխան գիտելիքների Ա հասարակության մեջ առավել մեծ ճանաչում ու կարգավիճակ ունեին: Լիբերալիստական մոտեցումը էլիտան բնորոշում էր որպես իշխող փոքրամասնություն, որը հասարակության մեջ պետական ն տնտեսական հաստատություններում գրավում է նշանակալից դիրք ն ազդեցություն ունի մեծ թվով մարդկանց կյանքի վրա: Այս մոտեցման ջատագովներ էին ավստրիացի սոցիոլոգ Յոզեֆ Ա. Շումպետերը (1883-1950) ւ ամերիկացի մտածող Ռայտ Միլլսը (1916-1962): Ըստ Շումպետերի էլիտան հասնում է իր բարձրագույն դիրքին մրցակցության սուր պայքարի ընթացքում: Ժողովրդավարությունը բնորոշելով որպես քաղաքական ղեկավարության պարբերական փոփոխություն, նա գտնում էր, որ քաղաքական էլիտան հանդես է գալիս որպես լիբերալ- ժողովրդավարական արժեքների պաշտպան: Ռ.Միլլսը հանդես էր գալիս ձախ լիբերալիստական էլիտայի կոնցեպցիայի դիրքից ն քննադատական մոտեցում ուներ իշխող էլիտայի նկատմամբ: Իր «իշխող էլիտայի» աշխատության մեջ նա վերլուծելով ամերիկյան էլիտայի փորձը, ցույց էր տալիս թե ինչպես է էլիտան բռնության ինստիտուտի միջոցով տեր դառնում իշխանությանը, հարստությանը, արտոնություններին, զանգվածային լրատվամիջոցներին Ա գովազդին, որոնց միջոցով էլ իշխում է հասարակության վրա: Ըստ Միլլսի, ամերիկյան էլիտայի հզորությունը հասկանալու բանալին պետք է փնտրել հերարխիկ հաստատությունների՝ պետության, կորպորացիաների, բանակի մեջ, որոնք հանդիսանում են իշխանության հիմնական գործիք Ա որոնց միջոցով էլ իրականացվում է էլիտայի իշխանությունը: Էլիտան բնորոշելով որպես բարձրագույն սոցիալական շերտ, որպես բարձր խավերի հիմնական միջուկ, Միլլսը նշում էր, որ էլիտան իրենից ներկայացնում է ինչ որ համապարփակ սոցիալական Ա հոգեբանական ամբողջություն, որի անդամները իրար հետ կապված են որոշակի գործնական ն ոչ ձաական հարաբերություններով: Միլլսը մանրամասն վերլուծության է ենթարկել էլիտայի հեղինակության հարցը: Նա գրում է, դուք որքան մեծ հեղինակություն ունեք, այնքան ավելի շատ այն ձեռք բերելու հնարավորություն ունեք: Ամփոփելով վերը շարադրածը, կարելի է տալ քաղաքական էլիտայի հետնյալ բնորոշումը. Քաղաքական էլիտան տարբեր սոցիալական խմբերից իշխանության մեջ ուղղակիորեն կամ միջնորդավորված ներառված այն անհատների Ա խմբերի միասնությունն է, որոնց գիտելիքների մակարդակը, մասնագիտական կարողությունները, կյանքի ւ քաղաքական փորձը, կառավարման հմտություններն ու ունակությունները թույլ են տալիս նրան իշխա388

ւթյան լծակների օգտագործմամբ իրականացնելու հասարակության կասվարումը: 1. 2.

ՃքտՇրօ16ր. «ՕԳ. 1.2. Լ Ոքճոչուճւ: Ճոռու

Գրականություն

ԽԼ1983

06116Ը180. /Շ8օ60րռ8

Տուն

ԽԵԼԸրԵ.1993--

Է1/ Յ..

Փոռօօօֆոտ ոճքճոճոօ184.Ի1.1990.

ԷԼ

Տճքոճօո

ՔոՇՈՌՇԴԵ ՉԻ. ԱՇԱՆՈՎՇԸՃ0օ6

Թբճորոատճ5

8666ք

խաշ

8.`

)Հքօօ

ԽԼ

/ճորօքծ. Ի/.1994. Ե.ՆԼ. /ճրօքօդոօ:

ի/1.1996. 9.

ԽՈՂՇՇ» 9.

8ոճոՆՑՄ01Ա88

10.

ԽԼՕՇԲՃ Լ.

ԹոՇՈ6ԻՆԵԼ

11.

ՕքոօոռտԼՅՇՇ6ը

ԱՇՇՊՇոՕՑՅՒԱԼԼ.

12. 13.

Օօ

ճորճքԸլր0.ԻՂ. 1992.

Ճ/.1990. Ըճօտմքթ-ՇոքմոօՎԱՔԻ. Ի/.1990. 1136քտմուււոքօատոճրթ ու. ՈՕոուօիօրրււ.,

Է.8.

աալ

Ոտքօոօ 8.

ՇՕԱՅՅՃԵԵՇ--

ռքոսճուճաու

«օԱռՕոօԼՄՎՇԸ

15.

ԼԱՇոուօոօ185.

17ք

16.

Լ1օոոք

17.

18.

Բ.

Օոոքոււօծ

"Տաու

8.ԷԼ

1997.

ԽԼ1993.

3118.

Յու1օօքոն.

--1995-- 310

1ՇԸՂՇՈՕԻՅԱՈԼ

/ՇՕԱՄՕՊՕԻՔՎՇԸԽՔՏԾ

քոր.

ԻԼ.

օո.

շէ. 8ՇռճԸ»6Շ.

օր.

էԼ.

Է/.1959.

5ոուծ.

ԱօոճտոավՇ«աճք

ԱՇոուօյօրու.

ղքօՇո6

ԱՕՂՈՂԱՎՇԸԽՕՆ 8ՅՅՈՀՔ. /ԸՇՕԱՀՕՃՕԼԱՎՇԸԵՈՇ

--1995--3-4

14.

ԱՕՈԼՈՎՇՇԵՄԼ6

Ճճտքտոճոուօ. Խ/1.1999.

110ո. քօր, /Ճ.Ճ.

օ6:16Ը180

6-օ

Ճ/.1999. Քճոորում.

5քճոտ ՛1. 1. 1.

1992.

Անցումայինհասարակությունը որպես տրասֆորմացիոնգործունեությանհամակարգ: Եր.2000. Նալչաջյան Ա.Ա. Յոգեբանականբառարան:Եր.1984. Հարությունյան Է.Ա.

ԳԼՈՒԽ .

ՏԱՍՆՎՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

Քաղաքական կուլտուրա (մշակույթ) բնորոշումըն Քաղաքական կուլտուրայի ըմբռնումը,

բովանդակությունը: Կառուցվածքի տարրերը: Դրսնորման մակարդակները Գրականության մեջ հաճախ կուլտուրա Ա մշակույթ հասկացությունները տարբերակվում են այն տրամաբանությամբ, թե իբր մշակույթ հասկացուէ թյունը իր ընդգրկման իմաստով ավելի նեղ է ն համապատասխանում Ն «կուլտուրան» տեսակետը կիսում այդ Մենք չենք միայն հոգնոր ոլորտին: Ա «մշակույթը» դիտում ենք որպես համարժեք հասկացություններ: Ընդհանուր կուլտուրայի (մշակույթի) տակ ընդունված է հասկանալ այն արժեքները, որոնք մարդկությունն իր ողջ գոյության ընթացքում բոլոր ստեղծել ու ժառանգել է սերունդներին նյութական Ա հոգնոր արժեքների, իրավական Ս բարոյականնորմերի, ավանդույթների ու սովորույթների ձնով: Քաղաքական մշակույթը մարդկության կողմից ստեղծած արժեքների այն մասն է, որն առնչվում է հասարակության կյանքի կազմակերպմաննու կառավարմանը, պետության ու նրա կառույցներիձնավորմանն ու կայացմանը, իշխանության ձաավորմանն իրականացման ձներին ու մեթոդներին, քաղաքական համակարգերի բնույթին ու գործառույթներին, քաղաքական կազմակերպությունների, պետության ն իշխանությունների փոխհարաբերություններին, քաղաքական գործընթացներին Ա նրա մասնակիցներին, քաղան գործունեության սկզքական սուբյեկտների փոխհարաբերություններին այն ամբողջ Ա ասած, կուլտուրան քաղաքական կերպ Այլ այլն: բունքներին արժեքների համակարգն է, որն առնչվում է հասարակության քաղաքական կյանքի հետ: Քաղաքական

կուլտուրայի ընդհանուր Ա հիմնական տարրերից են ավանդույթները, ազգային ժառանգությունը, աշխարհաքաղաքականգործոնները, պատմականորենձաավորված հասարակական ն էթնիկական կառուցվածքները, դավանանքը Ա այլն: անԱյդ արժեքների մեծ մասը մարդկությունը ժառանգություն է ստացել ցյալից քաղաքական ավանդույթների, սովորույթների, գրական ժառանգության, ուսմունքների Ա տեսությունների ձեով: Քաղաքական մշակութային արժեքների մի մասն էլ ստեղծվում են ներկայումս հասարակության քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող գործընթացներում անհատների ն քաղաքական սուբյեկտների ամենօրյա գործունեության ւ քաղաքական վարքի դրսնորման միջոցով, ինչը անշուշտ հենված է անցյալից ժառանգված քաղաքական կուլտուրայի վրա: Քաղաքական մշակույթի արժեքների մի մասն էլ կրում են տեսական Ն բնույթ, այսինքն գոյություն ունեն տեսությունների, գաղափարների ծրագեն ն ապագային: միտված րերի ձնով Քաղաքական կուլտուրան քաղաքական համակարգի հարաբերականորեն ինքնուրույն գործառնող կարնորագույն կառուցվածքային տարրերից

է քաեկն է: Այն տվյալ հասարակության մեջ գործառնելով, արտացոլում ղաքական համակարգի զարգացման պատմությունը հին ժամանակներից ։կսած: Հետնաբար, քաղաքական կուլտուրան ունի խորը պատմական Ա սոցիալ-հոգեբանական արմատներ: Քաղաքական կուլտուրայի տարրերը առկա են հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում ընթացող քաղաքական գործընթացներում ւ տարալուծված են քաղաքական մասնակիցների փոխհարաբերությունների ամբողջ համակարգի մեջ: Հետնաբար, կարելի է պնդել, որ քաղաքական կուլտուրան մարդկային ընդհանուր մշակույթի անխզելի բաղադրիչն է, որն ընդգրկում է պետության, իշխանության ն. իշխանական հարաբերություններին առնչվող արժեքների ամբողջ համակարգը:

Քաղաքական կուլտուրայի այսպիսի համընդգրկուն բնույթը գիտական գրականության մեջ առաջացրել է ամենատարբեր մեկնաբանություններ` ա բնորոշումներ, ինչը արդյունք է նան այն հանգամանքի, որ ա) մենք գործ ունենք տարբեր Ժամանակաշրջանների կուլտուրաների հետ, բ) առկա են տարբեր ազգային կուլտուրաներ, իրենց զարգացման տարբեր մակարդակներով, գ) քաղաքական կուլտուրան մշտապես գտնվում է զարգացման Ա փոփոխման պրոցեսում ն ցանկացած վերջնական բնույթ ունեցող բնորոշում կարող է թերի լինել: Ուշադրություն դարձնելով գրականության մեջ եղած քաղաքական կուլտուրայի բնորոշումներին, նկատելի է դառնում, որ այն հեղինակները, ովքեր ձգտել են տալ քաղաքական կուլտուրայի ամբողջական էությունը բնորոշող սահմանում, այն ավելի շատ նման է եղել քաղաքական կուլտուրայի նկարագրության, քանզի այնպիսի բազմաշերտ, բարդ ու բազմաբնույթ երնույթ, ինչպիսին քաղաքական մշակույթն է, անհնարին է համառոտ բնորոշում տալ, միննույն Ժամանակ ընդգրկելով նրա բոլոր կողմերն ու առանձնահատկությունները: Իսկ, երբ փորձել են տալ քաղաքական կուլտուրայի համառոտ բնորոշում, ստացվել է քաղաքական կուլտուրայի վերացական կամ միակողմանի պատկերացում: Կանգ առնենք գրականության մեջ եղած մի քանի բնորոշումների վրա: 1. Քաղաքական կուլտուրան պատմականորեն ձնավորված, հարաբերականորեն կայուն, մարդկանց դիրքորոշման, կողմնորոշման Ա վարքի ձների մեջ ամրագրված նախորդ սերունդների փորձն է, որն անմիջականորեն դրսնորվում է քաղաքական գործընթացների սուբյեկտների գործունեության մեջ. ֆիքսելով այդ ամբողջ գործընթացների նկատմամբ նրանց վերաբերմունքի սկզբունքները, հիմնական տարրերը, դրանով իսկ ապահովելով հասարակության քաղաքական կյանքի վերարտադրությունը (4,280): Ասածը, անշուշտ, լրիվ վերաբերում է քաղաքական կուլտուրայի բովանդակությանն ու առանձնահատկություններն, սակայն հստակ պատկերացում քաղաքական մշակույթի մասին չի առաջացնում: Հեղինակները գրքի շարադրանքում հիանալի վերլուծության են ենթարկել քաղաքական կուլտուրայի առանձնահատկությունները, սակայն բնորոշման մեջ քաղաքական կուլտուրայի

միայն մեկ կարնոր բաղադրիչ է (փորձը) երնում, որը չի կարող ամբողջական պատկերացումտալ նրա մասին: 2. Քաղաքական կուլտուրան դա քաղաքական մտածողության ն քաղաքական գործունեության կուլտուրանէ, ինչպես նան քաղաքական ինստիտուտների, հասարակության կյանքի բոլոր քաղաքական կազմակերպությունների քաղաքակրթության աստիճանն ու գործունեության միջոցները: (8,173): Բնորոշման առաջին մասը քաղաքական կուլտուրայի մեկնաբանության կենցաղային մակարդակն է հիշեցնում, երբ ինչ որ հարցի շուրջ վիճաբանության Ժամանակ կողմերն իրար մեղադրում են քաղաքական կուլտուրա չունենալու մեջ, կամ երբ պետք է լինում մեկին, լինի դա սովորական անհատ թե քաղաքական գործիչ, գնահատել հասարակության քաղաքական կյանքի մասին նրա պատկերացումներից կամ գործունեության բնույթից ելնելով, նրան բնորոշելով որպես քաղաքական կուլտուրա չունեցող, քաղաքականապես տգետ,քաղաքականությունից անտեղյակ է ն այլն: Միննույն մտածողությունն ու դրանով պայմանավորված քաժամանակ, քաղաքական ղաքական գործունեությունը քաղաքական արժեքների յուրացման արդյունք. են, ասել է թե, ցանկացած քաղաքական մտածողություն չի կարող իր մեջ ներառել ամբողջ քաղաքական մշակույթը, ուրեմն ն, չի կարող նույնանալ նրա հետ: Ձետնաբար այս մեկնաբանությունը նույնպես թերի է: 3. Քաղաքական կուլտուրան քաղաքականփոխազդեցությունների ն նրանց կանոնների ու նորմերի կարգավորման ընդունված միջոցների պատմականորեն ձաավորված ամբողջությունն է, որը հիմնարար քաղաքական արժեքների, դիրքորոշումների ո վարքի մոդելների համակարգի ձնով արտացոլված են սոցիալական սուբյեկտների հասարակական փորձի, ավանդույթների ն. շահերի մեջ (10,347): Այստեղ առաջնային է համարվում պատմականորեն ձնավորված քաղաքական փոխազդեցությունները, այն դիտելով որպես համակարգ, ինչը նույնպես քաղաքական կուլտուրայի ամբողջական բնույթը չի բացահայտում, որովհետե, քաղաքականմշակույթի արժեքները ստեղծվում են նան այսօր, որոնք դեռւս պատմականորեն ձնավորված փորձի արդյունք չեն, սակայն քաղաքական մշակույթի կարնորագույն մասն են կազմում: 4. Առկա են նան մի շարք այլ մեկնաբանություններ, որոնց վրա մանրամասն կանգ չառնելով հանդերձ, նշենք դրանցից մի քանիսի հիմնական բո-

վանդակությունը.

քաղաքական կուլտուրան անհատի, քաղաքական կազմակերպություններում միավորված սոցիալական հանրույթների, քաղաքական գիտակցության Ա հասարակական-քաղաքական գործունեության կուլտուրան է. -

քաղաքական կուլտուրան հասարակության հոգնոր կուլտուրայի մի է, իր մեջ ներառելով այն տարրերը, որոնք կապված են հասարակական-քաղաքական ինստիտուտների Ա քաղաքական գործընթացների հետ. -

մասն

քաղաքական կուլտուրան համանման գիտակցության ն. վարքի ամբող"ւթյունն է, ինչը հատուկ է կոնկրետ սոցիալական հանրույթին կամ -

տնկրետ անհատին. քաղաքական կուլտուրան քաղաքական հարաբերություններիորոշակի ռամակարգում սոցիալական սուբյեկտի քաղաքական գիտելիքների, արժեբային կողմնորոշումների ն վարքի ձների իրականացումէ: Եթե վերը նշված քաղաքական կուլտուրայի՝ բոլոր բնորոշումները դիտարկենք մեկ միասնության մեջ, ապա կունենանք քաղաքական կուլտուրայի լրիվ ե ամբողջական պատկերացումը:Բայց այս դեպքում էլ, մենք կունենաք ոչ թե քաղաքական կուլտուրայի սահմանումը, այլ նրա առանձնահատ-

կությունների, բնույթի ու բովանդակությանմանրամասնվերլուծությունը: Միանգամայն իրավացի է Ա.Ս. Պանարինը, որը չփորձելով տալ քաղաքական կուլտուրայի ամբողջական բնորոշումը, առաջարկում է քաղաքական կուլտուրան դիտել որպես սիմվոլիկ համակարգ, նշելով, որ քաղաքական կուլտուրան միավորում է երեք Ժամանակաշրջան, անցյալը, որն ամրագրված է քաղաքական ավանդույթներում, ներկան, որն արտացոլված է արդի քաղաքական իրականությանը համապատասխանեցվածմարդկանց վարքի ն նորմերի մեջ, ապագան, որը համատեղում է հավանականը, ցանկալին ւ անհրաժեշտը՝ «Քաղաքական կուլտուրան, գրում է Ա.Ս. Պանարինը, կարելի է սահմանել որպես սիմվոլիկ համակարգ, որն ընդգրկում է քաղաքական ավանդույթներ, քաղաքական նորմեր ն արժեքներ, քաղաքական գաղափարներ Ա ապագայի ծրագրեր»: (6,327): Դժվար չի նկատել, որ հեղինակը, նշելով տարբեր Ժամանակաշրջաններումստեղծված արժեքների միավորման, միասնական համակարգերով ներկայացնելու անհրաժեշտությունը, նկատի ունի. ա) անցյալում ստեղծված քաղաքական ամբողջ մշա-

կութային արժեքները, որը նյութականացված, մարմնավորված են գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգերում, քաղաքական ինստիտուտների Ա քաղաքական սուբյեկտների փոխհարաբերություններումե գործունեության սկզբունքներում, բ) ներկայումս ստեղծվող քաղաքական կուլտուրայի արժեքները, որոնք արդի քաղաքական հարաբերություններում դրսնորվում են մարդկանց Ա քաղաքականսուբյեկտների գործունեության ն վարքի միջոցով, ինչը այլ բան չէ, քան անհատների Ա քաղաքական սուբյեկտների գործունեության միջոցով այսօր ստեղծված քաղաքականգաղափարների, սկզբունքների, հասարակության կյանքի կազմակերպման նոր ձների ու մեթոդների իրականացման գործընթաց: Քաղաքական հարաբերություններիոլորտում մարդու գործունեությունը ստեղծագործական բնույթ ունի, ինչպես անցյալի արժեքների օգտագործման, այնպես էլ նոր քաղաքական արժեքների ներդրման առումով: Բանն այն է, որ մարդու կողմից անցյալի արժեքներիյուրացման դեպքում է միայն նա հնարավորություն ունենում դրանք օգտագործել նոր քաղաքական իրանոր ձներ ու եղանակներ, որի ընկիրառման վիճակներում, գտնելու դրանց է վերաիմաստավորման,վեարժեքների նախկին առաջանում էլ թացքում

րափոխման, լրացման ու կատարելագործման անհրաժեշտություն, ինչը մարդուց պահանջում է ստեղծագործական մոտեցում, որի արդյունքում էլ ծնվում են քաղաքական մշակույթի նոր արժեքներ: գ) Խոսելով ապագայի մասին Ա համատեղելով հավանականը, ցանկալին Ա անհրաժեշտը, հեղինակը մատնանշում է այն իրողությունը, որ այսօր ծնվում են շատ գաղափարներ, մշակվում են քաղաքական նոր հարաբերությունների հաստատման ծրագրեր, որոնք միտված են ապագային, սակայն, որոնց իրականացման հավանականությունը պայմանավորված է հասարակության զարգացման աստիճանով, այսինքն հասարակությունը կարող է դեռաս պատրաստ չլինել նոր գաղափարների Ա ծրագրերի ներդրման համար, սակայն հասարակության համար դրանք Ա ցանկալի են, Ա՛ անհրաժեշտ: Եվ չնայած այդ գաղափարներն ու ծրագրերը դեռնս մնում են տեսության մակարդակում, այնուհանդերձ դրանք քաղաքական կուլտուրայի արժեքավոր մաս են կազմում: Օրինակ.17-18-րդ դարերում մի շարք խոշոր մտածողներ (Ջ.Լոկ, Թ.Հոբս, Շ.Մոնտեսքյո ն ուրիշներ), առաջ են քաշել մի շարք կարնորագույն քաղաքական գաղափարներ (մարդու իրավունքների Ա ազատությունների, իրավական պետության, քաղաքացիական հասարակության, իշխանությունների բաժանման սկզբունքների Ա այլնի մասին), որոնք այսօր էլ դեռաս գտնվում են իրականացման գործընթացներում Ա դեռ մնում որպես ապագայի լուծելիք խնդիր: Եվ իրոք, միայն բոլոր ժամանակաշրջանների, այդ թվում ե ապագայի, քաղաքական մշակութային արժեքները համախմբելով, միավորելով Ա որպես ամբողջական համակարգ ներկայացնելով է հնարավոր լրիվ պատկերացում կազմել քաղաքական կուլտուրայի մասին: Նշենք նան, որ քաղաքական կուլտուրայի կարնորագույն բաղադրիչն է նան հենց քաղաքական կուլտուրայի վերարտադրության գործընթացը: Քաղաքական կուլտուրան ցույց է տալիս մարդու Ա հասարակության կողմից քաղաքական գաղափարների, հայացքների, կոնցեպցիաների Ա ծրագրերի յուրացման աստիճանը, հնարավորություն է տալիս ճիշտ գնահատել տեղի ունեցող քաղաքական զարգացումների բնույթը, օգնում է մարդուն, քաղաքական կազմակերպություններին Ա հասարակությանը ճիշտ կողմնորոշվելու քաղաքական համակարգի նկատմամբ: Երբ խոսում ենք հասարակության քաղաքական կուլտուրայի մակարդաքաղաքացինեիի կողմից կի մասին, առաջին հերթին նկատի ենք ունենում քաղաքական կուլտուրայի արժեքների յուրացման Ա իրենց գործունեության մեջ դրանց կիրառման աստիճանը, ինչով էլ, սովորաբար, պայմանավորված է լինում մարդու ո հասարակության վերաբերմունքը քաղաքական համակարգի, պետության Ա իշխանական կառույցների նկատմամբ: Այս տեսանկյունից քաղաքական կուլտուրան կարելի է դիտել որպես քաղաքականության, քաղաքական փոխհարաբերությունների, օրենքների Ա նորմերի մասին ազգի, սոցիալական խմբի ն հասարակական այլ հանրույթների պատկերացումների ամբողջական համակարգ:

Իշխանության

քաղաքացիների փոխհարաբերություններում ամրագր-

ված են որոշակի նորմեր, վարքի Ա արժեքների ձներ: Դրանց մի մասը ձնա-

կերպված են օրենսդրորեն, իսկ մյուս մասը հասարակությանմեջ հաստատ-

ված են ավանդույթների, ծեսերի ու սովորույթների ձնով, որոնց միջոցով էլ ապահովվում են քաղաքական համակարգիամբողջականություննու համա-

խմբվածությունը:

Որպես քաղաքական մշակույթի կարնորագույն տարրեր կարելի է առանձնացնելհետնյալ արժեքները. քաղաքականության մասին գիտելիքները Ա քաղաքականությամբ հետաքրքրվելը, քաղաքական երնույթների գնահատման ընդունակությունը, իշխանության իրականացմանվերաբերյալ դատողությունների ունակությու-

նը,

քաղաքական դիրքորոշման զգացմունքայնությունը, ասենք հայրենիքի նկատմամբ սերն ու հարգանքը,հայրենիքի հպարատությանզգացումը, ազգային պատկանելիությանզգացումը, թշնամու նկատմամբ վերաբերմունքը Ա այլն, տվյալ հասարակությանմեջ հաստատված քաղաքական վարքագծի ձների ընդունումը, որոնք մարդուն օգնում են որոշելու ինչպես վարվել, ինչպես գործել տվյալ պահին, քաղաքական ավանդույթները,ծեսերն ու սովորույթները,կրոնը, միջազգայինընդունված նորմերն ու սկզբունքները, իշխանության ձեավորման Ա իրականացման հաստատված սկզբունքները: Որպես քաղաքական կուլտուրայի կառուցվածքայինտարրեր առանձնացվում են ճանաչողական, բարոյաարժեվորման Ա վարքագծայինտարրե-

ճանաչողական տարրերից են քաղաքական գիտելիքները,քաղաքական կրթվածությունը, քաղաքական մտածողության ընդունակությունը, քաղաքական շահերի գիտակցումը,որը կարող է դրսնորվել անհատական, սոցիալական խմբի, պետական, հասարակական,տեղային Ա գլոբալ մակարդակներով: Ճանաչողական տարրերից են նան երկրի օրենքների, խոշոր քաղաքական կազմակերպությունների ծրագրային դրույթների, հաստատվածքաղաքական հարաբերությունների,տեղի ունեցող քաղաքական երնույթների ճանաչումն ու իմաստավորումը:Ճանաչողական կարնոր տարրերից են նան պետական, կուսակցական Է հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների էության, ֆունկցիաների ու կառուցվածքի մասին պատկերացումը, քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու ձների Ա միջոցներիիմացումը, կառավարման գործընթացներին մասնակցելու անհրաժեշտության գիտակցումը, միջազգային քաղաքական իրադարձություններով հետաքրքրվելն ու դրանց էության ըմբռնումը Ա այլն: Քաղաքական կուլտուրայի արժեվորող (գնահատողական) տարրերը դրսնորվում են իշխանության Ա քաղաքական երնույթների նկատմամբ վերը.

րաբերմունքում, քաղաքական իրադարձությունների ն գործընթացների բարոյական գնահատականներում, քաղաքականության մեջ կոնկրետ գործունեությամբ, քաղաքական ինքնագնահատմամբ: Քաղաքական կուլտուրայի վարքագծի տարրերը կապված են քաղաքական գործընթացներին քաղաքացիների գիտակցված մասնակցության հետ: Օրինակ. մասնակցություն. ա) հանրաքվեների ընթացքում պետական փաստաթղթերի նախագծերի քննարկմանը, բ) ներկայացուցչական մարմինների ընտրությունը, գ) տարբեր պետական ն հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքներին, դ) քաղաքական միջոցառումներին, միտինգներին, ցույցերին ն այլն, ե) քաղաքական կուսակցությունների ն հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների գործունեությանը նայլն: Յուրաքանչյուր կառուցվածքային տարր ենթադրում է հասարակության քաղաքական կյանքում մարդկության կողմից ստեղծած ընդհանուր մշակութային արժեքների առկայությունն ու դրանց օգտագործումը: Ամբողջ քաղաքական կուլտուրան ներառված է մարդկային գործունեության երկու հիմնական ձների մեջ. ա) հոգնոր, կամ հոգնոր պրակտիկ գործունեության, որում առկա են քաղաքական փորձը, ավանդույթները, կողմնորոշումները, իշխանության նկատմամբ վերաբերմունքը Ա այլն, բ) առարկայական-գործառնական, որում ներառված են քաղաքական ինստիտուտների կազմակերպման որոշակի միջոցներ ու ձներ, քաղաքական մտքի նվաճումների նյութականացման քաղաքական գործունեության եղանակներ ու մեթոդներ, քաղաքական գործընթացներն ու դրանց կազմակերպման ձները, որոնք փոխկապակցված են ն ներծծված են ամբողջ քաղաքական կյանքի

մեջ:

Առանձնացվում է քաղաքական կուլտուրայի դրսնորման երեք հիմնական մակարդակներ, աշխարհայացքային, քաղաքացիական ն քաղաքական: Աշխարհայացքային մակարդակը մարդու գիտելիքների մակարդակն է, որը նրան թույլ է տալիս ճանաչելու իր շրջապատում տեղի ունեցող քաղաքական երնույթների բնույթն ու նշանակությունը: Այս մակարդակում մարդը որոշելու իր տեղը քաղաքական կյանքում, հնարավորություն է ստանում կողմնորշվելու քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու կամ չմասնակցելու հարցում: Այդպիսի ընտրությունը կախված է մարդու կենսական դիրքորոշումից, օրինակ. անհատական կամ հասարակական շահերին նախապատվություն տալը, այս կամ այն կուլտուրայի արժեքների (ասենք, արնմտյան թե՞ արնելյան, ազգային, թե՞ համաշխարհային) առաջնության ընդուայլն: նումը, վերաբերմունքը իշխող գաղափարախոսության նկատմամբԱն Քաղաքացիական մակարդակում ձնավորվում է քաղաքական կուլտուրայի միջուկը: Այս մակարդակում է հիմնականում դրվում իշխանության նկատմամբ մարդու վերաբերմունքի, մարդու ն իշխանության հարաբերությունների ձանավորմանհիմքը: Մարդը սկսվում է հաղորդակցվել քաղաքական կյանքին, որոշում է կայացնում մասնակցել, թե՞ չմասնակցել նրանում ընթացող գործընթացներին, ինչը կախված է այն բանից, թե ինչ վերաբեր396

մունք է ձեավորվել նրա ն իշխանության միջն, իշխանության մասին նրա պատկերացումից, որից ելնելով էլ նա որոշում է իր քաղաքացիական իրա-

վունքների պաշտպանության անհրաժեշտությունը ւ պարտականությունների կատարման չափը քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու միջոցով: Հենց այս մակարդակում է ձաավորվում իշխանություններին ենթարկվելու կամ հակադրվելու քաղաքացիների համոզմունքները, որոնք էլ նրան մղում են որոշակի քաղաքական քայլերի: Շատ մարդկանց համար այդ ներքին համոզմունքը ավելի մեծ դեր է խաղում նրանց քաղաքական կողմնորոշման ն քաղաքական գործունեությունում, քան որնէ քաղաքական կուսակցության անդամակցելը ու նրանց գործունեությանը մասնակցելը: Քաղաքական մակարդակում ձեավորվում են քաղաքական երնույթների նկատմամբ մարդու գնահատողական վերաբերմունքը, սկսած պետությունից Ա միջպետական հարաբերություններից մինչն հենց իրեն, որպես քաղաքական սուբյեկտի ինքնագիտակցումը: Մարդը վերջնականապես պարզում է իր ն քաղաքականության փոխհարաբերությունները, սկսում է ավելի հստակ գիտակցել իր կյանքում քաղաքականության դերը: Հասնելով այդ մակարդակին, մարդիկ ակտիվ ներառվում են հասարակության քաղաքական կյանքի մեջ, կամ գիտակցաբար հեռանում, մեկուսանում են նրանից, որոնց մի մասը վերածվում է քաղաքական իրադարձությունների սոսկ դիտողի, սպասելով, որ իրենց փոխարեն ուրիշները կլուծեն իրենց խնդիրները: Քաղաքական կուլտուրայի մակարդակը կախված է նան հաստատված իշխանության սկզբունքներից: Որքան քաղաքական իշխանության սկզբունքները Ժողովրդավարական են, որքան ճկուն են քաղաքական իշխանության վրա հսկողության միջոցները, այնքան բարձր է քաղաքական կուլտուրայի մակարդակը: Այս տեսանկյունից քաղաքական կուլտուրան կարելի է դիտել որպես քաղաքական գործունեության ընթացքում առաջացած սոցիալական սուբյեկտների քաղաքական գիտակցության բնորոշ գծերի ամբողջություն, որը դրսնորվում է այնպիսի քաղաքական իշխանության իրականացման, քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու ընթացքում, որը բնորոշ է կոնկրետ գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգին, Ա որը թույլ է տալիս սոցիալական խմբին Ա անհատներին դրան համապատասխան իրականացնել իրենց քաղաքացիական ազատությունները ն իրավունքները: Կարելի է առանձնացնել քաղաքական կուլտուրայի մշտական ս փոփոխական արժեքներ: Մշտական արժեքներից են հասարակական-պատմական, ազգային մշակութային, սոցիալ-տնտեսական Ա այլն կայուն ու երկարակյաց գործոնները, պայմանները, կառուցվածքները Ա այլն: Դրանցից են հաստատված Ա գործող կայուն բարոյական նորմերն ու արժեքները, ազգային-հոգեբանական ն կրոնական վարքի նորմերն ու ավանդույթները Ա այլն: Փոփոխական արժեքներից են քաղաքական հայացքները, արժեքները, վերաբերմունքը կողմնորոշումները, որոնք քաղաքական զարգացումների Ա իրադարձությունների ազդեցության տակ կարող են արագ փոփոխվել:

Քաղաքական կուլտուրայի հարաբերականորեն կայուն, կենսունակ տարրերից են ավանդույթները, ազգային մտածելակերպը, կրոնը, որոնք չափազանց դանդաղ են փոխվում կամ չեն փոխվում ընդհանրապես: Ուշադրություն դարձնելով աշխարհում ընթացող քաղաքական զարգացումների վրա, կարելի է նկատել, թե մարդկանց, սոցիալական խմբերի, ազգերի քաղաքական վարքագծի վրա ինչ մեծ ազդեցություն է թողնում կրոնի գործոնը, մանավանդ նրա արմատական դրսնորման ժամանակ, ինչը բնորոշ է հետամնաց ժողովուրդներին: Դա պայմանավորված է նրանով, որ կրոնը ձեռք է բերել համակարգ ձնավորող գործոնի նշանակություն Ա կատարում է հասարակությանը միավորելու Ա կայունացնելու ֆունկցիա, քանզի նրանում ամրագրված են հասարակության համար համընդհանուր նշանակություն ունեցող բարոյամշակութային, ավանդական հիմնարար արժեքներ ն դիրքորոշումներ: Հասարակության քաղաքական կուլտուրայում կարնոր դեր են խաղում ավանդույթները, որոնց միջոցով ապահովում է պատմական զարգացման շարունակական պրոցեսը: Ավանդույթները հիմք են հանդիսանում քաղաքական կողմնորոշման, հոմապատասխան քաղաքական մտածողության առաջացման համար, կատարում են հասարակությունը համախմբելու, իսկ երբեմն էլ տարանջատելու, մասնատելու ֆունկցիաները, ինչը կարող է դրսնորվել հնի Ա նորի պայքարի, սերունդների միջե հակասությունների սրման ձնով:

Քաղաքական կուլտուրան վկայում է, որ հասարակության ավանդույթնենրա հրապարակայինինստիտուտների ոգին, նրա անդամների ձգտումներին ու կոլեկտիվ մտածողությունը, նրա առաջնորդների Ա քաղաքացիների մեծամասնության վարքի դրսնորման ոճն ու ձները ոչ թե սոսկ պատմական փորձի արդյունք են, այլ իրար հետ սերտորեն փոխկապակցված գոյություն ունեցող գործող փոխհարաբերությունների համակարգ: Քաղաքական ավանդույթները մարդու քաղաքական վարքի դրսնորման ժամանակ ուղղորդող սկզբունքի դեր են կատարում, իսկ սոցիալական խմբերի համար դառնում է նրանց փոխհարաբերությունների կարնոր կարգավորիչ գործոն: Այն օգնում է հստակ պատկերացում ունենալ քաղաքական գաղափարների ու նորմերի Ա ընդհանրապեսամբողջ քաղաքական ոլորտի բովանդակության ա ամբողջականության մասին, նշում է այն շրջանակները, որում հասարակության անդամները ընդունում կամ մերժում են գոյություն ունեցող հասարակական քաղաքական համակարգի օրինականությունը: Քաղաքական կուլտուրայի արժեքների ստեղծման ն զարգացման ընթացքում ձնավորվում է որոշակի քաղաքական փորձ, առաջանում է քաղաքական երնույթների ընկալման, գնահատման Ա մոտեցումների նոր համարը,

կարգ:

Քաղաքական կուլտուրայի հիմնական ցուցանիշը քաղաքական ինստիտուտներում մարդկության պատմական զարգացման ընթացքում ստեղծված քաղաքական արժեքների Ա մշակված գործունեության արդյունավետ

'կզբունքների նյութականացումն է: Դրա տակ կարելի է հասկանալ հասաոակության արդյունավետ քաղաքական կառավարումը, քաղաքականության սոցիալական ուղղվածությունը, բոլոր քաղաքացիների ազատություններն ու պատասխանատվությունը, ժողովրդավարության Ա հրապարակայնության սկզբունքների իրականացումը Ա այլն: Քաղաքական ինստիտուտների կազմակերպման ավանդական ձների միջոցով հնարավոր է լինում հստակ պատկերացում կազմել, թե ո՞վ Ա ինչպե՞ս պետք է իրականացնի քաղաքական իշխանությունը, ինչպե՞ս Ա ու՞մ կողմից են ընդունվում քաղաքական որոշումները, ի՞նչ եղանակներով են դրանք իրականացվում, ինչպե՞ս են լուծվում քաղաքական կոնֆլիկտները, որո՞նք են կադրերի ընտրության Ա քաղաքական իշխանության մեջ նրանց առաջխաղացման իրական մեխանիզմները, ի՞նչ դեր է խաղում ընդդիմությունը քաղաքական գործընթացներում Ա այլն: Հասարակության քաղաքական կուլտուրայի մակարդակն է որոշում, թե ինչպիսի քաղաքական իշխանության ձներ են հնարավոր հաստատել տվյալ հասարակության մեջ Ա ինչպիսի քաղաքական մասնակցություն է հնարավոր իրականացնել, հասարակության կառավարման ինչպիսի սկզբունքներ ն մեթոդներ է հնարավոր իրականացնելԱ այլն: Քաղաքական կուլտուրայի ձաավորման հիմնական ուղղություններից են պետության, քաղաքական կուսակցությունների, եկեղեցու, ԶԼՄ-ների, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների ն շարժումների նպատակամղված, հոգնոր գաղափարական, քաղաքական-լուսավորչականգործունեությունը: Քիչ կարնոր չէ նան ընտանիքի, դպրոցի, աշխատանքային ընկերական շրջապատիդերը, ինչըքաղաքական գիտակցուկոլեկտիվի, թյան կենցաղային մակարդակի ձեավորման հիմքն է կազմում: Նշենք, որ քաղաքական գիտակցության կենցաղային մակարդակի ձնավորումը քաղաքական անհատի, ասել է թե քաղաքացու ձաավորման անհրաժեշտ նախա-

դրյալն է:

Քաղաքական կուլտուրան ամբողջապես ներառված, մարմնավորված, նյութականացված է հասարակական-քաղաքականհարաբերություններում ն հասարակական-քաղաքական գործունեության համակարգում: Եվ որպես համակարգ քաղաքական կուլտուրան ինչպես ծագում, զարգազարգացող նում ու կատարելագործվում է, այնպես էլ կարող է քայքայվել ու վերանալ, երբ քայքայվում ու վերանում է նրան համապատասխանող քաղաքական

համակարգը: Ասածը չի նշանակում, թե նախկինում ստեղծված ողջ քաղաքական մշակույթը վերանում ու մոռացվում է: Պատմության գիրկն են անցնում միայն այն արժեքները, որոնք իրենց դարն ապրել են, որոնք արդեն չեն համապատասխանում հասարակության արդի զարգացման Ա առաջընթացի պահանջներին: Դրանց փոխարեն ստեղծվում են քաղաքական կուլտուրայի նոր արժեքներ:

2Քաղաքական կուլտուրայի տեսակները

դասակարգման

սկզբունքները

Քաղաքական կուլտուրան դասկարգվում է տարբեր սկզբունքներից Ա չափանիշներից ելնելով, նայած թե ինչն է հիմք ընդունվում դասակարգման համար Ա ինչ եղանակներով է կատարվում այդ դասակարգումը: Այդ իսկ

պատճառով էլ գրականության մեջ հանդիպում են քաղաքական կուլտուրայի տարբեր մեկնաբանությունների ն տեսակների: Քաղաքական կուլտուրայի հիմնական կրողները մարդիկ են, որոնք հանդես են գալիս որպես նրա հիմնական սուբյեկտներ, քանզի յուրացնելով նախկինում ստեղծած քաղաքական մշակույթի փորձը, քաղաքական գոր-

ծունեության նորմերն ու սկզբունքները մարդիկ գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգի վերաբերյալ մշակում են իրենց սեփական համոզմունքների համակարգը, կողմնորոշումներն ու դիրքորոշումները, միննույն Ժամանակ դառնալով նան քաղաքական կուլտուրայի օբյեկտներ, քանզի որպես քաղաքական արժեքների կրողներ, նրանք այդպիսին են դառնում հենց քաղաքական կուլտուրայի ազդեցության շնորհիվ: Յուրաքանչյուր հասարակական քաղաքական համակարգի համապատասխանում է քաղաքական կուլտուրայի իրեն բնորոշ մոդելը: Այն դրսնորվում է, հիմնականում, ազգային առանձնահատկություններիձնով: Ոչ մի երկրում որնէ քաղաքական համակարգ կայուն ն զարգացող լինել չի կարող, եթե տվյալ քաղաքական համակարգը չի ծնվել ու զարգացել այդ երկրում, չի հենվում այդ երկրի առանձնահատկությունների վրա ն չի դարձել նրա սեփական կուլտուրայի զարգացման արդյունք: Ելնելով քաղաքական համակարգի բնույթից Ա քաղաքական համակարգերի միջն եղած որոշակի նմանությունից նշվում են արդի Ժամանակաշրջանին բնորոշ քաղաքական կուլտուրայի երկու հիմնական մոդելներ: Դրանք են. ամբողջատիրական- ավտորիտարական լիբերալ-Ժողովրդավարական: ն Ամբողջատիրական-ավտորիտարական

րոշ են

հետնյալ գծերը.

քաղաքական

կուլտուրային

բնո-

հասարակության քաղաքական գիտակցությունը ն արժեքները ձնավորվում են պետության կողմից կենտրոնացված ձնով: Համապատասխան դրան պետության շահերը վեր են դասվում առանձին քաղաքացիների Ա սոցիալական խմբերի շահերից: Հիմնական արժեքներից են. կարգ ու կանոնը, համախմբվածությունը, քաղաքական վստահությունը, պետական քաղաքականության պաշտպանությունը, մեկ գաղափարախոսությունը, միասնական քաղաքականությունը, հասարակության քաղաքական լրատվության սահմանափակվածությունն ու միակողմանիությունը, իշխանության կառավարման մենաշնորհը: Ակտիվ գործում է քաղաքական ցենզուրան: քաղաքական կուլտուրան ձեավորվում է վերնից առանց այլընտրանքային հնարավորության,

հասարակության մեծ մասի քաղաքական կուլտուրան ցածր է: Քաղաքական կուլտուրայի առաջընթացը չափազանց դանդաղ է ընթանում: Քաղաքական կուլտուրայի այս մոդելը արտաքին աշխարհից ինքնամեկուսացված է, ներփակված է իր սահմանների ներսում: Առկա են բռնության ձների իրականացումը: Արտաքին աշխարհի հետ հարաբերության ժամանակ տվյալ քաղաքական մոդելին բնորոշ է անհանդուրժողականությունը, ագրեսիվության տարրերով: Սակայն այդ մոդելի ներսում միշտ չէ, որ ամբողջատիրական ն ավտորիտարական դրսնորումները համամասնական են: Կախված հասարակության մեջ հաստատված քաղաքական համակարգից առավելություն է ստանում մերթ մեկը, մերթ մյուսը: Երբ գերիշխում է ամբողջատիրական սկզբունքները, ապա վերը նշված բոլոր բնորոշ գծերը առկա են լրիվությամբ: Իսկ, երբ գերիշխում է ավտորիտարական քաղաքական կուլտուրան, ապա այս դեպքում կարող են առկա լինել նան լիբերալժոդովրդավարական քաղաքական մշակույթի տարրեր: Լիբերալ-Ժողովոդավարական քաղաքական կուլտուրայի մոդելին բնորոշ

է քաղաքացիների քաղաքական իրավունքների ն. ազատությունների ապահովումը, հասարակության կենսագործունեությունը կարգավորվում է միայն իրավական նորմերով: Այս մոդելի բնորոշ գծերն են. հասարակության քաղաքական գիտակցությունն ու արժեքները ձնավորվում են ապակենտրոնացված, բազմապիսի աղբյուրներից Ա բազմակարծության հիմքի վրա: Պետական շահերի առաջնության մակարդակը կախված է հասարակության, նրա սոցիալական խմբերի, քաղաքացիների շահերի հետ համընկումից: Հիմնական արժեքներն են. մարդու իրավունքը, ազատությունը, բազմակարծությունը, կարգ ու կանոնը, անձնական կյանքի ն սեփականության անձեռնմխելիությունը, հասարակական կարծիքի գերակայությունը, քաղաքացիական հասարակությունը Ա այլն, հասարակության քաղաքական լրատվությունը բազմախողովակ է Ա այլընտրանքային: Քաղաքական ուղղակի սահմանափակումը հասցված է նվազագույնի ն կիրառվում է հիմնականում արմատական, ծայրահեղական տեղեկատվության նկատմամբ: Առկա է խոսքի ն մամուլի ազատություն, սակայն այդ ազատության մակարդակները տարբեր են: Այն կախված է քաղաքական լրատվության աղբյուրի ֆինանսական հնարավորություններից, զանգվածային լրատվամիջոցներից, հատկապես, հեռուստատեսությունից օգտվելու հնարավորությունից, առկա է քաղաքական վարքագծի բազմազանություն, հասարակության քաղաքական կուլտուրան գտնվում է բավականին բարձր մակարդակի վրա, որին բնորոշ է քաղաքական-կուլտուրական առաջընթաց Ա մշակութային նոր արժեքների ստեղծման մեծ հնարավորություններ: Թվարկած գործոնների ամբողջությունը ապահովում է հասարակության քաղաքական կյանքի շարժունակությունն ու ակտիվությունը: -`

Լիբերալ-ժողովրդավարականքաղաքական կուլտուրայի մոդելը առանձէ արտաքին աշխարհի առջն բաց լինելու հանգամանքով: Որոշակի արտակարգ իրավիճակներում (արտաքին վտանգ, քաղաքական, սոցիալական նւ տնտեսականճգնաժամեր Ա այլն), լիբերալ-Ժողովրդավարական քաղաքական կուլտուրայի շրջանակներում կարող է առաջանալ ավտորիտարական կուլտուրայի տարրերի օգտագործման անհրաժեշտու-

նացվում

թյուն,ինչը

պետության

կարող է դրսնորվել հասարակության կենսագործունեության մեջ առավել ծավալուն մասնակցության, քաղաքացիների իրա-

ձնեվունքների սահմանափակման, քաղաքական ցենզուրայի խստացման

րով:

Նշված քաղաքական կուլտուրայի մոդելների ներսում տարբերակվում են քաղաքական կուլտուրայի տեսակներ:

Ավտորիտարական քաղաքական կուլտուրան բնորոշվում է պետության որոշիչ դերով: Այն ունի իրեն համապատասխան կառավարման, քաղաքավրահսկելու Ա նրանում քաղաքացիներիմասնակցության կան կյանքի ձներ ու մեթոդներ: Համաձայն ընդունված նորմերի պետության շահերը գերակայում են առանձին մարդկանց, սոցիալական խմբերի շահերից: Նրա հիմնական արժեքներից են. միասնական գաղափարախոսությունը, քաղաքական կարգը, քաղաքական միասնությունը, պետական քաղաքականության

պաշտպանություն:

Ամբողջատիրական քաղաքական կուլտուրան ենթադրում է քաղաքականության մեջ մարդկանց պետականորեն ուղղորդված Ա վերահսկվող մասնակցություն: Այս դեպքում խստագույնս գաղափարացված է քաղաքական վարքագիծը: Քաղաքական մտածելակերպն ու լեզուն ձաականացված է Ա գաղափարապես խիստ որոշակիացվածէ: Առկաէ միայնմեկկուսակցություն, որի ձեռքում է կենտրոնացվածողջ իշխանությունը: Քաղաքական վերափոխումներիցԱ արտաքին աշխարհի հետ հարաբերությունների տեսանկյունից ելնելով քաղաքական կուլտուրան բաժանվում է Ա «բաց» «փակ» քաղաքական կուլտուրայի տեսակների:

Քաղաքական

կուլտուրայի

«փակ» տեսակին բնորոշ է քաղաքական ներ-

փակվածությունը: Այնհակված

է իր սեփական ու քաղաքական արժեքներն նորմերը գերադասելի համարել ուրիշներից: Հիմնականում պաշտպանում է

սեփական էթնիկական, կրոնական, պատմական, սոցիալական ավանդույթ-

ներն

ու

արժեքները: Չի ընդունվում

այլ

քաղաքական համակարգերի արժեք-

ներն ու նորմերը: Քաղաքացիների քաղաքական ակտիվությունը սահմանափակվում է ե գտնվում է խիստ հսկողության տակ: Քաղաքական կուլտուրայի այս տեսակը ձգտում դեպի ամբողջատիրական-ավտորիտարական կուլտուրայի մոդելը:

Քաղաքական կուլտուրայի «բաց» տեսակը հարուստ քաղաքական ավանդույթներ ունի, կարողանում է արագ կողմնորոշվել քաղաքական փոփոխվող իրադրություններում, ընդունում է այլ կուլտուրաների փորձը: Այդպիսի համակարգում տեղի է ունենում մշտական ինքնաձնավորում: Առանձ-

է քաղաքական կյանքի շարժունակությամբ, քաղաքական գործընթացների բազմազանությամբ ն սոցիալ-քաղաքական համախմբվածության է բարձր մակարդակով: այս տեսակը Քաղաքական կուլտուրայի ձգտում լիբերալ-Ժողովրդավարականմոդելին: Երբեմն քաղաքական կուլտուրան դասակարգում են հիմք ընդունելով քաղաքականության մեջ- մարդկանց մասնակցությունը Լ. հասարակության զարգացման մակարդակը:Այս դեպքում առանձնացվումեն. ա) նահապետական կամ ավանդական քաղաքական կուլտուրա, որը բնորոշ է տնտեսապես հետամնաց հասարակությանը,բ) ենթարկման քաղաքական կուլտուրա, որը բնորոշ է տնտեսապես զարգացած, արդյունաբերական, բայց ավտորիտարական հասարակությանը, գյպարտիսիպատորական (մասնակցության), քաղաքական կուլտուրա, որին բնորոշ է գոյություն ունեցող քաԱ նրաբոլորկառույցների ղաքական համակարգի նկատմամբ հասարակության անդամների ներքին կողմնորոշվածությունը Ա գիտակից ու ակտիվ մասնակցությունընրանում գործընթացներին ընթացող առանձնանում է նրանով, որ բնակչության Նահապետական կուլտուրան մեծամասնությունը սահմանափակվում է միայն իր անմիջական շրջապատում տեղի ունեցած երնույթների իմացությամբ, աշխարհին է նայում իր նեղ ն քաղաքական վերապատուհանից համակարգի նկատմամբ ամբողջական բերմունք չունի: Ենթարկման քաղաքական կուլտուրան այն յուրահատկությունը ունի, որ բնակչությունը քաղաքականության մասին որոշակի պատկերացումներ ու գիտելիքներ ունի, գնահատում է քաղաքական երնույթները նրանց օրինականության տեսանկյունից, սակայն, դրանով հանդերձ քաղաքական համակարգի նկատմամբ պասիվ վերաբերմունք ունի, չի ձգտում այն փոխել հիր ուժերով, չի ձգտում ակտիվ մասնակցել քաղաքական որոշումների ընդունման կամ դրա վրա ազդելու գործընթացներին: նանում

Մասնակցության

(պարտիսիպատորական)

կուլտուրան

առանձնանում

քաղաքականբոլոր կառույցների կողմնորոշման նկատմամբ բնակչության միասնականությամբ, ինչը ուղեկցվում է նրանց շահերի ձաավորման ՆԱ էլ դրանց համար ակտիվ պաշտպանության Այդ ընթացքում ձգտումով: որոշվում է բնակչության քաղաքական կյանքին մասնակցության դերն ու նշանաւ կությունը քաղաքական համակարգում անհատի կարգավիճակը:

Համամարդկային քաղաքական-մշակութային տարածությունում

քաղա-

քական կուլտուրայի զուգահեռաբար դիտարկվում նան. քաղաքահետ

են

կան ենթակուլտուրաների (սուրկուլտուրա) առանձնահատկությունները:

ենթակուլտուրաները բնորոշ Քաղաքական ենքաղաքականությանկոնկ-

րետ սուբյեկտների: Դրանք իրարից տարբերվում են քաղաքականության ոլորտում մարդկային հանրույթների բնորոշ հայացքներով, նախասիրություններով ու վարքագծով: Առավել տարածված ն. ընդգծված դրսնորմամբ

ենթակուլտուրաներից են.

ա) Արեմուտքի

քաղաքական

ենթակուլտուրա,

որը

կողմնորոշված է դեպի

լիբերալ-Ժողովրդավարական է արժեքներն ու նորմերը: Այն առանձնանում քաղաքական նախասիրություններիլայն ընտրությամբ: Նրա շրջանակ-

ներում քաղաքացին, որպես քաղաքականության սուբյեկտ, բավականին բարձր կարգավիճակ ունի: Քաղաքական կյանքը կարգավորվում է ընդունված հստակ կանոնակարգով:Այն համարվում է լիբերալ-Ժողովրդավարական քաղաքական մոդելի բազային հիմքը: բ) Արնելքի քաղաքական ենթակուլտուրա, որը կողմնորոշված է դեպի

պատմական-կրոնական ավանդույթները: Գործառնության շրջանակները

սահմանափակ խարիզմատիկ է, բնույթը է: Նրա շրջանակներում հասարակության

շատ

խավեր,

կանայք Ա երիտասարդներ,մեկուսացմեծամասամբ

ված են քաղաքական կյանքից: Այս ենթակուլտուրան առանձնանում

քա-

ղաքական ստորակարգությամբ:Օրինակ. վարչական իշխանությունը առավելություն ունի ներկայացուցչականԱ դատական իշխանությաննկատմամբ: Տարածված է իշխանության Ժառանգականփոխանցմանձը: գ) Տարածաշրջանային քաղաքական ենթակուլտուրա, որը առանձնանում է տարածքային-պետական հատկանիշներով: Նրան բնորոշ է տարբեր պետությունների քաղաքացիների քաղաքական մտածողության Ա վարքի տարբերություններ: Օրինակ. Հայաստանի քաղաքացիների Ա գերմանացի քաղաքացիների, ԱՄՆ-ի Ա Ռուսաստանիքաղաքացիների, Ասիայի Ա Եվրոպայի քաղաքացիների քաղաքական մտածողությանԱ վարքագծերի տարբերությունները: Նշենք նան, որ քաղաքական ենթակուլտուրան կարող է նան մեկ բազմազգ սաստանում ազգային հանրապետություններիԱ տարբեր տարածաշրջանների ենթակուլտուրաները:Այս դեպքում կարելի է խոսել նան քաղաքային Ա գյուղական ենթակուլտուրաների մասին: դ) Կրոնա-քաղաքական ենթակուլտուրա, որին բնորոշ է հասարակության քաղաքական կյանքում կրոնի Ա քաղաքականության խիստ համակցումը, կրոնի գործոնի էական ազդեցությունը մարդկանց քաղաքական կողմնորոշման Ա քաղաքական վարքագծի վրա: Օրինակ. Մուսուլմանական կրոնի գնալով աճող դերը քաղաքական գործընթացների վրա, հատկապես նրա արմատական դրսնորումը մի շարք մահմեդական երկրներում: ե) Էթնոքաղաքական ենթակուլտուրա. որը բնորոշ է ազգային միատարրություն չունեցող պետություններին: Լայն տարածում է գտնում ազգային

առկա լինել

պետության շրջանակներում. Օրինակ. Ռու-

ենթակուլտուրան: փոքրամասնությունների քաղաքական

Օրինակ.

Հույները-Թուրքիայում, ալժիրցիները-Ֆրանսիայում,բասկերը Իսպանիայում, Եզդիները-ձայաստանում Ա այլն: Ազգային փոքրամասնություններիիքաղաքական ենթակուլտուրան -

առավել վառ է դրսնորվում հատկապես այն ժամանակ, երբ ոտնահարվում են նրանց ազգային իրավունքները կամ վտանգված է

թյունը:

ազգային ինքնու-

քաղաքական ենթակուլտուրա, զ) Երիտասարդական որի հիմնական կրողը ուսանողությունն է: Այս ենթակուլտուրային բնորոշ է քաղաքական

երնույթների նկատմամբ զգացմունքայնությունը, քաղաքական շահերի Ա վարքագծի հակասությունների բազմազանությունը, անհանդուրժողականությունը ն այլն, որոնք, հիմնականում, քաղաքական փորձի պակասի արդյունք են: Սակայն, հենց երիտասարդական ենթակուլտուրայի ընդերքում են ծնվում ապագային միտված քաղաքական արժեքներ: Այս ենթակուլտուրան անմիշտ հանդես է գալիս, որպես իշխանության ընդդիմություն, նույնիսկ կախիշխանության բնույթից, կազմակերպություներիտասարդական հենց ուժը: ներն են համարվում ապագայի քաղաքական հիմնական իրենց մաքուր Նշենք որ, նշված քաղաքականկուլտուրայի տեսակները ձնով հասարակական կյանքում հազվագյուտ են պատահում: Սովորաբար, դրանք քաղաքական կյանքում առկա են միաժամանակ, այս կամ այն կուլտուրայի տեսակի տարրերի գերակայությամբ: Օրինակ. նույն հասարակության մեջ տարբեր սոցիալական շերտեր կարող են ունենալ տարբեր քաղաքական կուլտուրա ն դրանից ելնելով դրսեորել տարբեր վերաբերմունք ինչպես առանձին քաղաքական երնույթների, այնպես էլ ամբողջ քաղաքական համակարգի նկատմամբ: Նկատի ունենալով միննույն քաղաքական համակարգում խառը քաղաքական կուլտուրաների միաժամանակյա առկայությունը, տարբերակվում են նան քաղաքական կուլտուրայի խառը տեսակներ. Նահապետական-ենթարկման քաղաքական կուլտուրա, որի դեպէ այս նկատի քում առնվում քաղաքական կյանքումինչպես երկու տեսակի կուլտուրայի տեսակների համատեղ գոյությունը, այնպես էլ այլ կուլտուրայի տարրերի նկատմամբ նրանց գերակայությունը: Քաղաքական կուլտուրայի այս տեսակին բնորոշ է բնակչության մեծամասնության քաղաքականությունից հեռու մնալը, սակայն դրան զուգահեռ քաղաքական կյանքում առկա է փոքրամասնության ակտիվ գործունեության դրսնորում, ձգտում քաղաքական որոշումների ընդունմանը մասնակից դառնալ կամ ազդել դրանց ընդունման վրա: քաղաքական կուլտուրայի, Ենթարկման-մասնակցության դեպքում բնակչության մեծամասնությունը այս կամ այն չափով տեղյակ է քաղաքական համակարգի, նրա կառույցների գործունեության մասին, պատկերացում ունեն այն քաղաքական նորմերի, վարքագծի շրջանակների, սահմանափակումների մասին, որոնց միջոցով կարելի է ազդել քաղաքական իշխանության գործունեության, քաղաքական կառույցների ս ընդհանրապես քաղաքական կյանքում տեղի ունեցող երնույթների վրա: Այս դեպքում քաղաքական համակարգը մարդկանց կողմիցչի ընկալվում մեկընդմիշտ տրված Ա իրենցից կախում չունեցող երնույթ, այլ քաղաքական համակարգը դիտվում է որպես փոփոխվող, զարգացող համակարգ, ինչին բնակչությունը ձգտում է հասնել քաղաքական որոշումների Ա քաղաքական գործընթացներիվրա ակտիվ ազդելով: -`

Նահապետական-մասնակցության խառը քաղաքական կուլտուրայի տեսակը ծագում է այնտեղ, որտեղ մեկ հասարակության շրջանակներում կողք-կողքի գոյություն ունեն ավանդական սոցիալական խմբեր, որոնք մեկուսացված են քաղաքական գործընթացներից, ո քաղաքական ակտիվ խմբեր օժտված բարձր քաղաքական գիտակցությամբ, որոնք ակտիվ գործունեություն են ծավալում քաղաքական համակարգի զարգացման Ա քաղաքական որոշումների ընդունման վրա ազդեցություն ունենալու համար: Առանձնացվում են նան համամարդկային քաղաքական կուլտուրայի արժեքներ նե սկզբունքներ, որոնք առայժմս միջազգային հանրույթի կողմից ընդունվել են որպես հայտարարություն, սակայն ձգտում կա դրանք մարմնավորել ամբողջ աշխարհի քաղաքական համակարգում: Դրանցից են. խաղաղությունը, ազատությունը, մարդասիրությունը, կարգ ու կանոնը, Ժողովրդավարությունը, մարդու իրավունքները,միջազգային հարաբերություններում իրավահավասարությունը, ազգային ինքնորոշման իրավունքը ն այլն: Քաղաքական կուլտուրայի կարնորագույն բաղադրիչներն են համար-

թյունը, միջավայրի պաշտպանությունը, ահագնացող ահաբեկչությունը, նարկոտիկներիտարածումըն այլն: Կան նան համընդհանուր նշանակությամբ բացասական արժեքներ նե սկզբունքներ: Օրինակ. ա) քաղաքական պասիվությունը, անտարբերությունը. որը պատճառ է դառնում քաղաքական կյանքի ապակայունացմանն. հետընթացի, բ) քաղաքական մեկուսացումն ու տեղայնությունը, որը կտրված լինելով համաշխարհային քաղաքական զարգացումներից, խոչընդոտում է հասարակության զարգացմանը: գ) Քաղաքական բռնությունը, որը գոյություն ունի մարդկային կենսագործունեության ողջ պատմության ընթացքում: Քաղաքական բռնությունը գոյություն կունենա այնքան ժամանակ, քանի դեռ առկա են մարդկանց քաղաքական շահերի աննամապատասխանություն ւ քաղաքական հակասություններ:

ա) միջազգային քաղաքական լեզուն, որում արտացոլված են համամարդկային քաղաքական արժեքներն ու նրանց բովանդակությունը, ասենք, միություն, պառլամենտ, կուսակցություն, հանրաքվե, մարդասիրություն, միջավայր, սահմանադրություն Ա նման բովանդակությամբ հասկացություն-

վում.

ներ:

բ) Միջազգային քաղաքական սիմվոլիկան, որը սերտորեն կապված է քաղաքական լեզվի հետ, սակայն իրենց զգացմունքա-հոգեբանական ազդեցության շնորհիվ ավելի համընդգրկուն բնույթ ունի Օրինակ՝ երկրագնդի պատկերը, որը մարդու ւ. բնության միասնության նշանն է, աղավնու պատ-

յուրակերը-որպես խաղաղության նշան,գույների սիմվոլիկան, որոնցից

քանչյուրն իր նշանակությունն ունի, ասենք, խաղաղության, կապույտը՝` սպիտակը՝ մաքրության, օգնության, կանաչը՝ կյանքի Ա այլն: գ) Միջազգային քաղաքական կազմակերպությունների գոյությունն ու գործառնությունը, որոնց գործունեությունը ուղղված է համամարդկային քաղաքական կուլտուրայի հաստատմանը, քաղաքական կյանքի գլոբալ խնդիրների իրականացմանը: դ) Միջազգային իրավունքը, որը խնդիր ունի կարգավորելու միջպետական հարաբերությունները հենվելով միջազգայնորենընդունված նորմերի ն սկզբունքների, ինչպես նան. քաղաքական փոխհարաբերությունների պատմական փորձի վրա: եյ)Հէամընդգրկմմանքաղաքական ինտեգրացիան (միավորում), որը է որի կարնորուառայժմ մնում ցանկությունների շրջանակներում, սակայն թյունը գնալով ավելի ու ավելի է զգացվում արդի գլոբալ խնդիրների սրվելուն զուգընթաց, որոնց լուծումը առանց ամբողջ մարդկության ուժերի միավորման հնարավոր չէ: Ասենք այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են խաղաղու-

3.Քաղաքական կուլտուրայի ֆունկցիաները Քաղաքական կուլտուրայի հորնոր հիմքը քաղաքական գիտակցությունն Քաղաքական գիտակցությունը հասարակության քաղաքական կյանքի, քաղաքական երնույթների, նորմերի ն սկզբունքների մասին պատկերացումների ամբողջությունն է ւ հասարակական գիտակցության մյուս ձների հետ համատեղ մարդու աշխարհայացքի, աշխարըմբեռման կարնորագույն բաղադրիչներիցմեկն է: Այս տեսանկյունից քաղաքական գիտակցության դերը

գերագնահատել: Քաղաքական գիտակցությունը հասարակության քաղաքական կյանքի սոսկ պասիվ հայեցող չէ: Այն ընդունակ է առաջ անցնելու ւ կանխատեսելու քաղաքական գործընթացների զարգացման տենդենցները, դրանով իսկ մեծ կուլտուազդեցություն ունենալ քաղաքական կյանքի վրա, քաղաքական նան վրա, րայի զարգացմանինչպես հասարակության կյանքի մյուսկողմեհասարակության կենսագործունեության մեջ դժվար

րի վրա:

Քաղաքական գիտակցության մակարդակից է, հիմնականում, կախված, ինչպես առանձին անհատի, այնպես էլ նրանց հասարակական-քաղաքական միավորումների քաղաքական վարքը, քաղաքական գործունեության բնույթը: Ուստի, բնական է, որ, ինչպես հասարակության, այնպես էլ նրա դասակարգերի, սոցիալական խմբերի ն մարդկային այլ հանրույթների քաղաքական գիտակցության մակարդակը պետք է ճշգրտորեն հաշվի առնել հասարակական գործընթացների քաղաքական կառավարման գործում: Ասել է, թե իշխանությունները, քաղաքական կուսակցությունները պետք է ձգտեն ձնաայնպիսի քաղաքական գիտակցություն, որը վորել ընդունակ լինիապահովել հասարակական-քաղաքական հավասարակշռությունը, առավել լրիվ պահանջները: արտահայտելու պետության սոցիալական առաջընթացի Քաղաքական գիտակցությունն ունի իր առաջացման աղբյուրները: Դրանց մեջ կարնորներից են.

ա) Մարդու ընտանեկան միջավայրը: Ցանկացածհասարակության զարգացման երաշխիքը մեծամասամբ պայմանավորված է նրանով, թե ինչպիսի սոցիալ-քաղաքական արժեքներից, նորմերից Ա կենսագործունեության կանոններից են օգտվում նրա անդամները: Մարդիկ չեն ծնվում պատրաստի գիտելիքների պաշարով: Դրանք ձեռք են բերվում մարդու ամբողջ կյանքի ընթացքում: Սակայն դրանց հիմքը դրվում է ընտանիքում, որը համարվում է մարդու սոցիալականացման հիմնական միջավայրը: Խոսքը վերաբերում է գաղափարների Ա զգացմունքների ամբողջության դաստիարակման միջոցով փոխանցելուն, որոնք համապատասխան սոցիալ-հոգեբանական պաշար են ստեղծում քաղաքական գիտակցության ձւաավորման համար: Հենց այդ հիմքի վրա էլ ձաավորվում է քաղաքացու անձը: բ) Լայն իմաստով լրատվությունը: Այն մարդուն է հասնում ինչպես անմիջական հաղորդակցման, այնպես էլ լրատվամիջոցների (հեռուստատեսություն, մամուլ, ռադիո) միջոցով: է ստացգ) Անհատի սեփական փորձը, որը մերժում կամ հաստատում ված գիտելիքների հավաստիությունը, միննույն ժամանակ ազդելով մարդու քաղաքական գիտակցության ձեավորման Ա զարգացման պրոցեսի վրա: Նշված աղբյուրների միջոցով մարդու մոտ առաջանում են գիտելիքների ամբողջական համակարգ, որը թույլ է տալիս սուբյեկտին վերլուծելու քաղաքական երնույթները Ա կողմնորոշվելու քաղաքական կյանքում: Ի դեպ, ընտանիքից ստացած գիտելիքները կարելի է դիտել որպես տարբեր սերունդներից ժառանգված փորձ, ինչը, սակայն, կարող է լինել կեղծ Ա ճշմարիտ, որոնցում ճիշտ կողմնորոշվելու համար անհատից որոշակի գիտելիքների պաշար է պահանջում: Ամեն դեպքում մարդը ինքն է վերաձնավորում այդ գործոնները մեկ միասնության մեջ, ստեղծելով իր քաղաքական

դիմագիծը:

Շատ մարդկանց մոտ այդ պրոցեսը տեղի է ունենում տարրերայնորեն, պատահականորեն, նույնիսկ մարդկանցից անկախ: Ավելին, մարդկանց մեծամասնությունը հակված է կրկնելու այն քաղաքական դատողություններն ու մոտեցումները, ինչ նրանց սովորեցրել են, կամ ինչ նրանք լսել են ուրիշներից, արտաքին աղբյուրից: Քաղաքական խնդիրների գիտակցումը, քաղաքական կյանքի մասին մարդկանց պատկերացումները սերտորեն կապված են նրանց քաղաքական շահերի ն նախասիրությունների հետ: Այդ պատճառով էլ իրականությունը մարդկանց կողմից գնահատվում է քաղաքական գիտակցության միջոցով, ինչը կարող է Ա չհամապատասխանել իրականությանը: Օրինակ` Հայաստանը այս ծանր վիճակից դուրս բերելու տարբեր մոտեցումները, ինչը դրսնորվում է տարբեր քաղաքական ուժերի կողմից: Քաղաքական գիտակցության արդյունք հանդիսացող շատ քաղաքական ուսմունքներ Ա արժեքներ մեր ժամանակներում ունեն աշխարհայացքային նշանակություն: Ուստի դրանք կարնոր են ոչ միայն մարդկանց արդի քաղաքական կուլտուրայի, այլե ամբողջ մարդկության հոգնոր, քաղաքակրթու-

է դեռես քաղաթյան զարգացմանհամար: Դրա հետ միասին, հարկ նշել, որ Ա միավորումնրանց են պետությունների բական գործընթացներումառկա քաղակ ուսակցությունների կերի, դասակարգերի,ազգերի, Ժողովուրդների, կողմնորոշումներ: քականգիտակցությանտւսրբեր է Քաղաքականգիտակցությունըմի շարք ֆունկցիաներ կատարում:

Քաղաքական գիտակցությունը կարգավոԿարգավորող ֆունկցիա:

ճիշտ րում է մարդկանց սոցիալական վարքը, հենվելով իրականության

պատկեըմբռնմանԱ քաղաքականգաղափարների,նորմերի, արժեքների,

րացումների Ահամոզմունքներիվրա:

Քաղաքականգիտակցության կարգավորող ֆունկցիան առավել նշանաճգնաժամերի կալից դեր է խաղում հասարակության անցումային շրջանում, լայն ս արմատականվերափոխումներիժամանակ: Հենց հասարակության Ա վերնների դիրքորոմակարդակից գիտակցության քաղաքական խավերի, քաղաշումից է կախված քաղաքականհամակարգի արդյունավետությունը, ու քաղաքականվերափոխումնեքական զարգացումներիուղղվածությունն րի հնարավորությունը:

Ճանաչոդական-լրատվական ֆունկցիա: Վաղ թե ուշ, բայց ամպայնրանք մարդիկ առնչվում են քաղաքական կյանքի հետ, նույնիսկ, եթե ազՔաղաքականությունը զբաղվել քաղաքականությամբ: չեն ցանկանում օրենքների, կուդում է մարդկանց կյանքի Ա ճակատագրի վրա պետության, միջոցով: սակցությունների Ա հասարակական կազմակերպությունների ու Հետնաբար մարդիկ ստիպված են յուրացնել քաղաքա':ան գիտելիքներ կյանսկ'-ռշաղաքական լրատվություն, որոշելու իրենց տեղը հասարակ: գիքաղաքական տեսանկյունից Այս Ա նրանում: ճիշտ կողմնորոշվելու քում ընտրություն քաղաքական է ճիշտ մարդկանց օգնելու տակցությունըկոչված ն համապակատարելու, ճանաչելու քաղաքական երնույթների բնույթը տասխանգործունեությունծավալելու: ֆունկցիա: Քաղաքական գիտակցուՅ .Արժեվորման-գնահատման կյանքը, այլե է քաղաքական ճանաչելու մարդուն թյունը ոչ միայն օգնում քաղաքադրսնորելու է վերաբերմունք որոշակի հնարավորություն տալիս գործընթացների քաղաքական գնահատելու կան երնույթների նկատմամբ, հիմքի վրա արդյունքները:Հենց քաղաքական իրականությանարժեվորման էլ մարդիկ ձաավորում են իրենց քաղաքականհայացքները, համոզմունքնե-

ման

րը,

դիրքորոշումներըԱայլն:

Քաղաքական գիտակցությունը օգնում Համախմբող ֆունկցիա: մարդկանց իրենց որպես քաղաքացի գիտակցել, որոնք ոչ միայն պարտավոունեն որոշակի րություն ունեն հասարակությանն պետությանառջն, այլն 4.

իրավունքներ,ազատություններ Ա քաղաքականշահեր: Գիտակցելով իրենց ու ակտիվ են մասնակցում քաորպես քաղաքացի, մարդիկ ավելի կոնկրետ ղաքականկյանքումտեղի ունեցող գործընթացներին: է Այս պարագայումքաղաքական գիտակցությունըհամախմբում մարդմեջ, ինչի կազմակերպությունների կանց քաղաքականկուսակցությունների,

շնորհիվ էլ մարդիկ միասնաբար պայքարում են իրենց սոցիալ-քաղաքական շահերը պաշտպանելու համար: Լինելով քաղաքական կուլտուրայի կարնորագույն բաղադրիչը, քաղաքական գիտակցությունը մեծապես նպաստում է քաղաքական կուլտուրայի հիմնական ֆունկցիաների իրականացմանը:

Քաղաքական կուլտուրայի հիմնական ֆունկցիաներից են. -Ճանաչողական-կողմնորոշիչ քաղաքական կուլտուրան

նպաստում

հարի ուն րականացման քարաքական գործությունների Է

րն

ճիշտ հասկանալու ու

քաղաքական

երնույթների

իմաստը,

-Նույնացման ֆունկցիան թույլ է տալիս մարդուն զգալու որոշակի քաղաքական կամ սոցիալական խմբի, իր պատկանելիությունը, հասկանալու իր տեղը հասարակության քաղաքական կյանքում, ճշտելու քաղաքական կյանքին իր մասնակցելու ձներն ու միջոցները, պաշտպանելու իր հանրույթի շահերը: -Միավորվող ֆունկցիա. քաղաքական կուլտուրան հնարավորություն է տալիս տարբեր քաղաքական խմբերի միջն համաձայնության հասնելու ւ,ապահովելու համակարգի կայունությունը: Քաղաքական կուլտուրայի մեջ արտացոլված Ա ամրագրված է սոցիալական փորձի ն պատմական ավանդույթների ընդհանրությունը: -Հաղորդակցման ֆունկցիա, որն ընդհանուր լեզվի, քաղաքական տերմինների Ա սիմվոլների ընդհանրության հիման վրա քաղաքական գործընթացների մասնակիցների միջն տեղի է ունենում լրատվության փոխանակում ո փոխադարձ ըմբռնում: Հաղորդակցման ֆունկցիան սերունդնեի փորձի փոխանցում հաջորդ իրականացնում է նան սերուդներին: -Կարգավորող ֆունկցիա: Քաղաքական կուլտուրան հենվելով ընդունված արժեքների, նորմերի, կանոնների վրա, որոնց մեծ մասը արձանագրված են օրենսդրության ն սահմանադրության մեջ, կարգավորում է մարդկանց քաղաքական վարքագիծը: -Սոցիալական ֆունկցիա: Քաղաքական կուլտուրան ձնավորվում է որոշակի քաղաքական հատկանիշներ, վարքի ձներ, տվյալ քաղաքական համակարգին հարմարվելու ունակություն, որոնք անհրաժեշտ են մարդկանց գոյություն ունեցող համակարգում իրենց շահերը պաշտպանելու համար: Սոցիալականացումը իրականացվում է սոցիալական ինստիտուտների` ընտանիքի, պետության, քաղաքական կուսակցությունների, լրատվամիջոցների, դպրոցի, եկեղեցու ն այլ միջոցներով:

1. ԲՅՐՅ08

3.1.

5: 6.

ԸՕՑքծու6 111010

ԽօՒԱՇՈՂՄՅՃԵԼԵԼՇ

2837թ: շոյքոտո./1994.3: 12.

Խ6ՄԱՄԸօՔ Ճ. 1. 11օ111Վ6Ը ՅՇո6Թրու. /Ըօոաճռ՞ւօ

ՈՕոաՂԱՎՇՇ

3. «Հաղոր 4.

ԽՄՃԵՂ7քճ օ61պ6`րոձ. Ճ/1.1990.

ԱՇոՂԹՎՇՇԵՅՑ

ճաօքաաճոԸօ1օ

գիտակցե

սահմանները, իրավունքների ու ազատությունների իրականացհասարակության կյանքում քաղաքականության դերը

ման աստիճանը,

Գրականություն

է.Շ.

աան

1ՌԽՈՈՎՇԸԻՑ»

ոքօծոծորւ. ԽԼ. 1990. 1Օ.8. 30108 8.. թռա

Ց7ՃԵ՛7քճ: .Ճ.8.

301088

110810"0188.

7.ամանոր«յոռոյքծ. քօր. 1էՕ.Շ. 8. Աօոաոօոօույ.

Ճ.Ը.

11օոուօոօրա

ու

9. Աօոուօոօուո.

1օոաոօոծույ-

Խ1.1994.

11.

ՈՇուօրօրԱԿ6Շ

1106. քօշ. ոծունու, Իթ /110բ. քօր. 1-8. 11օուուօտ

/110ի. 5.էԼ /110ը, «ոօոճքջ. այլ

քօր.

1999.

Խ6Բոլթքօ8օ. 1996.

մլ

ԽՈԵՐ

ԱԱ

քճր.

8.Փ.

/1108.

«օծում.

ոուոօոճրթոնւօ

Լճրշատօ84./

10.

ը. ԽԼ

71.

՛օօքոչ:

Փօքոմքօտուուտ

օո

ոա8 Գգ», ՕԽաաաու Օ..(թաժա Առոճքաո

11--

Մ 1999 ԿԼ1995 « ՈՇոճ. Ճո.

ԲԴԻ

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈՐԴ

Արդի քաղաքական գաղափարախոսությունների հիմնական դրսնորումները Լ.

Քաղաքական գաղափարախոսության բնույթնու նշանակությունը:

Քաղաքական գաղափարախուսությունը հասարակական գիտակցության կարնորագույն բաղադրիչն է Ա նշանակալից դեր է խաղում հասարակության քաղաքական կյանքում: Գաղափարախոսության հիմնական խնդիրը սոցիալական խմբերի Ա դասակարգերի շահերի արտահայտությունն ու պաշտպանությունն է: Այն ծագել Ա զարգացել է սկսած այն պահից, երբ միատար հասարակությանը փոխարինելու են եկել սոցիալական տարբեր շերտեր ու խմբեր, իրենց ամենատարբեր շահերով ու տարբեր սոցիալական կարգավիճակով: Գաղափարախուսությունը ձաավորվում է որպես տարբեր սոցիալական խմբերի Ա դասակարգերի շահերի արտահայտման ե պաշտպանության կարնորագույն միջոց: Ունենալով սոցիալ-դասակարգայինբնույթ, գաղափարախուսությունը կանխորոշում է քաղաքական մտածողության ուղղվածությունը, ինչը է տալիս պնդելու, որ գաղափարախոսությունը իրականությունը արթույլ տացոլում է միակողմանի Ա հանդես է գալիս որոշակի սոցիալ-դասակարգային շահերի պաշտպանության տեսանկյունից: Նկատի ունենալով այս հանգամանքը Կ. Մարքսը ն Ֆ. Էնգելսը գաղափարախոսությունը բնորոշում էին որպես «կեղծ գիտակցություն», քանի որ մտածողության սոցիալ-դասակարգային ուղղվածությունը ենթադրում է միակողմանիություն, որը հակված է իրականության իր պատկերացումներն ու ըմբռնումները ներկայացնել որպես ամբողջական իրականության ամբողջական պատկեր, այսինքն յուրաքանչյուր գաղափարախոսություն իրեն իրավունք է վերապահում ներկայանալ որպես ամբողջ իրականության ճշմարիտ արտացոլում: Սակայն մարքսիզմի դասականները գտնում էին, որ գաղափարախուսության սոցիալ-դասակարգային բնույթը չի խանգարում հասարակական երնույթների օբյեկտիվ Ա ճշմարիտ ուսումնասիրություններ կատարելուն: Թե գաղափարախոսական համակարգերում իրականությունը ինչպես է ներկայացվում, կախված է գաղափարախոսությանսուբյեկտի բնույթից, ասենք, որոշակի հասարակական հարաբերությունների համակարգում դասակարգերի, սոցիալական խմբերի դրությունից, նրանից թե, ինչպիսի քաղաքական զարգացումներ են արտահայտում նրանց դասակարգային շահերը, ինչպիսի հարաբերության մեջ են գտնվում քաղաքական համակարգի հետ Ա այլն: Միննույն Ժամանակ, գաղափարախուսության դասակարգային բնույթից ելնելով մարքսիզմը տարբերակում է առաջադիմական Ա հետադիմական գաղափարախուսություններ: Ըստ Մարքսիստների առաջադիմական գաղափարախոսությունը արտահայտում է այն դասակարգերի ու սոցիալական խմբերի շահերը, որոնց իրական վիճակը հասարակական հարաբերություն412

ների համակարգում պայմանավորումէ մարդկության առաջընթացը: Այդպիսովորաբար, հենվում են տվյալ Ժամանասի գաղափարախուսությունները, ուսմունքների ն գիտության նվաճումփիլիսոփայական կի առաջադիմական համակարգը հարաբեգաղափարների ստեղծած կողմից Նրանց վրա: ների րականորենճշմարտացի է արտացոլում իրականությունը, նրա բովանդակությունն ու զարգացման տենդեցները, ինչից ելնելով էլ, սոցիալական հանրույթները ձգտում են դրանք նյութականացնել,մարմնավորել կյանքում: որը չի հաՀետադիմական է համարվում այն գաղափարախոսությունը, Ա հաառաջադիմությանը պատմական մապատասխանումմարդկության է կադրվում նրան: Այսպիսով գաղափարախուսությանհիմնական խնդիրը սոցիալական ու պաշտպանումն է, իսկ խմբերի, դասակարգերիշահերի արտահայտումն ն գիտակցել այդ շահերը, մշադրա համար անհրաժեշտ է լինում ճանաչել

ծրագրեր Ա դրանց իրականացմանմիջոցներ: կել նպատակային Քանի որ հասարակության սոցիալական կառուցվածքում գոյություն ունեն տարբեր սոցիալական խմբեր ու դասակարգեր, իրենց տարբեր շահերով, ապա հասարակության մեջ մշտապես տեղի է ունենում գաղափարական պայքար, որտեղ յուրաքանչյուրօ ձգտում է իր գաղափարախոսությունը կյանքի կոչել: Գաղափարախոսությունը ենթադրում է միասնական աշխարերբեմն նան հայացքի Ա արժեքային կողմնորոշման համար պայքար, սոցիալական ինստիտուտներիմիջոցով: Այսպիսով գաղափարախուսությունըձգտում է համախմբել, միավորել հասարակությանը, իշխանության համար ստեղծել լայն սոցիալական բազա:

Լինելով ամբողջականհամակարգ, գաղափարախոսությունըըստ հասաէ ն րակության կյանքի տարբեր ոլորտների ներքնապես տարանջատված են քաղաքական, տարբեր դրսնորումներ ունի, որոնցից հիմնականներն

իրավական նս կրոնականգաղափարախուսությունները: Քաղաքական գաղափարախոսությունըգաղափարական համակարգի միջուկն է: Այն ծագում է որպես հասարակական պահանջմունք, նպատակ ունենալով կարգավորել սոցիալական խմբերի ու դասակարգերի հարաբերությունները, նրանցից յուրաքանչյուրի արմատական շահերը հաշվի առնելով, ինչին նա ձգտում է հասնել պետական իշխանության նվաճման կամ պետական կառավարմանըայլ ձեերով մասնակցելու միջոցով: Քաղաքական գաղափարախուսությունըկարելի է բնորոշել որպես առանձնահատուկ ուսմունք, որը ձգտում է հիմնավորել այս կամ այն դասակարգերի կամ սոցիալական խմբի իշխանության ձգտելու հավակնությունները Ա դրա հետ միասին ձգտելով դրան հասնել հասարակական կարծիքը իրեն ենթարկելու ճանապարհով: Քաղաքական գաղափարախոսության հիմնական նպատակներից են. հասարակական գիտակցության վրա իշխելը, նրանում ներդնել իր արժեքային գնահատականները,նպատակներն ու քաղաքականզարգացման գա413

ղափարները, այդ արժեքների նպատակների Ա գաղափարների հիմքի վրա քաղաքացիների վարքագծի կարգավորելը: Քաղաքական գաղափարախուսությունը բաժանում են երեք մակարդակների. տեսական, ծրագրային, վարքագծային կամ գործնական: Տեսական մակարդակում ձնավորվում են քաղաքական տեսությունների հիմնական դրույթները, հիմնավորվում են որոշակի արժեքներ ու գաղափարներ, որոնք ընկած են առաջարկվող հասարակական կարգի հիմքում: Անհրաժեշտ է, որ գաղափարախոսությունը զերծ լինի ներքին հակասություններից Ա իրարամերժ գաղափարներից Ա ներկայանա որպես իրար ենթադրող, իրար հիմնավորող ու լրացնող գաղափարների մի ամբողջական համակարգ: Դրանից է, հիմնականում, կախված զանգվածների վերաբերմունքը գաղափարախոսության նկատմամբ, որը կարող է, ինչպես իր հետնից տանել մարդկանց, այնպես էլ նրանց վանել իրենից: Ծրագրային մակարդակում սոցիալ-փիլիսոփայական սկզբունքներն ու գաղափարները բերվում են կոնկրետ քաղաքական ծրագրերի տեսքի, ձեավորվում են քաղաքական ուժերի կոնկրետ պահանջները, մշակվում է քաղաքական պայքարի տակտիկան Ա ստրատեգիան, որոշակիացվում են քաղաքական կուսակցությունների հարաբերությունների բնույթը, ինչպես իրենց հետ համերաշխ, այնպես էլ հակառակորդ կուսակցություների, դասակարգերի Ա սոցիալական խմբերի նկատմամբ: Քաղաքական ծրագրերի միջոցով իրականացվում է դասակարգերի Ա սոցիալական խմբերի վարքագծի սոցիալական կարգավորում: Որպես քաղաքական ծրագրերի հիմնական սուբյեկտներ, հանդես են գալիս քաղաքական կուսակցությունները, որոնք իրենց ծրագրերը կյանքում մարմնավորելու համար ձգտում են համախմբել դասակարգերին ու սոցիալական խմբերին Ա նրանց ջանքերը ուղղել այդ ծրագրերի իրականացման համար անհրաժեշտ լծակների ստեղծմանը, ասել է, թե իշխանության նվաճմանը: Վարքագծային մակարդակում քաղաքական գաղափարախոսության խնդիրն է հասարակական գիտակցության մեջ ծրագրերի տեսքով ներդնել պահանջներ, որոշակի գաղափարական կողմնորոշումներ, լոզունգներ, որոնք առաջացնում են համապատասխան քաղաքական վարքագիծ: Գաղափարական համակարգերը ընդունակ են համախմբել մարդկանց, միավորել նրանց ներքին էներգիան, այն ուղղելով որոշակի գործողությունների դրսնորման: Այս կամ այն գաղափարական համակարգի նշանակությունը որոշվում է քաղաքացիների կողմից նրա նպատակների Ա սկզբունքների յուրացման աստիճանով, նրանց պրակտիկ գործողության մղելու ընդունակությամբ: Ասել է, թե քաղաքական գաղափարները իրական, նյութական ուժ են դառնում այն ժամանակ, երբ տիրապետում են զանգվածներին,երբ ընդունակ են զանգվածներին տանելու իրենց հետնից: իրակաԱյսպիսով, քաղաքական գաղափարախոսությունը՝ շրջապատող նության նկատմամբ հայացքների Ա կոնցեպցիաների համակարգ է, որոշակի աշխարհըմբոռնումէ, որը դրսնորվում է որպես քաղաքական կողմնորոշում"

Ժամահամակարգ: Այն միննույն մի ամբողջական սերի Ա դիրքորոշումների տեսական ուսգործընթացների նակ հանդես է գալիս որպես քաղաքական ծրագիր: մունք Ա գործողությունների աշխարհի ն

քաղաքականբարդ գործընթացները, Վամաշխարհային միու պատկերացումները, մասին տարբեր ըմբռնումներն իրականության զարգացման հասարակության ջազգային քաղաքականզարգացումները, առանձնա» ու տարբեր աստիճաններն

ազգային շերտավորվածությունը, պայմաններն

ու

բնակլիմայական ու ավանդույթները, հատկություններն ու սուբյեկտիվգործոնների օբյեկտիվ Ա այլ բազում սուրսները են տարբեր քաղաքականկյանքումմշակվել շնորհիվ համաշխարհային

ռե-

ազդեցությա գա

համակարգեր: ղափարական ծում

գաղափարախոսւու-

գտել քաղաքական Արդի աշխարհումտարա Լիբերալիզմի, համակարգերը: հիմնական թյունների հետնյալ են

պահպանո-

կամ Ա ազգայնամոլական ղականության,սոցիալիզմի, կոմունիստական

համակարգերը: գաղափարախոսական են. ֆաշիզմի հոսանքները, անկասկած,կապված

որո-

գաղափարական գործունեուկառույցների Ա պետական կուսակցության քաղաքական շակի ուղղակիոձնով իր մաքուր Բոլոր այս

մեկը չի կարելի թյան հետ: Սակայն դրանցիցոչ կամ կառավարության այն կուսակցությանը կամ միայն այս րեն որ դրանցից յուրակուրսին: Նախ այն պատճառով, վարած քաղաքական պայէ սոցիալ-մշակութային տարբեր ու հաստատվել քանչյուրը ձԱավորվել իր մեկը հոսանբներից ոչ մաններում: Երկրորդ, նշված գաղափարական քանզի հասարամեջ հաստատվել չի կառ։:Ղ, ն մաքուր ձաով հասարակության հասարակույշյան կայունության հանուն ն չէ, միատարր կությունը

վերագրել

փոխզիջումները դառնում գաղափարական հաղթահարման, կոնֆլիկտների աստիճահասարակությանզարգացմանցածր են

անխուսափելի:Երրորդ.

ապագաղափարացված բնակչությանճնշող մեծամասնությունը նյութականացման ակնան ու դա կյանքում կրող

նում

գաղափարախոսության տիվ մասնակից լինել չի կարող: ՝

առանճնահատկութ . Լիբերալիզմիգաղափարախոսության 3.

տարածվածգաղափարա-

առավել (ազատականությունը), Լիբերալիզմը է առել 17-18 դարերումորպես քաղաքական

ս կան հոսանքներիցէ, որը կիզբ Նրա խոշոր բուրժուազիայի մտածողներ Ջ.Լոկկի, իջած ասպարեզ են ժամանակի խոշորագույն ակունքներումընկած ս այլ մտածողների աշխաԹ.Հոբսի, Ջ.Միլլի. Թ.Ջեֆերսոնի Շ Մոնտեսքյոյի,

գաղափարախոսությո

տությունները:Ա առաջ Լիբերալիզմընախ

թյան դուրս

նրա

դարաշրջանի լուսավորության ապստամբո էր, որը

պայքարի էր

գաղափարախոսություն մարդասիրության Ա արտոնյալ խավի, հատկապե տիրապետության բացարձակ ելել հիմքում դրված է անհատի տնտեսական հիմքի դեմ: Լիբերալիզմի Ա

ազատության

սկզբունքը, որը գերակայող է մնացած բոլոր հասարակական ինստիտուտներինկատմամբ: Այդ է պատճառը, որ լիբերալիզմը իր ամենատարբեր դրսնորումներով հանդերձ բոլոր դեպքերում կանգնած է անհատականության ազատությունների, մարդկային անհատի արժանապատվության պաշտպանության դիրքերում Ա հանդուրժողականությունէ քարոզում այլ մարդկանցհայացքների Ա համոզմունքների նկատմամբ: Լիբերալիզմի հիմնական սկզբունքներից են. անհատի բացարձակ արժեքն ու մարդու իրավունքներումարտահայտված նրա ազատության ձգտումը, անհատականությանազատության սկզբունքները որպես սոցիալական շահ, օգուտ, օրենքը որպես ազատությունների իրականացման բնագավառ, որպես անվտանգության երաշխիք, առանձին մարդու Ա մյուս մարդկանց իրավունքների հավասարակշռություն,ոչ թե մարդկանց, այլ օրենքի իշխանություն, իշխանության բաժանումը որպես օրենքի իշխանության գրավական, դատական իշխանության անկախություն, քաղաքական իշխանության ենթարկում դատական իշխանությանը, օրենքի գերակայությունը որպես սոցիալական վերահսկողության գործիք, անհատի իրավունքի գերակայությունը հասարակությանս պետությանիրավունքի նկատմամբ: Ազատականության այս սկզբունքները տարբեր մեկնաբանություններու զարգացումներ են ունեցել լիբերալիզմի տեսաբանների աշխատություններում՝ ինչն էլ առաջացրել է լիբերալիզմի տարբեր հոսանքներ: Լիբերալիզմը ազատության համար պայքարը դիտում էր որպես մարդու տնտեսական, ֆիզիկական ն մտավոր ազատությունների ամեն տեսակի արտաքին սահմանափակումներիվերացում: Նրանք հանդես են գալիս բոլոր տեսակի Ժառանգական իշխանությունների Ա խավային արտոնություն-

ների դեմ:

Լիբերալիզմի գաղափարախոսությանմեջ ձնավորվել Ա կյանքում մարմնավորվում է պետության նկատմամբ քաղաքացիական հասարակության գերակայության գաղափարը: Այդպիսի դիրքորոշումների հիմքի վրա էլ ձնավորվեց «պետությունը գիշերային պահակ է» գաղափարը, որը նշանակում էր, թե պետությունը պետք է օժտված լինի սահմանափակ Ա նվազագույն ֆունկցիաներով: Դեռնս Ջ. Լոկկը պնդում էր, որ քաղաքացիական հասարակությունը հաստատուն մեծություն է, իսկ պետությունը նրանից ածանցիալ է, անցողիկ: Լիբերալիզմի գաղափարախոսությանգլխավոր արժեքը ազատությունն է, սակայն ոչ թե պարզապես անհատի ազատ զարգացումն ու ինքնահաստատումը, այլ ազատության շուկայական մեկնաբանությունը,որը հիմնականում նշանակում է մասնավոր ձեռներեցության ազատություն: Ասել է, թե լիբերալիզմի գաղափարախոսությունը հենվում է ազատության ն մասնավոր սեփականության նույնացման վրա: Յետնաբար լիբերալիզմի մեջ ազատությունը տնտեսական բնագավառիերնույթ է: Մասնավոր սեփականությունը լիբերալիզմի գաղափարախոսությանմեջ դիտվում է որպես մարդու ազատության գրավական ու չափանիշ: Տնտեսա416

կան ազատությունից բխեցվում է քաղաքական Ա քաղաքացիական ազա-

տությունը: Լիբերալիզմի տնտեսագիտական տեսություններում քարոզվում ձեռներեցության, շուկայի ե մրցակցության ազատությունը: Դրա հետ միասին, այս տեսության կողմնակիցները կառավարության պարտականություն էին համարում շուկայական համակարգերի բացասական հետնանքներից անհատի պաշտպանվածությունը: Չնայած ընդհանուր արժեքների ն սկզբունքների առկայությանը լիբերալիզմի մեջ առկա է նան մարդու իրավունքների վերաբերյալ տարբեր ըմբռնումներ, որն էլ առաջացրել է երկու հիմնական հոսանքներ. ա)բուրժուա-էլիտարական հոսանք, որը պաշտպանում էր խոշոր սեփականատերերի շահերն ու իրավունքները Ա պահանջում էր, որ պետությունը չմիջամտի սոցիալ-տնտեսական հարաբերություններին, բ)ժողովրդավարական հոսանք, որը ելնելով «իրավունքը հավասարապես տարածվում է բոլորի վրա» թեզից, պնդում է, որ պետությունը դրա համար պետք է ստեղծի անհրաժեշտ պայԷ

մաններ: Այլ կերպ ասած լիբերալիզմի գաղափարախոսության մեջ պետության վերաբերյալ առկա է երկու տարբեր մոտեցումներ, որոնցից առաջինը` բուրժուա-Էլիտարական, իշխում էր մինչն 19-րդ դարի վերջը: Ըստ այս հոսանքի կողմնակիցներիքաղաքական իշխանության իրավունք պետք է տրվի միայն սեփականատերերին, որոնք պետք է բարեխղճորեն տնօրինեն երկրի ազգային հարստությունները Ա ընդունեն խելացի օրենքներ, քանզի իրենց քաղաքական գործունեության համար նրանք կարող են պատասխանատու լինել իրենց սեփականությամբ: Դժվար չէ նկատել, որ լիբերալիզմի գաղափարախոսության այս հոսանքի ներկայացուցիչները հիմնականում հանդես են գալիս խոշոր սեփականատերերի շահերի պաշտպանության դիրքերից, փորձելով հիմնավորել նան այն գաղափարը, որ միայն սեփականատերերը պետք է քաղաքական իշխանության իրավունք ունենան: Գաղափարախոսության ցանկացած տեսակ, ենթարկվելով հասարակական զարգացումների Ա նրանում տեղի ունեցող փոփոխությունների ազդեցությանը, փոփոխվում է, լրացվում ն հարմարեցվում է նոր պայմաններին: Գաղափարախոսությունը կարող է արդյունավետ ն զանգվածների կողմից ընդունելի լինել այնքանով, որքանով այն ընդունակ է արձագանքել հասարակության մեջ տեղի ունեցող փոփոխություններին Ա ճշմարտացիորեն արտացոլել դրանք: 20-րդ դարի սկզբներում աշխարհում, հատկապես Եվրոպայում տեղի ունեցած սոցիալ-քաղաքական գործընթացների ազդեցության տակ լիբերալիզմը ներքին զարգացումներ ապրեց, որի հետնանքով նրա ներսում ձնավորվեց գաղափարախոսական նոր հոսանք-նեոլիբերալիզմ, որին անվանում են նան ժողովրդավարական կամ սոցիալական լիբերալիզմ: Լիբերալիզմի այս հոսանքը վերախմբագրեց ու հստակեցրեց իր գաղափարախոսության մի շարք կարնորագույն քաղաքական-տնտեսականդիրքորոշումներ: Դրանք հիմնականում կապված են պետության տնտեսական Ա սոցիալական դերի

բարձրացման հետ: Նեոլիբերալիստներ ընդունում են տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման մեջ պետության մասնակցության ւ ակտիվ սոցիալական քաղաքականության իրականացման անհրաժեշտությունը: Հասարակության մեծամասնության խավերի շահերից ելնելով նրանք հանդես են գալիս մոնոպոլիստների իշխանության սահմանափակման Ա նյութական բարիքները հարկային համակարգի Ա պետական սոցիալական ծրագրերի միջոցով բաշխման օգտին: Այս հոսանքի կողմից ստեղծվեց «համընդհանուր բարեկեցության պետության». մոդելը, որը դարձել է ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության գործունեության գաղափարատեսական հիմքը: Լիբերալիզմի մեջ դեմոկրատականուղղվածությունը սկիզբ է առել դեռես 19-րդ դարի կեսերից ԱՄՆ-ում, որի ակտիվ պաշտպաններից էին ԱՄՆ նախագահներ Բ.Ֆրանկլինը ն Թ.Ջեֆերսոնը: Այն 19-րդ դարի 60-ական թվականներին Ա Ա.Լինկոլնի կողմից պաշտպանվեց ո սկսվեց մարմնավորել կյանքում: Ըստ ամերիկյան այդ ժամանակվա քաղաքական գործիչների «ամերիկյան երազանքի» իրականացման ամենաիրական ուղին հասարակական կյանքում ժողովրդավարական Լ սոցիալական ծրագրերի իրականացումն է, որը պետք է դառնա պետական քաղաքականության կարնորագույն ուղղությունը: Այդպիսի մոտեցումը ուժեղացրեց Ժողովրդավարության ուղղվածության դիրքերը ս լիբերալիզմի մեջ արդեն 19-րդ դարի վերջին Ա ն գերակայող լիբերալ20-րդ դարի սկզբներին դարձել էր հաստատուն դեմոկրատական հոսանք: 20-րդ դարի առաջին կեսում սոցիալական լիբերալիզմի դիրքերից հանդես էին գալիս գերմանացի մտածող Մաքս Վեբերը, ամերիկյան քաղաքական գործիչներ Դ.Լ.Ջորջը, Վ.Վիլսոնը, Թ.Ռուզվելտը: Պրակտիկ կյանքում սոցիալական լիբերալիզմը մեծ հաջողությունների հասավ 30-40-ական թվաԱ 50-ական թվականներից հետո կաններին ԱՄՆ-ում Եվրոպայի մի շարք Ա երկրներում, 20-րդ դարի երկրորդ կեսում այն դարձավ լիբերալիզմի առաջատար հոսանքը: Ժամանակակից սոցիալական լիբերալիզմի հիմնական էությունը հանգում է հետնյալ սկզբունքների ամբողջությանը. 1. Մասնավոր սեփականությունը հասարակական բնույթ ունի, քանզի նրա ստեղծմանը, բազմապատկմանն ու պահպանմանը մասնակցում են ոչ միայն սեփականատերերը,այլ նան հասարակությունը: 2. Պետությունը իրավասու է կարգավորելու մասնատիրական հարաբերությունները: Այսինքն ընդունվում էր տնտեսական գործունեությանը պետության միջամտության անհրաժեշտությունը Ա պաշտպանվում էր պետության սոցիալական ծրագրերի զարգացման գաղափարը, ինչը, ինչպես ցույց կտրվի համապատասխան ենթավերնագրերում, սոցիալիզմի գաղափարախոսության հիմնական ելակետն է համարվում: Դրա հետ կապված սոցիալական լիբերալիզմի մեջ կարնորագույն տեղ է գրավում պետության կողմից արտադրա-շուկայական մեխանիզմների մշակման,

պահանջարկի Ա առաջարկի հարաբերությունների կարգավորման ն արտադրության պլանավորման խնդիրների լուծումը: Յ Արդյունաբերական դեմոկրատիայի լիբերալիստական տեսությունը զարգացնում է բանվորների կառավարմանըմասնակցելու գաղափարը: 4. Դասական լիբերալիզմի «պետությունը գիշերային պահակ է» տեսուպետություն» կոնցեպցիայով, թյունը փոխարինվել է «բարեկեցության որի հիմնական սկզբունքները պետքէ լինեն. այհասարակության յուրաքանչյուր անդամի հասնում է ապրուստի համար նվազագույն մինիմում, բյպետական քաղաքականությունը պետք է աջակցի երկրի տնտեսական կայունությանը Ա կանխի սոցիալական ցնցումները, գյ)հասարակական քաղաքականության բարձրագույն նպատակներից մեկը ամբողջ բնակչության զբաղվածությունն է: 20-րդ դարում մարդկանց մեծամասնությունը վարձու աշխատող է ն. պետությունը պետք է շահագրգռված լինի թուլացնելու մարդկանց տնտեսական կախվածությունը սեփականատերերից: Իսկ դա հնարավոր է իրագործել միայն պետության կողմից ակտիվ սոցիալական քաղաքականության իրականացման միջոցով, որի կարնորագույն նպատակներից մեկը մարդկանց արժանապատիվ աշխատանքովապահովելն է: 5. Ժամանակակից լիբերալիզմի մեջ կարնոր տեղ է գրավում սոցիալական արդարության կոնցեպցիան, որը հենվում է ձեռներեցության Ա տաղանդի համար անհատին վարձատրելու սկզբունքի վրա: Միննույն ժամանակ հասարակական հարստությունը վերաբաշխելիս կարնոր է համարքիչ պաշտպանված խմբերի շահերը: վում հաշվի առնել առավել Նշված սկզբունքների առկայությունը արդի լիբերալիզմի մեջ թույլ է տալիս պնդելու, որ սոցիալական լիբերալիզմի գաղափարների իրականացումը սոցիալական պետության ստեղծման կարնորագույն երաշխիքներից է: Դառնալով արդի Ժամանակաշրջանի ազդեցիկ գաղափարախոսություններից մեկը, այն դարձավ նաւ ազդեցիկ գաղափարա-քաղաքականհոսանք ն ծնունդ տվեց լիբերալիստական կուսակցություների, որոնք ակտիվ գործունեություն են ծավալում իրենց գաղափարները հասարակության կյանքում մարմնավորելու համար: 1947 թվականից այդ դիրքերում կանգնած մոտ 30 կուսակցություններ ստեղծեցին «լիբերալիստական ինտերնացիոնալը» ն հանդես եկան «լիբերալիստական մանիֆեստ» ծրագրով: Լիբերալիստական կուսակցություններից իրենց ծանրակշիռ դերն ունեն Մեծ Բրիտանիայի, Իտալիայի, Նորվեգիայի, Շվեյցարիայի լիբերալիստական կուսակցությունները, ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցությունը ն այլն: 4. ՔՊահպանողական գաղափարախոսություն «Պահպանողականություն» (կոնսերվատիզմ) հասկացությունը երկու նշանակությամբ է օգտագործվում. 1)պահպանել ու պաշտպանել այն ամենը, ինչը մարդու համար արժեք է ներկայացնում, 2յանցյալի արժեքների ան-

փոփոխ պաշտպանությունը, առաջին հերթին նախկինում իշխող խավերի

արտոնություններիպաշտպանություն:

Դասական պահպանողականությունը ծագել է 18-րդ դարում Անգլիայում, որպես լիբերալիզմի գաղափարախոսության ընդիմախոս, որը շարունակվում է մինչե մեր օրերը: Պահպանողական գաղափարախոսությանստեղծողներն էին անգլիացի մտածող Ա քաղաքական գործիչ Էդմունդ Բերկը (1729-1797, Ֆրանսիացի հասարակականգործիչներ Ժ.դե Մետրը Ա Լ.դե

Բոնալդը:

Կոնսերվատիզմը ծնվեց որպես բարձրացող բուրժուազիայի, հեղափոխությունից ծնունդ առած լիբերալիզմի գաղափարախոսությանըհակադրվողկղերա-ֆեոդալական գաղափարախոսություն, դեմ բուրժուական

դուրս գալով լիբերալիզմի առաջ քաշած հասարակականկարգի արմատական վերափոխումներին:Դասական կամ պատմական պահպանողականության գաղափարախոսության հիմնադրույթն այն էր, որ

այն, ինչ ստեղծվել հաստատվել է աստծո կողմից (հասարակականկարգը, պետության կառուցվածքը, խավային արտոնություններըԱ այլն), մարդը իրավունք չունի ու

փոխելու: Պահպանողական

գաղափարախոսության հիմնական սկզբունքներն են. Աստվածայինկամքով ստեղծված աշխարհի վերաձնման բնագավառում մարդկային բանականության սահմանափակում, ինչը բխում է գոյություն ունեցող բարձրագույն բարոյական օրենքից, որին մարդը պարտավոր է հետնել, այստեղից բխում է պետական իշխանությանը մարդու ենթարկվելու անհրաժեշտությունը,իշխանությունը որպես բնության (ասել է թե աստծո)

կողմից ծնված արդարություն, մարդու մեղավոր հոգին պահանջում է նրա կրքերի սանձում, մարդիկ բնականորենանհավասարեն, որը առաջացրել է գոյություն ունեցող հասարակական դասակարգերն ու խմբերը, նախկիների ավանդույթներիհարգանքըԱ նրանց ենթարկվելը: Այդ սկզբունքներիցելնելով կոնսերվատիզմիհամար հիմնական արժեքներ են դառնում պատմությունը, օրենքը, կարգը, հասարակականկայունությունը, ավանդույթները,ընտանիքը, ազգը, պետությունն ու հասարակությունը, իշխանությունը,հերարխիան, կրոնը Ա այլն: Պատմական կոնսերվատիզմըլինելով աշխարհիկ Ա եկեղեցական ֆեոդալների շահերի արտահայտիչ,հակված էր պաշտպանելու ֆեոդալական հասարակական հարաբերությունների համակարգը: Սակայն կոնսերվատիզմի սոցիալական բազան շատ ավելի լայն է Ա նրա գաղափարախոսությունը ընդունելի է բոլոր այն մարդկանց ու նրանց հանրույթների համար, որոնց դիրքին, կեցությանն ու ապրելակերպին հասարակական կյանքում տեղի ունեցող սոցիալ-քաղաքական զարգացումներն ու փոփոխությունները կարող էին վտանգ սպառնալ: Դրանք հատկապես հասարակությանայն մասն

են, որոնք վախ ունեն

ապագայի անորոշություններինկատմամբ,

հիմնականում գյուղացիներն ու մանր ձեռներեցները,որոնք չեն հավատում, որ փոփոխություններնիրենց համար կարող են դրական լինել Ա սովորած

լինելով արդեն արմատավորված հարաբերությունների պայմաններում ապրելուն հակված չեն արմատական փոփոխությունների: Պահպանողական գաղափարախոսությունը հենվում է այն ըմբռման վրա, ըստ որի չի կարելի բնական վիճակով դասավորված իրերի դրությունը փոխել, որի տակ հասկացվում էր նան հասարակության մեջ հաստատված ավանդույթները, բարոյական նորմերը, խավային արտոնությունները, կրոնը Ա այլն: Այդպիսի դիրքորոշումից ելնելով պահպանողականները պնդում էին հասարակության մեջ ժառանգականության սկզբունքի պահպանման անհրաժեշտությունը, դեմ լինելով նորամուծումների: Ըստ նրանց քաղաքական սկզբունքները պետք է հարմարացնել ազգային սովորույթներին, հաստատված հասարակական-տնտեսական Ա քաղաքական ինստիտուտներին: Նրանք համոզված էին, որ հասարակության հերարխիկ կառուցվածքը հաստատված է ի վերուստ Ա մարդու կողմից կամայականորեն փոխել չի կարելի: Այստեղից էլ բխեցնում էին, որ հավասարության սկզբունքը հակասում է մարդու բնույթին Ա չի կարող ընկած լինել հասարակական կարգի հիմքում: Պատմական զարգացման ընթացքում լիբերալիզմի նման պահպանողական գաղափարախոսությունն էլ նշանակալից փոփոխությունների ենթարկվեց: Եթե սկզբնական շրջանում նա փորձում էր խանգարել, խոչընդոտել բուրժուական կարգերի հաստատմանը, այն համարելով անտրամաբանական, աստծո կողմից սահմանված կարգերի ոչնչացում Ա այլն, ապա բուրժուական հարաբերությունների հաստատումից հետո պահպանողականությունը միանշանակ կանգնեց այդ հարաբերությունների` առաջին հերթին խոշոր սեփականատերերի շահերի պաշտպանության դիրքերում: Նրանք էլ լիբերալիստների նման գովերգում էին շուկայի մրցակցության ազատությունը, պահանջում էին սահմանափակել տնտեսության մեջ պետության միջամտությունը, դառնալով նոր արտոնյալ, ուննոր խավերի, հիմնականում խոշոր կապիտալի շահերի պաշտպան: 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած ձնավորվում է պահպանողական գաղափարախոսության նոր հոսանք-նեոկոնսերվատիզմ: Հետազոտողները այն կապում են 20-րդ դարի 70-ական թվականներում ԱՄՆ-ում Ռ.Ռեյգանի գլխավորությամբ իշխանության եկած հանրապետականների, Մեծ Բրիտանիայում Մ.Թետչերի գլխավորությամբ իշխանության եկած պահպանողականների Ա Գերմանիայում -Հ.Յոլլի գլխավորությամբ իշխանության եկած Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցությունների հետ: Նոր պահպանողականությունը ձնավորվեց ի հակադրություն նեոլիբերալիզմի Ա սոցիալիզմի գաղափարախոսության: Այդ պատճառով էլ նեոկոնսերվատիզմի մի շարք կարնորագույն տնտեսա-քաղաքական դիրքորոշումներ հասկանալի են դառնում հենց այդ հակադրության ենթատեքստում: Ինչպես նշվեց վերը նեոլիբերալիզմը ընդունում էր տնտեսական գործունեության մեջ պետության միջամտության անհրաժեշտությունը, ընդունելով նան պետության կողմից սոցիալական ծրագրերի զարգացման անհրաժեշտությունը: Ինչպես ցույց կտրվի հաջորդ ենթավերնագրում, դա սոցիալիզմի գա421

ղափարախոսությանհիմնադրույթն է: Նեոկոնսերվատիզմը սկզբունքորեն ընդունելով տնտեսական գործունեությանը պետության մասնակցության անհրաժեշտությունըԱ որոշակի սոցիալական ֆունկցիաների իրականացման կարնորությունը, այնուհանդերձ պահանջում է սահմանափակել պետության գործունեության ն միջամտության շրջանակները: Եվ հենց այդ հակապետական ուղղվածությունն էլ նեռկոնսերվատիզմիգաղափարա-քաղաքական դիրքորոշման որոշիչ գիծն է: Այդ մոտեցումից ելնելով նեոկոնսերվատիզմը գտնում էր, որ լավագույն կառավարությունըայն է, որ քիչ է իշխում, ասել է, թե քիչ է մասնակցում հասարակականկյանքի կառավարմանը: Արդի պահպանողականներըհանդես են գալիս ի օգուտ բնակչության չուննոր խավերի միջոցների վերաբաշխման նպատակով իրականացվող քաղաքականության դեմ: Լինելով համահավասարբաշխման ակտիվ հակառակորդներ, նրանք պահանջում էին կրճատել պետության սոցիալական ծրագրերը: Նրանք համոզված էին, որ պետությունը կթու կովի վերածելը բարոյազրկում է մարդուն: Անհատըպետք է իր սեփական ուժերի վրա հույս դնի, երբեմն ակնկալի նան հարազատների Ա համաքաղաքացիների օգնությունը, բայց ոչ պետության աջակցությունը, պնդում են նոր պահպանողականները: Ժամանակակից պետությունը պետք է ստեղծի հավասար պայմանների հնարավորություններ,այլ ոչ թե հավասար արդյունքի հնարավո-

րություն: ԱՄՆ-ում

Անգլիայում գալով իշխանության, նեոկոնսերվատիզմիներկայացուցիչները գտնում էին, որ նախորդ շրջանի պետությունը` լիբերալիստների Ա սոցիալ-դեմոկրատներիիշխանության օրոք չափազանց շատ էր ծանրաբեռնված տնտեսական կարգավորման Ա սոցիալական ապահովության ֆունկցիաներով, ինչը հանգեցրեց պետական ապարատի աշխատանքում չինովնիկության (բյուրոկրատիզմի)ուժեղացմանը, թուլացրեց անձնական նախաձեռնություննու մրցակցությունը: Ռեյգանը նշում էր, որ պետության կողմից սոցիլական խնամակալությունընսեմացնում է անհատական

նության արժեքը, խեղաթուրում է ամերիկյան ապրելակերպի ավանդական արժեքները: Դառնալով խոշոր կապիտալի վառ ջատագովներ, նեոկոնսեր-

վատորները կապիտալիզմը հռչակեցին որպես ազատ մրցակցության դարաշրջան: Նրանք գրեթե կրկնելով նախորդ շրջանի լիբերալիզմի գաղափարները հանդես էին գալիս նան դեմոկրատականկապիտալիզմիկոնցեպ-

ցիայի պաշտպանության դիրքերից: Գործնականքաղաքականության մեջ նեոկոնսերվատորները կրճատեցին պետական ապարատի քանակը, ներդրեցին կառավարման նոր մեթոդներ, որոնք առավել արդյունավետ եղան մասնավոր սեկտորում, ամեն կերպ խրախուսում էին մանր ձեռներեցությունը,ստեղծեցին լայն զանգվածների կողմից բաժնետոմսեր ձեռք բերելու կառույցներ, առաջին հերթին նույն ձեռնարկության աշխատողների համար, որոշ պետական ձեռնարկությունները դարձրին նրա վրա աշխատողների սեփականություն: Նրանք ձգտում էին արտադրության մեջ ներդնել տարբեր համակարգեր, որոնք կապահովեն

ձեռնարկության անձնակազմի ակտիվ մասնակցությունը, արտադրանքի որակի բարձրացման գործում: Այս բոլորը արվում էր հաղթահարելու համար, ինչպես սեփականատիրոջից, այնպես էլ արտադրության միջոցներից ն աշխատանքի արդյունքից աշխատողների օտարումը, որը ըստ նրանց կմեղմեր խոշոր կապիտալի ն մանր ձեռներեցության, ինչպես նան չուննորների Ա հարուստների միջն եղած հակասությունները: Նեոկոնսերվատորների հայացքների ւ գաղափարների այսպիսի կտրուկ շրջադարձը թույլ է տալիս պնդելու, որ այսօրվա պահպանողականները երեկվա լիբերալիստներն են, որոնք ընդունում են նան ավանդույթների Ա սոցիոմշակույթի գործոնների դերը հասարակության զարգացման գործում: Հայացքների այդպիսի կտրուկ փոփոխությունը արդյունք էր նան այն բանի, որ առանց սոցիալ-տնտեսական խնդիրներին առնչվելու նրանք չէին կարող իրական դիմադրություն ցույց տալ սոցիալական լիբերալիզմի կամ սոցիալիզմի գաղափարախոսությանը, որոնք մարմնավորելով հասարակության կյանքում հսկայական հաջողություններ էին արձանագրել Եվրոպայի շատ երկրներում: Արդի ժամանակի նեոկոնսերվատորական գաղափարախոսության մեջ ի հայտ են եկել տարբեր ուղղություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը յուրովի է մեկնաբանում պահպանողականության գաղափարախոսության հիմնական արժեքների` այն է, ավանդույթների, խավային տարբերությունների, խոշոր սեփականատերերի իրավունքների պահպանման հնարավորությունները: Այդպես առաջացան մի քանի աջ պահպանողական հոսանքներ: Որոշ աջ ուղղվածության պահպանողականներ իրենց գաղափարախոսությունը կառուցում են «հասարակությունը արտաքին թշնամուց պաշտպանելու» գաղափարի վրա, որը մեծ տարածում գտավ հատկապես երկրորդ աշխարհամարտից հետո, ինչպես ԱՄՆ-ում, այնպես էլ Արեամտյան Եվրոպայում: Նրանց համար գլխավոր թշնամին կոմունիզմն էր, իսկ հիմնական խնդիրը՝ Եվրոպան կոմունիզմից ազատագրումը: Ըստ այս ուղղության կողմնակիցների, արդի քաղաքական գիտակցության գլխավոր վտանգը, որը նրանց կարծիքով լիբերալիզմի մեղքով է եղել, թշնամանքի վտանգը թերագնահատելու Ա այն անտեսելու մեջ Է: Ըստ նրանց լիբերալիզմի միջոցով արնմտյան հասարակության մեջ բարոյականության անկման պրոցեսըայնքան հեռու գնաց, որ մարդիկ կորցրին վտանգի զգացողությունը Ա դարձան հեզ ու խաղաղ: Նրանք գտնում են, որ թշնամանքի անընդունակությունը արնմտյան ժողովրդավարության հիվանդությունն է, որը ծնել է սոցիալական արդարություն, հավասարություն, նյութական շահերի գաղափարախոսություն, ինչը բթացնում է մարդկանց ն թույլ չի տալիս առավել մեծ վտանգը նկատել ն հակադրվել նրան: Մեկ այլ աջ պահպանողական ուղղություն զարգացնում էր ազգի գաղափարը, այն համարելով հասարակության գլխավոր հոգնոր արժեք: Նրանք լիբերալիստներին մեղադրում էին նրանում, որ նրանք Ժողովրդի մեջ զարգացրել են սպառողական, նեղ նյութական շահերով մտահոգված

խմբակային էգոիզմ: Նրանք իրենց խնդիրն էին համարում ժողովրդին վերադարձնել ազգային ոգին, պատմական գիտակցությունը, որը թույլ կտար նրան զգալու իր պատմության միասնությունը Ա կպայքարեր այդ միասնության համար: Այդ տեսակետի ջատագովները հիմնականում գերմանացի մտածողներ Հ.Զուդհոլտը, Բ.Վիլմսը, Ա.Մոլերը ն ուրիշներն էին, որոնք փորձում էին վերականգնել գերմանական ազգի միասնական ոգին: Իրենց հայացքներով նրանք առավել ընդգծված աջ ազգայնական պահպանողականության ներկայացուցիչներ էին, ինչ որ չափով դեպի նեոֆաշիզմը հակված: Սակայն նրանց ռասիստներ չի կարելի անվանել: Նրանք դեմ չէին ռասաների, ժողովուրդների, ազգերի Ա նրանց մշակույթների գոյության ն ինքնության պահպանմանը,գտնելով, որ նրանք պետք է հարգեն միմյանց Ա խաղաղ գոյակցեն, բայց չխառնվեն, չձուլվեն իրար: Նրանք մերժում էին ամեն տեսակի ռասայական ներդաշնակության հասնելու ձգտումները, ինչը ըստ նրանց, կարող է տեղի ունենալ միայն ի հաշիվ ռասաների խառնուրդի, կյանքի յուրահատուկ պայմանների ստեղծմանը, այլ կերպ ասած, արհեստականորեն ազդելու ձուլելու ճանապարհով: Ըստ նրանց ռասայական պրոբլեմի սրման հիմնական աղբյուրը հենց ռասայական հավասարության քաղաքականությունն էր, այն ձնով, ինչպես դա իրականացրին լիբերալիստները: ԱՄՆ-ում, օրինակ. որոշակի արտոնություններ մտցրեցին աֆրոամերիկացիների համար ԲՈւՀ-եր ընդունվելիս, պետական հաստատություններ աշխատանքի անցնելիս ն այլն: Նեռկոնսերվատորականայս ուղղությունը գտնում էր, որ անկախ էթնոռասայական դրություններից բոլորը պետք է դրված լինեն հավասար պայմանների մեջ, հաշվի առնելով, որ փոքրաթիվ էթնիկ խմբերն ու ռասաները մյուսների հետ հավասար ելակետային հնարավորություններ չունեն, ուրեմն, թող օգտվեն իրենց ընձեռնած հնարավորություններից իրենց կարողությունների չափով: Պետությունը պետք է, մասնակցի միջէթնիկական հարաբերությունների կարգավորմանը, բայց այդ միջամտությունը չպետք է լինի թույլ, փոքր էթնիկական խմբերին կառավարության կողմից հովանավորության կամ արտոնություններ տալու ձնով: 4. Սոցիալիզմի գաղափարախոսությունը Արդի աշխարհում ազդեցիկ գաղափարական հոսանքներից է սոցիալիզմի գաղափարախոսությունը:Սոցիալիզմի գաղափարները ծագել են դեռնս հին աշխարհում, որոնք հիմնականում ունեին սոցիալ-տնտեսական մեկնա-

բանություն:

Հայ իրականության մեջ սոցիալիզմի գաղափարները իրենց մարմնավորումն էին գտել ՄԱ-0« դարերում բռնկված գյուղացիական շարժումների մեջ, որը պատմության մեջ հայտնի է Պավլիկյան շարժում անունով: Պավլիկյաններըգտնում էին, որ բոլոր մարդիկ պետք է լինեն հավասար, մերժում էին ավատատիրական արտոնությունները, դեմ էին եկեղեցուն, այն դիտելով որպես իրենց պարտադրված չարիք, իրենց զրկանքների պատճառներից մեկը:

Հետագայում սոցիալ-իրավական անհավասարության խորացումը նոր. գյուղացիական շարժման պատճառ դարձավ: 14-24 դարերում բռնկվեց Թոնդրակյան շարժումը. որն ըստ էության պավլիկյան շարժման շարունակություննէր, նույն սոցիալ-տնտեսականԱ իրավական պահանջներով: Թոնդրակեցիները առաջ քաշեցին նան տղամարդկանց ս կանանց իրավահավասարության հարցը: Աշխարհի շատ երկրներում դարեր շարունակ սոցիալիզմի գաղափարներին համապատասխան ստեղծվել էին վաղ քրիստոնեական համայքներ ՆԱ նրա կյանքը կազմակերպվում էր սոցիալական հավասարության սկզբունքների կիրառմամբ: Սակայն սոցիալիզմը իր տեսական ն, գաղափարախոսականձնավորումը ստացավ նոր պատմության ժամանակաշրջանում: Սոցիալիզմի գաղափարների տեսական մեկնաբանությունների ենք հանդիպում ուտոպիական սոցիալիզմի դասականներ,Թ.Մորի, Թ.Կոմպանելլայի, Ռ.Օուենի, Շ.Ֆուրյեի, Ա.Սեն-Սիմոնի աշխատություններում: 19-րդ դարի կեսերից սկսած Կ.Մարքսը (1818-1883) Ա Ֆ.Էնգելսը (18201895) ձեռնարկեցին սոցիալիզմիգաղափարախոսությանգիտական հիմնավորման գործընթացը: Նրանց ուսմունքի հիման վրա ձնավորվեց մարքսիզմի գաղափարախոսությունը, որը դարձավ բանվոր դասակարգի գաղափարախոսություն Ա երկար ժամանակ սերտորեն կապված էր բանվորական շարժման հետ: Մարքսիզմի գաղափարները, հատկապես 1864 թվականին ստեղծված Առաջին Ինտերնացիոնալի շնորհիվ, լայն տարածում գտան Եվրոպական շատ երկրներում, նպաստելով զանգվածային սոցիալական բանվորական կուսակցությունների ձանավորմանը:1889 թվականին ստեղծվեց Երկրորդ Ինտերնացիոնալը: Այդ ժամանակ մարքսիստական բանվորական շարժումները դեռես միասնական էին ո պաշտպանում էին մարքսիզմի հիմնադրույթները: Սակայն 1895թ. Էնգելսի մահից հետո նրանում սկսեցին խորանալ տարաձայնությունները մարքսիստական դրույթների մեկնաբանության շուրջը, ինչն էլ հանգեցրեց սոցիալիստական շարժման տրոհման: հա1903 թվականին ձնավորված բոլշնիկյան կուսակցությունն իր շուրջը ձախ ուժերին Ա ձնավորվեց միջազմախմբեց ինտերնացիոնալիստական 1917 թվականին Հոկտեմբերգային բանվորական շարժում: Ռուսաստանում յան Հեղափոխության հաղթանակից հետո այդ ձախ ուժերը վերջնականապես բաժանվեցին սոցիալ-դեմոկրատականկուսակցություններից Ա ստեղծեցին իրենց սեփական կուսակցությունները, որոնք 1919թ. միավորվեցին Կոմունիստական Երրորդ Ինտերնացիոնալի մեջ: Իսկ աջ սոցիալիստական Ա սոցիալ-դեմոկրատական ուժերը որոշ ժամանակ անց վերականգնեցին իրենց միասնությունը, ստեղծելով Սոցիալիստական բանվորական Ինտերնացիոնալը (1923): Երկրորդ աշխարհամարտից հետո այն անվանվեց Սոցիալիստական Ինտերնացիոնալ Ա մեծ հաջողությամբ գործում է մինչն մեր օրերը:

Այսպիսով սոցիալիստական գաղափարախոսության շրջանակներում ձնավորվեցին երկու նոր գաղափարախոսական հոսանքներ` Բոլշնիկյան (երբեմն այն անվանում են Լենինիզմ, իսկ հետագայում կոմունիստական գաղափարախոսություն) ն սոցիալ-դեմոկրատական (հետագայում նան ժողովրդավարական սոցիալիզմ): Այդ երկու հոսանքները ծագելով ընդհանուր արմատներից, ունեն նան մի շարք ընդհանուր կողմնորոշիչ արժեքներ: Դրանցից են. բոլոր մարդկանց հավասարությունն ու եղբայրությունը, որը հենվում է հավասարության, սոցիալական արդարության, անհատի նկատմամբ հասարակության գերակայության, հասարակական հարաբերությունների կարգավորմանը պետության ակտիվ միջամտության անհրաժեշտությունն ընդունելու սկզբունքների

վրա: Սակայն կոնկրետ

սոցիալ-քաղաքական Ա տնտեսական ծրագրերով այդ երկու հոսանքներն իրարից արմատապես տարբերվում են, երբեմն էլ խիստ հակադրվում են իրար: Այդպիսի արմատական տարբերություններից են սեփականատիրական հարաբերությունների ն իշխանության նվաճման ձների

հարցերը: Կոմունիստական

գաղափարախոսության մեջ մասնավոր սեփականությունը մերժվում է Ա ընդունվում է պետական սեփականության մենաշնորհը (իր բոլոր հետնանքներով` միակուսակցական համակարգ, մեկ գաղափարախոսություն Ա այլն): Սոցիալիզմը գաղափարախոսության մեջ ընդունվում է սեփականության, այդ թվում ւ մասնավոր սեփականության տարբեր ձնեեր, պետության դերի գերակայության պայմանով: Կոմունիստներն ընդունում էին հեղափոխության ճանապարհով կապիտալիզմի տապալման անհրաժեշտությունը-սոցիալիստները նախընտրում են խաղաղ զարգացման ն բարեփոխումների ուղին, ինչի համար նրանց բոլշւիկներն անվանեցին

ռեֆորմիստներ:

Այսօր աշխարհի գրեթե բոլոր խոշոր երկրներում, բացառություն է կազԱՄՆ, իրենց քաղաքական հեղինակությամբ առավել ճանաչված ուժերից են սոցիալ-դեմոկրատական "Ա սոցիալիստամետ կուսակցությունները, որոնց մի մասը Եվրոպայի շատ երկրներում բազմիցս հաղթել են ընտրություններում, նվաճել են իշխանությունը Ա կազմել իրենց կառավարությունը: Պատահական չէ, որ սոցիալ-լիբերալիստական ուղղվածությամբ քաղաքական ուժերը շատ հաճախ օգտվում են հենց սոցիալիզմի արժեքներից, կյանքում ներդնելով նրա որոշ սկզբունքներ, ինչը նրանց հեղինակության բարձրացման ն ժողովրդի վստահությանն արժանանալու կարնորագույն երաշխիքներից է, մյուս կողմից, ինչու չէ, նաւ հենց սոցիալիզմի դեմ պայքարի հաջողված մեթոդ: Արենմտաեվրոպական սոցիալ-դեմոկրատիայի գաղափարախոսության հիմնադիրներն ու նրա ճանաչված լիդերներն էին Է.Բեռնշտեյնը ն Կ.Կաուտսկին: Նրանք խիստ քննադատության ենթարկեցին մարքսիստական մի շարք կարնորագույն դրույթներ, որոնք արդեն չէին համապատասմում

Կ.Կաուտսկին խանում բանվոր դասակարգի պայքարի նոր պայմաններին: գործեեկած բոլշնիկների Ռուսաստանում իշխանության նկատի ունենալով են նետել դեմոկրատական դեն է, որ ու բոլշնիկները նշում լակերպն սոսկզբունքները ն նրանցից տարբերակելու համար Ա սոցիալիստական ժողովրիրենց հայացքներիհամակարգը անվանեցին

փորձը,

ցիալ-դեմոկրատները դավարականսոցիալիզմ:

սոցիալիզմի կոնցեպցիայումզարգացվում Ժողովրդավարական կողմից

Բեռնշտեյնի տկյալ հիմնադրույթային գաղափարները:Նախ

են հե-

հերք-

ժողովրդավարականզանգվածներիաղվեց կապիտալիզմիճգնաժամի Ուստի պրոլետարականհեղափոուսմունքը: քատացման մասին Մարքսի էր Բեռնշտեյնը: Ժամանակակից եզրակացնում հիմք չկա, խության համար այնլիբերալիստականինստիտուտներնի տարբերություն ֆեոդալականի է ոչ են, որ պահանջվում քան ճկուն, փոփոխականՆ զարգացմանընդունակ բարեփոգնալով թե նրանց ոչնչացում, այլ ընդամենըհետագա զարգացում, ն

համար հարկավոր է դեմոկխումների ճանապարհով, ինչը իրականացնելու ճանապարհով ձեռք բերել իշխանություն: ցանկանում Բուրժուազիան պետք է համոզվի, որ սոցիալիստներըչեն ինչպես Ժամամիջոցներով, նույն այն իշխանությունը զավթել բռնությամբ ն արյունանակին նրանք զավթեցին իշխանությունը,այսինքն բռնությամբ

րատական

թեհեղությամբ: Անհրաժեշտ է հրաժարվել պրոլետարիայիդիկտատուրայի ք աղադիկտատուրան զից, պնդում էր Բեռնշտեյնը, քանզի դասակարգային է: քական ցածր կուլտուրայի դրսնորում քաղաքականն մասնագիտամտավոր, Չնայած բանվոր դասակարգի նրանք կան մեծ ձեռքբերումներին, գրում էր Բեռնշտեյնը, այնուհանդերձ ձեռքը: իրենց այնքան զարգացած չեն, որպեսզի իշխանությունը վերցնեն է ստեղպետք մենք Հետնաբար նախքան սոցիալիզմի հնարավոր լինելը զարգածենք ժողովրդավարներիազգ, քանզի իսկական դեմոկրատիայի Ըստ խնդիրը: անմիջական հենց սոցիալ-դեմոկրատիայի ձնն ցումն է է, որտեղ պրոլեդեմոկրատիանայն պետականության

Կ.Կաուտսկու, որոնք անհու ընդունակությունները, տարիստը զարգացնում է իր ուժերն Կաուտսկին գտնում էր, որ րաժեշտ են հենց նրա ազատագրմանհամար: բուրժուազիայի իշխանությանձնը չէ, քանի

իրական ժողովրդավարությունը ընտրական իրավունքներին, որ նրանք ի սկզբանե դեմ էին համընդհանուր շնորհիվ: Իրական Ժոեն պայքարի երկարատն ինչին բանվորները հասել ն առավել քիչ ղովրդավարությունըըստ Կաուտսկու, ամենակարճ, հարուստ է դեպի սոցիալիզմ: կորուստներով ճանապարհ 1951թ. Ֆրանկֆուրտյան դեկլարաինտերնացիոնալը Սոցիալիստական է «Դեմոկրացիայում հռչակեց իր պաշտոնականդոկտրինան,որը հայտնի է այն սոցիալիստների տական սոցիալիզմ» անունով, որում արձանագրված է հասնել ժողովրդավապետք հիմնական գաղափարները, որ սոցիալիզմին համար կարողէ լիրության ճանապարհով: Յուրաքանչյուր կուսակցության սակայն իր պատկերացումը, մասին սոցիալիզմի նել ժողովրդավարական

բոլորի համար էությունը մեկն՝ է Ժողովրդավարությունը խնդրի լուծման մեթոդ է, որը համապատասխանում է սոցիալիզմի էությանը: Պայքարի մնացած բոլոր միջոցները աղավաղում են սոցիալիստական նպատակները Ա այն դարձնում են անհասանելի: Մինչ 70-ական թվականները Սոցիալիստական ինտերնացիոնալը արնմտաեվրոպական մասշտաբի կազմակերպություն էր: Ներկայումս այն բավականին աճել է, ընդգրկելով 139 կուսակցություններ 120 երկրներից: Դառնալով համաշխարհային շարժում, սոցիալ-դեմոկրատիայի հայացքներում տեղի են ունեցել մեծ տեղաշարժեր Ա զարգացումներ: Օրինակ սոցիալդեմոկրատիան դադարեց պաշտպանել սառը պատերազմը Ա հրաժարվեց հակակոմունիստական պայքարից: Գաղութատիրության փլզումից հետո նա վերանայեց ն զարգացրեց իր հայացքները: Եթե նրանք նախկինում մերժում էին հեղափոխության գաղափարը, ապա այժմ ընդունում են հեղափոխության որոշ տեսակներ, ասենք ազգային-դեմոկրատական հեղափոխությունը, որպես գաղութային ճնշումից ազատագրվելու ճանապարհ, դեմոկրատական հեղափոխություն, որպես բռնապետությունից ազատագրում Ա այլն: Սոցիալ-դեմոկրատները հանդես են գալիս նեռգաղութատիրության դեմ: Սպկայն, այնուհանդերձ, նրանք դեմ են սոցիալիստական հեղափոխությանը: Եթե երկրում գոյություն ունի Ժողովրդավարությունը, ապա սոցիալիստական հեղափոխությունը անընդունելի է, պնդում են սոցիալ դեմոկրատները: Կարնոր առաջընթաց արձանագրեց սոցիալ-դեմոկրատական շարժման մեջ Սոցինտերնի 1989թ. Ստոկհոլմում կայացած 18-րդ կոնգրեսում, որը նվիրված էր Երկրորդ ինտերնացիոնալի 100 ամյակին: Կոնգրեսը ընդունեց «Սկզբունքների դեկլարացիա»։ որն ըստ էության Սոցինտերնի նոր ծրագիր էր, որում բնորոշվում էր որպես ժողովրդավարական սոցիալիզմը ազատության, արդարության Ա համերաշխության համար շարժում: Սոցիալդեմոկրատները հանդես են գալիս գլոբալ մասշտաբով քաղաքական, համար: Ըստ սոցիալսոցիալական Ա տնտեսական դեմոկրատիայի դեմոկրատների, լիբերալներն ու կոնսերվատորները ուռճացնում են ազատության գինը ի վնաս արդարության Ա համերաշխության, իսկ կոմունիստները, ընդհակառակը` ուռճացնում են արդարությունը Ա համերաշխությունը ի վնաս ազատության: Տնտեսական հարաբերություններում սոցիալ-դեմոկրատները ընդունում էին սեփականության բազմաձնությունը, գտնելով, որ մասնավոր սեփականությունը պետք է թույլատրվի ն կարող է լրիվ գոյություն ունենալ պետական սեփականության հետ համատեղ: Սեփականության ձենըպետք է համապատասխանի արտադրության բնույթին ն այն պետք է պլանավորվի: Վերջին ժամանակներս սոցիալ-դեմոկրատները առաջ են քաշել «տնտեսական սոցիալիզմի» կոնցեպցիան, համաձայն որի, միայն այն իրավունք ունի գոյության, ինչը չի վնասում մարդուն Ա բնությանը: 90-ական թվականներին սոցիալ-դեմոկրատները նորից ակտիվացրեցին իրենց գործունեությունը, ինչի հետեոանքով Եվրոպայի շատ երկրներում նրանք եկան իշխանության:

Կոմունիստականգաղափարախոսությունը

հիմքում ընկած Կոմունիստական գաղափարախոսության Լենինիզմը: ընդունված անվանել, ինչպես կամ ուսմունքը,

Լենինի ն

նախ Զրաժարվելով Մարքսիզմի հիմնադրույթային սկզբունքներից, կապիտամիաժամանակյա առաջ աշխարհի առավել զարգացած երկրների Լենինը առաջ քաշեց լիզմից սոցիալիզմինանցման մարքսյան տեսակետից, գաղափարը,որտեղ օղակի» թույլ շղթայում երկրների «կապիտալիստական ոչնչացնել իշխանությունը, զավթել բռնությամբ անհապաղ անհրաժեշտ էր սեփականումասնավոր բուրժուական պետական մեքենան, վերացնել թյունը, այն դարձնելով պետականսեփականություն: զարգացմանանհՄարքսի տեսության մեջ սոցիալիզմըկապիտալիզմի ֆորմացիայից տնտեսական մեկ է, որպես րաժեշտ Ա օրինաչափ հետնանք անհրաժեշպատմական անցնելու համակարգի մեկ այլ՝ ավելի զարգացած հասարակական որպես հարաբերուսոցիալիզմը, տություն: Հետնաբար, է առաջանալ միայն թյուններիառավել առաջադիմականհամակարգ կարող են նրա առաջացման այն Ժամանակ, երբ հասարակության մեջ ձնավորվում ընդերքում ֆեոդալիզմի համար անհրաժեշտ նախադրյալներ: Ինչպես էին անհնարին այլես ձաավորված բուրժուական հարաբերությունները Ա հասարակուգոյությունը հետագա կարգերի դարձրել ավատատիրական դարձրել ավատատիրության հետագա առաջընթացը անխուսափելի էր պետք է հասունաընդերքում Կապիտալիզմի էլ թյան կործանումը, այնպես ն անխուսափելի դարձնեին նրա նային սոցիալիզմի նախադրյալները

հաղթանակը: մերժվեց Սակայն սոցիալիզմի հաղթանակի այս տրամաբանությունը օղակի» թույլ շղթայում «Կապիտալիզմի Նա առաջ քաշեց Լենինի կողմից: զարգացած թույլ վերցրած առանձին մեկ էր գաղափարը, որը ենթադրում ն իշխանության օգտագործերկրում բռնությամբ իշխանության զավթում հասհարաբերությունների սոցիալիստական մեջ մամբ հասարակության հասարապարտադրել տատում: Իսկ դա նշանակում էր հասարակությանը մի համակարգ, որին նա պատրաստ չէր ոչ կական հարաբերությունների աստիճաարտադրությանզարգացմանմակարդակով,ոչ էլ գիտակցության

թե հասարակությունըայդ պարագայումօբյեկտիվորեն հասյեկտիվորեն պատրաստ չէ սոցիալիստականհարաբերությունների հզոր դառնալով չէ, որ ԽՍՀՄ-ը տատման համար: Եվ բնավ էլ պատահական սոցիալիստական ամբողջատիրականերկիր, չկարողացավ արձանագրել հաղթանակը: հարաբերությունների դարձավ ՀոկտեմբերյանՀեղափոԼենինիզմի գաղափարախոսությունը Ա այլ երկրներում սոցիալիզմի կառուցմանգաղափաԽՍՀՄ-ում ու խության հիման վրա տեղի ունեցավ արրական հիմքը: Այդ գաղափարախոսության ձաավորվեց հզոր տադրության համայնացում, գյուղի կոլեկտիվացում, էր կործանամբողջատիրականհամակարգ: Սակայն այն դատապարտված

նով: Ասել

ն սուբ-

ման, քանզի

սոցիալիզմնու բռնությունըանհամատեղելի

են:

Միջազգային կոմունիստական շարժումը ծագել է Ռուսաստանում 1917թ. Հոկտեմբերյան Հեղափոխության հաղթանակից հետո, Ա 1919-1943թթ. Ժամանակաշրջանում զարգացել է հիմնականում կոմունիստական կուսակցության միավորող Կոմունիստական Ինտերնացիոնալի շրջանակներում: Կայացել է ընդամենը Կոմինտերնի յոթ կոնգրես, որոնցում մշակվել են կոմունիստական շարժման, նրա գաղափարախոսության ստրատեգիայի ս տակտիկայի հանգուցային տեսական պրոբլեմները: Առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ Կոմինտերնի 7-րդ կոնգրեսը (1935), որը մշակեց հակաֆաշիստական ճակատի ստրատեգիան ն գաղութային ու կախյալ երկրներում հակաիմպերիալիստական միասնական ճակատի պայքարի տակտիկան: Այդ նոր ստրատեգիայի Ա տակտիկայի հիմնական գաղափարը շարադրված էր Գ. Դիմիտրովի «Ֆաշիզմի հարձակումը Ա Կոմունոիստական Ինտերնացիոնալի խնդիրները հանուն բանվոր դասակարգի միասնության ֆաշիզմի դեմ պայքարում» զեկուցման մեջ: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո միջազգային կոմունիստական շարժումը իր կապերը պահպանում էր կոմունիստական Ա բանվորական կուսակցությունների Միջազգային ժողովներում (1957,1969), ինչպես նան աշխարհամասային ժողովներում, որոնք տեղի են ունենում Եվրոպայում, Լատինական Ամերիկայում, Աֆրիկայուն Ա Ասիայում: Միջազգային կոմունիստական շարժումը մինչե սոցիալիզմի համաշխարհային համակարգի փլուզումը հատկապես 80-ական թվականներին հզոր քաղաքական ուժ էր: 80-ական թվականներին կոմունիստական կուսակցություններ կային աշխարհի երկրների մեծ մասում: Կոմունիստական շարժումը ընդգրկում էր մոտ 90 միլիոն մարդ, որից 86 միլիոնը բաժին էր ընկնում 15 սոցիալիստական երկրների (47-ը՝ Չինաստանին): 80 ոչ սոցիալիստական երկրներում կային մոտ 4 միլիոն կոմունիստներ (հստակ վիճակագրությունը բացակայում է): Մի շարք կոմունիստական կուսակցություններ չէին հրապարակում իրենց քանակը, նրանցից մոտ 20-ը տարբեր բռնապետական համակարգերում գտնվում էր ընդհատակյա վիճակում: Ոչ սոցիալիստական երկրներում զանգվածային կոմունիստական կուսակցություններ կային Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Ֆինլանդիայում, Հունաստանում, Կիպրոսում, Ճապոնիայում, Հնդկաստանում, Չիլիում ն այլն: Մի քանի խոշոր երկրներում (ԱՄՆ, Կանադա) կոմունիստական կուսակցությունները քանակապես փոքրաթիվ են, ընդամենը մի քանի հազար անդամներով, ինչի պատճառով էլ նրանց ներակայությունը քաղաքական կյանքում գրեթե չի երնում: 50-ական թվականներին Ստալինի մահից հետո ԽՍՀՄ-ում Ա սոցիալիստական մյուս երկրներում փորձ արվեց սոցիալիզմի նոր մոդելի մշակմամբ վերաիմաստավորել Կոմունիստական շարժումը, սակայն հաջողություններ չարձանագրվեց: 70-ական թվականներին կոմունիստական շարժման մեջ ստեղծագործական մոտեցում ցուցաբերեցին Իտալիայի, Ֆրանսիայի, Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, Հունաստանի Ա այլ երկրների կոմունիստական

կուսակցությունները:Սակայն

ԽՍՀՄ

կոմունիստական կուսակցությունը,

հատկապես նրա վերնախավը խանդով ու չարակամությամբէր վերաբերու մարքվում նրանց գործունեությանը, քննադատելով մեղադրելով նրանց սիզմից շեղվելու մեջ: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո սոցիալիգմիճանապարհով են ընթանում մի քանի երկրներ, որոնցից Չինաստանն ու Վիետնամը օգտագործելով շուկայան կան հարաբերություններըսկսեցին զարգանալ, իսկ Հյուսիսային Կորեան Կուբան գնում են նախկին ճանապարհով: 6.

Ազգայնամոլական գաղափարախոսություններ

իրենց բնույթով Վերը նշված քաղաքականգաղափարախոսություններն չեն ենթադուղղվածություն Ա կրոնական կամ են, ազգային միջազգային են գաղափարախոառկա հետ աշխարհում միասին Սակայն դրանց րում: են սության դրսնորումներ, որոնք ազգային կամ կրոնական գերակայություն հանրույթը էթնիկական քարոզում, հակված լինելով այս կամ այն ազգը, ներկայացնել որպես այլոց նկատմամբ առավելություն ունեցող, արտոնյալ, ընտրյալ ազգ: են ֆաշիզմը, ռասիզմը, սիոնիզԱյդպիսի գաղափարախոսություններից

աստծո

մը, վահաբիզմը ն այլն: Ֆաշիզմը մինչն 1919 թվականինԻտալիայում ն Գերմանիայումառաջահոսանք է, որն արտահայտումէր ազգային ցած գաղափարա-քաղաքական բուրժուազիայի առավել ռակցիոն Ա ագրեսիվ խավերի շահերը: Այն ծագեց գաղափարախոսություն,որի ստեղծողորպես ազգային-սոցիալիստական կուսակցության ձախ թնի ներն էին Իտալական սոցիալ-դեմոկրատական Ա քաղաքական գործիչ գերմանական Բ.Մուսալինը նախկին առաջնորդ

Ա.Հիտլերը (Ա. Շիլկգրուբեր): հիմքում ընկած է ռասիզմը ն էլիտաՖաշիզմի գաղափարախոսության րիզմը, այսինքն ռասայական անհավասարությանգաղափարը, որը ենթադրում է մեկ ռասայի առավելությունը մյուսի նկատմամբ: Ֆաշիզմը առաջ քաշեց մի տեսություն, ըստ որի որոշ ժողովուրդներ, ազաստծո գեր առավելություն ունեն մյուսների նկատմամբ, քանզի նրանք ն նրանք ընտրյալներն են, նրանց երակներում հոսում է արիական արյուն է ընդունեն նրանց կոչված են իշխելու աշխարհում, իսկ մյուսները պետք իշխանությունը ն ծառայեն նրանց: Գերմանական ֆաշիզմը պնդում էր, որ ունենան մշակույթ ստեղծող արդի աշխարհում պետք է գերակայող դեր նախ գերմանացիէին դասում նրանք ռասաները-արիացիները,որոնց թվին նորվեգացիներ, (շվեդներ, Ա Ժողովուրդների մի շարք հյուսիսային ներին անանցանելի հայտարարվեց Ռասայի ամբողջականությունը դանիացիներ): արժեք, ինչից ելնելով էլ ֆաշիզմի մեջ անհատականությունը գնահատ-

ազգային-պեվում է որպես երկրորդականարժեք` ռասայա-էթնիկական, մեջ տական արժեքի համեմատությամբ: Ֆաշիզմի գաղափարախոսության որը սկզբունքը, կամ ֆյուրերիզմի է էական տեղ գրավում առաջնորդության

պահանջում էր զանգվածներիանհապաղ ենթարկում իր կոնկրետ ղեկավարին, իսկ ֆաշիստական կուսակցության Ա պետության ստեղծողներին օԺտում էր գերբնական հատկանիշներով:Այդ գաղափարախոսության վրա մեծ ազդեցություն է գործել Նիցշեի «գերբնական» մարդու գաղափարը, որը ի շահ իր ռասայի իրավունք ունի անցնելու հասարակությանկողմից ընդունված բարոյական նորմերի սահմանը, որոնք ըստ Նիցշեի, ստեղծվել են նրա համար, որ թույլերը իշխեն ուժեղների վրա: Ինչպես Ֆրանսիացի քաղաքագետ Շ.Միյոն-Դելսոլնէ նշում, ֆաշիզմը ծագեց Առաջին աշխարհամարտիցհետո Եվրոպայի գրեթե բոլոր երկրներում առաջացած համատարածմշուշի, անհասկանալիմթնոլորտի հետնանքով: Այն յուրատեսակ արձագանք էր Եվրոպայում հասարակությանհամա-

տարած ճգնաժամի: Աշխատանքի Ա ապահումանիտարացումը մարդկանց զանգվածայինտեղափոխությունը գյուղից քաղաք առաջացրել էր տնտեսա-

կան սոցիալական ճգնաժամ: Դեռես չհաստատվածԱ չհարմարեցված նոր դեմոկրատականկարգերը, ինչպես նան ժողովրդավարական կորուպցիայի չարաշահումները առաջացրել էին քաղաքական ճգնաժամեր: Այդ շրջանի ն

Ա կրոնական ու բարոյական արմատականությունը նորմերի անկումը ծնել էր մտավոր Ա հոգնոր ճգնաժամ: Առաջին աշխարհամարտում պարտված երկրներում, հատկապես Գերմանիայում կային ֆաշիզմի առաջացման համար լրացուցիչ պատճառներ: Դրանցից գլխավորըստորացված լինելու զգացումն էր, որը այդ Ժողովուրդների մոտ առաջանում էր հատկապես երկրներին վնասի փոխհատուցում վճարելիս, ինչը այդ ժամանակներում, ինչպես պաշտոնական, այնպես էլ առօրյա քարոզներում բնութագրվում էր, որպես ազգի համար մեծագույն ամոթ, ինչը կարող էր մաքրվել միայն այրմամբ: Այստեղիցէլ ծնվեց «Գերմանիան ամեն ինչից բարձր է», «Գերմանիան բոլորից բարձր է» գաղափարներն ու լոզունգները, ինչն էլ ֆաշիզմի առաջնորդներըլավագույնս օգտաազգի մեջ ներդնելով ռնանշիստական գործեցին, գիտակցորեն ձգտումներ:

Ֆաշիզմը որպես

գաղափարախոսությունմիասնական չէ, Ա ունի իր տարբեր դրսնորումները,որոնցում իշխում են ազգային առանձնահատկություններն ու հոգեբանությունը: Այստեղից էլ հաճախ հանդիպում ենք իտալական ֆաշիզմ, գերմանական նացիոնալ-սոցիալիզմ, դիկտատոր Սալազարի պորտուգալական ֆաշիզմ, գեներալ Ֆրանկոյի իսպանական ֆաշիզմ արտահայտությունների, որոնցից յուրաքանչյուրը մյուսներից տարբերվում է իր գաղափարախոսական յուրահատկությամբ: նաՕրինակ` գերմանական

ցիոնալ-սոցիալիզմին բնորոշ էր կենսաբանականօրենքների բացարձակեցումը Ա բնության մեջ իշխող ուժեղի իրավունքը հասարակությանմեջ

կիրառելու փորձը, որի համաձայն արդարացվում է թույլի վրա ուժեղի իշխանությունը: Այստեղ գլխավոր արժեք է համարվում այն սկզբունքը, որ ոմանք ծնվել են իշխելու, իսկ մյուսները ենթարկվելուհամար: Այս գաղափա-

րախոսության մեջ ամեն կերպ գովերգվում էր պատերազմը, որը, տեսաբաններիազգի համախմբման լավագույն միջոցն է,

ըստ նրա արդարացվում էր

տարածքների զավթումը, այն դիտելով որպես ազգի զարգացման համար կենսական անհրաժեշտություն: Գերմանական նացիոնալ-սոցիալիզմը մերժում էր հասարակության նորացման, արդյունաբերացման գործընթացը ն երազում էր ստեղծել Գերմանական ագրարային երկիր: Առաջնորդության (ֆյուրերիզմի) սկզբունքը համարվում էր պետության միասնության անհրաժեշտ պայման: Ֆաշիստական գաղափարախոսություններում գերմանական նացիոնալ-սոցիալիզմը տարբերվում էր հիմնականում նրանում տեղ գտած այն տեսության առկայությամբ, համաձայն որի արնմտյան պլուրոկրատները Ա բոլշաիզմը Գերմանիայի դեմ ուղղված համաշխարհային հրեականության զենք է: Գիմնական տարբերություններից մեկն էլ արիական ռասայի, ինչը նույնացվում էր գերմանական ազգի հետ, համաշխարհային իշխանության հասնելու տեսությունն էր: Հիտլերը իր «հմ պայքարը» գրքում գրում էր, որ միայն գերմանացիներն են իրենց բնույթով իսկական մարդ, մարդկության առավել տիպական ներկայացուցիչը, միայն գերմանական ազգն է կարողացել պահպանել իր նախասկզբանական լեզվի Ա արյան մաքրությունը: Գերմանական լեզուն ծագել է բոլոր Ժողովուրդների լեզվից ավելի շուտ ն մաքուր է մնացել, այն դեպքում, երբ մնացած լեզուները խառնուրդ են տարբեր լեզուների, գրում էր այլոց

Հիտլերը:

«Ռասիստական պետության մեջ ռասիզմի կոնցեպցիայի իրականացումը, գրում էր Հիտլերը, թույլ կտա մեզ ծաղկել ու առաջ ընթանալ: Շների, ձիերի ու կատուների տեսակները լավացնելու փոխարեն մարդիկ կզբաղվեն սեփական տեսակը լավացնելով, Ա մարդկության պատմության այդ շրջանում ոմանք, ճանաչելով ճշմարտությունը, լռությամբ կկատարեն ինքնահրաժարման ակտ, մյուսները ուրախությամբ իրենց կնվիրեն ազգին: Գերմանական ժողովուրդը այլ ապագա չունի, բացի համաշխարհային տիրապետություն ունենալուց: 1942թ. Մոսկվայի տակ կրած պարտության առթիվ չէ պայքաՀիտլերն ասում էր, եթե գերմանական Ժողովուրդը պատրաստ րելու իր գոյության համար, ուրեմն նա պետք է անհետանա»: Ի տարբերություն գերմանական նացիոնալ-սոցիալիզմի, որը ձգտում էր ստեղծել «հազարամյա ռեյխ», իտալական ֆաշիզմը, քարոզում էր Մեծ Հռոմեական կայսրության վերականգնման գաղափարը: 1936թ. Մուսալինը բոլոր իտալացիներին հայտարարեց մեծ պատմական իրադարձության մասինիտալական բանակը գրավել է աֆրիկյան Եթովպիական պետությունները: Իտալիան՝ իմպերիա ունի, հրճվանքով հայտարարում էր նա: Իտալական ֆաշիզմի հիմնական գաղափարներից է կորպորատիվ պետության գաղափարը: Կորպորատիվ համակարգում տնտեսությունը կազն. վերահսկվում է աշխատանքի ն կապիտալի պետական մակերպվում ասոցիացիաների կողմից: Բոլորը այդ համակարգում աշխատում են համերաշխ մեկ կուսակցության դիկտատուրայի պայմաններում: Կորպորատիվ համակարգի ելակետը այն էր, որ մարդը իրեն կարող է դրսնորել միայն խմբի անդամ լինելով: Մուսալինը քաղաքական բառապաշարում մտցրեց

տոտալիտարիզմի տերմինը, ասելով,

որ

ֆաշիստական պետությունը

(ամբողջատիրական)է, այսինքն տալիտարական չի կարող թույլտալ բացի իրենից

այլ

ասոցիացիաներ Ա արժեքներ:

Ֆաշիստական գաղափարախոսությունների շարքում իր յուրահատուկ ունի Ա.Սալազարի ստեղծած պորտուգալականդիկտատուրան (1932-

68) :

Սալազարը իշխանության եկավ պորտուգալիայի աղքատության Ա հետամնացության շրջանում, ինչի համար նրան օժտեցին անսահմանափակ է իշխանությամբ, որըպետք թույլտար նրան երկիրը ծանր վիճակից հանելու: Օգտագործելով ընձեռնած հնարավորությունը, նրան հաջողվեց աստիճանաբար ոտքի հանել երկրի տնտեսությունը, Սալազարը նշում էր, «իմ գլխավոր սկզբունքներից մեկը, որին ես միշտ հետնում եմ, այն է, որ ոչ ոք չի կարող վիճարկել պետության ղեկավարի իրավասությունը, ինչը նշանակում էր, որ քաղաքական պրոբլեմների կարգավորման մեջ կա միայն մեկ գերագույն դատավոր, որի առաջադիմական որոշումները բոլորի պարտադիր են»: Ի տարբերություն այլ ֆաշիստական պետությունների, Սալազարի ստեղծած ֆաշիստական պետությունը Պորտուգալիայում իր բնույթով բավականին մեղմ էր: Ֆաշիստական գաղափարախոսության իրականացումը քաղաքական Ա տնտեսական կյանքում կարելի է բաժանել ներքին Ա արտաքին քաղաքականության խնդիրների: Արտաքին քաղաքականության մեջ այն հանգեցրեց զավթողական գործունեության: Ֆաշիստները ձգտում էին զավթել շատ պետություններ ն ստրկացնել շատ Ժողովուրդների: Ներքին քաղաքական կյանքում ֆաշիստական գաղափարախոսության հիմքի վրա ստեղծվեցին ամբողջատիրական(տոտալիտար) պետություններ, որում հասարակական ն անձնական կյանքի բոլոր կողմերը դրված էին պետության հսկողության տակ: Ֆաշիստական պետություններում լայնորեն կիրառվում էր տնտեսության պետական-մոնոպոլիստական կարգավորման մեթոդը, ակտիվորեն ներդրվում էր դասակարգային ներդաշնակության գաղափարը: Սակայն ֆաշիստական գաղափարախոսության այս ընդհանուր գծերը ֆաշիստական տարբեր պետություններում տարբեր դրսնորումներ ունեցան: Ներկայիս ֆաշիստական գաղափարախոսությունը իր նշանակությունը ն ազդեցությունը կորցրել է, չնայած առանձին դեպքում աշխարհի տարբեր երկրներում ռասիզմի, հակասեմիտիզմի, նեոֆաշիզմի ն այլ ուսմունքների ե քաղաքական շարժումների ձնով դեռես հանդիպում են, որոնք փորձում են հաստատել այս կամ այն ռասայի էթնիկական, դասակարգայինն այլն հանրույթների արտոնությունները:

համար

Գրականություն

տո-

2.Ֆշքա3.

ՒՇ քօ80ր:01141 80 Փքոճճմք/601114010ՐՈՎ6Շ 1991 46,7,9, 1992 42, 1993 84/

ԹՅրթղմղօումն

ԽօօոօոՕ8Յոյ.

Էթուօթյււ

նտտոլոօԽ/.

քօխծուււ Մքսա1.

"11քօ6օ86ո6ԳՒ 1"ւ0ոօօթծա18381. /Թօռքօ6ուՓուօօֆոտ.

ԱՇՔ ԷԼոօ

041166625ՂԱՇՇՇՕԱԱՅՈԱՇՆԱՎՇՇՒԾԱ

որոք. 199085/ 8. 30208 8./Լ

11168 Տ

.Օ:(«Թ060ր6. ՃՈՂՕՈՕՐՈՎ

86ւր.

ԽԼ 1995

Շ08-

1Ել6ոտ.

ԵԼ. 1995

ԱԾՅԱՅՆ608 3.Ճ.

Լօօոօոաոյո.

Խ1.1995

Է,

Շուր»ո

1.6օքողոտու. Օղեր

8/Ծ6քոոլռ. Փ.

12.

Կորօր

13.

Փքօռմ

ԽԼ1995

ո/քճ.Խ1.1999

(4.

ալճօօտՎՇօաՕ1դ2Ք66Շքող5Ե8 3884ո1068քօՈՇԱՇեօ8

Ճճուոօոճ.

ՈՈԾՈՒԼԾՈԾԼԵՎՇՇԵոմ

8. օոօոռք». Լօո. քօո. 8-Փ. Ճ.Ճ. Բա 116, ոօամտ. քող. Լ1ՕոււօոօԻ 9. Է5քօ 10. թանաք )Օ. Աքօոօօաթում Փուոաո. 811981 11.

/Ք200Վ«88

1979. 49/

112օօ

ՄԼ. 1999

301088 11.8. օղռւօոծօրոչ.

Խռնօա-ՈՇոԵ«օրծ11Լ11072 184660616

5. 6.

յ.

5.1.

13107668

ոքուււոօ8

Է1.1996

Սոքօրքե ԵԼօ08քծո1ծ1110-

1992 85/ Ոօքօոո է քո66187./30ղքօ6Շ6Փոտօօօֆառ.

Չ. /Ճ:810Խւմ

Հարությունյան Է.Ա.

ԽԼ. 1661թ 12880618.

ՎՇՈՕՏՇՎՇՕԵՕԽ

Անցումայինհասարակությունունըորպես տրանս-

համակարգ: Եր. ֆորմացիոնգործառույթների

ԳԼՈՒԽ

Ա 1.

ՏԱՍՆՅՈԹԵՐՈՐԴ

Համաշխարհալին

Արդի միջազգային հարաբերությունների բնույթը

Արդի աշխարհում տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձությունները, ու նան շարունատեղաշարժերնու զարգացումները արդյունք, հետնանք կությունն են վերջին տասնամյակներում աշխարհում տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացների: Ուստի արդի միջազգային հարաբերությունների բնույթն ու ուղղվածությունը ճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ է հետադարձ հայացք գցել վերջին տասնամյակներում տեղի ունեցած միջազգային քաղաքական իրադարձությունների վրա: 20-րդ դարավերջում աշխարհում տեղի ունեցած քաղաքական ծավալուն զարգացումներն ու տեղաշարժերը որակապես փոխեցին աշխարհի քաղաքական պատկերը, միջազգային հարաբերությունների բնույթն ու համաշխարհային զարգացման տենդեցներն ու հեռանկարները: Առաջացել է նոր աշխարհաքաղաքական կարգի ստեղծման անհրաժեշտություն: 90 ական թվականների սկզբներին ԽՍՀՄ փլուզմամբ, ինչը փաստորեն փլունշանակում էր նան համաշխարհային սոցիալիստական համակարգի զում, ավարտվեց կես դարյա սառը պատերազմը: Մինչ այդ աշխարհում առկա էր երկու ծայրահեղ հակադիր համաշխարհային համակարգերի` կապիտալիզմի Ա սոցիալիզմի միջե ընթացող դաժան մրցակցություն Ա անզիջում պայքար համաշխարհային տիրապետության հասնելու համար: Ձնավորվել էր նան չմիացող երկրների միավորում, որը, սակայն, համաշխարհային քաղաքական գործընթացների վրա նշանակալից ազդեցություն չէր կարող ունենալ: Երկրորդ, աշխարհամարտից հետո կապիտալիզմի աշխարհի լիդերները սկսեցին գիտակցել, որ ԽՍՀՄ գլխավորությամբ սոցիալիզմի համաշխարհային համակարգը զենքի ուժով, պատերազմի միջոցով կործանել հնարավոր չէ: ԱՄՆ քաղաքական Ա պետական գործիչների (Ա. Դալլես) կողմից մշակվեց սոցիալիզմի, ավելի ճիշտ, համաշխարհային կոմունիզմի դեմ պայքարի նոր դոկտրինա, որը ստացավ սառը պատերազմ անվանումը: Այն գործողության մեջ դրվեց 50-ական թվականների սկզբներից: Դոկտրինայի հիմնական նպատակն էր ներսից քայքայել, ջլատել սոցիալիստական համակարգը, առաջին հերթին ԽՍՀՄ-ը, թուլացնել Ա կործանել այն: Դրա համար օգտա-

գործվումէին

քարոզչական,

գաղափարախոսական, տնտեսականքաղաու

քական, դիվանագիտականս հետախուզական պայքարի բոլոր ձները, դրա վրա ծախսելով ահռելի միջոցներ: Այդ առթիվ ԱՄՆ պետական Ա քաղաքական գործիչ Զ. Բժեզինսկին նշում էր, որ այն ծախսերը, որ ԱՄՆ կատարում է կոմունիզմի դեմ պայքարի համար, եթե տրամադրեր թույլ, հետամնաց երկրաղքատուներին նրանց տնտեսության զարգացման համար,աշխարհում թյան հարցը լուծված կլիներ: Օգտվելով իրենց տնտեսության զարգացման բարձր մակարդակից, հետնաբար Ա հսկայական ֆինանսական Ա տնտեսա436

ունենալու առավելուհնարավորություններ ցուցասկսեց արագ թափովԱն թյունից, Արեմուտքը ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ բնազանգվածային տեխնիկայով, դրաբար զինվել ռազմական նորագույն կենսաբանական, ատոմային, քիջնջման զենքի (միջուկային, ջրածնային, կոչ անելով պետություններին միաժամանակ ն տեսակներով, այլն) միական կան ռեսուրսներ, միջոցներ

քաղաքականություն

ու

վտանգի համախմբվել համաշխարհային կոմունիստական դեմ պայքարելու համակարգը ԽՍՀՄ գլխավորությամբ համար` Բնական է, որ սոցիալիզմի

պետք

կոչերին ս ձեռնարկեր համապատասխան ն աշխարհին կապիտալիզմի հակադրվելու նրանից պաշտպանվելու է

արձագանքեր նման

քայլեր համար:

մրցավազքի Ասածը չի նշանակում, որ սառը պատերազմի ռազմական համար առաջացման է Դրանց ԱՄՆ մեղավոր: մեջ միայն իրականացման հետո ոգնորվածռազՊատերազմից նան ԽՍՀՄ-ը: մեղքի իր բաժինն ուներ կամ գուցեն մեջ որոշակի հաջողություններից, մական արդյունաբերության պեհոգեբանականգործոնի ազդեցությանտակ, կոմունիստական որ կոնցեպցիան, այն տական գործիչներն ու տեսաբանները առաջ քաշեցին պետուկոմունիստական ծնեց առաջին համաշխարհայինպատերազմը Ա

հաղթողի

հետո առաջացավ սոցիալիզմի համաշաշխարհամարտից թյուն,երկրորդ երրորդ համաշխարհայինպատերազ-

խարհային համակարգը, հետնաբար,

Դա,փասամբողջ աշխարհում կոմունիզմի հաղթանակով: կավարտվի էր, երրորդ աշխարհա-

մը տորեն,

կապիտալիզմիննետված մարտահրավեր կանխատեսում, մարտի պատրաստվելուկոչ, կապիտալիզմիկործանման երկրների հակապիտալիստական զարգացած եղավ ինչն էլ զգուշացում Ա համապատասխան մար, որոնք նույնպես ստիպված էին արձագանքել

քայլեր ձեռնարկել:

քաղաքականու բուրժուականտեսաբանների արնմտյան կոմունիստական համաշխարհային պետական գործիչների պնդումները էր նան նրանց Փաստարկված ուներ: հիմնավորումն վտանգի մասին, իր են ոչ թե պատերազմելու,այլ կոմունիսոր զինվում մեկնաբանությունները, ն խաղաղությունապահոտական վտանգից պաշտպանվելու աշխարհում էին պնդում, գործիչներն քաղաքական վելու համար: Ինչպես ԱրԱմտյան Ասելէ թե, սկսել: պատերազմ նրանք զինվում են, որ ԽՍՀՄ-ը չհամարձակվի հավասարամիջն ռազմական զինվում են միայն հակադիր համակարգերի Վետնաբար,

կողմերից ոչ մեկը չի համարկշռություն պահպանելու համար, որի դեպքում սկսել: ձակվի պատերազմ համակարգերի ռազմականմրցավազքըերկու հակադիր սկսվեց Այսպես բնազանգվածային այնքան միջն, որի հետեանքով աշխարհումկուտակվեց բնաանգամներ տասնյակ զենքի պաշարներ, որը կբավականացնի բ նակչությունը: ջնջել ամբողջ երակրագնդի

ջնջման

սուր Նշենք,երկու հակամարտ համակարգերի պայքարը, ռազմակա էր հիմնականումԱՄՆ-ԽՍՀՄ հակամարտության որ

մրցավազքը դրսնորվում

ձնով:

ռազմական մարդասիրական իրավական, դիվանագիտական, է: ցիալական, համակարգված ամբողջություն Որպես ն ու

գտնվում էին չափազանց անհավասար պայմաններում: պատերազմից հետո (ու նան հենց պատերազմի շնորհիվ), դարձավ աշխարհի ամենահարուստ ու զարգացած պետությունը: Լինելով պատերազմող կողմ, ԱՄՆ պատերազմի ընթացքում ավելի շատ իր արտադրանքը արտահանելով ու իր դաշնակիցներին դրանք վաճառելով էր զբաղված (ըստ որոշ վիճակագրությունների, աշխարհի ոսկու պաշարների երկու երրորդը տեղափոխվել էր ԱՄՆ): Եվ հենց այդ կուտակած հսկայականհարստությունն էլ նրան թույլ էր տալիս ահռելի միջոցներ ներդնել ռազմական արդյունաբեընթացքին: րության մեջ, առանց վտանգելու երկրի նորմալ զարգացման ԽՍՀՄ, ընդհակառակը`պատերազմից դուրս եկավ հսկայական նյութական ն մարդկայինկորուստներով: Երկրի Եվրոպական մասի զգալի հատվածը ավերակների էր վերածվել, իսկ պետությունը այնքան միջոցների տեր չէր, որը հնարավորություն տար ն՛ պատերազմի հետնանքով ավերված երկիրը վերականգնելու, ն՛ Ժողովրդի սոցիալական վիճակը բարելավելու, Ա՛ այդ ամենով հանդերձ, հակառակորդիցհետ չմնալու առումով, ռազմական հավասարակշռություն ապահովելու համար: Եվ ինչպես որ նախատեսել էին պատերազմի տեսաբանները, ԽՍՀՄ-ը ներքաշվելով ռազմական սառը մրցավազքի մեջ, ստիպված էր իր միջոցների առյուծի բաժինը ներդնել ռազմական արդյունաբերության զարգացման, զենքի նորագույն տեսակների ստեղծման բնագավառում, ինչը միջոցներ չէր թողնում տնտեսության զարխնդիրների լուծման, ժողովրդի կենսամակարդակի ԱՄՆ

Ա ԽՍՀՄ

ԱՄՆ

գացման, սոցիալական բարձրացման

եր

հրաժեշտություն: Միջազգային հարաբերությունների համակարգը երկու

ն ավելի պետությունների փոխհարաբերություն է: Նրան բնորոշ է ժողովուրդների, ազգերի, պետությունների Ա պետական համակարգերի միջն, կապերի Ա փոխազդեցությունների ամբողջությունը: Միջազգային հարաբերությունները համաշխարհային հանրության հիմնական քաղաքական սուբյեկտների միջն քաղաքական, տնտեսական, սո-

հիմնական Պետուոաքականության կազմակերպությունները: միջազգային ետություններն սուբյեկտներհանդես

ու

են

որոնց սուբյեկտներ կազմակերպված հզոր Աու ններ առավել Հենց միջոցները: հիմնական կյանքի վրա ազդելու

ձեռքում

են,

ենտնվում միջազգայինեն ազգերը կազմակերպված ու ունների միջոցով ժողովուրդներն ասպարեզում: մի Քանզի միջազգային ենվ նըկայացնումիրենցշահերը ներքին իր կարող կազմակերպել ու

առանց պետությանչի հաաարակություն պետությունների

աի թ)

հետ

այլ քաղաքականությունն ու

տաքին

ոչ

հարաբերու-

քաղաքականության հարաբերություններում Միջազգային գործոններով. հետնյալ նշանակությունըպայմանավորված .

առաջնահերթ

են,

սերտորենկապված հարաբերությունները « Միջազգայինքաղաքական հարաբերուտնտեսական են

էլ սերտաճում միջազգային ոսկ երբեմն ժամանակապատերազմի Դրա վառ օրինակն ւնների տնտեսական հարաբերությունքաղաքական անում միջազգային զանգվածանկրտումներով քաղաքական եր դրսնորմանբնույթը, երբստեղծման էին աշխարհի աշխատում վրա

է սառը ն

հետ:

բնաջնջմանմիջոցների

կեսից մտավորականության տեխնիկական իտնականների ինչպես ներառում իրենց հիաքական հարաբերությունները կառավարման գործընթացների քաղաքական այնպես էլ Ղաքական հակված հարաբերությունները Արային քաղաքական լրիվ պահանջում ինչը (գլտբալ) դառնալու տենդենցին, լուն մշակում օգտագործում: մեխանիզմների էական ազդեցություն հարաբերությունները քաղաքական ին

ավելին:

քա-

են

մեջ

ոչ

համար:

Բնական է, որ այդ պայմաններում գտնվող պետությունը ի վիճակի չէր ապահովել երկրի տնտեսության զարգացման այնպիսի տեմպեր, որը թույլ տար բարելավելու ժողովրդի կենսամակարդակը, ինչն էլ, իրոք աստիճանաբար հասարակության մեջ ավելացնում էր դժգոհների քանակը, որոնք լավագույն թիրախ էին Արենմուտքիգաղափարախոսության համար: Եվ բնավ էլ պատահական չէր, որ 90-ական թվականների սկզբներին ԽՍՀՄ փլուզմանը աջակցող մեծաքանակ արնմտամետ ուժեր հայտնվեցին երկրի ամբողջ տարածքում: Ասել է, թե սառը պատերազմի տեսաբանները գաղափարական պայքարի առումով նույնպես ճիշտ էին հաշվարկել ԽՍՀՄ փլուզման նախադրյալները Ա հասան իրենց նպատակին: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո առաջացել էր միջազգային հարաբերությունների սկզբունքորեն նոր համակարգի ձոաավորմանԱ համաշխարհային քաղաքական գործընթացների իրականացման նոր մեխանիզմների մշակման ան-

Կա

համընդնոր

են

Միջազգային

ձնավորման նոր հարաբերությունների նիողնում միջպետական Միջազգայինհարաբերություննե

հաստատման վրա: խարհակարգի տալիս ապահովելպետությունների հնարավորություն նորմալ գործառնությունը: ինստիտուտների

ն այլ

են

ային

աշ-

միջազ-

տնտեսական լարվածությունը սոցիալ-քաղաքական Աշխարհում Մյուս կողմից, ուշադրությանկենտրոնում:

գտ-

ժողովուրդների «վում տեղի ունեցող քաղաքականիրադարձություննե երկրում անկացած է բոլոր

կա

ող են

ուժերի բախումը քաղաքական

միջազգային մեկը ազդում Հն փոխկապակցված ազդում միջազգային քաղաքականությունն ներքին իրի

առաջացնելաշխարհիհզոր

լարվածություն: ու պետությաններքին քաղաքակահարաբերություններն Ն Միջազգային են մյուսի վրա: Մի կողմից '

Ը ւնների

ր) ունների

են Ա

հա-

պետությունայդ

հա-

բնույթի վրա, քանզի յուրաքանչյուր ինչը բնաձգտում է իր ազգայինշահերը պաշտպանել,

երություններում անտեսվել չի կարող: Մյուս ե

կանաբար

պետություն կողմիցցանկացած

ստիպված է հաշվի նստել աշխարհում հաստատված իրողությունների Ա տեղի ունեցող գործընթացների, միջազգային իրավունքի նորմերի Ա սկզբունքների հետ: Այլ կերպ ասած, գոյություն ունի պետության զարգացման ներքին Ա արտաքին գործոնների սերտ կապ ու փոխազդեցություն, որոնց բնույթն ու մակարդակը կապված է պատմականկոնկրետ պայմանների հետ: Հարկ է նշել, որ արտաքին գործոնները գնալով ավելի մեծ ազդեցություն են թողնում ցանկացած պետության ներքին քաղաքականության վրա: Դա կապված է միջավայրի ն ռեսուրսների պրոբլեմների սրման, սոցիալական հավասարության խախտման, աշխարհի տարբեր մասերում լուրջ հակադրությունների առկայության, թույլ զարգացած երկրների աղքատության համար համաշխարհային հանրույթի պատասխանատվության մեծացման, բնական աղետների հետնեանքներիվերացման հետ: Իսկ, որ ամենակարնորն է գնալով աճում է պետությունների, որպես համաշխարհային հանրույթի անդամների, միմյանցից փոխկապակցվածությունը: Այսօր աշխարհում չկա մի պետություն, նույնիսկ եթե նա գերտերություն է, հարուստ ու զարգացած է, որ իր խնդիրները լիովին կարողանա լուծել, առանց այլ պետությունների հետ սերտ հարաբերություններ հաստատելու: Ասել է թե համաշխարհային քաղաքական գործընթացներում պետությունների համատեղ գործունեությունը դարձել է բոլոր երկրների համար անհրաժեշտություն, ինչն էլ մեր օրերում էլ ավելի է ուժեղացրել համաշխարհային ինտեգրացման

գործընթացները:

Արդի շրջանում միջազգային հարաբերություններին բնորոշ է անցումային վիճակ: Տեղի է ունենում նոր համաշխարհային հանրույթների առաջացման գործընթացներ, որի մեջ ներառված են ինչպես փոխադարձ շահեր ունեցող, այնպես էլ իրար հետ մրցակցող կամ հակադրվող տարբեր պետու-

թյուններ:

Միջազգային հարաբերությունները, որպես պետությունների, միջպետական կազմակերպությունների, կուսակցությունների Ա անհատների միջա միավորող կապերի ամբողջություն, այն միջավայրն է, որտեղ իրականացվում են արտաքին ն միջազգային քաղաքականության սկզբունքները: Համաշխարհային քաղաքականությունը միջազգային իրավունքի սուբյեկտների նպատակամղված քաղաքական գործունեություն է, որը կապված է այդ սուբյեկտների շահերի համաձայնեցման, պատերազմի ն խաղաղության հարցի լուծման, մարդկության գոյատնման, համընդհանուր անվտանգության ս զինաթափման ապահովման, տարածաշրջանային, ազգային Ա համամարդկային կոնֆլիկտների կանխման Ա կարգավորման, շրջակա միջավայրի պահպանության, հետամնացության, աղքատության, սովի Ա. հիվանդությունների հաղթահարման Ա այլն համամարդկային խնդիրների իրականացման հետ, նպատակ ունենալով աշխարհում հաստատել արդարացի

կարգեր:

Համաշխարհային քաղաքականությունը ընդգրկում է միջազգային քաայն ամենը, ինչը ընկած է պե-

ղաքական հարաբերությունների ողջ դաշտը,

հիմքում: Համաշխարհայինքաղատությունների փոխհարաբերությունների է մարդկության Ա նրա ազգային քականությունը,հիմնականում,ենթադրում ծառացած համընդհանուր խն-

շահերն արտահայտող սուբյեկտներիառջե դիրներիհամատեղ լուծում:

առաջնային

քաղաքականության Միջազգայինհարաբերություններում է դերը պայմանավորվածհետնյալ գործոններով. սուբյեկտները ունեն հսկայական քաղաքականության այքձամաշխարհային հաշրջապատիմիջավայրի վրա ազդելու միջոցներԱ հնարավորություններ ն կարողանումեն ազդել մար, օժտված են կառավարմանհզոր լծակներով է վրա: Այդպիսի սուբյեկտներից ՄԱԿ-ը, համաշխարհայինգործընթացների գործունեությունը, առաջաանկախ պետություններիդիվանագիտական միություններնու միջազգայինկազմակերպությունները, սուբյեկտներիհամատար

Աինքնուրույն

Հենց այս կազմակերպությունները: հասարակական

հարաբերուեն ընկած միջպետական ձայնությամբ ընդուված որոշումներն հիմքում: թյուններիկարգավորման բարունեն ընդգծված գլոբալացման, բ) Միջազգայինհարաբերությունները պահանջումէ միջազդացմանԱ ծավալման միտում, որոնց կարգավորումը մեխանիզմներիկատարելագործում: գային քաղաքական նրա գոյաանվտանգության, գ)Չափազանցսրվել է ամբողջ մարդկության Հենց այդ ուղղուտնման խնդիրները արդի միջուկային դարաշրջանում: սուբյեկտներիջանքերը: համաշխարհային թյամբ պետք է կենտրոնացվեն զարարդի համաշխարհային է դյԱվելի մեծ նշանակություն ձեռք բերում Մի կողմից աճում է սոգացման մեջ առկա հակասություններիլուծումը: Ա համակարգերի տարատեսակները նրանց գործառնուցիալ-տնտեսական որպես «միասնականամբողջաթյան ձները, մյուս կողմից`մարդկությունը անհրաժեշտ է դարձնումժոկանություն» գաղափարի առկայությունը, ինչը նոր մոտեղովուրդների Ա պետություններիփոխհարաբերություններում նոր համագործակցության Ա ցումների, փոխըմբռնումների փոխշահավետ ձների ներդրում: բաէությունն ու բովանդակությունը քաղաքականության Միջազգային վերլուծությանմիջոցահայտվումէ ինչպես համամարդկային խնդիրների միջոցով, ինչը ընկած է ցով, այնպես էլ ազգային շահերի մեկնաբանության

հիմքում: գործունեության քաղաքական պետության յուրաքանչյուր

Ա պետական գործիչ 3. Մորգենթաուն ԱՄՆ հայտնի միջազգայնագետ ինչպես ն մնացածները,իշնշում էր, որ միջազգայինքաղաքականությունը, հիմնական խանության հանար պայքար է: Արտաքինքաղաքականության ե պաշտպանելհամապանպատակն է կողմնորոշվել ազգային շահերում կոնցեպցիայիկիրառումըմեզ տասխանուժային միջոցներում:Հենց շահերի այնպես էլ քաղաքական կփրկի ինչպես բարոյական ծայրահեղությունից, է մատուցենք բոլոր պեանխոհեմությունից:Մենք հարգանքի տուրք պետք դիտել որկկարողանանք տություններինմիայն այն Ժամանակ, երբ նրանց հետապնդող քաղաքական պես որոշակի ուժային դրսնորմամբիր շահերը

միավոր: Այլ կերպ ասած, հարգանքի արժանի է այն պետությունը, որը կարողանում է պաշտպանել իր շահերը: Եվ, իրոք ուժի Ա շահերի միջո հավասարակշռության կարնորագույն գործոն է համաշխարհային քաղաքականության մեջ կայունության ապահովումը համար: Քանզի միջազգային քաղաքականությունը միշտ էլ երկակի բնույթ ունի. այպաշտպանել Ա իրականացնել սեփական շահերը, դրա հետ միասին միջազգային հարաբերությունների ցանկացած սուբյեկտ այսկամ այնչափով պետք է հաշվի առնի ուրիշպետությունների Ա համաշխարհային հանրության շահերը: բ) ձամաշխարհաէ յին քաղաքականությունը իրենց շահերի ածանցված համար սուբյեկտների Ա է Ա հահամար պայքարը դրա հիմքում ընկած իշխանության պայքարից մաշխարհային քաղաքական գործընթացների վրա ազդեցություն ունենալու

ձգտումը:

2.1ամաշխարհային քաղաքական գործընթացների բնույթը Երկրագնդում գնալով հաստատվում է փոխկապակցությունների գլոբալ համակարգ: Իրենց շահերի իրականացման նպատակով համաշխարհային քաղաքականության սուբյեկտների փոխազդեցությունները իրենցից ներկայացնում են քաղաքական գործընթացների յուրատեսակ համակարգ: Համաշխարհային քաղաքական գործընթացը միջազգային հարաբերությունների բազմատեսակ ինստիտուցիոնալ սուբյեկտների գործունեության, աշխարհում տարատեսակ քաղաքական գործընթացների համակարգված ամբողջություն է, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքական սուբյեկտ ձգտում է իր շահերը իրականացնել: Նրա հիմնական սուբյեկտներն են ժողովուրդները, ազգերը, պետությունները, միջազգային կազմակերպությունները, ոչ պետական միավորումները, հասարակական շարժումները, վերազգային կորպորացիաները, կրոնական կազմակերպությունները, քաղաքական Ա հասարակական լիդերները: Արդի համաշխարհային քաղաքականգործընթացների կառուցվածքում իրենց նշանակալից դերն ունեն. ա) ՄԱԿ-ը Ա այլ օրինական միջազգային կազմակերպություններ ու հաստատություններ. բ) տարածաշրջանային Ա ենթատարածաշրջանային ինստիտուտների քաղաքական գործունեությունը: Խոսքը վերաբերում է միջպետական, ազգային Ա այլ տիպի հասարակական խմբավորումներին ու միություններին, որոնց միասնական գործունեությունը իր ազդեցությունն է թողնում միջազգային հարաբերությունների վրա. գյանկախ պետությունների արտաքին քաղաքականությունը, որը համաշխարհային քաղաքականության ն միջազգային հարաբերությունների իրականացման հիմնական ձեն է: Այսօր ամբողջ աշխարհը բաժանված է այս կամ այն պետական խմբավորումներ, ռազմա-քաղաքական բլոկների քաղաքական ազդեցության ոլորտների, որոնց բարդ փոխհարաբերությունների ազդեցության տակ էլ ձնավորվում ու դրսնորվում են համաշխարհային քաղաքական գործընթաց-

ական թվականներիցմիջազգայինքաղաքականգործընանվտանգութացներումիր որոշիչ նշանակություննէ ստացել միջազգային բացաերնույթը պատերազմի կյանքից թյան ամրապնդման,մարդկության ռելու խնդիրը:

ները: Սկսած 80-90

Միջազգայինանվտանգության ապահովման կարնորագույն դարնը միջուկային զենքի տարածմանարգելումն է, որի իրականանացումը գաղափարը չտարածման անհետաձգելի խնդիր: Միջուկային զենքի ձել սկզբներին, երբ միջազգային հանրույթը ծագել է 60-ական թվականների ուղղությու-

սկսեց

լինելը, նրա գիտակցել միջուկային հակադրության անհեռանկարային Ա վտանգը: 1968 թվականին Մոսկվա-

անվերահսկելիության տարածման միջն ստորագրվեց յում, ՎաշինգտոնումԱ Լոնդոնում երեք պետությունների 1991 թվականին միջուկային զենքի չտարածմանմասին, որին

պայմանագիր

երկրներ: Պայմանագրի հիմնական էությունն այն էր, միացան աշխարհի էին միջուկային զենք կամ որ միջուկային պետություններըպարտավորվում այլ երկրի, իսկմիջուորնէ չտրամադրել այլ միջուկային սարքավորումներ իրենք չստեղծել Ա էին էլ պարտավորվում երկրներն կային զենք չունեցող ուրիշներից ձեռք չբերել զենքի այդ տեսակները: Այդ պարտավորությունների վերահսկողությունըդրվել է Միջազգային Ատոմային Էներգիայի

կատարման մեծ նշանակությաննու արԳործակալությանվրա: Չնայած պայմանագրի տերություններ՝ դյունավետությանը,նրան չեն միացել երկու միջուկային են միջուկային մոտ որոնք Ա երկրներ, Չինաստաննու Ֆրանսիան, մի խումբ Ի սրայելը, ՊաՀանրապետությունը, Աֆրիկյան զենքի ստեղծմանը-Հարավ Ա կիստանը,Հնդկաստանը, Արգենտինան Բրազիլիան: է քաղաքականգործընթացը բնորոշվում որպես են առկա Սակայն աշխարհի անցում: երկբնեռ համակարգից-բազմաբնեռ քաղաքաՄիջազգային Ա նան այլ մեկնաբանություններ կանխատեսումներ: զարկանության մասնագետները ելնելով արդի աշխարհում քաղաքական են նոր աշկանխատեսում Ա գացումներիբնույթից առկա իրողություններից կարգի ձեավորման ուղղություններ: երեք Համաձայն է երկու հակադիր առաջին տեսակետի, աշխարհը իրենից ներկայացնում Չինաստանը: բնեռներ, որտեղ ԽՍՀՄ-ի տեղը կգրավի սոցիալիստական հնարավորուկայացման Շատ կարծիքով այդպիսի մոդելի է քաշում առաջ է: տեսակետը Երկրորդ թյունը չափազանց անիրական ԱՄՆ իր կամքով ն որում մոդելը, միաբնեռ- ավտորիտար աշխարհակարգի անշուշտ, ցանկություններովսկսելու է աշխարհի նոր կարգերի կառուցումը,

համաշխարհային Արդի

խարհաքաղաքական

տեսաբանների

Այստեսակետը ելնելով իր ազգային շահերից Ա աշխարհըմբռնումից: քաղաքականության որդեգրած ԱՄՆ-ի վրա,որը աշխարհում այսօր վում ինչպես տեսահարաբերություններում առիթը բաց չի թողնում միջազգային պարտադրելուիր կան, այնպես էլ պրակտիկ գործունեությամբ աշխարհին ստեղծման աշխարհակարգի նոր իրեն հռչակելով նա օգտագորհամար հասնելու Դրան միակ օրինական ճարտարապետը: միծում է իր տնտեսական, քաղաքականԱ ռազմական ճնշման բոլոր հեն-

հավակնությունները,

ջոցները: Դրա վառ ապացույցն է Իրաքի նկատմամբ կիրառվող ուժի գործադրման քաղաքականությունը, Հարավսլավիայի դեպքերը, որտեղ փաստորեն իրականացվեց բացարձակ ագրեսիա անկախ պետության նկատմամբ: Ի դեպ, Եվրոպայի ՆԱՏՈ-ի անդամ շատ երկրներ այդ գործողություններին մասնակցում էին իրենց կամքին հակառակ, ԱՄՆ ճնշման տակ: Սակայն ինչպես ցույց են տալիս վերջին շրջանի քաղաքական զարգացումները, հատկապես Ռուսաստանի ն Չինաստանի ղեկավարների կատարած հայտարարությունը, որում միանշանակ անհամաձայնություն է հայտնվում ԱՄՆ նկրտումների նկատմամբ, կարելի է պնդել, որ այս տեսակետը նույնպես քիչ հավանականություն ունի իրականանալու: Նշենք, որ միաբնեռ աշխարհակարգի ստեղծմանը դեմ են աշխարհի պետությունների մեծամասնությունը: Երրորդ տեսակետը ենթադրում է աշխարհում ստեղծել բազմաբնեռ աշխարհակարգ ն հասնել առանց հակասությունների ժողովրդավարական համակարգի ստեղծման հնարավորությանը, ինչը ավելի շատ է համընկնում աշխարհի ժողովուրդների ցանկություններին: Քանզի միայն միջազգային իրավական նորմերի ն սկզբունքների հիման վրա պետությունների ն ժողովուրդների իրավահավասար հարաբերությունների հաստատման պայմաններում է հնարավոր ստեղծել անհակասական, կայուն ն անվտանգ աշխարհ: Այս տեսակետի իրականանալու հնարավորությունը ավելի հավանական է: Համաշխարհային քաղաքական գործընթացների հիմնական ուղղվածությունը հասարակությունների նս պետությունների ժողովրդավարացումն է: են հարյուր միլիոնավոր մարդիկ: Տեղի է ունենում քաՆրանումներառված ղաքական ւ տնտեսական փոխադարձ կապերի Ա հարաբերությունների բարդ երկմիասնական գլոբալիզացման գործընթաց: Դա արտահայտվում է աշխարհում հսկայածավալ տարատեսակ ԺողովրդատնտեսականԱ ազգային-պետական համակարգերի առկայությամբ: Ավելի ու ավելի մեծ նշանակություն է ստանում հասարակական առաջընթացի գործոնը, որպես համաշխարհային քաղաքակրթության հիմնական երաշխիք: Նշանակալից բարձրացել է համաշխարհային քաղաքական գործընթացների կառավարելիությունը: Արդի համաշխարհային քաղաքական գործընթացների մեջ գերակշռող միտումը միջազգային անվտանգության ամրապնդման խնդիրն է, որի վտանգը չի անցնի այնքան ժամանակ, քանի դեռ աշխարհի տարբեր մասերում ծագում են ազգային առճակատումներ, պատերազմներ ու բռնություններ: Գնալով ավելի մեծ վտանգ է ներկայացնում միջազգային ահաբեկչության ծավալումը, ծայրահեղության դրսնորումները, կրոնական արմատականությունը, որոնք պահանջում են բոլոր պետությունների ջանքերի միավորում` ընդհանուր չարիքի դեմ առնելու համար: պետություններ խրախուսում են այդ Սակայն, ցավոք սրտի մի շարք դրսնորումները ս դրանք օգտագործում են իրենց նպատակների համար: Արդի համաշխարհային քաղաքական գործընթացները զարգանում են նոր պատմական պայմաններում, երբ աշխարհաքաղաքական հարաբերու444

թյուններն ու կապերը դառնում են վերահաս փոփոխություններումգերիշխող ն քաղաքակրթության զարգացման հեռանկար: Վամաշխարհային քաղաքական գործընթացներին բնորոշ են հետնյալ

գծերը.

Կենտրոնի առկայությունը, որի դերում հանդես է գալիս ՄԱԿ-ը, «ութնյակ» միջազգային կազմակերառաջատար երկրների փոխհարաբերությունները, պություննների գործունեություն ՆԱՏՈՆ Ա այլն: 2. Առաջին պլան են մղվում մարդկային քաղաքակրթության զարգացման համընդգրկուն խնդիրները: 3. Աճում է տարատեսակ քաղաքականսուբյեկտների փոխհարաբերությունների Ա համագործակցությանմիտումները: 4.Անընդհատ քանակապեսծավալվող համաշխարհային քաղաքական գործընթացների սուբյեկտների միջն առկա են հակասական փոխազդեցություն ներ: Միննույն ժամանակ, համաշխարհայինքաղաքականությանմեջ աճում 1.

մարդու դերը, նրա իրավունքների,ազատությունների Ա կենսականշահերի

նշանակությունը:

հակասական մոտեցում «բազմաբնեռ» (Ռուսաստան, Չինաստան (ԱՄՆ) աշխարհակարգի ստեղծման վերաբերյալ, հա«միաբնեռ» այլն) միջա (Արնմտյան, Արնելյան, կասություն կա նան քաղաքակրթությունների 5. ն

Առկա

Իսլամականայլն): 6. Քաղաքական գործընթացներում առկա է սոցիալ-քաղաքականուժերի, քաղաքականությանիրականացման միջոցների, ձաերի ու մեթոդների բազմազանություն: Իրենց ազդեցությունն են թողնում այնպիսի հակասական միտումներ, ինչպիսիք են Ժառանգականությունը,ավանդույթներնու նորամուծությունները, կայունությունն ու փոփոխականությունը,հեղափոխական ն էվոլյուցիոն տարրերի համատեղումը, գիտակցված գործունեության ն տարերայնության դրսնորումները ն այլն:

3.2ամաշխարհային

համընդգրկուն քաղաքականության

խնդիրները (գլոբալ)

զարգացումների,հա20-րդ դարակեսից սկսած աշխարհաքաղաքական

կամարտությունների, տարբեր քաղաքական համակարգերի միջա տեղի ունեցող ռազմական միցավազքի, պետական Ա ռազմական խմբավորումնե րի առճակատումների,ինչպես նան. բնության նկատմամբ մարդկության վե-

րաբերմունքի ն աշխարհի մեծ մասում երկրների հետամնացության ու աղքատության առկայության հետեանքով մարդկությունը ժառանգել է մի շարք այնպիսի չլուծված խնդիրներ, որոնք իրենց անհետաձգելի լուծումն են պահանջում, քանզի սերտորեն առնչվում են մարդկության գոյության խնդիրների հետ: Ցավոք մարդկությունը չափազանց ուշ սկսեց գիտակցել, որ այս երկրա'

գունդը իր հնարավորություններով անսահմանափակ չէ, որ նրա ռեսուրսները անսպառ չեն, որ երկրագունդը ամբողջ մարդկության ընդհանուր տունն է ն այդ տունը խնամքի Ա հոգատարության կարիք է զգում: Տարված իրենց գաղափարա-քաղաքական, ռազմա-տնտեսական ազդեցության ոլորտների ընդարձակման հոգսերով, մի շարք խոշոր պետություններ (ԽՍՀՄ, ԱՄՆ, Չինաստան, Անգլիա, Ֆրանսիա), այնքան զանգվածային բնաջնջման զինատեսակներ ստեղծեցին, որոնց չնչին մասի օգտագործումն անգամ կարող է մարդկության համար աղետալի ու կործանարար լինել: Ուստի, վտանգված էր նան մարդկության գոյության խնդիրը, ինչը նույնպես շատ ուշ գիտակցվեց մարդկության կողմից: Ամբողջ մարդկությունը հայտնվել է մի նավակում Ա քաղաքական հարաբերությունների ցանկացած սուբյեկտի կողմից առաջացրած ցնցում կարող է հանգեցնել նավակի ս նրանում գտնվողների անխուսափելի կործանման: Այս բոլորի գիտակցումն է ընկած արդի ժամանակաշրջանի միջազգային քաղաքականության սուբյեկտների հարաբերությունների հիմքում, ինչն էլ նրանցից շատերին ստիպել է հրաժարվելու իրենց քաղաքական հավակնությունից: Աստիճանաբարաշխարհը հրաժեշտ է տալիս վերջին կայսրություններին, ռազմական հակազդությանն ու մրցակցությանը: Սկսվել է պատմության նոր դարաշրջան: Համաշխարհային զարգացման մեջ գնալով ավելի մեծ նշանակություն է ստանում աշխարհի Ա նրանում գործառնող սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական համակարգերի բազմազանության Ա աշխարհի միասնության հակասության լուծման խնդիրը, ինչը ենթադրում էր համամարդկային մի շարք հիմնախնդիրների համատեղ լուծում, նույնիսկ հակադիր շահեր ունեցող պետությունների միասնական ջանքերով: Ահա այսպիսի չլուծված գլոբալ խնդիրների ծանր բեռով էլ մարդկությունը մուտք գործեց երրորդ հազարամյակ: Մարդկության առջն կանգնած են խնդիրներ, որոնց լուծումը առանց երկմտանքի կարելի է համարել նրա գոյության անհրաժեշտ գրավականը: Այդպիսի խնդիրները ընդունված է անվանել գլոբալ, համընդգրկուն, կամ համամարդկային խնդիրներ: Դրանք կարելի է բաժանել չորս հիմնական խմբերի. 1. Միջազգային սոցիալ-քաղաքական խնդիրներ, որոնցից առանձնանում են. միջուկային պատերազմի կանխումը, ռազմական մրցավազքի թուլացումը, իսկ եթե հնարավոր լինի, նան վերացումը, տարածաշրջանային, միջպետական հակասությունների կարգավորումը նե առանց բռնության աշխարհի ձնավորումը, որը պետք է հենված լինի Ժողովուրդների միջն վստահության Ա համընդհանուր անվտանգության համակարգի ամրապնդհաստատման ման վրա: 2. Միջազգային սոցիալ-տնտեսական բնույթի խնդիրներ, հետամնացության ս նրա հետ կապված աղքատության ու կուլտուրական հետամնացության հաղթահարում, համաշխարհային համախառն արդյունքի արդյունավետ արտադրության Ա վերարտադրության ապահովում, էներգետիկական, հում446

Դեմոպարենայինճգնաժամերի լուծման ուղիների հայտնաբերում: երզարգացող հ ատկապես ւլրաֆիկական իրադրության օպտիմալացում, Ա երկունի տեմպեր բարձր կրներում, որտեղ բնակչությանաճը չափազանց է ունենում հենց նրանց հաշվին, (ըստ րագնդի բնակչության գերաճը տեղի զարգացմանտեմպեարդի աճը վիճակագրության,Եվրոպայի բնակչության երկրնեմուսուլմանական իսկ տարում, է կրկնապատկվել րով կարող է 23 տարվա ընթացկրկնապատկվում բնակչությունը տեմպերով րում նույն նպատակներով մերձերկրյան Ա համաշխարհային խաղաղ քում), օվկիանոսիյուրացում: խնդիրներ, որոնք կապված են մարդկանց բնակու3.Սոցիալ-էկոլոգիական հետ: Սուր անհրաժեշթյան, բնական միջավայրի հետագա վատթարացման շերտի բարելավման օզոնի կեղնի՝ է գազային տություն դարձել մթնոլորտի Ա անկենդան բնուկենդանի իրականացումը, ուղղությամբ միջոցառումների երկրագնդի թյան ներդաշնակ զարգացման ուղղությամբ ձեռնարկումները, գործողուռազմական բնական ռեսուրսների խելամիտ օգտագործումը, ն այլն), փորձարկումներ զենքի ձեռնարկումների (միջուկային թյունների, ու արկանխումն ազդեցությունների հետնանքով բնության վրա վնասակար

"ային

գելումը.

ներառում 4.Մարդու Ա հասարակությանառաջընթացի խնդիրները, այն

սո-

ազատությունների ցիալական,տնտեսական Ա անհատական իրավունքների տգիտության հիվանդությունների, սովի համաճարակային ապահովումը, պետություհասարակությունից, վերացում, անհատի հոգնոր զարգացումը, հաղթահարումը: օտարման Ա մարդու նից, բնությունից այլ մարդկանցից է միջազգային Այս խնդիրների լուծումը մարդկությունը իրականացնում փոխհապայքարի, ընթացող միջն սուբյեկտների բոլոր քաղաքականության այդ սուբյեկտները, ընթացքում ո րի պայմաններում, բարդ րաբերությունների բայց ու շահագրգռվածության, երբեմն Ա առանց ավելորդ ոգնորության

համամարդկաստիպված են լինում իրենց ազգային շահերը ստորադասել լուծման խնդիրների ունեցող յին շահերից: Դրա հետնանքով գլոբալ բնույթ է արձանագրվել: արդյունքներ գործընթացներումտարբեր մակարդակի պաէ Մարդկությունը առավել հաջողությունների հասել համաշխարհային խնդիրնեպահպանման Ա անվտանգության աշխարհի տերազմի կանխման ազգային հիմրի լուծման ոլորտում, քանզի այստեղ բոլոր պետությունների նական շահերը համընկնում են: Իր հերթին, խաղաղությանամրապնդումը է մյուս համամարդկայինխնդիրներիիրականացմանը: նպաստում է ունենում Սկսած 20-րդ դարի 90-ական թվականներիսկզբներից, տեղի անցում, որը հենվում է երկու հավասարակշռության

հակամարտությունից

համակարգերից բազմաբնեռ աշռազմական-քաղաքական վրա: Նույիսկ ռազմապես հզոր խարհակարգիանցնելու անհրաժեշտության արդեն պագերտերություններըսկսեցին գիտակցել, որ նոր պայմաններում հարաբերումիջոց, միջպետական տերազմը, որպես քաղաքականության միջոց թյունների կարգավորմանկամ իրենց նպատակներիիրականացման

հակամարտ

լինել չի կարող: Գիտակցելով նան, որ համագործակցելը շատ ավելի ձեռնէ: Այդ առնչությամբ Ա. Վարդանյանը գրում է. «բարձր բարոյական արտու Ժեքների վրա հենված փոխշահավետ միջազգային հարաբերությունները, բացի կողմերից յուրաքանչյուրին ձեռնտու լինելուց արձանագրված են նան պայմանագրերի մակարդակովԱաաննշան շեղումներով պահպանվում են, ստեղծելով կայունության ավելի ծանրակշիռ երաշխիք:Այլ: կերպ ասած, նման քաղաքականությունը արկածային չէ, դրա համար էլ պետություններին Ա ժողովուրդներին կարող է երկար տարիներ կայուն բարիքներ բերել»: (, 313): Արդի միջազգային հարաբերությունների վերակառուցումը ենթադրում է հետնյալ սկզբունքների իրականացումը. արդի աշխարհի հակասական պատկերացումը փոխարինել նրա միասնական համակարգ լինելու պատկերացմամբ: Աշխարհը դիտել որպես կեցության բարձրագույն արժեք, իսկ մարդու զարգացումը՝ ցանկացած առաջընթացի չափանիշ. հրաժարում ուժի գործադրումից ն պետությունների անվտանգության ապահովում բացառապես քաղաքական միջոցներով, ելնելով բոլորի համար հավասար, համընդհանուր անվտանգության սկզբունքից, որը հենվում է համընդգրկուն միջազգային անվտանգության համակարգի ստեղծման վրա: այս կամ այն երկրի Ժողովուրդների ձեռք բերած սոցիալական Ա քաղաքական ազատությունների անվերապահ ն ամբողջական ընդունում: արդի քաղաքակրթությունը պահպանելու խնդիրները լուծելու համար երկրների Ա աշխարհի տարածաշրջանների համագործակցության անշեղ խո-

րացում.

միջպետական հարաբերությունների գաղափարացումից հրաժարում Ա երկխոսության ու փոխզիջումների պատրաստակամություն: Արդի աշխարհաքաղաքական կարգի ձեավորման հիմնական սկզբունքները արձանագրված են մի շարք միջազգային փաստաթղթերում, որոնցից կարելի է առանձնացնել 1986 թվականին ընդունված Դելիի դեկլարացիան, որի քաղաքական նշանակությունը նրանում ձւաակերպվածմիջուկային զենԱ առանց բռնությունների աշխարհի կառուցման տասը քից ազատ են: Դրանք են. սկզբունքներն 1. Խաղաղ գոյակցությունը պետք է դառնա միջազգային հարաբերությունների համընդհանուր նորմ: 2. Մարդկային կյանքը պետք է ընդունվի որպես բարձրագույն արժեք: 3. Մարդկային հանրույթի կյանքի հիմքում պետք է ընկած լինի բռնության -

մերժումը:

Վախին

նը.

կասկածին պետք

փոխարինի փոխըմբռնումն

ու

վստահությու-

Յուրաքանչյուր պետության քաղաքական ն տնտեսական անկախության իրավունքը պետք է ընդունվի Ա հարգվի: 6. Զինվելու վորածախսվող միջոցները պետք է օգտագործվեն սոցիալական

համար:

ապահովման տնտեսական զարգացման համակողմանի զարգացմաներաշխավորանհատի է ստեղծվեն Պետք

ված պայմաններ:

պետք

է ծա-

Մարդկությաննյութականն. մտավոր հնարավորությունները ռայեն գլոբալ խնդիրներիլուծման համար: փոխարեն պետք է հաստատվի համընդ9. «Վախի հավասարակշռության» գրկուն միջազգայինանվտանգությունը: աշխարհը պահանջում է 10. Միջուկային զենքից ն բռնությունից զերծ ե միջուուղղված կոնկրետ անհետաձգելի միջոցառումներ, զինաթափմանն բեդուրս տիեզերք զենք կային զենքի պաշարներիոչնչացում, ցանկացած արգելում, ամբողջական րելու արգելում, միջուկայինզենքի փորձարկման ստեղծման արգելում, զանգվածայինբնաջնջմաննոր զենքի տեսակների սովորականզիոչնչացում, Ա պաշարների նրա քիմիականզենքի արգելում նատեսակների ն զինված ուժերի մակարդակիկրճատում: քաղաքակաառմամբ, կարելի է նշել, որ համաշխարհային

Ընդհանուր Ժոէ այսօր ձնավորվել նոր, նության սուբյեկտներիջանքերի միավորմամբ կոնցեպցիա, ինչը ամբողջությամբընաշխարհակարգի ղովրդավարական կողմից: Այդ կոնցեպցիայի մեծամասնության է

պետությունների դունվում հիմնականսկզբունքներնեն. ապառազմականացումըմիջազգայինհարաբերությունների -

համակարգի

անվտանգության համընդգրկուն ն տարածաշրջանային վրա. հավասարակջշռության շահերի երկրների բոլոր հենված ստեղծում՝ փոփոխուզարգացումների, կտրուկ տարբեր երկրներումքաղաքական ապահովել միջազգայինկայությունների դեպքումդրանք տեղայ նացնելով

նություն. -

դնել իրավականհիմքի միջն եղած հարաբերությունները պետությունների ընտսոցիալ-քաղաքական նրանցից յուրաքանչյուրի վրա, երաշխավորելով ն անկախությունը. րության ազատությունը,ինքնուրույնությունը ապագաղափարացումը: միջազգայինհարաբերությունների Ն փոխհարաբերությունն ամբողջ աշխարհումերկրների ժողովուրդների պաշտպանությաամբողջական րի միջոցով հասնել մարդու իրավունքների -

նը. -

մեջ ՄԱԿ-ի դերի ուժե-

պահպանության համաշխարհայինխաղաղության

ղացումը:

նվաճումներ արդեն արձաԱյդ ուղղությամբ մարդկությունըբավականին նագրել է: չտարածմանպայմանագրեր, Կնքվել են միջուկայինզենքի կրճատման, ուժերով համաշխարՄիացյալ պաշարները: է զենքի ոչնչացվել քիմիական ն կարգավորելմի շարք տաէ հային հանրույթին հաջողվում տեղայնացնել ու

պատերազմներ բռնկված ռազմական բախումներ րածաշրջաններում ուսումնասիրության միջազգային համագորԸնդարձակվումէ տիեզերքի ծակցությունը: Սակայն

այս

են նոր մբողջը դեռես առաջին քայլերն

աշ-

խարհակարգի ստեղծման ճանապարհին: Հետնաբար, դեռ շատ չլուծված խնդիրներ են մնում, հատկապես` էկոլոգիայի, բնակչության գերաճի, բնական ռեսուրսների, հետամնացության Ա աղքատության ոլորտի համամարդկայինխնդիրները դարձել են անլուծելի: Արդի զարգացումների փորձը ցույց է տալիս, որ հենց համամարդկային արժեքների հոլովույթում է հնարավոր ապահովել միջազգային սկզբունքների իրականացումը, հասնելու բոլոր երկրների փոխշահավետ հարաբերությունների հաստատմանը, յուրաքանչյուր ժողովրդի համար ստեղծելու սեփական զարգացման ուղու ընտրության իրավունքի հնարավորություն: նոր աշխարհակարգի հիմնական նպատակն է դառնում ստեղԱյսպիսով, ծել բազմակողմանի զարգացած հասարակություն Ա անհատ, հասնել մարդմարդու ն բնության միջա կության Ա քաղաքակրթության հաստատել կայուն ներդաշնակություն:

հումանիզացմանը,

ՃԱրդի ժամանակաշրջանիաշխարհաքաղաքական պատկերը Նոր աշխարհակարգի ձնավորման բարդ ու հակասական խնդիրների լուծումը, նոր պետությունների քաղաքական ասպարեզ իջնելն ու նրանց ակտիվ գործունեությունը, գիտնականների Ա քաղաքական գործիչների ուշադրությունը հրավիրեցին աշխարհաքաղաքական գործոնների (տարածություն, բնակչություն, բնական ռեսուրսներ, մարդկանց ապրելու միջավայր) ուսումնասիրության վրա: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ վերջին մի քանի տասնամյակներում նշված գործոնները գնալով ավելի մեծ ազդեցություն էին գործում համաշխարհայինքաղաքականությանզարգացման տենդենցների, միջազգային հարաբերությունների բնույթի Ա միջպետական փոխհարաբերությունների զարգացման վրա: Աշխարհաքաղաքականությունը (գեռպոլիտիկա) միջազգային հարաբերությունների տեսության հիմնարար հասկացություններից է, որի վերլուծության միջոցով հնարավոր է լինում պատկերացում կազմել, թե պետությունների կամ պետական խմբավորումների դիրքը, սահմանա-տարածքային առանձնահատկությունները, բնական հարստությունները, բնակչության քանակն ու կազմը Ա այլն, տվյալ կոնկրետ պատմական ժամանակում ինչպիսի ազդեցություն են թողնում տեղային, տարածաշրջանային, մայրցամաքային ն գեռպոլիտիկական քաղաքական գործընթացների վրա: Այդ առումով աշխարհաքաղաքականությունը կարելի է դիտել որպես գիտական կոնցեպցիա, որը հենվում է ամբողջ աշխարհի ն յուրաքանչյուր կոնկրետ երկրի ֆիզիկական, տնտեսական Ա քաղաքական աշխարհագրության օբյեկտիվ տվյալների, փաստերի վերլուծության Աա ընդհանրացման արդյունքների վրա, բացահայտելով մարդկության ն յուրաքանչյուր առանձին վերցրած ժողովրդի զարգացման վրա բնական, սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական ն մշակութային գործոնների փոխազդեցությունների դերն ու նշանակությունը:

Գեոպոլիտականքաղաքական դոկտրինա է, որն արտացոլում վերլուծում է պետությունների արտաքինքաղաքականության,միջազգայինհարաԱ բերությունների բարդ կապերն ու կախվածությունը պետությունների երէ բնակլիմայահասկացվում տակ կրների աշխարհագրականդիրքից. ինչի կան պայմանները, տարածքը, բնական պաշարները, բնակչությանքանակն Ա

կազմը ն այլ այլն: Այդ հասկացությունը առաջին անգամ օգտագործել

ու

շվեդացի պատմուՉելլեն (1864-1922)

րեկտարածության պետության՝ Ա աի դներ Կամոն էննան

Կատոն

ուննե

ոֆեսոր

Ռ.

մեջ մարմնագիտություն է: Այդ տեսուՖ. Ռատցելը (1844Աո էր «Գեոպոլիհրատարակում Կ. Վերջինս Ա (1869-1946): Վաուսհոֆերը 1904) բլոկ» իր «մայրցամաքային էր քաշում առաջ մեջ որի ամսագիրը, տիկա» ն ՃապոԳերմանիայի Ռուսաստանի, ուներ նկատի տակ որի տեսությունը, |

օրգանիզմի

մասին

նիայի համագործակցությունը:

է գեոպոլիտոլոգ Ա.Գ. Դուգինի, «Գեռոպոլիտիկան»հենվում Է: ճակատագիր դիրքը՝ որ աշխարհագրական հետնյալ ենթադրության վրա, ու տարածությունը աշխարհաքաղաքակաԸստ նրա ունեն այն նույն ֆունկցիաները, ինչ ֆունկցիա որ ունեն փողն մարքսիզմի Ա լիբերալիզմիմեջ, այու արտադրականհարաբերությունները են: սինքն դրանք մարդկության գոյության հիմնարար արժեքներն է քաարտաքին պետության Արտաքնապես գեոպոլիտիկան նմանվում ն երկրների են Ժողովուրդների ղաքականությանը, որում արտահայտված Գեոպոլիտիկայի կարնորագույն խնդիրներիցէ համաշխարհային, տարածաշրջանայինԱ պետական անվտանգությանհարցեժամանակ հաշվի առնել քաղաքական Ա աշխարհարի հագրական գործոնների դերն ու նշանակությունը Ա նրանց ազդեցությունը մաշխարհային քաղաքականգործընթացներիվրա: Վերջին տասնամյակներում տարբեր պետություններիքաղաքա-աշխարեն հրավիհագրական գիտական վերլուծություններըհստակ ուշադրություն Ա հափոխազդեցությունների ընթացող միջն րում քաղաքակրթությունների կազդեցություններիգործընթացներիուսումնասիրություններիվրա, ելնելով Ըստ

ռուս

աշխարհագրությունն

մեջ նության

շահերը: տարածքային ուսումնասիրման

կապերի բացահայտման զարգացման դրանց պատճառա-հետնանքային տենդենցների հստակ պատկերացմանանհրաժեշտությունից: ունի: Դրանիր օրինաչափություններն Աշխարհաքաղաքականությունը ն

ցից են

տարածքի վրա կորցնում են այն աշխարհաքաղաքական Հսկողությունը օժտված չեն անհրաժեշտ ն բավարար հնարավորուորոնք սուբյեկտները, կամ պահպանելու տարածքներ, օժտված չեն ինքնաթյուններով նվաճելու

ապահովման անհրաժեշտ հատկանիշներով: սուբյեկտի կողմից տարածության վրա հսկոՄեկ աշխարհաքաղաքական են ուրիշների: ղության կորուստի դեպքում այդ տարածքներնանցնում -

Աշխարհաքաղաքական սուբյեկտի կայունությունը, ամրությունն ու անվտանգությունը հնարավոր է տարածության վրա որոշակի ենթահսկողության իրականացման միջոցով, քանզի ինչքան ընդարձակ է տարածքը, այնքան դժվար է նրա հսկողությունն ու կառավարումը: Երբեմն առավելություն է ստանում այն սուբյեկտը, որը հսկում է տարածքի ստրատեգիական նշանակությամբ կետերը, իսկ աշխարհաքաղաքական տարածությունում սուբյեկտի ուժեղ կամ թույլ լինելը պայմանավորված է նրա ինքնաբավարարման աստիճանից Ա առանցքային կետերի վրա հսկողություն իրականացնելու հնարավորությունից: Տիեզերական տարածության Ա հաղորդակցման ոլորտների վրա հսկողու-

թյուն.

Պետության աշխարհաքաղաքական դիրքը մեծամասամբ կախված է նրա տնտեսական ն ռազմական հնարավորությունների զարգացման մակարդակից, միջուկային տերություն լինելու հանգամանքից: Աշխարհաքաղաքական տարանջատվող գծերը Ա երկրների ու Ժողովուրդների տարանջատումը տեղի է ունենում իշխող հարուստ ո կախյալ աղքատ տնտեսությունների բաժանման ձնով, ասենք` «Արնեմուտք-Արնելք», «Հյուսիս-Հարավ», «կենտրոն-ծայրամաս» Ա այլն: Այսպես, ըստ վիճակագրության, աշխարհի 3 միլիարդ բնակչությանը` Սահարայից հարավ` Աֆրիկան, Հարավային Ասիան, Հնդկաստանը, Չինաստանը, բնակչության յուրաքանչէ 400 դոլար, մեկուկես միլիարդ մարդու տայուր շնչին տարեկան հասնում րեկան եկամուտը մերձավոր արնելքում, Լատինական Ամերիկայում Ա Յյուսիսային Աֆրիկայում կազմում է 2000 դոլար, իսկ 850 միլիոն մարդու միջին տարեկան եկամուտը զարգացած երկրներում կազմում է քսան հազար դոլար: ( |, 181): Աշխարհաքաղաքական առաջնություններն ու պետության նպատակների դիտարկումները պետք է կատարել միջքաղաքակրթությունների վերլուծությունների ենթատեքստում, քանզի միննույն տարածաշրջանի քաղաքակրթության շրջանակներում գտնվող տարբեր երկրների միջն փոխըմբռնումը ավելի հեշտ է կայանում, քան նրա շրջանակներից դուրս գտնվող երկրների համար է: Բնակչության քանակը, ազգային առանձնահատկություններն ու գծերը պետք է անպայման դիտվեն որպես աշխարհաքաղաքական կարնորագույն -

գործոններ:

ն Նշենք, որ քաղաքական համաշխարհային գործընթացներում միջազգային հարաբերություններում կախված կոնկրետ պատմական պայմաննեում տեղի քաղաքական զարգացումներից, ունեցող միջպետական հարաբերությունների բնույթից, գաղափարա-քաղաքական Ա ե ռազմա-տնտեսական հակամարտության դրսնորումնրից ալն, ու աշխարհաքաղաքական տարբեր գործոններ տարբեր դեր նշանակություն են ձեռք բերում, ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական իմաստով: Դա առաջին հերթին կախված է այն իրողությունից, թե տվյալ երկրի նկատմամբ

ունեն: պետությունները ինչպիսի դիրքորոշում, վերաբերմունք Օրինակ` Իրաքի Ա Հարավսլավիայի նկատմամբ ԱՄՆ-ի իրականացվող

ոզոր

քաղաքականությունը:

դիրքով, տարածքներով,բնաՊետությունները իրենց աշխարհագրական տարբերվում Ա կան ռեսուրսներով, բնակչության քանակով կազմով իրարից բնատարածքներ, հսկայական են: Ոմանք հարուստ բնական ռեսուրսներ, մեծ ռեսուրսներ ունեն, մարդկային կլիմայական լավագույն պայմաններ, ինչը առաջացնում է մյուսները զրկված են այդ բարեմասնություններից, բնական անհավասարությունը:Սակայն այդ բնական անհավասարությունը ու հզորադեռես չի երաշխավորվումբոլոր հարուստ երկրների զարգացումն վրա նշանացումը, չի դարձնում նրանց միջազգայինքաղաքականության են ու լինում զարգացած կալից ազդեցություն ունեցող սուբյեկտներ: Հզոր ոչ միայն օգտվել են ձնով լավագույն այն երկրները, որոնք կարողանում հետ այնայլե կարողանումեն այլ երկրների իրենց հնարավորություններից, է մեջ մտնել, որոնց շնորհիվ հնարավոր դառնում պիսի հարաբերությունների լավագույն օգտագործումը,այնպես էլ հնարավորությունների ինչպես իրենց օգտվել: Իսկ դրա լավագույն միջոցը մյուս երկրների հնարավորություններից է, որը կարող պետություններիմիջ, փոխշահավետ համագործակցությունն աշխարհանոր ս կզբունքներով է հնարավոր դառնալ ժողովրդավարական կարգի ձենավորմանդեպքում:

ն քաղաքական 5.Հայաստանիաշխարհաքաղաքական դիրքը

զարգացումների բնույթը անցումային շրջանում

պայմանՀայաստանը գտնվում է յուրահատուկաշխարհաքաղաքական գործոններ: ծնող արդյունք են բացասական մի շարք ներում, որում առկա

Դրանցից են. է այլ պետությունա) Հայաստանըանկլավային երկիր է, ինչը նրան զրկում բ) ՀաԱ հարաբերություններից: հետ հաղորդակցումից անմիջական ների մասը լեռնային յաստանը չափազանց փոքր տարածք ունի, որի հիմնական է գյուղատնտեսաէ, ինչը լրացուցիչ դժվարություններ ստեղծում սեփական բավարարն. պահանջմունքների ժողովրդի կան մթերքների արտադրության էներգետիկ հատկապես ռեսուրսների ման համար: գ) Բնական պաշարների,

զարգացումն գորպակասը, որի հետնանքով երկրի արդյունաբերության ծունեությունը կախված է լինում հումքի ներկրման հնարավորությունից: երկրներից երեքը մուսուլմանական են, որոնցից հարնան Հայաստանի դ) է, իսկ մյուս երկուսի՝ մեկը` Իրանը արմատական իսլամականպետություն է հետ պատմականորեն ձենավորված առկա Թուրքիայի Ա Ադրբեջանի ուղղակիորեն որոնք Ա խնդիրներ, չլուծված շատ ազգամիջյանթշնամություն վրա: Չորրորդ ազդում են տարածաշրջանիքաղաքականզարգացումների է, որի տարածքով է երկիր քրիստոնյա Վրաստանը, հարնան պետությունը՝ հետկապվում իր հիմնականդաշնակից Ռուսաստանի ու

այսօր

Վայաստանը

Սակայն Վրաց-Աբխազական հակասությունների առկայությունը Ա Վրացթուրքական հարաբերությունների սերտաճումը Հայաստանին զրկում են Վրաստանի տարածքի հաղորդակցման ուղիներից լավագույնս օգտվելու հնարավորությունից, որի պատճառով երկրի տնտեսական զարգացումը դժվարանում է: Ահա այս աշխարհաքաղաքական գործոնների ազդեցության տակ են տարածաշրջանում ձաավորվում Ա ընթանում քաղաքական տեղաշարժերն ու զարգացումներ: Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը, տարածաշրջանում նոր ձաավորվող միջպետական հարաբերությունների ընթացքը, տարածաշրջանի նկատմամբ միջազգային քաղաքական ուժերի ցուցաբերած հետաքրքրությունը ենթադրել են տալիս, որ առաջիկայում այստեղ քաղաքական տեղաշարժերն ու զարգացումները անխուսափելի են: Որպեսզի կարողանանք մոտավոր պատկերացում ունենալ այդ զարգացումների հետագա ընթացքի ու ուղղվածության մասին, անհրաժեշտ է դիտարկել մի քանի կարնորագույն գործոններ, որոնք ընկած են այդ զարգացումների Ա տեղաշարժերի հիմքում: Որպես կարնորագույն գործոններ կարելի է առանձնացնել հետնյալները. 1. ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Անդրկովկասում առաջացան երեք անկախ պետություններ: Այդ պետությունների կայացման գործընթացը դեռես չի ավարտվել, չի ստացել իր ավարտուն տեսքը, որում հստակ ուրվագծված լինեն դրանց զարգացման հետագա միտումները: Պետությունների կայացման գործընթացը ուղեկցվել է Ա երկար ժամանակ դեռնս ուղեկցվելու է միջազգային քաղաքական հզոր ուժերի միջամտությամբ, ձգտելով այն վերածել իրենց քաղաքական ազդեցության ոլորտի, դրա հետ միասին Արնմուտքը ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ Անդրկովկասում իրականացնում է հստակ քաղաքականություն, որի հիմնական նպատակը այս տարածաշրջանը իրենց քաղաքական ազդեցության ոլորտ դարձնելն է: Հետնաբար Արնմուտքը ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ լուծում էին իրենց առջա դրված երկու հիմնական խնդիր, նախ թուլացնել Ռուսաստանին, որպեսզի տարածաշրջանում այն դադարի գերիշխող ուժ լինելուց: Երկրորդ` իրենց ձեռնտու տնտեսակարգ պարտադրել տարածաշրջանի պետություններին, աստիճանաբար նրանց դարձնելով տնտեսապես կախյալ թույլ պետություններ Ա պարտադրել այդ պետություններին իրենց ձեռնտու ներքին Ա արտաքին քաղաքականություն: Եվ քանի դեռ ԱՄՆ-ը իր խնդիրը վերջնականապես չի իրականացրել, այս իրողությունը տարածաշրջանի քաղաքական զարգացումների վրա խորը ազդեցություն է թողնելու: 2. Տարածաշրջանում քաղաքական զարգացումների ընթացքի Ա ուղղվածության վրա իր խորը ազդեցությունն են թողնում Անդրկովկասի երեք անկախ պետությունների միջն պատմականորեն ձնավորված հարաբերությունները: Այդ պետությունների միջն տարաձայնությունների Ա հակասությունների առկայությունը մի կողմից, Ա մյուս կողմից` հարնան պետությունների նկատմամբ նրանց դիրքորոշումների տարբերությունները քաղաքական լուծում454

են պահանջում: Հետնաբար, քաղաքական զարգացումները ընթանալու ինչպես անդրկովկասյան երեք պետությունների միջպետական հարաու զարգացման, այնպես էլ նրանց Ա հարնան բերությունների հաստատման ուղղությամբ: պետությունների միջն հարաբերությունների հաստատման Պետք է նկատել, որ Գայաստան-Վրաստան-Ադրբեջան հարաբերությունների բնույթը ուղղակի արտացոլումն է լինելու նրանց Ա հարնան պետությունների միջն հասատատված հարաբերությունների: 3. Անդրկովկասը, հանձինս այս երեք անկախ պետությունների, իր աշխարհաքաղաքական դիրքով Մերձավոր Արնելքը ամենակարճ ճանապարհով կապում է հյուսիս-Եվրոպական պետությունների ճնշող մեծամասնության հետ Ա խաչմերուկի ու կամրջի դեր է կատարում, որը նրան դարձնում է մի Այն շարք պետությունների քաղաքական Ա տնտեսական շահերի ոլորտ: հատկապես մեծ կարնորություն ունի Ռուսաստանի, Իրանի ն Թուքիայի համար: Ռուսաստանի համար մեր աշխարհաքաղաքական դիրքը, մի կողմից, Մերձավոր արնելք տանող ամենակարճ ուղին է, որը շոշափում է նրա տնտեսական շահերը, մյուս կողմից Անդրկովկասը Ռուսաստանի հարավային սահմանների անվտանգությունը ապահովող ռազմաստրատեգիական նշանակություն ունեցող տարածաշրջան է, որտեղ նա անմիջապես առճակատվում է իր վաղեմի հակառակորդ, ԱՄՆ-ի շահերը ներկայացնող Թուրքիայի հետ: Եվ բնական է, որ Ռուսաստանի Ա Թուրքիայի միջն ընթացող անզիջում տարածաշրջանում իրենց տնտեսական ու ռազմական գերիշխապայքարը նությունը հաստատելու համար է: Քանի որ անդրկովկասյան երեք պետություններից յուրաքանչյուրն իր առանձնահատուկ վերաբերմունքն ու դիրքորոշումն ունի այդ երկու պետությունների նկատմամբ, ապա հետագա քաղաքական զարգացումները ընթանալու են անդրկովկասյան երեք պետությունների միջն ներքին պայքարի ուղեկցությամբ, որը աստիճանաբար պետք է հստակեցնի նրանց քաղաքական դիրքորոշումը Ռուսաստանի ն Թուրքիայի նկատմամբ: Այսօր տնտեսապես թույլ Ռուսաստանը ի վիճակի չէ իր տնտեսական ներկայությունը, հետնապես Ա իր տնտեսական շահերն ու ազդեցությունը հաստատել տարածաշրջանում: Սակայն ռազմական ներկայությունը արդեն ակնհայտ է Հայաստանում, այս օրերին՝ նան Վրաստանում, ռազմական բազաները հաստատելու ձնով: Ելնելով ներկայիս ռուս-իրանական բարի դրացիական հարաբերությունների բնույթից, Իրանի համար Անդրկովկասը, հատկապես Հայաստանը դեպի Եվրոպա տանող ամենակարճ ու շահավետ ուղին է, հատկապես նրա նավթային ռեսուրսների իրացման տեսակետից: Հեռանկարային զարգացման առումով Իրան- Եվրոպա նավթային ուղին տնտեսապես ձեռնտու է թե՛ Հայաստանին ու թե՛ Վրաստանին ն թե՛ Ռուսաստանին: Այստեղ չպետք էմոռանալ Իրան-Արնմուտք-ԱՄՆ ն Իրան-Թուրքիա հակասության առկայությունը, որը Ա Իրանին մղում է այդպիսի խնդրի իրականացման: Թուրքիայի համար Անդրկովկասի աշխարհաքաղաքական դիրքը ձեռք է բերել նոր նշանակություն: Թուրքիան փորձում է այն օգտագործել որպես անկախություն

ներ են

մմ ոմԱա

ֆեդերա ստացած մուսուլմանական պետությունների Ա Ռուսաստանի մեջ մտնող մահմեդական ժողովուրդների վրա իր լու լավագույն ճանապարհ: Թուրքիայի այս նկատառումների իրականացհիմնական խոչընդոտը կարող է լինել ձայաստանը: Ուստի քաղաքահետագա ընթացքի վրա մեծ ազդեցություն կարող է լ ձայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացման բնույթը: 18 Տարածաշրջանումքաղաքական զարգացումների հետագա ընթացքի վրա ազդեցությունն են թողնում ազգամիջյան կոնֆլիկտները: յն ճարպկորենօգտագործվում է միջազգային քաղաքական ուժերի կողմից տարածաշրջանում իրենց քաղաքական ներկայությունն ու ազդեցությունը ապահովելու համար: Ազգամիջյան կոնֆլիկտների առկայությունը արնմտյան հզոր պետությունների Ա ԱՄՆ-ի համար ընդամենը առիթ է տարածաշրջանի իրենց քաղաքական ազդեցության ոլորտը դարձնելու համար: Այն իրականացվում է ամենատարբեր ձներով ու անվանումներով՝ սկսած մարդասիրական օգնությունից մինչ, խոշոր տնտեսական ծրագրերի պարտադրումը: Այն արդեն հստակ իրականացվում է Հայաստանում, որի արդյունքը ազգային հարստության անխիղճ թալանն է, տնտեսության աննախադեպ քայքայումը, խոշոր պարտքերի գոյացումը, ժողովրդի սոցիալական ծանր վիճակը Ա այլն, Լ այլն: 5. Տարածաշրջանի քաղաքական զարգացումների վրա իր մեծ ազդեցությունն են թողնում նաւ Արնմուտք-ԱՄՆ-Իրան Ա Արնմուտք-Թուրքիա, ինչպես նան Թուրքիա-Իրան հարաբերությունները: Ինքնին հասկանալի է, որ Իրան-Թուրքիա հակասության պատճառով է Իրանը ձգտում դեպի դուրս գալ Անդրկովկասով ն Ռուսաստանով: Բացառված չէ, որ ՌուսաստանԱրեմուտք հակասությունների հետագա խորացումը ստիպի արնմտյան պեե ԱՄՆ-ին փոխելու իրենց քաղաքական դիրքորոշումները Իրանի նկատմամբ, նպատակ ունենալով նրան կտրել Ռուսաստանից: սականորեն այդպիսի հնարավոր զարգացումը պետք է դառնա մեր քաղաքականությունը մշակողների իմացության նյութը: Սակայն, այսօրվա իրողությունն այն է, որ որքան խորանում Ա զարգանում են ռուս-իրանական հարաբերությունները, այնքան սրվում են ԱՄՆ-Իրան հակասությունները: Հայաստանը որպես Իրանի բարեկամ երկիր, կարող է հայտնվել այդ հակասությունների տիրույթում: Այսօր ԱՄՆ Հայաստանի դեռնս կիրառում է հանդուրժողականություն, իսկ երբեմն նույքաղաքականություն, որը ցանկացած պահի կարող է

Մն կաագացում երի ։

իրԱնին

Եվրոպա

տություններին

ԱԱ Գրականություն

5. 3.

|Լ. Ը.

որբ»

քոր

ԼՇՕՈԾԽԱՒԱՎԸԸԻՕՇ

16ՇօԱ:ԼՆ:1.

ա:

8., Յուրառուռ Ի.

Է.

56:

Խրդոջա

8. ԱՇրոօթ ոոբ

ՆԼ

Խ1օ0ՇՅօ8Շ»օ1օ

9. ՈՇոտւօրօոո.

ՂՇպոում

Թող

/Ճ. ԽՆ

1997. 12.

ԼԼ.ոճոօՔ8

ԽԼ

1994.

13. Թումո

ԽԼ

11. Ճ.

հլքօ80"Խ

Ոօոտւմ--

ո7քօ

ԽԼքօոօօ

ԱՕՃՈՂՈՎԸԸԽօՇ

ԽԼ 1999 ւՕոօՐՔ5..

ԱՕ թր,

07Ճ71166 ԵՕՇոմ.

Ճ. Ճ.

ԽոսՕոուածոռ,

"ԽուքօտօտՈօՈՆԼԿՇՇՅՅՅ

Ի(.

1992.

Աքօոօօճ" (866ր-143761. 1995 383)

12 Շա յուտօքԸտոօյծ. Շօք. ԱՎՇՇԵԼ6 511999 11օո, քօր. Ճ. /Ճ. Քճր»ոոո. էյքօ ոօղոո.

10. ՈՇուօոԾՐՑՅ. 11. Ցոոճւօթ

30108

Ճ.

ԽԼ

1995.

Ճ. 3010ո4-Ճ. 8. Է. Ճաղտօառութ ե. 1997. Խաշճութշոօք ոօուոոծՇուն ոքօղօօօ. օո Խնւքօոօն

Սքոոււ 1Օ. 8.,

րօոքօոտ ՖԽ

1997.

ԽԼ

Լօօոօոոււուճ.

ՕՇաօտել

ԷԼ

Յուրրողու

է.

հօքօոծ.

1997.

ԻԼ.

Լ.

Ճ.

ճոր

1997.

ԷԼ.

ոօքցրւծ.

ԿՐՇԵօՎ

110.8110"0118

Ճ.

զքու

է.

Շռօոճքծ. տօԱՅԽԱԿՇՇաոն

Շօտքօոլթւումը

1օօոՕոԱՆ ԵՑ.

Խ1.1993

110ր. ք6ճ:

Մ.

ԴԱ7-օ88.

ԽԼ

օՆՈՕ1Ա6ուտ. 11018466588«ՕղտՕոօ144 ո1Բ:ՃՄԷԼՅքՕՊՅԵՌ

ԽԼՇշրյծքօճաթլծ

14քճ11311

Ոքճտ

ՎՇՃՕՔՇԻՑ.

Խ/(. 1997.

հասարակությունըորպես տրանսֆորմաՅարությունյան Է. Անցումային 2000թ. Եր. համակարգ. ցիոն գործունեության 14.

Տե-

ՍԱՐԻ

Ար

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն

ՆԱ

ԳԼՈՒԽ

աաա

ԱԱ

ԱՌԱՋԻՆ

հասկացությունը, էությունն ու բովանդա-

ու աաՆՆԱՆԱՆ

կությունը Լեւեն

| Քաղաքագիտության կատեգորիաներն մեթոդները...

|Քաղաքագիտությանֆունկցիաները.

առարկան.

ու

ԼԱ

տեղը հասարակականգիտությունների 6. Քաղաքագիտության համակարգում... ՆոաՆու ՆՆՆԱՆԱՆ ԱԱ.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

մար:

Քաղաքական մտքի զարգացման հիմնականէտապները Քաղաքական հին աշխարհում... | Քաղաքական միտքը ՐՇՀ 2. միտքը միջնադարյանԵվրոպայում.................. | 3. | Քաղաքականմիտքը Վերածննդիդարաշրջանում... 4. Քաղաքական միտքը 2Մ/-234 դարերում. 5. Քաղաքականմիտքը 19-րդ դարի նս 20-րդ դարի սկզբներին........ | 6. | Քաղաքականմիտքը20-րդ դարում... 1.

ԱԱ

ՄԱՅ

ԼԸ,

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Քաղաքականության հիմնական սուբյեկտները 1. «Քաղաքականության սուբյեկտ» հասկացությունը... | 2. | Քաղաքականությանսուբյեկտի հիմնականտեսակները... 3. | Միջազգայինքաղաքականության սուբյեկտները:Նրանց հիմնական տեսակներըն ձեավորման սկզբունքները........... ԳԼՈՒԽ

ՉՈՐՐՈՐԴ

Հասարակությանքաղաքականկյանքը | «Հասարակությանքաղաքական կյանք» հասկացությունը........... |Քաղաքական կյանքին սոցիալականխմբերի ն անհատներիմաս-

նակցության ձներն ու առանձնահատկությունները................ | Պետության հասարակությանփոխհարաբերությունների հիմնական ձերը... | Քաղաքական կյանքի կազմակերպման հիմնականսկզբունքներն

Լ...

ու

նորմերը. Լ...

ԼՆ

ու

ՆՆ

անու

ՂԱԱՂԱՆ

Լ.Ն

ՆՆ

| Քաղաքականկյանքի առանձնահատկությունները Հայաստանի

Հանրապետությունում...

ԱՆԱՆ

ԼԼ

Լ.ՎՎՆ`ՆԸ

ԱՆԱՆ

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

3. 4.

| Քաղաքական համակարգիկառուցվածքնու ֆունկցիաները... | Քաղաքականվարչակարգերի(ռեժիմների)տիպերը..............

ՆՎ

Բ-Ը...

Ն Ն

Լ...

ԳԼՈՒԽ

աար

ԱՎԱՂ

ու

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Յան

աաա

ամանն

աւա

աան

1...

որա

աա

աը

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

Իշխանություն

իշխանական հարաբերությունները

| Իշխանության ըմբռնումը. էությունն ու բովանդակությունը.......... | Իշխանության իրականացման հնարավորությունները ն հիմնա-

կան միջոցները... | Քաղաքական իշխանության ծագումն ու առանձնահատկուանք ննու ԱԹԱԱՅԱԱ 4. | Քաղաքական իշխանության տեսակները: Իշխանության լեգիտիմությունը այւ 5. | Իշխանությունների բաժանման սկզբունքները... 6. | Իշխանության հարցը Հայաստանի Հանրապետությ՛ ::ում...........

ւ...

ԼԱՎԱ

ԱԼ

ԱՎԱ

ԱՂԱ

Աննա

Աաաա

աան

ՈԱ

ՆՆ

աւ

արյու

այա

րանա

Լ...

ԳԼՈՒԽ

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

Քաղաքական զարգացումների բնույթը անցումային

հասարակությունում

| Անցումային հասարակության

բնորոշումը...

աա»

| Անցումային հասարակության հիմնախնդիրները..................

| Ժողովրդավարական ինստիտուտների ձեաավորման առանձնահատկությունները անցումային հասարակությունում................... | ՎայաստանիՀանրապետությունը անցումային փուլում............... ԳԼՈՒԽ

ՆԱ

Լ...

Պետությունը Ա հասարակությունը ու բնդւյթբւ Պետության ծագումն | րանա 118 2. | Պետության դերն ու հիմնական ֆունկցիաները......................... 3. | Պետության կառուցվածքն ու կառավարման ձները................. 4. | Իրավական պետության էությունն ու կայացման առանձնահատ135 կությունները. 5. | Սոցիալական պետության ս քաղաքացիական հասարակության առանձնահատկությունները. 1.

ԻՆՆԵՐՈՐԴ

Ժողովրդավարությունը ն հասարակության առաջընթացը | Ժողովրդավարության զարգացման պատմական էտապները....... 207 2. | Ժողովրդավարության էությունն ու ըմբռնումը......................... 3. | Ժողովրդավարականքաղաքական համակարգի հիմնական սկզբունքներն ու նորմերը... ամանաար 216 4. ն Ժողովրդավարական ինստիտուտները նրանց գործառույթների | 1.

Հասարակությանքաղաքական համակարգը

փոխկապակցված ամբողջություն...

լրատվության միջոցների դեքաղաքական համակարգում. ուրը ԳայաստանիՀանրապետությանքաղաքական համակարգի առանձնահատկությունները.

ըը

| «Քաղաքականհամակարգ»հասկացությանբնորոշումը............ 2. |Քաղաքականհամակարգըորպես քաղաքական ինստիտուտների

| Քաղաքագիտության ձԱավորման նախապատմությունը

ԱՐ

որպես գիտություն Քաղաքագիտությունը

բնորոշումը,օբյեկտը ս | Քաղաքագիտության 3. «Քաղաքականություն» 2.

հաղորդակցության ն Զանգվածային

առանձնահատկությունները,

| Ժողովրդավարության դրսնորման

| Ժողովրդավարության

Ժողովրդավարության

ԼՎԱ

աաա

ոաաա,

հիմնական ձները լիբերալիզմի փոխհարաբերությունը.......

առանձնահատկությունները Հայաստանի ՀանրապետոլթյՈԼԱՌԼմ. աաանան հաստատման

Լ...

աան

ԳԼՈՒԽ 1.

2. 3.

ՏԱՍԵՐՈՐԴ

աննա:

ՆԱՎ

ՂԱ

ԱՂԱ

նւ

աան

ու...

ԼԱԼԱՆ

ու.

ԱԼԼԱ

ՂԱ

Աաաա

աննման

աոա

ԳԼՈՒԽ

1. |

3. 4.

| Քաղաքական գործընթացների էությունն ու բռվանդակությունը.... | | Քաղաքական կոնֆլիկտների Ա սոցիալական համաձայնության դերն ու տեղըքաղաքական գործընթացներում........................... | Քաղաքական գործընթացների դասակարգումը......................... | Քաղաքական գործընթացների մասնակցության հիմնական ձնեւմ

ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ

Քաղաքականգործընթացներըն հասարակության առաջընթացը

00000000

| Քաղաքական գործընթացների իրականացման փուլերը: քական տեխնոլոգիաների կիրառումը...

Քաղա-

աան

ու...

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

Ազգեր ն ազգային քաղաքականություն 1. | Ազգերի ծագումն ու ըմբռնումը... նանան ա 2. | Ազգային ինքնորոշման իրավունքը: Դրսնորման ձներն ու իրականացման հնարավորությունները. 3. | Ազգային պետականության Ա ազգային ինքնավար կազմավոբումների հիմնական ձները. 4. | Ազգային քաղաքականություն Ա գաղափարախոսություն............ 5. | Ազգային ազատագրական պայքարի հիմնական խնդիրներն ու առանձնահատկություններըարդիաշխարհում.................Ձ.......... 6. ||Արցախի ազատագրական պայքարը որպես Հայ դատի բաղկացուցիչ ՄԱ... ԱԱ ՂԱՂ ԱՆԱ ԱՆ ԱԱ ԱՆԱ ՈԱ ՒԱ 7. | Ազգամիջյան հակասությունների առաջացման պատճառները սնլուծման միջազգային սկզբունքները, ու...

ւ...

ումնա,

Լ...

ու...

ւնա

Աաաա

ԱՎԱՆ

ԱԱ

Անան

ԱԱ

ՂԱՆ

նան

ԱԱ

ււ...

է.

3. 4.

նը Լիքերալիզմի

որոարորաար»

«1

հիմնական

աաա

աա

աաա

աաաաաա» Ար

արող»

Լ.Հ

գաղափարախոսությունը, Սոցիալիզմի աաա»

Լ.Հ

|ԿոմունիստականգաղափարախոսությունըԱ.Ա ԱԱԱԱԱ Հ

Կաաաաայաաա»»

գաղափարախոսություններ Ազգայնամոլական

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՅՈԹԵՐՈՐԴ

Նորո

ԱԱ

Ձամաշխարհային

քաղա

ր:

ականությունը

թյուններիբնույթը. հարաբերությու 4. | Արդի միջազգային բնույթը............ գործընթացների ք աղաքական 2. | Համաշխարհային ւնն

Հա

Հաոաո»»

(գլոբալ) համընդգրկուն քաղաքականության ԼՋ Համաշխարհային

4. 5.

գաղատարախ |ԷԼաանողական ոու գաղափարախոսություն

դասակարգման

ա........5ծ.Եծթ».Ե5Ւթթ9-9շշ9շ2ՕԶ9Լ9

գաղափարախուությունների Արդիքաղաքական դրսնորումները բնույթն ու նշանակություգաղափարախոսության Քաղաքական

նանն

ՏԱՍՆԵՐԿՈՒԵՐՈՐԴ

ույթ)

ֆունկցիաները. Քաղաքական աղաքաղ կուլտուրայի

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈՐԴ

ակու

հիմնական ոլորտները......... | Քաղաքականության իրականացման

(մշա

կուլտուրա

տեսակները կուլտուրայի Քաղաքական

ԳԼՈՒԽ

բնորոշումը Ա բովանդաըմբռնումը, կուլտուրայի Քաղաքական ածքի տարրերը: Դըսնորմանմակարդակները Կառու կությունը: Ա սկզ-

անան

տեսությունները ժամանականից

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

Քաղաքական

ըմբռնումն ու էությունը.................. | Քաղաքական կուսակցության հիմնական ֆունկցիաները...... | Քաղաքական կուսակցությունների Ա Քաղաքական կուսակցությունների դասատիպաբանությունը | կարգումը, ԱԱ ՎԱՂ ԱՂԱ ԱՂԱ ՂԱԱԱ ԱՂԱՆ Ն 247 | Կուսակցական համակարգեր... ւրն 252 հայ Քաղաքական կուսակցությունների առաջացումը իրականու| թյան Մեջ. նան 258 | Կուսակցական համակարգերի առաջացման առանձնահատկությունները ՎայաստանոՈԼմ. ՂՆԱՆԱ ԱԱ ԱՆԱ աան ՂՂՈ ա: 265 Լ...

որը.

Քաղաքականկուսակցություններ ն կուսակցականհամակարգեր

դա

նդիրները

ՆԱ

աշրջանի

աՀոաոա

աաաաՀա450 պատկերը....... արհաքաղաքական յո

ո:

աո:

աաա

Հո

աա

:Յ

դիրքը ն քաղաքական աշխարհաքաղաքական Վայաստանի շրջանում. բնույթը անցումային զարգացումների

ոաՐար:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՉՈՐՍԵՐՈՐԴ

քաղաքականությունը: Քաղաքական լիդերություն ն ` բաղաքական վերնախավ (էլիտա) 1. | Անհատը որպես քաղաքականության սուբյեկտ Ա օբյեկտ............. 2. | Անհատի քաղաքական սոցիալականացումը. 3. | Քաղաքական լիդերության ըմբռնումը... 4. | Քաղաքական լիդերներիտիպերըԱ ֆունկցիաները..................... 5. | Քաղաքական էլիտայի (ընտրախավի) բնորոշումը, ֆունկցիանեԱնհատը

ււ

ու...

ՀՀ

կրթության

գիտության նախարարություն

Ռուբեն Հայկի Պետրոսյան

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

դասագիրք բուհերի համար Հաստատված Է կրթության Ա գիտության նախարարության կողմից

Խմբագիր՝ պրոֆ.

Է. Ա.

Յարությունյան

Ե7ՇԲՅ ՃԱ1:ՕՑԱՎ 11671քօ68ո

110.42141:1Օ4Օ111241 873-08

ճո

ՄՎՇՇՐԱՈ:

օՇք830888828

Ղ6թԸՑՕոլ /Ճքուճումք

ԱՄՇՕՆԱա2

ՖՐՑՇքշորԸէԼԵԼ

ոտա քճր.

ԵՇ

ոքօֆ.

9. Ճ.

Է.քճոճտ 2004

Նոյյան Տապան տպագրատուն

Թուղթ` օֆսեթ 1 602 84 1/16, ծավալը՝ 29 տպ. մամուլ, ստորագրվածէ տպագրության 06/02/2004, տպաքանակ` 500: Երնան 9, Իսահակյան 28, հեռ./ֆաքս (3741) 524279, 565965 Ք-ոոուէ ՇօոօէԹոօջճուաթոումո, ՍՔԼ: հմք:չ/Խ/Թույ

Ճք'ոօովը