Քաղաքականություն և քաղաքագիտություն

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-Ի ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ՌՈՒՍ-ՀԱՅԿԱԿԱՆ (ՍԼԱՎՈՆԱԿԱՆ) ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հարցեր եւ պատասխաններ

ՊՐԱԿ Բ.

Լինգվա Երեւան, 2006

ՀՏԴ ԳՄԴ Ք

32.001 Տպագրվում է Երեւանի Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամբ

Հեղինակային կոլեկտիվ

Վ. Պողոսյան փիլ. գիտ. թեկ., Կ. Միրումյան փիլ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր, Ա. Բաբաջանյան փիլ. գիտ. թեկ., դոցենտ, Ս. Աստվածատուրով սոց. գիտ. թեկ., դոցենտ, Հ. Միքայելյան քաղաքագիտության մագիստրոս, Լ. Պողոսյան փիլիսոփայության մագիստրոս Խմբագիրներ՝

Ք 161

փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Կ. Միրումյան փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու Վ. Պողոսյան

Քաղաքագիտություն.

հարցեր

եւ

պատասխաններ

/Վ.Պողոսյան, Կ.Միրումյան, Ա.Բաբաջանյան, Ս.Աստվածատուրով, Հ.Միքայելյան, Լ.Պողոսյան/ - Եր.: Լինգվա, 2005, 51 էջ: Գրքույկում հակիրճ պարզաբանվում են քաղաքագիտությանը առնչվող մի շարք խնդիրներ, տեսակետներ, հարցադրումներ: Ներկայացվում են քաղաքագիտության հիմնական հասկացությունները, տեսական ըմբռնումները, քաղաքական երեւույթները, գործընթացները եւ այլն: Գրքույկը նախատեսված շարքի երկրորդ պրակն է: Հասցեագրված է ուսանողներին:

Ք

0802000000 0134(01)2005

ԼSBN 99930-79-1-5

2005թ.

ԳՄԴ 66

© «Լինգվա», 2005թ.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Կոնստան դը Ռեբեկի ազատամտական հայեցակարգը

Բենժամին Անրի Կոնստան դը Ռեբեկը (1767-1830) ֆրանսիացի քաղաքական մտածող ն գործիչ է, ազատամտականության տեսաբան: «Ակնարկ սահմանադրության» (1814), «Քաղաքականության սկզբունքները» (1815), «Հին մարդկանց ազատության մասին` համեմատած ժամանակակից մարդկանց ազատության հետ» (1819) ն այլ աշխատություններում սահմանադրական միապետությունը նա դիտում է իբրն բուրժուազիայի ն ազնվականության միջն փոխզիջման քաղաքական ձն: Անձի ն պետության հարաբերակցության կենտրոնական հիմնահարցը Կոնստանը լուծում է ազատամտականության ոգով, իրավունքի` որպես ազատության իրականացման ըմբռնման հիման վրա: Մարդուն հատուկ է ազատությունը` քաղաքացու հիմնարար իրավունքների աղբյուրը: Ազատությունը անհամատեղելի է կամայականության ցանկացած դրսնորման հետ: Քաղաքացու իրավունքները անձեռնմխելի են ն անկախ պետական իշխանությունից: Հին ու նոր ժողովուրդների ազատության ըմբռնման հիմնահարցի համեմատական վերլուծության միջոցով Կոնստանը խիստ տարբերակում է քաղաքացիական (անձնական) ն քաղաքական ազատությունը: Այսպես, պոլիսային Հունաստանում ն հանրապետական Հռոմում գոյություն ուներ կոլեկտիվ քաղաքական ազատություն: Անտիկ շրջանի քաղաքացին չուներ անձնական, իսկական քաղաքացիական ազատություն ն լիովին ենթարկված էր իշխանությանն ու օրենքներին. «հին ժամանակներում անհատը, որ գրեթե ինքնիշխան էր հասարակական գործերում, մասնավոր կյանքում մնում է ստրուկ»: Հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտները ենթակա էին պետական խիստ կանոնակարգման ու հսկողության: Նոր ժողովուրդներն առաջին պլան են մղում քաղաքացիական ազատությունը: Այն դրսնորվում է պետական իշխանությունից անհատի մասնավոր կյանքի որոշակի անկախությամբ ն ներառում է մի շարք իրավունքներ. անձի անձեռնմխելիություն, միայն օրենքներին ենթարկվելու իրավունք, խոսքի, խղճի ազատություն, զբաղմունքն ընտրելու ազատություն, մասնավոր սեփականության ազատություն («տնօրինել սեփականությանը, նույնիսկ չարաշահելով այն») ն պե3

տության չմիջամտությունը տնտեսության ոլորտում, տեղաշարժվելու ն բնակության վայրի ազատություն, ժողովների ն այլ անհատների հետ միությունների ստեղծման ազատություն, «կառավարման իրականացման վրա ազդելու իրավունք»: Այդ իրավունքների աղբյուրը հենց մարդու մեջ է: Եթե հանրային իշխանությունը հակասության մեջ է մտնում այդ իրավունքներից ցանկացածի հետ, ապա նրա ցանկացած օրենք կորցնում է իր բարոյական հեղինակությունը ն իրավաբանական ուժը: Կոնստանի համար որնէ նշանակություն չունի ո՛չ իշխանության պատկանելիությունը (ժողովրդին թե միապետին), ո՛չ դրա գործողությունների նպատակահարմարությունը, ո՛չ դրդապատճառները, ո՛չ խախտված իրավունքների քանակը, ո՛չ մարդկանց քանակը, որոնց շահերը շոշափվում են (ամբողջ ազգը թե մեկ մարդ): Նա համոզված է, որ կան գործողություններ, որոնք չեն կարող արդարացվել որնէ նկատառումով: Իր դարաշրջանը Կոնստանը բնութագրում է իբրն հանուն քաղաքացիական իրավունքների ու ազատության պայքարի, «բավական տնականորեն» ազատությունը կաշկանդող ավատատիրության ն բացարձակ միապետության տապալման դարաշրջան: Նա նշում է, որ ժամանակակից մարդկանցից յուրաքանչյուրը ցանկանում է «օգտվել իր իրավունքներից, զարգացնել ունակությունները սեփական հայեցողությամբ` չխոչընդոտելով նույնը մյուսներին. մենք ցանկանում ենք ինքներս հետնել մեր երեխաների ընդունակությունների զարգացմանը», ն չթողնել պետության հայեցողությանը: Քաղաքացիական ու քաղաքական ազատության տարբերակումը արտացոլում էր բուրժուական անհատապաշտության, քաղաքացիական հասարակության ու պետության` որպես ինքնուրույն կազմավորումների լինելիության ընթացքը: Քաղաքացիական ազատությունը խախտող ցանկացած իշխանություն վերածվում է բռնապետության: Հետնաբար, քաղաքական իշխանությունը չպետք է լինի բացարձակ: Պետության գործունեության սահմանը անհատի իրավունքներն են: Սակայն ժողովրդի գերակայության հռչակումը դեռնս չի մեծացնում անհատի ազատությունը ն առավել նս չի երաշխավորում այն: Իշխանության չարաշահման դեմ երաշխիքներն են. 1) խորհրդարանում կենտրոնացված հասարակական կարծիքի ուժը, 2) իշխանությունների տարանջատումը ն հավասարակշռությունը: Կոնստանը տարբերակում է իշխանության հետնյալ ձները. ա) թագավորական իշխանություն, բ) գործադիր իշխանություն, գ) պերե4

րի (բարձր ազնվականություն) ժառանգական պալատի իշխանություն կամ «մշտական ներկայացուցչական իշխանություն», դ) ընտրական ստորին պալատի իշխանություն («հասարակական կարծիքը ներկայացնող իշխանություն»), ե) դատական իշխանություն: Իբրն հատուկ իշխանություն նա առանձնացնում է մունիցիպալ (տեղական ինքնավարության) իշխանությունը: Ըստ Կոնստանի, թագավորական իշխանությունը կոչված է համաձայնեցնել մյուս իշխանությունների գործունեությունը: Միապետի լիազորությունները կապված են կոնտրասիգնատուրայի օրենքով. թագավորի ցանկացած հրահանգ պետք է վավերացվի համապատասխան նախարարի ստորագրությամբ, որն էլ ստանձնում է ամբողջ պատասխանատվությունը: Գործադիր իշխանությունը պատկանում է նախարարներին, որոնց գործունեությունը հիմնված է խորհրդարանական պատասխանատվության սկզբունքի վրա: Կոնստանը վերին պալատը դիտում է իբրն մի ուժ, որը զսպում է «ընտրովի ժողովի ժողովրդավարական շարժը» ն հանդես գալիս որպես թափարգել թագավորի ու ստորին պալատի միջն: Նրա կարծիքով, առանց պերերի «միապետը մնում է մենակ ու պահպանում իր դիրքը միայն ուժով: Քաղաքացիների լիակատար հավասարության պարագայում միապետությունը վերածվում է բռնապետության»: Պերերի պալատը օժտված է ստորին պալատի որոշումների դադարեցման վետոյի իրավունքով ն կատարում է դատարանի գործառույթ կառավարության անդամների նկատմամբ: Ստորին պալատը պետք է օժտված լինի ոչ միայն օրենսդրական նախաձեռնությամբ, միապետի ն նախարարների հետ հավասար, այլն փաստացի իրականացնի օրենսդրական գործընթացը: Կոնստանն առաջարկում է ստորին պալատը ձնավորել ուղղակի, բայց ոչ համընդհանուր ընտրություններով: Նա մերժում է համընդհանուր ընտրական իրավունքի սկզբունքը ն պաշտպանում գույքային բարձր ցենզը: Սկզբում նա ձայնի իրավունքը հատկացնում էր խոշոր հողատերերին, իսկ հետագայում նան արդյունաբերողներին, իսկ մահից առաջ, բոլոր տղամարդկանց: Դատական համակարգի անկախությունն ապահովվում է թագավորի նշանակած դատավորների անփոփոխելիության սկզբունքի հիման վրա: Պետական գործերով լրջորեն զբաղվելու համար անհրաժեշտ են համապատասխան իմացություն ն ազատ ժամանակ, ինչը տրվում է հարստությամբ: Ուստի, քաղաքական ազատությունը պետք է տրվի

միայն սեփականատերերին, քանզի միայն սեփականությունն է մարդուն դարձնում ունակ օգտվելու քաղաքական իրավունքներից: այդպիսով, նա մասնավոր սեփականությունը, հարստությունը հռչակում է որպես քաղաքական ազատության չափանիշ: ավելին, նա համոզված է, որ նոր ժողովուրդների համար «մասնավոր քաղաքացիները ուժեղ են քաղաքական իշխանություններից, հարստությունն ամենագո ուժ է, առավել հարաբերակցվող» բոլորի շահերին ն դրանով իսկ առավել իրական: «Իշխանություններն սպառնում են, հարստությունը վարձահատուցում է»: Մունիցիպալ իշխանությունը նույնպես պետք է լինի անկախ: Կոնստանի կարծիքով, տեղական կառավարման հաստատումը խոչընդոտում է խիստ բռնապետական կարգերի հաստատմանը, նպաստում քաղաքացիների նախաձեռնողականության զարգացմանը ն ազատության ամրապնդմանը: Այդպիսով, Կոնստանը տարբերակում է ոչ այնքան իշխանության ճյուղերը, որքան դրա կրողներին: Հավանաբար դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ իշխանության տարանջատման նրա մոդելը չստացավ այնպիսի լայն տարածում, ինչպես Շ. Մոնտեսքիոյի մոդելը: Սեն-Սիմոնի ուտոպիական սոցիալիզմը 1789 թ. ֆրանսիական հեղափոխությունը չազատագրեց մարդկանց շահագործումից, չվերացրեց բնակչության մեծամասնության իրավազրկությունը: Հեղափոխությունից հետո տարածվում են ուտոպիական սոցիալիզմի գաղափարներ, առաջադրվում են հասարակության վերափոխման նոր նախագծեր՝ իրական սոցիալական հավասարության, արդարության ն ազատության հաստատման նպատակով: ՃԼՃ դարի ուտոպիական սոցիալիզմի դասականներն են ՍենՍիմոնը, Շառլ Ֆուրիեն ն Ռոբերտ Օուենը: Նրանք համոզված էին, որ արդար հասարակություն կարելի է ստեղծել առանց սոցիալական հեղափոխությունների, խաղաղ վերափոխումների ն լուսավորության տարածման ճանապարհով: Միաժամանակ նրանց հայացքներում առկա են էական տարբերություններ: Այսպես, Շ. Ֆուրիեն ն Ռ. Օուենը համարում էին, որ նոր հասարակության կազմավորումը պետք է սկսվի «ներքնից» ն հիմնված լինի ինքնակառավարվող արտադրա6

կան միավորների վրա («ֆալանգա», «համայնք»), որոնց աստիճանաբար կհետնի ամբողջ հասարակությունը: Մինչդեռ Սեն-Սիմոնը առաջադրում է հասարակության կենտրոնացված վերակազմավորման սկզբունքը «վերնից»: Բացի այդ, Օուենը սկզբունքորեն մերժում է մասնավոր սեփականությունը, իսկ Սեն- Սիմոնը ն Ֆուրիեն լիովին չէին մերժում այն: Կլոդ Անրի Սեն-Սիմոնը (1760-1825) ֆրանսիական քաղաքա-

կան գործիչ է, սոցիոլոգ, ուտոպիստ-սոցիալիստ: Նրա հայացքները շարադրված են «Ժննյան տեղաբնիկի նամակները ժամանակակիցներին» (1802), «Նամակներ ամերիկացուն» (1817), «Հայացք սեփականությանն ու օրենսդրությանը» (1818), «Հասարակական կազմակերպման տեսության մասին» (1819), «Արդյունաբերողների կատեխիզիսը» (1823-1824), «Գրական, փիլիսոփայական ն արդյունաբերական խորհրդածություններ» (1825) ն այլ աշխատություններում: Պատմական առաջընթացի հասկացությունը: Մարդկանց հայացքները, լուսավորությունը, գիտությունը ն բարոյականությունը վճռական դեր են խաղում տնտեսական ն քաղաքական փոփոխությունների գործում: Ըստ նրա, հասարակության քաղաքական ն տնտեսական ոլորտներում հեղաշրջումները փիլիսոփայական հայացքներում հեղաշրջման հետնանք են: Որպես արդյունաբերական քաղաքակրթության գաղափարախոս, Սեն-Սիմոնը հատուկ նշանակություն է տալիս քաղաքականությանը` իբրն արդյունաբերական հասարակության հաջող գործառնության գործոնի: Նրա կարծիքով, քաղաքականությունը պայմանավորվում է պատմությամբ, որը ներառում է զարգացման երեք փուլ` կրոնական (աստվածաբանական), մետաֆիզիկական ն գիտական (դրական): Մարդկային հասարակությունը զարգանում է վերընթաց գծով` դեպի իր «ոսկեդարը»: Աստվածաբանական փուլը ներառում է անտիկ ն ավատատիրության դարաշրջանները: Մետաֆիզիկականը, աստվածաբանական ն ավատատիրական համակարգերի տապալման ն բուրժուական աշխարհակարգի հաստատման շրջանն է: Դրական փուլը, գիտության վրա հիմնված ապագա հասարակարգն է, որը «հասարակության մեծամասնությունը կազմող մարդկանց կյանքը» կդարձնի «առավել երջանիկ` նրանց հատկացնելով առավելագույն միջոցներ ու հնարավորություններ իրենց կարնորագույն պահանջմունքների բավարարման համար», թե առաջին փուլում հասարակության մեջ

իշխանությունը պատկանում է հոգնորականներին ն ավատատերներին, երկրորդում` իրավաբաններին ն մետաֆիզիկներին, ապա երրորդում այն պետք է անցնի գիտնականներին ն արդյունաբերողներին: Սեն-Սիմոնի հայեցակարգը հիմնավորում էր նոր հասարակարգի հաստատման անհրաժեշտությունը որպես նախորդ պատմության օրինաչափ արդյունք: Սակայն, հանդարտ զարգացման դարաշրջանները զուգակցվում են ճգնաժամային փուլերի հետ: Այսպես ՃVԼԼԼ դարի ֆրանսիական հեղափոխությունը նա դիտում է իբրն պայքար ազնվականության, բուրժուազիայի ն չուննոր դասերի միջն, որն առաջացել էր սեփականության իշխող ձնի փոփոխությամբ: Միաժամանակ, նա նշում է, որ ֆրանսիական հեղափոխությունը վերջնականապես չոչնչացրեց «ավատատիրական ն աստվածաբանական իշխանությունները»: Ապագայի, այսինքն, արդյունաբերական հասարակությունը հիմնված է լինելու գիտականորեն ն պլանային առումով կազմակերպված խոշոր արդյունաբերության վրա: Միայն արդյունաբերական համակարգն է ի վիճակի գտնել մարդկային տաղանդի ն գիտությունների կիրառումը: Քաղաքականության ոլորտում Սեն-Սիմոնը նախընտրում է էվոլյուցիոն բարեփոխությունները: Նա համոզված է, որ բռնի միջոցները կիրառելի են լոկ կործանման համար: Իսկ ստեղծարար, ստեղծագործական նպատակները, այսինքն` «ամուր հաստատությունների» ստեղծման խնդիրը պահանջում է «խաղաղ միջոցների» կիրառում: Նա խաղաղ միջոցների թվին է դասում «քննարկման, ապացուցման ն համոզման միջոցները. միայն դրանց հենվելով` նրանք (արդյունաբերողները) կվերցնեն պետության ղեկավարությունը ազնվականների, զինվորականների, լեգիստների (օրենսգետների), ռանտյեների (ռենտայով ապրող մարդկանց) ն պետական վարչակազմի ձեռքից` փոխանցելու իրենց շրջապատի առավել նշանավոր մարդկանց»: Սա է «հասարակական հանգստության» կայունության երաշխիքը: Ընդ որում, ժողովուրդը չպետք է միջամտի հասարակության վերակազմության գործընթացին. «խնդիրը կլուծվի նրա շահերից ելնելով, բայց ինքը չի մասնակցի»: Դրական փուլում կպահպանվեն պետաիրավական ավանդական ձները. միապետի ինստիտուտը, կառավարությունը ն ներկայացուցչական հիմնարկները (երկպալատ խորհրդարանական համա8

կարգը): Թագավորի ն խորհրդարանական պալատների միջն ստեղծվում են երկու նոր միջանկյալ կառույցներ. 1) Գիտնականների խորհուրդ, որը մշակում է սոցիալական անհրաժեշտ վերափոխումների պլանները, 2) Արդյունաբերողների խորհուրդ, որն ընդգրկում է արդյունաբերության, առնտրական ն բանկային կապիտալի նշանավոր ներկայացուցիչներին: Երկրորդ խորհրդի կարնորագույն խնդիրներն են. գիտնականների խորհրդի ներկայացրած սոցիալական վերափոխումների նախագծերի քննարկումը, բյուջեի նախագծի կազմումը ն դրա կատարման հսկողությունը: Դրանից հետո բյուջեի նախագիծը քննարկում են նախարարների խորհուրդը ն երկու պալատները: Անցումն արդար «արդյունաբերական» համակարգի, «կառավարական» համակարգից` «վարչականի», որը ղեկավարում է հասարակական արտադրությունը, պետք է կատարվի թագավորական իշխանության հրահանգով, որպես ամենապարզ, արմատական ն անարյուն եղանակ: Լիիշխանությունն իրականում կկենտրոնացվի նորաստեղծ խորհրդարանում` արդյունաբերողների խորհրդում: Արդյունաբերական հասարակարգը կպահպանի մասնավոր սեփականատիրական հարաբերությունները, սակայն այն կգերազանցի գոյություն ունեցող բուրժուական կարգը` երկիրը վերածելով միասնական, կենտրոնացված կառավարվող արդյունաբերական ընկերակցության: Նոր հասարակությունում ամեն ինչ պետք է ենթարկվի արդյունաբերության շահերին ն գիտական առաջընթացին: Ուստի «քաղաքականությունը» նս, որպես հասարակության մասին գիտություն, պետք է «վերածվի արտադրության մասին գիտության»: Քաղաքական ն սոցիալական կյանքի պլանի հասկացությունը Սեն-Սիմոնը համարում է իր կարնոր սոցիոլոգիական նվաճումներից մեկը: Անհատների, սոցիալական խմբերի ջանքերի պլանաչափ համաձայնեցումը, կենտրոնացումը ն կարգապահությունը հնարավորություն կստեղծեն առավելագույն արդյունավետությամբ օգտագործելու համապարտադիր աշխատանքը ամբողջ ազգի բարօրության համար: այս ամենը ավելորդ կդարձնի ազատության ապահովումը, անձնական իշխանությունների երաշխավորումը, արդար հասարակարգի պահպանումը ն այլն, իբրն հասարակական կազմակերպության նպատակների: Ուստի, կվերանա քաղաքական ինստիտւտների անհրաժեշտությունը: «Ես մտածում եմ, - գրում է Սեն-Սիմոնը, - որ հասարակության բոլոր դասակարգերի համար լավ կլինի այսպիսի

կառույց. հոգնոր իշխանությունը` գիտնականներին, աշխարհիկը` սեփականատերերին, իսկ մարդկության մեծ առաջնորդների պարտականությունների կատարման համար մարդկանց ընտրելու իշխանությունը` ամբողջ ժողովրդին: Կառավարողների աշխատավարձը, հարգանքն է»: Հասարակության սոցիալական կառուցվածքը: Սեն-Սիմոնն առաջարկում է հասարակության սոցիալական բաժանման երկու տարբերակ: Վաղ շրջանի տարբերակում նա առանձնացնում է երեք դասակարգ, 1) գիտնականների, 2) սեփականատերերի, բացառությամբ այն անձանց, որոնք մտնում են առաջին դասը, 3) ընչազուրկների: Ավելի ուշ նա հասարակությունը բաժանում է 1) պորտաբույծների ն 2) արդյունաբերողների: Առաջին դասն ընդգրկում է փոքրամասնություն կազմող ազնվականներին, ռանտիեներին, պետական պաշտոնյաներին ն իրավաբաններին: Եկրորդը, մեծամասնություն կազմող աշխատավորներին, գործարանատերերին, առնտրականներին, բանվորներին: Արդյունաբերական համակարգն առավելագույն չափով կսահմանափակի քաղաքական իշխանությունը ն քաղաքականությունը կհանգեցնի վարչարարության, իրերի ն արտադրական գործընթացների կառավարմանը: Այն կապահովի «մարդկանց ընդհանուր ն անհատական ազատության առավելագույն չափը», որովհետն «ազատության հիմքը արդյունաբերությունն Է: Արդյունաբերության հզորության աճը, ազատության լիակատար իրագործումն է»: Դրանից բխում Է, որ արդյունաբերության ազատությունը, տեխնիկական ն արդյունաբերական առաջընթացի շահերը բարձր են առանձին մարդու ազատությունից: Սեն-Սիմոնն արդյունաբերական առաջընթացը նույնացնում է սոցիալական ն բարոյական առաջընթացը, արդյունաբերական ազատությունը ն սոցիալական ազատությունը: Կառավարողների ն կառավարվողների հավերժական խնդիրը կվերանա հասարակությունում, ուր կիշխեն մարդկանց ոչ թե սուբյեկտիվ կարծիքներն ու համակրանքը, այլ գիտական սկզբունքները: Սեն-Սիմոնի համաձայն, «կառավարություններն այլնս չեն ղեկավարի մարդկանց, նրանց պարտականությունը կսահմանափակվի լոկ այն ամենի վերացմամբ, ինչը խանգարում է օգտակար աշխատանքին: Նրանք իրենց տրամադրության տակ կունենան քիչ իշխա-

նություն ն քիչ դրամ, քանի որ սակավ իշխանությունը ն ոչ շատ դրամը բավարար են հասնելու նպատակին»: Ընդ որում, ոչ թե ծագումն է որոշում մարդկանց կառավարելու իրավունքը, այլ «դրական ունակությունների գերազանցությունը»: Անկախ ծագումից յուրաքանչյուրը կարող է դառնալ կառավարիչ: Բայց իրականում նրանք հավասար չեն, որովհետն միայն քչերն են օժտված կառավարման տաղանդով: Ուստի անխոհեմ է, որ կառավարման անընդունակ մեծամասնությունը հսկի կառավարման ընդունակ փոքրամասնության գործունեությունը: Այսպիսով, արտադրության ղեկավարների ն կազմակերպիչների գործառույթների, ինտելեկտուալ վերնախավի դերի բացարձակացումը զուգակցվում է ժողովրդավարության, ինքնակառավարման հիմնահարցերի անտեսման հետ: Բացի այդ, նա մտադիր էր ժողովրդին շահագործումից, աղքատությունից ազատել առանց նրա, առանց դրա համար անհրաժեշտ իրավաբանական-քաղաքական միջոցների ն ընթացակարգերի: Սեն-Սիմոնի ուսմունքն էական ազդեցություն է ունեցել սոցիալիստական մտքի հետագա զարգացման, մասնավորապես, Կ.Մարքսի ն Ֆ. Էնգելսի «գիտական սոցիալիզմի» տեսության ձնավորման վրա, նպաստել է սոցիոլոգիայի որպես ինքնուրույն գիտության կայացմանը: Շ. Ֆուրիեի ուտոպիական սոցիալիզմը

Շառլ Ֆուրիեն (1772-1837) ֆրանսիացի ուտոպիստ-սոցիալիստ է: Քաղաքականությունը ն քաղաքական գործունեությունը համարել է անօգուտ գործ: Ըստ Ֆուրիեի, պատմության վերընթաց շարժումը ինքնին հանգեցնում է սոցիալական նոր կարգի: Քաղաքակրթությունը բովանդակում է մարդկանց ներդաշնակ ու երջանիկ գոյության հնարավորությունները: Սակայն, ՃԼՃ դարի սկզբին քաղաքակրթությունը ետընթաց ապրեց: Նախկին նվաճումները սկսեցին վնասել մարդկանց: ավատատերերի տապալված բռնատիրությունը տեղի տվեց խոշոր սեփականատեր-կապիտալիստների միությունների բռնատիրությանը: Քաղաքակրթության օրոք աղքատությունը ծնվում է հենց լիությունից: առկա պետությունը մշտապես հարուստների կողմն է: Աղքատները զուրկ են քաղաքական ն սոցիալական ազատությունից:

Ֆուրիեի համաձայն, հռչակագրերում ն օրենքներում ամրագրված իրավունքներն ու ազատությունները մարդկանց ճնշող մեծամասնության համար մնում են դատարկախոսություն: Հասարակությունն առաջին հերթին պետք է իրապես ապահովի «աշխատանքի իրավունքը, որն իսկապես անիրականանալի է քաղաքակրթության օրոք, բայց առանց որի ոչինչ չարժեն մյուս բոլոր իրավունքները»: Նա համոզված է, որ ո՛չ ժողովրդական ինքնիշխանությունը, ո՛չ համընդհանուր ընտրական իրավունքը, ո՛չ հանրապետական հաստատություններն ի վիճակի չեն փոխել ժողովրդի դրությունը: Հարցի լուծման միակ ուղին այն է, որ հասարակության հիմքը կազմեն արտադրասպառողական ընկերությունները, միավորումները, որոնցում կանդամակցեն սոցիալական տարբեր խմբերի ներկայացուցիչները: Այս «նոր տնտեսական ն սոցիալ աշխարհի» սկզբնական բջիջը կկազմի կոլեկտիվ-փաղանգը, որը կընդգրկի շուրջ 1600 մարդ: Միակերպ կազմակերպված, անկախ ու ինքնաբավ փաղանգների ցանցը կծածկի բոլոր երկրները, ողջ աշխարհը: Նոր հասարակարգը չի նախատեսում արտադրության բոլոր միջոցների հանրայնացում: Փաղանգները «ժառանգում» են մասնավոր սեփականությունը, պահպանում ունեցվածքային որոշակի անհավասարություն: Սակայն աշխատանքի, սպասարկման ն դաստիարակության ձները թույլ են տալիս ներդաշնակել կոլեկտիվի ն անհատի շահերը: Յուրաքանչյուրի անձնական ազատությունը փաղանգի գոյության հիմնական պայմանն Է: այն «թույլ չի տալիս հարկադրական որնէ կանոնակարգ»: ազատությունը համարվում է ավելի մեծ արժեք, քան հավասարությունը: Նա չի ընդունում այնպիսի հավասարություն, որը չի հենվում ազատության վրա: Համապարտադիր նորմերը պետք է հաստատվեն ամբողջ կոլեկտիվի համաձայնությամբ, ուստի պահպանվում են բոլորի կողմից կամավոր: Փաղանգները կապված չեն միասնական համակարգում, բայց կոորդինացնում են իրենց գործունեությունը: Չնայած կենտրոնական իշխանությունը պահպանվում է, սակայն իրավունք չունի միջամտել փաղանգների ներքին կյանքին:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Ի՞նչ է քաղաքական համակարգը Քաղաքական կուսակցությունների ն կազմակերպությունների, ինչպես նան առանձին քաղաքացիների գործնական ակտիվությունը ծավալվում է որոշակի հասարակական-քաղաքական համակարգերի շրջանակներում, միննույն ժամանակ այդ ակտիվությունը համակարգի բաղկացուցիչ տարրն է (ինստիտուտը): Հասկացության ճշգրիտ անվանումն է` հասարակության քաղաքական համակարգ, որը սահմանվում է որպես պետական, հասարակական, հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների, իրավական ն քաղաքական նորմերի, իշխանության կազմակերպման ն իրականացման սկզբունքների, քաղաքական դերերի, քաղաքական փոխգործունեության ն գործառույթների ամբողջություն: Քաղաքական համակարգի տեսությունը մշակել են ՃՃ դ. կեսին ամերիկյան քաղաքագետներ` Դ. Իստոնը, Գ. Ալմոնդը: Դ. Իստոնը քաղաքական համակարգը դիտում է որպես շրջապատող աշխարհի ազդակներին արագ արձագանքող ինքնազարգացող, ինքնակարգավորվող մարմին: Գ. Ալմոնդը վերլուծելով քաղաքական համակարգի «ելքի» ն «մուտքի» գործառույթները՝ ընդգծում է դրա բազմագործառնական բնույթը: «Մուտքի» գործառույթը նա ներկայացնում է որպես քաղաքական սոցիալականացում, զանգվածների հավաքագրում, համախմբում, նրանց շահերի արտաբերում ն շահերի ագրեգացիա (ընդհանրացում, դասակարգում), իսկ «ելքի» գործառույթը որպես կանոնների հաստատում (օրենսդրական գործունեություն), կանոնների կիրառում (կառավարչական գործունեություն) ն վերահսկողական գործունեություն (դատական գործունեություն): Քաղաքական համակարգի շրջանակներում սերտորեն համագործակցում են չորս խոշոր ենթահամակարգեր. ինստիտուցիոնալ, կարգավորման, հաղորդակցման, քաղաքական-գաղափարախոսական (տես պատկեր 1): Ինստիտուցիոնալ ենթահամակարգը քաղաքական համակարգի հիմքն է: Այն ընդգրկում է քաղաքական ինստիտուտները, քաղաքական կառավարման ձները (հանրապետություն, միապետություն), օրենսդիր, գործադիր ն դատական մարմինները, քաղաքական վարչակարգը (ժողովրդավարական, ոչ-ժողովրդավարական), քաղաքական կուսակցություններն ու շարժումները, հասարակական կազմակերպությունները, ընտրական համակարգը ն այլն:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ, ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻ,

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿԱèՈՒՑՎԱÌՔԱՅԻՆ ԳՈՐÌԱèՆԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

ԻՆՍՏԻՏՈՒ _ ՆՈՐՄԱՏԻՑԻՈՆԱԼ ՎԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՂՈՐԴԱԿՑԳԱՂԱՓԱՐԱ- ՄԱՆ ԵՆԹԱԽՈՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Ա Ր Տ Ա Ք Ի Ն Մ Ի Ջ Ա Վ Ա Յ Ր

Քաղաքական որոշումներ ն գործողություններ

ԵԼՔ

ՆԱ ԵՐ

ՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆՏ

ՔԱ

ԻՀԱՄԱԿԱՐԳՔ

ՆԻ Ն

Հ Ե Տ Ա Դ Ա Ր Ձ Կ Ա Պ

ՄՈՒՏՔ Պահանçներ,աçակցություն անտարբերություն

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲԱԶԻՍ

ՊԱՏԿԵՐ1

Կարգավորող ենթահամակարգը հենվելով սահմանադրությամբ ամրագրված քաղաքական, իրավական ն այլ օրենսդրական նորմերի, ինչպես նան ազգային սովորույթների ն ավանդույթների վրա՝ կարգավորում է քաղաքական ինստիտուտների ն ամբողջ համակարգի ձնավորման ն գործառնության գործընթացները: Հաղորդակցման ենթահամակարգը քաղաքական համակարգի գործառնության ժամանակ ծագած հարաբերությունների ամբողջությունն է: Այդ հարաբերությունների սուբյեկտներն են քաղաքական ինստիտուտներն ու կազմակերպությունները, քաղաքական լիդերները, քաղաքական էլիտայի ներկայացուցիչները ն, իհարկե, առանձին անհատները: Դրանք հարաբերություններ են հասարակության կառավարման, քաղաքական իշխանության գրավման, պահպանման ն օգտագործման վերաբերյալ: Քաղաքական-գաղափարախոսական ենթահամակարգն ընդգրկում է քաղաքական հայեցակարգերը, տեսությունները, հայացքները, որոնց հիման վրա ստեղծվում ն զարգանում են հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունները, իրավաքաղաքական նորմերը, կատարելագործվում քաղաքական հարաբերությունները ն ողջ քաղաքական համակարգը: Քաղաքական համակարգերը դասակարգելիս կարող ենք առաջնորդվել տարբեր հիմքերով: Մարքսիստական մոտեցման շրջանակներում քաղաքական համակարգերը դասակարգելիս բացարձակացվում է դասակարգային գործոնի դերը: Ըստ այս չափանիշի տարբերում են ստրկատիրական, ավատատիրական, կապիտալիստական ն սոցիալիստական (կոմունիստական) համակարգեր: Այս դասակարգումն օգտակար է մանկավարժական նպատակների համար: Սական երբ քաղաքագետը կամ քաղաքական գործիչը բախվում է կոնկրետ հասարակության հետ, ակնհայտ է դառնում, որ այս դասակարգումը թերի է: Յուրաքանչյուր պետություն ունի կապիտալիզմի իր մոդելը: Ֆրանսիական կապիտալիզմը տարբերվում է գերմանականից, առավել նս սկանդինավյանից: Ավելին, վերջին ժամանակներում նկատվում են դիվերսիֆիկացիոն գործընթացների խորացման միտումներ՝ կապված հոնկոնգյան, ճապոնական ն այլ մոդելնեիր ի հայտ գալու հետ, որոնցում ժամանակակից ինստիտուտները խաղաղ գոյակցում են ավանդականների հետ: Արդյունքում ձնավորվում են մարքսիստական դասակարգման տրամաբանությանը հակասող յուրօրինակ համակարգեր: Մ. Վեբերը տարբերում է ավանդական, խարիզմատիկ ն ռացիոնալ քաղաքական համակարգեր,

իսկ քաղաքական գործընթացի զարգացումը ներկայացնում է որպես անցում ավանդական, խարիզմատիկ համակարգերից դեպի ժամանակակիցը: Գ. Ալմոնդի դասակարգման հիմքում ընկած են տարբեր քաղաքական կուլտուրաները: Ըստ այս հիմքի նա տարբերում է անգլոամերիկյան համակարգը, որը բնութագրվում է համածին ն պլյուրալիստական կուլտուրայով ն մայրցամաքային եվրոպական քաղաքական համակարգը, որին բնորոշ է քաղաքական կուլտուրայի հատվածականությունը, հին ն նոր կուլտուրաների համագոյակցությունը: Մինչարդյունաբերական ն մասնակի արդյունաբերական քաղաքական համակարգերին բնորոշ է «խառնակազմ» քաղաքական կուլտուրա, որում համագոյակցում են ավանդական ինստիտուտները ն արնմտյան քաղաքական համակարգերի նորմերը, կողմնորոշումները ն ատրիբուտները: Ամբողջատիրական քաղաքական համակարգերին, Ալմոնդի կարծիքով, բնորոշ է հարկադրական քաղաքական ակտիվությունը: Իշխանությունը կենտրոնացվում է բյուրոկրատական ապարատում, որը, որպես կանոն, վերահսկում է միակ միաձույլ կուսակցությունը: Այսպիսի համակարգերում բացակայում են մասնավոր շահերի իրականացման ն կամավոր միությունների ստեղծման հնարավորությունները: Ուշագրավ է նան Դ. Ապտերի մոտեցումը, ըստ որի գոյություն ունեն դիկտատորական, օլիգարխիական, անուղղակի ներկայացուցչական, ուղղակի ներկայացուցչական համակարգեր: Քաղաքական համակարգերի դասակարգման ամենատարածված մոտեցմամբ կարնորվում է քաղաքական իշխանության իրականացման մեթոդների, միջոցների ն ձների, քաղաքական ազատությունների, անհատի իրավական կարգավիճակի ն այլ սկզբունքների համալիր վերլուծությունը: Ըստ այս չափանիշների տարբերում են ժողովրդավարական ն ավտորիտար քաղաքական համակարգերը: Գրականության մեջ հանդիպում են դասակարգման նան այլ հիմքեր. քաղաքական համակարգի ն շրջակա միջավայրի փոխգործունեության աստիճանը (փակ ն բաց), անհատական կամ խմբային լիդերության տիպը: Այս մոտեցման դեպքում տարբերում են ավանդական (կրոնական պաշտամունքի հիման վրա), ստատիկ, արդիականացված օլիգարխիական, ֆաշիստական, կոմունիստական, դաստիարակչական ն ժողովրդավարական քաղաքական համակարգերը:

Քաղաքական համակարգի վերլուծության ինչպի՞սի մոդելներ կան Քաղաքական համակարգի էությունը ըմբռնելու ն գործառնությունը պատկերացնելու համար քաղաքագետները մշակել են համակարգի տարբեր կողմերը լուսաբանող մոդելներ ն մեթոդաբանական նշանակություն ունեցող մի շարք դրույթներ: Ըստ Դ. Իստոնի դրանք են. 1. քաղաքական համակարգի շարժման ճիշտ ն բազմակողմանի ընկալման համար անհրաժեշտ է էմպիրիկ գիտելիքների որոշ ծավալ, վերացարկման ն ընդհանրացման որոշակի մակարդակ: Միայն փաստերը չեն կարող բացահայտել, առավել նս կանխատեսել իրադարձությունները: Ուստի անհրաժեշտ է փաստերի ն իրադարձությունների մեր ընկալումը կարգավորող, օբյեկտիվ ն պատճառային կապերը բացահայտող տեսություն. 2. քաղաքական համակարգը բազմաթիվ տարրերից բաղկացած ամբողջական բազմություն է: Այդ տարրերից յուրաքանչյուրն իր հերթին բաղկացած է ավելի պարզ երնույթներից ն գործընթացներից. 3. քաղաքական համակարգերի հետազոտման ժամանակ օգտագործվում է երկու հիմնական մոտեցում. անհատի վարքագիծը ն քաղաքական գործընթացի մասնակիցների գոծունեության սուբյեկտիվ շարժառիթներն ուսումնասիրող սոցիալ-հոգեբանական ն իրավիճակային հայեցակարգերը: Վերջին մոտեցումը հնարավորութուն է ընձեռում հետազոտել առանձին խմբերի, կառույցների ն համակարգերի ակտիվությունը շրջակա միջավայրի ազդեցության ներքո: Շրջակա միջավայրը ընդգրկում է ֆիզիկական (տեղագրությունը, բնակչության աշխարհագրական տեղաբաշխումը), բնական-օրգանական (ֆլորա ն ֆաունա), սոցիալական (ժողովրդի ավանդույթները, հայեցակարգերը ն այլն) համակարգերը. 4. քաղաքական կյանքը դիտվում է որպես համակարգի շարժունակ հավասարակշռություն, որում վերջինս անընդհատ խախտվում ն վերականգնվում է: Այս գործընթացին մասնակցում են ինչպես համակարգի հավասարակշռությունը խախտող ն ճգնաժամեր առաջացնող, այնպես էլ ճգնաժամերը չե-

զոքացնող ն հավասարակշռությունը վերականգնող միտումներ: Դ.Իստոնի քաղաքական համակարգի մոդելը (տես պատկեր 2) կարող ենք օգտագործել ցանկացած քաղաքական համակարգի ու նրա ենթահամակարգերի վերլուծության համար: Դրա համար անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում որոշել տվյալ համակարգը կազմող բազմության բովանդակությունն ու ձնը, նրանց սահմանները, այդ թվում նան «թափանցիկությունը». փոխգործունեությունը հարնան համակարգերի հետ, որոշել «մուտքին» տրվող տեղեկությունների ն ակնկալվող արդյունքների բնույթն ու ստացման ուղիները: Տեղեկությունների մուտքը պահանջների (կառուցողական կամ ապակառուցողական) ն աջակցության կամ բողոքի տեսքով սնում է քաղաքական համակարգը: Ընդ որում, պահանջները կարող են ծագել ինչպես շրջակա միջավայրում, այնպես էլ բուն քաղաքական համակարգում: Տեղեկությունների ելքը քաղաքական համակարգի գործառնության արդյունք է: Այն իրականացվում է որոշումների ն գործողությունների միջոցով, որոնք այս կամ այն չափով ազդում են շրջակա միջավայրի վրա: Եթե ընդունված որոշումներն ու գործողությունները համապատասխանում են հասարակական խմբերի ակնկալիքներին ն պահանջհերին, ապա դա մեծացնում է աջակցության հոսքը ն նպաստում քաղաքական համակարգը կայունացնող գործընթացների տարածմանը: Եթե դրանք գոնե մասնակիորեն չեն համընկնում ներկայացվող պահանջներին, ապա կարող են ծագել ավելի արմատական պահանջներ ն բազմապատկվել ապակայունացնող գործընթացների քանակը: Դիտարկվող մոդելը չի բացահայտում քաղաքական համակարգի ներքին կառուցվածքը ն նրա տարրերի գործառնության առանձնահատկությաունները, ինչպես նան ներքին հակասությունները:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Դ. ԻՍՏՈՆԻ | ՄՈԴԵԼԸ

ԵԼՔ Գ Ո Ր Ì Ո Ղ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Ն Ե Ր

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ Ն Ե Ր

Հ Ե Տ Ա Դ Ա Ր Ձ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Կ Ա Պ

ՄՇԻ ՐՋ ՋԱ ԱՎ ԿԱ ԱՅ Ր

Հ Ե Տ Ա Դ Ա Ր Ձ Կ Ա Պ

Ա Ջ Ա Կ Ց ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն

Պ Ա Հ Ա Ն Ջ Ն Ե Ր

ՄՇԻ ՐՋ ՋԱ ԱՎ ԿԱ ԱՅ Ր

ՄՈՒՏՔ ՊԱՏԿԵՐ2

Ըստ Դ.Իստոնի երկրորդ մոդելի (տես պատկեր 3) քաղաքական համակարգը ոչ միայն շրջակա միջավայրի պահանջներին հարմարվող վերնաշենքային երնույթ է: Այն ակտիվորեն փոխակերպում ն համակարգում է շրջակա միջավայրի մուտքին տրվող պահանջները: Դ.Իստոնի կարծիքով, քաղաքացիական հասարակության ն քաղաքական համակարգի միջն գոյություն ունի, այսպես կոչված, «միջնակա գոտի», որում հասարակական ակնկալիքներն ու պահանջները վերածվում են քաղաքական պահանջների: Դ.Իստոնը չի նշում թե ինչպես է դա կատարվում: Սակայն, կարելի է ենթադրել, որ քաղաքացիական հասարակությունում գոյություն ունի ակտիվիստների յուրահատուկ շերտ, որն ընդգրկում է ճնշման խմբերի ն արհեստակցական միությունների ղեկավարներին, ըստ բնակավայրի ձնավորվող ընկերակցությունների ներկայացուցիչների: Այդ շերտը կուտակում ն խտացնում է հասարակական խմբերի տարաբնույթ պահանջները: Առանց այդ շերտի հաղորդակցումը քաղաքացիական հասարակության ն քաղաքական համակարգի միջն անհնարին է: Բան այն է, որ քաղաքացիական հասարակությունը ն քաղաքական համակարգը խոսում են տարբեր «լեզուներով»: Առաջինը՝ հասարակական կյանքի բոլոր նրբերանգները արտացոլող առօրեական լեզուն է, իսկ երկրորդը՝ իշխանական փոխգործունեության ն քաղաքական որոշումների յուրահատուկ լեզուն: Հասարակական խմբերի ոչ բոլոր պահանջներն են «լսելի» իշխանություններին: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր կոնկրետ պահանջի հետամուտ լինի իշխանության վրա ճնշում գործադրելու ունակություն ունեցող որնէ կազմակերպված սուբյեկտ: Դ.Իստոնի մշակած քաղաքական համակարգն ունի մուտքի հինգ «խողովակ»: Առաջինը «զտման» խողովակն է: Դա նշանակում է, որ տվյալ հասարակական պահանջը քաղաքական համակարգում արձագանք չի գտնում ն «խոտանվում» է: Իսկ երկրորդ խողովակով մուտք գործող պահանջներն ընդհակառակը, առանց նախնական մշակման որոշումների կամ գործողությունների ձնով միանգամից տրվում են ելքին: Երրորդ խողովակն ընդգրկում է պահանջների դասակարգման ն համակցման մեխանիզմները: Չորրորդն ընդգրկում է հասարակության լայն խավերի ակնկալիքներն արտացոլող պահանջները:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Դ. ԻՍՏՈՆԻ || ՄՈԴԵԼԸ

SԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԵԼՔ

ՄԻՋՆԱԿԱԳՈՏԻ

Նախաåատվությունները

Շահերը

Գաղա2արախոսությունը

Պատ×առաբանությունը

Տ Ե Ղ Ե Կ Ա Տ Վ ՈՒ Թ Յ Ա Ն Մ ՈՒ Տ Ք

Հասարակական կարծիքը

Բնակãության ակնկալիքները

ՀԵՏԱԴԱՐՁԿԱՊ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ

ՊԱՏԿԵՐ3

Դրանք կարող են համազգային հիմնախնդիրների ն միջկուսակցական համաձայնությունների պատճառ դառնալ: Հինգերորդը միավորում է մի քանի խոշոր հասարակական խմբերի պահանջները, որոնց հիման վրա է ձնավորվում միջկուսակցական կոնսենսուսը: Գ.Ալմոնդը, ինչպես ն տեսաբանների մեծ մասը, քաղաքական համակարգը դիտարկում է որպես վարքագծերի ն փոխգործունեությունների բազմություն (տես պատկեր 4): Դրա հետ մեկտեղ այստեղ օգտագործվում են նոր սկզբունքներ ն հասկացություններ: Դրանք են. 1) բոլոր քաղաքական համակարգերն ունեն իրենց սեփական կառուցվածքը. 2) բոլոր քաղաքական համակարգերն իրականացնում են միննույն գործառույթները. 3) բոլոր քաղաքական համակարգերը բազմագործառնական են. 4) քաղաքական կուլտուրայի առումով բոլոր քաղաքական համակարգերը խառնակազմ են: Գ.Ալմոնդի մոդելը հնարավորություն է ընձեռում խուսափել ձնական ն այլ կազմակերպությունների նկարագրումից ն դիտարկել համակարգի գործառնությունը: Այս կապակցությամբ նա վերանայում ն հստակեցնում է մի շարք քաղաքագիտական հասկացություններ: Այսպես, Գ.Ալմոնդը «ինստիտուտ», «կազմակերպություն» ն «խումբ» հասկացությունները փոխարինում է «դեր» ն «կառուցվածք» հասկացություններով: Դերը քաղաքական համակարգում փոխգործող մեծությունն է, իսկ կառուցվածքը՝ փոխգործունեության շրջանակները; Քաղաքական կուլտուրան, նրա կարծիքով քաղաքական գործիչների քաղաքական ն իրավական բանիմացությունն է, վարքագծի: Քաղաքական համակարգն օգտագործվում է «պետություն» տերմինի փոխարեն ն ընդգրկում է իրավական ն քաղաքական կազմակերպությունները, իսկ գործառույթը՝ «իշխանություն» ն «հզորություն» տերմինների փոխարեն: Ներկայացված մոդելը ընդգրկում է հետնյալ գործառնական տարրերը: Տեղեկատվության մուտքը ձնավորվում է հասարակության

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ Գ.ԱԼՄՈՆԴԻ ՄՈԴԵԼԸ

հետադարձ կաå

Համակարգի ընդունակությունը կարգավորման, բացահայտման խորհիդանիշների առաçադրման, բաշխման, արձագանքման բմագավառներում

Տեղեկատվության ելքը որոշումների ն գործողությունների ձնով

Տեղեկատվության 2ոխակերåում

Շրçակա միçավայր

Կանոնների Կանոնների Կանոնների ձնավորումը կիրառումը ընդունումը

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՀԱՄԱԿԵՐՊՎՈՒՄ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐՄԱՐՎՈՒՄ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ

Շահերի բա ցահայտում ն վերլուծում

ՇՐՋԱԿԱ միçավայր

Շահերի ին -տեգրում ն ընդհանրացում

Հաղորդակցման ուղիներ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՄՈՒՏՔ

ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՏԿԵՐ4

սոցիալականացումից ն հավաքագրումից, ներկայացված ն չներկայացված շահերի վերլուծությունից, դրանց ընդհանրացումից ն ինտեգրումից, ինչպես նան տարբեր քաղաքական ուժերի կապերից ն փոխադաձ կապերից: Տեղեկատվության ելքի գործառույթը բաղկացած է կանոնների հաստատումից (օրենսդրական գործունեություն), կանոնների կիրառումից (կառավարության գործունեություն), կանոնների ձնականացումից: Այսպիսով, քաղաքական համակարգի հիմնական գործառույթներն են իրադրության ուսումնասիրությունը, դրա առանձնահատկությունների բացահայտումը, ինչպես նան բացահայտված հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված քաղաքական որոշումների ընդունումը: Այս մոդելում կարնորվում են համակարգում առկա բազմաբնույթ շահերի բախման, դրանց համաձայնեցման խնդիրները: Իստոնի մյուս մոդելը (Միտչելի հետ համատեղ մշակված) (տես պատկեր 5) հաշվի է առնում քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացի վրա ազդող ինտեգրված տարրերի բազմությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ճշտել քաղաքական կյանքի շարժումը: Այս մոդելում քաղաքական համակարգը դիտվում է որպես բնակչության տարբեր խմբերի վարքագծից վերացարկված փոխգործունեությունների բազմություն, որի միջոցով որոշ արժեքներ հրամայաբար մատուցվում են հասարակությանը: Քաղաքական համակարգը բաց է ն ենթարկվում է շրջակա միջավայրի ազդեցությանը: Այստեղ հնարավոր են մի քանի տարբերակ. 1. այդ ազդեցությունը թույլ է, արդյունքում քաղաքական համակարգը չունի բավարար քանակի տեղեկատվություն ն չի կարող հասարակությունը կայունացնող որոշումներ ընդունել. 2. այդ ազդեցությունն ուժեղ է, բայց միակողմանի: Այս դեպքում քաղաքական համակարգը ընդունում է միայն որոշակի խմբերի շահերն արտացոլող ն պաշտպանող որոշումներ, ինչը կարող է անկայունացնել իրավիճակը. 3. ազդեցությունն այնքան ուժեղ է, որ տեղի է ունենում տեղեկատվության գերհագեցվածություն, որը կարող է հանգեցնել սխալ որոշումների ընդունման: Այս մոդելը թույլ է տալիս ավելի մանրակրկիթ հետազոտել հասարակական համակարգը, բացահայտել հասարակության տարբեր խավերի (տարրերի) ազդեցությունը քաղաքական համակարգի վրա: Նշված մոդելն արնմուտքում օգտագործվում է

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԻՍՏՈՆԻ ԵՎ ՄԻՏâԵԼԻ ՄՈԴԵԼԸ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԵԼՔ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ

ՀԵՏԱԴԱՐՁԿԱՊ

Տ Ե Ղ Ե Կ Ա Տ Վ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ԵՎ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Հասարակության նյութական ն հոգնոր ռեսուրսներ, շահույթ, եկամուտներ, ծառայություններ, հասարակական հարստություն

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՄՈՒՏՔ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՀՈՍՔԸ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐ

ՆԵՐՔԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ՆԵՐՔԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

- ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ՇՐՋԱԿԱՄԻՋԱՎԱՅՐ

ՊԱՏԿԵՐ5

տարբեր սոցիալական, տնտեսական ն այլ համակարգերի հետազոտման ժամանակ: Սակայն այն զերծ չէ թերություններից, օրինակ, անտեսված են քաղաքական հմակարգի կայունության ն փոփոխության հիմնահարցերը, չի բացահայտվում տարբեր տնտեսական ն սոցիալական գործոնների տեսակարար կշիռը, ինչպես նան ավանդույթների, քաղաքական կուսակցությունների ն հասարակական կազմակերպությունների նշանակությունը: Քաղաքական համակարգի մի այլ մոդելում, որը մշակել է Սպիրոն (տես պատկեր 6), փորձ է արվում հաշվի առնել դինամիկ կայունության պայմանները: Ներկայացված մոդելը ելնում է մի շարք նախադրյալներից: Քաղաքական գործընթացները կապված են սահմանադրական, տնտեսական, իշխանական, մշակութային բնույթ ունեցող գործոնների հետ: Քաղաքական գործընթացի հաջողությունը կամ անհահաջողությունը պայմանավորված է քաղաքական համակարգի ճկունությամբ, կայունությամբ ն արդյունավետությամբ: Այս գործոնները դիտարկվում են նան որպես դինամիկ կայունության ձգտող համակարգի նպատակներ: Այս մոդելը հնարավորություն է ընձեռում մի քանի կարնոր չափանիշներով համեմատել երկու ն ավելի համակարգեր, համեմատական ն համակարգաին վերլուծության միջոցով բացահայտել նրանց միջն առկա տարբերությունները: Սպիրոյի մոդելը կարելի է կիրառել ամենատարբեր քաղաքական համակարգերի՝ մեծ ն փոքր, պարզ ն բարդ, ձնավորված ն ձնավորվող, ուսումնասիրության համար: Սակայն, Սպիրոյի մոդելը հաշվի չի առնում այնպիսի կարնոր գործոններ, ինչպիսիք են հասարակական ն սոցիալական խմբերը, քաղաքական կուսակցությունները ն քաղաքական ինստիտուտները եւ դրանց ազդեցությունը: Ոչ բավարար չափով է հիմնավորվում քաղաքականության մշակման հիմնական փուլերի հերթականությունը (բաշխումը). որոշումների ձնավորումը կապվում է միայն սահմանադրության ն կուլտուրայի, իսկ իրականացումը՝ կուլտուրայի ն իշխանության հետ: Հստակեցման կարիք են զգում արդյունավետության, կայունության եւ այլ չափանիշներ:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԴԻՆԱՄԻԿ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

(Գ.ՍՊԻՐՈ)

Կայունություն Ընթացակարգ Öկունություն

Այլընտրանքային առաçարկների քննարկում ն դիտարկում Տնտեսական հիմնախնդիրներ Ի շ խ ա ն ու թ յ ու ն

Ձ ն ա կ ա ն ա ց ու մ

Մշակութային հիմնախնդիրներ

Իշխանության հիմնախնդիրներ

Իրականացում

Արդյունավետություն Բովանդակություն ¾ýեկտիվություն

ՊԱՏԿԵՐ6

Փո2ոխական åայմաններ

Հաստատուն åայմաններ

Սահմանադրական հիմնախնդիրներ

Ի՞նչ է քաղաքական պլյուրալիզմը Անձի իրավունքներն ու ազատությունները բազմազան են ն ընդգրկում են կյանքի բազմապիսի ոլորտներ: Անձն ունի մտքի, խղճի, խոսքի ազատության իրավունք, կարծիք ունենալու, այն արտահայտելու ն պնդելու իրավունք: Այս ազատություններն ու իրավունքները ենթադրում են նան քաղաքական կյանքում կարծիքների, դիրքորոշումների բազմազանության գոյության իրավունք, ինչպես նան դրանց հավասարությունը: Մեր կյանքն ընդհանրապես ն քաղաքական կյանքը հատկապես հետաքրքիր է իր բազմազանությամբ ն տարատեսակությամբ: Քաղաքական ոլորտում կարծիքների, մոտեցումների ն գործունեության սկզբունքների բազմազանությունն ընդունելով, թույլ տալով նրանց հավասար գոյությունը, անձին հնարավորություն է տրվում քաղաքական կյանքին մասնակցելիս ընտրել իր դիրքորոշումներին, համոզմունքներին համապատասխան սկզբունքներ: Անձի քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրավունքն իրականանում է հիմնականում կուսակցություններ կազմելու, դրանց անդամագրվելու իրավունքի միջոցով, որը նշանակում է, որ քաղաքական պլյուրալիզմը ենթադրում է բազմապիսի, տարատեսակ կուսակցությւնների գործունեության իրավունքը, նրանց հավասարությունը: Ժողովրդավարական պետությունների սահմանադրություններում անպայմանորեն ճանաչվում է քաղաքական պլյուրալիզմի սկզբունքը: Օրինակ, Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 7-րդ հոդվածի համաձայն «ՀՀ-ում ճանաչվում է բազմակուսակցությունը: Կուսակցությունները կազմավորվում են ազատորեն, նպաստում ժողովրդի քաղաքական կամքի ձնավորմանն ու արտահայտմանը»: Քանի որ կուսակցությունները ներկայացնում են հասարակության տարբեր շերտերի ու խմբերի շահերը, քաղաքական պլյուրալիզմի սկզբունքն իշխանության համար պայքարելիս ապահովում է բոլորի մասնակցության հավասար հնարավորությունը: Բազմակուսակցականության անհրաժեշտությունը հատկապես կարնոր է այն իմաստով, որ պետությունը ապահովագրվում է ամբողջատիրական դառնալու հնարավորությունից: Ամբողջատիրական պետությունների հատկանիշներից է միակուսակցության համակարգը, որը, օրինակ ՍՍՀՄ-ում ամրագրված էր Սահմանադրությամբ, իսկ իշխանության կարնորագույն օղակները միմիայն կոմու28

նիստական կուսակցության ներկայացուցիչների ձեռքին էին: Ժողովրդավարական պետություններում ոչ միայն պարզապես հռչակված է քաղաքական պլյուրալիզմը, տարբեր կուսակցությունների հավասարությունը, այլ որոշ պետությունների սահմանադրություններում ամրագրված է նան մեկ կուսակցությանն առավելություն տալու արգելումը: Բազմակուսակցականության սկզբունքն անհրաժեշտություն էր հատկապես նոր կայացող ժողովրդավարական պետությունների համար, քանի որ այս սկզբունքն է սահմանադրական այն երաշխիքներից մեկը, որը թույլ չի տալիս հաստատել ամբողջատիրական վարչակարգ: Սա էր պատճառը, որ 1990թ. ընդունած «Անկախության մասին հռչակագրում», Հայաստանի դեպի անկախություն ն ժողովրդավարական պետություն տանող ճանապարհին, այլնայլ սկզբունքներ հաստատելու հետ մեկտեղ 9-րդ հոդվածում նշված է «բազմակուսակցականության, կուսակցությունների իրավահավասարության» սկզբունքը: Ընդհանուր առմամբ բազմակուսակցականության սկզբունքը թույլ է տալիս ձնավորել իրոք ժողովրդավարական պետություն, ն հետնաբար, պետական իշխանության ժողովրդավարական մարմիններ: Կուսակցությունները մշակում ն ժողովրդի դատին են ներկայացնում հասարակական հիմնախնդիրների լուծման իրենց տարբերակները, իշխանականից տարբեր, այլընտրանքային մոտեցումները: Բոլոր ժողովրդավարական պետություններում կուսակցությունների ստեղծման, ընտրություններում նրանց մասնակցության կարգը սահմանվում է օրենքով: Բայց միննույն ժամանակ պետական մարմիններին արգելվում է միջամտել կուսակցությունների ներքին կյանքին: Իհարկե կուսակցությունների ն պետության փոխհարաբերությունները լինում են բավական բարդ, քանի որ հենց կուսակցություններն են կազմում երկրում գործող ընդդիմությունը: Սակայն սա չի նշանակում, որ պետությունը պետք է սահմանափակի կամ ընդհանրապես արգելի նրանց գործունեությունը: Բազմակուսակցականությունը ենթադրում է նվազագույնը երկու կուսակցության գոյությունը: Քաղաքական պլյուրալիզմը ենթադրում է նան կուսակցությունների իրավահավասարություն: Բոլոր կուսակցությունների, ինչպես ն ցանկացած միավորումների համար գործում են գրանցման հավասար պայմաններ, գույքի պաշտպանության, գործունեության դադարեցման միասնական կարգ:

Պետք է նշել նան, որ կուսակցությունների ազատությունն ու անկախությունը բացարձակ չէ. օրենքով սահմանված դեպքերում չի բացառվում կուսակցության գործունեության կասեցումը: Իհարկե, ինչպես ցանկացած այլ իրավունքի դեպքում, այստեղ էլ սահմանափակումը թույլատրվում է միայն այն դեպքում, երբ վտանգված են պետության սահմանադրական կարգը, հասարակական բարոյականությունն ու մարդկանց իրավունքները: Ի՞նչ է գաղափարախոսական պլյուրալիզմը Գաղափարախոսական պլյուրալիզմը մի սկզբունք է, ըստ որի գաղափարախոսական բոլոր ուսմունքները, հայեցակարգերը կարող են միաժամանակ գոյություն ունենալ եւ մարդիկ ազատ են դավանելու ցանկացած գաղափարախոսություն: Սահմանադրական առումով գաղափարախոսական պլյուրալիզմը նշանակում է, որ բոլոր գաղափարախոսությունների ազատությունը եւ հավասարությունը երաշխավորվում է սահմանադրությամբ, դրանք բոլորը հավասար են օրենքի առջեւ եւ արգելվում է դրանցից որեւէ մեկի նկատմամբ խտրականության դրսեւորում կամ որեւէ մեկին արտոնության շնորհում: Ժողովրդավարական պետությունների սահմանադրություններում գաղափարախոսությունների համար սահմանվում են որոշակի սահմանափակումներ, եթե դրանք օգտագործվում են սահմանադրական կարգը բռնի տապալելու, ազգային, ռասայական, կրոնական ատելություն բորբոքելու, բռնություն եւ պատերազմ քարոզելու նպատակով (տես© օրինակ, ՀՀ Սահմանադրություն, հ. 48): Ամբողջատիրական, բռնապետական պետություններում գաղափարախոսական պլյուրալիզմը մերժվում է եւ նախապատվությունը տրվում է կոնկրետ գաղափարախոսությանը, որը, որպես կանոն, ամրագրվում է սահմանադրությամբ: Այդպիսի մոտեցում առկա էր, մասնավորապես ՍՍՀՄ-ում, որի Սահմանադրության վեցերորդ հոդվածը ամրագրում էր մարքս- լենինյան գաղափարախոսության առաջատար դերը: Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի սկզբունքն ընդհանուր առմամբ բխում է խոսքի ազատության, տեղեկատվության ազատության, մտքի եւ խղճի ազատության, դավանանքի ազատութան, կարծիքը պնդելու եւ համոզմունքները արտահայտելու ազատության, գրական, գեղարվեստական, գիտական ստեղծագործության ազատության իրավունքներից, որոնք դասվում են մարդու իրավունքների

շարքը եւ հիմնականում ամրագրված են ժողովրդավարական բոլոր պետությունների սահմանադրություններում: Մի շարք պետությունների (Ռուսաստան, Բուլղարիա, Բելառուս, ՈՒզբեկստան, ՈՒկրաինա, Սլովակիա) սահմանադրություններում գաղափարախոսական պլյուրալիզմի պաշտպանության նպատակով ամրագրված է, որ ոչ մի գաղափարախոսություն չի կարող լինել պետական կամ պարտադիր: Գաղափարախոսական պլյուրալիզմի սկզբունքն անմիջականորեն աղերսվում է քաղաքական պլյուրալիզմի սկզբունքին, քանզի գաղափարախոսությունները ընկած են քաղաքական կուսակցությունների գործունեության հիմքում:

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ է ուսումնասիրում համեմատական քաղաքագիտությունը Համեմատական քաղաքագիտությունը քաղաքական գիտության բաժին է, որի շրջանակներում համեմատության միջոցով առանձնացնում են քաղաքական օբյեկտների տարաբնույթ խմբերի ընդհանուր եւ առանձնահատուկ գծերը: Համեմատական մեթոդի տարրեր են պարունակում Պլատոնի, Արիստոտելի, Պոլիբիոսի, Կիկերոնի եւ հին աշխարհի այլ մտածողների աշխատությունները: Ավելի ուշ համեմատական մեթոդը կիրառել են Շ.-Լ. Մոնտեսքիոն, Ա. դը Տոքվիլը եւ այլք: ՃԼՃդ. վերջին-ՃՃդ. սկզբին հրապարակվեցին մի շարք աշխատություններ, որոնցում համեմատական վերլուծության էին ենթարկվում առանձին քաղաքական ինստիտուտները: Երկու աշխարհամարտերի միջեւ ընկած ժամանակաշրջանում համեմատական քաղաքագիտությունը հիմնավորում էր երկու կարեւոր դրույթ. 1) ժողովրդավարությունը կառավարման լավագույն ձեւն է, որին անխուսափելիորեն կանցնեն բոլոր ժողովուրդները, 2) ԱՄՆ ժողովրդավարության ամենակատարյալ մարմնացումն է, որը ենթադրում է հետազոտման գործընթացում մնացած պետությունների փորձի անտեսում: Քաղաքագիտական հետազոտությունների գլխավոր օբյեկտը բրիտանական խորհրդարանային, ունիտար եւ ամերիկյան նախագահական, դաշնային համակարգերի համեմատումը եւ դրանց տարբերությունների բացահայտումն էր: Նշված ժամանակաշրջանում համեմատական քաղաքագիտությունը հենվում էր պատմական,

նկարագրական, իրավական եւ ինստիտուցիոնալ մեթոդների վրա, որոնք սակայն հնարավորություն չէին ընձեռում բացատրել ժողովրդավարության կարեւորագույն գործոններից մեկը` զանգվածների քաղաքական վարքագիծը: Այդ թերությունների վերացմանն էր ուղղված վարքագծային մեթոդի մշակումն ու զարգացումը: Սակայն վարքագծային մեթոդը ծանրանալով կոնկրետ քաղաքական խնդիրների լուծման վրա, չկարողացավ մշակել համապետական եւ միջազգային մասշտաբով ծավալվող գործընթացներն ուսունմասիրող մեթոդներ: 1953-ին ԱՄՆ Հյուսիսարեւմտյան համալսարանում կայացած գիտաժողովը նշեց, որ քաղաքական գիտությունը կտրվել է կյանքից, նրանում գերակշռում է նկարագրական մոտեցումը, որը կարող է հաղթահարվել համեմատական մեթոդի զարգացման միջոցով: Պահանջվում էր համեմատել ոչ թե քաղաքական ինստիտուտները, ինչը բնորոշ էր ինստիտուցիոնալ վերլուծությանը, այլ վարքագծային մեթոդով հետազոտվող քաղաքական երեւույթները: Նշված խնդրի լուծմանն էր ուղղված կառուցվածքային-գործառնական մեթոդը, որը քաղաքական գիտություն ներմուծվեց սոցիոլոգիայից: Այս մեթոդը հասարակությունը մեկնաբանում է որպես մադկանց փոխգործունեություն, դրանց միահյուսման բազմություն, բացահայտում է հասարակության (առանձին բնագավառի) կառուցվածքը, ուսումնասիրում դրա տարրերի գործառույթները: Կառուցվածքային-գործառնական մեթոդը հնարավորություն տվեց համեմատական վերլուծության դաշտ ընդգրկել Ասիայի, Աֆրիկայի եւ Լատինական Ամերիկայի երկրները: ՃՃ դ. 50-ական թթ. համեմատական քաղաքագիտության կոմիտեն «երրորդ աշխարհի» երկրների ուսումնասիրությունը հռչակեց առաջնահերթ խնդիր, որի լուծման ժամանակ ծագեցին արդիականացման տեսությունները: Ժամանակակից համեմատական քաղաքագիտությանը բնորոշ է հետաքրքրությունը այնպիսի երեւույթների նկատմամբ, ինչպիսիք են խմբային շահերը, նորակորպորատիվիզմը, քաղաքական մասնակցությունը, էթնիկական, կրոնական, ազգագրական գործոնները եւ դրանց ազդեցությունը քաղաքականության վրա, արդիականացման գործընթացները, քաղաքական վարչակարգերի կայունության եւ անկայության պայմանները եւն: Ընդհանուր առմամբ համեմատական քաղաքագիտության ծագումը պայմանավորված է մի շարք գործոններով. 1) 30-40-ական թթ. փոխեցին մինչ այդ համաշխարհային առաջնությունը Մեծ Բրի32

տանիայի եւ Ֆրանսիայի զիջած ԱՄՆ-ի դերը, որն իր քաղաքացիների համար անսպասելիորեն դարձավ ազատ աշխարհի դրոշակակիրը եւ երկու գերտերություններից մեկը: Այս հանգամանքը ամերիկյան քաղաքագետներին ստիպեց ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել օվկիանոսից այն կողմ ծավալվող քաղաքական գործընթացներին, 2) 20-ական թթ. դիկտատուրան համարվում էր հազվադեպ, ժամանակավոր եւ հետազոտման համար ոչ պիտանի երեւույթ: Սակայն 40ական թթ. ավելի շուտ ժողովրդավարությունն էր հազվադեպ, քան դիկտատուրան: Ուստի անհրաժեշտ էին նոր հայեցակարգային մեթոդներ, որոնք հնարավորություն կտային ուսումնասիրել նաեւ ավտորիտար եւ ամբողջատիրական վարչակարգերը, 3) գիտնականների արտագաղթը Եվրոպայից ԱՄՆ, որոնք ամերիկյան քաղաքագիտությունը հարստացրեցին եվրոպական տեսական եւ մեթոդաբանական մոտեցումներով: Զարգացման ինչպիսի՞ փուլեր է ունեցել համեմատական քաղաքագիտությունը Համեմատական քաղաքագիտությունը ունեցել է զարգացման 4 փուլ. ա) պատմական կամ համեմատական (1850-1900), բ) ավանդական (1900-1945), գ) "նոր" (1945-1970), դ) պլյուրալիստական (1970-ից ի վեր):

Ա. Պատմական կամ համեմատական փուլ (1850-1900). Այս փուլը համեմատական քաղաքագիտության որպես ինքնուրույն գիտաճյուղի հաստատման փուլ է համարվում: Այն զարգացավ հետազոտության նոր մեթոդներ ստեղծելու ն էմպիրիկ տվյալների ուսումնասիրության ուղղություններով, որոնք փոխկապակցված էին ն մեկը մյուսին լրացնում էին: Համեմատական քաղաքագիտության զարգացումը ԱՄՆ-ում պայմանավորված էր Ֆ. Լիբերի գիտական ն կազմակերպչական գործունեությամբ: Նա էլ մշակել էր պատմա-համեմատական մեթոդի հիմունքները՝ 1. բոլոր կառավարման ինստիտուտների ն իրավական համակարգերի պատմական ուսումնասիրություն, 2. հիմնական քաղաքական գրականության պատմական ուսումնասիրություն,

3.

պետությունների ուտոպիական մոդելների պատմական ուսումնասիրություն (Թ. Մոր): Մեկ այլ քաղաքագետի` Է. Ֆրիմանի "Համեմատական քաղաքականություն" վեց դասախոսություններից բաղկացած ժողովածուի մեջ (1873), շեշտադրվեցին տարբեր ժամանակահատվածներում ն աշխարհագրական տարածքներում գտնվող պետությունների քաղաքական ինստիտուտների ն կառավարման ձների համեմատությունը: Նպատակն էր` բացահայտել ոչ ակնհայտ նմանությունները: Ըստ Ֆրիմանի` համեմատական ուսումնասիրությունները կարող են կառուցվել 3 տիպի նմանությունների շուրջ. ա. անմիջական փոխազդեցություն, բ. միջավայրի պայմանների նմանություն, գ. ծագումնաբանական ընդհանրություններ: Ռուս գիտնական Մ. Կովալնսկին ("Պատմա-համեմատական մեթոդը իրավագիտության մեջ ն իրավունքի պատմության ուսումնասիրության ձները", 1880) իր հերթին շեշտում էր, որ պատահական նմանության կամ տարբերության դեպքում չի կարելի գիտական եզրակացություններ անել: Կովալնսկին առաջարկում էր պատմա-համեմատական մեթոդի 2 ուղղություն` 1. ուսումնասիրել ծագումնաբանական տարբերությունները, որոնք իր մեջ ներառում են նմանատիպ արմատներ ունեցող քաղաքական համակարգերի ն ժողովուրդների պատմահամեմատական ուսումնասիրություններ. 2. ուսումնասիրել հասարակական զարգացման նույն աստիճանի վրա գտնվող պետությունների քաղաքակական ինստիտուտները ն նորմերը: Ըստ Կովալնսկու` համեմատական մեթոդի իմաստը ոչ թե նոր փաստերի բացահայտումն է, այլ առկա փաստերի գիտական բացատրությունը: Այս փուլում կարնորում են Վուդրո Վիլսոնի “Պետություն.պատմական ն գործնական քաղաքական գործունեության հիմունքները” (1889), “Կոնգրեսի կառավարումը” (1885) ն Դ.Բերժեսի “Քաղաքագիտություն ն համեմատական սահմանադրական իրավունք” (1891) աշխատությունները: Այս աշխատություններում արտացոլվում է համեմատական մեթոդի առավելությունը պետությունների ն սահմանադրությունների ուսումնասիրություններում: Համեմատություններում շեշտադրվում էին պարզ համեմատությունները, որոնցում ուսումնասիրվող օբյեկտների խումբը հիմ34

նականում ընտրվում էր մեխանիկորեն ն գերիշխում էր նկարագրողականությունը:

Բ. Ավանդական փուլ (1900-1945) Այս փուլում նկատվում է համապատասխան գիտական ներուժի կուտակում: Նշված փուլի զարգացմանը նպաստեցին Մ. Օստրոգորսկու, Ռ. Միխելսի, Բրայսի, Մ. Մոդի, Գ. Սմիթի աշխատությունները, որոնք վերաբերում են ժողովրդավարության, պետության եւ քաղաքականության ծագման, պետական կառավարման հարցերին: Այդ ուսումնասիրությունների հիմքում ընկած է պետական կառավարման ընդհանուր տեսությունը, որն ընդգրկում էր՝ ա. պետական կառավարման ձները, բ. իշխանությունների տարանջատումը, գ. կենտրոնական ն տեղական կառավարման մարմինները, դ. բյուրոկրատական ապարատի գործառույթները ն գործունեությունը: Փաստորեն, բոլոր ուսումնասիրությունների հիմքում ընկած էին պետական կառավարման գործնական խնդիրների քննարկումները: Ավանդական փուլի սկզբնական շրջանի ուսումնասիրություններին բնորոշ էին սահմանափակվածությունը, նկարագրողականությունը, պահպանողականությունը, մեթոդաբանական հարցերի անտեսումը ն այլն: Հիմնականում ուսումնասիրությունները անդրադառնում էին մի շարք առաջատար պետությունների (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա) քաղաքական ինստիտուտների նկարագրությանը: Այս շրջանի քաղաքագետները չէին կարնորում քաղաքական տեսությունը, քանի որ անվստահություն կար քաղաքական փիլիսոփայության հանդեպ: Òնավորվել էր այն ընդհանուր կարծիքը, որ բարդ տեսական վերլուծությունները կարող են խանգարել տվյալների էմպիրիկ ստուգումներին: Առկա ինստիտուտները շատ ավելի մատչելի ն հեշտ կարելի է նկարագրել արդեն իսկ ձնավորված նորմերի լեզվով: Բացի այդ, համեմատական ուսումնասիրությունների նկարագրողական ն ձնական բնույթը չէր պահանջում էմպիրիկ տվյալների կուտակման, խմբավորման ն վերլուծության բարդ մեթոդական հնարքներ: 1930-ականներին իրավիճակը փոխվեց: Այս շրջանի գիտական ձեռքբերումներից էր Ա. Թոյնբիի «Պատմության հետազոտությունը» 12-հատորանոց աշխատությունը (1934-1961): Թոյնբին փաստորեն շարունակում ն զարգացնում է Ֆրիմանի մոտեցումը: Թոյնբին նշում էր, որ, չնայած յուրաքանչյուր փաստ ն յուրաքանչյուր անհատ

յուրահատուկ են ն, հետնաբար, որոշ առումներով անհամեմատելի, սակայն այլ առումներով այդ փաստը կամ անհատը կարող են լինել իրենց դասի մի տարր ն այդպիսով համեմատելի լինել այդ դասի այլ տարրերի հետ այնքանով, որքանով թույլ է տալիս դասակարգումը: Նա առանձնացնում էր 3 մեթոդ. ա. փաստերի արձանագրում, բ. այդ փաստերի համեմատական վերլուծության միջոցով ընդհանուր օրինաչափությունների բացահայտում, գ. երնակայության միջոցով պակասող փաստերի գեղարվեստական վերարտադրում:

Գ. «Նոր» փուլ (1946-1970) Այս փուլի զարգացմանը մեծապես նպաստեց 1952 թ. հուլիսին ԱՄՆ-ի Էվանստոնի Հյուսիսարնմտյան համալսարանում կազմակերպված միջհամալսարանական սեմինարը, որտեղ սահմանվեցին համեմատական ուսումնասիրությունների նոր ուղղությունները: Մասնակիցները ընդգծեցին համեմատական մեթոդի առանձնահատկությունները, նմանությունների ն տարբերությունների բացահայտումը՝ վերլուծելով վարկածները ն էմպիրիկ տվյալները: Նրանք ընդգծեցին համեմատական վերլուծության տարբեր մակարդակները, համեմատական վերլուծությունների հիմնական խնդիրները: Ընդհանուր առմամբ, ձնակեպվեցին մի շարք մեթոդաբանական թեզեր. • Համեմատությունը ենթադրում է տեսական ընդհանրացում, ն չի կարելի համեմատել կոնկրետ իրավիճակներ կամ գործընթացներ, քանի որ դրանք յուրահատուկ են: Յուրաքանչյուր երնույթ, յուրաքանչյուր ազգ, յուրաքանչյուր անհատ որոշ առումով յուրահատուկ է, ն եթե համեմատում ենք դրանք, հետնաբար մենք դիտավորյալ ընտրում ենք հատուկ` իդեալական, տիպեր կամ հասկացություններ ն արդյունքում խեղաթյուրում ենք յուրահատուկը: • Համեմատությունից առաջ պարտադիր պետք է սահմանել ուսումնասիրվող խնդրին վերաբերող սոցիալական ն քաղաքական իրավիճակի առանձին բաղադրիչների չափանիշների կարնորությունը: • Քաղաքական տեսություններ զարգացնելու համար կարնորվում են վարկածների ձնակերպումը: Նախընտրելի է ձնակերպել նույն խնդրին վերաբերվող մի շարք վարկածներ: Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ ի տարբերություն ճշգրիտ գիտությունների այդ վարկածները ապացուցել հնարավոր չէ (հաշվի առնելով երնույթների յուրահատկությունը):

•

Նույնիսկ եթե համեմատական ուսումնասիրությունները չեն նպաստում ընդհանուր քաղաքականության նոր տեսության զարգացմանը, դրանք կարող են նպաստել այդ նպատակին` 1. հարստացնելով մեր երնակայությունը ն վարկածներ ձնակերպելու ունակությունները, 2. բացահայտելով վարկածներ ստուգելու նոր միջոցներ, 3. պարզաբանելով, որ մեզ համար ակնհայտ երնույթը բացատրության կարիք ունի: 1954 թ. Հասարակական հետազոտությունների խորհուրդը (ԱՄՆ) ստեղծեց Համեմատական քաղաքագիտության հանձնաժողով, որը գլխավորում էր Գ. Ալմոնդը: Այս հանձնաժողովը միավորեց մի շարք երիտասարդ ն առաջադեմ գիտնականների, որոնց գիտահետազոտական աշխատանքները նպաստեցին նոր ավանդույթների ձնավորմանը (օրինակ, ժողովրդավարական ն ավտորիտար վարչակարգերի համեմատական ուսումնասիրությունները): Ս. Վերբան գրում էր, որ համեմատական քաղաքագիտությունում հեղափոխությունը սկսվում է մի քանի խիզախ դրույթներից. նկարագրությունից անցնել տեսական ավելի կարնոր խնդիրների քննարկմանը, մի փաստի ուսումնասիրությունից անցնել բազմաթիվ փաստերի համեմատությանը, կառավարման ինստիտուտների ուսումնասիրությունից անցնել քաղաքական գործընթացների ն գործառույթների ուսումնասիրություններին, Արնմտյան Եվրոպայից անցնել Ասիայի, Աֆրիկայի ն Լատինական Ամերիկայի պետությունների ուսումնասիրությանը: 1950-ականներին ընդլայնվում է մեթոդաբանական բազան, ն ձնավորվում են համակարգային ն վարքագծային (բիհնիորիստական) մոտեցումներ: Համակարգային մոտեցումը դրսնորվեց կառուցվածքային գործառնականության տեսության մեջ: Կառուցվածքային գործառնականության հիմքում էր հասարակության (կամ որնէ այլ բնագավառի) կառուցվածքի բացահայտումը ն դրա տարրերի կողմից կատարվող գործառույթների հետագա ուսումնասիրությունը: Կառուցվածքային գործառնականության դասական օրինակ է Դ. Իստոնի քաղաքական համակարգի մոդելը: Այս ուղղության մեկ այլ ներկայացուցիչ` Գ. Ալմոնդը մշակել էր քաղաքական համակարգերի հետնյալ առանձնահատկությունները, որոնց հիման վրա դրանք կարող են համեմատվել. ա. բոլոր քաղաքական համակարգերը ունեն կառուցվածք,

բ. բոլոր քաղաքական համակարգերը կատարում են նմանատիպ գործառույթներ, գ. բոլոր քաղաքական կառուցվածքները բազմագործառնական են, դ. բոլոր քաղաքական համակարգերը խառը համակարգեր են. այսինքն` չկան գերարդիական կամ նախնադարյան համակարգեր, բոլոր համակարգերն էլ ներառում են ն՛ ժամանակակից, ն՛ ավանդական տարրեր: Վարքագծային մոտեցման նպատակն էր ուսումնասիրել ն վերլուծել քաղաքական երնույթները՝ հիմնվելով անհատների կամ խմբերի վարքի դրսնորումների վրա: Վարքը, որը կարող է արտահայտվի թե՛ բանավոր խոսքով, թե՛ կոնկրետ գործողություններով, բնութագրում է այդ անհատին որպես որոշակի քաղաքական խմբի անդամ: Ուսումնասիրության հիմքում ընկած է տարբեր միջոցներով տեղեկատվության ձեռք բերումը: Վարքագծային մոտեցումը թույլ է տալիս հաշվի առնել քաղաքականության հոգեբանական կողմը, ինչպես նան ուսումնասիրություններում հիմնվել քանակական մեթոդների վրա: Չ. Մերիամը համարում էր, որ քաղաքական իրականության հիմքում ընկած են մարդու կամքը ն զգացմունքները ն, հիմնականում, իշխանության տենչը ն ուժի գործադրումը: Վարքագծային մոտեցման կողմնակիցներից են նան Հ. Լասուելը, Փ. Լազարսֆելդը, Գ. Ալմոնդը, Ս. Վերբան ն այլք: Սակայն վարքագծային մեթոդաբանությունը չլուծեց մի շարք խնդիրներ՝ ա. ուշադրության կենտրոնում էր քաղաքականության կողմերի քանակական վերլուծությունները (ընտրություններ, հասարակական կարծիք), բ. հստակ խնդիրների առաջադրումը թույլ չէր տալիս ուսումնասիրել քաղաքական գործընթացները համազգային ն միջազգային մասշտաբներում, որն էլ սահմանափակում էր նոր տեսությունների զարգացումը, գ. վարքագծային մոտեցումը չկարողացավ ստեղծել համապատասխան մեթոդաբանական բազա, որ հաղթահարեր ամերիկյան քաղաքագիտության գավառական սահմանափակվածությունը` ուղղված է հիմնականում ԱՄՆ-ի քաղաքական գործընթացների ն առնչվող խնդիրների ուսումնասիրությանը: 1960-ականներին մեծ ուշադրություն է դարձվում տվյալների ն արխիվների բազաների ստեղծմանը. ուսումնասիրվում էին ընտրա38

կան համակարգին վերաբերող վիճակագրական տվյալները, մոդելավորվում էին ժամանակակից պետությունների ն ազգերի ձնավորման գործընթացները: Այս փուլում. ա. ընդլայնվեց քաղաքական արդյունքների համեմատելիությունը, քանի որ վարքագծային մոտեցման կողմնակիցները համարում էին, որ քաղաքական վարքը բովանդակությամբ նմանատիպ է, բ. աճեց տվյալների ընտրության ն վերլուծության համար կիրառվող մեթոդների ճշգրտությունը, գ. մեծ ուշադրություն սկսեցին դարձնել համեմատական ուսումնասիրությունների տեսական բազային, դ. ուշադրությունը սնեռվեց քաղաքական տեսության զարգացման վրա` ի տարբերություն կիրառական ուսումնասիրություններին: Սակայն պետք է նշել, որ կարեւորելով կամ միայն էմպիրիկ տվյալները, կամ զուտ տեսությունը, համեմատական քաղաքագիտությունը հեռացավ շարժուն քաղաքական գործընթացներից:

Դ. Պլյուրալիստական փուլ (1970-ից ի վեր) Այս փուլում հետաքրքրությունը քաղաքական տեսության ն փիլիսոփայության նկատմամբ վերածնունդ է ապրում, շեշտը նմանությունների ն ընդհանուր փոխկապվածությունների ուսումնասիրություններից տեղափոխվում է տարբերությունների բացահայտման ն նոր բազմազան դասակարգումների ձնավորման վրա: Պլյուրալիստական փուլում ա. քաղաքական գործունեության ավանդական ինստիտուտների ն գործոնների ուսումնասիրությունից (պետություն, կուսակցություն, ընտրություններ) անցնում են նոր ինստիտուտների ն գործոնների ուսումնասիրությանը (քաղաքական միջավայր, խմբերի շահեր, էթնիկական պատկանելիություն, զանգվածային շարժումներ ն այլն): բ. ուշադրություն է դարձվում քաղաքական զարգացումների ուսումնասիրությանը ն դրանց վրա հին ու նոր ինստիտուտների ն գործոնների ազդեցությանը: Կարելի է ընդգծել զարգացման հետնյալ միտումները, որոնք ազդել են համեմատական քաղաքագիտության մեթոդաբանական բովանդակության վրա` 1. արմատական միտումը արտահայտվում է ետարդիական ն ֆեմինիստական տեսություններով: Հիմքում հետնյալն է՝ արմատական կերպով հերքել մեկ ոճի՝ “ռացիոնալ-գիտականի” կամ “արակա39

նի” գերիշխանությունը: Ըստ ետարդիական տեսության կողմնակիցների, քաղաքական աշխարհում առկա նմանությունների ն տարբերությունների մասին համընդհանուր հիմնավորված քաղաքական գիտելիք ստանալը հնարավոր չէ: Քննադատելով բանականության տեսությունը՝ ետարդիական տեսությունը պլյուրալիզմի տեսությունների ն մեթոդաբանությունների հիմք դրեց: Ֆեմինիզմը, իր հերթին, կասկածի տակ է առնում համեմատական քաղաքագիտության ուսումնասիրությունների եզրակացությունները՝ քննադատելով քաղաքական մտքի արական ոճի գերիշխանությունը դրանցում. Բ. պատմա-համեմատական մեթոդաբանության վերականգնման միտում. ուսումնասիրվում է սոցիալական ն սոցիալ-մշակութային գործոնների դերը քաղաքական կյանքում (տնտեսական, սոցիալական, կրոնական, էթնիկական, մշակութային): Այս ուղղության կողմնակիցների վրա ազդեցություն ունեցան Մ. Վեբերի ն Կ. Մարքսի աշխատությունները: 60-ականներին Տ. Էյզենշտադը առաջիններից էր, որն օգտագործեց Վեբերի իշխանության ն բյուրոկրատիայի հայեցակարգերը կայսրությունների տարբեր դրսնորումները ուսումնասիրելու համար: 60-80-ականներին նոր հետաքրքրություն առաջացավ մարքսիստական հայեցակարգերի հանդեպ (դասակարգ, դասակարգային պայքար, սեփականություն ն այլն): Օրինակ, Բ. Մուրը օգտագործեց բուրժուական ն գյուղատնտեսական սոցիալական կառուցվածքների հայեցակարգերը կապիտալիստական ժողովրդավարության, ֆաշիզմի ն կոմունիզմի առաջացումը բացատրելու համար: Գ. Նորարական միտում. Գիտական համեմատական վերլուծություններ կատարելու համար ընդլայնվում է մեթոդաբանական բազան ն, օգտագործելով տարբեր վիճակագրական վերլուծությունների տվյալները, կատարվում են ն′ քանակական, ն′ որակական ուսումնասիրություններ: Այն նոր հայեցակարգային մոտեցումներ է մշակում, որոնք թույլ են տալիս փոխկապակցված ձնով օգտագործել ն վերլուծել տվյալները: Պետք է նշել, որ բացի վերը նշված միտումներից, ժամանակակից համեմատական քաղաքագիտությունը շարունակում է կատարելագործվել: Մեթոդաբանական տեսակետից` օգտագործվում են մաթեմատիկական տրամաբանության մեթոդներ, ուշադրություն է դարձվում համարժեքության խնդրին ն այլն: Բովանդակային տեսակետից` ուսումնասիրվում են անցումային շրջանի, կոնֆլիկտների, տարածաշրջանային ինտեգրման, կոռուպցիայի ն այլ խնդիրներ:

ԿՈՆՖԼԻԿՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ է քաղաքական կոնֆլիկտը Քաղաքական կոնֆլիկտը սոցիալական կոնֆլիկտի տարատեսակ է, որը պայմանավորված է իշխանության, տիրապետության, ազդեցության, հեղինակության, կարգավիճակի, այլ ռեսուրսների վերաբերյալ քաղաքական սուբյեկտների միջն հակամարտությամբ ն նրանց շահերի ու նպատակների, արժեքների ու պատկերացումների անհամատեղելիությամբ: Քաղաքական կոնֆլիկտի տեսության հիմնադիրներ են համարվում Կ. Մարքսը ն Ա. Տոքվիլը, որոնք ընդգծում էին սոցիալական միությունների (ըստ Մարքսի՝ դասակարգերի, ըստ Տոքվիլի՝ տեղական հանրույթների ու կամավոր ընկերակցությունների) ներսում համերաշխության ն դրանց միջն կոնֆլիկտների անխուսափելիությունը: Բացի այդ, Կ. Մարքսը կոնֆլիկտն ու կոնսենսուսը համարում էր այլընտրանքներ՝ բացարձակացնելով քաղաքական կոնֆլիկտի նշանակությունը: Ա. Տոքվիլն առաջադրել է այն գաղափարը, որ ժողովրդավարությունը ներառում է կոնֆլիկտի ն կոնսենսուսի ուժերի միջն հավասարակշռությունը: Քաղաքական կոնֆլիկտի բովանդակության միջուկը տվյալ կոնկրետ հասարակությունում մշտապես ընթացող պայքարն է իշխանության համար: Իշխանությունը մեծ ձգողական ուժ ունի՝ լինելով մյուսների կառավարման ու սեփական նպատակների նվաճման գործուն միջոցներից ու եղանակներից մեկը: Այդպիսով, քաղաքական կոնֆլիկտի զարգացման ելակետը առհասարակ հասարակութան մեջ ն առանձին կազմակերպություններում ու միավորումներում իշխանության ու հեղինակության վերաբաշխման անհրաժեշտությունն է: Որքան բարձր է քաղաքական կոնֆլիկտի մասնակիցների դիրքը, այնքան ավելի կոշտ ու անզիջում է պայքարը: Քաղաքական կոնֆլիկտի տարածման մեխանիզմների ճիշտ ըմբռնման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ հասարակությունում իշխանական իրավասությունների իրականացման եղանակները, որոնցում հատուկ նշանակություն ունի իշխանական պաշտոնների ն դրանց բաշխման համակարգը: Տարբերում են քաղաքական կոնֆլիկտի երկու հիմնական տիպ՝ ա) կոնֆլիկտ՝ գոյություն ունեցող իշխանության ն այն հասա41

րակական ուժերի միջն, որոնց շահերը կամ չեն ներկայացված իշխանական մարմինների ու ինստիտուտների կառուցվածքում կամ էլ ներկայացված են այդ շահերի բացառման ն ճնշման տեսքով. բ) կոնֆլիկտ գոյություն ունեցող իշխանության ներսում՝ կապված իշխանական իրավասությունների ն համապատասխան դիրքերի բաշխման համար ներխմբային պայքարի հետ: Գրականության մեջ առաջարկվում են քաղաքական կոնֆլիկտի դասակարգման տարբեր հիմքեր ու չափանիշներ: Ըստ դրսնորման ոլորտի քաղաքական կոնֆլիկտները լինում են ներքաղաքական ն արտաքին քաղաքական (միջազգային) կոնֆլիկտներ, ըստ օգտագործվող միջոցների բնույթի՝ բռնի ն ոչ բռնի, ըստ տնողության՝ կարճաժամկետ, միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ, ըստ կարգավորման հնարավորությունների՝ զրոյական գումարով (կարգավորման տարբերակ չունեցող) ն ոչ զրոյական գումարով կոնֆլիկտներ, ըստ նորմատիվային կարգավորման չափանիշի՝ ինստիտուցիոնալացված ու ոչ-ինստիտուցիոնալացված ն այլն: Ընդ որում միննույն քաղաքական կոնֆլիկտը կարող է տարբեր դասակարգումների առարկա դառնալ, ինչը նպաստում է յուրաքանչյուր կոնֆլիկտի բովանդակության ու կարգավորման առանձնահատկությունների բացահայտմանը: Ելնելով քաղաքական կոնֆլիկտի ծագման պատճառներից առանձնացնում են ա) շահերի կոնֆլիկտներ, բ) արժեքային կոնֆլիկտներ, գ) ինքնության կոնֆլիկտներ: Շահերի կոնֆլիկտներում արտահայտվում է տարբեր ռեսուրսների (իշխանություն, նյութական բարիքներ, հարկերի չափեր, հոգնոր արժեքներ ն այլն) բաշխման ու վերաբաշխման համար պայքարը: Արժեքային կոնֆլիկտները վերաբերում են քաղաքական համակարգի, քաղաքական խաղի կանոնների ն երկրի քաղաքական ուղու մասին տարբեր պատկերացումներին: Եթե այդ կոնֆլիկտները պայմանավորված են հասարակության մեջ գոյություն ունեցող հակադիր քաղաքական արժեքներով ու նորմերով ն դրանց կրողների միջն փոխհամաձայնության բացակայությամբ, ապա ինքնության կոնֆլիկտները՝ հասարակության էթնոմշակութային ու կրոնական անհամասեռությամբ ն անհատների, որոշակի քաղաքական ուժերի, կոնկրետ ռասայի, էթնոսի, սոցիալական այլ հանրույթների, կրոնի ն այլն նույնականացմամբ: Քաղաքական կոնֆլիկտը կարող է լինել առավել կամ պակաս ինտենսիվ ն առավել կամ պակաս բռնի, ընդ որում այս երկու գործոնները փոփոխվում են իրարից անկախ: Քաղաքական կոնֆլիկտի

բռնի դրսնորումները վերաբերում են այն միջոցներին, որոնք ընտրում են պայքարող կողմերը սեփական շահերի իրագործման համար: Կոնֆլիկտայնության բնեռները ներկայացված են, մի կողմից, մասնակիցների կյանքի համար սպառնալիք պարունակող զինված պայքարի ձներով (պատերազմ, քաղաքացիական պատերազմ, պարտիզանական պատերազմ, խռովություն, ապստամբություն, հեղափոխություն ն այլն), մյուս կողմից, ներառում են քաղաքակիրթ վարքի ու բաց փաստարկման կանոններին համապատասխանող զրույցները, խորհրդատվությունները, բանավեճերը ն բանակցությունները: Խմբերի միջն ընդհարումների քիչ թե շատ բռնի ձների թվին են դասվում գործադուլը, սաբոտաժը, մրցակցությունը, կոշտ բանավեճերը, սպառնալիքը, վերջնագիրը, ֆիզիկական ուժի կիրառումը ն այլն: Ներքաղաքական կոնֆլիկտներում առանձնացվում են նան հորիզոնական ն ուղղահայաց քաղաքական կոնֆլիկտները: Հորիզոնական քաղաքական կոնֆլիկտում պայքարն իշխանության ու իշխանական իրավասությունների համար վարվում է գոյություն ունեցող վարչակարգի շրջանակներում: Դա կարող է լինել կոնֆլիկտ կառավարության ու խորհրդարանի միջն, իշխող վերնախավում տարբեր քաղաքական խմբավորումների միջն ն այլն: Հորիզոնական քաղաքական կոնֆլիկտի ծագման պատճառները թաքնված են գոյություն ունեցող իշխանական համակարգի կատարելագործման մեջ (օրինակ՝ իշխող վերնախավի կամ անցանկալի առաջնորդների փոխարինում, քաղաքական ուղու մասնակի ճշգրտում, այս կամ այն քաղաքական սուբյեկտների իշխանական իրավասությունների մեծացում կամ նվազեցում ն այլն): Ժողովրդավարական քաղաքական համակարգում հորիզոնական քաղաքական կոնֆլիկտները ինստիտուցիոնալացված են ն որոշ չափով ծրագրավորված: Դրանք հիմնականում կրում են բաց, հրապարակային բնույթ ն ունեն կարգավորման կամ լուծման ժողովրդավարական եղանակներ (օրինակ՝ կառավարության հրաժարական, խորհրդարանական բանավեճեր, խորհրդարանական արտահերթ ընտրությունների նշանակում, դիմում Սահմանադրական դատարան ն այլն): Այդպիսի կոնֆլիկտների կարգավորումը մեծապես կախված է քաղաքական առաջնորդների արվեստից, աջակցության խմբերից, կողմնակիցներ ու փոխզիջումներ գտնելու ունակությունից:

Ամբողջատիրական վարչակարգի պայմաններում իշխանությունները ոչ մի քաղաքական կոնֆլիկտ չեն ճանաչում ն ձգտում են բացառել դրանք: Իսկ եթե վերջիններս այնուամենայնիվ տեղի են ունենում, ապա դրանք ձեռք են բերում դավադրության կամ պալատական հեղաշրջման ձն (օրինակ՝ ՍՍՀՄ-ում Ն. Խրուշչովի պաշտոնանկությունը 1964-ին): Ուղղահայաց քաղաքական կոնֆլիկտները դրսնորվում են «իշխանություն-հասարակություն» տիրույթում՝ պայմանավորված այն բանով, որ տարբեր սոցիալական շերտեր, դասակարգեր, էթնիկ խմբեր հասարակության սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքում ունեն տարբեր դիրքեր (կարգավիճակներ) ն կատարում են տարբեր դերեր: Կարգավիճակա-դերային կառուցվածքի աստիճանակարգվածությունը, ռեսուրսների ու իշխանության նկատմամբ անհավասար մատչելիությունը ծնում են քաղաքական կոնֆլիկտ «իշխանություն-հասարակություն» ուղղահայացի բոլոր մակարդակներում: Ուղղահայաց քաղաքական կոնֆլիկտը կարելի է բաժանել երկու ենթատեսակի՝ ա) կարգավիճակա-դերային կոնֆլիկտները դրսնորվում են հասարակության քաղաքական կառուցվածքում անձնային ն խմբային կարգավիճակի (դերի) բարձրացման համար պայքարում (օրինակ՝ կոնֆլիկտը Կենտրոնի ն երկրի առանձին տարածաշրջանների միջն): Հատկանշական է, որ կարգավիճակա-դերային կոնֆլիկտներն առաջանում են ոչ միայն «վերններ-ներքններ» ուղղահայացով, այլ նան հորիզոնականով, այսինքն կարգավիճակա-դերային կառուցվածքում մոտավորապես նույնանման աստիճանի վրա գտնվող քաղաքական սուբյեկտների միջն (օրինակ՝ քաղաքական կուսակցությունների ն կուսակցությունների խմբակցությունների միջն ն այլն). բ) վարչակարգային քաղաքական կոնֆլիկտները միտված են վերացնելու գոյություն ունեցող քաղաքական կարգը կամ էլ արմատական փոփոխության ենթարկել քաղաքական ուղին: Վարչակարգային կոնֆլիկտների ծագման պատճառների բազմությունը կարելի է հանգեցնել հետնյալներին. 1) երկրի բանկչության զգալի մասի հիմնարար սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական պահանջմունքների ու շահերի ոտնահարումը՝ պայմանավորված օբյեկտիվ հանգամանքներով (հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ճգնաժամը, հասարակության սոցիալ-քաղաքական համակարգի արմատական վերափոխումների հետ կապված դժվարությունները, անկանխատեսելի հանգամանքների (տարերային աղետ, համաշխարհային

ֆինանսական ճգնաժամ, արտաքին պատերազմներ ն այլն) արդյունքը, ն սուբյեկտիվ գործոններով (բացահայտ բաղթողումները սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության մեջ, իշխող վերնախավի կողմից սոցիալական խավերի արմատական շահերի անտեսումը, ենթակա սոցիալական խավերի ու դասակարգերի կողմից ռեսուրսների (այդ թվում, իշխանության) բաշխման գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգի գիտակցումը (ընկալումը) որպես անարդար ու անօրինական), 2) հասարակության քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման վերաբերյալ գնահատականների, արժեքային կողմնորոշումների, նպատակների ու պատկերացումների տարբերությունները: Այսպիսի կարգի պատճառները բնութագրվում են քաղաքական կուլտուրաների կոնֆլիկտով, որում դրսնորվում է տարբեր քաղաքական արժեքների, նորմերի, ավանդույթների, քաղաքական վարքի եղանակների, քաղաքական զարգացման նպատակների միջն բախումը: Հատկապես նկատելի են դառնում այդ կոնֆլիկտները հասարակության մեջ արմատական բարեփոխումների ժամանակաշրջանում, երբ բախվում են հին ն նոր քաղաքական կուլտուրաները (օրինակ՝ հետսովետական հասարակություններում պայքարը հին ամբողջատիրական ն նոր ազատամտական-ժողովրդավարական քաղաքական կուլտուրաների միջն): Ինչպե՞ս են կարգավորվում քաղաքական կոնֆլիկտները Քաղաքագիտության մեջ կարնորվում է քաղաքական կոնֆլիկտի կարգավորման հիմնախնդիրը: Այդ առումով Ռ. Դարենդորֆը՝ ելնելով «հասարակության կոնֆլիկտային մոդելի» տրամաբանությունից, գտնում է, որ կոնֆլիկտի նկատմամբ կիրառված «կարգավորում» հասկացությունն ավելի ստույգ է, քան կոնֆլիկտի «լուծումը»: Վերջինս շփոթության մեջ է գցում, քանի որ այն «արտահայտում է սոցիոլոգիապես սխալ այն գաղափարախոսությունը, որի համաձայն կոնֆլիկտի լիակատար վերացումը հնարավոր ու ցանկալի է»: Կարգավորման տեսանկյունից առավել բարդ են ուղղահայաց կարգավիճակա-դերային կոնֆլիկտները կենտրոնի ու տարածաշրջանների միջն: Տարածաշրջանները կարող են հավակնել ոչ միայն սեփական սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական կարգավիճակի բարձրացմանը, այլն ձգտել լիակատար քաղաքական անկախության: Այդպիսի կոնֆլիկտները կարող են հանգեցնել լայնածավալ

զինված գործողությունների ու բազմաթիվ մարդկային զոհերի (կոնֆլիկտի կարգավորման անհաջող օրինակ է պատերազմը Չեչնիայում): Ուղղահայաց վարչակարգային քաղաքական կոնֆլիկտի կարգավորման բարդությունը պայմանավորված է այն բանով, որ դրա սուբյեկտներն են, մի կողմից, պետական ինստիտուտներն ու կազմակերպությունները՝ արտահայտելով բնակչության տիրապետող խավերի ն իշխող վերնախավի շահերը, իսկ մյուս կողմից, զանգվածները ներկայացնող ընդդիմադիր կազմակերպությունները: Այդպիսի կոնֆլիկտներում հատկապես մեծ է սխալների ու բացթողումների գինը, իսկ դրա բացասական զարգացումը կարող է հանգեցնել քաղաքացիական պատերազմի: Հատկանշական է, որ վարչակարգային քաղաքական կոնֆլիկտի ընդդիմադիր կողմը կարող է անտեսել քաղաքական պայքարի գոյություն ունեցող կանոնները, պահանջել դրանց փոփոխություն, գործել անօրինական մեթոդներով, բնակչության լայն խավերին հրահրել զանգվածային ելույթների ն իշխանության նկատմամբ անհնազանդության: Այդ պայքարում օրինականությունը (լեգիտիմությունը) ն անօրինականությունը (ոչ լեգիտիմությունը) փոխադարձ փոխակերպման բնույթ են կրում: Հաղթանակի դեպքում ընդդիմության անօրինական ու ոչ լեգիտիմ գործողությունները լեգիտիմություն են ձեռք բերում, իսկ պարտություն կրած իշխող վերնախավի «օրինական» գործողությունները անօրինական ու ոչ լեգիտիմ են դառնում: Գրականության մեջ առանձնացվում է քաղաքական կոնֆլիկտի զարգացման երեք փուլ. ա) նախակոնֆլիկտային փուլ, որը բնութագրվում է շահերի ընդհարումով, սուբյեկտների կողմից սեփական հնարավորությունների կամ ռեսուրսների գնահատմամբ, կոնֆլիկտի մեջ մտնելու մասին որոշում ընդունելով. բ) անմիջական կոնֆլիկտային փոխգործողության փուլ, որում սուբյեկտները նախաձեռնում են սեփական նպատակների իրականացմանն ուղղված քայլեր (սանկցիաներ, սպառնալիքներ, գաղափարախոսական ներգործություն, առկա ռեսուրսների հավաքագրում), արձագանքում են հակառակորդ կողմի գործողություններին. գ) կոնֆլիկտի կարգավորման կամ լուծման փուլ, երբ կողմերը համաձայնեցնում են իրենց դիրքերը, որոշում են զիջումների հնարավոր ծավալը, հետագա մտադրություններն ու վարքագիծը:

Կախված հնարավոր ելքից, քաղաքական կոնֆլիկտները զուտ ու խառը տիպի են լինում: Առաջինի դեպքում գործում է «հաղթանակպարտություն» մոդելը՝ հիմնված կողմերից մեկի ուժային հարկադրման վրա: Երկրորդ («հաղթանակ- հաղթանակ») մոդելի դեպքում տեղի է ունենում կողմերի կամավոր կառուցողական փոխգործողություն՝ համաձայնություն նվաճելու ուղղությամբ: Որոշ դեպքերում հնարավոր է, որ կոնֆլիկտային փոխգործողության բոլոր կողմերը հայտնվեն պարտված վիճակում: Բոլոր քաղաքական կոնֆլիկտները կարող են ունենալ ավարտի հետնյալ տարբերակները. ա) փակուղի՝ անլուծելի կոնֆլիկտի դեպքում, բ) այս կամ այն ձնի կարգավորում, երբ կոնֆլիկտը զրկվում է իր սրությունից, գ) լուծում, երբ սպառվում է կոնֆլիկտի աղբյուրը, դ) կոնֆլիկտի վերացում, որը նշանակում է դրա տեղափոխում սոցիալական հարաբերությունների այլ ոլորտ: Քաղաքական կոնֆլիկտի խաղաղ կարգավորումը առավել հավանական է զարգացած օրենսդրության, խորհրդարանականության, քաղաքական կուսակցությունների համակարգի ն այլ պայմաններում, որոնց շնորհիվ իրականացվում են խորհրդատվություններ, բանակցություններ, հնարավոր այլընտրանքների հետազոտություններ ն փոխընդունելի լուծումների փնտրում: Քաղաքական կոնֆլիկտի կարգավորումը հնարավոր է կողմերի փոխզիջումների հիման վրա կամ էլ կողմերից մեկի կողմից մյուսին հարկադրելու միջոցով (վերջինիս ռեսուրսների, կարգավիճակի ն այլ գործոնների առավելության պայմաններում): Հարկ է նան նշել, որ առավել բարդ է կարգավորել արժեքային քաղաքական կոնֆլիկտները, քանի որ դրանք վերաբերում են քաղաքական սուբյեկտների վարքը պայմանավորող պատկերացումներին, դիրքորոշումներին ու սկզբունքներին: Դրան հակառակը, նյութական ռեսուրսների վերաբերյալ կոնֆլիկտները արդյունավետորեն կարգավորվելու միտում ունեն, քանզի ենթադրում եմ կողմերի շահերի համաձայնեցման գործընթաց՝ սակարկությունների ն հնարավոր փոխզիջումների հիման վրա:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Կոնստան դը Ռեբեկի ազատամտական հայեցակարգը

Սեն-Սիմոնի ուտոպիական սոցիալիզմը

Շ. Ֆուրիեի ուտոպիական սոցիալիզմը

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Ի՞նչ է քաղաքական համակարգը

Քաղաքական համակարգի վերլուծության ինչպի՞սի մոդելներ կան 17 Ի՞նչ է քաղաքական պլյուրալիզմը

Ի՞նչ է գաղափարախոսական պլյուրալիզմը

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ է ուսումնասիրում համեմատական քաղաքագիտությունը

Զարգացման ինչպիսի՞ փուլեր է ունեցել համեմատական քաղաքագիտությունը

ԿՈՆՖԼԻԿՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ է քաղաքական կոնֆլիկտը

Ինչպե՞ս են կարգավորվում քաղաքական կոնֆլիկտները

Համակարգչային ձնավորումը՝ Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան ՊԼՀ-ի համակարգչային կենտրոն (ղեկավար՝ դոց. Վ.Վ.Վարդանյան) Համակարգչային էջավորումը՝ Շարվածքը`

Հ.Մ.Էլչակյան Ս.Վ.Առաքելյան Է.Գ.Միրզոյանց

Ստորագրված է տպագրության` Հանձնված է տպագրության` Տպաքանակ՝ 200 ____________________________________________________________________ «Լինգվա» հրատարակչություն Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարան Հասցեն` Երնան, Թումանյան 42 Հեռ.` 53-05-52 WeՇ: http://www.Շrusov.Յո E-ոՅil: yslu@Շrusov.Յո