Քրեական իրավունք

արո

ՄԻՔԱՅԵԼ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՔՐԵԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

(ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԱՍ)

ԵՐԿՐՈՐԴ ԼՐԱՑՎԱԾ

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ 2007

ՀՏԴ 343

(479.25) (07) (23) 8 ց7

ԳՄԴ 67.99 Գ 888

Գոքի հրատարակությունն է «Եվրոստան հրականացվել

ընկերությանհովանավորությամբ: յեղինակնիր խորիներայխխտագիտությունն է հայտնում 7Հ ԱզգայինԺողովիճ/ատգամավոր, իր վաղեմիբարեկամ Մանվել Բադեյանին`գրքի հրատարակությանը մեծապեսաջակցելու համար: ույուտ»

ԽմբագիրԼ̀. Ն.

Իրավ գ.

թ.,

ԵՐԿՈՒ

Ընթերցողի ուշադրությանը ներկայացվող

Մեհրաբյան

դոցենտ, ՀՀ

//դրհրդիանգամ

ԽՈՍՔ

կան իրավունք, Ընդհանուր

Արդարադատության

մաս»

այս

(Երնան, 2003

գիրքը

Մ.

Գրիգորյանի «Քրեա-

թ.) ուսումնական ձեռնարկի լրա-

մշակված հրատարակությունն է: Առաջինհրատարակությունից հետո գրքի մասին եղել

են

դրական արձագանք-

ներ, ինչպես քրեական իրավունքի տեսության հարցերով զբաղվող մասնագետնեԳ888

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ

րի, այնպես էլ իրավապահ ոլորտի

Քրեականիրավունք:Ուսումնական ձեռնարկ:-Եր.: Հեղինակային հրատարակություն,2007.- 480

բուհերի ԳՐԻ, ինչպես նան

քրեական իրավունքի աո զբաղվողների հալ

,

դերակատարություն է ունեցել

ՀՀ

քրեական օրենսդրության հիմնահարցերը լուսաբանելու, մասնագետներին

ու

հասարակայնության՝

քրեական

հաղորդակից դարձնելու, նան ապագա չպ ինչպես

ՎՀ 2003

թ.

իրավունքի կարեորագույն

նոր լայն

ինստիտուտներին

իրավակիրառական ճիշտ պրակտիկա ապահովելու,

իրավաբաններինուսուցանելու տեսակետից:

ւ,

քրեական օրենսգրքի կիրառությանընթացքու

մի

հայտ յ

եկան առան-

ձին դժվարություններ ու բացթողումներ, ինչը կարելի է միանգամայն բնական համարել: Հասկանալի են :

լու `

հետ

նան

նո ր Քր

եական օրենսգրքի

կապվածբարդությունները:

թ.

առա

նձին

դրույթներ կիրառեդրույթ

քրեական օրենսգրքում ներառված են

նոր ինստիտուտներ,որոշ հարցեր կարգավորված են նորովի: Այս ամենը ճիշտ կիոր է է նկատի րառելու համար հարկավոր նկատիունենալ

նան

այն հանգամանքը,

որ

քրեական

օրենսգրքի նորմերի ճիշտ կիրառումը առավելապես հնարավոր է ձենավորվածդատական պրակտիկայիհենքի վրա: Այլ խոսքով ասած`

դատարանն է քրեաիրավա-

կան նորմերիպրոֆեսիոնալ մեկնաբանողը ն ունիվերսալ կիրառողը: Այդ պարագան հաշվի է առնվել գրքի ներկա հրատարակությունը նախապատրաստելիս,մասնավո-

(23)8

ԳՄԴԻՑ9

|

ՊՅԿ0749993094

դատարանների աշխատակիցների կողմից:

ք) Նրանց կարծիքով, աշխատությունը լուրջ

էջ:

Աշխատության մեջ լուսաբանվում են քրեականիրավունքիմի շարք կարնոր թեմաներն ինստիտուտներ (քրեականիրավունքը որպես իրավունքի ճյուղ, քրեական օրենքը, քրեական ն դրա հիմքը, պատասխանատվությունը հանցագործության ուսմունքըքրեականիրավունքում, այդ թվում` արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքները, պատժիուսմունքը),որոնքոչ միայն երկրի իրավակիրառականճիշտ պրակտիկանապահովելու, ու լայն մասնագետներին հասարակայնությանը գործող քրեական օրենսդրության հիմնահարցերին հաղորդակից դարձնելու տեսակետից կարնորգիտագործնական են, այլն մեկնաբանություններ մեծ նշանակություն ունեն ողջ քրեական իրավունքի ընկալմանհամար: Աշխատության մեջ իրենց արտացոլումն ու են գտել այն մեկնաբանությունն փոփոխություններնու լրացումները,որոնք ՀՀ քրեական օրենսգրքումկատարվելեն դրա հետո: ընդունումից Աշխատությունը կարողէ օգտակարլինել իրավաբանական ուսա-

ն

Օ ՄիքայելԳրիգորյան,

թ.

րաբար, հատուկ ուշադրության ն նորովի կամ լրամշակված մեկնաբանությանեն

արժանացելայն հարցերը, որոնք,

ըստ

դիտարկումների, բարդություններ

ջացրել իրավակիրառականպրակտիկայում: Հեղինակն այդ ընթացքում

են

առա-

օգտագոր-

ծել է դատավորի` իր աշխատանքի փորձը, հանրապետությանդատականպրակտի-

կայիուսումնասիրության արդյունքները: Հաշվի են առնվել նան դատավորներիհա3

մապատասխանդիտողություններնու առաջարկությունները: Ներկա հրատարակությունը ծավալային առումով նս նախորդիցհայտնի չափով ընդարձակ է: Այն, նախ, ավելի ընդգրկուն է ներկայացնումորոշ

խնդիրների(օրինակ, քրեական

բարդ

օրեն-

ԳԼՈՒԽ

քի ներգործությունըժամանակիընթացքում, անհրաժեշտ պաշտպանությունը, պատիժ նշանակելը հանցանքներիկամ դատավճիռներիհամակցությամբ, դատվածությունը

ն

այլն) լուսաբանումը: Երկրորդ, աշխատության մեջ արտացոլվել

այն փոփոխությունները, որոնք կատարվել են այն ընդունվելուց

ն

ՀՀ 2003

գործողության մեջ դնելուց

թ.

են

բոլոր

էտ

հետո:

ը հայտնում, որ նրա աշխատությունն օգտակար կլինի ուսուց-

ման, ընդհանուր իրազեկվածությանհամար ն կծառայի որպես քրեական

քի

Տ

քրեական օրենսգրքում`

Վերոհիշյալ հիմնահարցերի լուծումը էական նշանակություն ունի քրեական օրենսգրքի դրույթները ճիշտ ն ընկալելու բազմաթիվվիճելի հարցեր հաջողությամբլուծելու համար: հ Հեղինակը ղինակը ոույս

ՔՐԵԱԿԱՆ

ն

իրավուն-

օրենսդրության յուրահատուկ մեկնաբանություն, իսկ քրեական իրավունքի դասընթացն ուսումնասիրող ուսանողներիհամար՝ ուսումնական ձեռնարկ: ՄԻՔԱՅԵԼ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

1.

ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

ՈՐՊԵՍ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ՃՅՈՒՂ

Քրեական իրավունքի հասկացությունը, առարկան, խնդիրները

Քրեական իրավունքը իրավունքի հիմնական ճյուղերից մեկն է': Որպես իրանորմերի ամբողջություն է, վունքի ինքնուրույն բնագավառ, այն, նախ, համասեռ է բնութագրվում ինքնուրույն բովանդակությամբ,որը բխում է նրա ճյուղային պատկանելության առանձնահատկությունից: Միաժամանակիրավունքի այլ ճյուղերից մեքրեական իրավունքը տարբերվում է իր առարկայով, իրավական թոդով ն խնդիրներով: վարքագծի Յայտնի է, որ իրավունքը կոչված է ներազդելու մարդկանց են հանդիսանում հասարակական վրա, իսկ իրավական կարգավորման առարկա հարաբերությունները: Քրեական իրավունքի կողմից կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների շրջանակը ոչ միայն առանձնահատուկ է, այլն բովանդակության առումով` ոչ միանշանակ: Ընդ որում, իրավաբանականգրականության մեջ առանձնացվում են քրեական իրավունքի կողմից կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների երեք հիմնական տարատեսակներ, որոնք իրենց համակցության մեջ կազմում են քրեաիրավականկարգավորմանառարկան: Առաջին տեսակը պահպանիչ քրեաիրավական հարաբերություններն են: Քրեական իրավունքը կարգավորում է հանցանք կատարելու փաստի առնչությամբ ծագող հասարակական հարաբերությունները: Գանցանք կատարած անձը պարտավոր է կրել այն անբարենպաստհետնանքները, որոնք քրեական օրենքը կապում է հանցանք կատարելու հանգամանքի հետ: Պետությանիրավասու մարմինները(հետաքննության ն նախաքննության մարմիններ,դատախազություն, դատարան)պարտավոր են քրեական պատասխանատվությանկանչել հանցանք կատարած անձին,

կարգավորմա

կամային

արդարադատության

առաջինդասի պետականխորհրդական,

հրավագիտության թեկնածու, դոցենտ

'

Մեծ մասամբ, իրավունքի տվյալ ճյուղը անվանում է ստացել իր երկու հիմնական հաստատություններից` կամ հանցագործությունից (օրինակ, ՇոռոՅ| (տ-անգլ.), կամ պատժից (օրինակ, ՏԱՅԲ6ՇԻէգերմ.): "ՄՐՕոՕոՒԾՇԸ աքճտօ"ռուսերեն տերմինը Մ. Մ. Սպերանսկու կարծիքով` ծագել է այն բանից, որ քրեական օրենքները (32:0101 ոօ.օուտւօ) նրանք են, որտեղ խոսք է գնում գլխի, այսինքն` կյանքի մասին «Ժծտյունօ օքատ»: Միանգամայն հնարավոր է «ՄոօՃօո:օ6 ոքճոօ» տերմինի կապը հին ռուսական (Տես.

ՇՕՏԲՆԸՑՕԼՕ

իրավունքի պատժատեսակներիցմեկի հետ` «ՐՕՕԹԱԿԲԸՈՑ0» քք

ՄԻՕՕՏՔՕՐՕ

-

Աքմ84.

ՎԵ

Օճաճզ. 113ռ. ՃԼ7,

1968,

ՇՆ.

7):

Հայերեն «քրեական» բառը ծագել է «քուրա» բառից: Հեռավոր անցյալում մետաղաձուլարաններում` քուրաների մոտ աշխատեցնում էին ծանր հանցագործություններկատարած անձանց, որոնց անվանում էին քուրայականներ: Ըստ հայկազյան լեզվի Նոր բառգրքի` «քրեական» նշանակում է. «Արժանի աքսորի ն աշխատելու մետաղների հետ (մետաղաձուլարանում,քուրայի դիմաց), ծանր մեղքեր ունեցող, մարդասպան(ծանր սպանություններ կատարած), Աստծո դեմ ելած, արքայի դեմ ելած: Աստծո օծյալի դեմ ձեռք բարձրացնել, քրեական մեղքի պատճառով վտարանդի դառնալ: Չկա որնէ պատիժ, որով հավասարազոր հատուցվեն նրանց մեղքերը: Քրեական վերնամարտություն: Ովքեր իրենց բերանը քրեական խոսքով են բացում Աստծո փառքի մասին: Քրեական մեղք, որ թագավորի դեմ է» (Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հատոր երկրորդ, Հ-Ֆ, էջ 1015, ԵՊՀ հրատարակչություն, Եր., 1981, Վենետիկի սբ. կղզու տպարանի 1837 թ. հրատարակության պատճենատիպ,թարգմ, գրաբարից հեղ.): Տե՛ս. ՇՕՑ6ԼԸԵՕ6 ՄԻՕ"ճօ88106 Աքձոօ. ԱՅՇԼԵ Օճողճճ. Խ13ո.ԽԱՄ, 1988, ԸՆ. 3:

Ղազար

իսկ դատարանը նրա նկատմամբնշանակում է պատիժ կամ քրեաիրավականներգործության այլ միջոցներ: Այս պարագայում առկա են ինչպես իրավահարաբերության սուբյեկտները, այնպես էլ նրանց համապատասխանիրավաբանականպարտականություններնու սուբյեկտիվ իրավունքները: Այդ հարաբերությունները կարեն միայն քրեական իրավունքի նորմերով: գավորվում Վերջիններս բովանդակային առումով ուղղված են մի կողմից արարքին (հանցանքին),որը (տվյալ ժամանակահատվածումգործող քրեական օրենսդրությանհամաձայն) ճանաչվում է իբրն հանցագործություն, իսկ մյուս կողմից` իրավակիրառողին,որը պարտավոր Է կատարված արարքը հանցավոր գնահատել միայն քրեական օրենքի պահանջներինհամապատասխան ն՝ դրանց հիման վրա: Բացի այդ, քրեական իրավունքի նորմերի համասեռություննարտացոլվում է նան նրանց ընդհանուր գործառնական ուղղվածության մեջ: Վերջին հաշվով, այդ նորմերը նախատեսված են ներազդելու մարդկանց փոխհարաբերությունների, պետության հանդեպ (հանձին համապատասխան մարմինների) նրանց վերաբերմունքիվրա` հանցավոր արարք կատարելու դեպքում, նան կանխելու համար նման գործողություններըհետագայում: Այստեղից հետնում է նան, որ քրեական իրավունքի առարկայիմեջ մտնող հարաբերություններիերկրորդ տեսակնայն հասարակականհարաբերություններնեն, որոնք կապված են պատժի սպառնալիքիմիջոցով հասարակությանանկայուն անդամներին հանցանք կատարելուց ետ պահելու հետ: Քրեաիրավական արգելքը մարդկանց անորոշ շրջանակի վրա պարտականություն է դնում ձեռնպահ մնալ հանցանք կատարելուց: Այդ արգելքը խախտելըենթադրում է հանցանք կատարած անձի նկատմամբ պատժի կիրառում: Դա է քրեական օրենքով սահմանված պարտականությանառանձնահատկությունը: Ասվածը, իհարկե, բնավ չի նշանակում, թե օրինապահ քաղաքացիները հանցանք չեն կատարում միայն քրեական պատժի սպառնալիքիգոյության շնորհիվ: Հանրությանհամար վտանգավորն հակաօրինականվարքագծիցնրանք ձեռնպահ են մնում այն գիտակցությանուժով, որ ցանկացած հակահասարակականվարքագիծ, այդ թվում նան հանցագործություն,հակասում է ոչ միայն հասարակության սկզբունքներին,այլն իրենց սեփականշահերին ու համոզմունքներին:Վերջին հանգամանքը, սակայն, չպետք է նսեմացնի քրեաիրավական նորմերի ընդհանուր կանխիչներգործությունը: Քաղաքացիներիվրա` քրեաիրավականնորմերում բովանդակված արգելքի ներգործության բնույթից ելնելով, մասնագիտական գրականության մեջ' բնակչությունը պայմանականորենբաժանվում է երեք խմբի: Առաջինը մարդկանց մեծամասնությունն է, որի վարքագիծըսկզբունքորենքրեաիրավականարգելք սահմանելու անհրաժեշտություն չի առաջացնում:Ինչպեսարդեն ասվեց,նրանքհանցանքչեն կատարում՝ գիտակցելով,որ հանցագործությունը հակասում է ինչպես պետության ն հասարակության,այնպես էլ իրենց անձնական շահերին: Երկրորդխումբն են կազմում այն մարդիկ,որոնց համար պատժի սպառնալիքիգոյությունը բավարար չէ: Չնայելով քրեաիրավականարգելքների գոյությանը, նրանք կատարում են հանցագործություններ: «Միջանկյալ» խումբն են կազմում այն քաղաքացիները, ովքեր հանցագործություն չեն կատարում հենց քրեական պատժի սպառնալիքիհանդեպ ունեցած վախի հետնանքով: Կարելի է ենթադրել,որ եթե հանկարծ քրեական իրավունքի նորմերը վերացվեն,ապա հանցագործությունների թիվն անպայմանկավելանա: ոՀ

Տես.

ՇօոօոՇոօօ

Մոօճօթոօօ

ոքճոօ.

ԱոՇո,

Օճուռց. 135ր. ԻՂԸՄ, 1988,

Շր

3.

աճը տեղի կունենա հենց հիշատակված«միջանկյալ» խմբի հաշվին: Հասկանալի է, որ ոչ մի երկիր քրեական օրենսգիրքը չեղյալ հայտարարելու փորձարարությանչի դիմի, պարզելու համար, թե դա ինչպես է անդրադառնումհանրության համար վտանգավորարարքների կատարմանաճին: Սակայն պատմությունը նման չծրագրված փորձարարություններիօրինակներ ունի, որոնցով փաստացի դադարեցվել է քրեական օրենսգրքի գործողությունը:Օրինակ, լիվերպուլցի ոստիկանների գործադուլը 1919 թվականին,որն ուղեկցվեց կողոպուտների ն ջարդերի անսպասելի բռնկումով կամ Դանիայի ազգային ոստիկանության կալանավորումը գերմանական օկուպացիոն իշխանությունների կողմից 1944 թվականին, որի հետնանքով երկրում կտրուկ աճեց հանցավորությունը, կամ նյույորքյան «խավարումը» 1977 թվականին, երբ 25 ժամ շարունակ կաթվածահարէր քաղաքի էլեկտրամատակարարումը,ինչը բռնությունների ն կողոպուտների ալիք բարձրացրեց՞: Պակաս կարնոր չէ նան ընդգծել այն հանգամանքը, որ քրեական իրավունքի գոյության անհրաժեշտությունը հասարակության ոչ բոլոր անդամներիկողմից է ընկալվում, առավել նս` գիտակցվում: Սակայն դրանով այն չի կորցնում իր սոցիալական արժեքը: Ընդհակառակը, քրեական իրավունքն իր հիմնական նպատակից կզրկվեր, եթե կողմնորոշվեր միայն դեպի կատարմանկամավորության սկզբունքը: Պահանջելն այս դեպքում անպատկերացնելի է առանց հարկադրման տարրի, որի երաշխավորը պետությունն է: Քրեաիրավական նորմերի հարկադրականությունը հավասարապեսպետք է կիրառելի լինի բոլորի հանդեպ,ովքեր հանցագործություն են կատարում: Որոշ առումով` հատկապես դրանով է պայմանավորվածքրեական իրավունքի նորմերի` բոլորի համար պարտադիրբնույթը:: Քրեական իրավունքի առարկայի մեջ մտնող հասարակականհարաբերությունների երրորդ տարատեսակը կարգավորվում է քրեաիրավական այն նորմերով, որոնք քաղաքացիներին իրավունք են վերապահում վնաս պատճառել արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներում (անհրաժեշտ պաշտպանություն, հանցանք կատարածանձին բռնելիս վնաս պատճառելը, ծայրահեղ անհրաժեշտություն, ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանք, հիմնավորված ռիսկ, հրաման կամ կարգադրություն կատարելը): Հիշատակված նորմերով կարգավորվող իրավահարաբերությունները պետք է համարել ռեգուլյատիվ (կարգավորիչ) քրեաիրավական հարաբերություններ (ի տարբերություն պահպանիչ քրեաիրավականհարաբերությունների), քանի որ դրանք ձնավորվում են ռեգուլյատիվ (լիազորող) նորմերի հիման վրա ն կարգավորում անձի իրավաչափ վարքագիծը, որը միաժամանակ նան սոցիալապեսօգտակար վարքագիծէ: Քրեական իրավունքի կողմից կարգավորվողհասարակականհարաբերությունէականորեն տարբերվում են իրավունքի մյուս ճյուղեների բոլոր տարատեսակները րի կողմից կարգավորվողհարաբերություններից:Քրեական իրավունքը կարգավորում է այն հասարակականհարաբերությունները, որոնք ուղղված են բացառապես իրախաղաղությունը ն մարդկության անվտանգությունը, մարդու ն քաղաքացու վուճքներն ու ազատությունները,իրավաբանականանձանց իրավունքները, սեփականությունը, շրջակա միջավայրը, հասարակականկարգը ն անվտանգությունը, սահմանադրականկարգը հանցավոր ռտնձգություններից պաշտպանելուն: Եվ

:

այդ

'

Տես.

Տե՛ս. 9. Ճորբաօ. Էնտճտուուծ մ ոքօրյւթօարճուլթ ոքօորուօում. Ի/., 1979, Ը. 11: Տե՛ս. ՄՐՕոօուօօ ԽԼ, 1997. 915ռ. Էքյռոռ ՔԱՆԾՔՃ.

ԽՐԱՎՕՔԽԼ,

ոքճոօ. ՕԾուճւ ԿոՇր».

ԽԼ

ի, ԱԱքըօքօրդյան. Բոտոյտճոթծ,

օոօ

Աո

մ

օՓֆօառոււօօ».

փ., 1973,

Ը1.

43. Ըդ. .

3:

Քրեական իրավունքի ինքնուրույնությունըչի տուժում նրանից,որ ներառվում է այլ հասարակականկարգավորիչներիհամակարգի մեջ: Միայն դրանց փոխգործողությունների ամբողջության մեջ քրեական իրավունքը կարող է արտահայտել իր ինքնուրույնությունը: Համակարգիցդուրս այն վերածվում է քրեածին-իրավական տարերքի չարագույժ կցորդի': Քրեական իրավունքի ինքնավարությունըթույլ է տալիս սահմանել այն հայտանիշներիամբողջությունը, որոնց օգնությամբ այս կամ այն դատապարտելիարարքը հանցավոր է ճանաչվում` ելնելով նրանից, որ սպառնում է հասարակական կամ պետական կեցության այս կամ այն ոլորտի բնականոն զարգացմանը կամ նույնիսկ` գոյությանը, այսինքն` դառնում է հանրության համար

վտանգավոր:

Այսպիսով,քրեական իրավունքիկարգավորման առարկանհանցանք կատարեառնչությամբ ծագող հասարակականհարաբերություններն են: Այդ հարաբերությունների սուբյեկւոների դերում, որպես կանոն, հանդես են գալիս մի կողմից` հանցանք կատարածանձը, մյուս կողմից` պետությունը` հանձինս արդարադատություն իրականացնողկամ դրա իրականացմաննօժանդակող մարմինների: Քրեական իրավունքի կողմից կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների վերը նշված տարատեսակներինհատուկ են դրանց կարգավորմանառանձնահատուկ մեթոդներ: Այսպես. պահպանիչ քրեաիրավական հարաբերությունները կարգավորվում են հետնյալ մեթոդներով. ա) քրեաիրավականնորմով սահմանված սանկցիաներիկիրառումը` քրեական օրենքով արգելված հանրության համար վտանգավոր արարք կատարած անձի նկատմամբ, բ) քրեական պատասխանատվությունիցազատելը՝ իր բոլոր դրսնորումներով, գ) բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ կիրառելը` հանրության համար վտանգավոր արարքն անմեղսունակության վիճակում կատարած անձանց, ինչպես նան այն անձանց նկատմամբ, որոնց մոտ հանցանքը կատարելուց հետո առաջանում է այնպիսի հոգեկան խանգարում, որն անհնար է դարձնում պատժի նշանակումը կամ կատարումը, ով հանցանք է կատարել ն տառապում է մեղսունակությունը չբացառող հոգեկան խանգարումով, ով ն է է հանցանք կատարել ճանաչվել ալկոհոլիզմից կամ թմրամոլությունից բուժման կարիք ունեցող: Քրեաիրավական նորմերի սանկցիաների կիրառումը, որպես քրեաիրավական կարգավորմանմեթոդ, խիստ առանձնահատուկ է: Ամենից առաջ այն պատճառով, չկաոր քրեական օրենքով արգելված` հանրության համար վտանգավոր արարք տարելու պարտականությունը խախտելու համար նախատեսվում է պետական հարկադրանքի առավել խիստ տեսակի` քրեական պատժի կիրառման հնարավորություն: Իրավունքի որնէ այլ ճյուղ չի նախատեսում այդպիսի խիստ հետնանքներ` իրավականարգելքը խախտելու համար: Դրա հետ կապված էլ` քրեաիրավական նորմերի սանկցիաների կիրառումը պահանջում է խիստ մանրակրկիտիրավական կարգավորում: Դա արտահայտվումէ, նախ, նրանով, որ իրավական որնէ այլ ակտ, բացիքրեական օրենքից, չի կարողորոշել արարքիհանցավորություննու պատժելիությունը: 41 քրեական օրենսգրքի 5-րդ հոդվածի համաձայն, արարքի հանցավորությունը, դրա պատժելիությունը ն քրեաիրավական այլ հեւոնանքները որոշվում են միայն քրեական օրենքով: Երկրորդ. իրավաբանական փաստի` հանցագործուլու

Տես.

ոքճոօ. ՄԸՕոօողօճ

ՕՇոլող

ԳԸՐ.

113ի,ոքյոււռ

ԵԱ1ՓՔ/Ճ. ԽԼԱՕՔԽԼՃ,

.

ԽԼ, 1997,

ՇԼ.

4:

"

թյան հավաստումըիրականացվումէ օրենքով խստորենսահմանված դատավարական արարողակարգով, ընդ որում, ոչ ոք չի կարող հանցագործության համար մեղավոր ճանաչվել, ինչպես նան ենթարկվել քրեական պատժի այլ կերպ, քան դան օրենքինհամապատասխան տարանիդատավճռով (ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 24 հոդ.): ն պատժից ազատելը նս քրեաիրավաՔրեական պատասխանատվությունից կան կարգավորման առանձնահատուկ մեթոդ է: Այն կիրառվում է, երբ առկա են օրենքով սահմանված հիմքերը (գործուն զղջալը, հանցագործությամբ պատճառած վնասը հարթելը, տուժողի հետ հաշտվելը, իրադրությանփոփոխությունը, նշանակված պատժիմնացած մասը կրելու կարիքն անցնելը, պատիժը կրելու ընթացքում դատապարտյալի դրական վարքագիծը ն այլն): Կատարված հանցանքի այնպիսի խիստ հետնանքներից ազատելը, որպիսիք են քրեական պատասխանատվությունն ու պատիժը, նույնպես պահանջում են հատուկ իրավականկանոնակարգում, ուստի քրեական պատասխանատվությունիցն պատժիցազատելու բոլոր հիմքերը ճշգրիտ ձնակերպվածեն քրեական օրենքով: Քրեաիրավական արգելքից բխող հասարակական հարաբերությունները (քրեաիրավական կարգավորման առարկա հանդիսացողհասարակականհարաբերությունների երկրորդ տարատեսակը)կարգավորվում են հիշյալ արգելքը սահմանելու ճանապարհով: Չնայած իրավունքի այլ ճյուղերում (օրինակ, վարչական իրավունքում) առկա համանմանություններին, տվյալ մեթոդը նս առանձնահատուկ է: Այն արգելում է հանրությանհամար առավել վտանգավորարարքները (վարչական իրավախախտումների համեմատությամբ հանցագործություններիհասարակական վտանգավորությանաստիճանըզգալիորեն ավելի մեծ է): Այս արգելքը չկատարելը զուգորդվումէ պետական հարկադրանքիամենախիստմիջոցը` քրեական պատիժը, կիրառելու սպառնալիքիհետ: Վերջապես, ռեգուլյատիվ քրեաիրավական հարաբերությունները իրականացվում են քաղաքացիներին` հանրորեն վտանգավոր ոտնձգությունների դեմ ակտիվ պայքարի իրավունք տրամադրելու մեթոդով (անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունք, ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում ն հանցանք կատարած անձին բռնելիս վնաս պւստճառելու իրավունքնայլն): Վերը շարադրվածիցելնելով, կարելի է եզրակացնել, որ քրեական իրավունքը սահմանում է նախ ն առաջ քրեական պատասխանատվությանհիմքը ն սահմաններն այն արարքներիհամար, որոնք ճանաչվում են որպես հանցագործություն, ն նախատեսում են հանցավորիհանդեպորոշակի պատժիկիրառմանհնարավորությունը:Դա հանգեցնում է հիմնավորվածեզրահանգման առ այն, որ քրեական իրավունքը կարն պատժից ազատելու դեպքեգավորում է նան քրեական պատասխանատվությունից րը (դրա համար անհրաժեշտօրինականհիմքերիառկայությանդեպքում): Այդ առումով կասկած չի հարուցում այն պնդման ճշմարտացիությունը, որ քրեական իրավունքինորմերըսահմանվում են միայնպետության կողմից՝ հանձինս նրա օրենսդիր մարմնի: Այսպիսով, քրեական իրավունքըմիասնականիրավական համակարգիինքնուրույն բնագավառ է` զՎայաստանի Հանրապետությանօրենսդիր իշխանության կողմից սահմանված այնպիսի համասեռ նորմերիհամակցություն, որոնք որոշում են արարքի հանցավորությունն ու պատժելիությունը, քրեական պատասխանատվության ու պատհիմքն ու սահմանները,ինչպես նան քրեական պատասխանատվությունից ժից ազատելու պայմանները: Քրեական իրավունքի (օրենսգրքի) խնդիրներըձեակերպվածեն անմիջականո9

րեն քրեական օրենքում: ՀՀ քրեականօրենսգրքի 2-րդ հոդվածում սահմանված է. «1 Հայաստանի Հանրապետության օրենսգրքի սնդիրներն են՝ հանքրեական ցավոր ոտնձգություններից պաշտպանել մարդու ն քաղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները,իրավաբանականանձանց իրավունքները, սեփականությունը, շրջակա միջավայրը, հասարակականկարգը ն անվտանգությունը, սահմանադրական կարգը, խաղաղությունը ն մարդկության անվտանգությունը, ինչպես նան կանխել հանցագորժությունները: 2 Այդ խնդիրների իրականացման համար Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգիրքն ամրագրում է քրեական պատասխանատվությանհիմքն ու Քրեական օրենսդրության սկզբունքները,որոշում, թե հանրությանհամար վտանգավոր որ արարքներն են համարվում հանցագործություններ ն սահմանում է պատժի տեսակներու քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցներ դրանք կատարելու

համար» ԴԳասարակական հարաբերությունները (քր.

օր.-ի 2-րդ հոդ. 1-ին մաս) հանցավոր ոտնձգություններից պաշտպանելը քրեական իրավունքի գլխավոր խնդիրն է: Սակայն,դրանից զատ, քրեականիրավունքը կատարում է նան այլ կարնեոիսոցիալական խնդիրներ, մասնավորապես, կանխել հանցագործությունները(քր. օր.-ի 2-րդ հոդ. 1-ին մաս, 48 հոդ.): Քրեաիրավականնորմերը, ինչպեսիրենց գոյության սլիաստով,այնպես էլ կիրառությամբ, կատարում են նան օրենքները կատարելու ն համակեցության կանոնները Այս իմաստով՝ քրեական օրենքի դաստիա. հարգելու ոգով դաստիարակելու խնդիր: րակչական ներգործության ուժեղացումը անմիջականորենկախված է քաղաքացի ների իրավականդաստիարակությանմակարդակից: Քրեական իրավունքը պետության քրեական քաղաքականության իրականալ ման կարնորագույն միջոցներիցմեկն է, պետության սոցիալականքաղաքականբո թյան բաղկացուցիչ մասը: Քրեական քաղաքականության, դրա բովանդակության, սկզբունքների, իրս ման ձների ն ուղղությունների ուսումնասիրությունը իրավաբանականգիտությ' կարնոր ն արդիական խնդիրներիցմեկն է: Իրավաբանականգրականության մեջ քրեական քաղաքականության հաս ցությունը բնորոշվում է տարբեր կերպ: Ընդ որում, «քրեական քաղաքականությո տերմինի հետ, որպես համարժեք, օգտագործվում է նան «հանցագործություն( հետ պայքարի բնագավառի քաղաքակականություն»ըմբռնումը: Այսպիսի հս տեղման հետ դժվար է համաձայնել: Հանցավորության հետ պայքարի բնագա քաղաքականությունն ավելի լայն հասկացություն է, որն ընդգրկում է պետու քաղաքականությանբոլոր այն ուղղությունները, որոնք այս կամ այն չափով ն տում են մեր երկրում հանցագործությունների վերացմաննպատակիիրականս բնագավառիքաղ նը: Այլ կերպ ասած, հանցագործություններիդեմ սպայքարի ու կանությունը պետության բազմակողմանի բազմաբովանդակայն գործու յունն է, որն ուղղված է հանցավորության կրճատմանը,իսկ հեռավոր ասած նան վերացմանը (եթե հանցավորություննընդհանրապես ն իսպառ հնարավի րացնել): Ինչ վերաբերում է քրեական քաղաքականությանը, ապա այն հանցա թյունների հետ պայքարի բնագավառիքաղաքականության բաղկացուցի -

Է

ճիշտ Այսիմաստով` որն միջոցներով: իրավական իրականացվում է

է Վ.

րյավցնի" այն պնդումը, թե պետությանքրեական քաղաքականությունը որոշում, նան

քրեագիտա հանցագործությո

դատավարությա միջոցների

ուղղություններով:

Ր

Տես`

8.

էԼ

Խջոքոողոը. ԹեֆճթոմոոօՇր,

ՇքծռԸւոօ

ՕՇող-ԸԼԹՂՐՒ ւՆ 7ՄՈՕՆԾՏՒՇԱՎ

ոքոշրոուօօրաւօ. ԽԼ, 1975, ՇՆ. 30: ՇՕրճքյոնում ԸՕՔՇՆԸԽՒ 7ոօճօուօմ ՈՕխՐաԱաՆ 8 «Շ.:

ՕՇոՇՈՒՈՎՇ

6օթոծք: էճոքոոճ քում ոօոորոա, 8. Բարու ու:

Տես՝

1Օ.

Ճորցոնեւուճ ոքօճղծոււ ՕՊՇռ, 1980,

ա-

իրացնում է այն նպատակները, հանուն որոնց ստեղծվում է քրեական արդարադատության համակարգ: Այսպիսով, հանցագործությունների դեմ պայքարի բնագավառիքաղաքականությունը ներառում է հանցագործությունների դեմ պայքարի բոլոր միջոցները`այդ թվում` տնտեսական,գաղափարական,մշակութային, կառավարչական, սոցիալ-հոգեբանականբնույթի ն այլ միջոցները:Քրեական քաղաքականությունն այդ ընդհանրականպայքարի բաղկացուցիչմասն է ն իրականացվումէ հատուկ իրավական միջոցներով:Իրավականայդ միջոցներիյուրահատկությունը որոշվում է նրանցանմիջականկապով, այսպես կոչված, «քրեաիրավական համալիրի»կամ կան ցիկլի նորմերի հետ: Այս առումով` չպետք է համաձայնել այն հեղինակների հետ, ովքեր քրեական քաղաքականությունընույնացնում են րի դեմ պայքարի բնագավառիայն մասի հետ, որը կենսագործվումէ իրավունքի նորմերիմիջոցով:Բանն այն է, որ քրեական քաղաքականությունն իրականացվում է ոչ թե իրավունքինորմերիօգնությամբ ընդհանրապես,այլ հատկապես քրեաիրավական համալիրի նորմերի օգնությամբ (քրեական,քրեական քրեակատարողական իրավունք): Ուստի, քրեական քաղաքականությունըպետք է բնորոշել որպես պետությանքաղաքականության այնպիսի ուղղություն, որի շրջանակներում կանխիչմիջոցների լայն ծավալի մշակման ու իրականացման,նյութական, դատավարականն քրեակատարողական իրավունքիիրավական ստեղծման ու կիրառմանմիջոցով ձնավորվումեն հանցավորությանդեմ պայքարի ելակետայինպահանջները: Քրեական քաղաքականությանբաղկացուցիչմասը քրեաիրավական քաղաքականությունն է: Վերջինիսյուրահատկությունն այն է, որ այն, որոշելով հանցագործություններիհետ պայքարի ուղղությունները, նպատակներն ու միջոցները,արտահայտվում է քրեական իրավունքինորմերում ն դրանց կիրառման պրակտիկայում: Անհրաժեշտէ առանձնացնելքրեական քաղաքականությաներկու կարնոր ասպեկտ. գործնական ն տեսական: Գործնականասպեկտը բացահայտվումէ քրեական քաղաքականության իրացման պրոցեսում, իսկ տեսականը` այդպիսի գործունեության գիւռական հիմունքներիմշակմանմեջ: նշված երկու հարադրությունները սերտորեն կապված են միմյանց հետ ն արտահայտում են գիտության ու պրակտիկայի միասնությունը: Պետության քրեական քաղաքականությունն իրացվում է հատուկ միջոցների օգնությամբ,տարբերձներով ն Իբրն քրեական քաղաքականությանիրացմանհիմնական միջոցներ կարելիէ առանձնացնելպետության իրավաստեղձագործական գործունեությունըն քրեական արդարադատությանմարմիններիիրավակիրառական գործունեությունը:Այդ իմաստով՝ միանգամայն ակնհայտէ քրեականքաղաքականությանդերն ու նշանակությունը քրեական օրենսդրության կատարելագործման ուղղությամբ: Քրեաիրավական համալիրիողջ օրենսդրությանձնավորումըտեղի է ունենում քրեական քաղաքականության պահանջներիհիման վրա: Ընդ որում, հատկապես պա

ՇՆ,

54:

Օ

Հք

ոց

ոու Աոո

ք

ու

տ

ճոր

3ճաօտտ

եո

Ը

գՐԱՅՆոՅձորու ՕԾԱՇԸՐՑԸԱՒԾ օոճշւոու

ճոճոու

օրենքով են որոշվում հանցավոր ն ոչ հանցավոր ճանաչվող երնույթների շրջանակները, դրա (իմա` օրենքի) միջոցով է արտահայտվում օրենսդրի կամքը` որոշակի արարքներիքրեականացման կամ ապաքրեականացմանվերաբերյալ: Ավելացնենք նան, որ պետության քրեական քաղաքականությունը խարսխվում է այնպիսի հիմնարար ու միմյանց կենսականորենկապված սկզբունքների վրա, ինչպիսիք են` արմարդասիրությունը: դարությունը, օրինականությունը, Ամփոփելովվերոշարադրյալը` կարելի է հավաստել, որ քրեական քաղաքականությունն ամենից առաջ իր արտացոլումն է գտնում պետության իրավաստեղծագործական գործունեության մեջ: իրավականնորմերի ձնավորման ընթացքում տեղի է ունենում թքրեական-քաղաքականհիմնական այն պահանջների օրենսդրական ամրապնդումը,որոնք դրված են հանգագործություններիդեմ պայքարի բնագավադում պետության գործունեության հիմքում: Նշված ծրագրային պահանջները հենց օրենսդրության մեջ են տրանսֆորմացվում պետության կողմից սանկցիավորված վարքագծի այնպիսի նորմերի, որոնց խախտումը հանգեցնում է օրենքով նախատեսված իրավական հետնանքների:

Տ 2. Քրեականիրավունքի համակարգը պատմական էվոլյուցիայի Երկարատն

ընթացքում տարբեր աղբյուրներում աստիճանաբար ձնավորվել են որոշակի համակարցրվածքրեաիրավականնորմերն գի մեջ, որն օժտված է բազմաթիվսեփական(միայն համակարգինհատուկ) տարրերով` ինստիտուտ(համասեռ նորմերի համակցություն), առանձիննորմ, նորմի հիպոթեզ, դիսպոզիցիա, սանկցիա ն այլն: Որպես ինքնավար երնույթ, այն փոխգործակցում է այլ համակարգային կառույցների (քրեական-դատավարության,քաղաքացիական, վարչական իրավունքի, բարոյականության, հոգեբանության, վիճակաէ գրության ն այլն) հետ: Քրեական իրավունքիհամակարգիհամար : կառուցման հիերիարխիականությունը(նորմ, նորմերի խումբ, ինստիտուտ այլն) ն Քրեական իրավունքըբաղկացածէ Ընդհանուր ն Հատուկ մասերից:Ներկայումս այսպիսիտարանջատումը որնէ մեկի մոտ կասկած չի հարուցում, սակայն մինչն 18րդ դարը գործում էիմ առանձին քրեական օրենքներ, որոնք որոշում էին կոնկրետ հանցագործություններըն դրանքկատարելու համարնախատեսվածսանկցիաները: Ընդհանուր մասը բովանդակում է այնպիսի նորմեր, որոնք կարգավորում են քրեական իրավունքի երկու հիմնարարինստիտուտներին`հանցանքին ն պատժին վերաբերող առավել կարնոր, սկզբունքային ընդհանուր հարցերը: Այդ նորմերում, մասնավորապես,ձնակերպվածեն քրեական օրենսգրքիխնդիրներըն սկզբունքները, սահմանված է քրեական պատասխանատվությանհիմքը, որոշված են ժամանակի ընթացքում ն տարածությանմեջքրեական օրենսգրքի ներգործությանսկզբունքները, որոշված են հւմնցագործության, մեղքի, անմեղսունակության, հանցանքի կատարման փուլերի, հանցակցությանհասկացությունները,տրվածէ քրեական պատիժների համակարգը, բացահայտված է յուրաքանչյուր պատժատեսակիէությունը, կանոնակարգված են պատիժ նշանակելու,քրեական պատասխանատվությունիցն պատժից մարելու ընդհանուր հիմունքներըն այլն: ազատելու, դատվածությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասը բաղկացած է 6 բաժիններից, որոնք

բնութագրական

Տես.

Ֆոողօորօճ

ոքճոօ.

Օճուլճմ

48616.

113». Րքջռոձ ԷԱԼՓՔ/.

ՒԷ1-1ՕՔԽԼՃ, Լ,

1997,

ՇԼ.

5:

ներառում են տասնհինգ գլուխներ: Կառուցողական առանձնահատկության իմաստով առաջին անգամ, իբրն ինքնուրույն բաժին, առանձնացվելեն անչափահասների քրեական պատասխանատվության ն պատժի ինչը առանձնահատկությունները, արդարացված քայլ է:

Հատուկմասըբաղկացած է

այնպիսինորմերից,որոնք որոշում են, թե հանրության համար վտանգավորոր արարքներն են համարվումհանցագործություններ ն

դրանք կատարելուհամար սահմանում է պատժի տեսակներու քրեաիրավական ներգործությանայլ միջոցներ: Քրեական իրավունքիԸնդհանուրն Հատուկ մասերն են օրգանապես կապված ն միայն համակցության մեջ են կազմում քրեական իրավունքը`որպես իրավունքի ճյուղ: Ընդհանուր մասի նորմերը Հաւոուկ մասի միասնական նորմերից կտրված են: Միննույն անառարկայական Ժամանակ՝Ընդհանուրմասի նորմերը բանալի են Հատուկ մասի նորմերը կիրառելու համար. վերջիններիսճիշտ ընկալումն ու կիրառումըհնարավորէ միայն այն դրույթների հիման վրա, որոնք ձեակերպվածեն քրեական իրավունքիԸնդհանուրմասի նորմերում: Այլ խոսքով,Ընդհանուրմասի նորմերը, ներառելովունիվերսալբնույթիքրեաիրավական դրույթներ, դրանց հատկությունները (հատկանիշները) հղում են Հատուկ մասի ինստիտուտներին, դրանով իսկ օրենսդրինկողմնորոշելով ն հանցակազմերի պատժի տեսակներիու չափերի այնպիսի թույլատրելիծավալներիու բովանդակության, որոնք իրավակիրառողին են տալիս լուծել թույլ հանցավորության դեմ պայքարի խնդիրները:Հենց այդ պատճառով քրեական իրավունքիԸնդհանուրմասի նորմերըհիմնականումկրում են պարտավորեցնողբնույթ, արդարադատության մարմինների համարկանխանշելով ղեկավարվել դրանց պարունակած հրահանգներով կամ հաշվի առնել դրանք` Հատուկ մասի նորմերը կիրառելիս:Դրա մեջ արտահայտվումէ քրեականիրավունքիԸնդհանուրն Հատուկ մասերիօրգանական կապը

իրավակիրառական գործունեության մակարդակում:

Դրա հետ միասին,չի կարելի քրեական իրավունքիհամակարգվածությու տեսնել միայն այն երկու մասի բաժանելու իմաստով:Որպես փոխկապակցված իրավաբանական նորմերիհամակարգ, քրեական իրավունքըկազմավորվում է համապաինստիտուտներից, տասխան որոնցից առավել խոշորներըհանցանքին են: Դրանքիրենց ինստիտուտներն հերթին ներառում են ծավալով ավելի կուտորակված, սակայն բովանդակությամբ ավելի պատկառելիենթաինսւիտուտներ. օրինակ, հանցավորգործունեության փուլերը, հանցակցությունը, հանցագործություն-

պատժի

ներիբազմակիությունը, պատիժների տեսակները, ն այլն: Ինստիդատվածությունը բաղկացածեն առանձին նորմերից(քրեականօրենքի տուտները ոհոդվածներից), րոնք են ոչ միայն ն սանկցիան,այլն որոհիպոքեզը, դիսպոզիցիան շակի հանցակազմերի տարբեր տեսակներ(քրեական օրենքի հոդվածների մասեր)՝ պարզ (հասարակ),«արտոնյալ», որակյալ, առանձնապեսորակյալ: բերում է այն համոզման, որ քրեաիրավական Վերոշարադրյալը համակարգի (որի հիմքում ընկած է գործող քրեական օրենսդրությունը) զարգացումը պետք է ընթանա մշտապես ն հաշվի առնելով տարատեսակգործոնները, այդ. թվումպ̀պատմական,քանզի սոցիալ-իրավական ճկունությամբօժտված քրեաիրավականկորմե-

պարունակում դեպքերում

րը են

զուրկ չեն

«երկերեսանիությունից», կատարվածը գնահատելիս դրանք ուղղված

անցյալին,իսկ պատժելիս` ապագային":

Տես. ՖՐՇՊԾՏԵ:Ծ6

ոքձտօ.

Օճոճց ՎՀՇՐՆ....

ԸՆ.

7:

ները. "

"

Սկզբունքըորնէ տեսության, ուսմունքի, գիտության հիմնական

իուոթուսար

արժեքների, համոզման ո աա:

ԱԱ ՀԱամակարգի ԿԱ

տոմ նն ԱԻ

է

սկիզբն է,

որն

ԱԱ

է

սրտ

նո

խանում ընդհանուր գծեր ունի իրավունքի մի քանի

պահա

բայց

միասնական իրավունքի

ճ ճյուղ,

այլ ճյուղերի հետ: վարության

որո որոշ

լքեժրտկաաեառեյոն իաանաաշո վեկ

եական դատավա իրար ատւպյեդկափհեաւաոատոատա կերպ, արտացոլ թեեաարն հոր որկան Բրո են միայն Սկզբունքները քրեական օրենսդրության,ինչպես աա ունի ԿրԳործությունը հնարավոր ոռարավոր ժին) քննչական, դատախազական դատական հանցանք կատարելու փաստի պրակտիկայումարտահայտվածղեկավար գաղափարներ արիանքի ճյուղերի ինքնուրույնությունը: են, Ասվածը, սակայն, չի բացառում հիմնարար դրույթներ իրավու որոնք (իմա` իրավունքի ինքնուիսին են օրիարտացոլում տ սակա սոցիալական ունի կարգավորիզաքան որ դրանցից յուրաքանչյուրն այափությու երը ույն ճանաչելու հաճար քանի հ ճբ յու րաբերյալ ն իճյուղ) հատու էրիկ ավանն բարոյական առարկան Խն համագործ ո նր Տե հական իք անգործերը դատարանում աաքկան գրականության կապես

որա

կատարի ընդուներ Կրծունույունը

ե

քրեա-

Մ

Րերարե

.

են, որոնք

Անցնելովքրեական իրավունքիսկզբունքների խնդրին,նախ, ասենք, որ 1961 քրեական օրենսգիրքըքրեական թ. իրավունքիսկզբունքներին անմիջականորեն վերաբերողհատուկ իրավանորմեր չէր բովանդակում:Թերես բացառություն էր քր. օր.-ի 3-րդ հոդվածը,որը որոշում էր քրեական պատասխանատվության ն հիմքերը հայտնիչափով ձնակերպում օրինականության սկզբունքը:Ինչ վերաբերումէ քրեական իրավունքիմյուս սկզբունքներին, ապա դրանց կամ ընդբովանդակությունը հանրապեսանտեսվել,կամ էլ անուղղակի,այս կամ այն կերպ արտացոլված էր "

ն օրենս-

մ69-ե

ղեկավար դրույթներ արտահայտված

նութագրում են ի դրա բնութագր բովանդակությունը»2..

մյան

նշանակում

փիլիսոփայական իմաստով` սկզբունքը կեցության ելակետը, ստեղծումը: Ս. Ս. Ալեքսենի բնորոշմամբ «Իրավունքի

սկզբունքներըի̀րավունքիմեջ

որի անգորիայից Ա կագ անն կապիմեր աՆ: հ ավրա առաջինի հետերո արյու: ն

Կաթո

ելակետային

տերմինըծագում Է լատիներեն «քոոօք» բառից, որ սկիզբ. Սկզբունք հիմք: Ամենալայն

դրույթն է:

մը` դրա նք սոցիալական իրավունքիառանձին նորմերի ճշգրտումը` փորոխված ա պարբերաբար փոփոխվող համակարգին Ն հարկադրան ժեքների, համոզման ե հարկադրանքի մեթոդների ների մշտական մշ փոփոխու-

եական

օն

այդ

,

րի

Ն.

ւ

ա

ալ

մարդկա մարդկանց

Իրավաբանական մեջ փորձերեն արվել սկզբունքներնընդհանուր իրավականն հատուկ սկզբունքների դասակարգելուուղղությամբ: վել է նան համակարգ, Առաջարկորում սկզբունքները բաժանված են երեք խմբի (ընդհանուր, միջճյուղային, ճյուղային):Տակավինվիճելի է նան քրեական իրավունքիսկզբունքներն ընդհանուրիրավականն հատուկ սկզբունքների բաժանելու հարցը: Չխորա-

լթ

արարողակարգը այսինքը"հետաքննության, ճարաքննությ հատարանի դատախազության ատ արանի ն դատախազության ն-դատավարական գ քրեակա

այարակույա բաղարա գ

սխանատվությա

հատավարույան բննելուգործերով ան Է, մար

,

նան

ն

տ

ւթ)

մ

վամիննե-

վարական գործունեությունը քրեական

աոա: հաջնոոթուներ ընդհանու ունի

քրեակատարողական իրավունքի կարգավորման ԱԱ Արարա վարչ Խր ջրեական իրավունին ման գծել ունքի հատուկ իրավախախտումկս տարածնքի հետ իրավունքի այս երկու ճյուղերին հատուկ է իրավախախտումկատարա դրանք 8» տարբերվում միմ միմյա Վա իրավը Ա բա րեկան րչական իրավունքը նները: Իսկ

|

կան իրավունքիսկզբունքներին:

:

Նախապեսնշենք, որ սկզբունքների գոյությունն անկախ է դրանց հատուկօրենսդրական

ամրապնդումից:

այս երկու ճյուղերին Է անձանցհրաժեշտությունը: ամրապնդելու իրավաբանական նորմերով, Վ սկզբունքները անցից: այակայճ էականորեն են մարմինների իրավաստեղծաինր ներով ր դրանք Գոոսվան Է իրրաճական գործունեության եքն կողմնորոշիչ Դրանց կապա կենսագործունեությունը: իրավական սկզբունքիրավախախ օրենսդրականորեն ամրապնդելու հուշյուններ: ուլը է ական կարնորության քրեաիրավական համապատասխան Արորավոր ամրապնդումով ալ Ն խնդիրների ունկցիաների իրականացմա ով

կյապետ

քրեական իրավունթի խնդիրը

ոլ

'

հ առն յ

:

իրա-

|

ապահովում է իրավական հա ակարգի նորմալ

ումն

րենսդր ենսդրական

քիի

որո-

:

միասնակազարգացումը Ուստի կրկին արտահայտվումենք

ներն

րապնդ

խնդիրների ու ու ֆ

,

ե

գործնական օգտին, քանզի գաղափարներըդրանով իսկ, այսինքն` օջ անմիջականորեն րեն ընդ են ք րեական ընդգրկվում իրավուն|

:Տե՛ս՝ Տես ԸԼ,

Հիրավի,ամրագրվածլինելով ծառայումեն իբրն պետական

վական

լուծելու եղանակնե-

րով: Այսպես. եթե քրեական իրավունքի խնդիրը որոշակի հասարակական հարաբեհարաբերությունները պաշտամանումվայ ական ի, ոա ար Գ ԱԱ Ա տումներից (զանցանքներից): արարքների քանակը որոշելու անց ավոր արարքների շրջանակը որոշելու Ա նության եղանակ, օգտագործու ն կա տարելու համար՛կոնկրետպատիժներ սահմանելու ձենը: Վարչական իրադրանք է դրված խնդիրներըլուծելու համար ընտրում այլ միջոց. այն վունքն շում Է, թե որ իրավախախտումներնեն համարվում վարչական զանցանքներ ն վար չական տույժեր է սահմանում այդպիսիք կատարելու համար: ՛

Այնուամենայնիվ, իրավաբանական գրականության Սեջ քանիցս առաջարկվել է սկզբունքներնօրենսդրականորեն ան-

150:

Ղճօքող

ԻՕՇՄԴՅքԸՂՈՃ

ՇԸ. Ը.

ոքճոճ, ՃԻ, 1982, «յ. 211 /Խ7ԹոՇ66ը, Օճողճմ 1ոօքաւմ ՇօդԱՅՆՑՇՆՐԱԿԸՇՏՕՐՕԾոքճոտ,

ոռ.

1, ՇոտքոոոթԸ յ,

1963,

դրանք ներգործում են քաղաքացիների, քրեական իրավունքինորմերը կիրառող մարմինների, հայտնի չափով` նան օրենսդրիվրա: Ավելացնենքնան, որ օրենսգրքում տրվել է ոչ թե սկզբունքների սոսկ թվարկումը, այլե բովանդա կային բնութագիրը,որին կանդրադառնանք ստորն: Ընդգծենքնան, որ րավունքիսկզբունքները քրեական օրենսգրքում ամրապնդելու փաստը առաջընթացքայլ է հայ քրեաիրավական մտքիպատմությանա

քրեական դրանց Իքրեական օրենսդրականորեն շքրեական

րենսդրությանզարգացման տեսակետից: 131 քրեական օրենսգրքի4-րդ հոդվածըսահմանում է, որ քրեական օրենսգի հիմնվում է օրինականության, օրենքի առջե հավասարության վության անխուսափելիության,

պատասխանաքը անհատակա

անձնական պատասխանատվության ըստ մեղքի պատասխանատվության, արդարության ն պատասխամնաւովության նացման, Ա.

մարդասիրության սկզբունքների վրա:

՝

Օրինականության սկզբունքը.-այս սկզբունքիձեակերպումը օրենսգրքում ը սգրքու ներկայացվելէ հետնյալկերպ(հոդ. 5). «1. Արարքի դրա պատժելիությո109 2 հանցավորությունը, Քրնահրավական են

հետնանքները որոշվում

Քրեական օրենքն

օրեն միայն րեական

անալոգիայով կիրառելն արգելվում է»:

«21

Օրինականությունը սահմանդրական սկզբունք է, որն ընկած է օրենսդրական իրավակարգի իրականացման հիմքում: Հատկանշական է, ՀՀ Սահմանադրության 5-րդ հոդվածում ամրագրվածէ, թե պետական թյունն իրականացվում է ն Սահմանադրությանը օրենքներին համապատասխան ողջ

ժողովրդավարականնախասկիզբը: Օրենքի առջն քաղաքացիների հավասարության սկզբունքը բխում է ՀՀ Սահմանադրության 14.1-րդ հոդվածից, որը, իր հերթին, արտացոլում է միջազգային իրավունքի դրույթները: Այսպես. օրենքի (ցանկացած, ոչ միայն քրեական) առջե քաղաքացիների հավասարությունն անմիջականորեն ամրագրված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 2, 7 հոդվածներում, քաղաքացիականն քաղաքական իրավունքներիմասին միջազգային դաշնագրի 26 հոդվածում: Քրեական օրենսգրքի 6-րդ հոդվածը սահմանում է. «Վանցանք կատարած անձինք հավասար են օրենքի առջն ն ենթակա են քրեական պաւտտասխանատվության՝ անկախ սեռից, ռասայից. մաշկի գույնից, լեզվից, կրոնից, քաղաքական կամ այլ համոզմունքից, ազգային կամ սոցիալական ծագումից, ազգային փոքրամասնությանը պատկանելուց, ծննդից, գույքային կամ այլ դրությունից»: Քննարկվող սկզբունքը չի բացառում քրեական պատասխանատվության տարբեր չափը նույնատեսակ հանրորեն վտանգավոր արարքներիդեպքում` սովորական քաղաքացիներ ն պաշտոնատար անձանց կամ հատուկ լիազորություններով օժտված անձանց համար: Օրինակ, մաքսանենգությունըդառնում է ավելի որակյալ հանցագործություն ու ավելի խիստ է պաւոժվում, եթե այն կատարվել է պաշտոնատար անձի կողմից պաշտոնեական դիրքն օգտագործելով կամ մաքսային հսկողության որոշակի ձներից ազատվածանձի կողմից, կամ մաքսային հսկողության սահմանված ձներից ազատված առանձին ապրանքների կամ տրանսպորտային միջոցների` մաքսային սահմանի վրայով տեղափոխմանհամար լիազորված անձի կողմից: Քրեական պատասխանատվությանհիմքերի հավասարությունն այստեղ զուգորդվում է հանցանքի ծանրությունը նշանակվող պատժի խստությանը համաւպլատասխանելու սկզբունքի հետ: Գ. Պատասխանատվությանանխուսափելիության սկզբունքը (հոդ. 7).- հանցագործության ն պատժի միջն սերտ կապը միջնորդվում է օրենքի պահանջներով, որոնք իրենց արտահայտությունն են գտնում իրավականսկզբունքներում: Քրեական իրավունքի համար բնութագրական այդպիսի սկզբունքներից է պատասխանատվության անխուսամփելիությանսկզբունքը, որն արտահայտում է քրեական օրենսդրության ընդհանուր պահանջը` հանցանք կատարածյուրաքանչյուրի պատժելիության մասին: Օրենսդրության մեջ այնպիսի նորմեր ընդգրկելը, որոնք նախատեսում են հանցանք կատարած անձանց քրեական պատասխանատվությունիցն պատժից ազատելու հնարավորությունը, տվյալ սկզբունքը չի սասանում: Քրեական իրավունքի պատմության մեջ «պատժի անխուսափելիության սկզբունքը» առաջին անգամ հռչակվել է բուրժուական իրավունքի «կլասիկ» դպրոցի ներկայացուցիչներ Չ. Բեկկարիայի, Ֆ. Վոլտերի, Շ. Մոնտեսքյոյի ն ուրիշների կողմից: Ականավոր դեկաբրիստՊ. Ի. Պեստելը իրավացիորեն գրում էր, որ «Հանցագործությունից ոչինչ այնքան ավելի ետ չի պահում, որքան պատժի անխուսափելիության համոզմունքը, որովհետն նույնիսկ ամենանվազ նշանակություն ունեցող տառապանքը, երբ բացառվում է դրանից խուսափելու հնարավորությունը, մարդկանց վրա ավելի ուժեղ է ներգործում, քան խիստ պատժի սարսափը՝ միացած նրան չենթարկվելու հույսի հետ»": Հանցագործության մեջ մեղավոր բոլոր անձանց մերկացնելն ու արդարացիո-

գործունեությանն

իշխանու ո

մեջ օրինականության Սահմանադրության սկզբունքի ամրապնդումը նակում է սահմանադրական օրինականությանհռչակում: Այն մեր կարեորագույն նվաճումներից մեկն Է, քանի որ, եթե օրինականությունը սահմանադրական է, ապա այն ունի լրիվ իրականացման համապատասխան նյութականու

նշա-

`

պետության

կազմակերպական երաշխիքներ: Անցնելովօրինականության սկզբունքիօրենսդրական կառուցվածքին, պետք է

պրձանագրելհետնյալը. դրանում, նախ, ամրապնդվումէ քրեական բացառիկ գերապատվությունը՝ հանրությանհամար վտանգավոր որոշելու հարցում: Այստեղիցհետնում է նան հանցանքկատարելու առաջացած քրեաիրավական հետնանքներիորոշումը միայն ե բացառապես քրեական օրենքով: Այսպիսով,այդ հոդվածն

օրենքի

արարքների շրջանակ

հետնանքով

ամրապնդումէ համապատասխան ու մարմինների պաշտոնատարանձանց պարտականությունը` խստիվ

պահպանեներգործության

քրեական օրենքը քրեական պատասխանատվության ենթարկելիս պատիժ նշանակելիսն ի կատար ածելիս, ինչպես նան ա քրեաիրավական միջոցներկիրառելիս:Այդ հոդվածընշանակություն ունի նան օրենսդրի քանի որ Արան պարտավորեցնումէ առավելագույնս ճիշտ ձնակերպելհանցավոր ն լու

համար, '

վարքագծի հատկանիշները դրա կատարման հետնանքները:

Քննարկվողիրավադրույթը բացառում է նան ինչպեսքրեական իրավունքիԸնդհանուր մասի, այնպես էլ Հատուկ մասի անալոգիան:Իրերի այդպիսի ուղղակիորեն բխում է ոչ միայն օրինականության պահանջիցընդհանրապես,ա ՀՀ Սահմանադրության 22-րդ հոդվածի այն դրույթից, թե` «Մարդուն չի հանցագործության համար մեղավորճանաչել, եթե արարքի կատարման գործող օրենքով այն հանցագործություն չի համարվել»: Բ. Օրենքի առջն հավասարության սկզբունքն (հոդ. 6) իր մեջ խտացնում է ժամանակակից պետությունների սոցիալական ն իրավական քաղաքականության

վիճակը կարելի պահին

ն

2-6

Տես.

1.

ջ.

Առարոռռ. Քյշռոճյւ ոքճտրը.

ՇԼԼԵ, 1906,

Շր.

189-190.

վտանգա-

Աթների

րեն պատժելը վկայում են, որ հանցավոր գործողությունների համար պատասխանատվությունն անխուսափելի է: Պատժի անխուսափելիության մասին կատարումը պահանջում է բացահայտել բոլոր հանցագործությունները, ինչպես նան ի հայտ բերել դրանք ծնող պատճառներնու նպաստող պայմանները: Պատասխանատվության ն պատժի անխուսափելիությանսկզբունքի հետնողական իրականացումը նոր հանցագործություններն ինչպես հանցավորների,այնպես էլ ուրիշ անկանխելու կարնորագույն պայման է: Իրավաբանական պատասխաատվության անխուսափելիության մթնոլորտի ստեղծումը կարնոր նշանակություն ունի ոչ միայն հանցագործությունները,այլն այլ իրավախախտումներըն անցանկալի երնույթներըկանխելու համար: Վերջապես,ւպատասխանատվությանանխուսափելիության սկզբունքը ոչ միայն կատարած անձանց անպայմանորեն պատժելն է, այլ, ընդհանրապես ցանկացածիրավաբանականկամ այլ արձագանքը,վերաբերմունքը: քը: Պատասխանատվության անխուսափելիության սկզբունքը քր. օր-ի 7-րդ է հոդվածում ներկայացված հետնյալ կերպ. «7. Հանցանք կատարածյուրաքանչյուր անձ ենթակա է այաստանի Հանրակամ Քրեարրավավան քրեպիրավա պետության քրեական օրենսգրքով նայկատեսված պատժի Ռ մամ այլ ներգործության: 2 Քրեական պատասխանատվությունիցն պատժից ազատելը հնարավոր է միայն Հայաստանի «Հանրապետության քրեական օրենսգրքով նայ/յսատեսվածհիմքերր ն այայմաններիառկայության դեսլքում». Դ. Անձնական պատասխանատվությանսկզբունքը (հոդ. 8)- ըստ քրեական իրավունքի պատասխանատվությունըկրում է խիստ անհատական բնույթ, այն կարող դրվել որնէ մեկ այլ անձի վրա: Այդ սկզբունքի վրա քրեական է այն դրույթն է հիմնված,համաձայն որի` քրեական պատասխանատվության կարող ենթարկվել ոչ թե ցանկացած ֆիզիկական անձ, այլ միայն մեղսունակ անձը: Ընդ որում, հարկ Է ավելացնել, որ քրեական պատասխանատվության ենթակա է միայն այն մեղսունակ անձը, որը հասել է քրեական պատասխանատվության համար սահմանված տարիքի: րեական իրավունքի նպատակներինկարելի է հասնել միայն այն ժամանակ, է ենթարկվում հատկապես վտանգավոր արարք (հաներբ պաւտասխանատվության ցանք) կատարելու մեջ մեղավոր անձը: Քրեական իրավունքը չի ընդունում պատասխանատվությունըուրիշի արարքի համար, ուստի բացառվում է ծնողների պաերեխաների համար կամ երեխաների պատասխանատվությունը` ծնողների, ամուսիններիպատասխանատվությունը`մեկը մյուսի փոխարեն, ցանկություն են հայտնում կրելու հւսնցագործության ,

Նա

Ց

,

հանցանք

հանրորեն համարվի իր կողմիցկատարած կողմիցկատարվեանձի տվյալ քրեորենպատա սխանատու ն արարքը

տասխանատվությունը`

Սրա մոմակոր Աի րավակա կարան տնանքները:

Անհատական կամ անձնական պատասխանատվությանսկզբունքի հիման վրա քրեականիրավունքը բացառում է օբյեկտիվմեղսայնացմանհնարավորությունը: Անձնական պատասխանատվությանսկզբունքն օրենսգրքում ձնակերպված է հետնյալ բովանդակությամբ.«Անձը ենթակա Է քրեական պատասխանատվության՝ միայն անձամբ իր կաւուսրածհանգանքի համար»: Ըստ մեղքի պատասխանատվությանսկզբունքը.- ընդհանուր պաւոկերացէությունն այն է, որ անձը պատժվում է միայն այն ժամանակ, համար րվ վտանգա րբ հանրության րությ գավոր արարքը նրա կողմից կատարվում է մեղավորությամբ (քրեաիրավականիմաստով): Այլ կերպ ասած, որպեսզի մեղսունակ անձը

ե.

այն մամբ ապզբունքի

ր

տվյալ անձի աստելկա. հանր

ցանքը

ս

նը,

ւ

մեղսունակ անձի

որը

այդ հան-

կամ

կողմիառկայություուբյեկտիվ

հանցակազմի հաստատել ունքն

մեջ, կատարելո

կատարվող վերաբերմ է իր կողմից հոգեբանական հետնանքների վտանգավոր ն դրա

ի

արարք

վտանգավոր հանրորեն

հանրորեն

եղքի ը միայնմեղքի. ն ճանաչումը հնարավորության ճանաչ անատվության լուի ն իրավունքի քրեական Քրեականպատասխ պայմաններում` քրեական ա ռկայության

մաճ նկատմամբ:

մեղավորության ն

է: անկյունաքարն ՝

ածում քաղաքականությա հ հոդվ Քր. օր.-ի 9-րդ

սկզբունքը

Աս թյամբ. «1.

,

օրենքով

հաճար

հավաստ

լու

ոկունքում

`

անհրաժեշտ է Հ ատասխանատվությա համար, բավական անզգուշությունը) փաստի զեղքը (դիտավորությունը

վոր արարքի

մար մար

Անձը

-ի

ենթակաէ

9-րդ

է հետնյալ բովանդակուձենակերպված հահանրության

յ միայն պատասխանատվությա հան հանրության

ն

էական քրեավ

կամ անգործության մեղքը որոնց վերաբերյալնրա

ան

վտանգավոր ԿԱ համար, ու

վտանգավոր

տարանի կողմից:

վաժէ իրավասուդատար 2.

«1

Սոց

Օբյեկտիվ

հաստատ-

համար քրեա-

մեղքի վնաս պատճառելու

(5ատելվում սկզբունքըանհատականացման ՝

խանատվության կան առաջին Զ.պատասխանատվութ ծառայեցնելու անհրաժեշ սկզբունքին օրե քի Ե ական արդարության քրեական քրեական րաժեշտ պայմանը է: Երկր ւ

օրեսք

օրենքն արդարացի պայմանը

մն է: Եթե :

Արություն ապա

է: Երկրորդ

անհ

է, հատուկապօրինություն

օրենքը չկիրառելըյուրա կիրառումը: կան օրենքի երկու խոսք նախ. անցնելը,

անարդարացի

«պատժեԱ ւուսաբանման ապօրինություն ընդհանուր Կարծում հանրապես: մասին Նախքան հարցի ըն

ենք, որ

Քու

խիստ պատասխանա տարբերակը. դասական լիության սահմանը Ար իան ներկայացնող նաձնի դերում մեծ վտանգավորություն հանցագոր համա վտանգազոմեղմ միջոցներ` ներգործության ութարավական հան վություն համար: հանցագործությունների Գոթ ակայացնող րությում մնի սկզբունքիկոնկրետ արտահայտութ) արդարության վերաբեր այն հաջող ձնակերպում ստացել քրեակա ապա Ինչ քրեական իրար վածում կիրառվող պատիժը քրեաիրավ օրենսգրքի 10-րդա, ածէնձի նկատմամբ համապատաս է լինեն արդարացի` պետք ա Մաք րիքոցները Հանցա կան ներգոր ես գա

ճեծ

ն

չ

Է

է

ում

ն

ո

«1

հանգամանքներին, հ անշ.անը, դա կատարելու նհանցավորի նոր լինեն նրան ուղղելու ն հանցագո բավարար աերաժեշտ ռակը Սր ավորո՝ նույն հանցագոր ծությունները անգամդատապարտել

ժության

Ար ակորդ '

Արգելվումոա ար

նույն ԿԱԲրանձի անգամ դատապարտվելո՞ անթույլա կրկին Քննարկվող կարելի երկու անգամ միննույնի են:ոօո 16տ»-«չի ՀՀ-ում հանցագործությ չի կարող դատապա քաղաքացին լիությունը կատի ռակ հանցանքի համար, եթե օտարերորյը քի խեր Հւրսկատարած տվյալ համար») պրքից իսկ դատապարտվել

համար,

նքը,

է ինչպես կարելի նկատել,

ենթադրումէ նան

Ի

ելտ լո

ւմ Է, որ ՀՀ

տար

կողմից արդեն դատարանի թյան

նա

է

ոո հանց

Ի

ի

(Գ

քր. ԸՆ Քի

օր-ի

|է

օր-ի 15 հոդված): Ավելորդ չէ նկատել, որ ՀՀ որ նկատել. 15 հոդված): վելորդ

մեջ: ու չափերի տեսակների սանկցիաների այն է սահմանված Խնդիրը միայն կողմից օրենսդրի ր ներելու միտումչէ: ամեն ինչ էլ բնավ ոդասիրությունը

Մոր օրենսգրքի աթարի աախատա աաաեիտաարնտ պլատեկաաինատրաաթի

քրեական Օրենսգրքի 5 թ քրե ան թ.

-

:

անի

պի

անձը հաշվի Քրեականռեպրեանտեր իորեն հանցավորի օգտակար պիտանի: եան Հանրապետության քաղաքացիները իրենց կատարած ուն առական ժամանակաշրջանում մի պետության այաստանի Քաղաքացիները « Բանրապետության մի տճական Իոն ենք, չի կարող պատճառը. նությունը անարար պարող նին ար համոզված տվել չի գուտ գաղափարների հանցավորին իսպառ ազատել պատիժ կրելուց»: Դժվար չէ կռահել, որ թիորմի գնացել մարդասիրական օրենսդրությունը քրեական հակասում էր նույն հանցագործության համար կրկին ուղի: ամրագրված զարգացմանընդլայնման ոն իրությանսկզբունքն Ա սկզբունքին: հոդվածում օր-ի Քր.

եա

ստանի

ր

ցիոր

հան-

ոո

ն

է,

ած

պետք

յնպես,

որ ՀՀ քր.

է

որ

խզբագրված, ցագործություններ կատարած անձանց: Սակայն, օրենսգրքի այդ նորմի ռեա-

կախված իզացիան ամեննին Աա համար հանագոծության, մասին:

չէ նրանցից: Պետք է խոսել ոչ թե նշված անձանց պատաս արարքի համար երկու անգամ վելու անհնարինության մասին, այլ մինճույն ենթարկելու անթույլատրելիության րբերություն քր. օր-ի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասում ' է դակված կված արգե ո ւղղված պետական իշխանության այն արգելքի, մարմիններին, ովքեր լուծում են մարդու ճակատագիրը` կապված նրա կողմից հանցանք կատարելու Հենց այդ ասպեկտով է շարադրված «Մարդու իրավունքների ս մասին» կոնվենցիայի թիվ 7 արձանագրության 4-րդ հոդի 1-ին մասը. «Ոչ ոք չպետք է միննույն պետության իրավազորության շրջանակներում երկրորդ անգամ դատվիկամ քրեական դաւոավարությանկարգու| պատժ այն հանցագործության կապակցությամբ, որի համար նա արդեն քրե արդարացվել է կամ դատապարտվել այ դ պետության օրենքին ջին ն քրեական դատա վարությանը համապատասխան»: է, որ նախորդ կե Նույն հոդվածի 2-րդ մասը միաժամանակ սահմանում դրութները չեն խոչընդոտում գործի վերանայմանըտվյալ նո քրեական դատավարությանը համապատասխան, եջե ի հայտ են եկել բացահայտված փաստեր կամ նախորդ քննության ժամանակ տեղ են գտել որոնք կարող էին ազդել դրա արդյունքի վրա: որ բովանդակությունիցհետնում է, որ արդարության է նան պատասխանատվությանանհատակա-

վության Հալպահանջը, իտարբեր

փաստի հոտ: աթր Գատությունների լ

ովան.

հիմ.

կամ նոր

էական

սկզբունքը.- փիլիսոփայությանմեջ մարդասիրություն (հու հսոոՁոստզմ- լատ. մարդկային,մարդավայել) ասելով` հասկացվում է հայացքների համախումբ, որոնք արտահայտում են հարգանքը մարդու արժանապատվության ն իրավունքներինկատմամբ,հոգատարությունը`մարդկանց բարօրության կյան նրանցհամակողմանիզարգացման, մարդու համար հասարակական ն ԿԱ տավոր պայմանների ստեղծման նկատմամբ" Իրավունքի բնագավառում հումանիզմն իզմն ունի լայն բովանդակություն, որն ընդդրսն գրկումէ իրավունքի գործողությանբազմաթիվասպեկտներ:Հումանիզմը իզմը դրսնորվում ա իրավունքի կողմից պաշտպանվող հասարակականհարաբերությունների բնույթի, այդպիսի պաշտպանության մեթոդի մեջ, հանցագործությունների համար լ

բաթ

Փիլիսոփայական բառարան, «Վայաստան», Ե., 19785, էջ 256:

ն այլ

էկոլոգի հոգեկան,նյութա կլան,

ֆիզիկական, ոք

ադրութցուն ապահո

իր արժանապատվությունը նվաստացոու սկզբուսք ոա երկու մարդասիրության Այսպիսով, անդամների ունի

իրո

խոր:

արժեքավորության

հանցանքիցտուժածների): ունենա հասարակութ)

րծություն զսպող նե Սերգո ունեն,

ության

ն հանցանք

ոչ

ճանաչումնէ

պաա

խիստ քրեական դեպքերում առանձին

Նախ

կարուռի

սկզբունքի խոսքով, անվտանգություն ուրի, (սակայն միայն

հասարակության անձանց ք կատարած հանցանք հասց պահովել զ պահովել այլ նան կատարողի,

զ

ա

ամ.

ու

արկ

Խոն չպետքէ եմթարկվի

էությունը մարդու

այում է մարդու

թյուննապահոծական անվտանգու ական

ՊԱ Հայաստանի

ո

ծւ

ԲԱ

ետության ագի

այնանդամների ե

պետքէ

ովքեր իսկ ապահովի ըր

ոք

Կրա.

Մ

դրանով

կանխիհանցագործությունները

հակումներ պաշտպանությունը: ցավոր ենականապել առանձին ենթարկված պատասխանատվության քրեական արժանախախտած նրանց օրենքը Խոր կարելի դաժանկաճ ն ենթարկելխոշտանգումների, որպիսի հանգամանքը

օրենն պետության

Մարդասիրության յանի,

մարդաս

հետնյալ տեսքով.

րի պաշ անդամների

ան ն դրա

ա

-

թերություններ, որմ իրմե տրանսֆորմացնում սպզբունքն րը: գաղափա նացման

է

11-րդ

բո

հետագա

է

ու

«1.

նոր

որ

Սա է

տալ:

էլ

ն,

մեջ

ապարտվելու անբույլատրելիության Վերոշա հավելել, օր-ի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասը մ արքանոր) կարծեք դրանում վավերացվածարգելքը հասցեագրված

ն ոչ

ոչ

ԿԱ

արն ն

ն

անձանց չի

ն

պատժի,

վերաբերմունքի ո. ատվությունընվաստացնող կողմից ասամբլեայի

անունհամընդհանուր հռչակագրի է ՄԱԿ-ի Գլխավոր

13 նՂՀՀ

վունքների

մ

մ:

Մարդու ընդունված

իրա-

հոդվաօ-

47-րդ Սահմանադրության

ության

վկայումԱն մ բովանդակությունից: օրինակներ: որոնք Կարելի է բերել բազմաթիվ քրեական իրավունքում: քրեական դրսնորվում մարմնավորումը ցայտու ը է սկզբունքի բավականաչափ նախասկզբունքը դեպքերում Մարդասիրության որոմք որոշ. նի նորմերում, այնպիսի ելու, պ պատիժը

ների

բազմաթիվ օրենսդրության

ազատելու, ն պատժից մասն ավելի մեղմ պատասխանատվությունից քրեական չկրած պատժի ազատելու, երեխա պայմանական-վաղաժամկետ կրելուց կամ մինչն երեք տարեկան կանանց հղի ատելու, փոխարինելու. լու, ծանր հի-

տեսում են

պատժատեսակովկրումը հետաձգելու

Ժ ազ կամ պատժից հնապատժի կանանց հետնանքովպատժ ազատելու արտակարգհանգամանքների ԱԱ օրենսգրքի10 հոդվածում

ոո աը նեցող

քրեական դրսնորում րավորությունը: պատիժը Մարդասիրության կիրառվող անձի նկատմամբ կատարած գր

է

այն

ված

դրույթը, որ հանցանք

անհրաժեշտն բավարար ռենարկվող աեր ա նան նոր հանցագործությունները ճանաչել է պետք

րխելու միջոցները

այլ ներգործության ն քրեաիրավական

նրան ուղղելու

ն

աի

է

մարդասիրական ելնելով՝միանգամայն լ որքորոշում ներից նեն

:

ա

որի հանցագործություն չի համարվում կամ ԱԱՐԻ: այն գործողությունը արազայն թեն ձեականորեն պարունակում է քրեական «Գրարյունը նախ օրենսգրքով ՝

ական ուրերը երեույթների տոցի Լնատ վարեորության աասիսով այն

որը

ատեսված

ո

ներկր եգ մ: նր հասարակությանը կամ պետությանը էական չի

արուն այսինքն Ֆիզի-

հետ

"

ի

Աա

ծ

նրանով կարգավորվող միջանկյալ հասարակական Կա յան Բովանրակությունն

ն

լ

,

հետազոտմաննյութի ինքնուրույն գիտական առարկա չհամարէ քրեական իրավունքի գիտության կազմում որպես գործիք ուն մեթոդ` քրեական իրավունքի Ընդհանուր ն Վատուկ մասերի հետասումնասիրելու գործում: Քրեական իրավունքումկոնկրետ սոցիոլոգիական զոտություններ կարող են կատարվել այնպիսի կարնորագույն քրեաիրավական են քրեականիրավունքի ոլորտո ւմ ր իրավագիտակցութսո սոցիոլոգիան, որն իր մեջ մասնավորապես յան ուքյան ն մ է ր խնդիրներըն օրինակերտման սոցիալական պայմանավորվածությ ընդգրկու մ Աարոն Արիիր քրեաիր եաիրավական նորմերի արդյունավետությունը, քրեական ԱԱ մ աի քր անար Աստիտուտները,վիկտիմոլոգիայիսոցիոլոգիան, ն նշանակություելու նշ ինստիտուտներիսոցիոլոգիական Անա կիրառման սոցիոլոգիական խնդիրները, մասի քրեական պատժի արդյունավետության հարցերը ն. այլն: Նը Այսպիսով,քրեականիրավունքի գիտություննիր ծավալով նշանակալիոր վելի լայն է քրեական օրենսդրությունից: Բայց այն մասում, մն ում է գործողքրեական օրենսդրությունը, միաձուլում տեղի չ կարգավորում է որոշակի հասարակականԿն ն տպանում է դրանք իրեն յուրահատուկ ձնով: Իսկ քրեական իրավունք կարգավորում ն պաշտպանում է այդ հասարակական հարաբեայլ ուսումնասիրում է ինչպես դրանք, այնպես էլ դրանց կարգավորնորմերն այն հաշվարկով,որպեսզի որոշվի դրանց արդյունավետությունը, գիտականորենհիմնավորվածերաշխավորություններ մշակվեն քրեախատ բ նսդրության կաւռարելագործման ասպարեզում: գիտությունը սերտ կապի մեջ է գործնական կյանքի հետ: Այն կապված է նան մի շարք այլ գիտությունների հետ, որոնք զբաղվում են հանցադեմ պայքարի խնդիրների մշակմամբ, մասնավորապես այնպիսի գիտուԱ Ա իտու Կա ական միա ե վելով,

ն այն ընդ

գրկված

սկզբունքն արոոասիրության Կրատիժնշանակելու ր ԻՑ ա: Օրենքը (Օր ենր դատարանին Լջանակել արդյանծագործության թան ւղեսակը ավոր քանաչված չափը անձի թան մկատմամբ նի Ա րեական համար գավորության աի անծը ասոիճանով բնույթով, հանրության յիք բնութագրող տվյալներով այ պատասխանաւտվությունը նշան տողծացնող ծանրացնող Սագործության առավել խիստընշանակվում ակը լիաված հատը նվազլ:խիսւո պատիժներից հաաազատ վությունից ոն աթո: նքի Քրեական իրավունքում մարդա րումները հողվածների րմնավորման նը թյան ատուկ ասվածով սահմանափակվում:

ընդհանուր Կկզբունքների մեջ

արտա

ի

,

տիժ:

մ

ոդված):

-

Պատժի

ն

վտան

։

վան

:

պար-

հան

այդթվում

որոշվում են հան ամի ագոոն

՝

հանզաՍ

ն Ա պաիրր

Ն

համ ով

է, եթե

բուսքի

չեն

տե-

մարմն մարմնավորման

դրսնո

-

84. Քրեական իրավունքի

գիտությունը

ուժի գիտությունը հանդիսանալով մարք իրավունքի իրավագիտության հանան, բաղկարզ

խաներն

յ

ուր

ունքանի որօրենքը

ո:

ոնե -

ոչթե աո ա ությունը պատն: մի բրեավարան աամացքների, Գաղափարների ությունները Ն րի պրակտիկա ո արի ակարգ ման քրեաիրավական :

քրնականօրենսդրության, նրա կիրառման տան ոոեանքքիպատմությանն. որա արտասահմանյան քրեական իրավունքի մասին: այսպիսով,շատ է ծավալուն օրենսդրության ճյուղի քրեական առարկայից:Ելնելով էղւհասարակության օրինաչափություններից, քրեականիրավունքի ս նան դերից ն

հեռանկարների մանյան ավունծի, առարկան, ավելի ճ հոռության թյունի ման

:

զարգացՔրեական

,

Աարոնթ ավունքի ծ ից.իմարգացման խնդի առաջնորդվելով իրավունքի ընդհանուրսկզբունքներով` վորության ոիքի գիտությունը րեսկան Վու ձնավորում քրեական սն զիր իրավունքին հատուկ կան դրանց իրագործման հոգեբանությունը այլը: տաիրափակությունը, օրինակել մատնանշում ուղիներն կիրառման Վերջնահաշվում գիտությունների ընդհանրականնպատակունենալով րեական եալըիրավունքի ավանտեղծագործության) Գիտությունն ասպարեզներում: հանցավորության դեմ քրեական իրավունքի ուսումնասիրում պայքարը` գիտությունը միաժամանակ քրեական օրենքը, նրա պայմանավորվածությունն ոոցիալական ակ տարբերվում Շրանցից իր առարկայով: Գիտական վերլուծության րենսդրության արդյունավետությունը, քրեական զարգացման աԱ բրն

է

է

ր

ն

ն

Ք

հետ

այս

է

ու

օրինաչափություններն միտումները խնդիրները Այդ հար կատարելաեն քրեական օրենսդրության, ինչպեսնան նրա զարգացման պատմության գործնական ն կիրառության ուսումնասիրությունը ընդհանրացումը: Քրեական իրավունքի գիտությունն ուսումնասիրում է այլ երկրների քրե գործման

օ-

ու

նրա փորձով անա առնելով նրա ոթյունը, տարստանալով ինչպես

րռական

էականորեն

է

ո մեթոդներով: Այսպես. քրեական իրավունքն ուսումնասիրում է առանձին հանցակազմեր, ի դեպ, ոչ այնքան իրականության մեջ դրանց կոնկրետ արտահայտման տեսանկյունից, որքան նրանց նորմատիվայինկարգավորման,այլ կերպ ասած, քրեական իրանքը գերազանցապես ուսումնասիրում է քր եաիրավակւասն վունք նորմերը, նրանց բոմ Ա օրենք ւնն այնպես, ինչպես բնորոշված են քրեական Աննա քոիրավաբանական-սոցիալական արտահայտություն քրեաիրավական նորմերով. նրա ուսումնասիրությաննյութը հանցավոէ` ությունն որպես ամբողջական սոցիալական երնույթ, հետնաբար, հետազոտում է պատճառները ն միջոցառումներ մշակում այն կանխելու ն վերացնելու ուղմն ելով հանցագործությունների ղությամբ: Բնականաբար,ուսումնասիրելով ց կանխման ողջ

հաշվիսեփական զարգացման թիան ի զբառ զինու վում կությունները,նրանցհաղորդելով ական փորձը: բաղկացուցիչ տացած սոցիո իաունքի վունքի ՔրեականիրաԳիտության կազմում Քրեական ան հասկացվում հետազոտությունների իրավունքի, Գիտական մշակվում կոնկրետ ալ մեթոդների ուղիով` նպատակ սոցիոլոգիական ունենալով բացահայտելքրեական իրավունքին ր ն

նան

ք

իր

`

յմ

ասպարեզը, որը

Ն

մաս է է

իր

Ն

,

համակարգի սոցիալական պայմանավորվածու ունն

որդեր, տությունը քրեաիրչա ավական նորմեր,բայե միայն համար,թե դրանց կիրառումը (կամ չկիրառելը)ի՞նչ երէ

կրիմինոլոգիան ուսումնասիրումէ լու

նան

կապակցությամբ իր եզրահան գումներն անելուվքրեական

ի վածների

թյա

բայց

մ

իրավուն

ԳԼՈՒԽ

Անհրաժեշտէ ընդգծել, որ ուսումնասիրելով Քրեաիրավական նորմերը,քրեական իրավունքի ն Գիտություն է առավելապես տրամաբանական օգտվում վերլուծության մեթոդից,իսկ կրիմի տարբեր սոցիոլոգիական նոլոգիան

մեթոդներից:

ՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔ

81. Քրեականօրենքի հասկացությունըն հատկանիշները Քրեական օրենքը ՎայաստանիՎանրապետությանբարձրագույն օրենսդիր իշխանության կողմից ընդունված նորմատիվ-իրավականակտ է, որի նորմերը սահմանում են քրեական պատասխանատվությանհիմքն ու սկզբունքները, որոշում են, թե անձի, հասարակության կամ պետության համար վտանգավոր որ արարքներն են

համարվում (ճանաչվում) հանցագործություններն ինչպիսի պատիժներ կամ քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցներ են նախատեսվում դրանք կատարելու համար, ինչպես նան ամրագրում են պատժի ն քրեաիրավականներգործության այլ միջոցների նշանակման, քրեական պատասխանատվությունիցկամ պատժից ազատելու կարգն ու պայմանները: Քրեական օրենքի ներկայացված բնորոշումն ամբողջապես տարածվում է քրեական օրենսգրքի վրա, որը, իր հերթին, համակարգվածօրենսդրականակո է ն ըստ էության ներառում, բովանդակում է քրեաիրավականնորմերի ողջ համակցությունը, զանգվածը: Քրեական օրենսգրքի 1-ին հոդվածի 1-ին մասում գրառված է, թե «ՎայաստանիՀանրապետությանքրեական օրենսդրությունը բաղկացած է սույն Մ.Գ.) օրենսգրքից: Քրեական պատասխանատվություննախատեսող (քրեական նոր օրենքներն ընդգրկվում են քրեական օրենսգրքում»: Ասվածից հետնում է, որ ՀՀ-ում բացի քրեական օրենսգրքից չի կարող լինել որնէ այլ նորմատիվ իրավական ակտ, որում բովանդակված քրեաիրավական նորմը կարողանա գործել ինքնուրույն առանց քրեական օրենսգրքի մեջ ընդգրկվելու: Նոր ընդունվող առանձին քրեականօրենքները կարող են գործել միայն ՎՀ քրեական օրենսգրքում ընդգրկվելուց հետո (131 1961 թ. քրեական օրենսգրքով հնարավորէր դրանում չընդգրկված քրեական օրենքների ինքնուրույն գործողությունը): Օրենքի այդ դրույթներն ունեն խիստ կարնոր նշանակություն, քանի որ դրանցից հետնում է, թե այաստանի Հանրապետության քրեական օծրենւադրությունը կոէ: է, որ, նախ, չի դիֆիկացված իրավական ակտ Գործնականորենայդ նշանակում կարող ընդունվել որեէ օրենք, որը բովանդակերքրեական պատասխանատվություն նախատեսողհոդվածներ, եթե այն պարտադիրկարգով ընդգրկված չէ ՀՀ քրեական օրենսգրքում: Երկրորդ, քրեական օրենսգրքի մեջ ընդգրկման ենթակա բոլոր քրեաիրավական նորմերը պեւոք է համաձայնեցվենքրեական օրենսդրության գորէ հետնել այն բանին, որ օծող նորմերի հետ: Դա օրենսդրին սլարիտավորեցնում րենքն ամբողջությամբ լինի համակարգային, ոչ հակասական, տրամաբանական: Հետնաբար, այդ օրենքը պետք է նան առավել հասկանալի ու արդյունավետ լինի մարդկանց հանրայիննշանակություն ունեցող վարքագծի կարգավորման տեսակետից: եվ, երրորդ, գրեթե ամեն ինչ, որը վերաբերումէ հասարակական հարաբերությունների քրեաիրավական կարգավորմանը, կենտրոնացվում է միասնական նոր--

|

մատիվ ակտում, իսկ այդ հանգամանքն էլ հեշտացնում ու պարզեցնում է քրեական օրենսդրությանկիրառմանգործընթացը՝: Հայրենական քրեական օրենսդրության կոդիֆիկացված բնույթը շահեկանորեն այն տարբերում է արտասահմանյան օրենսդրություններից: Բազմաթիվ արտասահմանյան երկրների քրեական օրենսդրությունը, որպես կանոն, ւդառաւլում է մեծածավալությամբ, քրեաիրավական նորմեր պարունակողօրենքների մեծաքանակությամբ: Օրինակ, Նիդեռլանդներում քրեական պատասխանատվությունը նախատեսվում է ոչ միայն քրեական օրենսգրքով, այլն ուրիշ օրենսդրական ակտերով: Դրանց թվին են դասվում Տնտեսական հանցագործությունների մասին 1950 թ. օրենքը, Ճանապարհայիներթնեկության մասին 1994 թ. օրենքը, Թմրամիջոցների մասին 1928 թ. օրենքը, Սպառազինությանե ապահովման մասին 1989 թ. օրենքը: Բացի այդ, առկա են մի ամբողջ շարք այնպիսի ենթաօրենսդրականակտեր, որոնք պատասխանատվություն են նախատեսում նվազ կարնոր քրեական իրավախախտումների համար՛: Շվեդիայի քրեական օրենսգիրքն իր բովանդակությամբ ընդգրկում է միայն հանցագործություններիհիմնականկատեգորիաները: Ավտոտրանսպորտայինհանցագործությունների, մաքսանենգության, թմրամիջոցների տարածման, հարկային օրենսդրությունը խախտելու համար պատասխանատվություն, նախատեսված է օրենքներով: լրացուցիչ քրեական Ֆրանսիայի քրեական օրենսգրքով քրեական դելիկւտներիհամար պատասխանատվությունը սահմանվում է ինչպես քրեական օրենսգրքում, այնպես էլ այլ օրենսդրական ակտերում, իսկ զանցանքների համար՝ ենթաօրենսդրականակտերում: Գերմանիայում քրեական պատասխանատվությանվերաբերյալ նորմերը բովանդակված են ինչպես քրեական օրենսգրքում, այնպես էլ, ըստ գերմանացի իրավաբանների հաշվումների, ավելի քան չորս հարյուր օրենքներում": Անգլիայի քրեական օրենսդրությունն ընդհանրապես կոդիֆիկացված չէ: Ընդ որում, միասնական քրեական օրենսգիրք հրատարակելու փորձերն այստեղ այնքան էլ եզակի չեն: Քրեական օրենքն օժտված է բարձրագույն իրավաբանական ուժով՛ Իրավաբանական ուժը նորմատիվ ակտի` գործելու, իրավաբանորեն իրավական հետնանքներ ծնելու հնարավորությունն է՞: Բարձրագույն իրավաբանական ուժը դրսեորվում է նրանում, որ. ա) որնէ այլ մարմին իրավասու չէ փոփոխել կամ վերացնել օրենքը. բ) մնացած բոլոր նորմատիվ ակտերը չպետք է հակասեն օրենքին, գ) այլ նորմատիվ ակտերի կողմից օրենքին հակասելու դեպքում գերապատվությունը պատկանում է օրենքին: Քրեական օրենքի հաջորդ հատկանիշը դրա նորմատիվբնույթն է: Քրեական օրենքը բովանդակում է իրավունքի նորմեր, այսինքն` մարդկանց վարքագծի այնպիսի համապարտադիրկանոններ, որոնք նախանշված են այդ կարգի անորոշ թվով դեպքերի ն սուբյեկտներիանորոշ շրջանակի համար: Քրեական օրենքն ընդունվում է այաստանի Հանրապետությունումօրենսդիր

հշխանությունն իրականացնողԱզգայինժողուլիկողմից՝ 11 '

Տես1̀1ռոօո Ճ. ԷԼ

Տես` Ղա

Մոօճօուաու

Առոջք Լ.

Ո.

Շա

38011

«Մ

6-0

օճքճամուլ«ուտ.

Շճոա-ԱՇրՏքծքը, 1998,

7ՈՇոօԾՆՇՒԾ ոքոօճցրաւտ տաաճ ՄԻՑ

Իո ես` Պոպով մ,Աա խն ոնոռուլօ5 Էքորճ, Չ6

ո

Սահմանադրությամբ

ո

Էնրթքոճաու 60»

Օճաոն զոոր». Բոր. Էքյուռ ՔԱԼՓՔՃ

---ԲՕՔԽԱՆ

ԻԼ

ԻԼ, 1997,

Շ.

6:

Շոշղօ

Ը.

23.

1օոօն

արարողակարգով: Սահմանադրության հոդված խստիվ կանոնակարգված են քվեարկությանըմասնակցած պատգամաընդունվում օրենքներն համաձայն, է վորների ձայների մեծամասնությամբ,եթե քվեարկությանըմասնակցել պատգաՀՀ

մավորներիընդհանուր թվի կեսից ավելին: օրենքը Ազգային ժողովը ՀանրապետությանՆախագահի վերադարձրած քննարկումէ արտահերթ: ն ՀանրապետությանՆախագահի առարկությունները առաջարկություննե է օրենքը վերստինընդունում չընդունելու դեպքում Ազգայինժողովը վերադարձված ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ (ՀՀ Սահմանա պատգամավորների դրության 72 հոդված):

աղբյուրները Տ 2. Քրեական իրավունքի

է

իրավունքի նյութական Իրավունքի տեսության մեջ ընդունվածառանձնացնել են այն ուժեհասկացվում ասելով ե ձեականաղբյուրները:Նյութական աղբյուրներ են իրավունքի սնուցում են օրենքը, այն ակունքները, որոնք րը, որոնք արարում նորմերին,այն նյութերը, որոնք դրված են այս կամ այն օրենսդրությանհիմքում: վինորմերի նյութականաղբյուրներիհարցը բավականաչափ Քրեաիրավական որ մեջ, նշենք, բանավեճերի առկա ճելի է: Չխորանալովայդ կապակցությամբ պեառաջ է ամենից հանդիսանում քրեաիրավականնորմերի նյութականաղբյուր են իրավաստեղծագոր տական իշխանությունը:Իրավունքի նորմերն ստեղծվում է: ՀՀ-ում օրենսծության պրոցեսում, որը պետականգործունեությանուղղություն օժտված է միայն իշխանությանբարձրագույնօրենսդիր մարդիր գործառույթներով իրենից ներկայացմինը: Փաստորեն, քրեաիրավականնորմի բովանդակությունն է պեապահովվում ո րն նում է պետությանիշխանական(Բոճո դում)պատվիրան, Ազհամաձայն, տական հարկադրանքիուժով: ՀՀ Սահմանադրության հոդվածի է իրավունքը պատկանումպատգային ժողովում օրենսդրականնախաձեռնության

ն կառավարությանը: գամավորներին իրենից ներկայացնումէ Այսպիսով, իրավունքի նորմերի բովանդակությունն ու ապահովսատարվում պետության իշխանական(իրավազոր)պատվիրանը,որը վում է պետականմարմինների ուժով: է Քրեական իրավունքի նյութական աղբյուրների շարքում պետք նշել տվյալ պետության մեջ առկա հասարակական հարաբերությունները,հասարակական պայմանները քաղաքական,գաղափարախոսական կյանքի սոցիալ-տնտեսական, զարգաբնականոն Քրեական օրենքն ընդունվում է դրանք պաշտպանելու,դրանց

ցումն ապահովելու նպատակով: վրա, որը նս Օրինաստեղծգործունեությունըհիմնվածէ հռավագիտակցության մեկը: կարելի է դիտարկելիբրնքրեաիրավականնորմերի նյութական աղբյուրներից

ինքհարաբերականորեն հասարակականգիտակցության Իրավագիտակցությունը

նուրույն ձն է, որն իրենից ներկայացնում է իրավունքինկատմամբմարդկանց վերաու բերմունքն արտահայտող գաղափարների,հայացքների, պատկերացումների պրոցեսում այն զգալի զգացմունքներիհամակցություն:Իրավաստեղծագործության ստեղծելը պատվիրաններ դեր է կատարում,քանզի մինչն պեւտական-իրավազոր դրանց իհարկ է գիտակցել հասարակականզարգացմանօրինաչափությունները, իր մեջ րավական կարգավորմանանհրաժեշտությունը: Իրավագիտակցությունն

ընդգրկում է երկու բանություն:

տարր.

ն իրավական հոգեիրավական գաղափարախոսություն

Իրավագիտակցության այն մասը, որն ընդգրկում է իրավունքի նկատմամբունեցած հայացքները,գաղափարներըն համոզմունքները, կոչվում է հռավականգա-

ղափարախոսություն

Իրավական իրականությաննկատմամբ ունեցած զգացմունքները, աւպրումնեհույզերը, տրամադրությունները կազմում են իրավագիտակցությաներկրորդ մասը, որն անվանվում Է իրավականհոգեբանություն:Իրավական գաղափարախոսությունը իրավագիտակցության հիմնարար ն կայուն մասն է': Իրավունքի ձեական աղբյուրներն իրենցիցներկայացնումեն իրավականնորմերի արտաքին կերպը: Եթե նյութականաղբյուրներըբնութագրումեն քրեաիրավական նորմերի բովանդակությունը, ալա ձնականներըդ̀րանց ձնը: Քրեական իրավունքի միակ աղբյուրը քրեական օրենքն է: Այդ եզրահանգումըբխում է ՀՀ քրեական օրենսԳրքի 1-ին հոդվածի 1-ին մասի բովանդակությունից, համաձայն որի «Հայաստանի Վանրապետությանքրեական օրենսդրությունը բաղկացած է սույն օրենսգրքից: Քրեական պատասխանատվություն նախատեսողնոր օրենքներն ընդգրկվում են քրեական օրենսգրքում»: Այդ մասին Է վկայում նան քրեական օրենսգրքի5-րդ հոդվածը. «Արարքի հանցավորությունը,դրա պատժելիությունըն քրեաիրավականայլ հետնանքներըորոշվում են միայն քրեական օրենքով»: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ հանրաճանաչէ այն հայեցակետը,թե քրեական օրենքը քրեական իրավունքի միակաղբյուրն է: Մինչդեռայդ դրույթն ապացույցներիկարիք ունի: Ընդհանուր տեսության մեջ իրավունքի աղբյուրների թվին են դասվում նորմատիվ ենթաօրենսդրականակտերը, սովորույթը, միջազգայինիրավունքի նորմերըն դատական պրակտիկան: Արդի ժամանակաշրջանում իրավունքի ձնական աղբյուր չի հանդիսանում սռվորույթը: Քրեական իրավունքիպատմությանմեջ սովորույթը նախորդել է գրված իրավունքին:Իրավացի Լ. Ն. Մեհրաբյանը,երբ գրում է, թե սովորույթը կատարելէ հասարակականհարաբերությունների առաջին կարգավորիչիդեր, որ բոլոր պետությունների անդրանիկհուշարձաններն էլ սովորութայինիրավունքի ժողովածուներ ենշ: Ինչպես նկատում է Ն. Ս. Տագանցնը, «Սկզբնական դարաշրջանում այդ սովորութային իրավունքը իրավաստեղծմանմիակ աղբյուրն է կազմել. ամբողջ դարեր այն ապրում է բանավոր չգրված իրավունքիձնով, բայց ն ամրապնդվածլինելով Գրավոր ձնով, չի կորցնում իր հիմնական բնույթը» Պետության ձնավորման ն ինքնուրույն օրենսդիր իշխանության առանձնացման ավելի ուշ դարաշրջանում սովորութայինիրավունքըդառնում է այն հիմնականնյութը, որից սնվում է օրենսդիրը: Սովորույթը վերաճում է օրենքի՞: Այսպիսով, սովորույթը քրեական իրավունքի աղբյուր է դառնում այն ժամանակն այնքանով,երբ ն ինչ չաւիով այն ճանաչվում ու սանկցիավորվում է պետությանկողմից: Ուրիշ խոսքով, սովորութային իրավունքի նորմերը դեռես օրենքներ չեն: Դրանքօրենք են դառնում, երբ պետությունը իրարը,

է

'

Տես`

Սաֆարյան 3., Պետության իրավունքիտեսություն (ուսումնական ձեռնարկ), Երեան, «ՄխիթարԳոշ», 1996, էջջ 65: Տես` ՄեհրաբյանԼ. Ն., ԿիլիկիայիԳայկականպետությանքրեական իրավունքը: Թեկնած. ատեսեղմագիր,Երեան, 1998 թ., էջ 6: Գ.

`

նախոս. Տես` ՂորճտղթթԷԼ Ը,

6 68:

սովորույթը քրեական իրավունք

վաբանորենամրագրում է դրանք": զետնաբար, ոչ թե ձնական, այլ նյութական աղբյուր է: Մենք համամիտենք այն հեղինակների՛ կարծիքին, ովքեր գտնում են, որ քրեական իրավունքի ոչ թե ձնական, այլ նյութականաղբյուրների շարքին չպետք է դասել ՎՎ1 Սահմանադրությունը: ՀՀ Մահմանադրության6-րդ հոդվածի համաձայն. «Սահմանադրությունն ունի բարձրագույն իրավաբանական ուժ, ն նրա նորմերը գործում են անմիջականորեն: Օրենքները պետք է համապատասխանենՍահմանադրությանը: Այլ իրավական ակտերը պետք է համապատասխանենՍահմանադրությանըն օրենքներին»: Սահմանադրական այս դրույթներից կարելի է որոշակի հետնություններ անել: Նախ, քրեական օրենքը չպետք է հակասի Սահմանադրությանը: Հակասության դեպքում գերապատվությունը տրվում է սահմանադրականնորմին, ն այն անմիջականորեն կիրառվումէ: Այնուհետն, Սահմանադրությանմի շարք նորմեր իրենց անմիջական արտացոլումն են գտել քրեական օրենսգրքում: Ահավասիկ,Սահմանադրության 22 հոդվածի համաձայն, «Արգելվում է նշանակել ավելի ծանր պատիժ, քան կարող էր կիրառվել հանգագործության կատարմանպլահինգործող օրենքով: Մարդուն չի կարելի հանցագործության համար մեղավոր ճանաչել, եթե արարքի պահին գործող օրենքով այն հանցագործություն չի համարվել: Պատասխանատվություն սահմանող կամ պատասխանատվությունը խստացնող օրենքը հետադարձուժ չունի»: Քրեաիրավականնշանակություն ունեն նան ՀՀ Սահմանադրության այն նորմերը, որոնք ամրագրում են մարդու ն քաղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները: Քրեական օրենքը յուրահատուկ երաշխիք է դրանց ապահովման համար: Ասվածը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ չհանդիսանալով քրեական իրավունձնական աղբյուր, ՎՎ,Սահմանադրությունը ծառայում է իբրն այն նյութականաղքի բյուրը, որիցքրեաիրավականնորմերը քաղում են իրենց բովանդակությունը: Նմանօրինակ աղբյուրներ են հանդիսանում նան միջազգային իրավունքի հանրամանաչ սկզբունքներնու նորմերը: Ազգայինքրեականօրենսդրության վրա միջազգային-իրավականնորմերի ազդեցությունն արտահայտվումէ երկու ասպեկտներով Նախ, քրեական օրենսգիրքն ավանդաբարիր մեջ բովանդակում է (ռնվենցիոնայ քրեաիրավականնորմեր, այսինքն, որոնք քրեական օրենսդրության մեջ են ընդգրկված միջազգային-իրավական պայմանագրերի (կոնվենցիաների) հիման վրա: Օրինակ, դրամանենգության, օդանավ փախցնելու, թմրամիջոցներիապօրինի շրջանառության համար պատասխանատվությունսահմանող, խաղաղության ն մարդկության անվտանգության դեմ ուղղված հանցագործություններ կատարած անձանց նկատմամբվաղեմության ժամկետներչկիրառելու մասին նորմերը: Երկրորդ, ներպետական նորմերի համեմատությամբմիջազգային իրավունքի նորմերի գերակայությունը պահանջում է քրեաիրավականնորմեր կառուցելիս ելնել մարդու իրավունքների բնագավառում գործող հանրաճանաչ միջազգային-իրավական ստանդարտներից:

ն

'

-

Շ. Ք7ՇՇրօ6 ֆոօոօտրօճ

ոքձոօ.

Պու.

Վոր» ւ

օճւոոզ.

2-»

2.1, ԽԼ, 1994,

օ

68.Տես` Հ

Խ/6

Տես`

Ղուռողճթ ԷԼ Շ.. Մոոզօ88106

դքճտօ, Օ

Քրօաօօ

ՄԵՇՂՇՈԵ0Շ

ՕՅապոզՎՅՇՆՔ,

Լ,

ոքռոօ.

1999,

Ը.

ճոռոմ,

ՎոՇՐԵ

օծճուլճդ. 8 2-5:

էնջուօթ 4.,

1, ԽԼ, 1994,

25:

11 7ԻԸՃԾողօրՕ

ՇՕՕՆոՇաԱ6

ուք էլօքիք Խոշոր ոմքօրոօրօ ոքճոօոքա մարան. երունՀՇՈՇՔԲՂԵԼ// ՇՕՏՅՆՇԵ մ Շ01ադոտ. 1993, Է 19, Շ.

Տես՝

1.

ոքձտճ

2:

(դքճոօր8ՕքՎ6Շ29`

Միջազգային-իրավականնորմերը կարող են հիմք հանդիսանալ ապաքրեականացման համար: Մասնավորաբար,միջազգայինիրավունքիսկզբունքներից ու նորմերից է բխում քրեական պատասխանատվությանվերացումը այնպիսի հանցագործությունների համար, ինչպիսիք են անձնագրայինռեժիմի կանոնները խախտելը, թափառաշրջիկությամբկամ մուրացկանությամբ զբաղվելը կամ այլ պորտաբույծ կյանք վարելը ն այլն: Նշենք նան, որ որոշ դեպքերում միջազգային-իրավականնորմերը կարող են կիրառվելանմիջականորեն:Խոսքը գնում է այն դեպքերի մասին, երբ որնէ արարքի համար ներպետական օրենսդրությամբ սահմանված քրեական պատասխանատվությունը հակասում է վավերացված միջազգային պայմանագրի նորմերին: Թերենսհենց այս հանգամանքն է, որ որոշ հեղինակներիհիմք է տալիս միջազգային իրավունքի նորմերըդիտել որպես քրեական իրավունքի ձնական աղբյուրներ: Վերոշարադրյալիցելնելով պետք է եզրահանգել, որ չհանդիսանալով քրեաիրավական նորմերի ձնական աղբյուր, միջազգայինիրավունքը հանդես է գալիս

հասկզբունքով, որ հափշտակությունը(բացի ավազակությունից) ավարտված էր 1972 թ. դատական մարվում հանցավորիկողմից գույքը վերցնելու պահից: Սկսած հանդիսացավ մի առիթ պրակտիկանփոխվեց: Այդպիսի փոփոխությանհամար ԽՍՀՄ Գերագույնդաքրեականգործով կայացված դատավճիռ:Դրա հիման վրա ն տարանի պլենումը 1972 թ. հուլիսի 11-ի «Պետական հանրային գույքի հափշտակության գործերով դատականպրակտիկայիմասին» որոշմամբ լեգալիզացրեցվեէ հարոնշյալ մեկնաբանությունը,արձանագրելով,որ «հաւշտակությունը պետք մարել ավարտված,եթե գույքը վերցվել է ն հանցավորը իրականհնարավորություն է ունեցել իր հայեցողությամբ տնօրինելու կամ օգտագործելու այն»': Այսպիսով, դատական նախադեպը բարձրագույն դատական ատյանի պար-

Ե՛վ ընդհանուր տեսությունը, ն՛ քրեական իրավունքի տեսությունը դատական նախադեպըորպես իրավունքի աղբյուր չեն ընդունում: Սա անվիճելի է: Սակայն առ այսօր վիճարկվում է ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի պլենումի որոշումների (ՌԴ-ում ներկայումս ՌԴ Գերագույն դատարանի պլենումի որոշումների) իրավաբանական բնույթի հարցը: Առավել տարածված է այն տեսակետը, թե դրանք բացառապեսօրենքի մեկնաբանությանակտեր են: Դատական նախադեպը,որպես իրավունքի աղբյուր, տարածվածէ անգլո-սաքսոնական իրավական համակարգի երկրներում: Բայց նույնիսկ այստեղ դատական նախադեպը միանշանակչի ընկալվում: Դատական նախադեպի էությունը բառիս բուն իմաստով այն է, որ դատարանի դատավճիռը,վճիռը կամ որոշումը փաստորեն նոր իրավական նորմի ձնավորմանսկիզբ են հանդիսանում:Նման դեպքերում դատարանն ըստ էության փոխարինում է օրենսդրին: Դրանից հետո մյուս դատարանները համանման գործեր քննելիս ղեկավարվում են այդ դատավճիռը, վճիռը կամ որոշումը կայացրած դատարանի կողմից ձնավորված դրույթներով: Բայց նույնիսկ անգլո-սաքսոնական իրավական համակարգում դատական նախադեպը նոր իրավական նորմ չի ստեղծում բոլորովին դատարկ տեղում, ոչնչից, այլ ըստ էության, հանդիսայնումէ իրավականնորմի մեկնաբանությաննախադեպ: Այս տեսակետից դատական նախադեպը բառիս բուն իմաստով (երբ փաստորեն բոլորովին նոր իրավական նորմը ձնակերպվում է դատարանի որնէ ակտով) տարբերվում է դատականնախադեպիայն տեսակից, որն ըստ էության եղած իրավական նորմի մեկնաբանության նախադեպ է (դատական նախադեպի դեկլարատո-

սանումշ:

իբրն այդ նորմերինյութականաղբյուր:

րայինտեսություն):

Այս երկրորդ տեսակն է, որ իրականում միշտ առկա է եղել մեր իրավական համակարգում ն որի արդյունքում ստեղծվել էր այսպես կոչված «գերատեսչական քրեական իրավունքի»` արատավոր պրակտիկա՞: Վերջինիս էությունն այն էր, որ

թեն օրենքի «տառը» չէր փոխվում, բայց ԽՍԴՄ Գերագույն դատարանի պլենումի ղեկավար պարզաբանումներովլրջորեն փոխվում էր դատական պրակտիկան: Այսպես, օրինակ, մինչե 1972 թ. դատականպրակտիկան ղեկավարվում էր այն

տեսք է ստանում: զաբանումներիմիջոցովպաշտոնական Անպայմանպետք է նկատի ունենալ, որ դատականնախադեպը, որպես քրեաէ կան օրենքի մեկնաբանությաննախադեպ,ածանցյալ է օրենքից, ստորադրյալ ն է այն ու լցնում ն բովանդակությամբ օրենքին միայն կոնկրետացնում իրական վերջինհաշվով, օրենսդրի կամքը արտահայտելուանհրաժեշտ պայման է հանդի-

Պետք է նշել նան, որ ներկայումս դատականնախադեպի հարցի նկատմամբ ՎՀ-ում դրսնորվում են նոր մոտեցումներ: Դա, մասնավորաբար, կապված է այն մտան օրենսդրականայն փոբանի հետ, որ 2006 թվականիօգոստոսից ուժի մեջ դատականհամակարգը փոխությունները,որոնցով ՎայաստանիՅանրապետության անցավ միասնականպրակտիկակիրառելու ինստիտուտին: «Դատականնախադեպ»ինստիտուտը,ինչպեսարդեն նշել ենք, անգլոամերիկհանյան իրավականհամակարգին ներհատուկ ինստիտուտէ, որն այդ երկրներում դիսանում է իրավունքի հիմնական աղբյուր: Այդպիսիկողմնորոշման երկրներում են մայրցամաքային օրենքները չեն կատարում այն դերը, ինչպիսինկատարում են կոդիֆիկացվածակտերը՝օրենսիրավունքում: Այդ երկրներում բացակայում գրքերը: Առանձինինստիտուտներիվերաբերյալ ընդունված օրենքները, որպես կանոն, համակարգմանչեն ենթարկվում:Նման պայմաններումվճռորոշ նշանակուեն թյուն է տրվում նախադեպայինիրավունքին, ն իրավունքի հիմնական աղբյուր համարվում դատարանի(որպես կանոն՝ վերադաս դատակւանատյանների)կայացրած վճիռները,որոնք որոշակի եղանակներովհամակարգվում կամ ընդ-հան-րացվում են: Յուրաքանչյուր նման վճիռ թե՛ նույն, թե՛ մեկ այլ դատարանիկողմից պարտադիր կարգով հաշվի է առնվում նույն տիպի մեկ այլ գործ քննելու ժամանակ: են անգամ Այդ վճիռները, որպես իրավունքի աղբյուր, ըստ էության կանխորոշում «ստատուտայինիրավունքի», այսինքն պետականիրավասու մարմիններիկողմից ընդունված օրենքների ն այլ նորմատիվ ակտերի կիրառման կարգը: ՀՀ-ի պարագայում այդ «կանխորոշիչ» դերը ստանձնել է վճռաբեկ դատարանը,որը իր որոշումներով ստեղծում է նախադեպեր, որոնք պարտադիրեն ստորադաս դատական

ատյաններիհամար:

Որքանով այն արգասաբեր կլինի թերնս ցույց կտա ժամանակը:

Տես`

ՅոոՇ Շ. 7., 1Շօաաաաւ ճ0:ոռճ8

ոքճոճ,

ԽԼ, 1981.,

4., ԾՏիԶԿԸԼՑՅՈՒՕՇ ՄԻ0ԴՕորօ6

Շ.

179-180:

որձոօ1

--

"ՄԻՇԱՆ",

զոտքոռչե 1988

ւ:

կնպաստի իրավունքի զարգացմանը,

Որոշ հեղինակներքրեականիրավունքիաղբյուր /

Տես՝

ու

էջ

41:

Տես՝

Տես`

են

համարում

Թօքուօուօրօ Շյ»ճո ՔՇՓՇՒ, 1972, Ի 4, 6. 14: ՎայաստանիՀանրապետությանքրեական իրաւունք, Ընդհանուր մաս,

ՔԱԱԽՇՂԵ՛Ո,

նան

իրավունքի

ԵՊՀ

հրատ., 2000,

այչ ճյուղերի նորմերը:Այդպիսի դիրքորոշմանհամար հիմք են հանդիսանում քրեական օրենսգրքում առկա բլանկետային դիսպոզիցիաները,որոնց պարագայում ներ. կայացված հանցագործության հատկանիշները բացահայտելու համար հարկ է լինում դիմել իրավունքի այլ ճյուղերի, այլ օրենքներին ենթաօրենսդրական ակտերի աջակցությանը: Սրանց բովանակությանմեջ կատարվող փոփոխություններըչեն կարող չանդրադառնալ համապատասխանքրեաիրավական նորմի բուլանդակության վրա: Այստեղից, թերնս, հետնում Է, որ իրավունքի այլ ճյուղերը քրեական իրավունքի աղբյուր համարելը հեռու չէ ճշմարտությունից: Այսպիսով, քրեական իրավունքի միակ ձնական աղբյուրը քրեական օրենքն էԱյդ նշանակում է, որ քրեական օրենքը քրեաիրավական նորմերի կեցության միակ ձեն է: Քրեաիրավականնորմերը բովանդակվածեն միայն քրեական օրենքում:

8 3. Քրեական օրենքի կառուցվածքը Քրեական օրենսգիրքը նախ ն առաջ բաժանվում է երկու մասի. Ընդհանուր ն Գոն Քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասում բնորոշվում են այն հասկացությունները, որոնք նշանակություն ունեն բոլոր հանցագործությունների ու ցանկացած բռվանդակվածեն հանցակազմի համար: Այլ կերպ ասած, Ընդհանուր մասում են բոլոր հանայն հիմնական ինստիտուտները,որոնք ընդհանուր քրեաիրավական ու ցագործությունների հանցակազմերի համար. քրեական օրենքի հասկացությունը, խնդիրները ն սկզբունքները, հանցագործության ն պատժի հասկացությունը, հանցակազմի հիմնականտարրերը, պատիժ նշանակելու, քրեական պատասխանատվությունից ն պատժիցազատելու ընդհանուր սկզբունքները ն այլն: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասը բաղկացած է վեց բաժիններից, որոնք իրենց մեջ ներառում են 15 գլուխ ն 103 հոդված: Ներկայացնենք ընդհանուր մասի կառուցվածքը: Բաժին 1Քրեական օրենք: Ներառում է երկու գլուխներ` քրեական օրենսդրության խնդիրներն ն սկզբունքները, քրեական օրենքի ներգործությունը ժամանակի ընթացքում ն տարածության մեջ: Բաժին 2- Վանգագործություն:Ընդգրկումէ 6 գլուխ. հանցագործության հասկացությունը ն տեսակները,քրեական պատասխանատվությանենթակա անձինք, մեղավարտված ն չավարտված հանցագործություն, հանցակցություն, արարքի քը, հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ: Բաժին 3: Պատիժ: Բաղկացած է 2 գլխից` պատժիհասկացությունը, նպատակները ն տեսակները,պատիժ նշանակելը: Բաժին 4: Քրեական պատասխանատվությունիցե պատժից ազատելը: Ունի 3 ազատելը, պատժիցազատելը, համագլուխ. քրեական պատասխանատվությունից ներում, ներում, դատվածություն: ն պատժի աքրեական պատասխանատվության Բաժին 5: Անչափահասների ռանձնահատկությունները:Բաղկացածմեկ նույնանուն գլխից: Բաժին 6- Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ: Ունի մեկ նույնանուն գլուխ: Քրեական օրենսգրքի Վատուկ մասում նկարագրվում են հանցագործություննեկոնկրետ տեսակներըն սահմանվում են դրանց համար նախատեսված պատժի

է

րի

մասը

է8 բաղկացած

Հատուկ տեսակներնու չափերը: ՀՀ նոր քրեականօրենսգրքի է ողջ օրենսգրքիհամիասնական ն 19 գլուխներից: Համարակալումը բաժիններից

մար:

են

օբյեկտիհատկա-

հանցագործության տվյա

Հատուկ մասի բաժիններըկառուցվում է Հատուկ մասի համակարգը վկայում զարգացման նիշներով:Միաժամանակ ընդաստիճանակարգի, մեջ տիրապետողարժեքների փուլում հասարակության

գեպաշտպանության ն մասնավորապես քրեաիրավական իրավական հանրապես ուղղված դեմ տեղում են զետեղված«Մարդու մասին:Առաջին րակայությունների են` «Սեփականության (բաժին 7): Այնուհետնգալիս հանցագործությունները» հանգագործությո ուղղված դեմ տնտեսությանն տնտեսականգործունեության

համակարգչայինտեղեկատանվտանգության, (բաժին 8), «Հասարակական բնակչուն կարգի բարոյականության, հասարակական վության անվտանգության, մի«Շրջակա 9), (բաժին թյան առողջությանդեմ ուղղված հանցագործությունները» (բաժին 10), դեմ ուղղված հանցագործությունները» ջավայրի անվտանգության (բաժին 11), ուղղված հանցագործությունները» դեմ «Պետական իշխանության (բաժին ծառայությանկարգի դեմ ուղղված հանցագործությունները» «Զինվորական հանցագորուղղված դեմ անվտանգության 12), «Խաղաղությանն մարդկության 14): (բաժին դրույք» ծությունները»(բաժին 13), «Եզրափակիչ են հոդբաղկացած գլուխները մասի Հատուկ Ինչպես Ընդհանուր. այնպես էլ Յուրաէ լինել մեկ կամ մի քանի մասերից: վածներից:Հոդվածը կարող բաղկացած գործոԿարնոր է նշել, ռր քրեականօրենսգրքի քանչյուր հոդված ունի իր համարը: օրենսգրք նույնիսկ համարը չի փոխվում,եթե ղության ողջ ընթացքումհոդվածի ու գորԴրա համար մշակվել կամ լրացումներեն կատարվում: փոփոխություններ միջոցը: Նոր քրեաիրատեխնիկական համարակալման ծադրվումէ երկրորդական հոդէ տեղադրվում քրեականօրենսգրքիայն վական նորմը առանձին հոդվածով հարաբերությո որոնք համասեռ հասարակական հարնանությամբ, վածների ստանում է այն նույն հահոդվածը ընդգրկվող նոր Այդ դեպքում են կարգավորում: է, վերնումավելացնե իրեն նախորդող հոդվածիհամարն օրենսգրքում մարը, ինչ միջն, մոտ 113 հոդվածների ն. «1» թիվը: Եթե, օրինակ, նոր հոդվածը ընդգրկվի ընդունվածէ պրիմ 112' (պրակտիկայում ն այդ հոդվածի համարը կլինի պրիմ): Իսկ եթե, ասենք, ՛ կկոչվի տությունը: Բերված օրինակումհոդվածը 112. ն նրա համարը կլինի միջն ավելացվի նոր հոդված, ապա 143 հոդվածների այսպես շարունակ: վերացվումէ, ապա Այն դեպքում, երբ որնէ հոդված րը»

արտա

օրենսգրքի հոդվա համարո իր

համար այդ հոդվածն չխախտելու համարակալումը ընդհանուր հոդվածիկող առանց տեքստի:Տեքստի փոխարեն

թողնվում է օրենսգրքում,բայց է» քին գրվում է «վերացված

արտահայտությունը:

նորմը ն 8 4. Քրեաիրավական

դրա

կառուցվածքը

է, որը տվյալ հասար ակականհարա

կանոն նորմը վարքագծի Քրեաիրավական իրավունքներ է մասնակիցներին բերությունների նորմերի պա Այդ պարտականություններ : նրանց վրա դնում իրավաբանական

տրամադրում իրավաբանակա

/

3-6

Տես`

Մոօոօոոօօ

ոքճոօ. ՕԾողու

զոր».

13ր,

1քյղոճ. ԷՕՔԵՐ-ԵԱՆԹԵԲ.

ԻՄ.

ԻԼ, 1999,

օ.

30:

յ

հանջները խախտելը կամ չկատարելը հանգեցնում է պետական հարկադրանք միջոցների կիրառման՝քրեական պատժիձնով: Քրեաիրավական նորմերը արտացոլվում (ձենակերպվում)են քրեական օրենւ գրքի հոդվածներում: Այսպիսով, քրեական օրենսգրքի հոդվածը քռեաիրավակա նորմի արտահայտության գրավոր ձեն է: Ընդ որում, քրեաիրավական նորմը քրեական օրենքի հոդվածը կարող են միմյանց չհամընկնել: Կարելի է առանձնաց նել ճռրմի ն օրենքի հոդվածի փոխհարաբերության հետեյալ տարբերակները. 1. Քրեաիրավականնորմը բովանդակվածէ օրենքի մեկ հոդվածում (կամ մել հոդվածը ւվարունակում է մեկ նորմ): Իբրն օրինակ կարող է ծառայե քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի 109 հոդվածը, որը պարունակում է մել նորմ՝ անզգուշությամբ մահ պատճառելու մասին: 2. Քրեաիրավական նորմը ձեակերպվում է քրեական օրենսգրքի մի քանի հոդվածներում: Օրինակ, դիտավորյալ սպանության մասին նորմը ձենակերպված է քր. օր-ի 104-ից 108 հոդվածներում,որոնցում խոսքը գնում է սպանության տարբեր տեսակներիմասին: Յ. Քրեական օրենսգրքի մեկ հոդվածը բովանդակում է երկու (ն ավելի) քրեաիրավականնորմեր: Այսւվես, քր. օր-ի 200 հոդվածի 1-ին մասում ներկայացված է առնտրային կաշառք տալու հանցակազմը, իսկ նույն հոդվածի երնո ն ԱԱ Ա Ա

ր

կազմը:

իրավունքի նորմի երեք տարր. հիպոթեզ, դիսպոզիցիա ն սանկցիա: Սակայն քրեաիրավական ոչ մի նորմ բոլոր երեք տարրերի տերմինաբանականնկարագիր չի բովանդակում (քրեաիրավական ոչ մի նորմ չունի այդպիսի եռանդամ կառուցվածք): Ընդհանուր մասի հոդվածներում չկան սանկցիաներ ն հաճախ` նան հիպոթեզ: Հատուկ մասի հոդվածները հիպոթեզի հարցը «լռության են մատնել»: Ուստի քրեական իրավունքում ընդունված է երկանդամ դասակարգումը`դիսպոզիցիա ն սանկցիա, թեն այդ կարծիքն էլ անվիճելի չէ Որոշ հեղինակներ վիճարկում են քրեաիրավական նորմի Տվյալ պարագայում նպատակահարմար երկանդամկառուցվածքի մասին դրույթը:: չենք գտնում անդրադառնալ այդ շատ բարդ հարցին ու հարկ ենք համարում անցնել քրեաիրավականնորմի կառուցվածքի պարզաբանմանը` ավանդական դիրքո-

րոշումներից:

Դիսպոզիցիանմատնացույց է անում այն արարքները, որոնք հանցագործություն են ճանաչվում ե որոնք կատարելու համար պատիժ է սահմանվում: Այլ կերպ ասած, դիսպոզիցիան քրեաիրավական նորմի այն մասն է, որում նկարագրվում են կոնկրետ հանցագործությանհատկանիշները: " չորս ԱՈ Տարբերվում են "Րդիսպոզիցիայի

տեսակներ:

Չասարակդիսպոզիցիա.սա դիսպոզիցիայիայն տեսակն է, որում հանցագործության անվանումը տրվում է, բայց դրա հատկանիշները չեն նկարագրվում կամ բացահայտվում: Այդպիսի դիսպոզիցիաները նույնքան սակավ են հանդիպում, որքան համընդհանուր ճանաչում գտած (անվիճելի) այն տերմինները, որոնց բովանդակությունն ակնհայտ է ն պարզաբանումներ չի պահանջում: Դիսպոզիցիայի այս տեսակն օրենսդիրը կիրառում է այն դեպքում, երբ հիմքեր կան ենթադրելու, թե հանցագործությունը, ինչպես նան դրա անվանումը հանրաճանաչ են ե անհրա1.

Տես` Շդոճթըօտ8. Ր,

Փչումու

«Օ86Շ

ֆոօոօոոօոօ ՕՐՕ

տեսակով

տվյալ Դիսպոզիցիայի պրակտի-

նկարագրելայն: մանրամասն

հայտվումեն դատական օրինակ դիսպոզիցիայի սպադիտավորյալ

մեց:

հատկանիշները նշվածհանցագործության Վասարակ տեսությանկող կային քրեականիրավունքի 100 խո Ի

ի իսպոզիցիան՝ է պատասխանատվությու համար որտեղդիտավորյալ է հասկանալ «սպանություն» նությունը, սպանությ թե սահմանվում առանց պարզաբանելու, էից ՎՂ քրեականօրենսգրքի ն որ Այդպիսիդիսպոզիցիայի

է ՀՀ 1961 թ.

օրենսգրքի քրեական

ետք

օրինակ նա

ասելով:

ապօրինիորսը: դիսպոզիցիան՝ հոդվածի

մի

հատկանիշներ,որոնց որպեսհանցագործություն:

ընդգր ոու տալիս հանցագործության րիայն ԿԱ հատկանիշները: Ուրիշ խոսքով,նկարագրական տչ բ նութագրիչ դիսպոզիցիր հի անվանումը,այլն նկարագրում տեսակն ինչը միանգաԿ ածվածսահմանային օրենքի դիսպոզիցիաների լրիվությամբ քրեական րոն ետք քրեական քանի մայն արդարացի օբյեկտիվ սուբյեկտիվ քրգրական արարքների այն սահմանվում: որոշի ձնականորեն ի, ապխանատվություն որոնց նկահատկանիշները, հատկանիշները, ագործության ոա քրե ճշգրիտ Ավելի հասարակ դիսպոզիցիա)ի (Ը ունի սահմանելու առավելությու դիսպոզիցիան րագրական եսակետից այն ավելի շահեկան ըր ճեմատությամբ: ասենք,զրպարտության գործածութ: իսանում հան կկա, պատիվն արժանաուրիշի րին առարտությունը՝ րը հանցա ակնհայտ գողության կամ բարի գաղտնի նվաստացնող ա պատվությունը Խաա) րիի քի տարածելը...», «գողությու տեղեկություններ 2.

մ է

դիսպոզիցիան ոշում Նկարագրական մեջ

համակցության առկայությունը

է դրա

է

է

Սա

է,

ր

է

օր

որ

է,

շարք

ու

բոլոր

համար

է

Ց

պարզ ասած՝

հա-

է:

Հետնաբար,

ու

ն

Իրավունքի ընդհանուր տեսության մեջ ընդունված է առանձնացնել

'

չկ ա ժեշտություն

մքճոռ.

/ոոոքճր,

1965,

Շ.

35-42:

սուտ

ող

ը

զգալի չափերով...»: հափշտակությունը,

հատկանիշները հանցագործության

դիսպոզիցիան մեկ այլ է դիմել եւ լ ը օրենսգրքի

ՅՀենվող(վկայակոչող)

Յ.

հոդվահոդված:

ո ան օրենսգրքիմեկ է Քր վկայակոչում հանցագործության մ(կարագրված օրենսգրքի է քրեական համարի ուեշտդիմել բացահայտելու ծանրության հատկանիշները միջին ր առողջությանը դիտավորությամբ կյանքի

սահմանելու համար «առաջարկում»

այլ

դիսպոզիցիան ծի: Այսպիսի դիսպոզ ի ասած, վկայակոչող Այլ կերպ ա

մեկ այլ հոդվածի:Օրինակ, է որպես ԿԱ բնորոշվում վնաս պատճառելը ԳՐ համար ն չի առաջացրելքրեականօրե

հետնանքներ,բայց

վնաս, որը

նախատեսված 412հոդվածով

"տ

առաջացրելէ առողջությու մեկ

ա

ր

կազմիհատկանիշներըբացահայտելու ությանը: »

-

նական քայքայումկամ ընդհաալի կայուն կորուստ (հոդվ. վնաս հասցնելու հանցա112 հոդվաէ դիմել քր. օր-ի

երրորդի առողջությանը միջի մ մ ետք համար

նուրաշխատունակության 113): Ակնհայտէ, որ

չէ վտանգավոր

ան

դիսպոզիցիայում Բանկետային նկարագրված հանիե իրավո ան հատկա-

բացահայտելու ամբողջությամբ ակտերի:Բլանկեճիշներն որրաօրենսդրական այլ այլ

ճյուղերինորմերին,

օրենքների կապված քերբ հանցագործությունը է դն

բարձրացկիրառվում այն ն ինարարական կանոններ զինահետ (զենք, ի առարկաների երկա-

տայինդիսպոզիցիան

կյանքիտարբեր (լեռնային, հասարակական ված հանրայինվտանգավորություն

է

այլն: Օրինակ, ներգայաց կանոններ որ անվտանգության

ն

կանոնները հագործման

ն

իհ երբեեկության եթե

նյութեր ռադիոակտիվ մթերք, այդ ջրայինտրանսպոր կամ օդային թուղային, խախտելուհանցակազմը

առ

կա է,

ն շա-

այդ

արարքը մար15

դու

անզգուշությամբ պատճառելէ ծանր կամ միջին ծանրությա է խոշոր վնաս: Տվյալ հանցագործության էությունը ճիշտ ը( որակելու համար

առողջությանը

վնաս կամ առաջացրել

կալելու ն անհրաժեշտէ պարզել, թե հիշատակված իրականումխախտվե՞լ կանոններ են, թե` ոչ: Այդ հարցին պատասխանելուհամար անհրա ժեշտ է բացահայտելայդ կանոնները, որոնք սահմանվածեն հորա ենթաօրենսդրակալ |

հատկանիշներով:

այի

ն

Նման դեպք րում էժամկետով»:

ն դեպքերումպատժի զրկմամբ 3 տարուց ոչ պակաս առավելագույն չափը հավասար պ պատժի քով սահմանված առավելագույն ' ռակ.«. պատժվում Էմինն բ) պատժի առավելագույն չափի 5 տարի ժամկետով նվազագույն չափը հավասարէ տ դեպք րում պատժի նվազագույն չափին (ազատազրկման նվազագույի ժամկետը երեք ամիսն է), : Օրինակ, գ) պատժի նվազագույն ն առավելագույն իի որ ««պատժվում է ազատազրկմամբ2-ից 6 Հարաբերականորեն որոշակի սանկցիաները պատժաչափը որոհնարավորություն են ընձեռում, դրանց է շում դատարանը` պատժի նշանակման սկզբունքներին համապատասխան: 4. մ Այլընտրանքային (երկընտրելի) ա ելի պատժվու տեսակ: Օրինակ, «.. տարի ժամկետով կամ ցմահ ազատազրկմամբ»: Երբ են տեսակները երկընտրելի սանկցիայում ունենում է ապա առավելագույն սահմաններ, այն դառնում կոմբինացված (երկը կըն րելի ն հարաբերականորեն որոշակի): :

ովյալ չափի

րնակ. նշումով: «պատվո մինչն

ազատազրկմամբ»: Նման

Արաման ված

որնէ այլ

դիսպոզիցիայ

ն հենվող Հասարակ դիսպոզիցիայի

տարրերիզուգորդում է ներկայացնում անհրաժեշտպաշտպանության սահմանազանցմամբ (հենվում է Ընդհանուր հոդվածիվրա, որը սահմանում է մասի այն անհրաժեշտպաշտպանության ցումը) կատարված սահմանազանսպանությունը (հասարակ

դիսպոզիցիայի տարր):

րան

Թ ազատազրկմա ակում տասից

աաին

1.

Բացարձակ անորոշ սանկցիանչի նշում

պատժի տեսակը, ոչ էլ չափը: Գործողքրեական օրենսդրության մեջ այդպիսի սանկցիաներ չկան: Բացարձականորոշսանկցիաները մեր երկրի պատմության ոչ

հետհեղափոխական շրջանի առաջին նորմատիվ

2.

մեջ առկա էին

ակտերում: Ներկայումս բացարձականորոշ սանկցիաներ կան միայն հանցագործության այս կամ այն տեսակիդեմ պայքարին նվիրված

միջազգային պայմանագրերում: Բացարձակ որոշակի սանկցիանսահմանում է պատժի կոնկրետտեսակն չափ: Այդպիսիսանկցիան ունի հետնյալ ձնակերպումը. պատժվում է 15 տարի ազատազրկմամբ ժամկետով», կամ «... պատժվում է ցմահ Հ Հ ազատազրկմամբ»: նոր քր. օր-ի Հատուկ մասում այսպիսի սանկցիաներ հանդիպումեն երկընտրելի տարբերակով:Օրինակ, 104 հոդվածի 2-րդ

մասը(ծանրացուցիչ հանգամանքներում

կատարված դիտավորյալ սպանություն) բովանդակում է այսպիսի սանկցիա,«պատժվում է ութից տասնհինգտարի ազատազրկմամբ ժամկետով, կամ ցմահ ազատազրկմամբ»: Երկընտրելի տարբե րակով բացարձակ որոշակի սանկցիայիառավել ցայտուն դվածում զետեղվածը. կամ վախկոտության

փոքրոգության պատճառովկամովինգերի հանձնվելըս̀ նամ ազատազրկմամբ

տասնիինգ տարիժամկետով Դժվարչէ նկատել,որ բացարձակ որոշակի

ատժվում

չէմահապատժով

սանկցիան պատժի անհատականացմանլայն չի պարունակում: հնարավորություններ

Յ.

Չարաբերականորեն որոշակի

սանկցիաները սահմանում են պատժի րետ տեսակըն նրա կոնկն սահմանները (նվազագույն առավելագույն չափերով), որի հետ կապվածկարելի է

սանկցիայիերեք տեսակներ.

առանձնացնել հարաբերականորեն որոշակի

ա) պատժի նվազագույն չափի /

Տես`

ՇՕԲ6ՆՇՔՕՇֆրՕհօ8յ0Շ

ոքճոօ.

նշումով:Օրինակ, «...պատժվում

ՕճլազտԿՅԸԼՔ.

113:-80 ԽՈ,

1988,

Ը,

32:

է ազատա-

իժամկետով»: աարի անհատականա կոնկրետ նկար Ակազագո

Տ5. Քրեական օրենքի ներգործությունըժամանակի ընթացքում "

ուժը կորց անական աճ օրենքի ներգործությա

Ժամանակի ընթացքում քրեական օրենքի ներգործության քանի ասպեկտներ.օրենքի ուժի մեջ մտնելը, իրա նելը, ժամանակի ընթացքում օրենքի տիպերը, հանցանքը կատարելու ժամանակը, օրենքի հետադարձ ուժը: Օրենքն ուժի մեջ մտնելու ված է 2002 թ. ապրիլի 3-ի՝ Իրակարգավոր վական ակտերիմասին» ՀՀ օրենքով՛:Այդ օրենքի4 6-րդ հոդվածի դ համաձայն` են մտ մ «1. Իրավական ակտերը ուժի մեջ ն ընդունումիցհետո, իսկ սույն օրենքով նախատեսված դեպքում` նան ընդու 2. Նորմատիվ իրական ակտերը ուժի են մտնում դրանց

խնդիրը կարող ո նլ իայ ահից: մեջ

ժամկետներում:

որթ ուննախատես

արկա Արոր րվանից եթե սույն

Նորմատիվ իրավական ակտերը սահմանված կարգով հրապարակմանը

նքով ուղղակի

ենքով

այլ

նե

քան սույն

ուտ,

'

բան նախատեսվածչէ:

Իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց իրավունքները կամ ազատումանող կամ պատասթյունները սահմանափակող կամ ն փոփոխող խանատվությունը խստացնող կամ պարտականությ կամ պարտականությունների կատարման կարգ սահ մանող կամ փոփոխող, իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց գործունեությա կամ վերահսկողության կարգ սահմանող կամ փոփոխող, ինչպես նան դրանց իրավական վիճակն այլ կերպ վատթարացնողնորմատիվ իրա ակտերն ուժի մեջ

ներ սահմանր Ե նկատմամբ հսկողությա

Ան

վական

Տես` ՄԻԾոօոՕՓ

Տես`

ՎՎ

ոքմոօ,

ՕՇուճտ: ԿՀՇՆ».

պաշտոնականտեղեկագիր, Հ

հ/., 1999,

(190),

օ.

32:

մայիսի 2 002:

են մտնում

դրանցպաշտոնական օ հրապարակման

եթե այդ նորմատիվ իրավ կամ եթե սույն օրենքով ուղղա օրը,

Նորմատիվ իրավականա յն տեսվածչէ, ուժի մեջ է մտնո

ակտը, կտը, որում որում ուժ

ավելի երկարժամկետներ: Քրեական օրենքի հրավա, բանական ուժը Աո կորցնե, ը նշանակումէ, որ օրենքը դադարեցնում Է իր ն դրա նո գործողությունը, րմերը չեն կիրառվումայն

հասարա-

հանգամանքը է օրենսդր վավերացվում ական ակտում. ինքնուրույնայնպիսի օրենք հրատարակելու ճանա պարհով, արհ նում է մյուս

ն այդ

ա)

օ

րենքի իրավաբանական ուժը.

որը

վերաց-

ճանապարհով.

դ) նոր քրեական օրեն Քը գործողության մեջ դնելու կարգի Գի մասին թՓրենքում վերացնելու

մասին ցուցումտալու ճանապարհով: Քրեական օրենքը կարող է վերացվել եթե վերանում է

որոշակի հարաբերությունների ան քրեաիրավակ պաշտպանության

կան թյունը:

հասարակա-

անհրաժեշտու-

Քրեականօրենքի փոխարինումը նշանակումէ, որ օ րենսդիրնընդունում է քրեական օրենք, որը կարգավորում նոր է նույն հասարակա կանհարաբերությունները, ինչ որ հին օրենքը: Այդպիսի փոխարինումը կարողէ տե ղի ունենալ երկու նոր քրեականօրենքում ձնով.ա) նշելով նա

ժամկետնանցնելու կամ դրանց ընդունման պայմանների վերացման հետ կապված: Որպեսզի դրանք դադարեցնեն իրենց գործողությունը, անհրաժեշտ է օրենսդիր մարմնի որոշումը: Այս իմաստով քրեական օրենքի ուժը կորցնելու այս հիմքը, մեր կարծիքով,ինքնուրույն նշանակություն չունի, այլ ձուլվում է նախորդ հիմքերի հետ: ժամանակի ընթացքում քրեական օրենքի ներգործության տիպերը: Անհրաժեշտ է առանձնացնել ժամանակի ընթացքում քրեական օրենքի ներգործության երեք տիպեր (սկզբունքներ). անհապաղներգործություն, ուլտրաակտիվությունկամ օրենքի գերապրում, ռետրոակտիվությունկամ օրենքի հետադարձ ուժ: Անհապաղ ներգործության (գործողության) սկզբունքը նշանակում է, որ ուժի մեջ մտած օրենքը գործում է միայն «առաջ» ն իր ներգործությունը տարածում է միայն այն հասարակական հարաբերությունների (հանցագործությունների) վրա, որոնք ծագել են (կատարվել են) այդ օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո: Նոր օրենքի անհապաղ գործողությունը ժամանակի ընթացքում օրենքի նորմալ, սովորական ներգործությունն է, ուստի այդ սկզբունքը հիմնական է: Դրա հետ մեկտեղառանձնացնում են երկու բացառիկսկզբունքներ: Ուլտրաակտիվությունկամ օրենքի «գերապրում»: ՎՀ քրեական օրենսգրքի 12րդ հոդվածի համաձայն, «Արարքի հանցավորությունըն պատժելիությունը որոշվում են դա կատարելու ժամանակ գործող քրեական օրենքով»: Եթե հանցանքը կատարվել է «հին» քրեական օրենքի գործողության ժամանակ, ապա պետք է գործի «հին» օրենքը, եթե անգամ քրեական գործ հարուցելու, մեղադրանք առաջադրելու կամ դատավճիռկայացնելու պահին այդ օրենքը արդեն կորցրել է իր ուժը: Հին օրենքը կարծեք թե գերապրում է իրեն հատկացվածժամանակը ն շարունակում է գործել ու Դա է հետ, այն որ կիրառվել: բանի հանցագործությունը որոշ ժամանակ կապված է կարող մնալ չբացահայտված կամ դրա կատարման փաստը ընդհանրապես կարող է հայտնի չլինել քննչական մարմիններին:Ավելին, անգամ հանցանքը կատարելու մեջ մեղավոր անձին հավաստելու դեպքում նախաքննությունն ու դատական քննությունը կարող են տնել տարիներ: Այնուամենայնիվ, ինչպիսի ժամանակահատված էլ անցնի, որքան քրեական օրենքներ էլ փոխվեն` պետք է կիրառվի հանցանք կատարելու ժամանակ գործող քրեական օրենքը: Այսպիսով, ուլտրաակտիվությունը քրեական իրավունքում միանգամայնտարածված երնույթ է: Ռետրոակտի վություն(ետգորժուն) կամ հետադարձ ուժ ասելով հասկացվում է նոր քրեական օրենքի գործողության տարածումը (ներգործությունը) այն հանցագործությունների վրա, որոնք կատարվել են դեռնս մինչն սրա ուժի մեջ մտնելը, այսինքն հին օրենքի գործողության ժամանակ: Քրեական օրենսգրքի 13-րդ հոդվածի համաձայն` «Արարքի հանցավորությունը վերացնող, պատիժը մեղմացնող կամ հանցանք կատարածանձի վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքը հետադարձուժ ունի, այսինքն` տարածվում է մինչե այդ օրենքն ուժի մեջ մտնելը համապատասխան արարք կատարած անձանց, այդ թվում` այն անձանց վրա, ովքեր կրում են պատիժըկամ կրել են դա, սակայն ունեն դատվածություն: Արարքի հանցավորությունը սահմանող, պատիժը խստացնող կամ հանցանք կատարածանձի վիճակն այլ կերպ վատթարացնողօրենքը հետադարձ ուժ չունի: Պատասխանատվությունը մասնակիորեն մեղմացնող ն միաժամանակ պատասխանատվությունը մասնակիորեն խստացնող օրենքը հետադարձ ուժ ունի միայն այն մասով, որը մեղմացնում է պատասխանատվությունը»: Այսպիսով, քրեական իրավունքում հետադարձ ուժ ունեն միայն ավելի մեղմ օրենքները: Այդպիսիք են համարվում.

1. 2.

:

`

Յ.

Այս կամ այն

արարքն ապաքրեականացնող

օրենքը: Պատիժը մեղմացնող, այսինքն` հիմնականկամ լրա ցուցիչ պատիժների առավելագույն կամ նվազագույն չափերնիջեցնող, իբրն երկընտրանք պատժի ավելի մեղմ տեսակ նախատեսող, նախկինում պարտադիր համարվող լրացուցիչ պատիժները վերացնող քրեականօրենքը": Հանցանքկատարած անձի վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքը: Սրանց թվին կարողեն դասվել պատիժը կրելու ռեժիմը բարելավող,քրեական պա-

ն պատժից տասխանատվությունից ազատելու հնարավորություններն ընդլայնող,դատվածությունը մարելու

քրեական օրենքները:

Ընդհակառակը, ավելի

ժամկետները կրճատողն

այս

կարգիայլ

խիստ օրեն

սահմանող, պատիժը խստացնող կամ հ այն

հանցագործությունների նկատմամբ, որոնք կատարվելեն մինչն տվյալ օրենքն ուժի մեջ մտնելը: Նման դեպքերում գո րծում է ուլտրաակտիվության սկզբունքը` հանցանքը կատարելու ժամանակի օրենքի ներգործությունը: Հնարավորէ իրավիճակ, երբ հանցանքը կատարելուն դատավճիռ արձակելու միջն ընկած ժամանակահատվածում

տվյալհանցանքի համարպատասխանատվությունսահմանողօրենքը փոփոխվի մեկից ավելի անգամ: քրեական Ղեկավարվելով իրավունքին քրեական օր ենսդրության կարնորագույն մեկի` սկզբունքներից արդարության

սկզբունքիդրույթ ներով, նման դեպքերում կիրառման ենթակա հանցավորի համարառավել բարենպաստ քրեական օրենքը, այդ թվում՝ «միջանկյալ» օրենքը: Հակառակդեպքում հա նցավորի է

նկատմամբ նշանակվող կախման մեջ կդրվի ոչ միայն պատիժը հանցագործության վտանգավորության բնույթից ն աստիճանից,արարքը կատարելուհա ն նգամանքներից հանցավորի անձից, ինչ-

դրոյթների՝ նի 2 հաաա ի ՏՐԻթ. աար նան արրո կ ամանը նամի ա. ւր Ա րաի լի Նար ցու" րավ ամին

համար: Հետնաբար, ՀՀ գործող քր. օր-ի 13 հոդվածի բաստանյալի նկատմամբ ենթակա է կիրառման ՀՀ 2003 հոդվածը այն խմբագրությամբ, որն առկա էր մինչն 2005 թվականի դեկ ին ՎՀ քրեական օրենսգրքում լրացում ն փոփոխություններ օրենքը (այս օրենքով քր. օր-ի 327 հոդվածի սանկցիայից հանվել երկու տարվա ազատազրկումը փոխարինվելէ երեք տարվա Տարբերվում են օրենքի հետադարձ ուժի երկու տարատ « վերստուգիչ (ռնիզիոն): Հասարակ հետադարձ ուժը նոր, ավ է այն հանցագործությունների վրա, որո օրենքի տարածումն դեռես չի մտել օրինական ուժի ում է, ապա հարուցված քրեական գործերը է (այլ կերպ` բարելավվում է հանցանք կը), ապա նախաքննության մարմիններըն դատարանը ի օր նական գնահատական են տալիս նոր, ավելի տասխան: Այսպիսով, ն մեղադրանք առաջադրելը, ն կայացնելը, ն պատիժ նշանակելը իրականացվում են նոր քրեակ

Գու պատիժը

ԱԱ արԵթե

,

Ար ոգման: ր ր :

Աավածին իրավա Կար ւ, մամա մարդասիրական ոքի ւ ավճ -

կո րենին դատարանի

Խրատի, տասխան:

ր

-

Տրական աոա Նարեն իառի ն ` ԱԵ դեպքում քրո Գոր

(ռնիզիոն) հետադարձ ուժը նոր, ավելի մեղմ գործողության տարածումն է այն հանցագործությունների նկատմա դատավճիռն արդեն մտել է օրինական ուժի մեջ: Ավելին, տվյալ կարող է ի կատար ածված լինել, ն անձը կրելիս կամ կրած լինի ունենա չմարված կամ չվերացված դատվածություն:Այս րը ենթակա են վերանայման, իսկ կայացված դատավճիռները րստ ն ն «վերաքննման»: Արարքի հանցավորությունը պատժելիությունը րացնող) նոր օրենքն ուժի մեջ մտնելիս պատիժըկրող նից ն դատվածություն չունեցողներ են համարվում այդ օր Ար է պահից: Եթե նոր օրենքը մեղմացնում պատիժը, ապա այն պ տիժը կրող անձանցնկատմամբ` այն շրջանակներում, որոնք սահմա իա

ր" Գ ե ԱԱԱնն անձինք ազատ ՔԸոի ատվ

Աո

րանակի

լք հար

անրա անրաժեշտ

ընթացքում քրեական օրենքի գործողության աաա թյունները ն ողջ տեխնոլոգիան պատկերացնելու համար ք նան հանցանքըկատարելու ժամանակիհետ կապված այլ Ինչպես արդեն ասվել է, արարքի հանցավորությունը ն պատժելիությ ունը վում են այն կատարելու ժամանակ գործող քրեական օրենքով (քր.օր-ի

աա

-

'

«Հայաստանի Վանրապետության

իրավունք» դասագրքի նոր քրեականօրենքը մեղմացնելու քրեական հեղինակները ներկայացնում հանգամանքների հետնյալ տարբերակումը: Քը համարվում է պատիժը Նոր Քրեականօրենմեղմացնող, եթե ա) սանկցիայում նախատեսված պատժի նվազագույնն առավելագույնչափերը միւսժամանակ իջեցվում են, բ) նվազագույն մնում է չափը նույնը, առավելագույնը իջեցվումէ, գ) առավելագույնը է թողնվում նույնը, նվազագույնը իջեցվում է, դ) սանկցիայում ված պատժատեսակը նախատեսէ ավելի մեղմ փոխարինվում պատժատեսակով, ե) սանկցիայում պարտադիր լրացուցիչ պատժատեսակք նախատեսված վերացվումէ կամ վեր է ա են

ա

աին

րկել

ը րդ., որոշ-

ս):

թար ատարելու ժամանա Տ իիոքըրար կամ. անային գությունը, գրպանահ ւ կատարվեն հին ո լեր աովածում նելո ար մր ամիաներու, արո է անրգահանցակազմերում հանցանքը կատարելու

հայացքից կարող է թվալ, թե հանցանքը ցը հատուկ մեկնաբանությունների կարիք չի զգում: Սակայն այդ ցի է միայն հասարակ (պարզ) տկերացնել, որ բնակարանայ գողութ նոր օրենքների գործողության անա հանցագործությունների մի զգալի մասը ժամանակային տարա աա կարություն) ունեն, որը հաշվվում է երբեմն ոչ միայն Այդպիսի իրադրության մեջ հանցանքը կատարելու Ժամանակը որոշել ուն

ստանում:

համարվում հանրության համար վտանգավորարարքը

նան կատարելու

է

պահը:

Քրեական իրավունքի տեսության մեջ ն դատական պրակտիկայում երկար ժամանակ վիճելի էր նյութական հանցակազմերով հանցագործությունների պարագայում հանցանքը կատարելու ժամանակի հարցը: Այս առիթով ձնավորվել էին երկու հակադիր դիրքորոշումներ: Ըստ առաջին տեսակետի, հանցանքը կատարելու ժամանակը կապվում էր հանցավոր հետնանքները վրա հասնելու հետ, քանի որ հենց դրանց վրա հասնելն է համարվում նման հանցագործությունների իրավաբանական ավարտը: Մյուս դիրքորոշումն այն է, որ նյութական հանցակազմերով հանցանքը կատարելու ժամանակը որոշվում է հանրության համար վտանգավոր արարքը (գործողությունը կամ անգործությունը) կատարելու ժամանակով` անկախ հետնանքները վրա հասնելու պահից: Քրեական օրենսգրքում սատարում է գտել հենց այդ դիրՔորոշումը. «Վանցանքը կատարելու ժամանակ է համարվում հանրության համար վտանգավոր գործողությունը (անգործությունը) իրականացնելու ժամանակը` անկախ հետնանքները վրա հասնելու պահից» (քր. օր-ի 12 հոդ., 2-րդ մաս): 3. Հատված հանցակազմերում հանցանքը կատարելու ժամանակը որոշվում է հանցագործության այն փուլը իրականացնելուպահով, որի վրա օրենսդիրը տեղափոխել է դրա ավարտման պահը, այսինքն` նախապատրաստության կամ հանցափորձի փուլով: Ինչ վերաբերում է հանցագործության նախապատրաստությանն ու հանցաւիորձին ընդհանրապես, ապա դրանց դեպքում հանցանքը կատարելու ժամանակ է համարվում նախապատրաստության կամ հանցափորձ հանդիսացող արարքներիխաւիանման (ավարտի) ժամանակը (որը տեղի է ունենում անձի կամքից անկախ հանգամանքներով): 4. Տնող հանցագործությունների՝ կատարման ժամանակի հարցով իրավաբանական գրականության մեջ գերակշռող է այն տեսակետը, ըստ որի տնող հանցագործությունների դեպքում հանցանքի կատարման ժամանակ պետք է համարել հանցակազմի հատկանիշ հանդիսացող առաջին գործողության (անգործության) ժամանակը (օրինակ, դասալքության դեպքում` զորամասը կամ ծառայության վայրը թողնելու կամ ծառայության չներկայանալու ժամանակը): Իրավաբանական գրականության մեջ կա նան հակառակ կարծիք, ըստ որի տնող հանցագործություններիդեպքում հանցանքը կատարելու ժամանակ պետք է համարել հանցավորի բռնվելու կամ մեղայականով ներկայանալու ժամանակը: Այսպիսով, որոշ հանցագործությունների օբյեկտիվ կողմի առանձնահատկությունը պայմանավորել է այնպիսի բարդ եզակի հանցագործության առանձնացումը, ինչպիսին տնող հանցագործությունն է, որի կատարման դեպքում գործողությունը կամ անգործությունը զուգորդվում է իր վրա` օրենքով դրված պարտականությունները տնականորեն չկատարելու հետ: Այդպիսի հանցագործությունները բնութագրվում են որոշակի հանցակազմի անընդհատիրականացմամբ: Հանցագործության այս տեսակի առանձնացումն ունի գործնական երկու 2.

նշանակություն. ա) հանցագործությանկատարման ժամանակը որոշելու '

Տեող

են

իմաստով.

համարվումայն հանցագործությունները, որոնց դեպքում հանրորեն վտանգավոր գոր-

կապված դրված ծողությունը հանցավորի կու անգործությունը բնութագրվում անցագործությունները անընդհատ ազմի հրա նացման

չը

վրա

որոշակի պարտականություննեեն որոշակի հան-

ենթարկելու բ) քրեականպատասխանատվության

վաղեմությանժամկետները

հաշվարկելու իմաստով:

ավարտված սկսվում ն կոնկրեւո հանցագործության Տնող հանցագործությունը

գործողությունըկատարելու հանցակազմէ առաջացնումկամ առաջին հանցավոր ինքնակամ թողնելու դեպվայրն պահից (օրինակ, զորամասը կամ ծառայության զորամասըկամ ծառայությանվայրը թույլտվության քում` առանց համպատասխան անգործության ակտից (օրինակ, ինքնակամթողնելու պահից), կամ հանցավոր ծառայությունիցխուսափելուդեպզինվորական ժամկետայինկամ ալտերնատիվ հիմքերի ն առանց հարգելի օրինական քում` առանց ծառայությունից ազատվելու կամ այլ սահմանված վայր չներկայածանուցագրով հավաքատեղի պատճառների նալու պահից):

ավարտվումէ Տնողհանցագործությունն

կամ հանցավորի այն

գործողության

(օրինակ, մեղադադարեցնելուն հետնանքով, որն ուղղված հանցագործությունը վրա հասնելով, որոնք յականովներկայանալը),կամ այնպիսիիրադարձությունների իշխանության (օրինակ, հետագա կատարմանը են հանցագործության խոչընդոտում որի է կամ երբ վերացել այն պարտականությունը, միջամտությունը), է

մարմինների

(օրինակ, երեկազմումէ տնող հանցագործության բովանդակությունը չկատարումը է հանցավորի` ապրուստիմիխայիկամ անաշխատունակծնողի մահով դադարում անկախդրա իհանցագործությունը, Տնող ջոցներ վճարելու պարտականությունը): հանցագործուէ (եզակի) տնականությունից,դիտվում որպես մեկ րականացման

թյուն:

Տնող

ենդեպքումքրեական պատասխանատվության հանցագործությունների ան-

կամքով կամ նրանից է թարկվելուվաղեմությունըհաշվարկվում հանցավորի պահից, որը դադարեցնելու կախ այնպիսի գործողությունըկամ անգործությունը չկատնականորեն զուգորդվածէ իր վրա` օրենքով դրված պարտականությունները տարելու հետ (ձերբակալելը,մեղայականովներկայանալը,պարտականություն կորցնելը, այն երեխայի վաղաժամմահը, րը կամավորկատարելը. պահվող զենքը խուսափումէ հանցավորը ն այլն): որինպահելուց չարամտորեն է որոշակի հանցավոր Այսպիսով, տնող հանցագործությունըբնութագրվում ն Այն սկսվում է ինչ-որ հանցավոր արարքից արարքի անընդմեջ իրականացումով: արդյունքում. հենց հանցագործի ավարտվումէ տարատեսակ հանգամանքների իրողությանվրա հասնելը, այնպիսի գործողությունը(մեղայականովներկայանալը), կատարումը(հանցահետագա է տվյալ անձի կողմից հանցանքի որը խոչընդոտում է հաշվարկել վաղեգործին ձերբակալելը)ն այլն: Հենց այդ պահից էլ անհրաժեշտ մության ընթացքիսկիզբը:

են երկրներիքրեական օրենսգրքեր բովանդակում որոշ Արտասահմանյան հասկացությունը:Այսպես, Ուզբեկստանիքր. օր-ի տնող հանցագործությունների հանցագործությունը,որը հոդվածում ասվում է. «...կրկնակի չի համարվում այն տնականորենչկատարելումեջ, բնութագրվում կայանումէ պարտականությունները անընդմեջիրականագումով»: հանցակազմի է մեկ տնող հանցագործության պրոբլեմըհեհանցագործությունների այլ երկրներումտնող Արտասահմանյան դոկտրինիկողմից: Այսպես, օրինակ, Ֆրանսիայում տազոտվումէ քրեաիրավական բնորոշվումեն տեսության մեջ տնող հանցագործությունները իրավունքի քրեական ն են ժամանակի մեջ կատարվումեն հանացվոր որպես այնպիսիք, որոնք «ձգված

սկզբնականդիտավոր ճանապարհով` կրկնության մշտական մտադրության անձի Օճոլճվ ԿՃՇՂԼԵ, հետո» 7բօոօ8180Րօ բոտ,

յալ

ակտը իրականացնելուց

(տես`. Հ7քօ

504): Որպես օրինակներբերվում են այնպիսիհանեն ցավոր արարքներ, ինչպիսիք ընտանիքը թողնելը, հափշտակված գույքը պարտակելը, ապօրինաբար ազատությունիցզրկելը: Ֆրանսիական քրեական իրավունքում տնող հանցագործությունները հակադրվում են ակնթարթային հանցագործություններին, որոնք իրականացվումեն ժամանակիչնչին տնողության մեջ (օրինակ, գողություն, սպանություն ն այլն): Ընդ որում, հասկանալի է, հաշվի չի առնվում հանցանքը նախապատրաստելու ժամանակը: Հանցագործություններըակնթարթայինի ն տնողի բաժանումը, ֆրանսիական քրեագետների կարծիքով, ունի գործնական մեծ նշանակություն: Վաղեմությունը որոշելիս առաջին հանցագործությունների համար ելակետ է հանդիսանումայն օրը, երբ «դրանք կատարվել են», երկրորդների համար` այն օրը, երբ «դելիկտային իրադարձությունը դադարել է»: Նշված կատեգորիաները հաշվի են առնվում նան ժամանակի մեջ քրեական օրենքի գործողության հարցը լուծելիս: Ըստ ֆրանսիական քրեական իրավունքի տնող հանգագործության վերաբերմամբ կիրառվում է այն քրեական օրենքը, որը գործում էր այն պահին, երբ հանցավոր արարքը դադարեցվել է, եթե անգամ այդ օրենքն ավելի խիստ է, քան այն, որը գործել է հանցավոր ակցիայիսկզբում: Բարդ հանցագործություններիշարքին են դասվում շարունակվող հանցագործությունները: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 21 հոդվածի 2-րդ մասը շարունակվող է ճանաչում այն հանցագործությունը, որը բաղկացած է միասնականհանցավոր մտադրությամբ միավորված երկու կամ ավելի արարքից: Այսպիսով, շարունակվող հանցագործությունը բաղկացած է ժամանակայինառումով տարանջատված համասեռ հանցավոր արարքներից, բայց ամբողջությամբ կազմում է միասնական հանցագոր-

ծություն:

Շարունակվող հանցագործություններեն, օրինակ, խոշտանգումը (քր. օր-ի 119 հոդ.), սպառողներին խաբելը (քր. օր-ի 212 հոդ.) ն այլն: 5. Շարունակվողհանցագործությունների՝ կատարմանժամանակը կապվածէ միասնական դիտավորությամբ ընդգրկված միի շարք բ նույնական արարքներից վերջինը կատարելու պահի հետ: Գոյություն ունի նան հակառակ կարծիք, համաձայն որի նման դեպքերում հանցանք կատարելու ժամանակ պետք է համարել առաջին գործողությունը կատարելու ժամանակը:: Մեզ ավելի հիմնավոր է թվում առաջինտեսակետը: 6. Հանցանքը հանցակցությամբ: կատարելու դեպքում հանցակիցներից )յյուէ համար րաքանչյուրի գործում իրենց իրավաբանականդերը կատարելու ժամանակի օրենքը: Ավելի պարզ ասած, հանցակցության պարագայում հանցանքը կատարելու ժամանակը յուրաքանչյուր հանցակցի (կատարողի, կազմակերպչի,դրդիչի, օժանդակողի) կողմից համարվում է այն ժամանակը, երբ նրանցիցյուրաքանչյուրը կատարել է այն արարքը, որը պետք է կա'

Շարունակվողէ համարվումայն հանգագործությունը,որը բաղկացած է մեկից ավելի նույնական գործողություններից, որոնք թեկուզն առանձին վերցրած` ինքնուրույն հանցակազմ են ներկայացնում, բայց ընդգրկված են միասնականդիտավորությամբն ունեն մել ընդհանուր նպատակ, ուստի միասին վերցրած դիտվում են որպես մեկ հանցագործություն: Օրինակ, հանցավորը, նպատակ ունենալով|գույքի որռշակի քանակ հափշտայկել,որի ընդհանուր գումարը խոշոր չափ կհանդիսանա, իր նսլատակն իրականացնում է ոչ թե միանգամից, այլ մի քանի զգալի չափերի հասնող հափշտակություններկատարելու

միջոցով:

Տես`

Տ 6. Քրեականօրենքի գործողությունըտարածության մեջ Տարածության մեջ քրեական օրենքի գործողությունը կոնկրետ պետության տարածքում այդ օրենքի իրական կիրառումն է արդարադատության մարմինների կողմից: Տարածության մեջ քրեական օրենքի գործողությունը որոշվում է հետնյալ սկզբունքներով. «շարաժծքային,քաղաքացիության,ունիվերսալ ն ռեալ: Քրեական օրենքի ներգործությունը միշտ սահմանափակվածէ որոշակի տարածքով: Դրա հետ կապված տարածության մեջ քրեական օրենքի ներգործության սկզբունքներից հիմնարարը տարածքային սկզբունքն է՞: Այն արտահայտված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 14 հոդվածի 1-ին մասում ն հանգում է նրան, որ «Հայաստանի Հանրապետությանտարածքում հանցանք կատարած անձը ենթակա է պատասխանատվության այաստանի Հանրապետությանքրեական օրենսգրքով»: Հետնաբար, քրեական օրենքի տարածքային գործողության սահմանների որոշումը կապված է աճենից առաջ պետության տարածքի հասկացության հետ: Միջազգային իրավունքի համաձայն, պետական տարաժք է համարվումերկրագնդի այն մասը, որը պատկանում է որոշակի պետության, ն որի սահմաններում տվյալ պետությունը հրականացնումէ իր տարածքայինգերիշխանությունը" Պետության տարածքի մեջ են մտնում ցամաքի մասը, ցամաքի վրա կամ դրա տակ գտնվող ջրերը, ընդերքը, ցամաքային մասի ն ջրերի վրայի օդային տարածքը: Պետության ցամաքային տարածքն ընդգրկում է նան ւպետության մայրցամաքային մասը ն պետության տարածքում գտնվող կղզիները: Պետությանջրային տարաձք են հանդիսանումներքին ն տարածքայինջրերը (13-ում տարածքային ջրեր չկան): Ներքին ջրերն են ցամաքային մասի վրա գտնվող լճերը, գետերը, ջրամբարները, ինչպես նան սահմանայինջրերը: «Պետական սահմանի մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածիհամաձայն` Հայաստանի Հանրապետուընկած թվին են դասվում թյան գետերի (վտակների) ն ջրավազանների ջրերը, որոնց ափերը պատկանում են Գայաստանի Հանրապետությանը: Ծովային տարածք ունեցող երկրներում ներքին ջրեր են հանդիսանում նան նավահանգիստների,նեղուցների, ծովածոցերի, ծովա-

մինչն պետական սահմանագիծն

սահմանային ջրերի

:

Հ

ՕԽԼ6 քոք:

3. ՏՈ ԵՓ. օր, քօր, Է աջաօոճճ. 8., ԻԼ, 1997, Ը. 55: է ԴՅանցակցություն համարվումերկու կամ ավելի անձանց դիտավորյալհամատեղ մասնակցու-

թյունը դիտավորյալ հանցագործությանը:

տարեր: Ուստի նման դեպքերում յուրաքանչյուր հանցակից պետք է պատասխանատվությանենթարկվի այն քրեական օրենքով, որի գործողության ժամանակ ինքն անձամբ իրականացրել է իր «բաժին» արարքը: Իրավաբանական գրականության մեջ, սակայն, արտահայտվել է նան հակառակ կարծիք, համաձայն որի հանցակիցներըպետք է պատասխանատվությանենբթարկվենայն օրենքով, որի գործողության ժամանակ իր հանցավոր արարքն է իրականացրել կատարողը,քանի որ կատարողը հանցակցության ինստիտուտումգլխավոր դերակատարնէ, որի վարքագիծը որոշում է մնացածներիպատասխանատվությունը:Օրենսդիրն այս հարցով որոշակիորեն չի արտահայտվել, ուստի երկու կարծիքն էլ գոյության իրավունք ունեն: Մարդու իրավունքների պաշտպանությանտեսակետից սույն աշխատության հեղինակինավելի գերադասելի է թվում առաջին դիրքորոշումը:

1, ԽԼ, Յօքոաոծ, 1999, Շք.

դօիւ

Տես`

Տես` ՑոՐՕոօ8։օ6 ի

ՀՕԽաաումթյոււ

Շոճքա. ԽԼ, 2000, Օճողձզ ՎՀՇՐԻ. ԽԼ, 1999,

ՅԴԼ ԲՓ,

ոքճոօ.

|

,

Ը.

18:

Ը.

38:

խորշերի ջրերը: Տերիտորիալ ջրեր են հանդիսանում ափամերձ ծովային ջրերը՝ մայրցամաքի կամ կղզիների առավել մեծ տեղատվությունից հաշված 12 ծովային մղոն երիզաշերտով(լայնությամբ): Ընդերքի մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսգրքի" պրեամբուլայի համաձայն, ընդերքը երկրի կեղնի բնածածկույթից(հողածածկույթից)ներքն ըստ խորության երկրաբանական հետախուզման ն օգտագործման համար մատչելի մասն է: Վասկանալիէ, որ ծովային տարածք ունեցող երկրներում ընդերք է հանդիսանում նան ջրային մասից ներքն ընկած խորությունը: Պետության օդային տարածքն է հանդիսանում ցամաքային ն ջրային (այդ թվում տերիտորիալ ջրերի) տարածքի վրա գտնվող օդային տարածքը: Պետության տարածքի օդային սահմաններն են հանդիսանում օդային տարածքի կողային ն վերին սահմանները: Օդային տարածքի կողային սահման է համարվում պետական սահմանի գծով ուղղահայաց դեպի վերն բարձրացող օդային տարածքը: Օդային տարածքի վերին սահմանը պետության օդային տարածքը տիեզերական տարածքից սահմանազատողմասն է, որը պետք է սահմանվիմիջազգային իրավունքինորմերով: Սակայն տիեզերականտարածության (ներառյալ Լուսնի ն մյուս երկնային մարմինների) հետազոտման ու օգտագործման ուղղությամբ պետությունների գործունեության սկզբունքների մասին Պայմանագիրը (միջազգային տիեզերական իրավունքի հիմնականաղբյուրը) այդ հարցը չի լուծել: Միջազգային հանրաճանաչ սովորույթին ն տիեզերականտարածությանօգտագործման ոլորտում պետությունների պրակտիկային համապատասխան, պետության օդային տարածքի վերին սահմանը գտնվում է օվկիանոսի մակերնույթից 100-110 կմ բարձրության վրա: Տվյալ սահմանից ներքն (ցած) գտնվող օդային տարածքը պատկանում է այն պետությանը, որի վրա պետությունը տարածում է իր յուրիսդիկցիան, այդ թվում նան՝ քրեաիրավական: Իսկ այդ սահմաններից բարձր գտնվող օդային տարածքը համարվում է տիեզերական տարածք, որն ունի միջազգային-իրավականռեժիմ: Տիեզերական տարածքում տվյալ պետության քրեաիրավականյուրիսդիկցիան տարածվում է միայն իրեն ւատկանող թռչող սարքերի ն դրանց անձնակազմերիվրա: Բացի թվարկվածներիցհարկ է նշել նան այն օբյեկտները, որոնք քրեաիրավական յուրիսդիկցիայի կտրվածքով հավասարեցվածեն պետության տարածքին:Այստեղ ամենից առաջ նկատիեն առնվում ծովայինտարածքունեցող պետությունների մայրցամաքային ելուստը (կոնտինենտալ շելֆ) ն բացառիկ տնտեսական գուռին (այն հանցագործությունների առնչությամբ, որոնք կապված են մայրցամաքային ելուստը կամ տնտեսական գոտին շահագործելու հետ): Քրեաիրավականյուրիսդիկցիայի տեսակետիցպետության ւոարածքին են հավասարեցվում պետության նավերը (ծովային ն գետային) ու օդանավերը: Ընդ որում, քաղաքացիական նավերի ն օդանավերի իրավական ռեժիմը տարբերվում է ռազմականնավերի Լ օդանավերի իրավականռեժիմից: ՎՀ քր. օր-ի 14 հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն, «Վայաստանի Հանրապետության դրոշի տակ գտնվող կամ Հայաստանի Հանրապետության տարբերանշանը կրող նավի կամ թռիչքում գտնվող օդանավի կամ օդային այլ սարքի վրա հանցանք կատարածանձը, անկախդրա գտնվելու վայրից, ենջակա է քրեական պատասխանատվության Վայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով, եթե Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրովայլ բան նախատեսվածչէ: '

ի

Տես`

ՀՀ

գործող օրենքներիժողովածու (1990-1995 թթ.), Երնան, 1995

ք.,

էջ 281:

ՂՎայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքովպատասխանատվություն է կրում նան այն անձը, ով հանցանքէ կատարել Հայաստանի Հանրապետության ռազմականնավի կամ օդանավի վրա` անկախ դրա գտնվելու վայրից»: Հիշատակվածդրույթները են միջազգային իրավականայնպիսիփասբխում տաթղթերի բովանդակությունից, ինչպիսիքեն ՄԱԿ-ի«Ծովային իրավունքիմասին» 1982 թ. կոնվենցիան, Ժննի 1958 թ. կոնվենցիան«Տերիտորիալծովի ն հարող գոտու մասին»,Տոկիոյի 1963 թ. կոնվենցիան«Օդանավիվրա կատարվող հանցագորն մի շարք այլ ծությունների գործողությունների մասին»: Նշված միջազգային իրավական փաստաթղթերի համաձայն նա-

ռազմական վերն ու օդանավերը,որտեղ էլ որ դրանք գտնվեն, համարվում են այն պետության տարածք, որին պատկանում են: Դրանց նկատմամբտարածվում է տվյալ պետության

քրեաիրավական յուրիսդիկցիան:

Այլ է վիճակը քաղաքացիական նավերի, օդանավերիկամ

պարագայում:

այլ թռչող

սարքերի

«Ծովային իրավունքի մասին» 1982 թ. կոնվենցիայի ն Ժննի 1958 թ. կոնվենցիայի համաձայն,առափնյա պետության յուրիսդիկցիանտարածվում է նրա ներքին ն ծովային ջրերի տարածքային ջրերի վրա: Այդ ջրերում գտնվող քաղաքացիական նավերիվրա, որպես կանոն, տարածվում է առափնյա ւվետության յուրիսդիկցիան:Սա ընդհանուրկանոն է, որը, սակայն, ունի նան Ծովային իրավունքիմասին կոնվենցիայի 27-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն, տերիտորիալն ներքին ջրերում գտնվող օտարերկրյա պետությանքաղաքացիական նավի վրա կատարված հանցանքի կապակցությամբ առափնյա պետության քրեաիրավական յուրիսդիկցիանչի տարածվում, բացառությամբ հետնյալ դեպքերի.

օտարերկրյա

բացառություններ

'

ա) եթե հանցագործության հետնանքները ւտարածվում են առափնյա պետության վրա, կամ բ) եթե կատարվելէ այնպիսի հանցագործություն, որը խախտում է առաւինյա պետությանանդորրըկամ հասարակական կարգը,կամ գ) եթե նավապետը կամ նավի դրոշը ներկայացնող դիվանագիտական գործակալը կամ հյուպատոսարանի պաշտոնատարանձը դիմում են տեղական իշխանություններին օգնության խնդրանքով, կամ դ) եթե առափնյա պետության միջամտությունն անհրաժեշտ է թմրանյութերի կամ հոգեներգործող նյութերի ապօրինի

առետուրըկանխելու համար: Տոկիոյի 1963 թ. «Օդանավիվրա կատարված ն մի հանցագործությունների քանի այլ գործողությունների մասին»կոնվենցիայի համաձայն,թռիչքի մեջ օդանավիվրա կատարված հանցագործությունների վերաբերմամբ գործում էայն պետությանյուրիսդիկցիան,որտեղ գրանցված է օդանավը:Ընդսմին,այդ կանոնը է անկախ այն

գտնվող

գործում

բանից, թե որտեղ է ընթանում թռիչքը՝ չեզոք տարածքո՞ւմ, թե՞ օտարերկրյապետությանտարածքի վրայով (օտարերկրյապետությանօդային տարածքով):Օդանավը համարվում է թռիչքի մեջ գտնվող թռիչքի համարշարժիչը միացնելուպահից մինչն վայրէջքիժամանակվազքը դադարեցնելու պահը: յի կոնվենցիան,միննույն ժամանակ, բացի օդանավի գրանցման պետության յուրիսդիկցիայի, թույլ է տալիս նան այլ պետության յուրիսդիկցիանայն դեպքում, հետնանքներէ

Տոկիո-

հանցագործությունը

րածքում. 2) եթե

երբ.

ստեղծում այդպիսի պետության տա-

է այդ պետության հանցանքը կատարվել քաղաքացու կողմից կամ նրա

վտանգավորարարքը (օրենքով նկարագրվածգործողությունը կամ անգործությունը): նյութական հանցակազմերովհանցագործություններՀանցանքը կատարելու վայրի խնդիրը այս հանցագործություններովբարդություն չի ներկայացնում, եթե հանրորեն վտանգավոր արարքը (գործողությունը կամ անգործությունը) ն դրա հետնանքներնիրականացվում են միննույն տարածքում: Այլ դեպքերում հանցանքը կատարելու վայրի հարցը վիճելի է: Գիտնականների մեծ մասը գտնում է, որ հանցանքը կատարելու վայր պետք է համարել այն պետության տարածքը, որտեղ վրա են հասել հանցավոր վարքագծի`քրեական օրենքով նախատեսված հանրորեն վտանգավորհետնանքները: Մյուսների կարծիքով, նման դեպքերում հանցանքը կատարելու վայր պետք է համարել այն տարածքը, որտեղ կատարվել է հանրորեն վտանգավորարարքը (գործողությունը կամ անգործությունը), անկախ նրանից, թե որտեղ են վրա հասել վտանգավորհետնանքները:ՀՀ քրեական օրենսգիրքն այս հարցով հատուկ դիրքորոշում չի արտահայտել (բացի 14 հոդվածի 2-րդ մասի դրույթներից), սակայն բավականաչափորոշակի լուծել է հանցանքը կատարելու ժամանակի հարցը. հանցանքը կատարելու ժամանակ է համարվում հանրության համար վտանգավոր գործողությունը (անգործությունը) իրականացնելու Ժամանակը` անկախ հետնանքներըվրա հասնելու պահից: Հավանաբարայս կանոնը պետք է տարածվի նան հանցանք կատարելու վայրի հարցի վրա: Այսպիսով,նյութական հանցակազմերով հանցագործություններումհանցանքը կատարելու վայր պետք է համարել այն պետության տարածքը, որտեղ կատարվել են հանրորեն վտանգավոր արարքները (գործողությունը կամ անգործությունը) անկախ հետնանքները վրա

դեմ, կամ տվյալ պետությունում մշտապեսբնակվող անձի կողմից կամ նրա

դեմ.

:

Յ) եթե հանցագործությունը ուղղված է այդպիսիպետության անվտանգության

դեմ.

4) եթե հանցագործությունը կապված է տվյալ պետությունում թռիչքների կամ ինքնաթիռներիմաննրի կանոններիկամ ռեգլամենտի խախտումների հետ. 5) եթե այդ պետության միջամտությունը (դատական պատասխանատվության կանչելը) անհրաժեշտ է իր միջազգային բազմակողմ համաձայնագրերից կատարելուհամար: բխող պարտականությունները Հետնաբար, քաղաքացիական նավերի ն օդանավերի կամ այլ թռչող սարքերի վրա կատարվող հանցագործությունների կապակցությամբ, որտեղ էլ որ դրանք գտնվեն, տարածվում է այն պետության քրեաիրավական յուրիսդիկցիան, որին դրանք պատկանում են, բացառությամբ նշված միջազգային ակտերով նախատեսված դեպքերի: Նշված կանոնը վերաբերում է միայն քաղաքացիականօդանավերին, քանի որ Տոկիոյի Կոնվենցիայի դրույթները չեն կիրառվում այն օդանավերի նկատմամբ, որոնք օգտագործվում են ռազմական, մաքսային ն ոստիկանականծառայության մեջ ն որոնց իրավական կարգավիճակընույնական է ռազմական ծովային նավերի

կարգավիճակին:

`

Բացի նավերից,օդանավերից ն այլ թռչող սարքերից, տվյալ պետության տարածք են համարվում նան այդ պետության` Օտարերկրյապետության տարածքում տարածքները: գտնվող դեսպանատներինփյուպատոսարանների Ընդհանրացնելով վերոշարադրյալը, կարող ենք արձանագրել, որ տարածության մեջ քրեական օրենքի գործողության տարածքայինսկզբունքի էությունն այն է, որ կիրառվում է հանցանքըկատարելուվայրի օրենքը: քրեական Քրեական օրենքը հանցանքը կատարելուվայրի բնորոշումը չի տալիս, չնայելով այն բանին, որ դրա հետ կապված շատ հարցեր տակավին վիճելի են: Մինչդեռ հանցանքը կատարելու վայրի ճշգրիտ որոշումն ունի ոչ միայն տեսական, այլն զուտ գործնական նշանակություն, քանի որ դրանից է կախված այս կամ այն պետության օրենսդրությունն ընտրելն ու, վերջին հաշվով, հանցանք կատարած անձի իրավաբանականճակատագիրը որոշելը: Ուրիշ խոսքով, այդ հարցի լուծումից է կախված, թե որ պետության քրեական օրենքը պետք է կիրառվի այս կամ այն դեպ-

քում:

քրեական օրենսգրքի

հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն Հայաստանի Հանրապետությանտարածքումկատարվածէ համարվումայն հանցանքը, որը 1) սկսվել, շարունակվել կամ ավարտվելէ Հայաստանի .Վանրապետության ՀՀ

տարածքում.

2) հանցակցությամբ կատարվելէ այն անձանց հեւո, ովքեր հանցավոր գործունեություն են իրականացրել այլ պետությանտարածքում: Սրանք թեն կողմնորոշիչ, բայց բավականաչափընդհանուր բնույթ կրող դրույքներ են, ուստի լրացուցիչ մեկնաբանությանկարիքունեն: Բացի այդ, նայելով օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հատկանիշներին,բոլոր հանցագործությունները դասակարգվում են մի քանի կատեգորիաների, որոնց առանձնահատկություններից ես կախված է հանցանքը կատարելու վայրի հարցի լուծումը: Ձնական հանցակազմերում հանցագործություններ.Սրանց կատարման վայր ընդունված է համարել այն պետության տարածքը,որտեղ կատարվել է հանրորեն

հասնելու վայրից:

``

Հատված հանցակազմերով հանցագործություններում հանցանքը կատարելու վայրը կապված է այն պետության տարածքի հետ, որտեղ կատարվում է հանցագործության այն փուլը, որի վրա օրենսդիրը փոխադրել է դրա ավարտման պահը (նախապատրաստությունն հանցափորձ): Քրեաիրավականգրականության մեջ առավել տարածում է ստացել այն տեսակետը, համաձայն որի մշնող հանցագործությանկատարման վայր է համարվում հանցավոր գործունեության ավարտի կամ խափանման վայրը: Այս տեսակետը չի կարելիանվիճելի համարել: Իսկապես,եթե անձը կալանքից փախուստիէ դիմել ՀՀում, բայց բռնվել կամ մեղայականով ներկայացել է այլ պետության տարածքում, ապա դժվար թե հիմնավորված լինի փախուստիհամար նրան քրեական պատասխանատվության ենթարկել այն երկրիօրենքներով, որտեղ նաբռնվել է: Ավելի տրան նրան մաբանականկլինի այդ մարդուն հանձնել ԳայաստանիՀանրապետությանը պատասխանատվությանենթարկել 3ՀՀ օրենքներով: Ուստի տնող հանցանքի կատարման վայր է հանդիսանում այն պետության տարածքը, որտեղ իրականացվել է այն արարքը (գործողությունը կամ անգործությունը), որից սկսվում է պարւոականությունների տնական չկաւտարումը՛: Շարունակվող հանցագործությանկատարմանվայր է հանդիսանում այն պետության տարածքը, որտեղ իրականացվելէ հանցագործությանբաղկացուցիչ մասը հանդիսացող միաբնույթ կամ նույնական արարքներից (գործողություններից) վերջին հանցավոր դրվագը: /

Տես՝ 3ՈՇոօրոօ6 Տես՝

ոքճոօ.

նույն տեղը, էց 45:

Օճուճմ

ՎոՇԼԵ.

ԽԼ, 1999.

Ը,

44-45:

`

Հանցանքըկատարելուվայրի հարցըայլ կերպ է լուծվում չավարտված հանցագործության պարագայում (նախապատրաստության ն հանցափորձի դեպքում): Քրեական իրավունքի տեսության համաձայն`նախապատրաստությունը ն հանցափորձը իրավաբանականնշանակություն ունեն միայն այն դեպքում, եթե սուբյեկտի հանցավոր գործունեությունն ընդհատվել կամ խափանվել է հենց այդ փուլում: եթե դրանք վերաճել են ավարտված հանցագործության,ապա ամբողջությամբ ընդգրկվում են դրա հանցակազմովն ինքնուրույն նշանակություն չունեն: Ուստի, եթե հանցագործություննսկսվել է ՀՀ տարածքում, իսկ ավարտվել է այլ պետության մեջ, ապա հանցանքըկատարելու վայր կհանդիսանաայդ պետության տարածքը: Չավարտված հանցագործությունըկհամարվի ՀՀ տարածքում կատարված այն դեպքում, եթե այնտեղ այն խափանվելկամ ընդհատվել է նախապատրաստության կամ հանցափորձիփուլում: Եվ այսպես, չավարտվածհանցագործության կատարման վայրը կապված է անձի հանցավոր գործունեությունը խափանելու կամ կասեցնելու վայրի հետ: կատարվողհանցագործության կատարման վայր է համարՀանցակցությամբ վում այն տարածքը, որտեղ իրագործվել է կատարողի հանցավոր գործունեու-

թյունը:

Հետնաբար,քրեական իրավունքում հանցանքըկատարելու վայրն այսպես թե այնպես կապվում է դրա իրավաբանականավարտի վայրի կամ անձի հանցավոր գործունեությունը/սափանելու վայրի հետ: Այս դրույթն էլ հենց պետք է ընդհանուր կանոն համարել ': Այսպիսով, տարածության մեջ քրեական օրենքի գործողության տարածքային սկզբունքը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր անձ, անկախ իր պետաիրավական կարգավիճակից,ՀՀ տարածքում հանցանք կատարելիս ենթակա է պատասխանատվությանՎՀ քրեական օրենսգրքով: Նման դեպքերում նշանակություն չունի, թե անձը 33 քաղաքացի է, քաղաքացիություն չունեցող անձ է, թե օտարերկրյաքաղաքացի: Այս դեպքում, փաստորեն, գործում է «հողի» սկզբունքը: Սակայն չկա կանոն առանց բացառությունների: Քրեական օրենքի ներգործության տարածքայինսկզբունքից բացառություն է արտերկրայնությանսկզբունքը, որը ձնակերպված է ՀՀ քր. օր-ի 14 հոդվածի 5-րդ մասում. «Օտարերկրյա դիվանագիտական ներկայացուցիչներին դիվանագիտական իմունիտետիցօգտվող այլ անձանցքրեականպատասխանատվության հարցը` նրանց կողմից ՎայաստանիՀանրապետությանտարածքում հանցանք կաւոարելու դեպքում լուծվումէ միջազգայինիրավունքի նորմերինհաճապատասխան»: Քրեական յուրիսդիկցիայիցդիվանագիտական իմունիտետով օժտված անձանց ցանկը ամրապնդվածէ միջազգային-իրավական ակտերով: Խոսքը վերաբերում է ամենից առաջ Դիվանագիտական հարաբերությունների մասին Վիեննայի 1961 թ. Կոնվենցիայինն Հյուպատոսական հարաբերությունների մասինՎիեննայի 1963 թ. Կոնվենցիային,ունիվերսալ բնույթի միջազգայինկազմակերպությունների հետ հարաբերություններում պետություններիներկայացուցչությանմասինՎիեննայի 1975 թ. Կոնվենցիային, ինչպես նան ՀՀ երկկողմանիհյուպատոսականկոնվենցիաներին ն այլն: Դիվանագիտականանձեռնմխելիությունիցօգտվող անձանց թվին են պատկանում, մասնավորապես,դիվանագիտական ներկայացուցչությունների գլուխները (դեսպան, դեսպանորդ, գործերի ժամանակավորհավատար'

'

Տես`

նույն տեղը, էջ 46:

մատար, ժամանակավոր հավատարմատար), դիվանագիտականգործակալները, խորհրդականները,կցորդները, առաջին, երկրորդ, երրորդ քարտուղարները, հյուպատոսարաններիպաշտոնատար անձինք, պետության գլուխները, կառավարության անդամները ն այլն: Դիվանագիտականանձեռնմխելիությունիցօգտվում են նան նշված անձանց ընտանիքի անդամները:Դիվանագիտականներկայացուցչությունների վարչատեխնիկական անձնակազմի ներկայացուցիչները նես օգտվում են գրեթե նույն իմունիտետից ն արտոնություններիցայն տարբերությամբ, որ դրանք տարածվում են միայն նրանց ծառայողականպարտականություններիկատարման հետ կապված հանցագործություններիվրա: Միջազգային իրավական պայմանագրերով անձեռնմխելիություն կարող է շնորհվել նան այլ անձանց (օրինակ` լրագրողներին): Պետության քրեական յուրիսդիկցիայիցդիվանագիտականիմունիտետընշանակում է, որ այդպիսի իմունիտետից օգտվող անձինք ենթակա չեն քրեական պատասխանատվության տվյալ պետության օրենքներով: Սովորաբար նման անձինք հայտարարվումեն ք6յՏօոտ ոօո ցէ (անցանկալիանձ) ն վտարվում են տվյալ երկՀՀ-ում է րից: Պետք նշել, սակայն, որ հանցանք կատարած դիվանագետըկարող է քրեական պատասխանատվության ենթարկվել ՀՀ-ում, բայց այն պետության քրեական օրենքներով, որին ինքը ներկայացնում է: Բացի այդ, «Դիվանագիտական հարաբերությունների մասին» Վիեննայի Կոնվենցիայի 32 հոդվածի համաձայն՝ հավատարմագրող պետությունը կարող է հրաժարվել նման իմունիտետից: Այս դեպքում նշված անձինք կարող են քրեական պատասխանատվության ենթարկվել գտնվելու վայրի (հանցանքը կատարելու վայրի) պետության քրեական օրենքներով:

Տարածության մեջ քրեական օրենքի գործողության տերիտորիալ սկզբունքը հիմնականը, բայց միակը չէ: Դրա հետ մեկտեղ գործում է նան քաղաքացիության սկզբունքը: Վերջինս իր արտացոլումնէ ստացել ՀՀ քր. օր-ի 15 հոդվածում, որի 1-ին մասի համաձայն` «այաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս հանցանք կատարած Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, ինչպես նան ՎայաստանիՀանրապետությունում մշտապես բնակվող, քաղաքացիություն չունեցող անձինք ենթակա են քրեական պատասխանատվությանՀայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով, եթե նրանց կատարած արարքը ճանաչված է հանցագործություն դրա կատարման վայրի պետության օրենսդրությամբ, ն եթե նրանք չեն դատապարտվել այլ պետությունում: Նշված անձանց դատապարտելիս պատիժը չի կարող գերազանցել օտարերկրյա այն պետության օրենքով նախատեսվածպատժիվերինսահմանը,որի տարածքումկատարվելէ հանցանքը»: ՀՀ քաղաքացիները, ինչպես նանՎՀ-ում մշտապես բնակվող, քաղաքացիություն չունեցող անձինք պարտավոր են պահպանել ՀՀ օրենքները, որտեղ էլ որ գտնվելիսլինեն, այդ թվում` արտասահմանում:Օտարերկրյա պետությանտարածքում կատարած հանցանքների համար նշված անձինք պատասխանատվություն են կրում 31 քրեական օրենսգրքով: Միաժամանակ,տարածքային սկզբունքին համապատասխան,օտարերկրյա պետությունը, որի տարածքում կատարվել է հանցանքը, իրավունք ունի այդ անձանց քրեական պատասխանատվությանենթարկել իր օրենքներով: Դրա համար էլ քաղաքացիությանսկզբունքը կիրառվում է այն դեպքում, երբ այս կամ այն պատճառներով չի կիրառվում տարածքային սկզբունքը, ն անձը պատասխանատվությանչի ենթարկվում այն պետության օրենքներով, որտեղ է հանցանքը: կատարել

Այսպիսով, քաղաքացիության սկզբունքը կիրառվում է հետնյալ պայմանների առկայության դեպքում. 1) ՀՀ քաղաքացին կամ ՀՀ-ում մշտապես բնակվող քաղաքացիություն չունեցող անձը հանցանքը կատարել է օտարերկրյա պետության տարածքում, բայց այստեղ պատասխանատվության չի ենթարկվել (հանցագործության փաստը չի բացահայտվել, կամ մեղավորին բացահայտելու պահին նա արդեն գտնվել է ոչ թե այդ երկրում, այլ ՀՀ-ում, կամ էլ օտարերկրյա պետության կողմից հանձնվել է ՎՀ իշխանություններին): 2) Օտարերկրյա պետությունում կատարված արարքը հանցագործություն է համարվումինչպես այդ պետության, այնպես էլ 41 քրեական օրենքներով: Եթե անձը օտարերկրյա պետությունում օրինական հիմքերով ազատվում է (պատժից),ապա նա չի կարող ՀՀ քրեական քրեական պատասխանատվությունից օրենքով այդ նույն արարքի համար քրեական պատասխանատվությանենթարկվել: ԳՀՀ քր. օր-ի 15 հոդվածի 1-ին մասում ձնակերպվածէ մի կարնոր դրույթ նս, համաձայն որի ՀՎ քաղաքացիների ն ՀՀ-ում մշւտապեսբնակվող, քաղաքացիություն չունեցող անձանց նկատմամբօտարերկրյա պետության տարածքում իրենց կողմից կատարված հանցանքի համար ՀՀ-ում դատապարտելիսնշանակվող պատիժը չի կարող գերազանցել օտարերկրյա այն պետության օրենքով նախատեսվածպատժի վերին սահմանը, որի տարածքում կատարվել է հանցանքը: Հարկ է նշել, որ քննարկվող հոդվածի խմբագրությունն ամբողջաւլես համապատասխանում է ՀՀ Սահմանադրությանը ն մեր պետության միջազգային-իրավական պարտավորություններին: Վերոշարադրյալ սկզբունքն ունի բացառություն, որի էությունը շարադրված է ՀՀ քր. օր-ի 15 հոդվածի 2-րդ մասում. «Վայաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս ԳայաստանիՀանրապետության քաղաքացիները ն Հայաստանի Հանրապետությունում մշտապես բնակվող ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք սույն օրենսգրքի 384-րդ, 386-391-րդ, 393-397-րդ հոդվածներով նախատեսված հանցանքները կաւոարելու համար ենթակա են քրեական պատասխանատվության Հայաստանի Վանրապետությանքրեական օրենսգրքով` անկախհանցանքը կատարենախատեսված լինելուց լու վայրի պետության քրեական օրենսգրքով այդ արարքը կամ չլինելուց»: Այդ նշանակում է, որ խաղաղության ն մարդկության անվտանգության դեմ որոշակի հանցանքներ կատարելու դեպքում բավական է միայն, որ արարքը հանցագործությունհամարվի ՀՀ քրեական օրենսգրքով, որպեսզի օտարկատարած ՀՀ քաղաքացին կամ ՀՀ-ում երկրյա պետությունում նման արարք մշտապես բնակվող ն քաղաքացիություն չունեցող անձը քրեական պատասխանատվության ենթարկվի ՎՀ քրեական օրենսգրքով անկախ հանցանքը կատարելու վայրի պետության քրեական օրենսգրքով այդ արարքը նախատեսված լինելուց կամչլինելուց: ՎՀ-ում: առաջիկայում հնարավոր է «երկքաղաքացիության» (բիպատրիդիզմ) ներդրումը (ներկայումս այն գոյություն ունի, օրինակ, ՌԴ-ում): Երկքաղաքացիությունը լուրջ դժվարություններ է հարուցում իրավական կոլիզիաները լուծելու ընթացքում: Վերջինների շարքում առավել բարդություն են ներկայացնում քրեաիրավականբախումները:ենթադրենք, որ անձը միաժամանակՌԴ ն ՀՀ քաղաքացի է ն հանցանք է կատարում Ղազախստանիտարածքում ն ինչ-ինչ պատճառներով այնտեղ քրեական պատասխանատվությանչի ենթարկվում: ելնելով քաղաքացիության սկզբունքից` անձը քրեական պատասխանատվությանկարող է ենթարկ52

:

վել ինչպես ՌԴ, այնպես էլ ՀՀ օրենքով: Ուրեմն, սրանցից ո՞ր օրենքին պետք է գերապատվություն տալ: Միջազգային իրավունքում նման դեպքերում օգտագործվում է «էջերտրով յքաղաքացիության»սկզբունքը, երբ կիրառվում է այն պետության օրենքը, որի տարածքում բիպատրիդը ն նրա ընտանիքըմշտապես բնակվում են, աշխատանք,բնակարան, գույք ունեն, օգտվում են բոլոր քաղաքական ու քաղաքացիական իրա-

վունքներից`:

Տարածության մեջ քրեական օրենքի գործողության ունիվերնայլ սկզբունքը բխում է հանցավորության դեմ պայքարի բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության միջազգային-իրավականպարտավորություններից: Այն ամրագրված է ՀՀ քր. օր-ի 15 հոդվածի 3-րդ մասում. «Օտարերկրյա քաղաքացիները ն Վայաստանի

Հանրապետությունում մշտապես չբնակվող, քաղաքացիություն չունեցող անձինք, ովքեր հանցանքը կատարել են ՎայաստանիՀանրապետության տարածքից դուրս, ենթակա են քրեական պատասխանատվության Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով, եթե նրանք կատարել են այնպիսի հանցանքներ, որոնք նախատեսվածեն ՎայաստանիՀանրապետությանմիջազգային պայմանագրերով»: Ունիվերսալ սկզբունքը բացառություն է ինչպես ւտտարածքային, այնպես էլ քաղաքացիության սկզբունքներից: Ընդհանուր պատկերացմամբ, այս սկզբունքի էությունն այն է, որ հանցանք կատարած անձը քրեական պատասխանատվությանէ ենթարկվում յուրաքանչյուր պետության կողմից իր ազգային օրենսդրությամբ, անկախ այն բանից, թե որտեղ է կատարվել հանցանքը ն որ պետության քաղաքացի է Ունիվերսալ սկզբունքի կիրառումը պայմանավորվածէ միջազգային տվյալանձը՞: հանցագործությունների ն միջազգային բնույթի որոշ հանցագործությունների դեմ պայքարի անհրաժեշտությամբ: Նման հանցագործություններիկանխումը, դրանց դեմ պայքարը համապատասխան միջազգային դաշնագրերին ն պայմանագրերին մասնակցող պետությունների պարտականությունն է: Մասնակից պետություններն են սահիրենց ազգային քրեական օրենսդրություններումպատասխանատվություն մանում դաշնագրում կամ պայմանագրերում նշված հանցագործությունների համար`:Այդպիսիկոնվենցիաներիօրինակ են հանդիսանում Միջազգային պաշտպանությունից օգտվող անձանց դեմ կատարվող հանցագործություններըկանխելու ն պատժելու մասին Կոնվենցիան, Օդանավերը ապօրինի զավթելու դեմ պայքարի Կոնվենցիան,Քաղաքացիական ավիացիայի անվտանգության դեմ ուղղված ապօրինի ակտերի հետ պայքարի Կոնվենցիան, Թմրանյութերի մասին միասնական Կոնվենցիան,Հոգեներգործուն նյութերի մասին Կոնվենցիան ն այլն: Միաժամանակհարկ է նշել, որ այդ հանցագործությունների համար քրեական պատասխանատվությունըվրա է հասնում անկախ հանցանքի կատարմանվայրից ն կատարողիքաղաքացիությունից: Եվ այսպես, ունիվերսալ սկզբունքը գործում է, եթե. 1) հանցանք կատարած անձը օտարերկրյա քաղաքացի է կամ ՀՀ-ում մշտապես չբնակվող քաղաքացիությունչունեցող անձ. 2) հանցանքը կատարվել է ՀՀ տարածքից դուրս. 3) հանցագործությունը միջազգային է կամ միջազգային բնույթի (նախա/

Տես՝ Ֆրոոռուօ ոքոոօ.

Տես` Ք7քԸ ԸՕՑ6ՆԸՐՕՐՕ

Տես`

ՄԻՕՂՕԲՔԾՇ

ոքորօ.

ԻԼ, 1999, ՕԾոճա զոՇու,

7ոռձօհաօծ

ՕՇուոզ

ոքճոճ,

ՎՅԸԼԵ,

ԿՀՇԼԻ

ԽԼ, 1999,

6,

49:

օճառ. Շ.

4.

1,

13Յճ-ոօ

ՃԼՄ, 1968,

6.

135:

49:

միջազգայինպայմանագրերով). 4) հանցանք կատարած անձը պաւտասխանատվությանչի ենթարկվել հանցանք կատարելու վայրի պետությանօրենքներով. կատարած անձը ցանկացածպատճառներով գտնվում է ՀՀ-ում ն 5) 29հանցանք բռնվել ու քրեական պատասխանատվությանէ ենթարկվում ՀՀ տարածտեսված է ՀՀ

քում:

քրեական օրենսգրքում ամրագրված է նան քրեական օրենքի գործողության ռեալ սկզբունքը(15 հոդվածի 3-րդ մաս): Այս սկզբունքի էությունն այն է, որ պետություննիր օրենքը տարածում է արտասահմանում կատարած հանցագործությունների վրա, եթե դրանք ոտնձգում են իր կամ իր քաղաքացիներիշահերի դեմ ': ՀՀ քր. օր-ի 15 հոդվածի 3-րդ մասում այդ սկզբունքը ձեակերպվածէ հեւտնյալ կերպ. «Օտարերկրյաքաղաքացիները ն ԳայաստանիՎանրապետությունում մշւոապես չբնակվող, քաղաքացիություն չունեցող անձինք, ովքեր հանցանքը կատարել են ՎայաստանիՀանրապետության տարածքից դուրս, ենթակա են քրեական պատասխանատվության Վայաստանի Հանրապետությանքրեական օրենսգրքով, եթե նրանք կատարել են այնպիսի ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցագործություններ, որոնք ուղղված են ՎայաստանիՎանրապետությանշահերի կամ Հայաստանի քաղաքացիների իրավունքներին ազատությունների դեմ: Վանրապետության Քրեական օրենսգրքի` գործողության ռեալ սկզբունքը կիրառելու համար անհրաժեշտ են հետնյալ պայմանները. 1 հանցանք կատարած անձը օտարերկրյա քաղաքացի է կամ ՀՀ-ում մշւոապես չբնակվող, քաղաքացիություն չունեցող անձ, 2) հանցանքը կատարվել է ՀՀ տարածքիցդուրս. 3) հանցանքն ուղղված է Վ1 կամ նրա քաղաքացիներիշահերի դեմ. 4) հանցանք կատարած անձը քրեականպատասխանատվությանչի ենթարկվել հանցանք կատարելու վայրի օրենքներով. 5) հանցանք կատարած անձը գտնվում է ՀՀ-ում ն բռնվել ու պատասխանատվության է ենթարկվում ՀՀ-ում: Քրեական իրավունքին հայտնի է նան տարածության մեջ քրեական ծրենքի գործողության «հովանավորչության»սկզբունքը: Հովանավորչության սկզբունքը կամ հատուկ ռեժիմը նշանակում է, որ որոշակի կատեգորիայի օտարերկրյա քաղաքացիների վրա տարածվում է ոչ թե այն պետության քրեաիրավական յուրիսդիկցիան, որտեղ նրանք գտնվում են ն որտեղ հանցանք են կատարել, այլ այն պետության, որի քաղաքացին են: Այս սկզբունքըՀՀ քրեականօրենսգիրքըչի ամրագրել, բայց այն արձանագրվել է ՌԴ քրեական օրենսգրքի 12 հոդվածի 2-րդ մասում, համաձայն որի Ռուսաստանի Դաշնության` օտարերկրյապետություններում տեղաբաշխված զորամիավորումների զինծառայողներըօտարերկրյա պետություններում կատարածհանցանքի համար ենթակա են քրեական պատասխանատվության ՌուսաստանիԴաշնությանքրեական օրենսգրքով,եթե Ռուսաստանի Դաշնության միջազգային պայմանագրով այլ բան չի նախատեսված: ՎՀ

Տ 8. ՔրեականՕրենքիներգործությունն անձանց շրջանի նկատմամբ Իրավաբանականանձինք, իրավաբանականանձ չհանդիսացող պետաիրավական կազմավորումները ն ցանկացած միավորումները չեն կարող քրեական պատասխանատվություն կրել: Քրեական իրավունքի սուբյեկտներ կարող են լինել միայն ֆիզիկական անձինք: Ուստի անձանց շրջանի նկատմամբ քրեական օրենքի գործողությունը կապված է այդ անձանցպետաիրավականկարգավիճակիառանձնահատկություններիհետ: Այս տեսակեւոիցքրեական իրավունքի բոլոր սուբյեկտներինկարելի է բաժանել երեք կատեգորիայի`ՎայաստանիՀանրապետության քաղաքացիներ,օտարերկրյա քաղաքացիներ ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք: Սուբյեկտների նշված կատեգորիաների նկաւոմամբ քրեական օրենքի գործողությունն արդեն իսկ քննարկվել է տարածության մեջ քրեական օրենքի ներգործության հարցը լուսաբանելիս: Այստեղանհրաժեշտ է միայն ամփոփել արդյունքները:

ՎայաստանիՀանրապետության քաղաքացիներ Քաղաքացիությունը` պետությանհետ քաղաքացու կայուն իրավականկապն է, որն արտահայտվում է նրանց փոխադարձիրավունքների, պարտականությունների ն պատասխանատվությանհամակցությանմեջ, հիմնված է անձի արժանապատվությունը, մարդու հիմնական իրավունքներնու ազաւոությունները ճանաչելու ն հարգելու վրա: Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքացիության խնդիրըկարգավորվում է «Վայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության մասին» ՎՀ օրենքով, որը 3Հ Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 1995 թ. նոյեմբերի 6-ին":Այդ օրենքի 3-րդ հոդվածի համաձայն` «այաստանի Վանրապետությանքաղաքացի են սույն օրենքին համապատասխան Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ձեռք բերած անձինք»: ՀայաստանիՀանրապեւոությանքաղաքացիություն ձեռք է բերվում՝ 1) քաղաքացիության ճանաչմամբ. 2) ծննդով. Յ) քաղաքացիություն ստանալու միջոցով. 4) քաղաքացիությունը վերականգնելումիջոցով. 5) քաղաքացիության խմբայինձեռքբերմանմիջոցով. 6) Վայաստանի Վանրապետությանմիջազգային պայմանագրերովնախատեսված հիմքերով. Դ սույն օրենքով նախատեսվածայլ հիմքերով (հոդ. 9): Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները ՀՀ օրենքներուլ քրեական պատասխանատվության կարող են ենթարկվել ամենից առաջ տարածքային սկզբունքիհիման վրա (եթե նրանք հանցանքը կատարել են ՀՀ տարածքում) ն քաղաքացիությանսկզբունքի հիման վրա (եթե նրանք հանցանքը կատարել են ՎՀ տարածքիցդուրս): չունեցող անձինք Քաղաքացիություն «Վայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության մասին» օրենքի 8-րդ հոդվածիհամաձայն` քաղաքացիություն չունեցող անձ է համարվում Վայաստանի Հանրապետությունում բնակվող Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն չունեցող անձը, որն այլ պետությանքաղաքացիություն ունենալու ապացույց չունի»: '

'

Տես`

17քՇ

«ՕՅՇՊՇՏՕՐԾ

ֆոօոօոււօրօ

Աքճոճ. ՎՀՇՂԵ

օ6եղճ,

.

1,

ոՅր-8օ

ՃՃՐՄ, 1968,

Ը.

134:

ՀայաստանիՀանրապետությանգործող օրենքներիժողովածու (1995-1999 թթ.):

քրեական օրենքի գործողության դիրքերից քաղաԱնձանց շրջանի նկատմամբ քացիություն չունեցող բոլոր անձինք (ապատրիդները)բաժանվում են երկու կատեգորիայի` Հայաստանի Վանրապետությունում մշւտապես բճամվող, Ղայաստանի չունեցող անձինք: Հանրապետությունումմշտապես չբնամվոդ քաղաքացիություն են ՎՀ քահավասարեցվում Առաջին կատեգորիայի մեջ մտնող անձինք գրեթե է ղաքացիներին: Համենայն դեպս, դա ամբողջապես վերաբերում քրեաիրավական յուրիսդիկցիային:Նրանք քրեական օրենսգրքի գործողության տակ են ընկնում տարածքային սկզբունքի (հանցանքը ՀՀ տարածքում կատարելը) ն քաղաքացիության սկզբունքի (հանցանքը 3Հ տարածքից դուրս կատարելու դեպքում) հիմանվրա: Վայաստանի Հանրապետությունում մշտապես չբնակվող քաղաքացիություն չունեցող անձինք իրենց իրավական կարգավիճակովհավասարեցվում են օտարերկրյա քաղաքացիներին ն ՀՀ քրեական օրենքներով կարող են պատասխանատվություն կրել ւտարածության մեջ քրեական օրենքների գործողության երեք սկզբունքներիհիման վրա` տարածքային,ունիվերսալ, ռեալ:

Օտարերկրյա քաղաքացիներ

«ՀայաստանիՎանրապետությանքաղաքացիությանմասին» օրենքի 8-րդ հոդվածի համաձայն` «Օտարերկրյա քաղաքացի է համարվում Վայաստանի Վանրապետության քաղաքացիություն չունեցող այն անձը, որն ունի այլ պետության քաղաքացիություն»: Օտարերկրյա քաղաքացիներիվրա ՀՀ քրեական օրենսդրության գործողությունը կարող է տարածվել նրանց կողմից 11 տարածքում հանցանք կատարելու դեպքում (տարածքային սկզբունք), ինչպես նան նրանց կողմից ՀՀ տարածքից դուրս ՀՀ շահերի դեմ հանցանք կատարելու (ռեալ սկզբունք), կամ միջազգային հանցագործություն կամ միջազգային բնույթի հանցագործություն կատարելու դեպքում, որոնզ առնչությամբ ՀՀ-ը միջազգային պայմանագրերով իր վրա ունիվերսալ յուրիսդիկցիայիպարտավորությունէ վերցրել: քրեական Դիվանագիտականիմունիտետով օժտված օտարերկրյա քաղաքացիների համար ՀՀ քրեական օրենսգիրքը բացառություն է անում տարածքային սկզբունքի

գործողությունից:

Տ 9. Ղանցանքկատարած անձանցհանձնելը (էքստրադիցիա) Հանցանք կատարած անձանց հանձնելու հիմնահարցը առնչություն չունի ժամանակի ընթացքում կամ տարածության մեջ քրեական օրենքի ներգործության հարցերի հետ: Զուտ այն հանգամանքը, որ հանցանք կատարած անձին հանձնելու վերաբերյալ հոդվածը զետեղված է այս գլխում, պայմանավորում է այդ հարցի

քննարկմանանհրաժեշտությունըհենց այստեղ: Ավելիխիսւո ասած` հանցագործին հանձնելու պրոբլեմը (էքստրադիցիան) վերաբերում է միջազգային, այլ ոչ թե ազգային օրենսդրությանը:Հենց միջազգային իրավունքինորմերով են կարգավորվում այս ինստիտուտիհիմնական դրույթները:

էքստրադիցիայիիրավական հիմքն

են

հանդիսանում միջազգային երկկողմ

կամ բազմակողմպայմանագրերը: Հանցագործինհանձնելու խնդիրները մասնավո-

րապես կարգավորվումեն «Գենոցիդի հանցագործությունըկանխելու ն դրա պատժելիության մասին»Կոնվենցիայով(1948 թ.), ԱՊՀ պետությունների1993 թ. Մինսկի «Քաղաքացիական, ընտանեական ն քրեականգործերով իրավական օգնության ն իրավականհարաբերություններիմասին»Կոնվենցիայովն այլն:

Հանցագործին հանձնելը պետության կողմից հանցանք կատարած անձինայն պետությանըհանձնելն է, որի ւտտարածքում կատարվել է հանցանքը կամ որի քաղաքացին է հանցագործը: Միջազգայինիրավունքում առանձնացվումեն հանցագործինհանձնելու երկու տեսակ. 1) քրեական հետապնդում իրականացնելու համար, 2) պատժի կատարմանհամար: ՀայաստանիՀանրապետության1961 թ. քրեական օրենսգիրքը հանցագործին հանձնելու խնդիրը չի կարգավորում: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 16 հոդվածը լրացնում է այդ բացը: Այդ հոդվածի առաջին մասի համաձայն` այլ պետության տարածքում հանցանք կատարածՀայաստանիՎանրապետության քաղաքացիները այլ պեւոության չեն հանձնվում: 16 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` Վայաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս հանցանք կատարած ն ՀայաստանիՀանրապետությունում գտնվող օտարերկրյաքաղաքացիներըն քաղաքացիություն չունեցող անձինք, ՀայաստանիՎանրապետության միջազգային պայմանագրինհամապատասխան, կարող են հանձնվել օտարերկրյա պետությանըք̀րեական պատասխանատվությանենթարկելու կամ պատիժըկրելու համար: Դժվար չէ նկատել, որ քր. օր-ի 16 հոդվածի 1-ին մասի բովանդակությունից հետնում է, որ օրենքն ընդունել է, այսպես կոչված, «հովանավորչության» սկզբունքը, համաձայն որի` սեփականքաղաքացիները չեն հանձնվում օտարերկրյա պետությանը` քրեական պատասխանատվության ենթարկելու համար (նույն կարգի դրույթ է ամրագրված «ՀայաստանիՀանրապետությանքաղաքացիության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածում. «ՀայաստանիՀանրապետությանքաղաքացուն այլ պետությանըհանձնելն արգելվում է»): Պետք է նշել, սակայն, որ նման դեպքերում ՀայաստանիՀանրապետությունը պարտավոր է իր քրեական օրենսդրությանհամաձայնհանցանք կատարածանձինենթարկելքրեական պատասխանատվության: Ինչ վերաբերում է օտարերկրյաքաղաքացիներինկամ քաղաքացիություն չունեցող անձանց, ապա վերջիններս կարող են հանձնվել օտարերկրյա պետությանը: եթե հանձնելու վերաբերյալ պայմանագիրչկա, ապա ՀայաստանիՎՀանրապետությունը կարող է չհանձնել օտարերկրյաքաղաքացուն կամ քաղաքացիություն չունեցող անձին, բայց պարտավոր է իր քրեական օրենսդրությանը համաձայն նրանց ենթարկելպատասխանատվության: Ձնավորված միջազգային-իրավական հանպրակտիկայինհամապատասխան ցագործին հանձնելու մասին պահանջը պետությունը ներկայացնում է հետնյալ դեպքերում, երբ. հանցանքըկատարվել է իրտարածքում, հանցագործըհանդիսանումէ այդ պետությանքաղաքացին, հանցագործություննուղղված է եղել այդ պետության դեմ ն նրան վնաս է -

-

-

պատճառել:

Այն դեպքերում, երբ հանցագործըհանցանքէ կատարել մի քանի պետություն-

ների ապա հանձնելու հարցը լուծվում է դիվանագիտական ճանատարածքում, պարհով` միջազգային պայմանագրերի ն միջազգային իրավունքի նորմերի հիման վրա: Ընդ որում, որ պետությանմեջ էլ հանցագործըենթարկվիքրեական պատասնա պետք է պատասխանտա խանատվության, տարբեր երկրներումկատարածբոլոր հանցագործությունների համար: Այսպես, գերմանական դատարաններըգործեր էին քննում Գերմանիայիքաղաքացիներիկողմից Երկրորդ համաշխարհային պա57

.

ն տարածքում կատատերազմիընթացքումԼեհաստանի, Բելոռուսի այլ երկրների րած հանցագործությունների են այն պայմանները, որոնց Միջազգայինիրավականակտերով սահմանվում ն պետությունըկարող է հրադեպքումհանցագործինհանձնելը չի թույլատրվում, են. ժարվել հանցագործինհանձնելուց: Այդ պայմաններն 1. չեն հանձնվում սեփականքաղաքացիները. հանցագործները(այդ թվում` օտարերկրյա 2. չեն հանձնվում քաղաքական ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք). քաղաքացիները հանձնելուց, եթե հանհանցագործին է հրաժարվել Յ. պետությունը կարող ցանքը կատարվելէ իր տարածքում. հանձնելու պահանջ է ներկա4. հանցանքը, որի առնչությամբ հանցագործին նան այն երկրի օրենքով, է ճանաչվի պետք յացվել, հանցագործություն սկզբունք). որտեղ գտնվումէ հանցագործը(նույնականության (որտեղ 5. չի հանձնվում այն անձը, որի նկատմամբտվյալ պետությունում է համապատասխանդատագտնվում է անձը) օրինականուժի մեջ մտել վճիռ կամ որոշում` քրեականգործը կարճելու մասին. 6. պետությունըչի հանձնում հանցագործին,եթե իր օրենքներին համապաենթարկել տասխանհնարավորչէ նրանքրեականպատասխանատվության առկահիմքերի ժամկետներնանցնելու կամայլ օրինական վաղեմության

վերաբերյալ`:

յության պատճառով: է նան այլ պայմաններ,որոնց դեպքում իրավունքընախատեսում Միջազգային հանձնումն արգելվում է: Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետությունը կամ արժանապատվությունը ն դաժան,անմարդկային է «Խոշտանգումների միացել 1984 թ. Կոնվենցիային, դեմ» ու ձների նվաստացնողվերաբերմունքի պատժիայլ «1. Ոչ մի մասնակից պետություն չպետք է որնէ անձի որի 3-րդ հոդվածի համաձայն` լուրջ (18/օս/6ո)կամ հանձնի մեկ այլ պետության,եթե կան արտաքսի,վերադարձնի խոշտանեն սպառնալ բանտային հիմքեր ենթադրելու, որ այնտեղ նրան կարող

գումներ: 2. Նման

րը

նկատի են

.

իշխանություննեհիմքերի առկայությունըորոշելու համար իրավասու

համապատասխան

գործինառնչվող բոլոր հանգամանքները, աղաղակող տվյալ պետությանմեջ մարդու իրավունքներիկոպիտ,

առնում

դեպքերումն̀ան

պրակտիկան»: խախտումների զանգվածային է: Այդ ՀՀ նոր քրեականօրենսգրքովմահապատիժը վերացված Բացի այդ, պեայն անձին չհանձնել պայմաններումՀՀ-ն կարող է նան հանցանք կատարած է համար մահապատիժ նատությանը,որի օրենքներովտվյալ հանցագործության հանձնում պաՆման դեպքերումհանձնման պայմանէ հանդիսանում խատեսված: որ հանձնված հաներաշխավորությունը, հանջող պետության իշխանությունների քր. օր-ի 16 հոդվածի 4-րդ ցագործի նկատմամբմահապատիժչի կիրառվի(ՀՀ

ն

մաս): Այդպիսի երաշխիքներ տրվում էին

պետությունների լատինաամերիկյան

այն անձանց հանձնելու առնչուպրակտիկայում հարաբերությունների միջազգային իշխանությունը թյամբ, ովքեր մեղադրվում էին պետական դավաճանության, վերացրել մասը մի երկրների այդ որ բռնությամբզավթելու, խռովությանմեջ, քանի

յ

Տես` ՀՇամօուոթում Տես`

1996,

Ը.

20:

ժողովածու, միջազգայինփաստաթղթերի ու դաւռավարությունը», «Մարդու իրավունքներն

Երնան, «Արեգ», 1996, էջ 43:

ԼԵՓ,ԽԼ,

:

մահապատիժը,իսկ մյուս մասը` պահպանել է այն": Միջազգային իրավունքի կողմից` հանցանք կատարած անձանց չհանձնելու այլ պայմանները հստակորեն սահմանվել են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 16-րդ հոդվածի 3-րդ, 4-րդ ն 5-րդ մասերով. «3. Սույն հոդվածի երկրորդ մասում նշված անձինք օտարերկրյա պետությանը չեն հանժնվում, եթե հիմնավոր պատճառներկան ենթադրելու, որ հանձնումը պահանջվել է նրանց ռասայական, կրոնական, ազգային, որոշակի սոցիալական խմբի պատկանելության կամ քաղաքական կարծիքի պատճառով հետաքննության կամ պատժիկիրառմանհամար: Ոչ ոք չպետք է հանձնվի օտարերկրյա այն պետությանը, որտեղ լուրջ վտանգ կա, որ նրան կարող են սպառնալ խոշտանգումներ կամ անմարդկային կամ նվաստացուցիչվերաբերմունք կամ պատիժ: 4. եթե հանցանք կատարած անձանց հանժնելը պահանջող երկրի օրենքով տվյալ հանցագործության համար մահապատիժ է նախատեսված, ապա հանցանք կատարած անձանց հանձնումը կարող է մերժվել, եջե պահանքող կողմը պահանջ ի ստացող կողմին բավարար երաշխիքներ չներկայացնի, որ մահվան դատավճիռ կատարչի ածվի5 Հանցանք կատարած անձին հանձնելուց հրաժարվելու դեպքում օտարերկրյա պետության տարածքում կատարված հանցագործությունների համար քրեական հետապնդում է իրականացվումՀայաստանի Հանրապետությանօրենսդրությանըհամապատասխան»: Պատիժը կատարելու համար հանցագործին հանձնելու խնդիրները կարգավորվում են նույն միջազգայինիրավականակտերով: Պատժի կատարման համար հանցագործին հանձնելու իրավական հիմք է հանդիսանում հանձնումը պահանջող պետությունում այդ անձի նկատմամբ կայացված ն օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռը:Ընդ որում, հանձնումը տեղի է ունենում, երբ դատավճիռնօրինականուժի մեջ է մտել: Բացի այդ, հանձնման համարանհրաժեշտ են հետնյալ պայմանները. 1. կատարած արարքը հանցագործություն է ճանաչված թե՛ հանձնող, թե՛ պահանջողպետության քրեական օրենքներով, 2. անձը դատապարտվել է ազատազրկման6 ամսից ոչ պակասժամկետով: Որպես քրեական օրենքի գործողության հետ կապված հարցերի շարադրանքի է ՎՂայաստանի ամփոփում, ավելացնենք, որ ՀՀ քր. օր-ի 17 հոդվածը սահմանում Վանրապետությանտարածքից դուրս անձի դատապարտվելու իրավական հեէ

տնանքները.

«1. Օտարերկրյա պետության դատարանիդատավճիռը կարող է հաշվի առնվել եթե «այաստանի Հանրապետության օտարերկրյաքադաքացին կամ քաղաքացին, քաղաքացիություն չունեցող անձը դատապարտվել է Հայաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս կատարած հանցանքի համար ն կրկին հանցանք է կատարելՀայաստանի Հանրապետությանտարածքում: 2. Սույն հոդվածի առաջին մասինհամապատասխանհանցագործություններըռեցիդիվը,չկրած պատիժը կամ օտարերկրյա պետության դատարանիդատավճռի այլ հրավական հետնանքները հաշվի են առնվում նոր հանցանքը որակելիս, պատիժ քրեական ճա/ Մ պատժից ազատելիս»: պատամսխանաւովություն, նշանակելիս, չիս, քրեակ վությունից կամ յն. :

'

Տես՝

ՀՕրր(թոոծքում

Դ.

ԵՓ.

ԽԼ, 1998,

Ը.

20.

օր-ի 17 հոդվածի 1-ին մասում որոշված է այն պայմանների համակցությունը, որոնց դեպքում օտարերկրյա պետության դատարանի դատավճռի հետնանքները կարող են հաշվի առնվել Հայաստանի Հանրապետությունում. 1) անձի կողմից նախկինում հանցանք է կատարվել ՀՀ տարածքից դուրս, 2) այդ հանցագործության համար նա դատապարտվել է օտարերկրյա պետության դատարանի կողմից, 3) այդ անձը կրկին հանցանք է կատարել Հայաստանի Հանրապետության ՀՀ քր.

տարածքում:

Նախկինում դատապարտված անձի հասկացությունը կարելի է գտնել ՀՀ քր. օր-ի 84 հոդվածի («Դատվածությունը») մեկնաբանություններում` սույն աշխատության համապատասխան տեղում: Անձը նախկինումդատապարտվածչի համարվում (դատվածություն չունեցող է համարվում), եթե դատարանը, այդ թվում այլ պետության դատարանը, նրան մեղավոր է ճանաչել (դատապարտել է) առանց պատիժ նշանակելու, օտարերկրյա պետության օրենսդրության համաձայն, այդ թվում համաներման կամ ներման արդյունքում անձը ազատվել է պատիժը կրելուց, կամ պատիժը կրել է այնպիսի արարքի համար, որի հանցավորությունն ու պատժելիությունը վերացված են օրենքով, դատվածությունըվերացված կամ մարված է: Օտարերկրյա պետության դատարան է համարվում այն մարմինը, որը իր օրենսդրությանը համապատասխան դատական իշխանություն է իրականացնում մեկ այլ սուվերեն պետության մեջ (ոչ ՀՀ-ում): Դատարանի դատավճիռըդատական նիստում կայացված առաջին ատյանի ն վերաքննիչ դատարանի որոշումներն են` ամբաստանյալի մեղավորության կամ անմեղության, նրա նկատմամբ պատիժ հարցերով: կիրառելու կամ չկիրառելու ն Քր. օր-ի 17 հոդվածում շարադրվածը չի նշանակում այն դատավճիռների իրավականհետնանքները հաշվի առնելու հնարավորությունը, որոնք կայացվել են նախկին ԽՍՀ Միության Գերագույն դատարանի ն զինվորական տրիբունալների կողմից ն ԽՍՀՄ մեջ մտնող միութենականհանրապետությունների դատարանների, ինչպես նան Միջազգային քրեական դատարանիկողմից, քանի որ այդ դատարանները չեն համարվում օտարերկրյա պետության դատարաններ: ՀՀ քր. օր-ի 17 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն օտարերկրյա պետության դատարանիդատավճռիիրավական հետնանքներըհաշվի են առնվում. ա) նոր հանցագործությունը որակելիս (օրինակ, ՀՀ քր. օր-ի 177 հոդվածի 2-րդ մասով գողությունը որպես կրկին անգամ կատարված որակելիս), բ) պատիժ նշանակելիս, մասնավորաբար, դատավճիռների համակցությամբ պատիժ նշանակելիս կամ որպես պատասխակատվությունը ե պատիժը ծանրացնող հանգամանք (33 քր. օր-ի 63 հոդ.), գ) քրեականպատասխանատվությունից ազատելիս (օտարերկրյապետությանդատարանի, ինչպես նան ՀՀ դատարանի կողմից դատապարտվածանձը քրեական պատասխանատվությունիցկարող է ազատվել համաներման կամ ներման ակտով կամ քրեական օրենսդրությամբ նախատեսված այլ հիմքերով), դ) պատժից ազատելիս (օրինակ, ծանր հիվանդության հետնանքով, հղի կանանց ն այլն): Օտարերկրյա պետության դատարանիդատավճռիիրավական հետնանքներ են համարվում, մասնավորաբար, հանցագործությունների ռեցիդիվը, չկրած պատիժը կամ օտարերկրյա պետության դատարանի դատավճռի այլ իրավական հետնանք-

այլ

ները: Օտարերկրյա պետության դատարանիդատավճռի

իրավական հետնանքէ ներին կարելի դասել հանցագործությունների կրկնակիությունը ն համակցու թյունը, նշանակված պատժի տեսակն ու չափը, անձի կողմից փաստորեն անազաայլ

ը

հաշվակցումը, տիժը կրելու պայմանա) ժամանակահատվածի նությունները անձի կողմից պա-

ղաժամկետ ազատվելու հետ կապվածպարտակա-

խախտելը լը ն

սայլն:այլն.

Տ 10. Քրեական օրենքի մեկնաբանությունը Օրենքի կիրառումըհնարավորչէ առանց դրա իմաստը բացահայտելու, մեկնաբանելու: Հետնապես, օրենքի էությունը պարզելու ն գործնականում այն ճիշտ կիրառելու համար առաջ է գալիս այն մեկնաբանելու

Օրենքի մեկնաբանության խնդիրն է ճշտորեն որոշել, պարզաբանել իրավական նորմի, սկզբունքների, հասկացությունների, անգամ նրա բնագրում անհրաժեշտությունը:

գործածված տերմինների ու բառերի իսկական իմաստը: Մեկնաբանությունը իր մեջ (ինտերպրետացիան) ընդգրկում է երկու տարրը. օրենքի իմաստի բացահայտումըն դրա պարզաբանումը մյուս իրավակիրառողների համար: Այս տարրերը փոխկապակցված են: Դրանք, սակայն, թույլ են տալիս մեկնաբանությունը դիտել մի կողմից, որպես իրավունքի ճանաչմանմեթոդ, մյուս կողմից` որպես իրավական գործունեությանտեսակ: Քրեական օրենքի մեկնաբանության անհրաժեշտությունը բխում է նախ. իրավունքի

նորմերի ընդհանուրբնույթից, երկրորդ, քրեաիրավական նորմերի կառուցհամար հատուկ իրավաբանական տեխնիկայիօգտագործումից(բլանկետային արժեքավորվողտերմիններն այլն): Երրորդ, դիսպոզիցիաներ, մեկնաբանության ման

անհրաժեշտությունը պայմանավորվածէ քրեաիրավականնորմերի սիստեմայնությամբ,իրավունքիմյուս ճյուղերինորմերիհետ դրանց փոխկապվածությամճբ ու

փոխկախվածությամբ:

Քրեական օրենքի մեկնաբանությունն ապահովումիրավունքի նորմերիմիասնական կիրառումը,նպաստում է օրենքի

է

թերությունների վերացմանը:

Իրավունքիտեսության մեջ ընդունված է օրենքի րել հետնյալ երեք ելակետային սկզբունքներով. ա) մեկնաբանություն ըստ սուբյեկտի. բ) մեկնաբանություն ըստ ձնի. գ) մեկնաբանություն ըստ ծավալի: Ըստ

մեկնաբանությունը խմբավո-

մեկնաբանության

սուբյեկտի,քրեական օրենքի մեկնաբանությունը լինում է. ա) լեգալ, բ) դատական, գ) դոտրինալ (գիտական)Լեգալ է այն մարմնիկողմից, իրականացվում որն օրենքով իրավասու է անել այդ: Լեգալ մեկնաբանությունն իր հերթինլինում է աուդենտիկ,որն է օրենքն ընիրականացվում դունած մարմնի կողմից, ն իրավակիրառական, որը իրականացվում օրենքը կիրառող մարմնիկողմից ն պարտադիրմյուս իրավակիրառողների համար՛:Լեգալ (աուդենտիկ) մեկնաբանության հատկանիշընրա պարտադիրբնույթն է: բնութագրական

մեկնաբանությունն

է

է

Դատական

(կազուալ) մեկնաբանությունըիրականացվումէ կողմից` կոնկրետ քրեական գործի կապակցությամբ: Այդպիսի '

դատարանի

մեկնաբանությունը

Իրավակիրառական մեկնաբանություն էին ԽՍՀՄ

ն Հայկ. ԽՍՀ Գերագույնդատարաններիպլեորոնք պարտադիր էին ստորադաս դատարանների համար:

Պարպարզաբանումները, Ներկայում այդպիսի լիազորություններ չունի, ուստի քրեական օրենքի մեկանսակր նաբանության տարանն յաստանի Հանրապետությունում բացառվում Մեր պատկերացմամբ է:

ցմամբ ա այդ հանգամանքը չի նպաստումօ րինականության ն ա ամրապնդմանը րդարադատությաննճ ճիշտիրականաց մանը: `

պարտադիրէ միայն տվյալ կոնկրետ գործի լուծման համար ն չունի համընդհանուր պարտադիրուժ: Դոկտրինալ(գիտական) մեկնաբանություն է կոչվում օրենքի այն մեկնաբանությունը, որը կատարվում է գիտնականների, գիտական հաստատությունների, պրակտիկ աշխատողներիկողմից` հոդվածներում, մենագրություններում, դասախոսություններում, դասագրքերում, ուսումնական ձեռնարկներում, գիտագործնական մեկնաբանություններում ե այլն: Գիտական մեկնաբանությունը չունի կիրառման պարտադիրուժ, սակայն դրա նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն բազմակողմանի ն տեսական խորը վերլուծության է ենթարկում օրենքի բովանդակությունը, որը ոչ միայն օգնում է դատարաններինն պաշտոնատար անձանց ճիշտ կիրառելու օրենքը, այլն հիմքեր է ստեղծում գործող օրենսդրության կատարելագործման ն նոր օրինագծերի մշակման համար: Ըստ մեկնաբանության եղանակների (հնարքների)` քրեական օրենքի մեկնաբանությունը դասակարգվում է. ա) քերականական, բ) համակարգային(սիստեմատիկ),գ) պատմական: Քերականականմեկնաբանություն ասելով հասկացվում է քրեական օրենքի բովանդակության ճշտումը լեզվի քերականական կանոնների համաձայն: Օրենքի քերականական մեկնաբանության հետ սերտորեն շաղկապված է տրամաբանական մեկնաբանությունը, որի էությունն այն է, որ իրավական նորմի իմաստն ու բովանդակությունը որոշվում են տրամաբանականվերլուծության միջոցով: Դամակարգայինմեկնաբանությունը ենթադրում է քրեական օրենքի բովանդակության բացահայտումը տվյալ քրեաիրավականնորմը ուրիշ քրեաիրավականնորմերի կամ այլ օրենքների հետ համադրելու, օրենսդրության մեջ այդ նորմի տեղը որոշելու միջոցով: Այլ խոսքով, համակարգայինմեկնաբանության միջոցով իրավական նորմի իմաստը պարզաբանվում է` իրավականնորմերի համեմատության,բաղդատությանմիջոցով: Պատմական մեկնաբանությունը ենթադրում է պետության սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական իրադրության ն այլ պատճառների բացահայտումը, որոնցով պայմանավորվածէ եղել քրեական օրենքի ընդունումը: Ըստ ծավալի, քրեական օրենքի մեկնաբանությունը կարող է կատարվել տառացի, սահմանափակ ն տարածականկարգով: Տառացի մեկնաբանության դեպքում քրեական օրենքի բովանդակությունը բացահայտվում է ճիշտ նրա տեքստին համապատասխան:Տառացի մեկնաբանության դեպքում քրեաիրավական նորմի իմաստն ու բովանդակությունը լրիվ համընկնում են օրենքում ձենակերպվածբառային արտահայտությանը: Սահմանափակ մեկնաբանության դեպքում քրեական օրենքը տարածվում է դեպքերիավելի նեղ շրջանակի վրա, քան բխում է օրենքի տառացիտեքստից: Այսպես, մարդուն առնանգելու համար պատասխանատվությունսահմանող հոդվածի տեքստիցթեն բխում է, որ մարդուն առնանգելուհամար քրեական պատասխանատվության ենթակա է յուրաքանչյուր անձ, այնուամենայնիվ, այդ նորմի բովանդակությունը սահմանափակէ մեկնաբանվում: Մասնավորաբար, նշված հանցագործության համար քրեական պատասխանատվությանչի ենթարկվի իր երեխային առնանգած ծնողը, որն արարքը կատարել է երեխայիիրականկամ կարծեցյալ շահերից ելնելով: Տարածական մեկնաբանությունը կարող է կիրառվել միայն այն դեպքում, երբ համապատասխանիրավունքը,արտահայտվածլինելով օրենքի բովանդակության մեջ, իր ադեկվատ արտահայտությունըչի ստացել տեքստում:

Տարածական մեկնաբանության դեպքում

ավելի լայն իմաստ

ու

բովանդակություն,

լայն է մեկնաբանվում այն իմաստով,որ դերում հանդես են գալիս նան

Քրեական օրենքի

որդեգրողները:

տարածական մե քրեական օրենքի անալոգիայից: Տարա ի տարբերություն այլ ու

անալոգիայի, դրա

բա

դեպքերինկատմամբ կիրառելըհիմ

բովանդակությունից, դուրս չի գալիս

Այդուհանդերձ, է ընդգծել, որ անհրաժեշտ քրեական օրենքի սահմանափակ ու առավել ես տարածական մեկնաբանու թյանը պետք է դիմել բացառիկ երբ օրենքը ոչ այնքան դեպքերում, հստակէ ձնակ երպված, ն օրենսդրիկամքի բացառելու համարանհրաժեշտ խեղաթյուրումը է նմա ն մեկնաբանություն:

ԳԼՈՒԽ

ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ

ՀԻՄՔԸ

Տ1.Քրեական պատասխանատվությանսոցիալական նախադրյալները Ցանկացած, այդ թվում ն քրեական, պատասխանատվությանէությունը պայմանավորված է մարդկային կեցության երեք հիմնական բաղադրիչների` անձի, հասարակության ն պետության փոխգործողությամբ:Յուրաքանչյուր ոք իր վրա զգում է առնվազն եռակի սոցիալ-բարոյական վերահսկողություն սեփական գիտակցաներգործություն, ն պետական կան-կամային կարգավորումը, : կանխադրույթներիազդեցությունը Արիստոտելն ասում էր, որ մարդկայինհասարակությանկարիք չունեցող մարդը մարդ չէ. նա կամ անասուն է, կամ Աստված: Որքան էլ պարադոքսայինթվա, սակայն մարդը ինքնուրույնություն է ձեռք բերում միայն հասարակության մեջ, ն որքան մեծ ինքնուրույնություն է տալիս նրան հասարակությունը, այնքան բարձր է մարդու ազատության աստիճանը: Մարդկայինքաղաքակրթության պատմության վաղնջական շրջաններում մարդուն տոհմից վտարելը դիտվում էր որպես ամենածանր պա-

հասարակական

տիժ:

Պետությունը մարդու վրա ներգործում է երկակիորեն. միջնորդավորված` հասարակության (համաքաղաքացիների) միջոցով ն անմիջաբար` իբրն քաղաքացու: Դրա հետ մեկտեղ, անձի լրիվ «տարրալուծումը» հասարակության մեջ, ինչպես ն լիակատար ենթարկումը պետությանը, անթույլատրելի են, քանի որ այդ դեպքում անհատականությունը: ժողովրդամարդը կորցնում է իր գիտակցական-իրավական վարական պետության մեջ մարդը ինքնակա, ազատ անհատականություն է ն, դրա հետ միասին, անխզելիորեն կապված ընդհանուր պետական կյանքին: Կարելի է եզրակացնել, որ մարդը կենդանուց տարբերվում է բանականությամբ. իսկ ստրուկից` ազատությամբ: Մարդկային գործունեության հիմք է դառնում նրա ազատ կամքը. միայն դրա առկայության դեպքում կարելի է մարդուց հաշիվ պահանջել իր արարքների համար: Ըստ Հեգելի, իրավունքը հենց ինքը կամքն է, քանի որ իրավունքի հիմքը ընդհանրապեսհոգնորն է, իսկ նրա մեկնակետը հանդիսանում է կամքը, որն ազատ է, քանզի ազատություննէ նրա սուբստանցը ն սահմանումը, իսկ իրավունքի համակարգը իրականացվածազատության թագավորությունն է, ոգու աշխարհը, որը ծնվել է հենց նրանից՝ իբրն նրա երկրորդ էություն: Կամքը ն ազատությունը փոխադարձաբարլրացնում են միմյանց: Կամքը առանց ազատության ընդամենը դատարկ խոսք է, ինչպես որ ազատությունն էլ իրական է միայն որպես կամք, որպես սուբյեկտ: Դրա հետ մեկտեղ, ազատությունը հակացուցված է կամայականությանը,քանի որ հենց կամայականության մեջ է ամփոփված մարդու անազատությունը: Երբ մենք լսում ենք, թե ազատությունն ամեն ինչ անելու հնարավորություն է, ապա կարող ենք նման պատկերացումը համարել մտքի կուլտու(Հեգել): Այսպիսով, ազատ կամքն այն մեխարայի կատարյալ բացակայություն '

Տես.

ՄոՕոօուօ6

ոքձոօ. Օճողո

ԿՅՇՂ».

Էլօքեռ

-

Մ1լՓթճ-ԽԼ

ԽԼ, 1999,

Շր.

58:

նիզմն է, որի ուժը մարդուն ստիպում է համապատասխանորոշում կայացնել, նան իրավական (քրեաիրավական) բնույթի: Կամքի ուժը կարող է ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություն ունենալ մարդկային արարքների ընտրության վրա: Դա կախված է բազմաթիվ հանգամանքներից, ինչպես սուբյեկտիվ, որոնց ծագմանը մարդը կարող է մասնակից լինել, այնպես էլ օբյեկտիվ. որոնց գոյությունը նրանից կախում չունի: Պատասխանատվության երնույթն, այսպիսով, սաղմնավորվում է մարդու անձնական պահանցմունքների ն շահերի, համապատասխան արարքը դատապարտող կամ դրան հավանություն տվող հասարակական կարծիքի, պետական իշխանության պատվիրանների հատման կետում: Նշված գործոնները միատարր չեն` ըստ բովանդակության, ն միանշանակ չեն` ըստ իրենց գործառույթների, նան նրանց միջն սոցիալ-բաէ ընթանում: Նրանց որոշակի րոյական ն հասարակական-քաղաքական պայքար ժամանակով կամ տնականորեն (եթե ոչ ընդմիշտ) կարող է «հաշտեցնել» միայն նպատակների միասնությունը, փոխադարձ շահը: Ռրքան բարձր է այդ միասնության աստիճանը, այնքան փոքր է մարդկանցքրեածին վարքագծի հավանականու-

թյունը:

Պատասխանատվության տեսանկյունից մեզ առաջին հերթին հետաքրքրում է այն հարցը, թե ինչ է տեղի ունենում այն բանից հետո, երբ մարդը անբարեհաճո է թույլ տալիս, ն երկրորդ` ինչու է նա այդպես վարվում: Առաջինը պաարարք հանջում է պատասխանատվությանառկայություն, երկրորդը` նրա չափը: Մարդուն նման արարքի մղած ուժերը արարքը կատարվելուց հետո մարում են: Մնում է միայն արարքը, որն օտարվում է իր արարչից ն մեզ ներկայանում որպես արդեն ուրիշների (նան պաշտոնական դատավորի) համար գոյություն ունեցող գործոն: Ու քանի որ կատարված արարքը վերաբերում է մարդկանց, շոշափում է նրանց է շահերը, այն վերածվում սոցիալական (հասարակական նշանակություն ունեցող) երնույթի, որը բացասական գնահատական է պահանջում: Ըստ Կանտի, աշխարհում չկա առավել սուրբ բան, քան ուրիշ մարդկանց իրավունքը: Այն անձեռնմխելի ն անխախտելի է: Ուստի, իրապես ազատ է միայն նա, ով իրացնելով իր ազատությունը, անազատություն չի պարտադրում մյուսներին: Կանտի եզրակացության էությունը հետնյալն է. մենք պարտավոր ենք վարվել այնպես, ինչպես պահանջում ենք, որ այլոք վարվեն մեզ հետ: Պարտավոր ենք հարգել մարդուն, ում իրավունքները խախտվել են, պահանջել, որ, նույնիսկ բռնության միջոցով, բավարարություն տրվի նրա ոտնահարված իրավունքներին: Բայց եթե իրավունքի մեր ծարավը գերազանցում է անհրաժեշտին, դա արդեն վրեժխնդրություն է:

Տ 2. Քրեական պատասխանատվությունը որպես անհատականիրավագիտակցության երնույթ Քրեական պատասխանատվության հիմնատարրը քրեական իրավահարաբերություններն են: Այդ հարաբերություններիոլորտում մարդկանց միջն գոյություն ունեցող սոցիալական կապի կարնոր հատկանիշը հստակ սահմանված վարքագծի (վիճակի) սպեցիֆիկ պարտավորվածությունն է փոխհամագործակցող սուբյեկտների միջն: Քրեաիրավական պատվիրաններըօրգանապես համակցվում են (պետք է համակցվեն) վարքագծի պարտադիրնորմերի հետ, որոնք սահմանված են տվյալ համար: Սակայն, օբյեկտիվորեն գործելով, սոցիալական (քրեա-

հասարակության

իրավական)նորմերը, ինչպես ն սոցիալական միջավայրը, մարդուն ինքնին չեն հանգեցնումվարքագծի ճակատագրականորեն անխուսափելի միակ (ցանկալի կամ անցանկալի)տարբերակի ընտրության: Նման պարտադրանքի բացակայությունը պահանջումէ սուբյեկտիվ գործոններիճիշտ գնահատում հասարակության կողմից հավանությանարժանացած վարքագծի դետերմինացիայի մեջ, քանի որ իրական կյանքում սոցիալականը (օբյեկտիվը) «աշխատում է» անձնականի (սուբյեկտիվի) միջոցով:Գասարակականնորմատիվներըկամ քրեական իրավունքի նորմերն անձ-

նական ըմբռնումներում ընկալվում ն գիտակցվում են գործող սուբյեկտի կողմից` դառնալով նրա ինքնապատվիրաններըն ինքնագնահատումը:Սույն մակարդակում այս կամ այն որոշման ընդունումը, վարքագծի տարբերակիընտրությունը կախված է պատասխանատվությանզգացումից, որը որոշակի պայմաններում օրգանապես կերպափոխվումէ պատասխանատվությանզգացման` յուրահատուկ սոցիալական զտիչի: Իրավագիտակցության բարձր մակարդակի առկայությամբ հարգանքը քրեականօրենքի հանդեպ փոխարկվումէ յուրաքանչյուրի անձնական համոզմունքի: Այսպիսով,իրավական ներգործության հաջողությունը պայմանավորված է նրանով, թե օրենքը որքանով է թափանցում հասարակության անդամներիգիտակցության մեջ ն այնտեղ բարոյական ընկալում ու օժանդակություն գտնում: Կենցաղային իրավագիտակցությունը կարող է կամ վանել, կամ ընդունել վարքագծի համապատասխան իրավական մոդելները: Մենք քիչ օրինակներ չունենք, երբ առանց քաղաքացիների կենցաղային գիտակցությունը հաշվի առնելու, ընդունված օրենքները դատապարտվել են արագ կամ դանդաղ մահվան, կամ էլ վերածվել են գաղափարախոսականդատարկ կարգախոսների:Նշանակում Է, գործուն ն կենսունակ կարող է համարվել միայն այն օրենքը, որն օժտված է սոցիալականացման անհրաժեշտ լիցքով, ն որքան մեծ է այդ լիցքը, այնքան ավելի արդյունավետ է օրենքի ներգործությունը: Բացի այդ, իրավունքի նորմը միայն այն դեպքում կարող է անհատին մղել պատշաճ վարքագծի, երբ սերտորեն կապված է իրականության հետ, համարժեք արտացոլում է այն, ընկալվում է ոչ թե իբրն կողմնակի հասկացություն, այլ որպես մարդկանցփաստացի վարքագծիցբխող երնույթ: Օրենքներն, ըստ Մոնտեսքյոյի, պետք է համապատասխանեն երկրի ֆիզիկական հատկություններին,կլիմային, հողահանդակներիորակին, դիրքին, չափերին, այն բնակեցնողժողովուրդների կենսակերպին,ազատության այն աստիճանին, որը թույլատրված է պետության կառուցվածքով, բնակչության կրոնին, հակումներին, հարստությանը,քանակին, առնտրին, բարքերին ն սովորույթներին. վերջապես, են իրենց ծագման հանգամանքդրանք փոխկապակցվածն փոխպայմանավորված ներով, օրենսդրի նպատակներով,իրերի այն կարգով, որոնց վրա հիմնվում է այդ ամենը: Հասարակությանզարգացման ողջ պատմական ընթացքը ապացուցել է, որ իրավունքը,այդ թվում ն քրեական, չի կարող «վազանցել» արտադրականհարաբերությունների զարգացումը ն հաշվի չնստել հասարակության տնտեսական հարաբերություններիհետ: Սա՝ մի կողմից: Մյուս կողմից` իրավունքը չի կարող անտեսել նան այն հասարակական հարաբերությունների անձնային կտրվածքը, որոնց պաշտպանությանն (կարգավորմանն) էլ հենց կոչված է: Այս դրույթը պայմանավորված է նրանով, որ մարդու` տնտեսապես ն կազմակերպչական առումով ապահովված շահերը սուբյեկտիվ իրավունքներիբնույթ են ձեռք բերում միայն այն դեպքում, երբ ամրագրված են օրենքում ն օժտված իրավաբանականերաշխիքներով:Ինչպես հայտնի է, մարդու սուբյեկտիվ իրավունքները ն ազատությունները պետք է ապահովվեն բարոյական, տնտեսական ն կազմակերպչական երաշխիքնե66

րի միասնությամբ: Ակնհայտ է, որ քրեաիրավական նորմը ն նրա պահանջները միայն ա՛յդ պայմանով անձի գիտակցության մեջ կընկալվեն ոչ թե որպես դատարկ խոսք, այլ` օբյեկտիվ աշխարհի արտացոլում: Իսկ երաշխիքների բացակայությունը ստեղծում է անպաշտպանվածության, սոցիալ-իրավական դատապարտվածության ն, որքան էլ դա պարադոքսային լինի, իրավական ամենաթողության վիճակ: Այս ամենից բացի, հարկ է նկատի ունենալ նան այն, թե ովքեր են իրականացնում քրեական օրենքները: Լավագույն կանոններն անգամ կարող են կորցնել իրենց նշանակությունն անփորձ, կոպիտ կամ անբարեխիղճ ձեռքերում (Ա. Ֆ. Կոնի): Պատահական չէ, որ նա կոչ էր անում դատավորներիհամար ստեղծել այնպիսի վիճակ, որի առկայությամբ նրանք կարող էին կատարելապես անհոգ լինել իրենց վաղվա օրվա համար ն մտածել միայն իրենց դատի տակ գտնվող մեղադրյալի ապագայի մասին: Որպեսզի քրեական իրավունքի կիրառումը սոցիալապես օգտակար ն արդար լինի, անհրաժեշտ են այնպիսի նորմեր, որոնք կբավարարեին հասարակության հանապազօրյա պահանջմունքները, ինչը զգալիորեն կբարձրացներ դրանց սոցիալական ընկալունակության աստիճանը: Ու թեն քրեաիրավական նորմերում փոխհարաբերությունների մոդելը կրում է ընդհանրական, վերացարկված բնույթ, այն արտացոլում է քրեաիրավական հարաբերությունները, որոնք իրենց հիմքում անհատականացվածեն: Անհատիկողմից քրեաիրավական նորմերի պահանջների ընկալման սոցիալ-հոգեբանական մեխանիզմի էությունն այս դեպքում այն է, որ նա իր վարքագծով բախվում է ոչ թե պարզապես այդ նորմի ձնական պահանջին, այլ ավելի շատ մարդկանց կամ ընդհանուր առմամբ հասարակության իրավաչաւի վարքագծի պահպանման պահանջին, որն ամրապնդված է սոցիալ-իրավական ն սոցիալ-բարոյական հեղինակությամբ, ինչին ենթարկվելով (կամ գոնե հաշվի առնելով այն)` նա ընտրում է վարքագծի ընդունելի տարբերակը տվյալ կոնկրետ իրավիճակում: Ոչ սակավ դեպքերում օրենքները, այդ թվում ն քրեական օրենքները, չեն կատարվում ոչ միայն այն պատճառով, որ չեն հարգվում, այլ որ իրենց սոցիալական անընդունելիությամբ ընդհանրապեսանիրականանալի են: Այս առումով բնութագրական է Դոն Կիխոտի խրատը Սանչո Պանսային, որը դարձել էր Բարատորիա կղզու նահանգապետը. «Չափից դուրս շատ հրամանագրեր մի արձակիր... գլխավորը` հոգա որ դրանք պահպանվեն ն կատարվեն: Եթե օրենքները չեն կատարվում, են, թե դրանք հրատարակած ապա հպատակները կամա թե ակամա մտածում կառավարիչը հրատարակելու խելք ունեցել է, սակայն նրան չեն բավականացրել արիությունը ն իշխանությունը` դրանց կատարումը պնդելու համար: Հիշիր, որ նույնիսկ ամենախիստ օրենքները, եթե չեն կատարվում, նման են այն ապուշին, որը գորտից թագավոր է դարձել. սկզբում նրանից վախենում էին, իսկ հետո սկսեցին արհամարհել» (Մ. Սերվանտես): Անհրաժեշտ է հատկապես ընդգծել, որ իսկապես իրավական պետության մեջ բարձր է ինչպես օրենքի, այնպես էլ նրա ճյուղերի ն ինստիտուտների հարգը, ինչը, բնականաբար,նրա հանդեպ հավատ է ծնում քաղաքացիների մեծ մասի մեջ: Նման պետությունում առկա են բոլոր օբյեկտիվ նախադրյալները` իրականություն դարձնելու հին աշխարհի իրավաբաններիհայտնի դատողությունը` «ՕսՏ 6Տէ 8-Տ Եեօո|61 ՅՁօցսթ» («Իրավունքը բարու ն արդարության արվեստ է»): Ըստ այդմ, անձի վարքագիծը հանդես է գալիս որպես բազմաթիվ գործոնների համարժեքգործակից. օբյեկտիվ` կապված սոցիալական միջավայրի բնույթի հետ, ն սուբյեկտիվ՝ կախված մարդու անձնական որակներից, որոնց թվում կարնոր տեղ է ճ՛

`

գրավում անձի հատուկ պարտավորվածությունը` հասարակական կատեգորիայով պայմանավորված «անհրաժեշտը»: Այդ պլարտավորվածությունը գիտակցության մեջ կնքվում է մարդու ն ընդհանուր սոցիալական կամ քրեաիրավական պահանջների գործնական իրականացմանմիջն: Ընդսմին,անհրաժեշտ է նկատի ունենալ որ անհատի անձնական գիտակցության մեջ բարոյական մղումները բոլորովին պարտադիր չէ, որ հանդես գան իբրն պարտքի զգացում: Բարոյական կամ իրավաչափ կարող է ճանաչվել վարքագծի մոտիվացիան` ինքնապարտադրումից մինչն անհրաժեշտին հետնելու ներքին համոզմունքիտարածքում: Այդ առումով մենք գործ ունենք սոցիալ-իրավական աքսիոմի հետ` որքան լայն է անհատի հնարավորությունների շրջանակը վարքագծի թույլատրելի, անհրաժեշտ տարբերակի ընտրության հարցում, այնքան բարձր է իր վարքագծի համար նրա պատասխանատվության աստիճանը: Քրեական պատասխանատվությունըհարկ է դիտարկել ինչպես վարքագծի խթանիչ մոտիվի, արարք ձնավորող գործոնի, այնպես էլ անհատից պահանջվող վարքագծի չափի տեսանկյունից: Այլ խոսքով, քրեական պատասխանատվությունը դառնումէ սոցիալ-իրավական վերահսկմանտարատեսակ` անհրաժեշտի ն հնարավորի, ազատ կամքի ն անհրաժեշտության հարաբերակցության մեջ, ու դրանով իսկ կենտրոնական(հանգուցային) դեր է կատարում քրեաիրավական կարգավորման մեխանիզմիմեջ: օբյեկտիվ կողմն այն է, որ համապատասՔրեական պատասխանատվության խան քրեաիրավական նորմում (նորմերի համակարգում) ամրագրված ընդհանուր պարտադիր պահանջը անհատի որոշակի վարքագծի (վիճակի) հանդեպ` պայմանավորված է մարդկանց հասարակականկյանքի օբյեկտիվ օրենքներով: Դրանով իսկ քրեական իրավունքը խրախուսում ն խթանում է հասարակականհարաբերությունների մասնակիցների պատասխանատուվարքագիծը: Այս առումով կարնոր է նկատել, որ քրեաիրավական միջավայրը հանդեպ արտաքին ն կողմնակի անձի բնույթ չունի: Այն միասնական սոցիալ-իրավականերնույթ է, որի բուն էությունը ներ-

թափանցվածէ բարոյականությամբ: արտահայտվում է նրանով, որ Պատասխանատվության սուբյեկտիվ կողճձճն սոցիալական հարաբերություններով պայմանավորվածորոշակի վարքագծին (վիճակին) ներկայացվող` բոլորի համար պարտադիրքրեաիրավական պահանջները բեկվում են մարդու գիտակցության ն հոգեբանության մեջ, արւտահայտվումէ նան նրա կողմից քրեական իրավունքի նորմերիյուրացումով, նրա մեջ սոցիալ-դրական մոտիվացիայիձնավորումով: Այսպիսով,հասարակականհարաբերություններիքրեաիրավականկարգավորումը իր մեխանիզմիմեջ ներառումէ միմյանցհետ շփմանմեջ մւոնող անհատներիգիտակցությունը ն կամքը: Գիտակցությունից ն կամքից դուրս հարաբերություններնանպատկերացնելիեն, հնարավոր են միայն իմպուլսիվ բնազհամակարգստեղծել: դայինշփումներ,որոնք չեն կարողհարաբերությունների Այլ խոսքով, քրեաիրավական մակարդակումմարդկանց հարաբերությունների բնութագրումը մեծապես կախված է սոցիալականարժեքների աշխարհում մարդու կողմնորոշումից,որոնք պահպանվում են քրեական օրենքով, մարդու անհատական հնարավորություններիցն ունակություններից` այդ արժեքների հանդեպ ընտրովի վարքագիծ դրսնորելու հարցում: Միայն այս իմաստով կարելի է խոսել մարդու քրեականպատասխանատվության մասինիր արարքների համար, որոնք կարող են վնաս պատճառել կամ փաստացի վնաս են պատճառում այդ արժեքներին:

եղը Տ3. Քրեականպատասխանատվության սոցիալ-իրավականհամակարգում Քրեական պատասխանատվությունըլայն իմաստով իրապես գոյություն ունեցող երնույթ է, որի էությունը որոշվում է մարդկանց համատեղ գործունեությամբ` նրանց գիտակցության ն կամքի ազատության առկայության պայմաններում: Դրա հետ մեկտեղ, պաւռասխանատվությունը,այդ թվում` քրեական պատասխանատվությունը, չի կարելի դիտարկելսոսկ որպես մարդու ն հասարակությանսոցիալական փոխկապվածությանարդյունք կամ արգասիք: Այն իր հերթին օժտված է ակտիվ, դինամիկ ներուժով. որը հասարակականզարգացման գործընթացների վրա իրական կարգավորներգործության հնարավորությունէ ընձեռում որպես քրեաիրավական ման մեխանիզմի տարր: Այս կտրվածքով քրեական պատասխանատվության ինստիտուտի մասին կարելի է խոսել որպես մարդու, հասարակությանն պետության փոխկապվածությանկանոնակարգող ն կազմակերպիչկարնորագույն ձներից մեկի մասին":

հիմնահարցի վերլուծության հարաԸնդհանրապես պատասխանատվության դրությամբ անհրաժեշտ է նկատել, որ տակավին մինչն վերջերս այն (հիմնահարցըՄ. Գ) հետազոտվում էր կամ որպես բարոյա-հոգեբանական կատեգորիա,կամ իբրն են դրանց շփման կեաճել տարիներին վերջին Սակայն կատեգորիա: իրավունքի նան է այն, որ սոցիալանպաստում Դրան զգալի չափով տերը փնտրելու փորձերը: իրացվում է ներկայումս ժամանակակից տեսությունը կան պատասխանատվության ն դրա արդյունքները, բնականաբար,օգտագործվում են բավականաչափհաջող, նան իրավագետների կողմից, ճիշտ այնպես, ինչպես իրավաբաններիհետազոտություններըհարստացնող ներգործություն են ունենում սոցիալականպատասխանատվության ուսմունքի վրա: Այդ հանգամանքի ուժով պատասխանատվության, մասնավորաբար`քրեական պատասխանատվության«հանգուցային» հիմնահարցը հաջողությամբ լուծվում է տարատեսակ կողմնորոշում ունեցող գիտությունների հետազուռականհամագործակցությամբ: Այդ գործընթացի ակտիվացմանհետ անմիջականորենկապված է նան, այսպես հիմնահարցը, որը բուռն կոչված, պոզիտիվ սոցիալական պատասխանատվության է 60-ական թվականներից: անցյալ դարի ապրել սկսել զարգացում Սոցիալական պատասխանատվության մյուս տեսակը նեգատիվ (ռետրոսէ, որը վրա է հասնում հասարակականհարաբեպեկտիվ)պատասխանատվությունն րությունների սուբյեկտների (կամ սուբյեկտի) հակաօրինականվարքագծի դեպքերում: Նեգատիվ պատասխանատվությունըներառում է այնպիսի դրսնորումներ, որպիսիք են հասարակական,բարոյական,իրավաբանական,այդ թվում (Ա առաջին Ընդ որում, կարնոր է նկատել, որ հերթին) քրեական պատասխանատվությունը: է կարող միայն նեգատիվ(ռետրոսպեկտիվ)լիքրեականպատասխանատվությունը նել, բայց այն նեգատիվ է միայն բովանդակությամբ,իսկ իր առջն կանգնած նպատակներով ն դրանց հասնելու եղանակով քրեական պատասխանատվությունը պոզիտիվ մեծ նշանակություն ունի: Այդ հանգամանքը պայմանավորված է քրեան դրանք կարգավորող նորմերի յուրահատկուկան իրավահարաբերությունների ու թյամբ բովանդակությամբ: Հայտնի է, որ քրեական նորմերն ուղղված են առաջին հերթին հանցագործուՏես.

ՄՈօդօոււօօ

ոքճոօ.

Օման

զՀՇՆԻ.

ԷԼօքուռ ՔԱԼՓՔՃ-ԻԼ -

ԽԼ, 1999,

Շր.

64.

թյուն կատարած անձին, հեղինակավորն պահանջկոտ պատվիրելովնրան կրել իր իսկ իրավական կարգավիճակից բխող անհրաժեշտ այն սահմանափակումները, որոնց միակ նպատակը տուժողի խախտված օրինական իրավունքները վերա-

կանգնելն է (եթե դա հնարավորէ) ն հետագայումհանցավոր վարքագծիցձեռնպահ մնալը: Ուրիշ խոսքով, քրեաիրավականնորմը, հանձինս իր կառուցվածքային բաղադրիչների` դիսպոզիցիայի ն սանկցիայի, հանդես է գալիս մարդկանց հարաբերությունները կարգավորողի դերում: Ահա թե ինչու քրեական պատասխանատվության հիմնահարցը լուծելու, դրա կառուցվածքային-գործառույթային առանձնահատկությունները բացահայտելու, իրավական ն ոչ իրավական այլ հանգամանքների, քրեական իրավահարաբերությանն անհատի իրավագիտակցության հետ փոխկապվածությունը պարզելու խնդիրներում կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում արարքը ն այն կատարողի անձը: Այսպիսով, քրեական պատասխանատվությունը մի տեսակ թափանցումէ անձի կառուցվածքիմեջ, այլ ոչ թե պարզապես արտագզոլ: վում նրա վարքագծում: Ընդ որում, անձը հանդես է գալիս իրավաբանականնշանակություն ունեցող երեք կերպերով` քրեաիրավական նորմերի հասցեատիրոջ, քրեաիրավականհարաբերությունների մասնակցի ն իրավագիտակցության կրողի: Քրեական պատասխանատվության երնույթը կառուցվածքայնորեն ն գործառնաբար դրսնորվում է այդ կերպերի միջոցով: Հաշվի առնելով քրեական պատասխանատվության սոցիալ-իրավական «օրգանիզմը». որն արտացոլում է հանցավոր արարքի օբյեկտիվ-սուբյեկտիվ բնույթը, հանրային ն անհատականշահերը, սուբյեկտիվ վարքագծային ակտիվությունը, հանցավորի այն կարելի է դիտարկել որպես կարգավորիչ քրեաիրավական մեխանիզմի տարր, որը գոյություն ունի միայն շեղվող (անոմալ) հարաբերությունների ներկայումս հստակորեն ուրվագծվում է բազմաթիվ հեղինակների ձգտումը՝ իրավաբանականպատասխանատվությանընդհանուր տեսական հասկացությունը մշակել, նրա տեղն ու դերը որոշել այդ կատեգորիայի ճյուղային բնորոշումների հետ համակարգումն փոխգործողության մեջ: նման գործընթացը պետք է միանգամայն օրինաչափ ու բնական համարել: Պետք է նշել սակայն, որ բոլորի կողմից ճանաչվող ու համարժեք գնահատվող միակ դրույթը քրեական պատասխանատվության`որպես իրավաբանական պատասխանատվությանտեսակի, գոյության ւիաստն է: Ինչ վերաբերում է մնացած պահերին, ապա այստեղ նկատվում է կարծիքների լայն բազմազանություն, ընդ որում՝ կարծիքները միմյանցից տարբերվում են ոչ միայն դետալներով, այլն երբեմն արմատապես հակադիր են: Այդ երնույթը կարելի է բացատրել թերես քննարկվող որն իր հերթին օբպրոբլեմի ակնհայտ բարդությամբ ու բազմապլանայնությամբ, է յեկտիվ դժվարություններ հարուցում քրեական պատասխանատվությանբովանդակությունը ն հատկանիշները պարզաբանելու հետ կապված հարցերի միասնական ընկալման ճանապարհին: Մյուս, ոչ պակաս կարնոր գործոնն այն է, որ քրեական օրենսդրության ռեֆորմի ժամանակահատվածումառավել սրությամբ է դրվում հասարակականպրոցեսներին քրեաիրավական միջամտության հնարավոր, թեկուզ ն շարժական սահմանների հարցը: Բացի այդ, պետք է հաշվի առնել. որ քրեական իրավունքի հիմնարար հասկացություններիցմեկի` քրեական պատասխանատվության նկատմամբ մեծ հետաքրքրությունը թելադրվում է, մի կողմից, քրեակա-

գնահատականը,

շրջանակներում»:

Տես Հ

Տես.

նույն տեղը, էջ 65: նույն տեղը, էջ 65-66:

նացման ն ապաքրեականացմանգործընթացի պահանջմունքներով, մյուս կողմից` քրեական օրենսդրության կիրառմանպրակտիկայով: «Պատասխանատվություն», այդ թվում «քրեական պատասխանատվություն» տերմինն օգտագործվում է տակավին իրավունքի հնագույն հուշարձաններում, նախորդել գաղափա է իրավունքի՝ ան ր նախորդել պ ատասխանատվության խ վությ մասին գաղափարը քանզի որպես վարքագծի նորմերի մասին, գաղափարի զարգացմանը: Այդ դրույթը հայտնի չափով կարելի է հիմնավորել նրանով, որ իրավաբանականշփումը բնութագրվում էր անմիջական,փաստականշփման միջոցով: Ասվածիուժով միանգամայն տրամաբանական է, որ «մահ» հասկացությունն ի հայտ է եկել «անձ» ըմբռնումից ավելի շուտ, «գողությունը» ավելի շուտ, քան «սեփականությունը» ն այլն: Կարնոր է նկատել, որ պատմական այդ ժամանակաշրջանումքրեական պատասխանատվությունը նույնացվում էր քրեական պատժի հետ: Ի դեպ, քրեականպատասխանատվության ն պատժի նույնականության վերաբերյալ հայացքները երկար ժամանակ հատուկ էին նան խորհրդային շրջանի քրեական իրավունքի տեսությանը, որպիսի հանգամանքին զգալի չափով նպաստում էր քրեական օրենսդրությունը, որը մինչն 1958 թ.

ին

քրեական պատասխանատվությունըն պատիժը չէր դիտարկում առանձին,ինքնուրույնաբար: Սակայն ներկայումս էլ հանդիպում են քրեական պատասխանատվությունը միայն սանկցիաների,կամ ընդհանրապես պետական հարկադրանքի միջոցների հանգեցնելու փորձեր: Քրեական պատասխանատվությունըբնորոշվում է նան որպես հանցագործություն կատարելու համար անձի պարսավում (դատապարտում), ն որպես այդ անձի պարտականություն` կրելու պետական հարկադրանքի միջոցները, հաշիվ, պատասխան տալու կատարած հանցագործության համար ն այլն: Քրեական պատասխանատվությանյուրահատկությունը պարզաբանելու համար նպատակահարմար է կանգ առնել քրեական պատասխանատվություննիր մեջ ներառող քրեական ռեգուլյատիվ (շեղվող, անոմալ) իրավահարաբերությանկառուցվածքի ն բովանդակությանվերլուծության վրա: Ցանկացածքրեաիրավական ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությանէությունը որոշվում է կատարված հանցագործության բնույթով, որը, իր հերթին, պայմանավորում է քրեական պատասխանատվություն կիրառելու որոշակի հիմքերը, նպատակահարմարությունը,տվյալ իրավահարաբերությանմասնակիցների իրավունքների ու պարտականությունների ծա-

վալը:

Քրեաիրավական ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությանսուբյեկտների դերում են գալիս, մի կողմից, հանցագործություն կատարածանձը, մյուս կողմից՝ տուժողը, ն երրորդ կողմից` պետությունը: Հանցագործի ն պետության միջն իրավահարաբերություն ծագելու վերաբերյալ գաղաւիարը իրավագիտությանըվաղուցէ հայտնի, իսկ ահա այդ ոլորտում նան տուժողին ընդգրկելու միտքը տակավին այսօր էլ էականորեն մշակված չէ: սուբյեկտների իրավունքները ն Քրեական ռեգուլյատիվ իրավահարաբերության դրանց համապատասխան պարտականությունները կազմում են իրավահարաբերության իրավաբանական բովանդակությունը: Իսկ այդ հարաբերությունների նյութական բովանդակության դերում հանդես են գալիս շեղվող (անոմալ) հարափաստական հաբերության,այսինքն` հանցավոր իրադարձության մասնակիցների րաբերությունները: Խոսելով ռեգուլյատիվ քրեաիրավական հարաբերությունների բովանդակության մասին, պետք է նկատել, որ քաղաքակիրթ պետության պայմաններում բոլոր կողմերը (սուբյեկտները) ունեն փոխադարձ իրավունքներ ու պարտահանդես

մ

կանություններ. պետությունը պարտավոր քրեականպատասխանատվության ն կատարածանձին,դա տապարտել հանցավոր արարքը կանչել հանցագործություն պետուժամանակ, Միննույն դրա հեղինակին,փոխել վերջինիս կարգավիճակը: հանցավորի որոշ քրեաիրա«ներել» վրա թյունն իրավունք ունի օրենքի հիման կամ պատասխանատվությունից վական մեղքերը, այսինքն` ազատել քրեական ունի ն հանգավորից իրավունք պատժից,կրճատել պատժիժամկետը այլն: Տուժողն ու շահեիր օրինականիրավունքներն ն պետությունիցպահանջել վերականգնելու ստանալ քրեականօրենսգրքովարգելրը (օրինակ, օրենքով սահմանված կարգով (3Հ քր. դատ. օր.-ի 59 հոդ.): վնասի փոխհատուցումը ված արարքովպատճառված միջոցները ն վեՀանցավորը,պարտավորլինելով կրելու պատասխանատվության պահանջել, որ իր իրարականգնելուտուժողի խախտվածիրավունքները,կարող Մ փոփոխությունըկատարվիբացառապեսօրենքով որոշված վական կարգավիճակի հարաբերություններիսուբյեկտների ծավալով: Քրեաիրավական ռեգուլյատիվ որոշվում է կոնկրետհանցագործավալը ու իրավունքների պարտականությունների քրեականօրենքով, դատանախատեսող ծության համար պատասխանատվություն օրենն դատավարության է րանիդատավճռով,որը կայացվում քրեական քրեական ն այն կատարած արարքի քի հիման վրա, բայց հաշվի առնելով տվյալ հանցավոր անձի առանձնահատկությունները: նան է

է

թյունը կապված է փաստացիհանցավոր արարքի հետ. գործառնաբարայն ուղղորդված է հանցավոր անձին` նպաւոակունենալով ազդել նրա իրավական կարգավիճակի վրա, բովանդակային առումով այն անխզելիորենկապված է հանցագործի դատապարտմանն պատժի հետ (անհրաժեշտության դեպքում): Այս առումով, հազիվ թե կարելի լինի համաձայնել այն մտքի հետ, թե քրեական պատասխանատվությունը ծագում է միայն հանգագործությունկատարած անձի դատապարտմանպահից: Ավելի ճիշտ կլիներ ասել, որ այդ պահից սկսվում է հանցագործությունը կատարելուն պես արդեն գոյություն ունեցող քրեական պատասխանատվության իրացման առավել դինամիկ ն առավել կարնոր ձնը, որը կտնի, քանի դեռ չեն վերացել այն շեղված (անոմալ) հարաբերությունները,որոնց բովանդակությունն (իրավաբաՔրեական պատասխանատվությունական) է քրեական պատասխանատվությունը: նը ծագում է ոչ թե դատականնիստերի դահլիճում, որտեղ հրապարակվում է դաւռավճիռը, այլ հանցավոր դեպքի վայրում, դրա կատարմանպահին: Եվ, որքան էլ դա պարադոքսային թվա, հանցագործին ն ոչ թե դատավորինէ պատկանում քրեական պատասխանատվությունըկյանքի կոչելու իրավունքը, որի պատանդն է դառնում նա օրենքը սահմանազանցելունպես': `

:

է

տարր կառուցվածքային Քրեականռեգուլյատիվիրավահարաբերության անձի անձկ ատարած են հանցագործություն գալիս օբյեկտը, որի դերում հանդես նա զրկվում է քրեականպատասխանանական ն գույքային բարիքները,որոնցից տվության ենթարկվելու առնչությամբ: Ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությունների է նրանով, որ խնդրո օբյեկտի վերաբերյալ նման դիրքորոշումը հիմնավորվում կատարելու հետ թեն ծագում են հանցագործություն առարկահարաբերությունները են անձնական կամ գույքային կապված,սակայն գործում ն իրացվում հանցավորի ունենալով վերականգնել նպատակ վրա ներգործելու կապակցությամբ` բարիքների ինչպես նան բարեփոխելհանտուժողներիխախտվածօրինական իրավունքները. ու ցանք կատարածանձի գիտակցությունը բարքերը: ռեգուլյատիվ իրավահարաբերուքրեաիրավական Կարելի է եզրակացնել, որ են համակարգայինկազմավորում՝ որպես գալիս հանդես թյունները արտաքուստ ո տարրերիցյուրաքանչիրենց տարրերով,միմյանց հետ կապերով,կառուցվածքով Ընդսմին, հարկ է նկատել, որ այս համակարգում հիմնայուրի գործառույթներով: իրավաբանական ունի իրավահարաբերության կան գործառնականնշանակություն որ հենց այն է որոքանի (քրեականպատասխանատվությունը), բովանդակությունը հաոլորտը, որի վրա ներգործելու շում ոչ միայնփաստականհարաբերությունների այլն իրավահարաբերությունները, ռեգուլյատիվ մար ծագում են համնապատասխան դրանցգոյությաննպատակնու սոցիալականնշանակություն: տարր, քրեական պատասԼինելով ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությունների ունի: խիստ կարնոր ն չափազանցսպեցիֆիկ գործառնություն խանատվությունը անհրաժեշտ այն է հանդիսանում Հատկապեսքրեական պատասխանատվությունն ն հանանոթը, որի միջով, մի ուղղությամբ,արարքի քրեաիրավական հաղորդակից փոխարկվումեն Կոտո ցագործ անձի հասարակականվտանգավորությունը լիցքի ծավալի բնույթի, իսկ մյուս ուղղությամբ,միայն քրեականպատասխանատփոկարգավիճակի վության ծավալի սահմաններում, տեղի է ունենում իրավական անխուդատապարտման անձի որպես մեղավոր (սահմանափակում)` փոխություն «ժառանգական» քրեական պաւոասխանատվուխոսքով, Այլ հեւոնանք: սափելի

ն

54. Քրեական պատասխանատվության հասկացությունը Քրեական պատասխանատվությունը բովանդակայինկտրվածքովքրեաիրավական կարգավորմանմեխանիզմիմեջ մտնողիրավահարաբերության տարատեսակէ: Քրեական պատասխանատվությունն ինքնուրույն քրեաիրավական հասկագություն է ընդ որում` ավելի լայն քան պատիժը, ն կարող է առկա լինել նան առանց պատժի կիրառման: Մինչդեռ պատժի նշանակումը հնարավոր չէ առանց քրեականպատասխանատվությանկանչելու: Ընդհանուր պատկերագմամբ` քրեական պատասխանատվություն ասելով, հասկացվում է պետության անունից իր իրավասու մարմիններիկողմից կոնկրետ արարքը, քրեական օրենքին համապատասխան,որպես հանցագործություն գնահատելը ն այն կատարող անձին պարսավելը: Որպես իրավահարաբերություն, քրեական պատասխանատվությունը,այսպիսով, առանձնանում է իր բովանդակությամբ,որի էությունն արտահայտվում է հանգագործություն կատարած անձին պարսավելու (դատապարտելու,իսկ ապագայում`

պատժելու) ն անձնականու գույքային բնույթի որոշակի զրկանքներ կրելուն պարտադրելու մեջ: Վերջին պարագայում տեղի է ունենում իրավականկարգավիճակի սահմանափակում, որի հետնանքով յուրահատուկ վերաշեշտադրում է կատարվում անձի իրավունքների ու պարտականությունների հարաբերակցության մեջ: Այդ դեպքում պարտականություններն ստանում են գերակա, իսկ իրավունքները` ստորադաս նշանակություն: Դա կարելի է բացատրել նրանով, որ հանցանք կատարելու փաստով հանցավորն ինքն է գործողության մեջ դնում իր իրավական պարտականության վրա (պատշաճորեն ընդունել իրավական կարգավիճակի սահմանափակումը, պատիժ կրել ե վերականգնել տուժողների խախտված իրավունքները) ակցենտավորվածքրեաիրավականնորմը: Միայն այս հարադրության մեջ կարելի է արդարացի համարել այն դիտողությունը, թե պատասխանատվությունը նան

Տես. նույն տեղը, էջ 69:

ո

վարքագծի ներքին կարգավորիչ է: Միայն այս կտրվածքով է իր արտահայտությունը գտնում քրեական պատասխանատվությանգործառույթներից մեկը` արդյունավետ ներգործել հանցագործություն կատարած անձի գիտակցության ն հոգեբանության վրա, այն հաշվով, որ վերակառուցվեննրա ինտելեկտուալ-կամայինհատկությունները, իրավախախտիմոտ տեղի ունենա հասարակությանհամար դրական հոգեբանական տեղաշարժ: Դրա հետ կապված, պետք է նկատել, որ քրեական պատասխանատվությանիրավահարաբերության (լայն իմաստով) օբյեկտ կարելի է անվանել հանցագործություն կատարած անձի իրավական կարգավիճակը: Քրեաիրավական ռեգուլյատիվ հարաբերությունները հանցագործություն կատարած անձի անձնական կամ գույքային բարիքների վրա կարող են ներգործել միայն քրեական պատասխանատվության հարաբերություններիմիջոցով: Վատկապես դա էլ պայմանավորում է նրանց ներգործության համատեղ օբյեկտի համընկնումը: Խոսելով իրավական կարգավիճակը սահմանափակելու մասին՝ անհրաժեշտ է հատկապես ընդգծել, որ անձը շարունակում է մնալ իր պետության քաղաքացի ն ունի պարտականությունների ն իրավունքների մի կոմպլեքս. որոնք օրենքով նրան են տրվում քրեական պատասխանատվությանենթարկվելու կապակցությամբ: Ասվածը նս մեկ անգամ այն միտքն է ընդգծում, որ քրեական պատասխանատվությանիրացումը տեղիէ ունենում կոնկրետ ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությանշրջանակներում, որը ծագել է հանցագործություն կատարելու առնչությամբ:

Քրեական պատասխանատվությանիրավահարաբերությանսուբյեկտներ են հանդիսանում, մի կողմից, հանցագործություն կատարած անձը (իրավական կարգավիճակ կրողը), մյուս կողմից` պետությունը` հանձինս իր համապատասխան մարմինների: Ընդ որում, պետությունը միշտ իրավունք ունի հանցավորին պարտավորեցնել` կրելու նրա հաճար անբարենպաստհետնանքները: Դա, սակայն, նրանց փոխհարաբերությունների միայն մեկ ասպեկտն է (վայրընթաց գծով): Մյուսն այն է, որ հանցագործություն կատարած անձը կարող է պահանջել, որպեսզի իր իրավունքների ու շահերի սահմանափակումը տեղի ունենա օրինական շրջանակներում ն օրինական հիմքով, իսկ պետությունը պարտավորէ այդ պահանջներնանշեղորեն պահպանել (փոխհարաբերություններ` վերընթացգծով): Թվում է, որ բովանդակության, կառուցվածքին գործառույթների,այսինքն` իբրն հարաբերությանդիրքերից քրեական պատասխանատվությանվերլուծությունը նշանակություն ունի գլխավորապես քրեական ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությանկառուցվածքում պետական հարկադրանքի(իսկ վերջին հաշվով` նան պատժի) տեղն ու դերը ճիշտ բացահայտելու համար: Դա հնարավորություն է տալիս որոշելու քրեական սանկցիաների սոցիալ-իրավական նշանակությունը, դրանց փոխգործողությունը, մի կողմից՝ քրեականպատասխանատվության,մյուս կողմից` քրեական պատժի հետ: Վերոշարադրյալը թույլ է տալիս քրեական պատասխանատվության հասկացության հարցը լուծելիս բացահայտել փոխադարձաբարկապված օղակների շղթան: Այդ փոխադարձկապի էությունն այն է, որ քրեական ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությունն ամբողջ ծավալով կարող է իրացվել միայն քրեական պատասխանատվության, քրեական սանկցիայի, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` նան քրեական պատժի միջոցով: Քրեական պատասխանատվությունը, այսպիսով, հանդես է գալիս որպես իրավահարաբերություն,որը պետության ն հանցագործություն կատարած անձի միջն ծագում է վերջինիս անձնականկամ գույքային իրավունքներիկապակցությամբ: Ծագելով ռեգուլյատիվ հարաբերությանշրջանակներում` քրեական պա74

տասխանատվությունը, սակայն, իրացվում է

ոչ

միանգամից:Միայն երկու

դեպքում այն կարող է դադարեցվել անհապաղ. կամ դատարանի դատավճռով` մահվան դատապարտվածի նկատմամբ դատավճիռն ի կատար

ածելով, կամ հանցավորարարքի հեղինակիմահվամբ(բնականկամ կրիմինալ-բռնի): Մնացած բոլոր դեպքեքրեական պատասխանատվությունն իրացվում է իրեն հատուկձներով, որոնք են դրա իրացման բուն գործընթացի որոշակի փուլերին: Առաջին` քրեական պատասխանատվության կանչելու փուլում այն կարող է իրացվել.

րու ամապատասխանում ա)

հանցագործություն կատարածանձի նկատմամբ քրեական-դատավարա-

խափանման միջոցի) ձնով.

կան բնույթի սահմանափակումների (օրինակ,

բ) քրեական

պատասխանատվությունից անվերապահորեն ազատելու

(քրեական պատասխանատվությունից ազատելը՝

ն այլն): անցնելու հետնանքով

ձնով

վաղեմությանժամկետն

Երկրորդ փուլը` պատիժ նշանակելն ընդգրկում է քրեական պատասխաիրացման

ր ատվության

երեք ձներ` ա) քրեական պատժից անվերապահորեն ազատելը (պատժից ազատելը`

ղադրական դատավճռիվաղեմության ժամկետնանցնելու հետնանքով). բ) պատիժը պայմանականորեն չկիրառելը, պատիժը ռեալ կերպովնշանակելը: քրեական Երրորդ՝պատիժը կատարելուփուլը իրացվում է՝

մե-

Գ) ա)

քրեակատարողականիրավահարաբերությունների

պայմանավորված սահմանափակումների ձնով.

յուրահատկությամբ

բ) պատժի մեկ տեսակըմյուսով, ավելի մեղմ կամ ավելի խիստ պատժատեսակով փոխարինելով (օրինակ, ուղղիչ աշխատանքների դատապարտված

անձի կողմիցպատիժը կրելուց չարամտորեն

խուսափելուդեպքում դատաաշխատանքների չկրած մասը կարող է փոխարինել կալանքով կամ ազատազրկմամբ` ՀՀ քր. օր.-ի 56-րդ հոդվածովնախատեսված ժամրանն ուղղիչ

կետների սահմաններում):

Չորրորդփուլը` դատվածությունը (քրեականպատասխանատվության հետնանՔը) իրացվում է իրավունքիտարբեր ճյուղերով նախատեսված բազմազան սահճանափակումների ձնով (օրինակ,որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու արգելքը): Դիշատակված փուլերը, օժտված լինելով հարաբերական ինքնավարությամբ, կարող են ինքնուրույն լինել: Սակայն,բոլոր դեպքերում,քրեական պատասխանաիրացվում են միայն ռեգուլյատիվտիպի իրավահարաբերություններն քրեաիրավականհարաբերությունների շրջանակներում: ժամանակսխալ կլիներ ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությունները լ | քրեական պատասխանատվության հետ: իրավահարաբերությունների Ն ց համընկնումը կայանում է միայն նրանում, որ դրանք (մերձավորությունը) գործում են ժամանակային նույն պարամետրերում.սկսած հանցագործության կաքրեաիրավական բոլոր սահմանափակումները` դատվածությունը վերանալը:Քրեական պատասխանատվության

տության դրույն դոն արա

տարումից մինչն

սոսկ իրավահարաբերությունները կԳույատիվ ետն, ռեգուլյատիվ իրավահարաբերությունների գործառույթը կայանում է ըլւնում, որպեսզի

իրավահարաբերությունների իրավաբանական են: բովանդակությունն

քրեական պատասխանատվության իրավահարաբերությունները ներ րարկվեն կոնկրետ բովանդակությամբ: Իսկ քրեական

իրավահարաբերությունների այն է, որ գործառույթն

այդ

պատասխանատվության

բովանդակությունը հասցվի

իրավահարա-

ռեգուլյատիվ կատարածանձին: Եվ, վերջապես, ենթարկելուհապատասխանատվության քրեական անձին խնդիրը բերությունների պատասխանատստեղծելն է: Իսկ քրեական մար բոլոր անհրաժեշտպայմաններն իրա-

հանցագործություն

խնդիրնէ այդ

պատասխանատվության

վությանիրավահարաբերությունների ավալով: արն ա բնոէ տալիս քրեականպատասխանատվությունը թույլ Վերը շարադրվածը են հանցագործությունը որոնք ծագում րոշել որպես իրավահարաբերություններ, վրա` դրա համար ու հիման օրենքի կատարելուպահից, ն որոնց շրջանակներում (դատապարտում) է հանցավոր պարսավում լիազորվածպետականմարմինը կարգավիճակը նրա իրավական անձին,սահմանափակում արարքը, այն կատարած կամ գույքայինբնույթի անձնական դնում` կրելու ն նրա վրա պարտավորություն տուժողի ոտնահարվածօրինավերականգնել զրկանքներն̀պատակունենալով

հանցագործություն

ն դրականորեն վերասոցիալականացնել կան իրավունքները ու անձի գիտակցությունն կատարաձ

վարքագիծը`:

բնույթը օբյեկտիվ-սուբյեկտիվ Քրեական պատաս ի անատվության 5. վախ գործառնուորն իր սոցիալ-իրավական պատասխանատվությունը. Քրեական նան սուբյեկէ ներառում առումով է,

են թյամբօբյեկտիվկատեգորիա բովանդակային ն սուբյեկտիվ կողմերը նախնառաջ արտացոլում օբյեկտիվ Նրա տիվ պահեր: յուրահատ-

կատեգորիայի, որպեսքրեաիրավական բունպատասխանատվության, (ռեալ), է ունենում օբյեկտիվորեն

ները (այդ է դարձել: կան անհրաժեշտություն որպեսիրավահարաբերութՄոտեցումը քրեականպատասխանատվությանը, իր հերթինթույլ |

է

յան օպտիմալ ն սուբյեկտիվհատկանիշների տալիս սահմանել հանցակազմիօբյեկտիվ ձավաէ քրեականպատասխանատվության մարմնավորվում ինչը բաժնեչափումը, կոնկրետանձի հանդեպ կիրառվողպետական կատարած լում ն հանցագործություն ր ն հանցաձ պատասխանատիրավունքը ելնում է քրեական իրական ականը հիմքից, դ րանովիսկ ընդգծելովիր

լու ույ

'

Տես.

Բոուիրույթում: աւեկտիվ սուբյեկտիվ ան:

ՄբՕոօուօ61լքճոօ.

Օճոլ

ՎոՇԸ».

Էլօքուռ

-

1Փ

թճ-Խն ԽԼ, 1999,

«ո

մեկմեկու,

Բը Գերա գնահատումը Սաքո ը,

արն Ն Քրագան աաորումը փել

պատասխանատվության

Տ 6. Քրեականպատասխանատվության հիմքը Իրավագետների գերակշռող մասը քրեական պատասխանատվության հիմքի հարցը քննարկում են հանցակազմիպրիզմայով: Սակայն դա արվում է տարբեր կերպ: Ոմանց կարծիքով քրեական պատասխանաւովությանմիակ հիմքը անձի արարքում որոշակի հանցակազմի առկայության հավաստումն է: Մինչդեռ հանցակազմի հավաստումը ճանաչման, գնահատման, կատարվածարարքը` դրա օրենսդրական նկարագրի հետ համեմատելու գործընթաց է: Արարքն իր առկա կեցության մեջ միշտ կոնկրետ է, ճշմարտացի: Իսկ արարքի օրենսդրական սահմանների հավաստումը հարաբերական ն միշտ չէ ճշմարտացի ու կոնկրետ': Այլ հեղինակների տեսակետից քրեական պատասխանատվության հիմքի ։ դերում հանդես է գալիս հանցակագմը:Այս դիրքորոշմանգլխավոր թերությունն այն է, որ նման մեկնաբանությամբխախտվում է տրամաբանության օրենքը. հիմնական ելակետային,կոնկրետ ն իրականերնույթը(արարքը) փոխարինվումէ այդ մասին ածանցյալ, հարաբերական ն վերացարկված հասկացությամբ(հանցակազմով): Այդպիսի փոխարինումը վերջին հաշվով հանգեցնում է հանցակազմը, իբրն մոդել, պատասխանատվությանփաստական, բովանդակային հիմքից, այսինքն` հանցավոր արարքից. անխուսափելիորեն անջատելուն: Եվ, վերջապես, հանցակազմը քրեական պատասխանատվությանհիմքը համարող պնդումը մեջ է նան օրենքի դրույթների հետ: ՀՀ 1961 թ. քրեական անհամաձայնության օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի համաձայն, «Քրեսկան պատասխանատվությանն պատժի ենթակա է միայն հանցագործություն կատարելու մեջ մեղավոր անձը, այսինքն`

է

երնույթի

օրենսդրական

72.

որոնք հիման

խոն

ան-

գոյություն Բակությունը, որը, ծնունդ առնելով, կատարածանձի համար, թե՞ ոչ: է հանցագործություն ցանկալի՞ նրանից՝ կախ անձնականզգացման են նան պատասխանատվության ցի այդ, դրանք արտագոլում պատասխաէ նրանով,որ քրեական բացատրվում Դա, հավանաբար, խորությունը: հասարակամ ն մարդու առանձին նատվությունը,ծագելով որպեսհանցագործի անհատի վերաբերյալ), սոցիալ-իրավակությանմիջե գործող արտաքին(առանձին (այսինքն`դրսից ներս անցման) ճն, ինտերիորիզացիայի կան փոխհարաբերության իրամեծամասամբ նան ծնում է, սոցիալական հետնանքովընդունակ է ծնելու,հետիսկ զգացմանգիպատասխանատվության միասին, կանությանայլ գործոնների հանդեպ, որոնք պահբարիքների հասարակական տակցում` այլ մարդկանցկամ առումով. ողջ համալիրով:Որոշ կանխադրույթների են սոցիալ-իրավական են օրենքպանվում շատերըպահպանում այն, որ մարդկանցից դրանովկարելի է բացատրել որը նրանց համար կենսաուժով, թվում ն քրեական)ներքինսովորույթի

իրավահարաբերություն), (քրեականպատասխանատվության

ռելյատիվ (հարաբերական) բնույթը: Ընդսմին, քրեական պատասխանատվության օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ տարրերը միմյանց հետ չեն մրցակցում, դուրս չեն մղում այլ կազմավորում են քրեական պատասխանատվության միասնական իվաահերը յո ոմ վո տի ոո պես լ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պահերի, որոնց հիման վրա յուչյուր կոնկրետ դեպքում սահմանված է քրեական պատասխանատվությանոչ ու չափը, ինչպես ն մի շարք տեսակն այլ ծավալը, այլն նշանակվող պատժի են պա որոնք էապես ազդում դատապարտյալի սոցիալական կարգավիճակի վրա: Քաղաքակիրթքրեական իրավունքի համար աքսիոմէ այն թեզիսը, որ մարդու նպաւռակներն ու համոզմունքները, որքան էլ դրանք դատապարտելի լինեն, չեն հա ենրում քրեական պատասխանատվության,եթե չեն դառնում արարք: Այս ացնում պատասխանատվության հիմքի օբյեկտիվ հատկանիշների թեռու սուբյեկտիվ հատկանիշների հիպերտրոֆիայի հաշվին, անխուսալիորեն կհանգեցնի (ն հանգեցնում է) անօրինականությանն ամենաթողության: Քրեական պատասխանատվությանհիմքի օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ տարրերի հարաբերակցությանխնդիրը,վերը շարադրվածիհետ միասին,չափազանց կարնոր է քրեական իրավունքի այնպիսի սկզբունքների իրացման հարցում, ինչպիսիք են քրեական պատասխանատվության ն պատժի անխուսափելիությունը, քրեական ն պատժի անհատականացումը:Հայտնի է, որ անձնական քրեական պատասխանատվությունըանհատականացման անհրաժեշտ պայմանն է:

Տես. .

ՄՈ0ո08806

ոքճոօ.

Օոլգ

Վոր».

Է1օքուռ ՄՈԼՓՔ/-ին, ԻԼ, 1999, -

61.

74.

նա, ուլ դիտավորությամբ կամ անզգուշությամբ կատարել է քրեական օրենքով

նախատեսվածհանրության համար վտանգավոր արարք»: Այս դրույթի համաձայն, անձին քրեական պատասխանատվությանենթարկելու ն հանցավոր ճանաչելու համար անհրաժեշտ է հավաստել, որ նրա կատարած արարքում առկա է որոշակի հանցագործության հանցակազմ: ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքի 35 ն հոդվածի համաձայն, քրեական գործ չի Աա նդում կարող իրականացվել, իսկ հարուցված քրեական գոր արույթ է եթե արարքի մեջ հանցակազմ չկա: Եթե այդ հանգամանքն ի հայտ է գալիս դատաքննությանփուլում, ապա պարտավոր է կայացնել ացման դատավճիռ(ՀՀ քր. դատ. ՈՐԴ օր.-ի 3 ոդված): մեջ հանցակազմի առկայության` որպես քրեական պատասխանատվությանհիմքի վերաբերյալ օրենսդրի դիրքորոշումը կողմնորոշված է ոչ թե բուն արարքի բովանդակային(փաստական)հատկություններին, այլ դրանց ՀՀ արտահայտմանիրավական ձնին: Ճշմարտությունից հեռու է նան նոր քրեական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի ձնակերպումը, համաձայն որի «Քրեական պատասխանատվության միակ հիմքը հանցանք` այսինքն այնպիսի արարք կատաԴան օրաքու ոոխաոոա Արու բոլոր տատկանիշները»:ուրիշ խուքով, քրռական պատառխանատվության հիոք է ճանաչվում քրեական օրենքով նախատեսվածհանցակազմի բոլոր հատկանիշները պարունակող արարքը «կատարելու» բուն գործընթացը: Ներկայացված կերպման հիմնական թերությունն ամփոփված Էէ դրա հակասականության մեջ: Սրարքը «կատարելու» գործընթացը հենց իր անավարտ լինելու ուժով կարող չբովանդակել հանցակազմի «բոլոր» հատկանիշները: Այլ կերպ ասած, քրեական պատասխանատվության հիմքի բնորոշման հարցում նման մոտեցումը կողմնորոշում է դեպի փաստական կատարվածին դրա քրեաիրավական գնահատականի միջն մշտական տարաձայնությունը: ելնելով մարդկայինգործունեության(այդ թվում` ըմբռնումից ն հանցագործության քրեաիրավական բնորոշումից` կարելի է եզրակացնել, որ քրեական պատասխանատվությանմիակ հիմքը մեղավորությամբ կատարված հանրության հաճար վտանգավոր ն քրեական արարքն է (գործողությունը կամ անգործությունը),այսինքն` հանցագործությունը, որի հատկանիշները նախատեսվածեն քրեական օրենսգրքի զատուկ մասի համապատասխանհոդվածում: Քրեական պատասխանատվությանհիմքի բնորոշման հարցում այսպիսի մոտեցումը տրամաբանորեն հանգեցնում է այն եզրակացությանը, որ քրեական պատասխանատվությունըծագում է անձի կողմից քրեական օրենքով արգելված արարքը կատարելու փաստի հետ միաժամանակ:Իսկ հանցակազմը, որոշելով մեղավորությամբ կատարվածհանրության համար վտանգավոր ն քրեորեն հակաօրինականարարքի օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հատկանիշներիփոխհարաբերությանօպտիմալ թույլատրելի իրավական բաժնեչափը, իրավակիրառող մարմինների համար հանդես է գալիս որպես հանցագործության ն այն կատարող անձի քրեաիրավական գնահատականի(որակման) միակ հնարավոր մոդել (էտա-

որե

թակա կարճման,

իրադԿՐ

ԳԼՈՒԽ

-

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Բ խոողածը

հերկ աատարված

51.Հանցագործության հասկացությունը

Դանցագործության ընդհանուր հասկացությունը թեն առաջատար տեղ է զբաղեցնում քրեական իրավունքում,բայց բավարարչափով հետազոտվածչէ': Գիտնականների շատ նեղ շրջանակէ, որ զբաղվել է հանցագործության ուսմունքի ընդհանուր հարցերիքննարկմամբ (Ն. Ֆ. Կուզնեցովա, Մ. Պ. Կարպուշին,Վ. Ի. ԿուռՍանդսկի,Ն. Ի. Զագորոդնիկուլ, Վ. Ս. Պրոխորով,Ա. Ի. Մարցն ն ուրիշներ): Դանցագործության հասկացությունը կարելի է քննարկել երկու հարադրու-

տանում

ավու էքրվան

ն

ցակազոի

թյամբ: մ.

ձնավորված

հանցավոր) դիալեկտիկական

լոն):

:

կենսագործունեության սոցիալ-տնտեսական պայմաններում: ինչպես ն Հանցագործությունը,

րությունն ամբողջությամբ վերցրած, այն է, որոնք պատմականորեն են

հանցավո-

հակասությունների գոյության հետնանքն

հատուկ տվյալ հասարակությանը (դրան գումարած տվյալ հասարակարգի զարգացման տարբեր հաժամանակահատվածներին տուկ հակասությունները): Վասարակության մեջ գոյություն ունեցող ները բազմաբնույթեն ն դրսնորվում են կենսագործունեության ամենատարբեր ոլորտներում: Դրա հետ կապվածբազմազան են նան հակասությունների ման ձները: դրսնորՀանցագործությունն անհատին հասարակության միջն ունեգոյություն ցող հակասությունների դրսնորման ձներից մեկն էշ: Այնքանով, որքանով հանցա գործությանն հանցավորության էությունըսոցիալականբնույթ է կրում, այդքանով էլ հասարակական կյանքի այդ երնույթները չեն կարող քննարկվել սոցիալական նան

հակասություն-

հետ կապիցանկախ`: հակասությունների Որպես դիալեկտիկայի կատեգորիահ̀ակասություններն արտահայտում

ամեն

Ը,

երնույբ:

Չանցագորժությունը որպես կոնֆլիկտային հարաբերություն,

Վանցագործությունը, լինելով իրավականերնույթ, քրեական օքենսդրությամբ պաշտպանվող հասարակական հարաբերությունների դեմ ուղղվ-սօ հանրության համար վտանգավորոտնձգությունէ: Այն միշտ անհատի հակամարտությունն է հասարակությանմեջ բարոյական ն իրավական որմերի, հետ երք անհատն իր անձնական ու ձգտումներն շահերը վեր է դասում պետության,հասարակության ն այլ անձանցշահերից: Բայց հանցագործությունը չի կարելի դիտել սոնկ որպես իրավախախտի «չար կամքի» արտահայտություն: Վանցագործությունների պատճառներն են արմատավորված հասարակության

է

օրենսգրքով արգելված

հանցագործությունը որպես կոնֆլիկտային ն հանցագորհարաբերություն

ծությունը իբրն իրավական

ձնա-

'

մի շարժճան ներքին աղբյուրը,

'

Տես՝

Տես`

1ԸոաթոօոզքԼ Փ., Ճճուշօտ 10. ձ., Օճառտ 1ճօքու

Տես`

Ն. Կուզնեցովա

68. ր

Հ

կենսականության արմատը,

11քՏ-յոո չութ ոքծշոյուօօրջ.

Ֆ., նշվ. շխ.,

պ

ոքճոօոնքյուծ

ԽԼ, քոր, ԽԱ». 1969, Շ. 4.

ՕԼՏՇՆՇԼՈԲՈԼԾԸՇՐԸ, Ն, Ա3ր. ՊԼ,

ոու:մ

են

զարգացման 1983,

էջ 173:

սկզբունքը: Հակասությունները հանդես են գալիս իբրն օբյեկտիվ աշխարհի երնույթներիզարգացման աղբյուր': Հանցագործության վերաբերմամբհակասությունն արտահայտվում է քրեական իրավունքի այս կամ այն նորմի պահանջներինանձի վարքագծի հակադրության է գոյություն ունեցող քրեաիրավական արգելքին մեջ: Ընդ որում, անձը գործում հակառակ: Հանցագործությունն այնպիսի երնույթ է, որտեղ սոցիալական նորմը ն սոցիալական շեղումը անհատի` սոցիալական նշանակություն ունեցող վարքագծի միննույն առանցքի երկու բնեռներն են: Հիմնականում հենց սրանում է հակասությունների դրսնորման տվյալ տեսակի ներքին միասնությունը, քանզի յուրաքանչյուր արգելքի գոյություն ենթադրում է այն խախտելու օբյեկտիվ անհրաժեշտություն կամ հնարավորություն: Հանցագործությունների հիմքում ընկած հակասությունները, ինչպես ն մնացած բոլոր հակասությունները, հասարակականհարաբերությունների զարգացման աղբեն հանդիսանում:Այդ հակասություններիհաղթահարումը, առանձնահատուկ յուր միջոցներուվ ու եղանակներով դրանց լուծումը հանգեցնում է մարդկանց գիտակցության մեջ դրանց ծագման հիմքերի վերացմանը (իրավախախտներին ուղղելը), հաշվին կատարելաիսկ մյուս կողմից` հակասությունները լուծելու սպրակտիկայի է դեմ պայքար մղող մարմինների,ինչպես նան գործվում հանցագործությունների հանցագործությունները կանխելու ուղղությամբ հասարակայնության գործունեությունը: Այդ հակասությունների հաղթահարումը արգասաբեր է անդրադառնում հանցավորության դեմ պայքարի ոլորտում հասարակական հարաբերությունները կարգավորող օրենսդրության վրա: Հանցանք կատարելու հետ կապված առաջացող հակասությունը խորհրդային դարաշրջանիառանձին իրավագետներդիտարկում են իբրն հակամարտ(անտագոՏակավին այն ժամանակներում էլ այդպիսի դիրքորոնիստական)հակասություն՝: շումը քննադատվում էր": Համընդհանուր քրեական հանցագործությունները չեն կարող դիտարկվել որպես հակամարտ հակասությունների դրսնորում: Դրանք անտագոնիստականչեն ինչպես իրենց սոցիալական էությամբ, այնպես էլ լուծման եղանակով: Խնդիրն այլ է առանձնապես վտանգավոր պետական հանցագործությունների (լրտեսություն, դիվերսիա, վնասարարություն) պարագայում, քանի որ սրանք (ըստ հեղինակների Մ.Գ.) դասակարգայինպայքարի դրսնորում են, արտահայտում են հակամարտ հակասությունները: Վակասություննընկած է յուրաքանչյուր հանցագործությանհիմքում, հանդիսանում է նրա շարժիչ ուժը: Այն բնութագրում է անհատի հայացքների ու հարաբերությունների հակադրությունը սոցիալական այն արժեքներին, որոնք պաշտպանվում են քրեական օրենսդրությամբ: Սակայն այդպիսիհակասությունը հատուկ իրավական ուշադրության օբյեկտ է դառնում միայն այն դեպքում, երբ այն հասնում է սոցիալական կոնֆլիկտի կամ կոնֆլիկտայինհարաբերության մակարդակի:Կոնֆյիկ-

տը

էհակասության սրացման բարձրագույն աստիճանն

ման

Հանցագործությունը հասարակությանմեջ դրսնորվող կոնֆլիկտների դրսնորառավել հիմնական (առավել հաճախ հանդիպող) ձներից մեկն է: Վանցանք կա-

տարելով` իրավախախտըկոնֆլիկտային հարաբերության մեջ է մտնում հասարակության հեւ: Այդ կոնֆլիկտի հիմքում ընկած է նրա (իրավախախտի)հակահասարակականշահերի հակադրությունը հասարակությանհամընդհանուր շահերին:

Քննարկելով հանցագործությանսոցիոլոգիականասպեկտը`Վ. Ն. Կուդրյավցնն առանձնացնում է երեք տեսակի կոնֆլիկտներ, որոնք կարելի է հետազոտել քննարկվող հիմնահարցի առնչությամբ. արտաքին կոնֆլիկտ (հանցագործ-տուժող), ներքին կոնֆլիկտ (շարժառիթների պայքար) ն հանցագործիվարքագծի ու տվյալ ոլորտի հասարակական հարաբերությունները սահմանող իրավական Սակայն բոլոր այդ կոնֆլիկտներիթիկունքում կանգնած է նորմերիմիջն կոնֆլիկտ': ն հասարակությանմիջն առկա կոնֆլիկտը:«Ղանցավոր անհատը, գրում էԻ. անձի Ի. Կարպեցը, այն մարդն է, որն իրեն դեմ է կարգում հասարակությանը, հասարակական շահերին ...»՛: Թվում է, որ Վ. Ն. Կուդրյավցնի կողմից ներկայացվածկոնֆլիկտների դասակարգումն ավարտուն չէ: Ելնելով այն բանից, որ հանցագործություններըմիմյանցից տարբերվում են հանրային վտանգավորության բնույթով ն աստիճանով, ապա հնարավոր է կոնֆլիկտների դասակարգումը տվյալ չափանիշով: Կոնֆլիկտները կարելի է դասակարգել նանայլ չափանիշներով: Այնքանով, որքանով ցանկացածհասարակականհարաբերություն ենթադրում է դրա սուբյեկտների փոխգործողություն, այդքանով յուրաքանչյուր հանցագործություն, որպես կոնֆլիկտային հարաբերություն, բովանդակության տեսակետից կայանում է այդպիսի հարաբերության սուբյեկտների որոշակի գործունեության մեջ: Մի կողմից դա հանցանքը կատարող անձի կողմից քրեական օրենքի պահանջների խախտումն է, իսկ մյուս կողմից` հասարակության արձագանքընման խախտման նկատմամբ, որը միջնորդավորված է հանցագործության դեմ պայքարի կոչված մարմիններիգործունեության միջոցով: Քրեական իրավունքի գործառույթներից մեկը հասարակությանկյանքից հանցանք կատարելու փաստով ծնունդ առնող կոնֆլիկտային հարաբերությունները դուրս մղելն է: գասարակականհարաբերություններիվրա քրեաիրավականներգործության այդ ուղղությունն իրականացվում է գլխավորապեսքրեաիրավական նորմերի կիրառման պրոցեսում ն կապված է հանցավորին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու, նրա նկատմամբ քրեական պատիժ նշանակելու ուղղությամբ իրավասու մարմիններիգործունեության հետ: Դրա հետ կայված, հանցանք կատարած անձի ն հասարակության միջն առկա կոնֆլիկտը լուծելու ծդանակներիցմեկը պետք է համարել քրեական պատասխանատվությունը: Ընդ որում, քրեական պատիժը հանդես է գալիս որպես այդպիսի կոնֆլիկտը լուծելու միջոց: Կոնֆլիկտը լուծելու եղանակը մեթոդ է, հնարք, որը ցույց է տալիս, թե ինչ ձնով ն հասարակությանմիջն ծագած կոնֆլիկտը: Հանցանք է լուծվում իրավախախտի ն կատարած անձի հասարակության միջն կոնֆլիկտը լուծվում է այդ անձին քրեական պատասխանատվությանենթարկելու ճանապարհով`: Հանցագործության -

-

:

։ ոբճռո.

Փիլիսոփայական բառարան, «Հայաստան»հրատ., Երնան, 1975, էջ 226: Տես` չնատոշտ Ճ. ԽԼ, Ղօօքօղավթորաւծ ոքօճոթոմ Ըօպտօոօրքու ոքճած (Աքօճոթթու 1970. ուոո. 1, «. 31). Տոսոօօ,

Տես`

՛

օօղոօոօրամ

--

ՇօՔՇՂԸԻօն Օրինակ, Բօչքօ

«Տես՝ օրինակ, Խ(ճքոծթ

Ճ.

:քոոռուօոօրու

--- ԽԼ,"ԴՕ",

ՖԼ, Աքօօդոուրտաւծ:օյղդոօՇո,

մ

1985,

Շ.

«օրթքոոճուօ.

138.

Օս,

1986,

Տես`

1 ճքոթոճթ 8. ՒԼ, ՇօորԾոօՎՇՇԿԱԼԸ

Ս0ՇրեչՕ). ԽԼ/"ԴՕ.",

Շ.

8-9:

Բոքոոդ

քԼ.

1973,

1,

Թող.

18,

Շ.

8ՇԱՅ3Յ՝

(8օոքօշու 6օքիճա

ԱքՇոլոճճոււգ

5-6.

Շօոքծեօչուսծ ոքօճոթոււմ յոօոցուլօոօ

օ7Է, Բրեական պատասխանատվուբյունը որպես անձի ն

ոքճոճ

յքտոլուօոօույ.

Ը

ոքճերո-

ԴՕ", ԽԵԼ,

1976,

հասարակության միջն կոնֆլիկտները լուծսլու միջոց դիտելը հնարավորություն է տալիս ճշգրտելու բուն պատասխանատվությանհասկացությու-

գոյություն

ն

պատասխանատվությանմիջն ունի հստակ փոխադարձկապ ն փոխադարձ կախվածություն: Գանցանքկատարածբոլոր անձինք պետք է քրեական պատասխանատվությանկանչվեն: Օրենսդրության մեջ այնպիսի նորմերի առկայությունը, որոնք նախատեսում են հանցանք կատարած անձանց քրեական պատասխանատվությունիցազատելու հնարավորությունը,տվյալ սկզբունքը չի սասանում: Պատասխանատվությանանխուսափելիության սկզբունքը ոչ միայն հանցանք կատարած անձանց անպայմանորենպատժելն է, այլ ընդհանրապես, ցանկացած իրավաբանականկամ այլ արձագանքը,վերաբերմունքը: Մարդկային նպատակասլացգործունեության մեջ միջոցն այն է, որի օգնությամբ կարելի է հասնել որոշակի արդյունքի: Պատիժը հանդես է գալիս իբրն կոնֆլիկտը լուծելու միջոց այնքանով, որքանով դրա օգնությամբ նպատակասլաց գործունեություն է իրականացվում,նախ, իրավախախտին ուղղելու (իսկ դա գլխավորն է կոնֆլիկտը լուծելիս) ն, երկրորդ, հասարակականկարծիքը բավարարելու համար, քանզի միայն պատժի միջոցով կարելի է հասնել հասարակական(սոցիալական) արդարության (պատիժը կիրառվում է նան սոցիալական արդարությունը վերականգնելունպատակով): Հանցագործությանն պատժի միջն նս (միջնորդավորված,քրեական պատասխանատվությանմիջոցով) գոյություն ունի, որպես կանոն, հստակ կապ: Բացառություն են կազմում միայն օրենսդրի կողմից մատնանշված այն դեպքերը, երբ հանցանք կատարելու պարագայում հնարավորէ պատիժ չնշանակելը: Բ. Դանցագործությունը երնույթ. որպես իրավական Դանցագործությունը որպես իրավականերնույթ պետք է ն բնութագրվում է որոշակի հատկանիշներով,այսինքն տվյալ երնույթի էական կողմերով: Դրա հետ կապված հանցագործությանհասկացությունըպետք է կայանա հանցագործությունհամարվող արարքի էական հատկանիշներըմատնանշելու մեջ': Ինչպես հնագույն ու հին մյուս բոլոր ժողովուրդները, որոնք նոր էին անցնում տոհմականկարգերից դեպի դասակարգայինհասարակությունը ն կամ թե արդեն ոտք էին դրել այդ հասարակությանզարգացման առաջին աստիճանների վրա, այնպես էլ հնագույն ու հին հայերը, հստակ ն որոշակի գաղափար չունեին այն մասին, թե իրավաբանականառումով ինչ բան է հանցագործությունը,որոնք են նրա հիմնական նշանները ն ինչով են այդ խմբի երնույթներն ու արարքները տարբերվում մյուս այն երնույթներից ու արարքներից, որոնք հանցագործություններ չլինելով հանդերձ, իրենց կատարմամբնույնպես, այնուամենայնիվ,խախտում էին հասարակական կյանքի բնականոն ընթացքը ն որոշակի վտանգավորությունէին ներ-

կայացնում՞:

նը: Մասնագետների գերակշռող մասը պատասխանատվություն ասելով հասկանում են իրավախախտի պարտականությունըե̀նթարկվելու պետա-իրավական բնույթի միջոցների: Ինչ վերաբերում է քրեական պատասխանատվությանը, ապա այն բնորոշվում է որպես «իրավահարաբերություններ, որոնք ծագում են հանցագործությունըկատարելու պահից, ն որոնց շրջանակներում ու օրենքի հիման վրա` դրա համար լիազորված պետական մարմինըպարսավում (դատապարտում) է հանցավոր արարքը, այն կատարած անձին, սահմանափակում նրա իրավականկարգավիճակըն նրա վրա պարտավորություն դնում` կրելու անձնական կամ գույքային բնույթի զրկանքներ` նպատակ ունենալով վերականգնել տուժողի ոտնահարվածօրինական իրավունքներըն դրականորեն վերասոցիալականացնել հանցագործություն կատարածանձի գիտակցություննու վարքագիծը» (ՄՐ օ"օ81օ6 Աքոոօ. Օճուճգ ԿՃԸՇԼԻ. 16քուճ-ԱԱ1ՓԹՃ, ԽԼ, 1999, Ը. 72): Տես` ԼԱաօււօուաամ 4. Ճ.. ՄՎճութ Օ ԱՕ ԴՕՊ", 1961, ՛

Տես`

Ը.

26.

ծոմ ո"քօորց

ՇՕՏՇՈՇԽՕԻՐ/ՄԻԾոՕու

Ծո

ոթմո.

Թովմասյան Ա. Թ., Հին ն միջնադարյանհայ քրեական իրավունք, Երնան, 1962, էջ 228:

ԽԼ,

Պրոֆ. Ա. Թ. Թովմասյանի վկայությամբ, հանցագործության իրավաբանական էության մասին հին ն միջնադարյան Հայաստանում մարդիկ որոշ գաղափար սկսեցին կազմել այն ժամանակ միայն, երբ տիրապետող հասարակական ուժերի կամքով կյանքի կոչվեց գրավոր օրենսդրությունը: Այստեղ արդեն կոնկրետ իրավանորմերում նախատեսվում էին այն արարքները, որոնք հանցավոր էին հայտարարվում ն այն պատիժները, որ աշխարհիկ կամ հոգնոր կողմից պետք է կիրառվեին այդ արարքները կատարողների նկատմամբ : Ղանցագործության ընդհանուր իրավաբանական բնորոշումները պատմական ավելի ուշ ժամանակաշրջանի արդյունք են: Եթե ժամանակակից պետությունների քրեական օրենսդրություններում տրվում են հանցագործության ընդհանուր բնորոշումներ, ապա նույն բանը հնարավոր չէ տեսնել հին ն միջնադարյան պետություններիօրենսդրական ակտերում: Այդ տեսակետից բացառություններ չեն կազմում նան հին ու միջնադարյան հայ քրեական, այդ թվում կանոնական իրավունքը: Վայ իրավունքի հուշարձանների մեջ ո՛չ կանոնական օրենքներում, ո՛չ Մխիթար Գոշի ն ո՛չ էլ Սբատ Սպարապետիդատաստանագրքերում չկան այնպիսի իրավանորմեր, որոնց մեջ տրվեր հանցագործության ընդհանուր իրավաբանական բնորոշումը: Որոշակի իրավանորմերում նախատեսվում են կոնկրետ հանցագործություններ, օրինակ, ավազակություն, աստվածահայիհոյություն,սրբագողություն, սպանություն, գողություն ն այլն, բայց հանցագործության ընդհանրացված բնորոշում, վերացարկված սահմանում (հասկացություն) չի բերվում ն ոչ մի հուշարձանի ոչ մի իրավանորմի մեջ: Հանցագործության օրենսդրական բնորոշումը հնարավոր է երեք տարբերակով: Պատմականորեն առաջինն է եղել հանցագործության որը տրվել է կապիտալիստական պետությունների քրեական օրենսդրության մեջ": Այդ բնորոշման համաձայն, հանցագործությունը գործող քրեական օրենքով պատժելի արարքն է: Քրեական իրավունքի պատմության մեջ այսպիսի բնորոշում առաջին անգամ տվել է Ֆրանսիայի 1791 թ. քրեական օրենսգիրքը: Դրանից հետո համանման իրավադրույթ ներառել են նան այլ երկրներիքրեական օրենսգրքերը: Հանցագործության ձնական բնորոշման թերությունն ու սահմանափակությունն այն է, որ դրանում չի բացահայտվում հանցագործության վտանգավորության սոցիալական էությունը, չեն նշվում քրեականացման, այսինքն` արարքը հանցավոր ճանաչելու հիմքերը: Դրա հետնանքով հանցագործության ձնական բնորոշումը չի խոչընդոտում ցանկացած, այդ թվում հետադիմական,քրեական օրենքներ հրատարակելու գործընթացին, երբ բավական Է միայն այս կամ այն արարքը քրեական օրենքով հանցագործություն հայտարարելը: Հանցագործության ճյութական (մատերիալ) բնորոշումը բացահայտում է հանցագործության սոցիալական էությունը: Այն ցույց է տալիս, թե ինչպիսի շահերի դեմ են ոտնձգում սիի վվնաս են հասցնում տիրապետո հանցագործությունները, Գ ցագոր րը իին իր պ Ղ հասարակական հարաբերություններին, որոնք են արարքների քրեականացման հիմքերը: Հանցագործության նյութական բնորոշման առաջնությունը սովորաբար տրվում է խորհրդայինքրեական օրենսդրությանը: երրորդ

դատարանների

-

նական բնորոշումը,

չպի

թ)

.

Վանցագործության բնորոշմանտարբերակը ձնական-նյութական տե-

: Տես` Տես`

նույն տեղը: ՇՕոՇՆԸ:օ6

1օ:08806

ոքճոօ.

ՕՇոլու

Կոո».

113ր, Խ117, Խ1, 1988,

Ը.

44.

սակն է, որն իր մեջ ներառում Է ն՛ ձնական, ն՛ նորձատիվհատկանիշը (արարքի արգելվածությունը քրեական օրենքով), ն նյութական հատկանիշը, որն արտահայտում է ցանկացած հանցագործությանէությունը (հասարակական վտանգավորությունը)": Խորհրդային քրեական իրավունքում հանցագործության հասկացությունն առաջին անգամ տրվել է «ՌՍՖՍՀ քրեական իրավունքի ղեկավար սկզբունքներ»ում, որն ընդունվել է 1919 թ. դեկտեմբերի12-ին: Այդ իրավական ակտի 6-րդ հոդվածում հանցագործությունը բնորոշվում էր որպես այնպիսի գործողություն կամ անգործություն, որը վտանգավոր է հասարակական հարաբերությունների տվյալ համակարգիհամար: Հանցագործության ավելի լրիվ բնորոշում է ւորված ՌՍՖՍՀ 1922 թ. քրեական օրենսգրքում: 6-րդ հոդվածում ասված էր, թե հանցագործություն է համարվում հանրության համար վտանգավոր ամեն մի գործողություն կամ անգործություն, որը սպառնում է սովետական հանրակարգի հիմքերին ն այն իրավակարգին, որ սահմանվել է բանվորա-գյուղացիականիշխանության կողմից դեպի կոմունիստական հասարակարգըտանող անցման ժամանակաշրջանիհամար: Վանցագործությանայս բնորոշումը հիմնականում ընդունվել էր բոլոր հանրապետություններիքրեական օրենսգրքերի կողմից: «ԽՍՀՄ ն միութեռական հանրապետություններիքրեական օրենսդրության հիմնական սկզբունքները» (1924 թ.) հանցագործության ընդհանուր բնորոշումը չէր է, որ տալիս, սակայն մի շարք հոդվածների բովանդակությունից հետնում «սկզբունքները» ելնում են հանցագործության նյութական ըմբռնումից: Հայկական ԽՍՀ 1927 թ. քրեական օրենսգրքի 6-րդ հոդվածը պարունակում էր հանցագործության հետնյալ բնորոշումը. «Հանրության համար վտանգավոր արարք է համարվում ամեն մի այնպիսիգործողություն կամ անգործություն, որն ուղղված է խորհրդային հանրակարգի դեմ կամ խանգարում է այն իրավակարգը, որը սահմանված է բանվորա-գյուղացիականիշխանության կողմից դեպի կոմունիստական հասարակարգըտանող անցման ժամանակաշրջանիհամար»: Հայկական ԽՍ՛Հ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 7-րդ հոդվածն արձանագրել է, որ «Վանցագործություն է համարվում սույն օրենսգրքով նախատեսվածհասարակության համար վտանգավոր այն արարքը (գործողությունը կամ անգործությունը), որն ուղղված է քաղաքացիների անձի, Յայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ ամրագրված նրանց իրավունքների ու ազատությունների,սեփականության բոլոր ձեերի ն ամբողջ պետականու իրավականկարգիդեմ: Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը կամ անգործությունը, որը թեն ձենականորեն պարունակում է քրեական ծրենքով նախատեսված որնէ արարքի հատկանիշներ, սակայն իր նվազ կարեորության պատճառով հասարակական վտանգավորություն չի ներկայացնում»: ՀՀ նոր քրեական օբենսգրքի 18 հոդվածի 1-ին մասում բովանդակվածէ հանցագործության ընդհանուր բնորոշումը (հասկացությունը): ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 7-րդ հոդվածում զետեղված համանման բնորոշման համեմատությամբ նոր օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի ձնակերպումն ավելի լակոնիկ է, կոնկրեւո ն վերջին հաշվով ավելի հասկանալի նրանց համար, ում հաշվով ընդունվում են քրեական օրենքները (քաղաքացիներն իրավակիրառականպրակտիկայիսուբյեկտներ): Եվ այսպես, ՀՀ քր. օր-ի 18 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, «ՀՎանցագոր-

միութենական

ՖՐՕոԾԲՈՇՒԸ

«օրճոը7

Տես`ԽՕԽԱԿՐԱՒՅՔԵՄՆ

ո

ծություն է համարվում մեղավորությամբ կատարվածհանրության համար վտանգավոր այն արարքը, որը նախատեսված է սույն օրենսգրքով»: Քրեական օրենսգրքում օգտագործվող հանցագործությանհասկացությունն ընդունված է դասել ձնական-նյութականներիշարքը, քանզի այն նախատեսում է ն՛ ձնական, ն՛ նորմատիվ հատկանիշը` արարքի նախատեսվածությունը քրեական օրենքով, ն նյութական հատկանիշը` արարքի հասարակական վտանգավորությունը, որն արտահայտում է ցանկացած հանցագործության էությունը: Դրա հետ մեկտեղ, նյութական հատկանիշը, որոշ հեղինակների կարծիքով (ՌԴ քր. օր-ի 14 հոդվածի հետ համեմատությանմեջ), արտահայտվածէ ծայրահեղ լակոնիկ, նոմինալ, առանց դրա բովանդակությունըբացահայտելու այնպիսի հնարքով, որը բնունախկին օրենսգրքերի համար թագրական է եղել խորհրդային : Այնուաենթակաօբյեկտները մատնանշելու ճանապարհով): պաշտպանության է մենայնիվ, վերջիններիս մասին հեշտությամբ պատկերացումկարելի կազմել քր. օր-ի 2 հոդվածից, որը ձնակերպումէ այդ օրենսգրքի խնդիրները: ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը պահպանել է Հ3 նախկին քրեական օրենսգրքերի տեսության ն պրակտիկայի` տասնամյակների ընթացքում փորձարկված հանցագործության բնորոշումը որպես հանրության համար վտանգավոր ն քրեորեն հակաօրինական արարք: Սակայն, ի տարբերություն 33 1961 թ. քր. օր-ի, օրենսդրական բնորոշմանմեջ ընդգրկվել է հանցագործության նս մեկ կարեոր հատկանիշ՝ մեղավորությամբ,այսինքն դիտավորությամբկամ անզգուշությամբ կատարվելը: Առաջ անցնելով ասենք, որ այդ նորամուծությունը կենսագործում է մեղավոր պատասխանատվության կարնորագույն քրեաիրավական սկզբունքը: Որքան էլ ծանր լինի արարքով պատճառված վնասը, անձի վարքագիծը հանցավոր չէ, եթե այն կաւոարվելէ առանց դիտավորությանկամ անզգուշությամբ՞: Անձին քրեական պատասխանատվությանենթարկելու հիմքում ընկած է կոնկրետ հանցավոր արարքը, բայց ոչ մարդու հակահասարակականհատկությունները, հայացքները կամ գաղափարները:Անձը քրեական պատասխանատվությանկարող է ենթարկվել միայն պայմանով,որ նրա մտադրությունները, գաղափարները մարմնավորվել, դրսնորվել են կոնկրետ արարքի կատարմանմեջ, իրացվել են կոնկրետ արարքի մեջ: Ներկայացված դրույթը հանրաճանաչ է քրեական իրավունքի տեսության մեջ: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ հանցագործության հասկացության մեջ «արարք» տերմինը իրավաբանականգրականության մեջ միատեսակ մեկնաբանուտերմինի բովանդակություն չունի: 41 1961 թ. քրեական օրենսգրքում «արարք» է թյունը բացատրվում «գործողուբյուն» կամ «անգործություն» տերմիններով: Ըստ տերմինը պետք է հասկանալ իբրն քերականական մեկնաբանության` «արարք» գործողության կամ անգործության տեսակային հասկացություն: Սակայն այդպիսի քերականականմեկնաբանությունը համահունչ չէ սիստեմատիկմեկնաբանության հետ: Վերջինս ցույց է ոչ է տալիս, որ «հանցավոր արարք» տերմինն Հահանցավոր այլն միայն գործողությունը կամ անգործությունը, հետնանքները՝: է մղվում մեմատաբար հաճախ, սակայն, տեսակային հասկացության դերում առաջ «ոտնձգություն» տերմինը, բայց տարբեր, երբեմն հակադիր պատճառաբանություն-

(թրեաիրավական

ընդգրկում

`"

1996,

ԻՇՓԸԻ,

Խ1, 1994,

Ը,

15.

0եծոՇ7 ԹԽՈՄՑԲունքոու ԴՇ

ո.ՄՈԱՊՕՅԼԼՕԻՐ

Տես`

Շ. 38

110806

Մրնոոտոօճ

ԲՏես` Ծբօճռրոււն

Տ8աօի.

ղքոոօ

ՔՕՇՇաա.

ՔօՇՇԱԱՇւօք 7ԳՇԾոօ6

փօրօքճղու, Շոոք», Ի/., 2000,

ՈօՇՕԾՔ6.

Օճւոճգ

Օրճու 1ոՕքո1ԱՎՅՇԽՕԻՕ ԽՇխբոմքօրձաւմ.

Խ1 1987,

Շ.

23,

ԻՂ., 36քւոռծ,

«ՇՏ».

Ը.

ՂԾտՇ,

45.

ներով: Այսպես, ցանկանալով հանցագործության մեջ շեշտադրումն անել ոչ միայն վնաս պատճառելու, այլն վնաս պատճառելու սպառնալիք ստեղծելու վրա, Վ. Դ. Սպասովիչը գերապատվությունը տալիս էր այդ տերմինին այն պատճառով, որ դրանով ընդգրկվում են «ե կատարվածիրավախախտումները,ն՛ իրավախախտումԱյլ ների փորձերը, ն անգամ իրավախախտումներինախապատրաստությունը» մեկնաբանությունից է ելնում Ն. Ֆ. Կուզնեցովան, որը, պաշտպանելով այն թեզը, թե իրականում չկան հանցագործություններ,որոնք չհանգեցնեն ռեալ վտանգի, գրում էր. «Ոտնձգությունն անիմաստէ առանց վնաս հասցնելու... Դրա հետ կապված մեզ առավել ճիշտ է թվում հանցագործությունըբնորոշել ոչ թե որպես իրավունքի կողմից պաշտպանվողօբյեկտներինվնաս պատճառելուն ուղղված գործողություն կամ անգործություն (դա միայն հանցավոր գործողության բնութագիրն է), այլ իբրն հասարակական հարաբերություններինուղղված հանրորեն վտանգավոր ոտնձգու-

':

թյուն»՞:

Ներկայացնենք «ուոնձգություն» տերմինի բնավ ոչ միանշանակ մեկնաբանության նս մեկ օրինակ: Գտնելով, որ հանցագործությունը«քրեական օրենքով նախահարաբերուտեսված հանրորեն վտանգավոր ոտնձգություն է հասարակական թյունների դեմ, որը մեղավորությամբ կատարվում է քրեական պատասխանատվության տարիքի հասած մեղսունականձի կողմից», Մ. Պ. Կարպուշինը ն Վ. Ի. Կուռլյանդսկին նշում են. «Վանցագործությունը կարելի էր բնորոշել որպես հանրորեն վտանգավոր արարք: Սակայն հանրորեն վտանգավոր արարքը (օբյեկտիվորեն վտանգավոր) կարող է կատարել ն՛ անմեղսունակ մարդը, ն դեռահասը: «Ոտնձգություն» տերմինը ավելի լրիվ է ընդգծում ն՛ օբյեկտիվ, ն՛ սուբյեկտիվ հասարակաԱյլ ինաստ նկատի ուներ Ն. Ս. Տագանցնեը,գտնելով, կան վտանգավորությունը»": որ տվյալ տերմինն ընդգրկում է հանցագործության արտաքինկողմը, դրա կատարման բուն փաստը: «Դրա հետ մեկտեղ,- գրում էր նա,- քանի որ նորմերով պաշտպանվող շահի խախտումը հնարավոր է ն բնության ուժերի կողմից, ն բանականությունից զուրկ մարդու, դեռահասի կողմից ն այլն, մինչդեռ նորմերի հանցավոր խախտումը ենթադրում է մեղքի առկայություն, ապա այն հանցագործության հենց բնորոշմանմեջ կարելի է ընդգծել «արարք» բառով...»՞: Արձանագրելով իրավաբանականգրականության մեջ քննարկվող ասպեկտով հանցագործության հասկացությանմեկնաբանությանմի քանի վարկածներիառկայության փաստը՝ ընդգծենք նան, որ ՎՀ նոր քրեական օրենսգրքում հիմք է ընդունվել հարցի լուծման առավել տարածվածու ավանդականտարբերակը. հանցագործությունը ներկայացվում է իբրն արարք, ն օրենքի տեքստում ընդհանրապես չի բացահայտվում «արարք» տերմինի բովանդակությունը: Նման դիրքորոշումը ճիշտ ն հիմնավորէ թվում: Հիրավի, հանցագործությունըոչ միայն գործողությունը կամ անգործությունն է, այլն հաճախ գործողության (անգործության) ն դրա հետնանքների միասնություն: Հետնաբար,ճիշտ չէ, երբ օրենքում հանցավոր արարքի բովանդակությունը բացատրվում է «գործողություն» կամ «անգործություն» տերմիններով: է Պետք համաձայնվել նան Ա. ՀՎ. Գաբուզյանի հետ այն բանում, որ «արարք»

'

Տես`

1958,

ՇոճԸօտ

Խյոճղօոճ Շ,

49,

8.

ԷԼ. Փ.

Մ. ՄՎՇԾոնւ Յոռգօւտճ

օոօտոօրօ

ոքուտե

Վոօո» Օպ. ՇԱՅ., 1863, Շ. 84. ԱՕՇՂՇոՇՒՑՈՄհճճ 10081108 01863Շ18610:օՇ1ու.

ոբոոճ.

:

Հտքոցումու ԽԼ 11, Մջրոջուր ճան Է. 11. ՄՐՕճօրուզ ՕԼՏՇՆՇՐՑԸՒԱՎՕՇԸԼՔ ՒԼ, 1974, Ը. 89. " ԷԼ, Ը. Քյօշտքճ 7ոնոօրոօճ ոքճոօ: Ճոտղմտ. Վոօրն Օծաով,

ՂՅՐՅՔղԾԹՑ

ձ6

1:

Պ.

ՇՕԸրձ:

Է՛Լ,

ԱքոՇրՈ.Բքուը.

1, ԽԼ, 1994,

Ը.

36.

տերմինի բովանդակությանբացահայտումը «գործողություն» ն «անգործություն» տերմիններով սխալ է նան այն պատճառով, որ նման մոտեցումը հակասում է ու մուոեցումներին': հոգեբանության մեջ մշակված հասկացություններին Վանցագործությունը մարդկային վարքագծի հոգեբանական ակտն է, որին բնորոշ են հոգեբանական օրինաչափությունները: Անվիճելի է. որ հանցագործության հասկացության մեջ «արարք» տերմինը չի կարող հակասել այդ երնույթի հոգեբանականբովանդակությանն ու իմաստին:Իսկ հոգեբանության մեջ արարքն ընկալվում է որւվես սուբյեկտի ակտիվության դրսնորման ձն, որը որոշվում է դրա սոցիալապես նշանակալից արդյունքներով": Ուստի նան մտնում են դրա հետնանքները: Այստեղից արարքի բովանդակության մեջ տերմինն արտահայտում է գործողության կարելի է եզրակացնել, որ «արարք» (անգործության) ն դրա հետնանքների միասնությունը: Իրավունքի տեսանկյունից ուշադրության է արժանի մարդկային վարքագծի արտաքին դրսնորման ձնը: Ուրիշ խոսքով, մարդկային վարքագծի արտաքին դրսնորման ձնը իրավունքի հետաքրքրության օբյեկտ Է հանդիսանում: Այդ հանգամանքը բացատրվումէ նրանով, որ իրավունքը կարգավորումէ միայն մարդկանց արտաքին վարքագիծը ն չի կարող կարգավորել նրանց ներքին, հոգեբանական

գործունեությունը:

Այս իմաստովքրեական իրավունքի համար էական նշանակություն է ստանում մարդկային վարքագծի (արարքի) արտաքին դրսնորման ձենը:Բայց եթե անգամ դա այդպես է, ապա, այնուամենայնիվ,հանցագործությանհասկացությանմեջ «գործողություն» ն «անգործություն» տերմինների օգտագործումը տեղին չէ: Վանցագործությունը չի կարող դիտվել սոսկ որպես մարդկային վարքագծի արտաքին դրսնորում: Իրավաբանականգրականությանմեջ ներկայումսորնէ կասկած չի հարուցում այն փաստը, որ հանգագործությունը չպետք է նույնացվի ոչ անհատի ներքին հոգեբանականվերաբերմունքի,ոչ էլ նրա գործողության կամ անգործության հետ: Ինչպիսի պատկերացումներ,համոզմունքներ, գնահատականներ էլ ունենա անձը, ինչպիսի մտադրություններէլ նա արտահայտի,ինչ էլ մտահղանա, այդ ամենը արտաքին, ֆիզիկական հատկանիշներից անկախ կամ կտրված վերցրած չի կարող հանցագործություն հայտարարվել: Անձի գործողությունը կամ անգործությունը, եթե այն նրա որոշակի ներքին վերաբերմունքի արտահայտություն չի հանդիսանում, նույնպես հիմք չի տալիս խոսել հանցագործության առկայության մասին: Եվ, այսպես, հանցագորժությունըբնութագրելովներքին ն արտաքինկողմերի փոխադարձ տեսակետից, պետք է հավաստել, որ այն անձի որոկապի առանձնահատկության շակի տեսակի ներքին, հոգեբանական (մտային ն կամային) վերաբերմունքի արտաքին(գործողությամբկամանգործությամբ)դրսնորումն է (արտահայտությունը): Այլ խնդիր է, որ հանցագործության օբյեկտիվ կողմի վերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է լինում առաջին հերթին ուշադրություն դարձնել հանցավոր արարքի վրա: արտաքինդրսնորմանձնի, առանձնահատկությունների Իսկապես, «գործողություն» ն «անգործություն» տերմիններն իմաստ ունեն միայն որպես հանցավորարարքիարտաքինդրսնորման ձն, որպես հանցագործության օբյեկտիվ կողմի հատկանիշներ:Արարքը հանցագործության միայն արտաքին Տես` ԳաբուզյանԱ. Հ., Վանցագդրծության դասակարհասկացությունը:Վանցագործությունների Երնան, 1998, էջ 4: գումը: Հ Տես`

Տես՝

"ՈԱՇրուօոոյնւ", Ըռռոճքթ, Ի1., 1990, Շ. 99: 913ր. ՛քբոռո ռքճոօ. ՕՇալոտ Վճօր».

ՖոռձօԲոօ6

ՕՔԽԼՃ-Ա11ՓՔ/.

ԻԼ Ին, 1999,

Շ.

82:

(գիդրսնորումնէ, ուստի այն չի կարող արտացոլել անձի ներքին, հոգեբանական միասնուտակցականն կամային) վերաբերմունքին վարքագծի դրսնորմանձնի

թյունը:

օբյեկտիվ կողճիշտ է, եթե արարքը դիտումենք որպես հանցագործության մի հատկանիշ: արտաքին Բայց նույնիսկ այս դեպքում արարքը չի հանգում սոսկ վարքագծի հատկանիշի, դրսեորման:Բավական նշել, որ արարքի, որպես օբյեկտիվ կողմի ն վրա: հասկացությունըտալիս շեշտը դրվում է դրա գիտակցված կամային լինելու օբյեկտիվ որպես նույնիսկ կողմի քրեական իրավունքում, Ուրեմն, արարքը է բնորոշվում որպես հանցագործության հատկանիշ, խիստ պայմանականորեն ասենք, որ «արարք» տերմինը զուտ արտաքինդրսնորում: Սխալվածչենք լինի, եթե ն միասնուքրեականօրենքում նս պետք է ընկալվի որպես արտաքինի ներքինի մոտիվացված թյուն: Նույնիսկ անմեղսունակներիկողմից կատարվածարարքները կամ կատարում շարժումների մարմնական որպես ն են չեն կարող դիտվել զուտ դրանց բացակայություն: Հարկ է նշել, որ թե ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքում, թե նոր օրենսգրքում տերմինն օգտագործվումէ ոչ թե որպես առկա են նորմեր, որոնցում «արարք» ձնի ն հանցագործությանարտաքինդրսնորում,այլ որպես վարքագծիարտաքին վերաբերմունքիմիասնություն:Մասնավորապես,քր. անձի ներքին, հոգեբանական միակ հիմքը օր-ի 3-րդ հոդվածի համաձայն, «Քրեական պատասխանատվության է պարունակում մեջ է, որն իր հանցանք, այսինքն` այնպիսի արարք կատարելն հանցակազմիբոլոր հատկանիշները»: քրեականօրենքով նախատեսված Մինչդեռ հանցագործությունհասկացությանմեջ մեղքի մասին հիշատակումը, է տալիս որոշ մեղավորությունը հանցագործությանհատկանիշ համարելը թույլ հեղինակներիեզրակացնել,որ քր. օր-ի 18 հոդվածում «արարք» տերմինը բնորոն միայն արտաքին դրսնորումը:Փաստորեն, արարքը շում է հանցագործության ինքնուրույնբաղկացուցիչհատկանիշմեղքը դիտվում են իբրն հանցագործության արտաքինկողմը, է ներ, որոնցից մեկը` արարքը, արտացոլում հանցագործության իսկ մեղքը` ներքին կողմը: ՀանԱվելորդ չէ նշել, որ նման եզրահանգմանհամար որոշակի հիմքեր կան: մեղքը, որպես ցագործություն հասկացության մեջ մեղքի մասին հիշատակելը, ընդգրկելն մեջ առաջարկվում հանցագործությանհատկանիշ, այդ հասկացության որպես հանցավոր էր այն հեղինակներիկողմից, որոնք արարքը դիտում էին միայն վարքագծիարտաքինդրսնորում: կարծիքով,նոր օրենսգրքի18 հոդվածումտրվածհանցաՈրոշքրեագետների այն մոգործությանհասկացություննէլ ավելի է ամրապնդումգործող օրենսգրքի տեսակայինհասկացությունն տեցումը, թե արարքը գործողությանն անգործության տերմինի բովանդակությունըհանցագործություն է Եվ եթե ի սկզբանե «արարք» հիմնվում է այն տեսական դրույթի վրա, թե չբացահայտելը մեջ հասկացության հասկացությանմեջ չի կարող դիտվել իբրն գործողուհանցագործություն Դա

՛

է

արարքը թյան ն

անգործությանտեսակայինհասկացություն,ապա «մեղքը» հանցագործուինքթյուն հասկացությանմեջ, որպես դրա հատկանիշ, որպես հանցագործության է նշված վերը դրույթին: մաս ընդգրկելնարդեն հակասում նուրույն բաղցկացուցիչ Մեր կարծիքով, դա այդպես չէ, ն օրենսգրքում այս իմաստովհակասություն չկա: է, անձի ն Ինչպես արդեն նշել ենք, արարքը ներքինի արտաքինիմիասնություն

հոգեբանական (գիտակցական ն կամային) վերաբերմունքի արտաքին դրսնորում: Բայց անձի հոգեբանականվերաբերմունքի ոչ բոլոր դրսնորումներն են, որ կարող են մեղք համարվել: Մեղքն իրավական հասկացություն է, սուբյեկտի յուրահատուկ հոգեբանական գործունեություն` կապված իր կողմից հակաօրինական,հանցավոր արարք կատարելու հետ: Հանցագործություն հասկացության մեջ մեղքի մասին հիշատակումը, մեր կարծիքով, բոլորովին էլ չի նշանակում, թե «արարքն» այստեղ բնութագրում է հանցագործության միայն արտաքինկողմը: Խնդիրն այն Է, որ արարքը հանցագործություն ճանաչելու համար բավական չէ հավաստել դրա գիտակցված ն կամային լինելու հանգամանքը: Որպեսզի արարքը հանցագործություն համարվի, անհրաժեշտ է, որ այն կատարված լինի մեղավորությամբ: Այսինքն, սուբյեկտի հոգեբանական վերաբերմունքը, արարքի ներքին բովանդակությունն այստեղ որոշակի յուրահատկություն ունի` կապված այն հանգամանքիհետ, որ այդ հոգեբանական (գիտակցական ն կամային) վերաբերմունքը դրսնեորվում է հակաօրինական, հանցավոր արարքի մեջ: Հանցագործության հասկացության մեջ արարքի մեղավորությամբ կատարված լինելու մասին նշումը նպատակ է հետապնդում արտացոլելու այդ հանգամանքը: Փաստորեն, ՎՂայաստանի Հանրապետության նոր քրեական օրենսգրքի 18 հոդվածում հանցագործությանհասկացության մեջ մեղքի մասին հիշատակումն արտացոլում է այն տեսական դրույթը, որն արդարացիորեն ն վաղուց ամրապնդվել է քրեական իրավունքի տեսությունում, ըստ որի` առանց մեղքի չկա ո՛չ հանցագործություն, ոչ էլ քրեականպատասխանատվություն: Հանցագործություն հասկացության մեջ մեղքի մասին հիշատակումը սխալ է ոչ թե այդ, այլ ուրիշ տեսանկյունից: Մասնավորապես,Ն. Դ. Դուրմանովը գտնում էր, որ առանց մեղքի, առանց դիտավորության կամ անզգուշության կատարված արարքը չի կարող հակաօրինական լինել: Քրեական հակաօրինականությունը, որպես հանցագործության հատկանիշ, ենթադրում է մեղքի առկայություն: Ուստի մեղքը չի կարող դիտվել իբրն հանցագործության ինքնուրույն հատկանիշ": Նույն կարծիքին են Յու. Ա. Կրասիկովըն Ա. Մ. Ալականը: Ըստ նրանց, արարքի քրեական հակաօրինականությունը ենթադրում է այն կատարող անձի որոշակի հոգեբանական վերաբերմունք այդ արարքի նկատմամբ: Իրավունքն ուղղված է մարդկանց, ովքեր օժտված են գիտակցությամբ ն կամքով: Հետնաբար, քրեորեն հետապնդելի (հակաօրինական) արարքն ի սկզբանե ընդգրկում է որոշակի հոգեբանական վերաբերմունք` դիտավորությանկամ անզգուշության ձնով: Քրեական հա-

կաօրինականությունըենթադրումէ դիտավորությամբ կամ անզգուշությամբ կա-

տարվող արարքների արգելում քրեական օրենքով: Ակնհայտ է, որ առանց դիտավորության կամ անզգուշության կատարված արարքը չի կարող քրեորեն հակաօրինական լինել: Այսպիսով, մեղավորությունն արարքի հակաօրինականության անհրաժեշտ հատկանիշներիցէ՞: Փաստորեն, վերը նշված հեղինակների կարծիքով` մեղավորությունը (մեղքը) արարքի կամ նրա հակաօրինականությանհատկանիշի բաղկացուցիչ մասն է: Այլ կերպ ասած, հակաօրինականարարքը ենթադրում է մեղավորություն:

ոու.

Տես`

Տես՝

Քքօ

ճքուռոօտ ԷԼ. հ. 11Շտո ծ Խքճոշուօտ1Օ. Ճ.. Ճոճոոճ8

ոաասու, Խ1, 1996,

օ.

73:

ոքօուոճճքուց. 4. ԽԼ, Շո

Ի1., 1948,

6.

դքոշրոււծււմ.

202:

ԽԱՏՕ256ԸՂՑՇԷՈՕՇ1Ե ոքճՇրՄ

Մ689

Մենք նս գտնում ենք,

որ

քրեական հակածրինականությունն իր մեջ ընդգրկում

տրարքի վտանգավորությունը թե հակաօրինականությունը: Չնայած գործնական տեսանկյունից լ աանունունըը հանցագործության հասկացությունը, օր-ում, ե հանցագորճությո իսկ, դժվարություններ չի առաջացնի, գործնական հոդվածը ենթադրում է, մեղքը

Ա

է մեղավորություն: ՔրեականԱԱ

մ Սոչ ուրիշին անկյանքից զրկելը որպես ն ե զգուշությամբ կյանքից զրկելը այլն: Նույ նթ օրենքում չի նշվում մեղքի ձնի մասին, ապա այն ենթադրվում է: ն մեջմեջարարքի վւտանգավորության ն հակաՎանցագործությանհասկացության ումը, օրինականության հատկանիշներիցբացի, մասին հիշատակումը մեր կարծիքով, սխալ է նան այլ տեսանկյունից:

ն

այն

որը

որովհետն 18

,

մեղավորության

Արարքի

տրված է քր.

դրսնորվում է դիւոավորության կամ անզգուշության ձնով: Ակնհայտ է, որ օրենսդիրը,բացի ն դիտավորությունից անզգուշությունից, մեղքի այլ ձն չի ճանաչում: Վերը շարադրվածը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ այաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքում տրված հանցագործության բնորոշումը օրենսգրքիհամեմատ ունի ինչպես առավելություններ, այնպես էլ թերություններ:: Առավելություններից մեկն այն է, որ նախագծումտրված բնորոշման մեջ «արարք» տերմինի բովանդակությունը չի բացահայտվում«գործողություն» կամ նգործություն» տերմիններով: «անգործությ րմիններ որ

Արո միաժաորր հ ակաօրինականուցյան հանցագործություն Մաոն եիի մանակնշվում որպես նուրույն հատկանիշ,այնպիսի ին, թն մողքը ր ե կ մից վորությում ստեղծվում,հանցագոր դուրս գտնվում: ման

հանցակազմն է: Երբ

ձեր

հետ

է

տպա-

է

հանցա ազ

'

մեջ ական իրավունքի տեսության ն Տոնին ր րազեենի

նլ

Դեռնս 50եսությանը: դիրքորոշումը ական թվականներինխորհրդայինքրեակա սուր վեճեր նների էին ընթանում մեղքի հոգեբանական ն կողմնակիցների Ա. Յա, միջն: Արժեքային տեսության կողմնակիցները (Բ. հատկանիշ հանՎիշինսկի)գտնում էին, որ բացի հանցակազմի ն անզգուշության տեսակադիսացողմեղքից, որը հանդիսանումէ Աո նան ճեղքը՝ որպես քրեական յին հասկացություն, քրեական պատասխանատվության հիմք: է, որոնք դատարանիհամոզհիմք, արարքի այն հանգամանքների մամբ արժանի են բարոյական (պարսավանքի):Անձի արարքում հանցակազմի ը չի կանխորոշում անձի մեղավորուԴ անը կարող ա ղավոր ճանաչել ն արդարացնելնույնիսկ այն է է առկա ԿԱ ձ ցող մեղքը` դիտավորության կամ ԿԱ ր է, որ նրա ճանաչվի ն քրեական պաւտասխանատվությա " ր ժանանա դատարանի կատարածը բարոյական բացասական գնահատակա Նման

եկտիվ կողմի Կ Ս.

գործող

է այն, որ Թերություններից հանցագործություն հասկացության մեջ ընդգրկվել է մեղքը՝ որպես հանցագործության հաւոկանիշ:

Բացի նշվածից, նախագծում

տրված հանցագործության առահասկացության է այն, որ այստեղ չեն վելություններից թվարկվումայն օբյեկտները,որոնց դեմ ուղն-

հանցագործությունները: թվարկումը, առկա քրեական օրենսգրքում, ավելորդություն Ակնհայտ որութ) նշված օբյեկտներինկարող Աե վնաս հասցնել միայն քրեական պատասխանատվության այլն հանցագործությունները, իրավախախտումները: Ուստի օբյեկտը չի կարողհանցագործության աղը, ուծյունն մակ բնորոշ հատկանիշը լինել: որբզրահատականի Ուշադրության արժանի նոր քրեական օրենսգրքի 18-րդ հոդվածում կերնեւն արարքի հակաօրինականության հատկանիշիձնակերպմանառանձնահատկումե Վո թյունը, անձին որի Ր բնորոշվում «քրեական օրենսգրքով հանցագործությունը նախատեսված երբ նրա դեպքում, արարքում ն որ եսզի անձը ձեղավորգործությունը ավելիճիշտ այն ձնակերպումը, հանցառատ տեսարաններ ոլ անհրաժեշտ «քրեական օրենքով արգելված» տալիս եզրաձգում են

կողմից":

ատանգավոի տյու, րովհետե մեղքի Մփոխարեն տալիս էր երնույթի անորոշ բնո-

Մեղքի արժեքային տեսությունը օրինականությանհիմքերը խաղ հստակ, օրենսդրական ԿԱ Լ ախտո

ոթ

ան

ենթարկվեց որպես

Մեր Օրենսդրությունը գրահատականի հետ: իանանգան ատա

ար Դ

վրա,

ԱԱ Ա րեական

հարցի լուծումը կապելով դատարահիմնված է մեղքի հոգեէ մեղքը դիտում միայն որպես դիտավորության ն ո ոմ աղցոդոզըիմի սուբյեկտիվ թո ության

։

որը

ա Կատուն

Էհավասեեւ կատարվել Արարքումհանցակազմի առկայությունը ին արեր է ենթակա քրեական հանցագործություն, ուրեմն այն կամիր խանատվության (այլ հարց է, օրենքը նախա սում հանցանք կատարած Աարոն ճի հիմքեր): հար մեջ նշել միայն Ուստի, թերնեսճիշտ կլիներ հասկացության իներմագորցուգ ան Քրեական

ն հիմքը

որ

բ

նձըԸ

ն

հանցակազմն է:

է

պատաս-

է

որ

ելու

Իո

շարք

հանցագո

ՇօԸՆԱՑ

Տես, օրինակ, ոքճՇւ

Ֆրճթեաամ Ի. Ը., Ցա

ոճու զ ՈՕ

ԸՕՑ6ՆԸԵՕոք

ՇՕՏԾԻԸՇԽՕԻ)ՄՈՕՊՕՏԸՕԻՆՄոքճո.

Դու ԽԼ,

դքճղճ. .

ԽԼ, 1950, 1քճճաթը /.ԷԼ

է 1964 թ.

են

մյուս

է

ՀՀ

ըստ

է

արւրք»շ:

գտնում են, որ

որպես

է

արարք

է: Դա թույլ

է

թե

կացնել,որ հակաօրինականությունը հանցագործության այնպիսի է, որը հատկանիշ նշանակումէ, թե մեղավորությամբ կատարվածհանրորենվտանգավոր Յ ա րարքն է արգելված հենց քրեականն ոչ թե այլ օրենքով": Նման տեսակետը է արժանացել տեսական քննադատության գրականության մեջ: Քննադատության հիմնականդրույթները հանգումեն հետնյալին:

Բացիքրեական իրավունքից, հասարակությունում առկա են

արգավորիչներ Ար ն աման

նայն

սոցիալական

(սահմանադրական, քաղաքացիական, վար-

չաիրավական այլն), ա այլն), բարոյա կրոնականնորմեր ն այլն: Չնայած, ի տարբեիրավունքի, որտեղ խոսքըԳնում է նորմայիցշեղվող վարքագծի մասին,նշված սոցիալականնորմերը, հաճախնկարագրելով ցանկալի,պարտադիր վարքագիծ,այնուամենայնիվ ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն սահմանում են պարսավելի արարքներիշրջանակը:Քրեական իրավունքըչի կարող պատասխանատվություն սահմանել այնպիսի արարքներիհամար, որոնք սոցիալական այլ կարգավորիչների տեսանկյունից արգելված չեն համարվում:Օրինակ` 1961 քրեական օրենսգրքում նկարագրվածեն հարկային քաղաքականության դեմ ուղղված հանցագործություններ, որոնց մեծ մասիհամարսահմանվածէ վարչական ավա

։

րություն քրեական

թ.

'

որն

է, որ

ոչ

լ

կանի

Նման

է:

Պոն

Տես`

|

ԳաբուզյանԱ. ՅՀ.,Հանցագործության

ամասիկություց) երունտերեւ "

Տես`

ԷԼԾ806

ոուօ8:օ6աքճ8օ

ՔՕՇՇու,

հասկացությունը: Հանցագործությունների դասակար-

Օճողոլ

ՎՅԸՂ»,

ՖՎԵԾՑԱԾԲ

ԱՕՇՕԾՔՇ. Խ/Լ., 1996, էջ 38:

թյուն են Գոյություն ունի հարկայինօրենսդրութ)

պրեյուդիցիա:

ե

արարքները, Է որ մեկ ուրի-

են այդ

խո, ակնհայտ ելում

արդեն

մասին օրենսգիրք,որոնք խախտումների ասենք, անձի դեմ ուղղված հանցագործությունները: կամ,

իրավա-

վարչական

ր

Աո

նը Ապակի ու նորմերը: յականպատվիրաններն ը

:

ԱՈ"

օրենքով

արարքներըքրեական ճանաչված ճասաչվա Նշանակում է, հանցագործություն այլ կարգավո են սոցիալական են: Դրանք արդեն իսկ արգելված

որարգելված

չէ ոչ

Ա

նե

ի

:

խախտումքրեական ությունը ԱրԲր ԱԱԲը ծություն հանցագոր

ժշտ,

ողմից:

չի անաչվում, հակառակը` արարքը կատարված (որպեսզի օրենքին՝ ատասխանումէ քրեական գործ պետք է ճշտոր հանգամանքները տական ործություն համարվի,նրա փաս ՝

արարքը ԱԻ:մա նկարագրվածհանցագործության օրենսգրքում քրեական խապատասխանեն արտահայտությունը Ած արգելված» կան օրենքով օրենքով քրեական արգելված, թե քրեականօրենքով այլ

հ

ն

նիշներին):

ԽԱ

ճիշտ չէ: |

նախատ

այլ

թյունը ոչ արարքնէ:

արդեն իսկ արգելված այլ նորն քրեականօրենսդր անք քրեականացնելով մերով: Այլ հարց է, որ օրենսդիրը, ն ա պատասե քրնավան ճանաջումէ որպես հանցագործություն գրքում ընդգրկելով, է սահմանում դրանցհամար խանատվություն են

արարքներ ճանաչվող Վանգագործություն ն

հետ հետնում բնորոշումից(հասկացությունից) օրենսդրական Վանցագործության`

հետնյալ երեք հատկանիշները. ը դրա (հանցագործություսը վտանգավորությունը

եի:հանրային (հասարակական) համար վտանգավոր

արարք է), հանրության ը օրենսօր քրեական (հանցագործությունը բ) քրեականհակաօրինականությունը գ)

արարք է), նախատեսված գրքով

ծ

մեղավորությամբկատարվա

մեղավորությունը(հանցագործությունը է):

է: հատկանիշն

Այս կամ այն արարքի վնասակարության (հասարակական վտանգավորության) աստիճանիգնահատման գերապատվությունը,որն ընկած է այդ արարքը քրեական օրենքով` պատժի սպառնալիքով արգելելու հիմքում, պատկանում է օրենսդրին:: Միայն վերջինս է, որ հավաստելով, թե այս կամ այն արարքն իր էությամբ հակասահմանադրականէ ն սոցիալական կտրվածքու|ընդունակ է էական վնաս պատճառել մարդու ն քաղաքացու իրավունքներին ու ազատություններին,հասարակական կարգին, անվտանգությանըն այլն, կարող է այդ արարքը հանցագործություն ճանաչել: Սակայն քրեական օրենքի կիրառման համար լիազորված անձը (դատավորը, քննիչը, դատախազը) ես գնահատում է կոնկրետկատարված հանցագործությունների հասարակական վտանգավորությունը ն համապատասխանդեպքերում, ղեկավարվելով օրենքով (քր. օր-ի 18 հոդ. 2-րդ մաս), կարող է եզրակացություն անել արարքի նվազ վտանգավորությանու, հետնաբար,հանցակազմիբացակայության մասին: Այսպիսով, արարքի հասարակականվտանգավորությունըկարող է դիտարկվել. մի կողմից, որպես օբյեկտիվ իրականություն, որն անկախ է օրենսդրի գիտակցությունից, մյուս կողմից՝ որպես օրենսդրի կողմից ճանաչում ու գնահատում պահան-

կատեգորիա՞:

ջող

հատկանիշները Տ2.Վանցագործության են

կյանքում գոյություն ունի մարդու կամքից անկախ ն նրա գիտակցությունից դուրս: Օրենսդիրն ինքը հասարակականվտանգավորությունչի հաղորդում արարքին,այլ ճանաչում ն գնահատում է իրական կյանքում գոյություն ունեցող արարքների հասարակական վտանգավորությունը: Այդ գնահատումը կատարվում է հանրորեն վտանգավոր արարքին հակաօրինականություն հաղորդելու ճանապարհով: Հետնաբար, քրեական հակաօրինականությունըհանցագործության երկրորդ կարնոր

արարք ն հասկահանցագործությա միջոցով է ձեավորվում ը սանԹվարկվածհատկանիշների ր յուրաքանչյուրի հնարավո այդ հատկանիշներից ներկայացնենք : Ներկայաց ցությունը:

աՆ

Արարքի հասարակականվտանգավորությունը կախված է. 1) այն հասարակական հարաբերություններից, որոնց դեմ ուղղված է ոտնձգությունը, այդ հարաբերությունների բնույթից ու կարնորությունից, 2) այդ հարաբերություններին վնաս հասցնող արարքի արտաքին ձներից, 3) գործող անձի մեղքից, 4) ոտնձգության հատկություններից: Հանրային (հասարակական) վտանգավորությունը սուբյեկտի չի կարող հանգեցվել մատնանշված չորս տարրերից որնէ մեկին: Միայն իրենց համակցության, միայն փոխադարձսերտ կապի մեջ են այս հատկանիշները պայմանավորում հասարակականվտանգավորությունը:Ընդ որում, օրենսդիրն ինքն է իր իրավագիտակցության,հասարակությանկենսագործունեության պայմանների գնահատման հիման վրա իրականացնումարարքներիքրեականացում: Պետք է ընդգծել նան, որ միայն կոնկրետ հանրորեն վտանգավոր արարքին հատուկ հանրային վտանգավորությունն է արդարացնում այդ արարքի հանդեպ դրսեորվող քրեաիրավական արձագանքը:: Սույն աշխատության մեջ գիտակցաբար ձեռնպահ ենք մնում հասարակական

,

Խն յինատարակական) հանցագործության ԱԼ էս կանաչափ մանրամասններկայացված իրավունքի ցանկացած դասըն հիմնակա հաուզ հանցագործուժյան քրեական վում հանցագործության ԱԱ թացում բազմաթիվ Առավել նպատակահարմար ենք մենագրություններում: որում, հանրային վտանգաւորոմոուն նութա

:

վտանգավորությունը նկատին

նգն

Գ

ետող

րր

|

ովա

Տ

Տես` ՂՅղտոճո6Ցէլ, Շ., Ե7ՇՇԲօ6 ՎՃԸԼԵ. ԵԼ, 1997, էջ Մբօոօոճօ6 ոքճտօ. ՕԾուլճտ 13: Ա. Տես` Գաբուզյան Հ., նշված աշխ., էջ ւ

,

ոթճոծ. Հտռաու,

93-94:

ՎՅՇՆ» օ6ղոյ,

1.

' Հ

1.

Լ9 25, ԽՆ, 1994,4, էց

:

ն

համար: հարաբերությունների հասարակական իրական կատեգորիա է, այսինքն

օթյեկտի վտանգավորություւը Հանրայիճ է

է

:

Տես՝ Տես`

ՄոՇոօուում

հօրրոշ

ՔՕՇտքաւօն

Փշրօքաթու, Խօրոլօճոճքյււ, Շոռքո, ԽԼ., 2000,

ՃքոառօտԼ, 8., ԼԱքօճոօրու թճճքաաւճոմՅում:: 1985, Շ. 146: Հայց. հոշօօքոույու. ԽԼ, 1985, Խուաատոոռտ

բառարա

ոճն

Բ

«.

ոօճօճոօխւ

«օրօղորցու

24: ոքճթծ.

ԻԼ,

ր

|

ՏաՕռռար աա

ոո

թ

ԱԼոռոոՅաու Ն

նգմա

|

ՍՈԼՈՅՆՆՈՅՑՈյ

|

" ՆՆ ""

ւն

արարքի հանրագործընթացում դարձնելքրեականացման

անորո անվերապան ազոտության տեսնել դրանում ամարաշն

գտնում ուշադրությո հետ վտանգավորության յին (իասարակական) տության» վրո, «ակնհայ ժեշտությանըն «հույս չդնել» դրա անտվու Ա ր առացը Տր

Արար

ԱԱ նախկինում քրեռրնն ու հանցագարծություններ բարն:

րի

ԱԱ

բ

կ

համար կաւ Քր եաանտարբերհամարվող արարքների մեժացումարդեն իմ ու ծավալիխստացում ան ռեպրեսիայի բովանդակության համար : համարվողարարքների նոե շրջանակըորոշելու ճանաչվող արարքների հանցավոր ոչ Հանցավոր ն մեծ են չի տալիս: Չափազանց մաս րությունըորնէ կասկածիտեղիք են քրեականացնելու արարքը կոչվում կյանքի հետնանքները, որոնք

Նուն

մում`

Ն կոր

անը առասին

որոշմամբ: համապատասխան րենսդրական գործընթացի ւ հր Քրեականացմանապաքրեականացման զարգաց ժամանակակիցպայմանն է արձանագրել. պետք հարցով րուամա: նկարների քրեական դեպքերում ր արարքների պատժելիությու գում հեռա-

ման

ն

ն

որ

համար որոշ

հասարակական Սոր ա պայմանավորված Վերջինս է նելու անհրաժեշտությունը: ձնավորճան,դրանց մի մասը ց որոնք հա փաստերով, անհրաժեշտության ներառելու թյան ոլորտ Տ առնչություն որը, սակայն, որնէ լամիտ քրեականացման, հետ: Այս խրա գերագնահատման նշանակության ղ սիայի ռեգուլյատիվ գործունեությա ձեռնարկատիրական է նոր

Աու. են խե, քրեաիրավական

րաբերությունների

Գ ո

չունի

արե.

ու

ու կատ

րի, աուն

է Գլ

հանցագործություն

հաշվով»

Օրենսդրի այդ ազատությունն ակներն չէ, քանի դեռ խոսքը գնում է այնպիսի արարքների մասին, ինչպիսիք են, ասենք, լրտեսությունը, դիտավորյալ սպանությունը, ավազակությունը ն այլն, երբ դարավորավանդույթի ուժով ձնավորվել է անվիճելի իրավական ավանդույթ դարձած գնահատականը:Բայց օրենսդրի կամքն ակնհայտ է դառնում, երբ անցնում ենք այնպիսի արարքների, ինչպես, ասենք, պաշտոնեական դիրքի չարաշահումը, աբորտը, մանրը հափշտակությունը: Եթե, օրինակ, ավազակությունը չի կարելի հանցագործություն չհամարել, ապա մանր հափշտակությունը ն կարելի է, ն՛ չի կարելի այդպիսինճանաչել: Նման երկընտրանքըքրեաիրավական արգելք սահմանելու ճանապարհով լուծելիս օրենսդրին երբեմն, սակայն, չի հաջողվում հասնել անհրաժեշտ արդյունավե-

հուն Այսպես, մեր կարծիքով, քաղաքացիա-իրավական

|

"

է, մասնավորապես, աա ի վերաբերում այլ հանցատեսակ դեմ ուղղված ն մի քանի ր Բ Միաժամանակ պետք օրենսգրքին: ՀՀ 1961 թ. քրեական

անվտանգության ական հայտնի չեն բացառություն քրեականացումը քրեական ուստի,չպետք է Ինա արնաչափությունից

Կոգանիհետ այն բանում, որ «Արարքը հանցագործություն հայտարարելը չի հանգում դրա հասարակական վտանագավորությունը հավաստելուն ն գնահատելուն: Դրանք միայն պայմաններ են, թեն անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար: Արարքը հայտարարելը ենթադրում է պետության պատրաստակամությունը` վտանգավոր արարքի հետ հատկապես քրեական իրավունքի յուրահատուկ միջոցներով պայքարելու ուղղությամբ: Քրեական օրինաստեղծագործության պրոցեսում վերջին խոսքը մնում է վտանգի տակ դրված շահին, բայց միայն վերջին Վ. Մ.

նում

որոշ հնարավոր ապօրինի գործարքներ կանխելու նպատակով Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախաթ. սեպտեմբերի 24-ի հրամանագրով քրեական օրենսգիրքը գահությունը 220՛ է լրացրել հոդվածով, որը պատասխանատվություն է սահմանում կեղծ ամուս-

համար: ԱԱ Գերագույն ալուցության Կական դատարանի վիճակագրական րի պարզել ենք, քրեաիրավական արգելքն ընդունելու րվանից փորձեր արվել հակրապ գրականության ընդհանուր վաբանական Իրա այն օրե տության դատարաններումտվյալ հոդվածով դրությամբ մի գործ չի լսվել: որոնցով ուղղությամբ, ձնավորելու դասակարգելու ո" սդիրը դրույթները ԱԱ հիմք հանդիսանումխոսելու քննարկվող իրավանորմի պատասխանատվությու քրեական արարքի այն կամ վարվում պայմանավորվածությանկամ վարքագծի վական միջոցներով պայքարելու աննպատակահարմարության Գինթեն եին արարքների քրեական պատժելիությունը Աա Ֆեֆելովի կարծիքով, վտա զգալի

ն.

Քր

զարգացո

ր

ընդ

է

են

մեջ հաջող

ամփոփումնե

այկակա

:

1990 թ.

ե

Վա

ցածր

լիս:

Պ. Ա. ես ունեն երկու սահմանելու համար գոյություն

ը հասարականա աստիճանի ուք բարձր ավորության չաղ : առկայության համար անհրաժեշտպայմանների իրացման կզբունքի կողմից վտանգավորությունը օրենսդրի Գար Իհարկե, հասարակական հատկությունն անհրաժեշտ արարքի դասվող թվին երրորավըծություններիայն եզրակացության թե հասարակակա արի դժվար համաձայնվել վճռականգործոն քրեականացման արարքի ը.Վե ու Հանրային րությունը են, կարող պետք արարքներն 8ն աչվ Վորը հանցագործություն վտա հանրորեն կտրվածքով, այն միայն իր իսկ է նշված պնդումըարդարացի չի կարող մի չօժտված աստիճանով լի հանցավոր Վ: թյան որոշակի պետքապաքրեակա կորցրած ոժի վտանգավորությունը հանրային մենք համերաշխություն լուծման բնագավառում չափանիշներ անխուսափ չափանիշը ն պատժի իշը

Վ

հա

ի

է:

որ

բոլոր

|

հետ,

է

որ

ոչ

արարք

արարքը

է

ենք ոայտ |

Քննարկվող հարցի

քրեակա0 օրենս-

դեմոկրատացումը իրավունքի քրեական որհրդային Տես` ն, 1990, էջ 77: Երնւսն, ՇՕ8, պրոբլեմները, րճ. ության դրութ)Տես`կատարելագործման 91040ոուօ11 Էճտոտջօխօօ1մ (Փօօօտ 11. 1. Թ քաոօքցուՄՇճանողճուն Շ. 101-105: ոբճոօ, 1970, Վ 11, '

Մ. Վ, Խ Գրիգորյան

չ

է

են ն

ոչ

է

համար

է այս

այդ

որ

ն

`

ԻԾՇ.

նման

սոցիալական

հետ

քրեաիրա-

դատողությանըչի կարելի նան համաւտարածբնույթ տալ: Այսպիսով, որոշելով հանցագործություննեի շարքը դասվող արարքների շրջանակը, պետությունը դրանով իսկ «կարգավորում» է նան հանցավորության ծավալը: Դրա հետ կապված, մեր կարծիքով, պետք է ավելացնել հետնյալը: Հանցավոր ճանաչվող արարքների այդ ընդհանրական ծավալի որոշումը ն սահմանային կարգավորումը պետության ազատ ու ձեաական կամաարտահայտությունը չէ: է Այն խարսխվում օծբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական, հոգեբանական ու բարոյական բոլոր այնպիսի գործոնների վրա, որոնք նախ պատճառավորում են հանցագործությունները, ն, երկրորդ, հաշվի են առնվում այս կամայնարարքը հանցավորների շարքը դասելու հարցը լուծելիս: Մյուս կողմից, պետությունն ինքը ըստ էության ն ուղղակիորեն շահագրգռված է տվյալ ծավալի շրջանակներիփոքրացման մեջ, բայց այս դեպքում նա չի կարող ղեկավարվել սոսկ ձեականչափանիշներովկամ սուբյեկտիվնկրտումներով: '

Ը

Տես՝

33:34:

տաղա

8, ԵԼ,

ՇռոոՅճուումմ

ոու

ոա

աաա

աայ

Կ.

մոու

առ

հատկանիշների

բնութագիրը` նշենք, որ հանցագործության Շարունակելով հանրային (հասարակական)վտանգավորությունը, որպես հանցագործության նյութական հատկանիշ, օժտված է որակական արտահայտությամբ: նյքանակական Քննարկվող հատկանիշի որակական արտահայտությունը հանրային վտանգավորության բնույթն է, իսկ քանակականը` հանրային վտանգավորության աս-

տիճանը: Հանրային վտանգավորության բնույթը

որոշվում է հանցագործության օբյեկտով, այսինքն` այն հասարակական հարաբերությունների բնույթով, որոնց դեմ ոտնձգումէ հանցագործությունը: Հանրահայտ է, որ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի համակարգը կառուցված է ոտնձգության օբյեկտի հիման վրա: Ուրիշ խոսքով, հանցագործություններն այստեղ տեղակայվածեն ըստ այն հասարակականհարաբերություններիու դրանց կարնորության, որոնց դեմ դրանք ոտնձգում են: Ուստի հանցագործությանհանրային վտանգավորության բնույթը որոշվում է նրանով, թե ինչ տեղ է զբաղեցնում հանցագործությունը Վատուկ մասի համակարգում: Միննույն օբյեկտի դեմ ուղղված հանցագործությունները հանրային վտանգավորության միննույն բնույթն ունեն: Օրինակ, մարդու կյանքի դեմ ուղղված հանցագործություններնիրենց հանրային վտանգավորությամբնույնն են ն տարբերվում են, ասենք, սեփականության դեմ ուղղված հանցագործություններից:: Վանրայինվտանգավորության աստիճանըորոշվում է մի շարք չափանիշներով: Վիմնականցուցանիշը հանցագործությամբ հասցվող վնասն է (հանցագործության վտանգավոր հետնանքները, վնասի չափը, բնույթը): Օրենքում այդ վնասը հաճախ հստակ ձնակերպվում է (մահ, առողջությանը ծանր վնաս՝հասցնելը, նյութական վնաս ն այլն): Վնասի բնույթն ու չափը հիմք են հանդիսանում հանցագործության վտանգավորությանաստիճանըորոշելու համար: Պետք է նշել, որ բազմաթիվարարքներ վտանգավոր են համարվում հանցավոր գործողությունը կամ անգործությունն իրականացնելու բուն փաստով, անկախ նրանից, թե դրանք հանրորեն վտանգավոր հետնանքներ առաջացրել են, թե ոչ: Նման հանցագործությունների վտանգավորությունը դրսնեորվումէ նրանում, որ գործողության կամ անգործության իրականացման փաստն իսկ սպառնալիք է ստեղծում օրենքով պաշտպանվող հասարակական հարաբերություններիհամար: Վտանգավորությանաստիճանըորոշվում է նան այլ չափանիշներով:Մասնավորաբար, պետք է հաշվի առնել հանցագործությունն ավարտված կամ չավարտված լինելու, հանցավորի կողմից իր հանցավոր նպատակինհասնելու կամ չհասնելու հանգամանքները: Այս կտրվածքով ավարտված հւսնցագործությունը, որպես կանոն, բնութագրվում է վտանգավորությանառավել մեծ աստիճանով, քան չավարտված հանցագործությունը (հանցագործության նախապատրաստությունըն հանցա-

փորձը): Հանրային վտանգավորությանաստիճանի վրա ազդեցություն ունեն

նան հան-

ցանքը կատարելու եղանակը,ժամանակը, տեղը, իրադրությունը: Օրինակ, առանձին դաժանությամբ կատարված սպանությունն օժտված է հանրային ավելի մեծ վտանգավորությամբ,քան դիտավորյալ հասարակ սպանությունը, կամ` ռազմական գույքը կորցնելը կամ փչացնելը ռազմական դրության, պատերազմիժամանակ կամ է առավել մեծ վտանգավորությամբ, քան մարտի պարագաներումբնութագրվում '

Տես`

ԳաբուզյանԱ.Հ., նշվ. աշխ., էջ 15:

-ռարքը,

որը

կատարվում է խաղաղպայմաններում:

Վանրայինվտանգավորության աստիճանիվրա ազդող գործոն է նան մեղքը, ավելի ճիշտ` մեղքի ձեը: Ակնհայտ է, որ դիտավորությամբ կատարվողհանցագործություններնառավել մեծ վտանգավորություն ունեն, քան անզգուշությամբկատարվողները:

Ղանցագործության վտանգավորության աստիճանըորոշվում է նան հանցագործության շարժառիթովն նպատակով:Օրինակ, հանցանքնայլ անձանց իրավաչափ գործողությունների համար վրեժի շարժառիթներովկատարելը բնութագրվում է ավելի մեծ վտանգավորությամբ, քան հանցանքկատարելը,ասենք,

շարժառիթով:

կարեկցանքի

,

Վանրային վտանգավորությանհարցը քննարկելիս չպետք է մոռանալ, որ հանրայինվտանգավորությունը բնավ չի հասկացվումորպես

բացառապես հասարակության համար:Հանրային

վտանգավորություն

վտանգավորությունը նշանակում

վտանգավորություն պետության,հասարակության, անձիհամար: Ղանրային վտանգավորությունը հանցագործության կարնորագույնբնութագրական հատկանիշներից է: Նախ, չեն կարող հանցագործություն համարվել այն է

Երկրորդ, վտանգավորու-

արարքները, որոնք օժտված չեն վտանգավորությամբ: թյան աստիճանըվճռորոշ չափանիշ է ն մյուս հանցագործությունները տումները սահմանազատելուհամար: Այս դատողությունն առավել կարնոր է այն դեպքերիհամար, երբ հանցագործությունը ն այլ իրավախախտումն ուղղված են միննույն օբյեկտի դեմ ն, արտաքին այլ հատկանիշներով նման են միմյանց: Այսպիսի դեպքերում հանցագործությունն այլ

իրավախախ-

իրավախախտումներից սահմանազատող

Գլխավոր չափանիշըվտանգավորության աստիճանն է, որը որոշվում է մեր կողմից արդեն քննարկվածչափանիշներով(վնասի չափ, արարքի կատարման եղանակ, շարժառիթն այլն): Ասվածիհետ կապված անհրաժեշտություն է ծագում անդրադառնալ իրավաբանական գրականությանմեջ տարաձայնությունների առարկա հանդիսացողայն հարցին, թե արդյո՞քայլ իրավախախտումներն օժտված են հանրայինվտանգավորությամբ: Չխորանալովտեսական բանավեճերի մեջ` նշենք, որ ներկայումս քրեական իրավունքիտեսության մեջ տիրապետող

վտանգավորությամբ օժտված են

բոլոր

կարծիքն այն է,

որ

հանրային

իրավախախտումները: Իսկ հանցագործու-

թյան մյուս սահմանազատման իրավախախտումների գլխավոր չափանիշըհասարակականվտանգավորության աստիճանն է: Ընդ որում, հանցագործությունները ն մյուս իրավախախտումները միմյանցիցբաժանվածչեն չինականպարսպով: Նախ, "այսօր հանցանք համարվող առանձին արարքներ ժամանակ անց տարատեսակ հանգամանքների ուժով կարող են դադարել այդպիսին համարվելուց ն դառնալ վարչական իրավախախտումներ (օրինակ, երբեմնիքրեորեն պատժելի արարք էր համարվում մանր խուլիգանությունը մեկ տարվա ընթացքում կրկին անգամ կատարելը(Հայկ. ԽՍՀ 1961 Թ. քր. օր-ի 222 հոդ. 1-ին մաս), որը հետագայում ապաքրեականացվեց): Հնարավորէ ռան հակառակգործընթացը: Վնարավորեն նան դեպքեր, երբ հանցագործության ն մյուս իրավախախտումների տարբերությունըդրսնորվիոչ թե արարքի օբյեկտիվ,այլ սուբյեկտիվհատկանիշների մեջ: Օրինակ, ծառայողականլիազորությունները չարաշահելը, թեկուզն էական վնաս պատճառիքաղաքացիների, կազմակերպությունների, հասարակության կամ ու օրինական իրավունքներին պետության շահերին, չի կարող հանցագործություն համարվել,եթե կատարվել է առանց շահադիտական, անձնականայլ 7-6 ն

շահագրգռվածությունից կամ խմբայինշահերից ելնելով: Շատ դեպքերում, նույնիսկ, եթե տարբերությունն օբյեկտիվ հատկանիշների մեջ է, միննույն է այն կարող է աննշան լինել (օրինակ, հենց նույն պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելը չի կարող հանցագործությունհամարվել, եթե այն թեն վնաս է պատճառել, բայց վնասն էականչէ): Վերոգրյալի կտրվածքով կարնոր է նան քր. օր-ի 148 հոդվածի 2-րդ մասի դրույթը («Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը կամ անգործությունը, որը թեն ձեականորեն պարունակում է սույն օրենսգրքով նախատեսված որնէ արարքի հատկանիշներ, սակայն իր նվազ կարնորությանպատճառով հասարակական վտանգավորություն չի ներկայացնում, այսինքն` ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձին, հասարակությանըկամ պետությանը էական վնաս չի պատճառել ն չէր կարող պատճառել»): Այսւվիսով,հանցագործությունչի համարվում այն արարքը, որը. ա) ոտնձգում է քրեական օրենքով չպաշտպանվող օբյեկտների դեմ (ամուսինների միջն անձնականհարաբերություններ, բարեգործություն ն այլն), բ) էական վնաս չի պատճառում քրեաիրավական պաշտպանության օբյեկտներին ն դա պատճառելուռեալ վտանգ չի ստեղծում, գ) քրեաիրավականպաշտպանությանօբյեկտներին վնաս է պատճառում կամ այդպիսի վնաս պատճառելու ռեալ վտանգ է ստեղծում, սակայն վնասն էական չի հանդիսանում: Քր. օր-ի 18 հոդվածի 2-րդ մասի հետ կապված` անհրաժեշտ է քննարկել նան այն հարցը, թե լրացուցիչ ինչ չափանիշներով է որոշվում արարքի նվազ վտանգա-

վորությունը:

Նվազ վտանգավոր արարքները միայն այն ժամանակ չեն ճանաչվում հանցագործություններ, երբ դրանց նվազ վտանգավորությունըեղել է թե՛ օբյեկտիվ (ըստ փաստացի պատճառվածվնասի) ն թե՛ սուբյեկտիվ (ըստ մեղքի բովանդակության, երբ անձը ցանկացել է պատճառել հատկապես չնչին վնաս)": Իսկ անձի մտադրությունների ն նրա միաստացիպատճառածիչհամընկնելու դեպքում պատասխանատվությունը վրա է հասնում մեղքի բովանդակությանը համապատասխան:Այսպես, այն անձը, որը մտադրվել է չհրկիզվող պահարանիցհափշտակել խոշոր գումար, գիտենալով, որ այստեղ է գտնվում տվյալ հիմնարկի ծառայողների աշխատավարձը, սակայն փաստորեն հափշտակել է վող պահարանում այլ դրամ չի եղել, ենթակա է պատասխանատվությանգույքի խոշոր չափերի հասնող հափշտակության փորձի, այլ ոչ թե նվազ վտանգավոր արարքի համար: Նվազ վտանգավոր արարքը բացակայում է նան չկոնկրետացվածդիտավորուու է վնասի թյան դեպքում, երբ անձը մի քանի նախատեսել ցանկացել տարբերակներ (մանր, զգալի, խոշոր), օրինակ, գրպանահատությանժամանակ: Իրավաբանականգրականության մեջ նշվում են նան նվազ վտանագավորության այնպիսի չափանիշներ, ինչպես պատճառված վնասի փոքր չափը, հանցանքի կատարմանմեջ անձի երկրորդական,աննշան դերը: Քր. օր-ի 18 հոդվածի 2-րդ մասի առնչությամբ անհրաժեշտ է նշել նան, որ արարքի վտանգավորությունը գնահատելիս չի կարելի հաշվի առնել այն կատարող անձի առանձնահատկությունները:Վերջիններս կարող են հաշվի առնվել միայն

Մ 8 ենը գի մանի

Տես՝

ՇՕՏ6ՆԸՑՕ6

ՄԻՇոռԲՒԾՇ Աքճոօ. ՕՇոլճգ

ՎՅՇՆԵ.

11ր, ՒՂԼՄ, 1988,

Ը.

53:

արա

պատասխանատվությունը ն պատիժը անհատականացնելիս, բայց ոչ արարքի վտանգավորությունըգնահատելիս: հանցագործությանկարնոԱյսպիսով,արարքի հանրայինվտանգավորությունը րագույն հատկանիշն է: Սակայն արարքը որքան էլ օժտված լինի հասարակական վտանգավորությամբ(հանցագործությաննյութականհատկանիշ), այն հանցագործություն համարվել չի կարող, եթե զուրկ է երկրորդ հատկանիշից, այսինքն` քրեական հակաօրինականությունից(հանցագործության ձնական հատկանիշ): Այստեհասաղից բխում է կարնոր եզրակացություն. քրճական հակաօրինականությունը էիրավաբանականարտահայտությունն րակականվտանգավորության Քրեական հակաօրինականությանիմաստն այն է, որ արարքը (դրքան էլ այն վտանգավորլինի), չի կարող հանցագործություն համարվել, եթե նախատեսվածչէ քրեական օրենսգրքում: Քրեական հակաօրինականությունըհիմնարար նշանակությամբ օժտված սկզբունք է: Այն առաջ է քաշվել տակավին 18-րդ դարում իշխանության եկող բուրժուազիայի գաղափարախոսներիկողմից, որպես ժողովրդավարության կարնորագույն սկզբունք. «չկա հանցագործություն առանց այդ մասին օրենքում նշված Շոռծո Տ/ոծ |6ց6)»: լինելու (ոս մսոտ Քրեական հակաօրինականությունըհանցագործությանհատկանիշ ճանաչելը բացառում է նան անալոգիայի կիրառումը: Իրերի այդպիսի վիճակն ուղղակիորեն բխում է ոչ միայն օրինականության պահանջից ընդհանրապես,այլ 33 Սահմանադրության 42 հոդվածի այն դրույթից, թե` «Մարդուն չի կարելի հանցագործության համար մեղավոր ճանաչել, եթե արարքի պահին գործող օրենքով այն հանցագործություն չի համարվել»: Ավելացնենք, որ 3Հ քր. օր-ի 5 հոդվածի 2-րդ մասում արձանագրվածէ, թե «Քրեական օրենքն անալոգիայով կիրառելն արգելվում է»: նման իրավանորմի գոյությունը քրեական իրավունքում օրինականության սկզբունքի ամենակարնորդրսնորումն է: Անալոգիայի ինստիտուտը քրեական իրավունքում, ինչպես հայտնի է, վերացքրեական օրենսդրուվել է ԽՍՀ Միությանն միութենականհանրապետությունների թյան Հիմունքների 3 ն 7 հոդվածների ուղղակի ցուցումներով, որտեղ հանցագործության հասկացության մեջ քրեական հակաօրինականությունը (քրեական օրենքով նախատեսված լինելը) առանձնացվեց որպեսհանցագործության հատկանիշ: Մինչ այդ անալոգիայի կիրառումը թույլատրելի էր, մասնավորաբար,ՀԽՍ3 1927թ. քր. օր-ի 16 հոդվածի ուժով. «Եթե հասարակայնորենվտանագավորայս կամ այն արարքներն այս օրենսգրքով ուղղակի կերպով չեն նախատեսված, այդ դեպքում պատասխանատվությանհիմունքները ն սահմանները,ինչպես նան սոցիալական պաշտպանության միջոցները դատարանի կողմից կիրառվում են համաձայն այս ու են իրենցկարնորությամբ որոնք նախատեսում այն հոդվածների, օրենսգրքի

տեսակովառավելապեսնման հանցագործություններ»: Այսպիսով, անալոգիայիէությունն այն է, որ եթե վտանգավոր արարքը նախատեսված չէ քրեական օրենսգրքով ապա դրա համար քրեական պատասխանատվության հարգը որոշվում է օրենսգրքի այն հոդվածով, որը նախատեսում է տվյալ արարքին իր հատկանիշներով առավել նման արարք (հանցագործություն): Անալոգիայի կիրառմամբիրավապահ մարմինները ն դատարանը փաստորեն փոխարինում են օրենսդիր մարմնին ն օրենքի փոխարենիրենք են որոշում արարքի հանցավորությունը: Անզեն աչքով էլ կարելի է նկատել, որ նման իրավիճակը չի կարող նպաստել օրինականության ռեժիմի հաստատմանը:Եթե հասարակության համար

վտանգ ներկայացնողայս կամ այն արարքը տվյալ պահին նախատեսված չէ քրեական օրենքով, ապա «նման ճեղքվածքների վերացումը պետք է իրականազվիմիայն օրենսդրությունը նոր նորմով լրացնելու ճանապարհով: Օրենսգրքով ուղղակիորեն չնախատեսված հանրորեն վտանգավոր արարքների դեմ պայքարում գործող քրեական օրենսդրությունը օգտագործելու փորձերը, որոնք իրականացվում են առանձին քրեաիրավական նորմերի տարածական մեկնաբանության միջոցով, ոչ Անալոգիայի վերացումն այլ ինչ են, եթե ոչ անալոգիայի գաղտնի կիրառում»': զարգացման առավել բարձր ինքնին վկայում է գործող քրեական օրենսդրության աստիճանի ու լիարժեքության մասին, սակայն գործող քրեաիրավական համակարգի առանձին թերություններն անալոգիայի գաղտնի կիրառման հնարավորություններ են տալիս՞: Խոսելով արարքի հանրային վտանագավորության ու հակաօրինականության փոխադարձկապի մասին` իրավաբանականգրականության մեջ փաստորեն նկատի ունեն ոչ թե ձեի ու բովանդակության,այլ նյութականին իդեալականիփոխհարաբերությունը: Ի՛նչն է այստեղ առավել էական հանրային վտանգավորության` որպես հանցագործության հատկանիշի բնութագրիմեջ: Այն, որ դա մի հատկանիշ է, Առաջինն ընդգծում է որը կրում է. ա) արտաքին, բ) օբյեկտիվ, գ) նյութական բնույթ`: այն փաստը, որ այն գոյություն ունի հանցագործիգիտակցությունիցդուրս: Երկրորդը ենթադրում է դրա անկախությունըգիտակցությունից, բայց ոչ օրենսդրի ն հանցավորի. անձը կարող է գիտակցել կամ չգիտակցել իր արարքի վտանգավորությունը, նախատեսել կամ չնախատեսել դրա հետնանքները,ցանկանալ, չցանկանալ կամ գիտակցաբար թույլ տալ դրանք, սակայն այդ ամենը ոչ մի չափով չի մեծացնում կամ նվազեցնում վնաս պատճառելու կամ վնաս պատճառելու սպառճալիք ստեղծելու ուղղությամբ` կատարող արարքի ընդունակությունը ն բնութագրում է հենց միայն անձի վտանգավորությունը: Ինչ վերաբերում է հանցագործության այդ հատկանիշի նյութականությանը, ապա այն հիմք է տալիս հանրորեն ն անկախ վտանգավոր արարքը բնութագրել որպես գիտակցությունից դուրս գոյություն ունեցող ռեալություն (իրականություն): Փոքր-ինչ այլ բան պետք է հավաստել արարքի արգելվածությանհատկանիշի վերաբերմամբ: Այն բանից, որ օրինակ, հափշտակությունը չի խախտում քրեաիրավական արգելքը, չպետք է եզրակացությունանել, թե այն չի խախտումորնէ արգելք ընդհանրապես: Խորհենք գլխավորի մասին. օրենսդիրն ինչպե՞ս պետք է վարվի այն արարքների նկատմամբ, որոնք անկասկած հանրորեն վտանգավոր են, սովորաբար կատարվում են անհատիկամքի ու գիտակցությանհսկողության տակ ն անգամ արտահայտումեն նրա նեգատիվ,բացասականվերաբերմունքնանձի, հասարակության կամ պետության նկատմամբ, բայց տարատեսակ պատճառներով արգելված չեն ն չեն կարող արգելվել իրավունքի այլ ճյուղերի կամ բարոյականության կողմից, կամ. սկզբունքորեն կարո՞ղ է քրեական օրենքով հանցագործություն հայտարարվել այն, ինչ թույլատրված է: Չի կարելի չհամաձայնվել Մ. Ի. Կովալյովի կարծիքի հետ, որ նման հարցերին պետք է բացասական պատասխան տալ: «Եթե ՓորՅւժթ Ւ

25,

ղօ

թու,

Շ.

97-98.

4.

ՒԼ,

Օօօճճաայօմ Շօտօքլոծ 18081226

Այդ մասին ավելի մանրամասնտես` Րքաոօքտւհ.

7ԼՇճԾՈ։070 315ՕԱՅՀՅՆՇԵՇԼՑ:

1985,

Տես`

Շ.

/քոգոճօտ

ՇՇՔ

21.

ՄոՕոՕ8ՔՕ6 Աքճոօ.

զուտ

ՄԼ

ԵՇՓԸՇթ,

"Շօտ.

ԸՇՇ.

ՆՈ.

Օճողու

ՎոՇրջ.

113ր, քոռ

8., 1քօճոճառ օօոօքաօոոօ84124(4

ՇՅԹՆԸ

ՃՇԽՇՆՐՐ/ւաուՇՇԸՇՔ.

ԷԼՕԵՒՂՃ-ՔԱՓՔՃ.

ա

ոքճոօ", 1972,

ն

հոն օ18))օ-

173ր. ԷԼ,

Խն ԽԼ, 1999,

իրավունքի որնէ այլ ճյուղ պատվիրակումկամ միայն թույլ է տալիս որոշակի գործողությունների կատարումը, ապա դրանց իրականացումըհամապատասխանիրավական նորմի թույլատրելիության շրջանակներում չի կարող քրեորեն պատժելի արարք համարվել, այսինքն` չի կարող քրեաիրավականիմաստով հակաօրինական համարվել: Օրինակ, եթե մարդը դառնում է զառամյալ կամ անաշխատունակ,ապա նա չի կարող պարտավորված լինել նյութական օգնություն ցույց տալու իր ծնողներին, ովքեր նույնպես զառամյալ ու անաշխատունակ են, հետնաբար, չի կարող կանչվել նան քրեական պատասխանատվության...Խարդախություն չի կարող ճանաչվել առ ու վաճառքի պայմանագիրը,եթե այն կնքվել է քաղաքացիական իրավունքի կողմից թույլատրելի շրջանակներումայլն»': Ենթադրելով, որ հանցագործության հասկացության վերաբերմամբ խոսքը պետք է գնա ոչ թե քրեաիրավական արգելվածության, այլ ավելի լայն իմաստով արգելվածության մասին, այսինքն իրավունքի ցանկացած ճյուղի, բարոյականության, համակեցության կանոնների, տեխնիկականնորմերի, անվտանգությաննորմերի կողմից արգելվածության մասին, չի կարելի, այսպիսով, սատարել օրենսդրի դիրքորոշումն այն մասով, երբ հանցագործությունըբնորոշվում է որպես օրենսԱյսպիսով, կրկին անգամհավաստենք, որ հանցագործուգրքով արգելված արարք: թյունը ոչ թե քրեական օրենքով արգելված, այլ քրեական օրենքով նախատեսված արարքնէ: Հանցագործության երրորդ կարեոր հատկանիշը Ժեղավորությամբկատարված լինելն է: Առանց մեղքի չկա ո՛չ հանցագործություն,ո՛չ էլ քրեական պատասխանատվություն, թեն սույն աշխատության նախորդէջերում նշել ենք, որ մեր պատկերացմամբ մեղքը չի կարող հանցագործության ինքնուրույն հատկանիշ համարվել, այն պետք է դիտել իբրն քրեական հակաօրինականությանբաղկացուցիչ մաս: Հավեհանրոլենք, որ մեղքը հանցավորի հոգեբանականվերաբերմունքնէ իր կատարած րեն վտանգավոր արարքի ն դրա հանրորեն վտանգավոր հետնանքների նկատմամբ, որը դրսնորվում է դիտավորության կամ անզգուշության ձնով: Մեղքը արարքի այն ներքին իմաստն ու բովանդակությունն է, որը դրա արտաքին դրսնորման հետ միասնության մեջ տալիս է հանցագործություն: Գետնաբար, արարքի ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին դրսնորման բացակայությունը ենթադրում է հանցագործությանբացակայություն: գոյություն ունեցող Հանցագործությանհասկացությանվերաբերյալ ներկայումս հայացքների բնութագիրը բավականաչափլրիվ չի լինի, եթե չշոշափենք արարքի պատժելիությունըհանցագործության ինքնուրույն հատկանիշ ճանաչելու հիմնավորվածության հարցը, որի առնչությամբմինչն վերջերս էլ քրեական իրավունքի տեսության մեջ կարծիքների միասնություն չի եղել: Որոշ հեղինակներ պնդում են, թե պատժելիությունը ցանկացած հանցագործության պարտադիր հատկանիշ է ն պետք է մեկնաբանվիոչ թե յուրաքանչյուր առանձինդեպքում որպես պատիժ կիրառելու բուն փաստ, այլ իբրն դրա կիրառման սպառնալիք: Մյուսները կամ ընդհանրապես պատժելիությունըչեն համարում հանցագործության հատկանիշ, գտնելով, որ այն հանդես է գալիս որպես իրավաբանական հետնանք, կամ այն չեն դիտում որպես ինքնուրույնհատկանիշ՝ դրա համարտրամադրելովմյուս հատկանիշի (արարքի քրեական հակաօրինականության, արգելվածության)` բաղադրիչ մասի

Շ.

99.

Էքճ-

'

ՖԼՕՃՕՅԱՕԲ Աքոտօ. Վոշրե

ՕՂՏՇԴՇՐՑՇԷԱԼՕՇԼԻ.

օճաոց, 8 4-2

Էհուօքախծրքո.1991,

6.

83.

1.

1. ՖՈՕճՕԲ:ա

մ 345օ1կ 11ք6Մոճծումթ. 7ոօոօտոմտ `

|

դերը: Ի տարբերություն խորհրդայինօրենսդրության, որը հանցագործությունըբնորոշելիս ընդհանրապեսչէր հիշատակում պատժելիությանմասին, ՌԴ նոր քրեական օրենսգիրքն, ըստ էության, ճանաչում է այն իբրն արգելվածության հատկանիշի բաղադրամաս: Դժբախտաբար, այս ասպեկտով ՌԴ նոր օրենքը դժվար է հաջողված համարել: Քրեական օրենսդրությունը նախատեսում է բազմաթիվդեպքեր, երբ անձը կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունիցու պատժից: Այդ դեպքերում հանցագործությունն առկա է, բայց պատիժը բացակայում է: Հետնաբար, պատժելիությունը չի կարող հանցագործության հատկանիշ համարվել: Ինչ ձնով էլ լուծվի արարքի արգելվածության վերաբերյալ հարցը, ցանկացած դեպքում չի կարելի հաշվի չառնել տարբերություններն այն բանի, ինչը բնութագրում է հանցագործության հասկացությունը, ն այն բանի, ինչը բացահայտում է դրա նշանակությունն ընդհանրապեսն քրեաիրավականկարգավորմանհարցում` մասնավորապես:Հարկ չկա ապացուցել ակնհայտը. այս կամ այն արարքը հանցավոր կամ ոչ հանցավոր հայտարարելը ինքնանպատակ չէ Դրա հետ կապված, լուծելով ընդհանուր կտրվածքով հանցագործության հասկացության նշանակությունը (քրեական կարգավորճան մեխանիզմի մակարդակով), պետք է նկատել, որ այն ունի իրավաբանական փաստի նշանակություն, այսինքն այնպիսի փաստի, որի հետ կապվում են քրեական իրավունքի կողմից կարգավորվող հարաբերություններ: Այդպիսի բնութագիրն, անկասկած, անհրաժեշտ է, մասնավորաբար, այն բանի համար, որպեսզի բացահայտվեն հանցագործության` որպես օրենսդրության տվյալ բնագավառի առարկայի փոխադարձ կապերը: Դրա հետ մեկտեղ պետք է նկատի ունենալ, որ

քրեաիրավականհարաբերություններըչեն պայմանավորումարարքը հանցագործություն ճանաչելու անհրաժեշւությունը, այլ արարքը հանցագործություն Ճանաչելն է անհրաժեշտ, պարտադիր նախապայման հանդիսանում դրանց գոյության համար ն, ուստի, դրանք (այդ հարաբերությունները)ծագում են այն ժամանակ, երբ հանցագործությունը, նրա բոլոր պարտադիր հատկանիշներն առկա են (հավաստված են): Տեսական ու գործնական մեծ նշանակություն ունի հանցագործությունն իբրն քրեական պատասխանատվությանհիմք բնութագրելը: Բայց կարիք կա, արդյո՞ք, այդ նկատառումներով տվյալ հանգամանքը ներառել հանցագործության հասկացության կոնստրուկտիվ հատկանիշների թվի մեջ: Այդ հարցի դրական լուծումն անխուսափելիորենկհանգեցնի այն եզրահանգմանը, որ անձը քրեական պաւոասխանատվություն պետք է կրի ոչ թե հանցանք կատարելու, այլ ինչ-որ մեկ ուրիշ բանի համար: Նույն կերպ պետք է արտահայտվելնան պատժելիության վերաբերյալ: Ինչպիսի իմաստ էլ դրան հաղորդվի, այն կարող է ծագել միայն պայմանով,որ արարքի հանցավորության փաստն արդեն հաստատվել է: Ոչ միայն տարրական տրամաբանությունը, այլն ողջ օրենսդրական պրակտիկանվկայում են այն բանի օգտին, որ հանցավորությունն ու պատժելիությունըարարքի ինքնուրույն բնութագրեր են (օրինակ, քր. օր-ի 5 հոդվածում արձանագրվածէ. «Արարքի թյունը, դրա պատժելիությունը...որոշվում են միայնքրեական օրենքով»): Այսպիսով, պատժելիությունը չի կարող հանցագործության հաւոկանիշ համարվել: Արարքը հանցագործություն է համարվում ոչ թե այն պատճառով, որ դրա կատարման համար առկա է պատժի սպառնալիքը, այլ հակառակը` կաւտարված

հանցավորու-

արարքի համար առկա է պատժի սպառնալիք, որովհետն այդ արարքը հանցագործություն է ճանաչված: Ինչպես արդեն նշել ենք, առանձին հեղինակների կողմից իբրն հանցագորՄեր կարծիքով, հակածությանհատկանիշընդգծվում է ձակաբարոյականությունը: բարոյականության առանձնացումը որպես հանցագործության հատկանիշ ավելորդ է, քանի որ այն ոչինչ չի ավելացնում հանցագործության`որպես հանրորեն վտանագավոր ն հակաօրինական արարքի բնութագրմանը: Վասարակությանմեջ կատարվում են բազմաթիվ արարքներ, որոնք հակաբարոյականեն, բայց հանցագործություն չեն: Վակաբարոյականությունըհատուկ է նան այլ, հանցավոր չհանդիսացող արարքների:Հետնաբար, հակաբարոյականությունըչի կարող հանցագործությունն այլ արարքներից տարբերող հատկանիշ հանդիսանալ:Բացի այդ, թեն հանցագործությունների մեծ մասը, իսկապես, հակաբարոյականարարքներ են, այնուամենայնիվ կյանքում հանդիպում են նան հանցագործություններ,որոնք ոչ մի կտրվածքով հնարավոր չէ հակաբարոյական անվանել (օրինակ, անզգուշությամբ մահ սպանությունների պատճառելը,հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում որոշ դեպքեր այլն): ն Այս կամ այն իրավահարաբերությանտեսակը որոշելիս, անձի դրսնորածվարքագիծը հանցավոր կամ ոչ հանցավոր ճանաչելու հարցը լուծելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել քրեական օրենսդրության դրույթները արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներիմասին: Կյանքում հնարավոր են դեպքեր կամ իրավիճակներ, երբ քրեական օրենքով նախատեսված հանցագործությանհատկանիշներինձեականորեն, այսինքն արտաքին հատկանիշներովհամընկնող այս կամ այն արարքը իրականումո՛չ հանրորեն վտանգավոր է ն ո՛չ էլ քրեռրեն հակաօրինական:Ուրիշ խոսքով ասած, այդ արարքը է զրկված հանրային վտանգավորության ն, հակաօրինականությանհատկանիշներից: Նման իրավիճակներում անձի դրսնորած վարքագիծը ոչ միայն հանրորեն վտանգավոր չէ հասարակական հարաբերությունների,ողջ իրավակարգի համար, այլ, ընդհակառակը,որպես կանոն, դիտվումէ իբրն հանրորեն օգտակար գործունեություն: Նման պայմաններում անձի գործողություններում բացակայում է նան հանցակազմը: Ուստի պատահական չէ, որ այդ գործողություններն ըստ քրեական իրավունքի իրավաչափ ու օգտակար են համարվում: Այս է պաւոճառը, որ հիշատակված հանգամանքներում գործող անձը չի կարող քրեաիրավական իմաստով հանցավորկամ մեղավորճանաչվել: Որպես հանցագործության հատկանիշներիբնութագրմանհարցի եզրափակում, անդրադառնանքնս մեկ խնդրի: Իրավաբանականգրականության մեջ վերջին ժամանակներս քննարկման առարկա է դարձել հանցագործության հատկանիշների առաջնայնության հարցը: Մասնավորաւվես, կարծիք է հայտնվում առ այն, որ հանցագործության հասկացության մեջ նյութական հատկանիշին առաջնային տեղ հատկացնելըճիշտ չէ, որ իրավականպետությանմեջ առաջնությունը պետք է տալ ձեական հատկանիշին` քրեական հակաօրինականությանը": Այս տեսակետի կողմնակից հեղինակներն իրենց դիրքորոշումը հիմնավորում են հետնյալ փաստարկներով: Նախ, արարքի հանրային վտանգավորությանն հակաօրինականությանմիջն առկա կապն այնքան խիստ ու արտահայտիչ չէ, որքան այդ ներկայացվումէ տեսու-

կատարված

'

(Հ.Հ

Տես`

ՄՐՕԴՇԻՈՇԲ ոքմոօ,

Օճուգ

ՎՅՇՂՐԵ.

Ի1., 1999,

Ը,

101:

Տես՝

Մրոճռրոօօ

ոքճոօ,

ՕՇողազ ԿոՇՆ.

ԽԼ, 1994,

Ը.

72.

թյան մեջ: Քրեական հակաօրինականությունը հանրայինվտանգավորության զուտ մեխանիկական արտացոլումը չէ: Կան հանրորեն վտանգավոր շատ արարքներ, որոնք հանցագործություն չեն ճանաչվել, ն, ընդհակառակը,քրեական օրենքով Սախատեսված ն հանցավոր ճանաչված շատ արարքներ, որոնք հանրային վտանգավորություն (կամ, համենայն դեպս, լուրջ վտանգավորություն) չեն ներկայացնում: Երկրորդ, հանրային վտանգավորության ն հակաօրինականությանմիջն առկա հակասությունն ակնհայտ է դառնում քր. օր-ի 18 հոդվածի 2-րդ մասի վերլուծությունից: Դժվար չէ նկատել, որ օրենսդիրն այդ հակասությունը լուծում է հօգուտ հանրային վտանգավորության:Ըստ այդ նորմի, այն արարքը, որը թեն նախատեսված է քրեական օրենսգրքով, բայց զուրկ է հանրային վտանգավորության բավարար աստիճանից, ապա հանցագործություն համարվել չի կարող: Երրորդ, տակավին հստակորեն որոշված չեն հանրային վտանգավորության

չափանիշները':

Ներկայացված ւիաստարկները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ հանցագործության հատկանիշներից առաջնայինը պետք է համարել քրեական հակաօրինականությունը: Այդպիսի մոտեցումը ավելի կհամապատասխաներիրավական պետության բնույթին՞: Քրեական հակաօրինականությունըհանցագործությանառաջնայինհատկանիշ համարելու դեպքում քր. օր-ի 18 հոդվածի 2-րդ մասի անհրաժեշտությունը կվերանա: Դեռ ավելին, այդպիսինորմը հակասում է հակաօրինականությունըհանցագործության առաջնային հատկանիշ համարելու գաղափարին: Բայց այդ դեպքում կծագի նոր խնդիր: Ինչպե՞ս վարվել այն դեպքում, երբ կատարված արարքը, իրոք, հանցագործությանհամեմատ նվազ վտանգավորությունունի: Ա.Հ. Գաբուզյանի կարծիքով, այդ խնդիրըկարելի է լուծել քրեական օրենսգրքում քրեական պատասխանատվությունից ազատելու նոր հիմք նախատեսելով, որը թույլ կտա քրեական օրենքով նախատեսված արարքը կատարած անձին ազատել քրեական պատասխանատվությունից,եթե այդ արարքը նվազ կարնորությանպատճառովհանցագործության համեմատ նվագ վտանգավորությունունի:: Ըստ էության, սրանով գործնականում ոչինչ չի ւիոխվում: Պարզապես վերանում է տեսական այն անհրաժեշտությունը, թե քրեական օրենքով նախատեսված արարքը կարող է ն հանցագործություն չլինել: Համենայն դեպս, սա ընդամենը առաջարկ է, որը հետագա ուսումնասիրությանն լուրջ քննարկման կարիք ունի:

քան գործողությանկիրառման հատուկ դեպք է. երբ առկա է բաժանումներիմի որոշ համակցություն(մի որեէ դասի բաժանում տեսակների,այդ տեսակներիբաժանում ն այլն) Իբրն դասակարգման մեջ բաժանման հիմք սովորաբարընտրվում են տվյալ առարկաներիհամար էական հատկանիշները՝: ՎՀ քր. օր-ի 19 հոդվածի ն հանրությանհամար վտանհամաձայն,

Ըստ բնույթի

գավորության դասակարգվումեն` ոչ աստիճանի` հանցագործությունները

Նկատենք, որ հանցագործությունների նման ամբողջականու համալիր դասակարգումը նորույթ է ոչ միայն հայ քրեական օրենսդրական, այլն ԱՊՀ երկրների նույնատեսակ պրակտիկայիհամար: Մինչն նշված դասակարգման բովանդակայինքննարկմանն անցնելը, թերես, ճիշտ կլինի հակիրճ ներկայացնելհանցագործությունների դասակարգման օրենսդրականպրակտիկանարտասահմանյաներկրներում: Ըստ Ֆրանսիայիքրեական օրենսգրքի, բոլոր հանցագործությունները դասակարգվումեն երեք խմբի. 1) խախտումներ, 2) զանցանքներ, 3) հանցագործություններ: ճապոնիայի քրեական օրենսդրությամբհանցա-գործությունները բաժանվում են երկու խմբի. 1) քաղաքական խախտումներ, 2) ընդհանուր խախտումներ: Անգլիայումհանցագործությունները դասակարգվումեն երկու խմբի, 1) հանցագործություններ, որոնց կատարմանդեպքում պարտադիր է մեղադրյալին մեղադրականակտ ներկայացնելը, 2) հանցագործություններ, որոնց կատարմանդեպքում դա պարտադիր չէ: Առաջին խմբի հանցագործություններն, իրենց հերթին, բաժանվում են երեք ,

խմբի.

ա) «թրիզն», բ)

մեկը հանցանոր քրեական օրենսգրքի ամենաէականդեֆինիցիաներից՞ համակարգն դասակարգմանը (տեսակներին) վ երաբերողնորմերի գործությունների է: Օրենսգիրքը պաւոմականորենառաջին անգամ ձնակերպում է հանցագործությունների դասակարգմանինստիտուտը: գիտական դասակարգումըհասկացության ծավալիբաժանման տրամաբանա.

բ

1989.3,

Տես` «ՕՏ. ԻՕՇ. ոքճոօ", 6. 145: Ի Տես` Գաբուզյան Ա. Հ., նշվ. աշխ., էջ 25: Տես` նույն տեղը: սահմանում) համառոտ տրամաբանական սահմանում, որը բացաԴեֆինիցիա (լատ. ժթճունօ հայտում է առարկայի էական տարբերիչհատկանիշները կամ հասկացությանՈշանակությունը` նրա բովանդակություննու սահմանները(տես` Փիլիսոփայականբառարան,Երնան, 1975, էջ 110): '

--

ւ

«ֆելոնի»,

Յ) «միսդիմինոր»: «Թրիզն» կոչվում են այն

հանցագործությունները, որոնք ոտնձգում են պետության ներքին կամ արտաքին անվտանգությանը, թագավորի (թագուհու) անձի դեմ: «Ֆելոնի» կոչվում են այն հացագործությունները, որոնց համարորպես պատիժ սահմանվածէ նան գույքի բռնագրավում: «Միսդիմինոր»կոչվում են մնացածբոլոր հանցագործությունները:

Տ 3. Վանցագործությունների տեսակները ՀՀ

մեծ ծան-

րության, միջին ծանրության,ծանր ն առանձնապեսծանր հանցագործությունների-

Դանցագործությունների կատեգորիաների ներդրումը(դասակարգումը) հիմք

հանդիսանում պատասխանատվության տարբերակման համար, քանի

պատասխան ստորաբաժանմանը հանցագործությունների

որ

է

համա-

հետ պատկանելիության

կապված են որոշակի քրեաիրավականհետնանքներ, մասնավորապես,ռեցիդիվի

հավաստումը, պատասխանատվությունը հանցագործությաննախապատրաստու-

թյան համար ն հանցակցությանդեպքում, պատիժ նշանակելը, քրեական պատասն պատժից ազատելը ն այլն: խանատվությունից Բացի այդ, հանցագործություն-

ների կատեգորիզացիան կողմնորոշվածէ նան դատավարականհարցերի`գործի այս կամ այն դատարանի կողմից, քննությունը արարողակարգիառանձքննության ն այլն: նահատկությունները

--

'

Տես՝

Փիլիսոփայական բառարան, Երնան, 1975, էջ 101-102:

Խորհրդային քրեական օրենսդրության ձեավորման սկզբնական ժամանակահաւովածում հանցագործություններիդասակարգումն իրականացվում էր Քաղաք կան նկատառումներիցելնելով: Մասնավորապես,առանձնացվում էին երկու խումբ հանցագործություններ.1) որոնք ուղղված են խորհրդային հանրակարգի, դեմ (ՀԽ րա-գյուղացիական իշխանության կողմից սահմանված իրավակարգի 1927 թ. քր- օր-ի 6 հոդ.), 2) այլ հանցագործություններ:Հասկանալի է, որ առաջի: խմբին պատկանող հանցագործություններիհամար սահմանվում էր ավելի խիստ

ԽԻ

պատասխանատվություն: Միության միութենական հանրապետությունների քրեական օրենսդրուն(1958 թ.) հիման վրա ստեղծված միութենական թյան հիմունքներում» «ԽՍԴ

ն դրա

հան-

թ. քրեական օրենսգիրքը հանցագործությունների դասակարգումը հանցագործությունների տեսակների անվանումը տվող հատուկ իրավանորմ չի պարունակում, նման դասակարգմանհամար որնէ միասնականչափանիշչի սահմանում: Այսպես, օրենսդիրը մատնանշում Էէառանձնապես վտանգավոր հանցագործությունները (քր. օր-ի ձատուկ մասի առաջին գլուխ), առանձնապես ծանր հանցագործությունները(քր. օր-ի 23 հոդ.), ծանր հանցագործությունները (քր. օր-ի 7' հոդ.), հասարակական մեծ վտանգավորություն չներկայացնող հանցագործունում Է հանցագոը, : Կա ՀՀ

որոշող

ն

Իգորը երո

ՍԱ

քայքայում

չի

արարքները, որոնց համար օրենսգրքի Հատուկմասի

հասարակական ներգործության միջոցներիկիրառում: Թեն 3

ա ետեկտեմի

համաձայնթույլատրվում

թ.քր.

է

հասարակ

օր-ում ուղղակիորենխոսվումէ միայն ծանը ն վտանգ չներկայացնող հանցագործությունների մասին (բայց հիշատակումներկան նան այլ տեսակների մասին),իրավաբանական գրականությանմեջ նս առանձնացվում էին հանցագործությունների այլ տեսակներ: Մասնավորապես, ծանր հանցագործությունների թվից առանձնացվումէին առանձնապեսծանր որոնց համար օրենքով ախատեսվու ի ծանը իսկ հասարակական մեծ վտանգ չներկայացնողհանցագործությունների նվազ կարնորություն թվից՝ ունեցող հանցագործությունները, որոնց թվին էին դասվում քր. օր-ի 47 հոդվածի2-րդ մասում թվարկվածները: Անցնելով քննարկմանբուն նյութին, կրկին նշենք, որ ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքն ըստ բնույթի ն հանրության համարվտանգավորության աստիճանի`հանցագործությունները դասակարգում է չորս խմբի(19 հոդ.): Յուրաքանչյուրդասա կարգում ինքնուրույն է միայն այն դեպքում, երբ խարսխվումէ բաժանման հստակ ֆիքսվող, միասնականհիմքի (հատկանիշի, չափանիշի)վրա: Ինչպիսի՞նէ դա քննարկվող պարագայում: Մի կողմից, օրենսդիրն ուղղակի ամրագրելէ, որ հ անցագործությունների բաժանումըոչ մեծ ծանրության, միջին ծանրության,ծանր

կան

մեծ

հանցագործությունները,

Օրենսգիրք)

րապետություններիքրեական օրենսգրքերում (ՀՍՍՀ 1961 թ. քրեական հանցագործությունների դասակարգումն իրավանացվեց ըստ. հասարակակա վտանգավորությանաստիճանի ն բնույթի, առանց որնէ քաղաքական արժեքավոր-

ման:

որն առողջության

առաջացրել, կոլեկտիվում սոււո, կոլեկտիվի անդամին Օշավակող հերյուրանքներ տարածելը, վիրավորանոր՝

խանո է ի, տարանջատված արա նջաավուժեն

են տերմիվորված չեն որնէ միասնականերնույթով(չափանիշով|), ն նաբանականիմաստով կուռ համակարգ չեն ներկայացնում: 33 1961 թ. քր. օր-ի 7՛ հոդվածը տալիս է ծանր հանցագործության հասկացությունը: Այս հոդվածում օրենսդիրը մատնացույց է անում ծանր երկու կոնստրուկտիվ հատկանիշ. արարքը պետք է լինի դիտավորյալն հա. յամանակի ընրս Բ աԱ ան ԱԱ կայացվում է ծանր հանցագործությունների ցանկը, որը ժամանակի ընթացքու ենթարկվել է պերմանենտփոփոխությունների: Մի շարք դեպքերում օրենսդիրն օգտագործում է հասարակականմեծ վտանգավորություն չներկայացնող հանցագործություն հասկացությունը: Այս հասկացությունն օրենսդիրն օգտագործել է ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի 46 հոդվածի 3-րդ մասում, տեղ ասված է, թե հասարակականմեծ վտանգ չներկայացնող հատկանիշներպարունակող արարք կատարած անձը կարող է ազատվել քրեակա պատասխանատվությունից, եթե պարզվի, որ նրա ուղղումն ու ՍԱ Աոա ոն հատկանիչներ» որոց իման վրա փան իո ի չափով բացահայտվում են այն հատկանիշները,որոնց հիման վրա հանցագոր թյունը կարող է դասվել հասարակական մեծ վտանգավորություն չներկայացնող ոտնձգությունների թվին: Քր. օր-ի 46' ն 47 հոդվածների բովանդակությունից հետնում է, որ այդ հանցագործություններիթվին են դասվում նրանք, որոնց համար օրենքով նախատեսվում է պատիժ ազատազրկմանձնով մեկ տարուց ոչ ավելի մանակու» դիտավորությամբ թեթն մարձնական վնասվածք հասցնելը կամ ծեծելը,

որր

թյան համարվտանգավորության

հանցագործութ վարկվա

ասւիճանի»Դրանից ելնելով, պետք է հավաստել,որ յուրաքանչյուր կատեգորիաներից որնէ մեկին դասելը պետք է իրականացվի հատկաւվես

հաշվի առնելով ոտնձգությանհասարակական վտանգավորությունը, դրա բնույթն ու աստիճանը,այսինքն` հանցագործության նյութական,օբյեկտիվ հատկանիշիդիրքերից: Դասակարգման այսպիսիընկալման սպանիչիԴիրքի թե ինչն է ազդում

Կար ագործության մ ւմ

վրա:

դեպքում ուն

առանձին հանցագործության հասարակական վտանգավորությա Նպատակահարմար գտնելուլ չսահմանափակվել միայն

ների կատեգորիաների քանակի անվանման մասին նն ու

հանցագործություն-

դրանց տարբերիչ հատկանիշները, օրենսդիրըսահմանելէ. Ոչ մեժ ծանրության են համարվում հանցագործություններ դիտավորությամբ կատարվածայն արարքները, որոնց համար .

օրենսգրքով նախատեսված առավելագույն պատիժը չի գերազանցում որերկու աարի արա զրկումը, կամ որոնց համար նախատեսված հանցագործության ատազրկման հեոու ազատապատիժ,

մեն

Լոր

Մա՞

ՏեսԽ̀լոքղոթ Ճ. 11,

օյւղոօո1ի Աբօշոյուտոքած:

8 Շօրոքշճում».

ՕԽՇր, 1986,

Ը,

50:

սույն

ատեսված

է

նան անզգուշությամբ կատարված ինչպես այն արարքները, որոնց համար

նախատեսված առավելագույն պատիժըչի

սույն օրենսգրքով

տարի ժամկետովազատազրկումը:(Բոլոր այն մար ազատազրկում չի նախատեսվում,

գերազանցումերեք

հանցագործությունները, որոնց հւ-

դասվում են ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններիշարքին: Ազատազրկման ն ազատազրկման հետ չկապված պատիժների զուգորդմամբ ալտերնատիվ սանկցիաների դեպքում հանցագործության կատեգորիանորոշելիս չափանիշէ ընդունվումազատազրկմանժամկետը-Մ. Գ.): Սիջին ծանրությանհանցագործություններ են համարվում դիւոավորությամբ կատարվածայն արարքները, որոնց համար սույն օրենսգրքով նախաւոեսված առավելագույնպատիժըչի գերազանցում հինգ տարի ժամկետով ազատազրկումը, ինչպես նան

անզգուշությամբ կատարվածայն

արարքները, որոնց համար սույն

առավելագույնպատիժըչի գերազանցում նախատեսված «օրենսգրքով

տասը

տարի

ազատազրկումը: Արբ կատարված են համարվում դիտավորությամբ Ծանր հանցագործություններ առավելագույն օրենսգրքովնախատեսված այն արարքները,որոնց համար սույն տասը տարի ժամկետովազատազրկումը: պատիժըչի գերազանցում են դիտավորությամբ ծանը հանցագործություններհամարվում Առանձնապես է համար սույն օրենսգրքովնախատեսված կատարվածայն արարքները, որոնց ավելի ժամկետով կամ տարուց տասը առավելագույնպյատիժ՝ ազատազրկում ցմահ ազատազրկում: է միակ տարբերիչ հատկանիշ նշված Քանի որ յուրաքանչյուրկատեգորիայի արարքը պատիժը (եթե, իհարկե, հաշվի չառնենք օրենսգրքով նախատեսված լինելու հանգամանքը),ապա կատարված կամ անզգուշությամբ դիտավորությամբ նշված այն նույնական համարել օրենսդրի կողմից հարց է ծագում, թե կարո՞ղենք բնույթինու աստիճա-. համար վտանգավորության բաժանմանհիմքին` հանրության է առնվազներեք իմաստով. ասնին: Պատասխաննավելի քան ակնհայտ բնույթն ու հանրությանհամար վտանգավորության 1) հանցագործության է օրենսդրիկողմից, բայց ոչ մի կերպ տիճաննայն է, ինչը սոսկ ճանաչվում նախան մինչդեռ օրենսգրքով կախվածչէ նրա գիտակցությունիցկամքից, սուբյեկտիվ այլն է ոչ միայնօբյեկտիվ, տեսվածպատիժըպայմանավորված որոնց մասնավորապես,այն նպատակներով, գործոններով,

փորձումէ հասնել

օրենսդիրը

ճանապարհով, պատիժըկիրառելու ոչ մի վտանգավորությունը իսկ ծանրությունից,

հասարակական հանցագործության 2) կատարված

պատժի չափովկախվածչէ օրենսգրքովնախատեսվածպակաս ճիշտ հաշվի չի կարող առավել կամ վերջինս, ընդհակառակը, չառնել առաջինը.

`

հանցագործության ունենա կատարված ն այն չի հանդիսանում չի կարող վտանգավորությունը, հասարակական

Յ) որքան էլ կարնոր նշանակություն ``

պատժիմիակ չափանիշը: հանդիսանալօրենքով նախատեսված Ստացվում է,

հետ հակասության (տրամաբանության որ պետք է եզրակացնել ն վտանգավորությունը հանհասարակական հանցագործության պատիժըկարող են դիտարկվել օրենքով ճախատեսված

մեջ չմտնելով),թե

համար ցագործության հիմքեր. առաջինըհիմք է տալիս առանձերկու ինքնուրույն իբրն դասակարգման տարբերտեսակներ (կամ կատենացնել ըստ ծանրութ յան հանցագործությունների սանկցիաներ, ծանրությամբ տարբեր քրեաիրավական երկրորդը` գորիաներ). հանրության համար հանցագործության կախվածեն ոչ միայն կատարված

որոնք

: վտանգավորությունից այն հակասությունը, է տրամաբանական

որ

թյամբ, պնդում էր, թե օրենքում հանցագործություններիդասակարգումն ըստ պատժի խստությանիրականացնելը նշանակում է ասել հասարակությանը. «Մի աշխատեք ուսումնասիրել մարդկայինարարքներիներքին էությունը, այլ նայեք իշխանությանը: Եթե նա որնէ գլուխը կտրում է, ուրեմն պետք է ենթադրել, որ մարդը

թեն

1999,

օ.

հեղինակներ

Մասնավորապես

:

ՒԼ.

:

կություններ:

ռեցիդիվը վտանգավոր կամ առանձնապես վտանգավոր կարող է ճանաչվել միայն այն դեպքում, երբ անձը դատվածություն ունի նախկինում կատարած ծանր հանցագործությանհամար,

ֆրանսիացիքրեագետ արտահայտվել Վ4Շ15.

մեկի Իրավաբանականգրականությանմեջ շատ

մեծագույն չարագործ է»

դրականգնահատականեն տվել դասակարգմանքննարկվող սկզբունքին, թեն եղել են նան այլ տեսակետներ: ճշմարտությունը պահանջում է խոստովանել, որ ըստ բնույթի ն հանրության համար վտանգավորության աստիճանի, հանցագործությունների դասակարգմանիրականացումը հետագա գիտական մշակման կարիք ունի: Բանն այն է, որ մինչն այժմ գիտականորենմշակված ու հիմնավորվածչեն այն չափանիշները, որոնցով կարելի է հստակ որոշել հանցագործության բնույթն ու վտանգավորությանաստիճանը, առավել նս ընդհանրացումներ կատարել ն դրանց հիման վրա դասակարգում իրականացնել: Միակ «շոշափելի» չափանիշը, որը քիչ թե շատ արտացոլում է հանցագործության վտանգավորության աստիճանը ն որը հնարավոր է օրենսդրորեն ձնակերպել, պատիժն է: Ներկայումս, ցավոք, այլ առավել հստակ չափանիշ մշակված չէ: դասակարգումնունի կարեոր գործնական նշանակուլանցագործությունների

թյուն:

Նախ, այդպիսի դասակարգումը թույլ է տալիս ձեռնպահ մնալ քրեական օրենսգրքի համապատասխան հոդվածները հանցագործություններիանընդհատ փոփոխվող, երկար թվարկումներովծանրաբեռնելուց: Բացի այդ, նման դասակարգումը հեշտացնում է թե՛ օրենսդրի, թե՛ օրենքը կիրառողների գործունեությունը: Օրենսդրի համար այն, կարծես թե, որոշակի ուղեցույց է հանդիսանումքրեական օրենսգրքհ Յատուկ մասում որոշակի հանցագործությունների համար պատժի տեսակը ն չափը սահմանելիս (օրենսդիրը սկզբում գնահատում է հանցագործության բնույթն ու վտանգավորությանաստիճանը, դասում է այն հանցագործությունների այս կամ այն խմբին, այնուհետն որոշում է պատժի տեսակնու չափը): Օրենքի կիրառողների համար այդպիսի դասակարգումըհարմար է այն իմաստով, որ նրանք ստիպված չեն լինելու ամեն անգամ ուսումնասիրել օրենսգրքի տարբեր հոդվածներն ու դրանցում նշված ցանկերը, այլ ուղղակի հոդվածի սանկցիային նայելով, կարող են որոշել, թե տվյալ հանցագործությունըոր խմբին է պատ-

կանում:

Հանցագործությունների դասակարգումն ունի նան իրավական հետնանքներ: Կապված այն հանգամանքի հետ, թե այս կամ այն հանցագործությունը որ խմբին է դասվում, տարբերակվումեն ոչ միայնայդ հանցագործության հաճար նախատեսվողպատժի տեսակն ու չափը, այլն մյուս իրավականհետնանքները: Քր. օր-ի հոդվածների վերլուծությունը թույլէ տալիս հավաստել հանցագորժությունների տարբերտեսակներիիրավական մի շարք առանձնահատհետնանքների

Այսպիսով,պետք արձանագրել հիմքում նշում է ոտնձգության դասակարգման հանցագործությունների օրենսդիրը այնուամենայնիվ, աստիճանը, բնույթը ն հանրությանհամար վտանգավորության կատարվումէ այլ հիմքով` պատժի խստությամբ փաստորեն այդ դասակարգումը (ծանրությամբ): են ք րեաընդունվել ինչպես Ուշագրավէ նան, թե նման կարգի բաժանումներն սուր կողմից:Այս առնչությամբառավել ներկայացուցիչների տեսության իրավական Ռոսսին, որը, Ն. Ս. Տագանցնի վկայուէ

Տես` ՄբՕՊՕՔԵԾՅ Աքճտօ. Օճոլճճ

ՂՅոուոլբո ԷԼ Ը., 7ՇՕոօօ 7ոօոօ810Շ

Աքճոօ: Մորու,

Վոլ»

Օծաղո, ՛Է 1. ԽԼ, 1994,

Շ.

58.

ենթարկելուվաղեմությանժամկետները քրեականպատասխանատվության տեսակների, են ըստ հանցագործությունների տարբերակվում տեսակների տարբերակվումեն դատվածու-

`

ըստ

-

հանցագործությունների

թյան մարմանժամկետները, են կապվում ազատազրկմանձնով հանցագործությանտեսակի հետ մասնավորապես,ուղղիչ գապատիժը կրելու առանձնահատկությունները, է ղութի ռեժիմի տեսակը (հարցը կարգավորվում քրեակատարողական

-`

օրենսդրությամբ),

է ու պատժից, որպես կանոն, կարող քրեական պատասխանատվությունից անձը, ազատվել ոչ մեծ կամ միջին ծանրությանհանցանքկատարած կրումից պատժի պայմանական տեսակի հետէ կապվում հանցագործության նան պատիժն ավելի մեղմ պատժով ինչպես ազատելու, վաղաժամկետ կրման ժամկետը, փոխարինելուհամար սահմանված պատժիպարտադիր տեսակների հետ է կապվում հանցագործությունհանցագործությունների գումարհամակցությանդեպքումպատժի վերջնականչափը որոշելիս

-

-`

ների ման կամ կլանմանկանոնիկիրառումը,

նախապատրաստումիջին ծանրության հանցագործությունների չի համարվում: հանցագործություն հետ կապված մի դասակարգման նան է հանցագործությունների նշել Պետք են որոշակի դժվարություններ քանի պրոբլեմայինհարցերի մասին, որոնք կարող պրակտիկայում առաջացնել իրավակիրառական այս կամ այն խմբին դասելը կապՆախ` ակնհայտ է, որ հանցագործությունն պատժիտեսակի ն չափի հետ, ված չէ դատարանիկողմից իրականումնշանակվող հահանցագործության հետ, թե կատարված այլ կապվածէ զուտ այն հանգամանքի Այլ կերպ է նախատեսված: ն մար օրենքով ինչպիսիպատժատեսակ պատժաչափ հետ: է որակման արարքի ասած, հանցանքն այս կամ այն խմբինդասելը կապված այն առաջանալ կարող են որոշակի դժվարություններ Այս կապակցությամբ ավելի մեղմ պատիժ նշանաօրենքով նախատեսվածից դեպքում, երբ դատարանն նշանակված դեպքում համակցության կի կամ երբ հանցագործությունների օրենքով սահմանորն չափը, կան պատժի չափը գերազանցիայն առավելագույն ոչ

-`

մեծ

ն

թյունը

:

վերջնա-

համար:

հանցագործության յուրաքանչյուր ված է համակցությանմեջ մտնող է ընդունել կատարվածհանցահիմք նման պետք դեպքերում Ակնհայտ է, որ առավելագույնպատիժը ն ոչ թե դագործությանհամար օրենքով նախատեսված տարանիկողմից իրականումնշանակվածպատիժը: որի համար դատաՕրինակ, եթե անձը կատարել է ծանր հանցագործություն,

ծանրության հանցագործություններ, բայց պատժի վերջնական չափը նույնական է ծանր հանցագործությունների համար սահմանված պատժաչափին (օրինակ,6 տարի ժամկետով ազատազրկում), կատարվածը չի կարող ծանր հանցագործություն համարվել: 1. ՀՀ. քր. օր-ի 19 հոդվածն ուղիղ ցուցում չի պարունակում այն մասին, թե այս կամ այն կատեգորիան վերաբերվում է Հատուկ մասի հոդվածին ամբողջությամբ (եթե հոդվածը մասերի բաժանում ունի) կամ առանձին դրա յուրաքանչյուր մասին: Բանն այն է, որ միննույն հոդվածի տարբեր մասերով նախատեսված առավելագույն պատիժըկարող է իր մակարդակով հիմք ծառայել դրանում նախատեսված արարքները տարբեր կատեգորիաներիդասելու համար: Այսպես, եթե հանցագործության կատեգորիան որոշենք հոդվածի սանկցիայի առավելագույն չափով, ապա կողոպուտը ծանր հանցագործություն է, իսկ եթե ղեկավարվենք ըստ քր. օր-ի 176 հոդվածի առանձին մասերի սանկցիաների,ապա կողոպուտը «կներկայանա» մի քանի կատեգորիաներով,1-ին ն 2-րդ մասերով նախատեսվածկողոպուտը միջին ծանրության հանցագործություն է, իսկ 3-րդ մասով նախատեսվածը`ծանը: Օրենքին համապատասխանում է հանցագործության կատեգորիայի որոշումը Վատուկ մասի հոդվածի յուրաքանչյուր մասի համար առանձին: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը ծանր հանցագործությունը (հոդ. 7) որոշում էր միննույն հոդվածի տարբեր մասերով ամրագրված հանգամանքներըհաշվի առնելով: Մի փոքր ավելի բարդ է դրությունն անչափահասներիկողմից հանցանք կատարելու դեպքում: Անչափահասների նկատմամբ ազատազրկման ձնով պատիժը չի կարող գերազանցել 10 տարին: Հարց է ծագում, չի՞ կարող արդյոք անչափահասի կողմից կատարված հանցանքն առանձնապես ծանր հանցագործությունների խմբին դասվել: Կարող է, որովհետն օրենքն ուղղակիորեն նշում է անչափահասի կողմից առանձնապես ծանր հանցանք կատարելու իրավական առանձնահատկությունների մասին (օրինակ՝ հոդվ. 90): Բացի այդ, ինչպես արդեն նշել ենք, հանցագործությունն այս կամ այն խմբին դասելու հիմքում ընկած է արարքի որակումը ն օրենքով դրա համար սահմանված պատժի տեսակն ու չափը: Եթե անչափահասըկատարի այնպիսի արարք, որի համար օրենքով սահմանված է պատիժ ազատազրկման ձնով 10 տարուց ավելի ժամկետով, նրա կատարածը պետք է համարվի առանձնապես ծանր հանցագործություն, անկախ այն հանգամանքից, որ անչափահասի նկատմամբ առավելագույն պատիժը չի կարող գերազանցել 10 յլոարիժամկետով ազատազրկումը:

սանկցիաներում րանը, հաշվի առնելով օրենքում նախատեսվածպայմանները,է նշանակում, պատիժ մեղմ նախատեսվածնվազագույն պատժաչափիցավելի մեծ է ծանրուոչ որը նույնական ասենք, երկու տարի ժամկետովազատազրկում, առավելագույնպատժաչահամար նախատեսված թյան հանցագործությունների առավելագույնպատժաչափին, իսկ տվյալ հոդվածի սանկցիայումնախատեսվածՅ տարի), կատարվածը է փը 10 տարի ժամկետով ազատազրկումն (նվազագույնը՝ պետք է համարվի այլ չի կարող համարվել ոչ մեծ ծանրությանհանցագործություն, ծանր հանցագործություն: համակցությանմեջ մտել են ոչ մեծ ն միջին Կամ եթե հանցագործությունների '

Տես`

ԳաբուզյանԱ. Հ., ճշվ. աշխ., էջ

37:

ԳԼՈՒԽ

բերակցվում քրեաիրավականնորմի դիսպոզիցիանն համապատասխանհանցագործության հանցակազմը: Ա. Ն. Տրայնինի կարծիքով, «հանցակազմի տարրեր են հանդիսանումայն հատկանիշները, որոնց օրենքը քրեաիրավական նշանակություն է տալիս ն ուստի ընդգրկում Վատուկմասինորմերիդիսպոզիցիայի մեջ: Բոլոր այդ հատկանիշներըօրենսդրի կողմից կազմված են այնպես, որ իրենց մեջ առաջացնում են հանրորեն վտանգավոր, պատժելի գործողություն» : Յա. Մ. Բրայնինը գտնում է, որ «քրեական օրենքների դիսպոզիցիաներըմիշտ չէ, որ ցուցում են պարունակում հանցակազմի բոլոր հատկանիշների վերաբերյալ... Սակայն դեպքերի գերակշռող մասում հանցակազմի հատկանիշները ամբողջությամբ

համակցությա

ՀԱՆՑԱԿԱԶՄ

Վասարակական վտանգավորությունըն քրեական հակաօրինականությունը հանցագործության գլխավոր, անկապտելի հատկանիշներն են: Որքան էլ որ հանրորեն վտանգավոր լինի արարքը, այն չի կարող հանցագործությունհամարվել, եթե նախատեսվածչէ քրեական օրենքով: Իր հերթին հանցագործությունչի համարվում այն գործողությունը կամ անգործությունը, որը թել ձնականորեն պարունակում է քրեական օրենսգրքով նախատեսված որնէ արարքի հատկանիշներ, սակայն իր նվազ կարնորության պատճառով հասարակականվտանգավորություն չի ներկայացնում... (14 քր. օր-ի 18 հոդվածի 2-րդ մաս): Հանցագործությանբնորոշման մեջ (ՀՀ քր. օր-ի 18 հոդված) առանձնանում են հետ դրա հիշատակված գլխավոր, հիմնական հատկանիշները (մեղավորության մեկտեղ): Յուրաքանչյուր այլ բնորոշման նման, հանցագործությանբնորոշումն իր մեջ բովանդակում է տվյալ երնույթի էությունը բնութագրող հստակ, պարզ ն բավարար հատկանիշներ:Ռրոշակի հանրորեն վտանգավորարարքի` քրեական օրենքով սահմանված հատկանիշներիհամակցությունը հանցակազմ է: Հանցակազմն, այսպիսով, հանցագործությանկեցության ձնն է, առանց որի այն գոյություն ունենալ չի կարող':Հանցագործություննայդպիսին է ճանաչվում ոչ թե ինքնին վերցրած, այլ պրիզմայի միջով. հենց դրանում է միայն համապատասխան թաքնված նրա քրեաիրավականէությունը՛: Հանցակազմի հիմնական նշանակությունն այն է, որ այն բավարար հիմք է հանդիսանում հանցագործության առկայությունը հավաստելու համար: Արարքը հանցագործությունէ, եթե այն իր մեջ բովանդակումէ հանցակազմի բոլոր տարրերն ու հատկանիշները: Կարելի է եզրակացնել,որ իբրն հանցակազմ ընդունված կոչել այն օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ տարրերի համակցությունը, որոնք թույլ են տալիս արարքին քրեական օրենքում դրա ճանաչելու որոշակի հանրորեն նկարագրի համապատասխամնությունը՝: Տեսական ու գործնական հետաքրքրություն է ներկայացնում հանցակազմի ն քրեական իրավունքի Հատուկ մասի հոդվածներիդիսպոզիցիաներիփոխհարաբերության հարցը: Քրեական իրավունքի Հատուկ մասը այնպիսի իրավանորմերիհամակցություն է, որոնք մատնանշում կամ նկարագրում են կոնկրետ հանցավոր արարքը ն պատիժներ են սահմանում դրանք կատարող անձանց համար: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ միասնությունչկա այն հարցում, թե միմյանցհետ ինչպես են հարա-

հանցակազմի

|

է

վտանգավոր

Վ. Ն. Կուդրյավցնի տեսակետից «հանցակազմը, որպես առավելկարնորները»՛: կանոն, ավելի լայն է դիսպոզիցիայիտեքստից»՝:

Մեր համոզմամբ,վերջին տեսակետնավելի ճշմարտացի է: Քրեական իրավունքի Հատուկ մասի հոդվածների դիսպոզիցիաներըմատնանշում, հիշատակում կամ նկարագրում են հանցագործությունը, բայց դրանք հանցակազմի բոլոր հատկանիշները չեն բովանդակում, այլ հիշատակում են կոնկրետ հանցակազմերի առանձին գլխավոր հատկանիշները:Քրեական իրավունքիՀատուկ մասում դժվար թե գտնվի մի դիսպոզիցիա,որն ամբողջությամբ արտացոլի հանցակազմի բոլոր հատկանիշները: Այստեղիցպետք է եզրակացնել, որ հանցակազմըշատ ավելի խոր ն լայն հասկացություն է, քան քրեական իրավունքի Վատուկ մասի հոդվածի դիսպոզիցիան: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ հանցակազմ հասկացությունը հիմնվում է ոչ թե միայն տվյալ դիսպոզիցիայի, այլ քրեաիրավականողջ համակարգի,քրեական իրավունքի այլ հաստատությունների ու դրույթների վրա, մասնավորապես,Ընդհանուր մասի ինստիտուտների վրա: Թեն յուրաքանչյուր դիսպոզիցիա այս կամ այն չափով բնութագրում է հանցակազմը,սակայն կոնկրետ հանցակազմի բովանդակությունը չի կարելի ճիշտ ն ամբողջությամբ ընկալել միայն դիսպոզիցիայով,մեկուսի քննարկումով, տվյալ իրավանորմը քրեական իրավունքի ընդհանուր համակարգից անջատելով: Յուրաքանչյուր քրեաիրավական նորմ, ցանկացած հանցակազմ գոյություն ունեն միայնքրեական իրավունքի ընդհանուրհամակարգում` դրպես դրա անկապտելի բաղադրամասեր: Վետնաբար,որնէ հանցակազմի հասկացություն ընկալելիս այն չի կարելի մեկուսացնել քրեաիրավականընդհանուր համակարգից: Յուրաքանչյուր հանցակազմի հատկանիշներըճիշտ հավաստելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ոչ միայն Վատուկ մասի կոնկրետ իրավանորմը,այլն քննարկել քրեական օրենսդրության մյուս նորմերիու ինսւտիտուտների, մասնավորապես, Ընդհանուր մասի հաստատություններիհետ դրա կապերը: Կարկոր նշանակություն ունի պարզելքրեաիրավականնորմի տեղը Հատուկ մասի համակարգում:Այսպես, ՀՀ քր. օր-ի 177 հոդվածը գողությունը բնորոշում է որպես «ուրիշի գույքի գաղտնի հափշտակությունը` զգալի չափերով»: Հոդվածի դիսպոզիցիան համեմատաբարընդարձակն որոշակի ցուցում ունի տվյալ հանցագործությանօբյեկտի (սեփականություն), առարկայի (ուրիշի գույք) ե օբյեկտիվ կողմի (գաղտնի հափշտակություն)

Ղու

ձ. ԷԼ, Օճոլօ ԽԼ1.,ԼՕօոքոորո, 1957, Ը, 83 ֆզողոճ օ «ՕՇաԲ6 ոքօշրրւոքան. Զ. ԽԼ, ՄոՇոռուտգ Օ1ԹՇՆՇԼՑԵՅԱԾՇԼԻ էլ 6 ՕՅՕոճւոթ

Բ ՇՕՔԹՆՇՕԻԼ

քագ

ՖԻԾՃՕ8ԵԾԻԼ Աքբճ.

ԵԼ, ԼՕՇչօքրտրոը,1963, Շ. 93-94. Հ Աոքաոսօտ 8. ԷԼ, ՂոօքոգտզաճութՕՇՀմՕրէլ Թոճոզաուռոաւ ոքճաշրրւռուում 1օաօքքյրու ԽԼ, Հ

Է

Տես Տես

Տես`

Ք7քօ

ՇՕ86ԱԸԲՕԻ0

ՄոՇոցԲոօօ

Սույն տեղը

ոբճոօ,

71008:օԲօ

ՕՇոլու

ոքոճ, ՝ոԸղբ,

Վ.

Օճղոլ

Ք13ր. քուստ

1. Լ Մի, ՃՄ, 1968, Շ. 224: ԽԼ. 1999, «. 114:

ԷԼՕՔԽՈՃ-111ՓԲ/,

1963,

8-6

Շ.

76.

հատկանիշների մասին: Բայց այստեղ որնէ հիշատակում չկա հանցագործության սուբյեկտի մասին: Նշված բացը լրացնելու ն տվյալ հանցակազմի էությունն ընկալելու համար հարկ է դիմել քր. օր-ի Ընդհանուր մասի 24 հոդվածին, ըստ որի` գողության սուբյեկտ կարող է լինել ֆիզիկական անձը` սկսած 14 տարեկանից, եթե, իհարկե, նա մեղսունակ է (քր. օր-ի 25 հոդ.): ՀՀ քր. օր-ի 177 հոդվածի դիսպոզիցիայի ն 29 հոդվածի (հանցանքը դիտավորությամբ կատարելը)համադրումից երնում է, որ գողությունը սուբյեկտիվ կողմից կարող է կատարվել միայն ուղղակի դիտավորությամբ:Հանցագործության օբյեկտի, օբյեկտիվ կողմի, սուբյեկտի ն սուբյեկտիվ կողմի սահմանումը տվյալ դեպքում գողության հանցակազմի հավաստումն է: Այս դատողություններըհիմք են տալիս կրկին եզրակացնելու, որ հանցակազմն իր ծավալով ու բովանդակությամբավելի լայն ն խոր հասկացություն է քրեաիրավական նորմի դիսպոզիցիայիհամեմատությամբ: Այսպիսով, յուրաքանչյուր հանցակազմի բոլոր հատկանիշները գոյություն ունեն միայն օրենքում: Օրենսդրի խնդիրն այն է, որ առավել ճիշտ, համառոտ ու պարզ ձնակերպի հանցակազմի հատկանիշները,իսկ դատարանի խնդիրը հանգում է նրան, որ ճիշտ հավաստի այդ հատկանիշներիցյուրաքանչյուրը: Իրավաբանականգրականության մեջ վիճելի է նախնական հանցավոր գործուն հանցափորձ) ն հանցակնեության (հանցագործության նախապատրաստություն ցության դեպքում հանցակազմի առկայության հարցը: Որոշ հեղինակներիտեսակետից (Տրայնին Ա. Ն.), նախնական հանցավոր գործունեության, այսինքն հանցագործության նախապատրաստությանն հանցափորձի դեպքում առկա չեն հանցակազմի բոլոր հատկանիշներըե նախնական հանցավոր գործունեության համար պատասխանատվության հնարավորությունը սոսկ բացառություն է ընդհանուր կանոնից, որի համաձայն հանցակազմի թեկուզ մեկ հատկանիշի բացակայությունը հանգեցնում է ամբողջապեսհանցակազմի բացակայության ու, հետնաբար, նան քրեական պատասխանատվությանբացառման': Հիշատակված դիրքրոշումն արժանի քննադատության է արժանացել այլ քրեագետների աշխատություններում: Նրանց կարծիքով` քննարկվող դեպքերում միշտ առկա են համապատասխանհանցակազմերը,որոնց հատկանիշները որոշվում են Հատուկ մասի կոնկրետ նորմերի դիսպոզիցիաներով ն քր. օր-ի 34 ն 35 հոդվածների դրույթներով (եթե խոսքը գնում է նախապատրաստությանկամ հանցափորձի մասին) ն 37 հոդվածիդրույթներով (եթե խոսքըգնում է հանցակցության մասին) (Ն. Դ. Դուրմանով, Վ. Մ. Չխիկվաձե, Ա. Ա. Պիոնտկովսկի, Մ. Դ. Շարգորոդսկի ն ուրիշ-

ներ):

|

Այսպիսով,եթե որոշ հեղինակներ ընդհանրապեսժխտում են հանցակազմի առկայությունը հանցագործությաննախապատրաստությանն հանցափորձի դեպքում, իսկ մյուսները գտնում են, որ այդ դեպքերում հանցավորգործողությունները համապատասխանում են իրենց հատուկ հանցակազմերին, ապա Ն. Ֆ. Կուզնեցովայի կարծիքով հանցակազմը միասնական է հանցավորգործունեության բոլոր ձների ու փուլերի համար, միայն (նախնական հանցավոր գործունեության վերաբերմամբ) «օբյեկտիվ կողմի բացակայող հատկանիշներն ապացուցվում են ոչ թե որպես փաստորեն վրա հասած, այլ վրա հասնելիք, եթե տվյալ դեպքում դրանց վրա Տես

Վամանման Շ. 295: ՂքոնճոռոԲ. 1Լ, Օճաղճծ 7Վ6ոտծ Օ ՇՕՇ1886 ոքօորոճճմում արտահայտել նան Ձ. Ա. Վիշինսկայան, Ս. Վ. Կուզնեցովը, Բ. Ս. Նիկիֆորովը ն ուրիշներ:

տեսակետ են

հասնելուն չխանգարեին անձի կամքից անկախ հանգամանքներ»: Չի կարելի ճիշտ համարել այն հեղինակներիդիրքորոշումը, ովքեր ժխտում են հանցահանցակազմի առկայությունը հանցագործությաննախապատրաստության, են ն կատարկողմից հանցավորի կամ փորձում դեպքում հանցակցության փորձի ված արարքի հատկանիշները հանգեցնել Հատուկ մասի այս կամ այն նորմով նախատեսվածհանցակազմին: Սխալի աղբյուրն այն է, որ այս գիտնականներըհանցակազմն ընկալում են միայն որպես քրեական օրենսդրության Հատուկ մասի քրեաիրավականնորմում բովանդակվածարարքի հատկանիշների համակցություն: հասկացության այդպիսի սահմանափակումնարդարացված համաՀՎանցակազմի րել չի կարելի: է դարձնում քր. օր-ի 34, 35 Նման դիրքորոշումը փաստորեն անառարկայական ե ն 37-39 հոդվածների բովանդակությունը գործնականորեն պետք է հանգեցներ նախնական հանցավոր գործունեության ն հանցակցության անպատժելիությանը, քանի որ քրեական գործ չի կարող հարուցվել ն քրեական հետապնդումչի կարող իրականացվել,իսկ հարուցված քրեական գործի վարույթը ենթակա է կարճման, եթե արարքի մեջ հանցակազմ չկա (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 35 հոդված): Նշված տեսակետի կողմնակիցներիհիմնական սխալն այն է, որ հանցակազմի առկայությանհարցը քննարկելիս հաշվի չեն առնում այն հանգամանքը, որ հանցակազմը հանրորենվտանգավոր արարքի՝օրենքով սահմանված հատկանիշների համակցություն է, ն որ այդ օրենքի տակ հասկացվում է ոչ միայն կոնկրետ դիսպոզիցիան, այլն քրեաիրավականմյուս դրույթները ե անգամ քրեաիրավականողջ համակարգը: Օրինակ, եթե որնէ մեկը օժանդակում է գողություն կատարողինառանց շահ ստանալու նպատակի ն նրա գործողություններում չկան. գույքի գաղտնի հափշտակության հատկանիշներ, ապա դա չի բացառում գողության օժանդակության հանցակազմի առկայությունը, որը ֆիզիկական, մեղսունակ, քրեական համար օրենքով սահմանված տարիքի հասած (քր. օր-ի պատասխանատվության 24 ն 25 հոդվածներ) անձի կողմից գույքի գաղտնի հափշտակությանը (քր. օր-ի 177 հոդված) դիտավորությամբ (քր. օր-ի 29 հոդված) օժանդակելն է խորհուրդներով, ցուցումներ, տեղեկատվություն կամ միջոցներ, գործիքներ տրամադրելով կամ խոչընդոտներվերացնելով ն այլն (քր. օր-ի 38 հոդված): Այսպիսով, պետք է եզրակացնել, որ հանցագործության նախապատրաստությունը, հանցափորձը,դրդչությունը, օժանդակությունը ն կազմակերպականգործունեությունն առաջացնումեն ինքնուրույն, օրենքով նախատեսվածհանցակազմեր: Անհրաժեշտ է պարզել նան հանցագործությանու հանցակազմի փոխհարաբերության հարցը: հանցագործությունըն դրա հանցակազմըմիմՎաղօրոք ասենք, որ Սոռնկրետ յանց փոխհարաբերումեն իբրն երնույթ ն այդ երնույթի մասինըմբռնում հասկաԻնչպես ամեն ճի հասկացություն`կոնկրետ հանցակազմի ըմբռնումը լրիվ ցություն: չէ, այլ միայն ընդհանուր ու հիմնական գծերով է արտացոլում իր կողմից նկարագրվող երնույթը: Գանցակազմը բավարար է, նախ, տվյալ արարքը հանցագործություն ճանաչելու, իսկ ապա դրա տեսակայինանհատականացման, այսինքն` մյուս համանման երնույթներից սահմանազատելու համար: Երնույթը (հանցագործուավելի հարուստ է ու բազմակողմանի այն հասկացության թյունը) անհամեմատ (հանցակազմի) համեմատությամբ,որըկոչվածէ արտահայտելուբնորոշվող երնույ1

Ք աոթոօ84 ԷԼ Փ., Օ1561Շ1861Ո40Շ1Ե

ԱքարՕրօողոքըւծ

ո.

ոքոշրւոճմուօ

ԽՈ,

1958,

Շ.

119.

թի էությունը: Յուրաքանչյուր կոնկրետ հանցագործություն, բացի հանցակազմի հատկանիշներից,կարող է պարունակել բազմաթիվ այլ անհատական հատկանիշներ, որոնք դուրս են գտնվում հանցակազմի շրջանակներից: Հետնաբար, կոնկրետ հանցագործությունն ավելի լայն հասկացություն է, քան այն նախատեսող հանցակազմը: Չանցակազմըորոշակի տեսակիհանցագործությանհասկացությանգիտական վերացարկումը Դրանով հանդերձ, գիտական այդ վերացարկումն արտացոլում է Օբյեկտիվիրականությունը,քանի որ օրենսդիրը, որոշելով տվյալ տեսակի բոլոր հանցագործությունների օրենսդրականմոդելը, հաշվի է առել ու ընդհանրացրել ռեալ իրականությունը, կյանքում կատարված փաստերը, տնտեսական ու սոցիալ-քաղաքական իրավիճակը, դատական պրակտիկանն ընդհանրապես հանցագործություններիդեմմղվող պայքարիպրակտիկանամբողջությամբ: Ստեղծելով որոշակի տեսակի հանցավորարարքների օրենսդրական մոդելը` օրենսդիրը դրա մեջ չէր կարող ն չպետք է նախատեսերայդ կարգի հանցագործուԴա նպատակահարթյունների բոլոր մանրամասներնու առանձնահատկությունները: մար չէր լինի ոչ գիտականորենն ոչ էլ գործնականորեն:Ուստի օրենսդիրը վերացելէ առանձին հանցագործությունների ոչ տիպական, մասնավոր հատկանիշներից ն հանցակազմերիմեջ ներառել միայն նվազագույնանհրաժեշտհատկանիշները: Այսպիսով, հանցակազմը որոշակի տեսակի հանցագործությունների հասկացության գիտական վերացարկումէ, որն իր մեջ ընդգրկում է այդ հանցագործությունների առավել էական ու բնութագրականհատկանիշներիհամակցությունը:

է:

8 2. Ղանցակազմըհանցագործություններիորակման իրավաբանականհիմքն է Սույն աշխատանքինախորդշարադրանքում ասվեց, որ հանցակազմը օրենքով

սահմանված հատկանիշներիհամակցությունն է, որոնց առկայությունը տվյալ հան-

րորեն վտանգավորարարքը բնութագրում է որպեսհանցագործություն: Հանցակազմի էությունն ամբողջությամբ ըմբռնելու տեսակետից այստեղ «հանցակազմի հատկանիշ» հասկացությանպարզաբանմանկարիք է զգացվում: յՀանցակազմիհատկանիշներըբնութագրում են որոշակի տեսակի հանրորեն վտանգավորարարքներիառանձին կողմերը Մատնանշելով որոշակի հատկանիշներ` օրենսդիրըքրեականօրենքում որոշում է հանցագործությանայս կամ այն տեսակը ն դրանով իսկ նան համապատասխանհանցակազմը: Անձի գործողության կամ անգործությանհատկանիշներըքրեականօրենքում մատնանշված հատկանիշների հետ համադրելու դեպքում հիմքեր կան ասելու, որ անձի արարքի մեջ առկա է տվյալ հանցագործությանհանցակազմըն, որ նրա կատարածի որակումը օրենքի տվյալ նորմով ճիշտ կլինի: Վանցակազմիհատկանիշը հանրորեն վտանգավորարարքի որնէ տարրն է, որն օրենսդրի կողմից ընդգրկվածէ հանցագործությանօրենսդրականմոդելի մեջ: Հանցագործությունների որակման ժամանակ կատարվում է կոնկրետ հանրորեն վտանգավոր արարքի հատկանիշների համադրում որոշակի հանցակազմի` օրենսդրական այդ հատկանիշների հետ: Այդ հատկանիշները համընկնելու փաստը հիմք ու իրավունք է տալիս խոսելու տվյալ արարքի մեջ հանցակազմիառկայությանմասին: Իսկ եթե այդպիսի համընկնում չի արձանագրվում,ապա պետք է եզրակացություն արվի մի դեպքում, կամ ընդհանրապեսհանցակազմիբացակայության մասին, կամ

տվյալ հանցակազմի

առկայության մասին: ոչ Քրեական իրավունքի տեսությանմեջ գոյություն ունեն հանցակազմիհատկանիշների մի քանի գիտական դասակարգումներ:Բ.Ա.Կուրինովի կարծիքով հանցա(դրսնորման) կազմի հատկանիշներնըստ օրենքի մեջ իրենց արտահայտվածության ն ըստ աստիճանիբաժանվում են պոզիտիվի(դրական) ճեգատիվի Վ. Ն. Կուդրն փոփոխականի': ու մշտականի կայունության` անփոփոխելիության յավցնն առանձնացնումէ նան հանցակազմի,այսպես կոչված, գնահատիչ հատկանիշներ: Այդ հատկանիշների առանձնահատկություննայն է, որ «դրանց բովանդակությունը զգալի չափով որոշվում է օրենքը կիրառող իրավաբանիիրավագիտակցուհանթյամբ` հաշվի առնելով քրեական օրենսգրքի պահանջներըն կոնկրետ գործի ն Ի. Վ. Մ. Պ. Կարպուշինը Կուռլյանդսկին հանցակազմը բնութագրող գամանքներըշ: հատկանիշներըբաժանումեն երկու խմբի. ա) ցանկացածհանցագործությանհիմնական (կամ ընդհանուր) հատկանիշներ, որոնց տակ նկատի են առնվում հանցակողմը բնութագրող գործությանօբյեկտը, օբյեկտիվ կողմը, սուբյեկտը ն սուբյեկտիվ ՀՎանցակազմիհատհատկանիշներ, բ) հանցակազմի հատուկ հատկանիշներ:: ու կանիշների վերջին դասակարգումն ավելի շահեկան է թվում իր պարզության մատչելիությանտեսակետից: Ընդ որում, հանցակազմիհիմնական հատկանիշների առկայությունըպարտադիրէ քրեական օրենսդրությանը հայտնի բոլոր հանցագործություններիհամար: Այդ հատկանիշներնիրենցից ներկայացնում են յուրահատուկ նվազագույն չափանիշներիհամակցություն` արարքը հանցագործություններիշարքը դասելու համար: Կոնկրետ արարքի բնութագրմանմեջ նշված հիմնական հատկանիշներից որնէ մեկի բացակայությունըկանխորոշում է հանցակազմի բացակայուչենթարկելու հարցը: թյանպատճառովանձին քրեականպատասխանատվության են օգնությամբ օրենսնրանք, որոնց վերաբերվում Հատուկ հատկանիշներին է հանցագործությա դիրը կոնկրետ հանցակազմերը ձնակերպելիս մատնանշում ընդհանուր առանձնահատկությունը, կամ այն այս հատկությունների տարրերի են միայն հատուկ է որոնք հատկանիշներինավելացնում այնպիսիհատկանիշներ, հացագործությանտվյալ տեսակին: Այսպես, հատուկ հատկանիշներիօգնությամբ օրենսդիրը մի շարք դեպքերում հանցագործությանսուբյեկտին բնութագրում է ոչ միայն որպես անհրաժեշտ տարիքի հասած ֆիզիկական, մեղսունակ անձ, այլ ավելացնումէ նան այն կոնկրետացնողայլ գծեր (11 քաղաքացի, պաշտոնատար անձ, զինծառայող, բժիշկ, իշխանությաններկայացուցիչ ն այլն): Առանձինհանցակազմերում հատուկ հատկանիշներիօգնությամբ կոնկրետացվումեն նան հանցագործության այլ տարրեր (օրինակ, մատնացույց է արվում հանցագործության հատուկ նպատակը`պետությունը թուլացնելու կամ քայքայելու ճպատակը սահմանադրական կարգի հիմունքների ն պետության անվտանգությանդեմ ուղղված հանցագործություններիդեպքում): Հատուկ հատկանիշներըանհրաժեշտ ու պարտադիրեն միայն տվյալ, կոնկրետ հանցակազմի հւսմար ն այդ իմաստով դրանց նշանակուճիշտ որակման համար: թյունը վճռական է հանցագործությունների Սակայն հանրորեն վտանգավորարարքներիքրեաիրավականորակմանհամար առավել մեծ նշանակություն ունի հանցակազմի հատկանիշների դասակարգումն ըստ հանցագործությանառանձինտարրերի (էլեմենտների): Այս սկզբունքով մյուս դեպքում` մեկ ուրիշ,

(բացասակա

"ՕՃ",

օօօրխ Տես` ճքոււօտ Տ. /Ճ.,էա"նու6 ոքօօրոծթուն, 6. հոմո Տես` էյշքոողծթ 8. ԷԼ, Օճոռտ Պօօքոոլ ԲՅճազոտղու ոքօօրջողծմուն, Շ. Հ Քոթոյւմ՞տ ԻԼ. ԷԼ, Խյրոատառու ք. 11, Մոօոօուտն Օգաօրոածմաօերն /

41:

Հ

134:

ԽԼ, 1974.

`

Ը.

178.

«ՕՇյոթ

սքօեցոնծաւտ.

հանցակազմիբոլոր հատկանիշներըբաժանվում են չորս խմբի. 1. Հանցագործությանօբյեկտը բնութագրող հատկանիշներ. հասարակական այն հարաբերությունը,որի նկատմամբոտնձգություն է իրականացվում: 2. Հանցագործության օբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշներ. հանրորեն վտանգավորարարքը (գործողությունը կամ անգործությունը), որը վնաս է պատճառում օբյեկտին կամ այդպիսի վնաս պատճառելու պոտենցիալ սպառնալիքէ ստեղծում: Յ. Հանցագործությանսուբյեկտը բնութագրող հատկանիշներ.քրեական պատասխանատվության ենթարկելու տարիքը, մեղսունակությունը: 4. Վանցագործության սուբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշներ (դիտավորություն կամ անզգուշություն): Հանցակազմիկառուցվածքայինհիմքն է կազմում դրա, այսինքն հանցակազմի տարրերի (էլեմենտների)ամբողջությունը,իսկ հանցակազմիտարրերը բնութագրող հատկանիշներիվերը ներկայացվածդասակարգումըհամապատասխանումէ փաստական այն հանգամանքներին,որոնք իրենց ամբողջության մեջ կազմում են կոնկրետ հանցագործությունը:Միաժամանակպետք է նկատի ունենալ, որ հանցավոր արարքների յուրաքանչյուր տեսակի համար այդ հատկանիշներիկոնկրետ բովանդակությունը խիստ յուրահատուկ է ն անհատական: Իհարկե, հնարավոր է նան առանձին հատկանիշներիհամընկնում, բայց, այնուհանդերձ,իրենց համակցության մեջ այդ հատկանիշները միշտ կազմում են խիստ որոշակի, անհատական, տեսակային հասկացություն: Ասվածի ճշմարտության ապացույցն է այն, որ քրեական օրենսգրքում չկաննչեն էլ կարող լինել երկու հանցակազմեր,որոնք միմյանց հետ համընկնեին, նույնական լինեին հատկանիշների ողջ համակցությամբ: Այսպես, օրինակ, գույքի գողության հանցակազմը գույքի կողոպուտի հանցակազմի հետ համընկնում է այնպիսի հատկանիշներով,ինչպիսիք են օբյեկտը, սուբյեկտը ն սուբյեկտիվ կողմը: Բայց նշված հանցակազմերըբնավ էլ չեն նույնանում: Ավելին, գողության ն կողոպուտի հանցակազմերն ունեն էական տարբերություն ըստ օբյեկտիվ կողմը բնութագրողհատկանիշների.եթե գողությունը գույքի գաղտնիհափշտակությունն է, ապա կողոպուտի միջոցով գույքը հափշտակվում Է ռացահայտ: Նշված տարբերությունն այնքան էական է ու կարնոր, որ օրենսդրին հիմք է տվել նշված արարքները ձնակերպելառանձին,ինքնուրույն հանցակազմերիմեջ: Հանցագործություններիորակումը կոնկրետ հանրորեն վտանգավոր արարքի ն այդ կարգիարարքների վերաբերփաստականհանգամանքների (հատկանիշների) մամբ քրեական օրենքով (հանցակազմով)նախատեսվածհատկանիշներիհամադրման ն դրանց նմանությունը (նույնությունը) հավաստելուն ուղղված պրոցես է: Բայց հանցագործությունների որակման հասկացությունըկարելի է ներկայացնելնան այլ բառարտահայտությամբ,նշելով, որ հանցագորժծությունների որակումը կոնկրետ հանրորեն վտանգավորարարքի մեջ հանցակազմիառկայությանհավաստումն է Բերված երկու ըմբռնումներըչեն հակասում միմյանց, դրանք հավասարարժեքեն, ունեն ադեկվատ նշանակություն: Այդ հանգամանքը բացատրվում է նրանով, որ հանցագործության որոշակի տեսակի` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշների համակցությունն իրենից ներկայացնումէ այդ հանցագործության հանցակազմը: Եվ եթե ասում ենք, որ հանցագործությունըորակելիս համեմատվումեն որոշակի տեսակի հանցագործությունների` քրեական օրենքով նախատեսվածհատկանիշներն ու կյանքում կատարվածարարքներիփաստականհատկանիշները,իսկ հետո հաստատվումէ դրանց նմանությունը կամ նույնությունը, ապա դրանով իսկ

միաժամանակհաստատվում է օրենքով նախատեսվածհատկանիշներիգոյությունը կոնկրետարարքի մեջ, ուրեմն, նան հանցակազմիառկայությունն այդ նույն արարքի մեջ: Հետնաբար, հանրորեն վտանգավոր արարքի որակման համար անհրաժեշտ է ձեռքի տակ ունենալ մի կողմից` որոշակի տեսակիհանցագործության հանցակազմի բոլոր հատկանիշները,իսկ մյուս կողմից` հավաստել կոնկրետ հանցավոր արարքի համապատասխանփաստական հանգամանքները:Միայն նշված երկու պայմանների պարտադիր առկայության դեպքում է հնարավոր համադրումն ու նույնության հաստատումը, այսինքն` հանցագործությանորակումը: Այսպիսով, հանցակազմի բոլոր հատկանիշներիիմացությունը, պարզաբանումը,առկայության հաստատումը ն ճիշտ որակումը հանցագործության որակման պրոցեսի անհրաժեշտ նախադրյալ են: Ինչ վերաբերում է երկրորդ նախադրյալին, այսինքն` կատարված հանցագործության փաստական հանգամանքներիբացահայտմանը, ապա այն կատարվում է քրեական գործի հետաքննությամբ,նախաքննությամբն գործը դատարանում քննելիս: Ապացուցման առարկան, քրեական գործով ապացուցմանենջակա փաստականհանգամանքներիծավալը որոշվում են քրեականդատավարությանօրենսդրությամբ, քրեական-դատավարությանիրավունքի գիտության ն պրակտիկայի կողմից: Նշված պրոբլեմի համակողմանի լուսաբանումը տվյալ աշխատության շրջանակներից դուրս գտնվող խնդիր է, ուստի դրան հարկ է անդրադառնալայն չափով, ինչ չափով այդ պահանջում է մեր ուսումնասիրության առարկան: Ապացուցման առարկայի մեջ են մտնում կատարված հանցագործությանզգալի թվով փաստական հանգամանքներ, բայց բոլոր դեպքերում ցանկացած քրեական գործով ապացուցման առարկայի մեջ անխուսափելիորենընդգրկվում են հանցակազմն առաջացնող հատկանիշները: է քրեական գործով Այսպես, ՀՀ քր. դատ. օր-ի 107 հոդվածը, որը սահմանում ապացուցման ենթակա հանգամանքները,արձանագրում է, որ միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում՝ 1. դեպքը ն հանգամանքները(կատարմանժամանակը,տեղը, եղանակը ն այլն), 2. կասկածյալի ն մեղադրյալի առնչությունը դեպքին, Յ. հանցագործության`քրեական օրենքով նախատեսվածհատկանիշները, 4. անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով արգելված արարքը կատարելու մեջ, 5. քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները՝, 6. այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանըմասնակցողայլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսվածչէ օրենքով: Այսպիսով, քր. դատ. օր-ի 107 հոդվածի դրույթները, ըստ էության, զգալի չափով խոսում են հատկապես հանցագործությանայն փաստական հանգամանքների մասին, որոնք քրեական օրենքում նկարագրվում են իբրն հանցակազմի հատկանիշներ: Հանցագործությունների որակման տեսակետից կարնոր է պարզել նան այն հարցը, թե որակման գործունեություն իրականացնողսուբյեկտն ինչպիսի՞աղբյուր'

կԱնհամապատասխանություն կա քր. դատ. օր-ի ն քր. օր-ի կողմիցօգտագործվող տերմինների միասնության հարցում: Քրեական օրենսդրությունը միշտ օգտագործել ն օգտագործում է «պատասխանատվությունըծանրացնողհանգամանքներ»արտահայտությունը: :

ներից է տեղեկություններքաղում հանցակազմիայն հատկանիշներիմասին, որոնք ապագայում ենթակա են համադրման գործի փաստական հանգամանքներիհետ: Ամենաընդհանուր ձնով կարելի է ասել, որ հանցակազմիհատկանիշներըայս կամ այն ձնով բովանդակված են քրեաիրավական նորմում: Այնուհանդերձ, նշված ընդհանուր կանոնը որոշակի ճշգրտման կարիք ունի: Խնդիրն այն է, որ տվյալ հանցագործությունը նախատեսողքրեաիրավականնորմի դիսպոզիցիան միշտ չէ, որ իր մեջ պարունակում է տվյալ հանցակազմիբոլոր հատկանիշները: Նման դեպքերում այս կամ այն հանցակազմիըմբռնումն ամբողջականացնելու համար անհրաժեշտ է հենվել ոչ միայն Հատուկ մասի հոդվածի դիսպոզիցիայի, այլն քրեաիրավական ողջ համակարգի վրա, պարզել քրեաիրավական այդ նորմի կապերն ու փոխհարաբերություններըքրեական օրենսդրության ն հատկապես Ընդհանուր մասի մյուս նորմերի ու հաստատություններիհետ: Այս տեսակետիցչպետք է համաձայնվել Վ. Ն. Կուդրյավցնի հասցեին Բ. Ա. Կուրինովի արտահայտածքննադատության հետ: Վերջինս գրում է, թե չի կարելի համաձայնել Վ. Ն. Կուդրյավցնի հետ այն բանում, որ քրեաիրավական նորմի դիսպոզիցիայում բովանդակվում են Իր քննադատության մեջ նշված հեղինակը հանցակազմի ոչ բոլոր հատկանիշները`: վկայակոչում է պրոֆ. Ն. Ֆ. Կուզնեցովայի դատողությունն այն մասին, թե «Այն բանից, որ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասիհոդվածի դիսպոզիցիանչի համընկնում ողջ քրեաիրավական նորմի դիսպոզիցիայիհետ, ճիշտ չէր լինի եզրակացություն անել, թե իբր հանցագործության կամ նրա հանցակազմի հատկանիշները նկարագրվածեն ոչ թե օրենքում, այլ տեսության մեջ կամ պրակտիկայում: Հանցագործության ն հանցակազմերի առանց բացառության բոլոր հատկանիշները պետք է նշված լինեն քրեաիրավականնորմում ն միայն դրանում»: Իսկապես, հանցակազմիհատկանիշները պետք է նախատեսվածլինեն քրեաիրավական նորմով ն այդ կանոնից ցանկացած շեղում տուրք կտա դատական հայեցողությանը ն օրինականության խախտումներին:Բայց չէ՞ որ Ն. Վ. Կուդրյավցնեընույնպես չի ժխտում այդ հանգամանքը: Պարզապես, նրա դիրքորոշման համաձայն, հանցակազմի հատկանիշները կարող են բովանդակվածլինել ոչ միայն տվյալ, եզակի քրեաիրավական նորմի դիսպոզիցիայում, այլե քրեաիրավական միասնական համակարգի այլ նորմում նս: Այդպիսի դատողությունը բնավ էլ չի խարխլում այն ընդհանուր թեզը, համաձայն որի հանցակազմիհատկանիշները բովանդակված են քրեաիրավականնորմում: Խնդիրը միայն այն է, որ տվյալ կոնկրետ դեպքի համար հատկապեսքրեաիրավական ո՞ր նորմերն են ի նկատի ունեցվում: Ուրեմն, հարցի ամբողջական ու վերջնական պատասխանը կարելի է ձնակերպել այնպես, որ յուրաքանչյուր հանցակազմի հատկանիշները գոյություն ունեն միայն օրենքի մեջՕրենսդրիխնդիրնէ առավել Ծիշտ ու հստակ ձնակերպելայդ հատկանիշները,իսկ հանցագործությունների որակումը իրականացնող սուբյեկտների խնդիրը` ճիշտ սահմանել ու գնահատել այդ հատկանիշներից յուրաքանչյուրը: Նշվածը առաջադրված հարցի թեն, մեր կարծիքով, ճիշտ, բայց ընդհանուր պատասխանն է, որն իր հերթին, կոնկրետացմանկարիք է զգում: Մասնավորապես, պետք է պատասխանել հետնյալ հարցերին. հանցակազմի հատկանիշներըքրեահանցակազմը համաիրավականնորմում ի՞նչ չափովն ի՞նչ ձնով են ձենակերպված, /

«ոմւմֆաատոյուոքօշրյոճթում, Ք7բոուօտԵ. Ճ., էԼոջվմութ օՇՔՕՅԵԼ ՇՕՇՆՅՑ 14ջ38ողօ84ՒԼ Փ., Լ1քօշրոճճու:, ԱքԱՃոք 14, ՃԱՇԱօՅաուոն "Ք6ՇՈԼ. Խ1ՕՇՃ, 7811-78", ՇՇքքնւ ոքճտօ, 1967, ԷՄ 4, Ը. 46.

Խոլ.

Տես`

Շ.

44:

8օքՖոօճօ880-աքմտօոօմ ,

պատասխանու՞մէ քրեաիրավական նորմին, որոշակի տեսակի հանցակազմերի հատկանիշներըքրեական օրենքի ո՞ր (Ընդհանուր, թե Վատուկ մասի) նորմերում են արտացոլված,կոնկրետ տեսակի հանցակազմիհատկանիշների հավաստման գործում քրեական իրավունքի Ընդհանուր ն Յատուկ մասերի նորմերի նշանակությունը ինչպիսի՞նէ իրավունքի մյուս ճյուղերի, դատական պրակտիկայի, իրավական դոկտրինայիդերն ու նշանակությունը հանցակազմի հատկանիշներիբացահայտման ու պարզաբանմանգործում: Թվարկված հարցերին, մեր համոզմամբ, բավականաչափ ամփոփ ու հիմնավորվածպատասխաններ է տվել Բ. Ա. Կուրինովն իր դրանք մեր պատկերացմամբ: ուսումնական ձեռնարկում': Ներկայացնենք Հանցագործություններիորակում, այսինքն` կատարված արարքի փաստական հանգամանքներըորոշակի հանցակազմիհատկանիշներիհետ համադրելու պրոցես իրականացնելուհամար անհրաժեշտ է ինչպես գործի բոլոր փաստական հանգամանքներիառկայություն, այնպես էլ տվյալ տեսակի հանցակազմի հատկանիշների լիարժեքիմացություն:Այդ հատկանիշներիկեցության հիմնականաղբյուրը քրեական են օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածն է, քանի որ հենց Հատուկ մասի հոդվածներով թվարկվում ու նկարագրվումքրեորեն պատժելի բոլոր արարքները` հանցագործությունները: ՔրեականիրավունքիՀատուկ մասի նորմերը բովանդակում են բոլոր հանցագործություններիանվանումները,դրանցգլխավոր, հիմնական,էական ու առավել բնորոշ հատկանիշները:Որոշակի տեսակիհանցակազմերի հատկանիշներիբացահայտման,պարզաբանմանու հավաստմանգործում պակաս դեր չունեն նան քրեական իրավունքիՎատուկ մասի համակարգըն այդ համակարգիմեջ մտնող գլուխների անվանումները:Եվ ահա թե ինչու: Վանրահայտ է, որ քրեական օրենսդրության Հատուկ մասի կառուցման հիմքում դրված է հանցագործությանտեսակային(հատուկ օբյեկտի) գաղափարը (սկզբունքը): Պարզելով այս կամ այն հանցակազմիպատկանելիությունը Հատուկ մասի որոշակի գլխին (դրա վերտառությանը)`հանցագործության որակմանպրոցեսն իրականացնողսուբյեկտը դրանով իսկ պարզում է հանցա(հատուկ) օբյեկտի հարցը: Հանցագործությանտեսակային գործության ւտտեսակային օբյեկտի պարզաբանումը,իր հերթին, վճռականքայլ է հանցագործությանանմիջական օբյեկտը ն այն բնութագրող հատկանիշներըբացահայտելու ուղղությամբ: Ուրիշ խոսքով ասած, Հատուկ մասի համակարգում ընդհանրապես, ն դրա ներկառուցվածքայինստորաբաժանումներում(գլուխներում) քրեաիրավականնորմի տեղի բացահայտումը հնարավորությունէ ընձեռումհանցագործություններըորակելիս բացաԵվ, այսպես, քրեական հայտել ու հավաստել հանցակազմի որոշ հատկանիշներ: օրենսդրությանՀատուկ մասը հանցագործություններիառանձին տեսակների հանցակազմերիհատկանիշներպարունակողհիմնականաղբյուրն է: Դրա հետ մեկտեղ, քրեական օրենսդրությանՀատուկ մասի հոդվածների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանցում միանգամայնտարբեր է առանձին տեսակի հանցակազմերի հատկանիշների լեզվական, քերականական արտահայտման ձնը: Այսպես, կան հոդվածներ, որոնցում բերվում է այս կամ այն հանցավոր արարքների հանցակազմերիհատկանիշների համեմատաբար ընդարձակ, հարաբերականորեն լրիվ բնութագիրը: Օրինակ, ՀՀ քր. օր-ի 175 հոդվածում բերվում է գույք հափշտակելու նպատակով կատարվածավազակության հանցակազմի բավականաչափ ընդարձակ նկարագիրը: Մինչդեռ քրեական օրենսգրքում առկա են նան այնպիսի հոդվածներ, որոնցում ուղղակի ցուցում կա միայն հանցակազմի որոշ 'Տես՝ Կուրինով Բ. Ա., նշվ. աշխ., էջ 45-ից 51-ը:

տարրերի մասին (օրինակ, ՀՀ քր. օր-ի 109 հոդվածը): Իսկ որո՞նքեն քրեականօրենսդրությանմեջ հանցագործություններիառանձին տեսակներիօրենսդրական տարատեսակկոնստրուկցիաներիպատճառները: Որոշ հեղինակներ հակված են երնույթը դիտելու սոսկ որպես քրեական օրենքի անկաՆ. Վ. տարյալություն: Կուդրյավցնը գտնում է, որ օրինականության ամրապնդման խնդիրների տեսակետից նպատակահարմար է, որպեսզի հանցակազմի` առանց բացառությանբոլոր հատկանիշներընշված լինեն քրեական օրենքում»: Մենք համամիտ ենք Բ. Ա. Կուրինովի այն հարցադրմանը, որ չի կարելի ամբողջությամբ համաձայնվել այն պատճառներինման բացատրությանհետ, որոնց ուժով քրեական օրենսգրքիՀատուկ մասի հոդվածներում ուղղակիորեն չեն նշվում կամ չեն Նույն չափով անիրականու բացահայտվումհանցակազմերիբոլոր հատկանիշները՞: է աննպատակահարմար պահանջել, որ յուրաքանչյուր տեսակի հանցակազմերի բոլոր հատկանիշներնառանց բացառությաննշված լինեին քրեական օրենսդրության Հատուկ մասի հոդվածներում: Բանն այն է, որ կան մի շարք օբյեկտիվ պատճառներ ու հանգամանքներ,որոնց ուժով քրեական իրավականնորմերում հանցակազմերի հատկանիշներընշվում ու նկարագրվումեն լրիվության տարբեր աստիճանով: Նախ, ձնակերպելով այս կամ այն հանցակազմերը`օրենսդիրը հենվում է քրեական օրենսդրության ողջ բարդ ու բազմակողմանիհամակարգի վրա, իրավունքի այդ ճյուղերի համապատասխանդրույթների վրա: Օրենսդիրը գիտակցաբար չի կրկնում դրանք քրեաիրավական նորմերում ու տվյալ դեպքում ելնում է քրեաիրավական նորմը կիրառողսուբյեկտների կողմից տվյալ դրույթներիիմացության պրեզումպցիայից։ Օրինակ, միանգամայն հասկանալի պատճառներով քրեական օրենսդրության մեջ չի բացահայտվում այնպիսի հասկացությունների բովանդակությունը, ինչպիսիք են քրեական օրենսգրքի մի շարք հոդվածներում (15, 299, 302 հոդվածներ) հռչակվող «ՀՀ քաղաքացի», «օտարերկրյա քաղաքացի», «քաղաքացիություն չունեցող անձ» ըմբռնումները: Վակառակ պարագայում տեղի կունենար քրեական օրենսգրքի «գերծանրաբեռնվածություն», այլ պետաիրավականու մյուս ակտերի հետ քրեաիրավական նորմերի զգալի խառնաշփոթություն, քրեական օրենսգիրքըկվերածվեր գործածման համարքիչ նպաստավոր խրթին ժողովածուի: Երկրորդ, հատկանիշներիընդգրկմանտեսակետիցառանձին հանցակազմերի օրենսդրականկառուցվածքի «ոչ լիարժեքության» պատճառ է այն, որ հանցակազմերը կառուցելիս (ձնակերպելիս) օրենսդիրըհաշվիէ առնում այն հանգամանքը, որ քրեական օրենսդրության Ընդհանուր մասում արդեն իսկ առկա.է հանցակազմի այնպիսի հատկանիշների նկարագիրը, որոնք ընդհանուր են բոլոր հանցակազմերի համար: Հետնաբար,դրանց կրկնությունըբոլոր կոնկրետ հանցակազմերի բնութաՀՀ է մեջ դառնում: Որպես քր. գրման ավելորդություն օրինակ բերենք օր-ի 18, 23, է 24, 28, 29, Հատուկ մասի հոդվածները:Վերջիններիսգոյությունը բացառում հոդվածներում այնպիսի հաւտկանիշներիմասին պարտադիր ցուցումը, որոնք բնութագրում են հանցագործության օբյեկտը, սուբյեկտը ն սուբյեկտիվ կողմը: Փորձենք այս միտքը ներկայացնել ավելի դյուրին ձնով: ՀՀ քր. օր-ի 178 հոդվածը նախատեսում է խարդախության միջոցով գույքը հափշտակելու հանցակազմը: Հոդվածի դիսպոզիցիայումուղղակիորեն մատնանշված են միայն հանցագործության օբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշները:Բայց հենվելով քրեական ``

:

ԷԼ. Օճարգ 16օքտւ ՅՆաֆաուտուու ԱքոՇՐ ՂԾԷՅԱԼՇ, 102, Կուրինով Բ. Ա., նշվ. աշխ., էջ 47:

Ֆջճքոողծր Է, Տես`

օրենսդրության Ընդհանուր մասի համապատասխանդրույթների վրա` կարելի է եզրակացությունանել նան հանցագործությանօբյեկտը, սուբյեկտը ն սուբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշների մասին. խարդախությանօբյեկտը սեփականությունն է (քր. օր-ի 18 հոդված), արարքի սուբյեկտ կարող է հանդիսանալ16 տարեկան դարձածֆիզիկական, մեղսունակ անձը (քր. օր-ի 24 հոդված), սուբյեկտի կողմից արարքը կարող է կատարվել միայն դիտավորյալ մեղքով (քր. օր-ի 29 հոդված): Այսպիսով,ճշմարտացիէ այն պնդումը,թե քրեական օրենսդրությանՀատուկ մասի նորմերըկառուցելիս օրենսդիրըհենվում է նան Ընդհանուր մասի նորմերիվրա: Երրորդ, քրեական օրենսդրության Հատուկ մասի հոդվածներիդիսպոզիցիաներում հանցակազմերի հատկանիշներիսպառիչ ցանկի ու նկարագրությանբացակայության պատճառներիցմեկն էլ այն է, որ օրենսդիրը հաշվի է առնում իրավագիտակցության մեջ այս կամ այն իրավականերնույթների ու հասկացությունների հանրաճանաչությունը,դատական պրակտիկայումորոշ ըմբռնումների հստակ ձնավորումը, այս կամ այն հասկացություններիգիտական պատշաճ մշակումը ն, վերջապես, դրանց հանրահայտությունընան կենցաղայինիմաստով:Այսպիսով,քրեական օրենքում այս կամ այն հանցակազմիհատկանիշների որոշման առանձնակապված են գլխավորապեսօրենսդրական տեխնիկայի,նորմահատկությունները ստեղծագործական գործունեության յուրահատկությունների ու հնարքների հետ: Միանգամայնիրավացի է Բ. Ա. Կուրինովը, նշելով, որ «Օթենսդրական կոնստրուկն են ցիաները կարող պետք է կատարելագործվեն,սակայն դրա անհրաժեշտությունը բնավ չի բխում այն փաստից,որ առանձին հանցակազմերիինչ-որ հատկանիշներ բացակայում են քրեական օրենքի տեքստից: Իրերի այդպիսի վիճակը միշտ չէ, որ գործող քրեական օրենսդրությանթերությունն է հանդիսանում»: Այսպիսով, քրեական օրենսդրությաննորմերը կիրառող անձի խնդիրն է բացահայտել այն հատկանիշները, բաղադրամասերը,որոնք կազմում են տվյալ տեսակի հանցագործությանօրենսդրական մոդելը կամ, որ նույնն է, հանցակազմը: Բացահայտելով, պարզելով ու հավաստելով որոշակի տեսակի հանցակազմի հատկանիշները`անձը հաշվի է առնում. 1. քրեական օրենսգրքի ողջ համակարգըն գլուխների անվանումը, 2. քրեականօրենսգրքի Հատուկ մասի նորմերը, 3. քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի նդրմերը, 4. իրավունքի մյուս ճյուղերի նորմերը, 5. դատական պրակտիկան, 6. հանցագործությունների առանձին տեսակների գիտական բնորոշումները,

օրենքներիմեկնաբանությունները:

Այսպիսով, հանցակազմի բացահայտումն ու հավաստումը կատարվում է գործող քրեական օրենսդրության շրջանակներում:Եթե օրենսդիրն այս կամ այն ձնով չի նախատեսելհանցավոր արարքի էական հատկանիշներ, ապա միանգամայն անթույլատրելիէ օրենսդրի փոխարեն «հորինել» պակասող «տարրերը»: Դանցագործություններիորակման պրոցեսի հաջող իրականացումը պահանջում է նան հանցակազմի`որպես հանցագործությունների որոշակի տեսակի օրենսմոդելի դասակարգման իմացություն: դրական ն կոնկրետհանցակազմը: Ամենիցառաջ անհրաժեշտ է տարբերել ընդհանուր Ընդհանուր հանցակազմը հանցագործությանմասին վերացարկված պատկե՛

'

ԿուրինովԲ. Ա., նշվ. աշխ., էջ 49:

ի

ընդհանուր հասկացուրացումէ ընդհանրապես,որը հիմնվում է հանցագործության

թյան վրա: առանձինտեսակի օբյեկտիվն Կոնկրետհանցակազմըհանգագործությունների է: սուբյեկտիվհատկանիշներիհամակցություննարտահայտող երնույթ բնույթի ն աստիճանի, հանցակազմեԸստ հասարակականվտանգավորության րը բաժանվում են հետնյալ ւոեսակների. այն տեսակնէ, որն արտահայտում է ա) հիմնական հանցակազմը հանգակազմի հատկանիշները: Երբեմն հիմնական բնորոշ հանցագործությանտվյալ տեսակին ն հանցակազմի այս տեսակը կոչվում է նան հանցակազմ առանց ծանրացնող ՀՀ օր-ի քր. մեղմացնող հանգամանքների:Օրինակ կարող է հանդիսանալ գաղտնի գույքի գողությունը համաձայն՝ հոդվածի 1-ին մասը, որի դիսպոզիցիայի

է: հափշտակությունն որակման տեսանկյունից հիմնական հանցակազմի Վանցագործությունների են է, գլխավոր (հիմնական)հատկանիշներըհանդես դրա նշանակություննայն որ մեջ: բոլոր դրսնորումների գալիսհանցակազմի այն տեսակնէ, որը զուգորդվածհանցակազմն բ) Ծանրացնող հանգամանքներով հաէ բացի զուգորդվում տվյալ արարքի հիմնականհանցակազմիհատկանիշներից աստիճանիվրա ազդող լրացուցիչ (ծանրացնող) սարակականվտանգավորության է Օրինակ, քր. օր-ի 177 հոդվածի2-րդ մասը նախատեսում գողուհանգամանքներով: հատկանիշնեթյան որակյալ տեսակը,այսինքն`գողությանհիմնականհանցակազմի է նան արարքի որակյալ րից բացի (քր. օր-ի 177 հոդվածի 1-ին մաս) նախատեսում գողությանկատարումը մի խումբ տեսակը բնութագրող լրացուցիչ հանգամանքներ` շիանձանց կողմից նախնականհամաձայնությամբբնակարան,պահեստարանկամ Հետնաբար, նություն ապօրինիմուտք գործելով,կրկինանգամկամ խոշոր չափերով: անձը պարտավոր է հիմնական հանհանցագործությանորակումն իրականացնող

զատ բացահայտելու հավաստելգողությունը ծանրացցակազմի հատկանիշներից նող (որակյալ) դարձնողմյուս հանգամանքները(հանցակազմիհատկանիշները): այսպիսի հանցազուգորդված գ) Մեղմացնողհանգամանքներով բացի հանդրսնորումից հանցակազմի կազմն առկա է այն դեսյքում,երբ հիմնական բնույթի ու աստիճանի դես են գալիս արարքի հասարակականվտանգավորության Այս տեսակի օրինակ կարող են վրա նվազեցմանիմաստովազդող հանգամանքներ: սպածառայել ՀՀ քր. օր-ի 105 (հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում կատարված սահմանազանցմամբ սպանություն) նություն) ն 108 (անհրաժեշտպաշտպանության հոդվածները: Այստեղ ես կիրառելի են հանցակազմինախորդ տեսակի հասցեին բայց, հասկանալի է, այդ ընթացքումհաշվի առնելով արված դիտողությունները, բնույթը: հանգամանքի Ըստ օրենսդրի կողմից նկարագրմանեղանակի,հանցակազմերըբաժանվում

հանցակազմ.

մեղմացնող են պարզի նբարդի:

կոչվում այն հանցակազմերը, որտեղ օրենսդիրը մատնանշում կամ ՀՀ քր. օր-ի 109 հոդվածի նկարագրումէ մեկ կոնկրետ գործողություն, օրինակ մահ պատճառելը: հանցակազմը նախատեսումէ անզգուշությամբ մեղքի երկու ձներով ն երկօբգործողությամբ, Բարդ հանցակազմերը`երկու են: յեկտ հանցակազմերն է Երկու գործողությամբհանցակազմերիմեջ բարդացված հանցագործության առկա է (ի տարբերուօբյեկտիվ կողմը: Այստեղ ավարտվածհանցագործությունն են երկու ինքնություն պարզ հանցակազմի), երբ հանցավորիկողմից կատարվել Պարզ

են

րույն գործողություններ:Այդպիսինէր, օրինակ,սպեկուլյացիայի հանցակազմը, որի օբյեկտիվ կողմը ենթադրում էր ապրանքների կամ այլ առարկաների գնում ու վերավաճառում, այսինքն` երկու գործողություն (Վայկ. ՍՍՀ քր. օր-ի 156 հոդված): Երկու պարտադիրգործողություն է ենթադրումնան բռնաբարության հանցակազմը (քր.օր-ի 138 հոդված): Մեղքի երկու ձներով հանցակազմերումբարդացվածէ հանցակազմիսուբյեկտիվ կողմը: Այսպես, տուժողի մահն առաջացրած`դիտավորությամբառողջությանը ծանր վնաս պատճառելուդեպքում (ՀՀ քր. օր-ի 112 հոդված) անհրաժեշտ է տարբերել հանցագործության սուբյեկտի հոգեբանական վերաբերմունքը բուն ծանր վնասի (դիտավորություն)ն դրանիցառաջացածմահվան (անզգուշություն) նկատմամբ: Երկօբյեկտ հանցակազմերումհանցավոր արարքը ոտնձգում է միաժամանակ երկու օբյեկտի դեմ: Օրինակ, ավազակությանդեպքում սուբյեկտը ուոնձգում է թե՛ սեփականության հասարակականհարաբերություններին թե՛ անձի դեմ: Ըստ կոնստրուկցիայի առանձնահատկությունների,հանցակազմերը բաժանյում են ճյութական (ձճատերիալ)ն ծնական(ֆորմալ) տեսակների: Նկատենք, որ այսպիսի սահմանազատումը պայմանականբնույթ է կրում ն նպատակ ունի հեշտացնել հանցակազմի կոնկրետ տեսակներիուսումնասիրությունը: Նյութական են համարվում այն հանցակազմերը,որոնք ավարտվածճանաչելու համար օրենսդիրը պահանջում է հանրորեն վտանգավորհետնանքի առկայությունը: Օրինակ, սպանության հանցակազմըավարտվածէ համարվում միայն հանրության համար վտանգավորհետնանքի՝ տուժողի մահվանառկայության փաստով: Ընդհակառակը,ձնական են համարվում այն հանցակազմերը,որոնց ավարտման պահը օրենսդիրը չի կապում հանրորեն վտանգավորհետնակքի առաջացման հեւո, ն արարքն ավարտված է համարվումօրենքով նախատեսված գործողության կամ անգործության բուն փաստով: Ձնական հանցակազմի օրինակ կարող են ծառայել զրպարտության ն վիրավորանքիհանցակազմերը: Ձնական հանցակազմերի տարատեսակ է հատված հանցակազմը Քրեական օրենքը կիրառող ն հանցագործությունների որակումն իրականացնող անձանց պետք է հայտնի լինի, որ օրենսդիրը հանցակազմերումնկարագրված հանցավոր գործունեության ընդհանուր պատկերն ավելի է նեղացնում, երբ հանցավորգործունեության զարգացման հնարավոր բոլոր փուլերից ընդգրկում է միայն նախապատրաստական գործողությունները կամ միայն որոշակիարարք կատարելու բուն պրոցեսը ն, այսպիսով, ավարտված հանցագործությանհամար չի պահանջվում ոչ հանրորեն վտանգավորհետնանքների, ոչ այդ հետնանքներնառաջացնելու ընդունակ գործողությունը մինչն վերջը հասցնելու, ոչ էլ երբեմն հենց այդ գործողությունը կատարելու փաստը:Քրեական իրավունքի տեսության մեջ այդպիսի հանցակազմերը կոչվում են հատված հանցակազմեր: Այդպիսին է, օրինակ, բանդիտիզմի հանցակազմը, քանի որ այն ավարտված է համարվում զինված բանդա կազմակերպելու պահից, անգամ եթե զինված բանդայի անդամները չեն հասցրել կատարելու որնէ կոնկրետ գործողություն (հարձակում): Վատվածէ նան ավազակության հանցակազմը, որն ավարտված է համարվում ավազակայինհարձակման բուն փաստով` անկախ գույքին տիրանալու հանգամանքից: Առանձնացվումէ նան արտոնյալ հանցակազմը, որը հիմնական հանցակազմի հատկանիշներիցբացի բովանդակում է նան այնպիսի հատկանիշներ, որոնց օգնությամբ օրենսդիրը կատարում է պատասխանատվությանւոարբերակում՝դրա նվազեցման ուղղությամբ: Արտոնյալհանցակազմըկարող է պարունակվել կամ քր. օր-ի միննույն հոդվածի տարբեր մասերում, կամ առանձինհոդվածում: "

ԳԼՈՒԽ

ՁԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՕԲՅԵԿՏԸ -

Տ 1. Վանցագործության օբյեկտիհասկացությունըն տեսակները Քրեական օրենքով իբրն հանցագործություն նախատեսվածհանրության համար վտանգավորյուրաքանչյուր արարք ոտնձգում է որոշակի օբյեկտի դեմ, նրան էական վնաս է պատճառում կամ այդպիսի վնաս հասցնելու սպառնալիք է բովան-

դակում:

Քրեական իրավունքի տեսության մեջ հանրաճանաչ ու տիրապետող է այն դիրքորոշումը, համաձայն որի հանցագորժությանօբյեկտ են համարվում հասարակարծիքով, քրեական իրավունքի կական հարաբերությունները.Որոշ հեղինակների առ այսօր չունի հանցագործության օբյեկտի միասնական,պրակտիտեսությունն կայի պահանջմունքներըբավարարող գիտականորենհիմնավորված ուսմունք": Հասարակականհարաբերությունները ծագում ն գործում են որոշակի սոցիալական արժեքների(բարիքների) առնչությամբ: Իրավական նորմերը կարգավորում ն պաշտպանում են այն հասարակականհարաբերությունները,որոնք նպաստավոր են հասարակության ն պետության կենսագործունեությանու զարգացմանհամար, բխում են սրանց շահերից, արտահայտում են հասարակությանպահանջմունքները: Հասարակական հարաբերությունները կարգավորվում ն պաշտպանվում են իրավունքի տարբեր ճյուղերի կողմից, իսկ այդ հարաբերությունների դեմ կատարվող առավել վտանգավոր ոտնձգություններից (հանցագործություններից) պաշտպանությունն իրականացվում է քրեաիրավական (քրեական գործիքակազմով օրենսդրությամբ): Ըստ էության, քրեական օրենսդրությունը պաշտպանում է իրավունքի այլ ճյուղերի կողմից կարգավորվողհասարակական հարաբերությունները: Այսպես, սեփականությանհարաբերությունները սահմանադրականհենքի վրա կարգավորվում են քաղաքացիական իրավունքով:Վերջինիս կողմից իրականացվում է նան սեփականության հարաբերությունների իրավական պաշտպանությունը: Սակայն հիշյալ հարաբերությունների դեմ ուղղված առավելվտանգավոր ոտնձգություններից (հանցագործություններից)պաշտպանություննիրականացնումԷ քրեական իրավունքը: Քրեական օրենսգիրքը հանցագործության օբյեկտի հասկացության բնորոշում չի պարունակում, թեն առանձին հոդվածներիբովանդակությունիցկարելի է եզրակացություն:անել հանցագործությանօբյեկտի, մասնավորապես,ընդհանուր օբյեկտի մասին: Վանցագործությանընդհանուրօբյեկտը մատնանշված է ՀՀ քր. օր-ի 2-րդ հոդվածում (41 քրեական օրենսգրքի խնդիրները):Այստեղ այն բնորոշվում է որպես

.

'

ոճղրու ՇԸ.

ոյ

Տես՝ Ճոատոնոթում ոքոշրուղոչում. 8

'

ԽԼ ԱԼ ռք.:

ՕԾոոոր

ոոոօոտօ-աքձոռոօքօեքումտ

ՄԻ0ճօոոօ-Աքձտօ8ած1 որոիմումռ.

11 ՇՐՕ

3.ագ68ո16

հոմ

ճոճճափո-

115ր, "Նադւուօքօճո", 1Շաոօր.

մարդու ն քաղաքացու իրավունքներն ու ազատությունները,իրավաբանականանձանց իրավունքները, սեփականությունը,շրջակա միջավայրը, հասարակական կարգը ն անվտանգությունը, սահմանադրականկարգը, խաղաղությունը ն մարդկության անվտանգությունը: Այդպիսի տեսքով քրեաիրավականպաշտպանության, կամ, որ նույնն է, հանցագործության օբյեկտը հանդես է գալիս որպես հիմնական հասարակական հարաբերությունների հարաբերակցություն: Նշված հոդվածը բովանդակում է միայն քրեական օրենքի պաշտպանության տակ առնված առավել կարնոր հասարակական հարաբերությունների օրինակելիցանկը:Քրեական իրավունքում հասարակական հարաբերությունները հանցագործության օբյեկտ ճանաչելու փաստը հիմնավորում է քրեաիրավական միջոցներով հիմնական հասարակականհարաբերությունները պաշտպանելու կարնորությունն ու անհրաժեշտությունը: Ուստի կարնոր է պարզել, թե իրենցից ինչ են ներկայացնումհասարակականհարաբերությունները, ինչպիսին է դրանց բովանդակությունըն դրա հիման վրա բնորոշել հանցագործության օբյեկտը: Պետք է համաձայնվել Ն. Ի. Կորժանսկու հետ այն բանում, որ այդ խնդրի լուծման գործում առավել արդյունավետկարող Պատլինել պատմական մոտեցումը': մական ն փիլիսոփայական գիտությունների կողմից հասարակական հարաբերությունների ծագումնաբանություննուսումնասիրված է բավական խորությամբ: Հիմնականդրույթները հանգում են նրան, որ հասարակականհարաբերությունների ծագման ու զարգացման պատմությունըմարդկային հասարակությանառաջացման ու զարգացման պատմությունն է:

է

Հասարակական հարաբերությունների բոլոր ուսումնասիրողներընշում են, որ հասարակությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց իր անդամներիմիջն փոխհարաբերությունները կարգավորելու, առանց մարդկանց վարքագծին ուղղություն տալու: գասարակականկամքը պայմանավորվածէ հանրային շահերով: Վասարա-

կության մեջ դրա գոյության առաջին իսկ օրից մարդկանց վարքագծիկարգավորման հիմնականմիջոցըսոցիալական նորմերն են: Կյանքի առավել էական առանձնահատկություննէ դառնում որոշակի վարքագծիհարկադրելը: Քրեական իրավունքիկողմից պաշտպանվողհասարակականհարաբերությունների շրջանակն անփոփոխ չէ: Այն փոփոխվում է կոնկրետ պայմանների փոփոխությանը զուգընթաց: Գասարակականհարաբերություններնիրենց կառուցվածքով չափազանցբարդ են: Դրանք անիմաստեն առանց սուբյեկտների,որպիսիք կարող են հանդիսանալպետությունը, նրա իրավասու մարմինները, կազմակերպությունները ն քաղաքացիները: Վասարակական հարաբերություններնընդգրկում են նան մասնակիցների փոխադարձկապը, նրանց գործունեությունըկամ դիրքորոշումը միմյանց նկատմամբ, որոշակի իրավունքներն ու պարտականությունները: Հասարակականհարաբերությունների հիմքն է կազմում մարդկանց հասարակական գործունեությունը:Վասարակականհարաբերություններըարտադրության, շփման, ճանաչողության պրոցեսում անհատների,խմբերի, դասակարգերիվարքագծի որոշակիտեսակներու ձներ են: Որոշ հասարակականհարաբերությունների բովանդակությունըորոշակի գործողություններից ձեռնպահ մնալն է: Ուստի հասարակական հարաբերություններըչեն կարող գոյություն ունենալ

1987,

'

Տես

`

Էօքառոշուը ԷԼ Ս.

Օճեշտը

Է

ոքորոթո

յ՛օոօո87օ-ոքթձոօոօտՕմբճչու, Ի1., 1980,

Ը,

24:

առանց դրանք կարգավորող, հասարակության կամքն արտահայտողսոցիալական նորմերի: Հասարակությանկամքին անհատի կամքի հակադրումը հանգեցնում Է սոցիալականնորմի խախտմանըե հասարակական հարաբերությունների փոփո-

խությանը: Սոցիալական

նորմի խախտումը հանցագործություն ճանաչելը որոշվում է հասարակականհարաբերությունների կարնորությամբ: Որքան մեծ է հասարակական հարաբերությունների արժեքը, այնքան շատ հիմքեր կան այդ հարաբերություններինուղղված ոտնձգությունները հանցագործություն համարելուհամար: Հասարակական հարաբերությունները գտնվում են մշտական զարգացման ու կատարելագործման պրոցեսում: Հասարակությանմեջ գոյություն ունեցող բոլոր հասարակական հարաբերությունները չեն, որ կարող են հանցագործության օբյեկտ հանդիսանալ:Հանցագործության օբյեկտի դերում հանդես են գալիս միայն այն հարաբերությունները, որոնք են հասարակության համապատասխանում սկզբունքներին:Բացի դրանից, անգամ այդ պայմանով,հասարակության ոչ բոլոր հարաբերություններն են, որ հանդես են գալիս հանցագործության օբյեկտի դերում: Այդ դերը կարող են «ստանձնել» միայն այն հասարակական հարաբերությունները, որոնք ներառված են քրեական իրավունքի ն օրենսդրությանպաշտպանությանտակ: Այստեղ պետք է նկատի ունենալ նան, որ հասարակական հարաբերությունների այս կամ այն բնագավառ կարող է այլ ճյուղերի պաշտպանության Գտնվել իրավունքի ներքո: Հանցագործության օբյեկտ չի կարող հանդիսանալ քրեական օրենքը: Ընդհակառակը,հենց այն հանգամանքը, որ հանցագործություն կատարողանձը քրեական է կանչվում ու պատժվում պատասխանատվության քրեական օրենքով, խոսում է այդ օրենքի անսասանության մասին: Հայտնիէ, որ հանցագործությանօբյեկտ կարող է հանդիսանալ այն, ինչին հանցավորոտնձգությամբ վնաս է պատճառվումկամ կարող է պատճառվել: Բայց հանցագործության կատարումովքրեական օրենքին որնէ վնաս չի պատճառվում նչի էլ կարողպատճառվել: Ղեկավարվելովվերը ներկայացվածընդհանուր դրույթներով, անհրաժեշտ է լուծել դատական պրակտիկայիկարիքներիհամար ոտնձգության ինչպես տեսակային՛, այնպես էլ անմիջական օբյեկտը բացահայտելու ե կոնկրետացնելու

խնդիրը: Հանցագործության

օբյեկտի գիտականորենհիմնավորվածդասակարգումը է տալիս ճիշտ որոշելու հնարավորություն կոնկրետ օբյեկտի տեղը հասարակական հարաբերությունների ընդհանուր համակարգում,իսկ այդ համակարգըվճռորոշ է

հանցագործությունների ճիշտ որակման համար:

Հանրահայտէ, որ հայրենականքրեական իրավունքում ընդունված է հանցագործության օբյեկտի եռանդամ դասակարգում,որը պրոֆեսոր Վ. Դ. Մենշագինի կողմից առաջարկվել է դեռես 1938 թվականին:Կարծում ենք, որ ոտնձգության օբյեկտներիայդպիսի բաժանումըպրակտիկայումարդարացրել է իրեն, այն ցույցէ տալիս հանցավորոտնձգության ինչպես ընդհանուր ե ուղղվտանգավորությունը վածությունըհասարակական ն հարաբերություններին ընդհանրապես միատեսակ,

Առանձին հեղինակներ«տեսակային»օբյեկտի փոխարեն

են «սեռային օգտագործում օբյեկտ»

ն դրան հաղորդում, հասկացությունը ըստ էության, այլ բովանդակություն (տես

ՀՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուր մաս, Երեան, 2000 բ., էջ 123): Ըստ Ա.Ղարիբյանի «Սեռային» ն «տեսակային»բառերը են, հոմանիշներ որոնք ռուսերեն «քօօոօտ» բառի համարժեքնեն (տես` Ա. Ղարիբյան,Ռուս-հայերեն բառարան,

Երնան, «Հայաստան» հրատ., .

1968 թ.,

էջ 1045):

փոխադարձորենկապված, ինչպես նան կոնկրետ հասարակական հարաբերություններին` մասնավորապես:Առավելկարնոր է, որ այդ դասակարգումընպաստում է հանցավոր արարքի ճիշտ որակմանը: ելնելով դրանից, անհաջող պետք է համարել հանցագործությանօբյեկտների եռանդամ դասակարգումից այս կամ այն տեսակը վանելու կամ քառանդամ դասակարգում առաջարկելու բոլոր փորձերը: Ճիշտ է նկատում Բ. Ա. Կուրինովը, երբ գրում է, որ «Ոտնձգության ընդհանուր, տեսակային ն անմիջական օբյեկտի ճիշտ որոշումը հանցավոր ոտնձգության նույնացման անհրաժեշտ, սկզբնական փուլն է, այն հնարավորություն է տալիս սահմանելու սկզբնական կողմնորոշիչ` գործող քրեական օրենսդրության ողջ համակարգում անհրաժեշտ նորմը որոնելու

համար»:

Այս տեսակետից իրավացի է Վ. Ն. Կուդրյավցնը, երբ պնդում է, որ «հանցավոր ոտնձգության օբյեկտի հավաստումը ծառայում է իբրե նախնական ծրագիր հարակիցայն հանցակազմերի խմբի ընտրության համար, որոնց մեջ պետք է արդեն ավելի մանրակրկիտփնտրել անհրաժեշտ նորմը»: Արարքի հասարակական վտանգավորությունը ճիշտ գնահատելու ն այն որակելու համար մեծ նշանակություն ունի հանցագործության կոնկրետ օբյեկտի` այն սոցիալական արժեքի ճշգրտումը, որի նկատմամբ ոտնձգում Է տվյալ հանցագոր-

ծությունը:

Ելնելով այն ճախապայմանից,թե հանցագործության ընդհանուր օբյեկտ են հանդիսանումհասարակական հարաբերությունները, պետք է ընդունել, որ անմիջականօբյեկտի դերում հանդես են գալիս հասարակական հարաբերությունները: Փաստորեն նույնացնելով ոտնձգության օբյեկտը են առարկան` որոշ գիտնականներ հանցագործության կոնկրետ օբյեկտ են համարում ոչ թե հասարակական հարաբերությունները, այլ իրերը, առարկաները, գույքը: Նրանք ելնում են այն դրույթից, որ որոշ հանցագործություններ, իբր, չունեն անմիջական օբյեկտ, այլ ունեն միայն ընդհանուր Ա տեսակային: Թվարկելով հանցագործությունները (պետական դավաճանություն, լրտեսություն, գողություն, կողոպուտ, խարդախությունն այլն)` հեղինակները եզրակացնում են, որ այդ հանցագործությունները կատարելու դեպքում տեսակային ն անմիջական օբյեկտները համընկնում են: Գույքը, օրինակ, չի կարող ոտնձգության օբյեկտ լինել այն պատճառով, որ մարդկանց հասարակական կյանքում գոյություն ունեն հարաբերություններ ոչ թե մարդու Ա իրի միջն, այլ մարդկանց միջն՝ իրի .

կապակցությամբ:

Թվում է, որ այդ հակասության լուծումը պետք է փնտրել ոչ թե հասարակական հարաբերությունները հանցագործության անմիջական օբյեկտ ճանաչելուց հրաժարվելու, այլ քրեական օրենքի կառուցվածքը օբյեկտների գիտականորենհիմնավորված դասակարգման հետ համապատասխանությանբերելու, կոնկրետ հանցագործությունը քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի այս կամ այն գլխում միայն խստորեն ըստ հանցագործությանտեսակայինօբյեկտի զետեղելու մեջ: Ոտնձգության անմիջականօբյետի բացահայտումըհաճախ դժվարանում է նրանով, որ հանցագործությունը սոցիալականվնաս է պատճառում, որպես կանոն, ոչ թե մեկ, այլ անգամ երկու ն ավելի անմիջականօբյեկտներիոլորտում միաժամանակ: ' Հ

Է. /.. Էյքոռօտ

ի

9.թ

րքաուճտ

ՕՇԱՕՑԵ ԷԼՎԱՅ 8. ԷԼ, Օ6ւոճտ տօօքմու

ոքճշր ոճն, բոճւոֆաւնում

ոճձոնփանտոտա ոքոշրցողճմում,

Շ.

75.

Շ.

158-159.

Դանցագործությամբ մի քանի օբյեկտներիմիաժամանակյա վնասումն առկա է, օրինակ, ավազակության, բռնաբարությանհետ զուգորդված սպանության, ճանապարհային երթնեկությանկանոնները խախտելուն մի քանի այլ թյունների դեպքերում: Այդ ընթացքում հաճախ թույլ են տրվում սխալներ:Նման որակման հարցում միասնություն չկա նան հանցագործությունների բարձրագույն դատական մարմինների պրակտիկայում: Շրջապատող իրականությաներնույթներիհամընդհանուրփոխադարձկապը հանգեցնում է այն բանին, որ շատ հանցավորարարքներ վնաս են պատճառում հարակից հասարակականհարաբերությունների ոլորտում: Քրեական պատասխանատվություն սահմանելովորոշակի արարքի համար` օրենսդիրը պարտավորէ հաշվի առնել այդ հանգամանքը: Այստեղվճռական պետք է լինի հիմնականանմիջական օբյեկտի որոշումը, այսինքն` այն օբյեկտիորոշումը, որի պաշտպանության համար հրատարակվումէ այդ նորմը ն որին վնաս պատճառելն էլ կազմում է տվյալ հանցագործության սոցիալականէությունը: Վանցավորարարքի այդ առանձնահատկությունն էլ ծնել է ոտնձգությանհիմնական Լ լրացուցիչ օբյեկտները տարբերելու Դեռնս 1947 թ անհրաժեշտությունը: հենց այդպիսի տարբերակում է առաջարկել Դ. Ն. Ռոզենբերգը՝: Սակայն պետք է ընդգծել, որ նա սեփականության հարաբերություններին ուղղված ոտնձգությունները սխալմամբհամարումէր միակ անմիջական օբյեկտի դեմ կատարվածոտնձգություններ: Բացառություն նա անում էր միայն ավազակությանհամար: Դժվար չէ հայտնաբերել, որ երկու ն ավելի օբյեկտների դեմ ոտնձգում է ոչ միայն ավազակությունը, այլն բռնությամբ զուգորդված կողոպուտը, շորթումը անձ), գույքի ոչնչացումը կամ վնասումը (սեփականություն, հասարակական

հանցագործու-

(սեփականություն

ն յլ հասարակական անվտանգություն)

հանցագործություններ:

կարգ,

Ղանցագործության հիմնական անճիջականօբյեկտի որոշման հարցում գոյուէական տարաձայնություններ: Ե. Ա. Ֆրոլովի կարծիքով, ոտնձգության հիմնական անմիջականօբյեկտ է հանդիսանումայնպիսի հասարակական հարաբեթյուն ունեն

րությունը, այն շահը, որն օրենսդիրը, նորմը ստեղծելով, ձգտել է տվյալ դեպքում դնել քրեական օրենքի պաշտպանությանտակ:։ Թվում է, որ հիմնական անմիջականօբյեկտիայդպիսի բնորոշումը ճշգրիտ չէ քանի որ այն իր մեջ չի պարունակում դրա գլխավոր հատկանիշները: Այդ րոշման մեջ գլխավոր է հանդիսանումտվյալ բարիքը քրեական օրենքի նության տակ դնելու` օրենսդրի ձգտման ճասին ցուցումը: Այդ դրույթը ամենաքիչը վիճելի է, քանի որ լրացուցիչ օբյեկտը ես (իր կարնորության ուժով) կարիք ունի քրեաիրավական պաշտպանության:ճիշտ է թվում այնպիսի ընկալումը, երբ առաջին պլան է մղվում տվյալ հանցագործության սոցիալական

բնը-

պաշտպա-

էությունը:

Օրինակ, պետական, կամ հասարակականգործչի կյանքի նկատքաղաքական մամբ ոտնձգությանդեպքում թեն լրացուցիչ օբյեկտը (մարդու կյանքը ն առողջությունը) իր կարնորությանուժով կարիք ունի քրեաիրավական պաշտպանության այնուհանդերձտվյալ հանցագործությունը սահմանադրականկարգի

հիմունքների

աոոաայու թՀօոօրաաա որօաւյաշաւմը ո ճաշ ռելե: ըօշամաաաու Ռոզենբերգ Տես՝ Դ.ն.նշվ. էջ '

յոսոնռոոչ

աշխ., 74:

տԱԾԸքճղ ուրար աին (ՇՇրյօոք րօ), ԻՇ ՆԻԼՍ Ն ոռ Հեռ Փքօրռռ ոմն խաււճորոը Աաաոր ՇՐԱՎԾ «օթ ԴարըԱքնոռոնը ԽՈճղթքոնոււ Բօրֆօքաղդոււ ՇքծքճոօոՇւ,

`

Է. 4.,

Լ1Շոտոութ

Փ

Բ)Ռ0 ՇՇՇՇԼՑՐՒՈՎՕՇ7ջ.

Է

ՃՕԱՇՃՃԱՒ

Օաթուու

չո.

ոքսոօ

ԵԵ»

11 ու

ՅՈՃԳԿ6ա:Ց

հոց

ա

Ը.

կան,

ինչ

ները':

Որոշ գիտնականներանբավարարեն համարում քրեական իրավունքի Հատուկ մասի համակարգի կառուցումը միայն ոտնձգության օբյեկտի հիման վրա: Նրանց կարծիքով նկատի պետք է ունեցվի նան մեղքի բովանդակությունը, այսինքն` անձի բացասական վերաբերմունքը հասարակությանշահերի նկատմամբ, որն արտա-

ՓայՊեղմ-

ԱՕՇՒՑՆՅՂՎԵՇՈՒՎ

1968,

պետությանանվտանգությանդեմ ուղղված ոտնձգությունն է: Վիմնականօբյեկտը պետք է որոշիչ լինի արարքը որակելու ն քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի համակարգում այս կամ այն կոնկրետ քրեաիրավական նորմի տեղը որոշելու համար: Հանցագործությանլրացուցիչ անմիջականօբյեկտ է հանդիսանում այն հասարակական հարաբերությունը, որի նկատմամբ կատարված ոտնձգությունըտվյալ հանցագործությանէությունը չէ, բայց որն այդ հասնցագործության կատարումով խախտվում է կամ խախտվելու վտանգի տակ է դրվում հիմնական օբյեկտի հետ մեկտեղ՝ Լրացուցիչ օբյեկտի բնութագրականառանձնահատկություննայն է, որ նա շատ դեպքերում ինքնուրույն է Լ միշտ պահանջում Էէ քրեաիրավականպաշտպանություն: Իրավաբանականգրականությանմեջ հոլովվում է նան ֆանուլտատիվանմիջական օբյեկտ հասկացությունը: Այդպիսին է ճանաչվում այն հասարակական հարաբերությունը, որը որոշ դեպքերում տվյալ հանցագործությամբւիուիոխվում է, իսկ որոշ դեպքերում` ոչ: Օրինակ, խուլիգանությանժամանակ որոշ դեպքերում վնաս է պատճառվում նան անձի առողջությանն ու սեփականության հարաբերություններին, իսկ որոշ դեպքերում էլ այդպիսիվնասը բացակայումէ: Անմիջական օբյեկտների դասակարգումն ունի ոչ միայն կարնոր ճանաչողաորակելու համար: Այդ նշանակուայլն գործնական նշանակություն արարքը թյունն այն է, որ արարքի որակումը կատարվում է միայն հիմնականանմիջական Ուստի կարնոր է տվյալ հանցագործությւմմբ խախտվողբոլոր օբյեկտնեօբյեկտով րից առանձնացնելոտնձգության հիմնականօբյեկտը: Միանալով այն գիտնականների կարծիքին, ովքեր հիմնավորված չեն համարում այլ հեղինակների կողմից (Կուզնեցովա, Սոլոդկին, Ֆիլանովսկի) անմիջական օբյեկտներըհիմնական ու լրացուցիչ օբյեկտների տարբերակելուց հրաժարվելու գաղափարը, ցանկանում ենք ընդգծել, որ եթե տարբերություն չդրվի մի քանի անմիջականօբյեկտների միջն, ապա մի շարք դեպքերում դժվար կլինի հասնել արարքի ճշգրիտ որակմանը: Վայտնիչափով հենցդրանով են բացատրվում պրակտիկայում մի շարք հանցագործություններ սահմանազատելիս ու որակելիս հանդիպող սխալները: Անմիջապես պետք է շեշտել, որ հանրորեն վտագավոր արարքի ճիշտ որակման համար հանցագործության անմիջական օբյեկտը որոշելիս վճռական նշանակությունէ ստանում սուբյեկտիվ պահը, այսինքն` հանցավոր դիտավորության ուղղվածությունը (ինչպիսի հասարակական հարաբերությունների է նա ոտնձգել) դիտավորյալ հանցագործություններիդեպքում, իսկ անզգույշ հանցագործություններիդեպքում՝ թե փաստորեն է վնասել: Գոյություն ունեն նան օբյեկտների դասակարգմանայլ տեսակներ: Գիտական գրականության մեջ առաջարկվումէ բոլոր հանցագործություններիբաժանումը ըստ ոտնձգության օբյեկտի ն սուբյեկտի կողմի, ըստ որի դրանք դասակարգվում են ոտնձգությունների ն խախտումների:Առաջարկվում է ոտնձգություններ անվանել բոլոր դիտավորյալ արարքները, իսկ խախտումներ` անզգուշությամբ կատարվողն

94-97:

էճ

1Տեւ՝ս 36

ր

տրրն 21.0

ՇԻՇԸ Ա

Կ

Կ

ԹՈ

:

հայտվում է անձիկողմից դիտավորությամբկամ անզգուշությամբ հանրորեն վտանգավոր արպրք կատարելու մեջ: Եթե օբյեկտիվորեն հանցագործությունը կարողէ վնաս պատճառել տարբեր հասարակականշահերի, ապա անձի բացասական վերաբերմունքը դրսնորվում է դրանցից միայնորնէ մեկի նկատմամբ:Հիմնվելով այդառաջարկում են հասարակականանպիսի սկզբունքի վրա, նշված հեղինակներն վտանգությանդեմ ուղղված հանցագործություններիմասին գլխում քննարկել այնպիսի հանցակազմեր, ինչպիսիք են անզգույշ սպանությունը, անզգուշությամբ ճարմնականվնասվածք հասցնելը, գույքն անզգուշաբար ոչնչացնելը կամ վնասելը: Նրանց փաստարկումները հանգում են այն բանին, որ հանցագործություններն անզգուշաբար կատարող սուբյեկտն արհամարհումէ նախազգուշական ընդհանուր կանոնները, որի հետնանքով էլ տուժող կարող է դառնալ ցանկացածմարդ(Տիխո-

նով)": Այլ գիտնականներ (Կուդրյավցն,

Հատուկ Ստրուչկով)՛

մասի համակարգի կրիմինոլոգիակառուցման համար անհրաժեշտ հաշվի առնել կան ն քավական պրակտիկայի պահանջները ու հնարավոր են գտնում հանցագործության խմբերի միավորումը ոչ միայն տեսակայինօբյեկտի հիման վրա, այլն ըստ դրանց կուտակման բացասական դրդապատճառներիբնույթի ն սուբյեկտի ընդհանուր կրիմինոլոգիական հատկությունների: անձնավորության Այդպիսի հարցադրումը վիճելի է: Հանրահայտ է, որ քրեական իրավունքի Վատուկ մասի օրենսդրական սիստեմավորման հիմքում ընկած է այն հասարակականհարաբերություններիհամասեռությունը,որոնց պաշտպանությունը պետության պարտականություննէ: Ցանկացածհամակարգում, այսինքն ընդհանուրի բաժանում բաղադրիչ մասերի, միայն այն Ժամանակունի իմաստ ն նշանակություն, երբ մեկ խմբի մեջ միավորվում են համասեռ երնույթներ: Վամակարգմանհիմքում չի կարելի դնել այնպիսի հատկանիշ, որը չի արտահայտում երնույթի էությունը, նրա են համարում

նան

առանձնահատկությունը:

Քրեական իրավունքի Հատուկ մասի համակարգումը նան հանցագործության կատարմանսուբյեկտիվ հատկանիշով կհանգեցներ իրենց հանրային վտանգավորությամբ տարբեր ն տարասեռ հանցագործությունները մեկ խմբում անարդարացիորեն միավորելու փաստին: Ուստի, խաթարվածհասարակականհարաբերությունների համապատասխան պաշտպանության շահերից ելնելով, անհրաժեշտէ հանցագործության տեսակային օբյեկտն ընդունել որպես քրեական իրավունքիՀատուկ մասի համակարգմանմիակ :

չափանիշ:

Հենց այդ չափանիշն է հիմք հանդիսանում հանրորեն վտանգավոր արաքների ճիշտ որակման համար: Քանի որ որակման ժամանակ կարնոր պահ է կոնկրետ արարքի մեջ հանցագործության օբյեկտիհատկանիշների հավաստումը, ապա հարկ ենք համարում ավելի խորանալ այդ տարրով հանցագործությանորակման հարցի մեջ: Վանցագործություններիորակմանինքնուրույն մաս է դառնում կոնկրետարարքի մեջ հանցագործությանօբյեկտի հատկանիշներիհավաստումը: Վանցագործությունը որակել ըստ օբյեկտի, նշանակում է հավաստել, թե տվյալ հանցագործոււթյամբ հատկապեսինչպիսի օբյեկտ է խախտվել: Ի տարբերություն հանցակազմի

/

Տես`

Տես՝

ՖոՕոո:օ-որձոօոաւթ ՔՇՇխճիթոճունը. նույն տեղը:

"Խ1Շոճոքշճո", Էճոոոու,

1987,

Շ. 99:

հետազոտությանհա-

ուղղակի մատչելի մյուս տարրերի, որոնքբավականաչափ ն հավաստվել միայն է հետազոտվել կարող օբյեկտը մար, հանցագործության հիման վրա: մնացած հատկանիշների հանցագործության Բացի այդ, եթե հաշվի առնենք, որ քրեական իրավունքումհանցագործության է, մեկ անգամ նս օբյեկտիհարցը ամենաբարդ ու վիճելի պրոբլեմներիցմեկն ապա պետք է ընդգծել, որ այդ ամենը դժվարացնումէ հանցագործություններիորակման են

հարցերիգործնականլուծումը: որակելիս անհրաժեշտ է ամենից առաջ Ըստ օբյեկտի հանցագործությունները են մտնում որոշել, թե հանցագործությանօբյեկտի հատկապես որ հատկանիշներն ունեն որակմանհամար: հանցակազմիտարրերի թվի մեջ ն նշանակություն ոտնձգումէ ոչ թե Ինչպես արդեն ասվել է, յուրաքանչյուր հանցագործություն դեմ: Ընդ որում, հարաբերությունների մեկ, այլ մի քանի հարակից հասարակական օբյեկտունի ներքին բարդ կառուցվածք: հանցավորոտնձգության Ն. Վ. Կուդրյավցնիկարծիքին,որը գտնում է, թե կոնկՉի կարելի համաձայնել որակելիսմի շարք դեպքերումհանցավոր ոտնձգության րետ հանցագործությունը ն օբյեկտիոչ բոլոր հատկանիշներնունեն հանցակազմիտարրերի նշանակություն որակմանվրա: Որոշ դեպքերումօբյեկտն ոչ բոլորն են ազդում հանցագործության է հանցակազմիտարրերի թվի մեջ, իսկ դեպքեամբողջությամբ` ընդգրկվում : հատկանիշներով իր որոշ սոսկ է մասնակիորեն, միայն րում ընդգրկվում երկու Իբրն օրինակ Վ. Ն. Կուդրյավցնըներկայացնումէ քրեական օրենսգրքի ն 104 հոդված) հոդվածը հոդված. ՌՍՖՍՀ քր. օր-ի 103 հոդվածը(ՀՀ քր. օր-ի է դիտավորյալ ՀՀ խոսվում հոդվածում քր. օր-ի (ՀՀ քր. օր-ի 362 հոդված): օբյեկտը մարդու կյանքն է, իսկ «իրավական Սպանության մասին: սպանության հարաբեթաղանթը»(Վ. Ն. Կուդրյավցննայդպես է անվանում այն հասարակական վարքագիծ, են որոշակի մասնակիցների դրանց րությունները,որոնք ապահովում այն հասարակական պաշտպանությունը)` ինչպես նան այդ հարաբերությունների Դիտաորոնք ապահովումեն անձի անձեռնմխելիությունը: հարաբերությունները, են մտնում վորյալ սպանության օբյեկտի նշված հատկանիշներնամբողջությամբ

յուրաքանչյուր

մյուս

այդ

մեջ: հանցակազմի

Կուդրյավցնը հարցն այլ կերպ է լուծում դասալքությանդեպքում (33 քր. կարգը օր-ի 362 հոդված): Դասալքությունըոտնձգում է զինվորականծառայության ն շահերը թուլացնում զինէ բանակիկոմպլեկտավորման կրելու դեմ, խախտում Նա է, որ ու վորականկարգապահությունն զորքերի մարտունակությունը: գտնում մեկ է միայն մեջ արարքնիբրն դասալքությունորակելուհամար բավական օբյեկտի ն տվյալ դեպքում արարքը հատկանիշի`ծառայություն կրելու կարգի, թեկուզ մարտունակությանը: ուժերի էականվնաս չի պատճառելզինված են տարբերհանցակազմեր: Բերվածօրինակներնիրենցիցներկայացնում հետ, որտեղ Առաջին դեպքում մենք գործ ունենք նյութական հանցակազմի համար պարտադիր է հանրորեն վտանգավոր հանցագործությանավարտման Վ. Ն.

հետնանքի վրա հասնելը: է, Երկրորդ դեպքում դասալքությունըձնական հանցակազմ հանցագործության ավարտման համար օբյեկտին վնաս պատճառելը պարտադիրչէ, բայց վնաս համար, մեր պատճառելուվտանգը միշտ մնում է, ուստի արարքը ճիշտ որակելու "

'

Տես`

փու, 1963,

Ը

րրքոտղծը 8. ԷԼ, 1օօքօոգտեռսծ

օՇմօով

ԻԼ, Լ0Շօքոտոաատֆատուու ըոթոշրյողթքում,

166:

|

կարծիքով, միշտ պահանջվում է ոտնձգությանօբյեկտի բոլոր հատկանիշների, այլ միայն զինվորականծառայություն կրելու կարգի հավաստումը: Կասկածելիէ թվում դասալքության համարբանակ սխալ զորակոչված անձանց պատասխանատվության կանչելն այն հիմքով, թե այդ դեպքում խախտվում է զինվորականմասում ծառայությունկրելու կարգը: Վ. Ն. Կուդրյավցնեը բերում է հետնյալ օրինակը. զինծառայող Պ-ն դասալքել է զինվորականմասից ն մեկ տարուց ավելի շրջել քաղաքներում ն գյուղերում, որից հետո միլիցիա է ներկայացել մեղայականով:Գործը քննելիս զինվորական տրիբունալը հաստատելէ, որ Պ-ն սխալ է զորակոչվել բանակ, քանի որ ըստ տարիքի նա արդեն ենթակաչէր զորակոչվելու: Գործը քննող զինտրիբունալըՊ-ին դասալիք չի ճանաչել: Ամբողջությամբ պետք է համաձայնելայդպիսի որոշմանը: Սակայն Վ. Ն. Կուդրյավցնն այդպիսի դատավճիռըճիշտ չի համարում ն իր անհամաձայնությունը փաստարկում է հետնյալ կերպ. «Դասալքությանհանցակազմի մեջ կա օբյեկտը բնութագրողմիայն մեկ հատկանիշ.այդ զորամասը թողնելու մասինցուցումն է (դժվար չէ եզրակացնել, որ այդ դեպքումխախտվում է զորամասում ծառայությունկրելու կարգը): Քանի որ այդ հատկանիշը Պ-ի գործողություններում հաստատված է, ապա նա պետք է հանցավորճանաչվերդասալքության մեջ»: Այնուհետն Վ. Ն. Կուդրյավցնը համաձայնումէ ԽՍՀՄ գերագույն դատարանի զինվորականկոլեգիայի որոշմանը, որը նշել է, թե «զորակոչիկի տարիքը ոչ ճիշտ սահմանելու հետեանքով սխալմամբ զինվորական ծառայության զորակոչելը չի կարող այդ անձին դասալքության համար քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմք հանդիսանալ»: Մեր կարծիքով, տվյալ կոնկրետ դեպքում արարքի որակման հարցը պետք է լուծվի ոչ թե այն հանգամանքով,թե այդ հանցագործության օբյեկտն ամբողջությամբ մտնում է հանցակազմիմեջ, թե ոչ, այլ նրանով, որ բերված օրինակում չի հանցակազմ,քանի որ այստեղ բացակայում է հանցագործության կարող սուբյեկտը` զինապարտը: Ուստի ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիայիորոշումը չի հիմնվում օրենքի վրա ն իրավաչափչէ: Հիմնականգծերով այսպիսին են հանցագործությունների որակման առանձնահատկություններն ըստ ոտնձգությանօբյեկտի: ոչ

լինել

Տ 2. Վանցագործության առարկան Արտաքինաշխարհի առարկաներիվրա ներգործությունիրականացնելուհետ կապված հանցագործություններ կատարելիսհանցագործության անմիջականօբյեկտի հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է առանձնացնելնան հանցագործությանառարկան, որին անմիջականորեն ուղղված է հանցավորիգործողությունը:Հանցագործության առարկայի հետ հանդիպում ենք սեփականության դեմ ուղղված հանցա-

նան մի գործությունների պարագայում, ինչպես քանի այլ հանցագործությունների երբ սրանց դեպքում, ը կապ ված է առարկաներիվրա իրականացում ներգործելու հետ (օրին ը րինակ, այնպիսի հանցագործության առարկա,որպիսին է ռազմականգույքը '

Տես`

է4 Տես`

:

`

նույն տեղը, էջ 168: նույն տեղը:

վատնելը, կարող են հանդիսանալ համազգեստը, ռազմական հանդերձանքի առարկաներըկամ ռազմականայլ գույքը): Այսպիսով, հանցագործությանառարկա են հանդիսանում նյութական աշխարհի այն իրերը, որոնց վրա ներգործելով է հանցագորժության հանցավորը ոտնձգում օբյեկտի դեմ":

Հանցագործության առարկայինպետք է դասել միայն այնպիսի իրերը, առարկաները, արժեքները, որոնք նյութականացվածթաղանթ ունեն ն մատչելի են արտաքին ընկալման, չափելու ն ֆիքսելու համար: Որոշ հանցագործություններում հանցագործությանառարկան նշելն անհնար է: Կան հանցագործություններ, որոնք չունեն ներգործության առարկա: Ուրիշ խոսքով, հանցագործությանառարկան յուրաքանչյուր հանցագործության պարտադիր հատկանիշը չէ: Այսպես, հանցագորկատարելիս, ծության առարկան բացակայում է այնպիսի հանցագործություններ ինչպիսիք են վիրավորանքը,զրպարտությունը,սուտ ցուցմունք տալը նայլն: Առարկայի առանձնահատկությունները մեծ նշանակություն ունեն հանցագործությունների ճիշտ որակման, հարակից հանցակազմերը սահմանազատելու ն հանցավոր գործողությունները ոչ հանցավորներից տարբերելուհամար: Այսպես, պետական ծառայողի կողմից պետական գաղտնիք պպրունակող փաստաթղթեր կորցնելը կարող է որակվել որպես պետական գաղտնիք պարունակող փաստաթղթերի հետ վարվելու կանոնների խախտում, իսկ սովորական փաստաթղթեր կորցնելը՝ որպես պաշտոնեականանփութություն: Հանցագործության առարկանկարողէ հանդես գալ որպես հանցագործությունը ոչ հանցավոր արարքից սահմանազատելու չափանիշ: Օրինակ, եթե կեղծվում է փաստաթուղթ, իրավունք վերապահող կամ պատասխանատվությունիցազատող ապա կատարվածը հանցագործություն է ն որակվում է որպես պաշտոնեական կեղծիք, իսկ եթե կեղծվում է իրավականհետնանքներ չառաջացնող փաստաթուղթ (օրինակ, անձը կեղծ փաստաթուղթ է ներկայացնում, ըստ որի նա դիֆթերիայի դեմ սրսկվել է՝ այն նկատառումներով, որպեսզի խուսափի սրսկումից, որովհետն վախենում է), ապա արարքը հանցագործությունչի համարվում: Որոշ հանցակազմերիհամար առարկան պարտադիր հատկանիշներիցմեկն է: Այդպիսինեն շահադիտականհանցագործությունները: Երբեմն առարկայի հատուկ հատկանիշներն օրենսդրի կողմից հաշվի են առնվում որպես հանցակազմը որակյալ դարձնող հանգամանքներ,օրինակ, գույքը դիտավորությամբոչնչացնելու կամ վնասելու հանցակազմի առանձնապես որակյալ տեսակ է առաջանում, երբ նշված գործողությունները կատարվում են պատմական, գիտական կամ մշակութային առանձնակի արժեք ունեցող առարկաների նկատմամբ: Հանցանք կատարելիս` հանցագործությանառարկան կազմող հասարակական

հարաբերություններինմիշտ վնաս է պատճառվում: Մինչդեռ հանցագործության

'

Քրեական իրավունքի տեսության մեջ առաջարկվել են նան հանցագործությանառարկայի այլ բնորոշումներ: Այսպես, Ն.Ի.Կորժանսկին ոտնձգության առարկա է ճանաչում այն կոնկրետ նյութական առարկաները, որոնցում դրսնորվում են հասարակական հարաբերությունների (հանցագործության օբյեկտի) որոշակի կողմերը, հատկությունները, որոնց վրա ֆիզիկական կամ հոգեկան ներգործության ճանապարհով սոցիալապես վտանգավոր վնաս է հասցվում հասարակական հարաբերությունների ոլորտում (տես` Ճօքուճոշոոն ԷԼ Ս. քորի ոքոշրոյճմուն. 8օրօՐքճր, 1976, օ. 17): Որոշ հեղինակօրինակ, գտնում ներ դեմ են արտահայտվում օբյեկտը ն առարկան տարանջատելուն: Բ. Ս. Նիկիֆորովն, է, որ առարկանընդամենը օբյեկտի բաղկացուցիչմասն է (տես` քրուդօքօտ Բ. Շ, ՕԾՔօար ռքոշրյուծ114 ՈՕ «ՕԹՇՂՇՐՕԻՐ/ ՄԻՕՊՕՏԱՕԻՐ/ դքճտր, ԽԼ, 1960, Շ. 130-132):

հաճախոչ առարկան

մի վնաս չի կրում՛:Օրինակ, գողություն կամ խարդախություն կատարելիսհանցագործությանառարկանոչ միայն որնէ վնաս չի կրում, այլ որոշ դեպքերում հանցավորն անգամ միջոցներ Է այդ առարկանպահպանելու

ուղղությամբ:

ձեռնարկում

է. այն կարող է վատթարացվել,վնասՍակայներբեմն առարկանձնափոխվում վել ն անգամ ոչնչացվել: Այսպես, դիվերսիայի ժամանակ ոչնչացվում կամ վնասվում են կառույցներ, հաղորդակցության ճանապարհներ ն միջոցներ, կապի միջոցներ կամ այլ գույք: Այն անձը, ում հանցագործությամբանմիջականորեն պատճառվել է բարոյական,ֆիզիկական, գույքային վնաս, ըստ ՀՀ քր. դատ. օր-ի 58 հոդվածի, ճանաչվումէ տուժող: Այսպես, խուլիգանականգործողություններ կատարելիս տուժող կարող է հանդիսանալ խուլիգանի զոհը դարձածանձը, իշխանությաններկայացուցչի նկատմամբբռնություն գործադրելիս՝ իշխանության ներկայացուցիչը: Տուժողի վարքագիծը մի շարք դեպքերում ազդում է արարքի որակման վրա: Այսպես,հոգեկան խիստ հուզմունքիվիճակում կատարվածսպանությունը դասվել է պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքներում կատարված սպանությունների(այսպես կոչված, «արտոնյալ» հանցակազմերի)շարքը այն հիման վրա, որ հանցավորիգործողությունները հենց տուժողի հակաիրավական,հակաբարոյական գործողություններիարձագանքն են: Այն դեպքերում, երբ տուժողի վարքագիծը չի ազդում հանցավորի գործողությունների որակման վրա, ապա այն, որպես կանոն, հաշվի է առնվում դատարանի կողմից` քր. օր-ի Հատուկ մասի հոդվածի սանկցիայիշրջանակներումպատիժնշանակելիս: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ հաճախ նշվում է, որ մարդը չի կարող հանցագործությանառարկա հանդիսանալ, որովհետն մարդը գույք կամ իր չէ, որի կապակցությամբհասարակական հարաբերությունէ ծավալվում: Նման դեպքերում ճիշտ է խոսել հանցագործությունիցտուժողի մասին (այն, ինչն արվեց վերնում): Որոշ հեղինակներիկարծիքով՛, մարդը նույնպես հանցագործությանառարկա կարող է հանդիսանալ, որովհետե նա հասարակական հարաբերության տարրերից մեկն է: Վանցագործությանառարկա տերմինըերբեք չպետք է շփոթել հասարակական հարաբերությանօբյեկտ հանդիսացողգույքի, իրերի, առարկայի, սոցիալական այլ արժեքների հետ: Ուստի, նշված հեղինակներիկարծիքով, մարդուն հանցագործության առարկա համարելը արդարացվածէ: Այլ հարց է, որ մարդուն ոչ թե է հանցագործության առարկա,այլ տուժող անվանելը առավել նպատակահարմար էթիկայիտեսանկյունից: Բայց դրանիցհարցի էությունը չի փոխվում: Մենք հակված ենք այն հեղինակների դիրքորոշմանը, ըստ որի ճիշտ չէ մարդուն` հասարակական հարաբերություններըկրողին հասարակականհարաբերություն չհանդիսացողիրի հետ նույնացնելը, մարդուն մինչե հանցագործության առարկայիմակարդակինիջեցնելը: Վանցագործության առարկանանհրաժեշտէ սահմանազաւոել հանցագործության գործիքներից ն միջոցներից,որոնք հանցավորնանմիջականորենօգտագոր.

"

ծում

է

ոտնձգությանպրոցեսում` հանրորենվտանգավորարդյունքի

հահասնելու

մար: Հանցագործությանգործիքն այն նյութական իրն է, որի օգնությամբ հանցավորը ներգործում է հանցագործության առարկայի վրա: Հանցագործության միջոցն այն նյութականիրն Է, որը հեշտացնում է հանցագործությանառարկայիվրա ներգործությունը: Հանցագործության միջոց է հանդիսանում նան հանցագործության (օրինակ` սպառնալիքը շորթման դեպառարկայի ներգործության

վրա

քումնայլն)":

եղանակը

Իր ֆիզիկական հատկություններովմիննույն նյութական իրը կարող է հանդիկարող է հանսանալ կամ առարկա, կամ գույք, կամ միջոց: Այսպես, ավտոմեքենան

ցագործության առարկա հանդիսանալ առանց հափշտակելու նպատակի դրան ապօրինաբար տիրանալիս, բայց կարող է հանդես գալ նան իբրն հանցագործության միջոց, օրինակ, երբ ավտոմեքենանօգտագործվում է հափշտակվածգույքը տեղափոխելու համար: Կամ, օրինակ, հրազենը սպանության դեպքում հանդիսանում է հանցագործությանգործիք, իսկ զենք, ռազմամթերք,պայթուցիկ նյութեր ն հանցակազմում`հանցագործուպայթուցիկ սարքեր հափշտակելու կամ թյանառարկա:

շորթելու

/

Ուստի հիմնավորվածչէ այն պնդումը, թե հանցագործության առարկանմիշտ փոփոխությանէ ենՎՃՇՐԵ օճալոզ, 1. 1, Ճ., 1968, Շ. 306): Այնպիսիհանթարկվում(է7քը ՇՕՏԵՐՇԵՇՐՕ 7ոօճօ08Յ0րՕ դքմոօ. ցանքներ կատարելիս,որպիսիք են, օրինակ,հափշտակությունները, վնասը հասցվում է միայն հասարահարաբերություններին, բայց ոչ ոտնձգությանառարկային: Տես` ՀՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուրմաս, ԵՊՀ հրաւո., Երնան, 2000 թ., էջ 130 (գլխի հեղինակ Հ Գաբուզյան): Տես՝ օրինակ,ՕՕԹ6ՂՇԻօՑ յոօտառւօօ ոքոտօ. ՎՀՇԸ» օճոլոց, ԽԼ, "ԴՕՊ", 1982, Շ. 101:

կական կ.

ն '

Տես՝

ՀՀ

քրեականիրավունք, Ընդհանուրմաս, ԵՊՀ հրատ., Երնան, 2000

թ.,

էջ 130:

յ

ԳԼՈՒԽ

ՀՁԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆՕԲՅԵԿՏԻՎ

Արոն

օբյեկտ ցագործությ Տ 1. Վանցագործության

ԿՈՂՄԸ

ողմիի հասկացությունը կացությունը ն

է Ամենաընդհանուրձնով հանցագործությանօբյեկտիվ կողմ ասելով, պետք որը շրջապատող իրահասկանալ մարդկայինվարքագծիարտաքինդրսնորումը, համար կանության մեջ առաջացնում է հասարակական հարաբերությունների կամ այդպիսի փոփոխություններիսպառնալիքէ վտանգավոր փոփոխություններ իր ֆիստեղծում:Արտաքինաշխարհումմարդու հիշյալ վարքագծի այդ դրսնորումն հասկակողմ օբյեկտիվ զիկական կողմով ներկայացնում է հանցագործության է ցությունը:Ընդ որում, մարդու հանցավոր վարքագիծըսովորականիցտարբերվում նրանով, որ վտանգ է ներկայացնումհասարակականշահերի համար: ՀՎանցագորընդունվածէ կոչել սուբյեկտիվկողմ: ծության մեջ հոգեբանականգործունեությունն Ֆիզիկականը կոչվում է օբյեկտիվ. այսինքն` մարդկային վարքագծի արտաքին հանցավոր գործունեությանօբյեկտիվ կողմը կողմ: Ընդհանուր պատկերացմամբ` սուբյեկտիկողմից մտադրվածնպատակիիրագործումնէ` երնույթներիընթացքին խուսաակտիվորենմիջամտելու, կամ, ընդհակառակը,այդպիսի միջամտությունից նա իրավական պարտականուգործելու փելու ճանապարհով, այն դեպքում, երբ նան թյուն ուներ: Այն ընդգրկում է նան այդ գործունեությանհետնանքները, ինչպես կապը: դրանցմիջն պատճառական՝ օբյեկտիվկողմը հանրորեն վտանգավորուտնԱյսպիսով, հանցագործության տեղում ն ձգության արտաքինկողմն է որն ընթանումէ որոշակի պայմաններում, հասարաժամանակիմեջ ու վնաս է հասցնումքրեականօրենքով պաշտպանվող

կական հարաբերություններին:

ունի այդ երնույթն անհատակաՅուրաքանչյուր կոնկրետ հանցագործություն Յուրաքանչյուր հաննան հատկանիշներ: օբյեկտիվ նացնող բազմաթիվ,այդ թվում են սուբյեկտի արարքը գագործությանօբյեկտիվ հատկանիշներըբնութագրում ն (գործողությունըկամ անգործությունը), արարքի հետնանքով հասցված վնասը որոնց մեջ ծավալվումէ հանրորենվտանգավորոտնայն արտաքինպայմանները,

ձգությունը:

Կոնկրետհանցակազմիօբյեկտիվկողմն ընդգրկումէ խիստորոշակի,օրենքով օբյեկտիվ սահմանված հատկանիշներ,որոնք նկարագրումեն հանցագործության կողմը, այսինքն հանդես է գալիս որպես որոշակի տեսակի հանցագործության ամեն մի հասկացություն լրիվ չէ. օբյեկտիվ կողմի մասին հասկացությունն ինչպես նկարագրվող երնույթները: է կողմից իր այլ միայն հիմնականգծերով արտացոլում Վանցակազմիօբյեկտիվ կողմը քրեական օրենքի կողմից սահմպնված հանցագորէ, այնպիսի հատկանիշների, որոնք ծության հատկանիշների համակցություն բնութագրումեն հանցավոր ոտնձգության արտաքին գործընթացը: Այսպիսով,միշտ, երբ խոսք է գնում կոնկրետ հանցագործությանմասին, չի

ւ.

կարելի նույնացնել հանցագործությանօբյեկտիվ հատկանիշներիծավալը ն այդ օբյեկտիվ կողմը հանցագործությանհանցակազմիօբյեկտիվ կողմը: ՎՂանցակազմի որոնք բավարար են, նախ, արարքն բովանդակում է միայն այնպիսի հատկանիշներ, իբրն հանրորենվտանգավոր նկարագրելու ն, երկրորդ, դրա տեսակայինանհատականացման, այսինքն` այլ հանցակազմերից սահմանազատելու համար: Դրանցից (այդ հատկանիշներից) բացի, յուրաքանչյուր կոնկրետ հանցագործություն ունի բազմաթիվ այլ օբյեկտիվ հատկանիշներ, որոնք հանցակազմի շրջանակներից դուրս են գտնվում ն կոնկրետ հանցագործությունըբնութագրում են որպես անհատական-որոշակիերնույթ: Այսպես, օրինակ, գողության օբյեկտիվ կողմը գույքին գաղտնաբար տիրանալն է: Հանցակազմի տեսակետից որնէ տարբերություն չկա, ասենք, դռան փականքը ջարդելու միջոցով մեկի բնակարանիցոսկեղեն հափշտան որնէ շինհրապարակիցամբարձիչմեքենայի միջոցով շինանյութ գողանալու իջն: Երկու դեպքերում էլ կատարվելէ գույքի հափշտակություն`գողության միջոցով, սակայն տարբեր են ինչպես օգտագործված միջոցները, այնւվես էլ կոնկրետ վնասը,հանցանքը կատարելու իրադրությունը ն այլն: բնույթի երնույթ է, այսինքն` մարդու գործուո ստական կողմին ավելացվում Է դրա նորմատիվայինգնահատականը: թ) Քրե բանաձնիօգնությամբ կոնկրետ հանրեականիրավունքի նորմը իրավաբանական իրավաբանականհանցավերափոխումէ իրավախախտման կազմի : Գործողությունը հանցանք կարող է ճանաչվել միայն անձի ակտիվության որոշակի բաղադրիչների առկայության դեպքում` կազմավորելով հանցակազմի, նրա օբյեկտիվ կողմի իրավաբանականհատկանիշները:Գործողության մյուս` իրանորմի մեջ չմատնանշվածտարրերընշանակությունչունեն: Ուստի, գտնում ք՝ որ անհրաժեշտ է սահմանազատել «հանցագործության օբյեկտիվ կողմ» ն «հանցակազմի օբյեկտիվ կողմ» հասկացությունները: Ստորն խոսք է գնալու հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի մասին: 7անցակազմիօբյեկտիվ կողմը հանցավոր արքի արտաքին կողմը բնութագրող իրավաբանականնշանակությունունեցող համակցությունըէ ատկանմիշների Օբյեկտիվ հատկանիշները թեն չափազանց կարնոր են, բայց ամբողջությամբ չեն արտահայտում հանցավոր արարքի էությունը: Բացի արտաքին դրսնորումից, հանցավոր արարքը բնութագրվում է նան ներքին հատկանիշներով, որոնք ամբողջության մեջ կազմում են հանցակազմիսուբյեկտիվ կողմը: Այսպես, կյանքից զրկելու երկու համանման դեպքերում հանցավորի գիտակցության միջով կարող են անցնել իրենց բովանդակությամբ տարբեր հոգեբանական գործընթացներ. մի դեպքում գիտակցում է, որ կատարումէ սպանություն խանդիհողի վրա, հանցավորը մյուս դեպքում` շահադիտական դրդումներով ն այլն: Իրենց էությամբ էլ ավելի են տարբերվում դիտավորյալ սպանությունը ն անզգուշությամբ մահ պատճառելը: Ասվածը, սակայն, չի բացառում հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի հասկացության գիտագործնականուսումնասիրության անհրաժեշտությունը:Քրեական իրավունքի գիտությունը արարքի արտաքին հատկանիշները վերացարկում, անջադրսնորման է ներքին բովանդակությունից` այդ հատկանիշների առավել խոր ն բազակողմանիուսումնասիրությաննպատակով: Կատարված հանցագործության հենց օբյեկտիվ հատկանիշներն են, որ

վելու

կորտատիվ

աաա

ցավոր գործողությունը

վունքի րմ

:

ար / ւ

Տես.

7ԷԾոՕոււօ6

Նույնտեղը, էջ

Օ6 114

աաա ,

ԳՀՇ7Ե,

-

Էլօքու: Էլօքոճ

-

ՍԱԼՓՔՃ-ԻԼ ԽԼ, 1999, -

Շո.

144.

քննչական մարմինների կողմից ուսումնասիրության ու գնահատման առարկա են դառնում առաջին հերթին: Ըստ օբյեկտիվ հատկանիշների,ըստ որոշակի պայմաններում մարդու վարքագծի բնույթի կարելի է դատել նան սուբյեկտիվ պահերի մասին, սուբյեկտի ձգտումների, գիտակցության,զգացմունքների մասին: Հենց օբյեկտիվ կողմի, այսինքն որոշակի գործողությունների կատարման, կամ, ընդհակառակը, հանցավոր չկատարման ն արտաքինաշխարհում փոփոխություններ առաջացնելու միջոցով է արտահայտվում հանցագործության սուբյեկտի հանցավոր

կամքը:

օրենքի կողմից սահՀանցակազմիօբյեկտիվ կողմը, ինչպես ասվեց, քրեական մանված` հանցագործության հատկանիշներիհամակցությունն է, այնպիսի հատկանիշների,որոնք բնութագրում են հանցավորոտնձգությանարտաքին պրոցեսը:Ընդ որում, հանցակազմի մեջ օբյեկտիվ կողմի հատկանիշները նկարագրվում են ավելի Քրեական օրենսլրիվ ու ամբողջական, քան հանցակազմի մյուս ւտռարրերինը: կամ որն այս այն գրքում չկա այնպիսի մի հոդված, ձեով չբովանդակի հանցագործության օբյեկտիվ կողմի բնութագիրը,կամ, համենայն դեպս, ինֆորմացիա չպարունակիդրա մասին: Վանցակազմիօբյեկտիվկողմի հատկանիշներինկարագրման հանդեպ օրենսդրի նման «ուշադրությունը» պատահական չէ: Օբյեկտիվ կողմը հանցավորոտնձգության «առանցքն» է: Այսպիսով. քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածների դիսպոզիցիաներընկարագրում են հանցավոր ոտնձգության այն արտաքին հատկանիշները, որոնք իրենց համակցության մեջ կազմում են հանցակազմիօբյեկտիվկողմ ըմբռնումը: . Հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը կարնոր նշանակություն ունի հանցագործուԷ թյունների որակման համար: Հանցագործությունների մեծ մասը առանձնանում հեգործողության կամ անգործության բնույթով կամ դրա դրսնորման եղանակով, տնանքներով,հանցագործությանկատարմանիրադրությամբ ն այլ արտաքին հատ-

կանիշներով:

բացատրվում է նրանով, որ հանցակազմի մյուս տարրերը, օրինակ, սուբյեկտն սուբյեկտիվ կողմը, հանցագործություններիմեծ մասում իրենց գլխավոր հատկանիշներովհամընկնում են: Վանցագործություններիմեծ խմբերը համընկնում են տեսակայինօբյեկտով ն հաճախ էլ անմիջական օբյեկտով: Գետնաբար,հանցակազմիօբյեկտիվ կողմն այն տարրնէ, որի օգնությամբ դեպքերի մեծ մասում կարելի է սահմանազատել հանցագործությունների կոնկրետ տեսակները: Դրա` որպես հանցագործությանբովանդակությունը որոշող հատկանիշների, նշանակությունը Սան այն Է, որ դրանով գծագրվում են ոտնձգության սահմանները: Այդ շրջանակներում պատասխանատվությունէ սահմանվում կատարված հանցագործության հաԴա

ու

`

մար:

Հանցակազմիօբյեկտիվ կողմը բնութագրող ն օրենքում ամրապնդվածհատկանիշները մեծ չափով որոշում են պետության մեջ քրեորեն պատժելի արարքների շրջանակը (ցանկը), քանի որ քրեական իրավունքի սկզբունքներին համապատասխանքրեական պատասխանատվությունըհնարավոր է միայն պայմանով, եթե անձը կատարել է կոնկրետհանրորենվտանգավորարարք: Հանցակազմի օբյեկտիվ կողմն իր մեջ ընդգրկում է. այ) արարքի արտաքին, ֆիզիկական կողմը (գործողություն կամ անգործություն).բ) հանրորենվտանգավոր հետնանքները. գ) արարքի ն հետնանքների միջն առկա պատճառական կապը. կատարմանտեղը, ժամանակը,եղանակը,իրադրությունը: դ) հանցագործության Հանցագործության արտաքինկողմի տարրերըքրեական: օրենքում նկարա140

,

գրված են որպես հանցագործության օբյեկտիվ կողմը բնութագրող՝ հանցակազմի հատկանիշներ:Օբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշներըքրեական իրավունքի տեսության մեջ պայմանականորենդասակարգվում են պարտադիր ն ֆակուլտատիվ պարտադիր)հատկանիշների: Այդպիսիբաժանումն օգտակար է, քանի որ արտացոլում է այդ հատկանիշների իրավականտարբեր նշանակությունը ն օրենսդրի կողմից առանձին հանցակազմերիկառուցման պրոցեսում դրանց ընդհանուրտեսակարարկշիռը: Պարտադիրեն համարվում այն հատկանիշները, որոնք հանդես են գալիս բոլոր հանցակազմերում ն պարտադիր են վերջիններիս համար: Ոչ պարտադիրների շարքն են դասվում այն հատկանիշները,որոնք օրենսդրի կողմից ընդգրկվում են միայնառանձինհանցակազմերում: Նայած հանցակազմերիկոնստրուկցիային (նյութական ն ձեական հանցակազմեր), հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը կարող է արտահայտվելկամ միայն արարքի (գործողությանկամ անգործության)մեջ, կամ սուբյեկտը պետք է նախատեսինան որոշակի հետնանքներիվրա հասնելը ն, հետնաբար,արարքի ու հետնանքների միջն պատճառականկապը: Դրա համար էլ քրեական իրավունքիտեսության մեջ արարքը (գործողությունը կամ անգործությունը) համարվում է հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի պարտադիր հատկանիշ,իսկ հետնանքներնու պատճառական կապը,ինչպես նան հանցագործության կատարմանժամանակը,տեղը, եղանակն ու իրադրությունըֆ̀ակուլտատիվ: Այստեղկարնոր է նկատիունենալ անմիջականորեն պարտադիրն ոչ պարտադիր հատկանիշներիփոխհարաբերությանը վերաբերող հետնյալ վերապահումը: Պանցակազմիօբյեկտիվ կողմի համար ընդհանրապեսֆակուլտատիվհամարվող հատկանիշըձեռք է բերում պարտադիրհատկանիշինշանակություն, երբ օրենսդրի կողմիցուղղակիորեն նախատեսվում է որպես այս կամ այն կոնկրետ հանցակազմի ատրիբուտ:Այսպես, օրինակ, ըստ վերը ներկայացվածդասակարգման` հանցագործության կատարմանեղանակըօբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվհատկանիշն է, բայց այն պարտադիրհատկանիշինշանակությունունի ծանրացուցիչ հանգամանքներում կատարվածդիտավորյալսպանությանհամար,քանի որ այստեղ օրենսդիրը ոտնձգությանկաւոտարման եղանակը (առանձին դաժանությունը) ընդգրկել է իբրն քննարկվողհանցակազմիհատկանիշ:Այս թեզն ապացուցող օրինակներկարելի է բերել նան հանցագործությանկատարման տեղի ու ժամանակիվերաբերմամբ: Այսպես, իրեն մարմնական վնասվածքպատճառելու կամ հիվանդությանսիմուլյացիայի կամ այլ եղանակովզինվորական ծառայու-թյունիցխուսափելու հանցակազմը առանձնապեսորակյալ է դառնում, երբ կատարվում է ռազմականդրության, պատերազմիԺամանակկամ մարտի հանցակազմի պարագաներում: Դիակապտության օբյեկւոիվկողմի պարտադիրհատկանիշէ սպանվածներիու վիրավորների մոտ գտնվող իրերը հափշտակելըմարտադաշտում են Մ. մերն Գ.): (ընդգծումները Օբյեկտիվ կողմի պարտադիրտարրերը միշտ հանցակազմիհատկանիշներեն, ուստի ն հաշվի են առնվում հանցագործության քրեաիրավական որակման ժամանակ: Ֆակուլտատիվ տարրերը հանցակազմիհատկանիշ են հանդիսանում, ու, հետնաբար,հանցագործության որակման ժամանակ հաշվի են առնվում միայն այն դեպքերում,երբ դրանք ուղղակիորեն նշված են քրեական օրենքի դիսպոզիցիայում:

(ոչ

-

Տ 2. Վանցավորարարք (գործողությունկամ անգործություն) քրեական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածում ասված է, որ քրեական պատասխանատվությանմիակ հիմքը հանցանքնէ, այսինքն` այնպիսի արարք կատարելն է, որն իր մեջ պարունակում է քրեական օրենքով նախատեսված հանցակազմի բոլոր հատկանիշները: «Արարք» տերմինը գիտականչէ` այդ բառի նեղ իմաստով,քանի որ օգտագործվում է միայն քրեական օրենսդրության մեջ` զուտ որպես քրեաիրավական տերմին,որն ընդգրկում է մարդկայինգործունեության` հանրորենվտանգավոր դառնալու պոտենցիալ ունեցող բոլոր տեսակները: Այն, գործողությունից զատ, ընդգրկումէ նան անգործությունը: «Արարք» տերմինի տակ հասկացվումէ հանցավոր վարքագծիկոնկրետ եզակի ակտը(օրինակ, սպանությունը), կամ տարատեսակ գործողությունների համակցությունը (դիվերսիա), կամ, վերջապես, մեկ նպատակի ուղղորդված գործողությունների համակարգից կազմված վարքագծի կոնցեպցիան: Թերնս անհարժեշտությունչկա մանրակրկիտ քննարկման առարկադարձնելնշված տերմիններիէության տարբերությունները,քանի որ քրեական իրավունքում դրանք բոլորը միավորվում են մեկ բառով` «արարք»: նշենք միայն, որ դրանք բնութագրում են վարքագծի(գործունեության) տարբերմակարդակները`: Մարդու արարքը բարդ երնույթ է, օժտված է որոշակի հատկություններովն ուստի կարողէ դիտարկվել տարբեր ասպեկտներով: Քրեական իրավունքին գլխավորապես հետաքրքրում են դրանցից երկուսը` հոգեբնախոսականըն սոցիալականը, ընդ որում, առաջինը այնքանով, որքանովայդ հարկավոր է արարքը որպես մարդկային վարքագծի ակտ ընդունելու համար, որը դրա սոցիալական հատկությունների գնահատման անհրաժեշտ նախադրյալն է: Ուստի, քրեական իրավունքի տեսության մեջ հանցավոր արարքի սահմանումը կառուցվում է հոգեբնախոսական ն սոցիալական հատկանիշների օգտագործմամբ: Հանցավոր արարքը մարդու վարքագծիհասարակայնորեն վւոանգավոր,հակաօրինական, գիտակցված, ակտիվ (գործողություն) կամ պասիվ (անգործություն) դրսնորումն է արտաքին աշխարհում, որը վնաս է պատճառում հասարակական հարաբերություններին: Յուրաքանչյուր հանցավոր արարք օբ/եյտիվորեն հանրորեն վտանգավորէ: Վտանգավորությունըկայանում է նրանում, որ արարքը վնաս է պատճառում քրեական օրենքի պաշտպանության ներքո գտնվող հասարակական հարաբերություններին,հակազդում է դրանց բնականոն զարգացմանը: Արարքիհասարակական վտանգավորությանաստիճանըորոշվումէ պատճառված վնասի մեծությամբ ն ոտնձգության ենջարկված հասարակական հարաբերության արժեքավորությամբ:Արարքիհասարակականվւտանգավորություննօբյեկտիվ է նան այն իմաստով, որ կախված չէ արարքի հակաօրինականությունիցու պատժելիությունից: Արարքներըպատժելի են հայտարարվում այն պատճառով, որ հանրորեն վտանգավոր են, այլ ոչ թե հանրորեն վտանգավոր են դառնում այն ժամանակ, երբ պատժելիեն հայտարարվում: Սակայն դա չի նշանակում, թե արարքինօբյեկտիվորեն բնորոշ հատկությունը` է ամբողհասարակական վտանգավորությունը, համարժեք կամ հավասարազոր ջությամբ վերցրած հանցագործությանհասարակականվտանգավորությանը:Մարդու արարքի արտաքին դրսնորման հասարակական վտանգավորությունըծառայում է միայն որպես ելակետ` քրեական իրավունքի ոլորտում հասարակական ՀՀ

|

`

'

Տե՛ս. ՄԸՕՊօՅԻօ6 ոբճտօ. Օճոլոճ ՎոՇո». ԷԼօքիլձ 1Է(ԾՔճ-ԽԼ Տե՛ս. 8Ը7քՇՇՇԹ6ոՇւթոօ 1968, 7ոօոօթոօքօ Աբձրճ. "Ը. 1, 17,

ԻԼ, 1999,

-

լգշ 2.

Շչ.

318:

Շւ.

145:

-

վտանգավորության հասկացությանհամար՛:Հանցագործությանհասարակական վտանգավորությունը դրա բոլոր օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ (օբյեկտի ն օբյեկտիվ կողմի, սուբյեկտի ն սուբյեկտիվկողմի) հատկանիշների համակցությանհատկությունն է: զանցագործության բոլոր այդ բաղադրամասերըհասարակականվտանեն կամ ազդում անմիջականորեն, կամ ներգործելովհանցագավորության վրա

գործության մյուս` դրանց հետ անխզելիորենկապված տարրերի վրա: Այսպես, հանցագործությանսուբյեկտիվ կողմը, օրինակ, որոշում է գործողության ներքին ն դրանով իսկ ներգործում (հոգեբանական) բովանդակությունը հանցագործության հասարակական վտանգավորության վրա: Դրանից զատ, այն ինքնուրույնն անմիջական ներգործությունէ ունենում հասարակական ն վտանգավորության բնույթի աստիճանիվրա. միննույն օբյեկտի դեմ ոտնձգող ն իրենց օբյեկտիվ հատկանիշներով համանման կամ նույնական գործողությունները բացառապես սուբյեկտիվ տարբերությունների ուժով օժտված են տարբեր վտանգավորությամբ: Այս առումով բավական է միայն մատնացույցանել սպանության հասարակական վտանգավորությունը որոշելու հարցում շարժառիթիդերը: Նույնը կարելի է ասել նան սուբյեկտի վերաբերմամբ: Իհարկե, մարդու անձնավորությունը դրսնորվում է գլխավորապես. նրա գործողություններում, քննարկվողպարագայում` օբյեկտիվորենհասարակության համար վտանգավորգործողություններում:Այն, որ արարքը կատարվումէ մեղավորությամբ, հնարավորությունէ տալիս կատարվածըկապել անձի ներաշխարհիհետ ն արարքը դիտարկելորպես անձնավորության դրսնորում: Վանցագործության սուբյեկտի հասարակական վտանգավորությունը մարմնազորվածչէ բացառապես իր կատարած արարքում: Այլ դիտարկմանդեպքում հանցավորիհասարակական վտանգավորության հարցը դառնում է անառարկայական. ն արարքը անձը միաձուլվում են: զանցագործության սուբյեկտի անձնավորությունը, արարքի հետ մեկտեղ, ինքնուրույն ազդեցություն է գործում արարքի հասարակական վտանգավորությանբնույթի ն աստիճանիվրա: Այսպես, հանցանքըկրկին անգամ կատարելն օժտված է հասարակականավելի մեծ վտանգավորությամբ ոչ թե այն պատճառով, որ փոխվել են արարքի հատկանիշները, այլ այն բանի ուժով, որ օբյեկտիվ մեծացելէ հանցագործության սուբյեկտիհասարակական վտանգավորությունըշ: Ասվածըհիմք է տալիս մեկ անգամ նս ընդգծել, որ հանցագործության հասարակական վտանգավորությունը չի կարելի հանգեցնելմիայն օբյեկտիվ հատկանիշների վտանգավորությանը. այն ամբողջ հանցագործության հատկությունն է, որի շրջանակներումյուրաքանչյուր տարր, մյուսների հետ բարդ փոխգործողության մեց, մասնակցումէ երնույթի էության ձեավորմանը: Քրեական օրենքով որպես հանցագործություն նախատեսված` հանրությանհամար վտանգավորգործողությունը միշտ խախտում է քրեական իրավունքի նորմերը: Ուստի,այն ոչ միայն հանրության համարվտանգավոր է, այլն հակաօրինական: Արարքըմիշտ մարդու վարքագծիդրսնորումնէ արտաքին աշխարհում:Մարդու ու մտադրություններն համոզմունքները, որքան էլ դրանք պարսավելի լինեն, եթե մարմնավորված չեն կոնկրետ արարքում` քրեական պատասխանատվության չեն 8. ԷԼ Տեն.

շշքադոթը, ՕԾԽա-ոուղու Շրօքօո ոքօ Հոռռ, ու, ԼՇեւօրոձրոու 1960, Շ-. 109: այլ կարծիքունի Վ. Ն. Կուդրյավցնը: Նա գտնում է, որ ն յեկտը սուբյեկտիվկողմը հանցագործության հասարակական վտանգավորության առկայության,բնույթի ն աստիճանիվրա ազդում են ոչ թե անմիջականորեն, այլ օբյեկտիվ արտաքինհատկանիշների միջոցով՝ ձենավորելով հանցագործիգդրծողությունների Ց, ՕԾՔ6 բովանդակությունը (8. ԷԼ Հ ֆրաու: Է-րոԼՑ մոմ ՇՐօբօու ոքօ ՀՈԾ Շո. 100):

ն

Տվյալհարցում

հանցագործության սութ-

|

քճնես» («Ոչ ոք ենթակա չէ պատժի իր հանգեցնի: «Շօցճնօոլջ քօօոճտ ոօոօ մտքերի համար») սկզբունքը դրված է քրեական իրավունքի հիմքում, որը սահմանում է, թե քրեական պատասխանատվության միակ հիմքը հանցանք կատարելն է, այլ ոչ թե անձի հակահասարակականհատկությունները: Քրեաիրավականիմաստով` արարքի պարտադիր հատկանիշ է այդ առարքի Ուրիշ խոսքով, արարքը մարդու գիտակցականգործունեուգիտակցվածությունը. է: արտաքին (ֆիզիկական) կողմը ն ներքին (հոգեբաարդյունք Արարքի թյան նական) կողմը անքակտելի միասնություն են: Արարքի գիտակցվածությունը ենթադրում է նան դրա նպատակամղվածությունը:Ուստի, քրեաիրավական իմաստով արարք չեն կարող համարվել մարդու մարմնի այնպիսի շարժումները, որոնք կամ ընդհանրապես չեն վերահսկվել նրա գիտակցության կողմից, կամ, թեն գիտակցվել են, բայց չեն ղեկավարվել գիտակցության կողմից: Ուստի, արարքի մասին քրեաիրավական իմաստով խոսք լինել չի կարող, եթե անձը ենթարկվել է անհաղթահարելի ուժի, ֆիզիկական կամ հոգեկան այնպիսի հարկադրանքի, որը բացառում է անձի կողմից իր կամքն արտահայտելու հնարավորությունը: Մարդու գիտակցվածվարքագիծըքրեաիրավականարարքի բնույթ է ստանում պայմանով, եթե այն տվյալ անձի կամքի արտահայտությունն է հանդիսացել քրեական օրենսդրությամբ չի սահմանԱնհաղթահարելիուժի հասկացությունը վում: Անհաղթահարելի ուժ ասելով, պետք է հասկանալ այնպիսի իրավիճակը, երբ բնության տարերային ուժերի, կենդանիների, մեխանիզմների, մարդկանց կամ այլ գործոնների ազդեցության տակ մարդը զրկվում է իր մտադրություննիրականացնելու ն որոշակի գործողություններ կատարելու հնարավորությունից, կամ հարկադրված է կատարել այնպիսի գործողություններ, որոնք պայմանավորվածչեն իր կամքով: Օրինակ, բժիշկը կանչով չի ներկայանում ծանր հիվանդին, քանի որ չի կարողանում հաղթահարել հեղեղված գետը. գիտակցությունը կորցրած մարդը վայր ընկնելիս մարմնական վնասվածքներէ պատճառում երեխային ն այլն: Քննարկվող դեպքերում չի կարելի խոսել ո՛չ անգործությանն ոչ էլ գործողության մասին (քրեաիրավական իմաստով), հետնաբար, բացառվում է նան քրեական պատասխանատվությունը:Սակայն, եթե անհաղթահարելի ուժն ստեղծվել է հենց իրեն վրա է հասնում: անձի կողմից, ապա պատասխանատվությունը հարբածվիճակի հասցրած ն ղեկի մոտ քնով անցած վարորդը (արդյունքում` տեղի է ունեցել վթար) չի կարող հենվել անհաղթահարելիուժի գործողությաճ վրա: Ֆիզիկական հարկադրանք ասելով, հասկացվում է մարդու վրա այնպիսի ներգործությունը, որն ամբողջապես բացառում է իր կամքն արտահայտելու հնարավորությունը ն հանգեցնում վնաս պատճառող գործոդություններ կատարելուն կամ որոշակի գործողություններ չկատարելուն: Կապկպված պահակը, որը դրա հետնանքով չի խոչընդոտել հափշտակությանը,չի կարող քրեաիրավականիմաստով անգործությունդրսնորածսուբյեկտ համարվել, քանի որ նրա կամայինգործունեությունն անհնարին է եղել: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 43 հոդվածի համաձայն, «հանցագործություն չի համարվումքրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելըֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքիազդեցությամբ, եթե դրա հետնանքով անձը չէր կարող ղեկավարել իր գործողությունները (անգործությունը): Քրեական պատասխանատվությանհարցն, այն դեպքերում, երբ քրեական օրենքուլ պաշտպանվող շահերին վնաս է պատճառվումֆիզիկական այնպիսիհարկադրանքի ազդեցությամբ(հարվածներ, ծեծ, առողջությանըթեթն վնաս պատճառել ն այլն), որն անձին չի զրկում իր գործողությունները ղեկավարելու հնարավորությունից,

Օրինակ,

`

լուծվում է` հաշվի առնելով ծայրահեղ անհրաժեշտության ինստիտուտին վերաբերող դրույթները: Այլ կերպ ասած, այդպիսի հարկադրանքը,բացառությամբ ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակի, ունի քրեաիրավական նշանակություն. այդպիսի ֆիզիկականհարկադրանքի փաստը կարող է մեղմացնել պատասխանատվությունը 62 հոդված): (83 Հոգեկան հարկադրանքը ոչ միշտ է ամբողջությամբ ընկճում մարդու կամքը (օրինակ, հիպնոսի դեպքում): Մեծ մասամբ հոգեկան հարկադրանքը, որն արտահայտվում է ֆիզիկական բռնություն գործադրելու, նյութական կամ բարոյական վնաս պատճառելու սպառնալիքով,չի բացառում անձի կողմից սեփական կամքով գործելու հնարավորությունը: Ուստի, հոգեկան հարկադրանքիազդեցությամբ հանրորեն վտանգավոր արարք կատարելը ենթակա է քրեական պատասխանատվության: Առանձին դեպքերում, ծայրահեղ անհրաժեշտության պայմանների առկայությամբ, քրեական պատասխանատվությունը կարող է բացառվել: Օրինակ, խանութի գանձապահի կողմից դրամը հանցագործին հանձնելը` կյանքից անմիջապես զրկելու սպառնալիքի ազդեցության տակ: Սակայն, երբ խոսք է գնում առանձնապես ծանր հանցագործություններ(օրինակ, պետական դավաճանություն) կատարելու մասին, ապա անգամ սպանության սպառնալիքը, մեր պատկերացմամբ, չպետք է բացառի քրեական պատասխանատվությունը: Այդպիսի սպառնալիքի առկայությունը պետք է գնահատվի որպես պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանք: Բոլոր պարագաներում նմանօրինակխնդիր լուծելիս անհրաժեշտ է ղեկավարվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 45 հոդվածի այն դրույթով, որ քրեական պատասխանատվությանհարցն այն դեպքերում, երբ քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս է պատճառվում հոգեկան, ինչպես նան ֆիզիկական այնպիսի հարկադրանքի ազդեցությամբ, որն անձին չի զրկում իր գործողությունները ղեկավարելու հնարավորությունից, լուծվում է` հաշվի առնելով քրեական օրենսգրքի 43 հոդվածի (ծայրահեղանհրաժեշտություն)դրույթները: Ռրոշ հեղինակներ առաջարկումեն արարքի հասկացությունը սահմանափակող նան այլ պահեր. ռեֆլեքսային շարժումներ, անմեդսունակությանվիճակ, քրեական օրենքուլ սահմանված տարիքինհասած չլինելը: Վարկավորէ համաձայնել այն բանի հետ, որ ռեֆլեքսային շարժումները,եթե դրանք վնաս են պատճառել, չեն կարող որպես քրեաիրավականարարք, քանի որ դրանք նպատակաուղղված դիտարկվել չեն: Օրինակ, սառցակալման ժամանակ սայթաքած անցորդը կարող է վայր գցել մեկ ուրիշ մարդու ն նրան լուրջ վնասվածքներ պատճառել: Քրեական իրավունքի տեսակետից նա գործողություն չի կատարում, քանի որ նրա մարմնի շարժումները ռեֆլեքսային բնույթ են կրում: Առավել բարդ է քրեական պատասխանատվության տարիքիչհասած ն անմեղսունականձանցգործողություններիբնույթի հարցը: Քրեական օրենքով սահմանված տարիքի չհասած անձինք քրեական պատաս-

քր.օր.-ի

խանատվությունչեն կրում, սակայնճիշտ չի լինի ասել, որ քրեական իրավունքի

առումով չի կարող գործող չհամարվել այն անձը, որը չի հասել համապատասխան տարիքի, որովհետե քրեական պատասխանատվության կանչելու դեպքում օրենսդիրը գտնում է, որ այս կամ այն գործողությունների հասարակականգիտակցումը վրա է հասնում երեխայի զարգացման որոշակի փուլից հետո: Իր գործողությունները գիտակցելու ունակությունը հանցագործությանսուբյեկտի անհրաժեշտ հատկությունն է, սակայն քրեական պատասխանատվությունսահմանելով մի շարք հանցագործություններիհամար` տասնչորս, իսկ մյուսների համար` տասնվեց տարեկանից, օրենսդիրնառաջնորդվումէ ոչ միայն այդ հանգամանքով,այլն անչափահասների

10-6

:

հանցավորության դեմ քրեաիրավականպայքարը նպատակահարմար կազմակերպելու ընդհանուր խնդրով: Այլ կերպ ասած, սուբյեկտի` իր գործողությունների հասարակականնշանակությունը գիտակցելու ունակությունը հաշվի առնելը նշագծում է այն սահմանը միայն, որից ներքն հանցագործության սուբյեկտի տարիքը չի կարող իջնել, իսկ տարիքային աստիճանները սահմանվումեն` հաշվի առնելով առանձին հանցատեսակների հասարակականվտանգավորությունը, դրանց տարածված լինելը ն այլն: Հետնաբար, քրեական պատասխանատվության բացառումը դիտարկվողդեպքում հիմնվում է ոչ թե կամայական թույլատրման վրա` չկա համապատասխան տարիք, չկա գործողությանգիտակցում, չկա քրեաիրավական արարք, այլ այն բանի, որ բացակայում է հանցակազմիմեկ այլ անհրաժեշտ հատկանիշն̀րա սուբյեկտը: Անմեղսունակներիհասարակայնորենվտանգավոր արարքները զուրկ են հանցավորարարքի անհրաժեշտհատկանիշից՝գիտակցական կառավարելիությունից: Ինչ էլ ձեռնարկիշիզոֆրենիկը`զենք պահի, ունեցվածք ոչնչացնի, մարմնական վնասվածքներ պատճառի,նա «չի գործում» քրեաիրավականիմաստուլ: Դրա հետ մեկտեղ, անմեղսունակությունը նախ ն առաջ սուբյեկտի հատկությունէ, ու հենց այն է որոշում նրա գործողությունների բնույթը: Ուստի, քրեագետներիմեծ մասը,մեր կարծիքով, միանգամայնիրավացիորեն, դիտարկվողդեպքում քրեական պատասխանատվության բացառումը առնչում է ոչ թե արարքի արատավոր լինելուն, այլ հանցակազմիանհրաժեշտ հատկանիշի` մեղսունակությանբացակայությանը,որը բնութագրումէ հանցագործության սուբյեկտին: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ ընդգծվում է, որ մարդկայինվարքագծի գիտակցված կամային գործողությունը հանցագործություն ճանաչելը ոչ մի դեպքում չի կարող կանխորոշելինչպես մեղավորության հարցը, այնպես էլ մեղքի ձները: Մարդու գիտակցվածն նպատակաուղղված արարքը, որպես կանոն, հանգեցնում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի հետնանքների: Վետնաբարն սուբյեկտիհոգեբանականվերաբերմունքն իր գործունեության հետնանքներինկ̀արող է տարաբնույթ լինել. դրանցից մեկը կամ մի քանիսը ցանկալի են, մյուսները, թեկուզ ն գիտակցվում են, բայց անցանկալի են, երրորդներնընդհանրապես չեն գիտակցվում:Եթե ցանկալիհետնանքըհասարակայնորեն վտանգավորէ, ապա սուբյեկտի գործողության նպատակնուղղակի դիտավորությունէ բովանդակում,ինչով` «նպատակաուղղված քայլ» ն «քրեական արարք» հասկացությունները նույնանում են: Իսկ եթե գործողությունընպատակաուղղված է քրեական իրավունքի տեսանկյունիցորնէ նշանակություն չունեցող արդյունքի կամ այլ (դիտարկվող դեպքի առումով) հասարակայնորեն վտանգավորհետնանքի,ապա գործողության նպատակակետը գտնվում է մեղքի սահմաններից դուրս: Դա թույլ է տալիս փաստել գիտակցվածն նպատակաուղղված արարքի առկայությունըի̀նչպես դիտավորյալ,այնպես էլ անզգույշ հանցագործություն կատարելուդեպքում: Դանրորենվտանգավորարարքի առավել տարածված ձեր սուբյեկտի ակտիվ վարքագիծնէ, որը քրեական իրավունքումընդունված է կոչել գործողություն:Այլ կերպ ասած, քրեաիրավական գործողությունըմարդու հանրորեն վտանգավոր վարքագծիարտաքինդրսնորման ակտիվձնն է: Դանցագործությունների մեծ մասը

է որը էական վնաս է պատճառումքրեականօրենքովպաշտպանվողօբյեկքագիժծն կամ այդպիսիվնաս պատճառելուռեալ հնարաղորություն տին է պարունակում: Քրեաիրավական գործողությունն արտաքնապես կարող է դրսնորվել մարդու, կենդանու կամ նյութական աշխարհի առարկայի վրա ֆիզիկական ներգործության ձնով: Նշված ձնով դրսնորվում է քրեաիրավական գործողությունների գերակշռող մեծամասնությունը(90 տոկու): Քրեաիրավական գործողության արտաքին դրսնորման մյուս ձեր ժեստն է: Այն սակավ է հանդիպում, օրինակ, գործողությամբ վիրավորելու դեպքում, անչափահասների նկատմամբանառակաբարոգործողություններ կատարելիս: Քրեաիրավական գործողությունը կարող է կատարվել որոշակի բառեր, արտահայտություններ կամ ճառ ասելու, արտահայտելու կամ գրելու միջոցով: Այդ ձնով են կատարվում պետական գաղտնիք հրապարակելը,ագրեսիվ պատերազմի հրապարակային կոչերը ն այլն: Օբյեկտիվ կողմից, ինչպես արդեն ասվել է, հանցագործությունը կարող լինել մարմնի պարզ շարժում կամ տարբեր շարժումների կամ գործողությունների ն կամ էլ գործունեության տեսակների բարդ համալիր: Վերը նշվածը սկսում է արտահայտվել շարժումներով,որոնք կարող են լինել ինչպես եզակի ն տարրական,այնպես էլ` բարդ ն իրենցից ներկայացնել բազմաբնույթ ու բազմակողմանի գործունեություն, դառնալով «արարք»: Հարկ է ավելացնել, սակայն, որ հանցագործությունը բավական հազվադեպ է ներկայանում որպես մեկ շարժում կամ պարզ շարժումների հանրագումար: Այն միայն սկսվումէ դրանցից ն արտահայտվումդրանց միջոցով: Իրականումմարդնընդհանրապես մկանային ջանքեր գործադրելու համար օգտվում է ֆիզիոլոգիական գործիքներիաննշան քանակից:Սակայնիր մտավոր կարողություններիշնորհիվ նա ի վիճակի է ստեղծել գործողությունների անվերջանալի բազմազանություն, կիրառել դրա միջոցով ստեղծած գործիքները:Այդ իսկ պատճառով հանցագործությանօբյեկտիվկողմնիր մեջ ներառումէ ոչ միայնմարդու կատարածմարմնականշարժումների ամբողջությունը, այլն՝ զենքերը, գործիքները, սարքերը, բնության ուժերը, մի խոսքով, իր նպատակներիիրագործմանհամար օգտագործվող բոլոր միջոցները, որոնց կիրառմամբ փոփոխություններ է մտցնում իրեն շրջապատող արտաքին աշխարհում: Անկասկած,հանցավոր գործողություննանհատականացվածն իրագործվում է որոշակի կոնկրետ պայմաններում:Այս ամենը պետք է ներառվիհանցագործությանօբյեկտիվ կողմում, որպես գործողությանտարր: Բնականաբար,միշտ անհրաժեշտ է հատուկ տարբերակել հանցագործի բուն շարժումները ն այն տեխնիկականմիջոցները, որոնցից նա օգտվել է հանցագործություն կատարելիս,բայց այդ տարբերակումն էլ պետք է կատարվիհանցակազմիօբյեկտիվ կողմի շրջանակներում: Այլ կերպ ասած, եթե մարդկայինգործողությունը դիտարկենքորպես գործընթագ, ապա, իհարկե, կասկածչի կարողհարուցել, որ այն մարմնիֆիզիկական շարժումների հետ պատճառականորենկապված է այնքան միջնորդավորություններով, իրադարձություններով, գործողություններով, որ մարմնի շարժումը հանցագործության պատճառ կոչելը նույնքան սխալ կլիներ, որքան Վաթերլոոյի ճակատամարտում Նապոլեոնի կրած պարտությունը նրա միզափամփուշտի մեջ եղած քարով պատճառաբանելը:Մարդու գործողությունըառաջին հերթին գիտակցված գործըն-

Քրեաիրավական իմաստովգործողությունն էապես տարբերվում է հակաօրինական բնույթ չկրող գործողություններից: Քրեաիրավական գործողությունը մարդու

ների օգտագործումով ն փոխներգործության այդ համակարգում մարմնի շարժումն ընդամենը նախնական ազդակն է իրադարձությունների հետագա զարգացման

հանրորենվտանգավոր,ակտիվ, գիտակցված,կամային, հր բնույթով

բարդ

վար-

է

է

համար, ընդհուպ մինչե արդյունք ստանալը: Եվ այդ անընդմեջ շղթայի յուրաքանչյուր օղակ այս կամ այն չափով գիտակցվածէ մարդու կողմից ե ծառայեցված նրա կամայինջանքերին:

Գործողությունը գիտակցված շարժումն է, ուստի նման շարժումով գործի գցված ռումբի Ժամացույցի մեխանիզմը,ապա ն պայթյունը այդ հանցագործության օբյեկտիվ կողմի բաղկացուցիչներն են: Ավելին,շատ հանցագործություններում մարմնի շարժումների դադարը նշանավորումէ օբյեկտիվ կողմի զարգացման սկիզբը, հատկապես`տեխնիկայիօգտագործմամբ կատարվողհանցագործություն-

ընդամենը

ներում:

Այսպիսով,հանցակազմի օբյեկտիվկողմի տարրերն են` ա) Հանցավոր արդյունքին հասնելուն ուղղված մարմնի բոլոր շարժումների

:

ամբողջությունը.

բ) դրանց օգնությամբ հանցավորնպատակներին հասնելու համար սարքավորումներ, մեխանիզմներ,գործիքներ, սարքեր,

օգտագործելը.

ամենատարբերհարմարանքներ

գ) բնության օրինաչափությունների ն ուժերի, ասենք` տարերային աղետների (հեղեղումներ, հրդեհներ)օգտագործումըդիվերսիոնգործողությունների համար դ) այլ մարդկանցգործունեություննիբր, հանցանքի գործիք Վերջինդեպքում խոսքը,այսպես կոչված, միջնորդավորված մասինէ, որը քրեագիտության մեջ ոչ թե հանցանքիդրդելը կամ օժանդակել է, այլ բուն հանցանքկատարելը,որովհետե նշված հանգամանքներում օբյեկտիվ կողմն իրագործելունպատակով օգտվում են «ուրիշի» ձեռքերից:Դրա դասական օրինակն է անմեղսունակին, անչափահասին,քրեական պատասխանատվություն կրելու տարիքի չհասած անձանց հանցագործության մեջ ներգրավելը նան

չո կատարել տվյալ պայմաններում,որի հետնանքով քրեական օրենքով

պաշտ-

պանվող հասարակական հարաբերություններին վնաս է պատճառվում կամ այդպիսիվնաս պատմառելուվտանգէ ստեղծվում Անգործության իրավաբանականնշանակությունը զգալիորեն ավելի փոքր է. քրեականօրենսգրքով նախատեսվածբոլոր հանցակազմերիերկու երրորդից ավելին կարող են կատարվել միայն հանցավոր գործողությամբ: Մնացածներն իրենցից ներկայացնում են կամ խառը (օբյեկտիվ կողմը կարող է դրսնորվել ինչպես գործողությամբ, այնպես էլ անգործությամբ,օրինակ, սպանության պարագայում, երբ մայէ), կամ մաքուր րը չի կերակրում երեխային, որի արդյունքում վերջինս մահանում անգործությամբ (օրինակ, հիվանդին օգնություն ցույց չտալը): Անգործությունն իրավաբանականնշանակություն ունի միայն այն դեպքում, երբ կոնկրետ հանրորեն օգտակար գործողության հակոտնյան է ն երբ կա այն կատարելու պարտավոր կոնկրետհասցեատեր: Այդ երկու գործոններիառկայությունն է միայն հիմք հանդիսանում անգործության դեպքում քրեական պատասխանատվության համար": ես իր բովանդակությամբպետք է հանրորեն Քրեաիրավական անգործությունը ու վտանգավոր հակաօրինականլինի: Քրեաիրավականանգործությունչէ այնպիսի գործողություններ չկատարելը, որոնք թեն հանգեցրել են հանրորեն վտանգավոր հետնանքների, բայց որոնց կատարումը չի մտել տվյալ անձի պարտականություններիշրջանակի մեջ: Քրեականիրավունքը ն դատականպրակտիկանքրեաիրավական անգործություն չեն համարում անձի այնպիսի պասիվ գործունեությունը, որը հետնանք է ուրիշ անձանց կողմից ստեղծված պայմանների,եթե անձը չէր կարող փոխել դրանք ն հարկադրված է գործելու այդ պայմաններինհամապատասխան: Քրեաիրավական տեսության մեջ ն դատականպրակտիկայումընդունված է, որ քաղաքացու կողմից գործելու պարտականությունըկարող է ծագել. 1. 14 Սահմանադրության,այլ օրենքի կամ այլ նորմատիվակտի ուղղակի ցուցումից: Օրինակ, ՀՀ Սահմանադրության46 հոդվածի համաձայն, յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավորէ օրենքով սահմանված կարգով մասնակցել ՀՀ պաշտպանությանը: Այդ պարտականությանչկատարումը կառաջացնի ժամկետային զինվորական ծառայությունից, վարժական հավաքներից կամ զորահավաքներից խուսափելու հանցակազմը:Կամ, ճանապարհայիներթնեկության կանոնները ավտոտրանսպորտի միջոցների վարորդներին պարտավորեցնումեն օգնություն ցույց տալ իրենց վարած ավտոտրանսպորտիհետ կատարված պատահարի հետնանքով տուժած մարդկանց,մասնավորապես`նրանց հասցնել մոտակա բուժական հիմնարկություն: Այդ պարատականության չկատարումը կհանգեցնիքրեական պատասխանատվության: 2. Անձի կողմից ընտրած մասնագիտության ուժով պայմանագրով իր վրա վերցԱյսպես, բժիշկն ընտրած մասնագիտության ուժով րած պարտականություններից: պարտավոր է օգնություն ցույց տալ հիվանդին: Առանց հարգելի պատճառների այդ պարտականության չկատարումը կհանգեցնի քրեական պատասխանատվության: 3. Տվյալ անձի նախորդ վարքագծից, որը ռեալ վտանգիտակ է դնում պետական կամ հանրային շահերը, կամ առանձինքաղաքացիների շահերը: Որպես օրինակ կարելի է բերել վիրաբույժի պարտականությունը`ավարտել սկսած վիրահա-

օգտագործելը: հանցագործության հանցակազմի

հանցանքի Այդպես

այն դեպքերում,երբ նրանք օգտագործվում են ընդամենըորպես գործիք: Միջնորդավորված հանցագործությունը հնարավորէ նան այն դեպքում, երբ մեղսունակ անձը օգտագործվում է որպես հանցագործության գործիք: կարողէ պատահել, երբ տվյալ անձը սխալվելէ հանցակազմի հիմնական ընտրելիս,ն այդ սխալը գործել է կամ միջնորդավորված կատարողը,կամ էլ ինքն է օգտվել դրանից: Միջնորդավորված է նան ֆիզիկահանցագործությունը հնարավոր կան ն հոգեբանական բռնությանդեպքում, երբ կատարողնստիպված է գործել իր կամքից ն ցանկությունիցանկախ: Կարծում ենք, օրինակ, հանմիջնորդավորված ցագործություն կարող է դիտվել նան սպանությանուղղակի դիտավորությամբ մարդուն ծանր ու անբուժելի հիվանդության հասցնելը, որը հիվանդիմոտ կյանքից հեռանալու ցանկություն է առաջ բերում, եթե հիվանդությունպատճառողըսպանության դիտավորություն է ունեցել: Միջնորդավորված հանցագործության յուրօրինակ դեպք է նան պետի տված հանցավորհրամանի կատարումը, չնայած հենց ստորադասի պատասխանատվության հնարավորությանը: Չի կարող միջնորդավորված հանցագործություն լինել, այսպես կոչված, անձնական ձեռնարկումներում, օրինակ` պաշտոնեական լիս, դասալքության դեպքում նե հատուկ սուբյեկտի առկայությամբ այդ կարգի այլ

տարրերն

իր`

հանցագործություններում:

հանցագործություն կատարե-

Հանրորեն վտանգավոր արարքի մյուս ձեր հանցավոր անգորժությունն էՔրեաիրավականիմաստով անգործությունասելով, պետք է հասկանալ վտանգավոր, գիտակցված,կամային,պասիվ վարքագիծը,որն արտահայտվումէ այնպիսիգործողություններ չկատարելու ժեք, որոնք անձը պարտավոր էր ն կարող

հանրորեն

տությունը:

Տե՛ս.

ՄԻՕոԾ81Թ6 ոքոռօ.

Օճաով

ՎՆԵ,

Ե13բ, ԼԶՔԵԼՆ-

Փթճ.

ԽԼ

ԽԼ, 1999,

Շր.

148:

դեպքերում գործելու պարտականությունըկարող է բխել բարոյական նորմերիցն համակեցության կանոններից:Այդ կանոններիհամաձայն`յուրաքանչյուր քաղաքացի սլարտավոր է պահպանել հասարակական կարգը,հոգ տանել համաքաղաքացիներիմասին ն այլն: Սակայնքրեական պատասխանատվությունը վրա է հասնում միայն օրենքում նշված պայմաններիառկայության դեպքում: Այսպես,քրեական օրենքը պատասխանատվությունէ սահմանում կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր վիճակում ն ինքնապահպանությանհամար միջոցներձեռնարկելու հնարավորությունիցզրկված անձին անօգնական վիճակում թողնելու համար, եթե հանցավորն այդ անձին օգնություն ցույց տալու իրական հնարավորությունէ ունեցել ն պարտավորէ եղել նրան խնամելու կամ ինքն է նրան դրել կյանքի համար վտանգավոր վիճակում: Քրեաիրավական անգործությունն ունի բարդ բնույթ: Դա արտահայտվում է նրանում, որ անգործությունը ոչ միշտ է դրսնորվում լրիվ պասիվ վարքագծով: Մի շարք դեսլքերում անձը կատարում է միայն իր վրա դրված պարտականությունների մի մասը, իսկ մյուս մասը չի կատարում կամ ընդհանրապես, կամ կատարում է կիսատ ն ոչ պատշաճ կերպով: Հիշատակված դեպքերը պայմանականորենկարելի է կոչել ճ/ճաշն անգործություն»: Խառնանգործության օրինակ կարող է ծառայել բժշկի վարքագիծը,երբ նա, կանչով գալով հիվանդի մոտ, նրան ցույց է տվել առաջին օգնություն, բայց միջոցներ չի ձեռնարկելհոսպիտալացմանհամար,թեն հիվանդը դրա կարիքնունեցել է, ն դրա հետնանքովհիվանդը մահացել է: Նշված դեպքում բժիշկը պատասխանատու է այն բանիհամար, որ հիվանդի կյանքը փրկելուհամարչի ձեռնարկելբոլոր անհրաժեշտ միջոցները ն մինչն վերջ չի կատարել իր վրա դրված պարտականությունները: Ամբողջությամբ որպես քրեաիրավականանգործություն պետք է դիտել մարդու այն վարքագիծը,երբ նա իր վրա դրված իրավականպարտականությունըկատարեխուսափելուն լուց խուսափելու ընթացքում կատարել է նման պարտականությունից ուղղված ակտիվ գործողություններ: Օրինակ, ցանկանալով խուսափել ժամկետային զինվորականծառայությունից, անձը իրեն մարմնականվնասվածք է պատճառում, կամ դիմում է հիվանդության սիմուլյացիայի, կամ այլ խաբեության, կամ փաստաթուղթ կեղծելու: Քանի որ տվյալ դեպքում փաստաթղթեր կեղծելը ն մյուս գործողություններն անձի կողմից իր վրա օրենքով դրված պարտականությունների կատարումիցխուսափելու եղանակ են, դրանք ընդգրկվում են քրեաիրավականանգործությանընդհանուր հասկացությանմեջ ն կազմում են դրա բաղադրամասերը: Քրեական իրավունքի գիտության մեջ ն դատական ապլրակտիկայում քրեաիրավական արարքի բարդ բնույթը անվանելու համար օգտագործվում են «բարդ կամ հանցագործություն», «տնող հանցագործություն», «շարունակվող բաղկացական հանցագործություն» տերմինները: Այսպիսով, անգործության համար սուբյեկտը քրեական պատասխանատվության կարող է ենթարկվել, եթե. ա) նա պարտավոր էր կատարել կոնկրետ պարտականություններկամ վերահսկել դրանց կատարումը այլ անձանց կողմից, բ) տվյալ պարտականությունըհնարավորէ եղել կատարել կոնկրետ պայմաններում, այսինքն` այն կատարելուռեալ հնարավորություն է եղել (կանխելով հանրորեն վտանգավորհետնանքները): Նման հանցագործություններով դատական պրակտիկայի սխալները սովորա4.

Մի

շարք

կապված են վերը նշված պայմաններնանտեսելու հետ": հոդվածներում հանցավոր գործողուՔրեականօրենսգրքի համապատասխան է այդ ընթյունները (անգործությունը) օրենսդիրն արտահայտում տարբեր ձնով, հնարքներ: Հատուկ մասի թացքում օգտագործելովտարատեսակիրավաբանական արարքներիարտահանցավոր կողմից օրենսդրի հոդվածներիդիսպոզիցիաներում ու ուսումնասիրությունն քին դրսնորման նկարագրի առանձնահատկությունների որակման ունեն հանցագործությունների իմացությունը կարնոր նշանակություն այդ առանձնահատկությունքննարկել Փորձենք համար: պրոցեսի իրականացման բար

ները:

Քրեական օրենսգիրքը պարունակումէ հոդվածներ,որտեղ հանցակազմիօբեն յեկտիվ կողմը ներկայացնողգործողությունները(անգործությունը) թվարկված ամբողջապես ու սպառիչ կերպով: Այս կարգի հոդվածների կառուցվածքային առանձնահատկությունըբացառումէ դրանց գործնականկիրառման ընթացքում Վերջին հանգամանքն, իր ցանկացած հնարավոր տարածականմեկնաբանություն: հերթին,տվյալ հոդվածներովնախատեսվածհանցակազմերիկայուն, միասնական կարնոր երաշխիք է: Այն ամբողջությամբնպաստումէ տվյալ կամեկնաբանության բնագավառումօրինաիրականացման տեգորիայի գործերով արդարադատության ու հետագա ամրապնդմանը: կանությանպահպանությանն քրեաիրավական Նշված հոդվածներով նախատեսվածհանցագործությունների է որակման պրոցեսը համեմատաբար ավելի պարզ է: Փաստորեն այն հանգում կատարված արարքի հավաստվածօբյեկտիվ հատկանիշներըհոդվածի դիսպոն այդ հիման վրա դրանց զիցիայում նշված հատկանիշներիհետ համադրելուն Նման դեպքերումօրենսդիրը մեծապես կամ գրեթե նույնությունը հաստատելուն: է դատականհայեցողությանշրջանակները,այս ամբողջությամբ սահմանափակում է հանհոդվածներով հանցագործությանորակում իրականացնողանձը զրկվում հնատարածականմեկնաբանության ցավորարարքը բնութագրող հատկանիշների

րավորությունից:

հիշյալ առանձնաԱսվածը, սակայն, բնավ չի նշանակում,թե կառուցվածքային հատկություններովբնութագրվողհոդվածները կիրառող անձանց գործունեությունը հանսոսկ տեխնիկականպրոցես է ն կատարվածհանցագործությանփաստական գամանքներիու հանցակազմիօբյեկտիվ կողմի հատկանիշներիմեխանիկական

համադրում:

Ընդհակառակը,հանցագործությանորակում իրականացնող սուբյեկտն այս հասադեպքերում ես պարւոավորէ գնահատելգործողությանկամ անգործության աստիճանը, պարզել հնարավոր նվազ կարնորուրակականվւռանգավորության հեթյանհարցը, Ճշտել, թե արարքնարդյոք չի՞ առաջացրել հանրորեն վտանգավոր չէ արարքի հասարակական տնանքներ, անձի վարքագիծըպայմանավորված ն վտանգավորությունը հակաօրինականությունըբացառող հանգամանքներով տուժողի համածայրահեղ անհրաժեշտություն, (անհրաժեշտ պաշտպանություն, ձայնություն) ն այլն: Քննարկված հանցակազմերիօրինակ կարող է ծառայել պետականդավաճանախատեսողհոդվածը, որտեղ նության համար քրեականպատասխանատվություն գործողուբոլոր հանդիսացող թվարկված են դավաճանությանօբյեկտիվ կողմ

թյունները,որոնք սպառիչ են տեղը, նույն էջէջ 149: Տես,նույն տեղը, Տե՛ս,

ու

ոչ

ենթակատարածականմեկնաբանության:

.

Քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասում հանդիպում են հոդվածներ, որոնց դիսպոզիցիաներումբացակայում է հանրորեն վտանգավոր գործողության (անգործության) ուղղակի նկարագիրը: Այդպիսի հոդվածներում օբյեկտիվ կողմը կառուցելիս օրենսդիրը շեշտը դրել է միայն հանրորեն վտանգավոր հետնանքների վրա: Այդպիսինեն, օրինակ, դիտավորյալ հասարակսպանության, անզգուշությամբ մահ պատճառելու, դիտավորությամբ առողջությանը ծանր վնաս հասցնելու վերաբերյալ հոդվածները,որտեղ օրենսդիրը ուղղակիորենչի մատնանշում, թե օրենքում նշված հետնանքները հատկապես ինչպիսի՞հանրորեն վտանգավոր վարքագծի հեւոնանքով կարող են առաջանալ: Հիմնականումձնակերպելով հանրորեն վտանգավոր հետնանքներիբնույթը` օրենսդիրը այդ հարցի լուծումը թողել է քննչական, դատական պրակտիկային,քրեական իրավունքի ւոեսությանը:Վերջիններսկոնկրետացնումեն հանրորեն վտանգավոր վարքագծի դրսնորման այն տեսակները,որոնց միջոցով պատճառվում են օրենքում նշված հետնանքները ն որոնք որակվում են իբրն դիտավորյալ սպանություն կամ անզգուշությամբ մահ պատճառել, սպանություն կամ մարմնական վնասվածքներ: Առանձին ջանք չի պահանջվում նկատելու այս պրոցեսի գործնական կարնորությունը ն միաժամանակարձանագրելու դրա ակնհայտ

`

դիսպոզիցիաներին:

Տես, ՃՕՈՎՇԲոՅքոում Մոզոօրւօչո/ հօրթոօյ

ԻՇՓՇՔ,

Ի/., ԴՕ/Պ", 1984,

ՇՂ.

235:

.

դիսպոզիցիանետարբերություն նախորդի, բլանկետային-նկարագրական բնույթն ու (անգործության) գործողության րում օրենսդիրը հանրորեն վտանգավոր տեսակը որոշելիս նշում է ոչ միայն խախտմանօբյեկտ հանդիսացող այս կամ այն կանոնների անվանումը, այլն ներկայացնում է այդ խախտումներիսպառիչ կամ օրինակելիցանկը: Հանցագործությանայն հատկանիշները,որոնք քրեական օրենքում ներկայացտեվում են այլ նորմատիվակտերի վրա հղում կաւոարելով,քրեական իրավունքի սության մեջ կոչվում են հանցակազմի փոփոխականհատկանիշներ:Վերջիններիս քանիցս ն էականորեն առանձնահատկություննայն է, որ դրանց բովանդակությունը կարող է փոփոխվելքրեականօրենքի գործողությանընթացքում: Փոփոխական հատկանիշների բովանդակությունըպարզելու համար հանն ցագործությանորակում իրականացնողանձը դիմում է նորմատիվ գիտագործն նական բնույթի աղբյուրների: Զուտ բլանկետային բլանկետային-նկարագրակ դիսպոզիցիաներիդեպքում քրեաիրավականորակման առանձնահատկությու անայն է, որ օրենսդիրը նախապես կանխորոշել է այն նորմատիվ աղբյուրը, որն հրաժեշտ է օգտագործել հանրորեն վտանգավորգործողության (անգործության) բնույթն ու տեսակը բացահայտելուհամար: Հատկապես այդ նորմատիվ աղբյուրի օգտագործումըպարտադիրէ քրեականօրենքի տվյալ բլանկետայինկամ բլանկեկիրառող անձի համար: դիսպոզիցիան տային-նկարագրական Ի

բարդությունը:

Քննարկվող օրենսդրականկառուցվածքովօժտված հանցակազմերովնախատեսվածարարքներիքրեաիրավական որակումնիրականացնելիսանհրաժեշտ է նախապես վերլուծել ն պարզել, թե ընդհանրապեսգործողությունների (անգործության) ի՞նչ տեսակներով է հնարավոր օրենքում նշված հանրորեն վտանգավոր հետնանքների առաջացումը: Այդ ընթացքում, հասկանալի է, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ անձի վարքագիծըպետք է հանրորեն վտանգավոր ու հակաօրինական լինի: Մասնավորապես,պետք է բացառվեն մարդկանց այն արարքները,որոնք թեն առաջացրել են օրենքով նախատեսվածհանրորենվտանգավորհետնանքները,բայց կատարվելեն արարքի հանցավորությունըբացառող հանգամանքներում:Օրինակ, մի շարք դեպքերում անձի կողմից իր մասնագիտականֆունկցիաներն իրականացնելիս կարող են կատարվել արտաքնապեսհանցագործությունհիշեցնող արարքներ: Բայց համապատասխան պայմանների առկայության դեպքում դրանք հանցագործություններ չեն, քանի որ կատարվում են արարքի հասարակականվտանգավորությունը ն հակաօրինականությունըբացառող հանգամանքներում: Վերը նշված հանցակազմերով օբյեկտիվ կողմ հանդիսացող,բայց օրենքի տեքստից բացակայող գործողությունների (անգործության) էությունը պարզելիս՝ հանցագործության որակումն իրականացնողանձը պետք է օգտագործի քննչական ու դատականպրակտիկայիտվյալներն ու նյութերը, գիտականմեկնաբանությունները, քրեական իրավունքի դասագրքերը ն այլն: Օրինակ, ենթադրենք, որ պաշտոնատար անձը արարքը որակում է որպես դիտավորյալ հասարակ սպանություն: Պարզելու համար, թե հանցավորվարքագծիի՞նչ տեսակներովկարելի է տուժողին մահ պատճառել, նա կարող է դիմել համապատասխանմեկնաբանություններին ու իր համար ճշտել, որ «այն կատարվում է ֆիզիկական գործողությունների միջոցով (հրազենի կիրառումը, վերքեր պատճառելը, շնչահեղձ անելը, թունավորելը, բարձրությունիցցած գցելը ն այլն) կամ հոգեբանականներգործությանմիջոցով»: Գործող քրեական օրենսդրության մեջ մի շարք դեպքերում հանրորեն վտանգավոր գործողության (անգործության) բնութագիրը տրվում է, այսպես կոչված,

միջոցով: Օրենքը քրեական պատասխանաւվուբլանկետային դիսպոզիցիաների ն արհեստների,զինվորական Թյուն է սահմանում տեխնիկայի,առողջապահության սահն այլ բնագավառներում ծառայության,աշխատանքայինհարաբերությունների մանված վարքագծի որոշակի կանոններըխախտելու համար: Բլանկետայինդիսխախտելու (գործոպոզիցիաներումօրենսդիրը չի բացահայտումայդ կանոնները ու մասին պաւոկեուստի դրանց տեսակները, ղության կամ անգործության)բնույթն է այլ նորմաւոիվ անձը դիմում րացում կազմելու համար որակումն իրականացնող «մաքուր» բլանկետային աղբյուրների: Ասվածը վերաբերում է, այսպես կոչված,

Տ 3. Վանրորեն վտանգավորհետնանքներ

ն գործողություն արտաքին աշխարհում հանՅուրաքանչյուր իրադարձություն գեցնում է որոշակի փոփոխությունների,այսինքն` հետնանքների: Դրանց ողջ բազմազանությունըկարելի է բաժանել երկու պայմանականկատեգորիաների.սոցիաՀասլական նշանակություն ունեցող Ա այդպիսի բնույթ չունեցող հետնանքներ: են իրականալի է, որ սոցիալականնշանակությունչունեցող հետնանքները դուրս նշանակություն վունքի շրջանակներիցընդհանրապես:Առաջինները(սոցիալական ն ունեցող հետնանքները) կարող են սոցիալապես թե՛ օգտակար թե՛ վնասակար է լինել: Քանզի հանցավոր արարքը մարդու միջամտությունն որոշակի իրադարձությունների ընթացքին, դրանց փոփոխությանը,արհեստականհունի մեջ դնելուն, ամապա ակնհայտ է, որ այն կարող է հանգեցնել տարատեսակհեւոնանքների մի են միայն իրավաբանական բողջ զանգվածի: Սակայն իրավունքիհամար կարնոր նշանակությունունեցող հետնանքները՝: /

Ցես.

Մոօոօտոօօ

ոքճոօ.

Օ6լղտգ

Վայր.

ԷԼօքուռ ՖԼէլՓՔ/-Ի/, -

ԻԼ, 1999,

Շ1.

152-153:

է վերաբերմամբ«հետնանք» տերմինը պետք մեկնաբանել Հանցագործության օբյեկտի մեջ կատարորպես մարդկայինվարքագծի միջոցով հանցագործության հետնանքներ: հանրորենվտանգավոր ված փոփոխություններ` չունեցող բազԱյսպիսով,շեղվելով քրեականիրավունքիհամար նշանակություն արդյունքը (հետնանքը)այն մաթիվ հետնանքներից,կարելի է ասել. որ հանցավոր է առաջինհերթինքրեականիրավունքիկողմից պաշտվնասն է, որը պատճառվում (մասնակիցներին): սուբյեկտներին հարաբերությունների պանվողհասարակական ն այլն:

է

ֆիզիկական, քաղաքական

Հանցավոր վնասը կարող լինել նյութական, բարոյականվնասը պատճառԲայց կարելի՞է ասել, որ նյութական,ֆիզիկական, անձանց: Իսկապես, այլ ոչ կոնկրետ հարաբերություններին, վում է հասարակական տեսանկյունիցխնդիրնավելի բարդ է (տես,

այնքան ավելի

«Հանցագործության

իրավաբանական

օբյեկտը» գլուխը): հետ կապվածէ հանցագորՍոցիալական այն արժեքներիսանդղակը,որոնց տնտեսական,քամեջ տիրապետող ծությանօբյեկտը, կախվածէ հասարակության հայացքներից,պատկեհարաբերություններից, ղաքական,բարոյական,կրոնական

րացումներից:

նրա նյութական են հասարակության զարգացման, Այդ արժեքները փոփոխվում նան է արժեքների այդ փոփոխվում ն հոգնոր մշակույթի էվոլյուցիայիընթացքում, են կատարվում նման փուփիոխությունները սանդղակը:Հարկ է, սակայն, նկատել, որ սոցիալականկամ տնտեսական բնույթի հասարակական

հեղափոխությունների,

ժամանակաշրջանում: խաղաղ վերակառուցման ցնցումներիկամ հասարակության արժեքների քրեական ժամանակահատվածում, Ոչ վաղ անցյալում, խորհրդային սեփականուառաջին տեղում էին պետությունը,սոցիալիստական հիերարխիայում ու առողջությունը: Մեր երկրում կատարված թյունը, նոր ապա` մարդու կյանքն նան քրեական անդրադարձան բարեփոխումները օրենսդրուժողովրդավարական մասին համաշխարհայինմարդասիարժեքների Ս ոցիալական համակարգին: թյան ՀՀ նոր քրեական համապատասխան` օրենսգրքի րական պատկերացումներին բաժնով: հանցագործություններ» ուղղված դեմ մասն սկսվում «Մարդու Հատուկ է վնասի, հետնանքների իրական:ծանրուՀանցագործությամբպատճառված օրենսդիրը որոշում է հանցաէ, թյունն այն ամենակարնոր գործոններիցմեկն որով նան պատժի խստությունը: գործությանծանրությունը ու, հետնաբար, է բաժանելերեք տեսակի. 1) կարելի հետնանքները բոլոր կտրվածքով Ձնական հետնանքներ, 2) օրենքում թեն չթվարկված, օրենքում ուղղակիորենթվարկված հետնանք-

վրա ազդող հետնանքներ,3) սուբյեկտի պատասխանատվության նշանակությունչունեն հանցագորտեսակետից ներ, որոնք քրեական իրավունքի Առաջին դեպքում միայն այդ հեծության իրավական վրա հասկառուցվածքի) ըստ դիսպոզիցիայի տնանքները(բոլոր, մի Դրանց բացակայությունն նելու դեպքում է հանցակազմըհամարվում ավարտված: Խնդիրը համեմատահ անցափորձ: է կամ չավարտված առաջացնում ավարտված վրա հասնելը կամ Դրանց դեպքում: հետնանքների բար բարդ է երկրորդ տեսակի նախատեսհետնանքները այդ եթե չհասնելը կարող է ազդել պատժաչափիվրա, ն'63 հոդվածներով: ված են ՀՀ քրեականօրենսգրքի62 տեդիմումէ օրենսդրականտեխնիկայի երբեմն օրենսգիրքը Ցավոք, քրեական միաէության, ըստ սակետիցանցանկալիհնարքի` տարբեր տերմիններովկոչելով, հետնանքներ, ծանր խոշոր տեսակ հետնանքները. ծանր վնաս, անորոշ են հետնանքնեէ արձանագրելո̀րքան ն ասորոշ Կարելի վնաս: էական վնաս, փերի

բայց

գնահատականի: համար: քանի, եզակի`

`

.

շատ է տավտալոգիան': Ավելացնենք նան, որ առավել հաճախ հանգամանքներնարժեքավորվողիմաստ ունեն: Հանցավոր հետնանքներիորակման հիմքում պետք Է դրվեն դրանց որակական ու քանակական բնութագրերը, որոնք պետք է ընդգրկեն չափման համապատասխան միավորներ: Բոլոր հանցավոր հետնանքներըբաժանվում են նյութականին ոչ նյութականի: Մեծ մասամբ նյութական հետնանքներիթվին են դասվում քաղաքացիներին, հասարակական կազմակերպություններին,պետությանը պատճառված գույքային վնասը ն անձին հասցված ֆիզիկականվնասը: Ոչ նյութականհետնանքներիշարքն է դասվում բարոյական,քաղաքական, կազմակերպչական ն այլ ոչ նյութական վնասը: Գույքային վնասի տեսքով նյութական հետնանքներըճիշտ է հաշվել արժեքի միավորներով, ն ամենից առաջ դրամական` որպես համընդհանուր տնտեսական համարժեքի (էկվիվալենտի), արտահայտությամբ: Դա վերաբերում է հափշտակության բոլոր տեսակներին,գույքը ոչնչացնելուն կամ վնասելուն, ինչպես նան ծառայողական անփութության, ծառայողական լիազորությունները չարաշահելու ն նմանօրինակ այլ հանցագործությունների դեպքերում նյութական վնաս պատճառելուն: 44 նոր քրեական օրենսգրքում ընտրվել է հափշտակության չափերը որոշելու հետնյալ տարբերակը. մանր չափ է համարվում հանցագործությանպահին ՀՀ-ում սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հնգապատիկը չգերազանցող գումարը (արժեքը), զգալի չաւի է համարվումհանցագործությանպահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հնգապատիկիցհինգհարյուրապատիկը չգերազանցող գումարը (արժեքը), խոշոր չափ է համարվում հանցագործության պահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձիհինգհարյուրապատիկիցերեք հազարապատիկը չգերազանցող գումարը (արժեքը),առանձնապեսխոշոր չափ է համարվում հանցագործության պահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձիերեք հազարապատիկըգերազանցող գումարը (արժեքը): Ֆիզիկական վնասը էականորեն տարբերվում է գույքայինից, քանի որ դրա քանակական չափումն անհնարինէ: Օրինակ, կենսաբանականմահը չի կարող աստիճաններունենալ: Առողջությանվիճակն, իհարկե, ենթարկվում է աստիճանակարգման, սակայն բժշկության ն քրեական իրավունքի տեսանկյունից աստիճանակարգումը միննույն բանը չէ: Առողջապահությունըառողջությունը բնորոշում է այսպիսի սանդղակով. «լիովին առողջ է», «հարաբերականորեն առողջ է», «հիվանդ է բուժելի կամ անբուժելի հիվանդությամբ»:Քրեական իրավունքում ցանկացած տուժող համարվում.է առողջ: Վնաս պատճառելու աստիճանիբացարձակ չափանիշ է հանդիսանում այդ վնասի գնահատականը`առկա առողջությանվերաբերմամբ: Այդ աստիճանն օրենսդրի կողմից որոշվում է վաղօրոք ն կախված չէ տուժողի ինքնազգացողությունից` նրա առողջությանը վնաս պատճառելուց հետո: ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը նախատեսումէ մարդու առողջությանը վնաս պատճառելու հետնյալ տեսակները (11 1961 թ. քրեական օրենսգրքով դրանք կոչվում էին մարմնականվնասվածքներ). ծանր, միջին ծանրության, թեթե: Բացի այդ, քրեական նան ծեծի ն խոշտանգման օրենսգիրք, պատասխանատվություն է սահմանում համար, որոնք չեն դիտվում իբրն առողջությանը վնաս պատճառելու դեպքեր: Իսկ վնաս պատճառելու բուն աստիճանըորոշվում է բժշկականցուցանիշներով, որոնք թվարկված են դատաբժշկականփորձաքննություն կատարելու կանոնակարգով: րը,

այդ

է. չափեր, խոշոր `

'

Տես.

նույն տեղը, էք

154:

վնասի բանա

Բարոյական,քաղաքական ն գաղափարական բողջությամբ վերաբերում է դատարանիիրավասությանը: Բարոյակա աի ճառվում է ցանկացած հանցագործությամբ,քանզի վերջինս նում օրենքին: Բարոյական վնասը անխուսափելիորենհասցվում ա ուց ու է որ ստորացնում նրան վիրավորում կող քանի հանցավորի անարդարությունը: Բայց բոլոր այն հանցագործություններում, նյութական է, բարոյակպն վնասը օժանդակ է ն ընդգրկվում է իկ հանցագործությանը տրվող գնահատականում: Սակայն քրեակա մ ն է շատ են նան այնպիսի հանցագործությունները, որոնցով քաղաքական, բարոյական, էկոլոգիականվնաս: Վերջինս, իհարկե, կարելիէ դ ԽԱ ան հետնանքների շարքը: տարատեսակ հանցավոր արդյունքը հիմք Է նում օրենսդրի կողմից դրա տարբեր գնահատականին,իսկ դա, իր : նում է օրենքի դիսպոզիցիայում հանցակազմերի տարբեր կառուցվա ա նը տնանքներիտեսանկյունից բոլոր հանցագործություններըկարելի մեծ խմբի. հանցագործություններ, որոնց մեջ հասարակական րը մարմնավորվածէ սուբյեկտի գործունեության արդյունքում, ն հա աա ներ, որոնք վտանգավոր են ինքնին վերցրած: օրենսդիրը ձնավորում 4 նյութականհանցակազմը,երկրորդ փակվում է հանցավոր գործողությունը նկարագրելով (ծեական ամյա պիսով, կարելի է ասել, որ հանցակազմի ուսմունքում «նյութակա ընդամենը օրենսդրական հնարք է, որի օգնությամբ Կրում աաաննի մազի բանաձնը:Նյութական հանցակազմերիկառուցվածքում օգտագոր են տալիս օբյեկտի | ի դրական տեխնիկայի այնպիսի հնարքներ, որոնք ն. ն տեսա ե քրեական ձնակերպման մեջ օրգանապես ներառել արարքը, օրենքի աաանրԸ՝ ԱԱ ծ ինում հանգագու Ա հատվածհանցակազմը: Այդ կառուցվածքը հիմնվում է հանցագործությա ավարտն ավելի վաղ փուլի նախապատրաստությանկամ հանցափոր ա փոխադրելու հանգամանքի վրա: Հատված հանցակազմի ցայտուն է ավազակությունը, որը բնորոշվում որպես ուրիշի գույքը հափշտակելու կով հարձակում, որը կատարվել է կյանքի կամ առողջության համար գավ բռնությամբ կամ այդպիսի բռնություն գործադրելու սպառնալիքով: հանցակազմիծառայողական դերը մեծ չէ: Այդ հնարքից օրենսդիրը օգտվում անհրաժեշտ է պատժել նան տվյալ հանցագործության նախապատրաստությունը կամ հանցափորձը:

թե մեղադրյալիգործողությունըկամ վրա հասած հանրորեն

աա

Ա վիրավորա է ե ից երի աող միր օրնԿրի դժից

արարքի

Գ հասցվում հոտ մ աե

հանդիւաեԳ69հերթի քի:ր ե Ն 1 րը վուգավորութ) ցագոր Աի Խմարագրելու ուրբ: առական կապի գիտական Գոա ըմբռնման հիման վրա կարող տրվե հանցակիցների աՄ) ար առանձին տեսակների ճիշտ սահմանազատման դրանց ո» սխանատվության հարցի լուծումը: ճառականկապի հասկացությունը պակ կարնոր նշանակություն աո ունի հանցափորձի հասկացության բովանդակությունը պարզելու այն ավարտված Ան Ն հանցագորությունից թույլ հանցագործության կե նախապատրաստությունից սահմանազատելու համար: Վերջապես,պատճառական կապի

Է

ական այան բաան իՄ

օրի

Աա վտա ր

ԱԱ է,

րբ

Տ 4. Պատճառականկապըորպես նյութականհանցակազմերի պարտադիրհատկանիշ Պատճառական կապի հիմնահարցը քրեական իրավունքի կենտրոնական կարնոր հարցերից է: Քրեական գործերքննելու ընթացքում արդարադատու-

ըլ

ու

մոմ ի ափով պրոբլեմի ճիշտ լուծումից: կախված Ա աոատության դատական մարպրոցեսում քննչական որականացման :

ը

է այդ

ու

մինները հաճախ հրամայական անհրաժեշտություն

պատճա՞ռ են

հանրային ու վտանգավորության մեղքի հետ մեկտեղքրեական պատասխանատվության ան հրաժեշտ է: Ինչպես նախապայման չի կարող պատասխանատվություն լինել առա նց արարքի հանրային վտանգավորության ու այն կատարողանձի մեղքի, այնպես էլ չի կարող պատասխանատվություն լինել այնպիսի հետնանքի համար, որն անհրաժեշտ պատճառականկապի մեջ չի գտնվում անձի կողմից կատարված գործողությանկամ անգործության հետ: Այս պահանջըօրինականության, քրեական գործերով արդարադատության կայունության ու որոշակիությանհիմնական մեկն է: երաշխիքներից Սակայնքրեական իրավունքում պատճառականկապի նշանակությունը դրանով չի սահմանափակվում: Պատճառական կապի հարցը առանձնահատուկ տեղ է գրավում քրեաիրավական հասկացությունների համակարգում:Այն ներգործում է քրեական իրավունքիմի ամբողջ շարք հիմնական հասկացությունների իրավաբանական ըմբռնման վրա: Այսպես. պատճառականկապի

օր

ություններ

յունը անգործութ

հանդիսացել վտանգավոր րի համար,թե վերջիններսառահետնանքնե ջացել են այլ գործոններիուժով: Նման ւմ այդ դեպքերո հանգամանքի հավաստումից է կախված անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցի լուծումը, նրա արարքի ճիշտ որակումը,նրա նկատմամբպատիժ նշանակելը: Պատճառական կապը

են

զգում լուծելու այն հարցը,

է, որ ու

է

ոչ

'

լ

պատա

Պատ-

աս

ն

ու

մեծ հասկացությունը նշանակություն (վերացարկված) արարքի «հանրային ու վտանգավորություն» «մեղք» հասկացությունների բովանդակության ման համար: բացահայտ-

ունի տվյալ կոնկրետ կամ աբստրահված

Հանցագործության

ընդհանուրուսմուն քի մեջ գրեթե չկա մի ինստիտուտ,որի վրա պատճառականկապի հասկացությունն

ազդեցություն չունենա ն որը կարելի լինի ուսումնասիրել նրանից մեկուսացած: Հենց դրա համար էլ րեա ուի վունքի գիտությունը,

ղեկավարվելով հիմնական փիլիսոփայական

ուան դրույթներով,մեծ ուշադրություն է դարձնում պատճառական կապի հասկացության էության ն քրեական իրավունքի համարնրա Քրեական իրավունքումպատճառական կապիհարցն ուսումնասիրելիսուշադրության ոլորտից չպետք է դուրս թողնել այն հանգամանքը, որ միայն պատճառական կապիհիման վրա հնարավոր չէ ստանալ այնպիսի եզրակացություններ, որոնք բավարարլինեն պատասխանատվության ողջ պրոբլեմը լուծելու համար. անգամ պատասխանատվության օբյեկտիվշրջանակներըսահմանվումեն ոչ միայն վնաս պատճառելուփաստով:Հաշվի առնելով պատճառականկապի սերտ առնչությունը քրեական պատասխանատվության հարցիլուծման համար անհրաժեշտմյուս հիմնական նախապայմանների հետ, անհրաժեշտէ սահմանել պատճառականկապիհասկացության տեղը քրեական իրավունքիմյուս ըմբռնումների համակարգում նան դրա ինչպես նշանակությունը՝ քրեական պատասխանատվության խնդիրըորոշելիս: Տեսության ու պրակտիկայի սերտ Քրեական իրավունհամագործակցությունը

նշանակության հարցերին |

քում ցանկացած հարցի հետազոտման կարնոր երաշխիք է: ճանաչում ստացած այս սկզբունքը լիովին կիրառելի է նան պատճառականկապի պրոբլեմն ուսումնասիրելու համար: Պատճառական կապի հարցը մշտապես ծագում է քննչական ու դատական մարմիններիպրակտիկգործունեության մեջ: Անձիարարքի ու վրա հասած հանրորեն վտանգավոր հետնանքիմիջն պատճառականկապի հավաստումը շատ դեպքերում առանձին դժվարություն չի ներկայացնում: Մեծ մասամբ դատարանը կիրառում է պատճառականկապի հասկացությունը` անգամ ինքն էլ չնկատելով այդ, քանի որ սովորաբարպատճառականկապը դրսնորվում է անմիջականորեն,այսինքն` ակնհայտ է լինում: Սակայն մի շարք դեպքերում պատճառական կապի սահմանումը կապված է լինում որոշ դժվարությունների հետ: Քրեական իրավունքի ներթափանցումը գիտատեխնիկականառաջընթացի,բնապահպանության,բնական ռեսուրսների, քիմիական նյութերի, տրանսպորտին մարդկային կենսագործունեության այլ բնագավառների օգտագործման անվտանգության ոլորտներ, զգալիորեն բարդացնում է պատճառականությանգործնականպրոբլեմները:Նման դեպքերում պատճառական կապի առկայության կամ բացակայության հարցը լուծելու համար անհարժեշտ է գիտատեխնիկականորակյալ փորձաքննության աջակցությունը: Քրեական իրավունքում պատճառականկապի հարցը լուծելիս պետք է օգտագործվեն դատական պրակտիկայի նյութերը: Դատական մարմինների օբյեկտիվորեն հիմնավորված որոշումներն արժեքավոր նյութ են, որի ընդհանրացումն ու համակարգումը հարստացնում ն զարգացնում են քրեական իրավունքում պատճառական կապի ուսմունքի տարբեր ասպեկտներնու դրսնորումները: Վասարակականկյանքում մարդը հաճախ հանդիպում է այս կամ այն երնույթներին ն մտածում, թե ինչո՞ւ այն գոյություն ունի, ինչո՞ւ ն ինչպե՞սէ այն ծագել կամ տեղի ունեցել: Այսօրինակ հարցերի լուծումը քրեական արդարադատության բնագավառում դատականպրակտիկայիառանցքն է: ենք երնույթի կամ իրադարձուԽորհրդածելով դրանց մասին, մենք փնտրում աներկբայելիորեն ապացուցում է, որ պատթյան պատճառը: Փիլիսոփայությունն ճառ չունեցող ոչ մի երնույթ կամ իրադարձություն չի լինում, որ նրանք միշտ որոշակի պատճառների հետնանք են: Երնույթի կամ իրադարձությանպատճառըգտնելը նրա (այսինքն` երնույթի կամ իրադարձության)իմացության կարնորագույն պահն է: Գիտությունն սկսվում է այնտեղ, որտեղ բացահայտվում է պատճառահետնանքային կապը (պատճառականությունը): «Պատճառահետնանքային կապը, կամ պատճառականությունը, համընդհանուր կապի ձներից մեկն է, այսինքն` կապի այնպիսի ձն, որի դեպքում մի երնույթ կամ հանգամանք պայմանավորում, առաջ է բերում մյուսը»':Ռրնէ երնույթ առաջ կոչվում է պատճառ:Պատճառը պայմանավորում բերող գործոնը կամ հանգամանքը է երնույթի առաջացումը, երնույթի վիճակի փոփոխումը կամ նրա չքացումը: Պատճառի գործողության արդյունքը կոչվումէ հետնանք: Պատճառականության պրոբլեմը փիլիսոփայականկտրվածքով վերլուծելիս՝ պետք է ելնել ամբողջականմատերիայի բոլոր երնույթների փոխադարձկապի ու պայմանավորվածության փաստից: Մատերիայի շարժման ինչպիսի ձներ էլ որ քննարկելիս լինենք, առաջին հերթին աչքի է զարնում այն հանգամանքը, որ բնությունը կամ մարդկային հասարակությունը միմյանց հետ չկապված, մեկուսացած, ``

'

1966, էջ Փիլիսոփայականտարրականդասընթաց,«Հայաստան», Երնան,

133:

պատահականերնույթներիկուտակումներչեն, այլ որոշակի ամբողջություն,որի մեջ քանակությամբերնույթներըմիահյուսվելովու ներգործելովմեկը անսահման մյուսի վրա` ի հայտ են բերում որոշակի օրինաչափություն: Երնույթներիփոխադարձ կապն ու պայմանավորվածությունն

ուսումնասիրելուհամար անհրաժեշտէ պարզել ու սահմանելբնության երնույթներնիրար կապող կապերն ու օրենքները: Միայն նման պայմանով է հնարավորմարդու միջամտությունը բնության երնույթներին,այդ երնույթները մարդու գիտակցվածնպատակներին ենթարկելը: Մատերիայիշարժման ձների ուսումնասիրությանմեջ նման միջամտության արդյունքն է պատճառականության օրենքի հայտնաբերումը, այսինքն` այն բանի հայտնաբերումը, որ երնույթներըոչ թե մեխանիկորեն ու առանց կապի են հետնում միմյանց, այլ որոշ երնույթների հանդես գալը անփոփոխ ու մշտականությամբ հանգեցնումէ այլ երնույթների անհրաժեշտությամբ առաջ գալուն: Պատճառականության օրենքի պարզաբանմամբ,իհարկե, չի սպառվում մատերիայի շարժման բոլոր օրենքների սահմանումը:Պատճառիու հետնանքիհարաբերությունը մատերիայի համընդհանուր զարգացումը բնութագրողօրինաչափությունների ձներիցմեկն է միայն, բնության երնույթների ու փոխփոխգործողության օղակներից մեկը: պայմանավորվածության Սահմանելովպատճառիու հետնանքի հարաբերությունը, մենք եղելությունների այդ ունիվերսալփոխկցորդումից անջատում ենք որոշակի երնույթներ,արհեստականորեն մեկուսացնում ենք դրանք ամբողջական տիեզերական միասնությունից ն ուսումնասիրում դրանք` միայն մեկը մյուսի նկատմամբհարաբերության մեջ: Այստեղիցհասկանալիէ, որ սահմանելովայս կամ այն երնույթի պատճառական կախվածությունը մի այլ երնույթից,մենք անխուսափելիորեն պարզեցնում ենք ամբողջ բնության երնույթներիմիջն գոյություն ունեցող ռեալ կապը, որն իրականում ավելի խոր, բազմակողմանի ն ունիվերսալէ: Եթե նույն այդ երնույթներըդիտարկվենոչ թե մեկուսացված,այլ իրենց ընդհանուրկապիմեջ, նրանց փոխգործողության մեջ, ապա պատկերըլիովին փոխվում է. այն, ինչը որոշակի երնույթի նկատմամբ պատճառ էր, հենց ինքը հանդիսանումԷ մեկ այլ պատճառիհետնանք,ն այդ ուրիշ հարաբերության մեջ մեր առջն կանգնում է արդեն որպես հետնանք: Իր հերթին այն, ինչը հանդիսանում էր որոշակի երնույթի հետնանք,այժմ ինքն է դառնում պատճառ, որը փոփոխությունէ առաջացնում, ն այսպես անվերջ: Դեռ ավելին, այն, ինչը որոշակի հարաբերությանմեջ, պայմաններիառկայությանդեպքում մեզ ներկայանումէր որպես որոշակի երնույթի հետնանք,մեկ այլ կապակցության մեջ ն այլ երնույթներիառկայության դեպքում, կարողէ հենց այդ երնույթիպատճառ դառնալն ընդհակառակը: Երնույթների պատճառականկախվածությունը կրում է համընդհանուր բնույթ: Չկա որնէ երեույթ կամ իրադարձություն, որ չունենա իր բնական պատճառները: Վստահորենկարելի է ասել, որ պատճառականությունը օբյեկտիվ աշխարհիհամընդհանուր օրենքն է, որը չգիտի բացառություններ: Սակայն հարկ է նշել նան, որ բացիպատճառականությունից, գոյություն ունեն նան կապի այլ ձներ: Դրանցից շատերը միահյուսվածեն պատճառական կախվածության հետ, բայց չեն հանգում դրան: Կապերիկարնորագույնձները դրսնորվում են այնպիսի հարաբերակցական ինչպես եզակին ն ընդհանուրը,նույնպես ն՛ անհրաժեշտուու

օրինաչափությունն

որոշակի

մատեգորիաներով, հնարավորությունն 7 պատահականությունը, բովանդակությունը,

թյում

ականությունը թյունը նն իրակ

ձեն

այլ ն:

ու

ու

Այսպիսով, պատճառակցականկապը երնույթների ունիվերսալ փոխազդեցության անվերջ շղթայի լոկ մի օղակն է կազմում: Պատճառական կապն օբյծմտիվ այսինքն` հատուկ է նյութական աշխարհի

է,

երնույթներին ն կախվածչէ մարդկանցգիտակցությունից: Պատճառական կապի կարնոր բնորոշիչ է նրա անհրաժեշտ բնույթը Դա նշանակում է, որ որոշակի պատճառը համապատասխանպայմանների առկայության դեպքում պարտադիր կերպով, անխուսափելիորենառաջ է բերում որոշակի հետնանք: Ասվածից, սակայն. չի հետնում, որ իրենց պատճառն ունեցող բոլոր երնույթներն անհրաժեշտ են: Պատճառի ն հետնանքի միջն կապն անհրաժեշտ է, բայց ինքը` պատճառը, որնէ պրոցեսի նկատմամբ կարող է լինել պատահական, նան այդ պատճառի հետնանքը: ըստ որում. այդ ժամանակ պատահական կլինի են մարդու օրգանիզմի մեջ, ընկնում հարուցիչներն Եթե, օրինակ. հիվանդության թուլացած վիճակը ն դեպքում (օրգանիզմի ապա որոշ պայմաններիառկայության հիվանդանումէ: Բայց հարուցիչները օրգանիզմ են այլն) այդ մարդն անպայման այլ պատահաբար: Նշանակումէ, հիվանդությունն ընկնում ոչ թե անհրաժեշտորեն, այստեղ պատահական է, թեն ունի իր այլ` օրինաչափն օբյեկտիվ պատճառները: Բերված օրինակը ցույց է տալիս, որ պատճառն առաջ է բերում որոշակի հետնանք միայն համապատասխանպայմանների առկայության դեպքում: Պատճառն այն է, որ ծնում Է իրադարձություն,պայմաններն այնպիսի երնույթներ են, որոնք անհրաժեշտ են հետնանքն առաջ գալու համար, նպաստում են հետնանքի ծննդին, բայց իրենք չեն կարող առաջ բերել հետնանք: Օրինակ, որպեսզի լուցկին վառվի, անհրաժեշտ են որոշ պայմաններ.լուցկին պետք է լինի չոր ն միաժամանակ միջավայրումպետք է լինի բավարար քանակությամբ ոչ շատ փխրուն, շրջապատող թթվածին ն այլն: Ավելացնենք նան, որ որոշակի պայմաններումորոշակի պատճառից միայն որոշակի հետնանք է ծնվում: Այսպես. հերկած հողի մեջ ցորենի հատիկ գցելով, պետք է սպասել, որ ցորենի հասկ կբուսնի, բայց անիմաստ կլինի փյունիկյան արմավենի կամ փշատենիակնկալելը: Եթե պատճառից առաջանում է հետնանք, եթե հետնանքը ոչ այլ ինչ է, քան պատճառիարտահայտություն,ապա պարզ է, որ որքան գործուն է պատճառը, այնքան էլ ուժեղ է նրա առաջացրած էֆեկտը: Այստեղից հետնում է, որ եթե հետեանքի ստեղծմանը մասնակցել են մի քանի գործոններ, ապա դրանցից յուրաքանչյուրի դերը կորոշվի արդյունքիստեղծմանմեջ նրա ակտիվությանաստիճանինհամապատասխան ն, հետնաբար, չի կարող բացարձակապեսնման լինել մյուս գործոնների Ընդհակառակը, հետնանք առաջացնող գործոնների ընդդերի հետ համեմատած: հանուր շղթայի մասնակիցյուրաքանչյուր պատճառ միշտ անհատականդեր է խաղում, ու բացարձակապեսհամարժեք ն հավասար նշանակությունունեցող գործոններ չեն կարող լինել:

Այս

դրույթը

կիրառելիէ

ոչ

քիմիական

միայն ֆիզիկական,մեխանիկական,

պատճառականությաննկատմամբ, այլն սոցիալական կյանքի փաստերի բնագա-

վառի վերաբերմամբ: Պատճառահետնանքայինկապի կարնոր պայմանն է նրա խիստ հաջորդականությունը. պատճառը նախորդումէ հետնանքին: Վետնանքըչի կարող ծագել պատճառից առաջ կամ նրա հետ միաժամանակ:Հետնանքն առաջ է գալիս մի քիչ ավելի ուշ: Սակայն ժամանակի մեջ նախորդելը, թեն անհրաժեշտ. բայց բավարար պայման չէ տվյալ երնույթը պատճառ ճանաչելու համար: Որնէ երնույթի նախորդած ամեն ինչ չէ, որ երնույթի պատճառէ ծառայում: Այստեղ կիրառելի է տակավին հին հռո160

մեացիներին հայտնի այն տրամաբանականկանոնը, թե` դրանից հետո պարտադիր չի նշանակում դրա պատճառով: Կիրառելով պատճառականկապի հասկացությունը,քրեական օրենսդրությունը չի տալիս այդ ըմբռնման բնորոշումը: Պատճառական կապի հարցը լուծվում է գիտության ն դատականպրակտիկայիկողմից: Գիտնականներիգերակշռող մասը ելնում է այն բանից, որ իրավունքի բնագավառում չի կարող լինել պատճառական կապի մասին առանձին, հատուկ ուսմունք, որ իրավունքում պատճառական կապի հարցի հիմքում պետք է դրվեն փիլիսոփայությանկողմից մշակված սկզբունքները: Եվ դա հասկանալի է: Քրեագետը հաճախ ստիպված է լինում գործ ունենալ այնպիսի հասկացությունների հետ, որոնց էությունը սահմանվում է այլ գիտությունների կողմից: Այդպիսին են, օրինակ, անհրաժեշտության ն ազատության հասկացությունները, պատվի՝ որպես վիրավորանքիօբյեկտի հասկացությունըայլն: Եթե բոլոր այդ դեպքերում քրեական իրավունքի գիտությունը սահմանազատվեր, առանձնացվեր մյուս գիտություններիցն սկսեր այդ հասկացություններիմեջ ներարկել իր հատուկ բովանդակությունը,ապա այդ կնշանակեր քրեական իրավունքի տեսական աղքատացում, որի հետնանքով գիտականորեն հիմնավորված ու տեսականորեն ստուգված հասկացությունները կվերածվեին անհիմն ու վերացական իրավաբանական ըմբռնումների: Ուստի, հասկանալի է, որ քրեական օրենքները չեն բովանդակում պատճառականկապի բնորոշումը, քանզի դրա բովանդակությունը սահմանված է փիլիսոփայության կողմից: Փիլիսոփայությանդրույթները, սակայն, ոչ թե պատճառականկապի պրոբլեմի լուծումն են, այլ այդ պրոբլեմի ճշգրիտ լուծման Ելնելով այդ իրական նախադրյալներից, անհրաանհրաժեշտ նախադրյալները': ժեշտ է պատճառականության մասին ընդհանուր փիլիսոփայական սկզբունքների կապի հասկացությունը քրեական իրահիման վրա բացահայտել սպատճառական վունքում: Պատճառահետնանքային կապերի քրեաիրավական հետազոտության յուրահատկությունն այն է, որ որպես պատճառ, միշտ դիտվում է մարդու հանրորեն վտանգավոր արարքը, իսկ որպես հետնանք` հանրորեն վտանգավոր արդյունքը: Քրեական իրավունքում պատճառական կապը բացահայտելու նպատակով պետբ է որոշել այն սահմանը, որը բաժանում է հետենանքներիհամար (օբյեկտիվ կողմից) քրեական պատասխանատվությունըհիմնավորելու բավարար ն անհրաժեշտ հարաբերություններնարարքի ու հետնանքի միջն, ն այդ դերը չկատարող հարաբերությունները: Ակնհայտ է, որ պատճառըպետք է փնտրել հետազոտվող երնույթի անհրաժեշտ պայմանների մեջ: Քրեագետների մեծ մասը գտնում է, որ յուրաքանչյուր պայման արդյունքի (հետնանքի) պատճառ է, սակայն ցանկացած պատճառական կապ չի կարող ճանաչվել «իրավաբանականնշանակություն ունեցող», այսինքն` հիմք ծառայել քրեական պատասխանատվությանհամար: «Ցանկացած պայման, առանց

ն

որի հետնանքըվրա չէր հասնի,այսինքն՝ցանկացածօօոժեօ Տո»

ցսճ

ոօո

ունի

կազուալ նշանակություն, ուստի մարդու գործողության ու հանրորեն վտանգավոր հետնանքի միջն պատճառական կապը սահմանելու համար բավական է հավաստել, որ մարդու գործողությունը դրա առաջացման անհրաժեշտպայման է եղել»՞: ն

'

է պայմանավորվածայն հանգամանքը,որ պատճառականկապի ընդհանուր փիլիսոփաԴրանով

բնութագրմանըսույն գլխի շարադրանքիմեջ զգալի տեղ հաւոկացվեց: յական ՛1. 8. Իք, Լլթքծոայա, Աքորու

Հոթ

(առո:

որոշ.

1963, 10Շաօքաորոո,

Շո.

193.

Սակայն «ամեն մի պատճառականկապ չէ, որ կարող է հիմնավորել արարքի հանրային վտանգավորությունը, այսինքն` ամեն մի պատճառական կապի հետ չէ, Վ. Ն. Կուդրյավցնի որ կարող է կապվել քրեական պատասխանատվությունը»': կարծիքով, «պրոբլեմը կայանում է նրանում, որ գտնենք պատճառական կապերի Վամանման սահմանազատմանճիշտ չափանիշ..»-: դիրքերի վրա են կանգնած նան այն պատճառական բոլոր հեղինակները, ովքեր կապերը բաժանում են «պատճան ռապատահականների» «պատճառականորեն անհրաժեշտների», հակադրելով առաջինները երկրորդներին` որպես քրեական պատասխանատվությունըհիմնավորելու անընդունակների: Բնական է, որ պրոբլեմի նման ըմբռնման դեպքում այն հարցի պատասխանը` թե ինչ է պատճառական կապը քրեական իրավունքում, չի թելադրվում պատճառական կապի բնությամբ ընդհանրապես:Օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող պատճառական կապից անջատվում է «ավելոիդ օղակը», որի հետնանքով էլ ստեղծվում է «իրավաբանականնշանակություն ունեցող» պատճառական կապը: Այսպիսի հարցադրումըչի կարելի ճիշտ համարել: Դա հակասում է ընդհանուր ճանաչում գտած այն դրույթին, որ քրեական իրավունքի գիտությունը չի ստեղծում պատճառական կապի հատուկ` «իրավաբանական» հասկացություն: Շրջապատող իրականության մեջ չկան «իրավաբանականնշանակություն ունեցող» պատճառականկապեր: Քննարկվող տեսակետն անընդունելի է, որովհետն, վերջին հաշվով, պատճառականության սահմանների ազատ որոշման հնարավորություն է տալիս: «Քրեական պատասխանատվությանասպեկտով պատճառական կապի հարցը հետազոտող դատավորը,-գրում է Թ. Վ. Ծերեթելին,- իր հետազոտությունն ընդհատում է այնտեղ, որտեղ հակաօրինական ու հանցավոր վարքագիծ արդեն չի կարող ենթադրվել, այսինքն` երբ, պատճառականությանհետագա օղակների ուսումնասիրությունը չի կարող հետաքրքրություն ներկայացնել քրեական իրավունքի գործնական նպատակների համար»՝:Սակայն հետաքրքրությունները չեն կարող պատճառականության չափանիշ լինել, անգամ եթե դրանք ծառայում են գործնական նպատակների: Վետաքրքրությունըփոփոխվում է, իսկ պատճառական կապի էությունն անփոփոխ է մնում: Չպետք է համաձայնել Վ. Ն. Կուդրյավցնի տեսակետին, ըստ որի, իրավունքի բոլոր ճյուղերում պատճառականությանպրոբլեմի միասնական լուծման պահանջը «ճիշտ է միայն տվյալ պրոբլեմի ընդհանուր սկզբունքների տեսակետից: Սակայն անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել,- շարունակում է Վ. Ն. Կուդրյավցեը,- նան տարբերհանցակազմերում պատճառականկապի տարատեսակություններին, չխոսելով արդեն տարբեր պատճառական պայմաններում այդ հարցը ոչ միատեսակ լուծելու հնարավորությանմասին»": Տարբեր հետնանքներ առաջացնելու պրոցեսը իսկապես ընթանում է տարբեր ձնով, ն այդ արտահայտվում է հանցակազմերի կոնստրուկցիայի մեջ: Սակայն խոսքը միայն պատճառական պրոցեսի յուրահատկության, այլ ոչ թե պատճառականկապի տարատեսակության մասին է: Առավել նս պատճառական կապի հարցը լուծելու համար պատմական պայմանների փոփոխումը նշանակություն ունենալ չի կարող: Երբ Վ. Ն. Կուդրյավցնըգրում է, թե «տեխնիկայի բուռն զարգացման ն մարդկային կանխատեսմանսահմանների ընդլայնման ժամանակ հետնանքներից ավելի հեռու գտնվող մի քանիարարքներ կարող են /

էջ 207: Նույն տեղը,

ձեռք բերել հանրային վտանգավորություն, իսկ դրանք կատարող անձինք ենթարկվել պատժի, ն, ընդհակառակը,մարդու` վնաս պատճառելունավելի մոտիկ գործողություններն այդժամ կորցնում են իրենց հանրային վտանգավորությունը, քանի որ մշակված են անվտանգությանապահովման նոր ժամանակակից մեթոդներ»',ապա դրանով ապացուցվում է ոչ թե այն, որ որոշ պատմական պայմաններում` պատճառ պետք է ճանաչվի մեկ երնույթ, իսկ այլ պայմաններում` մեկ ուրիշը, այլ միայն այն, որ զանազան պայմաններումօրենսդիրը տարբեր ձնով է որոշում այն հետնանքների շրջանակը, որոնց պատճառումն արգելված է օրենքով: Այսպիսով, պատճառականկապի պրոբլեմը պետք է լուծվի ոչ թե պատճառահետնանքային հարաբերություններիտարբերակման ն նրանց թվից «իրավաբանական նշանակություն ունեցող» հարաբերությունների առանձնացման ուղիով, այլ օբյեկտիվ կապերի ամբողջ զանգվածից նրանցից մեկի` պատճառականի առանձնացման ճանապարհով: Յուրաքանչյուր քրեական գործով պատճառական կապի հետազոտության ուղին մոտավորապեսնույնն է: Քրեական պատասխանատվությանհարցը լուծելիս հետազոտվում է անձի որոշակի գործողության (անգործության) ն հանցավոր հետնանքի միջն պատճառական կապի առկայությանհարցը: Դրանով քննարկվող երնույթի առաջացման ու ժամանակի մեջ նրան նախորդածզանազան երնույթների համակցությունից առանձնացվում է մարդկային որոշակի արարք ու հետազոտվում է դրա դերը տվյալ երնույթի առաջացման գործում: Ուստի, քննարկելով կատարվածհանցավոր արարքի հետնանքների հարցը, պետք է սահմանել օբյեկտիվորենգոյություն ունեցող կապը տվյալ արարքի ու այն հանրորեն վտանգավոր հետնանքների միջն, որոնք արտաքին աշխարհում առաջացել են դրանից: Դրա համար էլ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհրաժեշտ է լինում լուծել այն հարցը, թե անձի որոշակի վարքագծի ու վրա հասած հետնանքների միջն ընդհանրապես գոյություն ունի՞ որնէ օբյեկտիվ կապ: Պատճառական կապը ժամանակի մեջ ընթացող պրոցես է: Մարդու վարքագիծը, որը դիտվում է իբրն տվյալ երնույթի պատճառ, ժամանակի մեջ միշտ պետք է նախորդի. այդ երնույթին: Ուստի քրեական իրավունքում պատճառական կապի հարցը լուծելիս անհրաժեշտ է ամենից առաջ հավաստել, որ անձի քննարկվող արարքը ժամանակի մեջ նախորդելէ այն երնույթին, որի համար ենթադրվում է անձին քրեական պատասխանատվությանկանչելը: եթե գործի նյութերով այդ չի ապացուցված, ապա անհրաժեշտ է հետնություն անել, որ տվյալ անձի վարքագծի ու քննարկվող երնույթի միջն բացակայում է պատճառական կապը: Սա ամենատարրական պահանջն է, որ պետք է պահպանել պատճառական կապը սահմանելիս: Ահա, այսպիսի մի օրինակ. կայարանապետ Մ.-ն մեղադրվում էր նրանում, որ վերջինիս մեղքով տեղի է ունեցել վագոններիպաիապուիդ: Սակայն քննությամբ պարզվել է, որ Մ.-ն կայարանապետի կատարմանն պարտականությունների է անցել հետո, է, է, որ այն բանից նշանակում արդեն երբ պարապուրդն ստեղծվել իսկ այդ ու նրա` որպես սուբյեկտի վարքագծի վագոնների պարապուրդի (հանցավոր հետնանքի) միջն բացակայելէ պատճառականկապը: Սակայն ժամանակիմեջ անձի գործողության կամ անգործության ն որոշակի երնույթի միջենպարզ հաջորդականությունը դեռես չի հաստատում նրանց միջն

:

18. ԷԼ Ճջրքոողծը. ՕԾբճաւաուու Շրօքօոճ 3Թ. Վ Ծերեթելի, նշվ. աշխ. էջ 193: ՛Վ.Ն. Կուդրյավցն,նշվ. աշխ., էջ 210:

ոքոշրյողճոււ:.

Խ1., 1960,

«Լ.

198. :

`՝

Նույն տեղը, էջ 211: `: .

Այդ հանգամանքի անտեսումը կհանգեցնիանհիմն դատապարտման,ուստի ն՝ օրինականությանկոպիտ խախտման: Պատճառական կապը հավաստելիս, գործողությունը կամ անգործությունը որպես պատճառ կարող է դիտարկվել միայն պայմանով, եթե վրա հասած ճհե-

պատճառական կապի առկայությունը: Ժամանակի մեջ որոշակի երնույթների հաջորդականությունըչի կարելի նույնացնել նրանց միջե պատճառական կապի հետ: Դատականպրակտիկայիուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նախնական քննության ն դատաքննության ընթացքում պատճառականկապի իրական զարգացման անբավարար ու ոչ խոր ուսումնասիրությունըհանգեցրել է այն բանին, որ երբեմն եղելությունների արտաքին հաջորդականություննընդունվել է իբրե դրանց միջե պատճառական կապ: Դրա հետնանքով մարդիկ անհիմն դատապարտվել են այնպիսիհանցագործությունների համար, որպիսիք նրանք իրականում չեն կատա-

է տնանքն անխուսափելի եղել:

րել:

Գործողությունը կամ անգործությունըվրա հասած հետնանքիպատճառ ճանաչելու համար անհրաժեշտ Է, որ այն ոչ միայն ժամանակի մեջ նախորդիհետնանքին, այլն վրա հասած հետնանքը արդյունք լինի հենց այդ, այլ ոչ թե մեկ ուրիշ գործողության կամ անգործության: Ասվածը նշանակում է, որ իբրն վրա հասած հետնանքի պատճառ դիտարկվող գործողությունը կամ անգործությունն իր մեջ այսպիսի հետնանք առաջացնելու ներքին իրականհնարավորությունպետք է բովանդակի: Եթե գործողությունը կամ անգործությունընման բնույթ ու բովանդակություն չունի, ապա այն չի կարող դիտվել որպես տվյալ քրեաիրավական հետնանքի

պատճառ:

Որպես օրինակ կարող է ծառայել վարորդ Կ.-ի գործը, որը դատապարտվել է ծանր հետեանքներառաջացրած` ավտոտրանսպորտիերթնեկության անվտանգության կանոնները խախտելու համար: Գերագույն դատարանի դատական կոլեգիան կարճել է նրա նկատմամբ գործը, նշելով այն հանգամանքը, որ Կ.-ն անհրաժեշտ ուշադրությամբ չի զննել ավտոմեքենայիթափքը ն համոզվել, որ տուժող Ս.-ն իջել է. ավտոմեքենայից,ն չնայած հենց դա էր նրա մահվան պայմաններից մեկը, այնուամենայնիվ, չէր կարող դրան պատճառ հանդիսանալ, քանի որ այդ գործողություններում բացակայում էր նման հետեանքիիրական հնարավորությունը: Այն հանգամանքը պարզելուց հետո, թե պատասխանատվությանկանչված անձի կողմից կատարված գործողությունները տեղի են ունեցել ավելի վաղ, քան վրա են հասել հանրորեն վտանգավորհետնեանքները,պետք է ապացուցել, որ առաջինները հանդիսացել են հանցավոր հետնանքի առաջացման անհրաժեշտ պայման: Անհրաժեշտ պետք է համարելայնպիսի պայմանը, առանց որի հանցավոր հետնանքը վրա չէր հասնի: Ընդ որում, տվյալ գործողությունը (անգործությունը) վրա հասած հետեանքի պատճառ ճանաչելու համար բավական չէ, որ այն այդ հետնանքըվրա հասնելու պայմաններիցմեկը լինի: Եթե մի քաղաքացի մյուսին թեթն մարմնական վնասվածք է պատճառել ու սա զոհվել է հիվանդանոց գնալիս՝ ավտոմոբիլայինաղետի հետնանքով,ապա, չնայած առողջությանը վնաս հասցնելը եղել է տուժողի զոհվելու անհրաժեշտ պամաններից մեկը, բայց այն չի կարող դիտվել որպես նրա մահվան պատճառ: Մահը հանդիսացել է տուժողին վնասվածք պատճառողի գործողությունների պատահականհետնանքը: Այս երնույթների միջն եղել է միայն պատահական կապ: Տուժողի մահը նրան վնասվածք հասցրած անձի գործողություններիհամար պատահականհետնանք է, այն անհրաժեշտ հետնանք է ավտոմոբիլայինաղետի մեջ մեղավորանձիգործողության համար: Որպեսզի տվյալ գործողությունը կամ անգործությունը ճանաչվի որոշակի հանցավոր հետնանքիպատճառ, անհրաժեշտէ, որ այն հանդիսանա տյալ հետնանքի գլխավորն միաժամանականմիջականպատճառը:

Ն

Միայն այն ժամանակ, երբ քրեաիրավական գործողությունը կամ անգործուտեղիու ժամանակի կոնկրետ պայմաններում անխուսափելիորեն հանգեցնում են տվյալ հանցավոր արդյունքին, կարող են հանդիսանալ վրա հասած հետնանքի պատճառ: Կ.-ն մեղավոր Է ճանաչվելնրանում, որ գտնվելով անսթափ վիճակում, նկատել է թունդ հարբածության վիճակում մայթին պառկած Բ.-ին, մոտեցել է, բարձրացրել, կանգնեցրել ոտքի ն հեռացել: Դրանից հետո Բ.-ն մի քանի քայլ անելով, մայթից իջել է ճանապարհի երթնեկելի մաս ե վայր ընկել: Անցնող ավտոմեքենան նրան վրաերթի էր ենթարկել` ճզմելով: Գործը քննող դատարանը պատճառական կապի առկայություն է գտել Կ.-ի գործողությունների ն Բ-ի մահվան միջն: Գերագույն դատարանիդատականկոլեգիան չի համաձայնվել այդ եզրակացությանը, նշելով, որ Բ.-ի մահը վրա է հասել ոչ թե Կ.-ի գործողությունների, այլ ուրիշ պատճառների արդյունքում: Բերված օրինակից երնում է, որ կարեոր է անհրաժեշտ կապը տարբերել երնույթների միջն պատահական կապից: Անհրաժեշտության ն պատահականության տարբերությունն այն է, որ անհրաժեշտությունը երնույթի էությունն է, իսկ պատահակամնությունըս̀ոսկ միայն անհրաժեշտության դրսնորման ու լրացման ձնը: Պատահական կապը պատճառական կապի բնույթ կարող է ստանալ միայն հատուկ դեպքերում, երբ հանցավոր հետնանքը վրա է հասել տուժողի կամ ոտնձգության առարկայի բացառիկ առանձնահատկություններովկամ հատկանիշներով, կամ գործողության յուրահատուկ զարգացումով, կամ արարքը կատարելու իրադրության առանձնահատկություններով: Այդ առումով ուշագրավ է Ս.-ի գործը, որը տեսնելով, թե ինչպեսԷ 13-ամյա Կ.-ն փայտը ձեռքին վազում իր 5-ամյա դստեր հետնից, հասել է նրան ն ձեռքով մի քանի անգամ հարվածել գլխին: Չորս ժամ անց Կ.-ն մահացել է: Մահը վրա է հասել ուղեղի թաղանթիբորբոքումից, որի պատճառը հարվածի հետնանքով գանգոսկրերի կարերի հեռացումն էր` միջին ականջի հին բորբոքային պրոցեսի առկայության պայմաններում: Կ.-ի մահը պատահականբնույթ է կրում, քանի որ Ս.-ի կողմից նրա հասակակից մեկ այլ, միջին ականջի բորբոքում չունեցող դեռահասի հարվածներ մահվան չէր հանգեցնի:Միաժամանակ,այս դեպքում հասցնելը անխուսափելիորեն պատահականությունը դարձել է այն անհրաժեշտությանարտահայտմանն լրացման ձեը, որը պայմանավորվածէր բացառապես տուժողի օրգանիզմի առանձնահատկություններով:Վետնաբար,Կ.-ի մահը պաւոճառականկապի մեջ է Ս.-ի հարվածների հետ, սակայն Ս.-ն չի կարող քրեական պատասխանատվությանենթարկվել պատճառված մահվան համար, քանի որ, ինչպես պարզվել է գործի նյութերով, չգիտեր Ն չէր կարող իմանալ տուժողի օրգանիզմի վիճակի առանձնահատկությունների ն դրանց նշանակությանմասին: Հանցավոր արարք կատարելիս պատճառականությանզարգացումը տեղի է ունենում մեկուսացված ձեով: Այդ զարգացման մեջ հաճախ զուգակցվում են այլ հանգամանքներ ն ուժեր, որոնք կարող են լինել երրորդ անձանց, տարերային ուժերի, հենց իր` տուժողի գործողություններ,որոնք շեղում են պատճառական կաթյունը

.

պի նորմալ զարգացող պրոցեսն ու հանգեցնում միանգամայն անսպասելի հետնանքների: Այդպիսի դեպքերում անհրաժեշտ պայման հանդիսացող գործողությունները միշտ չէ, որ հանդես են գալիս որպես վրա հասած արդյունքի իրական պատճառ: Պատճառը միշտ պետք է դիտել այն երնույթների կամ գործողությունների

մեջ, որոնք ներքին անհրաժեշտությամբօրինաչափորենհետնանքներ են ծնում: Մինչն այն հարցի լուծումը, թե անհրաժեշտ պայման հանդիսացածգործողությունը եղե՞լ է հանրորեն վտանգավոր հետնանքներիպատճառ, անհրաժեշտ է, նախ, սահմանել, թե ինչպիսի` օրինաչափ հետնանքների կհանգեցներ այդ անհրաժեշտ պայմանը, եթե երնույթների զարգացման մեջ չխառնվեինանձի գործողությունների համար կողմնակի ուժեր. նրանց, որոնք առկա են իրականությանմեջ, թե՞ ուրիշների: Առաջին դեպքում պատճառականկապն ակնհայտ է: Երկրորդ դեպքում այն բացակայում է: Առաջին դեպքում հանցավոր արդյունքն օրինաչափ հետնանք է, երկրորդ դեպքում` պատահական: Խնդիրը լուսաբանենք օրինակներով: Եթե Ա.-ն ընդհուպ կրակոցով սպանել է Բ.-ին, ապա նրա գործողությունները հանդիսացել են թե՛ Բ.-ի մահը վրա հասնելու անհրաժեշտ պայման ն թե, միաժամանակ, դրա պատճառ, քանի որ անհրաժեշտորեն հենց այդպիսի հետնանք էր բխում Ա.-ի գործողություններից: Սակայն, եթե Ա.-ն իր կրակոցով Բ.-ին հասցրել է միայն կյանքի համար անվտանգ թեթն մարմնական վնասվածք, բայց Բ.-ն մահացել է բժշկի անփութության հետնանքով առաջացած արյան վարակումից, ապա Ա.-ի գործողությունները թեն հանդիսացել են հանցավոր հետնանքը վրա հասնելու անհրաժեշւո պայման, սակայն Բ.-ի մահվան պատճառ համարվել չեն կարող: նորմալ զարգացումն այս դեպքում կհանգեցներ միայն տուժողի առողջության կարճատն քայքայմանը: Այս դեպքում Ա.-ն պատասխանատվությունչի կրի Բ.-ի մահվան համար,քանի որ այստեղ բացակայում է պատճառական կապի բնականոնզարգացումը: Ա.-ն պատասխանատվությունկկրի Բ.-ի առողջությանը վնաս պատճառելու, այլ ոչ սպանության համար: Հասկանալի է, որ չպետք է մոռանալ նան դիտավորության ուղղվածության մասին: Եթե Ա.-ն ունեցել է Բ.-ին սպանելու դիտավորություն, բայց այս կամ այն հանգամանքների ուժով չի իրականացրել այդ դիտավորությունը ն Բ.-ի առողջությանը միայն թեթն վնաս է պատճառել, ապա այսւոեղ առկա կլինի հանցափորձը,որի համար ես, ինչպես հայտնի է, քրեական օրենսդրությունը պատասխանատվությունէ սահմանում տվյալ հանցագործությանհամար պատասխանատվություն օրենքով: Քրեական իրավունքի գիտության մեջ ն դատական պրակտիկայում հատուկ տեղ են գրավում այն դեպքերը, երբ անձի սկզբնականհակաօրինականու հանցավոր արարքին են միանում կամ բնության ուժերը, կամ տուժողի մեղքը, կամ երրորդ անձանց միջամտությունը, որոնքազդեցություն են ունենում երնույթների ընթացքի վրա` էականորենփոխելով դրա սկզբնականուղղությունը: Հիշյալ դեպքերը լուծելու համար մի շարք քրեագեւոներ առաջարկում են օգտագործել «պատճառական կապի ընդմիջման» հասկացությունը: Պատճառական կապի ընդմիջման հասկացությունը իրավացի քննադատության է արժանացել իրավաբանական գրականության մեջ: Եվ, իսկապես, դիալեկտիկորենզարգանալով՝ մեկ անգամ ծագած պատճառիգործողությունը չի դադարում ն չի ընդհաւովում: «Պատճառականկապի ընդմիջման»հասկացությունն իր մեջ ներքին հակասություն է պարունակում: Այն, մի կողմից, թույլատրում է, որ պատճառն արդեն սկսել է իրականացնել իր գործողությունը ն, մյուս կողմից, այդ գործողությունը չի եղել, քանի որ հետնանքը վրա հասնելուն խանգարել են ինչ-որ

Պատճառական կապի

նախատեսող

.

ուժեր: Մինչդեռ բուն «պատճառ» հասկացությունն իմաստ ունի միայն այնքանով, որքանով կա հետնանքը, այնպես, ինչպես ն հետնանքի հասկացությունն իմաստ ունի պատճառի նկատմամբ: Ասվածը կասկածի տակ է դնում «պատճառական կապի ընդմիջման» հասկացության գոյության իրավունքը: Մարդու գործողությունը (անգործությունը) կամ պստճառական կապի մեջ է գտնվում վրա հասած հանրորեն վտանգավոր հետնանքիհետ (այդ ժամանակ ոչ մի նոր հանգամանքներչեն կարող ընդհատել այն), կամ էլ պատճառականկապի մեջ չի գտնվում հետնանքի հետ (այս դեպքում չի կարելի խոսել պատճառականկապը կտրվելու մասին, քանի որ այն բոլորովին էլ գոյություն չի ունեցել): Այն դեպքերը, որոնք դասվում են «պատճառական կապի ընդմիջմանը»,լուծվում են ընդհանուր հիմունքներով. անձը պատասխանում է իր կողմից պատճառված հետնանքի համար, եթե նրա արարքը քրեորեն պատժելի է: Հակառակ դեպքում, պատասխանատվությանհարցը վերանում է, բայց ոչ թե պատճառական կապը «կտրվելու», այլ հանրային վտանգավորության կամ մեղքի բացակայությանհետնանքով: Այս դեպքերում անհրաժեշտ է պարզել, թե ում գործողություններն են կատարել գլխավոր դերը` հանցավոր հետնանքը վրա հասնելու մեջ: Եթե գլխավոր դերը կատարել են մեղադրյալի գործողությունները, ապա հենց դրանք են՝ հանդիսանում պատճառ, իսկ եթե այդ դերը խաղացել են տուժողի կամ երրորդ անձանց գործողություններ, ապա միայն դրանք են հանրորեն վտանգավոր հետնանքների պատճառ: Վերցնենք,օրինակ, այն դեպքերը, երբ պատճառականշարքի զարգացման մեջ է թափանցում բնության ուժերի գործողությունը: Հայտնի է, որ իր նպատակներին սուբյեկտը կարողէ օգտագործել բնականկամ հասնելու համար հանցագործության հանրային օրինաչափություններ,ն դրա համար էլ նրա գործողությունը երբեք չի կարելի վերացարկել այդ օրինաչափություններից: Եթե այդ բնական կամ հասարակական օրինաչափությունները գործում են հատկապես այն ուղղությամբ, որը նրանց հաղորդվել է հանցավորի դիտավորությանկողմից, ապա, իհարկե, ոչ մեկի մտքով չի անցնի պնդել պատճառականկապի «ընդմիջման» գոյության մասին: «Ընդմիջման» գոյության մասին խոսում են այն դեպքում, եթե ինքնուրույնաբար պատճառական շղթայի մեջ մտած բնական կամ այլ ուժերը նրան տվել են ոչ սովորական ուղղություն: Վերցնենք հետնյալ քրեստոմատիկօրինակը: Կռվի ժամանակ Կ.-ն Բ.-ի գլխին աղյուսով հարվածելով` վերջինիս հասցնում է թեթն մարմնական վնասվածք, որը, ըստ դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացության, ոչ միայն չէր կարող հանգեցնել ւոուժողի մահվան, այլն չէր առաջացնի այս կամ այն օրգանի ֆունկցիաների երկարատն խանգարում: Սակայն այդ փոքր վերքի միջոցով օրգանիզմ է թափանցում պրկախտիմանրէն, որը հանգեցնում է տուժողի մահվան': Բերված օրինակում Կ.-ի գործողության ն Բ.-ի մահվան միջն գոյություն ունի պատճառական կապ: Պատճառական շղթայի բոլոր օղակները միմյանց հետ գտնվում են անքակտելի կապի մեջ: Մահը վրա է հասել պրկախտի մանրէի առաջացրած հիվանդության հետնանքով, իսկ պրկախտի մանրէն օրգանիզմ է թափանցել հատկապես աղյուսով հասցրած վերքի շնորհիվ: Վետնապես, եթե Բ.-ին թեթն մարմնական վնասվածք չհասցվեր, նա չէր մահանա: Սակայն Կ.-ն պատասխանատու չէ Բ.-ի սպանությանհամար: Արարքըկատարելուպահին անձը ռեալ հնարավորություն չի ունեցել ազդելու այն երնույթների փաստական ընթացքի վրա, որոնք -

ԽոօՂծե

ե8օրաօուօոօԸ)յը

ՇՇԸՔ,

ԻՔ 4,

1960,

Շո.

54-55.

մահացու վախճանի են հասցրել: Վերջինիսվրա հասնելու ռեալ հնարավորությունը ծագել է միայն հասցված թեթն մարմնական վնասվածքի մեջ պրկախտի մանրէ թափանցելու հետնանքով: Ավելացնենք, որ ռեալ պետք է համարել այն հնարավորությունը, որի իրականացման համար առկա են բոլոր օբյեկտիվ հիմքերը ն որը որոշակի պայմաններում օրինաչափորեն վերաճում է իրականության: Առավել հաճախ մարդու գործողությունները հնարավորություն են ստեղծում նման կամ համասեռ հետնանքներ առաջանալու համար, իսկ հատկապեստվյալ հետնանքիառաջացումը կապված է պատահական հանգամանքներիհետ: Օրինակ, մարդասպանըցանկացել է կրակել զոհի գլխին, բայց դիպել է սրտին: Այնուամենայնիվ,նա պետք է պատասխանատվություն կրի դիտավորյալ սպանությանհամար, քանի որ ցանկության ն արդյունքի անհամապատասխանությունը զուտ ձնական նչնչին է եղել՞.ցանկալիարդյունքը վրա է հասել փոքր-ինչփոփոխվածտեսքով, բայց չի խոչընդոտել մարդասպանի Գլխավոր մտադրության իրականացմանը: Նման դեպքերը, որպես կանոն, հանդիպում են կռվի ժամանակ մարմնական վնասվածքներ հասցնելիս, երբ հասցվում են այնպիսի հարվածներ, որոնք կարող են հանգեցնել թե մահվան, թե՛ ցանկացած ծանրության մարմնական վնասի. հետնանքներից որնէ մեկի վրա հասնելու փաստը իրագործվել է այնպիսի պատահական հանգամանքներով, որոնց հնարավորությունը հանցավորը նախատեսել է: Նման արդյունքը հնարավոր է, այսպես կոչված, անորոշ դիտավորության պարա-

գայում:

Այսպիսով, պատճառականությունը օբյեկտիվ կատեգորիաէ, որը մեզ շրջապատող աշխարհի համընդհանուրփոխգործողության շղթայի մեջ ունիվերսալ կապի մի մասն է: Փիլիսոփայական բոլոր հիմնական ուղղությունները պատճառականությունը համարում են իրականության ֆունդամենտալ երնույթ, քանի որ մեզ շրջապատող աշխարհում ամեն ինչ փոխադարձաբարկապված է, փոխադարձաբար պայմանավորված ն միմյանցից կախված, ն այդ ունիվերսալ կապի հիմքը պատճառականությունն է: Պատճառականությանելակետայինդրույթները (որոնք ընդունելի են նան գիտությանկողմից) հանգում են հետնյալին. իրավական 1. Պատճառական կապն ակտիվ է, գործուն ն ասիմետրիկ: Ուրիշ խոսքով, պատճառը ծնում, իր մեջ արտադրում է հետնանքը,որը դեռ չկա, բայց որը հարաբերականանհրաժեշտությամբպետք է ծնվի' 2. Պատճառականությունը օբյեկտիվ կապ է ն անկախ է մեր գիտակցությունից: Մարդկային գիտակցությունը պատճառականություն չի ստեղծում, բայց ընդունակէ համարժեքարտացոլել այն՝ ճանաչմանճանապարհով: Յ. Պատճառականության հատկությունն է նրա համընդհանրությունը: Չկան առանց պատճառի երնույթներ, չկան նան հետնանքներ, որոնք, իրենց հերթին,պատճառչհանդիսանան նոր երնույթներիհամար: 4. Պատճառական կապն անհրաժեշտ է, օրինաչափ, այլ ոչ ւպատահական: Անհրաժեշտություննայստեղ ընկալվում է որպես գործընթաց, որի իրականացումը, բարենպաստ բոլոր պայմանների ու հանգամանքների դեպքում, անխուսափելիորենկհանգեցնիհետնանքիառաջացմանը: 5. Պատճառական կապի զարգացումն անվերջանալի պրոցես է, որում ու պատճառն հետնանքըմշտապեսփոխում են իրենց տեղերը: '

Տես,

Փոօճօուօ6

ոքճոօ.

Օնորով

«ոու.

ԱՕԵԽԼՃ

-

Ո1ՓՔՃ-ԽԼ

ԻԼ, 1999,

Շր.

163:

Պատճառականկապն իրականացվումէ ժամանակի մեջ ու տարածության վրա: Այսպիսով, պատճառը մի երնույթ է, որը գենետիկորեն, այսինքն՝ անմիջականորենծնում ւ պայմանավորում է մեկ ուրիշ երնույթ: Վետնանքը մի երնույթ է, որը օրինաչափորենծնվում է մեկ ուրիշ երեույթի զարգացման (գործողության) արդյունքում: Պատճառական կապի վերաբերյալ ժամանակիընթացքում ձնեավորվելեն տարատեւակ տեսություններ, որոնցից տիրապետողդիրք են գրավում երկու հիմնականները. «օօոժեօ Տո ցս ոօո» (պատճառտեսությունը ն «ադեկվատ պատճառականության»ուսմունքը: «ՇՕՈՕ/1Օ ՏՈՑ ցԱճ ոօո» տեսության համաձայն,մարդու գործողությունը տվյալ իրադարձությանպատճառ է հանդիսանումայն ժամանակ երբ այդ իրադարձությունը վրա հասնելու պայմաններից մեկն է եղել: Այս տեսությունը հավասարարժեք է համարում վրա հասած հետնանքին նախորդողբոլոր պայմանները,անկախ այն բանից` դրանք մերձակա՞են, թե՞ հեռավոր: Այս տեսության կողմնակիցների կարծիքով, նշված պայմաններիցյուրաքանչյուրը պետք է դիտարկվի որպես վրա հասած հետնանքի պատճառ: Այս տեսությունը չի տարբերումգործողությանն հետնանքի միջն անհրաժեշտն պատահական կապերը: Ըստ այս տեսության, օբյեկտիվ կողմից տարբերություն չի լինի, օրինակ, սրտին կրակելու միջոցով անձին կյանքից զրկելու դեպքի ն այն մարդու մահվան միջն, որի առողջությանըթեթն վնաս (վնասվածք) է պատճառվել ն որը զոհվել է վերքը ոչ ստերիլ նյութով վիրակապելուց հետո առաջացած արյան ընդհանուր վարակումից: Այս տեսությունը հետադիմականէ, քանի որ դատարանին հնարավորություն է ընձեռում անհրաժեշտության դեպքում քրեական պատասխանատվություն սահմանել կատարված գործողությանամենահեռավորհետնանքների համար, դրանով իսկ պայմաններ ստեղծելով անհիմն հետապնդումներիհամար: Հակագիտականբնույթ է կրում նան, այսպես կոչված, աղդեշվատպատճառանանությանուսմունքը: Վերջինս հանցավորարդյունքի պատճառ է համարում անձի միայն այնպիսի գործողությունները, որոնք, ընդհանրապես, այլ ոչ թե միայն տվյալ կոնկրետ դեպքում ընդունակ են հանգեցնելու տվյալ հանցավոր հետնանքների առաջացմանը: Այս տեսության համաձայն, գործողության ն հետնանքի միջն պատճառական կապ չի լինի, եթե գլխին հասցրած հարաբերականորեն թեթն հարվածի հետնանքով վրա է հասել անձի մահը, քանի որ տուժողը դրանից ոչ շատ առաջ ուղեղի հիվանդություն է տարել:Քանի որ թեթն հարվածից մահ առաջանալը բնորոշ (տիպական) չէ ն քանի որ վրա հասած արղյունքը չի համապատասխանում թեթն հարվածին, այն ադեկվատ(համարժեք) չէ դրան, ուստի տվյալ դեպքում, ըստ այս տեսության ջատագովների, բացակայումէ պատճառականկապը: Բերված դատողություններիցակներն է դառնում, որ ադեկվատ պատճառականության տեսության կողմնակիցներըժխտում են պատճառական կապի օբյեկտիվ բնույթը ն այն փոխարինում տվյալ անձի կողմից կատարված գործողություններից վրա հասած հետնանքի տիպականկամ ոչ տիպական լինելու մասին սուբյեկտիվ պատկերացմամբ' Այդ տեսությունը ժխտում է կյանքի կողմից հաստատված այն փաստը, որ արտաքին աշխարհի երնույթների միջն անհրաժեշտ,օրինաչափ կապը ոչ միշտ է կրում տիպական,մեր պատկերացումների տեսակետից,սովորական բնույթ: Ադեկվատ պատճառականության տեսությունը նս դատական կամայականուլայն հնարավորություններ է ընձեռում: 6.

պայման) ,

։

թյունների

Ամփոփելով պատճառականկապի`որպես հանցակազմիօբյեկտիվ կողմին հատուկ հատկանիշներիցմեկի բնութագիրը,նշենք, որ դասագրքայինշրջանակներում հնարավոր չեղավ ոչ միայն սպառիչ պատասխանտալ քննարկվող բոլոր հարկապը ն մեղքը, պատճառացերին,այլն մի քանի հարցեր (օրինակ,պատճառական մնացին ն այլն) ընդհանրապեսդուրս կան կապը ե հանցակցությունը լուսաբանումը Վերջիններիս շրջանակներից: ուսումնասիրության առարկայի է պահանջում: առանձին, ավելի ընդարձակուսումնասիրություն

տվյալ

Տ 5. Վանցակազմիօբյեկտիվկողմի ֆակուլտատիվհատկանիշները են Հանցակազմիօբյեկտիվ կողմը բնութագրող ֆակուլտատիվհատկանիշներն պարագայում) (բացի պատճառականկապից` ձնական հանցագործությունների Իսկ իրադրությունը: ժամանակը, հանցագործության կատարմանեղանակը, տեղը, պահարցի Այս դերակատարումը: ո՞րն է այս հատկանիշների իրավաբանական օբյեկտիվ կողմի ֆակուլհանցակազմի ունի նշանակություն վճռորոշ տասխանը համար: պարզելու նշանակությունը տատիվ հատկանիշների ն այդ Քննարկվող հատկանիշներըկարող են մատնանշվածլինել օրենքում նշանակություն: հատկանիշի դեպքում ձեռք են բերում օբյեկտիվ կողմի պարտադիր Որպես օրինակ ներկայացնենքապօրինի որսի համար քրեական պատասխանատվություն սահմանող հոդվածի դիսպոզիցիան,որտեղ խոսվում է մեխանիկական միջոցի կամ օդանավի, պայթուցիկ նյութերի, գազերի կամ տրանսպորտային թռչուններիԱ գազանների գանգվածայինվնասման այլ եղանակներիկիրառմամբ կատարվածապօրինի որսի մասին: մեկ երրորդիպարագայումհիշյալ հատկանիշՎանցակազմերիմոտավորապես Դրանք սովորաբար ձնակերպվում են, պարտադիր: այլ ները ոչ թե ֆակուլտատիվ ն կամ ծանրացնողհանմեղմացնող պատիժը են որպես պատասխանատվությունը

գամանքներ:

քրեական օրենսգրքի62 ն 83 հոդվածներիհամաձայն,եթե մեղմացնողկամ հոդվածովնախատեսծանրացնողհանգամանքը Հատուկ մասի համապատասխան կարող կրկին հաշվի ապա դա չի հատկանիշ, ված է որպես հանցագործության ն կամ ծանրացնող մեղմացնող պատիժը առնվել որպես պատասխանատվությունը համաէ, հանգամանք: Քրեաիրավականայս նորամուծությունըողջունելի քանի որ պատասխանումէ պատիժ նշանակելու չգրված այն հին կանոնին, որն անլուր պրակտիկայում: գոյություն ուներ դաւտական Առավել հաճախ հանցակազմիօբյեկտիվկողմը բնութագրողայս հատկանիշները քրեական օրենքում նախատեսվումեն որպես հանցագործությունըորակյալ կատարմանեղանակներն դարձնող հանգամանքներ:Օրինակ, հանցագործության ու գործիքները(զենքի կամ որպես զենք օգտագործվողառարկաներիգործադրում) համարվում են առանձնապես չարամիտ խուլիգանությունըբնութագրող հատկանիշներ(ՎՀ քր. օր-ի 258 հոդվածի4-րդ մաս): Քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի մի շարք հոդվածներում հանցակազմերը որակյալ դարձնող հանգամանքներիդերում հանդես են գալիս հանցագործության կատարմանժամանակը, տեղը, իրադրությունը: Այսպես, հրամանը մեկը արարքի կատարումն է հանցակազմըորակյալ դարձնողհանգամանքներից ռազմականդրության, պատերազմիժամանակ կամ մարտի պարագաներում: ՀՀ

չկատարելու

:

Օբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվ հատկանիշների շարքում առավել իրավաբանականնշանակություն ունի հանցագործությանկատարմանեղանակը: Հայերենում` «եղանակ»-ը գործելու (նան` դատողություններ անելու) որոշակի համակարգնէ, նշանակում է՝ կերպ, կարգ, մեթոդ, հնար': ՀՎանցակազմիօբյեկտիվ կողմի վերաբերմամբեղանակը մեթոդ է, հնարք, տակտիկականմիջոցների հավաքածու,որոնց օգնությամբիրագործվումկամ փորձվում է իրագործել հանցավոր արարքը: Դեպքերի մեծ մասում հանցավոր նպատակին է հասնելը ուղղակիորեն կապված ընտրված եղանակի հետ: Քրեաիրավական երնույթների սահմաններըռեալ են ն միաժամանակպայմանական,քանի որ պետք է տեղավորվեն օրենսդրական բանաձնի շրջանակներում: Դրանից հետնում է, որ քրեական իրավունքի տեսակետից հանցագործության եղանակի հասկացությունը կարող Է ն չհամընկնել հանցագործության կատարմանեղանակի բովանդակության հետ` կրիմինալիստիկայի դիրքերից: Եթե բուն հանցավոր արարքն իրենից ներկայացնում է որոշակի ակցիա, գործառնություն կամ գործառնությունների շարք՝ որոշակի նպաւտակներիհասնելու համար, ապա եղանակը վկայում է այն մասին, թե ինչպես, ինչ կերպ է անձը կաւոարել հանրորեն վտանգավոր գործողությունը,

ինչպիսիհնարքներ,մեթոդներու միջոցներ է նա գործադրել: Հանցագործությանկատարմանեղանակին չի կարելի դասել այն հնարքները, գործողությունները, որոնց օգնությամբ իրականացվել են նախապատրաստական չի այդպիսին, վերաբերում հանցակազքանի որ նախապատրաստությունը,որպես նան մի օբյեկտիվ կողմի տարրերին: Դրանց չի վերաբերվում հանցագործությունը պարտակելու եղանակը, քանի որ այդ ակտը որնէ առնչություն չունի հանցագորորպես ծության օբյեկտիվ կողմի հետ: Վանցագործությանկատարման եղանակը, օբյեկտիվ կողմի տարր, կրիմինալիստիկայի տեսանկյունից պետք է տարբերվի նան հանցագործության եղանակի հասկացությունից, քանզի սրա համար կարնոր է ֆիքսել հանցագործության ն հանցագործի հետքերը, իսկ դրա համար էլ անհրաժեշտ է հետազոտել ոչ միայն այն, թե կատարողն ինչպես է իրագործել հանցագործությունը, այլն այն, թե նա ինչպես է թաքցրել կամ ւիորձել թաքցնել հասնցագործու-

թյունըշ:

Հարկ Է նկատել, որ եղանակը, այսինքն` ընտրված մեթոդը կամ հնարքը, բնուհանցագործությունների համար: Անզգույշ հան։ թագրական է միայն. դիտավորյալ ցագործությանդեպքում եղանակն ինքն է գալիս «հանցավորիձեռքը», քանի որ նա չի ընտրում, չի փնտրում ն չի գնահատում այն /ոդաճակը- Մ Գ: Ուստի կարելի է ասել, որ անզգույշ արարքներում եղանակը` որպես որոշակի իրավաբանական երնույթ, բացակայում է՝ : Գոյություն ունեն հանցագործությանկատարմաներկու առավել տարածված կամ հոգեկան): եղանակներ. խաբեություն բռնություն (ֆիզիկական Մի քանի դեպքերում, հանցագործության եղանակը հաշվի առնելով, կատարվում է պատասխանատվությանտարբերակում`հանցավորարարքներիմեծ խմբերի ներսում: Այսպես, սեփականության դեմ ուղղված շահադիտական հանցագործությունների (հափշտակությունների)համար պատասխանատվությունը տարբերակվում է ըստ ուրիշի գույքին ւոիրանալու եղանակի: Այդ հանգամանքը հաշվի առնե-

ն

Տե՛ս. էդ. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրականբառարան, 1-ին հատոր, «Հայաստան», Եր., 1976. Ա. Սուքիասյան,Հայոց լեզվի հոմանիշներիբառարան,ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., ԷԼՕՔԽԱՆ

ՍԼՓՔ/-ԵԼ

ԽԼ, 1999, Շ1. 165: ըքմրօ. Օծոլոպ զոՇԼք.

Տեն, մոատռոօծ

-

Երնան, 1967:

:

լով, առանձնացվում են գողության, կողոպուտի, ավազակության ն այլ հանցակազմերը: Հանցանքը հանրության համար վտանգավոր եղանակով կատարելը նս առանձին դեպքերում հանդես է գալիս որպես առանձին հանցակազմեր որակյալ դարձնող հանգամանք(օրինակ, գույքը դիտավորությամբոչնչացնելիս) ն միաժամանակ ծանրացուցիչ հանգամանք է հանդիսանում այլ հանցագործություններ կատարելու պարագայում (քր. օր.-ի 63 հոդված): Հանցագործությանկատարման եղանակը երբեմն որոշում է հանցավոր արարքի յուրահատկությունը` սահմանափակելով քրեական պատասխանատվության շրջանակները: Այսպես, ինքնասպանության հասցնելու հանցակազմն առկա կլինի միայն այն դեպքում, երբ կատարվել է սպառնալիքի, դաժան վերաբերմունքի կամ անձնական արժանապատվությունը պարբերաբարնվաստացնելու ճանապարհով: Հանցագործությանկատարմանհնարավոր եղանակների բազմազանության դեպքում օրենսդիրը սովորաբար դրանք չի բնութագրում Հատուկ մասի հոդվածների դիսպոզիցիաներում (օրինակ, դիտավորյալ հասարակ սպանության դեպքում, երբ տուժողին կյանքից կարելի է զրկել կրակելով, դանակով,քարով, փայտով կամ որնէ այլ իրով հարվածելու, խեղդամահ անելու, մահացու թույն տալու կամ ներարկելու ճանապարհովն այլն): Հանցագործությանկատարմանմիջոցներն այնպիսի գործիքներն ու այլ առարկաներն են կամ արտաքինաշխարհի պրոցեսները(օրինակ, էլեկտրական հոսանքը, ռադիացիան ն այլն), որոնք հանցագործության սուբյեկտն օգտագործում է ոտնձգության առարկայի, տուժողի կամ հանցագործությանօբյեկտ հանդիսացող հասարակական հարաբերության այլ տարրերի վրա ներգործելու համար: Ոտնձգության առարկայիցհանցագործությանմիջոցը (գործիքը) տարբերվում է նրանով, որ այն հասարակականհարաբերությունների վերաբերմամբ արտաքին գործոնէ ն հենց դրա օգնությամբ է տեղի ունենում ոտնձգությանառարկայի կամ հասարակական հարաբերությանայլ տարրերիվրա կատարվողներգործությունը: Հանցագործության կատարման միջոցները, որպես օբյեկտիվ կողմի հատկանիշ, սերտորեն կապված են հանցագործության կատարման եղանակի հետ ն հաճախ բնութագրում են վերջինիս: Որոշ հանցագործություններիհամար առանձնահատուկ կամ արարքի հասարակական վտանգավորությանվրա էսկանորեն ազդող տարբեր միջոցների օգտագործումը ընդգրկվում է որպես հանցակազմերի հիմնական կամ որակյալ դարձնող հանգամանք(օրինակ, զինվորականծառայությունից խուսափելը` փաստաթղթերը կեղծելու ճանապարհով, զենքի կամ որպես զենք օգտագործվողայլ առարկաներիգործադրմամբկատարվածավազակությունը): Հանցագործության կատարման տեղը, ժամանակը ն իրադրությունը, որպես ունեն շատ ավելի քիչ նշանակություն,քան հանցակազմիօբյեկտիվհւստկւանիշներ, կատարման հանցագործության եղանակը: Շատ հաճախ դրանք օժանդակ դեր են կատարում: Հաճախ իրադրությունը բնորոշում են որպես այնպիսի կոնկրետ պայմանների համակցություն, որոնցում կատարվում է հանցագործությունը: Այդ բնորոշումը վերաբերումէ փաստականպայմաններինու հանգամանքներին,բայց պետք է նկատի ունենալ, որ դրանք իրավաբանական նշանակություն ունեն միայն այն դեպքում, եթե կոնկրետ մատնանշված են օրենքում: Եթե նշված հանգամանքները չեն ազդում ն ըստ օրենքի չեն կարող ազդել հանցագործությանելքի վրա, ապա դրանք իրավաբանականիմաստ չունեն: Դեպքերի մեծ մասում իրադրությունը ֆիզիկական այն միջավայրն է, որում զարգանում է հանցավորոտնձգությունը, սակայն իրադրություն կարող են կոչվել նան հանցագործության սուբյեկտի ն նրա զոհի

(տուժողի) միջն որոշակի հարաբերությունները (օրինակ, ինքնասպանության հակեկամ ինքնասպանությանհասցնելը), զինվորական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործություններկատարելիս նշանակություն ունի ռազմական դրությունը (իրադրությունը):Իրադրության օգտագործումը,երբ այն նպաստում է հանցագործությունը կատարելուն կամ ավելի ծանր հետնանքներ առաջացնելուն, միշտ մեծացնում է հանցագործության հասարակականվտանգավորությունը: Հանցագործությանկատարման իրադրությունըորոշ դեպքերում էական նշանակություն ունի պատասխանատվությանե պատժի անհատականացմանհամար: ն պատիժը ծանրացնողհանգամանքԱյսպես, օրինակ, պատասխանատվությունը ների շարքում օրենքը մատնանշում է հանցանքը տարերային կամ այլ հասարակական աղետի պայմանների օգտագործմամբկատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ., 13-րդ կետ): Ընդհակառակը,մեղմացնող հանգամանքների թվում հիշատակվում Է հանցանքն առաջին անգամ հանգամանքներիպատահական զուգորդմամբ կամ հանցանքը կյանքի ծանր հանգամանքներիզուգորդման հետեանքով կատարելը (քր. օր.-ի 62 հոդ., 1-ին ն 5-րդ կետեր): Վանցագործությանկատարման ժամանակը ն տեղը, խիստ ասած, իրադրության կոնկրետ բաղադրիչներ են, որոնք այս կամ այն պատճառով առանձնացվում են իբրն հանցակազմիօբյեկտիվ կողմի ինքնուրույն հատկանիշներ: Դրանք առկա են զինվորականծառայության դեմ ուղղված բազմաթիվ հանցակազմերում: Դանցագործության կատարման տեղը, ժամանակը, իրադրությունը, լինելով ընդհանուր այնպիսի պայմաններ, որոնցում կատարվում է հանցագործությունը, ն հանդես գալով որպես դրանից դուրս գտնվող գործոններ, այնուամենայնիվ,առանձին դեպքերում էական ազդեցություն են ունենում կատարվածիհասարակական . վտանգավորությանվրա: Հանցագործությանկատարման տեղը, օրինակ, այնպիսի հանցագործությանպարտադիր հատկանիշն է. որպիսին դիակապտությունն է, այսինքն` մարտադաշտում սպանվածների ու վիրավորների մոտ գտնվող իրերը հափշտակելը: Եվ այսպես, հանցակազմիօբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվ հատկանիշները. ա) ազդում են հանցագործությանորակման վրա, բ) խստացնումեն քրեական պատասխանատվությունը հոդվածի սանկցիայի շրջանակներում, գ) մեղմացնում են քրեական պատասխանատվությունըա̀ռանց որակումը փոխելու: Ինչպեսհայտնի է, օբյեկտիվ կողմի հատկանիշները նկարագրելիսօգտվում են արժեքավորողն ձեական հնարքներից:Ասվածըվերաբերում է նան ֆակուլտատիվ հատկանիշներին:Առանձնապեստարատեսակկարող են լինել եղանակի,որպես առավել ընդգրկուն ն բարդ հասկացության,նկարագրման հատկանիշները:Ինչ վերաբերում է իրադրությանըն ժամանակին,ապա դրանք շատ կոնկրետ են: Եթե հիշատակվածհատկանիշներըհանցակազմիօբյեկտիվ կողմի բաղադրամասերնեն, ապա ֆակուլտատիվ հատկանիշներիցվերաճում, տրանսֆորմացվումեն պարտադիր հատկանիշների,այսինքն` դառնում են նույնքան անհրաժեշտ, որքան արարքը: Եթե հիշյալ հանգամանքներնօրենքում մատնանշվածեն սոսկ որպես մեղմացնող կամ ծանրացնողհանգամանքներ,ապա դրանք պետք է հաշվի առնվեն պատիժ նշանակելիս: Երկուսի բացակայության դեպքում այդ հանգամանքներըգործի ելքի համարնշանակությունչունեն: Հանցագործության կատարման ժամանակը,տեղը, եղանակը, իրադրությունը պետք է անպայման բացահայտվեն ու հավաստվենյուրաքանչյուր քրեականգործի քննության ընթացքում: Այդ հանգամանքներիհավաստումը,ըստ էության, նշանալը

է կում է հանցագործությանդեպքի հավաստում: Նշված դրույթը վավերացված քրեական դատալվաօրենսդրությանմեջ: Այսպես. քրեական դատավարության հետ մեկտեղ ահանգամանքների համաձայն, այլ հոդվածի րությանօրենսգրքի դեպքը ն հանգամանքները(կատարպացուցման ենթակա են հանցագործության ման ժամանակը, տեղը, եղանակը նայլն): օբյեկտիվ ճշմարտությանայն բաղադրահանգամանքներն նշված Այսպիսով,

ԳԼՈՒԽ8

մասերն են, որոնք հավաստվումեն յուրաքանչյուր քրեականգործով ապացուցման տեղը, ժամանակը, եղանակը, իրադրուպրոցեսում: Հանցագործությանկատարման օրենսդրական թյունը, նայելով այս կամ այն հանրորեն վտանգավոր արարքի են հիմնաորպես կամ առնվում հաշվի բնորոշմանառանձնահատկություններին, կամ հատկանիշ, կան հանցակազմիհատկանիշ,կամ որպես որակյալ հանցակազմի որակման համար, բայց ընդհանրապեսնշանակությունչունեն հանցագործության

ՎԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏԸ

Տ1. Հանցագործությանսուբյեկտի հասկացությունը Ղանցագործության սուբյեկտը հանցակազմի տարրերից մեկն Է Ընդհանուր

սուբյեկտը հանցագործություն կատարած պատկերացմամբ, հանցագործության

հաշվի են առնվում պատիժնանհատականացնելիս:

է: Բայգ հանրորեն վտանգավոր արարք կատարածամեն մի անձ չէ, որ կարող հանցագործության սուբյեկտ ճանաչվել: Դրա համար անհրաժեշտ է հանցագործության սուբյեկտի` քրեական օրենքով սահմանված հատկանիշների առկայու-՝ թյունը: ՀՀ քր. օր-ի 23 հոդվածի համաձայն, որը որոշում է քրեական պատասխանատվության ընդհանուր պայմանները,քոճականպատասխանատվությանենթակա Հ միայն մեղսունակ ֆիզիկականանձը, ուլ հանցանք կատարելու պահին հասել է Սույն օրենսգրքով սահմանված տարիքի (այս իրավադրույթով առաջին անգամ օրենսդրորենձնակերպվումէ հանցագործությանսուբյեկտի հասկացությունը): Այսպիսով, ըստ քրեական իրավունքի, հանցագործությանսուբյեկտ է համարվում հանցագործություն կատարած մեղսունակ ֆիզիկական անձը, որը հասել է քրեական ենթարկվելու` օրենքով սահմանված տարիքի: Հետնաբար, պատասխանատվության ըստ ՎՎ քրեական իրավունքի, հանցագործության սուբյեկտի հատկանիշներն են ֆիզիկական անձ լինելու հանգամանքը, մեղսունակությունը, քրեական պատասխանատվությանենթարկելու` օրենքով սահմանված տարիքը: Այս հատկանիշների բացահայտումնու հավաստումը չափազանց կարնոր են հանցագործությունների քակի որ հանցագործությանսուբյեկտի պրոբլեմն անխզեՃիշտ որակման համար, լիռրեն կապված անձին քրեական պատասխանատվությանենթարկելու հարցի է անձն

է

հետ:

`

..

ՎԶանցագործության սուբյեկտներ չեն կարող լինել կենդանիները, եթե անգամ -նրանց վարքագիծը գույքային, սոցիալական կամ այլ վնաս է հասցրել: Տվյալ հարցն այլ կերպ էր լուծվում հին աշխարհի ն միջնադարի քրեական իրավունքում: Ուրիշ խոսքով, քրեականիրավունքի պատմության մեջ եղել են դարաշրջաններ, երբ հանցագործության սուբյեկտ, մարդուց բացի, համարվել են ոչ միայն կենդանիները, բնության ուժերն ու նույնիսկ անշունչ առարկաները: այլանգամ ն Բնության ուժերի անշունչ առարկաների պատժելիության մասին օրինահին ու միջնադարյան օրենսդրության մեջ, եթե հաշվի դրույթներիչենք հանդիպում չառնենք մովսիսական իրավունքը, որի մեջ ավանդվում է ծառի մասնակի մեղավորության են նրա բնից կրկինաճած շիվերի անմեղության մասին այն դեպքում, երբ. մեռնում է: Ինչ վերաբերում է կյանքի նրա վրա բարձրացողմարդըվայր ընկնելուլ տեսնում ենք, որ այստեղ պրակտիկային,ապա մենք խիստ երկար ժամանակ ընդունվածէր, թե հանցագործությունկատարած,կամ կատարվածհանցագործության է "միջոց, գործիք եղած անշունչառարկանկամ կենդանինպիտի պատժվեն:Հայտնի այն պատումը, թե ինչպես պարսիկ թագավոր Քսերքսեսը մտրակահարելով «պատ՝

175.

:

ժեց» Հելեսպոնտին, նրան մեղավոր ճանաչելովիր ռազմականհզորության թուլացման մեջ: Շատ դարեր հետո, 1593 թ. Ռուսաստանում, եկեղեցիներիցմեկի զանգը, որով մարդիկ ահազանգ էին տվել ն Ուգլիչ քաղաքում ապստամբություն բարձրացրել, հայտարարվեց որպես խռովարար, մտրակահարվեցն աքսորվեց Սիբիրի Տո-

բոլսկ քաղաքը':

Հոգնոր ն աշխարհիկ դատարաններնառանձնապես հաճախ էին դատավարություններ կազմակերպում կենդանիների, այդ թվում` անգամ միջատների, օրինակ, մորեխների դեմ: Աշխարհիկ դատարաններին ընդդատյա էին այն կենդանիները, որոնք մեղադրվում էին սպանության կամ ընդհանրապեսմարդկային արյուն թափեէին առավելապես մանկասպան խոզերն ու պոզահալու մեջ: Այստեղ մտնում րությամբ սպանություն կատարած եզները: Այս կարգի կենդանիների նկատմամբ դատավարությունների հանդիպում ենք Ֆրանսիայում նույնիսկ 14-րդն 15-րդ դարերում: Ֆեռդալական դատարաններընրանց դատում էին ն որպես կանոն` դատապարտում մահապատժի` կախաղանի կամ քարկոծման միջոցով, ն արձակված դատավճիռներն ի կատար էին ածվում: Դրա հետ միաժամանակլինում էին այնպիսի դեպքեր, երբ որպես հանցագործներկենդանիները դատվում ու դատապարտվում էին այնպիսի արարքների համար, որոնց հիմքը մարդկանց սնահավատությունն էր: Այսպես, օրինակ, 1474 թ. Բազել քաղաքում մի աքաղաղ «սատանայի հետ կապ պահպանելու» մեղադրանքով դատապարտվել է մահապատժի` հրկիզման միջոցով: հետ այն հարցում, թե անՊետք է համաձայնվել պրոֆ. Ա. Թ. Թովմասյանի՞ շունչ առարկաներին,բնության ուժերին ն կենդանիներինորպես հանցագործության սուբյեկտներ ճանաչելն ու «պատժելն» ամեննին էլ չպիտի բացատրելմարդկանց, մանավանդ, դատողներիտգիտությամբկամ խելապակասությամբ:Դրա պատճառներն ավելի խորն են: Դրանում դրսնորվում է մի կողմից` այն հայացքը կամ տեսությունը, թե հանցագործությունը աստծո սահմանած կարգի խախտումն է, ուրեմն ն այն կատարողը, ով էլ որ լինի` միննույն է, պետք է մերկացվի ն պատիժ-հատուցման սկզբունքի ուժով պատժվի, ն մյուս կողմից` կղերա-ֆեոդալական,ըստ էության՝ դասակարգային-քաղաքականայն գաղափարախոսությունը,որի համաձայն` սահմանված արդարադատություննիբր աստվածային ակունքներ ունի ն ամենակարող է, ուստի նրան պետք է ենթարկվեն բոլորը, եթե դրանք հանցագործություններ

կատարեն:

մի շարք երկրներիժամանակակիցօրենսդրությունը Արտասահմանյան

նես նա-

խատեսում է կենդանիներինկատմամբքրեական սանկցիաներկիրառելու հնարավորությունը: Այսպես, 1990 թ. ԱՄՆ-ի Տեխաս նահանգում մարդկանց վրա բազմիցս հարձակումներ գործելու համար մահվան դատավճիռէ կայացվել Մարկուս մակաՀՀ քրեական օրենսդրությամբ կենդանիներըհանցագորնունով շան նկատմամբ: ծության սուբյեկտներ չեն ճանաչվում: Նրանք կարող են միայն միջոց (գործիք)

ճանաչվել,եքե օգտագործվելեն հանցավորնպատակներով: Ելնելով քրեական իրավունքի դասական` անձնական ն ըստ մեղքի պատասխանատվության սկզբունքից, այդ պատասխանատվությունըկարող է կրել միայն ֆիզիկական անձը: Հայւոնի է, որ այս սկզբունքը հռչակվել Է 18-րդ դարում` Ֆրան:

Տ

Տես`

ԹովմասյանԱ. Թ., Վինն միջնադարյանհայ քրեականիրավունք,Երնան, 4962, էջ 250-251:

որոր ԱԱ ՕԾորոԻԼ, Տեն `

.

Կոշու

1999,

6.

167: ՝

սիական Մեծ հեղափոխության ընթացքում: Ավելի ուշ ժամանակներում անգլոանձանց իրավաբանական ամերիկյան իրավունքիերկրներում, օրինակ, ներդրվեց 1973 թ. ԵվրոպայիԽորհրդի հանցավորությանպրոբլեմպատասխանատվությունը: օրենսդիրներինառաջարկել է կանգնել էկոլոգիական: կոմիտեն ներով Եվրոպական անձանց քրեական պատասխահամար իրավաբանական հանցագործությունների նատվության սուբյեկտ ճանաչելու ճանապարհին: Տվյալ հարցը քննարկվել է ռուսաստանյանմամուլի էջերում, ընդ որում ոչ միայն էկոլոգիական, այլն տնտեանձանց սական հանցագործություններիվերաբերմամբ:ՌԴ-ում իրավաբանական քրեական հնարավորությունընախատեսվածէր քրեական պատասխանատվության օրենսգրքիմի քանի նախագծերում: Բայց ՌԴ օրենսդիրը, մեր կարծիքով, իրավացիորեն գնացել է իրավաբանականանձանց հանցագործությանսուբյեկտ չճանաչելու ուղիով: Հավելենք, որ տվյալ հարցը քննարկման առարկա է եղել ՀՀ նոր քրեականօրենսգրքի նախագիծընախապատրաստողաշխատանքայինխմբի կողանձանց քրեական պատասխանամից: Ի վերջո վճռվել է մերժել իրավաբանական ճանաչելու գաղափարը: սուբյեկտ տվության (հանցագործության) Մեր պատկերացմամբքրեական իրավունքիոչ մի սկզբունք կամ նորմ կիրառելի չէ իրավաբանականանձի նկատմամբ: Անօրինականգործունեությանհամար ուժեղացնելու գաղափարը ամբողջապես ու նյութական պատասխանատվությունն հաջողությամբ կարող է իրացվել քաղաքացիական,հարկային, ֆինանսականիրավունքի միջոցներով:Տեղին է հիշել, որ ՄԱԿ-ի` հանցավորությանկանխմանըն դատապարտյալներիհետ վարվելուն նվիրված 9-րդ Կոնգրեսում քննարկվել է էկոլոգիական հանցագործություններիհամար իրավաբանականանձանց պատասխանատվության պրոբլեմը: Այն սակավաթիվ երկրների ներկայացուցիչները, որտեղ գոյություն ունի (օրինակ, Նիդեռլանդներում այդպիսի պատասխանատվությունը ան1984 թվականից), Կոնգրեսի մասնակիցներինպատմել են իրավաբանական ձանց նկատմամբքրեականօրենքը կիրառելու քրեանյութականն քրեադատավա րական անհաղթահարելի դժվարություններիմասին: Չնայելով բարձրագույն դաանգամ նորմերը անալոտական ատյաններիբազմաքանակպարզաբանումներին, է սահմանադրուարգելված գիայով կիրառելումիջոցով, որը կատեգորիկկերպով թյուններով ու քրեական օրենսգրքերով, չի հաջողվում ապացուցել իրավաբանական անձի «վարքագիծը», գործողություններին վնասի միջն գոյություն ունեցող պատճառական կապը, հավաստել հոգեբանական մեղքը ն այլն: Ֆրանսիայի աններկայացուցիչը (այստեղ նս առաջին անգամ սահմանվել է իրավաբանական ասել է, որ մեկ տարվա ընթացքումիրավաբանաձանց պատասխանատվությունը) կան անձի նկատմամբհարուցվել է ընդամենը մեկ քրեական գործ` խոշոր էկոլոգիական հանցագործության փաստով: Կասկածի տակ է դրվել նան դատավաճիռ կայացնելու հնարավորությունը: կանչելու համար նրա իրավական Անձին քրեական պատասխանատվության կարգավիճակը (ստատուսը) նշանակություն չունի: Նա կարող է լինել ՀՀ քաղաքացի, օտարերկրյաքաղաքացիկամ քաղաքացիությունչունեցող անձ: Ամեն մի ֆիզիկական անձ չէ, որ կարող է հանցագործության սուբյեկտ լինել: կապվումէ մարդու ընդունակության հետ` գիՔրեական պատասխանատվությունը տակցելու իր կողմից կատարվող գործողություններիփաստական կողմը ն ղեկավարել իր արարքները: Այդպիսիընդունակությամբկարող են օժտված լինել միայն մեղսունակ, քրեականօրենքով սահմանված որոշակիտարիքի հասած անձինք: Անձին հանցագործության սուբյեկտ ճանաչելու համար անհրաժեշտ է սահմա-

12-6

նել,

որ

հատկապեսայդ

անձն է

կատարել Անձը համարվումէ հանցագործությունը:

հանցագործությունը կատարած,եթե

նա

անձամբ,սեփականուժերով ու ջանքերով (այդ թվում օգտագործելով բնության ուժերը, ընտանի ն վայրի կենդանիներին տեխնիկականմեխանիզմները Ա այլն) իրականացրել է որոշակի տեսակի գործության հանցակազմն առաջացնող գործողությունները (անգործությունը) այսինքն` տվյալ հանրորեն վտանգավորարարքի օբյեկտիվ կողմը: Անձը գործության սուբյեկտ է ճանաչվում նան այն դեպքերում, երբ նա իր հանցավոր նպատակներին հասնելու համար որպես գործիք օգտագործել է դեռահասների,կամ այնպիսի անձանց, ովքեր չեն գիտակցել իրենց կատարվող գործողությունների իրական իմաստը: Իր գործողությունների համար հաշիվ տալու (գիտակցելու)կամ դրանք ղեկավարելու ընդունակությունից զրկված անձին կամ դեռահասինհանցավորնպատակներով օգտագործելըգնահատվումէ իբրն հանցագործության միջնորդավորված

հանցահանցա-

անմեղսունակների

կողմից

կատարում:

Հանցագործության սուբյեկտի բնութագրմանտեսակետիցկարնոր է |

նան

այն

հանգամանքը,որ ըստ քրեական իրավունքի, հանցագործության սուբյեկտներեն համարվումոչ միայն կատարողները, այսինքն՝ ովքեր լրիվ կամ մասնակիորեն իրականացրելեն հանրորեն վտանգավորարարքի օբյեկտիվ կողմը, այլն մյուս հանցակիցները` կազմակերպիչը,դրդիչը, օժանդակողը: Հանցագործության սուբյեկտներ են ճանաչվում ոչ միայն ավարտված հանցագործություն կատարած անձինք, այլե այն անձինք, որոնց հանցավորվարքագիծըդրսնորվել է միայն նախնական վոր գործունեությամբ,այսինքն` հանցագործության ն նախապատրաստությամբ

հանցա-

հանցափորձով:

Այսպիսով,անձին հանցագործության սուբյեկտ ճանաչելու համար

անհրաժեշտ

է, որ այդ անձն օժտված լինի որոշակի հատկություններով: Վերջիններսարտացոլված են քրեական օրենսդրությանմեջ ն կոչվում են

հանցագործության սուբյեկտին բնութագրող հատկանիշներ: Այդ հատկանիշների հավաստումը պարտադիր է հան-

րորեն վտանգավորարարքը որակելու համար: Ի դեպ, որակման համար նշանակությունունեն հենց հանցագործության սուբյեկտի քրեաիրավականհատկանիշները (մեղսունակությունը, ֆիզիկական անձ լինելու հանգամանքը, տարիքը), որոնք ցանկացած հանցագործության սուբյեկտի պարտադիր իրավաբանականհատկանիշներնեն: Մի շարք հանցակազմերում օրենսդիրը նշվածներիցբացի, նախատեսումէ նան սուբյեկտի այլ հատկանիշներ (սեռը րիքը, պաշտոնը, մասնագիտությունը ն այլն): Այդ հատկանիշները կանության մեջ կոչվում են ֆակուլտատիվ,իսկ այդ հատկանիշներովօժտված անձը` հատուկ սուբյեկտ: Հանցագործությանհատուկ սուբյեկտի մասին կխոսվի առանձին կարգով: Այստեղ ընդգծենք միայն, որ

հանցագործությունների

ւ

տա-

դոկտրինալ գրա-

հանցագործիանձնավորության

անհատական խիստ սահմանափակազդեցություն առանձնահատկությունները ունեն

անձի կողմիցկատարված հանրորենվտանգավորարարքի որակման վրա: Հանցագործության սուբյեկտը, այսպիսով, չի կարելի շփոթել հանցագործի հետ: Դանցագործի անձնավորության անձի անհատականբնութագրումները շատ մեծ ավելի նշանակություն ունեն հանցավորի նկատմամբ կոնկրետ պատիժ նշանակելիսն այդ պատիժն անհատականացնելիս: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ հանցագործություն կատարած անձին բնութագրողբոլոր հատկանիշները չի կարելի հանգեցնելմիայն հանցագործության բնութագրողհատկանիշներին: Հանցագործության սուբյեկտը կոնկրետ արդ է, անձ, որը միշտ որոշակի սոցիալ-հոգեբանական բնութագիր ունի, քանի որ այդ

մուբյեվտին ր

մարդու գոյությունն անհնար է հասարակությունիցդուրս, որի անդամների հետ նա որոշակի հարաբերություններիմեջ է մտել: Վանցագործիանձնավորությանհասկացությունն ավելի լայն է, քան հանցագործությանսուբյեկտինը, քանի որ իր մեջ ընդգրկում է նան ուրիշ այնպիսի հատկանիշներ,որոնք մարդուն հնարավորություն են տալիս ակտիվ դեր խաղալ շրջապատող աշխարհի ճանաչողության ն վերափոխման գործում: «Հանցագործի անձ ասելով, այսինքն այն մարդու, որը հանցավոր կերպով կատարել է քրեական պատասխանատվության սպառնալիքովօրենքով արգելված հասարակականվտանգավոր արարք, հասկացվում է սոցիալական նշանակության այն յուրահատկությունների ամբողջությունը, որոն, արտաքին պայմանների ու հանգամանքներիզուգակցությամբ ազդում են նրա հանցավոր վարքագծի վրա՞: Քրեական ն քրեական դատավարությանօրենսդրությունները զգալի ուշադրություն են դարձնումհանցագործի անձնավորությանըբոլոր այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտություն է ծագում լուծել նրան քրեական պատասխանատվությանենթարկելու ն, հատկապես, նրա նկատմամբ` կատարածհանցագործության համար պատիժ նշանակելու հարցերը: Իրավացի էր Ի. Ի. Կարպեցը, երբ նշում էր, որ «...դատարանի առաջ կանգնած մարդու անձնավորությանառանձնահատկությունները հաշվի առնելը պատժի անհատականացմանհամար ունի առաջնահերթ նշանակու:

թյուն»՞: օր-ի 61

հոդվածի2-րդ մասի համաձայն` դատարանի կողմից նշանակվող «պատժի տեսակը ն չափը որոշվում են հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանով ն բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում` պատասխանատվությունըն. պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով»: ՀՎանցավորիանձի իրավաբանական հատկանիշները. (տարիք, մեղսունակումտնում են հանցակազմի թյուն, հատուկ սուբյեկտի հատկանիշներ) մեջ ն օրենսդրի են կողմից հաշվի առնվում սանկցիաները կառուցելիս: Քը. օր-ի 61 հոդվածը դատարաններինպարտավորեցնում է հաշվի առնելհանցավորի անձնավորության այնպիսի հատկություններ, որոնք հանցակազմի մեջ չեն մտնում, բայց դրսնորվում են կատարվածարարքի մեջ ն քրեաիրավականնշանակություն են ստանում: Պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում մեղադրյալի սոցիալական ն հոգեբանական հատկությունները: Դրանցից առաջինները նշանակում են վերաբերմունքը աշխատանքի, օրենքների ն հասարակությանմյուս իրավական նորմերի, հասարակական ֆունկցիաների կատարման, աշխատանքային կոլեկտիվի անդամների,ընտանիքի նկատմամբ,ինչպես նան կրթությունը, դաստիարակությունը: Երկրորդների տակ ենթադրվում են անձի բնավորությունը, կամքը, ընդունակությունները այլն: Այս բնութագրությունները կարնոր են հանցավորիբարոյականբացասական կերպարը որոշելու համար (արդյոք հանցագործությունը անձի հակահասարակական կողմնորոշման տրամաբանական վախճան է եղել, թե կատարվել է հանգամանքներիպատահականզուգորդման հետնանքով): Դրանք կարնոր են նան ապագայում հանցավորիուղղման հնարավորություններըպարզելու տեսակետից: ՀՀ Քր.

ն

Երեան, Քրեագիտություն,

:ոբոթդ յԼն. ատոացաառութո ոաատաու 1986,

էջ 139:

1օՕծթոծիոո, 1961,

6.

113.

Ջ

«.

Ծարրքը

Տարիքը` կյանքի հստակ կողմնորոշիչն է, ապրած ժամանակի քանակը: Տարբերակվում են տարիքի հետնյալ չափանիշները. ժամանակագրական(անձնագրային), կենսաբանական(ֆունկցիոնալ), սոցիալական (քաղաքացիական), հոգեբանական (հոգեկան): Արդի օրենսդիրը, սահմանելով քրեական պատասխանատվությանենթարկելու տարիքը, ղեկավարվել է հոգեբանական չափանիշով: Քրեական պատասխանատվությանենթարկելու տարիքիսահմանումը կապված է անձի կողմից իր գործողություններիբնույթն ու սոցիալական նշանակությունը գիտակցելու, իր ցանկություններն ու դրդումները հասարակականարգելքի, հասարահամադրելու ն քրեական կության մեջ ձնավորված վարքագծի նորմերի հեւ հետ": պատիժըճիշտ ընկալելու ընդունակության Շրջապատող աշխարհի երնույթները ճանաչելու, դրանց ներքին կապր հայտնաբերելու, գնահատելու, ւռարբեր դրդումների միջն ընտրություն կատարելու ընդունակությունը մարդու մուռ ծագում է ոչ թե ծննդյան պահից, այլ զգալիորեն ավելի ուշ, ըստ նրա կենսաբանական ն սոցիալական զարգացման, երբ նրա մոտ երնան է գալիս իրավական գիտակցության որոշակի մակարդակ: Հետնաբար, քրեական պատասխանատվություննէլ կարող է հնարավորդառնալ միայն մարդու կողմից այդ տարիքինհասնելուց հետո: Այդ սահմանայինտարիքը տարբեր ժամանակներում ն տարբեր երկրներում պատմականորեն տարբեր է եղել: Այդ տարիքը որոշելիս` օրենքներ հրատարակողները հաշվի են առել բազմաթիվ հանգամանքներ. մարդկանց մտավոր զարգացման միջին մակարդակը, նրանց հասունության աստիճանը, հանցագործության ն պատժի մասին ունեցած հայացքները, հանցագործություններիտարածվածլինելու աստիճանըն այլն: Վերցնենք Հռոմը ն միջնադարը: Հին Հռոմի ն ընդհանրապեսհին աշխարհի ն միջնադարյանպետությունների օրենսդիրներն ու իրավաբաններըշատ լավ հասկացել էին, որ ամենավաղ տարիքում երեխան գործում է մեխանիկականպատճառականությանուժով միայն ն չի հասկանում ոչ ինքն իրեն ու ոչ էլ իրեն շրջասյատող աշխարհը. այդ պատճառով էլ չի կարողանում իրեն հաշիվ տալ իր արարքների համար կամ ղեկավարել այդ արարքները: Նրանք հասկանումէին, որ նման ունակություն երեխայի մոտ առաջանում է նրա կյանքի ավելի ուշ շրջանում, այն ժամանակ, երբ կաղապարվում է նրա նա ընդունակ է դառնում կատարելու կամաբանականությունը ն երբ, հետնաբար, յին գործողություններ: Այդ բանը հասկանալով, հին հռոմեացիները փոքրահասակների ու անչափահսներիքրեական պատասխանատվությանհամար սահմանել էին այնպիսի կարգ, ըստ որի այդ տարիքը երեք իմաստով նշանակություն էր ձեռք բերում: Մի դեպքում այն դառնում էր անմեղսունակությանհիմքն ու նախապայմա-

նը, երկրորդդեսյքում դիտվումէր որպես այնպիսիհանգամանք,որի շնորհիվ պատժատեսակը փոխվում էր ու դրա հետնանքով փոքրահասակ կամ անչափահաս հանցագործն ավելի մեղմ էր պատժվում, իսկ երրորդ դեպքում այն դիտվում էր որպես պատժելիությունը մեղմացնողհանգամանք առհասարակ": Պրոֆ. Ա. Թ. Թուվմասյանիվկայությամբ, հին ն միջնադարյանհայ իրավունքի ենթարկելու հիշատակարաններում մարդկանց քրեական պատասխանատվության ն ընդհանրացնող խնդիրը լուծելիս, տարիքի վերաբերյալ սահմանազատող '

Տես՝

Տես`

Մրողօ81օ6

մասին, թե հատուկ որոշումներբացակայումեն: Բայց դա ամեննինէլ չի խոսում այն նրանցումայդ հարցը բոլորովինանտեսվածէ: ՄխիթարԳոշի Դատաստանագրքում են անձի դեմ մի շարք հոդվածներ, առանձնապես նրանք, որոնք վերաբերում ու դրանց պատժելիությանը,ուղղակի կերպով ուղղված հանցագործություններին կատարվում են փոքնախատեսումեն այն դեպքերը, երբ հանցագործությունները կողմից: կամ անչափահասների րահասակների ն Գոշը լուծում է այն հարցը, թե հոդվածներում 8-րդ Դատաստանագրքի7-րդ ու որոնք գրազ ինչ կարգով պետք է պատժվենայն երեխաներն երիտասարդները, խոչընդոտների են` կամ բարձր տեղից ցած վազել, են գալիս կամ միմյանց դրդում սահել ն այլն, երբ այդ գործողությունների վրայից ձյան կամ վրայով թռչել, է ստանում, կամ հետնանքով` մասնակիցներիցմեկնումեկըմարմնականվնասվածք ու մահանում է: Այս բոլորը վկայում են, որ Գոշի մոտ յուրօրինակ կերպով դրվել

որպես հանցագործությանսուբյեկտի հատկանիշ

ոքոոօ.

ՕճադոգզոՇո».

ԽԼ, 1999,

Ը.

պատասխանատվության կատարելուհամար: հանցագործություները նախատեսված փասհամար պատասխանատվությունը Բայց մի շարք հանցագործությունների

զինտորեն կարող է վրա հասնել միայն 18 տարեկանից:Օրինակ, ժամկետային վորական ծառայության հերթական զորակոչից խուսափելու,անչափահասներին ներգրավելուն մի քանի այլ ղեպքերում: Նշված հանցահանցանքի կատարմանը ենգործություններիհամար 18 տարեկանիցքրեական պատասխանատվության է, ծագում է այն դեպքում, երբ օրենքով նախատեսված թարկելու հնարավորությունը տվյալ հանցագործությունըկատարածանձը պետք է օժտված լինի անչափաոր

պարտականություններո հասների մոտ բացակայող որոշակի լիազորություններով, Պետք է նկատի ունենալ նան, որ առանձին հանցագորկամ հատկանիշներով": հնարավորության ծությունների պարագայումքրեական պատասխանատվության սահման (օրինակ, է տարիքային բարձր ավելի համար փաստորեն նախատեսվում

169.

ԹովմասյանԱ. Թ., Վինն միջնադարյանհայ քրեական իրավունք, Երնան, 1962, էջ

'

ու քրեական պատասխանատվուանչափահասների լուծվել է փոքրահասակների են որոշակի հանցագործության հարցը այն դեպքում, երբ նրանք կատարում թյուններ: հար ու նման օրինադրույթներմենք տեսնում ենք Գոշի այդ օրինադրույթներին Դատաստանագրքում:: Սմբատ Սպարապետի դոկտրինանն քրեական օրենսդրությունըմիշտ չէ, որ իրավունքի Քրեական ենթարկելու միանշանակու հստակ են լուծել քրեականպատասխանատվության պատմությանը, պետության խորհրդային տարիքի հարցը: Եթե անդրադառնանք է. 1918 թ.-17 տարեկան, 1920 թ.-14 տարեապա կտեսնենք, որ այդ տարիքը եղել 1941 թ.-14 տարեկան: կան, 1929 թ. -18 տարեկան,1935 թ. -12 տարեկան, (ՀՀ քր. օր-ի 24 հոդ.) քրեական պատասխանատվուԳործող օրենսդրությամբ ում տասնվեց տարինլրացել է նախքանհանցանք կաթյան ենթակաէ այն անձը, տարելը: ու Տասնվեց տարեկանիհասած ն այդ ընթացքումորոշակի զարգացում կրթուարդեն, որպես թյուն ստացած, հայտնի կենսափորձովօժտված անչափահասներն է կանոն, ունեն գիտակցությանայնպիսի մակարդակ,որը նրանց հնարավորություն համար ն ղեկավարելուդրանք: տալիս հաշիվ տալու սեփական գործողությունների կարող են քրեական Տասնվեց տարեկանիհասած անչափահասները սկզբունքորեն ենթարկվել քրեական օրենսգրքի ցանկացած հոդվածով

257-258:

Տես`

Տես`

նույն տեղը, էջ 258-260:

ԸՕՔՇՂՇօՐՕ

ոոոօ8աօ1օ ոթճթձ. ՎճՇո» օ61ղոգ,

1-յք`

ու.

1, 15թ-8օ

7137, 1968,

Ը.

361.

անարդարդատավճիռկայացնելու դեպքում): Քրեական պատասխանատվությանենթարկելու հնարավորության տարիքային սահմանների պրոբլեմը լուծելիս չպետք է մոռանալ, որ որոշ հանցագործությունների հանրային վտանգավորություննու արգելված լինելն այնքան ակնհայտ ու ակնառու են, որ այդ բանը կարող են գիտակցել նան 16 տարեկանիչհասած անչափահասները: Այդ հանգամանքըհաշվի առնելով է, որ քրեականօրենքը բացառության կարգով քրեական պատասխանատվություն է սահմանում 14-ից 16 տարեկան անչափահասների կողմից կատարված այնպիսի հանցագործությունների համար, որոնք անմիջականորենխախտում են անչափահասներինտակավին վաղ տարիքից. հայտնի բարոյական պատվիրանները:Այլ կերպ ասած, սահմանելու| այն հանցագործությունների ցանկը, որոնց համար պատասխանատվությունը վրա է հասնում 14 տարեկանից, օրենսդիրը ելնում է ոչ միայն ու ոչ այնքան դրանց վտանգավորության, որքան արգելված լինելու, արարքի էությունն ամբողջապես պատկերացնելու հանգամանքն ընկալելու հնարավորության գաղափարից: ՀՀ քր. օր-ի 24-րդ հոդվածի 2-րդ մասը բովանդակում է բոլոր այն հանցագործությունների սայառիչցանկը, որոնց համար պատասխանատվությունըվրա է հասնում 14 տարեկանից:Այն անձինք, որոնց 14 տարին լրացել է մինչն հանցանքը կասպանության, դիտավորուտարելը, ենթակա են քրեական պատասխանատվության մարդուն թյամբ առողջությանը ծանր կամ միջին ծանրության վնաս պատճառելու, կատարեբռնաբարության,սեքսուալ բնույթի բռնի գործողություններ առնանգելու, լու, կողոպուտի, գողության, շորթման, առանց հափշտակելու ավազակության, նպատակիավտոմեքենայինկամ տրանսպորտայինայլ միջոցին ապօրինաբարտիրանալու, ծանրացուցիչ հանգամանքներում գույքը դիտավորությամբ ոչնչացնելու կամ վնասելու, զենք, ռազմամթերք,պայթուցիկ նյութեր հափշտակելու կամ շորթելու, թմրամիջոցներ կամ հոգեներգործուն նյութեր հափշտակելու կամ շորթելու, ուղիները փչացնելու, խուլիտրանսպորտայինմիջոցներըկամ հաղորդակցության գանության համար: Ինչպես արդեն ասվեց, ներկայացվածցանկն սպառիչ է ն չի կարող ենթարկվել ոչ տարածական ն ոչ էլ սահմանափակմեկնաբանության: : Քրեական օրենսդրությանը համապատասխան 14-ից 16 տարեկան անչափահասների հանրորեն վտանգավորգործողություններըչեն կարող որակվել քրեական օրենսգրքի այն հոդվածներով, որոնցով նախատեսված հանցագործությունների սուբյեկտի նվազագույն տարիքը տասնվեցն է: Այսպես, օրինակ, եթե 15 տարեկան անչափահասը հասուն անձանց հետ մասնակցել է բանդիտական հարձակմանը, ապա նրա գործողություններում բանդիտիզմիհանցակազմը բացակայում է, թեն հանցագործության մյուս (չափահաս) մասնակիցների գործողությունները պետք է որակվեն բանդիտիզմի համար պատասխանատվությունսահմանող հոդվածով: Բայց, եթե անչափահասի այդ կարգի գործողություններնիրենց մեջ որնէ այլ հանցակազմ են պարունակում քր. օր-ի 24-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշված հանցագործությունների թվից, ապւս նա ենթակա է քրեական պատասխւսնատվությանքրեական օրենսգրքի այդ հոդվածներով: Մասնավորապես, սպանության կամ դիտավորությամբ առողջությանըծանր վնաս հասցնելու հետ զուգորդված բանդիտական հարձակմանը մասնակցած 14-իժ մինչն 16 տարեկան անչափահասինպետք է ենթարկել քրեական պատասխանատվությաննշված հանցագործությունները (սպանություն, դիտավորությամբառողջությանը ծանր վնաս հասցնելը) կատարելու համար: Վիշատակվածհանրորեն վտանագվոր գործողությունների այդպիսի որակումը

սպանության, դիտավորությամբառողջությանը վրա է հասնում ծանր վնաս հասցնելու համար քրեական պատասխանատվությունը 14 տարեկանից: հանէ Իսկ եթե 14-ից մինչն 16 տարեկանանչափահասըմասնակցել այնպիսի տա16 է սահմանված սկսած ցագործության,որի համար պատասխանատվություն քր. չեն բովանդակում րեկանիցն նրա հանրորեն վտանգավորգործողությունները հատկանիշներ, հանցակազմի որնէ օր-ի 23-րդ հոդվածի2-րդ մասով նախատեսված չէ քրեական պատասխանաե նթակա ընդհանրապես անչափահասն ապա տվյալ 16 տարեկանը) ներգրավվել է պետա(14-ից անչափահասը տվության: Այսպես, եթե կոչերի կատարմանը, կան իշխանությունըբռնությամբզավթելու հրապարակային ընդհանրապեսչեն կարող որակվել ապա այդ անչափահասիգործողություններն ենթարկելու այդ հոդվածով, քանի որ դրանով քրեական պատասխանատվության նկատմամբ նվազագույն տարիքը տասնվեցն է: Այս կարգի անչափահասների որոնք միջոցներ, հարկադրանքի բնույթի կարող են կիրառվել դաստիարակչական քրեականպատիժչեն հանդիսանում: Քրեական օրենքում խիստ ձնականացվածնվազագույն տարիքայինսահմանի անձի ամրագրումըպահանջումէ ճշգրիտ որոշել հանցագործությունկատարած է համապատասխան լուծվում հարցը տարիքը (ծննդյան տարին, ամիսը, օրը): Այդ (ծննդյանվկայական,անձնագիրն այլն) հիման վրա: Անձը համարփաստաթղթերի սկսած: վում է որոշակի տարիքի հասած ոչ թե ծննդյան օրը, այլ հաջորդ օրվանից է դատաԱյն դեպքերում, երբ մեղադրյալ անչափահասիտարիքը հաստատվում են հավաստող ժամանակը ծնվելու (երբ բացակայում բժշկականփորձաքննությամբ տարին որոշելիս ծննդյան օր պետք է համածննդյան նրա ապա փաստաթղթերը), ն առավելագույնքանարել այդ տարվա վերջին օրը, իսկ տարիներինվազագույն անձի` այդպիսի փորձաքննությամ ելնի պետք է կով տարիքը որոշելիս դատարանը է դատական տարիքից: Այսպիսին պրակտիկայո ենթադրվող նվազագույն կարգը: ձնավորված ավանդաբար առավելագույն տարիքը սահպատասխանատվության քրեական Օրենքում սուբյեկտներեն ճանաչվում նան զառամյալ մանված չէ: Ուստիհանցագործության կատարած անձինք: Բայց այս կարգի անձանց հանցագործություն տարիքում կիրառելիս`գոյություն ունեն որոշ սահպատժատեսակներ առանձին նկատմամբ Օրիկակ,հանրային աշխատանքներչեն նշանակվում դատամանափակումներ: տարիք ունեցող անձանց նկատմամբ: կենսաթոշակային վճիռ կայացնելուպահին Բացի այդ, դատարանիկողմից.տարիքը կարող է հաշվի առնվել որպես պատասմեղմացնողհանգամանք: խանատվությունը առարկային, նշենք, որ քրեական օրենսՎերադառնալովխնդրոհիմնական Գրքի 24-րդ հոդվածի 3-րդ մասը անչափահասներիքրեական պատասխանա մեր է նորամուծություն, նախատեսելէ նախկինում տվության ոլորտում կատարել է օրենսդրականպրակտիկայինանհայտ դրույթ այն մասին, որ եթե անձը հասել քր. սաերկրորդ մասերով նախատեսվածտարիքի, օր-ի 24-րդ հոդվածի առաջին կամ կայն մտավոր զարգացմանմեջ հետ մնալու հետեանքով ընդունակչի եղել ամբողջ դա, չափով գիտակցել իր արարքի բնույթն ու նշանակությունըկամ ղեկավարել Քրեական պատասխանա ապա նա ենթակաչէ քրեական պատասխանատվության: է: տվությունից ազատելու այս հիմքն առանձինքննարկմանառարկա Այստեղ սոսկ հոգեբուժանշենք, որ քննարկվողերնույթը կարող է հաստատվելհոգեբանական միջոցով: կան փորձաքննության է նրանով, պայմանավորված

որ

-

-

Ըստ

ն անմեղսունակություն Տ 3. Մեղսունակություն ՀՀ

քրեական օրենսգրքի հանցագործությանսուբյեկտ ճանաչելու անհրաժեշտ նախապայմաններից մեկն անձի մեղսունայկություննէ: Մեղսունակությանհիմնահարցըքրեական իրավունքիխնդիր է, որի լուծումը հիմնվում է մարդու հոգեկան գործունեությունը որոշող սոցիալական ն բնագիտականբնույթի օրինաչափու-

թյունների վրա: Ուստի մեղսունակության հարցն անմիջականորենկապված է նան հոգեբանությանու հոգեբուժությանտեսականդրույթներիհետ: Հայտնի է, որ մեղսունակությունը մեղքի անհրաժեշտ նախապայմաննէ: Քրեական իրավունքի հիմնական դրույթներին համապատասխան, կատարվածհանցագործության համար պատասխանատվություն են կրում միայն մեղսունակ ֆիզիկականանձինք:

Մեղսունակ կարող է լինել միայն որոշակի հոգեկան տվյալներով օժտված ն հայտնի տարիքի հասած անձը: Անձի արարքների ու գործողություններիգիտակցված բնույթը նրան պատասխանատու է դարձնում իր կատարածիհամար: Քրեական օրենքը միայն այդպիսի անձանցիցկարող է պահանջել կատարելու այս կամ այն գործողությունը կամ, ընդհակառակը,ձեռնպահ մնալ որոշակի գործողություններ

կատարելուց:

Ըստ քրեական իրավունքի,մեղսունակությունըհոգեկան այնպիսի վիճակն է, որի դեպքում մարդն ի վիճակի է գիտակցել իր գործողության (անգործության) վտանգավորությունըն ղեկավարել այն: ՀՀ քրեական օրենսգիրքը մեղսունակության հասկացությունը բացահայտում է, եթե այդպես կարելի է արտահայտվել, ժխտման ճանապարհով:Այլ կերպ ասած, մեղսունակներեն բոլոր նրանք, ովքեր օժտված չեն ՀՀ քրեական օրենսգրքի25-րդ հոդվածովնախատեսվածհատկանիշներով: Այդ հոդվածի համաձայն` «Քրեական պատասխանատվությանենթակա չէ այն անձը, ով հանրությանհամար վտանգավորարարք կատարելու պահին գտնվել է անմեղսունակության վիճակում, այսինքն` քրոնիկ հոգեկան հիվանդության,հոգեկան գործունեության ժամանակավորխանգարման,տկարամտության կամ հոգեկան այլ հիվանդագինվիճակի հետնանքովչէր կարող գիտակցել իր գործողության վտանգավորությունը կամ ղեկավարելդա»: (անգործության) Դեպքերի գերակշռող մասում անձի մեղսունակությունըենթադրվում է ն հատուկ կարգով չի հավաստվում:Միննույն ժամանակհաճախ հանրորեն վտանգավոր արարքի հանգամանքները,սուբյեկտի վարքագիծըհիմք են տալիս կասկածելու անձի հոգեկան լիարժեքությանվերաբերյալ: Այսպիսիիրավիճակներում անհրաժեշւո է հավաստել նրա մեղսունակությունը հանրորենվտանգավոր ոտնձգություն կատարելու ժամանակ: Մեղսունակության կամ անմեղսունակության վիճակների առկայության կամ բացակայության հարցը լուծվում է դատահոգեբուժական փորձաքննությանմիջոցով: Անմեղսունակությունը բնութագրվում է երկու չափանիշներով: Բժշ(ական (կենասաբանական,հոգեբուժական)չափանիշը որոշում է անմեղսունակությանաղն

բյուրը պատճառները:Սրանց դերում հանդես են գալիս քրոնիկ հոգեկան հիվանդությունը, հոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարումը,տկարամտությունը, հոգեկան այլ հիվանդագինվիճակը: Ուրիշ ասած, անմեղսունախոսքով կության բժշկական չափանիշն է ընդգրկվում հոգեկան գործունեության խանգարման վերը նշված չորս ձները կամ հիվանդությունների չորս խմբերը: Քրոնիկ հոգեկան հիվանդությունների հասկացությամբ ընդգրկվում է այն

հոգեկան հիվանդություններիխումբը, որոնք կրում են երկարատն բնույթ, դժվարությամբ են ենթարկվումբուժման, կամ ընդհանրապեսանբուժելի են ն սաստկացման միտում ունեն: Դրանց են դասվում, օրինակ, շիզոֆրենիան, էպիլեպսիան, կենտրոնական նյարդային համակարգի սիֆիլիտիկ հիվանդությունները, գլխուղեղի անոթային հիվանդությունները, տարատեսակփսիխոզներըն այլն: Դատահոգեբուժական պրակտիկայում քրոնիկ հոգեկան հիվանդություններն առավել հաճախ են հանդես գալիս անմեղսունակության բժշկականչափանիշի դերում': Հոգեկանգործունեության ժամանակավոր խանգարումներըհոգեկան այնպիսի վիճակներ են, որոնք զարգանում են արագորեն, համեմատաբար կարճատն ընթացք ունեն ն ավարտվում են հիվանդիապաքինմամբ(առողջացմամբ): Դրանց թվին են դասվում որոշ ալկոհոլային փսիխոզներ (օրինակ, սպիտակ տենդը), ընդհանուրինֆեկցիոն հիվանդությունների(օրինակ, տիֆի) հետ զուգորդվածսուր փսիխոզները,ռեակտիվ վիճակը (հոգեկան ծանը ապրումների ազդեցության տակ հոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարումները) ն, այսպես կոչված, բացառիկ վիճակները(պաթոլոգիկ հարբածությունը,պաթոլոգիկ աֆեկտը ն այլն): Դատահոգեբուժականպրակտիկայումհոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարումներնավելի սակավ են հանդիպում,քան քրոնիկ հոգեկան հիվանդությունները: Առանձնապես քիչ են հանդիպումբացառիկ վիճակները: Տնարամտությունը (օլիգոֆրենիա) հոգեկան հիվանդությունչէ բառի ուղիղ իմաստով: Դա մտավոր թերզարգացումնէ: Այն հոգեկան գործունեության լրիվ կամ մասնակի անկումն է, որն արտահայտվում է մարդու մտավոր անկարողությամ Տկարամտությունը բնութագրվում է երեք հիմնականձներով. հշրուռիզմ (ապուշություն, որը մտավոր թերզարգացման առավել խոր աստիճանն է), հմբեցիլություն (պակաս խոր աստիճանը) ն դեբիլություն (թեթն ձնը): Տկարամտությունը լինում է բնածին ն ձեռքբերովի (դեմենիցիա), որը կարող է այս կամ այն ծանր հիվանդության (օրինակ, մենինգիտ, էնցեֆալիտ ն այլն) կամ գլխուղեղի վնասվածքի արդյունք լինել: այլ հիվանդագինվիճակիտակ հասկացվում է այնպիսի հիվանդագին Հոգեկան կացությունը, որը քրոնիկ կամ հոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարում չէ, բայց ըստ իր հոգե-պաթոլոգիականխախտումներիկարող է հավասարեցվել դրանց: Այս վիճակին են դասվում, օրինակ,ւիսիխոպատիային փսիխոստենիա յի ծանր ձները, թմրամոլության դեպքում աբստինենցիայի («մորֆիական սովի») երնույթները այլն: ն բժշկական չափանիշիհավաստումը պահանջումէ հիվանԱնմեղսունակության դության բնույթի հետազոտում, որն անհնարին է առանց հատուկ գիտելիքների: Ուստի փորձագետիդերում կարող է հանդես գալ միայն բժիշկ-հոգեբույժը: Մակայն հոգեբանական չափանիշը հավաստելուհամար ես անհրաժեշտ է փորձաքննու թյուն, քանզի այդ չափանիշի առկայությանկամ բացակայության մասին եզրահանգումը յուրաքանչյուր կոնկրեւո դեպքում հիմնավորվում է կլինիկական հոգեբուժական ւովյալների օգնությամբ: Անմեղսունակությանբժշկական չաւիանիշը կազմող հիվանդություններիառկայությունն ինքնին վերցրած դեռես չի վկայում, թե անձն անմեղսունակ է: Չպետք է մոռանալ, որ անվանի շատ մարդիկ տառապել են այս կամ այն հոգեկան խանգարումներով: Այսպես, Հուլիոս Կեսարը, օրինակ, հիվանդ էր էպիլեպսիայով,իսկ Չել1

Տես՝ ԸՕԹՇԻՇԻՕ6 փոօոօ8:Ծ6

ոքձոօ.

Օճղու

ՎոՇո».

913. ԽԱ,

1988,

օ.

95:

,

լինին, Գյոթեն, Վոբսը, Գունոն, Ամպերը, Բատյուշկովլ, ԵյուաՀ--, Կոնտը, Տասսոն, Սվիֆտը ն ուրիշներ ունեին տարբերհոգեկան խանգարումներ: Հոգեկան խանգարումներունեցող աշխարհահռչակմարդկանց երկարաշունչ ցուցակը բերված է Չեզարե Լոմբրոզոյի «Վանճարեղությունը ն խելագարությունը» գրքում: Անմեղսունակությունը հավաստելու համար անհրաժեշտ է արձանագրել նան իրավաբանականչափանիշի առկայությունը: Անմեղսունակության հրավաբանական (իոգեբանական) չափանիշր բնութան կամային: է երկու (ինտելեկտուալ) հատկանիշներով. մտավոր գրվում

Մտավորհատկանիշըկայանում է նրանում, որ հանրորեն վտանգավոր արարքը կատարելիս անձը չի կարողանում գիտակցել իր գործողության (անգործության) վտանգավորությունը, այսինքն չի գիտակցում կամ կատարվածի փաստական կողմը, կամ դրա հանրորեն վտանգավոր բնույթը(սոցիալական իմաստը): Արարքի փաստական կողմի բովանդակությունը չգիտակցելը, որպես կանոն, նշանակում է կատարված արարքի Ա վրա հասած հետնանքների միջե պատճառական կապը հասկանալու անկարողություն (չի գիտակցում, որ ուրիշին զրկում է կյանքից կամ հափշտակում է նրա գույքը ն այլն): Գլխավորը, սակայն, անձի կողմից իր արարքի սոցիալական իմաստը` հանրության համարվտանգավոր բնույթը չգիտակցելն է: Այս իմաստով հնարավոր է, որ անձը գիտակցի իր արարքի փաստական կողմը, բայց չգիտակցի արարքի հասարակական վտանգավորությունը: Օրինակ, դատական պրակտիկային հայտնի է դեպք, երբ շիզոֆրենիայով հիվանդը սպանել է իր կնոջն ու երկու երեխաներին, բայց նրա հիվանդ երնակայությունն այդ սպանությունը կապել է զոհերի նկատմամբ հատուկ հոգատարություն ն սեր դրսնորելու ցնորքի հետ: Անմեղսունակությանիրավաբանականչափանիշի կամային հատկանիշը նշանակում է, որ անձը չի կարողանում ղեկավարել իր գործողությունները, կառավարել իր վարքագիծը, հսկել իր արարքները, եթե անգամ գիտակցում է դրանց փաստական կողմը ն հասարակականվտանգավորությունը:Կամային հատկանիշը սովորաբար առկա է լինում շարժակամային խանգարումներիժամանակ (կլեպտոմանիա, պիրոմանիա, նեկրոֆիլիա, էքսգիբիցիոնիզմ ն այլն): Նման իրադրություն հնարավոր է նան աբստինենցիայի վիճակում (ալկոհոլային կամ թմրամոլային քաղց, մորֆիական սով): Օրինակ, թմրամոլային կախվածությանվիճակում թմրանյութեր հափշտակող կամ շորթող անձը գիտակցում է իր արարքի հանցավոր բնույթը, բայց չի կարողանում ղեկավարել իր գործողությունները` կամային ոլորտի պաթոլոգիկ ախտահարմանհետնանքով: չափանիշը ենթադրում է նշվաձ հատկաԱնմեղսունակության իրավաբանական նիշներից որնէմեկի առկայությունը,բայց անձինանմեղսունակճանաչելու համար անհրաժեշտ է թե՛ բժշկական ն թե՛ իրավաբանականչափանիշների զուգակցումը: Այդպիսի զուգակցում չի եղել հանրահայտ սեռամոլագարներ ն մարդասպաններ Չիկատիլոյի ն Միխասնիչիմոտ: Թեն փորձագետներիկողմից հավաստվել է սրանց հոգեկանի որոշակի շեղում, բայց թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը ամբողջապես գիտակցել են ոչ միայն իրենց արարքների հասարակականվտանգավորությունը,այլն հակաօրինականությունը, ն կարող էին ղեկավարել իրենց գործողությունները: Անմեղսունակությանիրավաբանական չափանիշի առկայության համար պարտադիր չէ մտավոր ն կամային հատկանիշներիմիաժամանակյագոյությունը, բավական է ն՛ դրանցից որնէ մեկը: Այսպիսով, անձին անմեղսունակճանաչելու ն քրեական պատասխանատվու186

է բժշկական ն իրավաբանական թյունից ազատելու համար անհրաժեշտ չափանիշների ամբողջությունը: Կարնոր է ընդգծել, որ անձի անմեղսունակությունը որոշվում է կոնկրետ արարքի վերաբերմամբ: Ուստի ոչ ոք չի կարող անմեղսունակ ճանաչվել ընդհանրապես, իր կատարած արարքից անկախ:Նույն կարգով իրավաբանականուժ չունի նոր կատարվածարարքի համար նախկինումճանաչված անմեղսունակությունը: Ամփոփելովտվյալ հարցի համառոտ շարադրանքը, նշենք, որ ինչպես մեղսու-

նակությունը, այնպես էլ անմեղսունակությունը իրավաբանական (քրեաիրավական)

հասկացություններեն, ն կոնկրետ քրեական գործով անձի մեղսունակությանկամ անմեղսունակությանմասին որոշումը կայացնում է դատարանը (մինչդատական վարույթում` քրեական հետապնդմանմարմինը)` հիմնվելով դատահոգեբուժական փորձաքննությանեզրակացությանվրա: Բայց այս կամ ցանկացած այլ դատական փորձաքննությանարդյունքները պարտադիրչեն վարույթն իրականացնողմարմնի կամ դատարանի համար: Նրանք կարող են նան չհամաձայնվել դատահոգեբուժական փորձաքննությանեզրակացությանկամ արդյունքների հետ: Այսպիսի անհամաձայնությունն,իհարկե, պետք է պարտադիրկարգով պատճառաբանվի: Հանրության համար վտանգավորարարքը անմեղսունակության վիճակում կատարած անձը չի կարող հանցագործության սուբյեկտ ճանաչվել, ուստի ն' քրեական պատասխանատվությանենթարկվել: Քր. օր-ի 25-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` հանրության համար վտանգավոր արարքն անմեղսունակությանվիճակում կատարած անձի նկատճմամբ դատարանը կարող է նշանակել բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ: Քր. օր-ի 25-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն, պատժի չէ նան այն ենթակա անձը, ով հանցանքը կատարել Է մեղսունակության վիճակում, սակայն մինչն դատարանի կողմից դատավճիռ կայացնելը` հիվանդացել է հոգեկան հիվանդությամբ, որը զրկել է նրան իր գործողության (անգործության) փաստացի բնույթն ու նշանակությունը գիտակցելու կամ դա ղեկավարելուհնարավորությունից: Այդպիսի անձի նկատմամբ դատարանի նշանակմամբ կարող են կիրառվել բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ, իսկ առողջանալուց հետո նա կարող է ենթարկվելպատժի: Քննարկվող բնագավառում օրենսդրականնորամուծություն է այն, որ քր. օր-ի 26-րդ հոդվածում առանձնացվել է ռահմանափակմեղսունակությանինստիտուտը: Այդ Քայլի համար հիմք է հանդիսացել մի քանի երկրների օրենսդրական փորձը: Սահմանափակմեղսունակությանպարագայումխոսքը վերաբերում է այն անձանց, ովքեր ունեն որոշակի հոգեկան խանգարումներ, սակայն կարող են գիտակցել իրենց գործողության վտանգավորությունըկամ ղեկավարել այն: Ուստի նրանք համապատասխանումեն մեղսունակության հատկանիշներին: Սակայն այդ անձանց մոտ նվազեցված է իրենց գործողությունների բնույթն ու սոցիալական նշանակությունը գիտակցելու, դրանք ղեկավարելու հնարավորությունը, նրանց մոտ թուլացած են կամային հատկանիշները:Հոգեկան այդ խանգարումները կարող են էականորեն ազդել նման մարդկանց վարքագծի վրա, ուստի հոգեկան շեղումներ ունեցող անձանց գործողություններինքրեաիրավականգնահատական տալիս (ըստ նախագաղափարի հեղինակների) անարդարացի կլիներ հոգեպես առողջ մարդկանց համահավասարչափանիշներով ղեկավարվելը: Հարկ ենք համարում նշել, որ սահմանափակ մեղսունակության մասին նորմի

վերաբերյալ'վաղուց ի վեր աշխույժ բանավեճեր

գնում տեսության մեջ ն ու պրակտիկայում:Բազմաթիվիրավաբաններ հոգեբույժներ ժխտում են այն: «Դեմ» գլխավոր փաստարկը. մեղսունակությունն աստիճաններ չունի: Այն, ինչպես ն մեղքը, կամ կա, կամ` չկա: «Կիսամեղսունակությունը» ըստ էության անիմաստ է ն են

ընդունակ է պրակտիկայում,ամենից առաջ, դատահոգեբուժականփորձաքննության ոլորտում հանգեցնել սխալների ու չարաշահումների՞: են տրվում Այլ հեղինակների կարծիքով, այդ դատողություններում թույլ փաստականն տրամաբանականսխալներ՝: Սահմանափակ մեղսունակության ժամանակ անձինք մեղսունակ են: Նրանք մեղավոր են հանցանք կատարելու մեջ: Ինչ վերաբերում է մեղսունակության ասւրիճանին, ապա այն տարբերակայինէ` կախված սուբյեկտի կողմից իր արարքները գիտակցելու լրիվությունից: Սահմանափակ մեղսունակ սուբյեկտները հոգեկան խանգարման հետնանքով ոչ լրիվ չափով են գիտակցում իրենց գործողությունների (անգործության) փասւրականբնույթը ն հասարակականվտանգավորությունը: Սահմանափակ մեղսունակ անձինք ընդհանուր հիմունքներով ենթակա են քրեական պատասխանատվության:Սակայն սահմանափակ մեղսունակությունը, որպես մեղմացնող հանգամանք, հաշվի է առնվում պատիժնշանակելիս ն կարող է հիմք դառնալ բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոց նշանակելու համար:

Տ 4. Պատասխանատվությունըհարբածվիճակում հանցանք կատարելուհամար Վիճակագրականտվյալները վկայում են, որ հանցագործությունների մի զգալի զանգված կատարվում է հարբած վիճակում: Ըստ ՀՀ ՆԳՆ ինֆորմացիոն կենտրոնի վիճակագրականտվյալների,2000 թ. ընթացքում 3Հ-ում կատարված12048 հանցագործություններից 1021-ը կամ 8,47 96-ը կատարվել է հարբած վիճակում: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում, 1961 թ. քրեական օրենսգրքի համեմատությամբ, թարմացված է հարբած վիճակում հանցանք կատարելուն վերաբերող նորմը: Ավելացված է ցուցումը հանցագործության սուբյեկտի կողմից թմրամիջոցների կամ թմրեցնող այլ նյութերի օգտագործման հետնանքով առաջացած հարբած վիճակի մասին (ՀՀ 4961 թ. քր. օր-ի 12 հոդվածում խոսվում է պարզապես հարբած վիճակի մասին): ՀՀ քրեական օրենսգրքի 27 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` ալկոհոլի, թմրամիջոցների կամ թմրեցնող այլ նյութերի օգտագործման հետնանքով հարբած վիճակում հանցանք կատարած անձը քրեական պատասխանատվությունիցչի ազատվում: Այս իրավանորմում խոսքը գնում է սովորականֆիզիոլոգիական հարբածության մասին` անկախ դրա աստիճանից: Ընդ որում, ՀՀ քր. օր-ի 63 հոդվածի 14-րդ կետը պատասխանատվությունը ն պատիժը ծանրացնող հանգամանք է համարում հանցանքն ալկոհոլի, թմրամիջոցների կամ թմրեցնող այլ ճնճյութերի ազդեցության տակ կատարելը: Նույն հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է այն վերապահումը, ըստ '

Սույն աշխատության հեղինակը ՀՀ ճոր քրեական օրենսգրքի նախագիծընախապատրաստող աշխատանքայինխմբում դեմ է արտահայւուվելսահմանափակմեղսունակության վերաբերյալ նորմը

նախատեսելուն:

Ջ

Տես` 110ոօ6 Տես՝

7ոԾոօ88օ6

նույն տեղը:

`

որի դատարանը,ելնելով հանցագործությանբնույթից, կարող է հարբած վիճակը ն պատիժը ծանրացնող հանգամանք: Քրեաչհամարել պատասխանատվությունը կան օրենքն այստեղ արդարացիորեն ելնում է այն դրույթից, որ հարբածության, տրպես պատասխանատվությունը ծանրացնող հանգամանքի, քրեաիրավական նշանակությունը սերտորեն կապված է դրա հանցածիննշանակության հետ: Հարբածությունը կարող է բարձրացնելհանցանքին այն կատարող անձի վտանգավորությունը, երբ այն հանդիսացել է հանցանքի նպաստող հանգամանք, օրինակ, անրապնդելէ հանցագործիվճռականությունը, օժանդակել է դիտավորության հասունացմանըայլն: Ինչպես ցույց է տալիս քննչական ն դատական պրակտիկան, հատկապես անձի դեմ ուղղված հանցագործություններիպարագայում մեղավորի հարբածությունն անմիջականազդեցություն է ունենում հանցագործության վրա: Նման դեպքերում դատարանըպետք է հարբածությունն անպայմանորեն համարի պատասխանատվությունըծանրացնողհանգամանք": Իսկ այլ հանցանքների դեպքում հարբած վիճակը որնէ նշանակություն չունի հանցագործության ն այլ տնտեսական գործունեուբնույթի առումով (օրինակ` ձեռնարկատիրական թյան դեմ ուղղված հանցագործությունների դեպքում) ն դատարանիկողմիցչպետք է համարվիպատասխանատվությունը ծանրացնողհանգամանք: Ինչպեսարդեն ակնարկեցինք,քր. օր-ի 27 հոդվածի դրույթները տարածվում են ֆիզիոլոգիական կամ սովորական հարբածության վիճակի վրա: Սովորական հարբածությանվիճակում թեն առաջանում են որոշակի հոգեկան փոփոխություննե (կախված հարբածությանաստիճանից), բայց դրանք չեն առաջացնում սեփական արարքները գիտակցելու ն ղեկավարելու անկարողություն, հեւոնաբար, նան՝ անմեղսունակությանվիճակ: Իրերի վիճակն այլ է պաթոլոգիկ դեպքում: Պաթոլոգիկ հարբածությունը սովորական հարբածությունիցորակապես տարբերվող հիվանդագինվիճակ է, որն առավել հաճախառաջանումէ ալկոհոլի օգտագործումից: Պաթոլոգիկհարբածությանվիճակում խաթարվումէ գիտակցությունը, իրականությունն ընկալվում է խաթարված ձնով, ն արդյունքում անձը կորցնում է իր արարքները ղեկավարելու ընդունակությունը:Այս վիճակում հանցանք կատարելը քրեական պատասխանատվությանչի հանգեցնում,քանի որ առկա է բժշկական ն իրավաբանականչափանիշներիհամակցությունը: ՌԴ քրեական օրենսգիրքըհանցանքըհարբած չի դիտում իբրե պատասխանատվությունը ծանրացնող (ի տարբերություն ՌԴ 1960 թ. քր. օր-ի): Այս հանգամանքըորոշ հեղինակների՛ հիմք է տվել առաջարկել հարբածությունըդիտել որպես պատասխանատվությունը մեղմացնողհանգամանք` կախված հարբած վիճակի պատճառներից: Ըստ ծագման պատճառներիկարելի է առանձնացնելհարբածությանհետնյալ տեսակները. 1) կամավոր հարբածություն,երբ անձը, ակնհայտորենիմաճալովթմրեցնող նյութի (ալկոհոլ, թմրամիջոցներ,թմրեցնող այլ նյութեր) հատկությունները, առանց հարկադրանքիընդունում (օգտագործում) է այն. 2) հարկադրական (կամ անշրջահայաց) հարբածություն, երբ սուբյեկտին ստիպել են այդպիսի նյութեր օգտագործելիր կամքին հակառակ` բռնություն կամ բռնության սպառնալիք գործադրելով, կամ նա այդ նյութերն

կատարմանը

ն

(հիվանդագին) հարբածության

վիճակում` կատարելը հանգամանք

գ

ոքձոօ 50ՇՇտո. Օճոլոմ

ԳՅՇԼՏ.

ԽԼ, 1996,օ. 49:

Ընդհանուր մաս, Երնան, Ր քրեական իրավունք, Տես Օճաոզ ԽԼ, ի

ս

ՑՐՕՂՈՏԵԾՇ

Աքճտօ.

ՎՀՇԼ»,

1999,

Շ.

177.

թ.,

էջ 194:

օգտագործելէ սխալմամբկամ չի իմացել այդ նյութերի հատկությունների կամասին: Հարբածությանայս տեսակը, ըստ վերոհիշյալ հեղինակների, շարմեղմացնող հանգամանքների րելի է դասել պատասխանատվությունը հակառակ կամ այդ կամքից է կամքին անձի ծագել քը, քանի որ այն, նախ, ն ցանկացած հարբան, ինչպես երկրորդ, անկախ, ու գիտակցությունից ու ծություն, այն դժվարացնումէ երնույթներիկախվածությունն պատճառավենվազեցնումէ իր կան կապը ճանաչելու ընդունակությունը, հնարավորությունը : Բոլոր րահսկելու են իր արարքները ղեկավարելու է, որը լուրջ քննարկման առաջարկություն գիտական ասվածը դեպքերում

վարքագիծը

կարիքունի: համանշենք նան, որ ՀՀ քր. օր-ի 27 հոդվածի 2-րդ մասի Իբրն եզրափակում հանցանք կատարելուդեպձայն` ալկոհոլամոլի,թմրամոլիկամ թունամոլիկողմից է բժշկական բնույնշանակել կարող պատժիհետ միաժամանակ քում դատարանը է նրա կողմից նոր ա ռկա միջոցներ,եթե այդ հակմանպատճառով թի հարկադրանքի կատարելու վտանգը: հանցագործություն '

հատուկսուբյեկտ Տ 5. Ղանցագործության են կոչվում այն սուբյեկտները, Քրեականիրավունքիգիտությանմեջ հատուկ հատուկ ն վերը սուբյեկտներին օժտվածեն ոչ միայն հանցագործության են լրացուցիչ, միայն այլն բնութագրվում քննարկվածընդհանուրհատկանիշներով, իրենց հատուկ որակներով: սուբյեկտի ընդհանուր հասկացուՔրեականիրավունքումհանցագործության է հանցագորպայմանավորված թյան հետ մեկտեղ հատուկ սուբյեկտի գոյությունը որոնց կատաառանձնահատկությամբ, ծությունների որոշ այնպիսի տեսակների օրենքով գործունեության, րումը հնարավորէ միայն կապված մարդկանցորոշակի ն հետ Ուստի այլն: կատարման քրեանրանց վրա դրված պարտականությունների համար հանցագործությունների որոշ սահմանելով կան պատասխանատվություն կատարելու օրենսդիրըդրանցսուբյեկտներէ համարում ոչ թե հանցագործություն սուբհանցագործության ընդունակցանկացածմարդու, այլ այնպիսիմարդու, որը ճան օրենքով նախաէ հետ օժտված մեկտեղ յեկտի ընդհանուրհատկանիշների հատուկ սուբյեկտի հաւկացուՍահմանելով հատկանիշներով: տեսվածլրացուցիչ հնարավոր է թյունը` օրենսդիրը դրանով իսկ նեղացնում հանցագործությունների սուբյեկտներիշրջանակը: որոնք մեջ առկա են մի ամբողջ շարք իրավանորմեր, Քրեական օրենսդրության հանցագործությունների տեսակի են բովանդակումորոշակի հատուկ ցուցումներ են սահմանափակելու մասին: Դրանց թվին դասվում, շրջանակը սուբյեկտների դեմ արդարադատության դեմ ուղղված, կարգի ծ առայության օրինակ,զինվորական ն այլ հանցաուղղված, պետականծառայության դեմ ուղղված (պաշտոնեական) նորմերը: նախատեսող համար պատասխանատվություն Օրինակ գործությունների կարող է լինել միայն պաշտոնատալ սուբյեկտ հանցագործության պաշտոնեական սուբյեկտ` միայն զինծառայողը կաւ անձը, իսկ զինվորականհանցագործության

որոնք

վարժականհավաքներանցնող զինապարտը:

Տես`

նույն տեղը:

՝

Քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասում հանցագործության հատուկ սուբյեկտիբնորոշումը չի տրվում: Հատուկ սուբյեկտներինբնութագրող հատկանիշները նախատեսվածեն քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածներում:Նկատենք, որ օրենսդիրն այդ հատկանիշները համապատասխան նորմերում մատնացույց է անում տարբեր կերպ: Մի դեպքում հատուկ սուբյեկտի մասին ուղղակիորեն խոսվում է հոդվածի դիսպոզիցիայում: Օրինակ` քր. օր-ի 341 հոդվածը պատասխանատվություն է սահմանում ցուցմունք տալուն հարկադրելու համար: Հոդվածի դիսպոզիցիան մատնացույց է անում տվյալ հանցագործությանհատուկ սուբյեկտներին, որպիսիքեն դատավորը, դատախազը,քննիչը կամ հետաքննություն կատարող անձը: Այլ դեպքերում օրենքի մեջ բովանդակվումէ զգալի թվով հանցագործությ ների հատուկ սուբյեկտի հասկացությանբնորոշումը: Այսպես, ՀՀ քր. օր-ի 308 հոդվածի 3-րդ մասում բերվում է պետական ծառայողների` պետական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործություններիհատուկ սուբյեկտների հասկացությունը: Մի քանի դեպքերում հատուկ սուբյեկտի հատկանիշները հավաստվում են քրեական օրենքի մեկնաբանությանճանապարհով:Այսպես, քր. օր-ի 129 հոդվածի մեկնաբանությունիցհանգում ենք այն եզրակացության,որ այդ հանցագործության որ են հանդիսանում համապատասխանբժշկական կրթություն ունեցող

աո

ք:

ա

Հանցագործության հատուկ սուբյեկտի հատկանիշները տեսականգրականության մեջ երբեմն անվանվում են ֆակուլտատիվ, քանի որ հատուկ են ոչ բոլոր հանցակազմերին:Այդպիսի եզրահանգումը ճիշտ է, բայց այդ ընթացքում պետք է հաշվի առնել հետնյալ վերապահումը: Այդ հատկանիշները ֆակուլտատիվ են ոչ թե տվյալ կոնկրետհանցակազմիհամար, այլ հանցագործության սուբյեկտի ընդհանուր հասկացության համար: Հետնաբար,կոնկրետ հանցակագմում դրանք պարտադիրեն ն չեն կարող դիտվել իբրն երկրորդականկամ օժանդակ: Ղանցագործությանհատուկ սուբյեկտը բնութագրող հատկանիշներըքրեաիրավական գրականությանմեջ ենթարկվում են որոշակի դասակարգման:Ներկայացնենք այդ դասակարգմանհնարավորտարբերակներիցմեկը, քանզի մասնագիտական գրականությանմեջ հանդիպում են նան այլ դասակարգումներ. 1) անձի պետաիրավական վիճակը բնութագրող հատկանիշներ (33 քաղաքացի քր. օր-ի հոդ. պետականդավաճանություն, քր. օր-ի 302 հոդ. լրտեսություն` Օտարերկրյաքաղաքացի, չունեցող անձ). քաղաքացիություն 2) պաշտոնեականդրությունը, կատարվող աշխատանքի բնույթը ն անձի մասնագիտությունը բնութագրող հատկանիշներ (քր. օր-ի 152, 156, 157. 308, 308, 311, 314, 315 նայլ հոդվածներ). Յ) ժողովրդագրականհատկանիշներ (սեռը,տարիքը, ազգակցական կապե174 հոդվածներ). րը -քր. օր-ի 138, 141, 165, 166, 170, 173, 4) սուբյեկտի նախկին հակասոցիալական գործունեությունը կամ հակահասա(քր. օր-ի 175, 176, 177 րակական բնութագրող հատկանիշներ -

վարքագիծը :

հոդվածներ)

ո. աջրքաաղօո 8,

1953,

Շ.

ԷԼ, 1օօքողւավոամթ ՕՇրօրխ

-

լ

տոճագնունղում ոքօշրյուղթքուն,

ԽԼ, Լօաօքատոտղ,

'

Հատուկ սուբյեկտներ կարող են լինել միայն հանցագործությունըկատարողները: Որպես հանցակիցներ կարող են հանդես գալ նան հատուկ սուբյեկտի հատկանիշներով չօժտված անձինք:

Հանցագործությանսուբյեկտի ընդհանուր ն հատուկ հատկանիշներինշանակությունը միննույնը չէ: Վանցագործությանսուբյեկտի ընդհանուր հատկանիշներից որնէ մեկի բացակայությունընշանակում է նան բուն հանցավոր արարքի բացակայություն: Այսպես, եթե տրանսպորտի աշխատողնանմեղսունակության վիճակում հանրորեն վտանգավոր վարքագծով հանգեցրել է խորտակման, կամ ծանր հետնանքների,ապա նա ոչ մի պայմանովենթակաչէ քրեական պատասխանատվության, քանի որ նրա գործողություններում բացակայում է հանցակազմը: Բնական է, որ նման դեպքերում վերանում է նան անմեղսունականձի հիշատակված վարքագծիքրեաիրավականորակման պրոբլեմը: Հանցագործության հատուկ սուբյեկտի հատկանիշներիբացակայության դեպքում ծագում է փոքր-ինչ այլ իրադրություն. առանձինդեպքերում այդ հատկանիշների բացակայություննամբողջությամբբացառում է անձի քրեական պատասխանատվությունը, մյուս դեպքերում փոխվում է միայն հանցագործությանորակումը: Այսպես, օրինակ, ջրային տրանսպորտի աշխատողը խախտել է տրանսպորտի երթնեկությանանվտանգությանկանոնները, որն առաջացրել է խոշոր վնաս: Այդ հանցանքը կատարած անձը հատուկ սուբյեկտ է, ն նրա արարքը որակվում էբր. օր-ի 241 հոդվածով: Նույն հետեանքներն առաջացրած համանման արարքի կատարումըտրանսպորտի աշխատողչհանդիսացողայլ անձի կողմից,այսինքն` ոչ հատուկ սուբյեկտի կողմից, որակվում է ելնելով գործի հանգամանքներիցքրեական օրենսգրքի այլ հոդվածներով (օրինակ` 185, 258 կամ այլ հոդվածներով),կամ, վերջապես, որպես անձի դեմ ուղղված հանցագործություն:Բերված օրինակներից կարելի է եզրակացնել, որ հանցագործության հատուկ սուբյեկտի հատկանիշների բացակայությունը շատ դեպքերում քրեական պատասխանատվությունը բացառում է ոչ թե իսպառ,այլ փոխում է միայն արարքի որակումը այն հոդվածով,որում մատնացույցէ արվում հանցագործությանհատուկ սուբյեկտը:

|

ԳԼՈՒԽ 9

այի մր

ՀԱՆՑԱԿԱԶՄԻ

ԿՈՂՄԸ

81. Վանցակազմիսուբյեկտիվ կողմի հասկացությունը ն նշանակությունը հանցագործություններիորակմանընթացքում Հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը հանցավորի հոգեբանականվերաբերմունքն է իր կատարած հանրորեն վտանգավոր արարքի ն դրա հանրորեն վտանգավոր .հետնանքների նկատմամբ: Ի տարբերությունօբյեկտիվ կողմի, որը հանցավոր վարքագծի արտաքին դրսնորումն է, սուբյեկտիվ կողմը հանրորեն վտանգավոր ոտնձըգության ներքին բովանդակությունն է: Որոշ հեղինակներ' հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը նույնացնում են մեղքի հետ, որպիսի տեսակետի հետ չպետք է համաձայնվել հետնյալ պատճառաբանությամբ:Մեղքն, անկասկած, հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի առանցքն է, միջուկը, բայց լիովին չի սպառում դրա բովանդակությունը: Մեղքը ցանակացած հանցագործության պարտադիր հատկանիշն է, բայց դա չի պատասխանումայն հարցերին,թե ինչո՞ւ ն ի՞նչ դրդապատճառներովէ կատարվել հանցագործությունը: Այդ հարցերի պատասխանը կարելի է ստանալ հանցագործության կատարման նպատակը ն շարժառիթը հավաստելով: Վերջիններս հանդես են գալիս որպես հանցակազմիսուբյեկտիվկողմի ֆակուլտատիվ հատկանիշներ: Այսպիսով, հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը բնութագրվում է երկու խումբ հատկանիշներով`պարտադիրն ֆակուլտատիվ: Մեղքը հանցակազմիսուբյեկտիվ կողմի պարտադիրհաւոկանիշնէ. քանի որ իր դրսնորմանցանկացած ձնով հատուկ

ն հանցագործություններին,իսկ հանցագործությանկատարմանճմռ/ատակը շարժառիթը հանդես են գալիս իբրն սուբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվ, բոլոր բնական ու հասկանալի է, հանցակազմերիհամար ոչ պարտադիրհատկանիշ: Բայց որ երբ նպատակըկամ շարժառիթըօրենսդրի կողմից նշվում են որպես որնէ կոնկրետ հանցակազմիատրիբուտ, ապա տվյալ դեպքում ձեռք են բերում պարտադիր հատկանիշի նշանակություն (օրինակ ՀՀ քր. օր-ի 104 հոդ. 1-ին մասի 8, 10, 11 կետեր): Հանցակազմիսուբյեկտիվկողմիհամարառանձիննշանակությունունեն հանցագործություն կատարող անձի զգացմունքները, հույզերը (էմոցիաները): Արդեն իսկ կատարված հանցագործության վերաբերմամբ տածվող զգացմունքները (օրիկամ, ընդհակառակը,զղջումը, վախը պատժի սպառնակբ̀ավարարվածությունը նալիքի հանդեպն այլն) հանցագործության կատարմանժամանակ դրսնորվող հոգեբանական վերաբերմունքի տարրեր չեն ն, ուստի, հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշներ չեն: Իսկ հանցագործության նախապատրաստությանը

է բոլոր

ՍՈՒԲՅԵԿՏԻՎ

Յճշր,

13-6

Մոճրճե1Լ Շ.,

1974,

Ը.

41, 42,

Լ

հ. ԼԼ, ԸԾֆճաոաաումՇՈօքօճ

օրօռ

ոքտօրրոնումլ

հ

օ6

ԸՂԱՑՕ8Ղ6էւ6,

1օքօ-

ռք.

զուգորդած կամ դրա կատարման ընթացքում երնան եկող ն շարժառիթների հետ սերտորեն կապված զգացմունքները որոշ դեպքերում մտնում են հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի մեջ (օրինակ` քր. օր-ի 105 հոդվ.` հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում կատարվածդիտավորյալ սպանություն): Ի մի բերելով վերոշարադրյալը` կարելի է տալ սուբյեկտիվ կողմի հետնյալ բնորոշումը. սուբյեկտիվ կողմը հանցակազմի տարր է, որըն պատկերացում է տալիս հանցագործություն կատարած անձի գիտակցության կամքի ոլորտում տեղի ունեցող ներքին հոգեկան գործընթացների մասին,բնութագրվում է մեղքի կոնկրետ ձնով, նպատակով,չարժառիթով հույզերով': Սուբյեկտիվ կողմի իրավականնշանակությունն այն է, որ այն թույլ է տալիս. 1) սահմանել քրեական պատասխանատվությանենթարկելու հիմքերը, 2) ապահովել հանցագործություններիճիշտ որակումը, Յ սահմանազատել ըստ օբյեկտի ն օբյեկտիվ կողմի նման (նույնատեսակ) հարակիցհանցակազմերը, 4) որոշել արարքի հասարակական վտանգավորության աստիճանը, ապահովել պատժի անհատականացումը: Այս ամենը, իր հերթին, նպաստում է քրեականօրենքում ուղղակիորեն ամրագրված օրինականության,արդարության,մարդասիրությանն ըստ մեղքի պատասխանատվությանսկզբունքների կենսագործմանը: Ըստ մեղքի պատասխանատվությանսկզբունքի էությունը ընդհանուր պատկերացմամբ այն է, որ անձը պատժվում է միայն այն ժամանակ, երբ հանրության համար վտանգավոր արարքը նրա կողմից կատարվում է մեղավորությամբ (քրեաիրավական իմաստով): Այլ կերպ ասած` որպեսզի մեղսունակ անձը քրեորեն պատասխանատու համարվի իր կողմից կատարած հանրորեն վտանգավոր արարքի համար, բավական չէ միայն արարքը տվյալ անձի կողմից կատարվելու փաստի հավաստումը: Քրեական պատասխանատվությանհամար անհրաժեշտ է հավաստել տվյալ անձի մեղքը (դիտավորությունըկամ անզգուշությունը) այդ հանցանքը կատարելու մեջ: Քրեական պատասխանատվության հնարավորությանճանաչումը միայն մեղքի, մեղավորության առկայության (սուբյեկտիվ մեղսայնացման) պայմաններում` քրեական իրավունքի ն քրեականքաղաքականությանանկյունաքարն է: Օբյեկտիվ մեղսայնացումը` առանց մեղքի վնաս պատճառելու համար քրեական պատասխանատվությունը,արգելվումէ (13 քր. օր-ի 9 հոդված): Վանցակազմիսուբյեկտիվ կողմով հանցագործություններիորակումն իրականացնելիս հաշվի են առնվում հանցավոր արարքի ու դրա հետնանքների նկատմամբ հոգեբանականվերաբերմունքիմիայն այնպիսի ձներ, ինչպիսիք են դիտավորությունը, անզգուշությունը, նպատակըն շարժառիթը: Առանձին դեպքերում հանցակազմերը կառուցելիս օրենսդիրը նշվածներից բացի մատնացույց է անում նան հոգեբանականվերաբերմունքի այնպիսի տարատեսակ, ինչպիսին «ակնհայտությունն» է: Նշված դեպքերում հանցագործությունները որակելիս պահանջվում է հավաստել ու ապացուցել հանցավորի հատկապես այդպիսի հոգեբանական վերաբերմունքը իր կողմից կատարվող հանրորեն վտանգավոր արարքի նկատմամբ: Այսպես, արարքը ՀՀ քր. օր-ի 336 հոդվածով (ակնհայտ անմեղ անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելը) որակելու

ն

Տես`

ՄՐՕՃԾՈՒԹՅ ոքճոօ.

Օճղք

ՎաՇՂ»Ի.

Խ(., 1999,

Ը.

181:

հանցավորը գիտակցել է, որ ինքը քրեական է ենթարկումակնհայտ անմեղ անձի: պատասխանատվության մեղքի Ընդհանրապես հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի ն, մասնավորապես, ճանապարԱյդ նշանակություն: կարնոր ձեի հավաստումնունի իրավաբանական միմյանց հով հնարավոր է դառնում սահմանազատել օբյեկտիվ հատկանիշներով ն հոդվածներով Օրինակ`քր. օր-ի համընկնող հանցագործությունները: տարբերվումեն հենց միայն մեղքի ձնով: հանցագործությունները նախատեսված ն մանրակրկիտվերլուՆման դեպքերում հանցակազմիսուբյեկտիվկողմի խոր ճիշտ որակմանկարնոր նախապայմանէ: ծությունը հանցագործությունների որակելիս օգտաՎանցակազմիսուբյեկտիվ կողմով հանցագործությունները էլ Ընդհանուր այնպես գործվում են քրեական օրենսգրքի ինչպես Հատուկ մասի, հոդվածներում(քր. օր-ի 29 ն մասի նորմերը: Ընդհանուր մասի համապատասխան ն 30 հոդվ) տրվում է մեղքի ձների` դիտավորության անզգուշության ընդհանուր Ընդհանուր մասում մեղքի որ սակայն, բնութագիրը (բնորոշումները):Նկատենք, է Վատուկ ձները ներկայացվումեն ամենաընդհանուրգծերով: Ինչ վերաբերվում տվյալ հանցամասի հոդվածներին,ապա սրանցից ոչ բոլորի մեջ է, որ ցուցում կա հանցագործությունՄինչդեռ մասին: ձների մեղքի կողմի, գործությանսուբյեկտիվ այն հարների ճիշտ որակումը պահանջումէ յուրաքանչյուրանգամ պատասխանել է դիտավորուկատարվում` ձնով ո՞ր մեղքի ցին, թե տվյալ հանցագործությունը հնարավոր է ինչպես թյամբ, թե՞ անզգուշությամբ, թե՞, գուցե, արարքի կատարումը հանցագործությ այնպես էլ անզգուշաբար: Բացի դրանից, դիտավորությամբ, ն անզգուշուէ դիտավորության պարզել պահանջում խնդիրը ների ճիշտ որակման Ուրիշ խոսքովասած` տվյալ հանցակազմիվերաբերմամբ: թյան բովանդակությունը անհրաժեշտ է ճշգրտությամբպարզել, թե փաստականինչպիսի հանգամանքնե որպեսզիհնարապետք է ընդգրկվենսուբյեկտի հոգեբանականվերաբերմունքով, դիտավորությամբ վոր դառնա եզրակացությունանել տվյալ հանցագործությունը վերաբերմունքո Անձի մասին: հոգեբանական կամ անզգուշությամբ կատարելու առանձին հանյուրաքանչյուր ցանկը ընդգրկվող փաստականհանգամանքների ն դրանից` կագակազմի վերաբերմամբխիստ անհատականէ սպեցիֆիկ: Ելնելով կարող դեպքում րելի է ասել, որ անգամ երկու դիտավորյալհանցագործությունների տարաբովանդակլինել անձի հոգեբանականվերաբերմունքըայդ է միանգամայն յուրաքանչյուրիդեպքում: Այսպես, դիտավորյալհանցահանցագործություններից գործություններեն թե՛ սպանությունըն թե՛ բռնաբարությունը,բայց միանգամա համար անհրաժեշտ է հաստատել,

որ

բովանդատարբեր է դրանց կատարմանընթացքումդրսնորվողդիտավորության է. որ ապօրինաբա կությունը: Սպանության ժամանակ սուբյեկտը գիտակցում վտանգաէ հանրորեն վարքագծի իր նախատեսում է ուրիշին, մեկ կյանքից զրկում է տալիս այդ հեվոր հետնանքները ս ցանկանումէ դրանք կամ գիտակցաբարթույլ ժամանակ հանցւսվոտնանքների առաջացումը(տուժողի մահը): Բռնաբարության բռնություն,սպառնալիք գործադրելով,կամ րը գիտակցումէ, որ ինքը ֆիզիկական հետ նրա կամքին հակառակ կնոջ անօգնականվիճակն օգտագործելով`վերջինիս մեջ ն ցանկանումէ կատարելայդ: մտնում է սեռական հարաբերության որակեԱյսպիսով, հանցակազմի սուբյեկտիվկողմով հանցագործությունները է անհրաժեշտ միջոցով վերլուծության լիս Վատուկ մասի հոդվածի դիսպոզիցիայի կատարումը, պարզել, թե մեղքի ո՞ր ձնով է հնարավոր այդ հանցագործության արարքի օրենսդիրն ինչպիսի՛ բովանդակությունէ հաղորդում ւովյալ հանցավոր սուբյեկտիվկողմի ինտելեկտուալն կամայինհատկանիշներիբովանդակության

Խուլիգանությանգործերով դատական պրակտիկայիմեր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հանրապետության դատարաններըհիմնականում ճիշտ են որակում հանցավորներիգործողությունները,բայց կան նան հանցագործությունների սխալ որակումներովդատավճիռներկայացնելու դեպքեր: Երնան քաղաքի 26 կոմիսարներիշրջանի ժողդատարանի1982 թ. օգոստոսի 17-ի դատավճռով Լնոն ԱրամայիսիԴավթյանըՀայկ. ՍՍՀ քր. օր-ի 222 հոդվածի 3-րդ մասով դատապարտվել է ազատազրկման4 տարի ժամանակովայն բանի համար, որ նա, 1982 թ. մարտի 18-ին ժամը 11-ի սահմաններում, նույն դատավճռով քր. օր-ի 222 հոդվածի1-ին մասով դատապարտված ՍերոբՔերոբի Շահբազյանին իրենց աշխատանքայինչորս ընկերների հետ բանվորական ճաշարանում ոգելից խմիչքներ օգտագործելիս է եղել, երբ ճաշարան է մտել տուժող Համբարձում Բադալյանը ն առաջարկել Դավթյանին,որպես աշխատանքիվայրում իրեն սպասարկող օժանդակ բանվորի, անցնել աշխատանքի:Դավթյանը հայհոյանքներէ տվել, հետո ձեռքով հարվածել է Բադալյանի գլխին, ապա դանակով մի քանի հարվածներ հասցրել նրա ձախ ուսին-կողքին, դաստակին ն ծնկային մասին: Այնուհետն նա լքել

է

աշխատանքըն Շահբազյանի ուղեկցությամբգնացել տուն: Հայկ. ՍՍՀ Գերագույն դատարանի քրեական գործերի դատական կոլեգիան, նկատի ունենալով այն, որ դատապարտյալ Դավթյանըն տուժող Բադալյանըմիմյանց քաշքշել են ն փոխադարձաբար վիրավորականխոսքեր ասել, սակայն հայհոյանքներ չեն տվել, որ դեպքի վայրում բացի դատապարտյալներից ն տուժողից այլ անձիք չեն եղել, հասարակությաննկատմամբ անհարգալիցվերաբերմունքչի դրսնորվել, ն գտնելով, որ Դավթյանի արարքում խուլիգանության հանցակազմը բացակայում է, իր 1982 թ. սեպտեմբերի8-ի որոշմամբ Դավթյանի նկատմամբդատավճիռը փոփոխել է, այն Է` նրա հանցանքըվերաորակելէ Հայկ. ՍՍՀ քր. օր-ի 109 հոդվածի1-ին մասով ն սահմանել ազատազրկում 2 տարի ժամանակով: Այս ն մի քանի այլ դատավճիռներ կայացնելիսդատարաններն անտեսել են «Խուլիգանության գործերով դատական պրակտիկայիմասին» ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի պլենումի 1972 թ. հոկտեմբերի16-ի որոշման 25-րդ ն Հայկ. ԽՍՀ Գերագույն դատարանիպլենումի 1979 թ. սեպտեմբերի21-ի որոշման 4-րդ կետերում տրված ցուցումները ն պարզաբանումներնայն մասին, որ դատարաններըպարտավոր են սահմանազատելխուլիգանություննայլ հանցագործություններից` հիմք ընդունելով հանցավորիդիտավորությանբովանդակությունը, նպատակաուղղվածությունը, նրա կատարած Գործողությունների շարժառիթները,նպատակը ն գործի

հանգամանքները: Հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշներով հանցագործությունները որակելիս անհրաժեշտէ հաշվի առնել նան հետնյալ կարնոր հանգամանքը: Խոսքը վերաբերում է այն բանին, թե ինչպիսինպետք է լինի սուբյեկտի վերաբերմունքը տվյալ հանցագործությունը որակյալ դարձնողհանգամանքների նկատմամբ: Ձնավորելով այս կամ այն տեսակի հանցակազմը`օրենսդիրը հանցագործության սուբյեկտիվ կողմի մեջ է ընդգրկում հանցավորի հոգեբանական վերաբերմունքը բոլոր այն փաստականհանգամանքների նկատմամբ,որոնք օրենքի կողմից դասված են հանցագործության օբյեկտին ն օբյեկտիվ կողմին: Եթե որակման Ժամանակ այդ հիմքի վրա չհամընկնեն հանրորենվտանգավոր արարքի փաստական ն հանցակազմի հանգամանքները սուբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշները, ապա կատարվածարարքը չի կարող որակվել իբրե տվյալ տեսակի հանցագործություն: Վանցագործության մնացած այլ փաստականհանգամանքների նկատմամբ Բոլոր

աար անակու յունի, է անվե իրավական այցարող

քրեաիրավական որակման այլ հարցեր մասնավորապես, լուծելիս, պատիժնանհատականացնելիս:Եզրակացություն. հանսուբյեկտիվ կողմի` որպես հանցա-գործության տարրի բովանդակությունն ամբողջությամբ որոշվում է հանցա-գործության օբյեկտի ն օբյեկտիվ կողմի բովանդակությամբ: Այն ամենը, ինչ ընդգրկվաժ է հանցագործության օբյեկտի ն օբյեկտիվկողմի օրենսդրականկառուցվածքիմեջ, պետք է արտացոլվիհանցավոր արարքի սուբյեկտիվ կողմի բովանդակությանմեջ՛ (ընդգծումը մերն է Մ. Գ.): Այս տեսակետիցմիանգամայն իրավացի էր պրոֆ. Վ. Դ. Մենշագինը, երբ գրում էր, որ «ելնելով ցանկացած հանցագործության օբյեկտիվ Ա սուբյեկտիվ կողմերի միասնությունից` անհրաժեշտ է քննարկվող հանցագործության դեպքում դիտավորությանն անզգուշության բովանդակության հարցը լուծել տվյալ հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի առանձնահատկություններինհամապատասխանՊ: Օբյեկտի ն օբյեկտիվ կողմի հատկանիշների հետ մեկտեղ սուբյեկտիվ կողմով ընդգրկվում է հանցավորի հոգեբանական վերաբերմունքը հանցակազմը որակյալ դարձնողհանգամանքների նկատմամբ: Այսպիսով, հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի ն, մասնավորապես, դիտավորության բովանդակությունը չի սահմանափակվում հիմնական հանցակազմի նկատմամբ դրսնորվող հոգեբանական վերաբերմունքով: Այնտեղ, որտեղ հանցակազմի տարրեր են հանդիսանում տարատեսակ որակյալ դարձնող հանգամանքներ, օրինակ, հանցագործության կատարման եղանակը, հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի ն մեղքի ձենիտեսակետից անհրաժեշտ է տվյալ պահը գիտակցելու ն ցանկանալու փաստը: Այսպես, օրինակ, Աղանը հանցավոր է ճանաչվել խանդի հողի վրա իր հարնան Ռզանին առանձին դաժանությամբ սպանելու մեջ: Դատարանն առանձին դաժանություն է գտել այն բանում, որ Ռզանի վրա կրակելով մոտ տարածությունից, Աղանը «նրան պատճառել է վնասվածքներ, փշրել է ծնոտը ն ատամները, քիթը ն դեմքի մնացած մասեԽՍՀՄ րը»: Գերագույն դատարանի պլենումը պարզաբանել է, որ «դատարանը ելել է միայն տուժողին պատճառված վնասվածքների բնույթից, հաշվի չի առել մեղադրյալի դիտավորությանբովանդակությունը...: Ըստ օրենքի իմաստի, առանձինդաժանության` որպես դիտավորյալ սպանությունը որակյալ դարձնող հանգամանքի առկայությունը կապված է ոչ միայն սպանությունը կատարելու եղանակի, այլն ուրիշ հանգամանքներիհետ, որոնք վկայում են այն մասին, որ հանցավորը գործել է առանձին դաժանությամբ սպանությունը կատարելուն ուղղված դիտավորությամբ: Մինչդեռ գործում չկան որնէ տվյալներ, որոնք հաստատեին, թե Աղանը սպանությունից առաջ կամ դրա պահին, ակնհայտորեն ձգտել է տուժողին պատճառել հատուկ Հետնաբար, Աղանի է գործողություններումբացակայում որակյալ դարձնող այդ հանգամանքիգիտակվերաբերմունքն

ան

արարքի

ցակազմի

-

միայն

հավաստել

զգալի

տանջանքներ»::

ւմոցումը:

Քրեական իրավունքի տեսության մեջ ն դատական պրակտիկայում կարծիքների միասնություն չկա այն հարցում, թե դիտավորյալ հանցագործությունների դեպմ ալ լ դարձնող հանգամանքների նկատմամբ մեղքի ո՞ր ձնը պետք է Դարծյող

է,վասովի: '

'

ԿՅՇԴԲ.

Բ.

Տես՝ Կուրինով Ա., նշվ. աշխ., էջ 128: Տես` Առօրոբօոաւի /.. /., ԻԼառաոճոոթ 1.

1, ԽԼ, 1955,

ԽլՕՂԲՆԸ

Շ.

305.

8ճք Է» Թճքուօուլօ76

Շր

ՇՇՇբ,

8.

/Ն, 107քօՇօոօրաւօոօ

1962, ԻՎ 2,

Շ.

յոօոօոուօոօ

ոքձոճ,

Օօօ66տոլոգ

38.

Մենք հակված ենք միանալու այն դիրքորոշմանը,համաձայնորի դիտավորյալ հանցագործությունների ժամանակ արարքը որակյալ դարձնող ն հանցակազմի մեջ մտնող հանգամանքներինկատմամբսուբյեկտիվերաբերմունքըկարող է տարատեսակ լինել, որոշ հանցակազմերում միայն դիտավորյալ, մյուսներում` միայն անզգույշ, երրորդ դեպքում` թե՛ դիտավորյալ ն թե՛ անզգույշ: Այսպես, դիտավորյալ սպանությունը ՀՀ քր. օր-ի 104 հոդվ. 2-րդ մասի 5-րդ կետով որակելու համար պահանջվում է ապացուցել, որ հանցավորի դիտավորությամբընդգրկվում է ոչ միայն մեկ ուրիշին ապօրինաբարկյանքից զրկելու փաստը, այլն այդ հանցագործությունը կատարելու հատուկ եղանակը` առանձին դաժանությունը: Ուրիշ խոսքով ասած, պետք է հավաստել սպանությունն առանձինդաժանությամբ կատարելու` սուբյեկտի դիտավորությունը: Ապօրինաբարաբորտ կատարելը ՀՀ քր. օր-ի 122 հոդվ. 3-րդ մասով որակելիս (առանձնապես որակյալ տեսակ) սուբյեկտի հոգեբանական վերաբերմունքը որակյալ դարձնող այնպիսի հանգամանքների նկատմամբ, ինչպիսիք են տուժողի մահը կամ ծանր վնասը, կարող է դրսնորվել միայն անզգուշության ձնով: Այդ հանգամանքների նկատմամբ անձի ուղղակի կամ անուղղակի դիտավորության դեպքում արարքը ենթակաէ որակման համակցությանկարգով` ՀՀ քր. օր-ի 122 հոդվ. 3-րդ մասով ն սպանության համար պատասխանատվություննախատեսող(մահվան դեպքում)կամ այլ հոդվածներով(ըստ հետնանքի): Բռնաբարությունը ՀՀ քր. օր-ի 138 հոդվածի 2-րդ մասով որակելիս հանցավորի հոգեբանական վերաբերմունքը որակյալ դարձնող այնպիսի հանգամանքի նկատմամբ, ինչպիսին անչափահաս աղջկա բռնաբարությունն է, կարող է դրսնորվել ինչպես դիտավորության, այնպես էլ անզգուշության ձնով: Այդ նշանակում է, որ հանցավորն իմացել կամ գիտակցաբար թույլ է տվել այն, որ ինքը բռնի կերպով սեռական ակտը կատարել է անչափահասի հետ, կամ թեն չի գիտակցել, բայց պարտավոր էր ն կարող էր նախատեսել դա: Հարցի որնէ այլ լուծում կհակասեր քրեական պատասխանատվության հիմքերի վերաբերյալ օրենքով սահմանված ընդհանուր դրույթներին: Ամփոփելովորակյալ դարձնողհանգամանքներինկատմամբճեղքի ձնի հարցը, նշենք, որ ՀՀ քր. օր-ի 29 հոդվածի 5-րդ մասը օրենսդրական որոշակի մոդելի օգնությամբ փաստորենընդհանուր առմամբ լուծել է խնդիրը, արձանագրելով,որ «Դիտավորյալ հանցագործության ծանրացնող հանգամանքների համար անձը ենթակա է քրեական պատասխանատվության, եթե նա գիտակցել է այդ հանգա-

մանքները»:

8 2. Մեղքի հասկացությունը Դայրենական քրեական օրենսդրությունը, քրեական իրավունքի տեսությունը ն դատական պրակտիկանհետնողականորենկանգնած են սուբյեկտիվ մեղսայնացման դիրքերի վրա: Մեղքն անձի հատուկ հոգեբանական վերաբերմունքն է իր կողմից կատարվող հանրորեն վտանգավոր արարքի ն հանցավոր հետնանքների նկատմամբ,որն արտահայտվում է դիտավորությանկամ անզգուշության ձնով: Տեսական հարթության մեջ մեղքն անհրաժեշտ է քննարկել մի քանի ասպեկտներով, որոնցից յուրաքանչյուրը լուսաբանում է այս հասկացության որոշակի կողմերը:

մեղքի էությունը, իրավաբանՀոգեբանականասպեկտ.բացահայտելով ն անզգուշությանայնպիսի հոգեբանաեն դիտավորության ներն օգտվում ն ինչպիսիքեն ինտելեկտուալը կամայինը,գիկան հասկացություններից, նայլն: տակցումը, հետնանքներինախատեսումը է հանգամանքը,որ դիտավորուայն ընդգծում 2. Քրեաիրավական ասպեկտն օգտագործվումեն միայն հանթյան ն անզգուշությանհասկացություններն վերաբերմամբ: ցագործությունների կամ անզգուշությունը կապված են մարդու դիտավորությունը Սկզբունքորեն նշանակությունեն ցանկացածվարքագծիհետ: Սակայն դրանք քրեաիրավական ստանում միայն այն դեպքերում,երբ կատարվումէ հանցագործությունճանաչված հանրությանհամար վտանգավորարարք: հետ: Այն 3. Առարկայական ասպեկտըսերտորենկապվածէ քրեաիրավականի հասկացությունգոյություն նշանակումէ, որ մեղքն իբրն վերացարկված հետ: Անձը մեղաչունի, այն պետք է կապվի կոնկրետ արարք կատարելու այլ մեղավոր, օրինակ, գողություն, վոր է ճանաչվում ոչ թե ընդհանրապես, այլ կոնկրետ հանցագործություն որնէ սպանություն,խուլիգանությունկամ կատարելումեջ: քննարկմանդեպքում է նվազում անարՄիայնմեղքի այսպիսի առարկայական նան այնկայացնելու ռիսկը` մտքերի ն համոզմունքների, ինչպես դար դատավճիռ են հանցագործուկապված պիսի արարքներիհամար, որոնք թեն օբյեկտիվորեն պայմաններում: թյան հետ, բայց կատարվելեն մեղքի բացակայության կատա4. Մեղքի սոցիալականասպեկտընշանակումէ, որ հանցագործություն Սահմանարելով` անձը ոտնձգում է ՎայաստանիՀանրապետությունում ն քրեական օրենքով պաշտպանունեցող դրությանհիման վրա գոյություն արժեքներիդեմ: սոցիալ-քաղաքական վող կարնորագույն անձը Գիտակցումէ, որ ոտնձգում է Հանցանքը կատարելովդիտավորությամբ` վտանհանրորեն է գործողությունների իր նախատեսում Աշված արժեքների դեմ, 1.

է տալիս այդ հեթույլ գավոր հետնանքներըն գանկանում կամ գիտակցաբար դրսնորվողնման տնանքների առաջացումը: Անձի կողմից իր արարքի նկատմամբ

է արժանիպետությանն հասարակության պարսավանքի հոգեկանվերաբերմունքը

կողմից:

անզգուշուՊետության,հասարակության,անձի համար վտանգավորարարքը է այն պատճառով, որ իր թյամբ կատարելու դեպքում անձը մեղավոր ճանաչվում կամ անբավարար թեթնամտություն վարքագծումդրսնորումէ անթույլատրելի են տուժում որի արդյունքում էականորեն ուշադրությունու շրջահայացություն, ուշադներքո գտնվող օբյեկտները:Պատշաճ պաշտպանության քրեաիրավական որը հանգեցրելէ հանրությանհամար րությանու զգուշությանբացակայությունը, է վտանգավորհետնանքների,նույնպես արժանի բարոյականդատափետման: իրավականձն է դատարանի Սոցիալականպարսավանքի(դատապարտման) հանրության համար դատավճիռը,որում հանուն ՀայաստանիՎՁանրապետության իսկ անձը՝ մեղավոր դրա վտանգավորարարքը ճանաչվում է հանցագործություն, ու չափ մեջ (պատժիտեսակ կատարման հաշվի առնելով՝ կարելի է տալ մեղքի ասպեկտները բոլոր Վերոշարադրյալ

նշանակելով)":

"`

գրականությանմեջ. Իրավաբանական

է հայտնվել կարձիք

ՕԾոճվ մեջ չընդգրկելումասին: Տես` ՄԻՕճՕ8ււօ6 ոքոոօ. հասկացության

նան ՎՅՇՐԻ.

տվյալ ասպեկտը մեղքի ԽԼ, 1999,

Ը.

183.

հանցավոր հետնանքների, հանցակազմը որակյալ դարձնող հանգամանքների

հետնյալ բնորոշումը. մեղքը անձի հոգեբանականվերաբերմունքն է իր կողմից կա-

տարվող կոնկրետհանրորենվտանգավորարարքին դրա հանրորեն վտանգավոր հետնանքներինկատմամբ,որը դրսնորվում է դիտավորությանկամ անզգուշության ձնովն որում դրսնորվում է անձի արարքի հակասոցիալական բնույթը: Քրեական իրավունքի գիտության մեջ մեղքիուսմունքի զարգացումն այնքան էլ հարթ չի ընթացել: Տարբեր ժամանակներում զանազան տեսակետներ են արւոահայտվել: Առավել սուր է ընթացել 50-ական թվականներիբանավեճը, որն ընդունված է բնութագրել որպես մեղքի «հոգեբանական» ն «արժեքաբանական» ընկալումների կողմնակիցների միջն տեղի ունեցող բանավեճ: Մեղքի հոգեբանական տեսության կողմնակիցների հայացքների էությունը համառոտակիորենհանգում է նրան, որ մեղքը գոյություն ունի օբյեկտիվորեն, իրավաբաններիգիտակցությունից դուրս: Այն ճանաչելի է: Մեղքի ձեր իրավապահ մարմինները կարող են ճանաչել ըստ հանցագործիգործողությունների: Վանցանքկատարողանձի գիտակցությունը ն կամքը որոշակի հարաբերության մեջ են միմյանց հետ, ն դրանից կախված էլ մեղքը կարելի է տարբերակելորպես դիտավորությունկամ անզգուշություն: Բանավեճի արդյունքում մերժվելէ «արժեքաբանական»տեսությունը, որի կողմնակիցները մեղքը դիտում էին հանրորեն վտանգավոր արարքին դատարանի կողմից տրվող գնահատական': ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում մեղքի ինստիտուտին է նվիրվել Ընդհանուր մասի առանձին (5-րդ) գլուխը, որտեղ, հենվելով քրեական իրավունքի գիտության նվաճումների ն օրենսդրականկիրառման պրակտիկայիվրա, զետեղվել է հինգ իրավանորմ (ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը մեղքի վերաբերյալ առանձինգլուխ չունի, իսկ մեղքի ձների մասին ունի ընդամենը երկու հոդված` 8-րդ ն 9-րդ): Նորույթ են մեղքի ձների հասկացությունը ն մեղքի երկու ձեերով հանցագորձության համար պատասխամնատվությանը վերաբերող նորմերը: Անմիջականորենօրենքում (քր. օր-ի 28 հոդվ.) մեղքի բնորոշումը դրա ձների միջոցով ՀՀ քրեական օրենսգրքի /ուրջ նվաճումն է՛- Նոր քրեական օրենսգիրքը բացարձակապեսհստակ է լուծում ժեղքի-մեղավորության պրոբլեմը, որը հաճախ արհեստականորենխճճվել է քրեական իրավունքի տեսության մեջ ն դատական իրավունքում մեղքը ոչ այլ ինչ Է, եթե ոչ դիտավորության պրակտիկայում: Քրեական ն անզգուշության տեսակային հասկացությունը: ՎՀ նոր քրեական օրենսգրքում նորմատիվկարգովճշգրտված են մեղքի ձների բովանդակային ն տերմինաբանական առանձնահատկությունները: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքում դիտավորության ն անզգուշության տեսակների տարբերությունները տերմինաբանորեն չեն առանձնացվում,թեն տեսությունն ու պրակտիկան են ՀՀ նոր քրեւսկանօրենսգիրքը, մեր պատկերացմամբ, միշտ էլ արել այդ բանը: արտացոլում է մեղքի ուսմունքի գիտագործնականնվաճումներիմակարդակը: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի արժանիքներինպետք է դասել նան հանցանքն անզգուշությամբ կապտարելու խնդիրը կարգավորող նորմը: Այսպիսի նորմ գոյություն ունի աշխարհիբազմաթիվերկրներիքրեականօրենսգրքերում: Մեր իրականության մեջ դրա բացակայությունը, ինչպես վկայում են պրակտիկաշխատողների հարցումները ն գրականությունը,հանցագործություններիորակման ասպարեզում հանգեցրել է սխալների այն սկզբունքայինհարցով, թե ինչպիսին է եղել սուբյեկտի մեղքը

որպես

նկատմամբ':

Քր. օր-ի 28 հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է, որ անզգուշությամբ կատարված արարքը հանցագործություն է, եթե դա հատկասյես նախատեսվածէ սույն Օրենեգրքի Հատուկ մասով: Այն նորմերը, որտեղ բացակայումէ անզգույշ մեղքի վերաբերյալ ցուցումը, պատժելիություն են սահմանում միայն դիտավորյալ հանցագործությունների համար: Վերնում արդեն նշել ենք նան դիտավորյալ հանցագործու-

,

թյան որակյալ տեսակը հատուկ օբյեկտիվ հանգամանքներով պայմանավորված լինելու առանձնահատկություններիմասին: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ օգտագործվում է այնպիսի հասկացություն, ինչպիսին մեղքի աստիճաննէ, որը մեղքի քանակական ցուցանիշն է: Այն կազմավորվումէ այնպիսի տարրերով, ինչպիսիքեն մեղքի ձնը, հանցագործության

շարժառիթը,նպատակը,հույզերը: Վերջիններս,հանցագործությանհեւո կապված անձի մոտ ընթացող հոգեբանականգործընթացըբնութագրելով, հանդիսանում են հանցագործությանսուբյեկտիվ կողմի հատկանիշներ ն դրսնորվում են դիտավորության կամ անզգուշության միջոցով: Մեղքի աստիճանը ցույց է տալիս անձի արարքի բարոյականպարսավելիությանաստիճանը:Պետք է նկատել, սակայն, որ հանցագործությանօբյեկտիվ հանգամանքներըերբեք չպետք է հաշվի առնվեն մեղքի աստիճանըորոշելիս:

Տ 3. Մեղքիձները որակՄեղքի ձները, որոնք մեծ նշանակություն ունեն հանցագործությունների են ստացել ման համար, բավականաչաւիամբողջականորեն իրենց կարգավորումն ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում: Մեղքի ձների նշանակությունն այն է, որ դրանք, նախ, թույլ են տալիս ճիշտ գնահատել արարքի հասարակական վտանգավորությունը ն միմյանցից սահմանազատել օբյեկտիվ կողմով նույնական (համընկնող) հանցագործությունները(սպանությունը տարբերվում է մեկ ուրիշին անզգուշությամբ մահ պատճառելու հանցակազմից մեղքի ձնով: Բնական է, որ անզգուշությամբ մահ պատճառելն առաջինի համեմատությամբ զգալիորեն ավելի մեղմ է

պատժվում): Մեղքի ձենըարարքի քրեականացմանկարնոր չափանիշ է՞: Այսպես, ինչպես արարքի համար անձը ենթարկվում է արդեն նշել ենք, անզգուշությամբ կատարված այն դեպքում, եթե այդ հանգամանքն մ իայն պատասխանատվության քրեական է ուղղակիորեննախատեսված քրեականօրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածով, այսինքն` անզգուշությամբ կատարվածարարքը հանցագործությունէ, եթե դա հատկապես նախատեսվածէ քրեական օրենսգրքի Վատուկ մասով (քր. օր-ի 28 հոդվ. 2-րդ մաս): Այստեղից հետնում է, որ եթե Գատուկ մասի քրեաիրավականնորմը հատուկ ցուցում չի պարունակում մեղքի անզգույշ ձնի մասին, ապա այն քրեական է նախատեսում տվյալ արարքը միայն դիտավորությամբ պատասխանատվություն կատարելուհւսմար: ՝

'

Ավելի մանրամասնտես՝ Յոօծաո

Լ. Ճ.,

Էնուոֆօքօթ 5. Շ. Մոոոօտո

11 616

ֆօքոու.

Է/., 1972.

ՌԴ

քրեականօրենսգրքի վերաբերմամբայդ

ոքոժ Դոօրօուօօ Տես` Մոօոօ8:ԹԲ

են

վկայում

Օճոլոպ ՎՀՇՂ». ԽԼ, 1996, Շ. 50-51: ԽԼ, 1999, 6. 184: ոքոռօ. ՕԾոլով «ՅԵ.

ՔՕՇՇրու

նան

ռուս

հեղինակները: Տես`

ԷԼԵ8օ6

Վանցավորի կողմից կատարվող հանրորեն վտանգավոր արարքը միշտ նրա գիտակցությանն կամքի դրսնորումն է, որի հետ կապված էլ մեղքի հասկացությունը պետք է դիտարկել` հաշվի առնելով ինտելեկտուալ (գիտակցական) ն կամային

չափանիշները:

Տ 4. Դի ձեն դրա տեսակնե վորությունը որպես որպեսմե մեղքի ձն Դիտավորությունը դր կները .

նոր քրեական օրենսգրքում դիտավորությանբնորոշման հարցն արժանի է հատուկ ուշադրության հետնյալ նկատառումներով: Խնդիրն այն է, որ ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը չհ լուծել դիւտավորությանառանձնահատկությունների հարցն այսպես կոչված ձնական հանցագորժծությունների վերաբերմամբ:Հետնաբար, այս ուղղությամբ օրենսդրության կատարելագործման անհրաժեշտությունն ակնհայտ էր ն նոր քրեական օրենսգրքի նախագիծըստեղծող աշխատանքային ՀՀ

իայ ն ԱաԳԻմութաղ իզս հեր

Ինտելեկտուալ (գիտակցական)չափանիշիէությունն ն է, որ հան տակցում է իր կողմից կատարվող արարքի հանրության հա թը ն նախատեսում հանրության համար դրա վտանգավոր Քոնրը է իր արարքի հանրության համար վտանգավոր

(յոէր

րբ բ

իի ԳԻ Վան րանական անագե:

չափանիշը բնութագրում հանցագործության սուբյեկտի վերաբերԿամային խումբը թու ոքր ր Ց) ակե ձնական հանցակովի գործությունները մնացել դիտավորությանօրենսդրական բնորոշման Ա րամ ր ր նանա աաա իի կան շրջանակներից,որպիսի հանգամանքը, մեր կարծիքով, թերություն քրեական (թեթնամտություն) օրենսդրության համար: «Օրենքի մեջ դիտավորության բավականաչափ հստակ ա"բանիւ Կար Ա արություն ձնակերպումը կասկած հարուցում այսպես կոչված ձնական հանցագործուԱյս չափանիշները, ինչպես ն նրանց հաշվի թյունները դիտավորությամբկատարելու հնարավորության մասին, որոնք ավարտաուն աարաբերությումը՝ հիմք տալիս մեղքը բաժանել երկու ձնի ված համարվում կատարելուպահին իրենց մեջ հետնանքներչեն Դիտավորությա հերթին, դիտավորությունը որպես մեղքի կարող Մ ամ. ընդգրկում»': Օ րենքի բացթողումը հասցնում բանին, Ա դրո Ղակի տեսաբաններ ձեը բաժանվում ուղղակի դիտավորությամբ:Մեղքի հանցավոր քմա է երբեմն անհիմն կերպովընդլայնում անզգույշ ձեական "

ու

հանցակազ

ական

:

:

է

տանգավոր

ա

։

մանրամասնենք:

են

դուրս

|

-ինչ

է

լուրջ

հանցավոր

աս

անտու

է

նան

է

ձն

ե

է

ասզգուշութ)

են

հոդզաժի

են նշվում

է

ատուկ

դիսպոզիցիայում,

է

է

այդ

դրա

տավորյա

ե

հասնել

աս

,

ն

նում է հետն մ Մեղքի ձների իրավական նշանակությունը կայանու 1. դրանք թույլ են տալիս հանցագործությունը սահմանազատել այլ իրավաիրա ն ԱՑԻ ն 2. թույլ են տալիս իրարից սահմանազատել նույն ն օբյեկտ նույնական կողմ Ղ օբյեկտիվ օբյեկտ ունեցող հանցագործությունները. Յ. ազդում են պատժի անհատականացմանվրա. 4. հանրային վտանգավորության աստիճանի հետ համատեղ թույլ ր տալիս իրականացնելհանցագործությունների աաա եակատարողաաա

ը, ՆԵՐ

(կամ)

են

Գարա ա

աի

Ն ՛

`

ան հաշ

արկի

նադ

դառակարգումը

տ

Կ

՝

եցիդիվը

ա

ազատելիս (քր. օր-ի

հոդ..)՝:

Գճահատելի

Աշ:

ոզա է միայն

բ

ակն ա) ժամկետ ր

`

աաափելի հնարա դրանց: որակական տարբերության նույնպե -

առաջացումըանձը չի ցանկանում, իսկ արարք կատարելըչցանկանալ չի կարող: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու ելքը դիտավորությանօրենսդրական բնորոշման վերանայումն էր, որի անհրաժեշտության մասին սույն տողերի հեղինակնարտահայտվել է իր ավելի վաղ աշխատություններում:: Մեր կարծիքով, խնդիրըհաջողությամբլուծվել է ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի29 հոդվածում(«Եթե օրենքն ավարտված հանցագործությանհամար քրեական պատասխանատվությունը չի կապում հանցավորարարքի որոշակի հետնանքներիառաջացման հետ, հանցանքը համարվում է դիտավորությամբ կատարված, եթե դա կատարող անձը գիտակցել է իր արարքի` հանրությանհամար վտանգավոր բնույթը ն ցանկացել է ՀՀ քր.

նույն տեղը, էջ 185:

օր-ի 29 հոդվաձիհամաձայն՝դիտավորությամբ կատարվածհանցանքը կարող դրսնորվել ուղղակի կամ անուղղակի դիտավորությամբ: է Ուղղակի դիտավորություն: Հանցանքը համարվում է ուղղակի դիտավո:

'

Տես`

որ

հանցագործությունների շրջանակ-

:

Հ

'

որեէ

է այն

ները կամ էլ դիտավորությանբնորոշումն արդարացնելու համար ձեական հանցագործություններն ուղղակի դիտավորությամբկատարվելու ժամանակ կամային պահը հետնանքներիցփոխադրումեն արարքիվրա: Միաժամանակ գրականության մեջ նշվում է, որ «ձեական հանցագործությունները չեն կարող կատարվել անուղղակի դիտավորությամբ, քանի որ սուբյեկտը, գիտակցելով,որ հանցագործությունն արտահայտվում է սոսկ որոշակի հետնանքներիչհանգեցնող արարք կատարելու մեջ, չիկարող նան անտարբերվերաբերմունքդրսնորել այդ հետնանքներինկատ-

ԷԱյոմի Է ենջարվում րակ ար զիգիայցմ, կամ ա ուցվածջի վերլուծությունից: Այսպես, եթե օրենքում նշվում հանցագործության պատամը, իան կարող կատարվել հանցագործությունը բ ժար տ ողղազի դիտավորութ (նպատակդնելով` իրականացմանըկարելի միայ է Ն Աի Մի Քի քում, ալ են ծնի բչպիսիք որը զասին վկայում Շան այնմիվի, հաամանիշներ են ԱնուրՀարժառիթը, ակնհայտությունը, չարամիտ արարքի հակաօրինականության ր բնույթը այլն: ասի

ն

արարքը

են

վստահությունն հանցավորանփութություն:

յ

ոչ

'

Ի7քԸ ՇՕՑՇԻԸՇՃՕԻՕ

նույն տեղը:

7ԻՕԴՕոՒԾԻՕ

Տես՝

Տես`

Րքորօքու

ԽԼ

ղքճոճ.

Ծ6լամգ ՎԵՆԵ.

5.

1,

Ճ15, 1968,

Շ.

419.

8.

1լքօճոթխն ՇօՕրտքոոթքօ8Յ:ԱՆմ ՖԻՇԴՇՔՈԾԻՇ ՅԱՐՕՑՕՊՀԱՇՃԻԸՈՅՅ ՃքԲքշթու, 1985, Շ. 65-66, ԳրիգորյանՄ, Վ. Խորհրդային քրեական իրավունքիդեմոկրատացումը ն քրեական օրենսդրության կատարելագործման պրոբլեմները, Երնան, 1990, էջ 217-218: ԴՍոՀթօն

ՇՇՔ

օյ»

Խօաշրայւթու ՇՇՔ.,

րությամբ կատարված, եթե անձը գիտակցել է իր գործողության (անգործության)` հանրության համար վտանգավոր բնույթը, նախատեսել է հանրության համար դրա վտանգավոր հետնանքները ն ցանկացել է դրանց վրա հասնելը (քր. օր-ի 29 հոդ. 2-րդ մաս): Ուղղակի դիտավորությանօրենսդրականայս բնորոշումը վերաբերումէ նյութական հանցակազմերովհանցագործություններին,որտեղ պատժելի է համարվում ոչ միայն արարքը, այլն կոնկրետ հոդվածի դիսպոզիցիայում որպես պարտադիր հատկանիշ մատնանշված հանրորենվտանգավոր հետնանքները: Ուստի ուղղակի դիտավորության բնութագրման մեջ ընդգրկվում են հանրության համար վտանգավորհետնանքներինախատեսումըն դրանք վրա հասնելու ցանկությունը: Ձնական հանցակազմով հանցագործությունը համարվում է ուղղակի դիտավորությամբ կատարված, եթե անձը գիտակցել է իր արարքի հանրության համար վտանգավոր բնույթը ն ցանկացել է կատարել դա: Հետնանքների նախատեսումն այստեղ դիտավորությանպարտադիր հատկանիշ չէ, քանի որ այդ հետնանքները. հանցակազմիշրջանակներից դուրս են: Ուղղակի դիտավորությանինտելեկտուալ (գիտակցական)չաւիանիշը բնութաՈւղղակի դիտավոգրվում է երկու հասկացությամբ` գիտակցելով ն նախատեսելով: րությամբ հանցանք կատարող անձը գիտակցում է իր գործողության (անգործության) հանրության համար վտանգավոր հետնանքների առաջացման անխուսափելիությունը կամ իրական հնարավորությունը: Արարքի հանրային վտանգավորությունըգիտակցելընշանակում է հասկանալ դրա ւսիաստական էությունը ն հասարակական(սոցիալական) նշանակությունը: Այլ կերպ ասած` անձը գիտակցում է, թե որտեղ ն հատկապես ինչ հանցանք է կատարում, ում է վնաս պատճառում, ինչ եղանակով, որ ժամանակ ն ինչ իրադրության մեջ: Այսինքն` ուղղակի դիտավորությամբհանցանք կատարող անձը գիտակցումէ, վտանգավոր է մեկ այլ անձի, պետության կամ որ իր արարքը շահերի համար: Արարքի հանրային վտանգավորության գիտակցումը չի նշանակում անպայման դրա հակաօրինականության գիտակցում: Համենայնդեպս, չի պահանջվում, որ անձը գիտակցի, թե կոնկրետ որ նորմի կամ հոդվածի պահանջներն է ինքը խախ-

հասարակության

տում:

Նախատեսելըհանցագործություն կատարող անձի գիտակցության մեջ ապագայում տեղի ունենալիք իրադարձությունների արտացոլումն է: Նախատեսելու հասկացությամբ ընդհանուր գծերով ընդգրկվում է այն վնասը, որը վրա կհասնի նրա կողմից արարքը կատարելու արդյունքում: Արարքի վտանգավոր հետնանքներիառաջացումընախատեսելն ընդգրկում է ոչ միայն ապագայում սպասվելիք փոփոխություններիփաստական բովանդակու-

սոցիալական նշանակության թյան գիտակցումը, այլ նան այդ փոփոխությունների (հանրային վտանգավորության)գիտակցումը: Ուղղակի դիտավորությունը (մօստ Ճոօօխտ)ենթադրում է հանրորեն վտանգավոր հետնանքները նախատեսելու երկու տարբերակ` հանրորեն վտանգավոր ն վրա հասնելու հորական հետնանքները վրա հասնելու առխուսավփելիություն հնարավորություն ։-Տարբերակների կոնկրետացումը՝ կախված է կատարվող հանցագործության իրադրությունից, եղանակից, սուբյեկտի պատրաստվածությունից ն այլ հանգամանքներից(ընդհուպ կրակոց կատարելով սարքին, վաղօրոք ստուգված զենքից` հանցավորը նախատեսում է իր զոհի մահվան անխուսափելիությունը: Նույն կրակոցը` զգալի տարածության վրա, կյանքից զրկելու

միայն իրականհնարավորություն է ստեղծում): Վանցանքն ուղղակի դիտավորությամբ կատարելիս անձը նախատեսում է միայն հետնանքներիիրական, անմիջականվտանգը: Հեռավոր վտանգի նախատեսումըդուրս է մնում նրա դիտավորությանշրջանակներից: Այսպես, կամրջից դեպի գետը հրելով լողալ չիմացող մարդուն` հանցավորը գիտակցում է նրա զոհվելու իրական վտանգը, ն ուստի մահը նախատեսելընրա գործողությունը բնութագրում է որպես ուղղակի դիտավորությամբ կատարված արարք: Սակայն, եթե լողալ իմացող մարդըինչ-որ մեկի կողմից ուղարկվում է անցնելու գետի ծանծաղուտով այն հաշվով, որ նա կընկնի խոր տեղ ն ջրասույզ կլինի, ապա տվյալ դեպքում նախատեսվում է միայն հետնանքի հեռավորհնարավորությունը: Ուստի նման գործողությունները չեն կարող համարվել ուղղակի դիտավորությամբ կատարված: Ուղղակի դիտավորության նամային նշանակում է, որ անձը ցանկաչափանիշը նում է հանրորեն վտանգավոր հեւտնանքներիվրա հասնելը: Ընդ որում, ցանկությունը կոնկրետ նպատակինհասնելուն ուղղված կամքն է: Այս տեսակետիցանհրաժեշտ է քննարկել այն հարցը, թե ո՞ր դեպքում է առկա հետնանքներիառաջացման

ցանկությունը:

Վերջինսառկա է, երբ 1. վտանգավոր հետնանքներն անձի նպատակն են ն դրանց առաջացումը բավարարվածությունէ պատճառումնրան, 2. վտանգավոր հետնանքները թեն անձին բավարարվածություն չեն պատճառում, բայց հանդիսանում են վերջոական նպատակին հասնելու միջոց (միջանկյալ նպատակ): Օրինակ` տուժողին սպանում են նրա գույքին տիրանալու նպատակով, 3. վտանգավոր հետնանքները ոչ անձի նպատակն են, ոչ էլ վերջնական նպատակին հասնելու միջոց, բայց անձը գիտակցում է, որ դրանք անխուսափելիորեն առաջանալու են: Օրինակ` դիվերսանտը պայթեցնում է կամուրջը՝ գիտակցելով, որ դրա վրա գտնվողմարդիկզոհվելու են: Կրկին ն ավելի հանգամանորենանդրադառնանքայն հարցին, որ արարքների հանրության համար վտանգավոր բնույթը գիտակցելը չպետք է շփոթել արարքների հակաօրինականությունըգիտակցելու հետ: Այս հարցով իրավաբանականգրականության մեջ տարամտություն կա: Որոշ գիտնականներմեղքի հասկացության մեջ, բացի արարքի հասարակական վտանգավորությունըգիտակցելուց, ընդգրկում են նան արարքի հակաօրինականության գիտակցումը", որը վիճարկելի է: Վակաօրինականությունըհասարակական վտանգավորությանիրավաբանականարտահայտությունն է: Ուստի յուրաքանչյուր հակաօրինական արարք հանրորեն վտանգավոր է, բայց հանրորեն վտանգավոր ամեն մի արարք պարտադիր հակաօրինական չէ: ՎՀակաօրինականության գիտակցումը նշանակություն չունի ուղղակի դիտավորությունը ճանաչելու համար, քանի որ օրենսդրի կողմից հակաօրինականությանգիտակցումըընդգրկված չէ դիտավորության բանաձնիմեջ: Այն հեղինակները, ովքեր հակաօրինականության գիտակցումը համարում են դիտավորությանհատկանիշ, իբրն ինքնուրույն հարց առաջ են քաշում այսպես կոչված իրավական անզգուշությունը Վերջինիս տակ նրանք հասկանում են

՛-

'

1961,

Տես` Ը,

՛

ուօոոուաթառաւն /.

4., ՄՎտ»

օ

ոքօօրյոնուու

350:

Տես`

ՇՇԸՔ, 1952.

Քաքագուտօ 8. Փ, Յոձզօոտթ 6.

օատճալ

ոօ

ոօ

ՇՕ8ԾՐԸԽՕԻՐՄ

ՄԻՕՃՕՏԱՕԵՐորձո.

օօ8օրերօիր/

տոօճօումօիր/ ռքձոյ.

ԻԼ, Յո,

ԽԼ, ՃՈ

դիտավորությամբ կատարելու դեպքերը այնպիսի հանգամանքներում, երբ անձը չի գիտակցել արարքի հակաօրինականությունը,բայց պարտավոր էր գիտակցելու այդ: Որպես օրինակ բերվում է բժշկի կողմից ծանր տալու միջոցով մեռցնելը, ընդ որում, բժիշկն այդ անում է գիտակցաբար` ենթադրելով, որ այդպես կարելի է անել: Նման հանցագործությունները, նրանց կարծիքով, պետք է որակել որպես անզգույշ հանցագործություններ (այլ կարծիքի է Վ. Գ. Մակաշվիլին, որը գտնում է, թե նման դեպքերում առկա է դիտավորյալ սպանությունը)':Նման մոտեցումը դժվար թե հնարավոր լինի ճիշտ համարել, քանզի դրա արդյունքում տեղի է ունենում մեկ հասկացությանփոխարինումը մյուսով. հասարակական վտանգավորությանգիտակցումը փոխարինվում է արարքի հակաօրինականության գիտակցումով, որն անթույլատրելի է: Բերված օրինակում հարցը կարելի է ավելի պարզ դնել. ծանր հիվանդին շարժառիթով թունավորելը հանրորեն օգտակար կամ անտարբեր արա՞րք է, թե՞ ոչ: Մեր պատկերացմամբ, առաջադրված հարցին պետք է բացասական պատասխան տալ, քանի որ երնույթն օբյեկտիվորեն հանրորեն վտանգավոր է: Հետնաբար, այս դեպքում ես հակաօրինականությունը գիտակցելու հարցը ինքնուրույն նշանակություն չի ստանում: Այսպիսով, այսպես կոչված իրավական անզգուշությունը իրենից որնէ առանձնահատուկինստիտուտ չի ներկայացնում: Անուղղակիդիտավորություն (ԳօլսՏ 6Կ6ոէսՅկՏ): Քրեական օրենսգրքի 29 հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` հանցանքը համարվում է անուղղակի դիտավորությամբ կատարված, եթե անձը գիտակցել իր գործողության (անգործության) հանրության համար վտանգավորբնույթը, նախատեսելէ հանրության համար վտանգավոր Խր ունը չի ցանկացել այդ հետնանքները, բայց գիտակցաբար թույլ է տվել դրանք: Արարքիհասարակական վտանգավորությունըգիտակցելու իմաստով ուղղակի դիտավորությունը չի տարբերվում անուղղակիից: Ինչ վերաբերվում է արարքի վտանգավոր հետնանքների նախատեսմանը, ապա այս չափանիշով դիտավորության նշված տեսակները որոշակիորեն տարբերվումեն: Նախ, ուղղակի դիտավորության դեպքում անձը նախատեսում է վտանգավոր հետնանքների առաջացման անխուսափելիությունը կամ իրական հնարավորությունը, մինչդեռ անուղղակի դիտավորությանդեպքում` միայն իրական հնարավորությունը: Անուղղակի դիտավորությունն ուղղակի դիտավորությունից առավել հստակ տարբերվում է կամային չափանիշով: Անուղղակիդիտավորության կամային նիշը բնութագրվում է վտանգավոր հետնանքների առաջացումը չցանկանալով: Միննույն ժամանակ, թեն հանցավորը չի ցանկանում հետնանքների առաջացումը, այնուամենայնիվ գիտակցաբար թույլ է տալիս, որ դրանք առաջանան: Վտանգավոր է նրանով, որ անուղղակի հետնանքների առաջացումը չցանկանալը բացատրվում դիտավորության դեպքում վտանգավոր հետնանքներըհանդիսանում են անձի արարքի օժանդակ արդյունք: զանցավորն արարքը կատարում է բոլորովին այլ նպատակներիհասնելու համար, նրա ջանքերը, կամքը ուղղված են այնպիսի նպատակի, որը դուրս է գալիս իր կողմից կատարվող արարքի շրջանակներից: Այնուհանդերձ,գիտակցելով, որ իր արարքից կարող են վտանգավոր ջանալ, անձը ոչինչ չի անում դրանք կանխելու համար, այսինքն` գիտակցաբար արարքը

հիվանդներին թույն

ցանկացած

է

աոաացոան Կար զիան

չափա-

հետնանքներ աոոՐ

է

1957,

Շ.

Տես` 181:

Խատճոատամտմ 8,

Լ.

ՄոՕոՕՏՈՅ

Մ

ՕՂՏԸՊԸՂԹԲՒՒԾԸԼԵ

Հձ

քԷՇՕՇՔՕքօՕշախծօրե. ԽՆ.

ԼՇՇտօքատիոր,

է տալիս դրանց առաջացումը: Կարելի է ասել, որ անուղղակի դիտավորության դեպքում հանցավորի հոգեբանական վերաբերմունքըհետնանքների նկատմամբ պասիվ է: Հետնանքների նկատմամբ պասիվ հոգեբանական վերաբերմունքը դրսնորվում է նրանում, որ հանցավորը,այդ հետնանքների առաջացումը չցանկանալով հանդերձ, ակտիվ գործողությունների չի դիմում դրանք կանխելուհամար: Բացի այդ, հնարավոր են իրավիճակներ,երբ անձը, չցանկանալով հետնանքների առաջացումը, հույս է ունենում, որ դրանք կկանխվեն, բայց այդ հույսը հիմնվում է վերացական,անորոշ հանգամանքներիվրա (բախտը կբերի, ամեն ինչ հաջող կավարտվի ն այլն): Այլ կերպ ասած` անձը հույսը դնում է պատահականության վրա: Ըստ էության, հետնանքներինկատմամբ նման վերաբերմունքընույնպես դրանց առաջացումը գիտակցաբարթույլ տալու մասին է վկայում, քանի որ անձի հույսը հիմնված չէ իրական այնպիսի հանգամանքներիվրա, որոնք իրոք կարող են կանխելհետնանքներիառաջացումը: Անուղղակի դիտավորության կամային չափանիշը կարող է ունենալ նան այլ դրսնորում: Այդ հանգամանքն ուղղակիորեննշված է ՌԴ քրեական օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 3-րդ մասում: Խոսքը գնում է հետնանքների նկատմամբ վերաբերմունքիմասին: Ըստ էության, սա հետնանքներըգիտակցաբարթույլ տալու մասնակիդրսնորում է, երբ անձը բոլորովին չի մտահոգվում իր արարքի հնարավոր օժանդակ հետնանքների մասին: Նման դեպքում անձի համար առավել կարնորը արարքի կատարումն է, նպատակինհասնելը, իսկ դրա օժանդակ անձին չեն հուզում (անձի համար միննույն է` դրանք կառաջանան, թե ոչ, անձը նույնիսկ հույս չի դնում թեկուզ պատահականությանվրա, որը կարող է կանխել հետնանքները):Օրինակ` խուլիգանն անկանոն կրակահերթ է բացում մարդաշատ արդյունքում մի այրում, որի քաղաքա ոհվում է: Այս դեպքում խուլիգանը ր չի ունեցել, բայց անտարբեր է եղել իր արարքի հնարավոր հետնանքներինկատմամբ: Անուղղակիդիտավորությունը կարող է դրսնորվել երկու իրադրությունում` 1) անձը ուղղակի դիտավորությամբորնէ հանցանք է կատարել` գիտակցելով, որ կարող են առաջանալ նան այլ, օժանդակհետնանքներ(օրինակ` հրկիզում է ուրիշի տունը` գիտակցելով, որ այնտեղ բնակվողմարդիկ կարող են մահանալ), 2) անձի կատարածարարքն ինքնին հանցագործություն չէ: Այն այդպիսին է դառնում վտանգավոր հետնանքների առաջացմանպայմանով (օրինակ` անձը, առանց սպանության նպատակի, մեկ ուրիշին գցում է լեռնային վարար գետը` նախատեսելով վերջինիս մահվան հնարավորությունը, սակայն հույսը դնելով պատահականության վրա` կարծում է, թե այդ հետնանքըչի առաջանա: Կամ` չոր, քամոտ եղանակինանձը խարույկէ վառում անտառում` նախատեսելով անտառայինհրդեհի հնարավորությունը, բայց ոչինչ չի անում այն կանխելու համար): Պետք է նշել իհարկե, որ նման իրավիճակները խիստ հազվադեպեն: Վիմնականումանուղղակիդիտավորությունն առկա է այն դեպքերում, երբ անձն ուղղակի դիտավորությամբորնէ հանցանք է կատարում` գիտակցելով դրա օժանդակ հետնանքներիառաջացմանհնաթույլ

անտարբե

հետնանքնե

Ա

կարն ւղրանի Նարոթյուն

րավորությունը:

Անուղղակիդիտավորությունըպրակտիկայումավելի հազվադեպ է պատահում, քան ուղղակի դիտավորությունը: Այնուամենայնիվ, անուղղակի դիտավորությամբ կատարվող հանցանքների հանրային վտանգավորությունը միշտ չէ, որ ավելի պակաս է, քան ուղղակի դիտավորությամբկատարվողներինը: Այդ է պատճառը,որ

հանցակազմերըկառուցելիս օրենսդիրը չի տարբերակում պատասխանատվու-

թյունն ըստ դիտավորության տեսակների ն չի նախատեսում ավելի մեղմ պատիժ անուղղակի դիտավորությամբկատարվող հանցանքների համար: Միաժամանակ պետք է նշել, որ դիտավորությանտեսակը, հանցագործության մյուս հանգամանքների հետ մեկտեղ,հաշվի է առնվում դատարանիկողմից պատժի անհատականացման ժամանակ: Դիտավորությանտեսակների սահմանազատումն անչափ կարնոր նշանակություն ունի նան քրեաիրավական մի շարք ինստիտուտների կիրառման (հանցագործության նախապատրաստություն,հանցափորձ,հանցակցություն), ինչպես նան այն հանցագործություններիորակման համար, որոնց օրենսդրականնկարագրությունը ենթադրումէ միայն ուղղակի դիտավորություն: Բացի ուղղակի ն անուղղակի դիտավորությունից, որոնք անմիջականորեն նախատեսվածեն օրենքով, քրեական իրավունքի տեսությանը ն դատաքննչական պրակտիկայինհայտնի են նան դիտավորությանայլ տեսակներ, որոնք ազդում են հանցագործությանորակման ն պատժիանհատականացմանվրա՛՞: Այսպես, ըստ ձեավորմանժամանակի,տարբերակվումեն մաղօրոք մտածված (կամ ծագած) կամ (անխամտածված ն հանկարծակիծագածդիտավորությունները: Կանխամտածվածդիտավորությանդեպքում հանցանքը կատարելու մտադրության ն դրա իրականացմանմիջն որոշակի, երբեմն տնական ժամանակահատվածէ անցնում: Դիտավորությանտվյալ տեսակը պետք է ընկալել գործի մյուս հանգամանքների(նախապատրաստվողհանցագործությանհասարակականվտանգավորության բնույթի ն աստիճանի, կատարման եղանակի, հանցանքը հետագայում թաքցնելու համարանձի կողմից ձեռնարկվածմիջոցների ն այլնի) հետ համակցության մեջ: Վանցագործությաննախապատրաստությաներկարատնժամանակը որոշ դեպքերում կարող է վկայել հասարակական բարձր վտանգավորության մասին (օրինակ, ահաբեկչական գործողություն նախապատրաստելիս,բանդա ստեղծելիս ն այլն), այլ դեպքերում` խղճի խայթի, կասկածներիմասին, օրինակ, խանդի շարԺառիբներովսպանություն նախապատրաստելիսն այլն: Միայն գործի բոլոր հանգամանքների համակողմանի գնահատականնէ դատարանին հնարավորություն տալիս ճիշտ որոշել այդպիսի դիտավորությաննշանակությունը: Կանխամտածված դիտավորությունըսկզբունքորեն կարող է լինել ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի: Առաջինըհանդիպում է ավելի հաճախ, քանի որ տնական նախապատրաստությունը սովորաբար վկայում է այն մասին, որ անձը ոչ միայն նպատակ է դրել, այլն ցանկանումէ հետնանքներիվրա հասնելը՞: Հանկարծակիծագած դիտավորությունըբնութագրական է այն դեպքերի համար, երբ հանցանք կատարելու դիտավորությունը ծագելու ն դրա իրագործման միջն գործնականումժամանակայինխզում չկա, կամ այդ խզումը չնչին է: Դիտավորության տվյալ տեսակը հատուկ է նեվրասթենիկներին,հիսթերիկ ռեակցիաների հակում ունեցող անձանց, անչափահասներին:Այն հատուկ է նան ռեցիդիվիստներին, որոնց մոտ հանցագործություններիբազմակիկատարման ն ազատազրկման վայրերում պատիժ կրելու ընթացքում ձնավորվել է վարքագծի կայուն ստերեոտիպ` '

նույնական կամ համասեռ հանցագործություններ(օրինակ` բնակարանայինգողություններ կամ գրպանահատություն) կատարելու ձգտում` դրա համար բարենպաստ հանգամանքներձնավորվելու պարագայում: Հանկարծակի ծագած դիտավորությունը բնութագրական է նան կրթականու կուլտուրական ցածր մակարդակ ունեցող անձանց համար, որոնց մոտ կոնֆլիկտային իրավիճակներում«բռունցքը խելքից առաջ է ընկնում»: Այս կատեգորիայինեն դասվում խուլիգանները,ինչպես նան այն մարդասպանները,ովքեր ընդունակ են մարդուն կյանքից զրկել ընդամենը ծխախոտչտալու կամ դիտողությունանելու համար:': Վանկարծակիծագած դիտավորությանտեսակ է աֆերտացվածդիտավորությունը (հոգեկանխիստ հուզմունքի վիճակ), որի հատկանիշներինեն դասվում ծագման հանկարծակիությունըն կարճատնությունը:Ի տարբերություն դիտավորության մյուս տեսակների, այդ դիտավորությունըծագում է տուժողի հակաօրինական,հակաբարոյական վարքագծի ազդեցությամբ ն հանդիսանում է այդպիսի վարքագծի պատասխանարձագանք: Դիտավորությանքննարկվող տեսակը օրենսդրի կողմից գնահատվում է որպես արարքի հասարակականվտանգավորությունընվազեցնող հանգամանք: Հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում հանցանք կատարելը որոշ դեպքերում դիտվում է որպես տվյալ հանցակազմի մեղմացնող հանգամանքներով զուգորդված հանցակազմի հատկանիշ (հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում սպանությունը կամ առողջությանը ծանր կամ միջին ծանրության վնաս պատճառելը): Հանրորեն վտանգավոր հետնանքներինախատեսմանաստիճանիհետ կապված քրեական իրավունքի տեսությանմեջ տարբերվում են կոնկրետացված(որոշակի) դիտավորությունըն չկոնկրետացված(անորոշ) դիտավորությունը: Կոնկրետացվածըդիտավորությանայնպիսի տեսակ է, որի դեպքում անձը պարզ ն հստակ պատկերացնումէ իր արարքի հետնանքները, նախատեսում է իր արարքի կոնկրետ հետնանքները: Դիտավորությանայս տեսակը, իր հերթին, բաժանվում է ս/արզ ն երկընտրելիդիտավորության:Որնէ մել անհատական որոշակի արդյունքի մասին հստակ պատկերացմամբ բնութագրվող դիտավորությունը Ուրիշ խոսքով, պարզ կոնկրեկոչվում է պարզ կոնկրետացվածդիտավորություն՞: տացված դիտավորությանդեպքում սուբյեկտը նախատեսում ն ցանկանում է որոշակի հետնանքի առաջացում: Օրինակ`կրակելով տուժողի գլխին` հանցավորը նախատեսումն ցանկանում է նրա մահը: Երկընտրելիկոնկրետացվածդիտավորությունըորոշակիդիտավորությանայնպիսի տարատեսակ է, որի դեպքում հանցավորը նախատեսում է երկու կամ ավելի անհատական որոշակի հետնանքները վրա հասնելու մոտավորապես հավասար, Օրինակ` կացնով հարվածելով տուժողի գլխին՝ հնարավորությունը՝: միատեսակ հանցավորընախատեսում է կա՛մ տուժողի մահը, կա՛մ նրա առողջությանը ծանր վնաս հասցնելը: Ընդ որում, նշված հետնանքներիցյուրաքանչյուրն էլ ցանկալի է սուբյեկտի համար: Այլ կերպ ասած` նրա համար միննույն է, թե նախատեսված հետնանքներիցորը կառաջանա: Երկընտրելի դիտավորությամբ կատարված հանցագործությունները պետք է որակել ըստ փաստացի վրա հասած հետնանքների: Այն դեպքերում, երբ նախա--

-

Որոշ հեղինակներդիտավորությանայս տեսակները համարում են ուղղակի դիտավորության յուրահատուկ դրսնորումներ ն դրանք չեն դիտում որպեսդիտավորությանինքնուրույն ւոեսակներ(տես` Օրինակ,ՀՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուր մաս, Երեանի համալսարանիհրատ., 2000 թ., էջ 213): Այլ քրեագետներգտնում են, որ դիտավորությանմյուս ւ՛տեսակներըբնութագրականեն նան անուղղակի

դիտավորությանը:

Տես՝ Մոօոօոաօօ

ոքոճոօ, ՕԾդոճ

'

Տես` իս`

ՑՅԱ

ՎոՇո..

ԽԼ, 1999,

Շ.

189:

Տես`

14-6 ՛

նույն տեղը, էջ

190:

ոքորօ. Վճռո.

ՇՕՏԾՈՇԻՇ6

ֆիցոցտաօծ

ՈՆ

նույն տեղը: ,

օճոլով. ԽԼ., ԴՕտ",

'

1982,|

Շ.

140:

տեսված ն ցանկալի հետնանքներիցոչ մեկը վրա չի հասնում, ապա արարքը պետք է որակել որպես դրանցից ամենածանրը հասցնելու փորձ, քանի որ այդպիսի հետնանքի առաջացումն ընդգրկված է եղել հանցավորի դիտավորությամբ: Չկռնկրետացված(անորոշ) դիտավորությունըբնութագրական է նրանով, որ արարքի օբյեկտիվ հատկությունների մասին հանցավորի մոտ առկա է ոչ թե անհատական որոշակի, այլ ընդհանրացվածպատկերացում, այսինքն` հանցավորը նախատեսում է միայն արարքի տեսակային հատկանիշները: Ավելի պարզ ասած` չկոնկրետացված (անորոշ) դիտավորության դեպքում անձն ընդհանուր գծերով նախատեսում է վտանգավոր հետնանքներիառաջացումը, բայց չի պատկերացնում, թե կոնկրետ ինչ հետնանք կառաջանա: Օրինակ` ոտքով ուժեղ հարվածներ հասցնելովտուժողի գլխին, կրծքավանդակինն որովայնին` սուբյեկտը նախատեսում է, որ արդյունքում վնաս է պատճառվելու տուժողի առողջությանը,բայց չի գիտակցում այդ վնասի չափը, այսինքն` մարմնականվնասվածքների ծանրության աստիճանը: Այստեղ առկա է առողջությանը վնաս պատճառելու չկոնկրետացված դիտավորությունը: Չկոնկրետացված դիտավորությամբ կատարված հանցագործությունները նս որակվում են ըստ փաստացի առաջացած հետնանքների' Առանձինքննարկման առարկա է այն բարդ իրավիճակը, երբ վտանգավոր հետնանքներից ն ոչ մեկը չի առաջանում: Չնայած չկոնկրետացված դիտավորությունը նման է անուղղակի դիտավորությանը, սակայն դրանք չեն նույնանում: Չկոնկրետացված դիտավորության դեպքում վտանգավոր հետնանքները չեն հանդիսանում արարքի օժանդակ, հեռավոր հետնանք. հանցավորը նախատեսում ն ցանկանում է որնէ հետնանքի առաջացումը: Ընդ որում, նշված հետնանքները հանդես են գալիս կա՛մ որպես նպատակ,կա՛մ որպես վերջնական նպատակինհասնելու միջոց, կա՛մ էլ անխուսափելի են: Ակնհայտ է, որ նման իրավիճակը բնութագրական է ուղղակի դիտավորության համար: Այս հանգամանքը հաշվի առնելով, քրեական իրավունքի տեսության մեջ կարծիք է արտահայտվել, որ եթե չկոնկրետացված դիտավորությամբհանրորեն վտանգավոր արարք է կատարվում, որը չի հանգեցնում որնէ վտանգավոր հետնանքի, քրեական պատասխանատվությունը չի կարող բացառվել: Նման դեպքերում արարքը պեւոք է որակել որպես հնարավոր առավել մեղմ հանցագործության -

փորձ':

|

8 5. Անզգուշությունըորպես մեղքիձն ն դրա տեսակները հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` անզգուշությամբ կատարված հանցանքըկարող է դրսնորվել հնքնավստահությամբկամ անփութությամբ: Որպես ընդհանուր կանոն, անզգույշ մեղքով կատարված պակաս վտանգավոր է դիտավորյալ հանցագործության համեմատությամբ, քանի որ անեն ընդհանրապես մտադրված չէ հանցանք կատարել: Ղաճախ տեղի է ունենում ինչ-որ հրահանգների (տեխնիկայի անվտանգության, հակահրդեհային, զենքի հետ վարվելու, ավտոտրանսպորտի երթնեկության անվտանգության կանոնների) ՀՀ քր.

օր-ի

:

Տես`

Ատոճօք Մ. Ճ.

ԱքօճնԲուիԼՇՕրբքունո,

նկատ-

`

Գիտակցելուց",

-

-

համարում տվյալ կոնկրետ դեպքում: ավեԿամային չափանիշը: Անձը չի ցանկանում հետնանքների առաջացումը, լին` ձգտում է թույլ չտալ դրանք ինչ-որ իրական գոյություն ունեցող գործոնների (ուժերի) օգնությամբ: Ամենից առաջ հանցավորը նկատի ունի իր անձնական հատկությունները(փորձը, վարպետությունը,ճարպկությունը, պրոֆեսիոնալիզմը), անձանց, մեխանիզմների, անգամ բնության ուժերի գործողությունը: ապա այլ Վանցավորը Սակայն նրա հաշվարկները դուրս են գալիս թեթնամիտ,ինքնավստահ: կապի զարպատճառական ն միջն կամ չգիտի արարքի սպառնացողհետնանքների

հանցագործությունը

'

`

ու դրանով խախտում, որը հանգեցնում է հանրորենվտանգավորհետնանքների իսկ` զանցանքը վեր է ածում հանցագործության: Սակայն պետք է ճկատի ունենալ, որ մեղքի անզգույշ ձեր, նախ, անուշադրուն հասաիսկ երբեմն նան անտարբերության,անհատի թյան, անշրջահայացության, (դրսնորումտարատեսակներից րակությանշահերը չհարգելու ամենավտանգավոր անզգուառաջընթացիպայմաններում ներից) մեկն է: Երկրորդ, գիտատեխնիկական է քանակն ավելանում մարդու գորշությամբ կատարվող հանցագործությունների բնույթով Իրենց ծառայության (աշխատանքի) ծունեության գրեթե բոլոր ոլորտներում: անձինք ո ւնեցող անհոորոշակի պահանջներ պահպանելու պարտականություն են դրանք խախտում հետեանքով անկարգապահության գության, թեթնամտության, հաճախ հսկայական վնաս պատճառելով մարդկանց կյանքին, առողջությանը, կատարման շրջակա միջավայրին: Ուստի անզգույշ հանցագործությունների ն անհրաժեշտ է սոցիալապես : արձագանքնարդարացված մամբ քրեաիրավական հետ մեկտեղ առաջին պլան է աճի Այսինքն` անզգուշությանվտանգավորության միջոցներովպայքարելու անհրաժեշտությունը: մղվում դրա հեւռ քրեաիրավական կատարված,եթե անձը նախաէ Հանցանքը համարվում հնքնավստահությամբ տեսել է իր գործողության (անգործության)հ̀անրության համար վտանգավոր հետնանքների առաջացման հնարավորությունը, սակայն առանց բավարար հիմքերի ինքնավստահորենհույս է ունեցել, որ դրանք կկանխվեն (քր. օր-ի հոդ. 2-րդ մաս): է. Հանցավոր ինքնավստահության ինտելեկտուալ չափանիշը կազմված հանցավորի կողմից կատարվողգործողության(անգործության)հասարակական վտանգավորությունը հանրորեն վտանգավոր հետնանքների առաջացման վերացարկված (աբստրակտ) հնարավորությունընախատեսելուց: Վերացարկվածնախաանիտեսումը նշանակում է, որ անձը գիտակցում է իր գործողությունների գործողուէ, որ այդպիսի րավաչափությունը,հասկանում (նախատեսում) կարող են առաջացնելհանրորեն թյուններնընդհանրապես,սկզբունքորեն է վտանգավոր հետնանքներ, սակայն դրանց առաջացումն անհնար

հատ

տ

րոօոռուոգ

օ1861Շ1861(գօ675.

7ՇՂՅՏՔՕՐՃՐՅՈՂԼ, բոնում.

"ՄՐՕՃՕՏԱՅՑ

8, «6.

8օքօաոշո, 1989,

Շ.

50:

7: 1991, ԷԼթքօօօաւ8. Ճ., Է1Թօօրօքօոժուտոբօոո/ւոտմուռ. բճշսօաքօ. անձը չի գիտակցում դեպքում Որոշ քրեագետներգտնում են, որ հանցավորինքնավստահության է ունենում իր արարքի կանխել հույս անձը քանզի իր արարքիհանրորեն վտանգավորբնույթը, հետնանքները: ն հանրորեն Իսկ այդ հույսը չեզոքագնում է արարքիվտանգավորության չէ (Տես` Ղաոօտօտ Է. Փ. ապա արարքը վտանգավոր

Տես՝

օ.

առաջանալու, եթե չեն րտակցումը, հետնանքները

8 ԸՕՏՇՂԵԽՕԻ

ՄԻՕՕ88011 11ք486. 1բճտՕ86իբէՈւ6, 1963, Ք թօրքօոջ օ քճՅրքմաաճէռու Փօրո ոռաոուօՇու անձը գիտակցումէ, որ իր արարքից է եթե Ւ 3, Շ. 87): Քրեագետների մյուս մասը պնդում հակառակը. նա գիտակցումէ նան այդ արարքի վտանգավոապա են առաջանալ, հետնանքներ

կարող

վտանգավոր

րությունը (տես` Խ7քԸ

Օ1ՈՇՆՇՐՑՇԴՈՒԾԸր»:

ԸՇՇԲՇՆԸՕՐՕ

ՄԻՕՊՕՏԱԾՒԾ1լքճոճ. Օճւոոգ

ՎՃՇր».

1.

1, 13ռ-ոօ

ՃՐՄ, 1968,

Շ.

423):

հություն է ցուցաբերել, քանի որ գիտեր այն վտանգի մասին, որը մարդու համար ներկայացնումէ 220 վոլտ լարմամբէլեկտրականհոսանքը, սակայն թեթնամտորեն նա հույս է ունեցել, որ ծանր հետնանքները հնարավոր կլինի կանխել: Ընդսմին, վրա, այլ այնպիսիօբյեկտիվգործոնների հույսը դրել էր ոչ թե պատահականության, հնարավորությունը» ": ծանր էին հետնանքների բացառում որոնք, իր կարծիքով, օրենքի տեսակ քրեական մեղքի անզգույշ որպես Հանցավորանփութությունը կողմից բնութագրվում է նրանով, որ անձը չի նախատեսել իր գործողության(անհնագործության)`հանրության համար վտանգավորհետնանքներիառաջացման Ա պարտավոր էր կարող էր նախատերավորությունը,թեն տվյալ իրադրությունում Դժվար չէ նկատել, որ 3Հ 1961թ. քր. օր-ի մաս): 3-րդ հոդ. սել դրանք (ՀՀ քր. օր-ի համեմատությամբփոփոխություններեն կատարվելնան հանցավորանփութության

գացման օրենքները, կամ, որ ավելի հաճախ է պատահում դատական պրակտիկայում, հաշվի չի առնում այնպիսի հանգամանքներ,որոնք էականորեն փոխում են պատճառականկապի զարգացման ընթացքը`: Այդ հույսը, որը թեն չհիմնավորված, ինքնավստահէ, հանցավոր ինքնավստահությունը էականորեն տարբերում է անուղղակի դիտավորությունից, որի դեպքում այդպիսի հաշվարկն ընդհանրապես բացակայում է: (Անուղղակի դիտավորության ժամանակ հանցավորը կարող է հույսը դնել հաջողության, ճակատագրի, բարեբախտության, բայց ոչ կոնկրետ իրական հանգամանքներին ուժերի վրա): Այդ պատճառով հանցավոր ինքնավստահությունը պակաս վտանգավոր է, քան անուղղակի դիտավորությունը:

Հանցավոր ինքնավստահությունն անուղղակի դիտավորությունից սահմանազատվում է ինտելեկտուալ ն կամային չափանիշներով: Ինտելեկտուալ չափանիշըտարբերությունըցույց է տալիս ըստ նախատեսելու բնույթի: Անուղղակի դիտավորությանժամանակ անձը նախատեսում է հանրության համար վտանգավոր հետնանքներիառաջացմանիրական հնարավորությունը,իսկ ինքնավստահության դեպքում` միայնվերացարկված (աբստրակտ) հնարավորու-

թյունը:

Ինչպեսանուղղակի դիտավորության,այնպես էլ ինքնավստահությանկամային չափանիշը հետնանքներիվրա հասնելը չցանկանալնէ, սակայն անուղղակի դիտավորության ժամանակ անձը դրան վերաբերվումէ անտարբեր, կամ գիտակցաբար թույլ է տալիս այն դեպքում, երբ ինքնավստահությանժամանակ նա հույսը դնում է կյանքի կոնկրետ հանգամանքներիվրա, որոնք ի վիճակի են կանխելու հետնանքների առաջացումը, սակայն այդ հաշվարկը թեթնամիտէ դուրս գալիս: Շ-ն, իր տնից դեպի կամրջակները գցած ցանցերից ձկան գողությունը կանխելու նպատակով,հաղորդալարեր անցկացրեցն միացրեց դրանք 220 վոլտ լարման էլեկտրացանցին, իսկ տանը զանգ տեղադրեց: Ձուկ բռնելու նպատակով գետափ եկած անչափահասներըորոշեցին լարերն անջատել ազդանշանայինհամակարգից:Վաղորդալարն անջատելու ժամանակ անչափահաւներից մեկը էլեկտրահարվելով մահացավ: Շ-ին դատապարտեցինառանց ծանրացուցիչ հանգամանքների դիտավորյալ սպանության համար: Գործով պարզվեց, որ ազդանշանային համակարգըպատրաւտելիս, Շ-ն հարնաններինքանիցս նախազգուշացրել է, որ երեխաներինթույլ չտան մոտենալլարանցման վայրին, ինչպես ն այդ տեղը ցույց է տվել հովիվներին:Լարանցումը Շ-ն արել էր իր բանջարանոցումն խնամքով քողարկել էր, իսկ մուտքը դեպի գետ` թաղել հողում: Լարանցման տեղը գետի մոտ ցանկապատվածէր: Դեպի Շ-ի տուն անցկացված հաղորդալարերի մասին գիտեին գետափ եկող ձկնորսները: Շ-ն լարանցման համար ընտրելէ լավ մեկուսացված լարեր, որոնք կարող էին դիմանալ մինչն 1000 վոլտ լարման ն հատկապես նախատեսվածէին խոնավ շինություններումօգտագործելու համար: Ձեռնարկված էին նան այլ պաշտպանիչ միջոցներ: Անհայտ անձինք մի քանի անգամ կտրել էին հաղորդալարերը, սակայն ոչ ոք չէր էլ եկտրահարվել: Նկատի առնելով այս հանգամանքները,ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանիպլենումը դատարանի` Շ-ին դիտավորյալ սպանության մեջ մեղավոր ճանաչելու մասին եզրակացությունը համարեց ոչ ճիշտ, նշելով, որ «Շ-ն հանցավոր ինքնավստա1

Տես`

ԷԼ08օ6

Ն.Օոօ8ԱօԹ

ոքոոօ

ՔՕՇՇՇրա. Օճլլոճ

ՎՀՇՐԻ,

Ի/1., 1996,

Շ.

51:

օրենսդրականբնութագրմանմեջ: Հանցավոր անփութությանինտելեկտուալչափանիշըկայանումէ նրանում, որ անձը չի գիտակցում իր կողմից կատարվող գործողությունների(անգործության) Դա տեղի է ունենում այն պատճառով,որ հասարակականվտանգավորությունը: Նա խախտում է ինչ-որ չունի: անձը հանցագործություն կատարելու մտադրություն հետ վարվելու կանոններ, նորմեր, արգելքներ (շինարարականնորմեր, զենքի կանոններ) կամ բոլորին հայտնի կենցաղային սանիտարահամաճարակային էլ հետնում է, որ անձը չի նախատեսումիր Այստեղից նախազգուշականկանոնները: գործողության(անգործության)`հանրության համար վտանգավորհետնանքների առաջագմանհնարավորությունը,ընդ որում անփութության ժամանակ չնախատեսելը բնավ չի նշանակում տեղի ունեցողի նկատմամբ ցանկացածհոգեբանական վերաբերմունքիբացակայություն,այլ իրենից ներկայացնումէ այդ վերաբերմունքի է անհատուկ ձն: Անփութությանժամանակ հետնանքները չնախատեսելըվկայում կահամակեցության պահանջների, ձի արհամարհականվերաբերմունքը օրենքի նոնների, անձանցշահերի նկատմամբ": ու Կամային չափանիշը նշանակում է, որ անձը անհրաժեշտ ուշադրության շրջահայացությանդեպքում պարտավորէր ն կարող էր նախատեսել վտանգավոր հետնանքները:Վանցավորանփութությամբգործող անձին,ըստ էության, հանդիմանում են այն բանի համար, որ նա իրական հնարավորությունունենալով նախատեսելու իր գործողություններիհանրորեն վտանգավոր հետնանքները, անհրաժեշտ ուշադրություն, շրջահայացություն,հոգատարություն չի դրսնորել, որպեսզի թույլ չտա հանրորենվտանգավոր հետնանքները: Իր արարքների հետնանքները նախատեսելու պարտականությունըբնութատեր մարդկանց գրական հատկանիշ է բոլոր գործունակն առողջ բանականության է օրենքի կողմից քրեական հատկապես խոսվում օրենքում համար: Բայց քանի որ հանցացուցաբերած կողմից մեկի պաշտպանվող օբյեկտների նկատմամբ ինչ-որ մասին, վոր անփույթ վերաբերմունքիհամար քրեական պատասխանատվության նես է սահմանային պետք մատնանշվեն պայմանները ապա պատասխանատվության

այլ

-

ճշգրտությամբ: Ինչ-որ կանոններ խախտելու փաստը գիտակցելու ն դրա արդյունքում վրա հասնող հանրորեն վտանգավոր հետնանքները նախատեսելու` մարդու հնարավո1

Տես`

Տես`

ԽԼ, 1996, '

Ը.

8օքաօողօրօՇջչը

ՔԱՆԴ6էԼ»

ՇՇՇՔ,

ՄՎՇՇՒԱՈ: 7բՕոօ8:108օ Աքոճոճ. Օճոլոգ

133-135):

1969, ԻԱ Լ, ԿՃՇ1Ե

6.

(Աօր.

24:

քօր. ք. ՒԼ

տ Ճ. Եջոճքցտղճոծ

8.

Էնուօ8ո. 21 3

րության հարցը պետք է լուծվի կոնկրետ իրավիճակը ն քրեական

պատասխա-

նատվության կանչվող անձի անհատական առանձնահատկությունները հաշվի առնելով: Դրան համապատասխան, օրենքում ն քրեական իրավունքի գիտության մեջ առանձնացվումեն հանցավորանփութությաներկու չափանիշներ` ն

օբյենտիվ

սռւբյենտիվ: նորմատիվբնույթ է Օբյեկտիվ չափանիշը

կրում ն նշանակում է, որ հանրորեն վտանգավորհետնանքներընախատեսելուպարտականությունը դրվում է որոշակի անձանց վրա, ովքեր իրենց պարտականությունները է պետք կատարեն՝ խստիվ պահպանելով վարքագծի սահմանված կանոնները, դրսնորելով պատշաճ ուշադրություն ն շրջահայացություն: Նախատեսելու պարտականությունըհիմնվում է օրենքի ուղղակի ցուցումի վրա կամ բխում է անձի մասնագիտական պարտականություններից, պայմանագրային,ընտանեկան հարաբերություններից, համակեցության կանոններից: Սակայն քրեական պատասխանատվության ենթարկելու համար միայն օբյեկտիվ չափանիշի առկայությունըբավական չէ: Անհրաժեշտէ նան պարզել, թե քրեական պատասխանատվության կանչվողկոնկրետմարդը կարո՞ղ է, արդյոք նախատեսել իր ոչ իրավաչափվարքագծիհանրորենվտանգավոր հետնանքները: Հանցավոր անփութության ճուբյեկտիվչափանիշը դրսնորվում է վտանգավոր հետնանքների առաջացման հնարավորությունը նախատեսելուկարողությանմեջ: Վետնանքներիառաջացման հնարավորությունը նախատեսելու անձի կարողությունը կոնկրետ հասկացությունէ: Դա նշանակումէ, որ այդ կարողությունըորոշվում է ոչ թե ընդհանրապես,միջին մարդու կարողությունների չափանիշով, այլ կոնկրետ անձի ն կոնկրետ իրադրությանհաշվարկով: Այս տեսակետիցհույժ կարնոր է քր. օր-ի 30 հոդվածի 3-րդ մասի ձնակերպումն այն մասին, որ անձը «...տվյալ իրադրությունում պարտավոր էր ն կարող էր նախատեսել դրանք» (այսինքն` հանրորեն վտանգավոր հետնանքները):Ուստի վտանգավոր հետնանքների առաջացման հնարավորությունը նախատեսելուկարողությունը կախված է տվյալ անձի հատկություններից, ինչպես նան իրադրության առանձնահատկություններից: Անձնայինհատկությունները կարող են վերաբերելմարդու կրթական մակարդակին, մասնագիտական պատրաստվածությանը,կենսափորձին,առողջական վիճակին, հոգեկան շեղումներին ն այլն: Նշված հատկությունների պարզաբանումը ն դրանց համադրումըարարքը կատարելու իրավիճակիհետ թույլ է տալիս հավաստելու, թե տվյալ անձը կարո՞ղէր նախատեսելհանրորենվտագավորհետնանքները: Շ-ն, որսորդական հրացանը ձեռքին, մտավ վրանը, որտեղ քնած էին աղջիկները, ն նրանցից մեկին` Ռ-ին, խնդրեց վերադարձնելփոխառաբարվերցված իր Գրիչը: Քանի որ վրանի ներսում մութ էր, Ռ-ն Շ-ից լուցկի խնդրեց, որպեսզի վառի լամպը: Այն պահին, երբ Շ-ն, հրացանն աջ ձեռքով բռնած, ձախով գրպանից հանեց լուցկին ու տալիս էր աղջկան, պատահաբարքաշեց ձգանն ու հրացանըկրակեց՝ մահացու վիրավորելովՌ-ին որովայնի շրջանում: Շ-ի գործողություններումառկա են անզգույշ սպանության հանցակազմիբոլոր հատկանիշները:Շ-ն ոչ միայն պարտավորէր, այլն կարող էր կանխատեսելիր գործողություններիհասարակայնորեն վտանգավորհետնանքներիվրա հասնելը, եթե շատ ավելի մեծ ուշադրություն ու հոգածությունդրսնորերայլ անձանց հանդեպ": Ինտելեկտուալն կամային չափանիշներիտարբերություններիողջ ներկասլնա-

կով հանդերձ` անզգուշության երկու տեսակներն ունեն այնքան ընդհանրուԹե՛ հանցավոր ինքնաթյուններ,որ միավորվում են մեղքի մեկ ձեի շրջանակներում: վստահության, թե՛ հանցավոր անփութության համար բնութագրական Է կոնկրետ ձնավորված իրադրության մեջ իր գործողությունների (անգործության) կոնկրետ հանրորեն վտանգավոր հետնանքները նախատեսելու բացակայությունը ն պատշաճ ուշադրություն ու հոգատարությունչցուցաբերելը քրեական օրենքով պաշտպանվող բարիքների նկատմամբ, երբ դա անելու լիակատար հնարավորություն է

եղել:

Անզգույշ մեղքի հոգեբանական մեխանիզմիայլ ըմբռնում է ներկայացնում Մ. Ուգրեխելիձեն` գալով եզրակացության, որ քրեական պատասխանատվությանկարող է հանգեցնել ոչ միայն կամային,այլն իմպուլսիվ վարքագիծը:Քրեական պատասխանատվությունն այդ դեպքում պայմանավորվածէ նրանով, որ անձը, հասարակայնորենվտանգավոր հետնանք ունեցած իմպուլսիվ գործողության արդյունքում, օժտված լինելով իր հոգեկան ակտիվությունը անգիտակցականիոլորտում գտնվողիմպուլսիվ կողմնորոշումից այլ կողմնորոշման փոխարկելու ունակությամբ (որի ձենավորմանը մասնակցում են կամքն ու ինտելեկտը, ինչը, դրանք իր վարքի մեջ ներառելու դեպքում, հնարավորություն կտար խուսափել քրեական օրենսգրքով պահպանվող բարիքներին վնաս պատճառելուց), չի արել դա՞: Որպես անզգույշ մեղքի ձե անփութությունը որոշակի նմանություն ունի հանցավոր ինքնավստահությանհետ: Դրանց համար ընդհանուրը ինտելեկտուալ չափանիշն է` հանրորեն վտանգավորհետնանքներըվրա հասնելու ռեալ հնարավորությունը նախատեսելու բացակայությունը: Միաժամանակդրանք տարբերվում են մի ամբողջ շարք հատկանիշներով,որոնք վերաբերում են ինչպես ինտելեկտուալ, այնպես էլ կամային չափանիշին: Ինտելեկտուալ չափանիշ. ինքըավստահությանժամանակ անձը գիտակցում է իր գործողությունների հանրության համար վտանգավոր բնույթը, իսկ անփութությանժամանակ՝ -`

ոչ,

ինքնավստահությանժամանակ անձը նախատեսում է հետնանքները վրա հասնելու աբստրակտհնարավորությունը,իսկ անփութությանժամանակ չի նախատեսում, սակայն պարտավոր էր (օբյեկտիվ չափանիշ) ն կարող էր (սուբյեկտիվ չափանիշ) նախատեսելդրանք:

-

Կամային չափանիշ.

ինքնավստահության պարագայում ւսյն բնութագրվում է հանցավոր հետնանքները կանխելու այնպիսի թեթնամիտ հաշվարկով, որը հիմնված է կյանքի իրական հանգամանքների վրա, անփութության ժամանակ` հոգեկան պրոցեսների պատշաճ լարվածություն չդրսնորելով, որը նրան հնարավորություն չի տալիս նախատեսելուիր վարքագծի հետնանքները: Հանցավոր անփութությունն անհրաժեշտ է սահմանազատել նան պատահարից (կազուսից): Նախապես արձանագրենք, որ պատահարի դեպքում մեղքը բացակայում է, ուստի անձը ենթակա չէ քրեական պատասխանատվության:ՀՀ քրեական օրենսգրքի 31-րդ հոդվածի («Առանց մեղքի վնաս պատճառելը») 1-ին մասի -

'

Տես`

8օքաօ8ոօրօ Շր»րռ ՇՇՇՔ, Խուա յոաե

1960, Է| 5,

Ը.

34-35:

Ը.

146:

Տես` Տես`

ՇՕԹՓՆՇՏՕՓ

ՏՂՕՊՕՑՈԾՇ ԼԱքճտօ. ՎՀՇԼԵ

օճլոմվ, ԽԼ, "ԷՕ",

ՄոքաճարյտօԽԼ 11քօճոշհրս աօօօրօքօշուօմ

8տմմ

1982,

Ը,

176:

ֆոցնօուօիլ

ոքճոօ.

Ոճատատ, 1976,

համաձայն` արարքը համարվում է առանց մեղքի կատարված, եթե անձը չի գիտակցել ն տվյալ իրադրությունում չէր կարող գիտակցել իր գործողության (անգործության)` հանրության համար վտանգավոր բնույթը կամ չի նախատեսել հանրության համար վտանգավոր հետնանքների առաջացման հնարավորությունը ն տվյալ իրադրությունումպարտավոր չէր կամ չէր կարող նախատեսել դրանք: Ինչպես տեսնում ենք, պատահարըկարող է բնութագրվել կա՛մհանցավորանփութության ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ չափանիշի բացակայությամբ, կա՛մ դրանցից մեկի բացակայությամբ: Պատահարի էությունն այն է, որ անձը չի գիտակցում ն տվյալ իրադրությանմեջ չէր կարող գիտակցել իր գործողության (անգործության)հանրային վտանգավորությունըկամ չի նախատեսելվտանգավոր հետնանքներիառաջացման հնարավորությունըն տվյալ իրադրության մեջ պարտավոր չէր կամ չէր կարող նախատեսել: Պատահարի նույնատեսակ բնորոշում է պարունակուն նան ՌԴ քր. օր-ի 28 հոդվածը`: Տրակտորիստ Բ.-ն այլ կոլտնտեսականներիհետ գնում էր դաշտ` ծղոտ բերելու: Նրանց հետ միասին, նույն նւպատակով, ձիասահնակով դաշտ էր գնում նան Ու.-ն: Սահնակի վրա նրա հետ էին փոքրահասակ որդին ու երկու կանայք` Լ.-ն ն Վ.-ն: Տրակտորին վազանցելիս ձիասահնակնառեղով բախվեց գերանին, շրջվեց, իսկ սահնակիցցած ընկած Լ.-ն ընկավ տրակտորի տակ ն ճզմվեց: Ու.-ն դատապարտվեցանզգույշ սպանության համար: ՌԽՖՍՀ Գերագույն դատարանի քրեական գործերով դատական կոլեգիան կարճեց Ու.--ի գործը` նրա գործողություններումհանցակազմի բացակայության պատճառով: Եզրակացության մեջ նշվում էր` գործի բոլոր հանգամանքներով պարզված է, որ գերանը, որին բախվելով ձիասահնակըշրջվել է, խոր թաղված է եղել ձյան տակ ու տեսանելի չի եղել: Նման հանգամանքներում Ու.-ն ոչ միայն պարտավորչէր կանխատեսել բախման, Լ.-ի ցած ընկնելու ն մահացու վնասվածք ստանալու հավանականությունը, այլն տվյալ կոնկրետ պայմաններում ի վիճակի որը կկանխեր վրահասհետնանքները: չէր հանդես բերել այնպիսի հեռատեսություն, ՀՀ քր. օր-ի 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նախատեսվածէ պատահարի ես մի տեսակ, որը նախկինում հայտնի չէր ոչ օրենսդրությանը, ո՛չ էլ տեսությանն ու պրակտիկային (նախատեսված է նան ՌԴ քր. օր-ի 28 հոդվածի 2-րդ մասով). «Արարքը համարվում է առանց մեղքի կատարվածնան այն դեպքում, եթե անձը նախատեսելէ իր գործողության (անգործության)` հանրությանհամար վտանգավոր -հետնանքներիառաջացման հնարավորությունը,չի ցանկացել դրանց առաջացումը, բայց ծայրահեղ պայմաններին կամ նյարդահոգեկան ծանրաբեռնվածությաննիր հոգեֆիզիոլոգիական հատկությունների անհամապատասխանությանհետնանքով կանխել դրանց առաջացումը»: Այս կանոնը, ըստ ռուս էր կարող սկզբունքի զարգացումն Սուբյեկտիվ մեղսայնացման է, որի համաձայն, էքստրեմալ ն հոգենյարդային հետ կապված գործուպայմանների գերծանրաբեռնվածության է ճանաչվել միայն այն դեպքում, անձը մեղավոր իրականացնող կարող նեություն եթե նրա սուբյեկտիվ հատկությունները համապատասխանելեն իրադրության պահանջներին ն անձը նախատեսելէ իր գործողությունների (անգործուօբյեկտիվ թյան)հանրությանհամար վտանգավորբնույթը, նախատեսել է դրանց հանրության համարվտանգավոր հետնանքներըկամ չի նախատեսել, բայց ըստ իր սուբյեկտիվ .

`

՝

`

հեղինակների՞,

'

Տես` Տես`

1: ՄԻՕոօԲքօիր/

ՔՕՇԱՈԼՇւօՆ

1ՀԶԽու6մուռբոոի ոօրբեօ Փօրթբճոյու. Թագութո. ԻԼ, 2002, օն ՄՈՕոՕ8չուն Օ0իթոԸ Ք0ՇՇաՆՇ Փորօքողյու, ՕԽոզօ:ուորուն. Շոռքո, ԽԼ, 2000, Շ. 49.

Ը.

45:

անձնային հատկությունների կարող էր դրանք նախատեսել ն կանխել: Ավելի պարզ ասած` այս դեւյքում արարքը համարվում է առանց մեղքի կատարված ոչ թե այն պատճառով, որ բացակայում են դիտավորությունը կամ անզգուշությունը, այլ այն պատճառով,որ անձն իր հոգեֆիզիոլոգիականհատկություններիկամ հոգենյարդային գերծանրաբեռնվածությանպատճառով հնարավորություն չունի կանխելու է, օրինակ, նախորդ թռիչքից վտանգավոր հետնանքները: Ասվածը վերաբերվում հետո տակավինչհանգստացածօդաչուներին, խոշոր բեռնատար ավտոմեքենաների վարորդներին, ովքեր հանգամանքներիբերումով հարկադրվածեն մի քանի օր անընդհատղեկի մոտ լինել: Շատ դեպքերում այդ անձինք, որոնք թույլ են տվել այս կամ այն հանրորեն վտանգավոր հետնանքների առաջացումը, նախատեսում են սակայն վերը նշված պատճառների ուժով դրանցառաջացման հնարավորությունը, չեն կարողանում կանխել դրանք: Բնական է, որ քննարկվող հարցերը լուծելու համար անհրաժեշտ են հատուկ մասնագիտականգիտելիքներ, ուստի նման դեպքերում պետք է կատարել դատահամալիր հոգեբանական, իսկ որոշ դեպքերում` հոգեբանական-հոգեբուժական

փորձաքննություն:

օր-ի 31 հոդվածի 2-րդ մասում ձնակերպված կանոնը չի տարածվումայն դեպքերիվրա, երբ հանրորենվտանգավորհետնանքներըառաջացել են հենց անձի մեղքով, օրինակ, երբ նա թաքցրել է իր հոգեֆիզիոլոգիական արատները, կամ խաբեությանճանապարհով է զբաղեցրել հատուկ գիտելիքներ,հմտություններ նան որոշակի կամավոր իրեն պաշտոնը, պահանջող ինչպես պատրաստություն վիճակի հասցնելու այնպիսի դեպքերի վրա, երբ անձը այդ ամենը կատարել է ալկոհոլ, թմրամիջոցներ կամ թմրեցնող այլ նյութեր ընդունելու ճանապարհով: ՎՀ քր.

Տ

6.

մեղքի երկու ձներով Պատասխանատվությունը համար կատարվողհանցագործությունների

Մեղքի ինստիտուտիկարգավորմանոլորտում ՀՀ նոր քրեականօրենսգրքի մեջ կատարվածնորույթ է այն, որ 32-րդ հոդվածում լուծվում են մեղքի երկու ձներով հարցերը: հանցագործությանհամար պատասխանատվության ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը ն մյուս միութենականհանրապետությունների քրեական օրենսգրքերը (բացառությամբՎրացականԽՍՀ քր. օր-ի 11 հոդվածի ն ԼատվիականԽՍՀ քր. օր-ի 105 հոդվածի 2-րդ մասի) հատուկ իրավանորմ չէին պարունակում մեղքի երկու ձներով, կամ ինչպես երբեմն ասում են` խառը մեղքով մասին: Ի կատարված հանցագործություններիհամար պատասխանատվության դեպ, գիտնականներիմի մասն ընդունում Է, այսպես կոչված, խառը (բարդ) մեղքի Մյուսները ժխտում են դրա գոյության փաստը՛: գոյությունը": Փորձենք թափանցել հանցավորի հոգեբանականվերաբերմունքիայդ դրսնորման էության մեջ: Ինչպես ՀՀ 1961 թ., այնպես էլ նոր քրեականօրենսգրքերը նախատեսում են մի քանի հանցագործություններ,որոնց սուբյեկտիվ կողմը բնութագրվում է մեղքի երկու ձեերով կամ մեղքի` այսպես կոչված, խառը ձնով: Մեղքի երկու ձներով կա1

Տես` 807քՇՇՕՅԹՈՇԽՕՐԾ

թքարօք Լ, /Ճ., Բողջ քո

աքճոզ, 1. 2, ԽԼ, 1970, Ը. 333. յոօոօ8ոռրօ "ՇՕր6րՇրոպ օ Շուճաճուօն Փօքութ ուդու.

:օօաղաի", 1907, ԻԼ 3,

Շ.

5-7.

հարցը կարգատարվող հանցագործություններիհամար պատասխանատվության

վորող հատուկ իրավանորմիբացակայությունը,մեր կարծիքով, էական բացթողում օրենսդրական կարգավորման բաէր քրեական օրենսդրության համար: Երնույթի է հոգեբանականվերաբերմունքի առաջացնում դժվարություններ ցակայությունը այդ դրսնորմամբբնութագրվող հանցագործություններիսահմանազատման,դրանց ճիշտ որակման գործում: Ելնելով այդ հանգամանքից` դեռնս տարիներ առաջ, սատարել ենք այն հեղինակավելի վաղ հրատարակվածմեր աշխատություններում են մեղքի երկու կարգավորել օրենսդրականորեն առաջարկում ովքեր ներին, համար պատասխանատվության րով կատարվողհանցագործությունների Խառը մեղքի էությունն այն է, որ դրա դեպքում հանցավորը տարատեսակ հոգեբանական վերաբերմունք (մեղքի ձն) է դրսնորում հանրորեն վտանգավոր գործողության ն հանրորեն վտանգավորհետնանքների նկատմամբ: Ընդ որում, արարքի նկատմամբ հանցավորի վերաբերմունքը կարող է դրսնորվել նմիայն դիտավորության ձնով, իսկ հետնանքների նկատմամբ`թե՛ դիտավորության թե անզգուշության ձնով: Մեղքի ձների այսպիսի զուգորդումն առկա է, օրինակ, պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու հանցակազմի մեջ (ՀՀ քր. օր-ի 308 հոդ.), որտեղ պաշտոնատար անձի կողմից իրեն վերապահված լիազորությունները չարաշահելը կարող է կատարվել միայն դիտավորությամբ, իսկ հոգեբանական վերաբերմունքը հետնանքների (քաղաքացիների, կազմակերպությունների իրավունքներին ու օրինականշահերին, հասարակությանկամ պետությանօրինական շահերին էական վնաս պատճառելը) նկատմամբ կարող է դրսնորվել ինչպես դիտավորության,այնպես էլ անզգուշությանձնով: Հնարավոր են այնպիսի դեպքեր, երբ առկա է լինում հանցավորի հոգեբանական վերաբերմունքը մերձական հեռավոր հետեանքների նկատմամբ: Օրինակ` առողջությանը ծանր վնաս պատճառելու դեպքում, որն առաջացրել է տուժողի մահը (քր. օր-ի 112 հոդ. 2-րդ մաս), առողջությանըծանր վնաս պատճառելու նկատմամբ հանցավորի հոգեբանականվերաբերմունքը կարող է արտահայտվել միայն դիտավորության ձնով, իսկ դրա հետնանքով առաջացած մահվան նկատմամբ մեղքի ձնը կարող է միայն անզգուշություն լինել: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 32 հոդվածը մեղքի երկու ձներով հանցագործուհարցը կարգավորել է հեւոնյալ կերպ. «Եթե թյան համար պատասխանատվության օրենքն ավելի խիստ պատասխանատվությունէ նախատեսում անզգուշությամբ ծանր հետնանքներ առաջացրած դիտավորյալ հանցագործությանհամար, ապա է կրում միայն այն դեպանձն այդ հետենանքներիհամար պատասխանատվություն քում,եթե նա նախատեսելէ իրգործողության(անգործության)հ̀անրության համար վտանգավոր հետնեանքներիառաջացման հնարավորությունը, սակայն առանց բավարար հիմքերի` ինքնավստահորենհույս է ունեցել, որ դրանք կկանխվեն, կամ չի նախատեսել իր գործողության (անգործության)հանրության համար վտանգավոր հեւռնանքների առաջացման հնարավորությունը, թեն տվյալ իրադրությունում պարտավորէր ն կարող էր նախատեսելդրանք: Այդպիսիհանցանքը համարվում է դիտավորությամբկատարված»: Օրենսդրական այս բնորոշումից երնում է, որ մեղքի երկու ձներով հանցա-

ձնե-

հարցը':

'

'

ՐքաաօքաւԽԼ 8. ԱքօճոտոտՇօոճքլոճմՐՏՕ88ԷԱ54 ՃՅԱՇՐՑյոօոԼՅԻ0Մոծոխոթոօօ 3Յճոօոզ, ՔօաՇաոոյւոուՇՇՇթ, Եքօքու, 1985, օ. 66-67. ԳրիգորյանՄ. Վ. Հ. Ճրուաաօն ՇՇՔ 8 օրօր որակման գիտականհիմունքները(ուսումնաօժանդակձեռնարկ), Երնան, 1988, էջ ցագործությունների

կազմն առկա է այն դեպքում, երբ դիտավորյալ հանցագործության արդյունքում անզգուշությամբ պատճառված ոչ անմիջական հետնանքներըհանդես են գալիս իբրն տվյալ հանցակազմի ծանրացնող հանգամանքներով զուգորդված հանցակազմի հատկանիշ: Այդ հետնանքները, որոնք հասարակ հանցակազմը վեր են ածում որակյալի, անձին մեղսագրվումեն միայն դրանց նկատմամբ նրա անզգույշ մեղքը հաստատելուպայմանով: Վակառակ դեպքում` հեռավոր նպատակների համար պատժելիությունը վրա կհասներ օբյեկտիվ մեղսայնացմանհիման վրա, որը խորթ է ՀՀ քրեական իրավունքին": Մեղքի երկու ձնով բնութագրվող բոլոր հանցակազմերը կառուցվում են օրենսդիրի (այլ ոչ թե դատարանի կամ իրավակիրառող մյուս մարմինների) կողմից: Քննության ե դատարանի խնդիրը միայն մեղքի երկու ձեով բնութագրվող հանցակազմի տեսակըճիշտ որոշելն է ն հանցավորիգործողություններիճիշտ որակումը: Քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասում զետեղված նորմերի վերլուծությունից ելնելով` կարելի է առանձնացնելմեղքի երկու ձնով հանցակազմի երկու տեսակ»: Առաջինտեսակը երկու հետնանքնախատեսողնյութականհանցակազմերնեն, ընդ որում երկրորդ (հեռավոր) հետնանքները հանդիսանում են առավել ն հիմծանր նական հանցակազմը ծանրացնող հանգամանքներովզուգորդված հանցակազմի հատկանիշի դեր են կատարում: Օրինակ` դիտավորությամբ առողջությանը ծանր վնաս պատճառելը, որն անզգուշությամբ առաջացրել է տուժողի մահ (քր. օր-ի 112 հոդ. 2-րդ մաս), գույքը դիտավորությամբոչնչացնելը կամ վնասելը, որը անզգուշությամբ առաջացրել է մարդու մահ(քր.օր-ի185 հոդ. 3-րդ մաս) ն այլն: Հանցակազմիայս տեսակի համար ընդհանուր, բնութագրականեն համարվում հետնյալ հատկանիշները. 1. այն նյութական հանցակազմովհանցագործություն է, 2. հանցավորի դիտավորությունը(ուղղակի կամ անուղղակի) ընդգրկում է ն դրա մուռակա, անմիջական(տվյալ հանցակազմի համար պարարարքը տադիր) հետնանքները, Յ. հեռավոր հետնանքներն ավելի ծանր են ն հանդես են գալիս որակյալ դարձնող (ծանրացնող) հանգամանքի դերում, 4. հիմնական հանցակազմիհատկանիշ հանդիսացողհետնանքների նկատմամբ հանցավորը դրսնորում է դիտավորություն, իսկ ծանրացնող հանգամանքի դեր կատարողհեռավոր, ոչ անմիջական հետնանքների նկատմամբ` 5.

անզգուշություն, որակյալ դարձնող (ծանրացնող) հետնանքը վնաս է հասցնում այլ անմիջական օբյեկտի ն ոչ թե նրան, որը հիմնական հանցակազմի անմիջական օբյեկտն է: Այսպես, անզգուշությամբ տուժողի մահն առաջացրածդիտավորությամբ առողջությանը ծանր վնաս հասցնելու հանցակազմում հանցավորի դիտավորություննուղղված է առողջությանըծանր վնաս հասցնելուն: Անձի առողջությունը հանդես է գալիս որպես հիմնական հանցակազմի անմիջական օբյեկւո: Մինչդեռտուժողի մահվան նկատմամբ,որի անմիջական օբյեկտը մարդու կյանքն է, դրսնորվումէ անզգուշություն: Կամ, եթե քր. օր-ի 217 հոդվածի 1-ին մասում (ահաբեկչություն) հիմնականանմիջական օբյեկտը հասարակականանվտանգություննէ, ապա նույն հոդվածի 3-րդ մասում

Տես`

ՂԵՃԵՇՐՈՑ

125-126:

Հ

Տես` ՅՐՇՃԾՅԱՒԾՅ ոքոոօ. Օճուլոմ Տես` նույն տեղը, էջ 197-199:

ՎՀՇԼԵ.

ԽԼ, 1999,

Շ.

196:

նով, որ որոշ հեղինակներ իրավաբանական գրականությանմեջ առանձնացնումէին մեղքի երկու ձենովկատարվող հանցագործությունների մի երրորդ տեսակ: Խոսքն այն հանցակազմերիմասին է, որոնցում զուտ գործողությունը (անգործությունը) ինքնին հանցավոր չէ, բայց հանրորեն վտանգավորհետնանքներիառաջացման դեպքում վերածվում է հանցագործության:Այսպես, քր. օր-ի 242 հոդվածը պա-

օբյեկտի դերում հանդես են գալիս մարդու առողջությունը ն կյանքը: Մեղքի երկու ձնով կատարվող հանցագործություններիերկրորդ տեսակը բնութագրականէ ձնական հանցագործություններիհամար, որոնցում հանրորեն վտանգավոր հետնանքներընախատեսվումեն որպես հիմնականհանցակազմըծանրացնող հանգամանք: Օրինակ` քր. օր-ի 233 հոդվածի 1-ին մասը պատասխանատվություն է սահմանում ռադիոակտիվնյութեր ապօրինիձեռք բերելու, պահելու, օգտագործելու, փոխադրելու, հանձնելու, իրացնելու, ոչնչացնելու կամ վնասելու համար, իսկ նույն հոդվածի 3-րդ մասը` նույն արարքներիհամար, որոնք անզգուշությամբ առաջացրել են մարդու մահ կամայլ ծանրհետնանքներ: Այս հանցակազմերի համար ընդհանուր հատկանիշներ են համարվում. 1. հիմնական հանցակազմը օրենսդրականորենկառուցված է որպես ձեական սահմանված է հանրորեն հանցակազմ, այսինքն պատասխանատվությունը վտանգավոր արարքը կատարելու բուն փաստի համար` անկախ հե2.

է սահմանում տասխանատվություն ճանապարհային երթնեկությանն տրանսպորտային միջոցների շահագործման կանոնները խախտելու համար, որը մարդու առողջությանը անզգուշությամբ պատճառել է ծանր կամ միջին ծանրության վնաս: Վերը նշված կանոնների խախտումն ինքնին վերցրած, առանց հետնանքների, հանցագործությունչէ, այլ վարչական իրավախախտում: Նման հանցակազմերըփաստորեն բաղկացած են վարչաիրավականիրավախախտումիցն վերջինս հանցագործության վերածող հետնանքներից:Մեղքը քրեաիրավական իմաստով առկա է միայն նշված հետնանքներիկապակցությամբ': Ուրիշ խուքով ասած` նման հանցակազմերըոչնչով չեն տարբերվում սովորական անզգուշությամբ կատարվող հանցագործություններից: Ուստի նշված հանցագործությունները չեն կարող համարվել մեղքի երկու ձնով կատարվող: Դրանք պարզապեսանզգուշությամբկատարվողհանցագործություններ են: Վերադառնալովսկզբնական հարցադրմանը`արձանագրենք,որ նոր քրեական օրենսգիրքըլուծել է մեղքի երկու ձեով կատարվողհանցագործությունների էության հարցը:Քր. օր-ի 32 հոդվածիհամաձայն` մեղքի երկու ձեով կատարված «հանցանքը պետք համարել դիտավորությամբ կատարված»: է Անդրադառնանք մեղքի երկու ձնով բնութագրվողհանցակազմերիիրավաբանականնշանակությանը: 1. Արարքի հեռավոր հետնանքներինկատմամբ հանցավորիսուբյեկտիվ վերաբերմունքի վերլուծությունըթույլ է տալիս որոշել հանցակազմիառկայությունըկամ բացակայությունըն ճիշտ որակել արարքը: Եթե նշված հետնանքներինկատմամբ բացակայում է մեղքը (անզգուշությունը),ապա արարքը չի կարող որակվել որպես ծանրացնող հանգամանքներով կատարված:Օրինակ` եթե հանցավորը դիտավորությամբ ծանր վնաս է հասցնում առողջությանը ն չի նախատեսում տուժողի մահվան հնարավորությունըու պարտավորչէր ն չէր էլ կարող նախատեսելայն,

տնանքներից,

հանրորեն վտանգավոր գործողությունը (անգործությունը) կատարվում է

դիտավորությամբ,

հանցագործության որակյալ տեսակը (ծանրացնող հանգամանքներովզուգորդված հանցակազմը) կառուցված է իբրն նյութական հանցակազմ, որն արարքի հասարակական վտանգավորությունը մեծացնում է ծանր հետնանքներըվրա հասնելու հաշվին: Ձնական հանցակազմերով հանցագործությունների պարագայում հետնանքները օրենքում նկարագրվում են երկու եղանակով: Որոշ հոդվածներում դրանք ուղղակիորեննշվում են (օրինակ` մարդու մահը պատանդ վերցնելիս` քր. օր-ի 218 հոդ. 3-րդ մաս): Այլ դեպքերում օրենսդիրնօգտագործում է արժեքավորվող այնպիսի հասկացություններ,ինչպիսիք են ծանր վնասը (օրինակ` ապօրինաբարաբորտ կատարելու դեպքում` քր. օր-ի 122 հոդ. 3-րդ մաս), այլ ծանր հետնանքները(օրինակ` հոգեբուժական հիվանդանոցում ապօրինի տեղավորելու կամ պահելու դեպքում` քր. օր-ի 134 հոդ. 2-րդ մաս): Բազմաթիվ նորմերում, ինչպես արդեն նշել ենք, իբրն հեռավոր հետնանք նշվում է անզգուշաբար կյանքից զրկելը: Վանցակազմի այսպիսիկոնստրուկցիան ավելի ակնառուպատկերացումէ տալիս մեղքի կրկնակի ձնի մասին` իր բնութագրական հատկանիշներով.արարքը կատարվումէ դիտավորությամբ, իսկ հետեանքները թույլ են տրվում անզգուշաբար: Գործողության ն այդ գործողությամբ պատճառավորվածհանրորեն վտանգավոր հետնանքների նկատմամբ հանցավորիտարատեսակ սուբյեկտիվ վերաբերմունքի ժամանակ անհրաժեշտություն է ծագում պատասխանելայն սկզբունքային հարցին, թե ամբողջությամբ վերցրած սուբյեկտն ինչպիսի՞ հանցագործություն է կատարել` դիտավորյա՞լ,թե՞ անզգույշ: Նախկինումիրավաբանականգրականությանմեջ այս հարցին պատասխանէր տրվում այն կտրվածքով, թե այդ ընթացքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն հան"գամանքը,թե ինչն է վճռական հանդիսանում տվյալ հանցագործության բնույթի ն էությանհամար. սուբյեկտիվ վերաբերմունքըգործողության կամ դրա առաջացրած Յ.

նկատմամբ՝: հետնանքների

Հարցի լուծման այսպիսի երկվությունը պայմանավորվածէ, թերես,

նան

'

2.

նրա-

Այս մասին ավելի մանրամասն տես` ԳրիգորյանՄ. Վ., Հանցագործությունների որակման գիտական հիմունքները,էջ 126: .

չի կարող որակվել քր. օր-ի 112 հոդվածի 2-րդ մասով: Մեղքի երկու ձեերով կատարվող հանցագործությունների սուբյեկտիվ բովանդակությանբացահայտումն անչափ կարեոր է նշված հանցագործությունները բացառապես դիտավորությամբկամ բացառապես անզգուշությամբ կատարվող հանցանքներիցսահմանազատելու ն արարքը ճիշտ որակելու համար: Մասնավորապես, անզգուշությամբ տուժողի մահն առաջացրած դիտավորությամբ առողջությանը ծանր վնաս հասցնելու հանցակազմը պետք է սահմանազատելմի կողմից` դիտավորությամբմեկ ուրիշին մահ պատճառելու, մյուս կողմից` դիտավորյալ սպանությանհանցակազմերից: Դրա համարանհրաժեշտ է ճշգրիտ հավաստել, որ առողջությանըծանր վնաս հասցնելու նկատմամբհանցավորըդրսնորել է դիտավորություն, իսկ տուժողի մահվան նկատմամբ`անզգուշություն:Վակառակդեպքում, եթե, օրինակ, առողջությանը ծանր վնաս հասցնելու նկատմամբ անզգուշություն դրսնորվի, ապա արարքը պետք է որակվի որպես անզգուշությամբմեկ ուրիշին մահ պատճառել, իսկ եթե դիտավորությունդրսեորվի ն' առողջությանը ծանր վնաս արարքը

ապա

`

'

Տես`

՝

ՃՅաճղօրո ՒԼ Փ.,

Օ

ժոճւոփոոաճւու ուսու.

"ՇՕՏՐԻՇԵՆՑ 10",

1980, ԻՎ23,

Շ.

25:

հասցնելու,

ն՛'

մահվան նկատմամբ, ապա

արարքը

պետք է որակվի որպես

սպա-

նություն: Յ. Մեղքի երկու ձների առկայությունը թույլ է տալիս գնահատել արարքի հանրային վտանգավորությունը ն ազդում է պատժի չափի վրա: 4. Արարքի մոտակա, անմիջականն հեռավոր, ոչ անմիջական հետնանքների նկատմամբ անձի դրսնորած հոգեբանական վերաբերմունքի առանձնահատկությունները, հանցագործության շարժառիթներիհետ միասին, թույլ են տալիս իրան պատժի անհատականացմանսկզբունգործել քրեական պատասխանատվության .

քը: Վանցագործությանշարժառիթը,նպատակը, հույզերը որակմանհամար դրանցնշանակությունըհանցագործությունների Տ

ն

7.

Հանցագործության շարժառիթը, նպատակը ն հույզերը, բնութագրելով անձի մոտ հանցագործության հետ կապված ն դրան ուղեկցող հոգեբանականգործհատընթացը, հանդիսանումեն հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվ ունեն: Ասվածընշանշանակություն կանիշները,որոնք որոշակի իրավաբանական նակում է, որ սուբյեկտիվ կողմը բնութագրող հատկանիշները քրեական իրավունքի տեսության մեջ պայմանականորենդասակարգվում են պարտադիր ն ոչ պարտադիր հատկանիշների:Վանցագործությանշարժառիթը,նպատակը ն հույզերը ընդհանուր առմամբ հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվ հատկանիշներն են (պարտադիր են մեղքի ձները), քանի որ օրենսդրի կողմից ընդգրկվում են ոչ թե բոլոր, այլ միայն առանձին հանցակազմերում:Հասկանալի է, որ երբ նպատակը, շարժառիթը կամ հույզերը օրենսդրի կողմից ուղղակիորեն նախատեսված են որպես այս կամ այն կոնկրետ հանցակազմի բաղադրամաս, ապա ձեռք են բերում պարտադիր հատկանիշի նշանակություն (օրինակ, վնասարարությանդեպքում նպատակըհանցակազմի պարտադիրհատկանիշ է, քանի որ հանցանքը կատարվում է պետությունըթուլացնելու նպատակով, սպանության որակյալ հանցակազմի ն հատկանիշներից է տվյալ արարքի կատարումը շահադիտական դրդումներով

այլն):

Շարժառիթըայն մղումն է, որով անձը ղեկավարվել է հանցագործությունը Այլ կերպ ասած, հանցագործության շարժառիթը որոշակի պահանջկատարելիս": ներքին մղումն է, որն անձի մոտ հանմունքներով ն շահերով պայմանավորված Շարժառիթըգիտակցվածմղում է, ցանք կատարելու վճռականությունէ հարուցումշ: է ցանկությամբ, ուստի շարհասնելու նպատակի որոշակի որը պայմանավորված է հասնելու ցանկություն: նպատակին ժառիթնայլ կերպ կարելի բնութագրելորպես է Շարժառիթը վարքագծի որոշիչն ոչ թե ինքնին վերցրած, այլ միայն նպամեջ, որոնց անձը ձգտում է այս տակի, այն արդյունքների հետ փոխհարաբերության կամ այն գործողությունը կատարելով: Շարժառիթը ն նպատակը սերտորեն կապված, փոխադարձաբար պայմանավորված,կորելյատիվ հասկացություններ են: Նպատակը միշտ միջնորդավորվածէ շարժառիթով,ճիշտ այնպես, ինչպես շարԺառիթն է միջնորդավորվածնպատակով:Շարժառիթից է կախված, թե մարդն

ինչպես է ձնավորում նպատակը, իսկ նպատակն էլ որոշում է, թե ինչ եղանակով : պետք է իրագործվի ծագած մտադրությունը: Եպատակն այն արդյունքի կանխարկումն է, որի ձեռբերմանն են ուղղված գործողությունները: Իբրն անմիջական մոտիվ նպատակն ուղղություն է տալիս գործողություններին ն կարգավորումէ դրանք, ներթափանցումէ պրակտիկայի մեջ որպես ներքին օրենք, որին մարդըենթարկում է իր կամքը»: Փիլիսոփայականպլանով նպատակնայն իդեալական կերպարն Է, որին անձը ձգտում է, կամ մոդել, որը նա մտադրվածէ ստանալ այս կամ այն գործունեության

արդյունքում: Շարժառիթը ն նպատակըթեն փոխպայմանավորվածերնույթներ են, սակայն բնութագրում են կամային գործընթացիտարբեր կողմերը: Շարժառիթըպատասխանում է այն հարցին, թե մարդն ինչու է կատարում այս կամ այն գործողությունները, նպատակըորոշում է գործունեության ուղղությունը: Ըստ էության, շարժառիթը ն նպատակըյուրովի են արտահայտումմարդկային ակտիվությանդինամիկ ն իմաստակազմ ասպեկտները: Նպատակն առանց շարժառիթի չի ծագում, բայց, մյուս կողմից, շարժառիթը, ինչպես ն՛ ողջ կամային գործընթացը, իր բովանդակությունն ստանում է նպատակի շնորհիվ, այն կոնկրետգործունեության հետնանքով, որի մեջ այդ նպատակնիր մարմնավորումնէ գտնում: Շարժառիթները բնութագրական են ուղղակի դիտավորությամբ կատարվող բոլոր հանցագործություններիհամար, դրանց առկայությունը դիտարկվում է նան գործողությունները(անգործությունը) անուղղակի դիտավորությամբկատարելիս: Շարժառիթների մասին կարելի է խոսել անգամ անզգույշ հանցագործություններում, սակայն դրանք արդեն հանցավոր հետնանքների հանգեցրած հանրորեն վտանգավոր վարքագծի շարժառիթներ են, այլ ոչ թե կանխավ նախատեսված, հաշվարկված հանցագործության շարժառիթներ՝: Վանցագործության շարժառիթները ն վարքագծիշարժառիթներըմիմյանցիցտարբերվում են: Եթե առաջինները խոսում են այն մասին, թե հանցագործնինչու է կատարել ուղղակի հետնանքներ առաջացրած այս կամ այն արարքը, ապա երկրորդները` թե ինչու (ինչ մղումներով) է անձը վարվել այնպես, որ նրա վարքագիծըծնել է հանրորենվտանգավոր այնպիսի հետնանքներ, որոնց առաջացումը նա չի ցանկացել: Ակնհայտ է, որ հանցագործության շարժառիթի ն վարքագծի շարժառիթինշանակությունը քրեական պատասխանատվությանհամար միանգամայնտարբեր է: Հանցագործության շարժառիթը կարող է հանդես գալ որպես դրա պարտադիրկամ որակյալ դարձնող հատկանիշ (շան այլն): Վարքագծիշարժառիթն օգնում է պարզելու անձի հը, վրեժը, ատելությունը ոչ իրավաչափ գործողություններիպատճառը, բնութագրում է իրավախախտիանձնավորությունը ն կարող է հաշվի առնվել պատիժն անհւստականացնելիս(օրինակ, եսասիրությունը, չարաճճիությունը, գլուխգովանությունը ն այլն): Բացի այդ, ոչ միայն մեկ, այլ մի ամբողջ խումբ իրավախախտների համարբնութագրականշարժառիթներըքրեաբանների(կրիմինոլոգների)կողմից կարող են հաշվի առնվել հանցագործություններիպրնենցիայի ռոկերներիվարքագծի շարժառիթները հաշվի են առնվում պետավտոտեսչությանծառայություններիկողմից):

կտրվածքով (օրինակ,

'

ԽՔՇ Ւ

Տես` ԹքՇ ՇՕ861ՇՃօ10 Աքճոռ. ԻԼ, Էնյոտ, 1. 2, 1970, ոօոռուօիօ Տես` ՄոՕո08806 ոքձոօ, ՕԾոլձգ Վոօշծ. Ի, 1999, Շ. 201:

Ը,

290: առօ.

Տես` 8օոռօա Ի. Շ., ԽԱՇրոտա ոքօորրաուաու (Մոժոօոռօ-ոքճոօ80611 Լմ

ՍԹՇՇՃՇԽՕՑՅՈՎԼԸ),

13ռ-80 ԸՕՐՕ 7118ճթետ ոու, 1982, Ը, 7: Տես` Փիլիսոփայականբառարան,Երնան,1975, էջ 317: Տես` Փատաօտաաան Ն ՕղաօԼաքոգ Լ, Ըօոոնաաքօ-ԱՇՏուռո0ՐՕՎԾԸԽՕ6 Ճ., 1970, Ը. 51-53:

«օղոճնոււօ-ՈՇԴուՕՊՕԼՕՎՇՇ-

ՇՄԾԽօՈՑ Ճ ոքօշրյւյճ223

Վ`անցագործությանորակման համար մեծ նշանակություն ունի շարժառիթների

դասակարգումը:

Քրեական իրավունքի պատմության մեջ ձեռնարկվել են այդպիսի դասակարգմանբազմաթիվ փորձեր: Դեռնես 1867 թ. Ֆլորենցիայի կոնգրեսումսահմանվել է հանցագործության շարժառիթների ւտասնչորսանդամյա գրադացիա: Նախահեղափոխականռուսական գրականության մեջ Մ. Պ. Չուբինսկին շարԺառիթները բաժանում էր երկու խմբի. 1) վեհ կամ ընդհանրապեսուշադրության արժանի, 2) ստոր ն պարսավանքիարժանի: Քրեական իրավունքի խորհրդայինգիտության մեջ հանցագործության շարժառիթի ն նպատակի մասին հետազոտականաշխատանքների գագաթնակետն ընկնում է 60-70-ական թվականներին:1958-1963 թթ. քրեական օրենսդրության ընդունումով վերաիմաստավորվումէին ոչ միայնքրեական իրավունքի, այլն հոգեբանության հասկացությունները: Վերջիններիսկատեգորիաներով մինչ այդ գործում էին ավելի շատ փաստաբանները, քան քննիչներն ու դատավորները: Վենցայս ժամանակաշրջանումԷ, որ ապացուցելովհանցագործությանշարժառիթը հաստատելու կարնորությունը,իրավաբաններըհենվում են անցյալի իրավա-

Վ. Դ. Սպասովիչի արտահայտությունգետներիու հոգեբանների, մասնավորապես ների վրա, որը քրեական այնպիսի գործը, որտեղ հաստատված չէ հանցագործության շարժառիթը,համեմատում էր այն արձանիհետ, որը չունի գլուխ, կամ ձեռքեր, կամ էլ իրանշ: Դատարաններիկողմից հանցագործությանշարժառիթի հասկացության ն հրավական նշանակության սուբյեկտիվ մեկնաբանությունըհանգեցրել ն հանգեցսխալների: նումէ բազմաթիվդատական Օրինակ, ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի`դիտավորյալ սպանությունների գործերով 1980-1983 թթ. հրապարակվածպլրակտիկայիուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դիտավորյալ սպանությունների որակման հարցում թույլ տրված սխալների մինչն 7046-ը բաժին է ընկնում սուբյեկտիվ կողմին, մասնավորապես, հանցագործությանշարժառիթը անբավարարպարզելուն կամ ոչ ճիշտ գնահատելուն:: Վանցագործության շարժառիթների դասակարգման ելակետային տվյալները պետք է լինեն միասնական, հենվեն օրենքի վրա ն գործնականորենօգտակար լինեն կոնկրետ քրեական գործեր լուծելիս: Վամաձայնվելով Ի. Գ. Ֆիլանովսկու՞ կողհետ, ենք, մից առաջարկվածդասակարգման գտնում որ շարժառիթներըամենից առաջ պետքէ բաժանել երկու հիմնական տեսակի. հանցագործության շարժառիքներ ն վարքագծի շարժառիթներ(վերջիններսընկած են անզգուշաբարկատարվող հանցագործություններիհիմքում): Վանցագործությանշարժառիթները:միշտ հակասոցիալականեն, քանի որ վկաեն հանրորեն վտանգավոր հետնանքները ցանկանալու կամ գիտակցաբար յում թույլ տալու մասին: Դրւանք հակասում են իրավունքի ն բարոյականության նորմերին, քաղաքացիների իրավունքներինու ազատություններին,համակեցությանկանոններին, որոնք օրենքի կողմից պաշտոնապես հռչակվել են իբրն քրեաիրավական պաշտպանությանօբյեկտներ: /

Տես`

զջճճուաւն

ՖԼ. 1., Խ(01.6

Ց2քօԺմրրե. 1909: Տես` Շ46ճմուօ քօոմ "

ոքօրցուօմ

քբօաթու 13860 Ննաւ

հոչորթոեմօՇոտ

օք.

ՇճելճքոճոձԷԼ. 1. Բօոքօշաւ ոտտորֆատարու Մո Տես` ՖիլանովսկիԻ. Գ., նշվ. աշխ. էջ 53:

Տես`

6Ի0

ԽԼ, 1958,

Շ.

381Վ64016

ոօոռումօո1

ոթճոօ.

շարժառիթներիդասակարգմանհիմքում պետք է դնել Հանցագործությունների բնույթն ու աստիճանը,որոնք դրսնորդրանց հասարակականվտանգավորության են դիտավորյալ հանցագործություններկատարելու մեջ: Դրան համապատասվում խան հանցագործությանշարժառիթներըկարելի է դասակարգել հետնյալ տեսակնաների. 1) մարդատյաց, 2) շահադիտականկամ ստոր, 3) անձնական (խանդ, խանձ, կարիերիզմն այլն): ն Այսպիսով, հանցագործություններիշարժառիթների ճիշտ բացահայտումը գնահատումը կարնոր նշանակություն ունեն ոչ միայն հանցագործությունների ու պատժի անհատականացման, որակման, քրեական պատասխանատվության ուղղելու, նրա նկատմամբուղղիչ աշխատանքայիններգորայլն դատապարտյալին ծության ճիշտ մեթոդներ ու եղանակներընտրելու համար: նան սուբյեկտիվ կողմի վերջին ֆակուլտատիվ Անդրադառնանք հանցակազմի հատկանիշին` հույզերին: Զույզերը մարդու ապրումներնեն` կապվածիր վիճակի, իր կողմից կատարվող արարքիկամ շրջապատող իրականությանմեջ տեղի ունեցող իրադարձությունների չեն, դրանց գործառույթները հետ: Դրանք մարդու գործողությունների աղբյուր են ակտիվությանբարձրացման անհատի գործունեության կապված գլխավորապես հետ: Դրանք հոգեբանական գործընթացներինհատուկ ֆոն են հաղորդում, նսլաստում են շարժառիթի ձնավորմանը, մարդուն կողմնորոշում են որոշակի նպատակ Այլ հարց է, որ հաճախ հույզերն այնքան ուժեղ են լինում, որ ձնավորելուն': է դրանով,ն առաջինհայացքից թվում է, սկզբնականշարժառիթը միջնորդավորվում է թե հենց այդ հույզն արարքիշարժառիթը: Հույզերը լինում են տարբեր ուժգնության, ինտենսիվության,լարվածության: Դրանք հանդես են գալիս որպես որոշակի հուզական ռեակցիա, որւտեղ առավել տարածվածեն զայրույթը, վախը, թախիծը,ուրախությունը: Հուզական ռեակցիաների ինտենսիվությունը ն մարդու հոգեբանական գործունեության վրա դրանց ներգործությանաստիճանն արտահայւովումեն այնորպիսիք են հուզական արձագանքը, պիսի հասկացությունների

շրջանակներում,

հուզակւսն բռնկումը, աֆեկտը՞: Հուզական արձագանքըսովորականկենցաղում առավել տարածված,մշտական ռեակցիայի տեսակ է: Դրա լարվածությունն ու տնողությունը, հետնաբար, նան ազդեցությունն անձի էմոցիոնալ վիճակի ն հոգեբանական գործունեության վրա չնչին է: Վանրռրեն վտանգավոր արարք կատարելիս հուզական արձագանքը սոսկ վարքագիծըն գործնականումչեզոք է քրեական պա«գունազարդումէ» մասրդու տասխանատվությանն պատժի հարցերը լուծելիս: Ցուզական բռնկումն իր լարվածությամբն ինտենսիվությամբառավել ուժեղ արձագանք -է,՝ ուստի ընդունակ է ազդել մարդու հուզական վիճակի վրա, թեն չի ն ինքնատիրապետման լուրջ թուլացման:Այստեղ ինքնահսկողության հանգեցնում: համար բնուեն մտնում նան սթրեսները:Նշված երկուհուզական գործընթացների ն են մարդու գիտակցության կամքի կողթագրականէ այն, որ դրանքվերահսկվում նշանանույնպես իրավաբանական կանոն, որպես մից, ուստի հուզական բռնկումը, (հակաէ նան, վիկտիմոլոգիական որ տուժողի նշել կություն չունի: Բայց պետք տակ ազդեցության բարոյականկամ` հակաօրինական) գործողությունների `

523:

ուսաու ՄՇԱՇ18.ՇՑոքիրօքըր,

՛

:

1984.

ՆՎ չ Հ

մանրամաս0 Սվելի ՏեսՄ̀

156.

ոՕճԾոււօ6 նն

տես` /6օչութՑ

Ճ. ՒԼ 10668061

ՕՅոդու աքար, զՅՇՆ».,

ԽԼ, 1999,

օ.

204:

5ուօարո.

ԽԼ, 1971: ի

ՐՁՐ

հատկանիշներըկարող են հանդես գալ Սուբյեկտիվկողմի ֆակուլտատիվ զուգորդվածհանհանգամանքներով որպես հիմնականհանցակազմըծանրացնող դրդումնեսպանությունըշահադիտական գակազմի հատկանիշ: Մասնավորապես, թաքցնելու հանցանք այլ կամ (շարժառիթներով) դրդումներով րով, խուլիգանական է նպատակովկատարելըորակվում քր. օր-ի հեշտացնելու կամ դրա կատարումը հանգամանքնեորպես ծանրացուցիչ 104 հոդվածի 2-րդ մասի համապատասխան` րում կատարվածսպանություն: : հատկանիշներըորո Որոշ դեպքերումսուբյեկտիվկողմի հանցակազմի մեղմացնող հանգամանքներով հանդես գալ որպես հիմնական սպանությունը հոգեկան խիստ զուգորդվածհանցակազմիհատկանիշ: Օրինակ. է քր. օր-ի աֆեկտի) վիճակումկատարելըորակվում հուզմունքի (ֆիզիոլոգիական ս պանություն: կատարված հանգամանքներում 105 հոդվածով՝որպեսմեղմացուցիչ հույզերն ընդգրկվածչեն հանցակազմում կամ 3. Եթե շարժառիթը,նպատակը հատկանիշ, ո՛չ էլ որպես ո՛չ որպես տվյալ հանցակազմիպարտադիր ապա զուգորդվածհանցակազմիհատկանիշ, կամ մեղմացնող հանգամանքներով անհատական պատժի դրանք կարող են հաշվի առնվելպատասխանատվության համաձայն, հանցանքը հոդվածի նացման համար: Մասնավորապես,քր. օր-ի է կատարելըդիտվում որպես պատասխանատվությունը կարեկցանքիշարժառիթով 63 հոդվածիհամաձայն, հանցանքն ազն պատիժըմեղմացնողհանգամանք, իսկ այլ կրոնականմոլեռանդության, գային, ռասայականկամ կրոնականատելության, կատարեհամար վրեժի շարժառիթներով անձանց իրավաչափգործողությունների ն պատիժըծանրացնողհանգամանք: լը` որպես պատասխանատվությունը շարժառիթըկարնոր դեր է խաղում հանցագործության Հանցագործության կազմող հոգեբանականվերաբերմունքի սուբյեկտիվ կողմի բովանդակությունը շարժառիթինշանակուբնութագրմանմեջ: Դրանով, սակայն, հանցագործության թյունը չի սպառվում: նպատակին շարժառիթիհիմնականգործնակատարման Հանցագործության հատկանիշներնանմիջականազդեցություն կան նշանակություննայն է, որ տվյալ ն որակմանվրա: Ընդ որում, նպատակի շարժառիթի ունեն հանցագործությունների մեջ բնութագրման օրենսդիրն թե հանցակազմերի այդ դերը կախվածէ այն բանից, ինչպիսինշանակությունէ այդ հատկանիշներին նշում է առանձնահատկությունները ն Քրեականօրենքը նպատակի շարժառիթի հետ անմիջաառանձնահատկությունների ամենից առաջ այն դեպքերում,եթե այդ վտանգավորության որոշումը: կանորենկապվածէ արարքիհասարակական տվյալ առանձնահատկություներբ այն նախ, դեպքերը, են վերաբերում, Սրանց է արարքի հիմնականհատկությունը,դրա 2.

առաջացած հուզական բռնկումը պատիժ նշանակելիս կարող է հաշվի ի առնվե " որպես մեղմացնող հանգամանք: "Ի տարբերություն հուզական արձագանքի ն բռնկման, աֆենտը չափազանց ուժեղ, բուռն ընթացող, պայթյունաբնույթ կարճատն հուզական վիճակ է, որի ընթացքում թուլանում կամ լիովին բացակայում է կամայինվերահսկողությունը:Այս իմաստով տարբերվում են աֆեկտի երկու տեսակ` ֆեզիռյոգհական ն պաթոլոգիկ (հիվանդագին կամ ախտաբանական):Պրոֆ. Ա.Թ.Թովմասյանը շատ դիպուկ ու ամբողջականգծերով բացահայտում է ֆիզիոլոգիական աֆեկտի հոգեիրավաբանական իմաստը:«Ֆիզիոլոգիական, այլ կերպ ասած` ոչ պաթոլոգիկ աֆեկտ է կոչվում արտակարգ ուժեղ, արագությամբ ծագող ն մոլեգին կերպով առաջ ընթացող կարճատն ն հուզումնալից հոգեվիճակը: Դա առաջանում է նյարդային նոպայի սարսափի, հուսահատության պահին ն խիստ կարճատն բնույթ է կրում, երբեմն մի քանի րոպե, իսկ ավելի հաճախ՝ մի քանի տասնյակ, անգամ մի քանի վայրկյան: Նման աֆեկտիվ վիճակում գտնվող մարդու գիտակցությունը, նրա պատկերագման,ընկալման ն մտածողությանընդունակությունը նեղանում ու ընկճվում է, ընդ որում ուժեղ հուզումնալից գրգռումը հաճախ զուգորդվում է մոլի շարժումների ինչպես ն անկապ-անկապ խոսքերի, ճիչերի ու աղաղակների հետ»:

տնելով '

Ֆիզիոլոգիական աֆեկտը թեն անձին կարողէ հանցագործություն կատարելու հակել, բայց չի բացառվում նան սուբյեկտիկողմից այլ որոշում կայացնելու հնարաաֆեկտը ոչ թե իսպառ վերացնում, այլ միայն վորությունը, քանզի ֆիզիոլոգիական է թուլացնում, արգելակում ինքնահսկողությունը: Այս է պատճառը, որ ֆիզիոլոգիական աֆեկտի վիճակում կատարվածարարքներըհամարվում են հանցավոր: Այլ հարց է, որ ֆիզիոլոգիական աֆեկտի առանձնահատկություններըհաշվի առնելով, օրենսդիրը նախատեսում է, այսպես կոչված, արտոնյալ հանցակազմեր ե այս դեպքում համեմատաբար մեղմ պատիժ է նախատեսվում(հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում կատարված սպանությունը, հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում առողջությանը ծանր կամ միջին ծանրության վնաս պատճառելը): Պաթոլոգիկ աֆեկտն իր մեջ այնպիսի հզորության հուզական լիցք է պարունակում, որ լիովին մթագնում է մարդու գիտակցությունը ե առաջացնում անկառավարելի իմպուլսիվ գործողություն: Դրա ուժով պաթոլոգիկ աֆեկտը բացառում է քրեական պատասխանատվությունըքր. օր-ի 25 հոդվածի ուժով: Հանցագործության սուբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվ հատկանիշներն ունեն որոշակի իրավաբանականնշանակություն: 1. Եթե հանցագործության շարժառիթը,նպատակը կամ հույզերն ընդգրկված են քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածի դիսպոզիցիայում` որպես տվյալ հանգակազմիպարտադիրհատկանիշ,ապա արարքում դրանց բացակայությունըկվկայի տվյալ հանցակազմի բացակայությանմասին:Մասնավորապես,պաշտոնեական լիազորությունների չարաշահումը կհամարվի հանցավոր ն կորակվի քր. օր-ի 308 հոդվածով այն դեպքում, եթե կատարվելէ շահադիտական,անձնական կամ այլ շահաԳրգռվածությունիցկամ խմբայինշահերից ելնելով: Նշված շարժառիթներիբացակայությունը կվկայի հանցակազմի բացակայության մասին, ն պաշտոնատար անձը կենթարկվի կարգապահականպատասխանատվության:Սպանությունը կորակվի քր. 105 հոդվածով որպես հոգեկանխիստ հուզմունքի վիճակում կատարված,եթե ավաստվի,որ հանցավորը գտնվել է ֆիզիոլոգիականաֆեկտիվիճակում:

ֆակուլտատիվ

ծանրացնող

տալիս`:

հասարակա-

ների մեջ արտահայտվում ու կամ, այլ կերպ ասած, երբ հատուկ շարժառիթներն կան վտանգավորությունը, պատժեորոնք քրեորեն հատկանիշներ, նպատակներըծառայում են իբրն այնպիսի Այսպես, բնութասահմանազատումեն այլ իրավախախտումներից: լի արարքը սահմանում է, որ օրենքը հոդվ.), կեղծիքը (ՀՀ քր. օր-ի գրելով պաշտոնեական կատարվումեն եթե քրեապես պատժելի են, պայմանով, այդ գործողությունները կամ անձնական այլ դրդումներովկամ խմբային

նպատակով, «շահադիտական շահերիցելնելով»:

օր-ի

'

Բոռ '

ԹովմասյանԱ. Թ., Սովետականքրեական իրավունք,

հ. 3,

Երեան, 1979, էջ 376:

Տես`

ՅՇոօտ

ՍՇՇւրօրունոօ),

8.

Շ.

ոՅր-80

Խ1Օում

Շօդաճոիոօ-ԱՀՅՆՕՊՕ18Վ6Ըոքօօոյւծում (Մ0ոօթաօ-ոքնա0806

Է434ԱՇԻ01Ծ

չումոօքԸտոօդճ, 1982,

Շ.

82:

Քրեականօրենսդրությունը հանցագործության կատարման նպատակին ն շարժառիթինմեծ նշանակությունէ տալիս սահմանադրական կարգիհիմունքներին պետությանանվտանգության դեմ ուղղված հանցագործությունները բնութագրելիս: Առավել հաճախ շարժառիթը նշվում է որպես ծանրացնողհանգամանք,որը հիմնականհանցակազմն ավելի ծանրէ դարձնում: Քրեական ժառիթին այդպիսի նշանակությունէ տալիս դիտավորյալսպանության համար պատասխանատվության հարցը լուծելիս: Շարժառիթըսպանությունները դասակարգելուգլխավոր հիմքերիցմեկն է: Առանձինդեպքերում շարժառիթըկարող է հիմք հանդիսանալհանցագործությունը պակաս վտանգավորտեսակի վերածելու համար (օրինակ, վախկոտության կամ փոքրոգության պատճառովկամովինգերի հանձնվելը`ՀՀ քր. օր-ի 381 հոդվ.): Օրենքի մեջ հանցագործության կատարմաննպատակին շարժառիթիմասին հիշատակության բացակայությունը միշտ չէ, որ նշանակումէ, թե դրանք չեն կարող հանցակազմի հատկանիշներհանդիսանալ:Հանցակամիբոլոր հատկանիշները կապված ն պայմանավորված փոխադարձորեն են: Հանրորեն վտանգավորյուրաքանչյուր արարք հանդես է գալիս օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հատկությունների միասնությանմեջ: Առանձնապես սերտ կապ գոյություն ունի հանցագործության կատարմանեղանակի ու նպատակի,իսկ վերջինիս միջոցով` նան շարժառիթի միջն:Հանցագործության կատարման եղանակի նկարագրմանմեջ կարող է լինել որոշակի նպատակիպահանջ: Քրեականօրենսգրքի` գույքի հափշտակությունների համարպատասխանատվություն նախատեսող հոդվածներիմեծ մասում նպատակը չի նշվում որպես հանցակազմի պարտադիրհատկանիշ,սակայն քրեական իրավունքի տեսությունը ն դատական պրակտիկան միանգամայնիրավացիորեննպատակը դասում են հափշտակության պարտադիր հատկանիշներին: Ի տարբերություն նպատակի,հանցագործության կատարմանեղանակին շարժառիթի միջն չկա այդպիսիանմիջական կախվածություն: Սակայնայս դեպքում նույնպեսեղանակըե հանցագործության կատարմանմյուս հանգամանքները կարող են օգնել այն իրական դրդապատճառները պարզելու գործում, որոնցով անձը ղեկավարվելէ իր վարքագծի մեջ: Նպատակըն շարժառիթը մեծ ազդեցություն ունեն նան այլ հանցագործությունների որակման վրա: Դատականպրակտիկայում առավել բարդություն է ներկայացնում խառը շարժառիթներով հանցագործությունների որակման հարցը, այսինքն, երբ վարքագծիդրդող ն ինաստավորող կողմերըորոշվում են ոչ թե մեկ, այլ մի քանի դրդումներով: Դատականպրակտիկանվկայում է, որ հանցագործությունը կատարելով`անձը ղեկավարվումԷ ոչ թե մեկ, այլ մի քանի դրդապատճառներով, որոնք միատեսակ նշանակություն չունեն: Որքան է գործունեությունը, այնքան բարդ են լինում, ն բարդ որքան ժամանակիմեջ կատարված հեռու է ծագած հանցագործությունը թյունից. այնքան ավելի շատ են հայտնվում հիմնական շարժառիթը լրացնող

օրենսդրությունը շար-

մտադրու-

դրդումներ: Հանցագործության շարժառիթներըմիատեսակ նշանակությունչեն

կարող ունենալ կատարվածիգնահատման ն որակման մեջ: Դրանց մեջ անհրաժեշտ է տարբերել կատարվողգործողությունների իմաստն ու բովանդակությունը որոշող շարժառիթներըն երկրորդական, օժանդակ շարժառիթները:Ցանկացածվարքագիծ, ինչումն էլ որ այն արտահայտվի, բնութագրվումԷ շարժառիթներիորոշակի հիերարխիկ որի շնորհիվ այն ձեռք է բերում տրամահամաենթակայությամբ,

բանականիմաստ ն նպատակայինուղղվածություն": Խառը շարժառիթներով հանցագործությունը կատարվելու դեպքում խնդիրը կայանում է նրանում, որ դրդումների ողջ զանգվածից առանձնացվի այն, որը վարքագծի մեջ ունենա որոշիչ նշանակություն, վճռական դեր խաղա վարքագծի ընտրության մեջ: Սրանով էլ պետք է կատարվի հանցագործության արժեքավորումն ու որակումը: Այսպիսի լուծումը լրիվ համապատասխանումէ վարքագծի տրամաբանությանը ն կամային պրոցեսում շարժառիթների դերին: Խառը շարժառիթով հանցագործությունը որակելու հարցն առանձնապես հաճախ է ծագում դիտավորյալ սպանությունների գործերով: Այստեղ կարելի է հանդիպել շարժառիթների ամենաբազմազան զուգակցության: Կատարելով դիտավորյալ սպանություն, հանցավորը կարող է ղեկավարվել ոչ միայն շահադիտական դրդումներով, այլե կատարված հանցագործությունը թաքցնելու նպատակով ու այլ դրդումներով, այդ թվում նան այնպիսի դրդումներով, որոնց մասին ուղղակիորեն նշում է օրենքը (քր. օր-ի 104 հոդ.): նման դեպքերում հարց է ծագում, թե կարելի՞ է, արդյոք, ըստ շարժառիթի 104 հոդվածի2-րդ մասի երկու կետերով: սպանությունը Դատական պրակտիկայինհայտնի են բազմաթիվ դեպքեր, երբ նշված կարգի սպանությունները որակվել են նշված հոդվածի մի քանի կետերով: Հարցի նման լուծման առաջարկություններ կարելի է հանդիպել նան գրականության մեջ՞: Սանան Բ. Ս. է այլ կայն գրականության մեջ արտահայտված տեսակետ: Վոլկովն՞, օրինակ, հարցի նախորդ լուծումը ճիշտ չէ համարում հետեյալ պատճառաբանությամբ: Քր. օր-ի 104 հոդվածով նախատեսված շարժառիթներն,իհարկե, կարող են համատեղվել միննույն հանցագործությանմեջ, բայց ոչ թե որպես գլխավոր, հիմնական, այլ ենթակա, օժանդակ շարժառիթներ: Այլ կերպ ասած, կոնկրետ հանցագործության մեջ տարբեր շարժառիթները կարող են լրացնել միմյանց: Իսկ որպես հիմնական շարժառիթ, միշտ էլ հանդես է գալիս որնէ մեկ դրդում, որն էլ որոշում է կատարվածի իմաստն ու բովանդակությունը: Կատարված հանցագործության գնահատականի ն որակման մեջ վճռական նշանակություն ունի հենց հիմնական շարժառիթը:

որակել

8.

Սխալը ն

դրա

իրավաբանականնշանակությունը

Հանցանք կատարող սուբյեկտը միշտ չէ, որ կարող է ճիշտ պատկերացնել հանցագործության դեպքի զարգացումը, արարքի ն հետնանքի միջե պատճառական կապը, ինչպես նան հանցագործության մյուս հանգամանքները: Միշտ չէ, որ նա իրազեկ է հանցագործության պատժելիության, որակման ն պատժի ժամկետների

մասին:

մեղքի պատասխանատվությանսկզբունքը (սուբյեկտիվ մեղսայնացումը) պահանջում Է գնահատել անձի ոչ միայն իրական, այլն սխալ պատկերացումները կատարվող արարքի բնույթի ն դրա սոցիալական նշանակության մասին: Դրա հետ կապված, քննարկելով մեղքի հասկացությունը, անհրաժեշտ է տալ նան սխալի հասկացությունը, որոշել դրա ազդեցությունը քրեական պատասխանատվության Ըստ

'

Տես՝

Բ. Ս., նշվ. աշխ., էջ 85: Վոլկով

օրինակ, ՇՕՔՇՊՇԵԾԾ չոօոօտոօօ Աքատօ. ՎճՇր։

ՃՕԽԱՀՇ:ՈՅՔ

ԵՒ Ի ՄՐՕոօԲՔՇԻՈ ԽօրճԻՇ7 ԵՇՓՇ, Շ. 236:

Տես՝ Վոլկով Բ. Ս., նշվ. աշխ., էջ 85-86: Տես`

օշօճօտումմ, ԽԼ,

ԴՕճ",

1983,

Շ.

133-134,

վրա: Քրեական օրենսգրքում չկան հատուկ նորմեր, որոնք կարգավորեն սխալի առկայության դեպքում քրեական պատասխանատվությանհարցերը: Ուստի սխալի հասկացություն ն քրեական պատասխանատվությանվրա դրա ազդեցության հարցերըներկայացվումեն քրեականիրավունքի տեսության մեջ: Սխայը հանցագործություն կատարած անձի կողմից իր վարքագծի, դրա հետնանքներիկամ կատարվածիփաստականհանգամանքներիոչ ճիշտ գնահատումն է': Մեկ այլ բնորոշմամբ սխալը անձի մոլորությունն է (ոչ ճիշտ պատկերացումը) կատարված արարքի իրական, իրավաբանականու փաստական հանգամանքներիմասին:Ըստ հանցավորի սխալ պատկերացումներիբնույթի, տարբերվում են սխալի երկու տեսակ՝ հ/ռավաբանական ն փաստական: Իրավաբանականսխալը անձի մոլորությունն է իր գործողության (անգործության) պատժելիության կամ ոչ պատժելիությանն իրավաբանականհետնանքների առնչությամբ: Տեսական գրականությանմեջ սխալի այս տեսակը երբեմն կոչում են սխալ իրավունքի մեջ`:Սխալիքննարկվող տեսակն ունի երեք դրսնորում: 1. նԿարծեցյայհանցագործություն: Անձը կարծում է, որ իր կատարած գործողությունները (անգործությունը) հանցավոր են, մինչդեռ քրեական օրենքը դրանք այդպիսինչի համարում: 2. Անձն իր գործողությունները հանցավորչի համարում մինչդեռ քրեական օրենքը դրանք հանցավոր է ճանաչում: Կատարված հանցագործության համար պատասխանատվությունը վրա է հասնում` «Օրենքը չիմանալը (չգիտենալը) պատասխանատվությունիցչի ազատում» կայնոնով: Յ Անձի սխալ պատկերացումը իր արարքի որակման, պատժի տեսակի ու չափի մասին: Իրավաբանական սխալի բոլոր տեսակներինվերաբերող ընդհանուր կանոնը հանգում է նրան, որ կատարվող արարքի իրավաբանական հատկություններին իրավականհետնանքներիառնչությամբսխալ թույլ տվող անձի քրեական պատասխանատվությունը կախված է ոչ թե դրա սուբյեկտիվ գնահատականից, այլ օրենսդրիգնահատականից, որն արտահայտվածէ քրեական օրենսգրքի կոնկրետ հոդվածներում:Իռավաբանականսխալը չի ազդում քրեական պատասխանատվության հարցիլուծման վրա: Փաստական սխալը անձի մոլորությունն է այն փաստական հանգամանքների առնչությամբ,որոնք վերաբերումեն հիմնականումհանցակազմիերկու տարրերին՝ օբյեկտին ն օբյեկտիվ կողմին: Քրեաիրավականգրականության մեջ, բացի այդ, առանձնացվում են նան սխալի տեսակներ, որոնք վերաբերում են կատարվող գործողության բնույթին, պատասխանատվությունըծանրացնող հանգամանքներին

այլն՞: մխալը օբյեկտի մեջ հավաքականհասկացությունէ, որն ընդգրկում է սխալ-

ն

ների մի քանի տարատեսակներ:Դրահիմնականտարատեսակըհնարավոր է միայն կոնկրետացվածդիտավորությանդեպքում, երբ հանցավորը հստակ պատկերացնում է այն օբյեկտը, որին ինքը պատրաստվում է վնաս հասցնել: Օրինակ,

Տես` Տե" Օգ արու ոաոռրաօշ ԱԱ 1 Ե սաա |

'

ո.

ՇՇՇՏ,

Տես` Ճաքազոուօ 8. Փ., Յոմվուութ

1952,

օ.

35:

օումԾոր

Ա

ՇՕ86ՆՇԽօոր, 10ոօ810հդ/

1968, Շ.

ԴՐ,

արոտ.

ՇՄԾԻՇԵՐՆո

Ն:Շրօքօոմ ըքօա ողորմ (/ԳԸՇամուՄՐՕ.08110-օ

Տես` Ֆճքօր 4, ք. ԷԼ, 1996, ԿՅՇՐՏ.)11օր. քշի. 8. էԼ ԷՐոջուցոռ,

ոօ

գոռ

Հ.

146-150:

պատասխանատվության կատարելուհամար: փորձ բռնաբարության ենթարկվիանչափահասինկատմամբ է առնվում, մի կողմից, հաշվի Այսպիսով, օբյեկտի մեջ սխալի դեպքերում ուղղվածությունը,մյուս կողմից` այլ օբյեկտինփաստորենպատդիտավորության

հասցնելու դիտավորությանուղղվածության,պեւոք

ճառված վնասը:

ԽԱ, 85ր-Քօ

Օճողող

է

է էությունն այն է, որ հանցավորըվնասը հասցնում Սխալը առարկայի Այսմեջ: է առարկայի սխալվում հենց այն օբյեկտին, որին մտադրվածէր, սակայն կատարվողգողությանը,գողերը պես, մասնակցելով բեռնարկղից(կոնտեյներից) է ճապոնական վերցրել են երեք արկղ, որոնց մեջ, նրանց կարծիքով,պետք լինեին արկղերում փաստորեն եղել են Վափշտակված փոքրածավալտրանզիստորներ: նման են եղել ընդ որում, այնպիսի տուփերում, որոնք իրենց ձնով դեզոդորանտներ, տվյալ տրանզիստորներիփաթեթավորմանը:Տեղի ունեցած սխալը չի ազդում են վնաս որոնք հարցի լուծման վրա, անձանց քրեական պատասխանատվության ուրիշի սեփականությանը: հասցրել օբյեկտին՝ մեջ կայանում է նրանում, որ հանգավորը, Սխալը տուժողի անձնավորության է ընդունում ն ուտնձգելովորոշակի անձի դեմ, սխալմամբ մեկ ուրիշին նրա տեղն սպավնաս պատճառում:Օրինակ, ցանկանալովկյանքից զրկել Ա-ին` սխալմամբ ն մեջ թույլ նում է նրա հետ նմանություն ունեցող Բ-ին: Այստեղ, ինչպես առարկայի նկատմամբ է: տրվող սխալի պարագայում,օբյեկտը մարդու կյանքն Ուստի անձի փոխում: որակումըչի թույլ տրվածսխալը հանցագործության սխալները կարող են առնչվել վերաբերող կողմին օբյեկտիվ Ձանցակազմի նշանակություն ունեցող ցանկացած հատօբյեկտիվ կողմի իրավաբանական

մեջ:Սրա

իրավունքիտեսության մեջ տվյալ տեսակին րիական զարգացմանմեջ,

անիշի:

449:

ոթմոճ.

պետական,քաղաքականկամ հասարակականգործչի սպանությունիրագործելով է հասարակ քաղաքացու: (քր. օր-ի 305 հոդ.) հանցավորը սխալմամբ սպանում Սխալի այս տեսակը Վնասը պատճառվել է մեկ այլ օբյեկտի`քաղաքացու կյանքին: վտանագավորգործոգնահատելիսհաշվի է առնվում, մի կողմից, անձի հանրորեն մյուս կողմից` փաստորենկատարված ղություններիօբյեկտիվ ավարտվածությունը, եվ անհաճապատասխանությունը: ն անձի դիտավորության գործողությունների է սպատասխապետք նձը համապատասխանա̀ ուղղվածությանը դիտավորության գործչի սպանուկամ հասարակական քաղաքական պետական, նատվություն կրի թյան փորձի համար, որը կատարվել է վերը նշված գործչի գործունեությունըդադա305 հոդ): (քր. օր-ի րեցնելու նպատակով կայանումէ հանցավորի կողմից տարատեսակը երկրորդ մեջ սխալի Օբյեկտի օբյեկտնավելի այն հանգամանքներըչիմանալու մեջ, որոնց շնորհիվ ոտնձգության դեպքան ինքը ենթադրում էր: Այսպես, բռնաբարության խիստ է պաշտպանվում, որակյալ դարձնողհանգամանքէ քում տուժողի անչափահասլինելու հանգամանքը կաԵթե բռնաբարություն ն հանգեցնում է ավելի խիստ պատասխանատվության: հանգամանքի ն այդ տարելու մեջ մեղավոր անձը չի իմացել չէր կարող իմանալ պատասհամապատասխան, ուղղվածությանը մասին, ապա նա, դիտավորության հանցապետք է ենթարկվիառանց տվյալ որակյալ հանգամանքի խանատվության է, անչափահաս է տուժողն նա որ համոզված եղել, գործության համար: Իսկ եթե վնաս օբյեկտի պաշտպանվող բայց սխալվել Է, ապա ըստ օրենքով ավելի խիստ

1.

2.

են

կապի սխալը պատճառական կատարմանմիջոցներիմեջ: սխալը հանցագործության

դասում.

Քրեաիրավականգրականությանմեջ նախատեսվումէ նան սխալը հետնանքների մեջ: Մեր կարծիքով, այդ տեսակն ընդգրկվում է պատճառական կապի զարգացման մեջ թույլ տրվող ն դրա տարատեսակի`գործողության խոտորման մեջ: Պատճառական կապի զարգացման մեջ սխալի էությունն այն է, որ անձը, կատարելով հանցագործություն, մոլորվում է իր գործողության ն հանրորեն վտանգավոր հետնանքները վրա հասնելու միջն պատճառա-հետնանքայինկապերի զարգացման ընթացքի վերաբերյալ: Արդյունքում վնասը պատճառվում է միաժամանակ մի քանի օբյեկտի: Այսպես, ավտոմեքենայի սեփականատերը,խախտելով ճանապարհային երթնեկության կանոնները,վրաերթի է ենթարկում ճանապարհի եզրամասով ընթացող հեծանվորդին, որն ընկնում է ցավային շոկի մեջ ն կորցնում գիտակցությունը: Նրան մեռած համարելով ն ցանկանալով թաքցնել հանցագործությունը` հանցավորը, չհավաստիանալովմահվան փաստի մեջ, տուժողի մարմինը նետում է գետը, իսկ հեծանիվը պարտակում է թփերում: Սակայն, ինչպեսցույց է տալիս դիահերձումը, հանցավորը մահացել է ասֆիկսիայից (շնչուղիները ջուր թափանցելու հետնանքով): Վանցավորը պետք է պատասխանտա պատճառական կապի զարգացման մեջ թույլ տրված սխալի պայմաններումվնաս հասցնելու համար ն քրեական օրենսգրքի երկու հոդվածներով`ճանապարհայիներթնեկությանն տրանսպորտայինմիջոցների շահագործման կանոնները խախտելու, որը մարդու առողջությանը ծանր կամ միջինծանրությանվնաս է պատճառել(քր. օր-ի 242 հոդ. 1-ին մաս) ն անզգուշությամբ մահ պատճառելու (քր. օր-ի 108 հոդ.) Քրեական օրենսգրքի երկու հոդվածներով պատասխանատվությունը տվյալ հարցի լուծման ոլորտում սկզբունքայինմոտեցում է մեղքի համար պատասխանատվության տեսակետից`: Հանցավորիկողմիցգիտակցաբարն իր կամքով կատարված բոլոր գործողությունները պետք է համապատասխանկարգով գնահատվեն հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի դիրքերից: Ընդ որում, առաջինգործողությունը ն դրա հետնանքները կարող են ինչպես դիտավորյալ, այնպես էլ անզգույշ լինել: Գործողությունըկարող է ավարտված(ինչպես բերված օրինակում) կամ չավարտված լինել: երկրորդ գործողության հետնանքները պետք է ընդգրկված լինեն գոնե մեղքի անզգույշ ձնով: Հակառակ դեպքում դրանք չեն կարող մեղսագրվել անձին (առկակլինի պատահարը): Պատճառական կապի զարգացմանմեջ սխալի տարատեսակէ օորժողության խոտորումը Այդ սխալն առկա է այն դեպքում, երբ որոշակի հանգամանքների հետեանքով փաստական վնասը հասցվում է ոչ նրան, ում դեմ ուղղված էր հանցագործությունը: Օրինակ, կռվի ժամանակ մասնակիցներիցմեկը մտադրվել է սպանել իր ախոյանին, սակայն վրիպում է ն դանակի մահացու հարվածն ստանում է կռիվը բաժանող մի քաղաքացի: Այս դեպքում հանցավորը պետք է պատասխանատվությանենթարկվի իր ախոյանինկատմամբ սպանության փորձ կատարելու ն քաղաքացուն անզգուշությամբ մահ պատճառելուհամար: Սխալը միջոցների մեջ արտահայտվում է հանցագործություն կատարելու համար անձի կողմից նախատեսվածից,պլանավորվածից տարբեր, այլ միջոց օգտագործելու մեջ: Տվյալ տեսակը հնարավորէ հետնյալ իրավիճակներում. 1. սխալմամբ օգտագործվումէ այլ միջոց, որը նույնքան պիտանիէ հանցավոր արդյունքին հասնելու համար: Օրինակ, հանցավորը ենթադրել է, թե տուժողի վրա կրակում է «Բրաունինգ» մակնիշի ատրճանակից, մինչդեռ /

Տես՝

ոռ

օՑ:օՇաքմոօ.

ՕԾուոյւ

ՎՀՇՐ».

Խ/Լ, 1999,

«.

209:

2.

Յ.

4.

իրականում օգտագործվել է «Վալտեր» տիպի ատրճանակ: Սխալի այս համար որնէ նշանակությունչունի: տեսակը պատասխանատվության օգտագործվում է այնպիսի. միջոց, համար կատարելու Վանգագործություն նվազեցված է թվում: Օրինակ, որի ուժը սուբյեկտի սխալ պատկերացմամբ տերը ցանկապատի մետաղալարերին է միացնում մրգատու այգու չի էլեկտրական հոսանք, ենթադրելով, որ հոսանքի լարումը վտանգ ստեղծում այն մարդկանցկյանքի համար, ովքեր կդիպչեն մետաղալարին, սակայն մետաղալարինպատահաբարկպածմարդը զոհվում է էլեկտրական վրա է հասնում անզգուհոսանքից: Այս դեպքումպատասխանատվությունը համար: շությամբ կատարվածհանցագործության անՎանցագործությունկատարելու համար սխալմամբ օգտագործվում է պետք դուրս եկած միջոց: Օրինակ, սպանություն կատարելու համար մարտունակ (սարքին) ատրճանակի փոխարեն օգտագործվել է սղոցված զարկանով ատրճանակ, որից հնարավոր չէ կրակոց կատարել: Պատասխանատվությունընման դեպքում պետք է վրա հասնի սպանության փորձի համար: Հանցագործություն կատարելու համար սխալմամբ օգտագործվում է դրա համար ընդհանրապես անպետք միջոց: Օրինակ, կյանքից զրկելու նպատակով օգտագործվում են կախարդանքը, գրբացությունը, չարախոսությունը ն նմանօրինակ այլ միջոցներ, որոնք գործադրվում են սուբյեկտի սնահավատությանկամ ակնհայտ տգիտությանհետնանքով: նման դեպքեՆրա գործողուրում անձը ենթակա չէ քրեականպատասխանատվության: թյունները կարող են գնահատվել իբրն դիտավորությանյուրահատուկ դրսնորում, որը քրեորեն պատժելի չէ:

ն, վերջապես, երրորդ խումբ մասնագետները`քրեական պատասխանպբացառող, տվությունը բացառող հանգամանքներ': «Ժամանակակիցօրենսդիրը միանգամայն տրամաբանորենդրանք անվանում է արարքի հանցավորությունը բացառող հան-

ԳԼՈՒԽ

ԱՐԱՐՔԻ ՎԱՆՑԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

գամանքներ»՞:

ԲԱՑԱՌՈՂ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐ

Տ1. Արարքիհանցավորությունը բացառող

հանգամանքների

հասկացությունը

հանքրեական օրենսգիրքը արարքի հանցավորությունը բացառող գամանքներիվերաբերյալառանձինգլուխ չէր նախատեսում, այլ բովանդակումէր ընդամենը երկու հոդվածներ, որոնք նվիրված էին անհրաժեշտ պաշտպանությանը ն ծայրահեղ անհրաժեշտությանը: Եվ դա այն դեպքում, երբ բրեական իրավունքի տեսությունն առանձնացնում է արարքի հանցավորությունը բացառող այնպիսի հանգամանքների մի ամբողջ համակարգ,որոնց նշանակությունը ճանաչվում է նան դատական պրակտիկայի կողմից: ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը քննարկվող հանգամանքներին նվիրել է Ընդհանուր մասի 8-րդ գլուխը: Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ ասելով` ընդունված է հասկանալ այն առանձնահատուկհանգամանքները (պայմանները), որոնց առկայության դեպքում անձի կողմից վնաս պատճառելը չի դիտվում իբրն քրեական պատասխանատվությանհանգեցնող հանրորեն վտանգավոր արարք (հանցագործություն): Ուրիշ խոսքով, արարքի հանցավորությունը (հասարակական վտանգավորությունը Ա հակաօրինականությունը) բացառող հանգամանքների հիմնական չափանիշնայն է, որ դրանց առկայության պայմաններում սուբյեկտի կատարած գործողությունները թեն ձեականորեն, արտաքնապեսհամընկնում են այս կամ այն հանցագործության իրավաբանականհատկանիշներին, սակայն հանրորեն վտանգավոր ու հակաօրինականչեն համարվում, այլ ընդհակառակը, դրանք իրավաչափ ու անհրաժեշտ են, իսկ մեծ մասամբ` նան միանգամայնարդարացի ն օգտակար: ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը,բացի աճորաժեշտպաշտպանության ն ծայրահեղ անհրաժեշտության ինստիտուտներից, մեր օրենսդրական պրակավանդական տիկայում առաջին անգամ նախատեսել է նան արարքի հանցավորությունը բացառող այնպիսի հանգամանքներ, ինչպիսիք են հանցանք կատարած ամժին բռնելիս վնաս պատժառելը, ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքը, հիմնավորված ռիսկը,հրաման կամ կարգադրությունկատարելը: Այս կատեգորիայի որոշ հանգամանքների (մասնագիտական պարտականությունների իրականացում,վնաս պատճառելու վերաբերյալ տուժողի համաձայնություն) նշանակությունն էլ ճանաչվում է քրեական իրավունքի գիտության մեջ ն իրավակիրառականպրակտիկայում: Հարկ է նկատել, որ իրավաբանականգրականության մեջ տնական բանավեճ է եղել քննարկվող հանգամանքներիհենց անվանման վերաբերյալ: Ոմանց կողմից առաջարկվել է դրանք կոչել արարքի հասարակականվտանգավորությունը բացառող հանգամանքներ, երկրորդ խումբ հեղինակները` արարքի պատժելիությունը ՀՀ

թ.

Լուծումների այսպիսի բազմազանությունը,ըստ երնեույթին,բացատրվում է նրանով, որ հեղինակները ելնում են տարբեր դրույթներից, չեն պահպանում միասնական տերմինաբանություն, երբեմն շփոթում են զանազան հարցեր: Ուստի, ամեէ նից առաջ պետք որոշել, թե ինչպիսի պահանջներիպետք է համապատասխանի հանգամանքներիտվյալ խումբը, որպեսզի դրան տրվի առավել ճշգրիտ անվանում, հավաստվեն այդ խմբի մեջ մտնող հանգամանքներիտեսակները, ինչպես նան որոշվի մյուս հանգամանքներինշանակությունը:Ակնհայտ է, որ բոլոր դեպքերում նկատի է առնվում քրեական օրենքով նախատեսվածհետնանքներ առաջացնելը, որի արդյունքում էլ կարող է ծագել անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը: Իսկ եթե վնաս պատճառելու փաստը բացակայում է, ապա պատասխանատվությունըբացառող հանգամանքներիհարցը դառնում է անառարկայական: Երկրորդ. նկատի է առնվում հատկապես քրեական պատասխանատվության, այլ ոչ թե պատժելիության բացառումը: Պատժից ազատելուն հանգեցնող կամ այն բացառող պայմանների ու հանգամանքներիվերլուծությունը տրվումէ պատժի մասին ուսմունքի մեջ: Երրորդ. քրեականպատասխանատվությանբացառումը տվյալ դեպքում տեղի է ունենում ոչ սուբյեկտիվ կողմի բացակայության պատճառով: Հաշվի առնելով այս նկատառումներըն ելնելով հանցագործության

բնորոշումից, կարելի է ընդունել, որ քննարկվողհանգամանքներըկարող են բացառել կամ արարքի հասարակական վտանգավորությունը, կամ դրա հակաօրինականությունը, կամ երկուսըմիաժամանակ: Անհրաժեշտ պաշտպանության ն ծայրահեղ անհրաժեշտությանմասին կարելի է խոսել որպես արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների,քանզի այդ իրավիճակներից որնէ մեկում կատարված արարքն իր նպատակներով ն արդյունքով հանրորեն օգտակար է: Ուստի, այդ հանգամանքները դասվում են արարքի հասարակականվտանգավորությունը բացառող հանգամանքների շարքը: Իհարկե, արարքի հասարակական վտանգավորությանբացառումը, դրա հանրային օգտակարության ճանաչումը միաժամանակենթադրում են, որ այդպիսի նան հակաօրինականչէ, հանցակազմ չի արարքը պարունակում: Սակայն այստեղ ն ամենից առաջ ընդգծվում արարքի հանրային օգտակաառաջին պլան է րությունը ն ապա` որպես դրա հետնանք` հակաօրինականությանբացակայությանը: Դրա հետ մեկտեղ հնարավոր է նան հանգամանքիայլ նշանակությունը.պարտադիր կերպով չբացառելով արարքի հասարակական վտանգավորությունը կամ այն չդարձնելով հանրորեն օգտակար, հանգամանքնընդգծում է ամենից առաջ արարքի ոչ հակաօրինականբնույթը, դրա օրինաչափությունը: Այս դեպքում խոսք է գնում արարքի հակաօրինականությունըբացառող հանգամանքկերիմասին: Դա չի փոխում այն դատողությունը, որ այս հանգամանքներիցորոշների ժամանակ կատարված արարքը կարող է օգտակար լինել:

մղվում

Երան ԱԺԵա հրավունրում '

ՄՈ0ՃՕՅՒԾ6 ոքձրօ.

Օճոլճճ

ԿոՇրՆ.

տես.

Մ.Վ.Գրիգորյան,Անհրաժեշտպաշտպանությունըքրեական

ՄՎՇԾորու ճոճ 8)308.

ԽԼ, 1997, Շ-ք. 263.

Հետնեաբար,հանգամանքներիերկու խմբերի միջն տարբերություննայնքան էլ չէ. այն կայանում է միայն քննարկման ասպեկտների,այն հիմնականպահերի տարբերությանմեջ, որոնց վրա շեշտադրումէ արվում վերլուծությանժամանակ: Վերոշարադրյալ դատողություններովղեկավարվելովէլ պետք է քննարկել քրեական օրենսգրքով նախատեսվածն չնախատեսվածմյուս հանգամանքները, որպեսզի պարզենք, թե որքանով է իրավաչափ դրանք արարքի հասարակական

մեծ

վտանգավորությունըկամ հակաօրինականությունըբացառող հանգամանքների խմբի մեջ միավորելը: բացա1. Տուժողի համաձայնությունըքրեական պատասխանատվությունը է հակաարարքի ռում է միայն այն դեպքում, երբ դրանով իսկ բացառվում է օրինականությունը,ուրիշ խոսքով` բացակայում օրենքով պաշտպանվող այնպիսի շահի նկատմամբ ոտնձգությունը, որը գտնվում է տվյալ անձի է ընդգրկվի ազատ տնօրինությաններքո: Ուստի այս հանգամանքըպետք մ եջ: հանգամանքների բացառող արարքի հակաօրինականությունը (ֆունկշ. Հանրորեն օգտակար մասնագիտականպարտականությունների է քրեական ցիաների) կատարումըպատճառվածվնասի համար բացառում միայն այն դեպքերում, երբ այդ պարտականուպատասխանատվությունը են մասնագիտության կանոններինհամապատվյալ թյունները կատարվել է են տասխան, այսինքն` օրինաչափ եղել: Այս հանգամանքիէությունը թույլ ն տալիս դասել այն արարքի հասարակականվտանգավորությունը հակաօրինականությունըբացառող հանգամանքներիշարքը: Յ. Պարտադիր հրաման կամ կարգադրությունկատարելու հենց անվանման Իսդրա իրավականնշանակության մասին: մեջ ցուցում է բովանդակված կապես, եթե հրամանը պարտադիր (օրինական) է եղել, ապա դրանով իսկ բացառվումէ ոչ միայն հրամանը կատարող, այլն այն տվող անձի պատասխանատվությունը: Իսկ, ըստ էության, այս հանգամանքի վերլուծության է ժամանակ խոսքը գնում է այլ բանի մասին. ինչպիսի՞պայմաններում անօրինական հրամանըկատարածանձն ազատվում քրեական պատասհասխանատվությունիցպ̀ատճառածվնասի համար ն ինչի՞ ուժով է վրա ամփոփվածէ հանցանում այդպիսիազատումը:Այդ հարցի պատասխանն

կազմի սուբյեկտիվ կողմի մեջ. եթե անձը գիտեր կամ պարտավոր էր իմամասին, ապա նա ենթակաէ պատասնալ հրամանի անօրինականության խանատվության`հրամանը տվող անձի հետ մեկտեղ: Իսկ եթե հրամանը կատարածանձը չգիտեր ն պարտավորչէր իմանալ հրամանի հակաօրինաազատկանության մասին, ապա նա քրեական պատասխանատվությունից տվյալ Ուստի, պատճառով: հանգամանքը վում է մեղքի բացակայության հատուկ տեղ է զբաղեցնում մյուսների համեմատությամբ, քանի որ չի բահացառում արարքի ոչ հասարակական վտանգավորությունը,ոչ էլ

4.

5.

կաօրինականությունը:

Սեփականիրավունքի իրականացումըարարքի հակաօրինականությունը բացառող հանգամանքէ, քանի որ իրավունքիմիասնականհամակարգում չկան ն չեն կարող լինել երկու նորմ, որոնցից մեկը գործելու հնարավորություն ընձեռի, իսկ մյուսը այդ գործողություննարգելի պատժի սպառնալի-

քով:

է Հանցանք կատարաժանձին բռնելիս վնաս պատժառելըբավարարում արարքի հասարակական վտանգավորությունը բացառող հանգամանքնե-

6.

7.

րին ներկայացվող պահանջները, ուստի այն ենթակա է քննարկման`անհրաժեշտ պաշտպանության ն ծայրահեղ անհրաժեշտության ինստիտուտներին զուգահեռ: Հիմնավորվաժռիսկը կարող է համընկնել քննարկված հանգամանքներից մի քանիսի հետ: Այն դեպքերում, երբ այդ համընկնումը չկա, վնաս պատճառելը քրեական պատասխանատվությանչի հանգեցնիայն պատճառով, որ անձը գործել է հանրորեն օգտակար նպատակներիհասնելու համար, ե նրա արարքը չի կարողհանրությանհամարվտանգավորհամարվել: Ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքի պարագաներում, ելնելով հարկադրանքի բնույթից, հնարավոր են իրավիճակներ,որոնք իրավաբանական առումով հավասարազորեն մեղքը բացառող անհաղթահարելիուժի ազդեցությանը կամ ծայրահեղ անհրաժեշտությանը (օրինակ, կտտանքների ազդեցության տակ մարդը կարող է պետական գաղտնիք հայտնել, դաժան ծեծի ենթարկվելով` համաձայնվել օժանդակելու ավազակային հարձակ-

մանը):

Այսպիսով, արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ ասելով, են այն առանձնահատուկհանգամանքները (պայմանները), որոնց առհպսկացվում կայության դեպքում անձի կողմից վնաս պատճառելըչի դիտվում որպես քրեական պատասխանատվությանհանգեցնող` հանրության համար վտանգավոր արարք (հանցագործություն): Ընդ որում, այդ պարագան պայմանավորվածէ արարքի հասարակական վտանգավորությունը, հակաօրինականությունըկամ մեղքը (այսինքն՝ ընդհանուր առմամբ հանցավորությունը) բացառող պայմաններիառկայությամբ: Այս իմաստով չի կարելի միմյանց հետ շփոթել իրենց բովանդակությամբ շոշափելիորեն հեռու կանգնածայնպիսիերնույթներ, ինչպիսիքեն արարքի հասարակական վտանգավորության ու հակաօրինականության(հանցավորության) ն դրա համար քրեական պատասխանատվությանու պատժելիությանբացառումը: Կոնկրետ անձին` կատարած արարքի համար քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հարցը բարձրանում է միայն այն դեպքում, եթե այդ անձը կատարել է հանցագործություն: Վետնաբար,անձին քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հարց է ծագում, եթե մի կողմից հիմքեր կան այդ անձին քրեական պատասխանատվությանենթարկելու համար, իսկ մյուս կողմից առկա են այնպիսի օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հիմքեր (հասարակական մեծ վտանգավորություն չներկայացնողհանցագործությունկատարելը,այդպիսիհանցագործությունկատարելն առաջին անգամ ն այլն), որոնք այդ անձին քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հնարավորություն են ընձեռում: Քրեական պատասխանատվությունից ազատելու ենթակա անձի գործողությունների մեջ հանցագործությանհատկանիշներիառկայությամբ քրեական պատասխանատվությունիցազատելու ինստիտուտըտարբերվում է քրեական պատասխանատվությունը չկիրառելուց` առաջինի ծագման բուն հիմքի ուժով, այսինքն՝ անձի գործողությունների մեջ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասով նախատեսված հանրորեն վտանգավոր արարքի հատկանիշների բացակայության դեպքում: Դա է քրեական պատասխանատվությունիցազատելու սկզբունքային տարբերությունը՝ քրեական օրենսգրքի 18 հոդվածի 2-րդ մասով, 42, 44 ն մնացած հոդվածներով նախատեսված դեպքերից (արարքի հասարակական նվազ վտանգավորություն, անհրաժեշտ պաշտպանություն, ծայրահեղ անհրաժեշտություն ն այլն), երբ քրեական պատասխանատվությանբացակայությունը կանխորոշված է հանցակազմի Ս

Հետնաբար, արտաքնապեսմիատեսակգործնականարդյունքի բացակայությամբ: չի ենթարկվում) դեպքում (անձը փաստորեն քրեական պատասխանատվության մեծ գործնական ցուցումը ճշգրիտ հիմքի մասին ազատման իրավաբանական է, որ նշանակությունունի: Մեգ հետաքրքրող հարցի տեսակետից հատկանշական է հանցագործություն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 42. 43, 44 հոդվածներումասվում հանցանք պաշտպանություն, (անհրաժեշտ մասին չհամարվող գործողության -

անհրաժեշտություն): ծայրահեղ կատարածանձինբռնելիս վնաս պատճառելը, առարկան «արարքի է ուսումնասիրության Ասվածը կրկին անգամ խոսում օգտին: հանցավորությունըբացառող հանգամանքներ»կոչելու առաեն Նշված հանգամանքներիցշատերը նախատեսված արտասահմանյան քրեական երկրների քրեական օրենսդրությամբ(օրինակ, Ֆրանսիայի ջատար

Գերմանիայի հոդվածներ", օրենսգրքի 122-2. 122-3, 122-4, 122-5, 122-6, ՀՀ քրեական օրենսգրքում 33, 34, 321, պարագրաֆներ»): քրեական օրենսգրքի ամրագրելով,փորձ է արվել ոչ միայն արտացոլելու քրեաայս հանգամանքներն քննարկվող իրավականգիտությաննվաճումները,այլն քրեական օրենսդրությունը չափանիշներին իրավական միջազգային համապատասխանեցնելու 122-7

բնագավառում

ստանդարտներին: են մի շարք Այսպիսով, նշված հանգամանքներիհամար բնութագրական կաառկայությանպայմաններում ընդհանուր հատկանիշներ:Այս հանգամանքների են քրեական համընկնում ձնականորեն տարված արարքներն արտաքնապես, այս կամ այն հանցագորօրենսգրքի Վատուկ մասի հոդվածներովնախատեսված են այնպիսի պայծության հատկանիշներին:Բայց այդ արարքներըկատարվում ածում են հասարակության վեր մաններում, որոնք դրանքհանրորեն վտանգավորից վարքագծի: չեզոք շահերի համար օգտակար կամ են օրինաչաՈւսումնասիրվող հանգամանքներիցյուրաքանչյուրինհատուկ են, ապա անձն փության որոշակի պայմաններ: Եթե վերջիններս պահպանվում Իսկ եթե դրանցից գեթ մեկն էլ ազատվում է քրեականպատասխանատվությունից: սակայն իրախախտվի,ապա անձը ենթակա է քրեական պատասխանատվության, են արժեքավորվել որպես պատասդրության առանձնահատկություններըկարող խանատվությունըն պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ: ներկայացումնսկսենք բացառող հանգամանքների Արարքիհանցավորությունը մեկով՝ ու ինստիտուտներից շատ կարնոր քրեական իրավունքի ավանդական անհրաժեշտ պաշտպանությամբ:

ու

Տ

2.

Անհրաժեշտպաշտպանություն

պաշտպանության հասկացությունը.

Ա) Անհրաժեշտ է Անհրաժեշտ պաշտպանությանհասկացությանպարզաբանումըդժվարանում այնքանով,որ այս ուղղությամբ հրապարակիվրա առկա բազմաթիվաշխատություններով ու հոդվածներովհանդերձ` մի շարք կարնորհարցերի շուրջ իրավաբանական է նկատվում: գրականությանմեջ միասնականտեսակետներիբացակայություն Անհրաժեշտ պաշտպանությանբնորոշման հարցում քրեագետների կողմից

Տե՛ս. ԷԼՇում

Շ-թ.112 «րք.

19-20:

ոօոօողում

ուդ

տօրճոը

ոտտտատ

ոռյրու

ԾՕքռուու 13ր-ոօ ՓԵԼ.

Ժորւ»օ

«Օբաօա

ոօյօրշտ

ԱՕքակոթճյում տուորյո

ԵԼ", ԽՈՏ".

ԽԼ, 1993,

ԻԼ.1996,

արտահայտվածտեսակետներըկարելի է դասակարգել երկու հիմնականխմբի: Առաջին խումբ հեղինակներիկողմից անհրաժեշտ պաշտպանությունն ընկալվում է որպես հարձակվողին վնաս պատճառելու միջոցով հանրային Ա անձնական շահերի դեմ ուղղված հանրորեն վտանգավոր արձակման դիմագրավում" (ընդգծումներըմերն են - Մ.Գ.): Իրավագետների երկրորդ խումբը այդ ինստիտուտը բնութագրում է որպես ոտնձգողին վնաս պատճառելու միջոցով հանրային ն անձնական շահերին ուղղված հանրորեն վտանգավոր ունծգության դեմ՞՛ իրավաչափ պաշտպանություն (ընդգծումներըմերնեն- Մ.Գ.): Փորձենք որոշ պարզություն մտցնել արտաքնապես միմյանցից դժվար տարբերվող այս տեսակետներիմեք: Մակերեսային հայեցողին կարող է թվալ, որ անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացության վերաբերյալ տեսական այս վեճը սոսկ ձնական բնույթ է կրում: Մինչդեռ խոսքը վերաբերում է հետազոտվող երնույթի ոչ միայն բազմակողմանի ու խոր վերլուծությանը, այլն դրա բովանդակության ճշգրիտ ու ամբողջական

ըմբռնմանը: Առանձին ջանք չի պահանջվում նկատելու, որ

վերը բերված երկու բնորոշումների մեջ երկու հիմնականհասկացություններ (հանրորեն վտանգավոր հարձակում, հանրորեն վտանգավոր ոտնձգություն), որոնցով էլ ձեական թվացող տեսական վեճը դադարում է անառարկայականլինելուց ն ուսումնասիրություն պահանջողբովանդակություն է ստանում: Այստեղից էլ «հանրորեն վտանգավոր հարձակում» ն «հանրորեն վտանգավոր ոտնձգություն» հասկացությունների տարբերակմանանհրաժեշտություն է զգացվում: Խնդիրն այն է, որ հարձակումն իր մեջ միշտ էլ բռնության պահ է ենթադրում: Այսպես, օրինակ, քրեական օրենքը ավազակությունը բնութագրում է որպեսգույքը հափշտակելու նպատակով հարձակում,որը կատարվել է կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելովկամ դա գործադրելու սպառնալիքով, իսկ բռնաբարությունը, որպես սեռականհարաբերություն`բռնություն գործադրելով... Համոզված ենք, որ առաջին խումբ հեղինակների դիրքորոշման հետնողական կենսագործումըինքնին կնեղացներ անհրաժեշտպաշտպանության շրջանակներըն դրա իրավաչափ կիրառման հնարավորությունն ու թույլատրելիությունը կսահմանափակեր միայն բռնության հետ զուգորդվող գործողությունների առկայության դեպքերով: Մինչդեռ հանրային կամ անհատական այս կամ այն շահի դեմ ուղղված գործողության մեջ (օրինակ, գույքի գողության) բռնության: պահը բացակայում է: Այնինչ, կասկած չի հարուցում նման դեպքերում նս անհրաժեշտ պաշտպանությանդիմելու թույլատրելիությունն ու իրավաչափությունը: Այս տեսակետից պետք է լիովին արդարացի համարել պնդումն այն մասին,որ «հանրորեն վտանգավորոտնձգություն» հասկացությունն իր բովանդակությամբ ու ծավալով ավելի լայն է «հանրորեն վտանգավոր հարձակում» ըմբռնումից: Առաջինն իր մեջ ներառում է ոչ միայն հարձակումն իր բոլոր տարատեսակներով,այլե հանրային կամ անհատական առանձնանում

'

Տես.

օրինակ,

Ճ.

են

ՒԼ

ՐԾ Աարոն28

Տես.

3. 4. Տ8ասառոտոց. 8. Ճ. ԽՐոտոատոտը, Ղքախոտա, 2-6, ԽԼ, 1946, Ը, 17: Ճ. Ճ. ԼՇքղճոտօտ.ՄՐՕոօՏ806

օրինակ, ԷԼ. Ճ. Պքաճոօտ. ՕՇՇՐՕՑԱՐՂԻՇՐՑ,ԱՇ

ոքօրատօոքճուօՇ1ն

Հ6ՅԱՅ8.

"ՇՕՏՇԻԸՏՕՑ

70081106

ԱՆԽօՎոօողատ

Ֆոռոօումմ

ոքճոօ,

օճյղ6Ըրոքույղօ

Աքճոօ, ՎՅՇՐԵթօճյվճգ". 81,

տօրթոօ

ԷԱԱՇՆԵ Օճաոգ.

օՈՅԸԱՕՇՐԻ

ո1Օ311, 1961.

Ը.

8:

2whb[1pG nu1.11.LJ.w6, pwJg pnGmpJwO hbm [qmqnri'lLJ.w6 tuwtumnulGbrt[!: 4.b[1[! 2wrtW'l[1LJ.w6 1lWLiln11.mpJmGGb[1[! LPW[10bQ hpllQ bG lllWLPU bqriwljwgGbLm, nri wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJwG hwuljwgmpJnLU[! pCinrinzbLtiu 1.4bmQ t tunubL n[ pb hwGrinribG 4.mwGqwLJ.nri hwridwljmllpg, WJL hwGrinribG Lj_mwGqwLJ.nri nmGdqmpJmupg 1.4wzm1.4wGLJ.bLm llwupG: ullwG bqriwljwgmpJmGG wnwLJ.bL uu wri'lwriwglj_w6 t. QwGp nri WJG tuwriutuLJ.w6 t n[ llpwJG mbuwljwG .'lWLiln11.mpJmGGb[1p, WJLl.i. ,, qnri6n11. QrtbwljwG oribGU'l[1nLpJwG LJ.riw: gribwljwG oribGuqri.Qp 42 hn'lLJ.w6p 1-pG llwumll pbriLJ.mll t wuhriwobzm 1.4w2m1.4wGmpJwG hbmuJWL pGnrinzmll[!. «=iwugwqnri6mpJmG !P hwllwriLJ.mll wJG qnri6n­ l'J.nLPJnLU[!, nrt[! ljwmwriLJ.bL t wGhriwobzm 1.4w2m1.4wGmpJwG LJ.p6wljmll, wJupGQG' 1.4wzm1.4wGLJ.n11.ti ljwll llblj WJL wGdp ljJWUQ[!, wnn11.2mpJnLU[! Li. tiriwLJ.mGQGbrt[!, hwuw­ riwljmpJwG ljwll 1.4bmmpJwG 2whbrt[! hwGrimpJwG hwllwri 4.mwGqwLJ.nri nmGdqm­ pJmGpg ljwll rww tiriwljwG u1.4wnGwLpQpg' nmGdqmpJmG 4wmwrin11.tiG Lj_Gwu 1.4wm6wnbLm llp2ngn4. 1.4wzm1.4wObLPU, bpb pmJL !P mriLJ.bL wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGm­ pJwG uwhllwGwqwGgmll»: UGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJwG tiriwLJ.mGQp oribGullriwljwG 6wGw[mll[! nrinzwljp oqmm t pbrimll hwuwriwljwljwG hwriwpbrimpJmGGbripG: UwljwJG tiriwLJ.wpwGwljwG qriwljwGmpJwG llb2 ljwri6p.QGbriti pwtumll t Gljwmlj_mll wGhriwobzm 1.4w2m1.4w­ GmpJwG tiriwLJ.mGQp tiriwljwGwgmll[! QWl'J.WQwgpGbrip tiriwLJ.mGQ, pwrinJwljwG ljwll tiriwLJ.wljwG 1.4wrimwljwGmpJmG 6wGw[bLm 2mrt2[!: Spriw1.4bmn11. mbuwljbmp hwllwdwJu· wuhpwdb2u, U/WlUIU/WUnLpfnLUlJ pwqw­ pwgm ftpwtfmupu t WJL n[ pb tiriwLJ.wljwG 1.4wrimwljwGmpJmG[!: UGhriwobzm 1.4w2m1.4wGmpJwG pGumpmmm[! QWl'J.WQwgm umpJbljmplj_ tiriwLJ.mGQG t: gWl'J.WQwgpG tiriw4.mGQ mGp wGhriwobzm 1.4w2m1.4wump1wG wljmp llp2ngn4. 1.4w2m1.4wGbL wGhwmw­ ljwG m hwGriwJpG 2whb[1[!: UGhriwob2m 1.4w2m1.4wGmpJnLU[! hw4.wuwriw1.4bu pnlnrt QWl'J.WQwgpGbrtti umpJbljmplj_ uwhllwGw'lriwljwG tiriwLJ.mGQG t· wGljwtu wGdp llwu­ Gwqpmwljwu ljwll WJL hwmmlj 1.4wmriwum4.w6mp1mGpg u 6wnwJn11.w4wG 'lPrtQPg: ,, UwhllwGW'l[1nLpJwG 38 hn'lLJ.w6mll wllriwqriLJ.w6 t, nri «3nL[1WQWU!JnL[1 n.Q mGp tiri tiriwLJ.mGQGbrt[! u wqwmmpJmGGbrt[! oribGQnlj_ [W[1qbLLJ.w6 pnLnrt llp2ngGbrinLJ. 1.4wzm1.4wGbLm tiriwLJ.mOQ»: gw[ip nri tiriwLJ.mO.Qp hwllwljwriqmll wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJmGG tiri tmpJwllp QWl'J.WQwgpGbriti pGQGmrinLJG tiriwLJ.mGQG t, w1.4w utuwL liLtiGti wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJnLU[! 'lPLilbL unulj nri1.4bu llp pGumpmmm, nriG oowG'lW4, Lriwgmgp[ t hwGgwqnri6mpJmGGbrt[! ljwGfubLm 1.4bmwljwG qnri6mGbmpJwG Gljwmllwllp, Li. wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJwG tiriwLJ.w!wtflmpJmG[! ljwtullwG llb2 llUbL wJG pwGpg, pb 1.4wzm1.4wGmp1wG 1.4whpG 1.4bmwljwG ti2tuwGmpJwG llwrillpGGbriti llp2wllmm­ pJmGG W[1'lJn�Q ljwrin11. tri tuwtflwGbL 4wmwriLJ.n11. nmGdqmpJmG[!: "lbmmpJmG[! !P 4wrin11. GllwG 6wGw1.4wrihn4. uwhllwGwtflwlJbL QWl'J.W.Qwgpubrip 4n11.llpg p[1bGg hwGrinribG oqmwljwri qnri6mGbmpJwG tiriwljwGwgmll[!: lJpwowllwGwlj, mbuwljwG-llwuGwqpmwljwG q[1wljwGmpJwG llb2 mtiriw1.4bmn11. 'lPrtQnrtnzllwG[! hwljwnwlj ljw[16p.Q t hwJmGLj_mll wJG llwupG, pb wGhriwobzm 1.4w2m1.4wGmp1wG tiriwLJ.mGQp oqmwqnri6mll[! QWl'J.WQwgpCibrtp pwrinJwljwG 1.4wrimwljw­ Gmp1mGG t, Li. WJll tiriwLJ.mGQp tiriwljwGwgmllpg hriwowriLJ.bL[! pwrinJwljwG 'lWLilw1 1.4wrimmpJmG t wnw2wgGmll :

Sb'u. B. ([), ICBpH'lemtO. OcHOBHLie BOllpOCLI yqeHIDI O Heo6X0,11.HMOH o6opoHe B COBeTCKOM

UJu1.4pup mbuwljbmp hbm !l4blllQ t hwllwawJGbL: UGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJwG llwupG tunuQ 4wrin11. t qGwL llpwJG WJG owllwGwlj, bflp tiriwLJ.wljwG zwhbrt[! 1.4w2m1.4wG4.mll bG nmuaqn11.tiG Lj_Gwu 1.4wm6wnbLm llp2ngn4., pG[G WJL 1.4wJllwGGbrtmll QrtbwljwG 1.4wmwutuwGwm4.mpJwO ljhwuqbgGbri: tpb nrinzwljp zwh[! 1.4wzm1.4wu4.mll t wnwGg nmGdqmpJwG umpJbljmpO Lj_Gwu 1.4wm6wnbLnL, w1.4w W[11lbG hwrilj !P LtiGmll tunubL 1.4wzm1.4wGLJ.n11.ti ljn11.llpg wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJmGG oqmwqnri6bLm tiriwLJ.mGQp llwupG: «=!bmuwpwri.- tiriwLJ.wgpnribu Gljwmmll t @. q_ GwLJ.qmLtJabG,- wGnriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJwG tiriwLJ.mGQp oqmwqnri6mll[! QWl'J.WQwgpGbrip pwrinJwljwu 1.4wri­ mwljwGmpJmG hwllwrtbl[! hwlj_wuwriwqnri t WJG 1.4G1lllWO[!, pb pp[1 QWl'J.WQwgpG tiriwLJ.wljwG 2whbrt[! nmuaqmpJmGpg 1.4wzm1.4wGbLnL pwrinJwljwG 1.4wrimwljwGm­ PJnLU mGp hwmljw1.4bu nmuaqn11.tiG Lj_Gwu 1.4wm6wnbLnL llp2ngn4.» : rriwljwGmll wGhriwobzm 1.4wzm1.4wGmpJmG[!, nri1.4bu [!G'lhwGmri ljwGnu, hwG'ltiuwGmll t nrinzwljp 1.4wJllwGGbrtmll hwGrinrtbG Lj_mwuqwLJ.nri nmGaqmpJWU[! hwljwhwriLJ.w6 lllWLm· QWl'J.W.QwgpGbrip llpwJG umpJbljmplj_ tiriwLJ.mGQ[!: gWl'J.WQW­ gpGbriti LJ.riw wGhriwdbzm 1.4ui2m1.4wGmp1wG wljmu tiriwljwGwgObLnL 1.4wrimwljwGm­ PJnLG !P 'lrtLl.mll: OrtbGQ[! 1.4wmop u1.4wnGWLPQP nLdnlj_ !P 4wrin11. ump1.4bL, nri QWl'J.WQwgpGbrt[! L4W[1lllW'lPrt ljwriqnLJ. tiriwljwGwgGbu wGhriwdbzm 1.4wzm1.4wGm­ pJwG tiribGg tiriwLJ.mGQ[!: gllil'J.WQwgpG 4wrin11. t wnwug wuhriwobzm 1.4wzm1.4wum­ pJwG tiriwLJ.mOQG tiriwl:JwGwgubLm tumuwlflbL u1.4wnGwgnr1 Lj_mwGqpg, 'lPllbL WJL wGdwGg oqumpJwG[! Li. WJLG: Uuhriwdbzm 1.4wzm1.4wumpJmG[! tiriwLJ.wljwG zwhbriti 1.4wzm1.4wGmpJwO llp2ngGbripg llbljG t, mump 6p2m !P LtiGti 'lrtW OmJGwgmll[! pmG 1.4wzm1.4wGmpJwG hbm: gWl'J.W.QwgpG pwrinJw1.4bu ljwrin11. t 1lWLilWL4W[1lll4.bL WJG pwGp hwllwri, nri Gw !P 1.4w2m1.4wGbL WJU ljwll WJG tiriwLJ.wljwG pw[1pQ[!, WJL n[ pb Griw hwllwri. nri uJJ'l pw[1pQp 1.4wzm1.4wumpJwG 1.4ringbumll Gw nmudqn11.tiu Lj_Gwu !P 1.4wm6wnbL: UJu1.4pun4., wuhpwdb2u, U/W2UIU/WUlllpjlllU[! JJWl]WjJWgftubpft ftflWt/nLUJJU t, WJ[ n1 U/WflUJWftwumpJnLUlJ, pbljmqu 'lW LtiGti pwrinJwljwG 1.4wrimw4wGmpJmG: ,wuljw­ GWLP t, nri tlft 2wpp umpJbftu,ubpft hwtlwp U/WlUIU/WUnLpfnLUf! n1 pb ftpwtfmup t WJL U/Wf1U1Wftwump1mu (numpljwGmpJwO w2tuwmwljpgGb[1, pp4Gw1.4whGbrt, owllw1.4wh­ Gbrt u WJLG): UJll L4W[1lllWljwGmpJmU[! !4WlllW[1bL[! 4wrin11. t hwGqbgGbL QrtbwljwG 1.4wmwutuwGwm4.mpJwG: ,wmmlj umpJbljmGbriti (qpG6wnwJnl'J., numpljwG Li. wJLG) Qrtbwljwu ljwll 4wriqw1.4whwljwG 1.4wmwutuwGwm4.mpJwG hw[1g[! 4wrin11. t 6wqbL WJG owllwuwlj, bpb WJll wGapGQ [bG 1.4wzm1.4wunul wJG tiriwLJ.wljwG pwripQGbrt[!, nrinGg 1.4w2m1.4wGmpJnLU[! GriwGg t LJ.briwqriLJ.w6 [!Ulll 6wnwJmpJw0, WJupOQO, brip GriwGQ [bG ljwmwrimll tiribGg 6wnwJwljwG L4W[1lllQ[! 4wll 1.4wrimwljwGmpJmGGbrt[!: Uuhriwobzm 1.4wzm1.4wunLpJwG hwuljwgmpJmGO wllpn11.2wljwGwgObLm G1.4w­ mwljn4.· uu llblj twljwG uripmpJwG llwupG: ,, 1961 p. Qrtbwljwu oribGuq[1Qp 13 hn'lLJ.w6[! wGhriwobzm 1.4wzlll1.4wGmpJmG[! pGnrinzmll tri nri1.4bu «QrtbwljwG oribGQnlj_ uwtuwmbu4.w6 wriwrtQP hwmljwGpzubritiG hwll[!G4Gn11. qnri6n11.mpJmG»: ,, Gnri QrtbwljwG oribGuqri.QP 42 hn'lLJ.w6mll tiriwLJ.wpw­ GwljwG 6zqrimllwG t bupwrilJLJ.bL wGhriwob2m 1.4wzm1.4wGmpJwG oribGullriwljwG duw4b[11.4mll[!. 'lrtWOpg 'lnL[1U t hwGLJ.bL gmgmllG WJG llwupG, nri 1.4wzm1.4wGLJ.nl'J.[! ljwmwyroAOBHOM npane. M. /\.., 1948, C. 5-7: Sbu' T. r. IllaBryABA3e. Heo6XOAJ1Masi o6opoua. T6.HAflcH,

16-6

1966. C'fP. 31:

առկայությունըհավաստող հրաժեշտ պաշտպանության

րում է քրեական օրենքով նախատեսված

րոր պատժելի ընգնե արեր մի կարող '

արող ոնկնե Օրինաչափ պաշտպանությունը ս րված պաշտանոյուն որը սովորական պայմաններում հանցագործություն է, ն սոսկ ակա անության մասին այդ ցուցումը չի կարող առարկություն առաջացնել: ակայն ին եշտ պաշտպանության նան այնպիսի բնորոշում, որի չլինի: Վերջին

հանգամանքներըսովորա-

երկու խմբի. անհրաժեշտ պաշտպա-

տոնձգույ եան պաշտպանո

են

ավանդաբարբաժանվում Այդ պայմաններն

են պայմաններ,րոնք վերաբերում մոժյան տրինալաիույան պայմաններ, որոնք վերաբերում են պաշտպանության

հրաշ

կարո ը անհրաժեշտ պաշտպանությանօրինաչափությանպայմանները որոնք ւ ա մանո վերաբերում ուանձգությանը Անարա մեջ ա բնույթովպետք հանրորենվտանգավորլինի՛ ա) ուոնձգությունն իր իրավունք կապաշտպանության ությո աասանության իրավանք անհրաժեշտ անհրաժեշտ պարագայում քրեականօրենսդրության, կամրապնդվի, թե ցանկաաներն ոն րիկրո օբյեկտին ուղղված կընդգծվեն իրավաբանական ծագել իրավունքիկողմից պաշտպանվող կտրվածքով դեմ: ոտնձգության այր ոի նէնոր քրեական օրենսգիրքը անհրաժեշտ պաշտ միայն հանրորեն վտանգավոր ցած ոտնձգության, «հանրության համարում նախատեսել հետնյալ բովանդակությունը.«Վանցագործություն Պրամարվամ պաշտպանու այն այ պաշտպանո շահերի իրավական ոտնձգությունից» հաղար վտանգավոր տարբեր բնույթ կարող ոտնձգությունը անհրա ա ճեն հունիմամ իճ համար վտանգավոր մության ժեր աատաանության Քրեական դարերի վաղեմություն ունի, ուստի դեռես անտիկաշխարհի նսգետներիհրոյն զանազանություն տուտը ստեղծվել: Նրանք գրականությանմեջ կարծիքների Իրավաբանական իրավիճակիծագման ն գա հավերժական, րաժ աարարության արմատներ, էին ւբնական Արոր նկատվում այն հարցում, թե անհրաժեշտ պաշտպանության անբաժանելիիրավունքների մեջ` ոտնձգություն պետք նկատի ունենալ` միայն օբյեկտիվորեն համար ինչպիսի՞ անպայմանհանցավոր ոտնձգություն: բ) անը:

են

է

Ըստ

այդ

րող

ՀՀ

13 քր. օր.

այլ

է

հոդվածը

նը,

ի ործողու

ոչ

է

ուն

անհրաժեշտ

միայն

է

է

ստի-

Տր

ոտ

ունենալ:

է

ա

ա

մարդու

րում

է

ն

Այս միտքը պատկերավորձնով արտահայտելէ Հին աշտայլան գետ-հռետոր Ցիցերոնը` Միլոնի գործով ի դատավորներ,- ասում է Ցիցերոնը.- գոյու Արեն որր մենք չենք սովորել, են Ր թյունից, նրանից ենք քաղել ք ծին է, մենք չենք այն նե քին սպառնում են որնէ րի զենք, ապա ի որ օրենքները լռում են զենքի շառաչի մեջ ն չեն

իրավաՀռոմի ականավոր ր իրա ր ն Հայց վերցրել բայց վերցրել ենք բնուձեռքբերովի չէ. այլ բնահամակված.եթե մեր կյանկամ

մ Աո «Այսպի, Հնի յուն կարտալովենք: չենք իմացել բնու նրանի 91 ուղու ն ան:երայն ուսուցանել ակայն դըրո խարդավան աո նքնապաշտաանության՝ ցանկացած արուիԲնի ր աան իրեն: պատվիրում Կ ա նր ուստի շուտ. ավելի տատավորնել օրենքով. պատժվելու քան» եսչեմ չէ՞ որ դրույթն էլ դառնա սույն դատականքննության հիմքը ամկածում, պաշտպանության իրավացիության մեջ, եթե իճ մոռանալ ձեգ, ով դարամ սարքում` կարող հիեմԽոմոզել որեն հի օրինական մթերով» սպանվել Այլ հեղինակներ գտնում ար Աին նական գործունեության անհրաժեշտ չե եդին այե ենբակաՆԻՑ հարձակվող ներողամտության ով

կսպաս

ն

։

`

որ

դուք

են,

որ

է

է

նա

«պաշտպան Ն

հակաօրինական կան վնասը ն

միայն մոա թանն ՔՆ,այլն լր բնական օրինաչափ է... պաշտպանության իրավունքը, ին ն այլ միայն ճանաչվում մանկցիաիրավունքի դպրոցը, պետությունը չի վորվումէ պետության կողմից՞: Բ) Անհրաժեշտ պաշտպանությանօրինաչափու թյան պայմանները. Անհրաժեշտ պաշւոպանություննարարքի հանցավորությունը բացառում է, եթե այն բավարարում է մի շարք պայմաններ, որոնք վերաբերում են ինչպես ոտԱնձգությանը, այնպես էլ պաշտպանությանը: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ անհասցված

ոչ

ստեղծում այլ միաան

:

թե՞ հանրորեն վտանգավորոտնձգությո՞ւն, անօրենքով պաշտպանվողշահերի դեմ կարծիքով, խմբի մ ի Իրավագետների է իրավունքի օգտագործում թույլատրվում միայն հրաժեշտ պաշտպանության իսկականիրավաբանական անպայման հանցավոր ոտնձգության դեմ այս բառի «անհրաժեշտ պաշտպանուեն, որ իմաստովԱվելին, որոշ հեղինակներ պնդում

՝:

ոտնձգությանդեպքում»-: թյունը հնարավոր է միայն հարձակմանտեսքով իրավունքի պաշտպանության անհրաժեշտ խումբը Հեղինակների երկրորդ այն, որ ոտնձգությունըսոսկ իր կիրառմանհամար բավարարէ բնույթովհանրորենվտանգավորլինի: տեսակետը, է երկրորդ խումբ հեղինակների ավելի Մեր կարծիքով, ոտնձգությունը համար վիճակ ստեղծելու ըստ որի` անհրաժեշտ պաշտպանության հանրորեն վտանգավոր,այլ ոչ թն

մարտագի

օր.

վիճակի պաշտպանության Անհրաժեշտ է համարում միայն ոտնձգության օբյեկտիվ հանրային

գ

ոքոԻյռոճ Լւթթօու ԷԼ. Շ. Ղուճողբը.

թօու

ԲջՇՇ

"

ՇՇՇՔ,

'

ԽԼ,,յ

1962 Ս ԷՋ| ք. 224 Վոուբ օճաոտ,

ՉԻՕՊԾԲՒԾ6 ոքճոտօ: Պողո

հոդված) բավարար

2-5 1.,

ԽԼ, 1994,

Շ.

112.

քր-

անհրաժեշտ

է եզրահանգել. որ նան ոչ հանցավոր. սակայն իր է առաջանալ վիճակ կարող պաշտպանության

Հարցի այլ լուծումը էությամբ հանրորեն վտանգավոր արարքի առկայությամբ: անհատական ակտի միջոցով ն կոլեկկնշանակերանհրաժեշտ պաշտպանության միայն այն դեպքերում,երբ թույլատրելիությունը տիվ շահերի պաշտպանության է մեղավորությամբ,ն այդ դրանց դեմ ոտնձգությունը անձի կողմից կատարվում ու պատժվել ն, ընդհականչվել անձը կարող է քրեականպատասխանատվության Տես. Շ.

325:

օրինակ, ճ.ՒԼ՛Ոքճճոոււ. Օճոլօօ )Կօոռծ

ՄՈՇԽՕՏԱօ6Շ ոքճոօ. Տես. օրինակ,ԷԼ

Շոօգաածել)

.

առաջացմանհամար օրենսդիրը(33

Դրանից ելնելով. պետք վտանգավորությունը:

շ

պարտադ

ԱԱ

'

օբյեկտիվ

համարում

ոօոթորօո)

Օճաոոզ

ԿճՇքթ.

ԽԼ, ԼօԾաօքքոիու, 1957.

ոթօոյ ոճում.

«ՕՇաո6

ՖԿՇԾԵՏՈւ ԽոԼ 8308.

ԽԼ, 1997,

Շ.

ԷԼՇՕՅաորուձմ օՇօրբօոտո ՒԼ Առտ-Օ3Յօբաաւն. 1962. Հ 35: ԽԼ, 1օ«օքոռիոո, ոքոո).

264.

Բքճնոճտ 1160640խիոՎօՇՆԵ1Աօ

:

ՏԵ. «9

Չ

Ա0մօցօ 5օա0:ց0օէլ

ԱԿԱ 11, "օՅԱԿՃ

ԱԾՕԻՅԹՅԼՆԵՅԵՒԾ

"

:«մրտ(Հւսդսղցոոլոդ մվ» օտոտ ողտորո 'դո/8ւստոտծվը վհղղըյղմս ճռոսո 1 ըւսիկոցօմով դվդոնդղկ (Ե -Ծվընս վօդոո2վմ՛ս զը 1Ոո վը դ ոք41սծօցտս օը ողոմս դվդոնող ո բոր

-տկտփղո ղ4

ս

տեօ 1 բւսիցմսԵեռտ

ձապտոլ

ծսճ

Հսծցջդտս ողոմս 1 ըւսիցմսետտեօ ծվընսկ ձսմվտոդոտկոփղո դվղոնողկ (տ ՛ցզդւս Ճվմոտկ դտըմսիոմժղքմոդոկոդոմոիռոմվ Ժդսմս 'տղվ վմղզոկոռ -վիտմվ ցոկոդովվ մզմղ 1ղզիմովնըմըլսդվ) լ մով ուսժողն 1որիտ :մժիողն սյզի -դտոտՀչտիո ծյսդտնդզկ նսիկտցմով վուս ՀՈսցմ դոտկտդտմոտիտոմվ հստու «(գ0տ/41սնսձով ծդոստ 3ս ղ) ըւսիմտ դղ մղցմսփ 1ս1զմտդփ տՀշղքոմվցո ռծտկոծըով (մդշս(41սրոկստ ցոք(8սծոկ դտկոմվ դտ 4սդոթտչոհ իսղոզտդտ) ուսրոետմոռ 1սմմզստջտտտ վտը վմս տոմ իվտվըովմո դրո նսովնցով ո|վոռտվ'ճսիտծ 'ճղը դո(մսդրոկտմտոով 1լ ողողքտ դտկոտտոն'ըյստմսլս վկտոտիռմվ ողոչըվ տտդ ձմղի 'Ժող ուսօմտող որո դտկոմնողղմՕ :ԼԵ -Ռ օղ ցմղը մմղդուսօԵնդմ)«տր ըյսիծ նմո ոտի ցոճոկ Հոփ -Սոծ պիստքտորտյ նսմտդ ովլզիդտխու ծվուս(1սԵցցտս ՕոինմսեւսԵ իսժվյոց -սոտխոո դոտկոմվդտք8սդսմ վովոնքտ ըտկ դոլմւսդսմ մսիտեդտտի մորով վժցո՛կ վջդր» վմս տոմ 'Ադլս/41ս0սրտմսը դրո վօտինսվ շջ 'մօ մմ Ղոդ 1 մսղմող ծդ -տփոՇ :ովլզդոտրտՀչոթհիսծսճվը 1սմզստջտոփտ ոտդի դ1ս(41սԵօցտս մմղզվտչ դոտոլոտռտտոտոով Ժծվտ/ոդստոռ դտխոմվ ոմն դոտ :6վդւս(41ԱԵօդտս մս 'ցվոտը դտ 1ղզիմետմոո ցրովը 3ս 1 փոչտիոտմվդդս(մսդոհոտՀչոփ տծժղքոմվցտ 1 9Ոսմն ըյսօտինսվ շթ վմմծոցդղմօդոկողմծ մսդ ԷԷ 'Ամղդդւս(81սնսմվոտ իս1զդսոտ վիշու :Ադսմտսփոչտիտմվ 1սզիցդոտոտչոր ծվմղդկտողտ մսիտԵեռտտիյիր վճվոցսոխո 1ղչտդտք լ ՄՃտղտուսմցղմօ ճվընսհկ ուսքղ :մդս(81ստշղքոմվցո 1ս ցողոմնոցդղմօ դոք4:սմսիտծցտտի -ղըծոտոո| դղմսցտկտյ դովծկցտո 'դտորչտդտք օղը դտկտկոմտոով վղտողտտծդով 1ոլիտ 1սզնդտ ովլտտ 1 Ճրվվ Աօտիոր դմղդժվլոցսոփո ուսդստն ցղ վղոոռվոջովվլզիր Ամղժողն 1ս1զօցմսԵռմվ ա :օվետմմտի վլղօմսեոտմվդրորոծդովը ողոմս դղ ըւսինտկդմ 6վոնսդ ղտ 'ցղմսիվտկղաօ դղ մսիտեցտտի գցրովը3ս Ամղդձմոտմտ վովոնղ :մղվոդոծմ տմց Վ 1զիդրունդմ ողո: վմղզդտհՂ/Աօ տտմո հոցոՀը 1ս ոդս (ո ՛դղ 1զիոլսփ մց1ս/81սկտդոծց յ1սդ 1ս րու Աի վմվտցստտո մղտղվմօ ոմն ղ 'վլզփոչսչ 1 /պօմոն Ադւս/տսմսիոտծցոտիծդոմն ուսմզդդտըոհ վնմտ սղնչցվդ :մզժողն 1սմզիցոտտտչոտհ 8սմզիղմե 5ծվռւս(41ստ -տետ մոմոդվմօտտ '6վմղդմցտիոտցի ցտկտդըրմտըղձղմ ':6վմցտմսիտմվիուստ -վնկով ող: զձղմե :Ամղդդ1ս/81սնսօմսԵօտիտքօ մրոք(8:սմսիտծդտտի -տոով վլոԵԵ դրովը 1ղիմսիտոմզքմոող (ուսկոցմով) դ1ս141սԵցօգդտս Ղմմվ մս '1 ոյս -ոկի մս 4սմվոոդը:յսոյս վջմսփ ոտ/րոմողմղ վոողվտվտմո դողոչցդմտտոն Հղռվ մսիտթցու ) նսմոկ մը Աա կո տ դզմսմցտվ նսդծտծտստ կավի դ տճսցոհժտծաոռ տշդքտմվկտ ՛իսովտոը խահոքվիիվտկմնտտո Վ ուի վնսիկտցջմտվղժ ս Ստ '"մոտք41սմսիոծկդտտի իվտկղաօ դտսծջցտս -Հսմս վտուլյ :1 ծսձվը դո/81սդ մդւս/8սփոչոիտմվ 4սմղստցջտոտոփ ոտցդի դվնսԵցդտս վմղվտՀ ցզտկտիոմվոսո ցող : ցոտտոոտտոնողժծով ոտկ քվտոփ մոյս/4

Ագո/մոսըլոտք 'քոսեմտկտրով մքսկոոոմգի

-

դվնսմտտոկ

Մոր

ա

ՍրիկԱ

։

-

որու

արուի

-ոհոտՀչոփտ

օԱԱԼԱԾՄՕ1ՃՅԱԼ

:066

'0161 '2

"Լ

՛6աթմղ օօոզօ7014

ԵԻՕԽԼԼ ՖԱԾԳԱԼՑ0199Օ Պան»

Օ10421Թ802

3Մճ3լ-ողտշ :0ֆ

"5

'խ'ոդվմօողջ

ՖԵՇ

'9961 '

ՀսդտհտՀոհ տչշղքոմվցր» մս 'դրո սո ոմտվը վղջվոսեիտՉ-Ե -նյ Ղոդ Գդղդծոյ -ղիտ ըյսկոփոմեղ ողհղվլյ :Օ0վոոտը դո/սդոտրոտշո տՀղքոմվդտ նսծղդյս վնղտ բղն դտքկոցմով վղտցսոնդըդտ1զոսո|1 մսիոմտոդվ ըւսժողզն դորդսմըմ վովոնոո ցտ(մսմղմմտտ դոտք84ստշդքոմկդտ նդվտմրոց Ղ ցոլմսդոհտշտո տՀդքոմվդր չովնսիղտցմովլ ըսիծով մոտդի բասժոզն դոքմսդոհտչշոր տՀչղքոմվդը ղը «սմղստջտոթ ոռտդիծդոցդոտնմսմմղ 1/ո 'դվնսիկոցմով ղձ չս զ օ1սիտրու -տտմո տչՀվըդրո ոտ 'ղոդտրոք ցորկտօմով դոկոցվմօտղով ոյւսցռղդյս 1 վնղտ մդ.ս(41ստՀշղքոմվդտ նզվտմրոքմԱՂ դո/մսցոհտՀշտտ նքո 2 'մորով 1ս1 չԱՎՈսցմ -ղիցոհտՀոիո ծվըւսղոցմով ոմդ ուսսոջտոթ դղ ոոդի ցռվնդտիվվ ցոկղեսվ Յդսմս 'Աոսըմ վմզդդաք81սնսօմսԵ "լ "մղճմով մղմմտտ յսկմզ դղ ըյսձսփՀ Ամմղդկտդվնղվ ոլո մս 'ժռղ ըւսօմող :Յմոմո օտիմոտտողդ ըղսկտցվիդո/մստՀղքոմվդո նդգվտմ/ոթ ողոմս 1ղկտմս 1 Յտղիո Ամղդդ1ս(04սնսջմսԵ տմդ օտիննյս ուսղցտփոո| մԵդոտի նսծոցսոթո ոո 'վոռը նքո մղտվԵմջցո օտիկմոժդղ ցորկոօմով 6վքնսհ վղոդ Հսոնղդրդտղձղ մս 'դգ ըսցտԵ Յդոմդ ըյսծմով դո/4սմսիտմոցըվ դտ(մսդորհոտՀու տշղքոմվդտ ըղն վմղդըՂս/4գսնսօմսԵ վմղցկոդւսոնղըդո'ողտտմսիոցոտր:ցոր -ցՈոլնցմ վյղիտ ճվփոչ ցռոք4սծտոկոռվ ցտք8:սդոոտշոիր տՀղքոմվցո 1ղդճղեգով1 նսմոհ մբսշսմսծմվն վովոն/քտմս "ՈՂըւսդտԵ Յդոըս նսդոքոմ: Ստ ծվմղդկտցվնղվ -ղղտողտ օոիծորողմղց դվոտը վժոսդմ ցտո/ժսԵցըտս մսիտծցտտի դղմսմդողւ. :Ադյս(4 Հսփոչոդվմօ ցոտբմնոցմսԵվժռյսիոմվ դտ(4սդտոտշտիո տՀղքոմվդտ 1դչոդոց զ զմո իսժըվվ իվմ՛ վտո՛ս 'ուսըգճոքողմղց դվլ ողս(ժսմսիտեդոտտի ցվրոմցով1ողս ըսժողն 1ո/իտ Ամղդդւս(4սնսցմսԵ վղոդւսոնղըդր:տմի վնսիկոցմով 1 ըսկոմդ ԱմղցսվծվյվընսիցտԵ ըւսժ/տկոտսը'նրո իսլզդողՏ :ցոմդ 1ղզցոո ըւսօմսփ Ղ ոմի 1սկյսծոժոնոժ վը ըղսիղոտցմով իսնսօ տլնոտղը օտնղ ցվմսղօ մվ դնդտիվվօտով «ոփ ծվդոմոքսմղԵսլ. :Սմղոոդվմօ հոսովն 1ո/ղտղվ | իոմետշւս մոտ/մսծկոտոտկ որը :1 մսիտԵդոտի ցղմսիվտղղաօ դուս մսԵջցտս վովոն/ո մս վդոմ 'ծվընսկ վջդտ ոտվոփոչդո ըոտհվնդտիվվցողղեսվ դզ բւսիմոտտղ Հդսմս 'րզն վմղդդւս(41սԵ9դտս վովողրո ղոդ լ վփղզմտոյոսծԱդղսսդոհտչտտ տշղքոմվդտ մս 'մսոցջտոփ գ ոլր :փզքտոհո յս | մսիոտծցով Ացղս/41սԵցցտս ղ4 Ղղտոտիով1 մվնտտմոո մորով դղչոցոց մժռյսիոմվ դո/սդտտոտշտոխո տՀղքոմվցո 'օտոտ իսծոսո|2վմ:յ Վ վմ -տո1Ոսձճ ղ մսիոմոցղվ մողս(8սդոտոտշոթո տՀղքոմվդտ ըւսմղժողն որո մսսց :1Ոո ղ 6վբնսհ վօդտնսօմսԵ ուսդտջվի վլտոլո դտղոտոռփ ռող վոովտփոչցտ 'վնցտիվվ դոտկղեսվմուսկտօմով ՛ղոդվմօ 'վիմտրովչ մսիտծդով իսմղմովվ իվտղղ ասո դրո ռող որտ դրմսղտօմոպվովոնըո մմղ ՛մզմիողն դղ մսիոմոդ. :վդճղեդտով ցոտրսոմվկվբտոփ ըտղ դո(4սիտոցողլոտտտոխտ դցտկողմճ Ամս 'դվովոդրտվդվլ դորոոդո | Մտղհո:Ադյս(41սծջցտս մսիտծդտտիդղմսմդու ։վդվմ մսիտեդոտտիդղմսմդով | ժտղիո իսմղջե իվտհղ/Աօ մվ դոոսկոծմողւ :մռո(սդոմոսոցտտփ 1որղտղվվով տՀղքոմվդր :րղն վմղդ

վչ տչվք Արյսըսըմվովոնրո վժուսիտմվ ոտշոո ցոք4սդոտ -դս/մսնսօմսԵ վօդտ

նսքցմսԵըւսդոցվի վլտոլո դտղոտտոուի ըտղ ծվընսկ վոովտփ -ոչցտ օտոռովչ վմվմտտ օտիցտրվոո մորով ցո/(մսիտոդողլոտտոխի ցտկողմմ "վկոդւսոնղըդո դդւս(սվյզմտողոսգցտ դտ/քմսդոՒոտշոո վովոնրո 'Աղոտսող

ՖՇ

թ

ղօգս) 1ղմո հ իշով մըոս/ժոսծնսսնո Բ ը տղ հռսդ Ղ վմեհո դտրկտցմովըսժողն յՑմով վվոԲ վտմտոիտ մմսդտվնդմվիկոմս լ ԺտղիոԱժմոմո ըյսմ չիսմղդժցոսնվվ Ղ 1Ղդվ մվնդոլքղմիՂզցողտ ոտտոտտ ղժխղն վովոնղղ :մտջբով 1սմղմտտող(դ11տո դտղտիտմվոկովժվստ ոգիոմս վցմսետտեօց(տ վեողիոմս լոն) մղդոոս(ՀսնսքմսԵ Ամս 1ղմորով նսիցտե ըւսկտք Աուսկոօմով լ 1զմվտմվ մսիտդըոստվը 'դվջդոտդոտ մս "ղոդ 1տռղոյս վտոհը լ Ժտղա տՀոթ տշղքոմվդո վլզմող վ վի դտլսցտ հ :ըղսդտցվիվմղոսըԵ՛սվ տովոլ դտղղեսվցոկոցմոդով օտետօ իսժդողտղվ Ամղդդյսքժյսն 'Ճսնմտ Ղղիմտտոկ դ, դո(փսեջդտս մսիտեդտտիդղմսմցով մորով 1սղտովոդԵ տչվջ -Աօմսծնքո Ծվընսհ վջռո ղժ4'Ղոդ 1ղեմոո լ տչղքոմվդտ մյսցտպնդմքոսը վեմտկ ող չիսմղդժուսըվվ դղմսդոմտիտմվդմղդդյս(ժսնսօմսԵ ըյսմղԺողն վովոն(ղ :զ 1ղծտմղիդղմստ(ովդհո -ոճոստ Վ դս/Ասիտտդողլոտտոր ճտի ըոտոսոմվիվմղդծսձվըդո(84սդտտտՀոթՂ '1 զիտմոիտ դդոս(41ստՀղքոմվըո մոոցի ղձղ 'օտիմտտ 1ղիոլդտ մդւս(8:սԵջդտս մմղ 'ստղվ ծվդտմ ցՈո 1 1ղիստցտտտ նսմտոկ դզ 'ցվնսծջցտս «ող ուսկտցվի դտ(սդտհտՀշոխտշղքտմվցտ 1ղիմորոովկ վնսիցոոտՀտլ, :նղտհղը տղվ դոր 1ղիծոոովլ ոտդի իսծդսմս "Ամզդդւս4սնսօմսԵ տշղթոմվցը -Ցզմոտնոնդտ/քժ:սԵջցտս1 քոսմոնոն մղտջվի դո(ձմսդտխտշոր ցվոտը այգիտմտիտցղւսմածքցտս րողի մժ 6վնսԵցցտսմմզդտկմոսո 11ո բտդ նսմոհվշ ցվըմյվ Ալզոծոտ դվնսիցտտոտՀոռ 1զնդ վ4 նդմ մվտ դտբտմտիտ -ցղԵ օտիցմսետտԵօտդոտքոք դտրկտցմով'ըյսմս վցմսԵ տոմ '6(տմ 'ստզվ ծվոոս(4 Եմոտհ մորով վնսիցտոհոտչոհ"վմզդմցտռտեդոտվ 1զղտգվ Ադւս/սդտհտՀո մմղ «սծօցտս ցտիտմտիտղերսկղժ դղմսդողոճվըդտ1 տչՀղքոմվդր 'ըղսժողն դո Ղոդ հոդտճոսո 1 նսմող ղոտցվիդո(ժսցտհտՀշտթ վոն դվնսիդոհտշտհ մյզոտփո դվմեղո դոբ :Յղը վմղցդորրո տոտխոռղմոմդտ 1զկմոցսղց մոմտդՈսմ:ս08դվդ4ռվ -հոջմտվ մս վցոճ 'մզդծսձճվըդտկտդտխոտՀոտիո 'մոմողտղէ :1 1ղիջմող 1ղոոռո: 1 նսմող մնսիդտհոտՀոր 1րո 'դվմեկո դորկտցմտով :ըյսմղդդտքքոովմճողդստրոո դղմսվծտիոմվդցմսԵ դողտղմմ 1ո(Աղմտմղիվ-սք մվ ղ մվ օղ 1ղիմտտող մռոմն Ղողս սմղիկտօմտվ տմի վմղդրտնդո վճվդտտդմ վ-Ղս մս 1 1ղտծ մդտմտտոն մս վղտժ Ղղնղ դղ փտչոդվմօ ըմղդդյս(4սնսցմսԵ ծվընսկ վդոմոտոն վդտ(տտ դվճոսո 0-՛սք մորով ոոնոմղՂի :լ 1զիտմտհոտտտն դտդտդբմոք1ղստջտտթդվ--1 Ղ ծվցտծոմվ նքր :մզցծօտիոտցի վմոդդոսՈ81սնսցմսԵ 1գցտիմտվ 1զօմսփ կոզտրտք նղ :մճսռղ վս դտկոնմսոմս 1 Հզղտմկ դ-սջ նսդտղփտժոտմի վ--1 տն դ/ողտո ղ Ասյսն զ ղղստ տղ :1ղծզուս վ դոս(սծզնետ :Ամղդտոլղմղմժսփ դսկմղ Ղ մդվկ վ-սք 1գնդ զ -"ոսք 'վկոմհկ մս Վ 1զմԾտշոսԵԵ վ-1սԲ 1ղքյսոլմղդ 1 1զջմսփ դվժսղօ ըդոտ :ցտմդ 1ղդտտոիսզոդստխոՍցոմողոցմ մս '1 1զիտոտտոուվ իսցմսե վ-՞սք :Սկտդվմօ ումնո դ--1 նսիցտծ ըսդոքվի ցոմմոով մրոքմսծկոտրոող զորղտզվ ցոմծմզի Ծվլտկվտկոմո ըտկտտտնլ դտկոշցտկտտվ դլովը 1ղսոմվկ 1 վզմոդ մղդծսծվը ո՛ր :ըսոգճսմիոդտրկտջմով ոզմսդտկտճվըդտ մս 'իսղմնոճող 1ողպո իսմղդժվսոքմոՀզսղդվ) կտցտրոքդտ դտ(4սդտտտՀշոխ ըսմղժողն ԺմոՀ ոմն ըսձտդտց ցղչ մղտջվիտմվդոքտսդտոտճոթտշղքոմվդտ մմղ "ղոց Հսմս դրողոր :Աժվնոդստհո1ոզս դորկոօմով 1 տկստ վը սղդդտմտտտն 3ս ողիոշռվ'ըւսցոով լ մի '6զիոտտ -ոռոոք դո ղտ "ցվվտո դորկտցմով ոոսմ(ովը ցտհոդծմղիդ ցատկողմեկո մհոոցվիդտ(սդտոտՀտխ տշղքոմվըը :դվոտը վմղվոր ղծղ 'վցվ1 վ) իվմ) մըյսդսմըմ դոէժյսեջցտս մսիտծցտվ Ժռտդղո:սծըշսճոմզղտոո տՀղքոմվըը վդտորո նսիմվոտդուսուս ցտ/սփոողվմօ դտ(մսցտտտՀչոհ նմոմ վ'ղիտ դդ1ս181սԱՆ :ը1սցՔո/ող :ով՛ղեմո Ածմով վմվյոդսոխո դտկոճվըդո 1

ԱԱ Մթ վմզցժգոբոծցով

9ԵՇ

"Պեյօո 1696 5 '1661 "Վ 'Յ06ճո ոմ մուցծու տանոցՕ'0064ո 901140Կ0/ "ողՏ) ուսժողն վմդտտդ վդվմօոտ 'դոցվմօ '5վմգդդւս(01սնսօմսԵ դոկտգվմօտղկտվ դզմսդտղողց Ղ մսիտծդով տ(ովդդտ 8դոցցտ մտտտդստՀտռ ռրովը 1 վզմտհ 1զիցտհտՀտհոմս 'դզ ըսդտԵ սը ՝

,

-մղդ վտ դս/յսմտիքն դվցդոստ դրոստոտիտվ տմն հտդտրոք դոլտսդոտըոցղը նսօշկտմղԵ վմղժողն ըուսրողվտկոմտոցգտկտտոլ, :ըս6Հսմով վ: օոկոտկ 'ովյոտ 1 ձառսիտմվ դո(մսցդտոտտչոհ մրչսկտօմտվ նսիմտտոկ մս 'մժռոտրոտոծցտվ ող ԱուսդոտօմովՁվյոդղդւս վնղտ ցղմսցողոճվոռտ ղտ 'մըյզսկոօմով օտիողո դղնմո ց/ովը Հս 1ոդտղով լ Ժտղտ 'իսմզոտ (ուսդտօմով) դս(01սեօցտս տկոռտ'իսովոուղ սժողն դտք4սրոկստ վժվոցստիոո ցոտկտմվդոնկոտոցմովՂՈտ 'ցվվտտ դտ/ժ Հսեջցտս մսիտծդտտի մորով դոքմսմցով ճռղվ դրովք 3ս 1 բւսետօ ղոջվի դո(ծսդ -ոոտչոռ տՀչղքոմվցտ 'օտոտ խմղկ 1Ող :1 տրտվցկտօժվտտըսոհո ցողկոծվրոո վմս ոտ '1 1զիողո ցղնմո դմս 'ցոտքտսԵեջդտս վովոդ/ո դծդվորո 'ողն (դտքկոօցմով) ցո(41սԵօցտս տ(ովցղտ դլտվն 1 վղզմտոոսձ մդւս/41սցտհոտՀոթ տշղքոմկդը :Ադոս(8.ստրովդկտ ցտ(81սԵօդտս1 ըւսմնոժող մցոքբՈոոոողՀ/7վ7 տոտ յ մոգ Արս/մսծքդտյ (4 :մտտկ Հվնղտ վմղդդւս44սդտկտքոնոդ վյտԵԵ Առսդոսնդմ դտք8սփոշ -տդվմօ վղտքվիոմվ դվճմղիիսժվօմող մղր :իսոցվի դոք8:սդտիոտշտիթտշղքոմվ -դտ 1ղմտտծոմ մռղս(ժսցսմ օտիսոմվկ մրտրտտկդ ծցտօդտ մտտոտդստշոթ ըյսմ -ղժողն դտբդ վռվ) օտիմսիտցըվվղ4 մտիքն ղ իսեմտհ օտիդտրվտո 1զիղմոմսնսմ ող նսմտհ Ամղդդւս(ժյսնսցմսԵ դոհտդվմօդո 11ո 6ցոօցտ մտտոգստծտլ, :լտղվ ս) -ղմոտտհ դոս(4յսԵօդտս ողն վօդտ վնսքյստ դղ օտիտ Յդսմս 'Ադմս(ւսդտհոտՀշոր ըղն վմղդդւս(81սնսօմսԵվովոդ/տ մսիտծդով ծդտօդտ մտտտդստՀոռ Վ փոչտիոմվ ողն վմղդդոս/41սնսքմսԵդողոտդվմօդտ6դտօդտ մոտտոտդստՀոթ Ամդյս(41սմսիտմոդվ դո(84սդտրոտՀոթ 1ղտտետցտովտո լ տշղքոմվգտ "իվցրոդղոուսցող:ոզն վմղդդ:ս/4 ՀսնսօմսԾ մսիոտծդով Ղմղզդկտծ6ցժոցօցտ մոտտցստՀչտի լ փղմտուոսձ մդսքծսդ -ոհտՀչոփռ տչղքթոմվցտ ցլ(ողտր :մդոնտոլտոո|վմղվտՀ դրո ըոտկորո վմղդվծոմոն Հոմ դվօցտստ դզդվ1 օտիննոսոմղդդվճմղի ՂԵսկզծ 'ոզն վմղդդւս(ոսնսօմսԵ փոշտի -տմվ վջդտ մոտոցստՀոփ լ վղմտոոսժռտ դղւս(81սցտտտՀչոտոռ տՀղքոմվռրը չիսկտտոխց ՀսմղդոտհտՀչոփ «Ադյս(84ստտետ» մվ ղձ Ղմմվ Ղղշորոփ 6վմՈոի սյղմհ Աքվտտհտնսմոկ վ: մօցտ օտիտմոտտոտտտն ցտոկմետոտտետիսեմոկ դտկողվմօ ոտկ '6վուսղտօմով նսիմոտոդ 1զնզ լ ոփղիդոոտՀշտթ մմս 'Ադտքճգսմնտոբվն վնսք -1ստ 1 1դովնցով ղժ 'իսցոմը Սոցոմտնմո նսմոհ վչ մտվնդտմ նսծտդստտո ռվվսԵ մվ :դղ փոչտդվմօ իսձճոսդմՑդղմվ դմզդդյս18յսնսքմսԵ նորո մսյսմ մս վցոծ 'դ1(ո Ղ ողն դտրկմետտտետ օտիկտցտչՀը իսսքիտտոն վցտմոտոն 'դտ/8ստՀշղքոմվցոտ նդվոմ(ոջ 'դտ/(սդտհտշոհ տշդքոմվդտ 'դտռվմօ 'ըզն վմղդըյստոլոո| փոչտի -տմվ վմղպտշ ցրտ ըտկ որո զ վզմտտոսժգդտ դդ մսդտոտՀշտխո տշղքոմվոր :6վմղմծմվնդո(4:ստշղքոմվդտ նղվոմ(ոք 1(տ 'դո/(Հւսդոո -տՀչոո տչղքոմվգոտ ղձ Հս 1/ղղմտտվն1 Ժտղո մօտծղուս վնղտ տոտ 'ուսմղն վօդռտ նմսմմղ ովլտԵլ ողնցով ըուսրոծոմոհ 1ո/իտ ցղմստոտփ ղ մցո/ձսԵջցտս ոյսծկոց մս վգտժ 'ասմղժողն նմսմմղ ղ նմսմղմզ -ոտը վ: ԱՅցվ դմղտտցտղկտփղո :իսմղդդսդտղդո(41սգտիտՀշոխ տշղքոմվգո 1ղմսիոժղքմոո դժողն ղ ձսմվտտդտղտփղգո ըզննդմ դ1ս(սդտհտտշտփ ողոմս 1ղտվն 4 Յտղհո ՛տղվ 'Ամս 'Աղո 1սյզստքտոփ ոտդի Աձսմվտտդտկտոփղո լ ըւսինմսելւսԵ 'մոտմտդտոկոդմ -ոդի ոտղ մ1ղդծո:դշս ցտմն ովլզիդորհտՀտոթ851սդտնդղկ '6սձվը նսիզոօմտվ տո դոռկտցմողվ ողհոմս զ օսիքմսծոտԵօ Ծվենսհ ձսմվտոդտհոփզո դվդոնոզ 4մզ

առնելով: Ոտնձգության (հարձակման) առկայությունը որոշելիս չի կարելի հաշվի չառնել անհրաժեշտ պաշտպանությանվիճակում անձի գործողությունների /ուրահատկությունը: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ հարձակման հանկարծակիությունը: Պակաս կարնոր չէ նան այն հանգամանքը,որ հարձակման ենթարկված մարդը տա պետք է արձագանք ոտնձգությանը անհապաղ: Վերջապես, գտնվելով հարձակման անմիջական տպավորության տակ, մարդիկ մի շարք դեպքերում գտնում են. որ հարձակումը դեռես շարունակվում է, ուստի ե իրենք էլ շարունակում են

պաշտպանվել:

գ) Ոտնձգությունը պետք է իրական լինի:Անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում կատարված գործողությունները միայն այն ժամանակ են բացառում կատարվածի հանցավորությունը, երբ ոտնձգությունը ռեալ է եղել, գոյություն է ունեցել իրականում, այլ ոչ թե միայն սուբյեկտի պատկերացման մեջ: Կարձեցյալ ոտնձգությունը (հարձակումը) կասեցնելու համար ձեռնարկված գործողություների (այսպես կոչված` «կարծեցյալ պաշտպանության») հարցը պետք է լուծվի փաստական

սխալին վերաբերող ընդհանուր կանոններով: Կարծեցյալ պաշտպանության էությունն այնէ, որ

անձին սխալմամբ թվում է, թե տեղի է ունենում հարձակում, մինչդեռ իրականում հարձակումը բացակայում է: Փաստականսխալիհետնանքով պաշտպանությանվիճակում կարծեցյալ կատարված գործողությունը, չկորցնելով իր օբյեկտիվ հանրային վտանգավորությունը, դիտավորյալ հանցագործություն չէ: Այն դեպքում, երբ կատարվածի իրադրությունը հիմք է տվել ենթադրելու, որ տեղի է ունեցել իրական ոտնձգություն ն պաշտպանության միջոցներ կիրառող անձը չի գիտակցել ու չէր կարող գիտակցել իր ենթադրությանսխալականությունը, ապա նրա գործողությունները պետք է դիտել որպես անհրաժեշտ պաշտպանությանվիճակում կատարված: Իսկ եթե անձը վնաս է պատճառում` չգիտակգելով ուոնձգության ենթադրյալ բնույթը. բայց ըստ գործի հանգամանքների`կարող էր ն պետք է գիտակցեր այդ, ապա անձի գործողությունները հարկ է որակել քրեական օրենսգրքի այն հոդվածներով, որոնք պատասխանատվություն են նախատեսում անզգուշությամբ վնաս հասցնելու համար: 2) Անհրաժեշտ պաշտպանության օրինաչափությանայն պայմանները, որոնք վերաբերում են պաշտպանությանը: Հիշատակվածպայմանները հետնյալներն են. 1. պաշտպանությունը թույլատրելի է միայն օրենքով պահպանվող անհատական (իր կամ մեկ ուրիշի) Ա հանրային շահերի դեմ ուղղված ոտնձգության 2. Յ.

դեմ.

պաշտպանությունն իրագործվում է միայն ոտնձգողին վնաս պատճառելու .

միջոցով.

պաշտպանություն, չպետք

սահմանները:

է

անցնի անհրաժեշտ պաշտպանության

ա) Պաշտպանությունըթույլատրվում

հնարավոր է դառնում ամեն անգամ, երբ հանրության համար վտանգավոր ոտնձգությունըկամ դրա իրական սպառնան լիքն ուղղված է անհատական դեմիրավունքներիկամ շահերի հանրային Անհրաժեշտ պաշտպանության օրինաչափության այս պայմանի էությունը ամփոփ ձնուլ այն է, որ անհրաժեշտ պաշտպանությունըպաշտպանվողի կամ մեկ ն այլ անձի կյանքի, առողջության կամ պետության իրավունքների, հասարակության շահերի պաշտպանությունն է (քր. օր. 42 հոդ. 1-ին մաս):

ու

Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի միջոցով անհատական, պետության ն հասարակության շահերի պաշտպանությանհնարավորությունն ու թույլատրելիությունն ունեն ոչ միայն զուտ իրավաբանական,այլն զգալի քաղաքական ու դաստիարակչականնշանակություն: Վանցագործություններիդեմ մղվող պայքաէ է քաղաքացիների րումայն համախմբում ջանքերը, նպաստում երկրում հանցա գործությունները կանխելու գործին: Այդ հանգամանքըմիաժամանակ վկայում է այն մասին, որ քրեական օրենսդրությունը միմյանց չի հակադրում պետական, հանրային շահերը անհատական շահերին` մի կողմից, ն առանձին անձանց շահերը՝ մյուս որ Եվ դա պատահական կողմից: զուգադիպություն չէ, քանի իրերի նման դրությու ու է քաղաքացիների իրավալիովին համապատասխանում բարոյականությանն գիտակցությանը: Պակաս կարնորություն չունի մի հանգամանք նես: Քաղաքացիների կողմից ոչ միայն սեփականանձի ու իրավունքների, այլն ուրիշ անձանց իրավունքների ու շահերի պաշտպանությունն, ըստ քրեական իրավունքի, թույլատրելի է` անկախ ոտնբոլորովինէլ պար ձգության ենթարկված անձի համաձայնությունից:Ընդորում, տադիր չէ, որ ոտնձգության ենթարկված կամ անմիջական սպառնալիքի ազդեցության վտանգի տակ գտնվող անձինք նման օգնություն հայցեն: Ոտնձգության ենթարկված ն պաշտպանվելու հակում չդրսնորող անձի վարքագիծը բնավ չի բացառում երրորդ անձի կողմից սեփական նախաձեռնությամբպաշտպանության դիմելու իրավունքը: Նման եզրահանգումը բխում է ոչ միայն անհրաժեշտ պաշտպանության վերաբերյալ քրեական օրենսդրության տրամաբանականվերլուծությունից, այլն անհրաժեշտ պաշտպանության` որպես իրավաբանական հաստատության իրավաչափությունից ն հանրային օգտակարությունից: Հարցն ամբողջականացգնելուտեսակետից կարնոր է նան հետնյալ հանգամանքը: Անհրաժեշտ պաշտպանությունը չի կարելի նույնացնել, այսպես կոչված, ինքնապաշտպանության (բացառապես սեփական անձը, կյանքը, առողջությունը ն իրավունքները պաշտպանելու) հետ (ինչպես դա երբեմն նկատում ենք անհրաժեշտ պաշտպանությանինստիտուտին ոչ լավատեղյականձանց մոտ): Վերջինսավելի նեղ հասկացություն է, անհրաժեշտ պաշտպանության սոսկ մասնավոր դրսնորումը: է ոտնձգողինվնաս պատճառելումիջոցով: Բ) Պաշտպանությունն իրագործվում Օրենքը պահանջում է, որ վնասը պատճառվի անմիջականորեն այն անձին, ով ոտնձգում է անհատական կամ հանրային շահերի դեմ: երրորդ անձանցից որնէ մեկին, այլ ոչ թե ոտնձգողին վնաս պատճառելումիջոցով պաշտպանությունը դուրս է գալիս անհրաժեշտպաշտպանության հասկացուբյան շրջանակներից ն հարցը լուծվում է ծայրահեղ անհրաժեշտության կանոններով: Մյուս կողմից, հարձակումից ոչ թե վնաս պատճառելու, այլ ուրիշ միջոցներով(փախուստ,հարձակվողի հարվածների ետ մղում ն այլն) պաշտպանվելն առնչություն չունի անհրաժեշտ պաշտպա-

նության հետ: Անհրաժեշտ պաշտպանության ձները բազմազան են ու տարատեսակ:Դաւտական պրակտիկայիուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ անհրաժեշտ պաշտպանության մասին օրենսդրության կիրառման հետ կապված գործերի քննության

տրվում սխալներ: Որոշ դատարաններ ն իրավապահ ոլորտի առանձին պաշտոնատար անձինք անհիմն կերպով գտնում են, որ հարձակման ենթարկված անձն իրավունք չունի ակտիվորեն պաշտպանվելու, եթե նա հնարավորություն ունի փրկվել փախուստով կամ դիմել որնէ մեկի, այդ թվում իշխանության մարմինների օգնությանը կամ ակտիվորեն հակազդելու փոխարեն

ժամանակ

թույլ

են

է, որ չի ընտրել պաշտպանությանայլ միջոցներ: Գործնականում դա նշանակում կարելի պաշտպանվել,եքե փախչելովփրկվելու հնարավորությունկա, կամ կարելի մարմիններիօգնությանը: Այդպիսի սխալ է դիմել քաղաքացիներիու իշխանության է դիրքորոշումը քննադատվել մի շարք քրեագետների կողմից: Իշխանությանմարմիններինդիմելու կամ փախչելով փրկվելու հնարավորուիրավունքը: անհրաժեշտպաշտպանության չի բացառում թյունը դիմելու են վտանգից, այլ նրանց, է փախչում ովքեր թե նրանց, ոչ Օրենքը խրախուսում ովքեր ակտիվորեն խափանում են, կանխում են հանրության համար վտանգավոր հանցագործին: ոտնձգությունը ն վնասազերծում Ուստի, հիշատակվածդրույթները պետք է ոչ թե պարզապես հաշվի առնվեն ստանան: Այս դատական ապրակտիկայում,այլն օրենսդրական ձնակերպում կարգապաշտպանությունը ՀՀ անհրաժեշտ նոր քրեական օրենսգրքում իմաստով վորող հոդվածում (42 հոդ. 3-րդ մաս) նախատեսվելէ իրավանորմ`հետնյալ բովանիրավունքնանձին է պատկանում դակությամբ. «Անհրաժեշտ պաշտպանության անկախ ոտնձգությունից խուսափելու կամ այլ անձանց, կամ պետական մարմինինչպես նան անկախ անձի մասնաների օգնությանը դիմելու հնարավորությունից, ն գիտականկամ այլ հատուկ պատրաստվածությունիցպաշտոնեական դիրքից»: նան այն դեպքերում, երբ Մարդը պաշտպանությանիրավունքից չի զրկվում կարող էր դիմել այլ քաղաքացիների կամ իշխանությանմարմինների աջակցուէ թյանը: Վարձակմանըցուցաբերվածակտիվ հակազդեցությունըպետք Այս իբրն անհրաժեշտ պաշտպանությանվիճակում կատարվածարարք: տեսանկ1978 թ. Պլենումի ԽՍՀՄ դատարանի Գերագույն յունից ուշադրության է արժանի նոյեմբերի 22-ի որոշումը Ա.Պ.Լ.-ի գործով: 1977 թ. Ղրղզստանի Սուկուլուկի շրջանի ժողովրդականդատարանիկողմից սեպտեմբերի 15-ին Ա. Պ. Լ-ն երկրի քրեական օրենսգրքի 95-րդ հոդվածով դատապարտվելէ յոթ տարի ազատազրկման: 1977 թ. Գերագույն դատարանիքրեական գործերով դատական կոլեգիան հոկտեմբերի 19-ին դատավճիռը թողելէ առանցփոփոխության: Պ. ե. Կ.-ի դիտավորյալ Լ.-ն հանցավոր է ճանաչվել հետնյալ հանգամանքներում սպանությանհամար: 1976 թ. հոկտեմբերի 2-ին, ժամը 20-ին մոտ, Լ.-ն գտնվելիս է եղել Մոլդովանկա ն նստել Լ-ի ծնկներին: Վերջինս գյուղի ակումբում: Ակումբ է եկել հարբած Կ-ն

ճանաչվի

Կ.-ն հեռացել է: Դրանից հետո ախնդրել է Կ.-ին հեռանալ ն նստել ազատ տեղում: են Կ.-ի հետ կոնֆկումբ են մտել Կ.-ի ծանոթներ Թ.-ն ն Շ.-ն: նրանք Լ.--ին հարցրել Շ.-ն լիկտի պատճառներիմասին: Լ.-ն պատմել է նրանց, իսկ որոշ ժամանակ անց սա հարվաբռունցքով նրան կանչել է ակումբի նախասրահ:Կ.-ի կողքով անցնելիս ծում է Լ.-ի դեմքին: Կ.-ն մի կողմ է գնում ն հարցնում, թե իրեն ինչու հարվածեցին: ն Շ.-ն բռնելով Լ.-ի օձիքից, նրանակումբից դուրս է հանում: Կ.-ն հետնում է նրանց, ես հարվածում Լ.-ի դեմերբ բոլորը դուրս են գալիս նախաշեմ` նա երկու անգամ բաժաանձինք քին: Լ.--ն պատասխանումԿ.-ի հարվածին:Մոտակայքումգտնվող Լ.-ին ն առաջարկում նում են նրանց, բայց չհանգստացող Կ.-ն նորից է մոտենում տանում է մի ամայի տեղ: Այստեղ նա նրան գնալ բացատրվելու, որի համար ն նրան է նորից է հարվածում Լ.-ի դեմքին: Իսկ երբ Կ-ն հարվածի համար կրկին թափ մահանում է: առնում, Լ.-ն ոտքի հարված է հասցնում նրա փորին,որից Կ.-ն տեղում ստանում դատական է տարբեր Լ-ի գործը, ցավոք, տարբեր գնահատական

է

է

ճիշտ գնահատականէ տալիս ԽՍՀՄ ատյանների կողմից: Գործին իրավաբանական

Գերագույն դատարանիՊլենումը: Պլենումը, ելնելով գործի հանգամանքների մանրակրկիտ վերլուծությունից, գալիս Է այն եզրակացության, որ Լ.-ն, խափանելով իր. վրա կատարվողհանրորեն վտանգավոր ոտնձգությունը, գործել է օրինաչափորեն ն նրա կողմից կատարվածը չպետք է հանցագործություն համարվի: Լ.-ն կալանքից ազատվել է նրա գործողություններում հանցակազմիբացակայության պատճառով: գ) Անհրաժեշտ պաշտպանության` պաշտպանությանը վերաբերող օրինաչափության երրորդ պայմանը ենթադրում է, որ չպյետք է թույլ տրվի անհրաժեշտ

պաշտպանությանսահմանազանցում: Քր. օր.-ի 42 հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն` «Անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցում են համարվում դիտավորյալ այն գործողությունները, որոնք, պաշտպանվողի համար ակնհայտ, չեն համապատասխանում ոտնձգության

բնույթին ն վտանգավորությանը»: Մինչն խնդրո առարկայի հետագա շարադրանքինանցնելը, նախապես արձանագրենք, որ քրեական օրենսգրքի 62 հոդվածի 6-րդ կետի համաձայն, հանցանքը անհրաժեշտ պաշտպանության իրավաչափության պայմանները խախտելով կատարելը դիտվում Է որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող

հանգամանք:

Ըստ դատական պրակտիկայի ամփոփումների, անհրաժեշտ պաշտպանության է դրսնորվել երկու ձեով. սահմաններիանցումը կարող 1. անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանների անցում, որը հետնանք է պաշտւվանության անժամանակ լինելու, այսինքն` պաշտպանական գործողությունները կատարվել են կամ ուոնձգություննավարտվելուց հետո, կամ այն բանից հետո, երբ անցել է ոտնձգության վտանգը. 2. անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանների անցում, որն արդյունք է պաշտպանության կիրառված միջոցների անհամապատասխանության` ոտնձգությանբնույթի ն վտանգավորությանհամեմաւոությամբ: Անհրաժեշւտո պաշտպանությանսահմաններիանցման հարցը լուծելիս հաշվի են առնվում պաշտպանվողի ուժերն ու հնարավորությունները, ոտնձգողների ու պաշտպանվողների քանակը, նրանց տարիքը, ֆիզիկական զարգացումը, զենքի առկայությունը, ոտնձգության տեղը, ժամանակը ն այլ հանգամանքներ: Պետք է նկատի ունենալ նան, որ ոտնձգության հետնանքով առաջացած հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում պաշտպանվողը միշտ չէ ընդունակ ճիշտ կշռադատելու վտանգի բնույթը ն ընտրելու պաշտպանությանհամապատասխան միջոցներ: Դատական պրակտիկայի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պաշտպանության ն ոտնձգության անհամապատասխանության հետնանքով անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցման դեպքերն ավելի հաճախակի են, քան անհրաժեշտ պաշտպանությանանժամանակ լինելու ուժով տեղի ունեցող նույնաբովանդակ երնույթները: Ոտնձգությանբնույթին ն վտանգավորությանըպաշտպանության` պաշտպանվողի համար ակնհայտ անհամապատասխանությանհավաստումը կախված է ոչ թե դիպվածից, այլ բոլոր այն կոնկրետ պայմաններիմանրակրկիտ ուսումնասիրությունից, որոնց մեջ իրականացվում է անհրաժեշտ պաշտպանության ակտը: Ի տեղի հարկավոր է հաշվի առնել ոտնձգության վտանգավորության աստիճանը, դրա իրականացման մերձավորությունը, ուժն ու սրընթացությունը, այլ միջոցների բնույթը, որոնք օգտագործվել են հարձակվողի կողմից: Պրակտիկայի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ երբ անհրաժեշտ պաշտպա251

նության սահմանների էքսցեսէ արձանագրվումհարձակմանինտենսիվության հետ

հետնանքով, պաշտպանությանն պաշտպանվողշահի անհամապատասխանության ապա նման գործերով առավել տարածված դատական սխալներից մեկը քաղաքացիների անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի սահմանափակումն է: Ընդ որում, անհրաժեշտ պաշտպանությանվիճակում հարձակվողին կյանքից զրկելը սխալմամբ դիտվումէ իբրն անհրաժեշտ պաշտպանությանսահմանների անցում: Անհրաեն համարվում այն դեպքերում, ժեշտ պաշտպանության սահմանները խախտված երբ պաշտպանության ինտենսիվությունը կամ դրա միջոցները չեն համապատաս-

խանում հարձակման ինտենսիվությանը՝: Որոշ դատարաններենթադրում են, թե պաշտպանվողնիրավունք ունի հարձակումը հետ մղել միայն համապատասխանմիջոցներով, ն առանց գործի կոնկրետ անհանգամանքները հաշվի առնելու, անհրաժեշտ պաշտպանության սահմաններն ն են այն ցած համարվում դեպքերում, երբ հարձակմանակտի պաշտպանության ակտի միջն անհամապատասխանություն կա ինչպես պաշտպանության միջոցների, այնպես էլ վրա հասած հետնանքներիվերաբերմամբ (այս իմաստով` իրավաբանական գրագիտության նմուշ չի կարելի համարել ՀՀ 1961թ. քր. օր.-ի 102 հոդվածով կազմված մի մեղադրական եզրակացության մեջ արձանագրվածայն միտքը, թե` նախահարձակ լինող Ս.Պ.-ի դեմ կոշկակարի դանակ գործադրելը բացահայտորեն չի համապատասխանում ոտնձգության վտանգավորության աստիճանին, կա Մ.-ի պաշտպանությանմիջոցի ու եղանակի` մի անհամապատասխամնություն ն կողմից Պ.-ի ոտնձգության եղանակի ու միջոցի միջն՝ մյուս կողմից. դանակըհավասարազոր չէ խողովակի կտորին: Դանակի գործադրումը բացահայտորեն առավել վտանգավոր է, քան թե խողովակի կտորի գործադրումը»՞: Անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցմանհատկանիշների առկայության կամ բացակայությանհարցը լուծելիս քննչական մարմինները ն դատարանները չպետք է մեխանիկորենելնեն պաշտպանությանն հարձակման միջոցների, ինչպես նան պաշտպանության ն հարձակման ինտենսիվության անհամապատասխանության պահանջից, այլ պետք է հաշվի առնեն նան ինչպես պաշտպանվողին

սպառնացողվտանգի բնույթն ու աստիճանը,այնպես ն հարձակումը կասեցնելու ուղղությամբ նրա ուժերն ու հնարավորությունները (հարձակվողների ու պաշտպանվողների թիվը, նրանց տարիքը, ֆիզիկական վիճակը, զենքի առկայությունը, ոտնձգությանժամանակն ու տեղը ն այլ հանգամանքներ,որոնք կարող էին ազդել ոտնձգողի ն պաշտպանվողիուժերի ռեալ փոխհարաբերությանվրա): Այսպիսով,պաշտպանությանհամապատասխանությունըհարձակմանըմեխանիկական հավասարություն կամ մեխանիկական համապատասխանություն չէ: Որպեսզի ճիշտ լուծվի պաշտպանության անհամապատասխանությանառկայությունը հարձակմանը,անհրաժեշտ է հավաստել պաշտսյանությանբնույթի համապատասխանությունը հարձակման բնույթին՝ ամբողջությամբվերցրած: Քրեական պատասխանատվությանէ կանչվել միլիցիայի աշխատակից Ա.-ն, որը Մ.-ին սպանելէ հետնյալ հանգամանքներում: Ա.-ն, գիշերվա ժամը 12-ին, կուլտուրայի տնից իր տուն է գնում շրջկենտրոնի զբոսայգուն հատող ամայի փողոցով: Անսպասելիորենսյան ետնից դուրս է թռչում Տո

164:

Շթ

Սոաաոոուրաւ թժժրու

արգառ :

ԷՂՂրայականարակոայիջ

ոթօօդոատմումմ քոռ

տուաւ

Օ/",

ԽԼ, 1977,

«.

հարբած վիճակում գտնվող Մ.-ն, հարձակվում Ա-ի վրա ն սպառնում «հաշիվ մաքրել բոլոր կանոններով»,իսկ երբ Ա-ն փորձում է փախչել, ապա Մ.-ն նրան է հասնում հետնյալ բառերով.«Հիմա դու ինձնից արդեն չես փախչի»: Այդ պահին Ա.-ն դուրս է հանում զենքը, Մ.-ին զգուշացնում բղավոցովն օդում կրակում, սակայնՄ.-ն շարունակում է դանակը ձեռքին հարձակվել:Ա.-ն կրակում ն սպանում է Մ.-ին: Դատարանն արդարացրել է Ա.-ին` գտնելով, որ նա գործել է անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում: Դատախազիբողոքի հիման վրա դատավճիռը բեկանվել է: Միայն Գերագույն դատարանի նախագահություննէ արդարացնող դատավճիռըճիշտ համարել ն իր որոշման մեջ ընդգծել, որ Ա.-ն ունեցել է հանրորեն վտանգավորոտնձգությունիցակտիվորենպաշտպանվելուլիակատարհիմքեր: Հանրորեն վտանգավոր ոտնձգությունիցպաշտպանվելն արդեն իսկ դրա անհրաժեշտությանուժով ենթադրում է պաշտպանվողիշահի (բարիքի) համապատասխանությունը(դրա անձեռնմխելիությունը պահպանելու կարնորությունը)այն վնասին, որ կարող է պատճառվել: Բայց սա՝ միայն ընդհանուր գծերով: Օրենքը վնասը անիրավաչափ է համարում միայն պաշտպանվող բարիքի արժեքի ն հարձակվողինպատճառված վնասի ակնհայտ (պաշտպանվողի համար) անհամապատասխանության դեպքում: Պաշտպանվողիկամ այլ անձի կյանքի համար վտանգավորոտնձգությունից կարելի է պաշտպանվել ցանկացածայնպիսի միջոցներովու եղանակներով,որոնք չեն սպառնում երրորդ անձանց կյանքին ու առողջությանը(երրորդ անձինքասելով` նկատիունենք հարձակմանըչմասնակցող անձանց): Միաժամանակ, դա չի նշանակում, որ անմիջականորեն կյանքին չսպառնացող հարձակումից ոչ մի պարագայում չի կարելի պաշտպանվելայնպիսի միջոցներով,որոնք սպառնում են հարձակվողիկյանքին: Մեր կարծիքով, կասկած չի հարուցում, որ բռնաբարությանվտանգի ենթարկվող կինն իրավունք ունի իր սեռականանձեռնմխելիությանը ոտնձգողիդեմ մաքառել ցանկացած միջոցներովն հարձակվողին ծանր վնաս պատճառել: Պաշտպանության ն հարձակման միջոցների համապատասխանությունն առաջին հերթին հարց է այն մասին, թե հարձակմանընթացքում ինչպիսի՞ միջոցներից է օգտվել հարձակվողը,ինչո՞վ,ի՞նչ ճանապարհով է պաշտպանվել ոտնձգության ենթարկվածը:Խնդրի քննարկման հիմքում պետք է դնել այն մոտեցումը,որ հարձակմանհետնանքովառաջացած հոգեկան հուզմունքի,ուոնձգության անսպասելիությանդեպքում պաշտպանվողըմիշտ ի վիճակիչէ ճիշտ կշռադատելվտանգի բնույթը ն ընտրել պաշտպանությանհամապատասխան միջոցներ, որպիսիհանգամանքը, բնականաբար, կարող է հանգեցնել նան ավելի ծանր հետնանքների,որոնց համար անձը չի կարող ենթարկվել: պատասխանատվության Դատականպրակտիկայիուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ պաշտպանության ն հարձակմանմիջոցներիհամապատասխանմությունը որոշելիս` առավել հաճախ լուծվում է հանրորեն վտանգավորոտնձգությունից պաշտպանվելիս զենք կամ դրան փոխարինող առարկաներ գործի դնելու օրինաչափության հարցը: Քննչական մարմիններըն դատարանը հարկադրված են այդ հարցը լուծել ամեն անգամ, երբ խոսքը վերաբերում է անհրաժեշտ պաշտպանությանըկամ վերջինիս Այն դեպքերում, երբ պաշտպանվողը գործադրում է նույն սահմանների անցմանը: միջոցները, ինչ որ ոտնձգողը, այդ հարցը, որպես կանոն, շոշափելի դժվարություններիտեղիք չի տալիս: Այդ դժվարություննի հւսյտ է գալիս այն ժամանակ, երբ դեպքում` հարձ պաշտպանության պ թյան դեպքու արձակման համեմատությամբ, կիրառվում են ավելի ՝

արդյունավետ միջոցներ: Դատական պրակտիկայում, ինչպես ասվեց, հանդիպում են դեպքեր, երբ մեխանիկորենանհրաժեշտ պաշտպանությանսահմանների անցում է ֆիքսվում սոսկ այն բանի համար, որ պաշտպանվողըզենք է գործադրել, իսկ հարձակվողը զինված չի եղել: Նման մերկ գործնականմոտեցումը հաճախ հանգեցնում է անհիմն դատապարտման: Այսպիսով, պարզելով անհրաժեշտ պաշտպանությանսահմանազանցման հարցը` դատարանը չպետք է մեխանիկորենելնի պաշտպանության ն հարձակման համապատասխանության պահանջից: Դատական պրակտիկայում երբեմն անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանների անցում են գտնում նան այն դեպքերում, երբ հարձակման ենթարկված մարդը ոտնձգողից խլում է զենքը ն դրանով կասեցնում հարձակումը: Նման դիրքորոշումը չի կարելի ճիշտ համարել: Քննարկվող հարցի տեսակետից սկզբունքային նշանակություն ունի քր. օր-ի 42-րդ հոդվածի 5-րդ մասի դրույթն այն մասին, թե «Անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցում չի համարվում ն քրեական պատասխանատվությանչի հանգեցնում զենքի կամ ցանկացած այլ միջոցների կամ առարկաներիգործադրումը զինված անձի հարձակումից կամ անձանց խմբի հարձակումից պաշտպանվելու համար, ինչպես նան ապօրինաբար ն բռնությամբ բնակարան կամ այլ շինություն ներխուժելը կանխելու համար` անկախ ոտնձգողին պատճառած վնասի ծանրությունից» (ի դեպ, սա ես նորամուծություն է ՀՎ քրեական օրենսդրության համար): Այսպիսով, անհրաժեշտ պաշտպանություն է ճանաչվում ն քրեական պատասխանատվության չի հանգեցնում զենքի կամ ցանկացած որեէ այլ միջոցների կամ առարկաներիգործադրումը զինված (ցանկացած զենքով) անձի կամ անձանց խմբի (անկախ նրանց զինվածությունից) հարձակումից պաշտպանվելու համար, ինչպես նան ապօրինաբար ն բռնությամբ բնակարան կամ այլ շինություն ներխուժելը կանխելու համար: Այսպիսի հանգամանքներում իրավաչափ է համարվում ոտնձգողին ցանկացած վնաս պատճառելը:Անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցման վերաբերյալ նորմը նման դեպքերի վրա չի տարածվում: Վարկ ենք համարում նկատել, որ առանձին հեղինակների կողմից վիճարկվում է ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 42-րդ հոդվածի 5-րդ մասի գոյության նւպատակա՝ հարմարության հարցը (տե՛ս, օրինակ, «Վայաստանի զանրապետության քրեական իրավունք», դասագիրք, Երեանի համալսարանի հրատարակչություն, էջ 335): Այս կապակցությամբ, կարծում ենք, ընթերցողի համար օգտակար կլինեն լրացուցիչ պարզաբանումները, որոնք տեղ չեն գտել սույն աշխատության նախորդ հրատա-

րակությունում:

նոր քրեական օրենսգրքում այս իրավանորմիներառումը որոշակի նախապատմություն ունի: Ընդ որում, դրանով Քրեական օրենսգիրքը նախապատրաստող աշխատանքային խումբը հեծանիվ չի հորինել, այլ պարզապես ներառել է այն առաջադիմական փորձը, որն առկա է այլ երկրներում ն բովանդակում է լուծումներ, որոնք մեզ ավելի դրական ու արդիական են թվում (մասնավորաբար` մարդու իրավունքների պաշտպանության արդյունավետությունն ապահովելու տեսակետից): Տվյալ պարագայում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 42-րդ հոդվածի 5-րդ մասի բովանդակության համար սկզբնաղբյուր է հանդիսացել Ուկրաինայի քրեական ՀՀ

օրենսգրքի'

'

Այն, ի դեպ, ճանաչված իրավաբաններիկողմից համարվում է ամենահաջող օրենսգրքերից մեկը հետխորհրդային տարածքում: Չի կարելի ժխտել նան Ուկրաինայում ծանրակշիռ իրավական մտքի ն

(ընդունվել է 2001 թ. ապրիլի 5-ին) 36-րդ հոդվածի5-րդ մասը, որը վերարտադրվել է 31 նոր քրեական օրենսգրքում (նմանօրինակդեպքերը զանգվածայինչեն, բայց տվյալ հնարքը խելամիտ չափաբաժիններով օգտագործվել է ՀՀ Քրեական օրենսգրքի այլ դրույթներ նս ձենակերպելիս): Օբյեկտիվություն ապահովելու շարժառիթներով զերծ մնալով սեփական ուղղակի գնահատականներից` լայն ընթերցողինու իրավաբանական հասարակայնությանը ներկայացնենք այլոց, մասնավորաբար`անվանի գիտնականներից ոմանց արժեքավորումներն այս հարցով: ՌԴ գիտությունների ակադեմիայի պետության ն իրավունքի ինստիտուտի Գլխավոր գիտական պրոֆեսոր, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր Ա. Նաումովի կարծիքով`անհրաժեշտպաշտպանության սահմանազանցումը պաշտպանվողի (քաղաքացու- Մ. Գ.) օգտին մեկնաբանելու հարցում զգալի առաջընթացքայլ է Ուկրաինայիքրեական օրենսգրքի 36-րդ հոդվածի 5-րդ մասում արտացոլված դրույթը, ըստ որի` անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցման վերաբերյալնորմն այդ դեպքերի վրա չի տարածվում՞: Ծառայողական(պաշտոնեական)լիազորությունների սահմանն անցնելու վերաբերյալգործերիուսումնասիրությունն,օրինակ, թույլ է տալիս պատկերացնել,թե միլիցիայի (ոստիկանության)աշխատակիցների -քանի ճակատագրերեն քանի կոտրվել, երբ նրանք հաշվեցուցակային զենք են գործադրելչզինված հանցագործների կողմից իրենց վրա կատարվածխմբակային հարձակումներիժամանակ:Այս գործերի սովորական ընթացքը, ըստ Ա. Նաումովի, այսպիսի տեսք ունի՞: Առաջին ատյանի դատարանը միլիցիայի աշխատակցինդատապարտում է ծանրացնող հանգամանքներում (պաշտոնեականլիազորությունների սահմանն անցնելը, եթե այն զուգորդվել է զենք գործադրելու հետ) կատարված պաշտոնեական հանցագործության համար, երկրորդ ատյանում մեղադրանքի ձնակերպումըհաճախ սահմանափակվումէ անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցմամբ վնաս պատճառելու փաստով (անհրաժեշտպաշտպանության սահմանազանցմամբ սպանություն կամ առողջությանը ծանր կամ միջին ծանրությանվնաս պատճառելը): Վերջապես, Գերագույնդատարանը գործը կարճում է հանցակազմիբացակայությանպատճառաբանությամբն ճանաչում «մաքուր» անհրաժեշտ պաշտպանության առկայուայսինքն արդարությունը հաճախհաղթանակումէ: Բայց թե արդարացվածին որքա՛ն ժամանակէ հարկ լինում «ճաշակել» բանտային ապուրը ե պառկել բանտային մահճակալին,միչն բանը կհասնի արդարացմանը(իսկ եթե չհասնի՞): Չէ՞ որ բոլորի բախտըչէ, որ բերում է: Ասվածիհետ կապված` նշված նորմը անմիջականորեն քրեական օրենսգրքի մեջ ներառելն. իհարկե, էականորենկբարձրացնի հանցավոր ոտնձգություններից պաշտպանվողիիրավունքներիերաշխիքները: Իսկ ապօրինաբարն բռնությամբ բնակարանկամ այլ շինություն ներխուժելը կանխելիս անհրաժեշտ պաշտպանության շրջանակների սահմանափակումները հանելը հետխորհրդային տարածությանքրեական օրենսդրության համար պետք է

աշխատակից,

թյունը,

առաջադիմականիրավաբանական դպրոցի առկայությունը: Այս

իրողություններընս վկայում են

կողմից տվյալ դեպքում ընտրվածտարբերակիօգտին: քրեական օրենսգրքի Տես՝ 4. 8. Էոյուօթ. ԷԼՇուք Մոծճծուռոն ոօրոաը

Շ. 88: Շ.

տ

Տես՝ ււ

87:

4.

8.

Էլյուօթ.

ԷԼՇրամք Մոօոօթմումմ տօրճյբ

ոա.

ՀՀ

"ՐՕՇրճքԸւտօ տ ոքոճոօ", 2002,

Ֆուքճւոսս,"ԼօՇիճքԸ18օ

մ

ոքոոօ", 2002,

նոր

2,

1.

Չ,

9-1

ԷՏ:

-նդմ իսքտինսվ դտոլոտտտփոտրով վ-մօ մՄ իսմղդժցըյսրվվ մւսդգտվնդմվըծղեդով Ձօտիոտդի ցոկոց դո(8սիտոցոտողլոտտոխհ ցոկտղմմ 1 ժտղո (ՓԵ Ո -Ապդծոոտվ ոտդի ղղ մըո/(մսձնսստ մոոտ/(41սմսիտտվն մոտրծդոծ -ըմոը ղձղ4) Ամղստքտտխտ Հսմլյ -ոդտրվտո դոտ(8սդտիորտՀչոռ տչղքոտմվցտմմ 'դղ ուսգդտեմղդղկտգցվնղվ նսծզց՛ս ցՀԱ/ՅՂԱԼԵ1ո(մզմոմղի իսմզդըուսծճմղժդմմտտ վծմով դո ւսիտտոցտողվոտտոխ ցտկողմժ մորով (Ամզսոջտտտ ոտգի Ղժղժ մցոք8 -ՀՎաձնսստ մրտրծդտեոտցտրվտո ցտ(Աասցտոտչոհտհ տչղզքոմվոտ'մոմոմսիտցոռտքը) վմզդմմոմո օտիողտոո|ողժ ողոոկտով ոյսոտո դւստու վ-մօ 'մմ 6Ոոմ 'ռտիմտտ տչղքոմվցտ ձղզըդոտ/(մսցտկոմեդտ -ոկ մրոտրծցտետդտրվտո դո(81սգդոտորտՀչոտ ողը -ոռոտմտիտմվօտիոոտհկ 1 տրովդկտ դռւս(8ւստչղքոմվդտ դո/Հսօսրոմսը :«իսոտը կւստու մժմոմո ողոտկտով զժղ 'Վ `ւսա/մսքմսԵետծդով վժմեողղմօ դՈսո լ օտիողտոտոիոըդ տչղքոմվցը» 1 ոսկոչսվ Աժոսմնողվմծ մրտրճդտետգցոտրվտո դո/ք41սգդտրոտչոր դտվոտտտոտոով նղտմս 'Ադտ/(ժսմղմմոՒոնմ-շ վոտը նմ-թ վօտինսվ Հֆ վ-մօ մմ կղը ող ցօտիմտտոկըուսրոկվտկտմիդող ԷԷ | ըւսմղմոմզղիմծոսոլ :դ1ս/81սօ1սըռոմսը -ոմնողղմօ ցվոտը դտ/(յսցտթոտՀուտ տչղքոմվցտ վդւս Ժվմոկ դործողօռտսը ոզոմս :մՅդտրտեդովնսդծտոընղը մը1սմ(84սիտոդոողլոտտոռ 1ղտվն մրւսծցտծտցտրվտոդտ(4սցոտհտչորհ տչղքոմվդո ովլտտ ող Յրվվ Հդսմս մընսկ իվտկղ(մւսո դո 2սօմսետեռով "իսմղդժվսոքմոՀ հւստտվ Վ ըճսիմետժտսըմ տՀղքոմվդը օտիմոտոկ կտցտրտք ցտրծըտ վմղդդտովտոցո(ՀմսցդտտտՀչտտ :Ամզդդյս(ՁսնսօմսԵ 1ո(մսիտտվն ո՛յսիմորով ցղ ըածդոծ վմս ցՈոօտրով 'ուսոտը նմ-, վշտինսվ -ոդոտրվտո դոտ(սդտհոտչոթհտշղքոտմվըդտ 'մժ նմ-2ֆ վ-մօ մսդ ԷԼ 1 )զիմետմըտ ող մմցտրտեցովող :1 ժ`տճցըով 1ո/Ասիոտվն տՀչղքոմվըդո ԱՅցոծդտվ օտիմտոտտկիսուսծդտ վմզդդտոըվտոցոք(8:սդտտոտչոտհռ 'վտո՛լյ :դւս(81սղդմսՕԱսԵ1տլմսիտտվն զ ուսմնոձճող մուսծդտ վմզդդտորվտոդոք84 ըցտղվտկոմո ըցոկոտոլ, -«սդտտտչոհո տչղքոմվդտ մս 'ճվդտմ դրտզ ըսզ ճզը դտ/(մսդտկտմԵե դոկոդոմտիռոմվ ըո՛յսիցոս1՝ոմղկ մղմմտտ Սծմով դտորդսմ -ըմ վրնսկ իվտկղլմսո դտրծըտետդտրվտոդտ(մսդտտտչոհ տՀղքոմվըը վոողի օտիսոցտոթ վնետ զ Ճտղոչ Ս1գը ։(տմի դորքՀս|վծճմովդո 0 4սփոչոտդվմօ -վն: մցո/ՀսըԵօ ծցոցդտ 11Լտ 'Հղղ 1զոտ ցղնմտ ողոչդվ 'մս վցտՃ 43 մվնտտմոփ կ իտըմ մտրով դո(4:սփոչտդվմօ դո(8սդտոտՀչոտ տժղքոմվցռ 'դրոկտո 'ոդվճմղի) Սդւս(8սմսիտմոցվ 1յսյղզրվնմդտ/(Հսդեօ ծդտօցտՀվմյս ըձսիստճոմ վ: նղտմս 'ոյսք -սնսփ տտՀոնմտը իսկղմղծ մմօ դո 'մզդուսկմոդսղօ ցտկտսցի վլզիտ դոկոտդոթո -տՀչոխ գղ ըւսիմնոյզձճ ոյսմ/ոի 1/ո Վղմսվրորտ ըրտկոյսստտդտ սոլ մս 'զ մղի Ծվօ -ոհոտդ :Ադւս(81սԵօդտսմսիտեդոտի հղզմսմդովՎ բւսիլտիռոց ծղը վմս 'Սղտօվիտմվ ոտղտտ ճվտղկտողտ վծմոտվ նսիղմտցդժ լրտ ղՂոդ վղւսփ դս Յսկտցոչըդ ոցոտո դսմ/4սկողտոՀդդտկտիոմվ 1 նսմոկ ովլզօւս1 մծմտվ դոքմսրոկտծտմ ըրտկդտքժմսրոկստցտըրճդտծտդորվտոցոքմսդոհտչոթռ տշղքտմվցոտըսմղցդտրոթհ վղկոչսմս ղղ բւսդողտ ողոչդվ 'մղտքվի դոկտգդոմ -ղեսվ դտող :դվտեօ վնսիկոտօմով1ղիռխփկւսմտկ 1 նսմտկ մը 4սճկտմղմոմով վմդքյս 'իսժըոտղտղվդտ(մստրոճծվը ծդտօդտ 1/ո 'վվոտ ցտծտկցտծ իսսոքտտխո մս 'Վ տրովըցկտըուսմղմողն ըտրդ դտընմսեւսեԵտոտողղմոմդտ վմղդժդտրտեղտով մորով վնսիցտիոտՀոլ, :մդամսմսիտեցտտի դոէժ:սԵցցտս Վ ոսջո 1լ ծվմս 'մրո/4 '

:մնդտ ցՈոսըողտյ

ՀՀԱրողմղզդ ծդղմվ ոսո ըսդվլ) դղ մտտտո Ղղոտ ողտորո զ վլզմտոկղղ 'դվնսեօդտս 'իվցՈոդղրուսըքտ 'ուսմսդոմն դզչ ում ասիվտհտ Ղ ըսմզն վնսծղրով ցզ ըւսիդտեծ ըքրոստ մմզդվսդվորով ո՛սքը հով 'օդտ զը 1 ըշսդծտցտկոմվ դրսկտօմով մմղ 'դտդ -որոտք դտ ըտեցր չտմի վցտղտտովողծ դո(մմմեցդտս ն/ո ը՛սդղոոս | ուս(41սօմսԵ -մղը վկտՀսմս միվճ 6ցտօդտ նսմոտոփ դՀս(4սԵցցտս մսիտեդոտի դղզմսմդու դտրճդոծ -ոդորվտո դտ(8ւսդտոտչոր տշղքոմվյտ 1լզծղեղտվ 1 նսմտկ մլզմնոռմսԵ Յդղե մորով 1սղցտփտո|մուսկոցմով «Հսնմոր 1ոս4 ողոտկվեվփ ծվբնսդ սնմոր նսծղդյԱ դս 4սցտիտոտմտտո դոկոտկվեվ: աոշտտո ՛'մկտսոտկովնու :Ա1վստք -տոհտ ոտդի դտոլոռտոխոոտորով ցվնսիկտցմով 'ողոտղտղվ 'Ղ Ա1ղցմսետտեօմղդոկ -Ատստ 1(տ բող ժռզե ճվընսղ վոտվոսղն ըոկ Հսնմոր ծղմտտ վցվիկ օտիծտմոն -Ատ մորով 1սզիտմետըվն մուսկտօմով Հսնմորոնտ օՕտիցվեչ ղ նզքս ողոտկվեվփ ցտկողվեվգփ'մսզո 'մմվմտտ Ղոը ցղզցյս 'ղտդվմՕ :մքս Ղ մդւսմ(841սօտիտոտմտոփո մուսդկտց ուս սկոգտՀղ ովդվճմղի մրո(ձսննյս 1սմմզցծղոտկ :մդ1սմ/8սմսիտմտդվ ոս 1զդսոՀ վիչով վնսիցտոտՀոփ վնսիկոօմով -Աով 'ԱդԼս/0սծկոտմղմտմով վմղքոս վղմոհ վ: 'ողզտողղ:մորտվ «ս1զդծտրողսվքիտտտն մսիտցբվվ ցտկողվմօ հոռղդյս տրոծդով ուս/(8սկտդտշդ Հսմսսջի դղ նսմտդ իսմղամսԵՀսմս ոմղդցվծմզԻ :մմզդ4 պ նսմեոձոսդմ ԱդՀա/1սԵօցտսս դմզքս վմղընսի ղող 1ղդստ վիշով 1 մսիտկմով մոր -ով 1ս1ղցգս1 տշվք Աճմով դոք(8:սմրոկտծոմ րտ դտ(4սՈոկստ ցտըրծցկտետցտովտո ըսմղմիողն սմզկմե ծվմցող դվնսիկզոտջմու տչղզքոմվըտ դո(8սդտտոտչոտտի Ձւստղոտմցու ուսումս վդտտոտ(ու 1ղիտվն մորմովտկտտոխց 3ս Ղ ըւսմզդմկմղ ըտհ ուսմկմղ 1/տ 1ղզօցմսԵ մրո/(մյսնսճով 1 նսմտկ մրմսդ նսիմորտվ ցտղտրվնոծոսոտծվտղկտողտ դո/81սց -տոտՀչտոխրովմղզդծդւսիտմվ յսնմոր 1 .սդվ '6մով դոկոմստղսվ 3ս ըսձմղի իզ :«մմղդուսկմտօմսփ» վրողվտկտմոդոկտտոն մս դգկտցոնոքդղոռդ Աժոսոլ|ծդղմվ վըրմսընսիկմոցդժ զ ուսմզմոմղի 3ըՎ դվոտը նո տոտ 'Սդտ(ճստղզիողՀսմմնմտ Ղղծտտո մ ըւսոմղկողօ ցոկոմնոցղմծ ՍՈ մս "ող 1զիոտստ 'Ադւս(8սօսըոմսըդ օտիմտ ըւստղկ նմ-օ վշտինսվպնմ-շջ վժմեողզմօ ցտկտղմժ ԷԷ Ղոտդ վդւս Յդւսիտմվ դտքժսխԽԵ (վլղիտ 3ս զ4ղ) ոմղկ դոսղ :0զմսդտկոտվե դղ օտի -ը0տմոստետտթՀս օտիղմոտոռփ 1 'դղչ ցտկտեւսվ րտկ 1ոկոոլդտհ զցղ 'ցզդւս Հուսիտմվ մտոտիով դտ/անխե Լ ցմղդժվօմտկ մսլսմ մս 'ցղ ըւսմնոմծդղ մուծ -ողԵմոԵ ս դդւս(8սճզկ դոսմ'դտ/8ստվե դտկտիտմվտղմժմ ըսիձ նտ 'դո/8ւստվե :մղդծվցմտկ դտստկով դվցտիտոովտոտմողո 1զդվ1դղ նսմող ղ դոկ 'ղդմովվ հո/Ազմոմղի :ը1սիռտմոտվ4 տմի վմղժողն դորդ մըոմսդ դորճդտետդտովտո դո/(մսդտոտշոտ տՀչղքոմվոր:մզստջտոթ ոոցի օտծոկռտծ դվնսեօռտս ուսիմտրտվ լ փոչտիտմվ ուսմղդժդտրտոծդովվովոո՛ը մորով ՛սկղո| -ըտկ Ա1ղքսո|մզդդ1ս/41սդվՀ1Ոտ րտկ ցտմտկտդմմրոքմմսցոմ ղ մտմոդվմօոռտղոց ողիոչըվմորով ՀսյղիղտոտՀչոր ծվուսկոօմով (ճվոոս/Թսօտիցվեծդտմը ռիտկդտ) օտիդվե ԱրչսմնտօմսԵվմղդոկմոսո վմրո|ծցոօցտ ոտհկվօդտ (իսժցզե օոտծտկդտծ) ըտկ վժցղե ըսըծղելտվ վ: դո(Ասիտողռոլ ոտկ վմղդեսձվը 1ոտ զղմս օցտծտկցտծ -ոտտոտհո դտկողմձ ղ ըուսիչտդոտց 1 դս ՅսդտոտՀչոտ տՀղքոմվցտ 'իսովտողը վմղվտշ վմզդժուսիտմվ վմղցվեոծտնոժ դտկվտկտմո ցոկոտոն 1 վղվտքվիվ դմս ոո Հս

0ո/մսդո տոր

տյսեօվ 1զռնփ իսոմղկ հոդվնմող ղճղմե 1զմտրով «ցադոտոլափոնցվ»

հանուր հիմունքներովք̀ր. օր-ի համապատասխան հոդվածով': Այսպիսի հետնությունն անտրամաբանական է: Առավել ճիշտ է թվում այն հեղինակներիդիրքորո-

շումը, ովքեր գտնում են, որ անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցմամբ առողջությանը թեթն վնաս պատճառելը (թեթն մարճնական

վնասվածք հասցնելը) պատժելիչէ՞՛: Այսպիսով,ՀՀ քր. օր-ի 42 հոդվածի4-րդ մասի 2-րդ պարբերությունըվերջ է դնում այն տարատեսակ մեկնաբանություններին, որոնք գոյություն ունեին անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցմամբ կատարված, սակայն Քր. օր-ի Հատուկ մասում հատկապես չնախատեսվածարարքներիհամար քրեական պատասխանատվության հնարավորության վերաբերյալ: Անհրաժեշտպաշտպանության ինստիտուտիհետ առնչվում է, այսպես կոչված, պաշտպանությանայրովոկացիայի Սա այնպիսի հասկացությունը: իրավիճակէ, երբ որնէ մեկի կողմից գիտակցաբար մեկ ուրիշի հանցավորհարձակումն է հրահրվում այն հետին նպատակով,որպեսզի առիթ ու հիմք լինի հաշվեհարդարինստել, ինքնադատաստանի դիմել «հանցավորհարձակվողի» նկատմամբ:Նման դեպքերում այսպիսի «պաշտպանությունը»պետք է քննարկվիոչ թե անհրաժեշտ պաշտպանության կանոններով,այլ ընդհանուր հիմունքներով:Այդ նշանակում է, որ տուժողի մահվան դեպքում պրովոկատորըկպատժվիսպանության, իսկ մարճմնական վնասվածքների դեպքերում`այդպիսիք հասցնելուհամար: |

անձինբռնելիս վնաս կատարած պատճառելը

Ց:3: զանցանք

ՀՀ քրեական Այս ինստիտուտը օրենսդրությամբ երբնէ նախատեսված չի եղել, թեն դրա նշանակությունը միշտ էլ ճանաչվել է քրեականիրավունքի

գիտությանմեջ դատաքննչականպրակտիկայում:Առաջինանգամ հանցանք կատարածանձին բռնելը իբրն արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանք`առանձնացվել է Հ նոր քրեական օրենսգրքի43-րդ հոդվածով: Իրավաբանական գրականությանմեջ հանցագործին ձերբակալելու պրոցեսում նրան վնաս պատճառելու իրավական բնույթի հարցը տարակարծությունների տեղիք է տվել: Որոշ քրեագետներ գտնում են, որ նման գործողությունները,ըստ իրենց հետնանքների, պետք է հավասարեցվեն անհրաժեշտպաշտպանությանըկամ դրա սահմաններնանցնելուն, ն որ հանցագործիձերբակալմանն ուղղված գործողությունների վրա պետք է տարածվեն անհրաժեշտ պաշտպանությանհամար սահմանված կանոնները: Մեր կարծիքով,այդպիսի դիրքորոշմանհետ չպետք է համաձայնվել:Հայտնի է, որ անհրաժեշտպաշտպանություննունի օրինաչափությանիր որոշակի պայմանները, որոնցից մեկը փաստականն ռեալ ոտնձգության առկայությունն է: Իսկ հանցագործինձերբակալելունուղղված գործողությունները տեղի են ունենում հանցավորոտնձգությունից հետո, երբ արդեն խոսք չի կարող լինել անհրաժեշտ ու

'

Ը.

՛

Ը.

Տես`

ոյքՇ

Տես`

8,

113: 111:

«Օոօրառրօ

8. Օրու,

ֆրօոօուօ1օ

ԻԼ

Ք.

Աքճոճ.

Բառտոօը,

6Շու

տօեոււ,

Լ.

ՄոՇոօուօ-ոքճրօում օքճոռ

Պո

տոր-ոօ Ճազոօօու

լորտ,

ԽԼ, 1971,

3ոքետօթ, 1976,

մասին, քանի որ պաշտպանության

ավարտվածոտնձգության դեպքում անհրաժեշտ պաշտպանություննանթույլատրելի է: Ուստի, հանցագործինձերբակալելու ժամանակ պատճառված վնասի օրինաչափությանպայմանները հատուկ իրավանորմում պետք է ձենակերպվենփոքր-ինչ այլ կերպ, քան դա տեղի է ունենում անհրաժեշտ պաշտպանությանդեպքում: Վերոշարադրյալի հիման վրա կարելի է պնդել, որ ավելի ճիշտ է թվում այն հեղինակներիկարծիքը, ուլքեր գտնում են, թե հանցագործինձերբակալելու համար ձեռնարկվածգործողություններն արարքի հասարակական վտանգավորությունը ն հակաօրինականությունը բացառող ինքնուրույն հանգամանք են ու իրավական կարգավորումպետք է ստանան քրեաիրավականառանձիննորմում: ՎՀնոր քրեական օրենսգրքի 43 հոդվածը քննարկվող հարցին տվել է հետնյալ

լուծումը.

|

Հոդված 43. Հանցանք կատարածանձին բռնելիս վնաս պատճառելը Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը, որը հանցանք կատարած անձին վնաս է պատճառել` նրան իրավասու մարմիններինհանձնելու կամ նրա կողմից հանրության համար նոր վտանգավոր արարք կատարելու հնարավորությունը խափանելու նպատակովբռնելիս, եթե դրա համար անհրաժեշտ միջոցների սահմաններիանցումթույլչի տրվել: 2. Հանցանք կատարած անձինբռնելու համար անհրաժեշտ միջոցների սահմանազանցում է համարվում բռնելու միջոցների ակնհայտ անհամապատասխանությունն արարքի ն դա կատարող անձի վտանգավորությանը,ինչպես նան բռնելու հանգամանքներին, որոնց հեւտնանքով անձին դիտավորությամբ պատճառվել է այնպիսիվնաւ, որը պայմանավորվածչի եղել բռնելու անհրաժեշտությամբ: 3. Վանցանք կատարած անձին բռնելու համար անհրաժեշտ միջոցներիսահմանազանցմամբ արարքը հանցագործություն է, եթե հատկապես նախատեսված է սույն օրենքի Հատուկ մասով: 4. Վանցանք կատարած անձին բռնելու իրավունք, դրա համար հատկապես լիազորվածանձանցիցբացի, ունեն նան տուժողը ն այլ անձինք»: ելնելով օրենքի կողմնորոշումներից, հանցանք կատարած անձին բռնելու օրինաչափությանպայմաններըկարելիէ պատկերացնելհետնյալ կերպ. 1. Հանցանք կատարած անձին բռնելուն ուղղված գործողությունները կարող են կատարվել ոչ միայն տուժողի, այլն ուրիշ անձանց կողմից: Միանգամայն հասկանալի է, որ քննարկվող ինստիտուտիօրենսդրական վավերացումն ավելի է բարձրացնում ոստիկանության աշխատակիցների ն բոլոր քացիների ակտիվությունը` հանցագործություններիդեմ մղվող պայքարում: 2. Հանցանք կատարած անձին բռնելուն ուղղված գործողությունները ձեռնարկվում են անմիջականորեն ոտնձգությունից հեւտո: Հանցագործին բռնելը անհրաժեշտ պաշտպանությունից կտրուկ տարբերվում է նրանով,որ է իր առջն խնդիր դնում հանցագործին բռնել արդարադատություն իրականացնելու նպատակով, իսկ անհրաժեշտ պաշտպանությունն այդպիսի նպատակչի հետապնդում: Անհրաժեշտ պաշտպանության կարելի է դիմել հանցավոր ոտնձգության ժամանակ,իսկ հանցագործին բռնելը հնարավորէ անմիջականորենոտձգությունից հետո, հանցագործությունը կատարելու պահին ն անգամ մինչն հանցագործության «1.

քաղա-

կատարումը:

նկացած եթե նման գործողությունները թույլատրվեն ցանկաց

ժամանակ, ապա

դա

կարող է հանգեցնել օրինականության խախտումների,օրինակ, կարող են ձերբակալվել ոտնձգությանհետ առնչություն չունեցող, բայց արդեն իսկ պատասխանատվության այս կամ այն տեսակինենթարկվածանձինք: Յ. Նշված գործողությունները կարող են կատարվել բացառապես հանցագործին բռնելու ն նրան իշխանության հաճապատասխանմարմիններին հանձնելու նպատակով: Իսկ եթե այդ գործողությունները կատարվում են այլ նպատակների, օրինակ, ինքնադատաստանիհամար, ապա դրանք, բնականաբար,կորցնում են իրենց իրավաչափությունը, իսկ նման անօրինական գործողություններ կատարած անձինք ենթարկվում են պատասխանա-

տվության:

Վանցանքկատարած անձին բռնելը թույլատրելի չէ ցանկացած հւնցագործությունների դեպքում ե ամեն մի պարագայում: Խնդիրն այն է, որ որոշ իրավիճակներումանձը, հատկապես հանրային բարձր վտանգավորություն չներկայացնող ոտնձգությունների դեպքում, կարող է ոչ թե բռնել հանցագործին, այլ նրա հակաօրինական վարքագծի մասին հայտնել իշխանության համապատասխան մարմիններին(մանավանդ, եթե տվյալ անձը ճաՍաչելիսլինի իրավախախտին): Սա նշանակումէ նան, որ հանցագործին բռնելուն ուղղված միջոցները պետք է համապատասխանենոտնձգության վտանգավորությանը:Արդարացի չէ, օրինակ, նվազ վտանգավորություն ներկայացնող արարք կատարած անձի նկատմամբ կիրառել այնպիսի գործողություններ, որոնք իրենց մեջ հանցավորի կյանքին ու առողջությանն ուղղված սպառնալիք են պարունակում: Սակայն նման միջոցների գործադրումն իրավաչափ կլինի, եթե սուբյեկտը փորձումէ թաքնվել ծանր հանցագործություն կատարելուց հետո: 5. Հանցանք կատարած անձին բռնելիս չի կարելի դիմել ծայրահեղ մճիջոցնեինչպես արդենասրի: Չէ՞ որ հանցագործին բռնելու հիմնականնպատակը, է: նրան վեց, արդարադատությանըհանձնելն Բացի այդ, մի՞թեհնարավոր չէ, որ բռնությունը սխալմամբ կիրառվի կարծեցյալ հանցագործի նկատմամբ (կարծեցյալ հանցագործին ձերբակալելու մասին կխոսվի լրացուցիչ): 6. Վանցանք կատարած անձին բռնելու միջոցների բնույթը պետք է համապատասխանիբռնելու իրավիճակին: Թվում է, որ բռնելու իրավիճակիտակ պետք է հասկանալ այնպիսի հատկանիշներ,ինչպիսիք են հանցագործի կողմից ցուցա-բերվող դիմադրության միջոցն ու ինտեսիվությունը, ձերբակալողներիու ձերբակալվողներիքանակը, առավել մեղմ միջոցներով հանցագործինձերբակալելու ակնհայտ հնարավորությունը նայլն: 7. Ձեռնարկվող միջոցները պետք է անհրաժեշտ լինեն բռնելու ն հանցագործին իշխանության համձապատասխան մարմիններին հանձնելու համար: է ասած, պետք արդարացված Ուրիշ խոսքով դրանք լինեն գործի հանգամանքներովու պայման-ներով: Օրինակ, բռնված կողոպտչին վայր գցելն ու կապելը իրավաչափգործողություն է, բայց դրանից հետո նրան ծեծելն արդեն դուրս է գալիս իրավաչափության շրջանակներից, քանի որ վերջինս հանցագործինբռնելու ն նրան արդարադատությանը հանձնելու անհրաժեշտությունիցչի բխում: Եթե բռնվողին հասցվել է այնպիսի ծանր վնաս, որն ակնհայտորեն չի համապատասխանում ոտնձգության բնույթին ն բռնվելու իրադրությանը, ապա հարցը, մեր կարծիքով, պետք է լուծվի հաճապատասխանկանոններով, ն այդպիսի վնաս 4.

.

,

պետք է ենթարկվիսահմանանձը քրեականպատասխանատվության պատճառած հանցագործության ների անցման, իսկ որոշ դեպքերում` անգամ դիտավորյալ

համար:

հանցանք կատարածանՈրպես տվյալ հարցի եզրափակումավելացնենք,որ պետք բոլոր պայմանները է դիիրավաչափության ձին բռնելու գործողությունների մեջ: փոխադարձկապիու փոխպայմանավորվածության տարկվենու գնահատվեն

ձերբակալելու Առանձինուշադրությանէ արժանի կարծեցյալ հանցագործին

հարցը:

հետ մեկտեղ իրականհանցագործինձերբակալելու Դատականպրակտիկայում ովքեր դեպքեր, հանդիպում են բռնելիս այնպիսի անձանց վնաս պատճառելու են տեղ հանցագործությունչեն կատարել, բայց սխալմամբ հանցագործների

ընդունվել: բռնելու, ինչպես ն կարծեցյալ ոտնձգությունից Կարծեցյալ հանցագործին հետնանքով: Ընդ պաշտպանվելուիրավիճակէ առաջանում փաստականսխալի որում, այստեղ հնարավորէ սխալի երեք տեսակ: Փաստականսխալի առաջին տեսակն այն է, որ ձերբակալում իրականացնող հիմքերի վերաբերյալ ու տուժոիրավաբանական անձը սխալվումէ ձերբակալման սխալմամբ ընդունում է որպես հանցավոր ղի այս կամ այն գործողությունները են այցելել իրենց Օրինակ, ուշ երեկոյանՄ-ն ն Ի.-Ա որոշում գործողություններ: են Կ.-ի տանը ն սկսում թակել դուռը (նրանց ծանոթ մի կնոջ: Նրանք մոտենում մեջ, իրադրության. ծանոթ կինը ապրում էր Կ.-ի տանը): Կ.-ն, չկողմնորոշվելով է ն օգնության է կատարվում կարծումէ, թե իր տան վրա ավազակայինհարձակում Վ-ն, եղբոր լսելով Վ-ին: կանչում փողոցի մյուս կողմում ապրող իր եղբայր է թռչում փողոց ն կրակումօդի դուրս հրացանը, է բղավոցը,վերցնում որսորդական Վ-ն որոշում է նրանց ձերբակալել: Այդ մեջ: Մ-ն ն Ի-ն փախուստիեն դիմում: ն կրակում նրանց վրա, որի նպատակով նա վազում է փախչողներիհետնից հետնանքով սպանումԷ Մ.-ին: է սխալի` Կարծեցյալ հանցագործինձերբակալելուերկրորդ տեսակնարդյունք ընդունվումէ արդեն ձերբակալվողիանձնավորությանվերաբերյալ,երբ տուժողն անձի տեղ: կատարած իսկ հայտնի հանցագործությունը խումբն են կազմում այն դեպքերը, երկրորդ Կարծեցյալ հանցագործինբռնելու է հանրորեն վտանգավոր երբ ձերբակալում իրականացնողանձը սխալվում երբ վերջինս ոտնձգությունկատարածսուբյեկտի անձնավորությանվերաբերյալ, է որպես փոքրահասակ,անմեղսունակկամ ոչ հանցավոր է, սակայն ընդունվում անձ: մեծահասակ,հոգեպեսնորմալ մարդ կամ հանցավոր հետ առնչվող հատուկ խումբ են կազմում անձին Կարծեցյալ ձերբակալման անձ, որն արդեն է ձերբակալելու այն դեպքերը, երբ ձերբակալվում այնպիսի ն որի վերաբերմամբընտրվածէ, կանչվել է քրեական պատասխանատվության այնպիսի միջոց, ինչպիսինէ չմեկնելու մասին ստորագրուօրինակ, խափանման հայտնի չէ այդ: թյուն տալը, ն ձերբակալումիրականացնողին համար պատասխանատվո պատճառելու վնաս Կարծեցյալ հանցագործին սխալի համար սահփ աստական է հիմունքներով թյան հարցը լուծվում ընդհանուր կամ բացակամանված կանոններով,այսինքն` ելնելով մեղքի առկայությունից .

`

յությունից: չնայեն Հանցանք կատարածանձին բռնելը անհրաժեշտ պաշտպանությունը, են պարամետրեմի շարք լով իրենցզգալի նմանությանը, տարբերվում միմյանցից

րով: Այսպես. անհրաժեշտ պաշտպանությունն իրականացվումէ ոտնձգության առկայության պայմաններում,իսկ հանցանք կատարած անձին բռնելը` առավել

հաճախ հանցավորգործողությունները կատարելուցհետո: Անհրաժեշտպաշտպանության նպատակըհանրորեն վտանգավորոտնձգությունը խափանելըկամ կանխելն է, իսկ հանցանքկատարածանձին բռնելու նպատակըն̀րան իրավասումարմիններինհանձնելը կամ նրա կողմից հանրությանհամար նոր վտանգավորարարք կատարելու հնարավորությունը խափանելը:Անհրաժեշտպաշտպանության ժամանակ ոտնձգողը ոչ միշտ է հանդիսանում հանցագործության սուբյեկտը, իսկ հանցանք կատարածանձին բռնելու պարագայում է միայն մեղսունակ, գնում խոսքը քրեական պատասխանատվության ենթարկելուհամար օրենքով սահմանվածտարիքի հասած անձի մասին: Անհրաժեշտպաշտպանության դեպքում վնաս պատճառելը սպառնացող վտանգը վերացնելու միակ միջոցը չէ, իսկ հանցանք կատարած անձին բռնելու ժամանակ`միակն է:

Տ 4. Ծայրահեղանհրաժեշտություն

Ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում կատարված արարքն օրինաչափ, կատարվածի հանցավորությունը է: Այս իրավիճակիիրավաբացառող հանգամանք բանական գնահատականը, այսպիսով, հավասարազոր Է անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում կատարվածգործողության գնահատականին: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 44-րդ հոդվածը սահմանում է ծայրահեղ անհրաժեշտությանհասկացության հետնյալբնորոշումը. «(1) Վանցագործություն չի համարվումքրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելըծայրահեղանհրաժեշտության վիճակում, այսինքն` տվյալ անձի կամ այլ անձանց կյանքին, առողջությանը, ն օրինական շաիրավունքներին հերին, հասարակության կամ պետության շահերին անմիջականորեն սպառնացող վտանգը վերացնելուհամար, եթե այդ վտանգըչէր կարելի վերացնելայլ միջոցներով, նթույլ չիտրվել ծայրահեղանհրաժեշտության սահմաններիանցում: (Ա) Ծայրահեղանհրաժեշտության սահմանազանցումէ համարվում դիտավորությամբ այնպիսի վնաս պատճառելը, որն ակնհայտորեն չի համապատասխանում սպառնացող վտանգի բնույթին ու աստիճանինն վտանգը վերացնելու հանգամանքներին,եթե օրենքով պաշտպանվողշահերին պատճառվելէ կանխվածվնասի համեմատությամբ հավասարկամ ավելի մեծ վնաս»: Դժվար չէ նկատել, որ նոր քրեական օրենսգիրքը հիմնականում պահպանելէ ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի ն քրեական իրավունքիտեսության մեջ ծայրահեղ անհրաժեշտությանո̀րպես արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքի վերաբերյալավանդականպատկերացումները: 44 հոդվածը տարՄիաժամանակ, բերվում է ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 14 հոդվածից հետնյալ կտրվածքով: Նախ, 44 հոդվածն ընդգծում է ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում հայտնված անձի կամ այլ անձանց կյանքին, առողջությանը, իրավունքներինն օրինական շահերին, հասարակության կաճ պետության շահերին սպառնացող վտանգի անմիջական բնույթը (1961 թ. քրեական օրենսգրքում այսպիսիվերապահումչկա): Երկրորդ, ստեղծվել է իրավունքիկողմից պաշտպանվող շահերի այլ, ժողովրդավարական սկզբունքներին ավելի համահունչ համակարգ(անձ, հասարակություն, պետություն): Երրորդ, նոր քրեական օրենսգրքի անվիճելի առավելությունն է այն հան262

գամանքը, որ այստեղ նորամուծության կարգով նախատեսվել Հ ժայրահեղ անհրաժեշտության սահմանազանցման հասկացությունը, որը հայտնի չէր ՀՀ

նախկինքրեական օրենսդրությանը: Ծայրահեղ անհրաժեշտությանինստիտուտիդերը պայմանավորված է նրա սոցիալ-քաղաքական ուղղվածությամբ ն հանրային օգտակարությամբ: Վերջիններս իրենց կոնկրետդրսնորումն են ստանում, երբ մարդիկ վերացնում են որոշակի կարնորություն ունեցող անհատական ն հանրայինշահերին սպառնացող վտանգը` այդ ընթացքում զոհաբերելով համեմատաբարնվազ արժեքավոր կոլեկտիվ ն անհատական շահեր: Ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում գործող սուբյեկտները օրինաչափ շահը փրկում են տվյալ իրավիճակում վնաս պատճառելուց բացի այլ ճանապարհով վնասը վերացնելու հնարւսվորություն չլինելու պայմաններում, ընդ որում, հասցված վնասը կանխված վնասի համեմատությամբ ավելի նվազ կարնորությունէ ունենում: Այն կացությունը, երբ վնաս պատճառելն ակնհայտորեն չի համապատասխանում սպառնացող վտանգի բնույթին ու աստիճանին ն վտանգը վերացնելու հանգամանքներին,երբ օրենքով պաշտպանվողշահերին պատճառվել է կանխվածվնասի համեմատությամբհավասար կամ ավելի մեծ վնաս, քր. օր. 44 հոդվածի 2-րդ մասի ուժով արժեքավորվում է իբրն ծայրահեղ անհրաժեշտությանսահմանազանցում: Ծայրահեղ անհրաժեշտության օրինաչափության պայմանները սովորաբար դասակարգվումեն որպես սպառնացող վտանգինվերաբերող ն պաշտպանությունը բնութագրող պայմաններ: Սպառնացող վտանգին վերաբերող օրինաչափության պայմանները հանգում են հետնյալին. ա) ժայրահեղ անհրաժեշտության դեպքում տվյալ անձի կամ այլ անձանց կյանքին, առողջությանը,իրավունքներին ն օրինականշահերին, հասարակության

կամ պետության շահերին անմիջականորենսպառնացողվտանգիաղբյուրը կարող ու է միանգամայն լինել: բազմապիսի բազմատեսակ Ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ կարող է առաջանալ բնության ուժերի հետնանքով (ջրհեղեղ, երկրաշարժ, բուք, առատ ձյուն, մրրիկ ն այլն), որոնցից զանազան արժեքներ փրկելու համար սուբյեկտը հարկադրված է լինում հանցագործություն հիշեցնող մեկ այլ արարք կատարել, օրինակ, հեղեղի հնարավոր հետնանքները խափանելու համար քանդել հարնանի պատը ն դրա քարերով փակել հեղեղատի ճանապարհը: Ֆիզիոլոգիական ն պաթոլոգիականպրոցեսները նույնպես կարող են այնպիսի վիճակ ստեղծել, որի վերացման համար ավելի փոքր վնաս է պատճառվում:Այսպես. մարդու հիվանդանալու դեպքում հիվանդին հիվանդանոց հասցնելու համար ինքնագլուխ վերցվում է ուրիշի ավտոմեքենան, կամ սովի ժամանակ ինքնագլուխ մթերքներ են վերցվում, արգելված ժամանակ որս է կատարվում, եթե մարդը հայտնվում է անսովոր, առանձնահատուկ վիճակում (օրինակ, մոլորվում է խուլ

անտառում):

է

Ծայրահեղ անհրաժեշտության դեպքում վտանգի աղբյուր կարող լինել նան կենդանու հարձակումը, որը մարդու ձեռքին գործիք չի հանդիսացել": Այդպիսի հարձակմամբ ստեղծված վտանգը վերացնելու համար վնաս է պատճառվում երրորդ անձանց (օրինակ, ջարդվում է պատուհանը, ն մարդը փրկվում է` տանը պատսպարվելով),սատկեցվում Է որնէ մեկին պատկանող կենդանին կամ այնպիսի Տես, Ս. Ա. Դոմախին,նշվ. աշխ., էջ 22-23:

2:3

կենդանի,որի որսն արգելված է: Ծայրահեղ անհրաժեշտությանվիճալլ կարող է առաջանալ նան մարդուգործողություններով: Գնահատելով դրանց բնույթը` որոշ հեղինակներ դրանք բնութագրում են որպես հանցավոր վարքագիծ՝ մյուս հեղինակները` որպես հանրորեն վտանգավոր գործողություններ՛ երրորդները` որպես հակաօրինականգործողու-

թյուններ՝:

Առաջին տեսակետը կասկած է հարուցում հետնյալ պատճառաբանությամբ. քրեական իրավունքի` հանցագործությանհիմնական հատկանիշներն են համարվում հանրային վտանգավորությունը,հակաօրինականությունը,մեղավորությունը (որոշ հեղինակներ ավելացնում են նան պատժելիությունը): Հանցագործության առկայությունըճանաչելու համար պակասնշանակություն չունի նան այն հանգամանքը,որ դա այդպիսին է համարվում, եթե կատարվում է մեղսունակ անձի կողմից, որը հասել է քրեական պատասխանատվության ենթարկելու համար օրենքով սահմանվածորոշակի տարիքի: Մինչդեռծայրահեղ անհրաժեշտությանվիճակը կարող է արդյունք լինել մարդու` ինչպես հանցավոր (մեղավոր), այնպես էլ ոչ հանցավոր վարքագծի: Այն կարող է ծագել ինչպես չափահաս մարդու, այնպես էլ քրեական պատասխանատվության համար սահմանված տարիքի չհասած անձի, ինչպես մեղսունակի,այնպես էլ անմեղսունակիգործողություններիհեւռնանքով: Ասվածի իսկությունն ապացուցելու համար պատկերացնենք այսպիսի իրավիճակներ. անտեսելով նախազգուշականպահանջները` լողացող տղաներից մեկը ջուրն է ցատկում բարձունքից ն սկսում է խեղդվել: Այդ բանը նկատած անցորդն ինքնագլուխ վերցնում է ուրիշին պատկանողնավակը ն փրկում խեղդվողին: Մյուս դեպքում խելագարը սեփական «հաճույքի» համար հրկիզում է ցորենի արտը: Հրդեհը նկատած տրակտորիստնսկսում է վարել ցանած արտի մի մասը, որպեսզի հրդեհը չտարածվի ամբողջ դաշտով: Ինչպես տեսնում ենք, երկու դեպքերում էլ մարդու վարքագիծըծայրահեղ անհրաժեշտությանվիճակի հանգեցրած վտանգի աղբյուր է, բայց այնպիսին,որը հանցավորբնույթ չի կրում: Ինչպես արդեն ասվել է, ճիշտ չի լինի նան առանձնացնելու միմյանց հակադրել փոխադարձորենկապված ու պայմանավորվածայնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են արարքի հանրային վտանգավորությունը ն հակաօրինականությունը: Ծայրահեղ անհրաժեշտությանվիճակ առաջանում է մարդու ոչ թե ցանկացած, այլ միայն հանրորեն վտանգավոր, ուրեմն ն հակաօրինականգործողությամբ կամ անգործությամբ,որոնք կարող են ն՛ հանցավոր, ն՛ ոչ հանցավոր լինել: Սակայն բոլոր դեպքերում դրանք անիրավաչափ գործողություններ են: Կարծում ենք, որ չպետք է համաձայնվել Ն. Ն. Պաշե-Օզերսկու այն պնդման հետ, որ «ծայրահեղանհրաժեշտությանվիճակ ստեղծվում է մարդու այնպիսի գործողություններով,որոնք հանրորեն վտանգավորչեն: Դա լավ է երնում տրոլեյբուսի վարող Լ.-ի հետ կատարված դեպքից: Ծայրահեղանհրաժեշտության վիճակը, որի մեջ նա ընկել է, առաջացելէ հավաքարարՌյաբցնայիգործողություններով, որը հավաքում էր փողոցիբանուկ մասի ձյունը: Ռյաբցնայիգործողությունները,իհարկե,չի կարելի հանրորեն վտանգավորհամարել: Մինչդեռ հենց այդ գործողություններնէլ ըստ

..

"

83ո-ոօ

Տես, օրինակ, 11. 11. Շոորոոու. ՕԾՇՆՕՅՂՏՃԵՇՐաԾ,ոոտւօզուուղոթ ՊԻ, 1996, Շ. 97:

ՕԼոօոգասուօՇր»,

ԷԼ ՒԼ

տ տքոնոռգոճօճնոօրքուօՇու Ոռոօ-ՕՅ6քաամլ. ԷԼօօճաօրրունգ ՕՇօբօաճռ

ԽՈՄՄՐՕԴՕԹԵԾԻԼ:ոքձր),

Ը.

150-152:

սխալ՞:

Հավաքարարի կողմից փողոցի բանուկ մասում ձյունը հավաքելը, իհարկե, հանրորեն վտանգավոր գործողություն չէ: Ն. Ն. Պաշե-Օզերսկու կողմից բերված օրինակի դեպքում վտանգ ստեղծվել է ոչ թե ձյունի մաքրմամբ, այլ վարորդի ազդանշանների անտեսմամբ, իսկ վարորդն իրավունք ուներ հուսալու, որ փողոցի բանուկ մասը կազատվի: Պետք է համաձայնվել Ա. Ի. Սանտալովի հետ այն բանում, որ եթե արարքը վտանգավոր է իրավունքի կողմից պահպանվող շահերի համար, ընդ որում, վտանգավոր է այդ շահերին լուրջ վնաս պատճառելով, ապա նման արարքը պետք է հանրորեն վտանգավոր համարվի՝: Մարդու հանրորեն վտանգավոր արարքը կարող է կատարվել թե՛ մեղավորությամբ, թե՛ առանց մեղքի: Բոլոր դեպքերում, դրանք կարող են ծայրահեղ անհրաժեշտության մեջ դնել նան վտանգն ստեղծած անձին: Նրա գործողություններն արդարացվածկլինեն, եթե վտանգը վերացնելու համար նա պակաս վնաս է հասցնում այլ շահերի: Բացառություն են կազմում ծայրահեղ անհրաժեշտության պրովոկացիայի դեպքերը, երբ անձը դիտավորությամբ վտանգ է ստեղծում ավելի մեծ բարիքի համար` նպատակ ունենալով խախտելու ավելի փոքրը, այդ ընթացքում քողարկվելով ծայրահեղ անհրաժեշտության արհեստականորեն ստեղծված

իրավիճակով":

Հանրային կամ անհատական շահերին սպառնացող մարդու հանրորեն վտանգավոր վարքագիծը կարող է դրսնորվել տարբեր ձներով, այդ թվում նան` ֆիզիկական կամ հոգեբանական հարկադրանքի ձնով: Իրավաբանական գրականության մեջ տարաձայնություններիտեղիք է տվել այն հարցը, թե հնարավո՞ր է, արդյոք, մարդու գործողությունը ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում, եթե նա ենթարկվելէ ֆիզիկական կամ հոգեբանականհարկադրանքի: Մի շարք հեղինակներ գտնում են, որ ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակը որոշակիպայմաններում կարող է առկա լինել ինչպես ֆիզիկական,այնպես էլ հոգեբանականհարկադրանքի դեպքում: Այսպես, Ա. Ա. Պիոնտկովսկին, նկատի ունենալով ֆիզիկականբռնության ենթարկվածանձիկամային վարքագծի դեպքերը, գրում է. «Այդ դեպքում անձը չի կարող քրեական պատասխանատվության ենթարկվել միայն այն ժամանակ, երբ նա գործել է ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում: Հոգեկան հարկադրանքի ազդեցության տակ կատարված գործողությունների (անգործության) համար քրեական պատասխանատվությունըկարող է բացառվել միայն այն ժամանակ,երբ հաստաւովի,որ դրանք կատարվելեն ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում: Օրինակ, գանձապահըչի կարող դրամը վատնելու համար պատասխանատվության կանչվել, եթե նա այն հանձնել է կյանքից անմիջապես զրկվելու սպառնալիքի տակ»՝: Այդպիսի տեսակետի դեմ հանդես է եկել Ա. Ն. Տրայնինը: «Որոշ հեղինակներ,...

2Տես, Ս.Ա. Դոմախին,նշվ. աշխ.,էջ. 22,23: Հ Տես

ոօոօրուղ/օ

դարձել են ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ առաջացրածվտանգի աղբյուր»: Այսպիսով,Ն. Ն. Պաշե-Օզերսկին գործողությունը քննարկում է այն հետնանքներից կտրված, որոնք առաջացել են այդ գործողությամբ, որով ն թույլ է տալիս կոպիտ

ոօ

ՇՕՑՇԻՇՐօ-

"

"

Նույնտեղում, էց 152. Այդ մասին նշում է

ռան Ն. Ա.

Օվեզովը իր նշվ. աշխ. մեջ, էջ 76:

Տե՛ս, Ճ7քՇ ՇՕՏՇՆՇՅՕՐՇ 7ԻՕօորթցիօ Տե՛ս, նույն տեղում, էջ 511: /Ճ,. ՃՃ Լաօարորուոմ,

ՄԳՇԼու6

օ

ոքձոճ,

Ա"քթօՇր

Գ.

Օճոոգ,

ՈՂՇ էաաԽԼ,

1.

Լ ոՅճ-օօ

1961,

Ը.

ՃՐՄ.

1968,

Շ.

509-510.

172,

գրում է նա,- ծայրահեղ անհրաժեշտությանն են դասում նան այն դեպքերը. որոնք ծագում են հարձակման հետ կապված: Այսպես. ճայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ է ճանաչվում այն անձի գործողություններում, որը մահվան սպառնալիքի տակ բանդիտինէ տալիս իրեն վստահված գույքը... Այստեղ, սակայն, հարձակման զոհի վերաբերմամբ պատիժը չի կիրառվում ոչ թե այն պատճառով, որ կա ծայրահեղ անհրաժեշտություն, այլ այն պատճառով, որ «գործողություն» չկա քրեական իրավունքի իմաստով. անձը ենթարկվում է` մահվան սպառնալիքի տակ, որպես կամքի կույր կատարող, որպես գործիք նրա ձեռքում ն հենց դրա համար էլ կարող է ծագել պատիժը չկիրառելու մասին հարցը»":

Պաշե-Օզերսկու կարծիքով «Ա. Ն. Տրայնինը ճիշտ չի... նույնացրել այդ դեպքը ֆիզիկական հարկադրանքի դեպքի հետ ն վերջինիս կանոններով»՞: Մեկնարկ վերցնելով այս թեզից՝ Ն. Ն. Պաշե-Օզերսկին, ըստ էության, բաժանում է Ա. Ն. Տրայնինի տեսակետը ֆիզիկական հարկադրանքի վերաբերմամբ ն կատեգորիկ կերպով հնարավոր է համարում ծայրահեղ անհրաժեշտության առկայությունը հոգեկան հարկադրանքիդեպքում: Ն. Դ. Դուրմանովը պնդում է, որ ֆիզիկական հարկադրանքի դեպքում ընդհանրապես չի կարող դրվել ծայրահեղ անհրաժեշտության հարցը:: այս Թվում Է, որ գիւտտական վեճի մեջ ավելի ճիշտ դիրքորոշում ունեն Ա. Ա. Պիոնտկովսկին, Ս. Դ. Դոմախինը,Ն. Ա. Օվեզովը ն ուրիշներ: Անվիճելի է, որ որպես քրեաիրավալյան գործողություն` չի կարելի դիտել մարդու այն վարքագիծը, որը նրա կողմից թույլ է տրվել այլ անձանգ անհաղթահարելի ֆիզիկական հարկադրանքի ազդեցության տակ, այսինքն` երբ սուբյեկտի կամքն ամբողջովին ընկճված է, ն նա կույր զենք է դառնում մեկ այլ մարդու ձեռքին: Ֆիզիկական նման հարկադրանքիդեպքում, հարկավ, չի կարող խոսք անգամ լինել ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում անձի գործողության մասին: Սակայն հնարավոր են ֆիզիկական հարկադրանքի դեպքեր, երբ այն անհաղթահարելի չէ, մարդուն կույր գործիք չի դարձնում հանցագործիձեռքին, բայց ստիպում է նրան կատարել հակաօրինականգործողություններ, օրինակ, անձին տանջանքներ պատճառելը` նրան հակաօրինականգործողություններկատարելու համար հարկադրելու նպատակով:Այսօրինակ դեպքերում հարկադրվող անձի կամքի ազատությունը չի վերացվում, այդ անձը զրկված չէ իր գործողությունների մեջ ընտրություն կաւոանման դեպքերում մարդու վարքագիծը չի րելու հարցում: Վամապատասխանաբար, կորցնում քրեաիրավականգործողության իր բնույթը: Ֆիզիկական հարկադրանքիերրորդ տարբերակումկարող է առկա լինել ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ: Ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ կարելի է ճանաչել նան հոգեկան հարկադրանքի դեպքում, քանի որ այստեղ նես անձը զրկված չէ իր գործողությունների մեջ ընտրություն կատարելու հնարավորությունից: Հոգեկան հարկադրանքիարդյունք հանդիսացողվարքագիծը, եթե անգամ այդ հարկադրանքըսատարվում է ֆիզիկականհարկադրանքով,երբեմն դիտվում է իբրն քրեական պատասխանատվության հանգեցնող հանրորեն վտանգավոր գործողություն: Օրինակ, հոգեկան հարկադրանքիազդեցության,այդ թվում` մահվան սպառՆ. Ն.

ՀՆ

էԼ

Օճուլթօ ֆվո1մթ Ղքաճատու,

Օօ ՇՕԸրմո6

ն. Պաշե-Օզերսկի,նշվ. աշխ. էջ 158: Ն.Տե՛ս, ԷԼ.

ոքօօրրողճունմ.

Լօ0օօքորո'ւ, ԽԼ, 1957,

օՇԱՏՇՂՑ6

ՕճՇղԾՅԲՈՑՂԵՇ

ՆՑ, ԱՀԱ ԵԼՈՂօ մՃյթառուռ. աօզածոլոծ Օճաաազ",

ԱրոթոԵր» հբաաւռ,

ՇՕԹԲՊՇՏՕՇ ՄՈՕՃՕՅԵՕԲ ոբճոօ.

րն

ՕԱՅԸՑՕՇՐԵ

Վ.

ՄՎՇԾՕ6

ԱՕՇՕՇՔ6

Շ.

ոքօոտոօ-

18 Բարոն.

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս. որ անհնարին է տալ վտանգի այն աղբյուրների սպառիչ ցանկը, որոնք ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ են ստեղծում, քանիոր միշտ կարող է ի հայտ գալ մի դեպք, որը նախատեսվածչլինի անգամ ամենաընդարձակ ցանկով: բ) Ծայրահեղանհրաժեշտությանժամանակվտանգը պետք է առկա ն իրական քինի,այսինքն՝ գոյությունունենա չկր. իսկապես ն կարծեցյալբնույթ Առկա վտանգ ասելով հասկացվում է այնպիսին, որը ծագել,բայց դեռ չի ավարտվել(չի անցել, չի վերացվել), չնայած ն այն տակավիներնան չի եկել, սակայն օրենքով պահպանվողշահերին վնաս պատճառելու անմիջական սպառնալիք է

ստեղծվել:

Վտանգի ռեալությունը նշանակում Է, որ այն պետք է գոյություն ունենա իրականում, այլ ոչ թե անձի սուբյեկտիվ պատկերացման կամ երնակայությանմեջ: Վտանգիառկայությանն ռեալության մասին սխալ պատկերացումներըչեն կարող ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակ մտեղծել,բայց ազդեցություն են ունենում կատարվածիսուբյեկտիվ կողմի վրա: Եթե սուբյեկտը ենթադրել է, որ վտանգը գոյություն ունի, չնայած ըստ գործի հանգամանքների,կարող էր Ա պետք է գիտակցեր իր ենթադրությանոչ իրական լինելը, ապա նա պատասխանատվության է ենթարկվում անզգուշությամբ վնաս պատճառելու համար, այսինքն` մի գործողության համար, որը ձեռնարկվել է ենթադրվելիքվտանգը վերացնելու միտումով: Իսկ եթե նա բոլոր հիմքերն ունեցել է ենթադրելու, որ վտանգը ռեալ գոյություն ունի, Ա ըստ գործի հանգամանքներիչէր կարող գիտակցել իր ենթադրությանոչ ճիշտ լինելը, ապա այդպիսի կարծեցյալ վտանգըվերացնելու համար պատճառվածվնասը պատահականկլինի ն քրեական պատասխանատվության չի հանգեցնի: Ծայրահեղ անհրաժեշտության օրինաչափության այն պայմանները, որոնք վերաբերումեն պաշտպանությանը, հետնյալներն են. ա) Ծայրահեղ անհրաժեշտությանիրավիճակումկատարվող գործողություն-

329.

նալիքի տակ, որը զուգորդվել է ֆիզիկական հարկադրանքի հետ, թշնամուն պետականգաղտնիք հայտնելը կդիտվի որպես քրեաիրավականգործողություն ն կհանգեցնիքրեական պատասխանատվության:Ընդ որում, հոգեկան հարկադրանՔը ն բռնության գործադրումը, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62 հոդվածի համաձայն, դիտվում են որպես պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանք: Դոգեկան, ինչպես նան հաղթահարելիֆիզիկական հարկադրանքիազդեցության տակ թույլ տրված գործողությունըիրավաչափ կլինի դրանում ծայրահեղ անհրաժեշտության հատկանիշների առկայության դեպքում, հարկադրանքով ստեղծված վտանգը տվյալ հանգամանքներում է եղել այլ միջոցանհաղթահարելի ներով, իսկ անձի գործողությանհետնանքովպատճառված վնասը` կանխվածիհամեմատությամբավելի փոքր Է եղել: Վերոշարադրյալի հիման վրա անթույլատրելի պետք է համարել ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակով արդարանալու փորձերը` հարկադրանքի ազդեցության տակ ծանր հանցագործություններ (պետական դավաճանությունը, ծանրացուցիչհանգամանքներում դիտավորյալսպանությունը ն այլն) կատարելուդեպքերում:

ԽԼ,

ներով կարող են պաշտպանվելինչպես սեփական,այնպես էլ ուրիշի, կոլեկտիվ ն Օրինաչափությանայս պայմանընշանակում է, որ ծայրահեղ անհատական շահերը: անհրաժեշտության կարելի է պահպանել ճանապարհով անձիկյանքը, առողջությունը, ազատությունը, ինչպես իր, այնպես էլ ուրիշի գույքը: Ծայրահեղ ան267

-

հրաժեշտության ակտի միջոցով թույլատրելի է Ի

նան

վերացվող անգի հինգը Աա անհատական աշտպան

ցանկացած ընդհանրական

այրահեղ է պաշրպանել միայն անհրաժեռտության միջոյով մատելի -

յրաղող

րոճոշտութ)

ՏՈՑ

.

ոլո:

պաշտպամել

հաճա-

)

է

պատասխանօրինական իրավունքներն շահերը: Օրենքով չպահպանվող շահերի պաշտպանությունըծայրահեղ անհրաժեշտությանճանապարհովչի կարող ճանաչվել որպես իրավաչափգործողություն: բ) Ծայրահեղ անհրաժեշտությունը հանդեսէ գալիս որպես արարքիհանցավովտառ ու

դամ Աբ

6` այլմիջոցնե-

որեէ որնէ

եթե

պատճառելու,

պայմաններում

նացումը նման չի կարող իրավաչափ. Նշված հատկանիհամարվել: շով ծայրահեղ անհրաժեշտությունը տարբերվում է անհրաժեշտ պաշտպանությունից: Ծայրահեղ անհրաժեշտությունն օրինաչափ ճանաչելու համար հիշյալ պայմանի պահանջը ուղղակիորեն բխում է գործող քրեական օրենսդրությունից (ՀՀ քրեական օրենսգրքի 44-րդհոդված). «..եթե այդ վտանգը չէր կարելի վերացնել այլ

վտտնգավոր

Անհրաժեշտ վտանգի պաշտպանության ժաման

անորաժեշտության դեպքում վտան -

վնասը պատճառվումՑ: ր ամաները պատճառվում

ն

վնասը

տությանը: աան լինել մեծ այրահեղ անհրաց ավելի ան կանի նվազկարնորությունունի: ազի բաղարաիաք (իշտ ավելիհոդվածի համաձայն, «Անհրաժեշտ անԳրքի պաշտպանության վիճակում չեն գերազանցվել րսաԱրան աահմաններո աի է հատուցման հոդվածի, ծայրահեղ անհրաժեշտության Յա ավելի

փոքր, հ

`

ասցկա

'

հ

ր

դրա

ասը

ած

կա

եթե

ղաքացիական

օ

ԳՐՔԻ

պայմաններ պ աե առված վնասը պետք է հատուցիվնաս պատճառած անձր:ը: Գաշվի առնելով վնասի նման պատճառ դարձած համապատասխան գործունե գործուն սությանհանգամանքները` դատարանը կարող է այն հատուցե ցելու պարտականությունը դնել երրորդ անձի վրա` ի շահ որի գործել է վնաս պատճառողըկամ վնասը հատուցելուց լրիվ կամ մասնակիորենազատել, ինչպեսայդ երրորդ անձին, այնպես էլ` վնասը պատճառողին:

|

|

լ

կումն է (ոտնձգությունը), իսկ ծայրահեղ աղբյուրն զգալիորեն լայն է, այդ թվում` նան մարդու հարձակումը`պայմանով,որ վնասը պետք է պատճառվիոչ թե հարձակվողին, այլ երրորդ անձանց: Անհրաժե ր շտ պաշտպանությանընթացքում է միայն յս բունաո հարձակվողին ն նրա շահերին, իսկ ծայրահե ըհրաժե շտության ժամանակվնասն առավել հաճախ : չ այ անց, որոնց գործողություններով առաջացել է տվյալ վտանգը:

վն

.

385.

անվո մեն

ւ

Անհրաժեշտպաշտպանության ժամանակ ոտնձգողին գողին ճառվ պատճառվող

Ասվածըբնավ չի նշանակում, թե ծայրահեղանհրաժեշտությանվիճակում գործող անձի տրամադրության տակ սպառնացողվտանգից ընդհանրապես փրկվելու այլ միջոց չկա: Բայց նշանակում է, որ սուբյեկտիտրամադրությանտակ չկա այնպիսի միջոց, որը վնաս չպատճառի օրենքով պահպանվողայլ շահերի: գ) Ծայրահեղ անհրաժեշտությունը վերացնում է արարքի հանցավորությունը այն դեպքում, երբ դրանով պատճառվածվնասը կանխված վնասի համեմատությամբ ավելի նվազ կարնորությունունենա: Քանի որ ծայրահեղ անհրաժեշտությանվիճակը, ի տարբերություն անհրաժեշտ

Ը.

հանրո

վորի մասին արդեն խոսել ենք: Անհրաժեշտ պաշտպանությանէությունը ոտնձգությունիցօ̀րենքով պահպանվողօբյեկտներիպաշտպանության ընթացքում ոտնձգողին վնաս պատճառելն է: Իսկկ ծայրահե ծայրահեղ անհրաժեշ տության էությունն այն է որ օրենքով պահ ղ բարիքը պաշտպանվում է մեկ ուրիչ բարիքի վնաս պատճառելու հ

կարող է

միջոցներով»:

1Ն. Ն. Պաշե-Օզերսկի, նշվ. աշխ., էջ 156-157. 7ք. ՇՕԲ6րՇ:օՐԾ Մոօօ810օՐօ ոքոոձ., 1. 2, ԽԼ, "Էնոճ", 1970,

կոնկրետ

ոնդհան

ա

ապա

:

եը.

-

առանց

:

ողջ

իրավունքի երկու հնագույն ինստիտուտներն

ե ն տվյա 11 իքը փրկե ը"Հ բացառիկմիջոց Ուստի, նակ "գից կարելի միջոցներով, առանցվնաս վնաս պատճառելը վտանգից կարելիէ խույս միջոցներով, օրինակ, փախուստի դիմելով, ծայրահեղ անհրաժեշտության ակտի իրակաայլ

ա,

պակաս արժեքավոր ճանաչել հարը կատարվածի

վիճակի Քրեական

վտանայդպիսի պրաշտպանությունից հանրորեն : Պազտապանության Ռման միջոցը տալ

ան

Ինդ որում. որոշակի բարիքներն ավելի կամ առանձինդեպքում լուծվում է` ելնելով

:

է

ԱԹ Վի»րաժեշտ ժամանակ տարբեր րաժեշտուԻ Ղա պարտա վնասը աի ր որոացված կա նվազ այսինքն մ ր ո

,

Ծայրահեղ անհրաժեշտության պայմաննառաջադրվում է այն պատճառով,որ «..ծայրահեղ անհրաժեշտության ժամանակ վտանգը օրենքով պահպանվող մեկ շահից փոխադրվումէ մեկ շահի վրա, որը նույնպես օգտվում է օրենքի

է:

-

,

-

ահեղ,

,

տանգիզար

Կ փրկել րթարկված ահը կպառնացող վտանգը, վտանգի կամ հնարավոր դարձնել տվյալ իրավականպարտականության կատարումը»:

այլ

րանա

ծայրա

:

վիտոնկաելո հարա ե կակ դրվում: Սակայնվերջիններիսհարաբերակցությունը ծայրահեղ ն անհրաժեշտ պաշտպանության թյան օրինաչափությունը հավաստելուհամար ը ' կանխվածվնասի համեմատությամբ ավելի թյու մի պահանջ, որը պարտադիր չէ անհրաժեշտպա անու

է

տալ

Լնենա:

մյուս Մ ասի մից` փ կանի, տաբեր արմ արՂԻՑ աաառված դրամի,

Պետք համաձայնվելՆ. Ն. Պաշե-Օզերսկու հետ այն բանում, որ «.. չի կարելի խոսել այլ միջոցներով վտանգի աղբյուրի այդպիսի անվերացնելիությանօբյեկտիվ

խույս

պահանջը, կանխված վնասի

|

կող

Միանգամայնբնական ու հասկանալիէ, որ սպառնացողվտանգն րով վերացնելու անհնարինությունը յուրաքանչյուր անգամ լուծվում է՝ ելնելով կոնկրետ իրավիճակից: Սա նշանակում է, որ փաստական իրավիճակը օբյեկտիվորեն այնպիսին է եղել, որ անհատական կամ ընդհանրականշահերի համար ստեղծթ Վ Կոոդ Ց

այլայնպիսի

ա

նե ներկայացվող այն

շտությանը

ե

տ

ո տաջաականձաման, անդեմ ապաց

րծանց ԱԱ վոպատարա

այլ

ո

ավան իրր համեմատությամբ պետը իճաում հասցված եծ

,

'

նեցող ոտնձգող Ջականորեն շահի վնաս պատճառելուճանապարհով, ապա հենց դրանով էլպետ բացատրելօրենքով ծայրահեղանհրաժեշտությանը

՝

Տ

5.

Ֆիզիկական կամ հոգեկանհարկադրանք

քրեական օրենսդրության մեջ առաջին անգամ նոր քրեական օրենսգրքի 45 հոդվածը նախատեսել է ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքը որպես արարքի ԽԱ առանձնահատուկ հանգամանք: բացառող ՎՀ

լ

Հանցագործություն չի համարվում քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելը ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքի ազդեցությամբ, եթե դրա հետնանքով անձը չէր կարող ղեկավարել իր գործողությունները (անգործությունը): 2. Քրեական պատասխանատվության հարցը այն դեպքերում, երբ քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս է պատճառվում հոգեկան, ինչպես նան ֆիզիկական այնպիսի հարկադրանքի ազդեցությամբ, որն անձին չի զրկում իր գործողությունները ղեկավարելու հնարավորությունից,լուծվում Է` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի 44 հոդվածի դրույթները»: Հայտնի է, որ ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 35 հոդվածը «հանցագործությունը սպառնալիքիկամ հարկադրանքիազդեցության տակ» կատարելը դիտում էր որպես պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանք: Մինչդեռ քրեական իրավունքի տեսությունը գտնում է, որ քրեորեն պատժելի արարքներ կատարելուն ուղղված ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքը, որոշակի պայմաններում քրեական պատասխանատվությանհարցը լուծելիս, կարող է ունենալ ավելի էական «1.

'

նշանակություն:

`

՛

Ֆիզիկական այն հարկադրանքը, որն անձին զրկում է իր գիտակցությամբ ն ազատ կամարտահայտությամբընտրովի գործելու հնարավորությունից, բացառում է նրա քրեական պատասխանատվությունը` դրա հետնանքով օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելու համար: Հարկադրանքի բնույթից կախված` հնարավոր են իրավիճակներ,որոնք իրավաբանական իմաստով հավասարազորեն անհաղթահարելի ուժիգործողությանը, որը բացառում է պատճառաբանվածարարքը ն մեղքը, կամ ծայրահեղ անհրաժեշտությանը(օրինակ, կտտանքներիազդեցության տակ մարդը կարող է հայտնել պետականգաղտնիք): Այսպիսով, ծթե ֆիզիկական հարկադրանքիազդեցության չէր կարող ղեկավարելիր գործողությունները(անգործությունը)ն դրա արդյունքումվնաս է պատճառելքրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին, ապա պատասխանատվությունըբացառվում է քանզի անձը գործել է (անգործության է մատնվել) անհաղթահարելիուժի ազդեցության տակ (օրինակ, կապկպվածպահակը չի կարող պահպանել իրեն վստահված օբյեկտը կամ տեղամասը): Իսկ եթե ֆիզիկական հարկադրանքիհետնանքով անձը պահպանել է իր գործողությունները ղեկավարելու հնարավորությունը, ապա քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելու համար այդպիսի անձի քրեական պատասխանատվության հարցը լուծվում է ժայրահեղ անհրաժեշտության կանոններով: Տվյալ պարագայում անձը գործում է (անգործությանէ մատնվում)` ընտրություն կատարելով սպառնացողվնասի ն այն վնասի միջն, որն անհրաժեշտ է այդ սպառնալիքը վերացնելու համար: Նույն կանոնը գործում է նան այն ժամանակ, երբ օրենքով պաշտպանվողշահերին վնաս է պատճառվումհոգեկան հարկադրանքի(սպառնալիքի) հետնանքով: Ցայտուն օրինակներ կարող են հանդիսանալգանձապահիգործողությունները,

հետնանքով անձը

'

2-0

որը դրամը կողոպտիչներին է հանձնում զենք կիրառելու սպառնալիքիազդեցության տակ, կամ բանկի տնօրենի գործողությունները, որը տանջանքներիազդեցության տակ հանցագործներինէ տալիս արժեքներիպահեստարանիբանալին: Եթե նման դեպքերում ծայրահեղանհրաժեշտության վիճակ չի արձանագրվում կամ առկա է ծայրահեղ անհրաժեշտությանսահմանազանցում, ապա անձի նկատմամբ կիրառված բռնությունը դիտվում է որպես պատասխանատվությունըն պատիժը մեղմացնողհանգամանք(օրենսգրքի63 հոդված):

Տ

6.

Գիմնավորված ռիսկ

Իր սոցիալ-քաղաքական բովանդակությամբ`հիմնավորված կամ արդարացված ռիսկը, ըստ էության, հանրորենօգտակար, ուրեմն ն` իրավաչափվարքագիծ է: Իր արտաքին հատկանիշներովռիսկը օժտված է քրեորեն պատժելի որոշ արարքների նշաններով, այսինքն` մի երնույթ, որը հատուկ է նան արարքի հանցավորությունը բացառող նախորդ հանգամանքին:Դրա հետ մեկտեղ, ռիսկն օժտված է ակնհայտ ինքնուրույնությամբ ն սակավ բացառություններով տարբերվում է արարքի հանցավորությունըբացառող մյուս հանգամանքներից:Վերջին դիտողությունը հիմնավորված ռիսկը օրենսդրական կարգով առանձնացնելու անհրաժեշտությունը վկայող հիմնավոր փաստարկէ: Ավելացնենք նան, որ այն համապատասխանում է հասարակությանմեջ գիտության ն տեխնիկայի զարգացման, գիտական էքսպերիմենտների, նախաձեռնության,ինքնուրույնություն դրսնորելու, գիտատեխնիկական, տնտեսական,մասնագիտական գործունեության տարատեսակ ոլորտներում նոր, ոչ ստանդարտ որոշումներ կայացնելու անհրաժեշտությանը: Այսպիսով,ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում հիմնավորվածռիսկի` որպես արարքի հանցավորությունըբացառող հանգամանքի,ընդգրկումը պայմանավորվածէ ամենից առաջ նրանով, որ ժամանակակիցպայմաններում մասնագիտականգործունեության (տնտեսական, գիտական, իրավապահ ն այլն) տարբեր ոլորտներում կատարվողգործողությունները հաճախ զուգորդվում են օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելու ռիսկի հետ: Նման դեպքերում հանրորեն օգտակար նպատակիհասնելու համար անձին հարկ է լինում գործելու ծայրահեղ իրավիճակում, դուրս գալու իրավաչափ վարքագծիսովորական շրջանակներից:Ուրիշ խոսքով, հիմնավորված (իրավաչափ) ռիսկի ոլորտն ընդգրկում է ոչ միայն արտադրական (տնտեսական), այլն ցանկացած այլ մասնագիտական(օրինակ, բժշկական, իրավապահ)գործունեությանբնագավառները:Ռիսկի հետ կարող են կապված լինել, մասնավորապես,տեխնոլոգիականէքսպերիմենտներիանցկացումը, նյութը որպես դեղամիջոց օգտագործելը,հասարակականվայրում զինված հանցագործին ձերբակալելը ն այլն: Ուստի, քրեական օրենքը պետք է լինի այնպիսին, որ, մի կողմից, չխոչընդոտի արդյունավետ սոցիալական զարգացմանը, ն, մյուս կողմից, օրինակ, փորձարարի քրեաիրավականմեղքի առկայության դեպքում, քրեական պատասխանատվությանընդհանուր հիմքերի շրջանակներում չբացառի նրա անձնականպատասխանատվությունը: ՌԴ քրեական օրենսգրքի մեկնաբանությունների (Մոսկվա, 1996 թ.) հեղինակները (էջ 116) գտնում են, որ ռիսկի իրավունք ունի ցանկացած քաղաքացի` անկախ այն բանից, թե ինչպիսի էքստրեմալ պայմաններում է նա ռիսկի դիմում (մասնագիտական գործունեություն իրականացնելի՞ս,թե՞ կենցաղի կամ ժամանցի

ոլորտում ծագող դժվարությունները հաղթահարելիս): Նրանց կարծիքով` օրենսդիրը պատահաբարչի օգտագործում «հիմնավորված ռիսկ» տերմինը, այլ ոչ թե «արդարացված մասնագիտական ն տնտեսական ռիսկ»

արտահայտությունը:

Կարծում ենք, որ նշված հեղինակներըչափից ավելի ընդարձակում են թույլատրելի ռիսկի շրջանակները: Ռեսկը որպես քրեախրավական հասկացություն ընդգրկում է ոչ թե ցանկացած մարդու վարքագիծ, այլ միայն այնայիսիմարդու, որը մասնագիտորենզբաղվում է այս կամ այն գործունեությամբ ն, ուստի, ի վիճակի է ապահովելու այդ գործունեության իրավաչափության անհրաժեշտ պայմանները (շրջապատի համար անվտանգությունը): Դրանով իսկ հիմնավորված ռիսկը տարբերվում է արարքի հանցավորությունը բացառող մյուս հանգամանքներից (նախ ն առաջ ծայրահեղ անհրաժեշտությունից) ն ձեռք է բերում ինքնուրույն նշանակություն: Ծայրահեղ անհրաժեշտությունից հիմնավորված ռիսկի մյուս ստարբերությունը օրենքով պաշտալանվողշահերին վնաս պատճառելու աղբյուրի մեջ է: Ռիսկի ժամանակ դա հենց այն անձի գործողություններն են, որոնք հանրորեն օգտակար նպատակի հասնելու համար կանխամտածվածշեղվում են անվտանգության ձնավորված պահանջներից: Ծայրահեղ անհրաժեշտության իրավիճակ կարող են ստեղծել միայն սուբյեկտի անզգույշ գործողությունները,երբ մարդը հետագայում ինքն է կանխում վնասակար հետնանքների վրա հասնելը ն դա անում է երրորդ անձանց շահերին վնաս պատճառելու ճանապարհով: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 46 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, հանցագործություն չի համարվում քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելը հանրորեն օգտակար նպատակի հասնելու համար գործադրված հիմնավորված ռիսկիժամանակ: Օրենսգրքի 46 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն,ռիսկը համարվում Է հիմնավորված, եթե. 1) հանրորեն օգտակար նպատակինչէր կարելի հասնել ռիսկի հետ չկապված գործողություններով (անգործությամբ), 2) ռիսկի դիմած անձն անհրաժեշտ միջոցներ է ձեռնարկել քրեական օրենքով պաշտպանվողշահերին վնաս պատճառելը կանխելու համար: Փոքր-ինչ լուսաբանենք այս պայմանները: Ռիսկի դիմողի գործողությունները պետք է ուղղված լինեն հանրորենօգտակար նպատակի հասնելուն: Դրանք կատարվում են այնպիսի արդյունքի հասնելու համար, որն օգուտ է բերում գլխավորապես ոչ թե անձամբ ռիսկի դիմողին, այլ ուրիշ մարդկանց, ինչպես նան` ամբողջությամբ հասարակությանը կամ պետու-

է: Այնտեղ,որտեղ խոսք է գնում ակնհայտորենվնաս պատճառելու մասին, հիմնավորված ռիսկը բացակայում է: Մասնավորապես,ռիսկը հիմնավորվածչի համարվում, եթե դա ակնհայտորեն զուգորդված է եղել երրորդ անձանց զոհվելու վտանգով, էկոլոգիականկամ հասարակականաղետի սպառնալիքով(քր. օր. 46 հոդվածի 3-րդ մաս): Այսպիսով.ռիսկի ժամանակ վնասակար հետնանքներն անձի կողմից գիտակցվում են միայն որպես իր գործողությունների(անգործության)ածանցյալ ն ենթադրվող(այլ ոչ անխուսափելի)արդյունք կամ տարբերակ: Ռիսկի ժամանակ դրսնորվող գործողությունները (անգործությունը) պետք է ապահովվեն համապատասխանայնպիսի գիտելիքներով ու հմտություններով, որոնք օբյեկտիվորեն ի վիճակի լինեն տվյալ կոնկրետ իրադրությանմեջ կանխելու վնասակարհետնանքները: Ռիսկի դիմած անձը պետք է անհրաժեշտմիջոցներ ձեռնարկի քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելըկանխելու համար (նկատենք, որ ՌԴ քրեական օրենսգրքի 41 հոդվածն այս կտրվածքով խոսում է ռավարար միջոցներ ձեռնարկելու մասին): Անձը պետք է նախատեսի հնարավոր վնասակար հետնանքներիչափը ն առկա հնարավորությունները հաշվի առնելով` ճիշտ ընւրի այն միջոցները, որոնք կարող են եթե ոչ վերացնել, ապա առնվազն առավելագույնս նվազեցնել այդչափը: Խոսքը գնում է հենց սուբյեկտիվ գործոնների ու հաշվարկների մասին, ընդ որում, պետք է նկատի ունենալ, որ ռիսկի ժամանակ միշտ էլ առկա է օրենքով պաշտպանվողշահերին վնաս պատճառելուվտանգը, ուստի գործնականորեն անհնար է նախատեսել այդպիսիվնասի վրա հասնելը կանխելու բոլոր միջոցները: Հետնաբար, ռիսկի դիմաժ սուբյեկտը պետք է ձեռնարկիայնպիսի միջոցեն այդ վնասը կանխելու համար: ներ, որոնք նրա կարծիքով անհրաժեշտ Այսպիսով,տեսական ու գործնականկարնորնշանակություն է ստանում ռիսկի օրինաչափությանպայմաններիսահմանումը. 1. ռիսկը պետք է համապատասխանի գիտության ն տեխնիկայի պահանջներին (մակարդակին), 2. ռիսկը պետք է համապատասխանի այն նպատակին,որի համար ձեռնարկվում է, Յ. արդարացված (հիմնավորված) ռիսկի ժամանակ տվյալ նպատակիիրականացմանը չի կարելի հասնել սովորական միջոցներով, այսինքն` առանց |

ռիսկի,

Վիմնավորված ռիսկի ժամանակ առաջադրված նպատակին հնարավոր չէ հասնել սովորական, ռիսկի հետ չկապված գործողություններով կամ միջոցներով: Վանրորեն օգտակար նպատակին սովորական, ռիսկի հետ չկապված մեթոդներով հասնելու հնարավորությունըվերացնում է ռիսկի հիմնավորվածությունը ն այն վեր է ածում հանրորեն վտանգավոր գործողության (անգործության): Եթե այդպիսի հնարավորություն եղել է, ն անձը դրանից չի օգտվել, այլ գերադասել է ռիսկի դիմել ն այդ ընթացքում վնաս է պատճառել քրեական օրենքովպաշտպանվող շահերին, ապա նա ենթակա է քրեական պատասխանատվությանը̀նդհանուր հիմունքներով: Ռիսկը չպետքէ դրսնորվի ակնհայտ վնաս պատճառելու հանգամանքով, քանզի ռիսկի ժամանակ վնասակար հետնանքների հնարավորությունը միայն ենթադրվող

ռիսկի ժամանակ վնասակար հետնանքներիհնարավորությունըմիայն ենթադրվող է, 5. հիմնավորված ռիսկի օբյեկտ կարող են հանդիսանալ ոչ թե մարդկանց կյանքն ու առողջությունը, այլ միայն որոշակի նյութական գործոնները: Ավելորդ չէ նկատել նան, որ եթե փորձին (փորձարկմանը) մասնակցում են այլ անձինք ապա նրանք պետք է տեղյակ պահվեն փորձի բնույթի, հնարավոր հետնանքներիմասին, բացի այդ, նրանցից պետք է գրավոր համաձայնությունձեռք բերվի, եթե դա հնարավոր է, ապա սկզբում փորձը (փորձարկումը) պետք է կաւոարվի մակետների,մոդելների, կենդանիներիվրա, դրանից հետո նոր միայն փորձը ձեռնարկվիիրական կյանքում: Միայն այս պայմանների առկայությանդեպքում կարելի է ռիսկը օրինաչափ ճանաչել ու այն համարել արարքի հանցավորությունըբացառող հանգամանք: Այն դեպքերում, ռիսկի դիմած անձը սխալվել է ն, չնայած նրա կողմից երբ ձեռնարկված միջոցներին, իր հաշվարկներինհակառակ` պատճառված վնասը

18-6

թյանը:

4.

զգալիորեն ավելի մեծ է, քան եթե ձեռնարկվեինռիսկի հետ չկապված այլ միջոցներ, ապա նրա գործողությունները դուրս են գալիս ռիսկի շրջանակներիցն դառնում են հանրորեն վտանգավոր: Այլ կերպ ասած, տեղի է ունենում հիմնավորվածռիսկի սահմանազանցում,ն կարող է վրա հասնել քրեական պատասխանատվությունը: Անհրաժեշտ է սակայն նկատի ունենալ, որ, ի տարբերություն ծայրահեղ անհրաժեշտության, հիմնավորված ռիսկի ժամանակ պատճառված վնասը երբեմն կարող է կանխված վնասի համեմատությամբ ավելի մեծ լինել: Հիմնավորվածռիսկի սահմանազանցումը դիտվում է որպես պատասխանատվությունըն պատիժը մեղմացնող հանգամանք (օրենսգրքի60 հոդվածի 6-րդ կետ): Հիմնավորված ռիսկի իրավաչափության պայմաններըխախտած (սահմանազանցած) անձի քրեական պատասխանատվությանհարցը կարող է ծագել միայն այն դեպքում, եթե նա գործել է հանցավոր ինքնավստահությամբկամ անուղղակի դիտավորությամբ, եթե անձը նախատեսել է իր ռիսկի հետ կապված գործողության (անգործության) անհամաչափ մեծ վնասակարհետնանքներիառաջացման հնարավորությունը, բայց առանց բավարար հիմքերի թեթնամտորեն հույս է ունեցել, որ դրանք կկանխվեն կամ գիտակցաբար թույլ է տվել այդ հետնանքների առաջացումը: Ուղղակի դիտավորությունն այս պարագայում բացառվում է, քանի որ դրա դեպքում չի կարող խոսք լինել «խելամիտ» ռիսկի մասին: Ռիսկի ժամանակ բացառվում է նան հանցավորանփութությունը,քանի որ հնարավոր վնասակարհետնանքները պետք է ընդգրկվենռիսկի դիմող անձի գիտակցությամբ:

Տ 7. Վրամանկամ կարգադրությունկատարելը(քր. օր. 47 հոդված) (1) Հանցագործություն չի համարվում քրեական օրենքով պաշտպանվողշահերին վնաս պատճառելնայն անձի կողմից, ով գործել է ի կատարումն իր համար պարտադիր` սահմանված կարգով արձակված հրամանի կամ կարգադրության:Այդպիսի վնաս պատճառելուհամար պատասխանատվություն է կրում անօրինականհրաման կամ կարգադրությունարձակած անձը: (2) Ակնհայտ անօրինական հրամանով կամ կարգադրությամբ դիտավորյալ հանցանք կատարած անձը պատասխանատվություն է կրում ընդհանուր

հիմունքներով:

(3) Ակնհայտ անօրինական հրամանը կամ կարգադրությունը չկատարելը բացառումէ քրեականպատասխանատվությունը: Անօրինական հրաման կամ կարգադրություն կատարելու գնահատման հետ կապված հարցերըպրակտիկայում հաճախ են հանդիպում: Ասվածն ամենից առաջ վերաբերում է զինծառայողներին, ոստիկանության ն ազգային անվտանգության, հարկայինն մաքսային ծառայություններիաշխատակիցներին: Քրեական օրենսգրքի 47 հոդվածով սահմանվածընդհանուր դրույթի իմաստն այն է, որ հանցագործություն չի համարվում քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելն այն անձի կողմից, որը գործել է ի կատարումնսահմանված կարգով արձակված ն իր համար պարտադիր հրամանի կամ կարգադրության: Այդպիսի վնաս պատճառելու համար քրեական պատասխանատվություն է կրում անօրինականհրաման կամ կարգադրությունարձակածանձը: Հրաման կամ կարգադրությունասելով, հասկացվումէ պետի կողմից ենթակային ներկայացվող` կատարման համար պարտադիր պահանջը: Այդ պահանջը կա274

լինել բանավոր կամ գրավոր, ենթակայինհաղորդվել ինչպես անմիջականորեն պետի, այնպես էլ ուրիշ անձանց միջոցով: Հրամանի կամ կարգադրության իրավաբանականուժն ավելի մեծ է բուն կատարողականգործողության համեմատությամբ, ուստի անօրինականհրամանի կամ կարգադրությանհետնանքների համար պատասխանատվությունըդրվում է դրանքարձակող անձի (պետի) վրա: Հրամանի կամ կարգադրությանանօրինականլինելը կարող է արտահայտվել. ա) պաշտոնատարանձն իրավազոր չէ տալու այդպիսի հրամանկամ կարգադրություն, մասնավորապես,երբ այդ հրամանը կամ կարգադրությունը չեն համապատասխանումտվյալ հիմնարկության, ձեռնարկության նպատակներին. հրամանի,կարգադրությանսահմանված ձնը (օրինակ, գրա

րող է

բ) Աա աեը

լ

Առավել հաճախ հրամանի կամ կարգադրությանանօրինական լինելը որոշվում ն է գործող օրենքների ենթաօրենսդրահակասում բովանդակությամբ, որը կան ակտերի պահանջներին: Հրամանի կամ կարգադրությանհանցավորությունը նշանակում է դրանց անհամապատասխանությունըքրեական օրենքի պահանջնեէ դրա

րին: Հրամանը կամ կարգադրությունըկատարող անձի գործողության (անգործուլ

թյան) հրավաչափությանառաջին պայմանը,այսպիսով, հրամանի կամ կարգադէ օրենքի պահանջներին: Անօրինական հրարության համապատասխանությունն մանը ենթակա չէ կատարման: Հակառակ դեպքում, եթե քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս է պատճառվել,վրա է հասնում քրեական պատասխանատվությունը: Ընդ որում, պատասխանատվության ենթակա է ոչ միայն տվյալ հրամանը (կարգադրությունը)տված անձը, այլն ռռա (ատարողը, եթե նրան ակնհայտ հայտնիէ եղել հրամանի կամ կարգադրությանանօրինականլինելը: Անօրինականհրաման արձակողպետըկարող է գործել դիտավորությամբ,հակառակ ծառայության շահերի` շահադիտականկամ անձնական այլ շահագրգռվածությունից ելնելով: Նման դեպքերում նա պատասխանատվությունպետք Է կրի ոչ միայն անօրինականհրամանը (կարգադրությունը)կատարելու հետնանքների, այլն պաշտոնեականդիրքն ի չարը գործադրելու համար, որն արտահայտվելէ անօրինական նպատակներիհասնելու համարենթակային օգտագործելու մեջ: Հրամանը կամ կարգադրությունըկատարող անձի գործողության (անգործության) իրավաչափության երկրորդ պայմանը տվյալ անձի կողմից հրամանի կամ կարգադրության անօրինական լինելը գիտակցելու փաստի բացակայություննէ: եթե հրամանը կամ կարգադրությունըկատարողըակնհայտորենգիտեր դրա հանցավոր բնույթի մասին, ապա նա ենթակա է քրեական պատասխանատվության՝ ընդհանուր հիմունքներով: Այստեղ առկա է դերերի բաշխումով հանցակցություն. պետը հանդես է գալիս իբրն հանցագործությանկազմակերպիչ, իսկ ենթական՝ կատարող:Այն հանգամանքը,որ ենթականպետից կախյալ վիճակում գտնվող անձ է ն նրա վարքագիծը հայտնի չափով ընկճվել է պետի հրամանով, կարող է հաշվի ն պատիժը մեղմացնող հանգամանք: Եթե առնվել որպես պատասխանատվությունը ենթական այդ ընթացքում գործել է ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրաւնքների ազդեցության տակ, ապա կիրառելիեն 45 հոդվածիդրույթները: Ակնհայտ անօրինական հրաման կամ կարգադրություն կատարելիս կարող է կատարվել ոչ միայն դիտավորյալ, այլն անզգույշ հանցագործություն: Օրինակ,

"

էեճ

դղմվ ձղը դտ/ձսդտկտմե դտղտցտմտիոմվ :մճմտվ վմղդմը՝տղտղվ դտ(ժսդտխհո օտիմոտողկ մրոքժսցրոցտքով վնսքստ վուս դւս(ՅսկոդոՀդը 1րտ դվիսմսյսց :մրտ/4գսմ ըրղն -տկտտեօցտ տրովցկտ 1սմվցմսետտեօմղդծսձվըվմոժրոռ ցտկտիտմվտողմժմ վմղդժոսղմղ դոտրը 1ղմտտծտմ լ Ժտղզիոմդւս(տսվլզքտոխհղտ դտքմսդտտոտցըմցվ Աւսճմով դտքմսցտտվտիտվմդոքկ քըվրոկնմոը4 օտիսեմետվոտչ Ադյս(մստղիո :մօմսփ վօմսփ դո/(44սդտխոոռցոժդվ ղ4 'ըւսդտդտՀցվ 'ցրտկտո'մ`ս(4սվյզքտոհդո տմն ոտկ մդւս(8սցտտոտցմցվ բւսիմտրով վչ դւս(8սցմսԵտծդով 'ղտդվմՕ :ըսց -ոովնդով վչ Ձմտմտ վլզքտոփտցղմսղմճ 'գսդտկ ողոմս 'բզն վմղցմվմտմ դտկոց Ծվընսղվտտվցռոմս '1 տրտվոմդոէ :ըսժողն վմղդո՛ս(4 -օցտ մվ 'մվ ցդյս/4.սԵօդտս -1սԵօդտսօտիննոսըղն ցտո/ձսձնսստղ վմցո/կ ցվժմղվ դվճոստ դծմով դոքժսկտց վնսքյստ Վ մսդմող մորով վրողվտկոմփող դոքժսողՏ -ոշդ դտքսդրոօորով :Ա6մով դոքՅսմսիոմոդվ «`ցտոմտտօ» վմղդմվմոմ ցվ/ոՅՈսԵ 4ս ցող -ոդօցտ ծդղմվՔվընսկվմղցվծոտմոնոժըուսդծորողմզց1 ցս(44սմմմմտտղվօղր :Ադ1ս/Ժսիտ -ոդտոլոտտոտոտդտկտղմմ վստճտմ վ. դղմսցտմտրտմտ Աս տսցրոջտրով վովոնՈո տիտ 'ըուստոյոչս վմղցտկմոստ նսճղուս ձղքմտ հւստտվ դվրոժւկտՀը զ ոտդի վմղփոչ մսձսո| 'դտկտրտոհոլ 1զմճոծոստ ըտկ Ղղստջտտփտ ըոկ դտղկտտվե 1/ո զղմս Եյտտի 1 1զմծոծոստ դրո զժզ բող 'իսղտցոտնղ ողոոցօդտստ 'վտք 1սնմոտը -տմդով ոտ վդւսմ(ժրոթ'ցտրծվղմվ 1զիտ 1 դոա/ժսդրոցտքով Հսյզցծոչդչս ՍՅՀՈսԵ մվ ցմղտտցտկտփզողզճղ'ցտոլոտտոհտրով դվըմսդ նոտ ցտկոտիտմվողմժ:ըւսմկ 1 9Ոսդմ մսիտծցտտիմտրտվ ցտ(8սմցով Ամս 'մոբոտվՀսմզոտցիըտղ 1ս1ղդծոչդ:ս ԱԺմվեոռղմօ լ դշսմժսիտտդտոլոտտտխի իսկտցդտնղ վովոցրտ ԱՅՈսԵ բյսցտբվտո ցոկտղմծ 'ողտոէղ :մրո(մ:սցոիովտխիվմղվտՀցտոկտկոմտոով1 ըւսիփտփտդոտոըվտո Ամոտկ վնսքյստ բյսստիտետդմ 1սմզցվմօռտԱմոսԵ դտկտցջդտ դրողոր չըյսժողն 1սմզս -ոցտոփ ոտցի մցո(մսիտտոռտցտքմո ս ցվիտոհ ղոց վիցս) լ Ժտղհ հԲմղդդոսդ իսժվօմտկ մզբ 'մոոր օղը վմղդդտդվնղԷ Աճմով մս 'ցզ ըւսըտԵ 'ցզղմսվճտիտմվ վիմորով 1 Ճտզոչ մսիոտծդով ցո տոտ 'իսժրող վնսիցրոօտորով1 1զիմտտողԱՀմոմտ 1ո՛քիտԴ 'դվոտք 1սլզոտդի տկ Հսղդծոչոյս մմոսԵ ցտղտցըօցտ մվ 1զիտ 1 ց1ս(Թսցրոցտրտվ մմղտտցտկոփ -ղո Ղժղ մս Ղղոտ լ փղմտղ վտո՛ :1 դդզըԾվմղդկտդտնղդտրծոմվ վճդւսիտմվդո(8 1 ըւսսոծոմ Հսդոկտփղո տն մս վդտծ 'մցյս/41սմսիտծդովդտ(ճսծջդտս դվ/րոժոՈսե (Մղոռտցիոտ մմզդծոոչդչսԱԺՈսԵ նոո 6վընս մվ 6դղվ ըտկ) մլտտ դղս(41սդՈոջտրով զսզոտցի ոտկ Հսմզդճո:չոչս ԱՅՈսԵ մվ 6վընսկ ձսմվտտդոկտփղո'մոմտղտղէ :«իսկտդտնղ 1/տ 1ղցվմօցտոտ դ դտրտղոտմվտ 'դտրօմսԵծտտԵօ դղդն իտմԵ ՍՀՈսԵ 'Ամղցձդւսիտմվդտբդվմօդռտ ողոմս ԱՄՈսԵ վՀՈսԵ նքտ 1ղծգտռխփծցոմցը'6ցտօդտ 1/տ 1զմտտօ դ1ս(41սըգ տկոփղո նՈո 'ցս/ՅգսնսցմսԵօտծտոկցտծ իսմղղմօ նստոլտոր մմղվտՀնսիցտովտփխ մվ ըսի զս դմղդժդւսիոմվ ծցտօդտ 1Ոո ղ նսոտկովք դվմդղմօ 1զմտտտկ մոտ(8սնսծղ/ով դղմվ վուս Ժըուսիոմվդմղտոցտղտփղր» .վոտը մվ 'մրտքտտկդ վմոսԵ նսգզտկտտիխ ԷԷ տոյ :Ամմմտմտ ռորդ ըւսյզեմտ նմ-շ վօշտինսվ69, վմմեոդղմօ դտկտվճտոժտնոժձ վ՛ ղ 6Ոտմ 'Սղտողտ նքո ցտրբդվմօըտվմոսԵ բսմսիտեմող վ մմցշսիտմվդտկովճ բտդ 1զցծոոձցս'Ժսլնմտ "լ ն սմտկ Սմղտտդտղոփզը -ոմտնոոժ :04ոսե մվ 1զուոդի զ :մտրտվ Հսզոտցի ոտդ Հսյղդծոչոշս մրո/ճյսմսիոտվն ԱՅՈսԵ վչվմյս ըյսդոքվտո :վմղզդուս(41սԵօդտս ողսմ(սիտտդտոլոտտոր 'ողոտմսիտըոտը 'Ամդղմօ դողկոտղմժ ՛

:

9/2

1/ո Ղոց 1 ըւսըտոտՀչոթ Աղա տսդտկտփզո դտկոցօդտ ցմդւսիտմվ դտկողմժ ըւսըստն | փոչոդվմօ ուսմղզժիողն ցոռց դր :ը1սմսիտեցոմղ 1/տ ցող -ոցոմոիոմվ-1ովճսո ըուսմղմ1 Հսղօ ԱՅմոտմտ դոոՂղ :ԱՀՈսԵ դտ րող ոլո ւսմզդծմղի ծվցղմվ ովյտտ 1 դսմ(մսցրոցտրտվ մմղ '1 Ոտ դկոոջվիոմվ մմղտտցտկոփզղո ւտմի վտհՂԹԱօ նսիդտե հտտ ցոլ841սդտոտՀչոթ վժցղմօ դոտկողմժ1ղօմսեմղդ մրո(8սնսծղ/ով ցոտկոփղո վուս: Հյյսիտմվ դտկզլԱսո դոք(մ:սօմսծոծցով մմղ 'մրտրմղմոմղի վմղդմվմոմ վչվմյս դրովը լ մսիոմոցվ մռուս/81սցմսծԾոճդով 'իսովոողը :իսմղդժդողտղվ մսյմ դտկտիոմվ նսո|մ 6վնղտորոտդ1ս/41սնսԵողոմս 1 ըչլստվնմջվծոմմտի դտոդ ԱդՀսք4 ՀՀԱմնոդղմօ ցտկողմժ ղով 'վմոտղ ձսմվտտդտկուիզողոստոկով 1 ըսօմսԵ Անսդ -ոտՀփով մոմոդտնտԵ ԱԺՀՈսԵցոկոգօցր :01ս/414սօմսծտճդով զմմվ վիտվն1 Ժտղո օտիողտոռիոդ իսժդղմօ Օտկտզղմժ 'վմղզցժմդողտղվ 1 ըւսըծղծդոտվմմս 'մըւսդվմօդտ վովոց(տ վմՈսԵ դոտկտդօդոցդվմրողտմը ղտսոկով ըտոհդո/4սըգրոօտրով ձսմվտ -ոցտկոտփղոծցոստ ծվընսկ վմսիտծդով 'ոմղհ 1(ղ :վմղդ4ցտողտղվ օտիողտողդ|ոդ Ամս 'ց01ս/41սԵօցտս իսժոցղմօդտկոտղմմլ |ղմծղԵեդոտվ վը դղոըտ օտիննս ողն վմՈսԵ ուսիմոմոտրով | դտկտցվմօտկով ղ մսիոտԵդտտի ցոտկտցօցտ ծսմվտտցոտկոտփղո դղմսմցոտվ ծվտղկտողտող :ոյսցծտցտկոմվ զ մվնցո|«սզցտիտշտխ Ամռս(4սցող -տփղո վմղցվծտմոնոմ ող Ամղդւսիոմվդտկտղմժ :«ԱՅՈսԵ նսդռտհտոթ դզմվ Հսյզդ -վմօցտղ 14սմզցմսծոտԵօ ս1զտղտոռմվտ մոո/8սնսծղիով մվ 1 4դոսիտմվ նսիդոո Կոտ Հս օտիչտդտց իսմղտկտ ցտկտիոմվ 1 դ իսժցզմօ վտղղլաւսո ԱՅցւսիոմվ դո/8ւսդոկուփղը» 'ցրոօտրտովվջտինսվ 69 վմմծոռղմօ ցտկովծոտմոնոձ ԷԷ րւսժողն վմղցռ1ս/44սԵօդտս օտինն:ս ըղն վմղվոՀ կվՈՈՅՈսԵմդոս(84 վնսքստ ղզեմոհ ըյսետց 1 դս ժստչղքոմվըդո -Հսկտդտչդ ցդոտ(8սըցՈոջտորտվ 'Աոմողտղք:մմղվտշ ոս դմզդժդւսիտմվդվրտժոսԵվօդտ քսինբ դղ դոո դվճտստ իստոտով որդ :կտտ ըտք4:սդվմօդտտտետ վօդտ դղ ըւսիկտե Հըսմս 'տմի դո՛4 ս -1Ղստշղքտմվդտ ցտրՀսմս վկտդտճմՀվմղվտոծ վմղդժվմտմդ/ո 1 ըւսիծոցսմտցղկ մդղս/(սմնոշւս ցվժմղվ դվձտոտ ձղը դոտ(8սցտկոտոմե դտկտտվետդոտըովլղՀսմս Առղս(81սկտդոՀչը ցըտ(41սդրոցտոովվնսքյստ 2Այաճացրոքորտկ վեսքյատ ր 1 ըսվուսկովնցվիտկոտ մծմով 1ո/մղմոմղի վմղց նո մս 'նդտիոցոը 'դ1ս/8սկոտցտՀչդ -ՀցտրտԵեցռռով ցոտկտցօմսեմսղմոկ ղտ 'դտկ -ոողտ ցրովը 3ս վցյս ող մըւստրովոծոտմ ցոքճւսվ վմղցձդորտեցով նղ :(բսճոդող Հոմվ վմդւսիտմվդտկոփղո 'ուս(41սցրոօտրովվնսքստ 1ո/մզմոմզի 1սզստքտտոթո ոտդի 'ոռսմտտոտկվմղդդւս(տսցտկտտմտո դոկտտվետդոտը) ըւսրտղվտկոմտո նսդծոմղի Ադղւս(4 դտկտսոմվկտիտմվՂ Ծվընսղ (նսմղմոմղի դվմղզցՄցտրտեցտվ -ՎՂսմսիոտծդոտվ վմմտմտ) վրտդվմտկսնվժդւսիոմվ ցտկտղմձ 1 ըսիտդտք մռ1ս/4:յսկ -ոդտՀդ ծդոմն ծՈոմ 'մրտ/ք8սմնոդղմօռոկտզմձ ուսիողտտոլողդ. դղչ Ղղժ մղդժդտոը -ռԵդոտվՀսմս նսստծոմ մդւս/մմսմսիտծցովվմմոմտ 'մօղ 1ղչդ դղնմտ ոզիոչդվ

մղդմցոըրտեգով1/ո

նսստտոմ

Ացոս/41սմսիտծցով վմմոմը

'ց

Տ

:Ադւսմսիտոցտոլոտտտհ դոտդողմ: ըւսս -տճտմ մմղմոտտդ: մուս(4սմնտեմոկ բտկ մցտրոտմվդտկտդվմօռտ տրովցկղ առրով ցտ/աքմսետծցով շոսեեցոո(կվքըտոո)դուսմաղճցվըչսգոտվ տմի Ազա: ) 1 ուսիկմոձցղ Հաիտոցտոլոտտոտըամգժողն ցտրդ :պտ/(41սցմսԵմղը դտղկողկվեվժ իսցտրոմվ վտղտոԱմս 'ցվօդտ ոտ ըսսստքտոտխրո լ վտը մոմոտճսեելտ ցոկոծձճդղ

կյանքից զրկելու մասին տուժողի համաձայնությանհարցը վիճելի չէ: Այդ հարցին անդրադարձածհեղինակները տուժողի նման համաձանությունըչեն համարում արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանք:ՀՀ օրենսդրությունըհանցավոր է համարում մեկ ուրիշին կյանքից զրկելը ոչ միայն տուժողի համաձայնությամբ, այլն նրա խնդրանքով(ընդ որում, անկախ առողջական վիճակից): «Բնակչության բժշկական օգնության ն սպասարկման մասին» ՀՀ օրենքի (ընդունված է 1996 թ. ապրիլի 4-ին) 23 հոդվածիհամաձայն՝ «ՀայաստանիՀանրապետությունում արգելվում է էվթանազիանհ̀իվանդի խնդրանքովնրա մահվան արագացումը որնէ գործողությամբ ն միջոցներով»: ճանաչողական տեսակետից ուշագրավ է հետնյալ պատմական էքսկուրսը: ՌՍՖՍ3 1922 թ. քրեական օրենսգիրքնիրավանորմ էր բովանդակում,ըստ որի, տուժողի խնդրանքովն նրա նկատմամբ կարեկցանքիցդրդված սպանությունը չէր պատժվում: Հետագայում այդ նորմը վերացվեց ն վերացվեց բավականինշուտ: ՌՍՖՍ3Հ 1922 թ. քրեական օրենսգրքի 143 հոդվածի ծանոթությունը վերացնելուց հետո սպանության վերաբերյալ տուժողի համաձայնությանհարցը ոչ մի անգամ չի նախատեսվելօրենսդրությամբ ն հատուկ քննարկման առարկա չի դարձել իրավաբանականգրականությանմեջ: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը տվյալ հարցին որնէ կերպ չի անդրադարձել:Իսկ ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 62 հոդվածի5-րդ կետի համաձայն,պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանք է համարվում հանցանքը կարեկցանքիշարժառիթովկատարելը: Բնականաբար, այս դրույթը վերաբերում է նան քննարկվողառարկային: Քաղաքացիների հնարավորությունները սահմանափակվում են նան իրենց առողջությունը տնօրինելու հարցում: Տուժողի համաձայնությամբ մարմնական վնասվածքները` հանրորեն օգտակար շարժառիթներովչպայմանավորվածհիմքերով չեն կարող բացառել քրեական պատասխանատվությունը, քանի որ դա կհակասերիրավունքի բուն էությանը, որը ն նրա բոլոր անդամների պահպանում է հասարակության շահերը: Ուստի, առողջությանը վնաս պատճառելը` անգամ տուժողի խնդրանքով,բայց ոչ հիվանդինօգնելու շահերից ելնելով, չի կարող բացառել քրեական պատասխանատվությունը: Եթե առողջությանը թեթն վնաս է պատճառվել (ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքի 183 հոդվածիհամաձայն` դրանք մասնավոր մեղադրանքիգործեր են, որոնք հարուցվում են ոչ այլ կերպ, քան տուժողի բողոքի հիման վրա ն մեղադրյալիկամ կասկածյալիհետ նրա հաշտվելու դեպքում ենթակաեն կարճման), ապա տուժողի համաձայնությունըհիմք կարող է հանդիսանալքրեական պատասխանատվությունը ն արարքի հանցավորությունըբացառելու համար: Իսկ առողջությանը ծանր կամ միջին ծանրությանվնաս պատճառելու դեպքում` տուժողի համաձայնությունը կարողէ միայնպատասխանատվությունը մեղմացնողհանգամանքհամարվել,բայց ոչ

ԱԻ

ն արարքը է նան այն անձի շահերին, հանցավոր վնաս կողմից,որն այդպիսի

է

Ւ

Այսպիս Այսպիսիդ եպքերում անձն

իրավունք առողջությանը վնաս

լինի կատարված ամաճայնությունը րերը

ւթյունը: Այդ

նշանակում

է,

ո

է

զանազանհանցավոր նկատառումներովկամ շարժառիթներով: Այսպիսով,վնաս պատճառելու վերաբերյալ տուժողի համաձայնությունը քրեական բացառում է միայն որոշակի պայմաններիդեպքում': 1. Վամաձայնվողն իսկապես պետք է իրավունք ունենա տնօրինելու այն նա է բարիքը կամ իրավունքը, որին թույլ տվել վնաս պատճառել կամ որը նա զիջել է: Այդպիսիբարիքներիթվին են դասվում գույքային ն անձնական իրավունքները: Իսկ եթե վնաս պատճառողը բարեխղճորեն մոլորվել է այս կամ այն իրավունքի պատկանելիությանառնչությամբ, ապա նրա պատասխանատվության հարցը լուծվում է փաստական սխալին վերաբերող կանոն-

պատասխանատվությունը

2. '

ներով:

Անձի համաձայնությունը կարող է տրվել նրա կողմից իր անձնական Աե գույքային իրավունքները տնօրինելու շրջանակներում: Կյանքը, առողջությունը, պատիվն ու արժանապատվությունը տնօրինելու շրջանակներն քննարկվել են: Այստեղ անհրաժեշտ է նշել միայն, որ սեփականության տնօրինումը նս անսահմանափակ չէ: Կարելի է սեփական տունը քանդելու համաձայնություն տալ, բայց չի կարելի պայթեցնելու համաձայնություն տալ, քանի որ այդ ընթացքում կարող են տուժել երրորդ անձանց

արդեն

շահերը: '

Յ

4.

"

Համաձայնություննիրականճանաչելու համար այն պետք է տրված լինի իր գործողությունների բնույթը գիտակցող ե սեփական վարքագիծը ղեկավարելու ընդունակ, այսինքն` մեղսունակ ն գործունակ անձի կողմից: Եթե վնաս պատճառած անձը բարեխիղճմոլորության մեջ է գտնվել համաձայնություն տված անձի գործունակությանառնչությամբ, ապա քրեական պատասխանատվության հարցը լուծվում է իաստական սխալին վերաբերող կանոններով: Համաձայնությունը պետք է տրվի վնաս պատճառող արարքը կատարելուց առաջ կամ դրա կատարման ժամանակ: Դրանով այն տարբերվում է հաշտվելուց, որը գործը կարճելու հիմք է հանդիսանում մասնավոր մե(ՅՀ քր. դատ. օր.-ի 183 հոդ.): Մնացած բոլոր դեպքերում հաշտությունը կարող է դիտվել որպես պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանք: Համաձայնությունը պետք է լինի կամավոր, այլ ոչ թե հարկադրաբար կամ խաբեության միջոցով ձեռք բերված: Այն դեպքերում, երբ տուժողը, զենք գործադրելու անմիջական սպառնալիքի ազդեցության տակ իր գույքը հանձնում է հանցագործին,ապա խոսք անգամ չի կարող լինել համաձայնության` որպես արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքի

գործերով ղադրանքի

Տ. '

ավելին:

Քրեական օրենսդրության վերլուծությունիցպետք է եզրակացնել տուժողի համաձայնությամբ նրա առողջությանը վնաս պատճառելու պատժելիության մասին այն դեպքերում,որոնք ուղղակիորեն նախատեսված են օրենքով: Այսպես.քրեական օրենքը պատասխանատվություն է սահմանում ժամկետայինզինվորականծառայության հերթական զորակոչից խուսափելու համար` իրեն մարմնական վնասվածք Նման դեպքերում իր առողջությանը վնաս պատճառելուճանապարհով: պատճառելու համաձայնությունտված անձը վնաս Է հասցնում անմիջականորեն պետության

ժ համաձայնությամբ: պատճառել տուժողի համաձայնությամբ:

աաայնությունը չպետք հետապնդի հանրորեն վնասակար(վտանգա.

։

1:

է

նպատակներ:

վոր) Ուստի, ինչպես արդեն ասվեց, անօրինական կլինի առողջությանը վնաս պատճառելու վերաբերյալ այն համաձայնությունը, որը տվել է հետագայում զինվորական ծառայությունից խուսափելու նպատա-

կով:

ոքճտօ. Տե՛սՄոօոօուօ6

113ր. բքոոճ

1ԷԼՓՔՃ.

Ի1-ԷԼօքոճ, ԽԼ, 1997,

Շ.

285-286:

7.

Հիվանդիանձի վրա այս կամ այն ներգործությունն ունենալու հետ կապված բժշկական ֆունկցիաներ կատարելիս սովորաբար պահանջվում է բուժվողի համաձայնությունը: Բուժողի կամ բուժվողի պահանջով համաձայնությունը կարող է լինել նան գրավոր: 18 տարին չլրացած կամ օրենքով սահմանված կարգով անգործունակճանաչված հիվանդին,ինչպես նան այն դեպքերում, երբ հիվանդի վիճակը թույլ չի տալիս արտահայտել իր կամքը, բժշկական միջամտության համար համաձայնությունը տրվում է նրա օրինական ներկայացուցչի կողմից: Օրինական ներկայացուցչի բացակայության դեպքում, եթե բժշկական միջամտությունը հետաձգման ենթակա չէ, բժշկական միջամտության վերաբերյալ որոշումը, ելնելով հիվանդի շահերից, կայացվում է բժշկական խորհրդակցության(կոնսիլիումի), իսկ դրա անհնարինությանդեսլքում` բժշկի կողմից: Առանց մարդու կամ նրա օրինական ներկայացուցչի համաձայնության թույլատրվում է իրականացնել բժշկական օգնություն ն սպասարկում` մարդու կյանքին սպառնացող վտանգի, ինչպես նան շրջապատի համար վտանգ ներկայացնող հիվանդությունների դեպքերում` ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով («Բնակչության բժշկական օգնության ն սպասարկման մասին» ՀՀ օրենքի5, 8, 16 հոդվածներ):

Գամաձայնությունը պետք է վերաբերիորոշակի ժամանակի,գործողության ն կոնկրետ բարիքի, որը դրա կրողը համաձայնվում է խախտել: Ետ վերցրած համաձայնությունըկորցնում է իր ուժը: Ընդ որում նշանակություն չունի, թե համաձայնությունից հրաժարվելընախորդել է վնաս պատճառող գործողություններին,թե այն տեղի է ունեցել դրանց իրականացմանժա-

մանակ:

Համաձայնությունըտուժողի կողմիցպետք է արտահատված լինի հստակ, բայց ոչ պարտադիրբառացի ձնով: Երբեմն, ելնելով գործի կոնկրետ հանգամանքներից, բավարար է նան լռելյայն համաձայնությունը: Բ. Մասնագիտական պարտականությունների կատարում. Մի շարք դեպքերում անձի (օրինակ, իրավապահ մարմիններիաշխատակիցների,բժշկական աշխատողների, զինծառայողների) կողմից իր մասնագիտական ֆունկցիաներն իրականացնելիս կարող են կատարվելարտաքնապես հանցագործությունհիշեցնող արարքներ: Ատամնաբույժիկողմից ատամը հեռացնելը հանրորենօգտակար գործողությունէ: Սակայն,եթե նույն այդ ատամը ջարդվում կամ տեղից դուրս է հանվում կռվի ժամանակ, ապա նման գործողություն կատարածանձը ենթակաէ պատասխանատվության` ուրիշին մարմնական վնասվածք հասցնելու համար: Բժշկի գործողություններն իրագործվել են որպես հանրորեն օգտակար մասնագիտական պարտականություններիկատարում, իսկ կռվի պրոցեսում հարվածողի գործողություններն ուղղված են եղել մարմնական վնասվածքներպատճառելուն, ուստի ն պետք է դիտվեն որպես հանցավոր գործողություններ: Բերված օրինակից երեում է, որ մասնագիտականֆունկցիաների կամ պարտականությունների կատարումը հաճախ կարող է մարմնավորվել այնպիսի ձներով,որոնք իրենցարտաքին հատկանիշներով այս կամ այն հանցագործությունն են հիշեցնում, բայց իրականում դրանք հանցագործություններչեն: Այսպիսի արարքներըկարող են հանցավոր չհամարվել պայմանով, որ ւվյալ մասնագիտությամբ զբաղվելը թույլատրված է օրենքով ն իրականացվում է օրենքով սահմանված շրջանակներում ն պայմաններով: Քննարկվող դեպքերում վնաս պատճառելու օրինաչափության հարցը որոշելիս անհրաժեշտէ դիմել օրենքներին (օրինակ, ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքին` իրավապահ մարմիններիաշխատակիցների համար,բնակչության բժշկական օգնության ն սպասարկման մասինօրենքին` առողջապահության ոլորտի աշխատողներիհամար ն այլն), ենթաօրենսդրական ե հրահանգների, ակտերի, կանոնադրությունների են հաորոնք կանոնակարգում մապատասխան մասնագիտական ֆունկցիաներիիրականացմանկարգը: Եթե այդ ակտերի բոլոր պահանջները պահպանված են, ապա քրեական պատասխանատվությունը բացառվում է: Տրված լիազորություններըչարաշահելը կամ դրանց սահմաններնանցնելը, իհարկե, քրեորեն պատժելի են: Այսպիսով,հանրորեն օգտակարմասնագիտական ֆունկցիաներիկատարումը արարքի հանցավորությունըբացառող հանգամանքէ ոչ թե ցանկացած դեպքում, այլ միայն որոշակի պայմաններիառկայությանպարագայում. 7. իր մասնագիտական ֆունկցիաներիկատարմանվրա հենվող անձը պետք է օժտված լինի նման պարտականություններ կատարելուիրավունքով: Ուստի,վիրահատությունկատարող բժիշկը կամ իրավապահմարմնի աշխատակիցըկարող է հենվել մասնագիտական ֆունկցիաներիկատարմանվրա,իսկ հատուկ բժշկական կրթությունչունեցող ն վիրահատությունկատարողանձը չի կարող հենվել մասնագիտականֆունկցիաների փաստիվրա: կատարման |

`

2. մասնագիտական ֆունկցիաներիկատարումըպետքէ հանրորեն օգտակար նպատակներհետապնդի: բժշկի կողմից հիվանդի ձեռքի հեռացումը կաՕրինակ, է տարվում արյան ընդհանուր վարակումը կանխելու նպատակով, ուստի ն բացառում է արարքի հասարակական վտանգավորությունն ու հակաօրինականությունը: Իսկ եթե բժիշկը քաղաքացու մատը վիրաբուժական ճանապարհով հեռացնում է զինվորականծառայությունից նրա խուսափելու համար, ապա նման դեպքերում հետապնդվումեն հանրորեն վտանգավոր հետնանքներ, ուրեմն ն արարքը ձեռք է բերում հասարակական վտանգավորության հատկանիշներ: 3. Մասնագիտական ֆունկցիաներիիրականացումըպետք է կատարվիտվյալ մասնագիտությանըհամապատասխանմիջոցներով ե որոշակի պայմաններում: Ուստի, հակասեպտիկականկանոնները չպահպանածմիջոցներով, կեղտոտ գործիքներով վիրահատության հեղինակ բժիշկը տուժողի մահվան դեպքում չի կարող արդարանալ,թե ինքը մասնագիտական պարտականություններէ կատարել: Այսպիսով,մասնագիտականպարտականությունների (ֆունկցիաների) իրականացումը արարքի հանցավորությունը բացառում է պայմանով, եթե անձն այդ ֆունկցիաներնիրականացնելու իրավունք ունի, իսկ այդպիսի ֆունկցիաների իրականացումը հետապնդում է հանրորեն օգտակար նպատակներ ն կատարվում է տվյալ մասնագիտությանհամար պահանջվող միջոցներովն պատշաճպայմաններում: Պրակտիկայում հնարավոր են դեպքեր, երբ վիրաբույժը հանրորեն օգտակար նպատակներովկատարելովայս կամ այն վիրահատությունը,դրա ընթացքում թույլ է տալիս անփութություն, օրինակ, հիվանդի որովայնային խոռոչում թողնում է վիրաբուժականգործիքներ: նման դեպքերում ծագում է բժշկի քրեական պատասխանատվությանհարցը` անզգուշությամբ վնաս (մահ կամ մարմնականվնասվածքներ) պատճառելու համար':

նլի ամենից առաջ բանն անգամն Գիտական կնկատի ոսելիս,

ու

հանգամանքով է պայմանավորվածշեշտադրումըհատկապես հիշյալ ոլորտին:

աան Բացաո րցու

ւնը:

Այ

Մի շարք մասնագիտական ֆունկցիաներիրականացնելիսկատարվումէ գիտական էքսպերիմենտ(փորձարարություն,փորձարկում),որն ուղղված է բնության նան մարդկանց կամ մասին նոր տեղեկություններ ստանալուն, թեն կապված է գույքի համար ռիսկի հետ: Տվյալ մասնագիտության կանոններին համապատասչի հանգեցնի,

երեխայի նկատմամբ իր իրավունքների (երեխաներին դաստիարակելու իրավունքի)իրականացում, ապա դրանք, ն թյունները չեն կարող պատժելի համարվել: Սեփական իրավունքների իրականացումը, նշվեց, արարքի հասարակական վտանգավորությունը ն հակաօրինականությունը բացառող հանգամանք է սոսկ այն պայմանով, եթե իրավունքը իրականացվում է օրենքով տրամադրվածշրջանակներում: Սա նշանակում է, որ եթե մայրն իր երեխայի մեջ կարգապահություն սերմանելու նպատակով սկսի խոշտանգել նրան ապա նման գործողությունները չեն բացառում մոր արարքի գավորությունը Ա հակաօրինականությունը,քանի որ օրենքը արգելում է ծնողներին երեխաներին: Դ Օրենքի պատվիրաններիկատարում: Ի կատարումն օրենքի` դրսնորած արարքները հանցավոր չեն: Սակայն` 1) անձը պետք է լիազորված լինի տվյալ արարքն իրականացնելու պետք 2) հ ն գործունեության այն ձները, որոնք սահմանված են ք է պահպանվեն

քում

ոչ այլ

ինչ են, եթե

ոչ

անի վտանգավոր, անո իոնը Ր

ինչպես արդե

Տրնաան պատասխանատվության գիտափորձը իրականացված խան ր որոշոնի բ երերում գիտափորձի ցանկացած ւ նախնական թ

լ է

Գա

ոլոր

տսանք

պահպանե րաժեշտէ պառպառոլ չ անհրաժեշտ համար

դեպքերում,

պրակտիկայիկողմից մշակված մի շարք պայմաններ. ա) հիմնահարցի խոր տեսական ուսումնասիրությունն քննարկում, բ) կենդանիներիվրա փորձեր կատարելը, գ) անձի համաձայնությունը գիտափորձին:եթե այս նախնական պայմանները պահպանվածեն, մասնակիցներիհամար գիտափորձիհուսալիությունն ապա հնարավոր է ապացուցվածէ, թեն չի բացառվումնան պատահականությունը, հետ: բուն գիտափորձընան մարդկանց Քննարկվող հարցի առնչությամբ ես մեկ օրինակ բժշկական գործունեության ՀՀ օրենքի ոլորտից: «Բնակչության բժշկականօգնության ն սպասարկմանմասին» 21 հոդվածի համաձայն, ՀՀ-ում բժշկական օգնություն ն սպասարկումիրականացն նելիս թույլատրվում է նոր դեղերի,մեթոդների,ձների, միջոցներիկիրառում կենսահՀՀ կ ողմից կառավարության սաբժշկականհետազոտություններիանցկացում՝ մանված կարգով: Մարդկանց բուժմաննպատակովնոր դեղերի, մեթոդների,ձների, է միջոցների կիրառումը, ցանկացած կենսաբժշկական հետազոտություն կարող իրականացվելմիայն նրանց իրազեկվածգրավոր համաձայնությանդեպքում: Մարդն իրավունք ունի հրաժարվել հետազոտությանը մասնակցելուց` դրա ցանկացածփուլում: Առանց բավարար տեսական ուսումնասիրության,առանց կենդանիներիվրա նախնական փորձարկման,կամ առանց գիտափորձիենթարկվող պնձի համաձայկամ աննության էքսպերիմենտկատարելը, երբ փորձարկողիինքնավստահության փութության ուժով վրա են հասել ծանր հետնանքներ, քրեական պատասխանա)

-

վտա հասարակակ

խոշտանգել իրենց

է րենքով գործի ա ամոա փական նաս գործողություններ կատարելու հիմքերը ունը մեկի իրավունքները: ինչ-որ '

3)

ըստ

հանգամանքների,

պետք է հավաս

ծ

են

ն

պ

կամ խախտում ահպանման դեդեպքում անձը չի ենթարկվի պայմանների պահպանման Միայն հիշատակված պայ ատակ ՛

տվության

տվությունը չի բացառվում: Օրենքով նախատեսվածշրջաԳ. Սեւիականիրավունքներիիրականացումը. նակներումսեփական իրավունքներիիրականացումընս արարքի հասարակական հանգամանք է, թեկուզե բացառող վտանգավորությունըն հակաօրինականությունը քրեական օրենքով նահամապատասխանի գծերով այդ վարքագիծն իր արտաքին խատեսված որնէ հանցակազմի հատկանիշների: Օրենքով նախատեսվածշրջանակներից դուրս սեփական իրավունքներիիրականացումնօրինաչափ վարքագիծ չէ: Որոշակի պայմաններիառկայությանդեպքում դրա հարցը լուծվում է ցանկացած հանցագործությանհամար սահմանված ընդհանուր կանոններով: Օրենքով չսահ-

մանված ձներով սեփական իրավունքներիիրականացումը կարող է առաջացնել հատուկ հանցակազմ, օրինակ, ինքնիրավչությանհանցակազմ: Այն հարցը, թե տվյալ կոնկրետ իրավիճակումտեղի" է ունեցել սեփական իրավունքներիայնպիսի ն իրականացում, որը բացառի արարքի հասարակական վտանգավորությունը կարող է լուծվել միայն գործող օրենսդրությանմեջ տվյալ հակաօրինականությունը, իրավունքի. թույլատրելի իրականացմանծավալի ն ձների ուսումնասիրության միջոցով: նշված դրույթը պարզաբանենքհետնյալ օրինակով: Չարաճճիություն անելու պատճառովմայրը երեխայինարգելում է փողոց դուրս գալ: Արտաքնապես մոր գործողություններիմեջ առկա են ապօրինաբար ազատությունից զրկելու հանցակազմիհատկանիշներ: Բայց քանի որ մոր գործողություններըտվյալ դեպ282

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

Փուլեր ասելով հասկացվում են դիտավորյալ հանցագործությաննախապատրաստությանն իրականացմանէտապները(հատվածները),որոնք միմյանցիցտարբերվում են կատարված գորժողություններիբնույթով ն հանցավորգործունեության դադարեցմանպահով կամ հանցավորմտադրությանիրականացմանաստիճանով: Տարբերվում են երեք փուլեր, որոնցով իր զարգացման մեջ անցնում է դիտավորյալ հանցագործությունը` հանցագործության նախապատրաստություն,հանցափորձ ն ավարտված հանցագործություն: Իրավաբանական գրականության մեջ կարծիք է հայտնվել նան այն մասին, թե անհրաժեշտ է տարբերել չորս փուլեր, որոնցից առաջինը դիտավորության ձնավորումն է կամ դրսեորումը: Այսպիսի տեսակետը չի կիսում քրեագետների մեծ մասը, իրավացիորեն նշելով, որ օրենքը քրեական պատասխանատվություն է սահմանում ոչ թե հանցավոր մտադրությունների, հասարակականվտանգավորություն ներկայացնող գործողությունների

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

81. Վանցագործությանփուլերի հասկացությունը ն տեսակները

այլ

Քրեական օրենքով պաշտպանվող հասարակականհարաբերություններիհամար վտանգ են ներկայացնում ոչ միայն ավարտված, այսինքն լրիվ իրականացված հանցագործությունները,այլն դիտավորյալայն գործողությունները,որոնք արտահայտվում են հանցագործության հետագա կատարման համար պայմաններ ստեղծելու մեջ, ինչպես նան ուղղված են անմիջականորեն հանցագործությանկատարմանը, բայց դրա ավարտին չեն հանգեցրել հանցավորի կամքից անկախ հանգաճանքների ուժով: Հենց այդ պատճառով էլ նման կարգի գործողություններն օժտված են հասարակական վտանգավորությանհատկությամբ, դրանց համար քրեական օրենքով պատասխանատվությունէ նախատեսվում (ՀՀ քր. օր-ի 34, 35 հոդ-

համար :

Հանցագորժության նախապատրաստությունը,որպես հանցավոր գործունեության փուլ, հանցագործության հետագա կատարման համար պայմանների ստեղ-

Վանցափորձն արտահայտվում է այնպիսի գործողություններում, որոնք անմիջականորենուղղված են հանցագործության կատարմանը,ուստի ն՛ ընդունակ են վնաս օրենքով պաշտպանվողշահերին: պատճառել քրեական Ավարտված.հանցագործությունն առկա է այն ժամանակ, երբ անձի կողմից կատարված գործողությունները իրենց մեջ քրեական օրենքով նախատեսված կոնկրետհանցակազմի հատկանիշներեն պարունակում: Մի շարք դեպքերում հանցագործության մեջ կարող են իրականացվել-բոլոր երեք փուլերը: Բայց հաճախ անձը անմիջապես Է իրացնում հանցավոր դիտավորությունն ու դրանով իսկ ավարտվածհանցագործությունկատարումն այդ ժամանակ արդեն փուլերի հարցը չի ծագում: Երբեմն հանցավորը կատարում է կամ առաջին փուլը կամ երկրորդը, ն դրանով էլ նրա հանցավոր գործողությունները դադարում են իր կամքից անկախպատճառներով: Եթե կատարվել է ավարտված հանցագործություն, որի մեջ հաջորդաբար իրականացվել են նախապատրաստություննու հանցափորձը,ապա առաջին երկու փուլերը կլանվում են երրորդի կողմից ն պատասխանատվությունըվրա է հասնում ավարտվածհանցագործության համար: Հարցը նույն ձնով է լուծվում նան այն ժամանակ, երբ տեղի են ունենում նախապատրաստություն ն հանցափորձ.առաջինը կլանվում է երկրորդի կողմից: Առաջին երկու փուլերը` հանցագործությաննախապատրաւտությունը ն հանցափորձը կոչվում են ճանական հանցավոր գործունեություն: Այդ պայմանական հասկացությունը նշանակում է, որ հանցավոր գործողությունները կատարվում են մինչնհանցագործությանավարտըն այն բանի համար, որ դա ավարտվի: Այն հանցագործություններիշրջանակը, որոնց դեպքում հնարավոր են հանցագործության կատարման փուլերը, սահմանափակված է որոշակի օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հատկանիշներով:Փուլերը բացառվում են անզգույշ հանցագործություննեեն հանցավորի դիտավորուրի ժամանակ,քանի որ դրանք իրենցից ներկայացնում թյան մարմնավորմանփուլեր: Նախնական հանցավոր գործունեության ժամանակ մեղքի դիտավորյալ բնույթը բխում է անմիջականորենքրեական օրենքից, որի մեջ

վածներ):

`

Հաճախ դիտավորյալ հանցագործությունըոչ թե հանկարծակիծագած ն հանրորեն վտանգավոր արարքի մեջ ռեալիզացված հանցավոր մտադրության արդյունք է, այլ իրենից ներկայացնում է բարդ, օբյեկտիվ գործընթաց, որը հսկվում ն ուղղորդվում է հանցագործի կամքով: Օրինակ,գողություն կամ դիտավորյալ սպանություն կատարելուն կարող է նախորդել երկարատն նախապատրաստությունը: Եթե հանցավորը իր մտադրությունը մինչ, վերջ է հասցնում, ապա առկա է ավարտված հանցագործությունը: Իսկ եթե նրան չի հաջողվում ամբողջությամբ իրականացնել դիտավորությունը, ն նրա գործողություններն ընդհատվում են իր կամքից անկախ հանգամանքներով, ապա առկա կլինի չավարտված հանցագոր-

ծությունը:

էտապները, որոնք նա կարող է անցնել մինչն լիակատարհանցավոր ավարտը, քրեաիրավանախապատրաստությունից կան գիտության մեջ ընդունված է անվանել հանցագործության կատարման կամ հանցավորգործունեության զարգացմանփուլեր: Հանցագործության կատարման փուլերի մասին տեսական դրույթներն ու եզրակացությունները հիմնվում են օրենդրականնորմերի վրա. ՀՀ քր. օր-ի 33-35 հոդվածներըձնակերպում են հանցագործությանկատարման փուլերի հասկացությունն ու տեսակները:Փուլերին է նվիրված քր. օր-ի 6-րդ Գլուխը, որը վերտառված է որպես «Ավարտված ն չավարտված հանցագործությունները» (ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը նման հատուկ գլուխ չի բովանդակում):Նման մոտեցումը ճիշտ է: Վանցագործության կատարման փուլերը քրեական օրենքում ինքնին վերցրած նշանակությունչունեն: Դրանք անհրաժեշտ են միայն ավարտված,այն էլ միայն դիտավորյալ հանցագործության, ն հանցավորի կամքից անկախ հանգամանքներով կամ կամովին հրաժար լելու ուժուլ ընդհատված հանցագործությունը սահմանազատելու համար: Դիտավորյալ հանցագործության

այդ

.

է:

ծումն

|

'

Տես`

ԸՕԹ6ՆՇոօ6

)ոռոօ8ւ06

ոքձոօ,

ՎոՇր»

օճւու

113: "1Օ/",

ԽԼ, 1982,

Շ.

124:

ն հանցափորձի պարագախոսվում է հանցագործության նախապատրաստության յում դրսնորվող ուղղակի դիտավորության մասին (քր. օր-ի 34 ն 35 հոդվածներ): Փուլերի մասին չի կարելի խոսել նան անուղղակի դիտավորությամբ կատարված հանցագործությունների վերաբերյալ: Փուլերի մեջ արտահայտվում է նւալատակամղված հանցավոր գործունեություն, որը հնարավոր է միայն ուղղակի դիտավորության ժամանակ: Ակնհայտ է, որ հնարավորչէ հանցագործությունընախատեսել կամ ձգտել իրականացնել այն` չցանկանալով, այլ միայն գիտակցաբար թույլ տալով: ես այդպիսիդիրքորոշում ունի: Դատականպրակտիկան Ղետնաբար, հանցագործության կատարման փուլերը սահմանափակված են ուղղակի դիտավորությամբ բնութագրվող հանցագործություններով. հանցավորը գիտակցումէ, որ նախապատրաստում,սկսում է կատարել ն ամբողջությամբ ավարտում է հանցագործությունը ն ցանկանում է այդ: Ընդ որում, եթե 13 1961թ. քրեական օրենսգրքի գործողության պարագայում քննարկվող հարցերը անմիջականորեն օրենքի կողմից կարգավորվում էին մասամբ ն ամբողջական լուծում էին ստանում միայն քրեական իրավունքի տեսության կողմից, ապա ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքնինքը սպառել է այդ հարցերի պատասխանը` 34 ն 35 հոդվածներում ամրագրելով, որ հանցափորձը ն հանցագործության նախապատրաստությունը ուղղակի դիտավորությամբդրսնորվող վարքագիծեն: Օբյեկտիվ կողմից փուլերի հնարավորությունը կախված է ամենից առաջ կոնկրետ հանցակազմերի օրենսդրականկառուցվածքից: Փուլերը կարող են լինել նյութական հանցակազմերով բոլոր հանցագործություններիժամանակ: Ֆորմալ հանցակազմերով հանցագործություններիդեպքում այդ հարցը լուծվում է կախված այն բանից, թե ի՞նչ ճանապարհով`գործողությամբ, թե՞ անգործուամբ են դրանք դրանք նՆախապատրաւտության փուլն այդպիսի հանցագորխապատր ք կ կատարվում: րվ թյամբ ծություններում հնարավոր է, եթե դրանք կատարվում են գործողությամբ (օրինակ, վիրավորականբովանդակությամբ նկար պատրաստելը` դրա հետագա ցուցադրման միտումով): Եվ միայն սակավ դեպքերում, երբ օրենսդիրը նախապատրաստությունը դիտում է որպես ավարտված հանցագործություն` նախապատրաստության փուլը բացառվում է (օրինակ, քր. օր-ի 222 հոդ. բանդիտիզմ): Տեսականորեն նախապատրաստությունըթույլատրելի է նան այն ձեական հանցագործությունների վերաբերմամբ,որոնք կատարվում են անգործությամբ (օրինակ, կեղծ փաստաթղթեր պատրաստելըզինվորական ծառայությունից խուսափելու նպատակով): Սակայն մեծ մասամբ այս խմբի հանցագործությունների համար նախապատրաստության փուլը գործնական նշանակություն չունի, քանի որ ակնհայտ նվազ կարնորության պատճառով այդ գործողությունները, որպես կանոն, հասարակականվտանգավորությունչեն ներկայացնում: Իսկ հանցափորձի փուլը անգործությամբ կատարվող ձնական հանցագործությունների դեպքում գործնականորենանհնար է, քանի որ օրենքով նախատեսված անգործության պահից (օրինակ, կյանքի համար վտանգավոր դրության մեջ թողնելու պահից) առկա է ավարտված հանցագործությունը: Հարցը համանման ձնով է լուծվում նան գործողությամբ կատարվողզգալի թվով հանցագործությունների դեպքում, քանի որ սովորաբար բուն գործողությունը ավարտված հանցագործություն է առաջացնում: Հանցագործությանկատարման փուլերի ճիշտ որոշումը կարնոր նշանակություն ունի չավարտված հանցագործությունը ավարտվածից սահմանազատելու ն,

են

-

հետնաբար, կատարվածի ճիշտ որակման համար, ինչպես նան արարքի ն այն կատարող անձի հասարակական վտանգավորությանաստիճանիորոշման համար, քանի որ ավարտված հանցագործությունըսովորաբար վտանգավոր է փորձից, իսկ հանցափորձը` նախապատրաստությունից:Բացի այդ, կոնկրետ փուլի հավաստումը հանցավորի նկատմամբ նշանակվող պատժի անհատականացմանհնարավորություն է ընձեռում: Չավարտվածհանցագործությանհամարպատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում հանցավորիկատարածգործողությունների բնույթն ու հանրության համար վտանգավորությանաստիճանը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը ն այն հանգամանքները, որոնց հետնանքով հանցագործությունը մինչն վերջ չի հասցվել: Հանցագործության նախապատրաստությանկամ հանցափորձիհամար ցմահ ազատազրկում չի նշանակվում(քր. օր-ի 65 հոդ.):

Տ

2.

Ավարտվածհանցագործություն

Քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասը բովանդակում է այնպիսի հանցակազմեր, որոնք ծնակերայվածեն իբրն ավարտվածհանցագործություններ,Այդ պատճառով է նախնական փուլերի բովանդակության բացահայտումը տրամաբանորեն սկսել հենց ավարտված հանցագործությանհասկացության պլարզաբանումից :

ճիշտ

հոդվածի 1-ին մասի, «ԱՄմարտված հանցագործություն է որը պարունակում է սույն օրենագրքովնախատեսված հանցակազմիբոլոր հատկանիշները»: Որպես ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի նախագծի նախապատրաստմանաշխատանքներին մասնակցած անձ, հետադարձհայացք ձգելով ավարտված հանցագործության բնորոշման ընտրված տարբերակին` կարծում ենք, որ պետք է համաձայնվել այն հեղինակների հետ, ովքեր գտնում են, թե բնորոշումը հաջողված չէ ն պահանջում է սահմանափակ մեկնաբանություն՞՛: Ակնառու օրինակ. սպանության փորձ կատարելիս սուբյեկտըծանր վիրավորել է տուժողին: Երա գործողությունները պետք է որակվեն որպես սպանության փորձ: Սակայն, ըստ քր. օր-ի 33 հոդվածի 1-ին մասի բնորոշման, պատասխանատվությունը պետք է վրա հասնի տուժողի առողջությանը ծանրըվնաս պատճառելու ավարտված արարքի համար, քանի որ այդ հանցակազմի բոլոր հատկանիշներն առկա են: Քննարկվող օրենսդրական բնորոշումը հաշվի չի առնում արարքի սուբյեկտիվ ուղղվածությունը: Ուստի, առավել ճիշտ ն ամբողջական կլիներ ավարտված հանցագործությանհետնյալ բնորոշումը. ամարւտվաժէ համարվում այնպիսիհանցագործությունը,որը պարունակում է այն հանցակազմիբոլոր հատկանիշները, որի կատարումն անձը ցանկանում էր կամ համաձայնէր դրա հետնանքներն առաջանալու անխուսափեմիությանը: «Միջանկյալ» հանցագործությունները,որոնք հանցագործության կատարման էտապ են կամ միջոց, որակմանը չեն մասնակցում: Բացակայում է նան ավարտվածն չավարտված հանցագործությանհամակցությունը: Ըստ ՀՀ քր.

համարվում այն

օր-ի

արարքը,

տվյալ

՝

Այլ, մեր պատկերացմամբոչ հիմնավոր,կարծիքիեն «ՀՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուր մաս», Երնան, 2000 թ. դասագրքի հեղինակները,գտնելով, որ «... ճիշտ կլիներ, եթե հոդվածներում փուլերի հասկացությունըտրվեր ըստ զարգացման հաջորդականության(նախապատրաստություն,հանցափորձ ն ավարտվածհանգագործություն)` էջ 254: 2Տես՝ ԷԼ0ԲՕՇ ՄԻՕոՕԹՈՇՇ ոքճոռ ՔօՇաոԼ. Օմ ՎՅՇԼԵ. Խ/Լ, 1996, Շ. 54:

Կարող է հարց ծագել, թե ինչու՞ ավարտված հանցագործությանհասկացության մեջ ընդգրկվում են միայն դիւոավորյալ հանցագործությունները: Այն պատճառով, որ անզգույշ հանցագործությունները քրեականացվում են միայն վնաս (որպես կանոն` զգալի) պատճառելու դեպքում: Եթե անզգույշ գործողությունների արդյունքում «երջանիկ պատահականությամբ» վնաս չի պատճառվել, ապա

օրգաններին բազմակի վերքեր պատճառելիս, եթե մահը վրա է հասնում հինգ ն ավելի օրերից հետո: Դատարանըմեծ մասամբ նման գործողությունները որակում է որպես առողջությանը ծանր վնաս պատճառելը, որն առաջացրել է տուժողի մահը (այլ ոչ թե որպես սպանության փորձ):

քրեական կարգով ոչ ոք ոչնչի համար պատասխանատուչէ: Պատասխանատվությունն իրավունքի այլ ճյուղերով, օրինակ, աշխատանքային,վարչական, չի բացառվում: Միայն

Տ 3. Վանցագործությաննախապատրաստություն

դիտավորյալ հանցագործությունների ժամանակէ կարնոր դիտավորությանբովան-

դակությունը` ավարտված ն չավարտված հանցագործությունը սահմանազատելու համար:Ընդ որում, դիտավորությունը պետք է լինի ուղղակի: Ահա թե ինչու ավարտված հանցագործությանբնորոշման մեջ հիմնավոր է հենց մեղքի այդ ձնի ընդ-

գրկումը': ՀՀ

օր-ի 33 հոդվածի տված բնորոշումից հետնում է, որ օբյեկտիվ կողմից ավարտված հանգագործությունըպետք Է պարունակի բոլոր այն հաւոկանիշները, որոնք բնութագրականեն քրեական օրենսգրքի հոդվածներում նշված կոնկրետ քր.

հանցակազմիհամար: Այսպես, հանցագործությանավարտման պահը կախված է հանցակազմի օրենսդրական կառուցվածքից:Վանցակազմերի բաժանումը նյութական, ձնական ն հատված տարատեսակներիպայմանավորումէ նան ավարտի պահը: Ավազակությունն, օրինակ, ավարտված կհամարվի հարձակման պահից, բանդիտիզմը՝բանդակազմակերպելուպահից, գողությունը` ուրիշի գույքին տիրանալու պահից, սպանությունը՝տուժողին մահ պատճառելու պահից: Դրա հետ մեկտեղ, հանցագործությունն ավարտված որակելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել հանցավորիգործողություններիսուբյեկտիվ ուղղվածությունը: Հանցագործությունը կարող է ավարտված համարվել օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ նախապայմանների`փաստորեն վրա հասած, օբյեկտին պատճառվածն քրեական օրենսգրքիհոդվածի նկարագրությանը համապատասխանող վնասի առկայության ն հանցավորիմտադրության կատարմանառկայության դեպքում: Այդ հատկանիշներից որնէ մեկի բացակայությունը հնարավորությունչի տալիս հանցագործությունն ավարտվածհամարել: Այսպես, եթե խոշոր չափերի գողություն կատարելու դիւոավորությունն իրականացնելիս հանցավորըչհրկիզվող պահարանում հայտնաբերում է ընդամենը չնչին գումար, ապա նրա գործողությունները,դիտավորության ուղղվածությանը համապատասխան, պետք է որակել որպես խոշոր չափերի գողության փորձ, այլ ոչ իբրն ավարտվածհանցագործություն: Հանցակազմիկառուցվածքի առանձնահատկություններից կախված ավարտված հանցագործությունները կարելի է բաժանել մի քանի տեսակների. պարզ, տնող, շարունակվող, երկընտրելի,բաղկացական,բարդ, անհրաժեշտնույնական սիստեմատիկությամբ ձնավորվողհանցագործություն: (ավարտվածհանցագործու-

թյուններիտեսակներիբնութագրմանհարցն առանձին ներկայացմանկարիք ունի): Օրենսդրությանմեջ չլուծված ն քրեական իրավունքի տեսությանմեջ վիճելի է մնում այն հանցագործությունների ավարտվածությանվերաբերյալ հարցը, երբ արդյունքը (որպես հանցակազմիկոնստրուկտիվհատկանիշ) վրա է հասնում տնականժամանականց, բայց որպես անձի տվյալ արարքի անմիջական հետնանք: Այս իրավիճակը առավել հաճախ ծագում է տուժողի կենսականորենկարնոր

Նախապես ասենք, որ ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը երկու լուրջ

լիության շրջանակների (սահմանների)հարցում: Վերջապես, նախապատրաւտությունը ձեռք է բերել հանցավորի կամքից անկախ հանգամանքներով նախապատրաստական գործողությունների ընդհատելիության անհրաժեշտ հատկանիշ: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքն այդ հանգամանքը նշում էր միայն հանցափորձի հասկացության մեջ (15 հոդ): Օրենսդրական այդպիսի դիրքորոշման մեջ ոչ տրաՆախապատրաստականգործողությունները մաբանություն կար ն ո՛ էլ իմաստ՝: հանցագործության ավարտից ավելի հեռու են, քան հանցակազմի կատարման սկիզբը հանցափորձի Ժամանակ: Առավել ես պահանջվում է անձի կամքից անկախ հանգամանքներով դրանց ընդհատվածության ապացուցումը: Հակառակ դեպքում կարելի է ենթադրել (կասկածը մեղադրյալի օգտին մեկնաբանելու սկզբունքով) հանցագործությանկատարմաննանցնելուց կամովին հրաժարվելու մասին: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի մյուս ծանրակշիռ դրույթը ճախապատրաստության պատժելիության սահմանափակումն է միայն ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագորժությունների վերաբերմամբ:Հայտնի է, որ ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքն այս հարցը չի կարգավորում(համենայն դեպս` ուղղակիորեն) ն խնդրի լուծումը թողնում է քրեականիրավունքի տեսությանը ն պրակտիկային:Դատական պրակտիկայի վկայությամբ, հանցագործության նախապատրաստության համար պատասխանատվության հարգը սովորաբար դրվում է ծանր հանցագործությունների կատարմաննուղղված նախապատրաստականգործողություններ կատարելու դեպքում: Բացի դրանից, պաւռասխանատվությանկհանգեցնեն նան այն գործողությունները, որոնք վկայում են հանցավորի դիտավորությանկայունության մասին (օրինակ, կազմակերպվածհանցավոր խմբի ստեղծումը)»: Այսպիսով, ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքով տեղի է ունեցել հանցագործության նախապատրաստությանհամար քրեական պատասխանատվության ճշգրտում: Ի տարբերություն ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի անորոշ դրույթների, նոր օրենսգրքի 33 հոդվածի համաձայնքրեական պատասխանատվությունըվրա է հասնում միայն ծանր կամ

առանձնապեսծանր հանցագործությաննախապատրաստության դեպքում:Վետնա-

պես, դրանով փաստորեն օրինականացվում է հանցագործության նախապատրաստության համար պատասխանատվությանհնարավորության` դատական պրակտիկայում ձենավորվածդիրքորոշումը: Միաժամանակգրականության մեջ մտավախություն է հայտնվում, թե կարելի է սպասել, որ նման օրենսդրականլուծումը պրակտի-

,

) Տես` Տես` ՄՐՇոՇոՒօ6

նույն տեղը:

ոքճոօ,

Օճողոզ ՎՃՇր5. ԽԼ, 1999, Շ. 216:

փուիոխություն

է կատարել հանցագործության նախապատրաստությանհասկացության ն պատժե-

'

Տես`

Տես`

էջ 133: ՛

19-6

Է08օ6

7ոՕճօուլօ6

Գրիգորյան

Մ. Վ.

ոքճոօ ԲօՇՇատ. Օճողող

ՎոՇու,

ԽԼ., 1996,

Շ.

54:

որակման գիտական հիմունքները, Երնան, 1988, ՎՀանցագործությունների

կայում կարող է որոշակի դժվարությունների հանգեցնել:Միջին ծանրությանհանցագործությունների նս նախապատրաստությունը բավականաչափ վտանգավորէ լինում (օրինակ,փախուստ կատարելու նպատակովբանտի պատի տակը փորելը կամ հսկիչի հետ հանցավոր համաձայնության մեջ մտնելը): Հավանաբարնման դեպքերում պրակտիկանկգնա այն պետությունների իրավակիրառողների կողմից արդեն իսկ «տրորված արահետով»,որոնց քրեական օրենսգրքերըհանցագործության նախապատրաստությունն ընդհանրապեսպատժելի չեն համարում: դիմում են հանցափորձի տարածական մեկնաբանությանը` դրա մեջ ընդգրկելով նան վտանգավոր նախապատրաստական

Նրանք գործողությունները:

1Հ

նոր քրեական օրենսգրքում կանոնակարգված են հանցագործության (ինչպես նան հանցափորձի) որակման

կանոնները: Հանցագործության նախապատրաս-

տության ն

հանցափորձի համարպատասխանատվությունը վրա է հասնում քր. օր-ի Հատուկ մասի նույն հոդվածով,ինչ ավարտված հանցագործության համար` կատարելով օրենսգրքի34 ն 35 հոդվածներին: Այս հոդվածներիվրա հղում կատարելը պարտադիր է, քանզի քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասում հանցակազմերը կառուցվածեն որպես ավարտված հանցագործություններ: եթե Ընդհանուրմասում

հղում

հոդվածը չլիներ,

ապա

ոչ

ոք

չէր կարող

ՀՀ նոր քր. օր-ի 33 հոդվածիհամաձայն,հանցագործության նախապատրաստություն է համարվումուղղակի դիտավորությամբ հանցանք կատարելուհամար միջոցներկամ գործիքներ նան

ձեռք բերելը կամ

հարմարացնելը, ինչպես դիտավըրությամբ այլ պայմաններ ստեղծելը, եթե հանցագործությունն ավարտին չի հասցվելայդ անձի կամքից անկայխս հանգամանքներով: որպես հանցագործության Նախապատրաստության՝ կատարմանփուլի հիմնա-

կոնկրետ պայմաններ է

ստեղծում մերձավորապագայում հանցանքկատարելուհամար: Օրենքը բովանդակումէ այն Գործողությունների օրինակելի ցանկը, հանցագործության են նախապատրաստություն ներկայացնում. հանցանք կատարելու համար միջոցներ կամ գործիքներ ձեռք բերելը կամ դրանք հարմարեցնելը ինչպես նան հանցանք կատարելու համար դիտավորությամբ այլ որը

որոնք

պայմաններ

ստեղծելը:

Հանցանք կատարելու միջոցներ ասելով պետք է հասկանալ տարատեսակ առարկաները,փաստաթղթերն ու հարմարանքները, որոնց միջոցովհեշտացվում է հանցավորոտնձգությանկատարումը (կեղծված կատարելուհամար,հատուկզգեստը,դիմակըայլն): զանցագործության կատարմանգորժիքներինպետք է դասել ցանկացած այնպիսիառարկաներ,որոնք օբյեկտիվորենկարելի է օգտագործել հանցագործության անմիջական կատարման համար:Այստեղ,մասնավորապես, պետք է նկատի ունենալ. հրազենիու սառը զենքի բոլոր տեսակները, հանցակազմն իրականացնելու համար կիրառվողառարկաները` թույները, կաստետները, մետաղյա կացինները,սղոցները ն այլ իրեր, որոնց օգնությամբ հնարավոր է հանցագործություն կատարելկամ էականորենհեշտացնելդրա կատարումը(ջարդել փականքները, մուտք գործել պահեստարան, տուժողինզրկել կյանքիցն այլն): Միջոցներկամ գորժիքներձեռք բերելը կայանում է հանցագործություն կատա-

ն

ԷԼքոօօ Տես`

ոօոօոււօօ

ոլքճտօ Ք0«ու,

Ը.55:

բովանդակություն ունի: Այստեղ են մտնում ինչպես հիշատակված առարկաները, իրերը, փաստաթղթերը պատրաստելը, այնպես էլ դրանք այնպիսի վիճակի հասցնելը, որը դրանք պիտանի է դարձնում հանցավոր դիտավորությանիրականացմանհամար (արտաքին տեսքի, չափերի, ձնի փոփոխումըո այլն): Գարմարեցնելունկարող են վերաբերել, օրինակ, կեղծ թղթադրամ տպագրելու համար ձներ պատրաստելը, քնաբեր հեղուկ պատրաստելըն այլն: Օրենքում խոսվում է նան «դիտավորությամբայլ պայմաններ ստեղծելու» ձասին: Ըստ օրենքի տառացի բովանդակության նախապատրաստական գործունեության այս ձնին են դասվում այնպիսի գործողությունները, որոնք չին պատկանում ճիջոցներ վամ գործիքներ ձեռք բերելուն, բայց որոնց կատարմամբ հանցավոր ոտնձգության համար անհրաժեշտ ն իրական պայմաններ են ստեղծվում: Օրինակ, ենթադրվող հանցագործության կատարմանվայրի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը(ազդանշանային համազարգիգոյությունը պարզելը ս դրա անջատման հնարավորությունը, բնակարանիտերերի բացակայության ժամերը, նյութական արժեքներ տեղափոխող տրանսպորտիերթուղին), հանցագործության կատարմանհամար խոչընդոտների վերացմանն ուղղված գորժողությունները (փականքների, ազդանշանների անպետքացումը, տանտերերիուշադրությունը շեղելը ն այլն): Ինչպես արդեն նշել ենք, օրենքը նախապատրաստականգործողությունների համար պատասխանատվությունըսահմանափակում է ծանր ն առանձնապես ծանր շրջանակով:Սակայնպրակտիկայումնախապատրաստուհանցագործությունների բյան համար քրեական պատասխանատվությունըճիշտ չէ հնարավոր լինում: Դա բացատրվում է մի շարք պատճառներով: Նախ, հաճախ նախապատրաստությունը դժվար է հայտնաբերվում այն բանի հետնանքով, որ այն ընթանումէ գաղտնի ն դրա մասին բացակայում են կոնկրետտեղեկությունները: Մի շարք դեպքերում դժվար է ապացուցել նան կատարվողգործողությունների հանցավոր բնույթը (օրինակ, կացին կամ բանալիներ ձեռք բերելու դեպքում): երկրորդ, շատ դեպքերում անձի գործողությունները չեն սահմանափակվումնախապատրաստությամբ,այլ անցնում են հանցափորձիկամ ավարտվածհանցագործությանփուլին, որի հետ կապվածէլ վերանում է նախապատրաստության`իրավական ինքնուրույն գնահատականի անհրաժեշտությունը: Վերջապես, դատական պրակտիկայիմվայությամբ, մախապատրաստությանբազմաթիվդեպքերկամ հենց իրենց նվազ կարնորությանկամ նախապատրաստվող հանցագործության նվազ վտանգավորության ուժով այնքան մեծ հասարակականվտանգավորությամբչեն օժտված, որով ն վերանում է համապատասխան անձանց քրեական պատասխանատվության ենթարկելու անհրաժեշ-

փաստաթղթերը` հափշտակություն

ձողերը,

'

համար: «Միջոցներ կամ գործիքներ հարմարեցնել» ըմբռնումը լայն

պատասխանատվության ենթարկվել

ն նախապատրաստության հանցափորձի համար:

կան բովանդակությունը անձի վարքագիծնէ,

րելու համար այդպիսիք ցանկացած ձնով հայթայթելու մեջ: Այդ գործողությունները կարող են ինչպես իրավաչափ, այնպես էլ ոչ իրավաչափ կամ հանցավոր լինել: Օրինակ, հափշտակելը կամ այլ ապօրինի եղանակով տիրանալը, ժամանակավոր օգտագործման ստանալը կամ ցանկացած այլ եղանակով այնպիսի առարկաներ ստանալը, որոնք հանցավորին անհրաժեշտ են ոտնձգությունն իրականացնելու

տությունը:

ընդհանարա

8 4- Դանցափորձ հոդվածի համաձայն, հառցափորժծէ համարվում ուղղակի դիտավորությամբկատարվածայն գործողությունը (անգործությունը),որն անմիջականորեն ուղղվաժէ հանցանք կատարելուն, եթե հանցագորժությունն ավարտինչի հասցվել անձի կամքից անկախ հանգամանքներով: ՀՎետնաբար,այս փուլի էությունը կայանում է քրեաիրավական պաշտպանության օբյեկտի դեմ ոտնձգությունն սկսելու մեջ: Այսինքն, այդ օբյեկտին վնաս պատճառելու իրական սպառնալիք է ստեղծվում, սակայն փաստացի վնաս հասցնելը տեղի չի ունենում հանցավորիկամքից անկախ հանգամանքներով:Իսկ եթե անգամվնաս է պատճառվում, ապա ոչ այն, ինչ նախատեսումէր հանցավորը: Հանցափորձիպարագայում սուբյեկտը նպատակամղվածհանցավոր ոտնձգություններ է կատարում,մասամբ իրականացնումէ մտահղացված հանցագործության օբյեկտիվ կողմը, ն անձի գործողությունները դադարեցնող հանգամանքների բացակայությանդեպքում հանցագործությունը ավարտին կհասցվեր: Ըստ օբյեկտիվ հատկանիշների հանցափորձը բնութագրվում է այնպիսի գործողություններով, որոնք անմիջականորենուղղված են հանցանք կատարելուն, ընդ որում, հանցավորին չի հաջողվում հանցանքն ավարտել իր կամքից անկախ հանՀՀ քր.

օր-ի

գամանքներով:

Ի տարբերություն ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի 15 հոդվածի, ՀՀ նոր քր. օր-ի 34 հոդվածը «գործողության» հետ մեկտեղ օգտագործում է նան «անգործություն» տերմինը, որով չի բացառվում առանձին դեպքերում հանցափորձ կատարելու հնարավորությունը նան անգործությանմիջոցով (օրինակ, ուղեկցողը կույրին կյանքից զրկելու նպատակովնրան մենակ թողնում է շարժվող գնացքին ընդառաջ): Հանցափորձի օք/եյտիվ կողմը բնութագրվում է հետնյալ առանձնահատկու-

թյուններով:

Անձի գործողությունների անմիջական ուղղվածությունը` հանցանք կատաելուն: Ի տարբերություն նախապատրաստության,հանցափորձի ժամանակ կատարվում են այնպիսի գործողություններ, որոնք մտնում են քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի որոշակի նորմով նախատեսվածկոնկրետ հանցագործության օբյեկտիվ կողմի մեջ, ն առանց որոնց տվյալ հանցագործությունը հնարավոր չէ կատավնաս պատճառելու ուղիղ վտանգի է ենրել: Ընդ որում, ոտնձգության օբյեկտտը թարկվում (դանակով կամ այլ սառը զենքով հարվածելիս` տուժողի կյանքը, գողություն կատարելու նպատակով բնակարան մուտք գործելիս` սեփականությունը ն այլն): Գենց հանցակազմիիրականացմաննուղղված գործողության կատարումով է, որ հանցափորձը սահմանազատվումէ նախապատրաստությունից,որի ժամանակ սոսկ իրական հնարավորություն է ստեղծվում հաջորդող ոտնձգության Ա.

համար:

Վանցագործության անավարտությունը: Տվյալ փուլի համար բնութագրականէ այն, որ հանցագործության օբյեկտիվ կողմն իրականացվում է ոչ ամբողջությամբ, բացակայում է ատուկ մասի նորմում նկարագրված արարքի անհրաժեշտ հատկանիշների մի մասը: Ընդ որում, անհրաժեշտ է տարբերել նյութական ն ձնականհանցակազմերով հանցագործությունները: Առաջիններիհամար անավարտության ցուցանիշ է այն հանցավորարդյունքի (հետնանքի) վրա չհասնելը (բացակայությունը), որը տվյալ հանցակազմի կառուցվածքայինհատկանիշնէ (օրինակ, սպանությանդեպքում` տուժողի մահը): Միննույն ժամանակ հանցափորձիփուլը չի Բ.

.

ենթադրումբոլոր դեպքերումհանցավոր հետնանքի բացակայություն է հասնում, սակայն երբեք չի կարող պես: Մի շարք դեպքերումայն փաստորենվրա է Հատուկ մասի կոնկրետ իրավանորմով:Այսպես, լինել այն, ինչ նախատեսված է պատճառվել առողջությանը: Կասպանությանփորձի ժամանակ կարող վնաս վնաս պատճառել,այլ տարվածը պետք է դիտարկվիոչ թե որպես առողջությանը ժահանցագործությունների իբրն սպանությանփորձ: Ձնական հանցակազմերով չկատարելու մեջ, կայանում է այն գործողությունները մանակ անավարտությունը են տված նկարագրի,առաջացնում որոնք, ըստ քրեական օրենքով հանցակազմին ավարտվածհանցագործություն: հանօբյեկտիվ կողմի ոչ լրիվ իրականացումը Կատարվող հանցագործության առավել հստակ սահմանազատող ցափորձն ավարտված հանցագործությունից այն արդյունքին, հատկանիշնէ. հանցավորինչի հաջողվումկամ հասնել հանցավոր որոնք այն գործողությունները, որին նա ձգտում էր, կամ ամբողջապեսկատարել ավարտելու համար: Հենց գործողությունների անհրաժեշտեն հանցագործությունն օբյեկտիվ կողմի անհրաժեշտ հատկանի հանցագործության անավարտությունը, են հիմք հանդիսանումհանցափորձնիբրն ինքներից գեթ մեկի բացակայությունն կատարելու նպատանուրույն փուլ առանձնացնելուհամար: Օրինակ, գողություն վերցնել արժեքները: կով մուտք գործելով բնակարան՝գողին չի հաջողվում կամքից անկախ հանցավորի Գ. Հանցագործությանանավարտությունը՝ պատճառները չհասցնելու Հանցագործությունըմինչն վերջը հանգամանքներով: առարկայի բացակայությո կարող են ամենատարբերլինել. հանցագործության միջոցներիկամ հանցագործության տալը, ց ույց տուժողի կողմից դիմադրություն հահանցավոր մտադրությանիրականացման գործիքների անպիտանելիությունը ավարտինչի հասցվում հանցավորի մար ն այլն: Վետնաբար, հանցագործությունն Հանցավորը չի նախատեսել այդ հանցանկությունիցանկախ հանգամանքներով: սկսելը կամ այն գամանքներըն հաշվի չի առել դրանք մինչն հանցագործությունը վերջը չի հասցնում ոչ թե այն կատարելուպահին: Անձը հանցագործությունըմինչն է որոշում դադարեցնել պատճառով, որ ինչ-որ ներքին մղումների ուժով ինքն ն այլն), այլ դա է տուժողին ոտնձգությունը (օրինակ, վախենումէ պատժից, խղճում են նրա ծագում հետ կապված, որոնք տեղի է ունենում արտաքինգործոնների հանգաԱյդ կամքից անկախ Ա թույլ չեն տալիս ավարտել հանցագործությունը: հրաժարվելուց են կամովին սահմանազատ հանցափորձը մանքները վճռական նպատակովթույն տալով համար: Օրինակ, հանցավորը սպանություն կատարելու հետնանքով: տուժողին` արդյունքիչի հասնում թույնի փոքր չափաբաժնի է հանցավորի կամային ը նդհատվում նման դեպքերում հանցագործությունն հետ չկապվածհանգամանքներիուժով: գործողությունների ն ավարտեն ծագում հանցափորձը երբեմնդժվարություններ Պրակտիկայում այդ հաճախ Առավել ված հանցգագործությունըսահմանազատելու հարցում: հանցագործություննե հարցերն անհրաժեշտ է լինում լուծել անձի դեմ ուղղված որակմանգործընթ գործերով առանձին տեսակների,գույքի հափշտակումների

իրականացնելիս:

(հանցակա Դրանց ճիշտ լուծումը կախվածէ մի շարք հանգամանքներից նկարագրուկողմի օբյեկտիվ նորմում օրենքի օրենսդրական կառուցվածքից, բովանդակո թյունից Ա այլն): Սակայն որոշիչը հանցավորի դիտավորության տիրանաարժեքների չափերի է: Օրինակ,եթե հանցավորը, խոշոր պարզաբանումն է տիրացել փաստորեն սակայն նպատակովմուտք է գործել պահեստարան, լու

ընդամենըփոքրարժեքգույքի, ապա կատարվածը պետք է արժեքավորել ոչ թե որպեսմանր հափշտակություն, խոշոր չափերի հափշտակության այլ փորձ: Ըստ ճուբյերտիվ հատկանիշների, հանցափորձը բնութագրվումէ ուղղակի դիտավորությամբ դրսնորվող մեղքով: Այս հանգամանքն ուղղակիորեն ամրագրվածէ քր. օր-ի 34 հոդվածում (33 1961 թ. քր. օր-ի 15 հոդվածումխոսվում է պարզապես դիտավորության մասին): Այդ նշանակում է, թե հանցավորը գիտակցում է, որ կատարումէ անմիջականորեն հանցագործությանն ուղղված գործողություններ, որ ոտնձգությունէ իրականացնում քրեաիրավական պաշտպանությանօբյեկտի դեմ ն ցանկանում է կատարելկոնկրեւտ հանցագործությունը: Նյութական հանցակազմերով հանցագործություններ կատարելիս հանցավորի ընդգրկում է նան հանրությանհամար վտանգավոր դիտավորությունն հետնանքն դրանց վրա ներընախատեսելը հասնելըցանկանալը: Հանցափորձնըստ կատարվողգործողությունների բնույթի ն հանցագործության ավարտի մերձավորությանբաժանվում է երկու հիմնական տեսակի. ավարտվածն չավարտված: Չավարտվածասելով պետք է հասկանալայնպիսի հանցափորձը, որի դեպքում հանցավորը չի կատարելբոլոր այն գործողությունները, որոնք նա անհրաժեշտ է համարելհանցագործությունն ավարտելուհամար ն որոնք օբյեկտիվորենանհրաժեշտ են եղել այն ավարտելու համար: Հանցափորձիայս տեսակը բնորոշվում է գործողությունների անավարտությամբ, օբյեկտիվ կողմի մասնակիկատարմամբ: Ըստ որում, հանցավորիգիտակցությամբ ընդգրկվումէ այն փաստը,որ հանցագործությունն ավարտելու համար պահանջվումէ կատարելնս ինչ-որ գործողություններ, որոնք կատարել նրան չի հաջողվում: Չավարտվածհանցափորձիդեպքում օբյեկտիվորեննույնպես անհրաժեշտեն լրացուցիչ ջանքեր, առանց որոնց հանցագործությունըչի կարող ավարտվել: Հանցագործությունը մինչե վերջըչհասցնելու պատճառները կախվածչեն հանցավորի կամքից (գողության փորձ կատարելիս չի հաջողվում բացել բնակարանի

կողպեքը):

Ավարտվածասելով հասկացվում է այնպիսի հանցափորձը,որի ժամանակ հանցավորը կատարելէ բոլոր այն գործողությունները, որոնք նա անհրաժեշտէ համարելհանցագործությունը կատարելուհամար ն որոնք օբյեկտիվորենբավարար են եղել այն ավարտելու համար: Ղանցափորձի այս տեսակիբնութագրական գիծն այն է, որ հանցավորիկողմից կատարվածգործողություններնինքնին վերցրած, առանց նրւս կողմից գործադրվող լրացուցիչ ջանքերի, պետք է հանգեցնեն հանցագործությունն ավարտելուն: Ավարտվածհանցափորձը հավաստելուհամար վճռորոշ է հանցավորիվստահությունն այն բանում, որ նրա կողմիցորնէ լրացուցիչ գործողություններ չեն պահանջվում ն որ արդեն իսկ կատարվածը բավարար է հանցագործությունն ավարտելու համար:

Հանցափորձի տվյալ տեսակի համար բնութագրականէ նան այն, որ հանցագործություննավարտինչի հասցվումհանցավորի կամքիցանկախհանգամանքնե(պաշտոնատար անձը (պետականծառայողը)կաշառքը չի վերցրել, տուժողի ահը վրա չի ն

րով

հասել վրիպելու հետնանքով այլն): Ավարտված հանցափորձը. ավարտված հանցագործությունից սահմանազատ-

վում է կամ ցանկալի հանցավոր հետնանքըվրա չհասնելով (նյութականհանցա-

կազմերով կամ հանցագործության հանցագործություններում),

օբյեկտիվ կողմը `

կազմող բոլոր գործողություններըչկատարելով(ձնականհանցակազմերովհանցա-

գործություններում):

կՀանցափորձըավարտված ն չավարտված տեսակների դասակարգելն ունի տեսական ու գործնական նշանակություն: Ավարտված հանցափորձը, որպես կանոն, ավելի վտանգավոր է: Գործողությունների ավարտվածության աստիճանով այն մոտ է ավարտված հանցագործությանը ն նրան է մերձենում հասարակական վտանգավորության աստիճանով: Ուստի հանցափորձի տեսակը դատարանի կողմից հաշվի է առնվում պատիժ նշանակելիս: Մովորաբարավարտված հանցափորձի հաճար ավելի խիստ պատիժ է նշանակվում: Վերջապես, հանցափորձը տեսակների դասակարգելըկարնոր դեր է խաղում կամովին հրաժարվելու հարցը լուծելիս: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ որպես հանցափորձի հատուկ տեսակ առանձնացնում են, այսպես կոչված, «անպետք հանցափորձը», որն իր հերթին ընդունված է բաժանել. 1) հանցափորձանպեւոք օբյեկտի դեմ ն 2) հանցափորձանպետք միջոցների օգտագործումով: Որոշ հեղինակներ գտնում են, որ «անպետք օբյեկտի նկատմամբ հանցափորձ» արտահայտությունըճիշտ չէ՛',քանի որ հանցագործության օբյեկտը միշտ էլ պիտանի է (համենայն դեպս հանցավորի գիտակցության մեջ), ն հանցավորը փորձում է նրան վնաս հասցնել: Կարծում ենք, որ քննարկվող արտահայտությունն օգտագործվում է ւզայմանականորեն` հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ սխալի հետնանքով օբյեկտը չի վնասվում: Անապլետք օբյեկտի նկատմամբհանցափործ են համարվում այն գործողությունները, որոնց դեպքում հանցավորըիր կողմից թույլ տրվող փաստականսխալի հետնանքով ի վիճակի չէ վնաս պատճառել այն օբյեկտին, որին ուղղված է ուոնձգությունը: Վանցափորձի այս տեսակի դեպքում հանցավորն իր գործողություններն ուղղում է ռեալ իրականության մեջ գոյություն ունեցող օբյեկտին (կյանքին, սեփականությանը), սակայն նպատակինչի հասնում ոտնձգությանօբյեկտի (կամ առարկայի) հատկությունների մասին սխալ պատկերացումների հետնանքով: Սխալը պայմանավորվում է, նախ, նրանով, որ ոտնձգությունը կատարելու ժամանակ առարկան բացակայում է (օրինակ, չհրկիզվող սլահարանում դրամ չի լինում), այլ դեպքերում սխալը թույլ է տրվում տուժողի նկատմամբ(օրինակ, կրակ է արձակվում հագուստի կապոցին, որը սխալմամբ տուժողի տեղն է ընդունվել): Ուրիշ խոսքով ասած, հանցափորձի այս տեսակի դեպքում օբյեկտին վնաս չի հասցվում այն պատճառով, որ հանցագործությանառարկանկորցրած է լինում իր հատկանիշները (գողացվում է շրջանառությունից դուրս եկած փողը), կա՛մ այն որպես այդպիսին արդեն գոյություն չունի (սպանության նպատակով հանցավորը կրակում է դիակի վրա` համարելով, որ անձը քնած Է, գողը մտնում է դատարկգրպանը ն այլն), կա՛մ է էլ առարկան հանցավորի պատկերացմամբ այլ արժեք ներկայացնում (օրինակ, գողացվածպարկում ոչ թե շաքարավազ, այլ սովորականավազ լինում): Անպետք միջոցներովհանցափորձնառկա է այն ժամանակ, երբ սուբյեկտը հանցագործությունը կատարելու համար օգտագործում է այնալիսիմիջոցներ, որոնք օբյեկտիվորեն չեն կարող ապահովել դրա իրականացումը:Ընդ որում, ընդունված է

է

Տես, օրինակ, ՄբՕՂօՑՈՇ6 ոթձոօ.

Օճոլձզ

ՎՅՇԼԵ.

Ի/., 1999,

Ը,

223:

Հիմնավոր չի կարելի համարել գրականությանմեջ արտահայտված տեսակետն այն մասին, որ անպետք հանցափորձի տեսակ է հանցափորձը բազակայող օբյեկտի դեմ (տես` ՃքըԸ ԸՇռոՇՐԸՇԲօԻՇ ոքճտճ. 5, 2. ԽԼ, 1970, Շ. 483): Վանգավորը բոլոր դեպքերում ոտնձգություն է կատարում ԴԻռճռուօՐօ ռեալ գոյություն ունեցող (կյանք, սեփականություն)օբյեկտի դեմ, սակայն նրան վնաս չի հասցնում թույլ հետնանքու

տված սխալի

տարբերել բացարձակապեսանպետք միջոցները ն կոնկրետիրադրությանհամար անպետքմիջոցները: Առաջինիրավիճակնառկա է անձի կողմից այնպիսիմիջոցներօգտագործելիս, որոնք ոչ մի պայմաններում չեն կարող հանգեցնել հանցավոր նպատակիիրականացմանը: Որպես օրինակ կարող է ծառայել թունավորելու նպատակով անվնաս փոշի կամ հաբեր օգտագործելը, որոնք հանցավորի կողմից թույնի տեղ են դրվել:

Երկրորդիրադրությունը բնութագրականէ նրանով, որ այլ պայմաններում գործադրված միջոցները կարող էին պիտանի լինել հանցավոր մտադրությանիրականացմանհամար (օրինակ, անսարքհրազենովսպանություն կատարելու փորձը):

Անպետքհանցափորձիքննարկվողտեսակին է վերաբերումոչ միայն հանցագործություն կատարելու համարփաստորենոչ պիտանիմիջոցներիու առարկաների կիրառումը, այլն հանցավոր մտադրության իրականացման համար անպետք մեթոդիկամ եղանակիօգտագործումը(օրինակ, հանցավորըթույնը բաժանում է մի քանի մասերի,որոնց ընդունումըմահվանչի հանգեցնում): Որպես ընդհանուր կանոն, անպետք հանցափորձըհանգեցնում է քրեական պատասխանատվության, քանի որ փաստորենօժտված է «պիտանի» հանցափորձի բոլոր հատկություններով.անձը ձգտում է վնաս պատճառել քրեաիրավական պաշտպանության տակ առնված օբյեկտին, գործում է մեղավորությամբ, որի ուժով էլ նրա գործողություններըհանրության համար վտանգավորեն: Հանցափորձի անպետք լինելու հանգամանքըդատարանի կողմից հաշվի է առնվում պատիժ նշանակելիս: Դրա. հետ մեկտեղ այն դեպքում, երբ անձի կողմից գործադրված միջոցներըակնհայտորենի վիճակիչեն ապահովելու հանցավոր դիտավորության իրացումը,օրինակ, անձի ծայրահեղտգիտությանկամ բացահայտ սնահավատության հետնանքով սպանելու համար կախարդանքի կամ հմայման օգտա(օրինակ, գործումը), պատասխանատվությունը բացառվում է կատարվածիմեջ օբյեկտիվ հասարակական վտանգավորության բացակայությանպատճառով: Տ

5.

Վանցագործությունից կամովինհրաժարվելը

ն կանխման գործում մեծ Վանցագործությունների նախազգուշացման նշանակություն ունի հանցագործությանկատարումիցկամովին հրաժարվելու ինստիտու-

տը.

Բարձրացնելով քրեական օրենքի ընդհանուր նախազգուշական գործառույթը, նոր քրեական օրենսգիրքն ավելի ճշգրիտ ու մանրակրկիտէ ձնակերպել հանցագործությունից կամովինհրաժարվելուինստիտուտը,որը, ըստ նախա-հեղաՀՀ

փոխականքրեագետների պատկերավոր արտահայտության,մի «ոսկյա կամուրջ է», որը օրենսդիրը կառուցել է հանցագործությունն սկսած անձանց համար՛: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքում հանցագործությունկատարելուցկամովին հրաժարվելումասին իրավանորմը,մեր կարծիքով, խիստ անհաջող է ձնակերպված: Այստեղ չեն բացահայտվում ոչ տվյալ ինստիտուտիհասկացությունը,ո՛չ էլ էությունը: Օրենքի տեքստիցմիայն բխում էր, որ այն անձը, որը կամովին հրաժարվել է հանցագործությունը մինչն վերջ հասցնելուց, քրեական պատասխանա-

տվության ենթակա է միայն այն դեպքում, երբ նրա փաստորեն կատարած արարքն '

Տես`

յոոԾոււօօ

ոքձռօ

Քօօօյու,

Շ.

55:

հանցակազմ է պարունակում:Հասկանալի Է, որ այսպիսի նորմի պրոֆիլակտիկ էֆեկտը մերձենում է զրոյի, իսկ «ոսկյա կամուրջը» ավելի շատ թակարդ այլ

է

հիշեցնում:

Ժամանակակից պետությունների մեծ մասի քրեական օրենսդրության մեջ գոյություն ունի այն անձանց պատասխանատվությունիցու պատժից ազատելու սկզբունքը, ովքեր սեփական կամքով հրաժարվել են իրենց հանցավոր մտադրությունն իրագործելուց ն հանցագործությունն ավարտին հասցնելուց: Նման մոտեցումը բացատրող պատճառներն ընկած են քրեական ռեպրեսիայի միջոցները տնտեսելու մեջ: Սակայն գլխավորը նման անձանց հասարակականվտանգավորության գնահատականնէ: Հանցավորգործունեության կամովին դադարեցումը «վկայում կամ ստիպում է ենթադրել, որ հանցավորը մատչելի է մեղանչելու, խղճահարության, զղջալու զգացմունքներին, իսկ պետությունը չի կարող անտեսել մարդկային բնության այդ դրսնորումները, չի կարող մոռանալ, որ զղջում հարուցելը քրեական պատժի ցանկալի հետնանքներից մեկն է, որը մասամբ արդարացնում է նան պատժի բուն գոյությունը»": Վանցագործությունիցկամովին հրաժարվելու ինստիտուտիօրենսդրական նոր կառուցվածքը բովանդակում է ինչպես դրա հասկացությունը, այնպես էլ իրավաբանական էությունը: ՀՀ քր. օր-ի 36 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն հանցագործությունից կամովին հրաժարում է համարվում անձի կողմից հանցագործության նախապատրաստությունը կամ հանցափորձը կամ անմիջականորեն հանցանք կատարելուն ուղղված գործողությունը (անգործությունը) դադարեցնելը,եթե անձը գիտակցել է հանցագործություննավարտին հասցնելու հնարավորությունը: Քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմք է հանդիսանումհանցակազմի բացակայությունը: Հանցագործությունիցկամովին հրաժարվող անձի վարքագծում չկան ավարտված հանցագործության հատկանիշները (բացակայում են հանրորեն վտանգավոր հետնանքները) ն հանցագործության նախապատրաստության ու հանցափորձիհատկանիշները(անձը կամովին, այլ ոչ թե հարկադրաբարէ դադարեցնում արարքը): Այսպիսով, ամուին հրաժարումը այն անձինքրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմք է հանդիսանում, ուլ հրաժարվել է սկսած հանցագործությունը մինչն վերջը հասցնելուց: Հիշյալ բնորոշումից ակնհայտ է անձին պատասխանատվությունից ազատելու համար անհրաժեշտ երեք պայմաններիհամակցությունը: 1. Վանցագործությունըավարտին հասցնելուց հրաժարվելը պետք է Սամուվին առանց այլ անձանց կողմից դրսնորվող Լինի, այսինքն իրականացվի հարկադրանքի:Եթե հրաժարումը հարկադրյալ է եղել, ապա դա կարող է վկայել այն մասին, որ արարքի (նան անձի) հասարակական վտանգավորությունը չի վերացել ն ուստի քրեական պատասխանատվություննէլ չի բացառվում: Պետք է նկատի ունենալ, որ կամովին հրաժարումի նախաձեռնությունը կարող է բխել հարազատներից, բարեկամներից, ծանոթներից, ենթադրվողտուժողից, իրավապահմարմիններիաշխատակիցներիցնայլն: Կարնորն այն է, որ հանցագորժությունը դադարեցնելու որոշումն անձը կայացնումէ իրկամքովլ:

'

Տես`

ՐոոճողթտԷԼ Շ., Քյօոօ6 04088166

ոքճոօ:

/ձ6ույճ.

ՎոՇԼԵ

օ6ւոճր.

1.

1, ԽԼ, 1994,

6.

315:

Կամովին հրաժարումը պետք է լինի անվերապահ(վերջնական), այլ ոչ թե արարքի կատարման հետաձգում` ավելի հարմար պահ ընտրելու կամ նոր կամ այս գործիքներ ձեռք բերելու, կամ նոր հանցակիցներ ներգրավելու կարգի այլ նկատառումներով: Յ. Կամովին հրաժարվելով` հանցավորը պետք է գիտակցի հանցագործությունն ավարտին հասցնելու հնարավորությունը: Կամովին հրաժարումի շարժառիթները կարող են ամենատարբերլինել լը, զոհին խղճալը, հանցանքը պարտակելու հնարավորության հարցում անվստահությունը, խիստ պատժի նկատմամբվախըն այլն): Անձի բարոյական գնահատականի համար նշանակություն ունեն այն շարժառիթները, որոնք վկայում են անձի գիտակցության մեջ դրական փոփոխություններսկսվելու մասին, սակայն քրեական պատասխանատվությունիցազատելու համար ընդունելի է ցանկացած շարժառիթ: Գլխավորն այն է, որ հանցագործությունըմինչն վերջը հասցնելուց կամովին ն վերջնականապեսհրաժարվելով, երբ այն ավարտինհասցնելու օբյեկտիվ հնարավորություն է եղել, անձը ցույց է տալիս, որ ինքն ու իր արարքը կորցրել են հասարակական վտանգավորությունը: Քրեական պատասխանատվությունից ազատելու պայմանների հետ մեկտեղ օրենքը (քր. օր-ի 36 հոդված 2-րդ մաս) նշում.է. «զանցագործությունն ավարտին հասցնելուց կամովին հրաժարված անձը ենթակաչէ քրեական պատասխանատվության, եթե նրա փաստացի կատարած արարքն այլ հանցակազմ չի պարունակում»: Այդ նշանակումէ, որ, օրինակ, եթե մտադրվելով որնէ մեկին զրկել կյանքից, անձը հրազեն է հափշտակում, իսկ ապա կամովին հրաժարվում սպանություն կատարելուց, ապա նա ազատվում է պատասխանատվությունիցայդ հանցագործության համար, բայց պետք է պատասխանտա ապօրինաբարհրազեն ձեռք բերելու ն կրելու համար: Կամովին հրաժարումը հնարավոր է, եթե անձը դեռես չի կատարել բոլոր այն գործողությունները, որոնք նա անհրաժեշտ է համարել հանցավոր ոտնձգությունն իրականացնելու համար: Գործողությունները շարունակելուց հրաժարվելը նշանակում է, որ հանցագործությունը չպետք է կատարվի: Քրեագետների մեծ մասի կարծիքով ավարտված հանցագործության փուլը բացառում է կամովին հրաժարումի մասին ցանկացած խոսակցություն, քանի որ այս փուլում հանցավորը օբյեկտիվորեն ն գիտակցաբար արել է անհրաժեշտ ամեն ինչ` հետնանքներն առաջացնելու համար (նախատեսված կրակոցից հետո վրիպելով` հանցավորն ամբողջությամբ կատարելէ սպանության օբյեկտիվ կողմը: Այստեղ արդեն որնէ բանից չի կարելի հրաժարվել ն անձը պետք է պատասխանատվության ենթարկվիդիտավորյալ սպանության փորձի համար): Պրոֆեսոր Ն. Դ. Դուրմանովը գտնում է, որ կամովին հրաժարումը հնարավոր է նան հանցագործության այս փուլում, եթե կատարված գործողություններըդեռնս չեն հանգեցրել հանրորեն վտանգավորհետնանքների: Կամովին հրաժարումն այս դեպքում պետք է դրսնորվի այնպիսի գործողություններում, որոնք ուղղված են հանրորեն վտանգավոր Սկզբունքորեն դրա հետ կարելի է հետնանքներըկանխելուն կամ թույլ չտալուն": համաձայնվել, բայց պարտադիր կերպով հաշվի առնելով կամովին հրաժարումի համար բնութագրական բոլոր հատկանիշները ն առանձնապես այն, թե նա է, գիտակցե՞լ արդյոք, հանցագործությունը մինչե վերջ հասցնելու հնարավորու2.

(զղջա-

Ո

Տես`

ճշքոռոօր ԷԼ Մ. ՇՕԲ6Շ

ԱՆոօղօոքամ

34.01.

ԽԼ, 1967,

Շ.

թյունը: Բացի այդ, պետք է հաշվի առնել, թե հանցավորը օբյեկտիվորեն ընդունա՞կ էր, արդյոք, պահպանել իշխանությունը իր սկզբնական գործողություններիցզարգացող իրադարձությունների ընթացքիվրա: Դետնանքներիվրա հասնելը կարելի է կանխել միայն այն ժամանակ,երբ հանցավորի կամքը ն իրադրության զարգացման վրա ազդող օբյեկտիվ հանգամանքներըչեն հակասում միմյանց: Փորձելով կանխել հրկիզված տան ոչնչացումը, անձը պետք է գիտակցի, որ օբյեկտիվորեն կարող է կատարել այդ: Այստեղ պետք է հաշվի առնել օջախի տեղակայումը,քամու ուժն ու ուղղվածությունը, շինության հրդեհակայու-նությունը ն մի շարք այլ հանգամանքհետ է համա-ձայնվել միայն որպես բացառություն ներ: Նշված ընդհանուր կանոնից: : Չանցակիցներիկամովինհրաժարումնունի իր առանձնահատկությունները:ՀՀ քր. օր-ի 36 հոդվածի 3-րդ մասը այս առնչությամբ արձանագրում է. հանցագործության կազմակերպիչը, դրդիչը կամ օժանդակողը կամովին հրաժարվելու դեպքում ենթակա չէ քրեական պատասխանատվության,եթե նա պետական մարմիններին հաղորդելով կամ ձեռնարկված այլ միջոցներով կանխել է կատարողի կողմից հանցագործությունն ավարտինհասցնելը: Օրենքի բովանդակությունիցերնում է, որ կազմակերպչի,դրդիչի կամ օժանդակողի կամովին հրաժարումը պետք է արտահայտվի այնպիսի ակտիվ գործողությունների ձեով, որոնք ուղղված են կատարողի կողմից սկսված հանցագործությունը դադարեցնելուն: Նշված բոլոր անձինք համատեղ հանցավոր գործունեությանը մասնակցություն են ունենում սովորաբարմինչն հանցագործությունն սկսվելը ն անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում մտադրության հաջող իրականացման համար: Դրա հետ կապված կամովին հրաժարումի համար անհրաժեշտ է, որ նրանք ակտիվ գործողություններով վերացնեն իրենց իսկ կողմից նախկինումստեղծված պայմանները Ա դրանով իսկ անհնարին դարձնեն կատարողի կողմից հանցագործությունն ավարտինհասցնելը: Կազմակերպչի ն դրդիչի համար դա իրենց մասնակցությամբ նախապատրաստվողհանցագործության մասին պետական մարմիններին ցանկացած ձնով հայտնելն է կամ այլ գործողություններ կատարելը, օրինակ, կատարողին համոզելը, որ նա կամովին հրաժարվի մտադրությունից, ոտնձգության օբյեկտը պաշտպանելը, կատարողին ձերբակալելը ն այլն: Ֆիզիկական օժանդակողը, որը կատարողինմիջոցներ կամ գործիքներ է տրամադրել, դրանք պետք է ետ վերցնի: Ինտելեկտուալ օժանդակողը, որը հանցագործությունն սկսելուն աջակցել է խորհուրդներով, կատարողիհաջող գործունեության համար անհրաժեշտ ինֆորմացիայով, ինչպես նան նախապես խոստացել է պարտակել հանցագործին, հանցագործության միջոցներն ու գործիքները, հանցագործության հետքերը կամ հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված առարկաները,ինչպես նան այն անձը, ով նախապես խոստացել է ձեռք բերել կամ իրացնել այդպիսիառարկաները,պետքէ ակտիվ գործողություններով կանխի հանցագործությունը կամ գոնե ետ վերցնի այն ներդրումը, որ ինքը կատարել է հանցավոր գործունեության մեջ (հրաժարվի նախկինում տրված խոստումներից): Բոլոր հանցակիցներիկամովինհրաժարումը հնարավոր է նույն փուլերում, ինչոր կատարողինը:Եթե հանցագործությանկազմակերպչի, դրդիչի կամ օժանդակողի նշված գործողությունները չեն հանգեցրել կատարողի հանցագործությունը կանխելուն, ապա ձեռնարկված միջոցները պատիժ նշանակելիս կարող են հաշվի

կարծիքի կարելի

226. '

Տես` ՄԻՇոօուօօ

Աքճոօ,

Օճողոպզոռ.

ԽԼ, 1999,

Շ.

227:

.

առնվել որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանք (ՀՀ օր-ի 36 հոդ. 4-րդ մաս): հետ, որի Կամովին հրաժարումը որոշակի նմանություն ունի գործուն զղջալու հետո է, էությունն այն որ հանցագործությունն ավարտելուց սուբյեկտն ակտիվ գործողությունների է դիմում հանրորեն վտանգավոր հետնանքը վերացնելու, հասցված վնասը կամովին հատուցելու կամ այլ ձեով պատճառված վնասը հարթելու նպատակով: Գործուն զղջալու բոլոր տեսակները (քր. օր-ի 62 հոդ. 9-րդ, 10-րդ կետեր) պատասխանատվությունըն պատիժը մեղմացնող հանգամանքներեն: Կամովին հրաժարումի ն գործուն զղջալու միջն գոյություն ունեն նան որոշակի տարբերություններ: Վանցագործությունից կամովին հրաժարումը, ինչպես արդեն ասվել է, կարող է տեղի ունենալ միայն չավարտված հանցագործության պարագայում, մինչդեռ գործուն զղջալը` միայն հանցագործության ավարտից հետո: Կամովին հրաժարումը բացառում Է քրեական պատասխանատվությունը, իսկ գործուն զղջալը դիտվում է սոսկ որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանք,առանձին դեպքերում` նան որպես քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմք (քրեական պատասխանատվությունից ազատելը գործուն զղջալու դեպքում քր. օր-ի 72 հոդ):

քր.

-

ԳԼՈՒԽ

ՎԱՆՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

81. նախնականդիտողություններ Խմբակային հանցավորության դեմ պայքարի հիմնահարցը, մասնավորապես, հանցակիցների պատասխանատվության ն պատժելիության հարցերի օրենսդրական կանոնակարգմանհիմնահարցը,ամենաարդիականքրեաիրավականպրոբլեմներից մեկն է: Խմբակային հանցավորությունը հարաբերականորեն տարածված երնույթ է ն զգալի սոցիալական վտանգավորություն է ներկայացնում: Դիտավորյալ հանցագործությունների գրեթե մեկ երրորդը կատարվում է հանցակցությամբ, ընդ որում` հաճախ կազմակերպվածխմբի ն հանցավոր համագործակցության կողմից, որը բարձրացված հասարակական վտանգավորություն է ներկայացնում ինչպես այնպես էլ հասարակականհարաբերություններին վնաս պատճառելու տեսակետից, բազմաթիվ քաղաքացիների հանցավոր գործունեության մեջ ներգրավելու տեսակետից: Դա առանձնապեսվտանգավոր է, երբ խոսքը գնում է անչափահասների մասին, ովքեր սովորաբար հանցավոր գործունեության մեջ են ներգրավվում չափահասների կողմից: Այսպես, ըստ ընտրանքային հետազոտության տվյալների քրեական պատասխանատվությանենթարկված անչափահասների 35,2 տոկոսը հանցագործությունը կատարել է մեծահասակներիհետ հանցակցությամբ ն նրանց ղեկա-

վարությամբ":

Հանցակցության առավել վտանգավոր ձները սովորաբար հանդիպում են ծանր հանցագործություններ կատարելու դեպքերում: Օրինակ` բռնաբարությունների 98,296-ը կատարվում է հանցակցությամբ: Այս ամենը պայմանավորում է հանցակցության մանրակրկիտ օրենսդրական կարգավորման, այդ հասկացության առավելագույն հստակ օրենսդրական բնորոշման, հանցակցության առանձին տեսակների ու ձների բնութագրման անհրաժեշտությունն այն հաշվով, որ հանցավորության դեմ պայքար իրականացնող մարմինները կարողանան սոցիալական ն իրավաբանական ճիշտ գնահատական տալ խմբակային հանցագործության յուրաքանչյուր դեպքի ն արդյունավետ պայքար մղել հանցավոր գործունեության այդ վտանգավոր ձնի դեմ:: Վանցակցության ինստիտուտը զգալի կատարելագործում ն հանգամանալից զարգացում է ստացել ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի 7-րդ գլխում: ճշգրտված է հանցակցության հասկացությունը: Ընդլայնված են կատարման ն համակատարման շրջանակները տրված է այդ երնույթների դասակարգումը:

ոնք",

Տես՝

Տես`

Տես`

ոքմտճ. 8.

ԼլնքՇոօքօրոճտՃ.

1973, Վ 3,

ոլ.

ոռուօտ

6.

6:

աթ

ԷԼՆՅ: ՅՎՇ

ոճաճյձուց

11. Փ. ՕղոօոՇրոաոուօՇրթ

օքրաա3Յ819ք481

օ07Վ4Շ7յ6

աո1. "Օ86ՆՇ:Յ8

քո

ոքօորուծոութ.

Ի.

ԱքօճդճիքիքՇՕՄՎՅՇՂՈԱՑ8 ԽքրարօքԼ. ձ., Խքուօք Լ. Մ. Ճարմոթաւճ 8ՇՇՂԲրՕ881014. "ւղ: 11քճ25088:16 ւքո68",ԼՇՏռաՇՃ. 1977, Շ. 108:

1974,

օ.

ՇՕՑՇՆԸՃՕԻԼ

10Շ-

112:

ՄԼՕոՕՏԻԵԾԻԼ

Ավարտուն տեսքով ներկայացված է հանցակցության խմբակային ձների համակարգը:Վերջապես, կանոնակարգվածեն հանցակցությանորակման կանոնները: ՎՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքն իր Ընդհանուր մասում հանցակցությանն Է նվիրել ընդամենը մեկ հոդված: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում հանցակցության համար պատասխանատվությանհարցը կարգավորում են թվով հինգ հոդվածներ: ԴՀանցակցության`որպես հանցագործության կատարմանը երկու կամ ավելի

անձանցդիտավորյալ համատեղ մասնակցության հասկացությունը լրացվել է «դիտավորյալ հանցագործությանը»արտահայտությամբ: Քր. օր-ի 37 հոդվածի համաձայն` «Գանցակցություն է համարվում երկու կամ ավելի անձանց դիտավորյալ համատեղ մասնակցությունը դիտավորյալ հանցագործությանը»: Դրանով իսկ օրենքը, բնորոշելով հանցակցությունը, կրկին անգամ է արգելափակում անզգույշ հանցագործության մեջ հանցակցության հնարավորությունը: Այդ մասին երրորդ անգամհիշատակում է արվում հանցակցիսահմանազանցումըբնորոշելիս՝: Առաջինհայացքից այսպիսիճշգրտումը կարող է ավելորդ թվալ, քանի որ հանցակցության հասկացության սկզբնամասում արդեն իսկ խոսվում է համատեղ գործողությունների դիտավորյալ բնույթի մասին: Սակայն իրավաբանականգրականության մեջ պնդումներ կան այն մասին, թե հանցակցությունը հնարավոր է նան անզգույշ հանցագործություններիդեպքում: Այսպես, Ա. Ն. Տրայնինի կարծիքով «հանցակցությունն առկա է միննույն անզգույշ հանցագործությունը մի քանի անձանց այսինքն` նա առաջարկում կողմից համատեղ կատարելու բոլոր դեպքերում»՞, է մի բանաձե, որը հանցակցության ինստիտուտիգործողության ոլորտ է ընդգրկում անզգույշ մասնակցությունը անզգուշությամբ կատարվող հանցագործությանը: Անզգույշ հանցագործությունը համատեղ կատարելու բոլոր դեպքերում հանցակցություն տեսնելու պահանջն ակնհայտ հակասության մեջ է մտնում հանցագործության մասնակիցների միջն սուբյեկտիվ կապի անհրաժեշտությանպահանջի հետ (որը սատարվում էր Ա. Ն. Տրայնինի կողմից), քանի որ դրդչի կամ օժանդակողի կողմից անզգույշ գործողություն կատարելը, Ա.Ն.Տրայնինի խոսքերով, հենց այնպիսի դեպք է, երբ «բացակայում է հանցակցությունըկազմող էականտարրը` կատարողի պլանների ու գործողությունների մասին դրդիչի ն Շժանդակողիկողմից իմանալը», իսկ «առանց այդպիսի իմացության հանցակցություն չկա»:: Մ. Դ Շարգորոդսկու կարծիքով, հանցակցությունը հնարավոր է «միայն այն անզգույշ հանցագործություններիվերաբերմամբ, որտեղ գործողությունը կատարվում է դիտավորությամբ,իսկ հետնանքը վրա է հասնում անզգուշաբար»: Այս դիրքորոշումը քննադատության է ւսրժանացել քրեական իրավունքի տեսության մեջ: Քննադատները նշել են, որ «գոյություն չունեն այնպիսի անզգույշ հանցագործություններ, որտեղ գործողություններ կատարվում են դիտավորությամբ, իսկ վրա է հասնում անզգուշաբար, դրանք հայտնի չեն քրեական իրաէ դրդիչի ն օժանդակողիկողմից վունքին»`, անզգույշ մեղքի ժամանակ կատարողի գործողությունների իմացությունը, որ անզգույշ մեղքը չի կարող

արդյունքը '

)

`

1998,

բացառվում

ն Բօրճռը Ք0ՇՇղԱ առօՓորոբմյլաւ, Ի1, 1996, օ. թ. (ԹՇԱՒՐԲՆԵԼՆ ՇՐՅԼԵՑ Ճ. ՒԼ 1Լքոետուօբճ): Տես` Նքճճոաւ Ճ. ՒԼ ՄՎՏ:ՍԼ: օ ԸՕցԳճեղւ ԽԼ, 1Օքոտրոյ, 1941, Ը. 114: Ղքճառա /Ճ. ԷԼ Ֆ7ՎԲոՅ6 Օօ ՇՕջվոՇալ, Շ. 112. ԼԱոքրօքօրՇտոքԽ1 տ. ԷօոքօՇել օ6ւղ6. ԿոՇու ՄՐՕո08Ւ:0ՐՕօոքձոճ, 113. ՃԻՄ, 1955, Շ. 143. ոօ ԻԼ, 81032, Ախճոճչբբ ՒԼ Ճ. ՇՕՖՎՅՇՈԼԾո ոբշշրյամօլոու ՇՕԲ6ԼՇԽՕիր/ Մոօոօուօու/ ոքո), ՖոՕոՕուու

Տես`

ՆԱողցոճ

:

ստեղծել «առանձին անձանց գործողությունների միջն ներքին համաձայնեցվա-

ծություն»՞:

Քրեական իրավունքի դասագրքերից մեկում քննարկվող հարցի առնչությամբ բերվում է այսպիսի օրինակ` Երկու անձ, ըստ պայմանավորվածության,«կատակով» ճոճում են նավակը, որը շուռ է գալիս, ու երրորդ ուղնորը ջրասույզ է լինում: Հեղինակները գտնում են, որ տվյալ օրինակում առկա է դիտավորյալ համաձայնությունը՝ կյանքից զրկելու անզգույշ համակատարմանմեջ: Իրականում անզգույշ համակատարումըհնարավոր է: Սակայն դա հանցակցություն ճանաչելու համար, ինչպես իրավացիորեննշվում է ժամանակակից գրականության մեջշ,բացակայում է մեղքը: Չկա այն նան դերերի յուրահատուկ բաշխման ժամանակ. մեկը դրդում է մյուսին, որ նստած է նավակի թիերի մոտ, ճոճել այն: Դրդչությունը նշանակում է դրդվողի մոտ հանցագործություն կատարելու վճռականություն հարուցել, այսպես ասած, նրա գլուխը «մտցնել» անզգուշաբար տուժողին սպանելու մտադրությունը: Հասկանալի է, որ մեղքի ձների այսպիսի զուգակցումն անհնարին է: Եթե կատարողի գլխում հանցագործության մասին միտք չի եղել, ապա առավել նս դրանից ազատէ դրդչի գլուխը: (/նզգույշ հանցագործության ժամանակ օբյեկտիվ համակատարմանդեպքում յուրաքանչյուրը կատարվածի համար ինքնուրույնաբարէ պատասխանում պատծառված վնասի ն անզգույշ մեղքի շրջանակներում ՀՀ Այսպիսով, նոր քրեական օրենսգրքում հանցակցության հասկացության մեջ կատարված լրացումը կարնոր ու անհրաժեշտ է: Այն վերջ է դնում ոչ միայն Քրեական իրավունքի գիտության մեջ տարիների վեր ընթացող բանավեծին, այլն դատաքննչական պրակտիկայումստեպ-ստեպ հանդիպող ու հնարավոր տարըն-

թերցումներին":

Հանցակցության ինստիտուտի ոլորտում կատարված օրենսդրական մյուս նորամուծությունների մասինի տեղի կխոսվի ստորն ներկայացվող շարադրանքում:

2. Վանցակզության 52. ցակցութ)

հասկացությունը կանիշները կացությունըն հատկանիշնե

Հանցակցության ինստիտուտըամենակարնորներիցու բարդերից մեկն է քրեական իրավունքի տեսությունում: Հանցավոր գործունեությունը, ինչպես ն մարդու ցանկացած ստեղծագործություն, կարողէ իրականացվելինչպես միայնակ, այնպես էլ անձանց խմբի ն նույնիսկ ճյուղավորված գործունեություն իրականացնող մարդկանց որոշակի կազմավորմանկողմից, որոնք օժտված են հանցավոր «իրավունքներով» ու «պարտականություններով» ն ունեն աստիճանակարգվածղեկավարու-

թյուն` կազմակերպիչներից մինչնկատարողները, դրդողներնու պարտակողները: Իրավակիրառականպրակտիկան ցույց է տալիս, որ հանցակցությամբ բավական մեծ թվով հանցագործություններ են կատարվում (մոտ մեկ երրորդը), ընդ որում՝ առավել ծանրերն ու վտանգավորները:Ուստի բնական է, որ օրենսդրության

1Օ. Ճ.

Ե,Տես` 30.

Եօքօրուղ Ը. Էտ

`

ԸՕՑ6ՂԸՑՕ6 70Օոչլօ6 ոքճոօ. ՕՅեդու ԿոՇո», Ի4., ԼՕօւօքոտրու,1959, Շ. 230. Տնս՝ 110806 յՈԾոօԹոօ6 ոքճոօ ՔՕՇՇու. Օւդու: ԿՀՇՐՆ. ԽԼ, 1996, Ը. 57: Տես` նույն տեղը:

«Վ 1961 թ. քր. օր-ի 17 հոդվածը լրացնելու առնչությամբմեր կողմից առաջարկություն է արվել Տես` ԸքարօբչուԽԼ Ք. ՕՇՇԾՇւուօՇու ճքիաբոօկ տակավին 1982 թ. ՄԻօոՇԲՒՕԼՕ 3ճրՕ10րձՆ6նԵՇՆԲՃ --

քոտ

օ

Օա

ոու, "ՇօպաճճաՇրքՎԲԸ

րու ՅՀԱՕՅ:ՇՇԼԵԻ", 1957,

ԷԼ 12,

Շ.

19:

ՇՇՔ

դ

ԲՏԽօԾքիլ6

Քօոթօճլ

6ԻՕ

ճճեքամութբօ ՇՕ8ճքութմորոօութու,

Խոտ.

ԽՎԵՇ.,

Բքօոճու 1982,

Շ.

21.

Դ0Դ

մեջ մեծ տեղ է տրվում հանցակցությանը: Այդ պրոբլեմն անտեսվածչէ նան քրեական իրավունքիտեսության մեջ: Վանցակցությանն էր նվիրվածքրեական իրավունՔի գծով յոթերորդ Միջազգայինկոնգրեսը (1957 թ., Աթենք), որտեղ շատ կարնոր որոշում կայացվեց, որն ընդգրկում է եվրոպական, ն ասիական լատինամերիկյան երկրներիմեծ մասում կիրառվողառավել առաջադիմական կոնցեպցիաները:

`

Հանցակցությաննորմերը կենտրոնացվածեն ՀՀ քր. օր,-ի 7-րդ գլխում (հոդ. 37-41): 37-րդ հոդվածում ւորվում է բուն հանցակցության հասկացությանգիւտտագործնականսահմանումը: Այնտեղ ձնակերպված են հանցակցությանհիմնական հայտանիշերը,որոնք արտացոլում են հանցակցությանվերաբերյալհայրենական

կոնցեպցիան:

է

Այդ սահմանումը հնչում է հետնյալկերպ. «Վանցակցությունհամարվում երկու կամ ավելի անձանց դիտավորյալհամատեղ մասնակցությունը դիտավորյալհանցագործությանը»:Սույն սահմանումըն օրենքի հետագա բոլոր որոշումները, որոնք զարգացնում են այս հիմնական կանոնի գլխավոր դրույթները, լիովին համապատասխանում են քրեական իրավունքի գծով յոթերորդ Միջազգային կոնգրեսի առանցքայինդրույթներին: Գոյություն ունեն հանցակցության ինստիտուտի բուն իրավաբանական բնույթին վերաբերողմի քանի հայեցակետեր:Հիմնականդիրքորոշումները,որոնցով դրանք տարորոշվում են, կարելի է հանգեցնել երկու հիմնարարների. ա) կարո՞ղ է անզգույշ հանցակցությունլինել դիտավորյալ կամ անզգույշ հանցագործության մեջ, բ) արդյո՞ք հանցակցության իրավաբանական բնությունըակցեսորայինէ, այսինքն` հիմնարկվո՞ւմէ այն հանցագործության կատարմանհիմքի վրա, թե՞ բոլոր մասնակիցները, չնայած նրանց տարաբնույթ դերերին, հանդիսանումեն հանցավոր արարքի յուրօրինակ կատարողներ, կամ էլ նրանց մեջ կենտրոնականէ կատարողի անձը, իսկ մնացած բոլոր մասնակիցները խմբավորվումեն նրա շուրջ` հանդես գալով որպես օգնականներ: Պատասխանըկարելի է գտնել քր. օր.-ի 37 հոդվածի տեքստում: Օրենքում ուղղակիորեն ընդգծվում է, որ հանցակցությունէ համարվում մի քանի անձանց դիտավորյալ մասնակցությունըն միայն դիւռավորյալհանցագործությանը: Այս

սահմանման

հստակությունը լիովին բացառում է անզգույշ հանցակցությունը դիտավորյալկամ անզգույշ հանցագործությանը (խոսքը վերաբերում է հենց նշված հանգամանքներում հանցակցությանմասին սահմանման կիրառմանը): Քր. օր.-ի 38 հոդվածի 1-ին մասում` «Հանցակիցներիտեսակները»,ասվում է. «Կատարողիհետ մեկտեղ հանցակիցներ են համարվում կազմակերպիչը,դրդիչը ն օժանդակողը»: Այս բանաձնն ընդգրկում է անձանց, որոնց պատասխանատվուբյունը սահմանվում է այն կանոններով,որոնք տրված են քր. օր.-ի 7-րդ գլխով, սակայն չի բացահայտում հանցակցության բուն իրավաբանական բնությունը: Կարծում ենք, որ օրենսդրական բանաձեը լիովին ն ամբողջությամբներկայացնում է հանցակցությանակցեսորայինբնույթը ՀՀ քրեական օրենսգրքում: Ակցեւսորային տեսության էությունն այն ակնհայտ փաստի ընդունումն է, որ կենտրոնական կերպարը կատարողնէ, քանի որ առանց նրա չկա հանցակցություն ն չի կարող լինել, թեն գործող անձանց թվում կազմակերպչի կամ դրդչի, կամ օժանդակողիբացակայությունըչի բացառում հանցակցությունը: Բացի այդ, հանցակիցների պատասխանատվության հատուկ պայմաններնու ձները հնարավորեն միայն այն դեպքում, եթե կատարողնավարտել է ծրագրած հանցակազմըկամ, ծայրահեղ դեպքում, սկսել Է այն կատարել:Ու քանի որ դա այդպես է, ապա հանցակցությունը բուն

էությամբակցեսորայինԷ, այսինքն` կախվածէ կատարողիգործողություններից: Այդ է վկայում արդեն իսկ այն փաստը, որ չհաջողված դրդումը կամ օժանդակումը որնէ կապ չունեն հանցակցության հետ, այլ որակվում են հանցավոր գործունեության փուլերի մասին կանոններով: Քրեական իրավունքի տեսությունը, մեր կարծիքով, հիմնվում է տրամաբանական ակցեսորայնության ճանաչման վրա, համաձայն որի` հանցակիցների գործողությունները պիտի որակվեն այն հոդվածով, որը մեղսագրվում է կատարողին: Շեղումն այդ կանոնից հնարավոր է միայն խիստ որոշակի դեպքերում: Ակցեսորայնության կանոնները պահանջում են, որ` ա) բոլոր մասնակիցները գործած լինեն միասին, բ) յուրաքանչյուր հանցակցի գործողությունները պատճառական կապի մեջ եղած լինեն կատարողի գործողությունների, ապա ն` հանցավոր արդյունքի հետ, գ) բոլոր մասնակիցներըգործած լինեն դիտավորությամբ:Այս բոլոր կանոնները տարիների ընթացքում անշեղորեն պահպանվում են մեր երկրի դատական պրակտիկայում`հանձին նրա բարձրագույն դատականմարմինների: Վամաձայն քր. օր.-ի 37 հոդվածի` հանցակցություն է համարվում հանցագործությանը մասնակցող անձանցմիայն դրւռավորյայգործունեությունը: Դիտավորությունըվկայում է մասնակիցների գործողությունների միասնականության առկայությանմասին, որոնք ոչ միայն արտաքնապես, այլ ներքուստ կապված են միասնականկամքով ու հանցագործության միասնական մղումով: Ինչպես հայտնի է, հանցակցության դեպքում հանցակազմն անմիջականորենիրականացվում է կատարողի կողմից: Մյուս հանցակիցներիգործողություններըմիայն բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում դրա համար: Ուստի նրանց ցանկացած գործունեություն միշտ որոշակի կերպով արտացոլվում է կատարողի գործողություններում, որոնք ն հանգեցնում են հանցավորարդյունքի: Օրենսդրական սահմանումով նշված երկրորդ հատկանիշը համատեղ մասնակցություննէ հանցագործությանը:Համատեղությունը նշանակում է, որ նրանք բոլորը մասնակցում են` ա) միննույն հանցագործությանկատարմանը` կամ որպես համակաւոարողներ,այսինքն` միասնաբարիրականացնումեն հանցագործության օբյեկտիվ կողմը, կամ միաժամանակ, կամ մասամբ Ա տարբեր ժամանակներում, բ) որպես կազմակերպիչներ,դրդիչներ ն օժանդակողներ: Այդ դեպքում նրանք, որպես կանոն, չեն մասնակցում հանցակազմի կատարմանը կամ ղեկավարում են այն (կազմակերպիչը), կամ կատարողի մեջ այն կաւոարելու վճռականություն են արթնացնում, կամ նպաստում են կատարմանը ֆիզիկապես կամ ինտելեկտուալ եղանակով (դրդիչը ն օժանդակողը): Հանցակցությունն օբյեկտիվ առումով ենթադրում է գործողություններ, սակայն մի շարք դեպքերում այն կարող է իրականացվել նան անգործության միջոցով: Նման դեպքերըհնարավորեն, եթե անգործությունընախորդել է համաձայնությանը որը կայացվել է նախքանհանցագործությանկատարումը կամ կատարմանպահին, բայց միշտ` մինչե հանցավոր արդյունքի վրա հասնելը: Օրինակ` պաշտոնատար անձի դիտավորյալ անգործությունը, որն իր պաշտոնեական դիրքի բերումով պարտավոր է միջոցներ ձեռնարկել հանցագործությունը կանխելու ուղղությամբ, բայց հանցագործի հետ նախապես համաձայնությանգալով` նման միջոցներ չի ձեռնարկում: Այս տեսակետն է արտահայտել դեռես ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանը, ն այն, ըստ էության, ճիշտ է: Պատճառական կապը հանցակցության համար պատասխանատվությանանհրաժեշտ պայմանն է: Պատճառական կապի ընդհանուր ուսմունքը շարադրված է

20-6

Ս

«Հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը» գլխում: Այստեղ մենք կդիտարկենքմիայն այն, ապի պահան

վնաս են պատճառել Գ.-ի առողջությանը, որոնք ամբողջության մեջ ծանր վնաս են կազմում, ապա նրանք դրա համար պատասխանատուեն միայն մարդու առողջուանը համատեղ ծանր վնաս պատճառելու մասին փոխիրազեկվածությանպայմաԱյս առումով, նրանք կանխապեսմիասնաբար են գործում, նույնիսկ եթե նախչի եղել: Առանց նման իմացության` հանցակցություն չկա, ե կարող է խոսք լինել միայն անհատական գործողությունների կամ վնաս պատճառելու մասին: Եթե Ա.-ն, ցանկանալով սպանել Բ.ին, ծանր վնաս պատճառի նրա առողջությանը, իսկ Գ-ն սպանությունը հասցնի ապա Ա.-ն պատասխանկտա սպանության փորձի, իսկ Գ.-ն՝ ավարտված սպանության համար: Հանցակցության դեպքում անհրաժեշտ է, որ բոլոր հանցակիցներըգիտենան այն հանցագործության կատարողի մասին, որի կատարմանն իրենք մասնակցում են: Իմացության էությունն այն է, որ նրանք գիտակցում են հանցավոր արարքի այն 1 մերը, որոնք ձնավորում են հանցակազմի բոլոր հատկանիշերն ու տարրերը: Ասվածը չի պահանջում անմիջական ծանոթություն կատարողի հետ. բավարար է միայն գիտակցումն այն բանի, որ այդպիսին կա, հանցագործությունը նրա կողմից կատարվումէ կամկատարվելու է: Այսպես կոչված միջնորդավորված հանցակցությունը, այսինքն` դրդումը դրդմանը, օժանդակմանը կամ օժանդակումը դրդմանը կամ օժանդակմանը, պետք է դիտարկվի որպես սովորական հանցակցություն: ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանը դեպքերում միշտ կիրառում էր մի հստակ բանաձն. բոլոր հանցակիցները պիտի հստակ պատկերացում ունենան կատարողիմտադրությունների ն արարքների հանցավոր բնույթի մասին: Պակաս. կարնոր չէ նան կատարողի կողմից մյուս ճանաչելու հարցը: Այս հարցին պետք է այսպես պատասխանել. հանցավոր գործունեությունը, այլ հանդես է գալիս որպես պարզ գործիք դրդողի ձեռքին, ապա ոչ առաջինը, ոչ էլ երկրորդըչեն կարող համարվել միննույն հանցագործությանհանցակիցներ: Անկախ կատարողի ատասխանատվությունից,դրդողը պիտի տվյալ դեպքում դիտվի որպես միջնորվնաս պատճառող: Սակայն դրդման համար կատարողի հետ անմիջաանջվում, այսինքն` կատարողը բնավ պարտավոր չէ ամեն դեպկարելի է ասել նան օժանդակողի մասին: Կարնոր է միայն, որ նա գիտենա, որ օգնում է կատարողին հանցավոր գործողության մեջ: Եվվ այսպես, կատարողը միշտ պետք է իրեն հաշիվ տա, որ հանցագործության ն միտքն ինքը ստացել է դրդողից, ոչ թե այն ծագել է ինքնին. այս էր այդ միտքը նրա անձնական մղումներին: Բայց եթե դրդիչն օգտվել է կատարողի մոլորությունից, ապա այստեղ արդենայլ պատկերէ գծագրվում:Նույնը կարելիէ ասել նան օժանդակման մասին: Եվ այսպես, հանցակցությունը հնարավոր է այն դեպքում, երբ հանցակիցներն ունեն` ա) փոխադարձ իմացություն մեկմեկու հանցավոր գործունեության բ) նույն հանցագործությունը կատարելու միասնականձգտում, թեն, հասկանալի է նրանց նպատակներնու շարժառիթներըկարող են ն տարբեր լինել: Ինտելեկտուալ առումով, հանցակիցների դիտավորությունը տարբերվում է միայնակ գործող անձանց դիտավորությունից: Պահանջվում է, որ նրանք գիտակցեն այն հանգամանքները,որոնք վերաբերում են ոչ միայն նրանց անձնականվարքագծին, այլն մյուս հանցակիցների գործունեությանը: Հանցակիցների դիտավո-

ցության տտտոճնահատկություններին: Պատճառականով: նական

րաո կապիպահանջըհնարավորություն է տալիս նշագծելայն գործողությունների շրջանակը,որոնք վերաբերումեն հանցակցությանը: Առաջին կարնոր կանոնը. հանցակցությունը պատկերացնելիէ միայն մինչն հանցագործության կատարմանպահը կամ, որպես միացող գործողություն`հանցագործությունըսկսելու պահին ն նրա շարունակման ընթացքում, բայց միշտ` նախ-

քրեական իրավունքիննվիրվածյոթերորդ Միջազգային կոնգրեսում ն պահպանվում է պետությունների գերակշիռմասիօրենսդրություններում: Պատճառական կապի երկրորդնախադրյալն այն պահանջնէ, որ հանցակիցներն ինչ-որ կերպ պիտի ակտիվորեն նպաստած լինեն հանցագործության կատարմանը: Ընդսմին նորից ծագում է անգործությանհա թյունը գտնում է, որ քրեաիրավական առումով անգործությունը կարող է վնաս պատճառել, քանի որ ցանկացած հանցավոր անգործությունմիշտ իրենից ներկայացնումէ

չկատարում,ինչի հետեանքով պարտականությունների սկսում են բեր ուժերը

որոշակի գործել վնասահանգեցնելով հանցավոր արդյունքի, ն նման վնաս պատճառողէ ճանաչվում այն սուբյեկտը, որը պիտի գործեր տվյալ պահին հանցավոր հետնանք-

ց: Բացիայդ, պարտադիրէ, ցակիցն իրազեկվածլինի կատարողի գործողությունների, իսկ վերջինս`

որ հան-

հանցակցի

Իկան:

Հանցակցության դեպքում պատճառական կապիմյուս

առանձնահատկությունն այն դրույթն է, որ հանցակիցների գործունեությունը հանցագործության կատարման ցանկացած փուլում պատճառականորեն կապված է հանցագործությունը կատարողի ինտելեկտուալ-կամային գործունեությանը. բոլոր թելերը տանում են դեպի

կատարողի գիտակցություննու կամքը: բ ոլոր հանցակիցների գործողությունների ամբողջությունն ընդսմին դառնում է կատարողի գործունեությանն հանցավոր. հանցավոր արդյունքի վրա հասնելու հաջողության անհրաժեշտ պայմանը: Դրան դրդողի ն օժանդակողի գործունեություննունենում է

պետքէ ավելացնել, որ սի հետնանքներա̀) կատարողի կողմից հանցավորարարքի հանցավորարդյունքը, որ վրա է հասնում անմիջաբար ՝

այսպիիրականացումը, բ) կատարողիգործողու-

թյուններիհետնանքով: Մեղքիբովանդակությունն ու բնույթըհանցակցության դեպքում:Ինչպես արդեն ասվել է, հանցակազմն իրագործումէ կատարողը, սակայնբոլոր հանցակիցներն են պատասխանատու հանցագործության համար, որը կատարվելէ. նրա կողմից, ն նրանցարտաքուստ տարանջատ գործողությունների կապողօղակ է հանդիսանում դիտավորությունը: Հենց այն է միասնական դարձնում այդ անձանցհանցավոր գործունեությունը:Վանցակցության այնպիսի տեսակի դեպքում, ինչպիսին համակատարումն է, գործողությունները բնութագրվումեն ոչ միայն դիտավորությամբ, այլն իմացությամբ այն բանի, որ հանցագործությունը կատարվումէ իրենց կողմից` այլ կատարողների (թեկուզն մեկի) հետ միասին:Առանցայդ իրազեկվածության, յուրաքանչյուր մասնակիցգործում է ն պատասխանատու է ինքնուրույնաբար միայն անձամբիր կատարածի շրջանակներում: Եթե Ա.-ն ն Բ-ն առանձին-առանձին թեթե

պայմանավորվածություն

միջնորդավորված ավարտին

կու

երի

չիգիտակցում երե կատարողը դրդողի ավորված

որԱրամի Նոյնը ճանաչե դրդիչին: իրականացման

Ամ

է Նամապատասիխանո՞ւն կարո

մասին,

րության ինտելեկտուալ պահի համար բնութագրական են` ա) իրենց գործունեության հանրորեն

վտանգավոր բնույթի գիտակցումը, բ)

նրա հանրորեն վտանգավոր

արդյունքի, այսինքն` կատարողի հանցավորգործողությունների ն

բոլոր

ների նախատեսումը:

հետնպնք-

Հասկանալիէ, որ հանցավոր արարքի իմացությունըչի պահանջվում վերը նշված բոլոր մանրամասնություններով: Անհրաժեշտէ միայն պատկերացումունենալ կատարվողհանցակազմի հիմնականտարրերիմասին: Այն դեպքերում, երբ օրենքը հան ցակազմը կառուցումէ հատուկ պահանջներ առաջադրելովնրա սուբյեկտիվկողմին, այդ պահանջըտարածվում է նան այլ հանցակիցներիվրա: Շահադիտական դր դումներով

կատարվածդիտավորյալ սպանուհանցակիցները պիտի տեղյակ լինեն կատարողի շահադիտականնկատառման առկայությանը: Հիշեցնենք,որ Խ ՍՀՄ Գերագույնդատարանըմիշտ իր որոշումներում ընդգծում էր` հանցակցությ ունը ենթադրումէ հանցակիցներից թյան

յուրաքանչյուրի իրազեկվածություն՝ հանց ագործությանը մասնակցող անձանց հանցավոր նպատակների մասին: Իսկ եթե օրենքը հանցագործության հատուկ նպատակու ներ

մոտիվներչի մատնանշում,ա պա դրանց իմացությունը, եթե կատարողնայդպիսիքունեցել է, հանցակիցներից չ ի պահանջվում:Այդ դեպքում բավարարէ միայն իմացություննայն բանի, որ կատարողը է իրականացնում դիտավորությամբ հան-

ցագործությունը:

Ապա ն անձինքկարողեն պատասխանատվություն կրել առավել ծանր հանցագործության մեջ հանցակցության համար միայնայն դեպքում, երբ նրանք են եղել այն տեղյակ որակյալ դարձնող հատկանիշներին: Եթե հանցագործություն կատարողն անմեղսունակ կամ անչափահասԷ ճանաչվել,իսկ հանցակիցները չեն իմացել դրա մասին, ապա խոսք կարող է գնալ ոչ պիտանիմիջոցներով հանցագործության փորձիմասին: Եթե դրդիչը կատարողին մղում է դիտավորյալ հանցագործության, իսկ նա անզգույշ է գործում, ապա նույնպես չկա հանցակցություն, այլ առկա է դիտավորյալ հանցագործության փորձ, իսկ կատարողը պատասխանատու է անզգուշության

համար: Կատարողին բնութագրողզուտ անձնական հանգամանքների իմացությունը կամ չիմացությունը, եթե դրանք չեն վերաբերում հանցակազմի հիմնական տարրերին, չի կարող ազդեցություն ունենալ հանցակիցների պատասխանատվությանվրա: Հանցակիցների գիւ հական ր դիտավորությամբ, դիտավորությամբ: Հանցակիցը, գիտակցելով, որ իր գործողությունները նպաստում են հանցագործության կատարմանը, չի կարող գիտակցաբար թույլ

ասին,

Պա

մասնակցությունը դրան:

ԱԹՈ

Դրա հետ

միասին,

Եթե նա օժանդակումէ ոլ

բոլոր

տալ

իր

հանցագործությանը կամ դրդում

է

հանցակիցների`

հանցագործություն կատարելու մտադրության ընդհանրականությունը չի ենթադրում նրանց նպատակների ն չի ազդում որակման վրա (մասնակցություն շահադիտական

,

հանցագործությանը):

Այսպիսով,հանցակիցների իրավաբանական ճակատագիրը կախված է կատարո308

Աանրու հոր ներշնչվել Անն" Խարազ: Դ-ին,

նատվության բնույթը սահմանվում է ոչ թե անձնական մղումներով, շարժառիթներով ու գործողություններով, այլ այն ամենով, ինչ րողին, ն որոնցով նա ղեկավարվել է հանցագործությունը կատարելիս: Դատակ պրակտիկան միշտ այդպիսի դիրքորոշում է ունեցել: `Դողոպտ խանդից ու վրեժխնդրությունից մղված, իր էն Կ.-ն ն Շ.-ն է գողություն կատարել, պատասխա ին: հ տական նպատակներչի հետապնդել: պրակտիկայումերբեմն ծագում է ծակալի (այն անձը, որը հետագա մերկացման նպատակով հանցագործության) գործողությունների ըստ ոբլեմը, էության, լուրջ բարդությո ւյն

եղբորը` 'Կղուտ համոզել .-

Արատկաաված: դատական

ԳՈՐ տադրիչ Իրավացի աններ: չիԱուցում: ազիննելի աշխատանքում արարել այն արմես՝ կարել Է հանմաերու հազիվ թե քթեկուզն իտարկել րների ան անսահմանափակ մանա մերկացման նկատառումով: Հասկանալի Գորամալավն Կ մասնակցություն ինչինչ կարող պատահել: Հնարավոր ոնն ուրանը թյունների, որոնք նպաստում հանցավոր խոն Տուն մտադրությունների երբ հանցավոր խնդիրն առաջադրված ծրագիրը որոշ Սթեաիմ

Ար

:

ի

ուն

ունի,

այն

բայց

դաշտ,

ամեն

դ

լ

է, որ է նան

է

են

է,

ված: Իհարկե, գործակալի աշխատանքի յուրաքանչյուր կոնկրետ դ Ն Իր քննության առարկա դառնա օրինականության տեսանկյունից, սակայ պատասխանատու գործողությունները թույլատրվում են ո յության կողմից, որը ն պետք է ստանձնի հանցագործություն կատարելու վճիռը (վճռականությու խի լից, իսկ եթե նման որոշում ընդունել են հանցավոր պարագլուխները, ապա գործակալները կարող են մասնակից դառնալ հանցագ ործության նախապատրաստմանըկամ իրականացմանը,բայց միայն այնքանով ն այն քանով նպաստում են ոչ թե հանցագործությանկատարմանը, այլ դրա բացահայ մանը:

Նի

Ա`

Տ

3.

ուանԱմեն հեպքում

գործակաը ավո ան երի հ ցա չանոր-

Վանցակիցներիտեսակները

ե աննա րանք Ան չն թով հակ

ՀՀ քր. օր-ի 38 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` կատարողի ցակիցներ են համարվում կազմակերպիչը,դրդիչը ն օժանդակողը: ցից տարբերվում են հանցագործությանը մասնակցելու ձներով ու ինչպիսի՞չափանիշներ են ընկած հանցակիցներիտեսակների դասա Քում: Այս իմաստով անհրաժեշտ են մի քանի նախնական Քննարկվող հարցի առնչությամբ գոյություն ունեն երկու հի յուններ` սուբյեկտիվ ն օբյեկտիվ: Առաջինի էությունն այն է, որ տեսակների միջե տարբերություն ունքին հասնելու շահագրգռվածությունը՝ ա ներդրման: Այս հայեցակետի համաձայն աո սեփականն է համարում, պետք է ճանաչվի գլխավոր կատարողը), մնացած բոլորը հանցակիցներ են: Այս տեսությա տարիներ առաջ գերմանական մի դատարան ճանաչել նորածին երեխայի մորը, թեն նրան իր ձեռքերով խեղդելէ

արգ ր դիտողությու արի ոու ացակ ցների Լհանցավ էհաշվի անցկացնելիս պետք առն իզխկտիվ նրանց Կրե

Ար

ակիցնեւի

խաի Ատ

կատ հանցագործու ր ռլ

նրա քույրը,

ո ի

մայրնընդամենըօգնել է նրան: Հաշվի առնելով այն, որ սպանությունը կատարվել է մոր շահերիցելնելով, հենց Սա էլ ճանաչվելէ կատարող,իսկ մորաքույրըօ̀ ժանդա» կող: Սակայն այսպիսի լուծման դեմ միաձայնհանդեսէ եկել քրեական իրավունքի ն տեսաբանների պրակտիկայի մեծ մասը: Այդ ներկայացուցիչների սկսած` նշված տեսությունը ժամանակներից հաջողությունչունին գրեթե միաձայնժխտվում է դատական պրակտիկայիկողմից: Հայրենական(այդ թվում խորհրդայինժամանակաշրջանի) քրեական իրավունքըհանցակիցների տարբերակմանհիմքում առաջադրել է օբյեկտիվ չափանիշները":

Օբյեկտիվ չափանիշներով տահանցակիցները են ըստ րանջատվում հանցագործությանը մասնակցելու ն աստիճանիշ: բնույթի Դա է ընձեռում տալու հճարավորություն յուրաքանչյուր հանցակցիիրավաբանական բնութագիրը,որով հեշտացվումէ օրինականության պահպանման խնդիրը` համատեղ հանցավորգործունեության համարպատասխանատվության հարցերը լուծելիս: Քանի որ օրենքը ձնական հիմքերովչի նախատեսում պատասխանատվության պարտադիր մեղմացում,ապա հանցակիցների մեղքի ծավալըորոշելիս գլխավորը մասնակցության աստիճանն է, թեն չի կարելի մոռանալնան այն, որ շատ դեպքերում այդ աստիճանն ուղղակիորեն կախված է հանցակցի գործունեությանբնույ-

բից կատարմանմեջ սուբյեկտի Մասնակցության աստիճանը հանցագործության փաստական դերի համակողմանի գնահատականնԻսկ է:

իրենիցներկայացնումէ

մասնակցության բնույթն

դրդիչներինն օժանդակողներին կատարողներին, միմյանց միջե.սահմանազատելու չափանիշը:

Սակայննշված չափանիշը հանցագործության կազմակերպչի վերաբերմամբ պետք է լրացվի նան մի քանի այլ դետալներով: Հանցագործության կազմակերպչին բնութագրող հիմնականպահը հանցագործումիշտ ամենաբարծրագույնն է: Եվ մասնակցության մասնակցելու բնույթը որոշում

թառը նրա աստիճանն է, այսպես, հանցագործությանը

թյանկամ անգամ օժանդակության տեսք

Կատարող: ՀՀքր.

:.

որը

ունենալ:

է

րող

կատարողների,

կցության ամենաբարձզմակերպչի համար է կատարման, դրդչու-

:

:

օր-ի 38 հոդվածի2-րդ մասը սահմանում է, համարվում այն անձը, ով անմիջականորեն է

որ,

«Կատարողէ

հանցանքը

"

կատարել կամ դրա վատարմաննանմիջականորեն մասնակցելէ այլ անձանց (համակատարողների հետհամատեղ, ինչպես նան կատարելէ այլ այնպիսիանձանցօգտամիջոցով,ովքեր օրենքիուժովենթակաչեն քրեական թյան կամ հանցանքը կատարելեն անզգուշությամբ»:պատասխանատվուԿատարողի այս հասկացուբյունն էապես տարբերվումէ Հ 1961 Ք. քը. օր-ի 17-րդ հոդվածում տրված ըմբռնումից, որը լիովին չի բացահայտում կատարողիբոլոր հատկանիշները ն բավարարվում է կատարողին սոսկ իբրե հանցագործությունն

հանցանքը

գործելու

համարելով:

անձ

:

անմիջականորեն կատարող Տ:

եվ այսպես, կատարողն ամենիցառաջ

այնանձն է, ով իրականացնում է օրենքով նախատեսված հանցակազմը: նա Դրանով է դրդիչից ն օժանդատարբերվում դողից:

Հայրենական քրեական իրավունքնանվերապահորեն կանգնած է հանցագործությանկատարմանօբյեկտիվընկալման դ իրքերի վրա: Պետք նշել, որ ՀՀ

է

:

ՕՇուճտ ՎՅԸՂՏ, ԽԼ, 1997, Շ.237:

ՇՕՏՇՆՇՏՕ6

ԻՕՊԾՑՈԾՇԸ

ոք8օ, ՕՇուլոմ ՎՎԸՇՐ,, ԽԼ, 1Օճ"

Տես` ՄՐԾոօոոօօ Աքճոօ, Տես

քր. ւր

օր-ի 38 հոդվածում առաջին անգամ մատնացույց է արվում միջնորդավորվածկատարումը: Ջարգացնելով այդ բնորոշումը` կարելի է ասել հետնյալը. հանցագործության կատարում է համարվում ոչ միայն անմիջականորենհանցակազմն առաջացնող գործողություններ կատարելը ն ոչ միայն այդ նպատակով տարատեսակ առարկաներ, հարմարանքներ,մեխանիզմներ, այլն կենդանիներ ն անգամ մարդիկ (մասնավորապես, անմեղսունակներ կամ քրեական պատասխանատվության ենթարկելու տարիքի չհասած անձինք) օգտագործելը: Վերջիններս օրենքի ուժով չեն համարվում տվյալ հանցագործության սուբյեկտ, իսկ սուբյեկտը հանցանքը կատարում է միջնորդավորված` այդ անձանց օգտագործելով որպես գործիք, ինչպես դա կարվերառարկաներկամ կենդանիներօգտագործելու պարագայում: Միջնորդավորված կատարումը հնարավոր չէ այն հանցագործություններում, որտեղ օրենքով նախատեսվում է հատուկ սուբյեկտ (կատարող), օրինակ, պաշտոնեական ն զինվորական հանցագործություններում, ինչպես նան այն հանցագործություններում, որտեղ սուբյեկտն օժտված է ինչ-որ կենսաբանական հատկություններով, օրինակ, բռնաբարության ժամանակ: Բացի այդ, հնարավոր չէ միջնորդավորվածկատարել, այսպես կոչված, «սեփական ձեռքերով» իրականացվող հանցագործությունները(դասալքությունը, ժամկետայինզինվորական ծառայությունից խուսափելը ն այլն): Այսպիսով, միջնորդավորվածկատարումը բացատրվում է` ա) բուն կատարողի մեջ ներդրված պատճառներով (անմեղսունակություն, փոքրահասակություն կամ անչափահասություն), բ) հանցակազմի օբյեկտիվ տված սխալով, եթե այն կողմը կազմող հիմնական տարրերի հարցում թույ ստեղծվել է հենց գործող անձի կողմից, կամ նա օգտվել է դրանից, գ) ֆիզիկական կամ հոգեկան բռնությամբ, որը կատարողին ստիպել է գործել իր կամքին ն .ցանկությանը հակառակ, դ) իշխանության (պետի) ե ստորադասության (ենթակայության) հարաբերությամբ (հրաման կամ կարգադրություն կատարելը): Սակայն միջնորդավորված կատարումը հնարավոր չէ անզգույշ գործողությունների ժամանակ, որոնցով բարենպաստպայմաններ են ստեղծվել անչափահասների կամ անմեղսունակների հանրորեն վտանգավոր գործողությունների համար: Որոշ հեղինակների կարծիքով, իբրն միջնորդավորվածկատարում պետք է դիտել նան անձին վարակելը հանցավորի համար ակնհայտ անբուժելի հիվանդությամբ (մահ պատճառելու դիտավորությանառկայության դեպքում)-: Կատարել հանցագործությունը`նշանակում է իրականացնել բոլոր հանցակիցներին մեղսագրվող հանցագործության հանցակազմը: ՀՀ քր. օր-ի 38 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` կատարող է համարվում ոչ միայննա, ով միանձնյա ն ամբողջությամբ իրականացրել է հանցակազմը, այլն բոլոր նրանք, ովքեր անմիջական մասնակցություն են ունեցել հանցակազմի օբյեկտիվ կողմն իրականացնելու գործում: Նկատենք, որ «հանցանքի կատարմաննանմիջականորենմասնակցել» արտահայտությունն այնքան էլ ճիշտ չէ: Օրինակ` օժանդակողը, որը հափշտակողին օգնում է բացել պահեստարանի դուռը, նույնպես անմիջական մասնակցություն է ունենում (թեն ո՛չ հափշտակության բուն ակտին, սակայն կատարողի անմիջական մերձակայքում): Պետք է մեկ ճշգրտում անել. համակատարման կառուցողական (կոնստիտուտիվ) հատկանիշ է հանդիսանում յուրաքանչյուր համակատարողի կողմից հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի առնվազն մասնակի իրականացումը: Ընդ որում, հասկանալի է, պետք է հաշվի առնել հանցակազմիօբյեկտիվ կողմը կազմող

'

1982,

Ը.

224:

'

Տես`

Ֆրօոօքոօ6

ոքճոօ,

ՕԾւոճտ

ՎՃԸրթ.

ԽԼ, 1997,

Շ.

238:

բաղադրամասերիբնութագրական առանձնահատկությունները-: Այսպիսով, հանցանք կատարելուն մասնակցելը համակատարմանտարբերիչ հատկանիշն է: Ընդ որում, միշտ պետք է հաշվի առնել օրենքի մեջ հանցակազմի տարրերի նկարագրության բնութագրական առանձնահատկությունները:Եթե օրենքը գործողություններիդետալներ չի բովանդակում, այլ մանրամասն նկարագրում Է միայն հանցավոր արդյունքը (հետնանքը), ապա համակատարում պետք է ճանաչել տվյալ հետնանքին հանգեցրած ցանկացած գործողությունների կատարումը: Օրինակ` սպանության ն առողջությանը ծանր վնաս պատճառելու հանցակազմերը նկարագրված են այնպես, որ օբյեկտիվ կողմի գլխավոր հատկանիշը մահ կամ առողջությանը վնաս պատճառելն է: Այստեղ համակատարում պետք է ճանաչել ցանկացած այնպիսի բռնի գործողություններ (մեխանիկական,ֆիզիկականնայլն), որոնք առաջացրել են տվյալ հետնանքը: Մի շարք այլ հանցակազմերի օբյեկտիվ կողմը նկարագրելիսօրենսդիրընախապատվությունըտալիս Է գործողությունների, այլ ոչ թե հետնանքների նկարագրությանը: Նման դեպքերում համակատարում կլինի նկարագրված գործողություններիցորնէ մեկի կատարումը: Որոշ հեղինակներ գտնում են, օրինակ, որ բռնաբարության ժամանակ համակատարողներ պետք է համարել ոչ միայն բուն սեռական ակտը կատարած անձանց, այլն նրանց, ովքեր տուժողի նկատմամբ բռնություն են գործադրել` նրա դիմադրությունը ճնշելու համար: Հարկ ենք համարումնկատել նան, որ վերջին եզրահանգումը միանշանակ չ ն իրավաբանական գրականության մեջ առարկությունների տեղիք է տվել: Մասնավորաբար, «ՀՎ քրեական իրավունք» դասագրքի հեղինակներն այս առնչությամբ գրում են, որ բռնաբարության ժամանակ տուժողի դիմադրությունը կոտրող իգական սեռի ներկայացուցիչը, որը չի կարող հանդես գալ որպես այդ հանցագործությունը կատարող, չգիտես ինչու, պրակտիկայում շատ հաճախ մեկ այլ անձի (կատարողի)հետ համարվում է կատարող (համակատարում):Ճիշտ է, նա կատարում է օբյեկտիվ կողմի սկզբնական մասը, սակայն բռնաբարության օբյեկտիվ կողմը կարող է կատարել (բնական սեռական հարաբերությունը) միայն արական սեռի ներկայացուցիչը:Տվյալ դեպքում, հիշատակված հեղինակների կարծիքով, տուժողի դիմադրությունը կոտրող իգական սեռի ներկայացուցիչը պետք է դիտվի որպես բռնաբարությանօժանդակող ն ոչ մի դեպքում` որպես համակատարող: Հակառակ դեպքում նույն հաջողությամբ կարող ենք պնդել, որ կաշառք ստաէ, եթե ոչ պաշտոնատարանձը կաշառքի առարնալը նույնպես համակատարմամբ կան վերցնում է կաշառք տվողից ն փոխանցում կաշառք ստացողին: Եթե հանցակազմիօբյեկտիվ կողմն իր մեջ ընդգրկում է թե՛ գործողություն, թե՛ անգործություն, ապա համակատարողներպետք է դիտվեն ինչպես գործող, այնպես էլ անգործությունդրսնորող անձինք, եթե նրանք բոլորը ձգտում են հասնել միննույն արդյունքին(հետնանքին): Եթե ըստ օրենքի հանցակազմըկարող է կատարվել միայն հատուկ սուբյեկտի նս կարող են լինել միայն հատուկ սուբյեկտները: կողմից, ապա համակատարողներ Այս կարգի հանցակազմերիթվին պետք է դասել պաշտոնեական, զինվորականն մի քանի այլ հանցագործություններ: Նման հանցագործություններինմասնակցող բոլոր այլ կարող են դիտվել իբրն դրդիչներ կամ արդեն նշել ենք, օրենքը կատարողիհասկացությանմեջ ընդգրկում է նան այնպիսի

անձինք

'

Տես` նույն տեղը: ՎՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուր մաս, Երեան, 2000

.

օժանդակողներ: Ինչպես .

թ.,

էջ 279:

անձի օգտագործումը, որը գործել է անզգուշությամբ: Օրինակ` կաշառք տվողն իր ծանոթին խնդրում է կաշառքի առարկա հանդիսացողդրամը փոխանցել պաշտոնատար անձին (կաշառք ստացողին), իբրն թե որպես պարտք, կամ կատարողը ընկերոջը խնդրում է գնալ գործարանիցապրանք բերելու` նրան հայտնելով դրա օրինական լինելու մասին, մինչդեռ իրականում կատարվում է հափշտակություն:Նման պարագաներում անզգուշությամբ գործող անձի արարքը պետք է գնահատել կա՛մ որպես անզգույշ հանցագործություն, եթե այն իբրն այդպիսին նախատեսված է քրեական օրենսգրքով, կա՛մ որպես քրեորեն ոչ հետապնդելի արարք: Հանցագործությունը կատարողի հանգուցային դերը, մասնավորապես, նրա հատուկ իրավաբանականդրության մեջ է, որն արտահայտվում Է հետնյալում. ա) նրա գործողություններով, որպես կանոն, որոշվում է բոլոր հանցակիցների գործողությունների որակումը, բ) եթե կատարողը իրականացրել է միայն հանցագործության նախապատրաստություն կամ հանցափորձ,ապա հանցակիցների գործողությունները նս որակվում են որպես նախապատրաստությանկամ հանցափորձի հանցակցություն, գ) հանցակիցների համար վաղեմության ժամկետների ընթացքն սկսվում է կատարողի գործողության պահից, դ) հանցագործության կատարման վայր (տեղ) է համարվում այն վայրը, որտեղ գործել է կատարողը (անկախ մյուս հանցակիցներիգործելու վայրից): Կազմակերպիչ:ՀՀ քր. օր-ի 38 հոդ. 3-րդ մասի համաձայն` կազմակերպիչ է համարվում այն անձը, ով կազմակերպել կամ ղեկավարել է հանցանքի կատարումը, ինչպես նան ստեղծել է կազմակերպված խումբ կամ հանցավոր համագործակցություն կամ ղեկավարել է դրանք: ժամանակակից հանցավորության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ «կազմակերպված հանցավորություն»՝ ընդհանուր վերտառությամբմիավորված տարբեր կազմակերպություններում գլխավոր մեղավորների մեջ պետք է առանձնացնել նրանց, որոնց դերը չի սահմանափակվում միայն հանցակազմնառաջացնող գործողությունները կատարելով: Այդ հանգամանքը քրեական իրավունքի տեսությանը ն օրենսդրին ստիպել է քրեական օրենսգրքում նախատեսելխմբակային հանցագործության նս մեկ մասնակցի` կազմակերպչին: Քր. օր-ի 38 հոդվածի3-րդ մասը նախատեսում է կազմակերպչի հասկացության մեջ մտնող հանցավոր գործունեության երկու տեսակ` կոնկրետ հանցագործության կազմակերպում ն կազմակերպված խմբի կամ հանցավոր համագործակցության կազմակերպում: Կոնկրետ հանցագործության կազմակերպիչներ ասելով պետք է հասկանալ այն անձանց, ովքեր. ա) կազմակերպումեն հանցագործությունը, այսինքն` ոչ միայն այլ անձի հակում են հանցանք կատարելուն, այլն իրենք են մասնակցում դրա կատարմանը որպես անմիջական կատարողներ(իրենց կողմից ներքաշված անձանցհետ մեկտեղ),բ) ղեկավարումեն հանցագործությանանմիջական կատարումն իբրե ղեկավարներ, հանցավոր գործունեության կարգադրիչներ՝ անկախ այն բանից, թե իրենք ֆիզիկապես մասնակցում են հանցակազմի իրակա'

Քրեական օրենսդրությունը «կազմակերպված հանցավորություն» հասկացությունը չի բովանդակում, այլ ընդգրկում է «կազմակերպված հանցագործություն» ընդհանուր հասկացությունը Ա դրա առանձին ձների ըմբռնումները: Կազմակերպվածհանգագործությունը քրեաիրավական իմաստով համատեղ հանցավոր գործունեությունն է, որն իրականացվումէ այս կամ այն կազմակերպչական ձնի մեջ 8. Շ., Լ1Շ8Ո86 (տես` Ըղրուօ8 մճքարօքքօ1ո«4 օքոճքուտօոձաւօմ ոքօորյււօօքարոՕՅօԻՅՎ6ՇՐՅՅ 18. էնաստւմ օ. 1993, օ 8րօքօր 17.): Այդ մասին ավելի մանրամասնկխոսենք հանցակցության ձները ԷԼ

պարզաբանելիս:

նացմանը, թե կատարում են միայն կատարողների հանցավոր գործունեությանը նպաստողգործողություններ: Եթե անձը միաժամանակ հանդես է գալիս դրդիչի ն համակատարողիդերում, ապա առավել հաճախ դիտվում է որպես հանցագործության կազմակերպիչ: Նման սուբյեկտների բարձրացված հասարակական վտանգավորություն, հատկապես ակնառու է դրսնեորվում,երբ իբրե նրանց «հոգատարության» առարկա հանդես են գալիս անչափահասները:Վստահաբար կարելի է ասել, որ անչափահասների կեսից ավելին իր առաջին հանցագործությունը կատարումէ չաւփահասի,նախկինում դատապարտված անձանցղեկավարության ներքո: Այսպիսով,հանցագործության կազմակերպիչըմյուս մասնակիցներիցտարբերվում է ամենից առաջ հանցագործության նախապատրաստությանմեջ դրսնորվող նախածեռնությամբ,այլ անձանց ճերգրավելով, հանցագործության կատարման պլանի մշակման գործում այտիվ մասնակցությամբն, շատ հաճախ, բուն հանցավոր գործողության մեջ արտիվ մասնակցությամբ: Հանցագործության ղեկավարը (կազմակերպիչը),հաճախ ինքը չմասնակցելով հանցագործության նախապատրաստությանը, ղեկավարում է դրա անմիջական իրականացումը, զանազանկարգադրություններ է անում: Բուն հանցավոր ակտում նա կարող է կատարելմիայնօժանդակողի գործառույթներ, բայց դրանով նրա դերը երկրորդականիչի վերածվում: Վանցավոր գործունեության ղեկավարումը, որպես կանոն, իրականացվում է որպես նախնականհամաձայնությամբհանցակցություն՝ դրա առավել կազմակերպված ձնով: Բնական է, որ ղեկավարումը հնարավոր է միայն ուղղակի դիտավորությամբ կատարվող հանցագործություններում: Կազմակերպչիդիտավորության բովանդակությունը որոշվում է ինչպես հանցագործության կատարմանմեջ նրա անմիջական դերով, այնպես էլ այն ղեկավար գործառույթներով, որոնք նա կատարել է այդ ընթացքում: Հայտնի է, որ նա կարող է հանդես գալ թե՛ կատարողի, թե՛ դրդիչի ն թե՛ օժանդակողի դերում` համատեղելով կա՛մ միաժամանակ,կա՛մ էլ հաջորդաբար կատարելով: Յուրաքանչյուր դեպքում դիտավորության ինտելեկտուալ պահը կազմող գիտելիքների ծավալի նվազագույնը կարող է տարբեր լինել: Իսկ եթե նա չի մասնակցում բուն հանցագործության կատարմանը, այլ միայն կազմակերպում է նախնականգործունեությունը, ապա, բնականաբար,նա կարողէ չիմանալ բազմաթիվ հանգամանքներ, բայց քանի որ հանցավոր մտադրությանիրագործմանպլանը նախապատրաստելիսքննարկվել են մի քանի տարբերակներ, ապա հանցագործության դետալների իմացությունը նրա համար բնավ էլ պարտադիր չէ: Եթե, օրինակ, ավազակային հարձակմանկազմակերպիչըգիտե, որ կատարողները զինված են հրազենով կամ սառը զենքով, ապա նա պետք է պատասխանատվությունկրի այդ գործադրման հետ կապված ցանկացած հետնանքների համար, եթե զենքի նա չգիտեր, թե ինչպիսի հանգամանքներում է այդ զենքն օգտագործվել կամ, իմանալով դրա գործադրման մասին, դրականորեն չի վերաբերվել այդ

`

'

`

կազմակերպելուհամար: Այստեղ անհրաժեշտ շահադիտական հանցագործություն է ընդգծել, որ կազմակերպչիսուբյեկտիվ կողմի գլխավոր հատկանիշը հանցագործությունկատարելու մտադրություննէ: եթե պայմանականորենհանցագործության կատարման վայրը պատկերացնենքիբրն թատերաբեմ, որտեղ ողբերգություն է

ապա հետ: կարելի է համեմատել բեմադրող-ռեժիսորի ծավալվում, կազմակերպչին

Նա

է ներկայացումը, բաշխում է դերերը, դերասաններին ցունախապատրաստում

ցումներ է տալիս ներկայացումիցառաջ ն դրա ընթացքում, թեն ինքը գտնվում է կուլիսների ետնում: Նա ընդհանրապեսկարող չլինել գործող անձանց թվում, այլ կատարել երկրորդականդեր, բայց դրանից նա չի դադարում գործողությունների զարգացման մեջ գլխավոր զսպանակը լինելուց ն լիակատար պատասխանատվություն է կրումճերկայացման հաջողության կամ անհաջողությանհամար: Դեպքերի գերակշռող մասում կազմակերպիչըգլխավոր նախաձեռնողն է, հիմնական կարգադրիչըն հանցագործության պլանի հեղինակը: Վաճախ նա հանդես է գալիս անձանց մոտ հանցավորհակումներիու սովորությունների դաս-

է

նան

որպես

տիարակ:

այլ

:

ՀՀ Քր. օր-ի 38 հոդվածի 3-րդ մասը կազմակերպչինբնութագրող հատկանիշների շարքում մատնանշում է նան կազմակերպվածխումբ կամ հանցավորհամագործակցություն ստեղծելը կամ կազմակերպելը: Կազմակերպվածխումբ կամ հանցավորհամագործակցություն ստեղծելը խմբի կամ համագործակցության անդամներիընտրություննէ, նրանց միջն կայուն կապի ստեղծումը, դերաբաշխումը, նյութական միջոցների, զենքի, տրանսպորտային միջոցներիապահովումը,հանցավոր գործունեության ուղղվածությունը, համագործակցությանկառուցվածքը որոշելը նայլն:

Վերոհիշյալ հանցավորկառույցների ղեկավարում ասելովպ̀ետք է հասկանալ այն, երբ սուբյեկտը չի ստեղծել այդ կառույցները,սակայն խմբի կամ համագործակցության գործունեությունըղեկավարել է դրանք ստեղծվելուց հետո կամ հանցանք կատարելու ընթացքում: Ղեկավարն իր գործունեությունը կարող է իրականացնել անձամբ կամ իրենթակաների միջոցով: Եթե կազմակերպիչըմասնակցում է կոնկնան որպես կատարող, ապա նրա րետ հանցագործությանը արարքը որակվում է միայն քր. օր-ի մասի այն հոդվածով, որը պատասխանատվություն է սահՀատուկ մանում տվյալ համար: Նման դեպքերում քր. օր-ի 38 հոդվածի հանցագործության 3-րդ մասի վրահղում կատարելու անհրաժեշտությունչկա: Հանցագործության կազմակերպիչ հանգամանքըհաշվի է առնվում անձի քրեական պատասլինելու խանատվությանն ժամանակ: Հանցակցությանը պատժի անհատականացման. վերաբերող նորմիվրա նան այն դեպքում, երբ կազմակերպչի կատարվում հղում "ված խումբ կամ հանցավոր ստեղծելուկամ ղեկավարելու համագործակցություն կոնկրետ տեսակը է քրեական նախատեսված օրենսգրքի Հատուկ մասում որպես ինքնուրույն հանցագործություն բանդիտիզմը)կամէլ, երբ որպես տվյալ (Օբինակ, հանցագործությունը հանգամանք է նախատեսված արարքը դարձնող որակյալ. կողմից կատարելը: կազմակերպված խմբի եթե կազմակերպիչըչի հանցագործությանը որպես կատարող մասնակցում կամ եթե հանցանքիկատարումը խմբի կողմից տվյալ հանցագորկազմակերպված ծությունը որակյալ դարձնողհանգամանքչէ, ապա նրա արարքները որակելիս անհրաժեշտ է բացի Վատուկմասի համապատասխանհոդվածից հղում կատարել նան քր. օր-ի 38 հոդվածի 3-րդ մասի վրա: Վանցագործությանհաջորդ մասնակիցըդրդիչն է ՀՀ քր. օր-ի 38 ,

.

`

անգամ

հանգամանքին:

`

Կազմակերպչի անձնական նպատակները կարող են չհամընկնել կոնկրետ կատարողներինպատակներիհետ: Այդուհանդերձ, նա պետք է պատասխան տա այն ամենի համար, ինչը համապատասխանումէ հանցագործության անմիջական կատարողներիններշնչված նպատակներին:Այսպես, ավազակություն կազմակերպած անձը կարող է հետապնդել վրեժի նպատակ, սակայն պատասխանատու է

հոդվածի

Դ15

4-րդ մասի համաձայն` դրդիչ է համարվում այն անձը, ով մեկ ուրիշ անձի դրդել է հանցանք կատարելու` համոզելու, նյութապես շահագրգռելու, սպառնալիքի միջոցով կամ այլ եղանակով: Դժվար չէ նկատել, որ դոդիչհ բնորոշման հարցում նս ՀՀ նորքրեական օրենսգիրքըզգալի առաջընթաց է կատարել:ԵթեՀՀ 1961 թ. Քր. օր-ի 17 հոդվածում դրդիչը բնութագրվում է ընդամենը որպես հանցագործություն կատարելուն հակող անձ, ապա ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրք ավելի ամբողջական է բացահայտում դրդիչի գործունեության բովանդակությունն ու բնութագրական

առանձնահատկությունները:

Մինչն դրդչության եղանակների քննարկմանն անցնելը հարկ է պարզել այն հարցը, թե ո՞րն է դրդչության համար պատասխանատվությանհիմքը. հանցանք կատարելուն հակելու բուն փաստը, կատարողի մոտ հանցանք կատարելու վճռականություն ծագելը, կամ միայն այդ վճռականությունն իրացնելը: Իրավաբանական գրականության մեջ այս առնչությամբ արտահայտվել են տարբեր տեսակետներ:, Քրեական իրավունքի հայրենական տեսության մեջ ե դատական պրակտիկայում քրեական իրավունքի այս ինստիտուտի վերաբերյալ ձեավորվել է միանգամայն որոշակի տեսակետ, որը կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ. դրդչությունը ենթադրումէ մեկ ուրիչ անձիհանցանք կատարելու այնպիսիհակում, որի ժամանակ դրդվողի մոտ ժագում է հանցանք կատարելու մտադրություն, եթե այդ մտադրությունն ամբողջությամբկամ մասնակիիրագործվելէ՛: Դատական պրակտիկայում մաքուր տեսքով դրդչությունը հազվադեպէ հանդիպում: Առավել հաճախ այն վերաճում է հանցագործության կազմակերպման: Այնուամենայնիվ, հանցագործության այս տեսակի վտանգավորությունն աճում է հատկապեսժամանակակիցպայմաննե-

րում:

Ինքը` դրդչությունը, ինչպես նան դրդիչի անձնավորությունը, որպես կանոն, հասարակականառավել վտանգավորություն են ներկայացնում, քան օժանդակությունը, հատկապես երբ խոսքը գնում է անչափահասներին հանցավոր գործունեության հակելու մասին: Եվ այսպես, դրդչությունը մեկ ուրիշ անձի հանցագործություն կատարելու հակելն է, կոնկրետ հանցագործությանցանկալիության, անհրաժեշտության, շահեկանության մտքի կամ գաղափարի ներշնչումն է, այսինքն` կատարողի կամքի ե գիտակցության վրա ներգործության գործընթացը: Իսկ դրդչությունը, որպես հանցակցության տեսակ, ենթադրում է ամենից առաջ այդ գործընթացիարդյունքը: Դրդչության օբյեկտիվ էությունը կայանում է կոնկրետ հանցագործություն կատարելու նպատակով կատարողի կամքի ու գիտակցության վրա ներգործելը: Ընդ որում, այդ ներգործությունը չի ընկճում դրդչի կամքը: Նա մնում է որպես ազատ գործող սուբյեկտ: Դրդել կարելի է մեկ կամ մի քանի, բայց կոնկրետ անձանց, ընդ որում` կոնկրետ հանցագործության կատարման: Չի կարելի դրդչություն դիտել հանցավոր արհեստին ուսուցանելն ընդհանրապես: Դրդչություն չի կարելի համարել նան ագիտացիայիու պրոպագանդայի տարբեր տեսակները, եթե դրանք որոշակի հանցագործություններկատարելու կոչեր չեն պարունակում: Դրդչություն չի կարելի դիտել կոնկրետ հանցագործություն կատարելու միտք արտահայտելը, եթե դա ուղղված չէ կոնկրետ անձանց: Նույն կերպ, եթե կատարողըմեկ ուրիշ սուբյեկտի շահերից ելնելով` որնէ հանցանք է կատարել, գիտենալով, որ այդ սուբյեկտը շահագրգռված է դրանում, ապա վերջինս նույնպես չի կարող դրդիչ համարվել: '

Տես`

ՖԻՕՊՕԲՒօ6

դքճոօ,

ՕՇղու

ՎոՇՆ.

1,

1997,

Շ,

240:

Ասվածը լուսաբանենք հետեյալ օրինակով: Վ. ն Ն. եղբայրները կերուխում են կազմակերպել Ն-ի ժամանման առիթով: Հարբեցողության ընթացքում բնակարան է մտել նրանց մորեղբայր Գ-ն: Վ-ն բողոքել է Ն-ին, որ Գ-ն իրենից խոշոր գումար է գողացել: Այս հողի վրա Վ-ի ն Գ-ի միջն վեճ է ծագում: Այնուհետն Վ-ն դուրս է գալիս սենյակից, իսկ երբ վերադառնում է, Ն-ն հայտնում է նրան, որ Գ-ի գլխին հարվածել է շշով ու սպանել այն բանի համար, որ նա նեղացրել է Վ-ին: Երկուսով նրանք անդամահատում են դիակը ն թաքցնում: դատարանը Վ-ի գորՄիանգամայն իրավացիորեն ծողություններն արժեքավորել է որպեսպարտակում,այլ ոչ թե հանցակցություն: Դրդչություն չի կարող առաջացնել կոնկրետ հանցագործություններ կատարելու ինչ-որ խորամանկ կամ նրբին եղանակներիմասին պատմելը, եթե այդ ընթացքում հեղինակը կոնկրետ անձանց կոչ չի արել իի պատմածն օգտագործել որպես կոնկրետ հանցագործություն կատարելու սցենար: Դոդչության դրդելը պետքէ որաորպես օժանդակություն: Դրդչուկել որպես դրդչություն, օժանդակության թյունը չի ենթադրում բուն հանցագործությանը մասնակցելը: Իսկ եթե դա տեղի է ունեցել, ապա, որպես կանոն, նման գործողությունները պետք է որակել որպես հանցագործության կազմակերպում: Իսկ եթե դրդիչի մասնակցությունն արտահայտվել է օժանդակությամբ, ապա այդ փաստը պետք է հաշվի առնվի նրա նկատմամբ պատիժ նշանակելիս ն այն անհատականացնելիս: Ինտելեկտուալ օժանդակությունից դրդչությունը տարբերվում է նրանով, որ հանցագործություն կատարելու վճռականություն է հարուցում, մինչդեռ ինտելեկտուալ օժանդակությունը միայն ամրապնդումէ այդ վճռականությունը: Դրդչությունը միշտ ենթադրում է հանցագործությանը հակող գործողություններ: Գործնականորեն չի կարելի պատկերացնել դրդչության հնարավորությունն անգործության ճանապարհով, թեն գործողություններն էլ ինքնին վերցրած կարող են տարատեսակ լինել ն դժվար է դրանք որոշակի սխեմայի մեջ տեղավորելը: Ուստի, որպես կանոն, տարբեր երկրներիքրեական օրենսգրքերում եթե անգամ տրվում է դրդչության միջոցների ու եղանակների ցանկը, ապա գրեթե միշտ` օրինակելի: Ինչպես երնում է օրենքից, 41 նոր քրեական օրենսգիրքը ես այդ դիրքորոշումն ունի: Հանցանք կատարելու կարելի է դրդել խոսքով, գործողությամբ (որպես կանոն` կոնկլյուդենտ), ժեստով: Ցանկացած միջոց կամ եղանակ պետք է դիտել իբրն դրդչություն, եթե դրանք դիտավորությամբ օգտագործվել են մեկ ուրիշ անձի կոնկրետ հանցանք կատարելու դրդելու համար, ն եթե այդ դրդչությունը հաջողվել է: Վճռական նշանակություն չտալով դրդիչի գործողությունների բնույթին` 33 քրեական օրենսգիրքը թվարկում է դրդչության առավել տարածված եղանակները, որոնք կարող են միայն կողմնորոշիչ լինել: Դրանց շարքում 33 նոր քր. 38 հոդվածի 4-րդ մասը հիշատակում է համոզելը, նյութապես շահագրգռելը, սպառնա1իքը: Համոզելը, որպես դրդչության եղանակ, առավել տարածված է. կատարողին միտք է ներշնչվում, որ նա ինչ-որ ուղղակի կամ անուղղակի նյութական, բարոյական կամ այլ շահ ունի կատարելու մեջ: Ըստ Աշանակություն չունի, թե իրականում դրդվողը կարո՛ղ է այդ օգուտն ստանալ, թե՛ դրդիչը խաբում է նրան: Գործնականորեն համոզելը հանցագործություն կատարելու խնդրանքն է, որն ավելի համառորեն ն, որպես կանոն, մի քանի անգամ է ասվում: Համոզելը կարելի է նմանեցնել կատարողի գիտակցության հոգեբանական մշակմանը` նման հանցագործություն կատարելու վճռականություն ներշնչելու նպատակով: Այսպես, ոմն Շ. մի քանի ամսվա ընթացքում սիստեմատիկաբարիր դուստր Կ-

դրդելը`

օր-ի

հանցագործություն

որում,

ին ներշնչել է վերջինիս ամուսնուն «անվայել վարքի» համար սպանելու անհրաժեշտությունը: Մի անգամ երեկոյան, երբ տուժողը կնոջ հետ հերթական անգամ վիճելուց հեւոո պառկել է քնելու, մայրը դստերըհիշեցրել է սպանության մասին, իսկ վերջինս, հանելով վաղօրոք նախապաւորաստված ն մահճակալի տակ թաքցրած կացինը, գլխին կաւռարածմի քանի հարվածներով սպանել է ամուսնուն: նյութապես շահագրգռելը: Այս տերմինով կարելի է կոչել հանցանքի ցանկացած հակում` նյութական բարիքների խոստումով (դրամական միջոցներ կամ գույք հանձնելու, գույքային պարտավորություններիցազատելու, շահավետ գործարք կնքելու ն այլն): Օգուտը կարող է արտահայտվել բուն հանցանքը կատարելով (օրինակ` ընտանիքի անաշխատունակ անդամից ազատվելը): Նյութապես շահագրգռելու ճանապարհովդրդչությունը կարող է առկա լինել նան «պատվերով» սպանության ժամանակ: Այս դեպքում դրդիչն առավել հաճախ հանդես է գալիս իբրն կազմակերպիչ: Պետք է նկատի ունենալ նան, որ վարձու սպանություն կատարելու համար նյութապես շահագրգռելու դեպքում բուն հանցագործությունը Սազմակերպչի վերաբերմամբ կարող է որակվել նան որպես այլ շարժառիթներով կատարված սայանություն: Սպառնալիքը: Դրդչության այս տեսակը նս մերձենում է հանցագործությունը կազմակերպելուն,քանի որ իրենից կարող է ներկայացնել «պատվերով» սպանություն: Իսկ եթե սպառնալիքն իրենից ներկայացնում է միայն սովորական դրդչուլինի, օրինակ, թյան եղանակ, ապա այն պետք է շեայ ն բավականաչավի լուրջ ֆիզիկական բռնություն գործադրելու (այդ թվում մերձավորների նկատմամբ), ունեցվածքից, գույքի նկատմամբ իրավունքից զրկելու սպառնալիքը ն այլն: Թվում է, որ սպառնալիքի ռեալության ն լրջության աստիճանըպետք է հիմք հանդիսանա դրդչությունը հանցագործությանկազմակերւվումից սահձչանազատելուհամար: Դրդչության այլ եղանակներին կարող է դասվել /ննդրանքը: Դրդչության այղ տեսակը հնարավոր է այն անձի վերաբերմամբ, որը առավել կամ պակաս մոտ հարաբերություններիմեջ է դրդիչի հետ: Յանժնարարությունը հանցանք կատարելու առաջադրանքն է, որը դրդիչի կողմից կատարողին է ւորվում գրավոր, բանավոր կամ այլ ճանապարհով: Սովորաբար նման իրավիճակը հնարավոր է, եթե հանձնարարողին առաջադրանքնստացողի միջն գոյություն ունեն ծառայողական, ընտանեականկաճ այլ կարգի որոշակի որոնք մեկ անձին հնարավորությունեն տալիս որոշակի փոխհարաբերություններ, չափով ազդելու մյուս անձի վարքագծի վրա: Դրա հետ մեկտեղ` հանձնարարությունը կարգադրություն չէ, այլ ավելի շուտ խնդրանք, որը հիմնվում է վստահության վրա ն առանց կաւոարողիկամքի վրա լուրջ ճնշում օգտագործելու: Բոլոր դեպքերում այն պետք է «մաքուր» լինի ն կազմակերպչական բնույթ չկրի: Վակառակ պարագայում հանձնարարողըկարող է դառնալ հանցագործությանկազմակերպիչ: Դրդչության այլ եղանակների թվում կարելի է նշել հրամանը, /սաբեությունը, Ֆիզիկականհարկադրանքը:Այս միջոցները սերտորեն առնչվում են միջնորդավորված կատարմանը, որպիսի հանգամանքը միշտ պետք է հաշվի առնվի առանձնահատուկ ուշադրությամբ: Հրաման: Պարտադիրհրամանի ճանապարհովկատարվածդրդչությունը միշտ պետք է դիտվի որպես միջնորդավորվածկատարում: Ուստի, հրամանը չի կարելի առանց վերապահումներիդասել դրդչությանը: Այն կարող է դրդչություն լինել, երբ իրենից ներկայացնում է ծառայողական դիրքի, հեղինակության չարաշահում` ենթակային հանցանք կատարելու հակելու նպատակով,իսկ կարգադրությունն ինքը

պարտադիր բնույթ չի կրում ն դրա կատարումը կախված է ենթակայի բարի կամքից: Վակառակդեպքում առկա է միջնորդավորվածկաւոարումը: Այլ բան է ընտանիքում տրված հրամանը: Ընտանիքում իշխանությունը հիմնվում է ընտանիքի գլխի

պարալիզացնել

հեղինակությանվրա, որի չարաշահումը չի կարող ընտանիքիչափահաս ն մեղսունակ անձի կամքը: Ֆիզիկական բռնությունը հազվադեպ է հանդես գալիս իբրն դրդչության եղանակ: Այն հնարավոր է, օրինակ, երբ ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում գործող կատարողին դրդում են ավելի զգալի հանցագործության, քան այն վնասը, որն այդ ընթացքում կանխվում է: /Խաբեությունընս սակավ է հանդես գալիս իբրն դրդչության եղանակ: Այն կարող է վերաբերել միայն հանցագործության շարժառիթներին, դրա վերջնական նպատակներին, արարքից սպասվող օգուտներին: Ուրիշ խոսքով ասած, խոսքը գնում է այն դեպքերի մասին, երբ խաբեությունն իրենից ներկայացնում է կատարողի հոգեբանության վրա ներգործելու լավագույն միջոց, սակայն նրան մոլորության մեջ չի գցում հանցակազմն առաջացնողտարրերիվերաբերյալ: Առանձինկարգով պետք է խոսել Քայքնված(սքողվաժ) դրդչության մասին, երբ արտաքուստ դրդիչի գործողությունները հանցագործությանըհակել չեն, բայց իրականում գիտակցաբարդրան են ուղղված: Վատկապեսայդ եղանակով էր գործում Վ. Շեքսպիրի «Հուլիոս Կեսար» նշանավոր ողբերգության հերոս Անտոնիոսը, որը, ցանկանալով վրեժ լուծել Կեսարին սպանողներից,հանդես է եկել պրովոկացիոն խոսքով ն ակնարկներով ամբոխի զայրույթն է բորբոքել Բրուտոսի ու թյան մյուս մասնակիցներինկատմամբ: Դրդչության ճսուբյենտիվկողմը բնութագրվում է ուղղակի դիտավորությամբ. հանցավորը գիտակցում է, որ իր գործողություններով մեկ ուրիշին դրդում է հանցանք կատարելու, նախատեսումէ կոնկրետհանցանքը,որը պետք է իրականացնի կատարողը,ն ցանկանում է դրա կատարումը: Երկրների գերակշռող մասի քրեական օրենսդրությունը սկզբունքորեն ժխտում է անզգույշ դրդչության հնարավորությունը, հետնաբար, ենթադրում է դիտավորությունը (ն այն էլ ուղղակի), քանզի դրդիչի գործունեության կամային կողմը հանցագործությունը կատարվածտեսնելու ցանկությունն է: Մեր կարծիքով, դրդչությունը հնարավոր չէ նան անուղղակի քանի որ հազիվ թե նորմալ մարդու մտքով անցնի մեկ ուրիշ անձի հանցանք կատարելու գաղափարներշնչել` չցանկանալով, այլ միայն գիտակցաբարթույլ տալով, թե հանցագործությունըկկատարվի: Հանցագործության նպատակըն շարժառիթըդրդիչիու կատարողիմոտ կարող են չհամընկնել:Դատականպրակտիկայում քիչ չեն դեպքերը, երբ դրդչությունը տեղի է ունենում վրեժի շարժառիթով,սակայն կատարողըգործում է շահադիտականշարժառիթով: Իրավիճակնայդպիսին է, օրինակ, երբ դրդիչը կատարողին հանցանքի կատարմանն է դրդում նյութապես շահագրգռելու միջոցով: Նույնը վերաբերում է նան նպատակին,որը նշանակությունկարողէ ունենալ դրդիչիանձի բնութագրմանհամար: Օժանդակությունըհանցակցությանառավել տարածվածտեսակն է: Հանցավորության ընդհանուր զանգվածում օժանդակությանըբաժին է ընկնում մոտ երեք տոկոս:ՀՀ քր. օր-ի 38 հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն` օժանդակող է համարվում այն անձը, ով հանցագործությաննօժանդակել է խորհուրդներով, ցուցումներով,

դավադրու-

դիտավորությա

'

Տես`

նշվ. աշխ., էջ. 246:

տեղեկատվություն կամ միջոցներ, գործիքներ տրամադրելով կամ խոչընդոտները վերացնելով, ինչպես նան այն անձը, ով նախապեսխոստացել է պարտակել հանցագործին, հանցագործության միջոցները կամ գործիքները, հանցագործության հետքերը կամ հանցավոր ճանապարհովձեռք բերված առարկաները,ինչպես նան այն անձը, ով նախապեսխոստացել է ձեռք բերել կամ իրացնել այդպիսի առարկա-

ները:

Անզեն աչքով անգամ կարելի է նկատել, որ ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի 17 հոդվածի համեմատությամբօժանդակության ինստիտուտը ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում ներկայացվելէ ավելի ճիշտ ու ամբողջական գծերով: Մասնավորապես,ավելացվել է տեղեկատվությունտրամադրելը, որը հնարավորէ առանց խորհուրդ կամ ցուցում ն որը, փաստորեն,օժանդակության տալու, տեսակ չի համարվում ՀՀ 1961 թ. քր. օրով: Բացի այդ, 1961 թ. քր. օր-ում միջոցների հետ չեն նշվում «գործիքները», մինչդեռ պրակտիկայում առավել հաճախ հանցագործությանհամար տրամադրվում են գործիքներ: Վերջապես, 1961 թ. քր. օր-ով նախատեսվածչէ օժանդակության այնպիսի տարածված տեսակ, ինչպիսին է հանցավոր ճանապարհովձեռք բերված առարկաների նախապեսխոստացվածձեռք բերելը կամ իրացնելը: Օժանդակությունն ընդունված է բաժանել երկու տեսակի` հճնտելեկտուալ ն ֆիզիկական: (գիտակցական)

Ինտելեկտուալ օժանդակությունըՀՀ քր. օր-ի 38 հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն ընդգրկում է խորհուրդներ, ցուցումներ կամ տեղեկատվությունտալը, ինչպես նան` հանցագործին, հանցագործության միջոցները կամ գործիքները, հանցագործության հետքերը կամ հանցավորճանապարհովձեռք բերված առարկաները պարտակելու, այդպիսի առարկաներըձեռք բերելու կամ իրացնելու խոստումը: Որոշ հեղինակների կարծիքով", այստեղ պետք է ընդգրկել նան կատարված հանցագործության մասին չհայտնելու կամ դրա կատարմանըչխոչընդոտելու վերաբերյալ նախապես տված խոստումը(վերջին դեպքում սուբյեկտը պարտավոր էր խոչընդոտել

հանցագործությանը):

Խորհուրդ ասելով` պետք է հասկանալ այն պարզաբանումը,թե ինչպես նախապատրաստվել հանցագործությանը,ինչ միջոց կամ գործիք ընտրել, հանցանքն օրվա որ ժամին կատարել, ում ներգրավել որպես համակատարող այլն: Մի խոսն քով, այստեղ նկատի է ունեցվում հանցակազմի հիմնական կամ ֆակուլտատիվ տարրերի իրականացմանը վերաբերողցանկացած խորհրդատվություն: Ցուցում ասելով` ենթադրվում է այն պարզաբանումը,թե ինչպես գործել տվյալ դեպքում: Մնացած պարամետրերովցուցումի ն խորհրդիմիջն տարբերություն տեսնելը բավականաչափ դժվար է: Թեն, ասենք, եթե խորհուրդտալու նախաձեռնողը, որպես կանոն, կատարողնէ, ապա ցուցումներ տալու նախաձեռնողըկարող լինել է օժանդակողը: Ցուցում տալը, որպես կանոն, վերաբերում Է հանցագործության կոնկրետ հատկանիշինն պարտադիր է կատարողիհամար, իսկ խորհուրդը կարող է ընդունվել, կարող է ՝ ոչ: Ցուցումներն ու խորհուրդներըկարող են տրվել ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր, ուստի միշտ չի պահանջվում, որ կատարողնու օժանդակողըմիմյանց հետ շփվեն անմիջականորեն: Տեղեկատվությունտրամադրելըինտելեկտուալօժանդակությաննոր ձն է, որն իր բնույթով մոտ է խորհրդին կամ ցուցումին, բայց խորհրդիհամեմատությամբայն '

ո.

Տես` նշվ.

էջ. աշխ,

247:

ավելի չեզոք է: Այն արտահայտվում է տուժողի, տուժողի գույքի գտնվելու վայրի, դրա պահպանության, հնարավոր խոչընդոտների ն հանցավոր գործունեության հետ կապված այլ տվյալների վերաբերյալ պարզապես տեղեկություններ հաղորդելու մեջ` հանցագործության փաստի նկատմամբ որնէ անձնական շահագրգռվածության տեսանելի բացակայության պայմաններում: Վերնում նշեցինք, որ ինտելեկտուալ օժանդակություն է համարվում նան հանցագործին,հանցագործության միջոցներըկամ գործիքները, հանցագործության հետքերն ու հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված առարկաները պարտակելու, այդպիսի առարկաները ձեռք բերելու կամ իրացնելու` ճայ/յխասյես տվածխոստումը: Նախապես խոստանալը պետքէ լինի հանցագործությունը սկսելուց առաջ կամ դրա ընթացքում: Եթե հանցագործությունն ավարտվել է, ապա օժանդակությունը բացառվում է: Եթե օժանդակողը մինչե հանցագործության ավարտը կատարողի հետ համագործակցում է հանցագործության օբյեկտիվ կողմն իրականացնելու համար, ապա նրա արարքը պետք է դիտել իբրն համակատարում: Այս դեպքում քր. օր-ի 38 հոդ. 4-րդ մասի վրա հղում չի կատարվում: Ինտելեկտուալ օժանդակությունն անհրաժեշտ է տարբերել դրդչությունից: Վերջինիս դեպքում դրդիչն է կատարողի մոտ առաջացնում կոնկրետ հանցանքի կատարման ցանկություն, մինչդեռ օժանդակողն իր գիտելիքները կամ ծառայություն մատուցելու խոստումը տալիս է այն անձին, որի մոտ հանցանքը կատարելու դիտավորությունն արդեն իսկ առկա է: Ֆիզիկական օժանդակությունը աջակցություն է կատարողին ֆիզիկական օգնություն ցուցաբերելու ճանապարհով` հանցագործություն, նախապատրաստելիս կամ կատարելիս, եթե այդ օգնությունը հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի բաղադրամասը չէ: Քրեական օրենքը հիշատակում է ֆիզիկական օժանդակության երկու տեսակ. ա) կատարողին միջոցներ կամ գործիքներ տրամադրելը, բ) խոչընդոտները վերացնելը: Ֆիզիկական օժանդակությունը նս պետք է հանցագործության կատարման անհրաժեշտ պայման լինի: Եթե կատարողը չի օգտվել ֆիզիկական օժանդակողի ծառայություններից, ապա վերջինս չի կարող հանցակից համարվել, քանի որ նա հանցագործությանը փաստորեն չի մասնակցել: Սիջոցներ տրամադրելու տակ հասկացվում են ցանկացած գործողությունները, են հանցագործություն կատարելու կամ այն ավարտին հասցնեորոնք հեշտացնում լու հնարավորությունը: Օժանդակողի գործողությունները կարող են կայանալ հանմարցավորին հանցագործության կատարման գռրժիքներտրամադրելով (Օրինակ, դասպանին զենք տրամադրելով): Օժանդակության այս տեսակին կարելի է դասել նան կատարողին տարբեր այնպիսի ածանցյալ միջոցներ տրամադրելը, որոնք անհրաժեշտ են հանցավոր արդյունքին հասնելու համար (տրանսպորտ, կեղծ փաստաթղթեր ն այլն): Խոչընդոտներ վերացնելուն կարելի է դասել այն արգելքները վերացնելը, որոնք կարող են խանգարել հանցագործությունն իրականացնելիս: Խոչընդոտներ վերացնելը կարող է արտահայտվել ամենատարբերձներով: Օրինակ` պահեստից գողություն կատարելու համար օժանդակողի կողմից կանխավ փականք է հանվում, կամ պահակ չի նշանակվում, սպանության համար տուժողն օժանդակողի կողմից հարմար տեղ է տարվում ն այլն: օժանդակությունը կարող է կատարվել ինչպես գործողությամբ, -

ա

այնպես էլ անգործությամբ: Վերջինիս օրինակ կարող է ծառայել նախնական թույլտվությունը, որը տալիս է հատուկ լիազորություններ ունեցող անձը (կալանավորի կամ ազատազրկվածիփախուստը պահպանությունիրականացնող անձի թույլտվությամբ,պահպանվողօբյեկտինպահակ չնշանակելը այլն): Սուբյեկտիվկողմից օժանդակությունը դրսնորվում է ուղղակի դիտավորությամբ. հանցավորըգիտակցումէ, որ ինքը մասնակցումէ կատարողի կողմից իրականացվողհանցագործությանը ն ցանկանում է այդ: Ինչ վերաբերումէ հանցագործության վտանգավորհետնանքների կատարմամբդրսնորվողմեղքի ձնին, ապա դրանց նկատմամբկարողէ դրսնորվելն՛ ուղղակի, ն անուղղակիդիտավորություն:

«Հանցանքը համարվում է մի խումբ անձանց կողմից առանց նախնական համաձայնությանկատարված, եթե դրան մասնակցել են այնպիսիհամակատարողներ, ովքեր նախապեսչեն պայմանավորվել հանցանքը համատեղ կատարելու մասին»: Այստեղ կազմակերպիչկարող է լինել համակատարողներիցմիայն մեկը, թեն նման խմբում նրան հայտնաբերելնայնքան էլ դյուրին գործ չէ: Վանցակցությանքննարկվող ձնի դեպքում երկու կամ ավելի կատարողներ հանցագործության օբյեկտիվ կողմն սկսելուց հետո, բայց մինչ, ավարտելը, համաձայնության են գալիս հանցագործությանը մասնակցելու վերաբերմամբ:Քր. օր-ի մի շարք հոդվածներում որպես որակյալ դարձնող հանգամանք նախատեսվումԷ «նույն արարքը մի խումբ անձանց կողմից կատարելը», որի տակ պետք է հասկանալհենց հանցակցության այս ձնը: Քր. օր-ի 41 հոդվածի 2-րդ մասը նախատեսումէ առավել պարզ (հասարակ) 8 4. Վանցակցության ձները հանցավոր խումբը, որը ձնավորվում է ճայխնական համաձայնությամբ: Սա հանցաձն ն է քր. օր-ի Վատուկմասի բազմաթիվհոդվածգործության առավել տարածված Հանցակցության ձնը դրա արտաքին կողմն է, որը տարբերվում է է որպես արարքը որակյալ դարձնող հանգամանք: Օրեններում այն նախատեսված միասնական ոտնձգությանմեջ երկու կամ ավելի անձանց քի համաձայն` «հանցանքը համարվում է մի խումբ անձանց կողմից նախնական արարքներիմիավորման եղանակով այսինքն` հանցավորների փոխգործողության համաձայնությամբկատարված, եթե դրան մասնակցել են այնպիսի համակատաեղանակով:Փոխգործողության նակն ընդգրկում է հանցակցության րողներ, ովքեր նախապես` մինչն հանցագործությունն սկսելը, պայմանավորվել են օբյեկտիվ հանգամանքները:Դրանում գլխավորը դերերի բաշխումն Է ն հանցավորների հանցանքը համատեղ կատարելու մասին»: Հանցակցության այս դրսնորումը միավորմանկայունությունը': Հանցակցության ձեր որոշելու համար կարնոր է նան (ինչպես ն քր. օր-ի 41 հոդվածի 1-ին մասում նախատեսվածը)համամեղավորուհանցակիցների միջն գոյություն ունեցող համաձայնության բնույթը, որը բնութագրումէ հանցակցության թյան (համակատարման)դասական օրինակ է: Տվյալ դեպքում որպես կազմակերսուբյեկտիվ կողմը: պիչ կարող է հանդես գալ այն մարդը, ում նախաձեռնությամբստեղծվել է այդ Հանցակցության ձների հիմնահարցնիրավաբանական խումբը, ով գլխավորել Է այն, ն ինքը, որպես համակատարող, անմիջականորեն Գրականությանմեջ տակավին դիսկուսիոնէ՞: Տվյալ պարագայում մասնակցել է հանցագործությունը կատարելուն: անհրաժեշտչհամարելով խորանալ գիտական բանավեճերիէության մեջ` ՀՀ քր. օր-ի 41 հոդվածի 3-րդ մասում ասված է. «Հանցանքը համարվում է կազարձանագրենքդասական-ավանդական դիրքորոշումները: մակերպվածխմբի կողմից կատարված, եթե դա կատարվել է այնպիսի անձանց կաԸստ ռուբ/եկտիվ կողմբ հանցակցությունը է. յուն խմբի կողմից, ովքեր նախապեսմիավորվելեն մեկ կամ մի քանի հանցանքներ բաժանվում ա) հանցակցություն առանցնախնական կատարելու համար»: Այս խումբը բնութագրվում է ա) կազմակերպվածությամբ ն բ) համաձայնության, բ) հանցակցություն նախնականհամաձայնությամբ: կայունությամբ:Կազմակերպվածությունը,ըստ օրենքի իմաստի, դրսնորվում է ամեԸստ օբյեկտիվ հանգամանքների նից առաջ մինչն առաջին հանցագործությունը կատարելն արտահայւողվողկայուհանցակցությունը կարելիէ բաժանել. ա) համակատարում, նության մեջ: Կայունությունը ենթադրում է բավականաչաւիբարձր մակարդակ,որն բ) հանցակցություն դերերիբաժանումով: արտահայտվում է նրանում, որ նրա նախնական գործունեությունը, նախ, հաշՂՎամակատարման դեպքում բոլոր հանցակիցները վարկված է ավելի կամ պակաս տնականգոյության ն հանցավոր գործունեության: մասնակցումեն հանցագործության օբյեկտիվ կողմի իրականացմանը: Այդպիսի գործունեությունը կարող է արտահայտվել որոշակի հանցագործությունԴերերի բաժանումովհանցակցության ժամանակդերերը բաշխվում են հանցակիցների ներ (գողություն, կողոպուտ, ավազակություն, շորթում, «պաւովերով» սպանություն միջն, կատարողիհետ միասին հանդես են գալիս կազմակերպիչը, ն այլն) նախապատրաստելու ն կատարելու մեջ: Այս խմբերի համար հանցավոր դրդիչը կամ օժանդակողը: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքըհանցակցության ունիվերսալիզմը բնութագրական չէ (այդպիսի միտումը հատուկ է այն կազմաձների հարցը չի լուծում քրեական իրավունքիտեսության ու գիտության կերպված խմբերին, երբ նրանք վերաճում են հանցավոր համագործակցության): մեջ այդ հարցը, ինչպես միանշանակլուծում չի գտել: Մինչդեռ ՀՀ նոր քրեական Սակայնսրանք արդեն ունեն հանցավոր կազմակերպությանէական տարրեր` նպաօրենսգրքի 41 հատկապես0Սվիրվել է հանցակցության ձներին, ու այստեղ «որւ/ումՀ հանցակցուտակամղվածություն,կազմակերպված ղեկավարություն, խիստ կարգապահություն թյան ձներիցյուրաքանչյուրի ն այլն: հասկացությունը: Քր. օր-ի 41 հոդվածի1-ին մասում խոսվում է Նման խմբերի գլխին կանգնած են առավել հեղինակավոր հանցագործները, համատեղհանցավորգործունեության առավել պարզունակն համեմատաբար որոնք պլաններ են մշակում, ղեկավարումեն հանցագործություններըդրանց կաքիչ տարածում ունեցող ձնի մասին տարման վայրերում, իսկ հաճախ նան` իրենք են հանդիսանում հիմնական կատա-

ե

եղա-

ասվեց, հոդվածը "

Օճողճգ ւՏեն՝ ոքոաօ. Ըռոօրառթօ

ՄԱՈՐԹԻԾՓ

րաո քոշռուս աս

ա

ՎՀՇո».

ԽԼ, ՀՕՊ",

1982,

Ը.

ո

231:

ԱՆԸ» ԱԹաոո Աաաա դրեադաաւու

Ճ4թՅա6-

նաարակության պետության համար առավել ն

հանցավոր համագործակցությունը,

որը

վտանգ է ներկայացնում նախատեսված է քր. օր-ի 41 հոդվածի

4-րդ մասով. «Հանցանքը համարվումէ հանցավոր համագործակցության կողմից կատարված,եթե դա կատարվելէ ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցանքները կատարելու համարստեղծված,համախմբված, կազմակերպված խմբի կողմից կամ նույն նպատակներով ստեղծված կազմակերպված խմբերի նան եթե դա միավորմամբ, ինչպես կատարվելէ այդպիսի համագործակցության անդամի (անդամների) կողմից ի կատարումնդրա հանցավոր նպատակների, ինչպես նան հանցավոր համագործակցության առաջադրանքովդրա անդամ չհամարվողանձի կողմից»: Այսպիսով,

հանցավորհամագործակցության բնութագրական

առանձնահատ-

են. կություններն 1.

2. 3.

խմբի առավել կայնությունը ն համախմբվածությունը, առավել բարդ ներքին կառուցվածքը, ծանր կամ առանձնապես ծանր

հանցագործություններ կատարելու հատուկ

նպատակը:

կան բնութագիրնէ, որն

արտացոլում է հանցավոր նպատակների իրականացման համար մասնակիցների ընդհանրությունը: Հանցավոր համագործակցության կայունությունըն

համախմբվածությունը

որոշվում է առավել երկար տնողությամբ հանցավոր

նպատակովն այն

գործունեությամբ զբաղվելու հանցագործությունների ծանրությամբ, որոնք նպատակունեն

կատարել համագործակցության անդամները:

Համախմբվածությունը, որով հանցա-

է նան

համագործակցության բարդ կառուցվածքով ն առավել բարձր աստիճանի

Հանցավոր

համագործակցությունը բնութագրվումէ հիերարխիկ կառուցվածքով: Որպես կանոն, հանցավոր

համագործակցությունն ունի ոչ թե մեկ հեղինակավոր կազմակերպիչ կամ ղեկավար,այլ է մի կառավարվում քանի անձանցկողմից,որոնցից մեկը, այնուամենայնիվ, համագործակցության պարագլուխն է: Բացի այդ, հանցավոր համագործակցությունն իր մեջ է կարող ընդԳրկել մի քանի կազմակերպված խմբեր ն հանդես գալ որպես դրանց միավորում, որը ղեկավարվում է մեկ ընդհանուր կենտրոնից: Քր. օր-ի 41 հոդվածի4-րդ մասը հանցավորհամագործա կցության կողմից հանցանք կատարելը բաժանում է չորս տեսակի` 2: կազմակ ի Խմբի կողմից, 2.

Յ.

4.

աորրրաված

կազմակերպված խմբերիմիավորմամբ, համագործակցության հանցավորնպատակներն իրագործողնրա (անդամների) կողմից,

հանցավոր յան առաջադրանքովդրա համագործակցութ

անդամի

չհանդիսաանձի կողմից: Հաշվի առնելով առանձին հանցագործու թյունների բարձր վտանգավորությունը, որոնց կատարմանհամար ձնավորվում է հանցավոր ցող

քրեական օրենսգրքովպատասխանատ

անդամ

համագործակցությունը,

վություն է նախատեսված հանցավորհամագործակցություն ստեղծելու, լու, ինչպես նան ղեկավարե հանցավոր համագործակցությանը մասնակցելուհամար: Համա նման է պարունակում հանցակազմեր նան բանդիտիզմը, որը շատ հաճախբնութ Բգո ի Մո ցրի ան Քր. օր-ի Վատուկմասում, որպես հանցագործությունը որակյալ դարձնողհանգամանք,հանցավոր

Աա հրա

տեսված չէ, սակայն այն դեպքերում, երբ որպես ծանրացնող հանգամանք տեսված է հանցանքիկատարումըխմբի, նախնականհամաձայնությամբ կազմակերպված խմբի կողմից, դա նշանակում է, որ որպես ծանրացնող հանգամանք պետք է գնահատել նան հանցավոր համագործակցության կողմից կա րելը, քանի որ այն կազմակերպված խմբի (առավել ես մյուս երկու խմբերի) ավելի կատարյալ ն վտանգավոր տեսակն է': Բացի այն, որ արարքը պետք է որակել համապատասխանհոդվածի ծանրացնող հանգամանքով, հանցանքը հանցավոր համագործակցության կողմից կատարելը լրացուցիչ գնահատականի պետք է արժանանա սանկցիայիշրջանակներում պատիժ նշանակելիս` քր. օր-ի 63 հոդվածի 3-րդ կետի պահանջով` որպես պատասխանատվությունըն պատիժը ծանրացնող հան-

գամանք:

Դանցավոր համագործակցությանընդհանուր նպատակի առկայությունը պայմանավորում է նրա բոլոր անդամներիուղղակի դիտավորությամբգործելու սուբյեկտիվ վերաբերմունքը: Վամագործակցությանանդամներիգիտակցությունը ն պետք է ընդգրկեն այն բոլոր հանգամանքները,որոնք վերաբերում են ոչ միայ իրենց վարքագծին, այլ նան մյուս անդամներիարարքներին:Նույնը վերաբերում է նան կազմակերպված խմբին ն հանցակցությանմյուս ձներին: Հաշվի առնելով այս կարեոր հանգամանքը` քր. օր-ի 41 հոդվածի 5-րդ մասը սահմանում է. «Կազմակերպված խումբ, համագործակցություն ստեղհանցավոր ծած կամ դրանք ղեկավարած անձը ենթակա է պատասխանատվության սույն օրենսգրքի համապատասխանհոդվածներով նախատեսված դեպքերում կազմակերպված խումբ կամ հանցավոր համագործակցություն ստեղծելու կամ ղեկավարելու համար, ինչպես նան դրանց կողմից կատարվածբոլոր հանցանքների համար, եթե դրանք ընդգրկվել են նրա դիտավորությամբ:Վանցավոր համագործակցության մեջ մտնող մյուս անձինք պատասխանատվությունեն կրում այդ կազմակերպությանը մասնակցելու ն այն հանցանքների համար, որոնց նախապատրաստությանը կամ կատարմանն իրենք մասնակցել են»: Այսպես, քր. օր-ի 223 հոդվածը պատասխանատվությունէ սահմանում հանցավոր համագործակցությունստեղծելու կամ դրան մասնակցելու համար: Հանցավոր համագործակցությունըստեղծած կամ ղեկավարող անձը պատասխանատվության կենթարկվի 223 հոդվածով, ինչպես նան, ասենք, կազմակերպված խմբի կողմից շենքեր, շինություններ, տրանսպորտի,հաղորդակցության ն կաւվի միջոցներ զավթելու համար, եթե նման հանցագործությունն ընդգրկված է եղել համագործակցու»- ն հանցավոր նպատակներիմեջ: Ի հանցանքը մի խումբ անձանց կամ նախնական թյամբ խմբի կողմից կատարելու դեպքերի, հանցանքը կազմակերպված հանցավոր համագործակցության կողմից կատարելն առկա Էէոչ միայն այ քում, երբ դրան մասնակցել են առնվազն երկու կատարող, այլն այն դո երբ հանցագործությանօբյեկտիվ կողմն իրականացնում է կազմակերպվա բ կամ համագործակցության թեկուզ մեկ անդամը, իսկ հանցավոր համագործակ-

մոմք

ԱԱ թյուն

անցավոր համագործակցության ացնող հանգամանք կախապտաված

համագոր

ծակցության կողմից հանցանք կատարելը նախա-

|

մամ

Սատա Աո խոբի ւղմ րի ի

ծում է հետնյալ սկզբունքը. եթե Հատուկ մասի հոդվածում որպ ես ծանէ հանցակցությանորնէ ձն, ապա հանցակցությանառավել

վտա

գավոր ձներովհանցանքը կատարելու դեպքում արարքը պետք է որակել հոդվածի համապատասխա մասով: Եվ հակառակը` հանցանքը ագցավելփոքր վտանգավորությամբօժտված ձնով կատարելու դեպքում,արարքը պետք է որակել որպես տվյալ հանցագործության հւասարակտեսակ:

ցության պարագայում` նան

անդամ չհանդիսացող համագործակցության անձը, որը կատարումէ վերջինիսառաջադրանքը: Պետք է նշել նան, որ կազմակերպված խմբիկամ

հանցան

41հոդ տարվում (ր օր-ի րդմամբ ատարումը |

որակելիս |

քր. օր-ի Ա 38

համագործակցության կողմից երբեք ԻԲ հղումղու չի նա-

հոդված Դոսի մր ա

|

8 5. Վանցակիցների պատասխանատվությունը ՀՀ

օր-ի 39

հոդվածը նախատեսում է հանցակիցների պատասխանատվության ընդհանուրհիմքերը: Քր. օր-ի 41 հոդվածի5-րդ մասը ներկայացնումէ կազմակերպված խումբ, հանցավոր համագործակցություն ստեղծած կամ դրանք ղեկավարածանձանցպատասխանատվության քր.

առանձնահատկությունները:

Հանցակիցներիպատասխանատվության հիմնահարցը լուծելու համար սկզբունքայիննշանակությունունի օրենսդրականայն կողմնորոշումը,որ «Հանցակիցներինպատասխանատվության ենթարկելիսհաշվի են առնվում հանցագործությանը նրանցիցյուրաքանչյուրի մասնակցության բնույթը ն աստիճանը»: Սա նշանակումէ, որ քրեական ն պատասխանատվության պատժի անհատականացման սկզբունքը,ըստ էության, պետք է հաշվի առնել հանցակիցների քրեական պատասու խանատվության պատժի շրջանակներնու բովանդակությունը որոշելիս: ՎՁետնաբար, չի բացառվում, որ կազմակերպիչը կամ դրդիչն ավելի խիստ պատժվեն, քան

կատարողը: ՀՀ

օր-ի 39 հոդվածի1-ին մասի համաձայն` համակատարողները հանցագործությանհամարենթակա են պատասխանատվության` սույն օրենսգրքիՀատուկ մասի նույն հոդվածով,այսինքն` համակաւոարման դեպքում հանցակիցների արարքը որակվում է Հատուկ մասի այն կ ամ հոդվածով հոդվածի մասով, որի հատկանիշներինհամընկնումէ նրանց կատարածհանցանքը՝ առանց վկայակոչելուքր. օր-ի 38 հոդվածը:Կազմակերպիչը, դրդիչը ն օժանդակողըենթակաեն պատասխանատվությանկատարվածհանցանքընախատեսող հոդվածով` հղում կատարելով քր. օր-ի 38 հոդվածին, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նրանք միաժամանակ եղել են հանցագործության քր.

համակատարողներ:

Չափազանցկարնորէ նան քր. օր-ի 39 հոդվածի3-րդ մասի դրույթն այն մասին, որ քր. օր-ի Վատուկմասի հոդվածում նշված հանցագործության հատուկ սուբյեկտ չհամարվող անձը, ով մասնակցել է այդ հոդվածով նախատեսվածհանցանքի կատարմանը, տվյալ հանցագործության համարկարող է պատասխանատվություն կրել միայն որպես կազմակերպիչ, դրդիչ կամ օժանդակող:Օրենքով ամրագրված այս դրույթը սկզբունքային նշանակությունունի այն դեպքերի համար, երբ հատուկ սուբյեկտ չհանդիսացող անձն ակտիվորեն մանակցումէ հանցագործության օբյեկտիվ կողմի իրականացմանը: Օրինակ՝ ուրիշի գույքը յուրացնելու դեպքում հանցա, գործության սուբյեկտ ն համակատարող չի կարող լինել այն անձը, որին վստահված չի եղել այդ գույքը: Քր. օր-ի 39 հոդվածում, այնուհետն, դրույթներ են բովանդակվածայսպես կոչված չհաջողվածհանցակցության մասին:Կատարողի կողմիցիրենից անկախ հանգամանքներով հանցագործությունն ավարտինչհասցնելու դեպքում մյուս հանցակիցներըպատասխանատվություն են կրում հանցագործության նախապատրաստության կամ հանցափորձին հանցակցելուհամար(39 հոդ. 4-րդ մաս): Այն դեպ-

հաա անա ապ ո անձանց պատասխանա հանգամանքներով, վրա տվությունը Աարոն ոդ.5- աաա Առանձինուշադրության արժանի հանցագործության որակյալ (անրացնո կամ մեղմացնող հանգամանքները հանցակիցներին մեղսագրելու հարցը: Հարցի

ծողությունները չեն

քերում, եթե կազմակերպչի, դրդիչի կամ ջողվում իրենցից անկախ

հա-

ի անցագործութ

տության

համար

:

է

լուծումը իր հիմնական մասով լուծված է քր. օր-ի 39 հոդվածի 6-րդ մասում, ըստ են պատասխանատվության միայն հանցագործուորոնք գիտակցվել են նրանց կողմից':Որակյալ հանգամանքներըկարող են վերաբերել հանցակազմի ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ հատկանիշներին:Կարեորնայն է, որ որակյալ հանգագիտակցվեն մյուս հանցավորների կողմից, որպիսի հանգամանքնազդում է նան նրանց կատարածի որակման վրա: Օրինակ` դրդիչը պատասխանատվության կենթարկվի առանձին դաժանությամբ կատարված սպանության դրդելու համար, եթե նա գիտակցել է, որ կատարողըսպանությունն իրագործում Է այդ եղադրդիչի մոտ տվյալ որակյալ հանգամանքիգիտակցումը բացակայում է, նա պատասխանատվությանկենթարկվի սպանության հասարակ տեսակի ապա հանցակցելու համար: Կամ, օրինակ, կազմակերպիչըվրեժի շարժառիթով սպանություն է կազմակերպում: Դրա համար նա կատարողին հանցագործությանն է ներգրավում նյութական հատուցման խոստումով: Կատարողը սպանությունն իրագործում է փաստորեն շահադիտական դրդումներով (շարժառիթներով): Այս դեպքում կազմակերպիչըպատասխանատվությանկենթարկվիշահադիտական դրդումներով սպանությունը կազմակերպելու համար, թեն այդ դրդումները նրա մոտ բացակայում

րեն Ա անանհագամանքների ամար: `

մանքները նակով: Եթե

են:

Հանցակիցների պատասխանատվության հարցի հետ է առնչվում, այսպես կոչված, հանցակցիսահմանազանցումը: հանցավոր գործունեության մեջ սահմանազանցում (էքսցես) է համարվում հանցակցի կողմից այնպիսիհանցանք կատարելը, որը դուրս է գալիս մյուս հանցակիցներիդիտավորությանշրջանակներից: Իրավունքի տեսության մեջ վաղուց ի վեր քննարկվում են կատարողի այն հանցավոր գործողությունների իրավաբանականգնահատման կանոնները, որոնք կանխատեսելիչեն եղել (չեն նախատեսվել)մյուս հանցակիցներիհամար: Դրա հետ կապված` միշտ խոսք է գնացել միայն կատարողի սահմանազանցման մասին: Մինչդեռընդհանուր հանցավոր մտադրությանիրականագման պրոցեսում ոչ միայն կատարողը, այլ նան մյուս հանցակիցները կարող են խախտել վարքագծի համաձայնեցվածգիծը` կատարեն հանցագործություն, որը սանկցիավորված չէ նրանց համախոհների կողմից, մտադրված արարքը կատարեն առավել վտանգա-

Համատեղ

ծելարջին, ասլա բե տետոցյան ողմից կովում արենջի այք էու այլ քրեական իրավունքի այն հանցակազմի հատկանիշ հանդիսացող մեղմացնող հանգաԼաոան Այստեղ գոտեցումն Շզակիցնե

է, որ

մանքները, որոնք առկա են կատարողի արարքում, պետք է վերաբերում է կազմակերպչի, դրդիչի կամ օժանդակողի

տարա

ա

ծվեն մյուս հանցակիցներիվրա: Ինչ

թո րինակ: կա եթե Գրդիչը սպանությա մանքներին,

ԿԱՔ ԱԻ, վելու հլահուզմունքի ապա պատասխանատվության հոգեկան վիճանւմ է ենթարկվի խիստ հուզմունքի վիճակում սպանությանը դրդելու համար, պետք հոգեկան կատար ինն որի հոգեկան հուզմունքի հասարակ սպանություն կատարելու նա

ղը,

մոտ

վիճակըբացակայումէ`

համար:

վոր եղանակներով, միջոցներով,կատարենպակաս վտանգավոր էր համաձայնության կանխորոշվել ժամանակ:Ուստի ճիշտ չէր լինի սահմանափակվել միայն կատարողիսահմանազանցման վերլուծությամբ:: Այս իմաստովմիանգամայն ճիշտ պետք է համարելՀՀ քր. օր-ի 40 հոդվածի վերտառությունը` «զանցակցի սահմանազանցումը»: Իրականեն, օրինակ,այնպիսի դեպքերը,երբ ասենք սպանությունը կատարողի համարհրացան հայթայթելու համաձայնություն տված անձը ձեռք է բերում ատրճանակ, որով կատարումԷ ՀՀ քր. օր-ի 235 հոդվածով

հանցագործու-

թյուն, քան

..

նախատեսված հանցագործու-

տճառել նախօրոքչպայմանավորված մարմնական ղի սահմանազանցմանը:

«

ինչ որ՝ հաճախի հանդիպող` դիպող կկատաղո-ր

Ընդհանուրմտադրությանշրջանակներից դուրս եկող հանցանք լ կատարե արե ինչպես նան արարքն ավելի վտանգավոր միջոցներովկամ գործիքներովկատարելը չի կարող մեղսագրվել մյուս հանցակիցներին, քանի որ անձի կողմից համաձայնության շրջանակներիցդուրս գալու ժամանակկորսվում Է հանցավորների ն նրանց արարքների համատեղությունը սուբյեկտիվկապը: Նման դեպքում մյուս հանցակիցները չեն գիտակցում նոր կամ նույն հանցագործություն առավել վտանգավոր կատարման փաստական ,

հանգամանքները աջակցություն չեն ցուցաբերում հանցակցի չհամաձայնեցված արարքներին: Նրանց վարքագիծը կորցնում է հետ հանցագործության պատճառականն մեղայինկապը,որը համարմնացած հանցակիցների Ս-ն ն Ց-ն

բացառում

պատասխանատվությունը: են

է

էքսցեսի

դատապարտվել հրազենիգործադրմամբ կատարվածխուլիգանության համար:Դատարանը, սակայն, հաշվիչի առել, որ զենքի գործադրումը չի ընդգրկվելհանցավորների համատեղդիտավորությամբ, որի հետ կապված էլ դատավճիռըբողոքարկվելէ: Ինչպես հետագայում պարզվել է` կռվի ժամանակՍ-ի հետ համատեղ գործող 8-ն անչափահասների վրա կրակ է բացել սեփականհայեցողությամբ, առանց Ս-ի իմացության:Նման պայմաններումՌՍՖՍՀ Գերագույնդատարանի քրեական գործերի դատական կոլեգիան իրավացիորեն Ց- ի կողմից հավաստելէ, որ տեղի է ունեցել կատարողի էքսցես, որի համար Ս-ն պատասխանատվություն չպետք է կրի: (Տես` Ք:օոօ օա»8օքուօուօրօ Ըյրճ ՔԸՓԸՔ, 1969 ր, 10, օշք, 5):

Ընդհանուր դիտավորությունից

հանցակցիշեղվելու աստիճանից ելնելով` տարբերվումեն քանակական Նե որակականսահմանազանցումը: Դրանցիցառաջինի պարագայում անձը կատարումէ մյուսհանցակիցների հետ համաձայնեցված արարք, սակայն ընդհանուր մտադրությունից շեղվում է որակյալ դարձնող հանգամանքներիկամ հանցավոր ոտնձգության

ձնիառնչությամբ՞:

'

Տես`.

152-153.

ԻՐ"

Փ

Ղաենօր ՕՐՏԹՈԸԼՑԵԵՒԾԸՇՐ,

3ղ

ՇՕՄՎՅԸՇՆԱԸ8 ոք

ՇԸՐ

ՈՂՇ րու.

"ՒՕ" Հոու,

ՒՕ",

Քանակական էքսցեսիտակ երբեմն առա ջարկվում է հասկանալկ (շբօքօխուն) հանցագործություն կատարելը հ/,

ԽԼ,

1974, Շրք.

դորակա Էլ ում առանառ, միաբնույթ մ

մ

(տես` ՖԼ է ԸՑՀքոոօթեր, 1960-1962,Կ Ա, Շւք. 178): Միաբնույքհանցագործության հասկացությունը դժվար թե արավորությունտա բացահայտելուհանցակցի

ո,

էությունը: սահմանազանցման

Օրինակ` առանց ծանրացնող հանգամանքների սպանության փոխարեն կատարվում է նույն հանցագործությունը(սպանությունը), բայց առանձին դաժանությամբ, կամ միասին համաձայնեցված գողությունը «փոխարինվում է» կողոպուտով: Որակական սահմանազանցման դեպքում կատարվում է նոր հանցագործություն, ոտնձգություն է կատարվում մեկ այլ օբյեկտի դեմ կամ հանցավոր արարքն իրականացվումէ մեղքի այլ ձեով: Օրինակ` խուլիգանություն կատարող սուբյեկտներից մեկը, առանց մյուսների իմացության,տուժողին պատճառում է ծանր մարմնական վնասվածք: Սահմանազանցմաներկու տեսակներիհամար էլ մյուս հանցակիցներըպատասխանատու չեն: Սահմանազանցման դասակարգման գործնական նշանակությունն այն է, որ որոշվեն այն շրջանակները(սահմանները), որոնց դեպքում սահմանազանցման պայմաններում կատարված արարքը որակվում է հանցակցությանը երաբերող կանոններով: Քր համատեղ մտադրված արարքի չհամաձայնեցված շարունակությունն է: Դրա դեպքում հանցագործությունը շարունակում Է մնալ համատեղ` բացառությամբ չնախատեսվածծանրացուցիչ կամ մեղմացուցիչ հանգամանքների: Նման սահմանազանցման պայմաններում հանցակիցների արարքներիպատճառականն մեղայինկապը հանցագործությանհիմնականմասով պահպանվում է, որը հնարավորություն է տալիս դրա նկատմամբ կիրառելու հանցակցությանվերաբերյալ նորմերը: Գ-ն դատապարտվել է առանձին դաժանությամբ սպանության դրդչության, իսկ Պ-ն` նույն հանցագործությունը կատարելու համար: Վերլուծելով գործի հանգամանքները՝ ՌՍՖՍՀ Գերագույն դատարանիՆախագահությունը հավաստել է, որ Գ-ն, Պ-ին դրդելով սպանելու իր հարբեցող ամուսնուն, չի քննարկել սպանության կատարմանեղանակը: Վարբած Պ-ն իր հայեցողությամբկիրառել է մահ պատճառելու առանձին դաժան եղանակ: Նախագահության որոշմամբ Գ-ի գործողությունները վերաորակվել են որպես հասարակ սպանության դրդչություն, իսկ Պ-ի գործողությունները` որպես առանձին դաժանությամբ կատարված սպանություն: (Տես` ԲւօոՃ6ՂՇԷԵ 6, Շք. 12-13): 8շքաօԲոօրօ Ըոռ ԵՇՓՇՔ, 1971 ո., Իրավաչափ է նան համատեղ կատարվողհանցագործության իրավաբանական նշանակություն ունեցող հանգամանքներիհ̀անցակցի կողմից միանձնյա փոփոխելու դեպքերըհամանման ձեով գնահատելը: Որակականսահմանազանցմանժամանակչհամաձայնեցված գործողությունը կարող է ըստ ժամանակի ն ըստ տեղի կապված լինել մյուս հանցակիցներիհանցագործության հետ, բայց դրա հետ պատճառական կախվածության մեջ չի գտնվում: Մնացածհանցակիցները մասնակցությանորնէ բաժինչունեն այն իրադարձության մեջ, որն իրենից ներկայացնում է որակական սահմանազանցում: Այստեղընդհատվածէ երկու կամ ավելի անձանց արարքներիպատճառականն մեղային կապը, որը ն բացառում է նրանց հանցագործությունները հանցակցության վերաբերյալկանոններովորակելու հնարավորությունը: Հարբած վիճակում գտնվող Շ-ն ն Կ-ն հընթացս ձեավորված համաձայնությամբ խուլիգանություն են կատարում, կանանց հրում են ձյան մեջ, նրանց նկատմամբ թույլ են տալիս ցինիկ գործող ծողություններ: Տուժողի մոտ նկատելով թանկարժեք պայուսակ` Կ-ն, առանց իր հետագա գործողություններնիր համախոհի հետ որնէ կերպ համաձայնեցնելու,տուժողի ձեռքից խլում է պայուսակը ն անմիջապես թաքնվում: Դատարակը նրանց ճանաչում է խուլիգանության համակատարողներ,իսկ կողո-

իմանազանցումը քանակական

պուտի փաստըիրավացիորենգնահատելէ որպես կատարողիսահմանազանցումն մեղսագրելայն միայն Կ-ին: ԴՎանցակցի սահմանազանցումըպետք է տարբերել վարքագծի համաձայնեցված ուղղությունից կատարվողայնպիսի շեղումից, որը դուրս չի գալիս ընդհանուր հանցավորմտադրությանշրջանակներիցն չի ազդում հանցագործությանորակման վրա: Եթե սպանությունը կատարողը հրազեն գործադրելու կանխակալ մտադրության փոխարեն օգտագործի դանակ, ապա հանցակիցների համաձայնության ըստ էության, չեն փոխվում:Նոր կամ նույն, բայց ավելի վտանգավոր անցագործություն թյուն չի կատարվում, ուստի ն հանցակցի սահմանազանցում չի

ԳԼՈՒԽ

ՎԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

շրջանակները,

10-րդ հոդվածի համաձայն` հանցակցի անն րոմ Քր:Օրի րվու ի կողմից այնպիսի հանցանք կատարելը, սահմանաչի ընդ որը

Գրկվում մյուս հանցակիցներիդիտավորությամբ:Գանցակցի սահմանազանցման համար մյուս հանցակիցներըպատասխանատվություն չեն կրում:

ԲԱԶՄԱԿԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ1. Ընդհանուրդրույթներ

Աա

զանց

Հանցագործություններիբազմակիությունասելով` հասկացվում է անձի կողմից մմ ը նե ըի հանրորեն մ որոնք ը իրենց ենց մե մե կամ քանի հանրորեն վտանգավոր արարքների ն են երկու ավելի ինքնուրույն հանցակազմեր պարունակում Միննույն անձի կողմից երկու ե ավելի հանցագործությունների կատարումը համեմատաբարհասարակական ավելի մեծ վտանգավորություն է ներկայացնում, ն հենց այդ հանգամանքն էլ հաշվի է առնվում օրենսդրի կողմից: Նման դեպքերում հանցավոր վարքագծի բարձրացվածվտանգավորությունըբխում է այն բանից, որ մնացած հավասար պայմաններում մի քանի հանցագործությունները հասարակական հարաբերություններին ավելի մեծ վնաս են պատճառում, քան մեկ հանցագործությունը, իսկ դրանք կատարող անձը բնութագրվում է իր հոգեբանության ավելի կայուն հակահասարակականուղղվածությամբ: Դատական պրակտիկայի նյութերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հանցավորի կողմից մի քանի հանցագործություններ կատարելու դեպքերը սակավ չեն գործնականկյանքում՞: Հանցագործությունների բազմակիությունը, այսինքն` անձի կողմից մի քանի հանցագործությունների կատարումը, ծնում է մի շարք յուրահատուկ իրավական հարցեր, որոնք հարկ է լինում լուծել գործը քննելու ընթացքում: Դրանց մեջ առաջնահերթ նշանակություն ունեն հանցագործություններիբազմակիության քրեաիրավական որակման հետ կապված հարցերը: Հանցագործությունների բազմակիության համար, նախ, անհրաժեշտ են մեկ կամ մի քանի հանրորեն վտանգավոր արարքներ, որոնցով իրականացվումէ նվազագույնը երկու հանցակազմ: Միննույն արարքի մեջ կարող են պարունակվել երկու կամ ավելի հանցակազմեր` այսպես կոչված իդեալական համակցության դեպքում: Հանցագործությունների բագմակիության մնացած դեպքերում հանրորեն վտանգավոր յուրաքանչյուր առանձին արարք ինքնուրույն հանցագործություն է դիտվում: Ուստի, եթե արարքի եզակի կատարումը հանցակազմ չի պարունակում, ապա համանման կրկնակի արարքն էլ բազմակիություն չի առաջացնում: Բազմակիության մեջ մտնող հանրորեն վտանգավոր յուրաքանչյուր արարք ինքնուրույն հանցակազմ է պարունակում (իսկ իդեալականհամակցության դեպքում մեկ արարքի մեջ բովանդակվում են երկու կամ ավելի ինքնուրույն հանցակազմեր): Երբեմն առանձին արարքը թեն հանցավոր է համարվում, բայց ինքնուրույն հանցակազմչի առաջացնում: Դա տեղի է ունենում, օրինակ, շարունակվող հանցա-

մի

մե կ

Տես՝

Տես, օրինակ, Խ1ախոօտ8.

ՇՕԹԾՐՇԻՕՅ 10108806

կատարու ,

:

ղքճոօ.

Օղու

զ Շօ8օթյւօՇւե

Գճօդ»,

ԽԼ., 1982.

Շ.

246:

ղքօօրյնթ էան 184434Էն,1974,

Շ.

7:

գործություններիժամանակ: Վերջիններս ձեավորվում են մի շարք նույնական հանցավոր արարքներից, որոնք հանդես են գալիս ոչ թե որպես ինքնուրույն հանցագործություններ, այլ որպես մեկ շարունակվող արարք, որն իր մեջ հանցակազմ է պարունակում: Այսպես, ամենամսյա ապօրինի թոշակ ստանալու ճանապարհով կատարված հափշտակությանդեպքում (ՀՀ քր. օր-ի 178 հոդվ.) յուրաքանչյուր արարք հանցավոր է ն կարող էր որակվել առանձին, բայց, հանդիսանալով շարունակվող հանցագործությանդրվագ, իր մեջ հանցակազմչի պարունակում: Ինքնուրույն հանցակազմն այստեղ առկա է հանցավոր արարքներիողջ համակցության մեջ: Բազմակիության մեջ մտնող յուրաքանչյուր հանցագործությունից հետո պետք է պահպանվենդրա կատարման փաստից բխող հետնանքները: Այդպիսի հետնանքների առկայությունը նշանակում է, որ կամ կորսվելէ քրեական պատասխանատվությունից ն պատժիցազատելու ժամանակ դրանքհաշվի առնելու հիմքը, կամ դրանք նշանակություն ունեն նոր հանցագործությունը որակելու կամ դրա համար պատիժ նշանակելու համար: Հանցագործությունների բազմակիության իրավաբանական նշանակությունը մեծ է. այն ազդում է հանցագործություններիորակման, քրեական պատասխանատվությունից ն պատժից ազատելու, պատիժ նշանակելու ն կատարելու, պատժից վաղակետ ազատելու ն պատժից ազատվելուց հետո իրավական հետնանքներին վերաբերող հարցերիվրա: Քրեական օրենսդրության մեջ հաշվի են առնվում հանցագործություններիբազմակիության հետնյալ տեսակները` հանցագործություններիհամակցություն, կրկնակիություն, հանրորեն վտանգավոր արարքի կատարումը բազմիցս, սիստեմատիկություն, ռեցիդիվ, հանցագործություններիկատարումը որպես արհեստ: Ըստ քրեաիրավական նշանակության դրանք կարելի է միավորել հանցագործությունների բազմակիության երեք տեսակների մեջ' 1) հանցագործությունների համակցություն,2) հանցագործություններիկրկնակիություն, 3) հանցագործությունների ռեցիդիվ: `

Ց 2. Վանցագործությունների համակցություն, ն կրկնակիություն ռեցիդիվ Դանցագործությունների համակցությունն առկա է այն դեպքերում, երբ անձը կատարել է երկու ն ավելի հանցագործություններ,որոնք որակվում են ինքնուրույնաբար ն որոնցից ոչ մեկի համար անձը նախկինումենթարկվածչի եղել քրեական պատասխանատվության: Հանցագործություններիհամակցությունն ընդունված է բաժանել երկու տեսակի` հդեալականհամակցություն ն ռեալ համակցություն: Իդեալական համակցության տակ հասկացվում են այն դեպքերը, երբ անձի կողմից կատարված հանցագործություններըմեկ գործողության արդյունք են: Այլ կերպ ասած` համակցության այս տեսակիտակ հասկացվում է մեկ արարքով երկու այնպիսի հանցագործություններիկատարում, որոնք ինքնուրույն են որակվում: Այդպիսի համակցության առավել պարզ, բայց դիպուկ օրինակ կարող է հանդիսանալ կացարանի կամ տան հրկիզումը այնտեղգտնվող անձին սպանելու նպատակով:

Բայց երկու հանցագործությունների այդպիսի ակնհայտ առկայությունը միշտ չէ

բնութագրականիդեալականհամակցությանհամար: Սակավ չեն այն դեպքերը, երբ իդեալականհամակցություն ներկայացնողհանցագործությունները կարող են թողնել միասնականհանցագործությանտպավորություն, որը երբեմն հանգեցնում է դրանց սխալ քրեական օրենսգրքի մեկ հոդվաօով, այլ ոչ թե համակցության կանոններով: Ռեալ համակցություն են ներկայացնում այն դեպքերը, երբ անձի կողմից կատարված հանցագործություններն արդյունքն են միքանի, որպես կանոն, տարաժամկետ հանցագործությունների: Այլ կերպ ասած` համակցության տվյալ տեսակը ենթադրում է տարբեր արարքներով մի հանցագործություններիկատարում, ինքնուրույն են որակվում: Օրինակ` անձը սկզբում կատարել է գողություն, ապա՝ խուլիգանություն: Վամակցության բաժանումը իդեալականի ն ռեալի հաշվի է առնվում ամենից առաջ քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետները հաշվելիս: Իդեալական համակցությանդեպքում յուրաքանչյուր հանցագործության համար վաղեմության ժամկետի հաշվառման սկզբնական պահը համընկնում է: Ռեալ համակցության ժամանակ այդ պահը համարյա միշտ տարբեր է, քանի որ կախվածէ կատարված հանցագործություններիմիջն ժամանակիխզումից: Բացի այդ, այն ազդում է քրեական պատասխանատվությունիցն պատժից ազատելու հարցի լուծման վրա: Եթե օրենքն այդպիսի ազատման հնարավորություն է նախատեսումառաջին անգամ հանցագործությունկատարած անձանց համար, ապա ռեալ համակցությունը բացառում է այդպիսի հնարավորությունը:Իդեալական համակցությանժամանակ այդ հնարավորությունըչի բացառվում: Ռեալ համակցությունն օրենքով սահմանված դեպքերում կարող է կրկնակիություն առաջացնել, որը հանդես է գալիս իբրն որակյալ դարձնող Իդեալական համակցությունը չի (օրինակ` անձը է ն գանձապահիցհափշտակել թե՛ պետականփողերը թե՛ նրա անձնական փողերը): Ռեալ համակցության ժամանակ առաջին հանցագործության կատարումը կարող է դիտվել որպես ծանրացնող հանգամանք երկրորդ հանցագործությունը կատարելու ժամանակ: Իդեալական համակցության ժամանակ առաջին հանցագործության այդպիսի գնահատումը բացառվում Է ՎՀ նոր քր. օր-ի 20 հոդվածի համաձայն` հանցագործությունների համակցություն է համարվում. 1. սույն օրենսգրքի տարբեր հոդվածներովկամ նույն հոդվածի տարբերմասերով նախատեսված երկու կամ ավելի հանցանք կատարելը, որոնցից ոչ մեկի համար անձըդատապարտվածչի եղել, 2. այնպիսի մեկ գործողությունը (անգործությունը), որը պարունակում է սույն օրենսգրքի երկու կամ ավելի հոդվածներով նախատեսված հանցագործությունների հատկանիշներ: Հանցագործություններիհամակցությամբ որակում իրականացնելիս առավել բարդ հարցերից մեկն այն հարցն է, թե հանցագործությունների համակցությունն առկա կլինի՞, եթե անձի կողմից կատարված հանցավոր գործողությունները նախատեսված են քրեակւսն օրենսգրքի միննույն հոդվածով, բայց այդ հոդվածի տարբեր

որակմանը

հանգամանք: կրկնակիություն առաջացնում

'

Տես`

ԸՕՏՇՊԸԽՕՑ ոՕոօ8ոօ6

ոքճռօ.

ՕՇողող

«8Շրւ.

1982,

Ը.

252:

քանի

որոնք

Տես՝

Բ7քՇ

ՇՕՔՇՂԸԽՕԻՇ

7Ի0ոօոոօրը

ոքճոճ.

1.

3, 13ր.

ԽԼ, 1970, «բոջոտ",

Ը.

154:

մասերով կամ կետերով: Այդ հարցի պատասխաննարդեն իսկ տրված է ՀՀ քր. օր-ի 20 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետում: Եվ դա ճիշտ է: Օրենքի հակառակ մեկնաբանությունը չէր համապատասխանի նրա իրական իմաստին": Ավելի ճիշտ է այն հարցադրումը, որ հանցագործությունների համակցությամբ ընդգրկվում են ոչ միայն քր. օր-ի տարբեր հոդվածներով նախատեսված հանցագործությունները, այլե միննույն հոդվածի տարբեր մասերով նախատեսվող հանցագործությունները: Գլխավորն այն է, որ այդ հանցագործություններիցյուրաքանչյուրը կրի ինքնուրույն հանցավոր գործողության բնույթ ն ամբողջությամբ վերցրած չընդգրկվի կրկնակիությանհասկացությամբ: Հանցագործություններիհամակցությանհամար անհրաժեշտ է, որ կատարված հանցագործություններից յուրաքանչյուրը որակվի ինքնուրույնաբար, անցած չլինեն քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետները, այդ հանցագործություններից ոչ մեկի համար անձը նախկինում դատավճռով պատժված չլինի: Իսկ եթե նա դատապարտվել է որնէ հանցագործության համար, ապա համակցության մեջ կարող են մտնել միայն այն հանցագործությունները, որոնք կատարվել են մինչն այդ դատապարտումը:Քր. օր-ի 20 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` հանցագործությունների համակցության դեպքում անձը պատասխանատվություն է կրում յուրաքանչյուր հանցագործությանհամար` սույն օրենսգրքի համապատասխանհոդվածով կամ հոդվածիմասով: Վանցագործություններիհամակցության Ժամանակ օրենքը նախատեսում է պատիժ նշանակելու հատուկ կանոններ, որոնց ուսումնասիրությունը դուրս է մեր խնդրի շրջանակներից: Հանցագործություններիկրկնակիությունըորպես բազմակիությանինքնուրույն տեսակ առկա է այն ժամանակ, երբ անձը հանցագործություն կատարելուցհետո, երբ դեռ պահպանվում են իրավականհետնանքները,կատարում է նոր հանցագոր-

ծություն:

ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում կրկնակիության ինստիտուտին է նվիրված 21-րդ հոդվածը. «1. Վանցագործություններիկրկնակիություն է համարվում սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի միննույն հոդվածով կամ հոդվածի մասով նախատեսված երկու կամ ավելի հանցանքկատարելը: 2. Սույն հոդվածի առաջին մասով նախատեսված բացակայում է շարունակվող հանցագործության դեպքում, որը բաղկացած է միասնական հանցավոր մտադրությամբ միավորված երկու կամ ավելի արարքից: Յ. Սույն օրենսգրքի տարբեր հոդվածներով նախատեսված երկու կամ ավելի հանցանք կատարելը կրկնակի է համարվում միայն սույն օրենսգրքի Հատուկ մասով նախատեսվածդեպքերում: 4. Կրկնակիությունըբացակայում է, եթե նախկինում կատարած հանցանքի հաազատվել է օրենքով սահմանված մար անձը քրեական պատասխանատվությունից հիմքերով, կամ այդ հանցանքի համար դատվածությունըմարվել է կամ հանվել»: Ռրոշ կրկնակիություն կարող են կազմել նան միաբնույթ հանցանքները: Որ երնում է կրկնակիությունը համակցության մասնավոր դրսնորումն է, պարզորոշ կրկնակիության ժամանակ հանցագործությունների որակումն իրականացնելու՝ Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի մեկնաբանություններումսահմպն-

կրկնակիությունը:

'

Այդ մասին նշում

է նան Բ. Ա.

Կուրինովըիր նշվ. աշխ. մեջ, էջ

170:

ված կանոններից:Ըստ դրանց, եթե քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասում, որպես հանցանքը որակյալ դարձնող հանգամանքնախատեսված է միաբնույթ հանցանքների կատարումը, ն կատարվածհանցանքներիցմեկը խափանվել է նախապատրաստության կամ հանցափորձի փուլերում, կամ էլ հանցավորը դրանցում տարբեր ֆունկցիաներէ կատարել, կամ էլ հանցանքներըպետք է որակել նույն հոդվածի տարբեր մասերով, ապա արարքը չի կարելի որակել միայն կրկնակիությունը նախատեսող մասով: Նման դեպքերում հանցագործությունըորակվում է համակցությամբ: Կրկնակիությանհաջորդ տարբերությունը համակցությունից այն Է, որ կրկնակիություն են կազմում նան այն հանցանքները,որոնցից թեկուզ մեկի համար անձը դատապարտվելէ ն դատվածություն ունի: Բայց կրկնակիությանայդպիսի դեպքերն էլ ընդգրկվումեն ռեցիդիվիհասկացությանմեջ: Ռեցիդիվի՝ որպես հանցագործությունների բազմակիության ինքնուրույն տեսաէ կի տակ հասկացվում նոր հանցագործությանկատարումը դատվածություն ունեցող անձիկողմից: Ռեցիդիվը, ըստ էության, հանցագործություններիկրկնակիությանտարատեսակ է: Բայց այն օժտված է միայն իրեն հատուկ, սպեցիֆիկ գծերով, ուստի ն առանձնացվում է որպես բազմակիությանինքնուրույն տեսակ: Ռեցիդիվն,իր հերթին, ունի որոշակի տեսակներ: Փաստական ռեցիդիվը անձի կողմից նոր հանցագործություն է՝ անկախդատվածությանառկայությունից: Լեգալ ռեցիդիվը հենց այն է, որ առանձնացվումէ իբրն բազմակիությանինք-. նուրույն տեսակ ն կայանում է դատվածություն ունեցող անձի կողմից նոր հանցագործություն կատարելու մեջ: Լեգալ ռեցիդիվըբաժանվում է ընդհանուրի ն հաւոուկի: Ընդհանուր ռեցիդիվը դատվածությունունեցող անձի կողմից նոր տարասեռ հանցագործությանկատարումն է: Հատուկ մասի նորմերում այդպիսի ռեցիդիվը հաշվի է առնվում միայն ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի 72' հոդվածում: Դատուվռեցիդիվը դատվածություն ունեցող անձի կողմից նոր նույնական կամ համասեռ հանցագործության կատարումնէ: Այդպիսի ռեցիդիվը Վատուկ մասում հաշվի է առնվում որպես որակյալ դարձնողհանգամանք: Դատվածություն ունեցող անձի կողմից կատարված հանցագործությունը որակելիս պետք է նկատի ունենալ, որ քրեական օրենսդրության մեջ առանձնացված է հատուկ տեսակ` առանձնապեսվտանգավորռեցիդիվ: ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի 23' հոդվածում թվարկված են այն իրադրությունները,երբ անձը դատարանի դաւտավճռովկարող է ճանաչվել առանձնապես վտանգավորռեցիդիվիստ: Օրենքը տալիս է նշված իրադրությունների սպառիչ ցանկը: Առանձնապեսվտանգավոր ռեցիդիվը, ինչպես ընդհանրապեսցանկացած ռեցիդիվ, հանցագործությունների ընդհանուր կրկնակիության տարատեսակներից մեկն է: Անձին առանձնապեսվտանգավորռեցիդիվիստ ճանաչելուհանգամանքը պատիժ նշանակելիս ն պատիժը կրելու պայմաններըորոշելիս հանգեցնում է որոշակի իրավականհետնանքների: Բացիայդ,քր. օր-ի Վատուկ մասի մի շարք հոդվածներում առանձնապեսվտանգավորռեցիդիվիստի կողմից կատարելը ճանաչվում է որպես որակյալ դարձնող հանգամանք, դիտվում է իբրն հանցակազմիհաւոկանիշ ու դրանովվ իսկ իսկ ազդում ազդումէէ հան ցավոր արարքիորակմանվրա: Այսպես, Դ 1961թ. քր օր-ի 86

կատարելն

ռեցիդիվի

հանցագործու

հա

:

-

հոդվ. 4-րդ մասի համաձայն` գողությունը համարվում է ավելի վտանգավոր, եթե այն կատարվածէ առանձնապեսվտանգավորռեցիդիվիստիկողմից: Հարցը համանման ձնով է լուծված նան կողոպուտի,ավազակության, խարդախության,դիտա-

վորյալ սպանության, դիտավորությամբ ծանր մարմնականվնասվածք հասցնելու ն մի քանի այլ հանցագործությունների վերաբերմամբ: Ղանցագործությունը որակելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվիստիկողմից կատարվածհանցագործությունների համար պատասխանատվություն նախատեսողհոդվածները կիրառվում են միայն ու բացառապես այն դեպքերում, երբ անձը մինչն տվյալ հանցագործությունը կատարելը դատարանի կողմից արդեն իսկ ճանաչվել է առանձնապեսվտանգավորռեցիդիվիստ (քր. օր-ի 23՝ հոդվ.): Ռեցիդիվիհարցերով վերոշարադրյալնամբողջապեսվերաբերում էր ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքինն դրա կիրառմանպրակտիկային: Սակայն այդ առնչությամբ ասելիքն սպառված համարել չի կարելի: Նախ, չափազանց կարնորում ենք այն պահը, որ ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը հրաժարվելէ «առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվիստ» հասկացությունից` որպես մարդուն խարազանող պիտակից ն հանցագործությունը որակյալ դարձնող հանգամանքից,թեն ռեցիդիվը քր. օր-ի 63 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի համաձայն` դիտվել է որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը ծանրացնող հանգամանք: Առանձնապեսվտանգավոր ռեցիդիվիստիգաղափարիցհրաժարվելը միանգամայն անհրաժեշտն օրինաչափ երնույթ է: Դժվար թե որնէ արդարացում լինի մեր իրականությանմեջ տեղ գտած այն իրողությանը, երբ նույն բնույթի Ա վտանգավորության հանցանք կատարած անձինք, սոսկ հանցավորի անձի առանձնահատկություններից ելնելով, քրեական պատասխանատվության ու պատժի ենթարկվեն այդպիսի աղաղակող տարբերությամբ(օրինակ, ՀՀ 1961 թ. քր. օր-ի 86 հոդվածի 1-ին մասով գողության հասարակտեսակի համար որպես պատիժ սահմանված է ազատազրկում մինչն երկու տարի ժամկետով,մինչդեռ, եթե այլ հավասարպայմաններում նույն գողությունը կատարում Է առանձնապես վտանգավորռեցիդիվիստը, օրենքն, արդեն, իբրն պատիժ նախաւռեսում է ազատազրկում վեցից մինչն տաս տարի ժամկետով): Ռեցիդիվիհարցերը կարգավորվածեն ՀՀ նոր քր. օր-ի 22 հոդվածում, ըստ որի` է հանցագործությունների հանցանքկատառեցիդիվ համարվում դիտավորությամբ րելն այն անձի կողմից,ով դատվածություն ունինախկինում կադիտավորությամբ տարված հանցանքիհամար: Սա, ըստ էության, ռեցիդիվի ինչպես ընդհանրական, այնպես էլ դրա հասարակտեսակիհասկացություննէ: Ռեցիդիվիդեպքում, ինչպես ն կրկնակիությանկամ ռեալ համակցությանժամանակ, անձը կատարում է երկու կամ ավելի արարք, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է ինքնուրույն հանցակազմ:Մակայնռեցիդիվնունի որոշակի առանձնահատկություններ,որոնցով նա տարբերվում է հանցագործությունների բազմակիության մյուս տեսակներից: Ի տարբերությունռեալ համակցության,ռեցիդիվ են կազմում միայն դիտավորությամբ կատարվող հանցանքները (հանցագործությունների ռեալ համակցությունն առկա է նան դիտավորյալ ն անզգույշ հանցագործությունների զուգորդման դեպքում): Հանցագործությունների ռեալ համակցությունից ռեցիդիվը տարբերվում է նան նրանով, որ կատարված նախկին հանցանքիհամար անձը պետք է դատապարտված լինի: Ընդ որում, դատվածությունը մարված կամ հանված չպետք է լինի:

33 6

|

Դատվածության հեւո կապված ռեցիդիվը կրկնակիությունից ւռարբերվում է նրանով, ռեցիդիվկարող են առաջացնել քրեականօրենսգրքի Հատուկ մասի ինչպես մեկ կամ ւռարբեր հոդվածներով նախատեսված միաբնույթ, այնպես էլ տարաբնույթ հանցագործությունները,մինչդեռ կրկնակիություն կարող են կազմել միայն միաբնույթ հանցագործությունները: Ինչպես արդեն ասվել է, ՀՀ նոր քր. օր-ի 63 հոդվածի համաձայն` ռեցիդիվը բոլոր հանցագործությունների համար պաւռասխանատվությունըն պատիժը ծանրացնող հանգամանք է: Միաժամանակ, Հատուկ մասի մի շարք հոդվածներում ռեցիդիվը դիտվում է իբրն հանցագործության տվյալ տեսակը ծանրացնող հանգամանք: Օրինակ` գույքի հափշտակություններիպարագայում: ՎՀ քր. օր-ի 22 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` ռեցիդիվը վտանգավոր է համարվում. 1). դիտավորությամբ հանցանք կատարելու դեպքում, եթե անձը նախկինում երկու անգամից ոչ պակաս ազատազրկման է դատապարտվել դիտավորյալ հանցագործության համար, 2). ծանր հանցանք կատարելու դեպքում, եթե անձը նախկինում ազատազրկման է դատապարտվել ծանը կամ առանձնապես ծանր հանցագործության համար: Ռեցիդիվն առանձնապես վտանգավոր է համարվում անձի կողմից` 1). դիտավորությամբ այնպիսի հանցանք կատարելու դեպքում, որի համար նա դատապարտվում է ազատազրկման,եթե անձը նախկինում երեք անգամից ոչ պակաս, ցանկացած հաջորդականությամբ, ազատազրկման է դատապարտվել միջին ծանրության դիտավորյալ հանցագործության, ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցագործությանհամար, 2). այնպիսի ծանր հանցանք կատարելու դեպքում, որի համար նա դատապարտվում է ազատազրկման, եթե անձը նախկինում երկու անգամ ազատազրկման է դատապարտվելծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության համար, Յ. առանձնապես ծանր հանցանք կատարելու դեպքում, եթե նա նախկինում դատապարտվել է ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության համար: Այն հանցանքների համար դատվածությունը, որը հանվել կամ մարվել է օրենքով սահմանված կարգով, ինչպես նան այն հանցանքները, որոնք կատարվել են մինչե անձի տասնութ տարին լրանալը, ռեցիդիվը գնահատելիս հաշվի չեն որ

առնվում: Ամփոփելովռեցիդիվի վերաբերյալ մեր համառոտ դատողությունները, գրառենք, որ քրեական օրենսգրքով որոշակի իրավական հետնանքներ են նախատեսվում ռեցիդիվիհամար. 1. ռեցիդիվը դիտվում է որպես պատասխանատվություն՝ ն պատիժը ծանրացնող հանգամանք, 2. հատուկ մասի առանձին հոդվածներումռեցիդիվն առանձնացվումէ որպես տվյալ արարքը

որակյալ

հանգամանք: դարձնող (ծանրացնող)

Ռեցիդիվիդեպքում առանձնահատկություններկան նան ազատազրկմանձնով պատիժ կրելու իմաստով: Այդ հարցերը կարգավորվում են քրեակատարողական օրենսդրությամբ: ՎՀ նոր քրեական օրենսգրքով իրավական այլ հետնանքներ չեն սահմանված

սահմանափակումներ պատժի կրումից պայմանական վաղաժամկետազաՌկան պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հարցերում այլն): Կարծում ենք, լու իրավունքների պաշտպանության քրեական օրենսգիրքը

տ

որ

ն

մարդու

ն ՀՀ

գային չափանիշներին համապատասխանե ցնելու տեսակետից կետից արդարացին ճիշտ լուծում է:

Տ 3.

սա սա

միան միա

միջազ-

գամայն

Քրեաիրավական նորմերիմրցակցությունը ն

հանցագործությունների որակումը

Դատականպրակտիկայում հաճախանհ րաժեշտությունէ ծագում հանցագորՆար ծությունների իդեալականհամակցության դեպքերըսահմանա զատելու քրեաիրաայդ պրոցեսը կապվածէ հայտնիդժվաքի մեջ քրեաիրավական նորմերի կամ կոնկուրենցիայի մրցակ ասկացվումեն այն դեպքերը,երբ մեկ հանցավորարարքը ը է քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի մի քանի հոդվածներով: թյուն հանցագործությունների համակցության, որում առկա են կ առցագործություններ, նորմերի մրցակցության դեպքում խոսք

տա ությունների հարցանցությունից րա գիտության

տան միաժամանակ Ի Դգրկվում մակե իհ երկու ա իմեկհանցագործությանը: աբե վե Հանցագործությունների արար համակցության րում

է

ակ որակումըկատարվումէ քրեական օրենսգրքի մի քանի հոդվածնե ՝ րոմ (դրանցմասերով), իսկ մրցակցության դեպքերումմի քանի մրցա է: անբույլատրելի նորմերիմրցակորակելու համար պետք է կիրառվի մերի ըոսրից մեկը, այն, որն ավելի ճիշտ է արտացոլում կատարված հանրորեն վտանգավոր արարքի սոցիալականն իրավական էությունը':

ԱՂ աքա կիրառումն Քրեաիրավական նո փի անցագործությունը մրցակցող ,

Մրցակցող նորմերըմիմյանցհետ գտնվումեն

սե րտ

փոխադարձ կապիմեջ: Այդ

հանցագործությունը պահին վեին հենց լու բեկուզ նրանու Ր ձե : յը, որ

է

մնացածմյուս նորմով, որ /րըգործել

հատվածում: րի

"

եթե

որակե-

կատարվածը ենթակաէ որակման հ Պանցագործությունը կատարելուժամանակաապա

է

ոջ կոնկու ցիաի գրականության դեանուր Գիտնականն որոշ

ը

ն մասի՞չ ընդհանուրի

հեղինակներ տարբերում են նորմեն հատուկ, բ) հատուկնորմերի,գ)

առաջարկում է ավելի կոտոՎ.Պ. Մալկով դասակարգում: րի առանձնացնումէ քրեաիրավական նորմերի վեչ ե )րան, կոնկուրենցիայի ն հատուկ ընդհանուր նորմերի, 2) հատուկ յուս

րակված

խումբն

անման նշանակությաննորմերի,4) տարբեր ական ուննել որմերի,5) ազգային քրեական օրենսդրուօտարերկրյաՄարա րի քրեական օրենսդրությաննորմերի,6)

նորմի, 3) միութենականԼ միութենական հանրապետու

թյան ն

իան իրավունքինորմերի` (սրանցիցմի Ար արդեն Աքազգային

գային քրեական օրենսդրու քանիսն այսօր

ազ-

ն

մ ՏՊի ու

Մենք համամիտենք Բ րինովի այն պնդմանը", որ նորմերիմրցակցության Բցոմցության մեօմեջառավել հստակորեն առանձնանում առ,

Կուրինով չ Տես` Վ.Ա., նշվ. աշխ.չ էք 175:

Տես. բ 1.Օճմճտ հրրրոոբը

Տա

Ց

|

հասու,

Ք.

11,

ոոօքիււ

ԸՇՇՑՇԹՅՈՒԼԾՇՐ»

Շող հրու

Աք

ոոմաֆնոտուու ոքր ՂՏոմ

ք.

Ը,

182:

ՈՂՒՈՅՆ

Շ.

քրեաիրավական

են

երկու տեսակ`

1) ընդհանուր ն հատուկ նորմի կոնկուրենցիա,2) հատուկ նորմերի մրցակցություն: Այդ դասակարգումն, ըստ էության, ընդգրկում է նան քրեաիրավական նորմերի մրցակցության մյուս տարատեսակները:Մնացած տեսակները, ըստ էության, վերաբերում են տարածության վրա քրեական օրենքների ներգործության պրոբլեմին, ուստի ն այստեղ քննարկման առարկա չեն դառնում: Քրեաիրավական նորմերի մրցակցության ժամանակ ճիշտ որակումը զգալիորեն կախված է այն բանից, թե որքանով է ճիշտ որոշված մրցակցող նորմերից յուրաքանչյուրի բնույթը: Այդ հարցը լուծելիս պետք է հաշվի առնել, որ այդպիսի գնահատականըմիշտ կրում է փոխաբերականբնույթ. նորմն ընդհանուր կամ հատուկ է ճանաչվում ոչ թե ընդհանրապես, այլ մեկ այլ նորմի համեմատությամբ: Համեմատությունը կատարելիս անհրաժեշտ է ղեկավարվել ընդհանուրի ն մասնավորի մասին ոխհարաբերության ընդհանուրՐ մեթոդաբանական ին Ընդ Հատուկ նորմի փոխտարաքերութ) րինի ր դրույթով: մեջ պարտադիր կարգով պետք է լինեն ընդհանուր նորմի բոլոր գծերը (հատկանիշները): Միննույն ժամանակ հատուկ նորմը պետք է ունենա նան իր ուրույն հատկանիշները,որոնք այն առանձնացնում են ընդհանուր նորմից: ՛

.

Քրեաիրավական նորմերի մրցակցությանպայմաններում հանցագործությունը որակելիս կիրառվում է հետնյալ կանոնը. ծթճ մրցակցում են ընդհանուր ն հատուկ նորմերը,այա հանցագորժությունըպետք է որակվի հատուկ նորմով Այդ դեպքում տվյալ նորմերի սանկցիաներիհարաբերակցությունը նշանակություն չունի: Այսպես, ՀՀ քր. օր-ի 311 հոդվածը հատուկ նորմ է 308 հոդվածում նշված նորմի համեմատությամբ: ձետնաբար, պաշտոնատարանձի կողմից կաշառք ստանալու դեպքում նրա գործողությունները, հանդիսանալով պաշտոնեական դիրքն ի չարը գործադրելու հատուկ տեսակ, պետք է որակվեն ոչ թե ընդհանուր նորմով (308 հոդվ.), այլ 311 հոդվածով, որը հատուկ նորմ է քր. օր-ի 308 հոդվածի համեմատությամբ: Հատուկ քրեաիրավական նորմերի մրցակցության ժամանակ նախապատվուքրեականպատասխ նախատեսո ղ ասխանատվություն թյունը պետք է տրվի ավելի մեղմ մեղմ քրեական վությ ն է Ղարցի լուծումը բխում քրեական քրեական դատավարության այդպիսի նորմին: օրենսդրությանընդհանուր սկզբունքային դրույթներից: Հատուկ նորմերի մրցակցության առավել հաճախ հանդիպողտեսակ է մեղմացնող ն ծանրացնող հանգամանքներով խիստ հուզմունքի վիճակում դիտավորյալ այնպիսի սպանություն կատարելու դեպ104 ՀՀ է քր. օր-ի հոդվածով նախատեսված քում, որը միաժամանակզուգորդվել որնէ ծանրացնող հանգամանքի հետ, ծագում է այն հարցը, թե տվյալ ծությունը որակելիս գերապատվությունը ո՞ր հանգամանքներինպետք է տալ` մեղմացնո՞ղ,թե՞ ծանրացնող: Այդ հարցի այս կամ այն լուծումից էականորեն կախված է հանցագործությանորակումը: Նույն պրոբլեմը գոյություն ունի նան անհրաժեշտ պաշտպանությանսահմաններիանցումով կատարված սպանությանդեպքում, եթե վերջինս զուգորդվել է քր. օր-ի 104 հոդվածում նշված որնէ ծանրացնող հանգամանքի հետ: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ ն դատական պրակտիկայում հատուկ նորմերի մրցակցության հիշյալ տարբերակներիվերաբերմամբ մշակված է հետնյալ կանոնը. հանցավոր արարքը պետքէ որակվիմեղմացնող հանգամանքներովքրեաիրավական նորմով":Այդպիսի դիրքորոշումը բավականաչափ հստակորեն ձնակերպված է նան ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի`«Դատարաններիկողմից անհրա-

/ս

նորճերի աան

հանցագոր

244: '

Տես`

`

ԼԱ նոր

:6

1, Լ.

ճֆֆոոը

7ոօճօուոմ

Օած

ՏԱԽՕԸՇԼՐ».

ԸՆԹ

Լ6տւտԸտ, 1973,

Շ.

151:

|

ժեշտ պաշտպանու թյան վերաբերյալօրենսդրո ա կրառման պրակտիկայի մասին» 1969թ. դեկտեմբերի 4-ի որոշման : Պլենումը, մասն ը, սնավորաւվպես,նշե ր այնդեւպքերում, երբ անհրաժեշտ

մեջ:

հասին

Ն. սահմանների անցումոււ ածի 8-րդ կետե-

պաշտպանության

4,5,6 թե որպես ԱՆՑ ծան բո

այր

կատարվածդիտավորյալ սպանություն

9իչ

րաժեշտ մահմանների անքումով կատարված հապավում Բարուն գույքիհափշտակության կրող հանգամանքներով ոթն

պաշտպանության

ՊԱՏԺԻ

քորմերիմրցակցության դեպքումգեպես, օրինակ,եթե որմերին: Այսլիգանության մանակառկա են ծանրացնող դեպքումմիաժան ծան առանձնապես մասով, որը

պատասխան հոդվածիայն

առանձնապես ծանրացնող հանգամանքներում կեառատվություն արված հանցագործության համար: պաւոաս

է նախատեսում

Տես`

"ՇՇօքւոո:ՈՉՇՂՈԾՑիթչողքոք

ԼԱտքուն8ռքօ8:օՐԾ

ՕՅյտ ՇՇՇՔ

1924-1973

ոռ"

"

«.

36շ:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ,

ՎԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ

Տ1. Պատժի հասկացությունըն հատկանիշները

Պատիժը քրեական իրավունքի երկրորդ հիմնական ինստիտուտնէ հանցագործությունից հետո: Պատժի հիմնահարցըքրեաիրավականգիտության առավել բարդ ու բազմաբնույթ երնույթներիցմեկն է: Քրեական պատիժը հանցագործություն կատարած անձանց նկատմամբ ներգործության եղանակ է: Այն իրենից ներկայացնում է պետության կողմից սահմանված ն հանցագործություններ կատարելու համար դատապարտված անձանց համար նախատեսվող իրավականայնպիսիսահմանափակումներիհամակցություն, որոնց իրացումն ապահովվում է պետական հարկադրանքով: Քրեական պաւտիժնիրենից ներկայացնում է պետության արձագանքը անձի կողմից կատարված հանցագործությաննկատմամբ:Իսկ բուն հանցագործիհամար պատիժը` իր կողմից կատարված հանցագործության քրեաիրավական հետնանքն է': Պատժի հասկացությունը բնորոշվածէ Վ1 քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 1-ին մասում. «Պատիժը պետական հարկադրանքիմիջոց է, որը դատարանի դատավճռով պեւոության անունից նշանակվում է հանցագործության համար մեղավոր է այդ անձին իրավունքներից ու ճանաչված անձի նկատմամբ ն արտահայտվում ազատություններիցօրենքով նախատեսվածզրկմամբ կամ դրանց սահմանափակմամբ»: Քրեական պատիժը պետական հարկադրանքի առավել սուր ձնն է, որի իրավական հիմքը, ինչպես ժամանակինիրավացիորեննկառռել է Լիսւոը, իրավական կարգը պահպանելու անհրաժեշտության մեջ է, իսկ այդ անհրաժեշտությունըբխում է իրավունքի` որպես շահերի պահապանի,ընդհանուր հասկացությունից: Արգելելով ու ւպահանջելով, մատնացույց անելով որոշակի գործունեության կամ անգործության անհրաժեշտությունը,իրավականկարգինորմերըիրավականբարիքների համար պաշտպանություն են հանդիսանում: Իր պատվիրաններինու նորմերին հնազանդվելու գործընթացն ապահովելու համար իրավունքն ուժի կարիք ունի: Այդ ուժը նրան տալիս է պետական իշխանությունը: Հենց կատարելու, խախտված կարգը վերականգնելու, պարտադրելու, ինչպես նան անհնազանդինպատժելու մեջ արտահայտվողպետական հարկադրանքնէ, որ իրավունքի արգելքներն ու պահանջները դարձնում է քրեական պատվիրաններ,որոնք արդարադատության կարգով իրականացվումեն հատուկ պաւռժիչ միջոցներով»:

:

ԳԼՈՒԽ

ԵՔՔ,

Տես`

ԷԼո(68

Ճ.

8.

Շա

ՉԸՄԲՇԴՕՏԵԾՇ

ՔԾՕՇՇԱՎ

1997, Ըոք.358:

ոքոտօ,

Օճաոճզ ԿձՇրր.

քք

ճան.

ԽԼ1, 13ո-ոօ

.

Տես՝

ՄլՕոօոււօօ

սթճռօ.

Օճոլոտ Վոր.

ԷԼՕՔԵԼՃ-ՔՈԼՓԵՐ,

ՆԼ., 1999, Շբ.

313:

Ուրիշ խոսքով ասած, քրեաիրավականհարկադրանքըքրեական պատասխանատվության բովանդակային միջոցն է, որը օրենքով ամրապնդվում է կոնկրետ պատժատեսակիմեջ: Պահպանիչ քրեաիրավական հարաբերությունն իր մեջ ընդԳրկում է քրեաիրավական հարկադրանքը, որը ֆունկցիոնալ արտահայտվում է հանցանք կատարած անձին դատապարտելու ն նրա նկատճամբ քրեական պատիժ նշանակելումեջ: Հանդես գալով իբրն,պետականհարկադրանքիձն, քրեական պատիժը բնութագրվում է մի շարք հատկանիշներով, որոնք իրենց ամբողջության մեջ նրան տարբերում ն սահմանազատում են հարկադրանքիմյուս բոլոր ձեերից, օրինակ, վարչական, քաղաքացիական-իրավական, կարգապահական, մանկավարժական-դաստիարակչականն այլ հարկադրանքներից՝: 1 Պատիժը պետական հարկադրանքի հատուկ միջոց է, որը տարբերվում է պետական հարկադրանքի այնպիսի այլ միջոցներից, որոնք պետության արձագանքն են հանցագործություն չհամարվող իրավախախտումների(վարչական, քաղաքացիաիրավականիրավախախտում,կարգապահականզանցանք ն այլն) կատարելու վերաբերմամբ: Այդ միջոցի հատուկ բնույթը դրսնորվում է հետնյալում. ա) պաւոիժը կարող է նշանակվել միայն այնպիսի գործողությունների (անգործության) համար, որոնք քրեական օրենքով նախատեսվածեն իբրն հանցագործություն (ՎՀ քր. օր.-ի 5-րդ հոդվածի 1-ին մաս, 18-րդ հոդված): Անձի նկատմամբ պատիժ կիրառելու հիմք կարող է հանդիսանալմիայն նրա կողմից հանցագործություն կատարելու փաստը: Իսկ եթե անձը հանցանք չի կատարել, ապա նրա նկատմամբ պատիժ չպետք է կիրառվիոչ մի պարագայում: Ճշմարտությունը պահանջում Է ասել, որ խորհրդային քրեական իրավունքի պատմության մեջ դժվար չէ գտնել հիշատակված կանոնը ոտնահարելու դեպքեր: Այսպես, տակավինխորհրդային առաջինՌ̀ՍՖՍՀ 1922 թ. քրեական օրենսգրքում պատժի հասկացությունը փոխարինվեց«սոցիալական սլաշտպանության միջոցներ» հասկացությամբ:Վերջիններս(իմա` սոցիալական պաշտպանությանմիջոցները) կապված էին ոչ թե անձի կողմից կատարված կոնկրետ հանցագործության մեջ դրսնորածմեղքի, այլ անձի` այսպես կոչված վտանգավորվիճակի հետ, որի գաղափարն առաջ էր քաշվել քրեական իրավունքի սոցիոլոգիական դպրոցի կողմից: Պատժի հասկացությունից հրաժարվելը ն «սոցիալական պաշտպանության միջոցների» հասկացության ներդրումը պրակտիկայումհանգեցրեցօրինականությանկոպիտ խախտումների: Այսպես, ՀԽՍՀ 1927 թ. քրեական օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի համաձայն` «Պասարակայնորեն վտանգավոր արարքներ գործած անձանց կամ այնպիսիներիվերաբերմամբ, որոնք հանցավոր միջավայրի հետ կապ ունենալու ե կամ իրենց անցյալ հանցավոր գործունեության պատճառով վտանգ են ներկայացնում, կիրառվում են դատական-ուղղիչ,բժշկականն կամ բժշկադաստիարակչական բնույթ ունեցող սոցիալական պաշտպանությանմիջոցներ»: Սոցիալականպաշտպանությանմիջոցների,իսկ փաստացի քրեական պատժի արտադատականկիրառումը դադարեցվեց միայն 1953 թ., իսկ քրեական պատժի բուն հասկացությունը (սոցիալական պաշտպանության միջոցների փոխարեն) քրեական օրենսդրության մեջ վերականգնվեց 1958 թվականին` ԽՍՀ Միութաննե քրեական օրենսդրությանՀիմունքներում: միութենականհանրապետությունների

'

Տես.

Տես՝

ԱԱ Նաական արնական արենագիրը՝

Թովմասյան

Ա. Թ., Սովետական

ԽՍՀ

քրեական

իրա

Սիա

ն պետության դատավճռով

բ) պատիժը նշանակվում միայն դատարանի ձնավորվում են է նան պատժի հանրային բնույթը. ընդգծվում անունից: Սրանով ՀՀ Սահմանադրուհիմունքները:Այսպես, սահմանադրական համար մեղահամաձայն` «Վանցագործության ան 41-րդ հոդվածի 1-ին մասի չէ ապացուցված մեղավորությունն համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մտած դատաօրինականուժի մեջ օրենքով սահմանված կարգով`դատարանի համաձայն,«Վայաս91-րդ հոդվածի1-ին մասի վճռով»:Իսկ ՀՀ Սահմանադրության են միայն դաէ

արդարադատության

իրվողը

իրականացնում արդարադատությունն Վանրապետությունում տանի ն

Սահմանադրությանըօրենքներին համապատասխան»: տարանները՝ մեջ մեղավոր անձի ն հանցագործության կայացված անունից Պետության կատարված հանցագորդատավճիռը պատիժսահմանող մեղադրական է: նկատմամբ

գնահատականն պետական հեղինակի(սուբյեկտի)պաշտոնական անձին պետակակատարած նան հանցագործություն Դրա հետ կապվածպ̀ատիժը է: նորեն պլարսավելն մյուս հարկադրանքի պետական գ) պատիժը, ի տարբերություն է կաճ որը հետնանքի` դատվածության, մարվում հանգեցնումէ հատուկ իրավական ուժով (11 քր. նշված որոշակի պայմանների կարող է հանվել քրեականօրենքում ենք համարում ավելացնել,որ իրավաբանակ օր.-ի 84 հոդված): Ասվածինհարկ տարր ճանաչեպատժիինքնուրույն մեջ վիճելի է դատվածությունը բխում են որոշակի իրավասահմանափա լու հարցը':Դատվածությունից համար: կրած դատապարտյալի պատիժկրող կամ արդեն իսկ պատիժը ռեցիդիվիդեպքումն պատիժնշածությունը հաշվի է առնվում հանցագործության (ազատաբնույթ ունեցող պատիժների նակելիս: Այն ընդգրկում է ժամկետային դրանովիսկ հանդիսանա ողջ ժամանակահատվածը, զրկում, կալանք) կատարման է ժամկետայինբնույթ որոշակի տարր (հատկանիշ):Ինչ վերաբերում ով ապա այստեղ դատվա(տուգանք,գույքի բռնագրավում), պատիժներին Ուստի, այս հարցի տարաբնույթ լուծությունը հետնում է պատժի կատարմանը: սահմանվում են Գա ՀՀ քր. օր.-ի 84-րդհոդվածում ծումը հիմնավորչի թվում: ունեցող է համարվում մեղադրական ծության ժամկետները:Անձը դատվածություն մինչն դատվածությունը մարօրինականուժի մեջ մտնելու օրվանից դատավճիռն ընդգրկումէ դատվածությունն օրենսդիրը Վետնաբար, պահը: վելու կամ հանվելու դատվապատժի մեջ: Միաժամանակ, այնպեսէլ կատարված ինչպեսնշանակված, է տալիս հիմք Ասվածը նան պատիժը կրելու հետնանք: ծությունը համարվում է է պատժիինքնուրույն հատկանիշ: հանդիսանում պնդելու, որ դատվածությունը է միայն ն բացակիրառվում Այն կրում է խիստ անձնականբնույթ: չի կարող դրվել այլ ն ոչ մի պարագայում նկատմամբ հենց հանցագործի հանցագործիծնողներիվրա): անձանց վրա (օրինակ,անչափահաս անձին կատարած իրավունք 3. Պատիժը միշտ կապվածէ հանցագործություն դրանց սահմակամ զրկման օ րենքով նախատեսված ներից ու ազատություններց համենայն դեպս, ի վիճակիէ պատճա է նափակմանհետ, անձին պատճառում (կամ բարիքներից զրկանքներն զրկում է նրան որոշակի ռելու) որոշակի բարոյական ըստ իր օբյեկտիվ բոգույքային իրավունքիցե այլն): Այսինքն` (ազատությունից, պատիժայս կամ այն պատիժըմիշտ մեղքի քավում է: Ցանկացած վանդակության

ծության ն

դրա

միջոցների

գրականության

Դատվա

պատժի

մունեցող

Պատիժը

ռապես

'

եր 88ատաաոճն, կարո 48: Խն, `

Եթ

ԶՈՐ

օ

ոատառոււռ

1164, ։ թր, էԼ. Փ. 2:»-

չափով պետք է քավական բովանդակությունունենա: Դրա հետ կապված` ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքն իրավացիորենհրաժարվելէ նախկինքրեական օրենսդրությանը հայտնի այնպիսի պատժատեսակից,ինչպիսին հասարակականպարսավանքն էր: Վերջինս դրսնորվում էր հանցավորին դատարանի կողմից հրապարակորեն պարսավանքհայտնելով, անհրաժեշտդեպքերում մամուլի միջոցով կամ այլ եղանակով այդ մասին հասարակայնությանն իրազեկ դարձնելով (ՀՀ 1961 թ. քր. օր.-ի 29 հոդվ.): Ակնհայտ է, որ այդ պատժամիջոցնիր բովանդակությամբ ավելի շատ համապատասխանում է ոչ թե քրեականպատժին, այլ հասարակական ներգործության միջոցներին (թեն բխում է պետության անունից), քանի որ հանցա-

գործություն կատարած ն հասարակական պարսավանքիենթարկվածանձի իրավունքներնու ազատություններըփաստորենորնէ կերպ չէին սահմանափակվում:: Պատժի ծանրությունը պետք է համապատասխանի կատարվածհանցագործության ծանրությանը, ինչպես նան հանցավորիանձնավորությանը: Ընդ որում, այն զրկանքներնու դժվարությունները, որ կրում է դատապարտյալը. հայտնի չափով կրա մեղքը քավելու դրսնորում են: Առանցմեղքը քավելու պատիժը կկորցնի ցանկացածկանխիչնշանակություն: Վերը նշված հատկանիշները թույլ են տալիս պատիժը սահմանազատելպետական հարկադրանքի այլ միջոցներից: Դրանց տարբերությունըբխում է պատասխանատվության հիմքերից,բովանդակությունից ն հետեանքներից: Այսպես,քրեական պատիժը նման է քաղաքացիական գործերով դատական ակտերի հարկադիրկատարմանը(որոնք նույնպես կատարվումեն դատարանի կողմից, պետությանանունից ն կատարվումեն հարկադրաբար): Բայց քաղաքացիական գործերով նման ակտերը կայացվում են ոչ թե հանցագործության, այլ գույքային կամ անձնական ոչ գույքային բնույթի վեճերի առիթով ն չեն առաջացնում քրեաիրավական հետնանքներ (օրինակ, դատվածություն): Պատիժը տարբերվում է նան պետականհարկադրանքի այնպիսի միջոցներից, ինչպիսիք վարչական տույժերն են: Վերջիններիստեսակները նախատեսվածեն վարչականօրենսդրությամբ:Այդ տեսակներիցմի քանիսը շատ նման են քրեական պատիժներինու անգամ երբեմն համանուն են քրեական պատիժներին(օրինակ, կալանքը, ուղղիչ աշխատանքները, տուգանքը), սակայն ինչպես իրենց պատժիչ (քավական) բովանդակությամբ, այնպես էլ կիրառման ընթացակարգովդրանք էականորենտարբերվում են քրեական պատիժներից: Վարչական ներգործության միջոցները(տույժերը) կիրառվումեն վարչական իրավախախտումների դեպքում ն կայացվումեն ոչ թե պետության, այլ պետականմարմնի կամ պաշտոնատարանձի անունից: Պատիժը տարբերվում է նան կարգաւվահական պատասխանատվության միջոցներից, որոնք նշանակվումեն ծառայողական ենթակայության կարգով,ծառայողական պարտականությունների կատարմանհամար: Քրեական պատիժներըպետք է տարբերել նան քրեաիրավականբնույթի այլ միջոցներից,այդ թվում` դաստիարակչականն բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներից:Դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներըդատարանի կողմից նշանակվումեն առաջին անգամոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարածանչափահասի նկատմամբ, եթե դատարանըգտնում է, որ նրա ուղղվելը /

Տես`

Էյւօո

Իրի,6թ. 361: Տես`

4.

8. ՔՇՇՇանԸւօօ

նույն տեղը,

էջ 362:

ՈԾոօումօօ

ոքձոօ.

Օճլդճգ

ԿոԸԼՆ.

Խքը ոռւաում. ԽԼ,

ոտր-ոօ

հնարավոր է դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կիրառմամբ (ՎՀ քր. օր-ի 91 հոդվ.): Վերջիններիս ե քրեական պատժի գլխավոր տարբերությունը բխում է դրանց բովանդակությունից.դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցները չեն կրում պատժիչ բնույթ., իսկ հարկադրանքն այստեղ անհամեմատ ավելի փոքր է, քան քրեական պատիժների պարագայում: Այս միջոցների էությունը դատապարտյալի կողմից որոշակի այնպիսի սահմանափակումներ կրելն է, ինչպիսիք են պատճառված վնասը հարթելը, ժամանցի ազատության սահմանափակումը ն վարքագծի նկատմամբ հատուկ պահանջների սահմանումը ն այլն: եթե անչափահասըդաստիարակչականբնույթի հարկադրանքիմիջոցից պարբերաբար խուսափում է, ապա տեղական ինքնակառավարմանմարմնի կամ դատապարտյալի վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնողիրավասու մարմնի միջնորդությամբ նյութերն ուղարկվում են դատարան` նշանակված միջոցը վերացնելու ն անչափահասին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը լուծելու համար: Դաստիարակչականբնույթի հարկադրանքի միջոցները դատվածություն չեն առաջացնում: Պատիժների ն քրեաիրավականներգործության այս միջոցների նմանությունը դրանց հիմքի` հանցանքիկատարմանմեջ է: 33 քր. օր.-ի 98 հոդվածի համաձայն` բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների տեսակներն են. 1) հոգեբույժի մոտ արտահիվանդանոցային հսկողությունը ն հարկադիր

բուժումը.

2) ընդհանուր տիպի հոգեբուժականհիվանդանոցում հարկադիր բուժումը. Յ) հատուկ տիպի հոգեբուժականհիվանդանոցումհարկադիրբուժումը: Պատժի ն բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցների տարբերությունն առաջին հերթին դրանց բովանդակությանմեջ է: Վերջիններս չունեն պատժիչ բնույթ, բայց կիրառվում են հարկադրաբար: Նշանակման հիմքերն են հանցանքի կատարումը ն հոգեկան խանգարմանառկայությունը": Քրեական իրավունքի հայրենական գիտության մեջ արձանագրվում են տարբեր մոտեցումներ այն հարցին, թե պատիժն իր մեջ ինչ է ընդգրկում: Առանձնացնենք դրանցից երկու հիմնականները: Զ. Նաւտաշն,Ն. Ա. ՍտրուչԱռաջինմոտեցման կողմնակիցների(Ա. Լ. Ռեմենսոն, կով) կարծիքով` պատիժը սպառվում է մեղքի քավումով: Նրանք գտնում են, որ եթե կողմերի համակցություն է, ապա ազատապատիժը պատժիչ ն դաստիարակչական զրկման վերաբերմամբ մեղքի քավումը պետք է արտահայտվի ժամկետներում,դատապարտյալներինմեկուսացնելու աստիճանի ն մի շարք այլ սահմանափակումների մեջ, իսկ դաստիարակչականկողմը պեւոք է կազմեն առանց պատժի տարրերի աշխատանքըն քաղդաստիարակչական աշխատանքը:Հետնելով տրամաբանությանը, ն օրենքին,ստիպված կլինենք մասնավորապես, ամբողջի մասիփոխհարաբերության ընդունել, որ աշխատանքնազատազրկման վայրերում չի մտնում պատժի (նրա ցանկացածտեսակի) համակարգիմեջ ն նրա էությունը չի հանդիսանում: Երկրորդ մոտեցման կողմնակիցների(Ի. Ս. Նոյ, Բ. Ս. Նիկիֆորով, Ա. Ս. Շլյապոչնիկով ն ուրիշներ) կարծիքով` պատիժն ընդգրկում է թե՛ մեղքի քավումը, թե՛ դաստիարակությունը,որոնք գտնվում են դիալեկտիկականմիասնությանմեջ: Այսպես,

Ա.

'

Դաստիարակչականն բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների մասին ավելի մանրամասն կխոսվիլրացուցիչ:

Ի. Ս,

Նոյը գրում էր, որ պատժիչ տարրն արտահայտվում է հենց ազատազրկման բուն փաստի մեջ: Սակայն պատժի հարկադիր կողմը դրանով չի սահմանափակվում: Այն, բացի դրանից, արտահայտվում է ազատազրկման ռեժիմի մեջ, բոլոր աշխատունակ դատապարտյալներին աշխատելու հարկադրելու, ինչպես նան իրենց ընդհանուր կրթականմակարդակըբարձրացնելումեջ այլն: Թվում է, որ նման մոտեցումն ավելի ճիշտ է: Մի կողմից (դա հստակ երնում է հենց օրենքի իմաստից) պատիժը մեղքի քավումն է, որ օժտված է անձին իրավունքներից ու ազատություններիցզրկելու կամ դրանք սահմանափակելու հատկությամբ: Մյուս կողմից, բացի մեղքի քավումից, այն նպատակ ունի ուղղել պատժի ենթարկված անձին, կանխել հանցագործությունը, այսինքն` օրենսդիրն ուղղակիորեն խոսում է այն մասին, որ պատիժըչի կարելի դիտարկել միայն որպես մեղքի քավում, որ պատժի բովանդակությունըզգալիորեն ավելի լայն է: Պատժի մեջ պատժիչ (քավական) ն դաստիարակչականտարրերի բովանդակությունը կանխորոշվում է կատարված հանցագործության բնույթով ն հանրության համար վտանգավորության աստիճանով, ինչպես նան հանցավորի անձի վտանգավորությամբ: Որքան բարձր է հանցագործությանն այն կատարող անձի վտանգավոությունը, այնքան բարձր է նան պատժիքավական տարրերիմակարդակը: Հանդիսանալով հարկադրանքի հատուկ միջոց` պատիժը, ի ւտռարբերություն պետական հարկադրանքի այլ միջոգների, նշանակվում է. 1) միայն քրեական օրենքով հանցանք համարվող արարքի կատարմանմեջ մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ, 2) միայն դատարանիդատավճռով` պետության անունից: Ոչ ոք չի "կարող հանցագործության համար մեղավոր ճանաչվել, ինչպես նան ենթարկվել քրեական պատժի այլ կերպ, քան դատարանիդատավճռով ն օրենքին համապատասխան (ՀՀ քր. դատ. օր.-ի 24 հոդ), 3) միայն քրեական, քրեական դատավարության ն քրեակակատարողականօրենսդրությամբ նախատեսված կարգով:

ն

Հաշվի առնելով վերոշարադրյալը, կարելի է եզրակացնել, որ քրեականպատիժ ասելով պետք է հասկանալ պետական հարկադրանքի հատուկ իրավաբանական միջոցը, որն իր մեջ ընդգրկում է ինչպես քավական, այնպես էլ դաստիարակիչտարրեր, դատարանի կողմից նշանակվում է հանցագործության մեջ մեղավոր անձի նկատմամբ ն հանգեցնում է դաւովածության: Պատիժը պետության ն հասարակությանանունից'հանցավորարարքի ն հանցագործիվերաբերյալ արւտահայտումԷ բացասականիրավական,սոցիալականն բարոյականգնահատական: Ամփոփելով քրեական պատժի հասկացության հարցը, հարկ ենք համարում հակիրճ ներկայացնել նան հանցավորության ն քրեական պատիժների հարաբերակցության խնդիրը: Վստահաբար կարելի է արձանագրել, որ հանցավորության դեմ պայքարի միջոցների համակարգումքրեական պատիժը հիմնական դերակատարություն չունի, քանի որ հանցավորությանշարժընթացը կախված է այլ երնույթներից, որոնք, թերնս, ավելի հզոր են, քան պատժի ներգործությունը. տնտեսական, ն այս կարգիայլ գորսոցիալական,քաղաքական,կազմակերպակառավարչական ծոններ: Այնուամենայնիվ,հասարակության մեջ կարելի է հանդիպել կարծիքների, թե, իբր, հանցագործությունները կարելի է կանխել կամ վերացնել քրեական պատիժներըխստացնելով: Մինչդեռ քրեական ռեպրեսիայի դաժանությունը բնութագրվում Է բազմաթիվ

բացասականկողմերով: Դիտումները ցույց են տալիս, որ պատժի դաժանությունը հանցագործության դաժանություն: Այս իմաստովուշագրավ են Մոնտեսքյոյի դատողությունները, որը խոսելով ըստ հանցագործության ծանրության պատժաչափերի տարբերակման անհրաժեշտության մասին, գրում է. «Չինաստանում ավազակներին կտրտում են մասերի, իսկ հասարակ գողերին` ոչ: Շնորհիվ այդ տարբերության, այնտեղ գողանում են, բայց չեն սպանում: Մոսկովյան պետությունում.շարունակում է նա,- որտեղ գողերին ու մարդասպաններին պատժում են միատեսակ, կողոպուտը միշտ զուգակցվում է սպանության հետ: Մեռածները,- ասում են այնտեղ.- ոչինչ չեն պատմի»: : Ընդհանրացնելով միջնադարյան արյունալի պատժական քաղաքականությունը` իտալական ականավոր լուսավորիչ ն հումանիստ Չեզարե Բեկկարիան գրում է. «Այն ժամանակներում ն այն երկրներում, որտեղ եղել են ամենադաժան պատիժները,կատարվել են ն ամենաարյունալի ու ամենաանմարդկայինարարքները, որովհետն գազանային նույն այն ոգին, որն առաջնորդել է օրենսդրի ձեռքը, շարժել Է նան ն՛ հայրասպանի,ն՛ ավազակիձեռքը»՞: Պատմությունիցմիաժամանակհայտնի է, որ պատժի անհարկիխստացումն ազդում է նան տվյալ հանցագործությանկատարման մեթոդների ու եղանակների կատարելագործմանվրա: Տվյալ մտքի ճշմարտացիությունն իր նշանակությունը չի կորցրել նան այսօր: Ասվածը լուսաբանենք հետնյալ օրինակով: 1962 թ. ԽՍՀ Միության օրենսդրությամբ նախատեսվեց մահապատժի կիրառման հնարավորություն պետականկամ հանրային գույքի առանձնապեսխոշոր չափերի հասնող հափշտակության համար: Սակայն նման արարքների թիվը ոչ միայն չնվազեց, այլ ռակը` աճեց: եվ հենց իրենք` առանձնապեսխոշոր չափերն էլ ավելի մեծացան՝: Այսպիսով, երբեք չպետք է տուրք տալ պատմական ոչ մի իրադրության մեջ իրեն լիովին չարդարացրած արատավոր այն թեզին, թե միայն քրեաիրավականարգելքների սահմանումով կարելի Է հասնել այս կամ այն արարքների կանխմանը: Իրավունքի պատմությունից վաղուց հայտնի Է, որ պաւոժի դաժանությունը ծնում է նան անպատժելիություն": Դրա պատճառն այն է, որ մարդիկ դաժան պատիժներ նախատեսող օրենքների մեջ ավելի շատ կատաղություն են տեսնում, քան ուժ Նման դեպքերում հասարակությունն արդարադատության մարմիններին չի աջակցում այդպիսի օրենքներ կիրառելու գործում: Պատժելի համարվող արարքներին ականատեսմարդիկ համոզված լինելով, որ դրանց համար մարդուն կամ ընդհանրապես չպետք է պատժել կամ պատժելու դեպքում չպետք է խիստ վարվել, ամեն կերպ աշխատում են այդ արարքների հեղինակներին չտալ արդարադատության ձեռքը: Նրանք հաճախ ոչ միայն խուսափում են վկայություններ տալուց, այլն տված վկայություններն էլ գնահատում են որպես «մատնություն»: Նման օրենքները դաստիարակչականնշանակություն չեն ունենում, որովհետն հասարակությունը հանցագործներինհամարելով դաժանության զոհեր, այլես բարոյապես չի կշտամբում նրանց, նման պայմաններում հանցագործությունը նենգափոխվումէ «դժբախ5. տության» պարզունակ հասկացությամբ ծնում է

``

ընդհակա

:

ԽԼԹռոօոտթօ ԼԱ,

)

Տես` Դոօոօոոօօ Տես`

ոքձոօ.

ՕԾոլող

նույն տեղում. էջ 315:

ՎոՇու.

ԷՕՔԽԱ-ՈՒԾՔ:.

ԻԼ, 1999, Շո.

314:

28.

ԽԼ, 1939, Շշք. ոքոշրյոծմոնեւ Աոոոքթ Իռատքոճ, 1 է1ճոոտձոոյու. Օ

Տես`

"Օրդու",

1156թճռռութոքօաՅոծիճքոն մ.ԻԼ, 1970, Շւք.

Ցքճոլւ ԱՇԽԱՈՂԾՑՅՆԻ (ԾԵօճրճ Խօքքօշոօարժուռ 2183, ձ8Ր7 Ը 1987, ՇԼք. 29:

"Օր.ուոո"

Ուզունյան Մ. Ի., Պատիժ ն դաստիարակություն,էջ 20: 'Տես` Տես՝ Ուզունյան Մ. Ի., նշվ. աշխ., էջ 20:

Ը

310.

ոքօփֆ. Ճ.

ԿԼ

ոօորօույյ.-

Տ

2.

Պատժի նպատակները

Պատժի բնութագիրը չի սահմանափակվումմիայն դրա էության պարզաբանմամբ: Պակաս կարնոր չէ նան պատժի նպատակների հավաստումը: Ընդսմին, պատժի նպատակներ ասելով` հասկացվում են այն փաստական արդյունքները, որոնց ձգտում է հասնել պետությունը` հանցավորին դատապարտելով ն նրա նկատմամբ այս կամ այն պատժամիջոցը կիրառելով: Պատժի նպատակների մասին ուսմունքը առավել վիճահարույց խնդիրներից մեկն է ինչպես պատմության կտրվածքով, այնպես էլ քրեական իրավունքի ժամանակակիցտեսության մեջ: Պատժի նպատակներիվերաբերյալ տեսությունները հանգում են երկու հիմնական խմբերի (ուղղությունների). առաջին, տեսություններ, որոնք ուղղված են անցյալին ն պատժի մեջ տեսնում են բացառապեսհատուցումը` իրավակարգիդեմ կատարված ոտնձգության, հանցագործի կողմից պատճառված չարիքի համար (հատուցման տեսություն): Երկրորդ, տեսություններ, որոնք ուղղված են ապագային ն պատժիմեջ տեսնում են ոչ միայն հանցավորարարքից բխող, այլն դրանովպայմանավորված` պետության կողմից իրականացվող նպատակասլաց գործունեությունը (օգտակարության տեսություն): Այս երկու հիմնական խմբերից, մասնավորաբար՝ երկրորդից, բխում են նան այլ` ընդհանուր կանխման, հատուկ կանխման ն խառը

բառերն

տեսությունները:

Սույն ձեռնարկի շրջանակներում հնարավորություն չունենալով ներկայացնելու նշված տեսությունների հանգամանալիցվերլուծությունը, մեջ բերենք առավել հայտնիանձանց մի քանի ասույթները: Պլատոն Պատժի նպատակը հանցագործությամբարատավորվածհոգու մաքրումն Է, ապագայում դրա կրկնությունը կանխելը, որին կարելի է հասնել մեկ եղանակով` հանցագործինոչնչացնելով, որի համար պատիժը նրա բարոյական ցավն ամոքող դեղ է. համաքաղաքացիներիվրա վատ օրինակիազդեցությունը վերացնելով. պետությունը վտանգավոր, վնասակարանդամից ազատելով: Ի. Կանտ Չարիքը պահանջում է հատուցում` չարիքով, միայն հավասարության սկզբունքով հատուցումը կամ գործողության ուժի հավասարությունը կարող է որոշել պատժի միջոցն ու ծավալը: Պուֆֆենդորֆ Մարդկային դատարաններիկողմից նշանակվող պատիժների իրական նպատակն այն վնասն ու վիրավորանքըկանխելն է, որով մարդիկ սպառնում են միմյանց: Վեգել Պատիժը կարող է իրականացվելմիայն մարդու արտաքինհանրորեն վտանգավորարարքի վերաբերմամբն չի կարող տարածվել նրա գիտակցության վրա: Պատիժըհատուցում է, բայց ոչ համարժեքհանցագործությամբ պաւոճառված ն հանցագործին պատժելով պատճառվածվնասներիմիջն: Պատժի հատուցման հեգելյան ձնակերպումնիր նախորդներից տարբերվում էր նրանով,որ Հեգելը խոսում էր ոչ թե լիարժեք հատուցման, այլ հանցագործիկողմից -

-

-

-

խախտված իրավունքների վերականգնման մասին: Չ. Բեկկարիա Պատժի նպատակըոչ թե մարդուն տանջելու իսկ

ն

նպատակն կատարված հանցագործությունը. պատժի հանցաայն է, որպեսզի

Տես`.

ՈՇոռոքօ6

սքճոօ.

Օճաոմ

ՎոՇրԻ.

ԽԼ, 1999, Ըրք. 315:

:

'

խոշտանգելու, ինչպես նան նրա մեջ չէ, որպեսզի խափանի,գոյություն չունեցող դարձնի արդեն -

վորին խոչընդոտի նորից վնաս պատճառելու հասարակությանը ն մյուսներին ետ պահի նույնը կատարելուց: Բեկկարիան ձնակերպեց մի սկզբունք, որը բավականաչափլուրջ ազդեցություն ունեցավ քրեական իրավունքի տեսության ու պրակտիկայի հետագա զարգացումների վրա. «Արդյունավետ է ոչ թե պատժի խստությունը, այլ նրա անխուսափելիությունը»: Այս սկզբունքն, անշուշտ, արդիական ու հրատապ է նան մեր օրերի համար: ժամանակակից իրավաբանականգրականության մեջ գիտնականներիմիջն ծավալված վեճի էությունը հիմնականում հանգում էր նրան, թե հատուցումը համարե՞լպատժինպատակ, թե՞ ոչ: Վեճի հարուցման առիթը ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 20-րդ հոդվածի խմբագրություննէր, որը բովանդակում էր պատժի նպատակների հետնյալ բնորոշումը. «Պատիժը ոչ միայն մեղքի քավումն է կատարվածհանցագործությանհամար, այլն նպատակ ունի դատապարտվածներինուղղել ն վերադաստիարակելաշխատանքինազնվորենվերաբերվելու, օրենքները ճշտորեն կատարելու, համակեցության կանոնները հարգելու ոգով, ինչպես նան կանխել նոր հանցագործություններիկատարումն ինչպես դատապարտվածների,այնպես էլ այլ էլ հենց ծնել են երկու մոտեցում` պատժի անձանց կողմից»: «Ոչ միայն» նպատակներիբնորոշման հարցում: Հատուցման` որպես քրեական պատժի նպատակներիցմեկի կողմնակիցները (Ն. Ա. Բելյան, Վ. Գ. Սմիռնով, Ի. Ի. Կարպեց, Պ. Պ. Օսիպով ն ուրիշներ) պնդում էին, թե պատիժը նշանակվում է ոչ միայն այն բանի համար, որ կոնկրետ մարդը չկատարի հանցագործություն, այլն այն բանի համար, որ նա արդեն իսկ կատարել է: Հատուցումը, գտնում էին նրանք, կապված չէ «ակն ընդ ական..» անհոգի բանաձնի հետ, բայց հանցագործն ստանում է մի պատիժ, որը հայտնի չափով հատուցում է կատարվածիհամար: Բացի այդ, հանցագործին պատժելու համար հաճախ շահագրգռված են նան տուժողի մերձավորները: Եվ, վերջապես, պատիժը հատուցման նպատակ է հետապնդում նան այն պատճառով, որ հատուցումը հայտնի չափով պատժիբաղկացուցիչ մասն է: Այսպիսի մոտեցման հակառակորդները(Ա. Ա. Գերցենզոն, Ա. Ա. Պիոնտկովսկի, Ա. Լ. Ռեմենսոն, Մ. Դ. Շարգորոդսկին ուրիշներ) պնդում էին, որ հատուցումը պատժի էությունն է ն ոչ մի դեպքում չի կարող նրա նպատակը հանդիսանալ: Պատժի վերջնական նպատակը միայն ն բացառապես հանցագործություններիկանխումն է (պրնենցիան): Ներկայումս օրենսդիրը, հեռանալով նախորդ բնորոշումից, կարծեք թե վերջակետ է դրել այդ բազմամյա վեճին: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 48 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալականարդարությունը, ուղղել պատժիենթարկվածանձին,ինչպեսնան կանխելհանցագործությունները: Սոցիալականարդարության վերականգնումըորպես պատժի նպատակ առաջին անգամ է բնորոշվում հայրենական քրեական օրենսդրության մեջ: Արդարության Մերրկարծիքով, կարծիքով,

խնդիրնավել ավելիէ բարդանում որ «մեղքիք քավումը»ԽՍՀ ու այնքանով, որ«մեղքի խնդիրն ,

»

Միության

ն

միութենականհանրապետություններիքրեական ռրեկսդրության հիմունքների (1958 թ.) 20-րդ հոդվածում գործածված ռուսերեն «ռռքտ» բառի թարգմանությունն է. Բայց «ռճքճ»-ն բառացիորեն մեղքի տատա» քավում չի նշանակում: Մեղքի քավումը «ոայոմոՒած արտահայտություննէ: «քճքճ»-ն ն ուռա հասկացությունները շատ մոտ են, բայց դրանք նույնը չեն: Ուրեմն, այս «ՃՇ մճաաոճճ թարգմանությունըչպեւոք է հասկանալտառացիորեն:

հասկացությունը ծագել է որպես էթիկականկատեգորիա, որը որոշակի երնույթների փոխհարաբերությունըբնութագրումէ մարդկանց միջն բարին ու չարը բաշխելու տեսակետից. մարդկանց (դասակարգերի, սոցիալական խմբերի, առանձին անձանց) դերի ն նրանց սոցիալական դրության, նրանց իրավունքների ու պարտականությունների, կատարվածարարքի ն հատուցման (դրա մասնավոր դեպքը հանգագործության ն պատժի փոխհարաբերությունն է) հարաբերակցությունը: Առաջին ն երկրորդ կարգի բնութագրերի համապատասխանությունըգնահատվում է որպես արդարություն, անհամապատասխանությունը` անարդարություն: : Մարքսիստականուսմունքը արդարության կատեգորիանկապում էր հասարակության տնտեսական կարգի ն դասակարգայինկառուցվածքի հետ: Արդարության իդեալը կապվում էր ըստ պահանջմունքներիբաշխման` կոմունիստականսկզբունքի հետ: Սակայն, բնականաբար, արդարության իրավական բովանդակությունը (իսկ քրեաիրավականն առավել ես) չի սահմանափակվում դրա տնտեսական բովանդակությամբ:Իրավունքնամրագրում է մարդու իրավունքների ու պարտականությունների որոշակի մակարդակ: Դրանց խախտումը, այսինքն` իրավունքի խախտումը միշտ արդարության խախտում է: Դա ուղղակիորենվերաբերում է նան քրեական իրավունքին, հանցագործությանը ն պատժին: Իրավունքի մյուս ճյուղերից քրեական իրավունքն այս իմաստով տարբերվում է միայն նրանով, որ հանցագործությունը, որի համար պատասխանատվությունը սահմանված է քրեաիրավական նորմերով, արդարության ամենաբարձր խախտումն է, իրավունքում արդարության ժխտմանամենաբարձր աստիճանը,որը դրսնորվում է, օրինակ, սպանությունների, գողությունների, կողոպուտների ն այլ հանցագործությունների մեջ: Պատիժն էլ հենց ծառայում է հանցագործության ճանապարհով տուժողի խախտված իրավունքների ու ազատությունների վերականգնմանը, այսինքն` վերջին հաշվով արդարության վերականգնմանը:«Վերականգնողական»քրեաիրավական սանկցիաների բնույթը սերտորեն կապված է հանցագործություն կատարելու հետնանքով խախտված իրավունքների ու ազատությունների առանձնահատկության հետ: Մաքուր վերականգնողականբնույթ են կրում գույքային քրեաիրավական սանկցիաները(տուգանք, գույքի բռնագրավում): Վասկանալիէ, որ հանցագործությամբ վնասկրած ամեն ինչ չէ, որ ենթակա է ադեկվատ հատուցման (վերականգնման): Ակնհայտ է, որ ոչ մի պատժով չի կարող վերականգնվել սպանությունից տուժած անձի կյանքը, ոչ մի պատիժչի կարող հարություն տալ զոհին, վերականգնել նախկին առողջությունը: Սակայն դա բնավ չի նշանակում, թե այդ հանցագործություններիհամար պատժելու ընթացքում չի կարելի հասնել արդարության վերականգնմաննպատակին: Նման դեպքերում պատժի սոցիալական արդարությանը կարելի է հասնել հանցավոր անձի իրավունքների ու ազատությունների

սահմանափակման ճանապարհով(օրինակ, որոշակի ժամկետով ազատազրկման դատապարտելով): Այսպիսով, պատժի քավական ներգործությունը սոցիալական արդարության վերականգնմանյուրահատուկքրեաիրավական եղանակ է: Դատապարտյալին պատժելու միջոցով սոցիալական արդարության վերականգնումն իրականացվում է ինչպես ողջ հասարակության, այնպես էլ, մասնավորապես, տուժողի վերաբերմամբ: Հասարակությանմեջ սոցիալական արդարությունը վերականգնվում է հնարավոր շրջանակներում. պետությունը պատճայռված '

Օք.

Տես`

363:

քրւյոճօթ Ճ.

8.

ՔՕԸՇՇՔդքԸւօճ

ոԾոՕՅՒԾ6

ոքճոօ.

Օճառ

ՎՃՇ..

Ճքը

ոուում.

ԽԼ,

վնասըհատուցում է տուգանքի, գույքի բռնագրավման, ուղղիչ աշխատանքներին այլ պատժատեսակներիհաշվին: Քաղաքացիները համոզվում են, որ պետական մարմիններնի վիճակի են ապահովելու հանցագործինպատժելու գործը, ն պատժում են նրան օրենքին համապատասխանե̀լնելով ռացիոնալ ն սոցգիոհոգեբանական նկատառումներից,այսինքն` հաշվի առնելով մարդասիրության,համաչափության, էֆեկտիվության սկզբունքները: Տուժողի վերաբերմամբսոցիալական արդարությունը վերականգնվումէ հանցագործությամբ խախտված` օրինական շահերի ու իրավունքներիպաշտպանության ճանապարհով:Իրացնելով այդ նպատակը,պատիժը պետք է ապահովի պատճառած ն հնարավորությունը հնարավորշրջանակներում` դատապարտյալիիրավունքներիու ազատությունների, զրկանքների համաչափությունը տուժողի այն տառայպանքներին, որոնք նա հարկադրաբար կրել է կատարվածհանցագործությանարդյունքում": Քրեական պատիժը որպես արդարությանվերականգնման միջոց չի կարող հակադրվել հումանիզմին:Իբրն հասարակությանանդամ` հանցագործությունկատարած անձն իրավունք ունի իր նկատմամբակնկալելու մարդասիրականվերաբերմունք: Բայց մարդասիրականվերաբերմունքիարժանի են նան ազնիվ քաղաքացիները, ովքեր ուղղակի կամ անուղղակիկերպով իրենց վրա են կրում հանցագործություններով պատճառված վնասի բեռը: «Պատժելով հանցագործին...հասարակությունը, պետությունը դրանով իսկ կատարում են արդարության մարդասիրական ակտ: Վումանիզմը ն արդարությունը դրսնորվում են նրանում, որ այս կամ այն մարդուն պատժելը վրեժ, հաշվեհարդարչէ, այլ հատուցում, արժանիպատիժ»": Բացի այդ, արդարության գաղափարը հիմնվում է հասարակականհարաբերություններիորոշակի համամասնությանվրա: Իրավունքներինպետք է համապատասխանեն պարտականությունները,լիազորություններին` պատասխանատվությունը: Համանման կարգով բարին խրախուսելու անվիճելի իրողությանը պետք է համաչարը պատժելու սկզբունքը: Պատժի` սոցիալական արդարությունը վերականգնելու նպատակըբխում է ՀՀ քր. օր.-ի 10-րդ հոդվածի այն դրույթից ես,համաձայնորի պատիժը ն քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի` համապատասխանեն հանցանքիծանրությանը, դա անձկատարելու հանգամանքներին, հանցավորի նավորությանը,անհրաժեշտն բավարարլինեն նրան ուղղելու ն նոր հանցագործությունները կանխելու համար: Արգելվում է անձին երկրորդ անգամ դատապարտել նույն հանցագործությանհամար, բացառությամբ օրենքով նախատեսվածդեպքերի: Քննարկվող հարցի տեսակետիցկարնոր է նան ՀՀ քր. օր.-ի 11-րդ հոդվածի այն պատվիրանը,ըստ որի ոչ ոք չպետք է ենթարկվիխոշտանգումներիկամ դաժան, անմարդկայինկամ իր արժանապատվությունը նվաստացնողվերաբերմունքիկամ

վնասը վերականգնելու

պատասխանի

պատժի: Այսպիսով,սոցիալական

արդարության վերականգնումըորպես պատժինպատակ, ենթադրում է անձին, հասարակությանը,պետությանը հանցագործությամբ պատճառված վնասի` պատժի միջոցով հնարավորինսհատուցում, խախտված իրավունքներիու օրինական շահերի վերականգնում,հանցագործությանվտանգավորության ն կիրառվող պատժի համապատասխանություն, նույն հանցագործու1

Տես`

տ ՃՕխաւթքուռքյու

ՖԻՇԾԴՕՑԱԾՐ

Խօրճնը7

բՈլՓթճ-ԷՒՕՔԽԼԱՎ, 1996, Ըւք. ոտոռօք ք. Շ., օա

ՔՕՇՇԽՎՇՑօՆ

125:

ւտՅուՇԱքՅՏ6րճնո0ԸՂԵ, մ

ԽԼ., 1967, Ը1ք.

Փշորճքութու Օճառվ

ՎոՇԻ,

ԽԼ,

63:

թյան համարանձին երկրորդանգամ դատապարտելու

անթույլատրելիություն (բա-

ցառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի)ն խոշտանգումների, դաժան, անմարդկայինկամ արժանապատվությունը նվաստացնող պատժի

արգելում: քրեականօրենսգրքի48 հոդվածի2-րդ մասը որպես պատժի երկրորդ նպատակ առանձնացնումէ պատժիենթարկվածանձին ուղղելը: Ուղղումը ենթադրումէ որ հանցագործին պետք է դարձնել օրինահնազանդքաղաքացի: Խոսքն, չի գնում այն մասին,որ պատիժ կրելու ընթացքում նա վերածվիբարոյական հատկանիշներով օժտված անհատի:Ռեալ խնդիրը, որը հնարավորէ լուծել ուղղման ընթացքում, դատապարտյալին համոզելը ն թեկուզ պատժի սպառնալիքի ազդեցության տակ քրեական օրենքը չխախտելուն պարտադրելն Է. այսինքն` ապագայում նոր հանցագործություններ կատարելըբացառելը: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքըձնակերպելէր նան պատժի մեկ այլ նպատակ. դատապարտվածներին վերադաստիարակել աշխատանքին ազնվորեն վերաբերվելու, օրենքները ճշտորեն կատարելու,համակեցության կանոններըհարգելու ոգով (հոդ. 20): ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը հրաժարվել է այդպիսի նպատակից:Իհարկե հիշատակվածօրենսդրականձեակերպմանմեջ պատժի դաստիարակչական գործության նկատմամբներկայացվումէին ակնհայտ ուռճացված պահանջներ: Կասկած չի հարուցում, որ գոյություն ունեցող ուղղիչ-աշխատանքային ներգործության միջոցներիկիրառմամբսկզբունքորեն հնարավոր չէ հասնել այդպիսի արդՀՀ

իհարկե, բարձր

ներ-

յունքի":

Վերջապես,պատժի նպատակէ հանցագործությունները կանխելը: Քրեական իրավունքիտեսության մեջ հանցագործությունների կանխումը տարանջատվումէ մասնավորի(հատուկի) ն ընդհանուրի:Հատուկ կանխումըհենց դատապարտյալի կողմից նոր հանցագործությունների կատարումըկանխելն է: Դրան կարելի է հասնել, նախ, դատապարտյալներիհամար այնպիսի պայմաններ ստեղծելով, որոնք բացառեինպատիժը կրելու ժամանակահատվածում նրանց կողմից նոր հանցագործություն կատարելու հնարավորությունը: եվ, իսկապես, շատ հանցագործություններ, որոնց համար հանցավորըդատապարտվել է, նրան, ասենք, քրեակատարողական հիմնարկուղարկելու պայմաններումգործնականում հնարավորչէ կատարել (օրինակ, բնակարանայինգողություն, խարդախություն,դրամանենգություն բռնաբարություն ն այլն): Թեն, իհարկե, այլ հանցագործություններ (այդ բռնի, օրինակ,սպանություններ,մարմնական վնասվածքներ, բռնի արվամոլություն ն այլն) կատարվումեն նան ազատազրկմանձնով պատիժըկրելու ընթացքում: Հատուկ կանխման նպատակինհասնելու արդյունավետության որոշակի ցուցանիշ կարող է ծառայել հանցագործությունների ռեցիդիվի, այսինքն` նախկինում դատապարտվածանձանց կողմից հանցագործությունների կատարմանմասին վիճակագրությունը: Խորհրդային Միությունում նախկինում դատապարտված ն վերստինհանցագործություններ կատարածանձանց տեսակարարկշիռը կազմում

թվում`

էր.Այս թ.-

օօ:

318 36, 1987

32.2 46. 1988 թ. 37.0 96, 1989 թ.- 38.1 96, 1990 թ.- 36,0

թ.-

ցուցանիշները ետխորհրդային երկրներիհամար բնութագրական են ներկա ժամանակաշրջանում: Դրա հետ մեկտեղ, որքան էլ

նան

ռետեսորենգնահատի հատուկ կանխմաննպատակինհասնելու հնարավորությունը ոչ մեկին չեն ուղղում»), այնուամենայնիվ,հիշատակված («բանտը կամ գաղութը վիճակագրական տվյալները վկայում են, որ այդ նպատակը ոչ միայն սկզբունքորեն միանգամայն հասանելի է, այլե փաստորեն իրագործվում է: Վիճակագրությունը մեծ մասը ապագայում, այնուամենայնիվ, ցույց է տալիս, որ դատապարտվածների հանցագործություններ չի կատարում: Ի տարբերություն հատուկ կանխման նպատակի, ընդհանուր կանխման էությունն այն է, որ կանխվի հանցագործություններիկատարումը այլ անձանց կողմից: Հանցանք կատարելու համար դատապարտվածանձի նկատմամբ կիրառվող պավրա: Պետքէ նշել, որ վերջին տարիներին տիժը պետք է ներգործի նան այլ անձանց ներգործության դատապարտյալներինկատմամբ օպտիմալ քրեաիրավական միջոցներ նախագծելու նոր հայեցակարգայինմոտեցումների փնտրտուքի ընթացքում գրեթե մոդայիկ է դարձել ընդհանուր կանխմաննպատակիժխտումը: Մասնավորաբար, կարծիք է հայտնվում, թե ժողովրդավարականպետության մեջ (ի տարբերություն տոտալիտարի)այլես իմաստչունի պատիժը կիրառել այլ անձանց ահաբեկելու

համար':

Իհարկե, պատժի սոցիալական արդյունավետությունընրա ընդհանուր պրնենցիայի տեսակետից սովորաբար այնքան էլ բարձր չի գնահատվում: Սակայն տարբեր երկրներում տարբեր տարիներիկատարված սոցիոլոգիական հետազոտությունների տվյալները վկայում են, որ քաղաքացիների որոշակի մասը. այնուամենայնիվ, հանցանք չի կատարում հենց պատժի սպառնալիքի ազդեցության տակ՞: Ընդսմին,օգտակար է վերհիշել, որ ընդհանուր կանխմաննպատակըհայրենական իրավական գրականության մեջ հերքվում էր դեռես խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին: Այսպես, Ա. Ա. Պիոնտկովսկին պնդում էր, որ «խորհրդային կարգի ամրապնդմանը ն սոցիալիստականշինարարության աճին զուգընթաց ընդհանուր կանխման արդյունքների իրականացման պահանջը կնվազի (հատուկի Այսպիսով, սոցիալիստական հասարակությանմեջ հանցավորությունն հաշվին)»": ընկալվում էր հիմնականում որպես ռեցիդիվայինհանցագործություն: Մինչդեռ հանցավորության իրական պատկերի վերլուծությունը վկայում է այդպիսի կանխագուշակման ակնհայտ սխալականությունը: Չոր վիճակագրությունը հաղորդում է, որ քրեական արդարադատությանոլորտ ներքաշվածանձանցզանգվածի մեջ գերակշռում են նախկինում չդատվածները: Հետնաբար, հանցագործությունների ընդհանուր կանխման նպատակը,որ կանգնում է պատժի առջն, ներկայումս նույնքան արդիականէ, որքան ն մի քանի տասնամյակառաջ: Խոսելով հանցագործությունները կանխելու նպատակի մասին, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ հանցավորության դեմ պայքարում պատիժը գլխավոր միջոցը չէ: Պատիժը երկրորդական է հանցագործության,հանցավորության ն դրանց պատճառներինկատմամբ: Ինչպես արդեն ակնարկել ենք, հանցավորության դեմ պայքարում հիմնական նշանակություն են ստանում պետության կողմից իրականացվող տնտեսական,քաղաքական, կազմակերպական-կառավարչական միջոցները: Այդուհանդերձ, չլինելով հիմնականը, պատիժը հանցավորության դեմ պայքարում ոչ

հոհասարակությունը

'

:

ք

Յո

՛

Տես`

ԷԱջոօր

1991. ճ.

8.

քօօրյոուօՇո»

ՔՕՇՇԽԱՇաօ6 փոՇոօուօծ ւ

ոքճոօոռքյոոծգոււ

ո

ոքճոօ.

ՇԸՇք, օք.

Օճողոգ 94:

զ46րի.

քքը

Տես՝

օրինակ, Օբ

19-25

ճծողում. ԽԼ,

1997, ԸՇոօօ

23-6

Փֆ6թք.:

Յաոօոօռ

ԷՄ/ՃՐՅ

եմ` էնջոռ ՐՆա ր

Ճ. 8.

ոքճտօ. 1923. 11 3(ճ):

տ

Աթճոօօյյոօ որմ 3084Ո10ԻՐ/

աունԱ

(ԵօՕՇՇՅՅԼ

6շՃՇԱՇոճտեքույ).

ոքՀՆոշոււտ օիճոը

ՔԸՓԸՔ,

Ը0օ1-

միայն կարնոր,այլն անհրաժեշտմիջոց է, իսկ քրեաիրավականմիջոցներիցա̀մենակարնորը:Վատկապեսպատիժն է ընդհատում հանցանք կատարածանձանց հանցավոր գործունեությունը:Այն ներգործում է բարոյական առումով անկայուն մարդկանցորոշակի մասի վրա ն պատժի սպառնալիքիազդեցությամբպարտադրում ձեռնպահմնալ քրեորեն պատժելի արարքներ կատարելուց:Դրա հետ կապված` քրեական օրենքը տարբերակված մոտեցում է ցուցաբերում պատժի` որպես պետական հարկադրանքի ամենախիստմիջոցի իրացմանը: Այն պատժի խիստ միջոցներէ նախատեսում ծանը ն առանձնապես ծանրհանցագործությունների ու չարամիտհանցագործների համար:Միննույնժամանակ,քրեական օրենքը զգալիորեն ներողամիտէ այն անձանց հանդեպ, ովքեր զղջացել են հանցանքըկատարելուց հետո, հատուցելկամ այլ կերպ հարթել են հանցագործությամբ պատճառված վնասը,աջակցել են հանցագործությունը բացահայտելուն: Պետք է նշել, որ քրեական օրենքով ամրագրվածպ̀ ատժի նպատակները, չկա:

յած իրենց տարբեր

բովանդակությանը, փոխադարձաբար կապված ու փոխպայմանավորվածեն: Մեկ նպատակըենթադրում է մյուս նպատակները, դրանից յուրաքանչյուրինհասնելը նպաստում Է մյուսների կենսագործմանը: Տ

3.

ն Պատժիհամակարգը տեսակները

Պատժի համակարգըսովորաբարբնորոշում են որպես «քրեական օրենքով սահմանված,դատարանի համար պարտադիրպատժի տեսակներիսպառիչ ցանկ, որոնք որոշակի կարգով տեղակայվածեն` կախվածիրենց ծանրությանաստիճանից»":Այս բնորոշումն օժտված է մի շարք այնպիսիարժանիքներով", ինչպիսիքեն. ա) պատժի համակարգի սահմանումըքրեական օրենքով ն պարտադիրբնույթը դատարանի համար,բ) համակարգի մեջ ներառվածպատժի տեսակների ցանկի վերջնականությունը, գ) ցանկի մեջ պատժի տեսակների տեղակայումնըստ ռեպրեսիվության աստիճանի: Իրավաբանական գրականությանմեջ բերվում են պատժի համակարգի նան այլ բնորոշումներ,որոնք գրեթե համահունչեն վերը ներկայացվածին, թեն միմյանցից տարբեր են ընդգրկմանամբողջականության տեսակետից:Այսպես, «Հայաստանի Դանրապետության քրեական իրավունք»,Ընդհանուրմաս, (երկրորդ հրատարակություն) բուհական դասագրքի (Երնան, Երնանիհամալսարանի հրատարակչություն, 2006 թ.) հեղինակները գրում են (էջ 393), որ «Պատժի համակարգը քրեական օրենքով սահմանվածպատժի տեսակների սպառիչ ցանկն է, որը կոչված է ապահովել պատժինպատակների իրականացումը»: Պրոֆ. Ա. Վ. Նաումովի բնորոշմամբ` է հանդիսանում «Պատիժների համակարգ քրեականօրենքում այն պատիժներիտեսակների սպառիչ ցանկը, որոնք տեղակայվածեն որոշակի հաջորդականությամբ»:: Քրեական օրենքում պատժի տեսակների, դրանց չափի (ժամկետների) ու կիրառման կարգի սահմանումը չափազանց կարնոր նշանակությունունի

պատժի

'

Տես`

՛

Շքջգոօդ

ԷԼ

Շձքործը, 1978,

ՈօՇՈՅՇ.

Տես`

Ճձ. ՄՐՕոՕուոյ 103:

Օ1861Ը186810ՇՂԻ

"7. ՄԱՕՃորնուոաՀ Լթօռուոււ

Տես`

աւ

ԱՔ

Ը՛ք.

8ճոոտճւոու

Ց:

Ւնյուօ8

4.

8. ՔՕՇՇՔԱԼԸԾ6

30208806

ոքոտօ...,

քօձղատճում

ՇՕԲՇՈՇՐՕԻԼ

Ըրք. 369:

դ

ԻՕոԾուլօիլ

ԾօքԻ6Շ ոքճոճ,

Շ

ոքօՇրյոՃճոոդո-

Ար բի տե ռի:նկի մակների նշանա

Անցան սկզբունքների կենսագոր նշանակման

ե

ու

կությունն այն է, ան Իո

ն

իրավունքի հիմնական

ի Հի դատապարտյալի նկատմամբնշանակել կարող Խաիք նատիժ: լ

Հարիիխական ամրագրված պատիժների համակարգն ենսգրքում ուն քրեական իրավունք ի հիմնական արդիական սկզբունքները, առաջին տացոլում ժամանակակից մարդասիրության սկզբունքները, ինչպես պայմաններում հանցավորության դեն պայքարի հիմնա. պես կան, ժամանակակից Ղ1 գործող է

օ

քր

ր

ար-

ն

ան

նան

ն

պայ

ն ներգործության կան միտումները քրեաիրավակա րԳ միջոցների խստացումը ծանր Ն ն մբ Սն կատարվող) հանցագործությունների ցանր ն չարամիտ հանցագործներ հետ կապված հարը սահմանափակումը նվազ վտանգավոր հանկադրանքի միջոցների ապես, ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում նախատեսված էգտել այնպիսի պատժատեսակ,ինչ` ր են պիսին հանրային աշ մ րնտ Իր էությամբ ազատազրկման անք հանդիսացող այդ պատժատեսակի այլընտր վերաբերյալ մանրամասն քննարկումներ են տեղի ունեցել թե տեղական ն թե՛ միջազգային մակարդակով: Մասնավորապես,կարելի է նշել Եվրոպայի խորհրդի ականի մայիսի 14-15-ը ն 2002 թվականի հոկտեմբերի 14ու փորձագիտական հանդիպումու ներն ազատազրկման այլընտրանքների հասարակական պատժատեսակների վերաբերյալ, որոնց ընթացքում շեշտվեց ազատազրկման այլընտրանքների կարնոր նշանակությունը քրեական ն քրեակատարողականքաղաքականության արդյունավետության բարձրացման հարցերում: Մինչ այդ եվրոպական փորձագետներիխորհրդով ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի նախագծից հանվեցին այն դրույթները, որոնցով սահմանվում էր պատիժը կրելու ռեժիմը: ՀՀ գործող քրեական օրենսգրքում այժմ այդ հարցը չի կարգավորվում, այլ հղում է կատարվում ՀՀ քրեակատարողականօրենսգրքի վրա (հոդ. 71): Եվրոպական փորձագետների կողմից մատնանշվեց նան կանանց ու միջն առկա խտրականությունը բացառելու անհրաժեշտությունը, այսինքն` անընդունելի համարվեց կանանց առավել արտոնյալ վիճակն արձանագրողհոդվածների առկա-

Ըազատազրկմա տրծների նկատմամբ:

շրջառանի

պատիժների համակարգում տեղ խատեսված արը րատան ները: ամ

ԱԱրո

ւ մինարներն ազմակերպված

տղամարդկա

յությունը:

ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի վերջնական տարբերակը ՀՀ Ազգային ժողովին ներկայացնելիսհաշվի առնվեցին նան Վայաստանում իրավական համակարգի բարեփոխումների զարգացման` Եվրոպական հանձնաժողովի ն Եվրոպայի խորհրդի համատեղ ծրագրի շրջանակներում ՀՀ քրեական օրենսգրքի նախագծի պատժի մասին վերաբերող փորձագիտականեզրակացությունները (2001 թ., Ստրասբուրգ), որոնք հիմնականում հանգում են հետնյալին: Հանցագործների նկատմամբ ազատազրկման տարբերակման հարցը պետք Է որոշեն ոչ թե դատարանները, այլ քրեակատարողական մարմինը: Լիազորությունների նման փոխանցումը դատարաններիցքրեական արդարադատությանմարմիններին` հետսոցիալիստականբոլոր երկրներում համարվում է Ուկրաինայում, օրինակ, այս փոփոխությունը կատարվել է վերջերս: Ար Եվրոպայի տասնամյակներիփորձը հավաստում է, որ կան ն նպատակահարմարէ, երբ այս որոշումները նոչթեդ ր ները, այլ քրեական արդարադատությանմարմինները:

ընդհանուր Աաա ա գոր պարզապես ավելի նա կայացնում

Նույնը կարելի է ասել բանտարկյալներին մեկ հաստատությունից մյուսը փոխադրելումասին: Ազատազրկման տեսակըորոշելու հարցերովզբաղվող կենտրոնացված հաստատություն ունենալը կարող է լավ գաղափար դառնալ: Բոլոր նոր բանտարկյալները, չի բացառվում նան` որոշակի պատժատեսակի նվազագույն ժամկետիցավելի ժամկետովդատապարտվածները, կարող էին տեղավորվելայստեղ` նրանց անձը ն վտանգավորության աստիճանըմանրազնինստուգելուց հետո

փոխադրելով այլ հաստատություններ: Քրեական պատիժներիհամակարգի տեսական ն գործնական վերլուծությունը է ընձեռում առանձնացնել հնարավորություն այդ համակարգի հիմնական հատկանիշները (որոնց մասին ակնարկվեցպատժի համակարգը բնորոշելիս). 1) Պատժի համակարգըքրեական օրենքով ամնախատեսված պատիժների

բողջությունն է:

2) Պատժի համակարգը վիճակագրական հասկացությունէ, ն ցանկացած պարագայում ու պահի նրա ցանկը սպառիչ է, ինչը, իհարկե, չի բացառում

օրենսդրի իրավունքը(գիտագործնական հիմնավորվածության դեպքում)` փոփոխելայն: 3) պատիժներիմիայն այդ ցանկն է պարտադիր դատարանի համար (դատարանը չի կարող ընտրելայդ համակարգում տեղ չգտած որնէ այլպատիժ): 4) Պատժի համակարգումընդգրկված բոլոր պատիժներըփոխադարձաբար կապվածն համաստորադասված են, այսինքն` պատիժներիմի մասը կարող է նշանակվելհիմնական, իսկ մյուս մասը` լրացուցիչ պատժի ձնով, մի մասը` կիրառվել բոլոր դատապարտյալների, մյուսները` նրանց ավելի նեղ շրջանակներինկատմամբ: : Քրեական օրենքը նախատեսում է իրենց խստությամբ,բնույթով ն դատապարտյալների նկատմամբներգործության առանձնահատկություններով տարբեր պատժատեսակներ: Պատժի տեսակների բազմազանությունը դատարանին հնարավորություն է տալիս հաշվի առնել կատարված հանցագործության ծանրությունը, այն կատարողանձի վտանգավորությունը ն դատապարտյալի նկատմամբ ճնշանակել արդարացի պատիժ, որը առավելագույնս կնպաստիինչպես դատապարտյալի ուղղմանը, այնպես էլ սոցիալական արդարությունը վերականգնելուն ն նոր հանցագործությունների կատարումըկանխելուն:: ՀՅ քրեական օրենսգրքի 49-րդ հոդվածը նախատեսում է պատժի հետնյալ

տեսակները.

1) տուգանքը. 2) որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելուկամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելը. Յ) հանրայինաշխատանքները.

4) հատուկկամ զինվորական կոչումից,կարգից,

աստիճանից կամ որակա-

վորման դասից զրկելը. գույքի բռնագրավումը.

կալանքը.

որոշակի

ժամկետով. 8) ազատազրկումը 9) ցմահ ազատազրկումը : Պատիժների տվյալ համակարգի հիմքում դրվել է դրանց համեմատական ծանրության չափանիշը: Հարկ է նկատել, որ եթե ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը պատիժների համակարգը ներկայացնում էր խիստ պատիժներից դեպի ավելի մեղմ պատիժներհաջորդականությամբ,ապա նոր քրեական օրենսգիրքն ընտրել է ճիշտ հակառակ տարբերակը: Կարծում ենք, որ սա զուտ տեխնիկական հարց չէ, այլ սկզբունք, որը հաճախ կարող է նան կողմնորոշող նշանակություն ունենալ: Բանն այն է, որ նախորդ օրենսդրությամբձեակերպված սկզբունքը կամա թե ակամա դատարաններինկողմնորոշում էր դեպի ավելի խիստ պատիժների ընտրությունը: Նոր սկզբունքը (մեղմ պատիժներից դեպի ավելի խիստ պատիժները) կողմնորոշում է դեպի առավել արդարացի պատժի ընտրությունը: եվ նախատեսվածպատիժներից առավել խիստը նշանակվում է միայն այն դեպքերում (գործի կոնկրետ հանգամանքները ն հանցավորի անձը հաշվի առնելով), եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովելպատժի նպատակները: Հատուկ ուշադրության է արժանի օրենսդրական այն նորամուծությունը, ըստ որի առանձնացվում է անչափահասների համար նախատեսվողպատիժների համակարգը: Այն ընդգրկում է տուգանքը, հանրային աշխատանքները, կալանքը ն որոշակի ժամկետով ազատազրկումը (ՀՀ քր. օր-ի 86-րդ հոդված): Անչափահասների համար նախատեսվող պատժատեսակների առանձնահատկություններըկքննարկվեն սույն աշխատության համապատասխանգլխում: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի համեմատությամբՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում պատժի համակարգը ենթարկվել է էական փոփոխությունների: Նոր օրենսգրքով նախատեսված պատիժների համակարգում տեղ չեն գտել այնպիսի պատժատեսակներ, ինչպիսիք են աքսորը, արտաքսումը, պաշտոնանկությունը, պատճառված վնասը հարթելու պարտականություն դնելը, հասարակականպարսավանքը, դաստիարակչական-աշխատանքային պրոֆիլակտորիում ուղարկելը ն ծնողական իրավունքներիցզրկելը: Աքսորը ն արտաքսումը տեղ չեն գտել նոր քրեական օրենսգրքով սահմանված պատիժների համակարգում, քանի որ այս պատժատեսակները մեր երկրի փոքր տարածքիպայմաններում անիրագործելին անարդյունավետկլինեն (դրանք կհանգեցնեն նան դատապարտյալների սոցիալական կապերի վերացմանը նայլն): Դաստիարակչական-աշխատանքայինպրոֆիլակտորիում ուղարկելու ձեռվ պատժատեսակի մերժումը պայմանավորված է մեր իրականությունում աշխատատեղերի անբավարարությամբ, ինչպես նան այդ պատժատեսակիանարդյունավետությամբ: Հասարակական պարսավանքըդուրս է մնացել պատժի համակարգից,քանի որ այն, մեր պատկերացմամբ, քրեաիրավականբնույթ չունի, համարժեք չէ հանցագործությանը: Ավելացնենք նան, որ այս պատժատեսակը փաստորեն մերժվում է դատական պրակտիկայի կողմից: Պատճառված վնասը հարթելու պարտականություն դնելը ն ծնողական իրա-

Դ) կարգապահական գումարտակումպահելը.

ՊԱ

Տես` Ցրօոօ8Ոօ6 ոքճրօ. ՝

Տես`

'

ԷԼդյուօոՃ.

ՕՇուճտ: ԿգՇԼԻ,

օր

8. ՔՕՇՇամԸտօ6 10408406

քօր. Ճ. Լ

Աքճտօ.

86ոքօոռ, 1Օ.

1.

Մտայոօրծ.ԽԼ, 1997,

ԽքԸ դոտաեոմ,Շոք. 370,

Շք.

49-րդ Վերջիններիս

2003 թ. ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգորի հոդվածով նախատեսված էր այնպիսի պատժատեսակ, ինչպիսինէին ուղղիչ աշխատանքճերը: կիրառման պրակտիկանցույց տվեց դրանց անարդյունավետությունը,ուստի 2006 ք. հունիսի 26-ին ՀՀ քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքով ուղղիչ աշխատանքները վերացվեցին: Հիշատակված օրենքի 41-րդ հոդվածով սահմանվեց նան, որ այդ օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո ուղղիչ աշխատանքների դատապարտվածն պատիժկրող անձինք ազատվումեն պատժիհեւոագա Գոն ԻՑ

նան

վունքներից զրկելը քաղաքացիաիրավական հասկացություններքաղաքացիաիրավական պատասխանատվության ն ընդունելի տարատեսակներ չեն քրեական պատիժների համակարգում:Ինչ վերաբերումէ պաշտոնանկությանը, ապա այն աշխատանքային պայմանագրի լուծարման հետնանքներից է ն է

են,

կարգավորվում աշխատանքային իրավունքինորմերով:Պաշտոնանկության ընդգրկումըպատիժների համակարգում որոշակի իմաստովնույնացնում է քրեական ն

աշխատանքային իրավունքները, քրեական ն կարգապահական պատասխանատվությունը: 13 նոր քրեական

օրենսգիրքըպատիժների համակարգըհամալրելէ նախորդ օրենսդրությանն անհայտ պատժատեսակներով` հանրայինաշխատանքներով կա. լանքով, ինչպես նան ցմահ ազատազրկումով:: Պատժիբոլոր տեսակներնօժտված են ինչպես ընդհանուր,այնպես էլ առանձնահատուկ գծերով, ինչը հնարավորություն է տալիս դրանք

դասակարգել

տարբեր հիմքերով: Պատիժների դասակարգումը քրեական իրավունքի կարնորագույն է

խնդիրներից նշանակմանկարգի Ըստ

ն

իրավաբանական նշանակությանպ̀

ատժի համակարգըկազմողբոլոր ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի50-րդ հոդպատժատեսակները վածիհամաձայնբաժանվումեն երեք խմբի. հիմնականպատիժներ, Լրացուցիչ պատիժներն պատիժներ,որոնք կարող են նշանակվելն՛ որպես հիմնական,ն՛ որպես լրացուցիչ պատիժներ: Հիմնականպատիժներըկարողեն կիրառվել միայն ինքնուրույնն չեն կարող միացվելայլ պատիժների: Ուրիշ խոսքովասած, որպես հիմնական պատիժ կարողէ նշանակվելկիրառվողհոդվածիսանկցիայով նախատեսված հիմնական պատիժներից որնէ մեկը: Վոդվածիսանկցիայով չնախատեսված հիմնականպատժի նշանակումը հնարավոր է միայն բացառիկ դեպքերում` օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժնշանակելիս կամ պատժիչկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով ՀՀ քր. օր.-ի փոխարինելիս: 50-րդ հոդվածի1-ին մասի համաձայն, միայն որպես հիմնականպատիժներ կարող են կիրառվել միայն տուգանքը, հանրայինաշխատանքները,կալանքը,կարգապահական գումարտակում պահելը, որոշակի ժամկետով ազատազրկումըն ցմահ

ազատազրկումը:

Լրացուցիչպատիժներընշանակվումեն միայն որպես լրացում հիմնական պատժին ն չեն կարող նշանակվելինքնուրույն:ՀՀ քր. օր.-ի 50-րդ հոդվածի3-րդ մասըորպես լրացուցիչ պատիժներնախատեսումէ հատուկկամ զինվորական կոչումից, կարգից,աստիճանիցկամ որակավորմանդասից զրկելը ն գույքի բռնա-

գրավումը: Այն

պատիժները,որոնք կարողեն նշանակվելն՛ որպես հիմնական,ն՛ որպես լրացուցիչ պատիժներ, իրավաբանական գրականությանմեջ կոչվում են խառը

տիպիպատիժներ:ՀՀ քր. օր.-ի 50-րդ հոդվածի2-րդ մասի համաձայնո̀րոշակի պաշտոններզբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելը կիրառվումէ ն՛ որպես հիմնական,ն՛ որպես լրացուցիչ պատիժ: Խառը տիպի պատիժները կարողեն նշանակվել որպես հիմնական,եթե այդ մասին ուղղակիորեն է նշված կիրառվողհոդվածի սանկցիայում,բացառությամբ օրենքով նախատեսվածիցավելի մեղմ պատիժ նշանակելու դեպքերի: Մեկհանցագործության համարինչպես նան՝ հանցագործությունների համակցության դեպքում կարող է նշանակվելմիայն մեկ հիմնականպատիժ: Հիմնական պատժին քրեական օրենսգրքով նախատեսված կարգովն դեպքերումկարող է միացվելմեկ կամ մի քանի լրացուցիչ

պատիժ:

Գույքի բռնագրավումը ն որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելը` որպես լրացուցիչ պատիժներ կարող են նշանակվել միայն քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասով նախատեսված

դեպքերում:

Դատավճռումպետք է հիմնավորվենդատապարտյալինկատմամբնշանակվող պատժատեսակներին դրանց ժամկետների հետ կապված հարցերը: Մասնավորաբար, դատավճռի նկարագրականմասում պետք է անպայմանորեննշվեն այն շարժառիթները,որոնք հիմք են հանդիսացելպատժի այս կամ այն տեսակը նշանակելու կամ լրացուցիչ համար:

պատիժ չնշանակելու

Ծանոք.

ՀՀ 2003

թ.

ապրիլի 18-ին ընդունված

ՀՀ

քրեական օրենսգրքի 50-րդ հոդվածի համաձայն

տուգանքը դասվում էր այն պատժատեսակներիքվին, որոնք կարող էին կիրառվել ն՛ որպես հիմնականն' որպես լրացուցիչ պատիժներ: 2006

թ.

հունիսի 26-ին

ՀՀ

քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ

կատարելու մասին օրենքով սահմանվեց, որ տուգանքը կարող է կիրառվել միայն որպես հիմնական պատիժ: Նույն օրենքի 44-րդ հոդվածով սահմանվեց նան,

որ

այդ

օրենքի ուժի մեջ մտնելուց

լրացուցիչ պատժի` տուգանքի դատապարտվածն պատիժ կրող անձինք ազատվում

են

հետո

պատժի

հետագա կրումից:

Քրեական օրենսգիրքը պատժի տեսակների որնէ այլ դասակարգում չի նախա-

տեսում, մինչդեռ քրեական իրավունքի տեսությանը հայտնի են պատիժների դասա-

կարգման նան այլ չափանիշներ: Օրինակ, սուբյեկտի առանձնահատկությունների հիման վրա պատիժները կարող են դասակարգվել.ընդհանուրպատիժներ,որոնք կարող են նշանակվել բոլոր անձանց նկատմամբ, ն հատուկ պատիժներ, որոնք նշանակվում են որոշակի կատեգորիայիանձանց նկատմամբ: Պատժի տեսակներն ըստ պատժիչ (քավական) տարրերի բնույթի կարող են լրացուցիչ դասակարգվել երեք խմբի. 1) ազատազրկմանկամ ազատության սահմանափակմանհետ չկապված պատիժներ (տուգանք, որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբզբաղվելու իրավունքից զրկելը, հատուկ կամ զինվորական կոչումից, կարգից, աստիճանից կամ որակավորման դասից զրկելը, հանրային աշխատանքները,գույքի բռնագրավումը), 2) ազատազրկման կամ ազատության սահմանափակման հետ կապված պատիժներ (կալանքը, կարգապահականգումարտակում պահելը, ազատազրկումըորոշակի ժամկետով, ցմահ ազատազրկումը),3) մահապատիժը(ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքով սահմանված պատիժներիհամակարգումչի նախատեսվում): Իսկ այժմ անցնենք պատիժներիառանձին տեսակների էության բացահայտ-

մանը:

ՏՈՒԳԱՆՔ:

քրեական օրենսգրքի 51-րդ հոդվածի համաձայն, տուգանքը դրամականտուժանք է, որը նշանակվումէ ոչ մեծ ն միջին ծանրության հանցանքներիհամար ՀՀ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասով նախատեսված դեպքերում ն սահմաններում` պատիժ նշանակելու պահին Հայաստանի Հանրապետությունում օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի երեսնապատիկիցհազարապատիկիչափով: Տուգանքը դատապարտյալի գույքային իրավունքներըսահմանափակող,անզգույշ, ինչպես նան շահադիտականդիտավորյալ հանցագործությունների դեմ պայքարի գործում առավել նպատակահարմարն արդյունավետ պատժատեսակ է: Իրավաբանականգրականության մեջ երբեմն կարծիք է հայտնվում այն մասին, թե տուգանք կիրառելով չի իրականացվումպատժի այնպիսի նպատակ, ինչպիսին ՀՀ

ՆՈ

պատժի ենթարկվածանձին ուղղելն է: Դրանով, ըստ նման կարծիքի հեղինակների, պարզապես հանցագործինավելորդ անգամհիշեցվում է հետագայումավելի շրջահայաց ն հաշվենկատ լինելու անհրաժեշտությանմասին: Գտնում ենք, որ նման դիրքորոշումը ճիշտ չէ ն հակասում է քրեական օրենսդրությանը, որտեղ ամրագրված են պատժի համակարգի մեջ մտնող բոլոր պատժատեսակների համար ընդհանրական ու համարժեք նպատակներ:Բացառություն չպետք է կազմի նան տուգանքը, որն իբրն ինքնուրույն պատժատեսակպետք է ծառայի պատժի ենթարկված անձին ուղղելու նպատակին:

Քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածներիսանկցիաներում տուգանքի չափը տարբերակված է: Ինչպես արդեն նշվեց, տուգանքը սահմանվում է պատիժ նշանակելու պահին օրենքով սահմանվածնվազագույն աշխատավարձի երեսնապատիկիցհազարապատիկի չափով: Տուգանքի չափը որոշվում է դատարանիկողմից, որն այդ (տուգանքի չափը որոշելը)իրագործում է` հաշվի առնելով հանցագործության ծանրությունը, ինչպես նան դատապարտյալի գույքային դրությունը (ՀՀ քր. օր.-ի 51 հոդ. 2-րդ մաս): Օրինակ,ուրիշի գույքն անզգուշությամբոչնչացնելու կամ վնասելու համար, որը խոշոր չափի վնաս է պատճառել, ՀՀ քր. օր.-ի 186 հոդվածի 1-ին մասի սանկցիան նախատեսում Է տուգանք` նվազագույն աշխատավարձի առավելագույնըերկուհարյուրապատիկի չափով: Իսկ ծանրացնողհանգամանքներում ագրեսիվ պատերազմ սանձազերծելուհրապարակային կոչերի համար ՀՀ քր. օր.-ի 385 հոդվածի 2-րդ մասը նախատեսումէ տուգանք` նվազագույնաշխատավարձի երեքհարյուրապատիկից հինգհարյուրապատիկի չափով: Հասկանալիէ. որ տուգանքի չափերի միջն նման տարբերությունըբացատրվում է նշված հանցագործություններիբնույթով ու տարբերծանրությամբ: Տուգանքի չափը որոշելիս դատարանը հաշվի է առնում նան դատապարտյալի գույքային դրությունը: Դատապարտյալի գույքային դրություն ասելով` պետք է հասկանալ նրա վաստակի չափը, ընտանիքինյութական դրությունը, ապահովվածությունը ն այլն: Նման մոտեցումը ճիշտ է, քանի որ տուգանք կիրառելիսընտանիքի շահերըտուժում են ոչ պակաս,քան այլ պատժատեսակներ, օրինակ,կալանք կամ ազատազրկումնշանակելիս: ՀՀ քր. օր.-ի 50 հոդվածի համաձայն, տուգանքը կարող է կիրառվելմիայն որպես հիմնական պատիժ: Տուգանքը որպես հիմնական պատիժ նշանակվում է, երբ այն ուղղակիորեն նախատեսվածէ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածի սանկցիայում,ինչպես նան օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելիս(քր. օր.-ի 64 հոդ.), պատժիչկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինելիս (քր. օր.-ի 77 հոդ.): Եթե դատապարտվողնի վիճակիչէ անհապաղե ամբողջությամբ վճարելունշանակվածտուգանքը,ապա դատարանը նրա համար վճարման ժամկետ է սահմանում առավելագույնը մեկ տարի ժամկետովկամ թույլատրում է տուգանքըմաս առ մաս վճարել նույն ժամկետում: Այդ դեպքում սահմանվում է տուգանքի վճարման ժամանակացույց,ն որոշվում է յուրաքանչյուր անգամ վճարման ենթակա գումարի չափը: Նշված արտոնությունըդատարանիորոշմամբուժը կորցնումէ, եթե դատապարտյալը խախտում է տուգանքի վճարման ժամանակացույցով սահմանված պարտավորությունների կատարումը:Դատապարտյալի կողմից տուգանքի վճարմանժամանակացույցով սահմանվածպարտավորությունների կատարումըխախտելուդեպքում տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը փոխարինվումէ հանրայինաշխատանքներով՝ ՀՀ քր. օր-ի 51-րդ հոդվածի չորրորդ մասով սահմանվածկարգով:

Մասնավորաբար,տուգանքը վճարելու անհնարինությանդեպքում դատարանը տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը փոխարինում է հանրային աշխատանքներով` հանրային աշխատանքներիհինգ ժամը նվազագույն աշխատավարձի դիմաց: Եթե տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը հանրային աշխատանքներով փոխարինելու համար կատարված հաշվարկի արդյունքում ստացվում է պակաս, քան երկու հարյուր յոթանասուն ժամը, ապա նշանակվում է երկու հարյուր յոթանասուն ժամ, իսկ եթե այն գերազանցում է երկու հազար երկու հարյուր ժամը, ապա նշանակվում է երկու հազար երկու հարյուր ժամ: Որոշակի առանձնահատկություններունի տուգանքի կիրառումն անչաւիահասների նկատմամբ:ՀՀ քր. օր.-ի 87 հոդվածիհամաձայն` տուգանքը կիրառվում է անչաւիահասի ինքնուրույն վաստակի կամ այնպիսի գույքի առկայության դեպքում, որի վրա կարող է տարածվել բռնագանձում:Անչաւիահասներինկատմամբտուգանքը նշանակվում է նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից հինգհարյուրապատիկիչափով: Տուգանքն իբրն պատժատեսակկարող է նշանակվել գրեթե բոլոր ոչ մեծ ծանրության ն միջին ծանրության հանցագործությունների համար թե՛ չափահաս անձանց ն թե՛ անչափահասներինկատմամբ: Ընդ որում, տուգանք նախատեսողսանկցիաների մեծամասնությունը նախատեսված է գույքային բնույթի հանցագործությունների համար, երբ հանցագործըձգտում է ուրիշի հաշվին որնէ նյութական շահ ստանալ:Այս դեպքում տուգանքիկիրառումը ոչ միայն զրկում է նրան շահ ստանալու հնարավորությունից, այլն որոշակի չափով սահմանաւիակում է նրա անձնական շահերը:

Տուգանքն արդյունավետ պատժամիջոց է նան անզգույշ հանցագործությունների դեմ պայքարի գործում, երբ հաճախ անհրաժեշտություն չկա հանցագործին մեկուսացնել հասարակությունից: ՈՐՈՇԱԿԻ

ՊԱՇՏՈՆՆԵՐ

ԶԲԱՂԵՑՆԵԼՈՒ

ԿԱՄ

ՈՐՈՇԱԿԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՄԲ

օր.-ի հոդվածի համաձայն, որոշակի պաշտոններզբաղեցնելու իրավունքից զրկելը` պետականն տեղական ինքնակառավարման մարմիններում, կազմակերպություններում որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելը, իսկ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելը կատարված հանցանքի բնույթի հետ կապվածորոշակի գործունեությամբ զբաղվելն արգելելն է: Դժվար չէ նկատել, որ պատժի այս տեսակը պայմանականորենկարելի է բաժանել երկու մասի: Առաջինըպետականե տեղականինքնակառավարման մարմիններում, կազմակերւություններում որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելն արգելելն է: Այլ կազմակերպություններում (այդ թվում` սեփականության խառը ձն ունեցող) աշԶԲԱՂՎԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻՑ

ԶՐԿԵԼԸ:

ՀՀ քր.

խատողանձանցնկատմամբայմ պատժատեսակը չի կարողկիրառվել:Պատժա-

տեսակի երկրորդ մասը վերաբերում է կատարված հանցանքի բնույթի հետ կապված որոշակի գործունեությամբ զբաղվելը արգելելուն: Վերջինս ընդգրկում է դատապւարրտյալի ինչպես ծառայողական, այնպես էլ ծառայությունից դուրս գործունեությունը: Ծառայողական է համարվում, օրինակ, մանկավարժական, բժշկական գործունեությունը կամ վարձակալությանպայմանագրովտրանսպորտայինմիջոցներ վարելը ն այլն: Ոչ ծառայողականէ համարվում իրավականկարգավորում ունեցող մշտական գործունեությունը (օրինակ, անհատականաշխատանքային գործունեությունը, անձնական տրանսպորտային միջոցներ վարելը, որսորդությամբ, ձկնորսությամբ զբաղվելը ն այլն): Պետական հարկադրանքիայս երկու միջոցները փոխադարձաբարկապված են իրար, քանի որ որոշակի գործունեությամբ զբաղ-

վելն արգելելը ենթադրում է

պաշտոններզբաղեցնելու

նան

դատապարտյալինզրկել

դրա

իրավունքից`:

հետ

ված է ՀՀ քր. օր.-ի 308 հոդվածի 3-րդ մասում: Քննարկվող իմաստովպաշտոնն ավելի լայն հասկացություն է ն ընդգրկում է ավելի մեծ օրինակ` դրամարկղի գանձապահ,հաշվապահ նայլն': Դատավճռով որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից դատապարտյալին որոշակի մասնագիտությամբորնէ բնագավառում աշխատելն արգելելն է: Այս կամ այն իրավունքից զրկելը կիրառվում է, երբ հանցագործության բնույթից ելնելով` դատարանըհնարավոր չի գտնում որոշակի գործունեությամբ զբաղվելը (որոշակի գործունեությամբզբաղվելու իրավունքիպահպանումը): Այս պատժատեսակիպատժիչ էություննայնէ, որ դատապարտյալը զրկված է պաշտոնի ազատ ընտրության, ժամանակիընթացքում գործունեություն իրականացնելու իրավունքից: Այն հանգամանքը,որ դատավճիռկայացնելու պահին դատապարտյալն հետ կապված համապատասխան իսկ չի զբաղեցնում հանցագործության պաշտոնը. կամ չի զբաղվում համապատասխան արգելք չի հանդիսանում գործուեությամբ, նշված պատիժը կիրառելու (նշանակելու) համար: Դատարանն իրավասու է այս պատժատեսակը կիրառել նան այն ժամանակ, երբ դատապարտյալը զբաղեցրելէ այդ պաշտոնը կամ զբաղվել է որոշակի գործունեությամբոչ մշտապես, այլ հրամանով կամ ցուցումով ժամանակավորապես կատարել է համապատախան

կապված

պաշտոնների շրջանակ,

33 քր. օր.-ի 52 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` քննարկվող պատժատեսակը կարող է կիրառվել թե՛ որպես հիմնական, թե՛ որպես լրացուցիչ պատիժ: Որոշակի

զրկելը

`

պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից

զրկելը որպես հիմնական պատիժ սահմանվում է երկուսից յոթ տարի ժամկետով` դիտավորյալ հանցագործությունների համար, ն մեկից հինգ տարի ժամկետով` անզգույշ հանցագործությունների համար, իսկ որպես լրացուցիչ պատիժ` մեկից երեք տարի ժամկետով (քր. օր.-ի Ք2 հոդ. 2-րդ մաս): Որպես հիմնական պատիժ կարող է նշանակվել, եթե այդ մասին ուղղակիորեննշված է տվյալ պատժատեսակը քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածիսանկցիայում, ինչպես նան օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելիս (քր. օր.-ի 64 հոդ.), պատժի չկրածմասն ավելի մեղմ պատժատեսակովփոխարինելիս (քր. օր.-ի 77 հոդ.): Այս պատժատեսակիկիրառումը բխում է որոշակի կատեգորիայի այնպիսի ռեցիդիվը կանխելու անհրաժեշտությունից, որոնք կապ հանցագործությունների ված են հանցավորի ւպաշտոնեականդիրքի կամ մասնագիտականգործունեության հետ: Դատական պրակտիկայի նյութերը՛վկայում են, որ տվյալ պատժատեսակն առավել հաճախ կիրառվում է տրանսպորտիաշխատողների, նյութական արժեքներ տնօրինող պաշտոնատար անձանց, առետրի աշխատողների, բժշկական աշխականությունները: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 52 հոդվածի4-րդ մասը սահմանում Է տողներինկատմամբ: ուսումնասիրվող Օրենքը որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ պատժատեսակիժամկետներըհաշվելու կարգը: Որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբզբաղվելու իրավունքիցզրկելը կարգապահազբաղվելու իրավունքից զրկելու պատժատեսակը նշանակելու համար հիմք է հական գումարտակում պահելու, կալանքի կամ որոշակի ժամկետով ազատազրկման մարում հանցավորիպաշտոնավարությանկամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվեհետ ն միասին որպես լրացուցիչ պատիժ նշանակելիս լրացուցիչ պատժի ժամկետը լու ժամանակ նրա կատարած հանցագործությանբնույթը որոշակի պաշտոններ տարածվում է հիմնական պատիժը կրելու ամբողջ ժամանակիվրա, ընդ որում, զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբզբաղվելու նրա իրավունքըպահպան աննպատակահարմարությունը(քր.օր.-ի 52 հոդ. 3-րդ նելու անհնարինությունը լրացուցիչ պատժի ժամկետը հաշվարկվում է հիմնական պատիժը կրելուց հետո: Մնացած դեպքերում լրացուցիչ պատժի ժամկետը մաս): Այդ անհնարինություննու աննպատակահարմարությունըպետք է պայմանա- : է դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու պահից: վորված լինեն ինչպես կատարվածհանցագործությանհատկանիշներով (բնույթով),

ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ: Պատժի

այնպես էլ հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով (քր. օր.-ի 61 հոդ.) Ուրիշ միջոցների հարցերը է նմաներկայումս չափազանց արդիականեն ամբողջ աշխարհի կտրվածքով: այս պատժատեսակի կիրառումը խոսքով ասած, օրենսդիրն Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի ու ԿենտրոնականԱսիայի նատիպ հանցագործությունները հեռանկարով: կանխելու երկրներ արդեն բազմաթիվ իսկ կիրառությանմեջ են դրել կամ են գործնականում Դատարանիկողմից որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքից զրկելու Լս կիրառելան հետ է, զատազրկման որ այն մեղադրական չկապված դատավճռիուժով դատապարտյալիպետական, էությունն պատիժներ՞: Այլընտրանքային պատժատեսակների ու սանկցիաների կիրառման հարցերը կարնորագույնխնդիր են նան մեր տեղական ինքնակառավարման մարմինների,կազմակերպություններիվարչակազ-` իրականության համար, մանավանդ,որ այլընտրանքայինպատժատեսակների մի միջնաշխատանքայինպայմանագիրնընդհատվումէ: Դատարանի դատավճռում հարցը քանիցս տարբերմակարդակներով որոշակիորեննշվում Է, թե դատապարւոյալը ինչ հիմքերով,ինչպիսիժամկետովե քննարկվելէ ՀՀ նոր քրեականօրենսգրքի նախագծի մշակման ընթացքում, իսկ քննարկման արդյունքներըհայտնի չափով արտաինչպիսի պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքիցէ զրկված: (օրինակ,դրամական կամ նյութական արժեքների տնօրինության, երեխաների դաստիարակության, ցոլվել են ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում, մասնավորաբար, հանրայինաշխատանքհետ է ներն իբրն պատժատեսակնախատեսելու ձնով: Մասնագետների բժշկականգործունեության կապվածպաշտոններ ն այլն): Տեղին ավելացնել, կողմից նշվում է, որ նախկին Խորհրդային Միության երկրներից ազատազրկման հետ որ տվյալ ւպարագայում պաշւոոն ասելով չպետք է հասկանալ: միայն պետական չկապված կամ կազմակերպական-տնօրինչապատիժների,մասնավորապես, ներկայացուցչի գործառույթների իշխանության :. հանրայինաշխատանքներիկիրառման ու կատարման ուղղությամբ առավել հաջող : կան կամ ձնակերպարդյունքների է հասել

որոշակի

`

.

`

.

:

արդեն

պարտա-

-

.

|

հաշվարկվում այլընտրանքային.

նախատեսում

պատրաստվում

`

`

.

դա գործառույթների վարչատնտեսական կատարումը, ինչպես

' է.

'

իրավունք, բուհերի Վանրապետության քրեական Ընդիանուր մամ, դասագիրք :

Տես`

Վայաստանի

Երնան,2006. էջ 402: հրատարակչություն, Երեանիհամալսարանի համար, Տես` ՄՈՇ.Օ81306

ՎՕՔԵԼՃ-111ՓԵ,

հ՛., 1999, ոքոօ,Օճոոց

Երեքտարվա Լատվիան:

ՎՀՇՂԵ.

«րք.

331:

'

՛

Տես` Տես`

ՎայպստանիՀանրապետության քրեականիրավունք, էջ 403: ՇողաԱերութ

Շոոօտոծքրոօ

թՇՇ-րն Շո Փճշճքճւրու, ԽՈոոքոաւա 2002, ՇԼբ. 3:

հլթտուուտեծ

քօաոՅձւմ

վաշորունթօյոռրօ

«օյուլաքճ,

:

ՅռիղոքուՅւու

Ըճճքռ, 24-27

խաբ քոոտոյտքում մռբոճ

1.

ԽԼ.,

ընթացքում այստեղ հանրային աշխատանքներիձեով նշանակված պատժի բաժինը 1.4 46-ից աճել է մինչն 8 «6, ն նկատվում է ավելացման միտում: Վանրային աշխատանքների դատապարտող դատավճիռները դատարանների կողմից կատարվող որոշումների ընդհանուր զանգվածում կազմում են մոտ 10 96՝: ՀՎանրային-օգտակարաշխատանքները Ֆինլանդիայում փորձարարականհիմունքներով սկսել են կիրառվել 1991 թ. իսկ 1994 թ. ապրիլի 1-ից այդ համակարգն ընդգրկեց ողջ երկիրը: Բելգիայում նս որոշ ժամանակ անցկացվեցինէքսպերիմենտներ, իսկ 1993 թ. արդարադատության նախարարն այդպիսի սանկցիա ընդունելու մասին երկու օրինագիծ ներկայացրեցպառլամենտին:Շվեյցարիայում հանրային-օգտակարաշխատանքները,որպես հիմնական սանկցիա, կիրառվում են միայն անչափահասիրավախախտներինկատմամբ: Սակայն սկսած 1990 թ. շվեյցարական օրենսդրությունը թույլ է տալիս որոշակի պայմաններում մեկ ամսից ոչ ավելի ժամկետով ազատաԴա դիտվում է որզրկումը փոխարինել հանրային-օգտակար աշխատանքներով: պես յուրահատուկ իրավաբանականէքսպերիմենտ.որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու հանրային-օգտակարաշխատանքները որպես հիմնական սանկցիա կիրառելու վերաբերյալ առաջարկությանընդունելիությունը՞: ԱՊՀ երկրների քրեական օրենսգրքերը նս նախատեսում են հասարակական աշխատանքները(օրինակ, Ուկրաինայիքր. օր.-ի 56 հոդ., Բելառուսի քր. օր.-ի 45 հոդ.: ՌԴ քր. օր.-ի 49 հոդվածը որպես հիմնական պատժատեսակ նախատեսում է պարտադիրաշխատանքները): ՀՀ քր. օր.-ի 50 հոդվածի համաձայն` հանրային աշխատանքներըկիրառվում են որպես հիմնականպատիժ: Հանրայինաշխատանքներըդասվումէ դատապարտյալիննյութական զրկանքներ պատճառող պատժատեսակների շարքը, բայց, միաժամանակ, այս կամ այն կերպ սահմանափակում է նան դատապարտյալիազատությունը: Վանրայինաշխատանքներիքրեաիրավական էությունը` դատարանի կողմից նշանակված, իրավասու մարմնի կողմից որոշված վայրում չվարձատրվող, դատապարտյալիկողմից հանրության համար օգտակար՛ աշխատանքների կատարումն է (ՀՀ քր. օր-ի 54 հոդված, առաջին մաս): Հանրային աշխատանքները կարող են նշանակվել ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցագործություններ կատարած, առավելագույնը երկու տարի ժամկետովազատազրկման դատապարտվածանձանց նկատմամբ(ՅՀ քր. օր-ի 54 հոդված, երկրորդ մաս): Ուշագրավ է այն փաստը, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի որնէ հոդվածի սանկցիայումհանրային աշխատանքներպատժատեսակընախատեսված չէ: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 54-րդ հոդվածի երրորդ մասի համաձայն հանրային աշխատանքներընշանակվում են որպես որոշակի ժամկետով ազատազրկմանն այլընտրանքային պատժատեսակ` ուժի մեջ մւտտածձ դատավճիռն ի կատար աձելու կարգադրությունը ստանալուց հետո` քսանօրյա ժամկետում` դատապարտյալի Գրավոր դիմում ներկայացնելու դեպքում: Ընդ որում, դատարանը դիմումը մերժում է, եքե չի պահպանվելայն ներկայացնելուսահմանված կարգը: .

'

նույն տեղը: Հժերօքոռաոուած Խթբթ 7Ր0ԴԶ8ԽԾԻԾ 27-30 օոՂգ6քա 1999 ո., ղք. 12. Հէ, ՅՅ5Շ

Հանրային աշխատանքները նշանակվում են նան տուգանքը վճարելու անհնարինության դեպքում, երբ դատարանը տուգանքը կամ տուգանքի չվճարված մասը փոխարինում է հանրային աշխատանքներով: Հանրային աշխատանքների ժամկետը հաշվարկվում է ժամերով ն կարող է դատարանիկողմից սահմանվել երկու հարյուր յոթանասունից երկու հազար երկու հարյուր ժամ ժամկետով: Մինչն դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը կալանքի տակ պահելու ժամկետը հաշվակցվում է հանրային աշխատանքների դեպքում` մեկ օրը երեք ժամի դիմաց (69 հոդված, երրորդ մաս): Հանրային աշխատանքների` որպես հիմնական պատժատեսակիներգործության ուժն աշխատանքների բովանդակությանմեջ է, որոնցում ներգրավվում են դատապարտյալները: Այդ աշխատանքները թեն հանրորեն անհրաժեշտ են, բայց որպես կանոն ունեն ցածր վարկանիշ` քաղաքների ն ավանների բարեկարգման, փողոցների ն հրապարակներիմաքրման, բեռնման կամ բեռնաթափման ն այլ հատուկ որակավորումչպահանջող աշխատանքներ: Ելնելով այս պատժատեսակի առանձնահատկությունից,ինչպես նան մարդասիրության սկզբունքից, մայրության ու մանկության պահպանության նկատառումներով, այն չի կարող նշանակվել առաջին կամ երկրորդ խմբի հաշմանդամ ճանաչված, դատավճիռկայացնելու պահին տասնվեց տարին չլրացած, կենսաթոշակային տարիք ունեցող անձանց ն հղի կանանց նկատմամբ: Ինչ վերաբերում է ժամկետային զինվորական ծառայության մեջ գտնվող զինծառայողներին, ապա նրանց նկատմամբ այս պատժատեսակիկիրառումն անհնար է ն ոչ նպատակահարմար (54 հոդված, չորրորդ մաս): Հանրայինաշխատանքներիկատարմանն կրման կարգը նախատեսվածէ քրեակատարողականօրենսդրությամբ: Հանրային աշխատանքներըկատարում է դատապարտյալի բնակության կամ գտնվելու վայրի քրեակատարողական տեսչության ստորաբաժանումը`այն օբյեկտներում, որոնք որոշվում են իրավասու մարմնի կողմից: Քրեակատարողական տեսչություններն իրականացնում են դատապարտյալների հաշվառում, բացատրում են նրանց պատիժըկրելու կարգը ն պայմանները,վերահսկում են դատապարտյալներին, հաշվարկումեն աշխատածժամանակը նայլն: Դաեն տապարտյալները պարտավոր պահպանել հանրային աշխատանքների կրման վայրի ներքին կանոնակարգը, բարեխղճորեն վերաբերվել աշխատանքին, քրեակատարողականտեսչությանը տեղյակ պահել բնակության վայրի փոփոխմանմասին: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 54-րդ հոդվածի հինգերորդ մասի համաձայն հանրային աշխատանքները կատարելուց չարամտորեն խուսափելու դեպքում հանրային աշխատանքներիչկրած մասը դատարանը փոխարինումէ կալանքով կամ որոշակի ժամկետով ազատազրկմամբ` կալանքի կամ որոշակի ժամկետով ազատազրկման մեկ օրը հաշվարկելով հանրային աշխատանքներիերեք ժամվա դիմաց:

Հանրայինաշխատանքներըկատարելուցչարամտորենխուսափող է համարվում այն դատապարտյալը, ով մեկ ամսվա ընթացքում երկու ն ավելի անգամ

առանց հարգելի պատճառի խուսափել է աշխատանքից, կամ մեկ ամսվա ընթացքում երկու ն ավելի անգամ խախտելէ աշխատանքային կարգապահությունը,կամ թաքնվել է պատժի կրումից խուսափելու համար: ԳԱՏՈՒԿ ԿԱՄ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԿՈՉՈՒՄԻՑ, ԿԱՐԳԻՑ, ԱՍՏԻՃԱՆԻՑ ԿԱՄ ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ ԴԱՍԻՑ ԶՐԿԵԼԸ": ՀՀ քրեական օրենսգրքի 53 հոդվածի համաձայն` ծանր կամ

Տես`

ուոըօրիւտ ոճեա38ւն.ԻՂԲ ար

Խօոֆքճումմմ.

էտ-

'

անուն

ճշմարտուքյան` հարլլ ենք համարում արձանագրել, որ քրեական օրենսգրքի տեքստում

առանձնապես ծանր հանցագործության համար անձին դատապարտելիսդատարանը, հաշվի առնելով հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, նրան կարող է զրկել հատուկ կամ զինվորականկոչումից, կարգից, աստիճանիցկամ որակավորման դասից: Հատուկ կամ զինվորականկոչումից, կարգից, աստիճանից կամ որակավորման դասից զրկելը կիրառվում է միայն որպես լրացուցիչ պատիժն ուղղված է ոչ միայն դատապարտյալինկատմամբ բարոյականներգործությանը, այլն նրան այն առավելություններից ու արտոնություններիցզրկելուն, որոնք սահմանվում են հատուկ կամ զինվորականկոչում, կարգ, աստիճանկամ որակավորմանդաս ունեցող անձանց

համար:

Ինչպես արդեն ասվեց, տվյալ պատժատեսակը դատարանն իրավունք ունի կիրառել անձին ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության համար դատապարտելիս: Ելնելով այն հանգամանքից,որ հատուկ կամ զինվորականկոչումից, կարգից, աստիճանիցկամ որակավորմանդասից զրկելը կարող է նշանակվել միայն որպես լրացուցիչ պատիժ(քր. օր.-ի 50 հոդ. 3-րդ մաս), այդ պատժատեսակի կիրառումը թույլատրելի պետք է համարել նան պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում (քր. օր.-ի 70 հող. 4-րդ մաս): Որպես պատժի տեսակ հատուկ կամ զինվորականկոչումից, կարգից,աստիճանից կամ որակավորմանդասից զրկելը չի նշվում քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի սանկցիաներում: Դրա կիրառումըկախված է դատարանիորոշումից, որը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները: Դատական պրակտիկան վկայում է, որ դատարանները,կիրառելով այդ պատիժը, հաշվի են առնում, մասնավորաբար, հետնյալ հանգամանքները. հանցավորի կողմից իր կոչումը, կարգը, աստիճանը կամ դասը հանցանք կատարելու կամ իր կամ այլոց համար` օրենքով չրախատեսվածարտոնություններկամ առավելություններ ստանալու համար օգտագործելը, նրա վերաբերմունքըծառայողական պարտականությունների կատարմանը,կարգապահականտույժերի առկայությունը, հանցավորի վարքագիծը կոլեկտիվում ու կենցաղում: Այս ամենի հիճան վրա դատարանը պետք է հանգի հետնության, որ անձն արժանի չէ վերը նշված կոչումները, կարգը, աստիճանը կամ

կրելու: «Զինվորական ծառայություն անցնելու մասին» ՀՀ օրենքի 29-րդ հոդվածը սահմանում է զինվորական կոչում շնորհելու, կոչումն իջեցնելու ն դրանից զրկելու

դասը

կարգը:

Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերում ն այլ զորքերում սահմանվում են զինծառայողներիհետնյալ կազմերն ու զինվորականկոչումները 1.

է տրվել ըստ էության տեխնիկական, բայց, այդուհանդերձ, ցավալի սպրդում (վրիպակ): Քրեական պատիժների համակարգընախատեսող49-րդ հոդվածում«հանրային աշխատանքները»զբաղեցնում են 3-րդ հորիզոնականը,որին հաջորդում է հատուկ կամ զինվորականկոչումից, կարգից, աստիճանից կամ որակավորմանդասից զրկելը` որպես պատժատեսակ:Մինչդեռ առանձին պատժատեսակներիբովանդակայիննկարագիրը տալիս «հանրայինաշխատանքները»ներկայացվել են քրեական օրենսգրքի 54րդ հոդվածում, իսկ հատուկ կամ զինվորականկոչումից, կարգից, աստիճանիցկամ որակավորմանդասիգ զրկելը` 58-րդ հոդվածում: Իրականում թվագրման իմաստով պետք է լիներ հակառակը: Հավելենք, որ այս տեխնիկականթերուբյունը իմաստայինարժեք չի ներկայացնում ն որնէ կերպ չի խոչընդոտում պատժիվերաբերյալ դրույթների ճիշտ կիրառմանը,քեն, իհարկե,ենթակա է շտկման ապագայում:

թույլ

.

Զինծառայողների կազմեր

Զինվորական կոչումներ

Շարքային

զինվորներ

սերժանտներ

ավագներ

շարքային եֆրեյտոր կրտսեր սերժանտ սերժանտ

ավագ սերժանտ

Ենթասպայական

ավագ

ենթասպա ավագ ենթասպա

Սպայական կրտսեր սպաներ

կրտսեր լեյտենանտ լեյտենանտ ավագ լեյտենանտ կապիտան

ավագ սպաներ

մայոր

փոխգնդապետ գնդապետ բարձրագույն սպաներ

գեներալ-մայոր

գեներալ-լեյտենանտ գեներալ-գնդապետ բանակի գեներալ.

Արդարադատության,բժշկական ծառայության, ավիացիայի(միայն բարձրագույն սպայակազմի մասով) զինվորական կոչմանն ավելացվում են «արդարադատության»,«բժշկական ծառայության», «ավիացիայի» բառերը: 3. Պահեստազորային ն պաշտոնաթող քաղաքացիների զինվորական կոչումներին ավելացվում են «պահեստազորի»ն «պաշտոնաքող» բառերը: 2.

Հատուկ են համարվում այն կոչումները, որոնք շնորհվում են, մասնավորապես, ոստիկանության ծառայողներին, հարկային պետական ծառայության ն մաքսային պետական կոմիտեի ծառայողներին: Այսպես, օրինակ, ոստիկանության կոչումները սահմանված են «Ոստիկանությունումծառայության մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածով: «Մաքսային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի 18-րդ հոդվածի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետությանմաքսայինծառայողներիհամար սահմանվում են հետնյալհատուկ կոչումները. մաքսային ծառայության գեներալ-մայոր, մաքսային ծառայության գնդապետ, մաքսային ծառայության փոխգնդապետ, մաքսային ծառայությանմայոր, մաքսայինծառայության կապիտան, մաքսային ծառայության ավագ լեյտենանտ, մաքսային ծառայության լեյտենանտ, մաքսային ծառայության կրտսեր լեյտենանտ: «Վարկային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի 22-րդ հոդվածի համաձայն, աշ խատանքում ցուցաբերած առանձնահատուկ ծառայությունների, մարդկային ն յ

ի

մասնագիտականբարձր հատկանիշների համար հարկային ծառայողներին շնորհվում են դասային կոչումներ: Որոշ երկրների օրենսդրությամբպ̀ետական ծառայողների,

դիվանագետների համար սահմանվում են «կարգեր» («քու»): Չբացառելով այլ երկրների քաղաքացիների (ովքեր ունեն նման կարգ) կողմից ՀՎ տարածքում կատարված հանցագործությանսուբյեկտ դառնալու հնարավորությունը, օրենսդիրըքննարկվող պատժատեսակիբաղադրամաս է ճանաչել նան համապատասխան կարգից (ռանգից)զրկելը: «ՀՀ դատախազության,արդարադատության նախարարության,դատարանների, պետականնոտարիատիաշխատողների դասային կոչումներ մասին» ՀՀ օրենքը հիշյալ մարմիններիաշխատողներիհամար սահմանել է դասային կոչումներ: Խնդիրը կոնկրետացվելէ նան առանձին օրենքներով:Այսպես, «Դատախազության մասին» ՀՀ օրենքի 36-րդ հոդվածի համաձայն, դատախազությանաշխատողներին,ներառյալ` դատախազությանգիտաուսումնական հաստատությունների աշխատողներին, իրենց զբաղեցրած պաշտոնների ն աշխատանքային ստաժի համաձայն, շնորհվում են դասային աստիճաններ: «Նոտարիատի մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածի համաձայն,նոտարներին շնորհվում են արդարադատության նախարարության համակարգիաշխատակիցների համար նախատեսված դասային ,

սահմանելու

աստիճաններ:

«Դիվանագիտական ծառայությանմասին» օրենքի 18-րդ հոդվածը սահմանում ՎայաստանիՀանրապետության դիվանագիտականաստիճանները:Հայաստանի Վանրապետության դիվանագիտական աստիճաններըհատուկ դասային աստիճաններ են, որոնք դիվանագետներին շնորհվում են դիվանագիտական ծառայության անցնելիս ն ծառայության ընթացքում:Դիվանագիտական աստիճաններըբնութագրում են մասնագիտական գիտելիքներինն աշխատանքայինունակություններին համապատասխանող որակավորումը: «Դատավորիկարգավիճակիմասին» ՀՀ օրենքի 33-րդ հոդվածը սահմանում է դատավորներիորակավորման դասերը: ՀայաստանիՀանրապետությանդատավորներինշնորհվում են հետեյալ որակավորմանդասերը՝ 1) բարձրագույնորակավորմանդաս. 2) առաջին որակավորմանդաս. 3) երկրորդ որակավորմանդաս. 4) երրորդ որակավորման դաս. 5) չորրորդ որակավորմանդաս. 6. հինգերորդորակավորման դաս: Տվյալ պատժատեսակըչի ենթադրում դատարանի կողմից դատապարտյալին պատվավորկոչումներից,պետականպարգններից,գիտականաստիճաններից ե գիտական կոչումներիցզրկելը: Քրեական օրենքը խոսում է հատուկ կոչումներիցզրկելու մասին: Կարծում ենք, որ պատվավորկոչումներնայդ հասկացության մեջ չեն մտնում: Հիշեցնենք, որ «Գիտության, կրթության,ժուռնալիստիկայի, մշակույթի,արվեստի,առողջապահության, ֆիզիկականկուլտուրայի ն սպորտի բնագավառներում ՀՀ պատվավոր կոչումների մասին» ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդվածի համաձայն,պատվավոր կոչումներըսահմանվում են վերոնշյալ բնագավառների զարգացման գործում ակնառու գործունեության ն բացառիկվաստակիհամար: Ինչ վերաբերում է պետական պարգններիցզրկելու պարագային, ապա քրեաէ

իրավական համապատասխան նորմը պարզապես չի նախատեսում պետական պարգններից զրկելու հնարավորությունը, իսկ քրեական օրենքի տարածական մեկնաբանությունն այստեղ անթույլատրելի է: Եվ, վերջապես, դատարաննիրավասու չէ դատապարտյալինզրկել գիտական աստիճաններից ն կոչումներից (գիտությունների թեկնածու, դոկտոր, դոցենտ, պրոֆեսոր ն այլն): Որպես տվյալ հարցի եզրափակում հավելենք, որ մի քանի կոչումների առկայության դեպքում դատարանն իրավասու է դատապարտյալին զրկել բոլորից կամ դրանց մի մասից: Դատարանը նման իրավասություն ունի ինչպես ծառայության մեջ գտնվող, այնպես էլ կենսաթոշակիանցած կամ պահեստազորում գտնվող անձանց նկատմամբ, ինչպես նան նախկին ԽՍՀՄ կոչումներից զրկելու խնդրում: ԳՈՒՅՔԻ ԲՌՆԱԳՐԱՎՈՒՄԸ: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 55 հոդվածի համաձայն. 1. Գույքի բռնագրավումը դատապարտյալի սեւիականությունը համարվող գույքը կամ դրա մի մասը հարկադրաբար ն անհատույց վերցնելն է՝ ի սեփականություն պետության: 2. Գույքի բռնագրավման չափը դատարանը որոշում Է` նկատի ունենալով հանցագործությամբ հասցված գույքային վնասի, ինչպես նան հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված գույքի չափը: Գույքի բռնագրավմանչափը չի կարող գերազանցել հանցագործությամբ հասցված վնասի կամ հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված օգուտի չափը: Յ. Գույքի բռնագրավումը կարող է նշանակվել շահադիտական դրդումներով կատարված ծանը ն առանձնապես ծանրը հանցանքների համար սույն օրենսգրքի Հատուկ մասով նախատեսված դեպքերում, բացառությամբ սույն հոդվածի չորրորդ ն հինգերորդ մասերով նախատեսվածդեպքերի: 4. Հանցավոր ճանապարհով ստացված գույքի, այդ թվում` հանցավոր ճանապարհով ստացված եկամուտների օրինականացման ն սույն օրենսգրքի 190-րդ հոդվածով նախատեսված արարքների կատարման արդյունքում ուղղակի կամ անուղղակի առաջացած կամ ձեռք բերված գույքի, ներառյալ` այդ գույքի օգտագործումից ստացված եկամուտների կամ այլ տեսակի օգուտների, այդ արարքների կատարման համար օգտագործված կամ օգտագործման համար նախատեսված գործիքների, իսկ հանցավոր ճանապարհով ստացված գույքի չհայտնաբերմանդեպքում` այդ գույքին համարժեք այլ գույքի բռնագրավումը պարտադիր է: Այդ գույքը ենթակա է բռնագրավման` անկախ դատապարտյալիկամ որնէ երրորդ անձի սեփականությունը հանդիսանալուկամ նրանց կողմից տիրապետելու հանգամանքից: 5. Ահաբեկչության ֆինանսավորմանն ուղղված գույքի, այդ թվում` սույն

արարքներիֆինանսավորման օրենսգրքի217-րդ հոդվածովնախատեսված նպատակով օգտագործված կամ օգտագործման համար նախատեսված գույքի, ներառյալ` այդ գույքի օգտագործումից ստացված եկամուտների կամ այլ տեսակի օգուտների, այդ արարքների կատարման համար օգտագործված կամ օգտագործման համար նախատեսված գործիքների, իսկ ահաբեկչության ֆինանսավորմանն ուղղված գույքի չհայտնաբերման դեպքում այդ գույքին համարժեք այլ գույքի բռնագրավումը պարտադիր է: Այդ գույքը ենթակա է բռնագրավման` անկախ դատապարտյալի կամ որնէ երրորդ անձի սեփականությունըհանդիսանալու կամ նրանց կողմից տիրապետելու հանգամանքից:

գտնվող անձանց համար անհրաժեշտգույքն այն ցանկին համապատաս7.

խան,որը սահմանված է օրենքով, նան սույն ինչպես հոդվածի չորրորդ հինգերորդմասերովնախատեսված` բարեխիղճերրորդանձի գույքը:

հ

Սույն հոդվածիիմաստովբարեխիղճերրորդ անձ է հանդիսանումայն անձը, գույքն այլ անձի հանձնելիսչգիտեր ն չէր կարող իմանալ, որ այդ գույքն օգտագործվելու է կամ նախատեսվում է օգտագործել հանցավորնպատակներով, ինչպես նան այն անձը, որը ձեռք է բերել գույք, բայց չգիտեր ն չէր կարող իմանալ, որ այդ գույքը ստացվել է հանցավորճանապարհով: Ներկայումս մշակված է հավելված, որով ներկայացվում է դատարանի դատավճռովբռնագրավման ոչ ենթակագույքի ցուցակը: Ներկայացնենք այն: Բռնագրավմանենթակա չեն սեփականության վ դատապարտյալին իրավունքո պատկանողկամ ընդհանուրսեփականության մեջ նրա բաժինը կազմող հետնյալ ն որը

գույքը առարկաները. 1.

2.

ծ.

բնակելի տունը, բնակարանըկամ դրանց առանձին մասերը,որտեղ մշտապես բնակվում են դատապարտյալը ն նրա ընտանիքը(ընտանիքիհամար նեկ տնից կամ բնակարանից ոչ ավելի),

հողամասերը,որոնց վրա գտնվում են բռնագրավմանոչ ենթակատունը ն տնտեսականկառույցները,ինչպես նան գյուղացիական կամ օժանդակ տնտեսությունվարելու համարանհրաժեշտ հողամասերը, տնտեսականկառույցները,դատապարտյալի ընտանիքինվազագույնպահանջները բավարարելուհամարանհրաժեշտ ընտանիկենդանիները, ինչպես նան դրանց կերը, եթե դատապարտյալի հիմնականզբաղմունքը գյուէ, ղատնտեսությունն հերթական ցանքի համարանհրաժեշտ գյուղատնտեսական կուլտուրաների

սերմացուն,

տնայինգործածությանհետնյալ ա) գործածությանմեջ գտնվող առարկաները. հագուստը,կոշիկը, սպիտակեղենը, անկոն ղինը, խոհանոցային ճաշասենյակային սպասքը, բ) դատապարտյալին ն նրա ընտանիքինանհրաժեշտնվազագույնկա-

հույքը,

6.

Է

8.

10.

Գ) բոլոր մանկական պարագաները,

մինչն նոր բերքը դատապարտյալինն նրա ընտանիքիանդամներինանհրաժեշտ սննդամթերքը, եթե դատապարտյալիհիմնական զբաղմունքը գյուղաէ, իսկ մնացած տնտեսությունն դատապարտյալներիսննդամթերքը ն փողը` դատապարտյալիու նրա ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամիհաշվով հինգ նվազագույն աշխատավարձի չափով, դատապարտյալի ընտանիքի բնակտարածության ջեռուցման ն սննդի պատրաստման համարանհրաժեշտ վառելիքը, դատապարտյալի ն նրա ընտանիքիանդամների մասնագիտական գործունեությանհամար անհրաժեշտգույքը, այդ թվում` գյուղատնտեսական տեխնիկան, ինչպես նան ձեռնարկներն ու գրքերը, համարնախատեսված հաշմանդամների հատուկ :

փոխադրամիջոցները, ն այլ միջազգային մրցանակները, որոնցովպա րգնատրվելէ դատապարտ-

յալը: ցուցակում ցակ

ոյ

Սույն

նշված շվ

առարկանե րկաները կարող են

բռնագրավվել,եթե դրանք

ակնհայտորեն գերազանցող քանակով կամ պատրաստված են թանկարժեք են տաղներից,հանդիսանում

մե-

են կամ ներկայացնում պերճանքի առարկաներ

պատմականն գեղարվեստականարժեք: Գույքի բռնագրավումը լինում է երկու տեսակ. 13 լրիվ բռնագրավում, որ, դատապարտյալի ամբողջ գույքը (ունեցվածքը) վերցնելն է (բացառությամբ վերը նշված ցանկում մատնանշվածգույքի). 2) մասնակի բռնագրավում,որը դատապարտյալիգույքի միայն որոշակի մասը (դատավճռում նշված) հարկադրաբարն անհատույց վերցնելն է: Ընդ որում, դաւոարանը դատավճռում նշում է կամ բռնագրավվող գույքի մասը որպես այդպիսին (օրինակ, կեսը, մեկ երրորդը), կամ բռնագրավմանենթակակոնկրետ առարկաները (օրինակ, ավտոմոբիլը, ամառանոցը ն այլն): Չափազանց կարնոր է քրեական օրենսգրքի 55 հոդվածի 3-րդ մասի այն դրույթը, համաձայն որի գույքի բռնագրավման չափը դատարանը որոշում է` նկատի ունենալով հանցագործությամբ հասցված գույքային վնասի, ինչպես նան հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված գույքի չափը: Գույքի բռնագրավմանչափը չի կարող գերազանցել հանցագործությամբ հասցված վնասի կամ հանցավորճանապարհովձեռք բերված օգուտի չափը: հարցը վիճարկվում է իրավաԼրիվ բռնագրավման նպաւտտակահարմարության բանականգրականության մեջ՝:Հիշելով, որ ճշմարտությունը կոնկրետէ, պրոՖ. Ա. Վ. Նաումովը փորձում է այդ սանկցիայիիրացման հիմնահարցը լուսաբանել կոնկրետ օրինակով: Այսպես, այդ սանկցիան որպես լրացուցիչ պատիժ (մինչն տաս տարի ժամկետով ազատազրկմանհետ) նախատեսվածէ խոշոր չափերով ուրիշի Գույքը յուրացնելու համար (ՌԴ քր. օր.-ի 160 հոդ. 3-րդ մասի «բ» կետ)՛: Ծագում է մի եզակի հարց. օրենսդիրնինչպե՞սէ պատկերացնումդատապարտյալի կյանքը թեկուզ տասը տարի ազատազրկումը կրելուց հետո: Փաստորեն, այդ անձը նոր կյանք պետք է սկսի առանց գույքի: Եթե մի կողմ նետենք երկերեսանիությունը, ապա պետք է ընդունենք,որ ունեցվածքի բացակայությունը ազատազրկման վայրից ազատվածի համար ուժեղ խթան կհանդիսանա` իր շահադիտական հանցավոր գործունեությունը վերսկսելու համար: Այդպիսիպաւոժատեսակսահմանելիս անտեսվում է, որ շահադիտական հանցագործության համար դատապարտված անձի մոտ ոչ բոլոր գույքը կարող է ձեռք բերված լինել հանցավոր ճանապարհով: Ուստի, հարց է ծագում նան այդ պատժատեսակիարդարագիության մասին: Մյուս կողմից, չես կարող խուսափել նան «կողոպտված միլիոնների» մասին հարցից (կնստի 10 տարի ն հետո առոք-փառոք կապրի այդ միլիոններով): Այդպիսի իրադրության հնարավորությունընս չի կարելի բացառել: Սակայն, Ա. Վ. Նաումովի կարայն լիովին կարող էր լուծվել քրեական դատավարությունում քաղաքածիքովՀ, ցիական հայցի շրջանակներում կամ հատուկ (քրեական-դատավարական) բռնա-

գրավմանկարգով:

Գույքի բռնագրավումից՝ որպես քրեական պատժից, անհրաժեշտ է տարբերել հատուկ բռնագրավումը, որը պատիժ չի հանդիսանում (նկատի է առնվում առգրավումը, որը քրեական պատիժ չէ, բայց բովանդակությամբնման է գույքի բռնագրավմանը): ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքի 226 հոդվածի համաձայն, /

Տես`

քլոյուօտ/.8.

Ք.ՇՇաօոօօ

վոօոո8806

ոքճոօ,

Շք.

382:

ակր

է ՀՀ քր. օր.-ի 179 հոդվածի 3-րդ Ներկայացվածը համապատասխանում որի սանկցիան նախատեսում է ազաւոազրկում չորսից ութ տարիժամկետով՝ գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա: Տես՝ Նաումով Ա. Վ. նշվ. աշխ. էջ 383:

առգրավումն այն առարկաները վերցնելն է, որոնք գործի համար նշանակություն ունեն, ն ստույգ հայտնի է, թե որտեղ ն ում մոտ են դրանք գտնվում: Ի տարբերություն գույքի բռնագրավման, առգրավումը կարող է իրականացվել ցանկացած քրեական գործով` քրեական դատավարության օրենսդրությամբ նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում: Քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածների սանկցիաներում գույքի բռնագրավումը նախատեսվածէ կա՛մ որպես պարտադիր,կա՛մ որպես հնարավոր լրացուցիչ պատիժ: Երբ գույքի բռնագրավումընախատեսվածէ որպես պարտադիր լրացուցիչ պատիժ, բայց դատարանն այն նշանակելը համարում է աննպատակահարմար, ապա դատավճռումնման որոշումը պետք է անպայմանորենհիմնավորվի: Մյուս դեպքում, երբ գույքի բռնագրավումը հոդվածի սանկցիայում նախատեսված է որպես հնարավոր լրացուցիչ պատիժ, ապա դատարաննայս հարցը լուծում է իր հայեցողությամբ` հաշվի առնելով գործի հանգամանքները, հանցագործության վտանգավորության բնույթն ու աստիճանը, դատապարտյալի մեղավորության աստիճանըն նրա անձը: Ցանկացած պարագայում, հոդվածի սանկցիայով նախատեսված գույքի բռնագրավումը նշանակելիս կամ չնշանակելիս, դատարանը պետք է հիմնավորի իր կայացրած որոշումը: Բռնագրավվող գույքի չափը սահմանվում է դատարանի կողմից` հաշվի առնելով արարքի հասարակական վտանգավորությունը, հանցագործի անձը, նրա նյութական դրությունը ն գործի մյուս հանգամանքները: Արգելվում է գույքի բռնագրավումը փոխարինել համարժեքի դրամական

միջոցներով:

ԿԱԼԱՆՔԸ:

Տվյալ պատժատեսակըես նորույթ է ու առաջին անգամ է ներգրավված ՀՀ քրեական օրենսդրության մեջ: 414 քրեական օրենսգրքի 57 հոդվածի համաձայն, կալանքը ուղղիչ հիմնարկում անազատության մեջ պահելու ձնով հասարակությունից խիստ մեկուսացման պայմաններում դւստապարտյալին պահելն է: Կալանքը կարող է նշանակվել ոչ մեծ ն միջին ծանրության հանցանքների համար սույն օրենսգրքի Վատուկ մասով նախատեսվածդեպքերում տասնհինգ օրից մինչն երեք ամիս Ժամկետով ն միայն այն դեպքում, երբ կալանավորումը որպես խափանման միջոց չի կիրառվել: Կալանքը չի նշանակվում դատավճիռը կայացնելու պահին տասնվեց տարին չլրացած անձանց կամ հղի կանանց կամ խնամքին մինչն ութ տարեկան երեխա ունեցող անձանց նկատմամբ: Զինծառայողները կալանքը կրում են կայազորային կարգապահական մեկու-

սարանում:

օր.-ի 50 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, կալանքը հիմնական պատիժ է ն դատարանիկողմից կարող է նշանակվել, երբ նախատեսվումէ քրեական օրենսգրքի Վատուկ մասի սանկցիայով, ինչպես նան օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելիս (քր. օր.-ի 64 հոդ.), պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինելիս(քր. օր.-ի 77 հոդ.): Տվյալ պատժատեսակի կիրառմանառումով խիստ էական ենք համարում 57 հոդվածի այն վերապահումը, թե կալանքը դատարանը նշանակում է միայն այն դեպքում, երբ կալանավորումը տվյալ անձի նկատմամբ որպես խափանման միջոց չի կիրառվել: Հակառակ դեպքում կալանքը` որպես պատժատեսակկդառնարանիմաստ: Քննարկվող պատժատեսակը հանցագործի նկատմամբ բարոյական ներգործության միջոց է, հատկապես եթե նա առաջին անգամ է հայտնվել մեղադրյալի ՎՀ քր.

համար բացահայտումէ քրեական էության, դատապարտյալի կարող է նրան, որ այս պատժատեսակին պատժի էությունը ն նախազգուշացնում պատժատեորպես Կալանքը, հաջորդել նան երկարաժամկետազատազրկումը՛: այլն կրելու պայմանէ տնողությամբ, միայն ոչ տարբերվում սակ, ազատազրկումից հասարակությունիցխիստ մեկուսացման, այներով: Կալանքը` դատապարտյալին է սինքն` ավելի կոշտ պայմաններումպահելն Է: Կալանքը լիովին կարող կիրառվել անձանց նկատմամբ, կատարած առաջին անգամ ոչ ծանր հանցագործություններ է, բայց աննպատակահարմար դ ատապարտելն ազատազրկման որոնց երկարատն է, որ կաորոնց անհրաժեշտ է զգացնել տալ Քրեական օրենքի ուժը: Ենթադրվում նախկիհանցագործը երբ ն ախ, լանքը պետք է կիրառելերկու ակներն դեպքերում. է նում ազատազրկմանձնով պատիժ չի կրել ն նրա անձը բնութագրվում բացասաներգործություկանորեն:Նման պարագայումկարճաժամկետ,բայց արդյունավետ Երկրորդ, նը կարող է ստիպել նրան ձեռնպահ մնալ նոր հանցագործություններից: ազատաթվում` այդ պատիժ, է քրեական որնէ երբ հանցագործընախկինումկրել

Այն, աթոռին":

ըստ

նա կրկին ենթարկվում է պատասզրկում, բայց քրեականօրենքի սանկցիան, որով քան կալանքն է: չի պարունակումավելի խիստ պատժատեսակ, խանատվության, նորություն չէ ԿԱՐԳԱՊԱՀԱԿԱՆ ԳՈՒՄԱՐՏԱԿՈՒՄ ՊԱՀԵԼԸ: Այս պատժատեսակը ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքին, պատիժների համակարգում ն հայտնի էր նան գումարտակուղարկելը: թեն փոքր-ինչ այլ ձնակերպումովկ̀արգապահական հանցանք կատարած համաձայն, հոդվածի ՎՀ 2003 թ. քրեականօրենսգրքի ժամկետային ծառայության զինծառայողների նկատմամբ կարգապահական է գումարտակումպահելը երեք ամսից երկու տարի ժամկետով կարող նշանակվել օրենսգրքի Հատուկ ոչ մեծ ն միջին ծանրության հանցանքների համար քրեական նան երբ դատարանը այն դեպքերում, մասով նախատեսվածդեպքերում,ինչպես ն հաշվի առնելով գործի հանգամանքները դատապարտյալիանձնավորությունը գտնի առավելագույնըերկու տարի ժամկետով ազատազրկման նպատակահարմար գումարտակումպահելը` նույն ժամկետով: փոխարեն կիրառել կարգապահական Կարգապահականգումարտակումպահելը կիրառվում է միայն որպես հիմնական

պատիժ(քր. օր.-ի

հոդ. 1-ին մաս):

Կարգապահականգումարտակում պահելն ազատազրկմանփոխարեն չի անձանց կարող նշանակվել նախկինում ազատազրկմանձնով պատիժ կրած գումարտակում պահելը նկատմամբ: Ազատազրկմանփոխարենկարգապահական են ազատազրկմանմեկ օրը կարգապանշանակելիս` ժամկետները հաշվվում հական գումարտակումպահելու մեկ օրվան համնապատասխան: էությունն այն է, որ դատապարտյալը դատարանի Քննարկվող պատժատեսակի ժամկետովհարկադրաբարուղարկվումէ կարգապահական կողմից նախատեսված են ուղղիչ ներգործությանհիմնագումարտակ,որտեղ նրա նկատմամբկիրառվում գումարտակումսահմանված կան միջոցները: Դրան նպաստումէ կարգապահական հատուկ օրենքը:

է Կարգապահականգումարտակումպահելն ազատազրկումիցտարբերվում է կարգավիայս դեպքում պահպանում զինծառայողի նրանով, որ դատապարտյալն էական սահմանափակմամբ:Դատապարտյալ ի րավունքների ճակը, բնականաբար,

'

Տես`

Տես`

Տես`

Յ7Ծոաթ Բ.91,ՄԻօոօուօ-ՔՇԱՕուուՇռեօծ Էւյուց8 Մ. 8. ՔՕՇՇոԼԸոօ6 Ը. Փ., Բօշօանօյոգ Խօթօթ

ոքճոօ

Ֆ0օՇաա. Խ1, 1997, «Լք.

7ԻօՕոօոմ06 ոքճտօծ, ԸԼք. 384: «ոորթում

Էճաճտճրւն,

Շ16,

1998, Շոք. 21:

442:

զինծառայողների նկատմամբկիրառվումեն քրեակատարողական օրենսդրությամբ նախատեսված

որոշման հիմնականմիջոցները,ինչպես նան զինվորականծառայությամբ պայմանավորված այլ միջոցներ:

ԱԶԱՏԱԶՐԿՈՒՄԸ ՈՐՈՇԱԿԻ ԺԱՄԿԵՏՈՎ: ՀՀ

քրեական օրենսգրքի 59 հոդվածի համաձայն,ազատազրկումը որոշակի ժամկետով դատապարտյալին ուղղիչ հիմնարկում անազատության մեջ պահելու ձնով հասարակությունից մեկուսացնելնէՀՀ քր. օր.-ի 50 հոդվածիհամաձայն,որոշակի ժամկետով ազատազրկումը կիրառվում է միայն որպես հիմնական պատիժ: Ազատազրկումը արդեն մի քանի հարյուրամյակ է, ինչ հանդես է գալիս որպես պատժի առավել տարածված տեսակ": Ինչպես վկայում է Մ. Ֆ.

Վլադիմիրսկի-Բուդանովի հետազոտությունը, բանտարկությունը հանդիսացելէ հնագույն պատժատեշ սակներից մեկը: Ժամանակակից պայմաններում նս մեր իրականությանմեց, դատական պրակտիկայումազատազրկման կիրառման տեսակարարկշիռը այլ հիմնական պատժատեսակների համեմատությամբ բավականաչափմեծ է: Այս պատժատեսակը կիրառվումէ միայն այն ժամանակ,երբ, ելնելով կատարվածհ անցագործության ծանրությունիցն հանցավորի անձնավորությունից, պատժի նպատակներին(հատկապեսպատժի ենթարկված անձի ուղղմանը) հա սնելու համար անհրաժեշտէ դատապարտյալինմեկուսացնել հասարակությունից: Ազատությունն ընդհանրապես,էդ. Աղայանի բնորոշմամբ:, ազատ լինելը, ազատ վիճակը, ուրիշի իշխանությունից զերծ` ազատ լինելը, ճնշումից՝ արգելքից արձակվածլինելն է:

Իրավաբանական Գրականությանմեջ տրվող բնորոշման համաձայն, ազատությունը մարդու հնարավորությունն է` իր հայեցողությամբ բավարարելուսեփական նյութականու հոգնոր պահան ջմունքները,ընտրելու բնակության վայր ն աշխատանքիտեսակ, շփվելու այլ մ արդկանց հետ, կառուցելու ընտանեկանկյանք,

կենցաղ ն այլն: Անձի ազատությունն անբաժանելիէ հասարակության մեջ Գոյություն ունեցող սոցիալական այն ոչ թե բացարձակէ, այլ հահարաբերություններից, րաբերականն ուստի համարժեքչէ Այս կամ այն պայմաննեկամայականությանը: րից ու հանգամանքներից կախված` քաղաքացիներըգործունեությանորոշ ոլորտներում կարող են օժտված լինել ազատությամբ ն սահմանափակված լինել մյուսնե"

Ազատազրկումը զուգորդվում է դատապարտյալի նկատմամբ որոշակի ու բավականաչափ լուրջ իրավասահմանափակումներով, որոնք էականորենփոխում են անձի իրավական Նա զրկվում է տեղա կարգավիճակը: շարժվելու իրավունքից, է իր ժամանակը սահմանափակվում տնօրինելու, մերձավորների, բարեկամների հետ շփվելու հնարավորության մեջն.այլն: Իրավասահմանափակումը դրսնորվում է նան աշխատանքայինգործունեության տեսակը ընտրելու, ն աշխատանքի հանգստիժամանակըտնօրինելու հնարավորության սահմանափակման մեջ: Այս պատժատեսակը ենթադրում Է նան դատապարտյալի նկատմամբուղղիչ-աշխատանքայիններգործություն,որն իրականացվում է սոցիալ-հոգերանական աշխատանքների միջոցով: Վերջիններսիրենցից ներկայացնում են

հոգեբանական, սոցիալական, իրավական, կրթական, մշակութային, սպորտային, հոգնոր-կրոնական ոջոտօ. Օճաոո ւՏեն՝ Սո Տես`Ֆոցոռուօծ

Վոր,

:

5:

ԷԼՕՔԻԼՈ-ՏՈՆՓթո. ԽԼ, 1999, 61ք.

ԽԼՓ. Օ63օք 1Շրօքոու ուքԸտան-Թրճոօո

348.

ք7-2«աօ16 ոքորճ.

Շ116, 1905, Ըչք. 329, էդ. Աղայան,Արդի հայերենիբացատրական բառարան, «Վայաստան»,Երնան, 1976, հատոր 1-ին,

.

բնույթի միջոցառումների համալիր, որն ուղղված է դատապարտյալների մոտ բարենպաստ բարոյահոգեբանական մթնոլորտ ստեղծելուն ն զարգացնելուն, նրանց հոգեկան առողջության ն սոցիալական դրականկապերըպահպանելուն, հասարակության մեջ դատապարտյալներիվերինտեգրվելուն: Այս ամբողջն, իր հերթին, ծառայում է դատապարտյալներիուղղման գործընթացին: Ազատազրկման` որպես պատժատեսակիողջ անհրաժեշտության հետ մեկտեղ, պետք է նկատի ունենալ նան դրա որոշակի նեգատիվ սոցիալական հետնանքները: Սրանց կարելի է դասել դատապարտյալի ընտանիքի,հատկապես երեխաների նյութական վիճակի վատթարացումը, ինչպես նան ծնողազրկության պրոբլեմը, ընտանիքի քայքայումը, առաջին անգամ ազատազրկմանդատապարտվածների կողմից հանցավոր միջավայրի սովորույթներ ձեռք բերելու բացասականգործոնը նայլն: ՎՀ քր. օր.-ի 59 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, ազատազրկումը սահմանվում է երեք ամսից տասնհինգ տարի ժամկետով: Անզգույշ հանցագործության համար ազատազրկումը չի կարող գերազանցել տասը տարին (քր. օր.-ի 59 հոդ. 3-րդ մաս):

Հանցագործությունների համակցությամբ պատիժ նշանակելիս ազատազրկման ժամկետները լրիվ կամ մասնակիորեն գումարելու դեպքում ազատազրկման առավելագույն ժամկետը չի կարող գերազանցել տասնհինգ տարին, իսկ դատավճիռներիհամակցությամբ` քսան տարին: Ազատազրկումըորպես հիմնական պատիժ նշանակվում է. 1) Այն դեպքերում, երբ այն որպես քրեական պատժի միջոց (ինքնուրույն կամ այլ պատժամիջոցների հետ այլընտրանքով) նախատեսվածէ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածի սանկցիայով: Ընդ որում, եթե օրենքի սանկցիան, որով անձը մեղավոր է ճանաչվել հանցագործության մեջ, ազատազրկման հետ միաժամանակ նախատեսում է նան այլ, ավելի մեղմ հիմնականպատժատեսակներ,ապա դատարանը դատավճիռ կայացնելիս պետք է քննարկի նան դրանց կիրառման հարցը ն ազատազրկում կարող է նշանակել այն դեպքում, երբ գտնի, որ տվյալ դատապարտյալին ավելի նպատակահարմար է պատժիչ դաստիարակչական ներգործության ենթարկել միայն հասարակությունիցմեկուսացնելու պայմաններում: 2) Ուղղիչ աշխատանքների փոխարեն, եթե ուղղիչ աշխատանքների դատապարտված անձը չարամտորեն խուսափում է պատիժը կրելուց: Այս դեպքում ազատազրկման մեկ օրը հաշվարկվում է ուղղիչ աշխատանքների երեք օրվա դիմաց (քր. օր.-ի 56 հոդ. 3-րդ մաս): Ազատազրկման ժամկետները հաշվարկվում են ամիսներով ն տարիներով: Մինչն դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը կալանքի տակ պահելու Ժամկետը հաշվակցվում է ազատազրկման ձնով նշանակված պատժին` մեկ օրը հաշվելով մեկուկես օրվա դիմաց (այս հանգամանքը,այսինքն` մեկուկես օրվա պարագան, պայմանավորված է նրանով, որ մեր իրականությանմեջ նախնական կալանքի վայրերի պայմանները շոշափելիորեն ավելի վատ են ազատազրկման վայրերի պայմանների համեմատությամբ): ՀՀ քրեական օրենսգրքի 89 հոդվածը սահմանում է նույնպիսի տարբերակված մոտեցում անչափահաս դատապարտյալների տարիքի, հանցագործությունների տեսակների ն ժամկետների նկատմամբ: Անչափահասների նկատմամբ ազատազրկում կարող է նշանակվել միայն միջին ծանրության, ծանր կամ առանձնապես

ծանր հանցագործության համար:

Ազատազրկումնանչափահասներինկատմամբ նշանակվում է`

1) միջին ծանրության հանցագործությանհամար՝ առավելագույնըերեք տարի

ժամկետով.

մինչն տասնվեց տարին լրանալը կատարված ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանքի համար` առավելագույնըյոթ տարի ժամկետով. 3) տասնվեցից մինչն տասնութ տարին լրանալը կատարած ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանքիհամար` առավելագույնըտասը տարի ժամկետով: Ինչպես արդեն նշել ենք, հանցագործներինկատմամբ ազատազրկման տարբերակման հարցը դուրս է հանվել քրեական օրենսգրքի կարգավորման առարկայի շրջանակներից,ուստի ն այստեղքննարկման չի ենթարկվում: ՑՄԱՀ ԱԶԱՏԱԶՐԿՈՒՄԸ: Հայտնի է, որ «անուղղելի» չարագործներինկատմամբ մարդկություննընտրել է մւտահղացմամբտ̀արրական, ըստ կատարման`տարատեսակ, ն իր վերջնական նպատակներով`հաճախ անիմաստ ներգործության միջոց՝ հանցագործներիֆիզիկական հեռացումը անաղարտ ցեղակիցներից(հայրենակից2)

ներից):

Այդպիսի հեռացման ամենապարզն տեխնիկականկատարման իմաստով ամենաարագ միջոցը մահապատիժնէ: Բայց ամենաարագը բնավ չի նշանակում ամենաարդյունավետնու օգտակարը մարդկային համակեցությանկանոններիտեսակե-

տից:

Առանձնապես վտանգավորհանցագործներիֆիզիկական հեռացման ռադիկալ մյուս միջոցի դերում հանդես է գալիս ազատությունից ցմահ զրկելը` այդ անձանց որոշակի մեկուսացված տարածքային ն սոցիալ-բարոյականտիրույթում հարկադրաբար տեղավորվելու ճանապարհով: ժամանակակից ցմահ ազատազրկման նախատիպերնեն եղել ցմահ աքսորը, անժամկետ տաժանակիրաշխատանքները, որոնք իրենց գլխավոր նպատակներիթվում հետապնդումէին նան մաքուր ուտիլիտար նպատակ`դատապարտվածհանցագործներիօգտագործումը: Քաղաքակրթության ոգին, որը թափանցեց ազատազրկման ինստիտուտի մեջ ընդհանրապես ն ցմահ ազատազրկմանը`մասնավորապես,վերջինիս առջն դրեց նոր խնդիրներ. դատապարտյալի կողմից նոր հանցագործություններկատարելու հնարավորության բացառումը նրա հանցավոր գիտակցական-կամայինստերեոտի-

պերը ճնշելու ն, պահպանության ու անվտանգության ուժեղացված միջոցներ ներդնելու ճանապարհով, ինչպես նան պոզիտիվ ուղղությամբ դատապարտյալների անձի ուղղորդումով (թեկուզն հեռավորհեռանկարով): Այսօրվա հայաստանյան հասարակությանհամար ցմահ ազատազրկման ինստիտուտը նոր է ու հայտնի չափով` խորհրդավոր:Սակայն ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի ընդունումով այն դարձել է կյանքի իրողություն: Դրա հեւտ կապված` ցմահ ազատազրկմանսոցիալ-իրավական յուրահատկության վերլուծության ցանկացած ն է, փորձ արդիական Այդ պարագան խրախուսելի օգտակար: հաշվի առնելով է, որ զմահ ազատազրկման լուսաբանմանը այլպատժատեսակների համեմատությամբ սույն աշխատությանմեջ ավելի շատ տեղէ հատկացվել: Հանցավորության դեմ պայքարում թեն առաջնահերթ նշանակություն ունեն սոցիալ-տնտեսական իրադրությանառողջացումը, կանխիչ միջոցները, այնուամենայնիվ, կարնոր միջոց է մնում հանցավորներինկատմամբքրեական պատիժների կիրառումը: Դրանցից առավել խիստ միջոցների թվին է դասվում գմահ ազատազրկումը: Նշված պատժատեսակը,ինչպես ասվեց, մինչն վերջերս հայտնի չէր ՀՀ օրենսդրությանը(այն չէր նախատեսվում նան Խորհրդային Հայաստանիքրեական

օրենսդրությամբ):

Հայաստանի Հանրապետությանկողմից Եվրախորհուրդ ընդունվելիս ստանձնած պարտավորություններիցմեկը մահապատժիվերացումն է: ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը պատիժների համակարգում մահապատիժն այլես չի նախատեսում: Ըստ նախագաղափարի` մահապատժի այլընտրանք պետք է հանդիսանա ցմահ ազատազրկումը: Դրա հետ կապված` ցմահ ազատազրկման` որպես պատժատեսակի էության ու կիրառման կարգի հարցերի ուսումնասիրու-թյունն ունի տեսական ու գործնականկարնոր նշանակություն: Ցմահ ազատազրկմանինստիտուտիզարգացումն ունեցել է առանձնահատկություններ,որոնք բացատրվումեն մի շարք գործոններով: Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Հոլանդիայում, Իսպանիայում, սկսած 7Հ//| դարի վերջից, ձեռք բերված տարածքների գաղութացման նպատակով լայնորեն օգտագործվում էր այնպիսի պատժատեսակ,ինչպես ցմահ աքսորը գաղութում, որը զուգակցվում էր տաժանակիր աշխատանքների հետ: Օրինակ, 2424 դարի սկզբին Ավստրալիայում ազատ բնակչությունը կազմում էր միայն հինգերորդ մասը, մնացած մասը Անգլիայից աքսորված հանցագործներն էին: Արենմուտքիմյուս պետություններում գաղութացման պահանջմունքների բացակայության պայմաններում ցմահ տաժանակիր աշխատանքներըկրում էին այդ երկրների տարածքում ն լայն տարածում չունեին: Գետագայում ցմահ տաժանակիրաշխատանքները ենթարկվեցին էվոլյուցիայի` ցմահ ազատազրկման «դասական» տարբերակի (բանտարկության) ուղղությամբ:

Արնեմուտքում7424 դարի վերջին ցմահ ազատազրկման կիրառման ընդլայնման վրա էական ազդեցություն ունեցան մահապատժիկրճատման ու վերացման վերաբերյալ լիբերալ-հումանիստական գաղափարները: Այդ ժամանակաշրջանում շատ երկրներ հրաժարվեցին ընդհանուր քրեական դատարաններիկողմից նշանակվող

մահապատժից: 1890 թ. մահապատիժըվերացվեց Իտալիայում: Բելգիայում մահապատիժը չէր կիրառվում 1863 թվականից,Ավստրալիայում՝ 1867 թվականից:Մահապատժինփոխարինելու էր գալիս ցմահ ազատազրկումը: Այս ուղղությամբ եվրոպայում զգալի տեղաշարժեր են նկատվում երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո 1949 թ. Եվրոպայի խորհրդի ձնավորմամբ ն 1950 թ. Մարդու իրավունքների ն հիմնական ազատությունների պաշտպանության Եվրոպական Կոնվենցիայի ընդունումով: Այդ Կոնվենցիային կից 1983 թ. ապրիլի 28-ին ընդունված` «Մահապատիժըվերացնելու վերաբերյալ» "5.6 Արձանագրությունը նախատեսում է Եվրոպայի Խորհրդի անդամ-պետությունների հրաժարումը խաղաղ ժամանակ մահապատիժկիրառելուց: Վայաստանը միացել է վերոհիշյալ Կոնվենցիային, բայց տակավին չի վավերացրել 76 6 Արձանագրությունը: Հուսով առաջիկայում: ենք, որդա տեղի կունենա է 52 երկրնեՄահապատիժը ներկայումս ամբողջությամբ վերացված աշխարհի րում, 19 երկրներում չի կիրառվում փաստորեն, 16 երկրներ էլ այն կիրառում են միայն առանձնապեսծանր հանցագործություններիհամար: Մահապատիժը Ֆրանսիայում վերացվել է 1981 թ. Ֆրանսիայի քրեական օրենսգրքում բոլոր պատիժները բաժանված են երեք կատեգորիայի. քրեական, ուղղիչ, ոստիկանական: Առավել խիստ քրեական պատիժները նշանակվում են ծանը հանցագործություններ կատարելու համար: Իրենց տնողությունից կախված` դրանք բաժանվում են ժամկետայինի ն անժամկետի: Առաջիններին է դասվում քրեական բանտարկությունը, երկրորդներին` ցմահ քրեական բանտարկությունը

կամ ցմահ քրեական

ազատազրկումը":

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում խաղաղ ժամանակ մահապատիժը վերացվել է 1949 թ: Դրա վերացման օգտին խոսող փաստարկներից մեկը եղել է քրեական պատիժների համակարգում ցմահ ազատազրկման առկայությունը: Ներկայումս Գերմանիայի 1975 թ. քրեական օրենսգրքով ազատազրկումը կարող է լինել ժամկետային(մեկ ամսից մինչն 15 տարի) կամ ցմահ (Տ 38): Գերմանիայում ցմահ ազատազրկում կարող է նշանակվել տասնհինգ հանցատեսակների

համար:

Իտալիայի քրեական օրենսգիրքը ես սկսած 1947 թվականիցմահապատիժչի նախատեսում, իսկ պատիժներիհամակարգում ամրապնդում է ցմահ տաժանակիր

աշխատանքները:

Անգլիայում մահապատիժը վերացվել է »Օ« դարի 60-ական թվականներին: Անգլիականքրեական իրավունքի առանձնահատկությունըմիասնականքրեական օրենսգրքի բացակայությունն է: Անգլիականքրեական օրենսդրության զարգացումն ընթանում է ամենից առաջ քրեական իրավունքի Հատուկ մասը կազմող օրենքներ հրատարակելու ճանապարհով:Միննույն ժամանակ, 70-ական թվականների կեսերից հրատարակվում են նան Ընդհանուր մասի հարցերը շոշափող օրենքներ: Անգլիայում ազատազրկմանմիակ տեսակը բանտարկությունն է: Այն կարող է լինել ժամկետային կամ ցմահ: Ցմահ բանտարկությունը կարող է կիրառվել դիտավորյալ սպանության, կյանքից ոչ դիտավորյալ զրկելու, բռնաբարության, ավազակային հարձակման, հրկիզման, օդահենության, ուրիշի գույքը ոչնչացնելու կամ վնասելու համար (որը զուգորդվելէ բռնությամբ): Ինչպես նշվում Է գրականության մեջ, Անգլիայի ն Ուելսի բանտերում ցմահ ազատազրկում են կրում ավելի քան երեք հազար մարդ: Նրանցից միայն 11 96-ն է դասվում «Ա» կատեգորիային(առավել Շվեդիայում գոյություն ունի անորոշ դատավճիռների համակարգ այն անձանց համար, ովքեր առավել վւղանգավորությունեն ներկայացնում:Ընդ որում, որոշվում է միայն բանտարկության նվազագույն ժամկետը (մինչն 12 տարի), առավելագույն ժամկետըչի սահմանվում: Այն կարողէ նան զմահ լինել: Ֆինլանդիայում 1949 թվականից չի նախատեսվում մահապատժի կիրառումը խաղաղ պայմաններում: 1972 թ. այդ պատիժն օտարվել է քրեական օրենսգրքից: Ամենախիստ քրեական պատիժը ցմահ ազատազրկումն է, որը գործնականում նշանակվում է ծանրացնող հանգամանքներում կատարված դիտավորյալ սպանության համար: ԱՄՆ-ում բացակայում է միասնականմոտեցումը պետական մասշտաբով ցմահ ազատազրկման կիրառման հարցին: Դատապարտյալներըցմահ ազատազրկման կարող են դատապարտվել ինչպեսֆեդերալ քրեական օրենքներով, այնպես էլ նահանգներիօրենքներով: Միննումն ժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ ԱՄՆ-ի մի շարք նահանգներում մահապաւոիժըպահպանվում ն գործում է: Ներկայացված ւիաստերըվկայում են, որ ցմահ ազատազրկումը կարնոր տեղէ զբաղեցնում արտասահմանյան երկրների մեծ մասի քրեական պատիժների

վտանգավորներ)::

'

Տես`

Հբառռոո ԽԼ Է., Շոուն

Շւք.116-121):

Տես`

Տես`

ՈՉ:

Փքուոմո. (ՐօՇբոճքօորօ11

Ճորճ

Հ ջտոռղօտո ԷԼ, Թօռողոոթ/., ՄոՇոօույօօ Դ1օբքԸտու էԼ Ք., 11Շոօոքճքոմբ ԱՇԱ

(Աքօճոծթըւ ՕՇԼքօ8ճ

Մոռճօուոնմ

ոքճոօ

ՓՔՐ.

1994, Է 12,

Խ/., 1980, Շշք. 115:

ՅԾԾԻՈՒ0ՐՕ

ՃոոճլումԸ80ԸՕրե

Բնու: 7Ըոլճո..Թ0ռօոր,

ոքճոօ.

1996, ՇԼք. 23):

/ՃԱՃՄ:

ք

ՄողԵՇՇ.

. ։

համակարգում:Երկրներիմի մասում, որտեղ մահապատիժչի նախատեսվում,ցմահ ազատազրկումը պատժիբացառիկ միջոց է: Այլ երկրներում ցմահ ազատազրկումը գոյություն ունի մահապատժիհետ մեկտեղն օգտագործվում է որպես մահապատժի այլընտրանք, որը նշանակվումէ դատական կարգով կամ ներման կարգով: Բացի այն երկրներից, որւտոեղնախատեսված է ցմահ տաժանակիր աշխատանք, ցմահ ազատազրկումն իրենիցներկայացնում է ցմահ բանտարկություն: Արտասահմանյան երկրներում ցմահ ազատազրկման կատարման նորմատիվ հիմքերի վերլուծությունը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ էական տարբերուչկան ժամկեւոային ն ցմահ ազատազրկումըկրելու կարգի ու պայմանների թյուններ միջն: Բացի այդ, նախատեսվածէ ցմահ ազատազրկումըկրելու ն դատապարտյալին պրոգրեսիվ համակարգ: ազատելու ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում ցմահ ազատազրկումը որոշակի ժամկետով ազատազրկման հետ մեկտեղ առանձնացված է որպես ինքնուրույն պատժատեսակ (քր. օր.-ի 59, 60 հոդվածներ): Ձնական կողմից այդպիսի օրենսդրական լուծումը միանշանակ պատասխան է տալիս պատիժների համակարգումցմահ ազատազրկման տեղի վերաբերյալ հարցին: Քրեական պատիժների համակարգում ցմահ ազատազրկման տեղի հարցը վիճելի էր վերջին բոլոր այն տարիներին, որոնց ընթացքում տեղի էին ունենում ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքիմշակման աշխատանքները:Այդ հարգի լուծումը էականորեն դժվարանում էր նրանով, որ խորհրդային քրեական օրենսդրությանը հայտնի չէր ցմահ ազաւռազրկումը, թեն 30-50-ական թվականներին կիրառվող ազատազրկման գերերկար ժամկետները (մինչն 25 տարի) շատ դաւտաւպարտյալների համար այն դարձնում էին փաստորենանժամկետ: Խորհրդային քրեական ն ուղղիչաշխատանքային իրավունքի գիտության մեջ ցմահ ազատազրկման հիմնահարցը ոչ միայն չէր քննարկվում, այլն ընդհանրապեսչէր դրվում: Ընդունված էր համարել, որ Խորհրդային Միությունում ազատազրկումը,ի տարբերություն կապիտալիստական երկրների,չի կարող լինել ցմահ կամ անժամկետ: Այսօր էլ քրեական իրավունքի գիտության մեջ հանրաճանաչչէ ցմահ ազատազրկումն ինքնուրույն պատժատեսակ ճանաչելու հանգամանքը: Այդ պարագան վիճարկողներըգտնում են, որ որոշակի ժամկետով ազատազրկման ն ցմահ ազատազրկման միակ տարբերությունը դրանց տնողությունն է: Բայց այդ հանգաճանքը չի կարող հիմք հանդիսանալցմահ ազատազրկումը որոշակի ժամկետով ազատազրկճան հետ մեկտեղ պատժի ինքնուրույն տեսակ ճանաչելու համար: Առավել ես, որ քր. օր.-ի 76 հոդվածի5-րդ մասի համաձայն, ցմահ ազատազրկման ձնով պատիժ կրող անձը կարող է պայմանական վաղաժամկետ ազատվել, եթե դատարանը գտնի, որ նա պատիժը հետագա կրելու կարիքը չունի ն փաստորեն կրել է ազատազրկման ոչ պակաս, քան քսան տարին: Ուրիշ խոսքով, որոշակի պայմաններում ցմահ ազատազրկումը վերաճում է ժամկետային ազատազրկման, ուստի ն չի կարող ինքնուրույն պաւտոտժատեսակ համարվել: Ինչնէ: Ցմահ ազատազրկումը նախատեսվածէ ՎՀ նոր քրեական օրենսգրքի 60 հոդվածում, համաձայն որի` ցմահ ազատազրկումը դատապարտյալինուղղիչ հիմնարկում անազատության մեջ պահելու ձեով հասարակությունիցանժամկետ մեկուսացնելն է, որը, սույն օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում, կարող է նշանակվել Կ

Ֆոոոն

8. ճ.,

րուց

Ճ. 1,

ԷԼ07:Յ:Ծ

Է Ծ6ՃոոԱճւյճ6

ՇՅՕՇԾօրմ.1ՕԸռ,

1997, Ըքք. 22.

առանձնապեսծանր հանցագործությունների համար: Այսպիսով, ցմահ ազատազրկումը դատապարտյալիմեկուսացումն է հասարակությունից` այդ նպատակինծառայող հատուկ հիմնարկներում տեղավորելու միջոցով, բայց ի տարբերություն որոշակի ժամկետով ազատազրկման,այն նշանակվում է անժամկետ: Ցմահ ազատազրկմանդատապարտվածանձանց կողմից պատիժը կրելու կարգն ու պայմանները որոշվում են քրեակատարողական օրենսդրությամբ: Մարդասիրությանսկզբունքով է պայմանավորված ՀՀ քր. օր.-ի 60 հոդվածի 2-րդ մասի այն դրույթը, ըստ որի ցմահ ազատազրկման չեն կարող դատապարտվել հանցանքը կատարելիս տասնութտարին չլրացած անձինք, հանցանք կատարելու կամ դատավճիռկայացնելուպահին հղի վիճակում գտնվող կանայք: Քրեական օրենսդրության նորամուծություններից է բոլոր կարգի դատապարտյալների նկատմամբ պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատելու հնարավորության սահմանումը: Այդ կանոնը տարածվում է նան ցմահ ազատազրկ-վածների վրա, ինչի մասին ակնարկվեց վերնում (քր. օր.-ի 76 հոդ. 5-րդ մաս): Ավելացնենք միայն, որ եթե ցմահ ազատազրկում կրող անձը դիտավորյալ այնպիսի նոր հանցանք է կատարել, որի համար նշանակվում է ազատազրկում, ապա պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատելու պայման հանդիսացող քսանամյա ժամկետի ընթացքը կասեցվում է մինչն նոր պատժի ժամկետը լրանալը:

Ցմահ

ազատազրկումը որոշակի ժամկետով ազատազրկումիցտարբերվում է, նախ ն առաջ, նրանով, որ մեծամասամբ դատապարտյալին ամբողջովին զրկում է ազատվելու հնարավորությունից,քանի որ ցմահ ազատազրկմանդատապարտվածի պայմանական վաղաժամկետ ազատումը հնարավոր է որպես բացառություն ն նման հնարավորություն կարող է վիճակվել ամեննին ոչ բոլոր դատապարտյալներին: Բացի այդ, պետական հարկադրանքիայս միջոցը դատապարտյալինփաստորեն դարձնում է «անխոցելի»,նույնիսկ պատիժըկրելու ընթացքում ցանկացած նոր հանցանք կատարելու դեպքում ցմահ ազատազրկմանըլրացուցիչ պատժի ժամկետ ավելացնել հնարավոր չէ: Ֆինլանդիայի քրեական օրենսգրքի 2-րդ գլխի 8 13-ում փորձ է արվել լուծել այս խնդիրը` պատժի համակարգում նախատեսելով դատապարտյալին լուսավոր մենախցում մինչե վեց տարի ժամկետով տեղավորելը (այսինքն` դատապարտյալը տեղավորվում է մենախցում,որտեղ լույսը չի մարվում նույնիսկ գիշերային ժամերին)`: Սույն աշխատությունը գրելու պահի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետությունը ցմահ ազատազրկման ձեով պատժի կատարման բավականաչափ փորձ չունի: Այդ ուղղությամբ մի քանի տարիների փորձ ունի Ռուսաստանի Դաշնությունըշ:Այդ փորձի ուսումնասիրությունն, անշուշտ, որոշակի հետաքրքրությունէ ներկայացնում, բայց տվյալ դեպքում դուրս է մեր ուսումնասիրության շրջանակներից:

Տե՛ս. ԲԵաօաճաօ88 1,

ԽԼ, ՄԻՕխԶՏ:ԾՇ ոքձոօ 3ճքԾօաշամու Շւքճււ. ԽԼ, 1998, Շբ. 41. Այդ մասին լրացուցիչ տե՛ս. ՀայասւռանիՎանրապետության քրեականիրավունք,Ընդհանուր մաս, Երնանիհամալսարանիհրատ., Երեան,2006, էջ 420-421:

ԳԼՈՒԽ

ՊԱՏԻԺ ՆՇԱՆԱԿԵԼԸ

Տ

1.

Պատիժ նշանակելուընդհանուրսկզբունքները

Պատիժ նշանակելը քրեական գործերով արդարադատությանիրականացման վճռական պահն է: Դատարանի կողմից ընտրվող պատիժը պետք է դառնա կատարված հանցագործության հասարակական վտանգավորության լիարժեք չափանիշ, պատժի ենթարկվող անձին ուղղելու ամենակարճ ճանապարհ, ինչպես դատապարտյալի, այնպես էլ այլ անձանց կողմից նոր հանցագործությունները կանխելու գործուն միջոց: ՀՀ օրենսգրքի 61 հոդվածն այսպես է բնութագրում պատիժ քրեական նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները. «1. Վանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացիպատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները: 2. Պատժի տեսակը ն չափը որոշվում են հանցագործության` հանրության համար վտանգավորությանաստիճանով ն բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում` պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով: 3. Վանցագործության համար նախատեսվածպատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժինպատակները»: Օրենսդրականդրույթների ներկայացումիցհետնում է, որ պատժի նշանակման ընդհանուր սկզբունքները միավորվում են դրա արդարացիության հատկանիշով: Պատժի նշանակման վերաբերյալ կոնկրետացնելով քրեական իրավունքի արդարության սկզբունքը, որն ամրագրված է ՀՀ քր. օր.-ի 10-րդ հոդվածում, կարելի է ասել, որ արդարացի պատիժն այնպիսի պատիժն է, որը համապատասխանում է կատարվածհանցանքիծանրությանը,դա կատարելու հանգամանքներինն հանցավորի անձնավորությանը,այսինքն` նեղ իմաստով խոսքը գնում է պատժի անհատականացման մասին: ՀՀ քր. օր.-ի 61 հոդվածին համապատասխան,դրան կարելի է հասնել դատարանիկողմից պատիժ նշանակելիս ներքոհիշյալ կանոնները հաշվի առնելու ճանապարհով`. 1. Պատիժը պետք է նշանակվի քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան(որը պատասխանատվությունէ նախատեսումկատարված հանցանքի համար) հոդվածի սանկցիայի շրջանակներում (սահմաններում): Այստեղից բխում են հետնյալ կոնկրետ լուծումները. դատարանն իրավունք չունի գերազանցել .

'

400-405.

Տես`

լ

ոքմոօ.

ԷԼճո1օԲ 74. 8.. ՔՕՇՇՅՈԼԸԹ6 ՄԻՕՃՕՑԵօՇՇԸ

Օոոզ

ՎոՇՂԵ.

Էք

ձար.

ԽԼ, 1997, Ըքք.

սանկցիայի առավելագույն սահմանը, նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ դատարանը կարող է նշանակել միայն քր. օր.-ի 64 հոդվածով նախատեսված հանգամանքներիառկայության դեպքում, սանկցիաների նվազագույն, իսկ երբեմն նան առավելագույն սահմանները, որոնք ուղղակիորեն չեն մատնանշվում Հատուկ մասի հոդվածում, որոշվում են քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթների հիման վրա: Դատական հայեցողության ազատությունը պատիժ նշանակելիս կախված է կատարված հանցագործությանծանրությունից ն դրա հետ կապված` Վատուկ մասի հոդվածի սանկցիայի կառուցվածքից: Ինչպես հայտնի է, Հատուկ մասի հոդվածների սանկցիաներ կամ հարաբերականորեն-որոշակի են կամ երկընտրելի (ալտերնատիվ): Վերջիններս երբեմն կարող են զուգակցվել առաջինների հետ: սանկցիաներումմատնանշվում են պատժի որոշակի Վարաբերականորեն-որոշակի տեսակի կամ նվազագույն ե առավելագույն սահմանները, կամ միայն դրա առավելագույն սահմանը: Վերջին դեպքում համապատասխան պատժատեսակի նվազագույն չափը որոշվում է քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի պատկան են այս կամ այն հոդվածներին դիմելու ճանապարհով, որոնք սահմանում պատժատեսակը:Այսպես, ՀՀ քր. օր.-ի 105 հոդվածի 2-րդ մասին համապատասխան` հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում երկու կամ ավելի անձանց սպանություն, պատժվում է ազատազրկմամբ` առավելագույնը վեց տարի ժամկետով: Տվյալ պատժատեսակի նվազագույն ժամկետը սահմանված է քր. օր.-ի 59 հոդվածով (երեք ամիս), հետնաբար, ՀՀ քր. օր.-ի 105 հոդվածի 2-րդ մասի սանկցիան նախատեսում է ազատազրկում երեք ամսից վեց տարի ժամկետով: Չի բացառվում նան պատժի նվազագույն չափի նշումով հարաբերականորենորոշ սանկցիան: է ժամկետով»: պատժվում երեք պակաս ազատազրկմամբ տարուց ոչ Օրինակ, Նման դեպքերում պատժի առավելագույն սահմանը հավասար է տվյալ պատժատեսակի համար օրենքով սահմանված առավելագույն չափին: Երկընտրելի սանկցիաներկառուցելիս օրենսդիրը ելնում է այն բանից, որ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածի սանկցիայում նախատեսվածպատժատեսակներիցդատարանի կողմից ցանկացածինշանակումըոչ միշտ է ապահովում պատիժ նշանակելիս Դրա հետ կապված` քրեական օրենսարդարության սկզբունքի պահպանումը:: է գրքում կարնոր վերապահում արված այն մասին, որ հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի նպատակները(քր. օր.-ի 61 հոդ. 3-րդ մաս): ՀՀ քրեական օրենսգրքում նախատեսվում է, որ որոշակի դեպքերում դատարանն իրավունք ունի նշանակելու քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածի սանկցիայի առավելագույն սահմանները գերազանցողպատիժ: Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է հանցագործությունների համակցությամբն դատավճիռների համակցությամբ պատիժ նշանակելուն (քր. օր.-ի 66 ն 67 հոդվածներ), երբ նշված համակցությունների դեպքում պատիժ նշանակվում է երկու կամ ավելի հանցագործությունների համար, ուստի քրեական օրենսգրքի 61 հոդվածի պահանջը չի խախտվում: Դատավճիռների համակցության դեպքում, օրինակ, ազատազրկման ձնով վերջնական պատիժը կարող է հասնել քսան տարու (չի կարող գերազանցել քսան տարին): Սակայն այս դեպքում ես, ինչպեսասվեց,խոսքը չի գնում ՀՀ քր. օր.-ի 61 հոդվածի 1-ին մասով սահմանված այն կանոնից շեղվելու մասին, որը պատիժը '

Ա. Վ., նշվ. աշխ.. էջ 401: ՏեսՆ̀աումով

սահմանափակումէ Յատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սանկցիայի շրջանակներով:Այստեղխոսբը գնում է հանցավորինկատմամբերկու կամ ավելի, այլ ոչ թե մեկ հանցանք կատարելու համար պատիժ նշանակելու մասին: Այս դեպքում նս յուրաքանչյուր առանձին հանցագործության համար պատիժը նշանակվումէ սահմանված շրջանակներում(սանկցիայի շրջանակներում), իսկ դատարանը դատավճիռների համակցությանպարագայում նոր դատավճռով կշանակված պատժին լրիվ կամ մասնակիորենգումարում Է նախորդ դատավճռով նշանակված պատժի

չկրած մասը: Առավել լայն բնույթ են կրում զատուկ մասի համապատասխան հոդվածովնախատեսվածպատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ նշանակելու հիմքերը. որոնք հատուկ նախատեսվածեն ՀՀ քր. օր.-ի 64 հոդվածով ն որոնց մասին դեռնս կխոսվի առաջիկայում: Օրենքով նախատեսվածիցավելի մեղմ պատիժ նշանակելը ամբողջապես համահունչ է քրեական իրավունքի արդարության ն

մարդասիրության սկզբունքներին: 2. Պատիժը պետք է նշանակվի ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուրմասի դրույթները հաշվի առնելով, այդ դրույթներինճիշտ համապատասխան: Տվյալ դեպքում նկատի են առնվում Ընդհանուրմասի այն նորմերը, որոնք այսպես թե այնպես կապված են պատիժ նշանակելուհետ ն ազդեցություն ունեն այդ գործընթացիվրա: Դրանք քրեական օրենսդրությանսկզբունքներին,քրեական օրենսգրքի խնդիրներին, պատժի հասկացությանը,նպատակներին ն տեսակներին, անչափահասների քրեական պատասխանատվության նե պատժի առանձնահատկություններին վերաբերող ն այլ նորմերն են: Նկատի են ունեցվում բոլոր այն նորմերը, որոնք առնչություն ունեն պատիժ նշանակելու հետ: Միաժամանակ ենթադրվում են այնպիսի նորմեր, որոնք պատվիրում են պատիժ նշանակելիսհաշվի առնել մեղքի ձնը, հանցագործության կատարմանփուլը, այն հանգամանքները, որոնց հետնանքովհանցագործությունը ավարտինչի հասցվել. հանցակիցներից յուրաքանչյուրի մասնակցության բնույթըն աստիճանըհամատեղհանցավոր գործունեությանմեջ ն այլն: Յ. Պատիժը նշանակվում է` հաշվի առնելով հանցագործությանհանրության համար վտանգավորությանաստիճանը ն բնույթը: Հանցագործության հանրային վտանգավորության բնույթի տակ հասկացվում է դրա որակական յուրահատկությունը, դրա` որպեսքրեորեն պատժելի արարքիորոշակի տարատեսակի,վտանգավորության որակականբնութագիրը:Այն կախվածէ ամենից առաջ հանցավորոտնձգության օբյեկտի բնույթից ն արժեքավորությունից:Այս տեսակետից`ցանկացած սպանությունները,որպես կյանքի դեմ ուղղված հանցագործություններ, տարբերվում են նան մարդու առողջությանըպատճառած ցանկացած վնասից` որպեսառողջության դեմ ուղղված հանցագործություններից, ինչպես նան հանցագործությունների ցանկացած այլ տեսակներից (ըստ ոտնձգության օբյեկտի), օրինակ, գույքային հանցագործություններից: Հանցագործությանհանրության համար վտանգավորությանաստիճանը միննույն բնույթի հանցավորարարքներիքանակականբնութագիրնէ: Միննույնտեսակի հանցագործության շրջանակներումդա կախված է պատճառված վնասի չափից (ասենք, կատարվելէ գողություն խոշոր չափերով կամ առանձնապես խոշոր չափերով), մեղքի ձնից (գույքը դիտավորությամբ կամ անզգուշությամբոչնչացնելը կամ վնասելը), հանցանքը կատարելու եղանակից (օրինակ, ՀՀ քր. օր.-ի 104 հոդվածի 6-րդ կետը սպանությունը ծանրացնողհանգամանքէ համարում արարքը շատերի կյանքի համար վտանգավորեղանակովկատարելը), կատարված հանցան383

քի այլ հատկանիշներից ու հանգամանքներից:Պետք է նկատի ունենալ, որ կատարված հանցանքի հանրության համար վտանգավորության բնույթի ն աստիճանի վրա ազդող բոլոր նշված հանգամանքները պատիժ նշանակելիս կարող են հաշվի առնվել միայն այն ժամանակ, եթե դրանք չեն մտնում անձի կողմից կատարված հանցանքի հանցակազմիհատկանիշներիմեջ: 4. Պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները: Վանցավորի անձի որոշակի հատկությունները սովորաբար արտացոլվում են նրա կողմից կատարվածհանցագործության մեջ: Այլ հարց է, որ դրանց որոշ մասը ընդգրկվում է համապատասխանհանցակազմի բնութագրի մեջ (օրինակ, նախկին հանցագործության համար դատվածությունը) ն, հետնաբար, արտացոլվում է որոշակի քրեաիրավականնորմի սանկցիայում, իսկ մյուսները հանցագործության հանցակազմիշրջանակներից դուրս են գտնվում: Սակայն թե առաջինները ն թե՛ երկրորդներըպետք է որոշակի գնահատականստանան դատարանի կողմից հանցագործությանբնույթն ու հանրության համար վտանգավորության աստիճանը որոշելիս: Կատարված հանցագործության բնույթը պատկերացում է տալիս հանցավորի անձի որոշակի կրիմինոլոգիական տիպի մասին (շահադիտական՝ խարդախությանժամանակ,բռնի` սպանության ժամանակ, բռնի-շահադիտական ավազակության ժամանակ ն այլն): Առանց դրա չեն կարող ճիշտ ընտրվել պատժի տեսակը ն չափը, նշանակվել արդարացի պատիժ: Հանցավորի անձի բնութագրի մեջ են մտնում նրա սոցիալ-հոգեբանականհատկությունները` վերաբերմունքն աշխատանքի նկատմամբ, Հայրենիքին ցուցաբերած ծառայությունները, օրինահնա զանդությունը, վարքը ընտանիքում ն կենցաղում, կրթությունը, բնավորությունը տարիքը, խառնվածքը, կամային որակները ն այլ հատկություններ: Այսպիսով, դա տարանը պարտավոր է հանցագործին դիտել ոչ թե պարզապես որպես հանցագոր ծության վերացարկված (աբստրակտ) սուբյեկտ, որը ենթակա է քրեխկան պատաս խանատվության, այլ որպես անհատական հատկություններովօժտված մարդ, որ գործել է որոշակի հանգամանքներում: Անձի տվյալ հատկանիշները հաշվի առնել բնավ չի նշանակում, թե այս կամ այն նշված կամ այլ հատկանիշների առկայո թյունից կախված հանցավորի նկատմամբ պետք է նշանակվի ավելի կամ պակա պատիժ: Կարնոր է, որպեսզի դատարանը,այդ հանգամանքներըհաշվի առնելո հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակի արդս րացի պատիժ, որն առավելագույնս համապատասխանիքրեական օրենքով որո ված` պատժի նպատակներին,այդ թվում` դատապարտյալինուղղելու նպատակի, Եվ այս իմաստով նշանակված պատիժըհանդես է գալիս որպես դատապարտյալ ների հետագա վարքագծի պրոգնոզ: 5. Պատիժ նշանակելիս դատարանը հաշվի է առնում պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները:ՀՀ քր. օր.-ի 62 ն 63 հոդվածներով նախատեսված այդ հանգամանքները(դրանց բովանդակությունը ստորն կլուսաբանվի լրացուցիչ) վերաբերում են ինչպես հանցավորի կողմից կատարված հանցագործությանբնութագրին, այնպես էլ հանցագործի անձնավորության բնութագրին ն ընդունակ են ազդելու դատարանիկողմից նշանակվող պատժի տեսակի

րագան նախատեսված է, օրինակ,ՌԴ

ն

վրա: չափի է Պատիժ նշանակելիս դատարանը հաշվի

առնում

վ

պատժի ազնշանակվող

վրա: Այս հաննրա ընտանիքի պայմանների գամանքը թեն ուղղակիորեն նախատեսված չէ ՀՀ քր. օր.-ի 61 հոդվածով (այդ պա-

ուղղվելու հանցագործի դեցությունը

ն

օր.-ի 60 հոդվածի3-րդ մասով), բայց ճիշտ

տեսանկյունից: Պետք է նշել, որ պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներըկազմող` յ բոլոր պայմաններըպարտադիրպետք է կատարվենիրենց համակցության մեջ: Միայն այդ պահանջը պահպանելուպայմանով է, որ դատարանն կարող է նշանակել արդարացի պատիժ, որը համապատասխանի քրեական քով սահմանվածնպատակներին:

շված

իսկապես

օրեն-

կատարված

գողության,

քր.

առնելը` պատժի նպատակների այնհաշվի առավել արդյունավետ իրացման կլինի

Տ

2.

ն պատիժը Պատասխանատվությունը մեղմացնողն

ծանրացնող հանգամանքները

ն պատժի Պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքը

պատժի տեսակը ն չափը որոշելու բազմաթիվ դրույթների ու չափանիշներիհետ մեկտեղ անխզելիորենկապված է պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող ն հանգամանքները հետազոտելու հաշվի առնելու հետ: Մեղմացնողն ծանրացնողհանգամանքներ ասելով` հասկացվումեն օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ բնույթի այնպիսիգործոններիհամակցությունը, որոնք վերաբերում են կատարված արարքին ն էականորեն ազդում են դրա հասարակական վտանգավորության աստիճանիգնահատականի վրա, ինչպես նան հանցավորիանձը

բնութագրող գործոնները":

Քննարկվող հանգամանքների վերլուծությունըցույց է տալիս, որ դատարանի կողմից պատիժը որոշելիս դրանց նշանակությունը միատեսակչէ: Դրա հետ կապված նշված հանգամանքները կարելիէ բաժանելերկու խմբի՞: Առաջինխմբի մեջ են մտնում այն հանգամանքները, որոնք օրենսդրի կողմից հաշվի են առնվել քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի նորմերում որպես հանցագործության հատկանիշ:Օրինակ,ՀՅ քր. օր.-ի 105, 107, 108 հոդվածներ,104 հոդվածի2-րդ մասի 5-րդ, 7-րդ, 11-րդ կետեր, 175 հոդվածի2-րդ ն 3-րդ մասեր, 176 հոդվածի2-րդ ն 3-րդ մասեր ն այլն: Այսպիսի հանգամանքների դերը մեծ Է, քանի որ դրանք որպես հանցագործության հատկանիշներազդում են սանկցիայիկոնստրուկցիայի վրա, այսինքն` օրենսդրի կողմից արդեն իսկ հաշվի են առնվել պատիժների տեսակնու չափը որոշելիս: 13 քր. օր-ի 62 ն 63 հատկանիշներով նախատեսված հանգամանքների երկրորդ խումբն ունի այլ դերակատարություն, քանի որ դրանք ազդում են քրեական օրենսգրքի Վատուկմասի հոդվածներով նւսխատեսված սանկցիաներիշրջանակներում պատժիտեսակըն չափը որոշելու վրա: Այս հանգամանքները Հատուկմասի համապատասխան հոդվածներում ՍՕախատեսված չեն որպես հանցագործության հատկանիշ,բայց հենց այս հան գամանքներն են, որ թույլ են տալիս առավել լրիվ անհատականացնելու պատիժը:

-

Տես`

`

Վթգայե Ր, քԼ,

ՕՆՅՆԸԼՑՇՒՈՒՉՇՐ,

ՕԾՇԸՆՕՏՐՇՂԴԵԸՇԸՆԼՔ411

ՇԱՐՎԱԾ ԱՒՅՇ 1114344Աւգ, Ըճքրօ8., 1978, Շբ. 33:

8. 8. (ՕԾՇՂՕԱՈՏՂԵՇՆՈՑ,

ՕՅՈՎԱԾՆԱԱՇ 17

ՃՄԱՅՅորու Տես

ԸճոճուճըԱՓՏթոաաւօՇու ոա ԸՕլաճւմԸՐՈՎ6Ըոյդօ ՇոծքոոօոԸտ, ուա

Իթ

ԴՏՃԵՇԼՑ

աայ

1ճ

1987, ՇՐք, 55:

25-6

մատտաւուղ

ԸՕՇՇԼՑԾԱԱԾՇՆ».Ըճ.

Դող 771108

ՅԱՅՎԲԱՎԱՈԲ 8

ջու

1:

2ոմ-

օ1ԱՐԳԱԾԱԱՅՑ ՄՈՍՃՕՑՒՈԴՉ ՕԼՏՇՂՇՐՑԵՐ-

5ձ

Նոան 18409:.

թորկա թ6Թ գ

ՑԱ

աԸՂԹծոոնու

որոշա",

ոօռոս2

Հաշվի առնելով մեղմացնող ն ծանրացնող հանգամանքների ներկայացված դասակարգումը, օրենսդիրը քրեական օրենսգրքում կարնոր դրույթ է զետեղել այն մասին, որ եթե քր. օր.-ի 62 հոդվածի առաջին մասում նշված որնէ հանգամանք քրեական օրենսգրքի Վատուկմասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված է որպես հանցագործության հատկանիշ, ապա դա չի կարող կրկին հաշվի առնվել որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանք (քր. օր.-ի 62 հոդ. 3-րդ մաս): ՀՀ քր. օր.-ի 63 հոդվածի 4-րդ մասը նույնաբովանդակ դրույթ է պարունակում ծանրացնող հանգամանքներիվերաբերմամբ: Քրեական գործերի մեծ մասը միաժամանակպարունակում է ինչպես մեղմացնող, այնպես էլ ծանրացնող հանգամանքներ: Ուստի, դատարանները պարտավոր են գնահատել ինչպես մեկը, այնպես էլ մյուսները, դրանց նշանակությունը` պատժի տեսակն ու չափը որոշելու համար: Ընդ որում, այս կամ այն հանգամանքի նշանակությունը պետք է որոշել ըստ նրա ազդեցության` հանցագործության հասարակական վտանգավորության կամ հանցավորի անձնավորության վտանգավորության վրա: Բոլոր մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների օբյեկտիվ, բազմակողմանի ու լրիվ բացահայտումը ն վերլուծությունը պետք է նպաստեն դատարանի կողմից նշանակվող պատժի արդյունավետությանը: Մինչդեռ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ թե ցանկացած հանգամանքները, այլ միայն նրանք, որոնք կարող են էականորենազդել պատժիտեսակի ն չափի վրա: Առանձինհեղինակներիկողմից դատական պրակտիկայիուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դատարաններըերբեմն օբյեկտիվորեն չեն գնահատում պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները. ծանր հանցագործությունների դեպքում հետազոտվում ու հաշվի են առնվում գլխավորապես ծանրացնող հանգամանքները, ոչ ծանր հանցագործությունների դեպքում՝ Դատական գործունեության մեջ պատասխանամեղմացնող հանգամանքները`: տվությունը ն պատիժը մեղմացնող ն ծանրացնող հանգամանքների հետազոտության ն գնահատման հարցում նեգատիվ պահերի բացահայտումն ու վերացումը կնպաստի պատիժներիարդյունավետության բարձրացմանը: ՀՎՀ քր. օր-ի 62 հոդվածում նւսխատեսված են պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանքները (10 կետերում): Քննարկենք դրանք նույն ինչպես շարադրված են օրենքում: հաջորդականությամբ, 1. Առաջին անգամ հանգամանքներիպատահական զուգորդմամբ ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարելը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 1-ին կետ): Քրեական օրենսգրքի մեկնաբանվող հոդվածի այս կետը գործնականորեն իր մեջ ընդգրկում է երեք հանգամանք: Նախ, պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանք է ճանաչվում հանցանքն առաջին անգամ կատարելը: Ընդ որում, հանցանքն առաջին անգամ կատարված չի կարող համարվել, եթե անձը նախկինում կատարել է հանցագործություն, անկախ այն բանից, թե նա դատապարտվել է ն դրա համար ինչպիսի պատիժ է նշանակվել: Հանցագործությունն առաջին անգամ կատարված է համարվում նան այն դեպքում, երբ նախորդ հանցանքի համար անցել է վաղեմության ժամկետը կամ տվյալ անձի դատվածությունըմարված կամ հանվածէ օրենքով սահմանված կարգով: Այս մեղմացնող հանգամանքի երկրորդ բաղադրիչն է հանդիսանում ոչ մեծ կամ

միջին ծանրության հանցանք կատարելը: ՀՀ քր. օր.-ի 19 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններ են համարվում դիտավորությամբ կատարված այն արարքները, որոնց համար քրեական օրենսգրքով նախատեսված առավելագույն պատիժը չի գերազանցում երկու տարի ժամկետով ազատազրկումը, կամ որոնց համար նախատեսված է ազատազրկման հետ կապ չունեցող պատիժ, ինչպես նան անզգուշությամբ կատարված այն արարքները, որոնց համար քրեական օրենսգրքով նախատեսված առավելագույն պատիժը չի գերազանցում երեք տարի ժամկետով ազատազրկումը: Միջին ծանրության հանցագործություններ են համարվում դիտավորությամբ կատարված այն արարքները, որոնց համար քրեական օրենսգրքով նախատեսված առավելագույն պատիժը չի գերազանցում հինգ տարի ժամկետով ազատազրկումը, ինչպես նան անզգուշությամբ կատարված այն արարքները, որոնց համար քրեական օրենսգրքով նախատեսված առավելագույն պատիժը չի գերազանցում տասը տարի ժամկետով ազատազրկումը: Քր. օր.-ի 62 հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի վերջին բաղադրիչը հանգամանքների պատահական զուգորդումն է: Առավել հաճախ որպես այդպիսի հանգամանքներ կարող են դիտարկվել.հանցանքն այնպիսի անձի կողմից կատարելը, որը բնութագրվում է դրականորեն, բարեխղճորեն է վերաբերվում աշխատանքին ն ամբողջությամբ վերցրած օրինահնազանդ քաղաքացի է: Այսպիսի անձի համար հանցանքի կատարումը բնութագրական վարքագծային ստերեոտիպ չէ ն դուրս է «մղվում» նրա ողջ կյանքի ընդհանուր կոնտեքստից: Պետք է հաշվի առնել, որ վերը նշված երեք բաղադրամասերը դիտարկվում են որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանք միայն համալիր կարգով: Այսինքն` միայն դրանց ամբողջական առկայությունն է համարվում մեղմացնող հանգամանք, իսկ դրանցից գեթ մեկի բացակայությունը դատարանին հիմք չի տալիս պատիժը մեղմացնելու համար: 2. Վանցանքը կատարելու պահին հանցավորի անչափահաս լինելը (քր. օր.-ի է քրեական 62 հոդ. 1-ին մասի 2-րդ կետը): ՀՀ քր. օր.-ի 24 հոդվածը սահմանում պատասխանատվությանենթարկելու տարիքը: Որպես ընդհանուր կանոն, քրեական պատասխանատվությանենթակա է այն անձը, որի տասնվեց տարին լրացել է նախքան հանցանք կատարելը: Այն անձինք, որոնց տասնչորս տարին լրացել է մինչն հանցանք կատարելը, ենթակա են քրեական պատասխանատվությանայնպիսի հանցանքներ կատարելու համար, որոնց մեծ մասը ծանր հանցագործություններ են (քր. օր.-ի 24 հոդ. 2-րդ մաս): Պատիժ նշանակելիս դատարանը պարտավոր է որպես մեղմացնող հանգամանք հաշվի առնել մեղադրյալի (ամբաստանյալի)անչափահաս տարիքը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ անչափահասներիմոտ դեռես ամբողջությամբ ձնավորված չէ հոգեբանությունը, նրանց համար բնութագրական է վարքագծի անկայունությունը ն արարքների անկշռադատությունը: Ուստի քրեական օրենսգիրքը հաճախ թույլ է տալիս նրանց նկատմամբ կիրառել դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ (քր. օր.-ի 91 հոդված): Անչափահասների նկատմամբ ազատազրկում կարող է նշանակվել առավելագույնը Տես` ՀՕԽՈՂԸՀուՅքոո ւօ Փօրօքոուու, Քճոոււթճքոում 7ոօոօտհօՆԲ ՄՈՕոոՑՕոր7ԽօրճաՇ) ՔՕՇՇրոԼ Ը Խուծքոճոզիը աճեն, հ/., 2002, ՇՂք. 115. քում, դքճոօտօ1 մոտա Շյիճ680-ԸռճիԸ18611101 Լ

'

թրեւ,

Տես`

Լճթօքօտ Լ. Շ., ՕՅողոօ

1976, Շք.

90:

14ՎՃոճ

14311Կ61ւմ

աոճտաղու

ոօ

«Օ8օՂՇաօրը7 չոօոօուօոդ/

ոճ).

տարիժամկետով,կալանքը կարող է կիրառվելմիայն դատավճիռըկայացնելու պահին տասնվեց տարին լրացած անչափահասինկատմամբ` տասնհինգ օրից երկու ամիս ժամկետով քրեական օրենսդրությունը հատուկ ն այլն: Այլ կերպ ասած, վերաբերմունք ունի անչափահասների նկատմամբ: ՀՀ քրեական օրենսգրքում առկա են նորմեր, որոնք հայտնի չափով թեթնացնում են անչափահասներիվիճակը (քր. օր.-ի 5-րդ բաժին, Գլուխ 14), հաշվի առնելով, որ անչափահասները գտնվում են զարգագման փուլում ն լիովին չեն կարող պատկերացնել կատարված հանցանքի վտանգավորությունն ու ճիշտ կողմնորոշվել ստեղծված իրադրությունում: Հաճախ էլ անչափահասները լինում են չափահաս անձանց, անգամ հանցագործների ազդեցության տակ, չեն կարողանում խուսափել այդ ազդեցությունից, ն, վերջապես. հանցանքիկատարմանը նպաստում են ընտանեկանպայմանները: Քննարկվող մեղմացնող հանգամանքն առկա է, եթե անձի 18 տարին չի լրացել հանցանք կատարելիս,անկախնրանից, թե նա երբ է դֆտապարտվում: Յ. Գանցանքըկատարելու պահին կամ պատիժ նշանակելու պահին հանցավորի հղիությունը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 3-րդ կետեր): Այս դեպքում հաշվի է առնվում, որ հղի վիճակը հանգեցնում է կնոջ օրգանիզմիորոշ ֆունկցիոնալ փոփոխությունների ն ազդում է նրա հոգեբանության վրա: Պատիժը կարող է մեղմացվել նան այն դեպքում, երբ կինը հանցանքը կատարել է ոչ հղի վիճակում, սակայն պատիժ նշանակելու պահին գտնվել է այդպիսի վիճակում: Օրենսդիրն այստեղ ղեկավարվում է մարդասիրությանսկզբունքով ն հետաւլնդում է հղի կնոջ առողջության պահպանության, երեխայի նորմալ ներարգանդայինզարգացման ու ծննդի տասը

:

նպատակներ: 4.

Պատիժ նշանակելու պահին հանցավորի խնամքի տակ մինչն ւռասնչորս տարեկան երեխայի առկայությունը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 4-րդ կետ): Այս հանգամանքը կարող է մեղմացնող համարվել, եթե դատարանը հավաստի, որ, նախ, հանցավորը զրկված չի եղել ծնողական իրավունքներից,ն, երկրորդ, ինքն է հոգ տարել երեխայի մասին, այսինքն` ինքն անձամբ է զբաղվել տվյալ երեխայի դաստիարակությամբու նյութական ապահովությամբ:Առավել մեղմ պատիժը տվյալ դեպքում կօգնի հանցավորին ավելի շուտ վերադառնալու իր ծնողական պարտքի կատարմանը: Քննարկվող մեղմացնող հանգամանքըկբացակայի, եթե հանցավորը զրկվածէ ծնողական իրավունքներից, երկար ժամանակ գտնվել է երեխայից հեռու, նյութական միջոցներ չի տրամադրել կամ դաժան վերաբերմունք է դրսնորել երեխայինկատմաճմբ ն այլն: 5. Վանցանքըկյանքի ծանր զուգորդման հետնանքով կամ կարեկցանքի շարժառիթով կատարելը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 5-րդ կետ): կամ կարող են ճանաչվելանձնական-ընտանեական Կյանքիծանր հանգամանքներ ծառայողական-անձնական բնույթի ամենատարբեր այնպիսի հանգամանքները, ինչպիսիք են` մերձավոր հարազատի մահը, որը հանգեցրել է անձի նյութական դրության կտրուկ վատթարացմանը,նրա հիվանդությունը կամ նրա երեխայի, ամուսնու կամ այլ մերձավոր անձանց հիվանդությունը,աշխատանքը կորցնելը, բնակարանի բացակայությունը, ինչպես նան բոլոր այն դեպքերը, երբ հանցավորի կամ նրա մերձավորների համար առաջանում են կենսական կարնոր նշանակություն ունեցող անբարենպաստ վիճակներ: Սակայն կատարված հանցագործությունը պետք է պատճառականկապ ունենա այդպիսի հանգամանքներիհետ: Օրինակ, գողություն կատարելիսորպես մեղմացնող հանգամանքկարող է հաշվի առնվել հանցավորի մոտ գոյության միջոցների բացակայությունը,սակայն սպանություն կատա-

հանգամանքների

նյութական դրությունը հանցավորի րելիս ծանր մեղմացնողհանգամանք՝:

չպետք

է

դիտարկվի որպես

Կարեկցանքի շարժառիթը ենթադրում է հանցանքի կատարումը` տուժողի նկատմամբկարեկցանքից դրդված, օրինակ, նրան կյանքից զրկելը անբուժելի ծանր հիվանդության կամ անտանելի ֆիզիկական տանջանքների դեպքում (այսՍակայն այստեղ նս անհրաժեշտ է պատճառականկապես կոչված` ա ան արժառ հանցագործության միջն (օրինակ, ցագոր րվ շարժառիթինն կկատարված պը կարեկցանքի դրամիգողությունը՝ հիվանդ հարազատիհամար դեղորայք գնելու նպատակով): 6. Վանցանքն անհրաժեշտ պաշտպանության, հանցանք կատարած անձին ռիսկի, հրամանը կամ կարհիմնավորված անհրաժեշտության, բռնելու, ծայրահեղ գադրությունը կատարելու իրավաչափությանպայմաններըխախտելովկատարելը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 6-րդ կետ): Արարքն առանց այդ հանգամանքները խախտելու կատարելը բացառում է Սակայն հանցավորությունը, ուրեմն` նան քրեական պատասխանատվությունը: անհրաժեշտ հանցանքն պաշտպանության, ի նչպես հանգամանքներում, այնպիսի հանցանք կատարածանձին բռնելու, ծայրահեղ անհրաժեշտության,հիմնավորված ռիսկի, հրամանը կամ կարգադրությունըկատարելու իրավաչափությանպայմանները խախտելն է, հանցանքի շարժառիթներն,այնուամենայնիվ,սոցիալ-պոզիտիվ ուղղվածություն են կրում: Դրա հետ կապվածէլ` քննարկվող պարագանհամարվում ն պատիժըմեղմացնող հանգամանք: է պատասխանատվությունը 7. Տուժողի վարքագծի հակաօրինականությունը կամ հակաբարոյականությունը, որով պայմանավորվելէ հանցագործությունը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի

էվթանազիա)»:

7-րդ կետ):

1961 թ. քրեական օրենսգիրքը նախատեսումէր սրան բովանդակությամբ մեղմացնող հանգամանք` հանցագործությունըտուժողի անօրինականգործողությունների հետնանքով առաջացած հոգեկան խիստ հուզմունքի ազդեցության տակ կատարելը (35 հոդ. 4-րդ կետ): ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը կոնկրետացրել է այդ հանգամանքը` շեշտը դնելով տուժողի վիկտիմայինվարքագծի վրա, որը հաճախ իրենից ներկայացնումէ նրա կողմից դրսնորվող սադրանք (պրովոկացիա): Նման դեպքերում տուժողի վարքագիծը կարնոր տեղ է զբաղեցնում այն պայմանների ու հանգամանքների շղթայի մեջ, որոնք պայմանավորելեն հանցագործությունը:Այդ իմաստով հաճախ խոսում են անգամ տուժողի «մեղքի» մասին, որը ն հիմք է ծառայում հանցանք կատարած անձի պատասխանատվությունըմեղմացնելու համար: Այդպիսի մեղմացման պայման է հանդիսանում այն, որ հանցագործությունըսադրած` տուժողի վարքագիծը պետք է կամ հակաօրինական,կամ հակաբարոյականլինի: Հակաօրիվարնական վարքագիծըխախտումէ ինչ-որ իրավականնորմեր (քրեաիրավական, բարոյահակաբարոյականը` չաիրավական,քաղաքացիաիրավական այլն), իսկ կանության (էթիկայի) նորմերը ն հասարակության մեջ ընդունված վարքագծի ՀՀ

մոտ

ն

կանոնները:

Վանցանքըսպառնալիքի կամ հարկադրանքիկամ նյութական, ծառայողական կամ այլ կախվածությանազդեցությանտակ կատարելը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 8-րդ կետ): Տվյալ կախվածությունը մեղմացնող հանգամանք ճանաչելու 8.

Տես`

Տես`

1ՇՕԽՈՅՅՅՈւո

քոք ԴՇ ՔՓ, ո

ԷԼՑյՈ:68/.

8., Ք0օՇաճՇրօօ

Թոտճուծո, ԻԼ, 2002, Շռք. 116: յ՛օճօոււօօ

ոքճտծ, Շ-ք.

406:

մեղքը թեթնացնելու շարժառիթով: Սակայն հանցավորը դա պետք է անի կամավոր: Վանցագործությամբ պատճառված վնասի հատուցումը չի կարող ազդել արարքի որակման վրա, բայց կարող է մեղմացնել պատիժը: Դանցագործությամբ պատճառված գույքային վնասը հանցավորը կարող է հարթել (վերացնել), եթե հրապարակավ ներողություն խնդրի մամուլի միջոցով կամ զանգվածային լրատվությանայլ միջոցներով: Բժշկական կամ այլ օգնություն ցույց տալու օրինակ կարող է հանդիսանալ տուժողին բուժօգնության կետ տեղափոխելը, «շտապօգնություն» կանչելը, դեպքի վայրում առաջինանհրաժեշտօգնություն ցույց տալը ն այլն: Գույքային ն բարոյական վնասի հատուցում պետք է համարել նյութական վնասի լիովին հատուցումը (գողացված գույքը կամ դրա արժեքը վերադարձնելը, գույքի դիմաց այլ համարժեք գույք տալը ն այլն): Վնասը վերացնելն առկա է, երբ հանցավորը կամովին ֆիզիկապես վերականգնում է այն առարկան, որին վնաս է հասցրել (վերականգնումէ ջարդած ավտոմեքենան,փլված պատը ն այլն): Քրեական օրենսգրքի 62 հոդվածով նախատեսվածպատասխանատվությունըն պատիժը մեղմացնող հանգամանքներըկիրառելու համար անհրաժեշտ են համապատասխան իրավական հիմքեր կամ ապացույցներ` գրավոր փաստաթղթեր, տուժողի կամ վկայի ցուցմունքներ ն այլն: Չի կարող իբրն մեղմացնող հանգամանք գնահատվել այն փաստը, որի մասին հայտնում է հանցավորը` առանց դրա հիմք հանդիսացողփաստաթղթիկամ կեղծ փաստաթղթիհիմա վրա: Վերը քննարկված հանգամանքները խոսում են հանցավորի ն նրա կողմից կատարված հանցագործության վտանգավորության ցածր աստիճանի մասին, որը դատարանին հնարավորություն է տալիս նշանակվող պատիժը մեղմացնել քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածի շրջանակներում: Իբրն մեղմացնող հանգամանքների բնութագրման հարցի եզրափակում ավելացնենք, որ ՀՀ քր. օր.-ի 62 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, պատիժ նշանակելիս դատարանը կարող է հաշվի առնել նան մեղմացնող այլ հանգամանքներ, որոնք նշված չեն սույն հոդվածիառաջինմասում: ՎՀ քրեական օրենսգրքի 63 հոդվածը սահմանում ն է պատասխանատվությունը պատիժը ծանրացնող հանգամանքները:Ընդ որում, կանխավ ասենք, որ ըստ քր. օր.-ի 63 հոդվածի 3-րդ մասի, պատիժ նշանակելիս դատարանը չի կարող հաշվի այլ հանգամանքներ (ի առնել քր. օր.-ի 63 հոդվածի առաջին մասով չնախատեսված տարբերությունմեղմացնողհանգամանքների):Փորձենքքննարկել դրանք: 1. Վանցանքը կատարելու ռեցիդիվը, հանցանքը որպես արհեստ կատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 1-ին կետ): Տվյալ ծանրացնող հանգամանքը վկայում է հանցավորի առավել մեծ վտանգավորության մասին: Ընդ որում, տվյալ պարագայում նկատիեն առնվում ռեցիդիվիցանկացածտեսակները,ն, հասկանալիէ, որքան վտանգավոր է ռեցիդիվը, այնքան «ծանրակշիռ» է տվյալ հանգամանքը ու նույնքան վտանգավորէ հանցավորը: Հանցանքը որպես արհեստ կատարելն առկա է այն ժամանակ, երբ անձը հանցավոր գործունեությամբ է զբաղվում ավելի տնականժամանակ, ն դա նրա հիմնական կամ լրացուցիչ եկամտի աղբյուրն է հանդիսանում (օրինակ, անձն զբաղվում է գողությամբ, խարդախությամբ, վաշխառությամբ,սպառողներին խաբելով ն այլն): 2. Վանցագործությամբծանր հետնանքներ պատճառելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին նան

իմաստը կայանում է նրանում, որ հանցավորըզրկվում է ազատորեն. առանց որնէ մեկի կամքին ենթարկվելու գործելու հնարավորությունից: Ֆիզիկական հարկադրանքիտակ հասկացվում է հանցավորին կամ նրա մերձավորներինֆիզիկական վնաս պատճառելու ռեալ սպառնալիքիառկայությունը: Այդպիսի սպառնալիքը, վերջին հաշվով, կարող է դրսեորվել հանցավորինֆիզիկական վնաս պատճառելու ձնով: Հոգեկան հարկադրանքըկարող է արտահայտվելհանցավորի կենսագրությունից ինչ-որ այնպիսի փաստեր հրապարակելու սպառնալիքով, որոնք ունեն ինտիմ բնույթ կամ բացահայտում են հանցավորիինչ-ինչ հակաբարոյական արարքները: Հանցանքը սպառնալիքի կամ հարկադրանքի ազդեցության տակ կատարելու դեպքում խոսքը գնում է այնպիսի սպառնալիքի կամ հարկադրանքիմասին, երբ հանցավորինչի զրկում իր կամքով գործելու հնարավորությունիցկամ չի առաջացնում ծայրահեղ անհրաժեշտությանվիճակ: Նյութական կախվածություննառավել հաճախծագում է այն անձանցից,որոնց խնամքի տակ է գտնվում կամ նրա տանն է բնակվում հանցավորը: Ծառայողական կախվածությունը, որը կարող է ձնավորվել պետի ու ենթակայի միջն, արտահայտվում է աշխատանքից ազատելու, պաշտոնն իջեցնելու վտանգովն այլն: Այլ կախվածությունկարող է լինել ցանկացած կախվածություն,որը ծագում է ինտիմ, բարեկամականկամ այլ հարաբերություններիհիման վրա: 9. Մեղայականովներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն, հանցագործության մյուս մասնակիցներին մերկացնելուն, հանցագործությամբ ձեռք բերված գույքը որոնելուն աջակցելը (քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 9-րդ կետ): Մեղայականովներկայանալընշանակում է, որ հանցավորնիրավապահ մարմիններին է ներկայանում կամավոր ն պատմում է կատարվածհանցագործության մասին: Սակայն եթե հանցավորնարդեն գիտի իր մերկացման մասին ն այդ ժամանակ ներկայանում է մեղայականով,ապա այդպիսի գործողությունը չի կարելի մեղմացնող հանգամանքհամարել: Հանցագործությունըբացահայտելուն ակտիվորենաջակցելը կարող է կայանալ քրեական հետապնդմանմարմնին ն դատարանին այնպիսի տեղեկատվություն հաղորդելու մեջ, որը նրանց համար հետաքրքրությունէ ներկայացնում: Հանցագործությանմյուս մասնակիցներինմերկացնելուն, ինչպես նան հանցագործությամբ ձեռք բերված գույքը որոնելուն աջակցելը նս վերաբերում է հանցագործության բացահայտմանն աջակցելուն, սակայն առանձին դեպքերում կարող է հանդես գալ որպես ինքնուրույն մեղմացնողհանգամանք: Հավելենք, որ թեն օրենքում վերը նշված մեղմացնող հանգամանքներընախատեսված են մեկ կետով, դրանցից յուրաքանչյուրն ինքնուրույն մեղմացնող հանգամանք է համարվում: 10. Վանցագործությունից անմիջապես հետո տուժողին բժշկական կամ այլ օգնություն ցույց տալը, հանցագործությամբ պատճառված գույքային ն բարոյական վնասը կամովին հատուցելը կամ վերացնելը, տուժողին պատճառված վնասը հարթելուն ուղղված այլ գործողությունները(քր. օր.-ի 62 հոդ. 1-ին մասի 10-րդ կետ): Թվարկված հանգամանքները օրենսդրի կողմից դասվել են մեղմացնող հանգամանքներիշարքը, քանի որ վկայում են հանցավորիպակաս վտանգավորության, կատարածիհամար զղջալու մասին: Հանցագործությամբպատճառված գույքային ն բարոյական վնասը կամովին հատուցելը կարող է պայմանավորվածլինել զանազան պատճառներով, այդ թվում

'

մասի 2-րդ կետ): Ծանր հետենանքներպատճառելը ՀՀ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի մի շարք հոդվածներում հանդիսանում է հանցագործությանհատկանիշը ն պատիժըծանն դրա հետնանքովչի կարող համարվել պատասխանատվությունը րացնող հանգամանք: հանցագործուԴրա հետ մեկտեղ` քրեական օրենսգրքում կան մի շարք թյուններ, որոնցով ծանր հետնանքները հանցագործության հատկանիշ չեն հանդիսանում, սակայն որոնց կատարումով ծանր հետնանքները վրա են հասնում (օրինակ, քր. օր.-ի 123, 126, 225, 266 ն այլ հոդվածներ): Այս դեպքում դատարանն իրավունք ունի նման հանցագործությունների արդյունքում ծանր հետնանքների առաջացումը դիտել որպես պատասխանատվությունըն պատիժը ծանրացնող

հանգամանք:

Ծանր հետնանքները կարող են ծագել ինչպես դիտավորյալ, այնպես էլ անհանգագործություններ կատարելիս, ուստի անկախ մեղքի ձնեից`այդ հանզգույշ Դրա համար դատարանինանհրաժեշտէ գամանքը կարող է ճանաչվել ծանրացնող: ն հավաստել կապը կատարվածարարքի վրա հասած հետնանքների միջե': Ավելի պարզ ասած, քննարկվող ծանր հետնանքների թվին պետք է դասել, օրինակ, սպանության դեպքում բազմաթիվ զոհերի առկայությունը, բազմաթիվ անձանց առողջությանը վնաս պատճառելը,անհամեմատ խոշոր չափերի հափշտակությունը, տնտեսությանը ծանր վնաս պատճառելը նայլն: 3. Հանցանքը մի խումբ անձանց, կազմակերպվածխմբի կամ հանցավոր համագործակցության կազմում կատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 3-րդ կետ): ՀՀ քր. օր.-ի 41 հոդվածը տալիս է հանցանքը մի խումբ անձանց, կազմակերպված խմբի կաճ հանցավոր համագործակցությանկողմից կատարելու հասկացությունը: Ցանկացած խմբակային գործողությունները միշտ էլ ճանաչվել են որպես հանցավոր գործունեության առավել վտանգավոր ձներ, ուստի քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի շատ հոդվածներում (հատկապես դիտավորյալ հանցագործություններով) հանցանքը մի խումբ անձանց, կազմակերպվածխմբի կամ հանցավոր համագործակցության կողմից կատարելը դիտվում է որպես հանցակազմը որակյալ դարձնող

հանգամանք:

Միննույն ժամանակ, Հատուկ մասով նախատեսվածբազմաթիվ հանցակազմերի դիսպոզիցիաներընշված հանգամանքը չեն նախատեսում որպես հանցակազմի հատկանիշ, ուստի այն կարող է ճանաչվել պատասխանատվությունը ծանրացնող հանգամանք (օրինակ, մի քանի հանցավորների կողմից սպառնալիքի. դաժան պարբերաբարնվաստացվերաբերմունքի կամ անձնականարժանապատվությունը կամ ինքնասպանությանփորձի նելու ճանապարհով տուժողին ինքնասպանության անառակաբարոգործոհասցնելը, մի քանի հանցավորներիկողմից միաժամանակ ահաբեկչության մասին մի քանի անձի կողմից ղություններ կատարելը, միննույն սուտ հաղորդումտալը ն այլն): պայմանավորվածկերպով միաժամանակ Տվյալ հանգամանքըպատիժը ծանրացնող կարող է համարվել նան անզգույշ

հանցագործություններով:

Վանցագործության մեջ առանձնապես ակտիվ դերը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 4-րդ կետ): Վանցագործության մեջ առանձնապես ակտիվ դեր ունեցող: անձը, բնւսկանաբար, առավել վտանգավորություն է ներկայացնում հանցագորձ.

ՇԻԹԵ:ւՅքոմ ՖՂՉոօորօիլ

--

Շք.

լարն 139.

-

տ

Իօրեոո7

ՔօՇատաո Ս

Փորճթույւմ. 115ր. ԱԼՕՔԽԼ,

ԽԼ, 2002,

ծության մյուս մասնակիցների համեմատությամբ: Խոսքը վերաբերում է այն դեպքերին,երբ հանցագործությանը մասնակցել են երկու կամ ավելի անձինք, ն նրանցիցմեկը կամ մի քանիսը դրսնորել են առանձնակիակտիվություն: Հանցագործությանյուրաքանչյուր մասնակցիդերը պետք է հավաստվիինչպես կատարվածիբուն հանգամանքները,այնպես էլ նրա անձը հետազոտելիս: Հանցավորիառանձնապեսակտիվ դերը կարող է դրսնորվել ու իբրն այդպիսին ճանաչվել հանցագործության ցանկացած փուլում, օրինակ, նախապատրաստության փուլում (հանցավոր խումբ ստեղծելը, զենքի որոնումն ու հայթայթումը, կազմակերպված խմբում իր դերի ամրապնդումը ն այլն), հանցափորձի փուլում (կրակում է հրացանից,բայց չի դիպչում, վերցնում է մեկ այլ հրացան, նորից չի սպանում տուժողին, փորձում է դա անել դանակի օգնությամբ), ավարտված հանցագործություն կատարելիս(կազմակերպում է հանցագործությանկատարումը ն դրանում ակտիվ մասնակցություն է ունենում որպես կատարող` այլ անձանց հետ համատեղ): Հանցավորիակտիվ դերը պետք է արդարացվի դատավճռի պատճառաբանական մասում, որտեղ մատնանշվում են հանցավորի առանձնապես ակտիվ դերը ներկայացնողկոնկրետ գործողությունները: Տ. կանցանքը կատարելուն հանցավորի համար ակնհայտ հոգեկան հիվանդագին խանգարումներով տառապող կամ հարբածվիճակում գտնվող, ինչպես նան քրեական պատասխանատվության համար սահմանված տարիքի չհասած անձանց ներգրավելը(քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 5-րդ կետ): Այս հանգամանքը լրջորեն մեծացնում է անձիկողմից կատարվողհանցագործության վտանգավորությունը, քանի որ մի դեպքում (հանցանքը կատարելուն ակնհայտ հոգեկան հիվանդին կամ քրեական պատասխանատվության համար սահմանվածտարիքի չհասած անչափահասին ներգրավելը) դա կարող է վկայել հանցավորիկողմից քրեական պատասխանատվությունից խուսափելու մասին, այլ դեպքում (հանցանք կատարելուն հարբած վիճակում գտնվող անձին ներգրավելը)` հանցակցիհարբած վիճակը հանցավոր կերպով օգտագործելու մասին, որը հեշտացնում է այդ ներգրավումը հանցագործության մեջ: Առաջնայինվտանգ է ներկայացնում քրեական պատասխանատվության համար սահմանված տարիքի չհասած անձանցհանցանքը կատարելուն ներգրավելը: Ինքնին վերցրած` այդ արարքը, որը կատարվումէ ցանկացած անչափահասի նկատմամբ, առաջացնում է ինքնուրույն հանցակազմ (քր. օր.-ի 165 հոդ): Այն դեպքում, երբ անչափահասը չի հասել քրեական պատասխանատվության համար սահմանված տարիքի, դա հաշվի է առնվում նան որպես պատասխանատվությունը ն պատիժը ծանրացնող հանգամանք: Ընդ որում, չպետք է մոռանալ, որ հոգեկան հիվանդներին (անմեղսունակներին) ե քրեական պատասխանատվության համար սահմանվածտարիքի չհասած անձանց հանցանք կատարելուն ներգրաված անձը համարվում է հանցագործությունկատարող(ՀՀ քր. օր.-ի 38 հոդվածի 2-րդ մաս): Հանցանք կատարելուն ներգրավելը կարող է արտահայտվել ոչ միայն նշված անձանց կողմից անմիջականորեն հանցավորգործողություններ կատարելու մեջ, այլե նախախապատրաստության կամ հանցափորձի փուլում այս կամ այն առանձին հանձնարարությունները կատարելու մեջ: Եվ այսպես, «հանցանք կատարելուն ներգրավելը» արտահայտությունըկարող է ընդգրկել նան ակնհայտ հոգեկան հիվանդագին խանգարումներով տառապող կամ հարբած վիճակում գտնվող կամ քրեական պատասխանատվության համար սահմանված տարիքիչհասած անձանց հանցանք կատարելուն դրդելը՝ 6. Վանցանքնազգային, ռասայական կամ կրոնականատելության, կրոնական

մոլեռանդության, այլ անձանց իրավաչափ գործողությունների համար վրեժի շարժարիթներով կատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 6-րդ կետ): ՀՎ Մահմանադրությունն արգելում է մարդու իրավունքների ցանկացած սահմանաւմփակում՝ ազգային, ռասայական կամ կրոնական պատկանելության հատկանիշներով: Այդ պարագայի ուժով հանցանքն ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության, կրոնական մոլեռանդության շարժառիթներով կատարելը ճանաչվում է որպես պատասխանատվությունըն պատիժը ծանրացնող հանգամանք: Հանցավոր գործողությունները կարող են արտահայտվել ազգային, ռասայական կամ կրոնական զգացմունքները, ավանդույթները, համոզմունքները վիրավորելու, բռկի գործողություններ կատարելու, հրահրիչ գործողություններ կատարելու մեջ: Ընդ որում, կրոնական մոլեռանդության դեպքում հանցավորը գործում է իր դավանած կրոնի դոգմաներից ելնելով` թշնամություն դրսնորելով նրանց նկատմամբ, ովքեր չեն ընդունում իր կրոնը կամ դավանում են այլ կրոն: Վրեժի շարժառիթովհանցանք կատարելն ընդհանուր կտրվածքով չի համարվում հանցանքը որակյալ դարձնող հանգամանք, սակայն իրավաչափ վարքագծի համար դրսնորվող վրեժը վկայում է հանցավորի կողմից օրենքով կամ այլ նորմերով սահմանված կարգուկանոնըչհարգելու, համապատասխան մարմինների որոշումներին չենթարկվելու հակվածության մասին (օրինակ, դատարանի վճռի կամ որոշման, տեղական ինքնակառավարմանմարմնի որոշման հիման վրա գործող անձից վրեժ լուծելը) ն որոշ դեպքերում կարող է համարվել պատասխանատվությունը ն պատիժըծանրացնող հանգամանք: 7. Գանցանքն այլ հանցագործությունըթաքցնելու կամ դրա կատարումը հեշտացնելու նպատակովկատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 7-րդ կետ): Այլ հանցագործությունը թաքցնելու կամ դրա կատարումըհեշտացնելու նպատակը հաճախ կապվածէ տուժողի իրավաչափ վարքագծիհամար վրեժ լուծելու շարժառիթիհետ, սակայն հնարավոր է, որ հանցագործությունն այդ դեպքում կատարվի նան այլ դրդումներով, որի հետ կապված` պատիժ նշանակելու համար վճռական նշանակություն է ստանում հանցագործությաննշված նպատակը: Հանցանքը թաքցնելու տակ պետք է հասկանալ ինչպես կատարածի, այնպես էլ հետագայում կատարվելիքի բացահայտումը խափանելու նպատակով նոր հանցանք կատարելը: Օրինակ, պաշտոնատար անձը կաշառք ստանալու փաստը թաքցնելու նպատակով կատարում է կեղծիք, իշխանազանցություն ե այլն: ՀՎանցանքի կատարումըհեշտացնելու դեպքում հանցավորը կատարում է այնպիսի արարք, որով վերացնում է այլ հանցագործության խոչընդոտը: Օրինակ, հանցավորը մարմնական վնասվածքներ է պատճառում հանցանքի (ասենք, հայտնվածմարդուն: գողության)վայրումպատահաբար 8. զանցանքը հանցավորիհամար ակնհայտ հղի կնոջ, ինչպես նան մանկահասակի, այլ անպաշտպանկամ անօգնական կամ հանցավորից կախյալ վիճակում գտնվող անձի նկատմամբ կատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 8-րդ կետ): Նշված որոշակի կատեգորիայի քաղաքացիների նկատմամբ հանցանք կատարելը դիտվում է նան որպես որակյալ դարձնող հանգամանք (ՀՀ քր. օր.-ի 104 հոդ. 2-րդ մասի 4-րդ կեւո, 110 հոդվածի2-րդ մաս, 128 հոդվածի2-րդ մաս ն այլն): Հանցանքն ակնհայտ հղի կնոջ նկատմամբ կատարելիս հղիության տնողությունը (ժամկետը) նշանակությունչունի: Սակայնհանցավորըպետք է գիտակցի,որ տուժողը հղի է, անկախ նրանից, թե դա երնում է կնոջ ֆիզիկական վիճակից, թե այդ պարագան հանցավորինհայտնի է դարձել այլ ճանապարհով (օրինակ, կնոջ հետ

`

ունեցած ինտիմ կապերից, կանանց կոնսուլտագիայից, կնոջ բանավոր հայտարարությունից ն այլն): Մանկահասակ են համարվում մինչն 14 տարեկան երեխաները: Անպաշտպան կամ անօգնական են հանդիսանում առավել հաճախ զառամյալ անձինք, ինչպես

հաշմանդամներըն ֆիզիկական կամ հոգեկան արատներով (հիվանդություններով) տառապող անձինք: Կախյալ վիճակի հասկացությունը պարզաբանվել է սույն աշխատության նախորդ շարադրանքում: 9. Վանցանքն այնպիսի անձի կամ նրա ամուսնու, կամ մերձավոր ազգականի նկատմամբ կատարելը, որը կապված է նրա կողմից իր ծառայողական կամ հասարակականպարտքը կատարելու հետ (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 9-րդ կետ): այն կատարող անձ ասելով` հասկացվում են բոլոր Ծառայողական պարտք անձինք, ովքեր կատարում են պետական ծառայողի գործառույթներ, առետրական կամ կառավարչականկառույցի ղեկավարներեն. ինչպես նան այն անձինք, ովքեր պետական, մասնավոր կամ սահմանված կարգով գրանցված հիմնարկում կամ ձեռնարկությունում պայմանագրով կամ այլ հիմքով իրենց լիազորությունների սահմաններում իրականացնում են որոշակի գործունեություն (ծառայողներ, պահակ, բանվոր նայլն): Վասարակական պարտք կատարողների շարքին կարելի է դասել մեծ թվով մարդկանց: Առաջին հերթին դրանք, իհարկե. հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներն են, սակայն դրանց թվին կարելի է դասել նան սովորականքաղաքացուն, որը պաշտպանումէ հասարակությանն պետությանշահերը: Մերձավոր ազգականներ են համարվում ծնողները, երեխաները, հարազատ եղբայրներն ու քույրերը, տատերը ն պապերը, թոռները, որդեգրվածները ն որդեգրողները: Ինչպես ն նախորդ հանգամանքները, սույն հանգամանքը ես քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի մի շարք հոդվածներում դիտարկվում է որպես որակյալ դարձնող հատկանիշ(քր. օր.-ի 104 հոդ. 2-րդ մասի 2-րդ կետ, 112 հոդ. 2-րդ մասի 2-րդ կետ ն այլն): 10. Գանցանքնայնպիսի անձի կողմից կատարելը, ով դրանով խախտել է զինվորականկամ մասնագիտականերդումը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 10-րդ կետ): Երդումն առանձինծառայողների ն մասնագիտություններիհամար ոչ միայն որոշակի ավանդույթէ, այլն ծառայության անցնելու հիմք: Օրինակ, «Ոստիկանությունում ծառայության մասին» ՎՀ օրենքի 3-րդ հոդվածի համաձայն ոստիկանությանծառայող է համարվում ՀՀ այն քաղաքացին, ով ծառայում է ոստիկանությունում, տվել է ոստիկանությանծառայողի երդում... (ընդգծումը մերն է՝ Մ. Գ): Երդում է տալիս նան դատավորը(«Դատավորի կարգավիճակի մասին» ՀՀ օրենքի 12 հոդված): Կարծում ենք, որ զինվորական կամ մասնագիտականերդումը խախտելը պետք է դիտվի որպես պատասխանատվությունը կամ պատիժը ծանրացնող հանգամանք, եթե կատարված հանցանքը կապված է երդման պայմանները խախտելու հետ (օրինակ, ոստիկանը թույլ է տալիս իշխանազանցություն, դատավորը կաշառք է վերցնում,բժիշկը հիվանդին օգնություն ցույց չի տալիս ն այլն): 11. Հանցանքն առանձին դաժանությամբ, տուժողին ծաղրուծանակի կամ տանջանքներիենթարկելով կատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 11-րդ կետ): Դատականպրակտիկայումառանձինդաժանության հատկանիշը մեկնաբանություն է ստանում դիտավորյալսպանությունների գործերի առնչությամբ ն կապվում է ինչպես հանցանքը կատարելու եղանակի, այնպես էլ այլ հանգամանքներիհետ, նան

որոնք վկայում են հանցավորի կողմից առանձինդաժանություն դրսեորելու մասին: Առանձին դաժանության հասկացությունն ավելի լայն է տանջանքներ պատճառելու հասկացությունից ն ծառայում է որպես հանցավորի անձնավորության. նրա այնպիսի հատկություններիբնութագիր, որպիսիք են անողոքությունը, անխղճությունը բացառիկ անգթությունը, որոնք դրսնորվել են նրա կողմից հանցանքը կատարելո' մեջ: Առանձին դաժանության հատկանիշն առկա է այն դեպքերում. երբ, օրինակ, հանցանքը կատարելու ընթացքում կիրառվումէ այնպիսի եղանակ, որը հանցավորի համար ակնհայտորեն կապված է տուժողին առանձնահատուկ տանջանքներ պատճառելու հետ (մեծ թվով մարմնական վնասվածքներհասցնելը, տանջալիորեն ազդող թույն օգտագործելը, մարդուն կենդանի կիզելը, երկար ժամանակ սննդից, ջրից զրկելը ն այլն): Առանձին դաժանության առկայության մասին են վկայում կյանքից զրկելուց առաջ կամ սպանությանընթացքում տուժողի նկատմամբ կիրառված տանջանքները,խոշտանգումները կամ երբ նա ենթարկվել է ծաղրուծանակի: Առանձինդաժանությունը կարող է դրսնորվել հանցագործությունըտուժողի մերձավորների ներկայությամբ կատարելով, երբ հանցավորը գիտակցել է, որ իր գործողություններով նրանց հատուկ տանջանքներէ պատճառում: Ծաղրուծանակի դեպքում հանցավորը գործում է այնպիսի եղանակով, որը Այս եղանակով հաննսեմացնում է տուժողի մարդկային արժանապատվությունը: է ցանք կատարելն ավելի հաճախ հանդիպում սեռական բնույթի հանցագործությունների ժամանակ (բռնաբարություն, սեքսուալ բնույթի բռնի գործողություններ), որոնք կարող են զուգորդվել նան սադիզմի հեւտ' (սադիզմն իբրն պատասխանատվությունը ծանրացնողհանգամանքառանձնացվածէ ՌԴ քր. օր.-ի 63 հոդվածում): 12. Հանցանքը հանրության համար վտանգավոր եղանակով կատարելը (քր օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 12-րդ կետ): Տվյալ ծանրացնող հանգամանքն առկա է, երբ հանցանքը կատարելիս հանցավորն ընտրում է այնպիսի եղանակ, որով վտանգ է սպառնում շրջապատին,մարդկանց, գույքին, բնությանը ն այլն: Այդպիսի եղանակների թվին պետք է դասել պայթեցումները,հրդեհները, փլուզումներ կամ թունավորումներ առաջացնելը, ամբոխի մեջ տուժողի վրա կրակելը, հանցանքը կատարելու համար առավել վտանգի աղբյուր օգտագործելը ն այլն: 13. Վանցանքըռազմականկամ արտակարգդրության,տարերայինկամ հասա-

րակական աղետիպայմաններում,ինչպես նան զանգվածայինանկարգությունների ժամանակ կատարելը (քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 13-րդ կետ): Կասկած չի հարուցում, որ վերը նշված պայմաններում հանցանք կատարելը վկայում է հանցավորի մասին, որոնք նրան հանրուհոգեբանական այնպիսի առանձնահատկությունների են դարձնում, խոսում են տվյալ սուբյեկտի թյան համար առավել վտանգավոր անբարոյականն անմարդկայինլինելու մասին: Վանցավորն,ըստ էության, օգտվում է այն հանգամանքից,որ մարդիկ գտնվում են խուճապի, շփոթվածության մեջ կամ անօգնական վիճակում: ՀՀ Սահմանադրության 55 հոդվածի 13-րդ կետի համաձայն, 33 նախագահը Ազգային ժողովի կողմից պատերազմ հայտարարվելու դեպքում հայտարարում է ռազմականդրություն:

.

ժամանակավոր միջոցառում դրությունը Արտակարգ

է, որի ժամանակ պետա-

կան մարմինները տեղական ինքնակառավարման մարմինները, հիմնարկները, :

Երնույթն իր անվանումն ստացել է ֆրանսիացի գրող նկարագրելէ սեռականայդ խեղաթյուրմանդրսնորումները:

դե Սադի անունից, որն իր

վեպերում

«.եռնպրկությունները, կազսակերպությունները գորժում են ոատուկ իրավական եժիմով: ՎՀ Սահմանադրությունն արտակարգ դրության անմիջական բնորոշում չի պարունակում, սակայն 55 հոդվածի 14-րդ կետում, ըստ էության, դրա տակ հասկանումէ սահմանադրականկարգինսպառնացողանմիջականվտանգը: Տարերային աղետ ասելով` հասկացվում են բնության ուժերը` երկրաշարժերը, ջրհեղեղները, մրրիկները,ւիոթորիկները,սողքերը ն այլն, որոնք հաճախ կապված են մարդկայինզոհերի հետ, վտանգում են մարդկանց առողջությունը, առաջացնում են ավերածություններ:Տարերային աղետի տարատեսակեն տեխնածինաղետները, օրինակ, ատոմակայանիպայթյունը, վթարը: Աղետի տարատեսակ է հասարակական աղետը, որի օրինակ կարող են հանդիսանալ օդանավի կամ գնացքի խորտակումը, ավտովթարը նայլն: Զանգվածային անկարգությունները լրջորեն խախտում են հասարակական կարգը, ուղեկցվում են բռնությամբ, ջարդերով, հրկիզումներով, գույք ոչնչացնելով կամ վնասելով, հրազեն, պայթուցիկ նյութեր կամ պայթուցիկ սարքեր գործադրելով կամ իշխանությաններկայացուցչին զինվածդիմադրությունցույց տալով: Կարնոր է ընդգծել այն հանգամանքը, որ հանցանքը վերը նշված պայմանների օգտագործումով կատարելու դեպքում հանցավորնօգտագործում է այդ պայմանները, օգտվում է «պատեհ» առիթից: Եթե հանցագործությունը կապված չէ նշված պայմաններիօգտագործմանհետ, ապա բացակայում է նան քննարկվող ծանրացնող հանգամանքը: Այսպես, եթե հանցավորը երկրաշարժի ժամանակ, օգտվելով խուճապային իրավիճակից, կատարում է գողություն. ապա առկա կլինի պատասխանատվությունը ն պատիժը ծանրացնող հանգամանքը: Իսկ եթե երկրաշարժի ժամանակ անձը կենցաղայինհողի վրա ծագած վեճի ընթացքում վնաս է հասցնում տուժողի առողջությանը, ապա հանցանքը չի կարող հւսմարվել տարերային աղետի պայմաններիօգտագործումով կատարված,այսինքն` քննարկվող ծանրացնող հանգամանքն առկա լինել չի կարող: 14. Վանցանքնալկոհոլի, թմրամիջոցներիկամ թմրեցնող այլ նյութերի ազդեցության տակ կատարելը(քր. օր.-ի 63 հոդ. 1-ին մասի 14-րդ կետ): Այս իրավանորմում խոսքը գնում է սովորական ֆիզիոլոգիական հարբածության մասին` անկախ է այն վերապադրա աստիճանից: Քր. օր.-ի 63 հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում հումը, ըստ որի դատարանը` ելնելով հանցագործությանբնույթից, կարող է հարբած Քրեական ծանրացնող հանգամանք": վիճակը չհամարել պատասխանատվությունը օրենքն այստեղ արդարացիորենելնում է այն իրողությունից, որ հարբածության, որպես պատասխանատվությունը ծանրացնող հանգամանքի քրեաիրավական նշանակությունը սերտորեն կապված է դրա հանգածին նշանակության հետ: Հարբածությունըկարող է բարձրացնելհանցանքին այն կատարող անձի վտանգավորությունը, երբ այն հանդիսացել է հանցանքի կատարմանը նպաստող հանգամանք, օրինակ, ամրապնդել է հանցագործի վճռականությունը,օժանդակել է դիտավորության հասունացմանը ն այլն: Ինչպես ցույց է տալիս կյանքը, հատկապես անձի դեմ ուղղված հանցագործություններիդեպքում հանցավորիհարբածությունն անմիջական ազդեցություն է ունենում հանցագործությանվրա: նման դեպքերում դատարանը պետք է հարբածությունն անպայմանորենհամարի պատասխանատվությունը Այստեղ նույնաբովանդակ վերապահում է արված նան այնպիսի ծանրագնող հանգամանքի վերաբերյալ, ինչպես հանցանքն այնպիսի անձի կողմից կատարելը,ով դրանով խախտել է զինվորական կամ մասնագիտականերդումը: /

ծանրացնող հանգամանք: Իսկ այլ հանցանքների դեպքում հարբած վիճակը որնէ նշանակություն չունի հանցագործության բնույթի առումով (օրինակ, կաշառք ստանալու դեպքում հարբած վիճակը հանցագործությանընպաստող պայման չէ, ուստի այն չպետք է համարել ծանրացնող հանգամանք): Որպես սույն հարցի շարադրանքի ամփոփում, ավելացնենք, որ, ի տարբերություն մեղմացնող հանգամանքների,պատիժ նշանակելիս դատարանը չի կարող հաշվի առնել օրենքով նախատեսվածներիցբացի որնէ այլ հանգամանքներ (քր. օր.-ի 63 հոդվածի3-րդ մաս):

Տ

3.

ավելի մեղմ պատիժ նշանակելը Օրենքով նախատեսվածից

քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է այն դեպքերը, երբ մեղմացնող հանգամանքների առկայությունը կարող է հիմք ծառայել ոչ միայն քրեական օրենսգրքի հոդվածի սանկցիայիշրջանակներումհանցավորի նկատմամբ նշանակվող պատիժը նվազեցնելու, այլն Հատուկ ճասի համապատասխանհոդվածով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ կամ ավելի մեղմ պատժատեսակ նշանակելու համար,քան նախատեսված է այդհոդվածով: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 40 հոդվածը, չբացահայտելով գործի բացառիկ հանգամանքների հասկացությունն ու հատկանիշները, պատվիրում էր լրացուցիչ հաշվի առնել հանցավորի անձնավորությունը, ն միայն այդ երկու պայմանների առկայության դեպքում դատարանը`պարտադիրկերպով մատնանշելով դրա շարժառիթները.կարող էր տվյալ հանցագործությանհամար օրենքով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ նշանակել կամ անցնել մեկ այլ, ավելի մեղմ պատժատեսակի:Հարցը փոքր-ինչ այլ կերպ է լուծվում ՀՀ 2003 թ. քրեական օրենսգրքի 64 հոդվածում, որտեղ ասված է. «Հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների,հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի ն այլ հանգամանքներիհետ կապվածբացառիկ հանգամանքներիառկայության դեպքում, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նան խմբակային հանցագործության մասնակցիկողմից խմբի կատարածհանցանքը բացահայտելունակտիվորեն աջակցելու դեպքում կարող է նշանակվել սույն օրենսգրքի Գատուկ մասի համաւպատասխան հոդվածով նախատեսվածպատժի նվազագույնչափից ավելի ցածր պատիժ կամ ավելի մեղմ պատժատեսակ,քան նախատեսված է այդ հոդվածով, կամ որպես պարտադիրնախատեսվածլրացուցիչ պատիժ»: չկիրառել Այսպիսով, պատժի այնպիսի լուրջ մեղմացմանհամար, ինչպիսին տվյալ հանցագործության համար օրենքով նախատեսվածիցավելի մեղմ պատիժ նշանակելն է, հիմք է հանդիսանումբացառիկհանգամանքներիառկայությունը, որոնք վկայեն, թե տվյալ հանցագործության համար նախատեսվածպատիժը կոնկրետ հանցավորի նկատմամբ չափազանց խիստ է: Դատական պրակտիկայում գործի բացառիկ հանգամանքների տակ միշտ հասկացվել են այն տվյալները, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի հանրության համար վտանգավորության աստիճանը՝: ՀՀ քր. օր.-ի 64 հոդվածում կոնկրետացվում է այդ բացառիկ հանգամանքների բոտեղում են դրված այն հանգամանքները,որոնք կապված վանդակությունը:Առաջին ՀՀ

հանցանքի շարժառիթներիու ճպատակների,հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո Արա վարքագծի ն այլ հանգամանքների հետ, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը: Այս դեպքում հանցավորի շարժառիթներնու նպատակները չպետք է կրեն ստոր բնույթ ն վկայեն այն մասին, որ հանցանքը նրա կողմից կատարվել է ոչ թե չար դիտավորությամբ, այլ այնպիսի պատճառների ուժով, որոնք քրեական օրենքը կապում է պատիժը մեղմացնելու հնարավորությանհետ: Դրանք, ելնելով քր. օր.-ի 62 հոդվածի պահանջներից,այնպիսի շարժառիթներու նպատակներ են, որոնք ծագել են կյանքի ծանր հանգամանքների զուգորդման հետեանքով, կարեկցանքի շարժառիթներեն, ինչպես նան այնպիսիհանցագործությանշարժառիթներ,որոնք կատարվել են հարկադրանքի ազդեցության տակ կամ նյութական, ծառայողական կամ այլ կախվածությանազդեցության տակ, անհրաժեշտ պաշտպանության, հանցանք կատարած անձին բռնելու, ծայրահեղ անհրաժեշտության, հրամանը կամ կարգադրությունը կատարելու վիճակում, բայց դրանց իրավաչափության պայմանները խախտելով, տուժողի հակաօրինականկամ հակաբարոյականվարքագծի ազդեցության տակ, որով պայմանավորվել է հանցագործությունը: Օրենքում հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի մասին հիշատակումը նշանակում է, որ այդ անձը պետք է լինի հանցաերկրորդական մասնակից (առավել հաճախ` երկրորդական օժանդակող) : Վանցանքըկատարելուց հետո հանցավորի վարքագծի հատկանիշներըհիմնականում կարող են հանգեցվել նրանց, որոնք ՀՀ քր. օր.-ի 62 հոդվածի համաձայն համարվում են պատասխանատվությունըն պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ: Դրանք են` մեղայականով ներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն, հանցագործության մյուս մասնակիցներինմերկացնելուն, ինչպես նան խմբակային հանցագործությանմասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելուն ակտիվորեն աջակցելը (քր. օր.-ի 64 հոդ.), հանցագործությունից անմիջապես հետո տուժողին բժշկական կամ այլ օգնություն ցույց տալը, հանցագործությամբ պատճառված գույքային ն բարոյական վնասը կամովին հատուցելը կամ վերացնելը, տուժողինպատճառվածվնասը հարթելուն ուղղված այլ գործողությունները: Քրեական իրավունքիտեսության մեջ երկար ժամանակ վիճելի էր այն բացառիկ հանգամանքներիէության ընկալման հարցը, որոնք դատարանին հնարավորություն են տալիս նշանակելու օրենքով նախատեսվածիցավելի մեղմ պատիժ: Որոշ հեղինակներ(օրինակ,Յա. Մ. Բրայնինը) գտնում էին, որ բացառիկ հանգամանքների տակ պետք է հասկանալ հատուկ մեղմացնող հանգամանքները, որոնք օրենսդրի ն պատիժը մեղմացնող հանգակողմից ընդգրկված չեն պատասխանատվությունը մանքների ցանկի մեջ: Այլոք (Մ. Դ. Շարգորոդսկի,Ի. Ի. Կարպեց) համարում էին, որ քրեական օրենքի այդպիսի մեկնաբանության համար բավարար հիմքեր չկան ն որ բացառիկ կարող են ճանաչվել նան այն հանգամանքները,որոնք մտնում են պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող հանգամանքների օրենսդրական ցանկի մեջ, ինչպես նան նրանք, որոնք օրենսդրի կողմից այդ ցանկի մեջ չեն ներառվել, սակայն դատարանի կողմից համարվում են մեղմացնող հանգամանք: Դատական պրակտիկանհետնեողականորեն սատարում ու կենսագործում էր հենց են

գործության

|

ՇԾօքչանւ ոօԸլճւօողօեաւմ

ԼԱոըւռ

8օքառուօոօ Շո

ՇՇՇՔ,

1924-1986.

ԽԼ., օք.

551.

Տես`

Շրք. 419:

ԷԼ7ԿօՔԲՃ. 8.

ՔՕՇՇաԼԸԲօճ

ՄոռճօՏՈՕԲ

աքոօ.

ՕԾաճճ

ՎՇՂԵ.

ՔՃքը ճոաան. ԻԼ, 1997.

`ՎՀ նոր քրեական օրենսգիրքն այդ դիրքորոշումն ամրապնդեց վերջինտեսակետը:

օրենսդրականորեն,քանի որ ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում բացառիկ մեղմացնող հանգամանքների հասկացությունը չի կոնկրետացվում,ուստի պետք է ընդունել, որ ավելի ճիշտ է վերջին տեսակետը: Այդ հետնությունըբխում է նան մեղմացնող հանգամանքների ցանկի բաց բնույթից (դատարանը կարող է հաշվի առնել նան մեղմացնող այլ հանգամանքներ, որոնք նշված չեն քր. օր.-ի 62 հոդվածում): ՀՀ քր. օր.-ի 64 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, բացառիկ կարող են ճանաչվել ինչպես առանձին մեղմացնող հանգամանքները, այնպես էլ այդ հանգամանքների համակ-

ցությունը:

Իսկ ինչպիսի՞նեն պատիժը մեղմացնելու հնարավոր սահմանները գործի

ցառիկ հանգամանքներիառկայությանդեպքում: ՀՀ քր.

բա-

օր.-ի հոդվածի 1-ին Առաջին, կարող է նշասին համապատասխան`դատարանն ունի երեք տտարբերակ՝: նակվել քրեական օրենսգրքի Վատուկ մասի համապատասխանհոդվածով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ: Օրինակ, քր. օր.-ի 246 հոդվածի 2-րդ մասի սանկցիան տրանսպորտային միջոցները կամ հաղորդակցության ուղիները փչացնելու որակյալ տեսակի համար (նույն արարքը, որն անզգուազատազրկման շությամբ առաջացրել է մարդու մահ) նախատեսում է պաւտտիժ ձեով` երեքից ութ տարի ժամկետով: ՀՀ քր. օր.-ի 64 հոդվածի հիման վրա դատարանը կարող է դուրս գալ հոդվածով նախատեսվածպատժի նվազագույն չափի շրջանակներից`ընդհուպ մինչե ազատազրկմաննվազագույն ժամկետը, այսինքն` ազատազրկման ձնով պատիժ նշանակել երեք տարուց պակաս ժամկետով (ընդհուպ մինչն երեք ամիս ժամկետով): Սակայն այս դեպքում դատարանը չի կարող անցնել տվյալ պատժատեսակի` օրենքով սահմանված նվազագույն չափից: Օրինակ, եթե կատարվածհանցանքի համար նախատեսվածէ ազատազրկում երկուսից վեց տարի կամ կալանք մեկ ամսից երեք ամիս ժամկետով, ապա դատարանը,քր. օր.-ի 64 հոդվածը կիրառելիս, կարող է պաւոիժ նշանակել ազատազրկման ձնով երեք ամսից ոչ պակաս, իսկ կալանքի ձնով՝ տասնհինգօրից ոչ պակաս ժամկետով: Երկրորդ, դաւտարանըկարողէ նշանակել ավելի մեղմ պատժատեսակ, քան նախատեսված է տվյալ հոդվածով: Այս դեպքում դատարաննիրավունք ունի տվյալ հոդվածում նախատեսված պատժատեսակիփոխարեննշանակել ավելի մեղմ պատժատեսակ: Ընդ որում, պատժի համեմատականծանրությունըորոշվում է պատիժների համակարգում նրա զբաղեցրած տեղով (ՎՀ քր. օր.-ի 49 հոդված): Օրինակ, նույն այդ 246 հոդվածի 2-րդ մասի վերաբերմամբդատարանը ազատազրկմանփոխարեն կարող է նշանակել տուգանք: Եվ, երրորդ, դատարանը կարող է չկիրառել որպես պարտադիրնախատեսված լրացուցիչ պատիժը: Սա կարող է կիրառվել միայն այնպիսի հանցագործություններիվերաբերյալ գործերով, որոնց համար պատասխանատվություն սահմանողՎատուկմասիհոդվածիսանկցիայումլրացուցիչ պատիժ է նախատեսվածոչ թե երկընտրելի (ալտերնատիվ),այլ պարտադիր ձնով: Վատուկ ուշադրության է արժանի չավարտված հանցագործության համար պատիժ նշանակելու հարցը, որը կարգավորվածէ ՀՀ քր. օր.-ի 65 հոդվածով: ՎՀ 2003 թ. քրեականօրենսգիրքը նախատեսում է նոր իրավանորմ, որը բովանդակում է ցանկացած չավարտված հանցագործության համար պատիժը պարտադիր կարգով մեղմացնելու կանոնը: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգիրքը (15-րդ հոդված) բովանդակում էր միայն ամենաընդհանուր դրույթներ` չավարտված հանցա64

մա-

,

գործության համար պատիժն անհատականացնելու վերաբերյալ: Մասնավորապես, նշվում էր, որ հանցագործության նախապատրաստությանհամար ն հանցափորձ կատարելու համար պատիժ է նշանակվում ւովյալ հանցագործությանվերաբերյալ պատասխանատվություննախատեսողօրենքով: Պատիժ նշանակելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի կատարած գործողությունների բնույթն ու հասարակական վտանգավորությանաստիճանը,հանցավոր մտադրության իրականացմանաստիճանն ու այն պատճառները,որոնց հետնանքով հանցագործությունըմինչն վերջ չի հասցվել: Դատական պրակտիկայի նյութերը նս վկայում են, որ հանցափորձի, առավելես` հանցագործությաննախապատրաստությանդեպքերում,դատարանները, որպես կանոն, համապատասխանհոդվածի սանկցիայով նախատեսվածառավելագույն պատիժ չեն նշանակում: Սակայն ՌԴ Գերագույն դատարանն, օրինակ, կոնկրետ գործերով կայացված որոշումներում նշել է, որ դաւտարաննիրավունք ունի հանցափորձի համար նշանակել հոդվածով նախատեսված առավելագույն պատիժ,ընդգծելով, որ հանցափորձիհամար առավելագույն պատիժ նշանակելուց

հրաժարվելըդատարանիիրավունքն է,այլ ոչ թե պարտականությունը': Բազմամյա դատական պրակտիկանցույց է տալիս, որ չավարտված հանցագործության համար նշանակվող պատիժը, որպես կանոն, ավելի մեղմ է, քան նույն, բայց ավարտվածհանցագործության համար: Հաշվի առնելով այդ, պահանջվում էր միանգամայննորովի լուծել չավարտված հանցագործությանհամար պատիժ նշանակելու հարցերը: Բացի այդ, ես մեկ անգամ հաշվի առնելով նույն դատական պրակտիկան,ն այլ երկրների օրենսդրական փորձը, քրեական պատասխանատվությունը (հետնաբար, նան պատիժը) ՀՀ նոր քր. օր-ի 33-րդ հոդվածի համաձայն վրա է հասնում ոչ թե ցանկացած հանցագործությաննախապատրաստության,այլ միայն ծանրըն առանձնապեսծանր հանցագործությաննախապատրաստությանհամար: Չավարտվածհանցագործությունն ունի երկու փուլ` նախապատրաստություն ն են ինչպես փաստական կողմով, հանցափորձ, որոնք միմյանցից ւտտարբերվում այնպես էլ կաւռարվածիծանրությամբ: Հանրության համար վտանգավոր հեւոնանքների բացակայության հետ կապված այդ պործողություններըհամարվում են պակաս վտանգավոր, քան ավարտված հանցագործությունը: Ուստի օրենսդիրը ւուսրբերակված մուռեցում է ցուցաբերում չավարտված հանցագործության համար պատիժ նշանակելուն, սահմանազատումէ նախապատրաստությունն ու հանցափորձը ն դրանց համար սահմանում պատիժ նաշանակելու ձեականացված շրջանակներ: Ամենիցառած, ՀՀ քր. օր-ի 65-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, չավարտված հանցագործությանհամար պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում հանցավորի կատարած գործողությունների բնույթն ու հանրությանհամար վտանգավորության աստիճանը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը ն այն հանգամանքները, որոնց հետնանքով հանցագործությունը ավարտին չի հասցվել: Հանցագործությաննախապատրաստությունը համարվում է պակաս վտանգավոր գործողություն: Ուստի օրենքը նախատեսումէ նան ավելի մեղմ պատիժ` հանցափորձ ն ավարտված հանցագործության համար սահմանվող պատիժների համեմատությամբ:Հանցագործության նախապատրաստության համար ազատազրկման ձեով պաւոժի ժամկետը չի կարող գերազանցել քրեական օրենսգրքի Հա'

-

'

Տես`

Նաումուլ Ա. Վ, նշվ. աշխ., Էջ 420:

ՔՇՓՇՔ,

28-6

Տես`

Բյոոօոծաթ

1995, ՒՎ11, 6. 12:

8ոքաոտրօրօ օջրռ ԵՇՓՇՔ.

1991, Վ

9,

Հ.

7, Խրոաուն,

8շքաօուիօն օյ

տուկ մասի համապատասխանհոդվածով կամ հոդվածի մասով որոշակի ժամկետով ազատազրկման ձնով նախատեսվածպատժի առավելագույն ժամկետիկեսը: Դանցափորձը նախապատրաստության համեմատությամբ չավարտված հանցագործության ավելի վտանգավոր տեսակ է, բայց պակաս վտանգավոր է, քան ավարտված հանգագործությունը: Ուստի հանցափորձի համար սահմանվում է պատժի` փոքր-ինչ ավելի մեծ ժամկետ, քան նախապատրաստության համար: Այսպես, ՀՀ քր. օր-ի 65 հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն, հանցափորձի համար ազատազրկման ձեով նախատեսված պատժի ժամկետը չի կարող գերազանցել քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխանհոդվածով կամ հոդվածի մասով որոշակի ժամկետով ազատազրկման ձեով նախատեսված պատժի առավելագույն ժամկետի երեք քառորդը: Ընդ որում, ի տարբերություն հանցագործության նախապատրաստության, հանցափորձիհամար քրեական պատասխանատվությունըվրա է հասնում անկախ կատարված հանցագործությունների կատեգորիայից (տեսա-

կից): ՎՀ

օր-ի 65-րդ հոդվածի 2-րդ ն 3-րդ մասերի դրույթները պետք է կիրառվեն նան այն դեպքերում, երբ հաշվարկված պատիժը ցածր լինի քրեական օրենսգրքի քր.

`

Հատուկ մասի համապատասխանհոդվածի սանկցիայի ստորին սահմանից: Ընդ որում, չի պահանջվում, որպեսզի հիմքեր լինեն նշանակելու ավելի մեղմ ւպատիժ, քան նախատեսվում է տվյալ հանցագործության համար (այլ կերպ ասած, չի պահանջվում, որ հիմքեր լինեն օրենքով (ՀՀ քր. օր-ի 64-րդ հոդվածի կարգով) նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու համար): է Հարկ նշել, որ 65-րդ հոդվածի 2-րդ ն 3-րդ մասերով նախատեսված դրույթները կիրառվում են միայն ազատազրկման ձեով պատիժ նշանակելիս: Եթե տվյալ հանցագործությանհամար նախատեսված սանկցիայում ազատազրկումից բացի նախատեսված են այլ պատիժներ, օրինակ, որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելը, գույքի բռնագրավումը, իսկ այդպիսի հոդվածները քրեական օրենսգրքում քիչ չեն (օրինակ, 134 հոդվածի2-րդ մաս, 215 հոդվածի 2-4 մասեր, 222 հոդված, 278 հոդվածի 2-րդ մաս, 279 հոդվածի 3-րդ մաս, 306 հոդվածի 3-րդ մաս, 308 հոդվածի 2-րդ մաս ն այլն), ապա նախապատրաստության ն հանցափորձի դեպքում պատիժ նշանակելիս 65րդ հոդվածը կիրառվում է միայն ազատազրկմանձնով պատժի նկատմամբ: Օրինակ, ծանրացնող հանգամանքներում կատարված շորթումը (182 հոդվածի 3-րդ մաս) պատժվում է ազատազրկմաճբ6-ից 10 տարի ժամկետով` գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա: Այս արարքի նախապատրաստության կամ հանցափորձի դեպքում պատիժնշանակելիս քրեական օրենսգրքի65 հոդվածի 2-րդ կամ 3-րդ մասերը կիրառվումեն միայն ազատազրկմանձեով նախատեսվածպատժինկատմամբ, որը չպետք է գերազանցի նախապատրաստությանդեպքում` 5 տարի ժամկետը, հանցափորձիդեպքում` 7 տարի 6 ամիս ժամկետը: Ինչ վերաբերում է գույքի բռնագրավմանը, ապա 65-րդ հոդվածը դրա նկատմամբ չի կիրառվում, այսինքն՝ դատարանիկողմից այլ տեսակի պատիժ նս ընտրելու դեպքում քր. օր-ի 65-րդ հոդվածի 3-րդ մասի սահմանափակումներըպատժի մեղմացման վրա որնէ փաստական ներգործություն չեն ունենում, քանի որ օրենքը խոսում է միայն ազատազրկման ձեով նախատեսվածպատժիառավելագույնժամկետը կրճատելումասին: Հանցագործության նախապատրաստությանկամ հանցափորձի համար ցմահ ազատազրկումչի նշանակվում(ՀՀ քր. օր-ի 65-րդ հոդվածի 4-րդ մաս): ՀՀ քր. օր-ի 65-րդ հոդվածի 4-րդ մասը պետք է հասկանալ այնպես, որ եթե ան402

մասին վկայող գործոհանցագործությաննախաւվատրաստության ղություններ կամ իրականացրել է հանցափորձ, որի համար քրեական օրենսգրքի ձատուկ մասի համաւպատասխանհոդվածներովնախատեսվումէ ցմահ ազատազրկում կիրառելու հնարավորություն,ապա դատարաննայդ պատժատեսակըչի ն 3-րդ մասերում կիրառումն նշանակում է ազատազրկում65-րդ հոդվածի 2-րդ նշված շրջանակներում: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում ցմահ ազատազրկում կիրառելու հնարավորություն նախատեսվումէ թվով ութ հանցագործություն համար (ծանրացնող հանգամանքներումկատարվածդիտավորյալ սպանություն 104 հոդվածի 2-րդ մաս, պետական,քաղաքական կամ հասարակական գործչի ն սպանությունը` 305-րդ հոդված, պատերազմ վարելու արգելված միջոցներ մեթոդներկիրառելը` 387-րդ հոդվածի 2-րդ մաս, ահաբեկչական գործողությունն օտարերկրյա պետության կամ միջազգային կազմակերպությաններկայացուցչի դեմ` 388-րդ հոդվածի 2-րդ մաս, միջազգայինահաբեկչությունը՝ 389-րդ հոդված, միջազգային մարդասիրականիրավունքի նորմերի լուրջ խախտումներըզինված ընդհարումների ժամանակ` 390-րդ հոդված, 1-ին մաս, 3-րդ մաս, մարդկության 392-րդ հոդված,գենոցիդը՝ անվտանգությանդեմ ուղղված հանցագործությունները` ձր կատարել է

393-րդ հոդված): Բոլոր այդ հոդվածների (դրանց մասերի) սանկցիաներում ցմահ ազատազրկումըհանդես է գալիս երկընտրելիձնով` որոշակի ժամկետովազատազրկման հետ: Այդ նշանակում է, որ քր. օր-ի 65-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն ցմահ ազատազրկում չկիրառելով` դատարանը հանցագործության նախապատրաստությանն հանցափորձի համար պատիժ է նշանակում որոշակի ժամկետով ազատազրկման`տվյալ սանկցիայում նշված ժամկետների շրջանակներում(քր. հանօր-ի 65-րդ հոդվածի 2-րդ ն 3-րդ մասերի կանոններով):Օրինակ, ծանրացնող համար նշագամանքներում դիտավորյալ սպանության նախապատրաստության կեսը): (15-ի նակվող պատիժը կկազմի տարի ամիսժամկետովազատազրկում

Տ 4. Պատիժ նշանակելը հանցանքներին դատավճիռներիհամակցությամբ Դատականպրակտիկայումբավականաչափտարածվածեն այն դեպքերը, երբ անձը կատարում է քրեական օրենքի տարբեր նորմերով նախատեսվածմի քանի որոնցից ոչ մեկի համար նա նախկինում դատապարտված հանցագործություններ, չի եղել: Բացի այդ, հնարավոր են նան այլ իրավիճակներ,երբ գործով դատավճիռ հանկայացնելուց հետո պարզվի, որ դատապարտյալը մեղավոր է նան մեկ այլ ցանքի համար, որը նա կատարելէ նախքանառաջին գործով դատավճիռկայացհամակցություն: նելը: Այսպիսիդեպքերն առաջացնումեն հանցագործությունների Է նրա ավելի վկայում կ ատարելո Անձիկողմից մի քանի հանցագործություններ ն բարձր հանրային վտանգավորության նրա նկատմամբ մեկ հանցագործություն կատարածսուբյեկտի համեմատ ավելի խիստ պատիժ նշանակելու անհրաժեշտության մասին: Կապված այն բանի հետ, որ հանցավորը նման դեպքերում դատածապարտվումէ իր կողմից կատարվածերկու կամ ավելի հանցանքներիհամար, գում է այդ դեպքում պատիժ նշանակելու (ոչ միայն կատարվածհանցանքներիցյուԱյդ հարցի րաքանչյուրի համար, այլն ամբողջությամբ) հատուկ կարգի

հարգը՝:

'

օք.

Տես`

422:

քլջոօթ

Ճ.

8.

ՔՇՇշոնառօօ

րօոռուօ6

ոքձոօ.

Օճաճճ

Գող.

Խյքօ

ճոտմած.ո

Խ

ԽԼ,

Թ

,

կարգավորմաննէ նվիրված ՀՀ նոր քր. օր-ի 66-րդ հոդվածը: Գատկանշականէ, որ նոր օրենսգրքում խստացվել է հանցագործությունների համակցության համար պատիժ նշանակելու կարգը: համակցություն ասելով հասկացվում Է քր. օր-ի Վանցագործությունների տարբեր հոդվածներովկամ նույն հոդվածիտարբեր մասերով նախատեսված երկու կամ ավելի հանցանք կատարելը, որոնցից ոչ մեկի համար անձը դատապարտված չի եղել, ինչպես նան այնպիսի մեկ գործողությունը (անգործությունը),որը պարունակում է քր. օր-ի երկու կամ ավելի հոդվածներովնախատեսված հանցագործություններիհատկանիշներ(ՀՀ քր. օր-ի 20-րդ հոդ.): Ըստ որում, հաշվի չեն առնվում այն հանցագործությունները, որոնց համար անձը քրեական պատասխանատվությունից ազատվել է ՀՀ քր. օր-ի 72-75 հոդվածներիհամաձայն կամ համաներման ակտի (ՀՀ քր. օր-ի 82-րդ հոդ.). կամ ներման ակտի (ՀՀ քր. օր-ի 83-րդ հոդ.)

ուժով:

Համակցությանմեջ չեն կարող ընդգրկվել նան այն հանցագործությունները, որոնցում բովանդակվածեն քր. օր-ի միննույնհոդվածի տարբեր մասերով նախատեսված մի քանի որակյալ դարձնող հատկանիշներ (ծանրացնողհանգամանքներ): Օրինակ, անձը կատարել է խոշոր չափերի հասնող գույքի կողոպուտ ն միաժամանակ քր. օր-ի 175-182-րդ, 234-րդ, 238-րդ, 269-րդ հոդվածներով նախատեսված հանցանքներիհամար երկու կամ ավելի դատվածություն ունեցող է: Այլ խոսքով, սուբյեկտը կատարելէ հանցանք,որը բովանդակումէ քր. օր-ի 176-րդ հոդվածի 2-րդ ն 3-րդ մասերով նախատեսված` որակյալ դարձնող հատկանիշներ

Կամ անձը առանձնապես հանգամանքներ): խոշոր չափերով գողություն

(ծանրացնող է

կատարել`

բնակարան, պահեստարանկամ շինություն մուտք գործելով (ՀՀ քր. օր-ի 177-րդ հոդվածի 2-րդ ն 3-րդ մասեր): Նման դեպքերում հանցավորի գործողությունները պետք է որակվեն որպես մեկ հանցագործություն` քր. օր-ի հոդվածի այն մասով, որը նախատեսում է ավելի խիստ պատիժ. բերված օրինակներում` ՀՀ քր. օր-ի 176-րդ հոդվածի 3-րդ մասով ն 177-րդ հոդվածի 3-րդ մասով: Բայց եթե միննույն անձը տարբեր ժամանակներում է կատարում այդ գործողությունները,ապա դրանք առաջացնում են

րացնող հանգամանքները:

հանցագործությունների համակցություն: Յուրաքանչյուր առանձինկա-

տարված գործողություն ենթակա է ինքնուրույն որակման,պատիժը առանձին որոշվում է յուրաքանչյուր հանցագործության համար`

համապատասխան հոդվածների

սանկցիաներով,իսկ վերջնական պատիժընշանակվում է հանցագործությունների համակցությամբ: Օրինակ, վերը նշված դեպքերիցմեկում անձը մի ժամանակահատվածում կատարում Է գողություն` բնակարան, պահեստարանկամ շինություն մուտք գործելով, իսկ մեկ այլ ժամանակկատարումէ առանձնապես խոշոր չափերով գողություն: Այստեղ առկա է երկու հանցագործությունների համակցությունը, ուստի պատիժն էլ պետք է նշանակվիՀՀ բր. օի-ի 66-րդ հոդվածի կանոններով: Նմանօրինակդեպքերը կազմում են ռեալ համակցություն: Այսպիսով, ՀՀ քր. օր-ի 66-րդ հոդվածովնախատեսված`պատիժ նշանակելու կանոնները կիրառվում են ինչպես կատարվածը քր. օր-ի Վատուկմասի տարբեր հոդվածներով, այնպես էլ քր. օր-ի միննույն հոդվածի առանձին մասերով կամ կետերով որակելիս, երբ այդպիսի մասերը կամ կետերը նախատեսում են ինքնուրույն հանցակազմերն ունեն իրենց սանկցիաները:Պատիժը նույն կանոններովէ նշանակվում անձի կողմից այնպիսի գործողություններ կատարելու դեպքում, որոնցից մի մասը որակվում է որպես ավարտված հանցագործություն,իսկ մյուսները` որպես նախապատրաստություն,

հանցափորձկամ նման հանցագործությանհանցակցություն՝: Եթե հանցավորի գործողություններն ընդգրկված են միասնական դիտավորուքյամբ ն բաղկացած են մի քանի դրվագներից (էպիզոդներից), ապա դրանք չեն կարող հանցագործություններիհամակցություն ճանաչվել: Եթե անձը կատարել է մի քանի չավարտված հանցագործություններ, ապա դրանցից յուրաքանչյուրի համար պատիժէ նշանակվում քր. օր-ի 65-րդ հոդվածին համապատասխան:Սակայն վերջնական պատիժը հանցագործություններիհամակցությամբ պետք է որոշվի քր. օր-ի 66-րդ հոդվածի2-րդ, 3-րդ ն 4-րդ մասերիկանոններով: Ինչպես հետնում է ՀՀ քր. օր-ի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի բովանդակությունից, հանցագործությունների համակցության դեպքում պատիժը նշանակվում է յուրաքանչյուր հանցագործության համար առանձին: Յուրաքանչյուր հանցագործության համար առանձին պատիժնշանակելն ունի կարնոր նշանակություն: Այդ դրույթը հնարավորություն է ընձեռում գործի ելքը ճիշտ լուծել վերաքննիչ կամ վճռաբեկ ատյաններում` կատարված հանցագործություններիցորնէ մեկով դատավճիռը փոփոխելիս: Պատժի առանձին նշանակումը կարնոր է նան այնպիսի դեպքերում համաներումը կիրառելիս, երբ համակցությանմեջ մտնող որոշ հանցագործություններ ընկնում են համաներման տակ, իսկ մյուսների նկատմամբ այն չի կիրառվում, կամ թե որոշ հանցագործությունների համար համաներմամբ պատժից ազատվում են ամբողջությամբ, իսկ մյուսների համար ընդամենըկրճատվումէ ժամկետը: Հանցանքների համակցությամբ յուրաքանչյուր հանցագործության համար պատիժ նշանակելիս դատարանըղեկավարվում է պատիժ նշանակելու առանձին ընդհանուր սկզբունքներով, հաշվի է առնում հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը ն բնույթը, հանցավորի անձը բնութագրող ն պատիժըմեղմացնողկամ ծանտվյալները, այդ թվում` պատասխանատվությունը Պատիժ նշանակելու նկատմամբ այդպիսի վերաբերմունքը պայմանավորված է նրանով, որ մի քանի հանցագործություններ կատարած սուբյեկտիանձն ավելի վտանգավոր է, քան մեկ հանցագործությունկատարածինը: ՀՀ 2003 թ. քրեական օրենսգրքով նախատեսված են հանցանքներիհամակցության դեպքում պատիժ նշանակելու նույն սկզբունքները, ինչ որ 1961 թ. քրեական օրենսգրքով` նվազ խիստ պատիժըավելի խիստ պատժով կլանելու կամ նշանակված պատիժները լրիվ կամ մասնակիորենգումարելու միջոցով: Այդ պարագան ամրագրված է ՀՀ 2003 թ. քր. օր-ի 66-րդ հոդվածի1-ին մասում. «Հանցանքների համակցությամբ յուրաքանչյուր հանցագործության համպր առանձինպատիժ (հիմնական ն լրացուցիչ) նշանակելով` դատարանըվերջնական պատիժըորոշում է նվազ խիստ պատիժն ավելի խիստ պատժով կլանելու կամ նշանակված պատիժները լրիվ կամ մասնակիորենգումարելու միջոցով»: Սակայն այս սկզբունքներիկիրառման հիմքերը էականորեն տարբերվում են նախկիններից: Այս կամ այն սկզբունքը կիրառելու համար չափանիշ է հանդիսանումհանցագործությանկատեգորիան(տեսակը): Այսպես, եթե հանցանքներիհամակցությունն ընդգրկում է միայն ոչ մեծ ծանրության հանցանքներ, ապա վերջնական պատիժը նշանակվում է նվազ խիստ պատիժն ավելի խիստ պատժով կլանելու կամ պատիժները լրիվ կամ մասնակիորեն գումարելու միջոցով: Ընդ որում, գումարելիս վերջճական պատիժըչի կարող գերազանցել կատարված հանցանքներից առավել ծանրի համար նախատեսված առավելագույն պատիժը:

'

/

Տես

Քյքօ յոճոօուօրօ

ոքճոճ.

Օճլոոտ ՎՅԸՐ».

ոու

ոու.

ՕԻԼ

2, ԽԼ, Յօքոոոօ-ԻԼ., 2002, Շք.

148:

|

Օրենքը որնէ ցուցում չի պարունակում այն մասին, թե հանցանքների համակցությամբ պատիժ նշանակելիսոր դեպքերումպետքէ օգտվել կլանելու կամ գումարելու սկզբունքներից: Այս հարցը դատարաններըլուծում են`

ելնելով յուրաքանչյուր կոնկրետ գործի հանգամանքներից: Սակայն դատական պրակտիկանվկայում է, որ դատարաններըկլանելու սկզբունքը առավել հաճախկիրառում են, երբ առկա է մեծ տարբերություն կատարվածհանցանքների վտանգավորության աստիճանիմիջն, քանի որ դա նշանակում է նույնպիսի տարբերությունայդ հանցանքներիպատժելիության մեջ: Եթե հանցանքների համակցությունն ընդգրկումէ միայն միջին ծանրության կամ միջին ծանրությանն ոչ մեծ ծանրությանհանցանքներ, ապա վերջնականպատիժը նշանակվում է պատիժներըլրիվ կամ մասնակիորենգումարելու միջոցով: Ընդ որում, ազատազրկման ձնով վերջնական պատիժը չի կարող գերազանցելտասը տարին: Թեն այս պարագայում օրենսդրի կողմից չի սահմանվել համակցության տվյալ դրսնորման դեպքում մյուս պատժատեսակների վերջնական ժամկետըկամ չափը, այդուհանդերձ,ենթադրվումէ, որ պետք է գործի այն կանոնը, ըստ որի՝ այլ պատիժների ձնով վերջնական պատիժը չի կարող գերազանցել քրեական օրենսգրքի Ընդհանուրմասով պատժի տվյալ տեսակիհամար սահմանված առավելագույն ժամկետըկամ չափը: 33 քր. օր-ի 66-րդ հոդվածի4-րդ մասի համաձայն,եթե հանցանքներիհամակցությունն ընդգրկում է ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցանքներ,ապա վերջնական պատիժը նշանակվումէ պատիժներըլրիվ կամ մասնակիորենգումարելու միջոցով: Ընդ որում, ազատազրկման ձնով վերջնական պատիժը չի կարող գերազանցել տասնհինգ տարին: Եթե համակցությանմեջ մտնող հանցանքներիցմեկի համար դատարանը նշանակում է ցմահ ազատազրկում,ապա վերջնական հիմնական պատիժը որոշվում է կլանելու միջոցով: Հասկանալիէ, որ մյուս պատժատեսակների համարես առավելագույն սահմանը քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասով սահմանված առավելագույննէ: Այս տեսակետից կարնոր Է նան ՀՀձ քր. օր-ի 66-րդ հոդվածի 5-րդ մասով սահմանված կանոնը,համաձայն որի` հանցանքներիհամակցությամբ նշանակվածհիմնական պատժին կարող են միացվել համակցությունըկազմող հանցանքներիհամար նշանակված լրացուցիչ պատիժները,եթե դրանք նախատեսված են օրենքով: Լրացուցիչ պատիժներըլրիվ կամ մասնակիորենգումարելու դեպքում վերջնական լրացուցիչ պատիժը չի կարող գերազանցելսույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասով պատժի տվյալ տեսակիհամար սահմանվածառավելագույն ժամկետըկամ չափը (տուգանքը` նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկը, որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելուկամ որոշակիգործունեությամբ զբաղվելուիրավունքիցզրկելը` երեք տարին): Ինչպես ն հիմնականպատիժները,լրացուցիչ պատիժը պետք է նշանակվիյուրաքանչյուր հանցագործության համար առանձին, իսկ ապա վերջնականապես` հանցանքների համակցությամբ: Եթե լրացուցիչ պատիժըչի նշանակվելհամակցության մեջ մտնող ոչ մի հանցագործության համար, ապա այն չի կարող վերջնական տարբերակովնշանակվել նան- համակցությամբ: Այն դեպքերում, երբ լրացուցիչ պատժի միննույն տեսակը առանձին նշանակվում է երկու ն ավելի հանցանքների համար,ապա դրա վերջնական ժամկետըկամ չափը լրիվ կամ մասնակիորենգումարելու դեպքում, ինչպես արդեն ասվել է, չի կարող գերազանցել քրեական օրենսգրքի Ընդհանուրմասով պատժի տվյալ տեսակիհամար սահմանված առավելագույն ժամկետը կամ չափը: Համակցության մեջ մտնող հանցանքներիհամար

տարատեսակլրացուցիչ պատիժներ,օրինակ, մեկի համար գույքի բռնագրավում,

իսկ մյուսի համար որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեու-

Ն տարվում ական ինքնուրույնաբար: Պրակտիկայում պատժին միացվում, իրավուն

ելու

ում

նշանակելիս, դրանցից յուրաքանչյուրը հիմհա-

կազմող հանցանքների համար ճախ հանդիպում դեպքեր, երբ համակցությունը նշանակվումեն տարատեսակ պատիժներ:Տարատեսակպատիժներըգումարելը չի հակասում օրենքի պահանջներին: Նման դեպքերումդատարաններըպետք է ղեկավարվեն ՀՀ քր. օր-ի 68-րդ հոդվածով սահմանված կանոններով, որոնց համաձայն` հանցանքների համակցությամբ ն դատավճիռներիհամակցությամբ պատիժները լրիվ կամ մասնակիորեն գումարելիս ազատազրկման մեկ օրվան համապատասխանում է` 1 կալանքի կամ կարգապահականգումարտակում պահելու մեկ օրը, 2) հանրայինաշխատանքներիերեք ժամը: Թեն ՀՀ քր. օր-ի 66-րդ հոդվածում ուղղակիորեն նախատեսվածչէ, բայց այդ է, որ 4-րդ մասի կանոնհոդվածի 3-րդ ն 4-րդ մասերի բովանդակությունից հետնում են այն համակցություններիվրա, երբ դրանցում ընդգրկված են ները տարածվում առնվազն մեկ ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործություն ն ցանկացած տեսակի այլ հանցագործություն: Այսպես, օրինակ, դատարանը հանցավորին դատապարտելէ խոշտանգման(քր. օր-ի 119 հոդ.) Ա մարդուն առնանգելու (քր. օր-ի 131-րդ հոդ.) համակցությամբ: Այս հանցանքներից մեկը միջին ծանրության է, իսկ մյուսը` ծանր: Նշված դեպքերում դատարանըպատիժ նշանակելիս պետք է ղեկա: ՀՀ քր. օր-ի 66-րդ հոդվավարվի քր. օր-ի 66-րդ հոդվածի 4-րդ մասի կանոններով: ծի 5-րդ մասի համաձայն` պատիժըհանցանքների համակցությամբէ նշանակվում նան այն դեպքերում, եթե դատավճիռ կայացնելուց հետո պարզվի, որ դատապարտյալը մեղավոր է նան մեկ այլ հանցանքի համար, որը նա կատարել է նախքան առաջին գործով դատավճիռ կայացնելը: Այս դեպքում վերջնական պատժի ժամկետին հաշվակցվում է առաջին դատավճռովնշանակված պատժի կրած մասը: Օրինակ, առաջին դատավճռով անձը դատապարտվելէ չորս տարի ազատազրկման ն է կրել երկու տարի: Պարզվել Է, որ նա մինչն դատապարտվելը կատարել է մեկ այլ հանցագործություն, որի համար դատապարտվում է վեց տարի ազատազրկման: Դատարանը վերջնական պատիժ նշանակելուց հետո (լրիվ կամ մասնակիորեն գումարում է չորս ն վեց տարիները ն, ենթադրենք, նշանակում է ութ տարի ժամկետով ազատազրկում) նշված կանոնի համաձայն` ութ տարուց պետք է հանի երկու տարինն թողնի վեց տարին: Պարզ ասած, չնայած անձի նկատմամբվերջնական պատիժ է որոշվել ութ տարի ժամկետով. ազատազրկումը, այնուամենայնիվ, կմնա կրելու վեց տարի ազատազրկում,որովհետն նոր դատավճռովորոշած նրան վերջնականպատժի ժամկետում հաշվակցվում է նախորդդատավճռովնշանակված պատժի երկու տարին: Մեկ այլ օրինակ, հանցավորը բռնաբարության համար դատապարտվել է չորս տարվա ազատազրկման: Երկու տարի պատիժը կրելուց հետո պարզվել է, որ մինչն բռնաբարություն կատարելը դատապարտյալը կատարել է նան իշխանության հետ ներկայացուցչին դիմադրություն ցույց տալու զուգորդված խուլիգանություն: Դատարանը,անձին խուլիգանության համար դատապարտելով երեք տարի ժամկեեն

պատիժ

' ՛

Տես՝

ՀայաստանիՀանրապետությանքրեականիրավուք, Ընդհանուր մաս, Երնան, 2000, էջ 453:

Տես՝ նույն տեղը,էջ 453:

|

տով ազատազրկման`կիրառում է պատիժներըլրիվ գումարելու սկզբունքը ն վերջնական պատիժ է սահմանում յոթ տարի ժամկետով ազատազրկումը: Այս սլատժի մեջ դատարանը հաշվակցում է առաջին դատավճռով կրած երկու տարի ազատազրկումը ն դատապարտյալին, այսպիսով, մնում է կրելու հինգ տարի ժամկետով

ազատազրկումը": ՀՀ 6/

օր.-ի հոդվածը նախատեսումէ պատիժ նշանակելը դատավճիռների համակցությամբ: Դատավճիռների համակցությունն առկա է այն ժամանակ, երբ դատապարտյալը դատավճիռ կայացնելուց հետո, բայց մինչն պատժի լրիվ կրելը նոր հանցանք է կատարել, որի համար դատարանըդատավճիռէ կայացրել: ՀՀ քր. օր.-ի 67 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, եթե դատավճիռ կայացնելուց հետո, բայց մինչն պատժի լրիվ կրելը, դատաւպարտյալը նոր հանցանք է կատարել, ապա դատարանը նոր դատավճռով նշանակված պատժին լրիվ կամ մասնակիորեն գումարում է նախորդդատավճռով նշանակվածպատժի չկրած մասը: Դատավճիռների համակցությամբպատիժ նշանակելու կարգը հանցագործությունների համակցությամբ պատիժ նշանակելուց տարբերվում է նախ ն առաջ նրանով, որ դատավճիռների համակցության պարագայում վերջնական պատիժը որոշելիս դատարանըղեկավարվում է նոր դատավճռովնշանակված պատժիննախորդ դատավճռովնշանակված պատժիչկրած մասը լրիվ կամ մասնակիորենգումարելու սկզբունքով, այսինքն` չի կարող կիրառել կլանելու սկզբունքը, թեն առանձին դեպքերում դա անխուսափելի է, եթե, օրինակ, ասենք դատավճիռներիցմեկով նշանակվել է ազատազրկմանհետ չկապված պատժի` օրենքով առավելագույն չափը, իսկ մյուսով՝ ցմահ ազաւոազրկում: Հանցագործությունների համակցության ն դատավճիռների դեպքում պատիժ նշանակելու մյուս տարբերությունն այն է, որ դատավճիռներիհամակցության դեպքում նոր դատավճռով նշանակված պատժին լրիվ կամ մասնակիորեն գումարվում է նախորդ դատավճռով նշանակված պատժի չկրած մասը: Դատապվճիռների համակցությամբ պատիժ կարող է նշանակվել միայն այն դեպքում, երբ նախորդ դատավճռով նշանակված հիմնական ն լրացուցիչ պատիժները լիովին կրած չեն: Պատժի չկրած մաս են համարվում. 1) ազատազրկման այն մասը, որը մնացել է կրելու նոր հանցանք կատարելու համարանձին ձերբակալելու կաճ կալանավորելու պահին. 2) նախկինդատավճռով մնացած այն ժամկետը, որը դատապարտյալը չի կրել հետո. պայմանականվաղաժամկետազատվելուց Յ) ամբողջ պատժի ժամկետը, որը նշանակվել է նախկին դատավճռով ն պայմանականորենչի կիրառվել. 4) հղի կանանց կամ մինչն երեք տարեկան երեխա ունեցող անձանց նկատմամբ հետաձգվածպատժի ժամկետը: Դատավճիռների համակցության դեպքում պատիժները գումարելու սահմանները, այսինքն` վերջնականպատժի չափը, որոշվում են երկու տարբերակով. ազատազրկման հետ չկապված պատիժների վերաբերմամբ ն ազատազրկմանձնով պատժի վերաբերմամբ:Առաջին տարբերակում,այսինքն` դատավճիռներիհամակցությամբ վերջնական պատիժը, եթե դա կապվածչէ ազատազրկման հետ, չի կարող քր.

գերազանցելքրեական օրենսգրքի Ընդհանուրմասով պատժի տվյալ տեսակների համար սահմանված առավելագույն չափը (քր. օր.-ի 67 հոդվածի 2-րդ մաս): Օրիհամակցությամբ վերջնական պատիժը որոշվում է տունակ, եթե դատավճիռների գանքի ձեով, ապա դրա չափը չի կարող գերազանցել ՀՀ քր. օր.-ի 51 հոդվածով սահմանված առավելագույն չափը, այսինքն՝ ՀՀ-ում օրենքով սահմանված նվազա-

գույն աշխատավարձիհազարապատիկը: Դատավճիռներիհամակցությամբ ազատազրկման ձնով վերջնական պատիժը չի կարող գերազանցել քսան տարին: Օրինակ, անձն առաջին դատավճռով դիտավորյալ հասարակ սպանությանհամար (ՀՀ քր. օր.-ի 104 հոդվածի 1-ին մաս) դատապարտվելէ ազատազրկման տասը տարի ժամկետով: Մեկ տարի անց, պատիժը կրելու ընթացքում, նա մեկ այլ դատապարտյալիառողջությանը պատճառում է ձնով պատիժ է նշանակում ծանր վնաս, որի համար դատարաննազատազրկման հոդ. 1-ին մաս): Վերջնական պատիժը որոշվում յոթ տարի ժամկետով (քր. օր.-ի է նոր դատավճռովնշանակված պատժին(յոթ տարի) նախորդ դատավճռով նշանակված պատժի չկրած մասը (ինը տարի) լրիվ կամ մասնակիորեն գումարելու միջոցով: Տվյալ դեպքում, եթե դատարանըկիրառի լրիվ գումարելու կանոնը, ապա վերջնականպատիժը կլինի տասնվեց տարի ժամկետով ազատազրկումը:Մեկ այլ դեպքում, ասենք, առաջին դատավճռով անձի նկատմամբ նշանակվել է ազատահեզրկման ձեով պատիժ՝ տասը տարի ժամկետով: Երկու տարի պատիժը կրելուց տո կատարում է հանցանք,որի համար դատարանընոր դատադատապարտյալը է վճռով նշանակում ազատազրկման ձեով պատիժ` տասնհինգ տարի ժամկետով: Այս դեպքում նոր նշանակված պատժիննախորդդատավճռովնշանակվածպատժի չկրած մասը չի կարող լրիվ գումարվել. որովհետե վերջնական պատիժը կգերազանցի քսան տարին (815523): Վետնաբար, նշված օրինակի դեպքում կարելի է միայնմասնակիգումարել նախորդ դատավճռովնշանակված պատժիչկրած մւսսն այն հաշվով, որ վերջնական պատիժըչգերազանցիքսան տարին: համակցուՎՀ քր. օր.-ի 67 հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն, դատավճիռների թյամբ վերջնականպատիժը պետք է ավելի մեծ լինի ինչպես նոր հանցագործության համար նշանակված պատժից, այնպես էլ նախորդ դատավճռովնշանակված պատժիչկրած մասից: Դատավճիռներիհամակցությամբ պատիժ նշանակելիս լրացուցիչ պատիժների միացումը կատարվում է քրեական օրենսգրքի 66-րդ հոդվածով (պատիժ նշանակելը հանցանքներիհամակցությամբ)սահմանվածկանոններով: Վերջապես,ՀՅ քր. օր.-ի 67 հոդվածի6-րդ մասի համաձայն, ցմահ ազատազրկում կրող դատապարտյալիկողմից նոր հանցանք կատարելու դեպքում նոր նշանակվածպատիժը կլանվում է ցմահ ազատազրկմամբ: ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի ն 2003 թ. քրեական օրենսգրքի համապավերլուծությունից ակնհայտ տասխանդրույթներիհամեմատականիրավաբանական է դառնում, որ նոր օրենսգրքում ազատազրկմանառավելագույն չափի առումով խստացված է ինչպես հանցագործությունների,այնպես էլ դատավճիռներիհամակցությանդեպքերում վերջնականպատիժնշանակելը: Հանցագործություններին դատավճիռներիհամակցության ժամանակ պատիժները լրիվ կամ մասնակիորեն գումարելիս ծագում է տարատեսակ պատիժները գումարելու հարցը: Այս իմաստով ՀՀ քր. օր.-ի 68 հոդվածը սահմանում է երկու կանոն. 4) ինչպիսի պատժատեսակներկարելի է գումարել, 2) ինչ կարգով է կատարվումգումարումը: Քր. օր.-ի ճ8 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, հանցանքների

սահմանվածի համակցության

տտ"

`

ոժոաթոց

թ

ոքր,

դողա

Պեուեւ.

1ժու 2. ՕԾագ

Կոշ,

ԽԼ, Թօքոռոօ-ԻԼ, 2002, օբ,

.

համակցությամբն դատավճիռներիհամակցությամբ պատիժները լրիվ կամ մասնակիորեն գումարելիս որպես չափման միավոր է ընդունվում ազատազրկումը,որի մեկ օրվան համապատասխանումէ՝ 1) կալանքի կամ կարգապահականգումարտակում պահելու մեկ օրը. 2) հանրայինաշխատանքներիերեք ժամը: Այսպես, եթե մեկ հանցագործության համար նշանակվել է պատիժ ազատազրկման ձնով մեկ տարի Ժամկետով, իսկ մյուսի համար` կալանք երեք ամիս ժամկետով, ապա պատիժներըգումարելիս որպես վերջնական պատիժ կնշանակվի մեկ տարի երեք ամիս ժամկետով ազատազրկումը: ՀՀ քր. օր.-ի 68 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, տուգանքի, որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբզբաղվելու իրավունքից զրկելու, հատուկ կամ զինվորական կոչումից, կարգից, աստիճանիցկամ որակավորմանդասից զրկելու, ինչպես նան գույքի բռնագրավմանձեով պատիժները կարգապահական գումարտակում պահելու, կալանքի, ազատազրկման հետ գումարելիս ի կատար են ածվում առանձին: Նշանակված պատժի կատարումըպահանջումէ համապատասխան պատիժների ճշգրիտ հաշվարկում: Այդ հարցը հատուկ կերպով կարգավորվում Է ՀՀ քր. օր.-ի 69 հոդվածով: Այդ հոդվածի համաձայն` որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբզբաղվելու իրավունքիցզրկելու, կարգապահականգումարտակում պահելու, ազատազրկման ժամկետները հաշվարկվում են ամիսներով ն տարիներով: Վանրային աշխատանքներիժամկետը հաշվարկվում է ժամերով: Կալանքի ժամկետըհաշվվում է օրերով ն ամիսներով:Վերը նշված պատիժներըփոխարինելիս կամ գումարելիս, ինչպես նան պատիժը հաշվակցելիս ժամկետները կարող են հաշվարկվել օրերով: ՀՀ քր. օր.-ի 69 հոդվածը կարգավորում է նան մինչե դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը կալանքի տակ պահելու ժամկետը հաշվակցելու հարցը: Այդ ժամկետը հաշվակցվում է ազատազրկման, կարգապահականգումարտակում պահելու ձեով նշանակված պատժին` մեկ օրը հաշվելով մեկ օրվա դիմաց, իսկ հանրային աշխատանքներիդեպքում` մեկ օրը երեք ժամի դիմաց: ՀՀ քր. օր.-ի 69 հոդվածի 4-րդ մասում հատուկ վերապահում է արված այլ պետությունում կաւտարված հանցանքի համար դատարանի դատավճռով ազատազրկման. ձեով նշանակված պատիժը կրելու ժամանակ քր. օր.-ի 16-րդ հոդվածի հիման վրա անձին հանձնելու դեպքում նախնական կալանքը հաշվակցելու հարցով: Մինչն դատավճռիօրինական ուժի մեջ մտնելը կալանքի տակ պահելու կամ այլ պետությունում կատարած հանցանքի համար դատարանի դատավճռով ազատազրկման ձնով նշանակված պատիժը կրելու ժամանակքրեական օրենսգրքի 16րդ հոդվածիհիման-վրա անձին հանձնելու դեպքում մեկ օրը հաշվարկվումէ մեկ օրվա դիմաց: Առանձինքննարկման առարկաէ այն իրավիճակը,երբ կալանքի տակ գտնվող անձի նկատմամբդատարանի դատավճռով նշանակվում Էէ ազատազրկման հետ է ՀՅ չկապված պատիժ:Այդ հարցն իր կարգավորումն ստացել քր. օր.-ի 69-րդ հոդվածի 5-րդ մասում. մինչն դատական քննությունը կալանքի տակ գտնվող անձի նկատմամբ տուգանքի, որոշակի պաշտոններզբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելը չեն կարող համամասնորեն համեմատհետ: Ուստի, այն վել ազատությունից զրկելու հետ կապված պատժատեսակների դեպքերում, երբ կալանքի տակ գտնվող անձի նկատմամբազատությունից զրկելու

չկապված նշված պատժատեսակներընշանակվում են որպես հիմնական պատիժ, ապա ծագում է կալանքի տակ պահելու փաստին իրավաբանականգնահատական տալու անհրաժեշտությունը: Հարցը լուծվում է քր. օր.-ի 69 հոդվածի 5-րդ մասով սահմանվածսկզբունքով: Վերջապես,ՀՀ քր. օր.-ի 69-րդ հոդվածի 6-րդ մասի համաձայն, հանցանքը կատարելուց հետո հոգեկան հիվանդությամբհիվանդացածանձի նկատմամբ բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներըկիրառելու Ժամկետը հաշվակցվում է պատժի ժամկետին:ՀՀ քր. օր.-ի 102 հոդվածի համաձայն, հանցանք կատարելուց հետո հոգեկանխանգարմամբ հիվանդացածանձի բուժվելու դեպքում պատիժ նշանակելիս կամ պատիժը կրելը վերականգելիս նրա նկատմամբ հոգեբուժական հիվանդանոցում հարկադիրբուժում կիրառելու ժամկետը հաշվարկվում է պատժի Ժամկետին`հոգեբուժականհիվանդանոցում գտնվելու մեկ օրը հաշվելով ազատազրկման մեկ օրվա դիմաց: Ինչ վերաբերում է մյուս պատժատեսակներին,ապա դրանք փաստորեն չեն գումարվումազատազրկման,կարգապահականգումարտակում պահելու ն կալանքի հետ, այլ ի կատար են ածվում առանձին(քր. օր.-ի 68 հոդվածի 2-րդ մաս): հետ

8 5. Պատիժը պայմանականորենչկիրառելը Պայմանական դատապարտությանգաղափարը, որի արդլոլւնքումօրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռն անհապաղ ի կատար չի ածվում կամ ի կատար չի հայտնի է եղել բազմաթիվպետությունների տակավինվաղ ածվում օրենսդրությանը: Դատավճիռն ի կատարչածելու պայմանականությանէությունը սկզբնապես կայացել է կամ դատապարտյալիկողմից իր օրինակելի վարքն ապագայում ապացուցելու կամ օրենքով որոշված ժամկետի ընթացքում նման (օրինակելի) վարք դրսնորելու մեջ: Քրեական օրենսդրության մեջ պայմանական դատապարտությանինստիտուտը ն նպատակահարմարությունը ներառելու անհրաժեշտություն պայմանավորող են գործոններին վերաբերում կարճաժամկետ ազատազրկում նշանակելու` բավականաչափհարուստ դատականպրակտիկանն դատապարտյալի անձնավորության սոցիալ-բարոյականբնութագիրը: Վերջին հանգամանքն, անշուշտ, ավելի գերադասելի է: Ինչ վերաբերում է կարճաժամկետ ազատազրկման ենթադրվող (օրենսդրի ն իրավակիրառողիկողմից) արդյունավետությանը,ապա այդ գաղափարնայնքան էլ անվիճելի ու անվնաս չէ:

ընդհանրապես,

Ինչպեսհայտնի է. քրեական պատիժը(այդ թվում` նան ազատազրկումը)պետք է կիրառվի սոցիալական արդարությունը վերականգնելու պատժի ենթարկված անձին ուղղելու, ինչպես նան հանցագործություններըկանխելու նպատակներով: Կարճաժամկետ ազատազրկումը, որը լայնորեն կիրառվել է հայրենական ծնում էր ոչ միայն դրական արդյունքներ, այլն պրակտիկայում, անխուսափելիորեն իր մեջ զգալի բացասակայն սոցիալ-անձնային լիցք էր կրում, որի էությունը կարելի է հանգեցնել հետնյալին: Ազատազրկմանարժանի հանցանքն անվիճելի ապացույցն է այն բանի, որ դրա կատարումովմարդկանց սոցիալական նշանակություն ունեցող շահերին ֆիզիկական, գույքային կամ բարոյական վնաս է պատճառվում: |

/

Տես՝

ԾՐՕոօուօ6

ոքոճրօ. Օճրղճտ Վո.

Յի.

-քյւոռ

ՍՒՒՓՔ/,

ԽԼ, 1997, ՇՐք. 445.

Մինչդեռ կարճաժամկետազատազրկում նշանակելըյուրաքանչյուր կոնկրետդեպքում վկայում է հակառակիմասին: Նման մոտեցման ժամանակ, կամա թե ակամա, գիտակցաբարկամ ենթագիտակցաբար,սակայնանխուսափելիորենքրեական պատասխանատվության ե պատժի տարբերակմանսկզբունքին հակադրվում է քրեական պատժի անհատականացմանսկզբունքը, որն իր հիմքում չի նպաստում հանցագործությամբխախտված` սոցիալականարդարությանվերականգնմանը: Բացի այդ, որոշելով կարճ ժամկետ, դատարանը դրանով իսկ ակնհայտորեն դատապարտյալին«օրհնում էր» կրիմինալվարպետության բարձրացման«կարճաժամկետ դասընթացների», նան հանցավորաշխարհի ներկայացուցիչների հոգեբանության արագ յուրացման իմաստով: Վերջապես,կարո՞ղէ, արդյոք, կարճաժամկետ ազատազրկումը նպաստել նոր հանցագործությունները կանխելու գործին: Դժվար թե: Ազատազրկմանկարճ ժամկետում պատժականներգործության վախնանհետանում Է, այդպես էլ չհասցնելով ծնվել: Չափազանցություն չի լինի կարծիքն առ այն, որ հաճախ ազատազրկմանկարճ ժամկետը անցյալում կատարածի համար չկանխամտածված անպատասխանատվության յուրահատուկ քողարկված ձն է, որը ոչինչ չի ծնում, բացի դատապարտյալի մոտ` ապագայում անպատժելի մնալու համոզմունքից: Դրա ապացույցը «կարճաժամկետների»շրջանում ռեցիդիվիբավականաչաւի բարձր մակարդակն է: Եվ, վերջապես, ազատազրկման կարճ ժամկետների չարդարացված լայն կիրառումը մի տեսակ մարում. հարթեցնում, «զինաթափում» է այն հիմնավորված խստությունը, որն անհրաժեշտ է քրեական պատժի այդ տեսակի համար, ինչը դժվար թե նպաստում է դրա իրավական արդյունավետության բարձրացմանը ն ավելի կարնոր խնդիրներ լուծելու հարցում` կանխարգելիչ սոցիալական էֆեկտին: Հիրավի, այն սուրը, որն օգտագործում են փայտ կտրելու համար, հրաժարվում է ծառայել մարտի ժամանակ (Կրոն)': Հնարավոր է, որ կարճաժամկետազատազրկման սակավ արդյունավետ, բայց լայնորեն կիրառվող պրակտիկան ինչ-որ չափով հանդես եկավ որպես նախաբան` քրեական օրենսդրության մեջ պայմանական դատապարտությունը ներառելու

համար:

Դրա հետ մեկտեղ` պայմանական դատապարտությանինստիտուտի կայացմանը շատ բանով նպաստեց նայն, որ ազատազրկմանվայրերում բոլոր ժամանակն ներում բոլոր ժողովուրդների մոտ առկա է այնպիսի դատապարտյալների բավականաչափստվար զանգված, որոնց համար բանտայինդժոխքը ոչ միայն ավելորդ հոգեբանականցնցում է, այլն` նրանց ուղղման նպատակինչծառայող վայր: Այդ կարգի դատապարտյալներիփաստական, այլ ոչ ենթադրյալ ուղղման համար բավական է անգամ պարզապես դատապարտվելուգործընթացը: Չնայելով պայմանական դատապարտությանիրավական բնույթի վերաբերյալ առկա բավականաչափ թեժ բանավեճին, նկատենք, որ վերջին ժամանակներն առավել տիրապետողէ դառնում այն տեսակետը, համաձայն որի` պայմանական դատապարտությունըդասվում է քրեական պատժից ազատելու տարատեսակների ն հանդես է գալիս որպես քրեական պատասխանատվության իրացման շարքը առանձնահատուկձն: Բայց հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ 33 նոր քրեական օրենսգրքումպատիժը պայմանականորեն չկիրառելը (համարժեք է պայմանական դատապարտության հասկացությանը) տեղ չի գտել պատժից ազատելու տեսակների շարքում (քր. օր.-ի 12-րդ գլուխ), այլ զետեղվել է «Պատիժ նշանակելը» գլխում

սույն աշխատության տվյալ (10-րդ), նպատակահարմարէ այդ խնդիրը քննարկել գլխում: Գործող քրեական օրենսդրությանըհամապատասխանպատիժը պայմանականորենչկիրառելը կատարվում է ֆակուլտատիվ կարգով` դատարանի հայեցողուքյաճբ: Ընդ որում, հաշվի են առնվում հանցագործության` հանրության համար վտանգավորությանաստիճանը ն բնույթը, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալն պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացները, այդ թվում` պատասխանատվությունը նող հանգամանքները: Ուրիշ խոսքով, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու

էությունը դատավճիռըի կատար չածելն Է` պայմանով,որ դատապարտյալը դատարանի կողմից սահմանված փորձաշրջանիընթացքում իր վարքագծովկապացուցի, որ ինքն ուղղվել է: Պատիժը պայմանականորենչկիրառելըկարող է իրականացվելհենց այն պայմանով,որ դատարանըհանգում Է հետնության,որ դատապարտյալիուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու: Միայն այդ դեպքում դատարանըկարող է որոշում չկիրառելու մասին: Բնական է, կայացնել նշանակված պատիժըպայմանականորեն որ այդպիսի հետեության դատարանը գալիս է միայն հաշվի առնելով կատարված արարքի բոլոր ւիաստական ու քրեաիրավականբնութագրերը պատասխանատվությունը Ա պատիժը մեղմացնող ն ծանրացնող հանգամանքները,հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները: ՀՀ քր. օր-ի 70 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, եթե դատարանըկալանքի, ազատազրկման կամ կարգապահականգումարտակում պահելու ձնով պատիժ նշանակելով, հանգում է հետնության, որ դատապարտյալիուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժըպայմանա-

կանորենչկիրառելու մասին: Հաշվի առնելով վերոշարադրյալը, պետք է եզրակացնել, որ տվյալ ինստիտուտը հասցեագրված է ամենից առաջ ոչ մեծ ծանրության հանցանք կատարած, ն, թերես,որոշ ներելի հանգամանքների առկայությանպարագայում`նան միջին ծանրությանհանցանք կատարած անձանց: Ինչ վերաբերում է հանցավորի անձնավորությանը,ապա դատարանըպետք է հաշվի առնի նրա այն առանձնահատկությունները, որոնք այս կամ այն չափով ազդել են հանցավոր արարքի սուբյեկտիվտարրերիբովանդակությանվրա ն միաժամանակ ունեցել են քրեաիրավականնշանակություն: Քանի որ քրեական պատժի նպատակներիցմեկը պատժի ենթարկվածանձին ուղղելն է, ապա հիմնավորված պետք է լինի նան այն, որ դատարանըպարտավորէ հաշվի առնել ճան հանցավորի վարքագծային բնութագրերը, որոնք թեն ուղղակիորեն չեն նպաստել հանցանքը կատարելուն,սակայն միջնորդավորվածձնով կամ բորբոքել են իրենց տիրակալի կրիմինալ կիրքը, կամ, ընդհակառակը,նրա մոտ մարել են հանցավոր պոռթկումը (նրա հարաբերությունները կենցաղում, կապվածությունը ոգելից խմիչքների, թմրամիջոցների հետ կամ դրանց գիտակցվածմերժումը, հասարակական վաստակը ն հասարակությանհանդեպ կատարածծառայությունները կամ «կրիմինալ» ծառայություններիցանկը նայլն)': Բացի նշվածից, դատարանը,ինչպես ասել ենք, պետք է հաշվի առնի նան ն պատիժըմեղմացնող ն ծանրացնող հանգամանքները, պատասխանատվությունը նս որոշակի դեր են խաղումհանցավոր իրադարձությանմեջ: քանզի սրանք '

Տես՝

Մ'ՕոօՔ8օ6

ոքճոօ.

ՕԾալձգ ՎՅՇո».

Խր. քյաոռ

ՄՒԼՓՔՃ, Ի1., 1997, օք.

446.

Տես`

նույն տեղը, էջ

448:

Ակնհայտ է, որ միայն բոլոր գործոնների համալիր գնահատականը դատարանին հնարավորություն կտա բավարար քրեաիրավական լրիվությամբ ու բարոյական հիմնավորվածությամբ իրականացնելպատիժըպայմանականորեն չկիրառելու

ինստիտուտը:

Քրեական օրենքը (ՀՀ. քր. օր.-ի 70 հոդված) ուղղակի ցուցում չի պարունակում պատիժը պայմանականորեն չկիրառելը այնպիսի անձի նկատմամբ տարածելու անթույլատրելիության մասին, ով կատարել է ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործություն:Այլ կերպ ասած, օրենքը ձնականորեն չի արգելում պաւոիժը պայմանականորեն չկիրառելը նան ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանք կատարած անձանց նկատմամբ: Դրա հետ մեկտեղ`ձեավորված դատականպրակտիկան միշտ ելել ու ելնում է նրանից, որ պայմանականդատապարտությունն այդպիսի հանցանքներ կատարած անձանց նկատմամբկարող է կիրառվել միայն որպես բացառություն: Պայմանական դատապարտությունը,որպես կանոն, չպետք է կիրառվի նան դատվածություն ունեցող անձանց ն առավել ես այնպիսի անձանց նկաւոմամբ, որոնք նախկինում արդեն իսկ դատապարտվել են պայմանականորեն: Թվարկված ն նմանօրինակ այլ դեպքերում պայմանական դատապարտությունը ցանկացած փաստարկով կիրառելը միայն կխաթարի քրեական իրավունքի այդ ինսւոիտուտի սոցիալական հեղինակությունը ն կիջեցնի դրա` առանց այն էլ ոչ բարձր արդյունավետությունը: Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելն այսպես է կոչվում, քանի որ պատիժը ռեալ կրելուց անձին ազատելը քրեական օրենքը կապում է որոշակի պայմանների ,

հետ:

.

Առաջին,պատիժը պայմանականորենչկիրառելիս դատարանը, ՀՀ քր. օր.-ի 70 է փորձաշրջան` մեկից հինգ տարի հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն, սահմանում ժամկետով: Այդ ընթացքում դատապարտյալն իր վարքագծով պետք է ապացուցի իր ուղղված լինելը: Փորձաշրջանի տնողության սահմանները տարբերակվում են ըստ այն պատժի տեսակի, որը դատարանը որոշում է համարել պայմանական: Ընդ որում, ազատազրկման ձեով պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս կարող են նշանակվել լրացուցիչ պատիժներ, բացի գույքի բռնագրավումից (վերջին պաւտժատեսակն, իհարկե,հակասում է պայմանականդաւտապարտություննշանակելուն): Երկրորդ, որոշում կայացնելով պատիժը պայմանականորենչկիրառելու մասին, դատարանը, ՀՀ քր. օր.-ի 70 հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն, դատապարտյալիվրա է դնել որոշակիպարտականություններ՝չփոխել մշտականբնակությանվայրը, կարող բուժման կուրս անցնել ալկոհոլամոլությունից, թմրամոլությունից, վեներական հիվանդությունից կամ թունամոլությունից,նյութականօգնություն ցույց տալ ընտանիքին: Դատարանը,դատապարտյալիվարքագծինկատմամբվերահսկողությունիրականացնող իրավասու մարմնի միջնորդությամբկամ առանց դրա, դատապարտյալի վրա կարող է դնել նան նրա ուղղմանը նպաստողայլ պարտականություններկաճ փոխարինելդրանք: Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում փորձաշրջանն անցնելուց հետո անձի դատվածությունըհամարվում է մարված (ՀՀ քր. օր.-ի 84-րդ հոդվածի 4րդ մասի 1-ին կետ): ՀՀ նոր քրեական օրենսգիրքը պայմանական դատապարտության վաղաժամկետ դադարեցման (վերացման) հնարավորություն չի նախատեսում (այդպիսիհնարավորություննախատեսումէր ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքի 41րդ հոդվածը): Եթե դատապարտյալը փորձաշրջանի ընթացքում չարամտորեն խուսափում է

կողմից նրա վրա դրված պատիժը պայմանականորեն դատարանի չկիրառելիս պարտականությունները կատարելուց` դատապարտյալի վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնող մարմնի միջնորդությամբ, ինչպես նան անզգույշ կամ ոչ մեծ ծանրության դիտավորյալ հանցանք կատարելու դեպքում պատիժը պայմանականորենչկիրառելու վերացման հարցը լուծում է դատարանը (քր. օր.-ի 10-րդ հոդվածի6-րդ մաս): Փորձաշրջանի ընթացքում անձի կողմից միջին ծանրության, ծանր կամ առանձնապեսծանր դիտավորյալ հանցանք կատարելու դեպքում դատարանը վերացնում է պատիժը պայմանականորենչկիրառելը ն պատիժ նշանակել քրեական օրենսգրքի 67-րդ հոդվածով նախատեսված կանոններով (պատիժ նշանակելը դատավճիռներիհամակցությամբ): Նույն կանոններով պատիժ է նշանակվում նան նոր անզգույշ կամ ոչ մեծ ծանրությանդիտավորյալհանցանք կատարելու դեպքում, եթե դատարանըվերացնում պատիժըպայմանականորենչկիրառելը: Գործող քրեական օրենքը չի կարգավորում պայմանական ճանաչվող ժամկետների հարցը, սակայն կենցաղային-իրավական տրամաբանությանը էայդ)` այն չի խան (պայմանական դատապարտությանպրակտիկան հաստատում կարող գերազանցել դատարանի կողմից սահմանվող փորձաշրջանի ժամկետը: դատապար«Գերսահմանային»ժամկետները «քշում-տանում» են տության բովանդակային-գործառութայինսահմանները` վերափոխելով այն դատապարտյալինիրական պատժից քողարկելու օրինականացված ձնի: Դատարանիկողմից նշանակված պատժի ժամկետի ն սահմանված փորձաշրջանի տեւողության զուգակցումը պետք է խելամիտ, օպտիմալ լինի. սակայն կարծում ենք, որ փորձաշրջանը կարող կամ հավասար լինել նշանակված պատժի ժամկետին,կամ դրանից ավելին լինել, քանի որ վերջինս, կարծեք թե, ֆիքսում է դատապարտյալի սոցիալական լքվածության խորությունը, իսկ փորձաշրջանը պետք է ստուգի, թե դատապարտյալն ինքը ինչպես է վերակենդանացնում իր դրական հատկությունները: Այսպիսի մոտեցման դեպքում փորձաշրջանի ժամկետը պետք է գերակայիպատիժըպայմանականորենչկիրառելու ժամկեւոի հանդեպ`:

է

:

համապատաս-

պայմանական

է

'

Տես` Ֆրօոօույօ6

ոքձոօ.

ՕՇուճր

Վոր».

ԷԼՕՔԽՆ, Խ/, 1997, «շք. 449.

ԳԼՈՒԽ

ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԱԶԱՏԵԼԸ

81. Քրեական պատասխանատվությունից ազատելու

հասկացությունըն տեսակները

Ցանկացած երկրի քրեական օրենսդրության հանրաճանաչ պատվիրաննէ այն համաձայնորի` հանցանք կատարածանձը պարտավոր է կրելու անձնական, կազմակերպականկամ գույքային բնույթի զրկանքների ձեով արտահայտվող պետական-հարկադրական ներգործությանմիջոցները:: Ընդ որում, ինչպես գրում էր Չ. Բեկկարիան,հանցագործությունները զսպող ամենագործունմիջոցներից մեկը ոչ թե պատիժներիդաժանությունն է, այլ դրանց անխուսափելիությունը: Դրա հետ մեկտեղ, օրենքով նախատեսվածմի շարք դեպքերում, հանցանքկատարած անձը կարող է ազատվել քրեական պատասխանատդրույթը,

վությունից:

Քրեական գործերի մինչդատականվարույթը կարճելը չռեաբիլիտացնող հիմքերով հայտնիէ վաղ ժամանակներիցն հատուկ է բազմաթիվերկրներիօրենսդրությանը: Ինչպես ցույց է տալիս ՄԱԿ-իկողմից համաշխարհայինքրեական քաղաքականության հիմնական միտումներիվերլուծությունը,արդարադատության ժամանակակիցհամակարգերիտարբերիչ գիծը «նվազման գործընթացն»է, որը կապված է քրեական գործերը մինչդատականվարույթում կարճելու հետ: Ընդ որում, չնայած տարբեր երկրներումտվյալ ինստիտուտի իրականացմանտարբեր արարողակարգին, իրավաբանական էությունն ամենուր մնում է նույնը. քրեական գործի կարճումը հանցագործությանփաստի առկայության դեպքում: Պետական հարկադրանքը քրեական օրենքը խախտած անձանց նկատմամբներգործության հարկադրյալ, միջոց է: Ելնելով մարդասիրության,պատասխանատվության տարբեծայրահեղ րակման ու անհատականացման սկզբունքից` համաշխարհայինքաղաքականության հիմնական ուղղությունը հանցագործինուղղելն է (եթե դրա համար իրական հնարավորություն կա)` առանց քրեական-հարկադիր միջոցներիռեալիզացման: Քրեական պատասխանատվությունից ազատելը հիմնավորվածու արդարացի կարելի է համարել միայն այն ժամանակ,երբ դա չի խոչընդոտումհանցավորոտնձգություններիցանձի իրավունքների ու ազատությունների, ողջ իրավակարգի. պաշտպանությանըն դրանով իսկ նպաստում է հանցանք կատարած անձի ուղղվելուն, նոր հանցագործությունները կանխելուն, ուրիշ խոսքով, երբ դա համապատասխանում է քրեական օրենսդրությանխնդիրներին թույլ է տալիս պատժինպատակներինհասնել առանց դրա ռեալ կիրառման: ելնելով դրանից, կարելի է եզրակացնել,որ քրեական պատասխանատվությունից ազատելու առաջին հիմքը ոչ մեծ ծանրության կամ միջին ծանրությանհան.

ն

աը

Տես՝

։ 16

ՈԱ

ոքճոօ. Օուլօ6

ՕՇողոյլ ԳՅՇԼ».

ԷԼՕՔԽԼՃ, 1997, Շ-ք. 415: -

-

ցանք կատարելն է: ՀՀ նոր քրեականօրեսգրքում հանցագործություններիկաւոեգորիաների (տեսակների) վերաբերյալ դրույթներ ներառելը տվյալ հարցը լուծելու ուղղությամբ դատաքննչական պրակտիկայի համար որոշակիություն մտցրեց: Հիշենք, որ ՎՀ քր. օր-ի 19-րդ հոդվածի համաձայն` ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններ են համարվում դիտավորությամբ կատարված այն արարքները, որոնց համար քրեական օրենսգրքով նախատեսվածառավելագույն պատիժը չի գերազանցում երկու տարի ժամկետով ազաւտտազրկումը, կամ որոնց համար նախատեսված է ազատազրկման հետ կապ չունեցող պատիժ, ինչպես նան անզգուշությամբ կատարվածայն արարքները,որոնց համար քրեական օրենսգրքով նախատեսված առավելագույն պատիժը չի գերազանցում երեք տարի ժամկետով ազատազրկումը: Երկրորդ հիմքը հանցանք կաւռարած անձի` հանրության համար վտանգավորության ոչ բարձր աստիճանն է կամ այդ վտանգավորության բացակայությունը: Ի տարբերությունառաջինհիմքի՝ տվյալ կատեգորիանվերացարկվածբնույթ է կրում: Հանցավոր անձի հասարակական վտանգավորության աստիճանը որոշելիս քրեաիրավականգիտությունը ն դատաքննչական պրակտիկանելնում են ամենից առաջ կատարված հանցագործության բնույթից ն հանրության համար վտանգավորության աստիճանից, ինչպես նան այն հանգամանքներից, որոնք բնութագրում են հանցավորի անձնավորությունը (անձը) մինչն հանցանքը կատարելը ն դրանից հետո: Այդ հանգամանքներիշրջանակնայնքան բազմազան է, որ հնարավոր չէ տալ դրանց սպառիչ ցանկը: Միաժամանակ,դրանցից մի քանիսը ուղղակիորեն նշված են օրենքի տեքստում ն ունեն պարտադիր նշանակություն: Դրանք են. հանցանքն առաջինանգամ կատարելը, մեղայականովկամովին ներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն աջակցելը, հանցագործությամբ պատճառված վնասը հատուցելը կամ այլ կերպ հարթելը, տուժողի հետ հաշտվելը, իրադրության փոփոխությունը: Միայն այս հանգամանքներիցմեկի կամ մի քանիսի առկայությունը ն ոչ մեծ կամ միջին հանցագործությանզուգորդումը կարող են երաշխիք հանդիսանալ,

հանցավորըկուղղվի առանցքրեականպատասխանատվություննիրացնելու: Այստեղ լրացուցիչ հարկ է անդրադառնալ այն իրողությանը, որ քրեական իրավունքի տեսության մեջ «հանցանքն առաջին անգամ կատարելը» հասկացության ընկալման վերաբերյալ երկար ժամանակ կարծիքների միասնություն չի եղել: Այդ հարցի լուծումն ունի կարեոր գործնական նշանակություն, հատկապես այն հանցագործությունները որակելիս, որոնք կատարվել են նախկինում քրեական պատասխանատվության ենթարկված անձանց կողմից: Կարելի՞ է, արդյոք, ինչ-ինչ հանգամանքներումանձին ենթարկել քրեական պատասխանատվության մի հաննա է ցանքի համար, որի համար նախկինումազատվել քրեական պատասխանատվությունից: Կարելի՞ է այդ դեպքում երկրորդ հանցանքը համարել կրկին անգամ կատարված: Կարծում ենք, որ եթե խզվել են նախկին հանցագործության հետ անձի բոլոր իրավական կապերը (33 քր. օր-ի 84-րդ հոդվածի 8-րդ մասի համաձայն` դատվածությունը հանելը կամ մարելը վերացնում է դատվածության հետ կապվածիրավական բոլոր հետնանքները), ապա նոր հանցանքը չի կարող համարվել երկրորդ անգամ կատարված: Այլ խնդիր է, երբ քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հարցը լուծելիս պետք է հաշվի առնել ոչ թե հանցանքըերկրորդ անգամ կատարելու հանգամանքը, այլ գնահատել հանցավորի անձը: Եթե անձը նախկինում դիտավորությամբկատարել է համասեռ հանցագործությունն ազատվել է քրեական որ

27-6 թռ

պատասխանատվությունից, ապա ստացվում

է, որ նրա նկատմամբդրսեորած մարդասիրությունն ըստ էության արդյունավետչի եղել: Եվ, վերջապես, երրորդ հիմքը անձին քրեական ենպատասխանատվության

է: Տվյալ թարկելու աննպատակահարմարությունն

հիմքը (քր. օր-ի 72 ն 73 հոդվածներուվլ նախատեսվածտեսակներիվերաբերմամբ)որոշ չափով ածանցյալ է առաջին երկուսից:Միանգամայնօրինաչափէ, որ հանրության համար մեծ վտանգավորություն չներկայացնող կամ այդպիսիվտանգավորությունից զերծ անձի կողմից ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանքկատարելու դեպքում քրեական պատասխանատվության ինստիտուտիիրացումըկարող է աննպատակահարմար դառնալ ամբողջությամբ քրեական օրենսդրությանարդարության ն մարդասիրության սկզբունքներիտեսակեւոից: Ինչ վերաբերվումէ վաղեմությանժամկետնանցնելու հետնանքով

.

:

քրեական

պատասխանատվությունից ազատելուն, ապա այս դեպքում հանցագործության տեսակը նշանակությունչունի: Դատարանի հայեցողությամբք̀րեական պատաս-

խանատվության ենթարկելուվաղեմությանժամկետն անցնելու հետնանքով,քրեական պատասխանատվությունից կարող է խուսափելանգամ այն անձը, ցմահ ազատազրկմամբպատժվող հանցանքէ կատարել(ՀՀ քր. օր-ի 75 հոդվածի 5-րդ մաս): ՀՀ քրեական օրենսգրքի75-րդ հոդվածիկիրառման համար չի պահանջվում հանցավորիկողմից այնպիսի գործողությունների կատարում, որոնք վկայեն նրա կողմից հանրության համար վտանգավորությունը կորցնելու մասին (մեղայականով ներկայանալը,տուժողի հետ հաշտվելը ն այլն): Այստեղ Գլխավորը հենց անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու է՝ աննպատակահարմարությունն օրենքով սահմանվածվաղեմությանժամկետն անցնելու հետնանքով(թեն այստեղ էլ անձը կարող է դադարել հանրության համար վտանգավորլինելուց, իսկ նրա կողմից կատարածարարքը դասվի ոչ մեծ կամ միջին ծանրության

ով

իրականացնելուհակաիրավականհնարավորությունները: Այսպիսով քրեական պատասխանատվությունից ազատելը պետական իրավասու մարմնի որոշումն է կոնկրետ հանցագործության հատկանիշներ պարունակող արարք կատարած անձի նկատմամբպատիժ կամ քրեաիրավականներգործության այլ միջոց չկիրառելու Քրեական պատասխանատվությունից ազատելը իրավակիրառողի թե՛ իրավունքն է ն թե՛ պարտականությունը:Եթե խոսք է գնում դրա հետ կապվածգործուն զղջալու, տուժողի հետ հաշտվելու, իրադրության փոփոխման, անչափահասներին քրեական պատասխանատվությունիցազատելու մասին, ապա դա իրավակիրառողի իրավունքն է: «Կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից»բառերի օգտագործումն, անկասկած, վկայում է այն մասին, որ օրենքում նշված հանգամանքներիառկայության դեպքումիրավակիրառողնիրավունք ունի, այլ ոչ թե պարտավոր է անձին ազատել քրեական պատասխանատվությունից: Եթե խոսքը գնում է քրեական պատասխանատվությանենթարկելու վաղեմության ժամկետն անցնելուն, ինչպես նան քրեական պատասխանատվությունիցազատելու հատուկ տեսակների առկայության դեպքում դա իրավակիրառողի պարտականությունն է` բացառությամբ ցմահ ազատազրկմամբ պաւտժվողհանցանքների: Այստեղ անձին քրեական պատասխանատվությունիցազատելու հարցը օրենսդիրը կրկին թողնում է իրավակիրառողին (դատարանին): Քրեական պատասխանատվությունիցազատելը ավտոմատ կարգով հանգեցնում է քրեական պատժից ազատելուն:Ընդ որում, քրեական պատասխանատվությունից ազատելու սկզբնական պահը նախաքննությանփուլն է, վերջնականը`դատական քննության փուլը, սակայն մինչե մեղադրական դատավճիռ կայացնելը: Դրանիցհետո խոսք կարող է գնալ միայնքրեական պատժից ազատելու մասին: Գործող քրեական օրենսդրության համապատասխանկարելի է առանձնացնել քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հետնյալ տեսակները. 1) քրեական պատասխանատվությունիցազատելը գործուն զղջալու դեպքում (քր. օր-ի 72 հոդ.),

մասին":

հանցանքների

շարքին):

գործող քրեական օրեսգիրքընախատեսումէ միայն քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմքերը, իսկ դրա դատավարականկարգը

սահմանված քրեակաը դատավարությանօրենսդրությամբ: ՀՀ քր. դատ. օր-ի 37-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատախազիորոշմամբ քրեական գործը կարող է չհարուցվել ե քրեական հետապնդումկարող է չիրականացվել անձինքրեական պատասխանատվության ենթարկելուցազատելու` ՀայաստանիՀանրապետության քրեական օրենսգրքով նախատեսվածհիմքերի առկայությամբ, կապված` 1) գործուն զղջալու հետ, 2) իրադրության փուփոխման հետ, 3) ոչ մեծ ծանրությանհանցագործությունից տուժած անձի համաձայնության հիման վրա կայացվածդատախազիորոշմամբ, եթե դատախազը գտնի, որ պատճառված վնասը հասցրած կասկածյալը կամ մեղադրյալը ընդունակ է առանց նրա նկատմամբպատիժ կիրառելու: Վերոգրյալի կարնոր մի հարց է ծագում` արդյո՞ք առանց արդարացման հիմքի մինչդատականկարգով անձին քրեական թյունից ազատելըհակասում է ՀՀ Սահմանադրության 21-րդ հոդվածիառաջին մասով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին, համաձայնորի` հանցագործության համար մեղադրվողը համարվումէ անմեղ քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքով սահմանված կարգով` դատարանի օրինական է ՀՀ

ուղղվելու`

կապակցությամբ

րռչակված

ր

ուժի մեջ մտած դատավճռով, ն արդյո՞ք դատախազըչի յուրացնում արդարադատություն իրականացնող մարմնի իրավասության մեջ մտնող լիազորություններ: Կարծում ենք, որ երկու հարցապնդումներինէլ հարկավոր է տալ դրական պատասխան: Նախ, ՀՀ քր. դատ. օր-ի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի ուժով 37-րդ հոդվածի հանգամանքներովքրեական պատասխանատվությունից ազատված անձինք ձեռք չեն բերում «արդարացվածի» իրավիճակ, իսկ մեղավոր նրանց կարող է ճանաչել միայն դատարանը:Ասվածից կարելի է ենթադրել, որ 37-րդ հոդվածում թվարկված հանգամանքներըօրենքով պետք է դասվեն ոչ թե քրեական պատասխանատվությունից, այլ պաւոժից ազատվելու հիմքերի շարքին, որոնք կիրառելու կամ չկիրառելու հարցըդատարանիմենաշնորհն է համարվում: Կարծում ենք նան, որ 37 հոդվածիհակասահմանադրականությունը չի կարող վերացվել ոչ արդարացման հիմքերով քրեական պատասխանատվությունիցազատելու դատախազիորոշման դեմ անձին առարկելու իրավազորություն վերապահելով, քանի որ պահպանվում են արտադատականկարգով արդարադատություն

պատասխանատվու-

,

Երեան, րանի հրատ, )

Տես`

ոն

՝

2) քրեական պատասխանատվությունից ազատելը տուժողի հետ հաշտվելու դեպքում(քր. օր-ի 73 հոդ.), 3) քրեական պատասխանատվությունից ազատելն իրադրությանփոփոխման հետնանքով(քր. օր-ի 74 հոդ.), 4) քրեական պատասխանատվությունից ազատելը վաղեմությանժամկետն անցնելու հետնանքով(քր. օր-ի 75 հոդ.), 5) համաներումը (քր. օր-ի 82 հոդ.), 6) անչափահասներին քրեական պատասխանատվությունից ազատելը (քր. Փր-ի 91 հոդ.), 7 քրեականպատասխանատվությունից ազատելու հատուկ տեսակներ,որոնք նախատեսվածեն քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածներով: Վամաներմանկարգով, ինչպես նան անչափահասներին քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հարցերը առանձինկարգով կքննարկվենսույն աշխատության համապատասխան գլուխներում: Բնութագրելով քրեական պատասխանատվությունից ազատելու տեսակների բովանդակություննու փոխհարաբերությունը, դրանք կարելի է բաժանել մի քանի խմբերի՛': Ամենիցառաջ, քրեական պատասխանատվությունից ազատելը կարող է լինել պայմանայինն ոչ պայմանային: Ըստ գործող քրեական օրենսդրության` պայմանային տեսակինէ վերաբերում միայն 4 քր. օր-ի 91-րդ հոդվածի կարգով անչափահասներինքրեական պատասխանատվությունից ազատելը: Մնացած բոլորը վերաբերում են ոչ պայմանային տեսակներին:Այսպիսի բաժանման հիմնական չափանիշն է այն հանգամանքը, որ ոչ պայմանայինտեսակներիդեպքում հանցանք կատարած անձն ազատվում է ոչ միայն քրեական, այլե ցանկացած այլ պատասխանատվությունից: Պայմանայինի դեպքում (օրինակ, անչափահասներին քրեական պատասխանատվությունից ազատելիս) ենթադրվում է ներգործությանայլ միջոցներիկիրառում: Այսպես, ՀՀ Քր. օր-ի 91-րդ հոդվածի համաձայն, առաջինանգամ ոչ մեծ կամ միջին ծանրությանհանցանքկատարած անչափահասըդատարանի կողմից կարողէ ազատվել քրեական պատասխանատվությունից, եթե դաւռարանը գտնի, որ նրա ուղղվելը հնարավորէ դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցներիկիրառմամբ: Ըստ իրավաբանական բնույթի` քրեական պատասխանատվությունից ազատելու տեսակներըկարող են լինել ընդհանուրն հատուկ:Ընդհանուրտեսակներընախատեսված են քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասում ն տարածվում են բոլոր այն հանցագործությունների վրա, որոնք ընկնում են քրեական պատասխանատվությունից ազատելու համար` օրենսդրի կողմից ձեակերպված հիմքերի ու հատկանիշներիտակ: Վատուկտեսակներըկիրառվում են առանհանցագործությունների ձին տեսակներինկատմամբն նախատեսվածեն (սպառիչ կերպով) քրեական օրենսգրքիՀատուկ մասի նորմերով: Ըստ իրավաբանական բովանդակության` քրեական պատասխանատվությունից ազատելու տեսակները դասակարգվում են հիմնական ն միջանցիկ տեսակների: Հիմնականտեսակները զուգորդվում են քրեական գործի մինչդատական վարույթը կարճելու կամ թեն դատական վարույթը կարճելու հետ, բայց մինչն մեղադրականդատավճիռկայացնելը:Միջանցիկտեսակները, որոնց ըստ գործող

թվարկված

/

Տես`.

Մոնոո8ուօօ ոքձոօ.

Օճաղու

ԿՇու.

ԼԾՔԵԼՃ,

ԽԼ, 1999, Շոք. 418:

քրեական օրենսդրության վերաբերում է միայն համաներումը, նախատեսում են ինչպես քրեական պատասխանւատվությունից,այնպես էլ քրեական պատժից

ազատելը:

Տ 2. Քրեական պատասխանատվությունիցազատելը գործուն զղջալու դեպքում

Արարա որն ւ

արի բացասական հետնանքները փասերական

պետքէ հասկանալ

անձի կամավոր ակտիվվարքագիծը,

կանխելուն, վերացնելուն կամ նվազեցնելուն, ինչպես նան կատարվածհանցանքը ուղղությամբ իրավապահմարմիններինաջակցելը": ` քր. օր-ի 72-րդ հոդվածը, որը նախատեսում է քրեական պատասխաազատելը գործուն զղջալու դեպքում, արձանագրում է, որ առաջին անգամ ոչ մեծ ծանրության կամ միջին ծանրության հանցանք կատարած անձը կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից,եթե նա հանցանք կատարելուց հետո կամովին ներկայացել է մեղայականով, աջակցել է հանցագործությունը ացահայտելուն, հատուցել կամ այլ կերպ հարթել է հանցագործությամբ պատ-

բա Ց

"

տակ

ահայտելու

նատվությունից

առված մաս): վնասը (4-ին ՀՀ քր.

օր-ի 72-րդ հոդվածի 4-ին մասիտառացի մեկնաբանությունըթույլ է տաոր միայն թվարկվածբոլոր գործողությունների համակցությունն է վկայումգործուն զղջալու մասին: Մեղայականովներկայանալը:Նյուքական ն դատավարականօրենքները մեղայականով ներկայանալու բնորոշումըչեն տալիս: Իրավաբանականգրականության մեջ դրա տակ հասկացվում է հանցավորարարք կատարած անձի կողմից իրավասու մարմիններին(հետաքննության, նախաքննությանմարմիններին, դատախազությանը կամ դատարանին)դիմելը՝ իր կողմից կատարած կամ նախապատրաստվող հանցագործության մասին անկեղծ խոստովանությամբ: Մեղայականով ներկայանալն առկա է այն ժամանակ, երբ իրավասումարմիններին դիմած անձը իր կատարած հանցանքիառնչությամբ դեռնս չի ճանաչվել ոչ որպես կասկածյալ, ոչ էլ որպես մեղադրյալ ն այդ հանգամանքը նրան հայտնի է, կամ երբ անձը հանդիսացել է մեղադրյալ, ամբաստանյալ կամ դատապարտյալ, սակայն գտնվել է հետախուզման

լիսեզրակացնելու,

մեջ: դատավարությանօրենսդրության համաձայն (ՀՀ քր. Քրեական |

դատ. օր-ի 177 հոդ.)` մեղայականով ներկայանալուդեպքում կազմվում է արձանագրություն,որի է դիմողի ազգանունը, անունը, ծննդյան թիվը, բնակարանին ծառայոմեջ ն իրազեկությանաղբյուրը, ղականհասցեն, նրա առնչությունըհանցագործությանը նրա կողմից ներկայացված անձը հաստատող փասինչպես նան տաթղթերիմասին: Քննչական գործողություն կատարելիս կամ դատական քննության ընթացքում հանցագործությանմասին արված բանավոր հաղորդումը մտցվում է համապատասխանաբար քննչականգործողության կամ դատականնիստի արձանագրության մեջ: Վանցագործությունը բացահայտելունաջակցելը հանցանք կատարած անձի

Ըշվում

տեղեկություններ

Տես`.

ՄՈՕոօ8Բօ6

ոքճոօ,

ՕԾոլու

ԿձՇԼե,

ԷԼՕՔԽԼՃ, ԽԼ, 1999, Շքք. 419:

ձգտումն է՝ իր բոլոր գործողություններով արդարադատության մարմինս գործով ճշմարտությունըհավաստելու ուղղությամբ:

Ղանցագործությամբ պատճառվածվնասը հատուցելը

ըստ

հնարավորությ..

այն իրավունքներիու բարիքների կամավորվերականգնումնէ, որոնցից հանցավորն իր զոհին զրկել է կատարված հանցագործությանհետնանքով (կորսված

վերւսդարձնելը,տուժողինպատճառվածվնասի դիմաց գույք կամ համարժեք դրամ հանձնելը,հրապարակավ ներողությունխնդրելը այլն): Վանցագործությամբ պատճառվածվնասը հարթելը հանցագործությանվնասակար հետնանքները նվազեցնելնէ: Ինչպեսն վնասը հատուցելը, այն պետք է լինի կամավորն տեղի ունենա հանցանքըկատարելուցհետո: Վակառակդեպքում խոսքկարողէ գնալ հանցագործությունից կամովինհրաժարումիմասին: Գործուն զղջալը, որն արտահայտվումԷ սուբյեկտի եւոհանցավոր (պլոստկրիմինալ) պոզիտիվվարքագծի մեջ, քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմք է հանդիսանում միայն այն դեսպյքում, եթե անձն առաջին անգամ է կատարելոչ մեծ ծանրության կամ միջին ծանրության հանցանք: Այլ կատեգորիայիհանցանք կատարելու դեպքում անձը կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից միայն քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածներով հատկապեսնագույքը

ն

խատեսվածդեպքերում: ՎՀ

գործող քրեական օրենսդրությանըհայտնի են գործուն զղջալու հատուկ տեսակների դեպքում քրեական պատասխանատվությունից ազատելը նախատեսող հետնյալ նորմերը, որոնք միաժամանակխրախուսողնորմեր են: Հոդված200. Առնտրային կաշառքը «Սույն հոդվածում նախատեսված հանցագործությունների համար մեղավոր անձինք դատարանիկողմից ազատվում են պատժից, եթե նրանք կամովին հայտնել են կատարված հանցանքի մասին քրեական գործ հարուցելու իրավունք ունեցող մարմնին, իսկ ապօրինի վարձատրությունստացողները միաժամանակ վերադարձրել են ստացածը կամ հատուցելեն դրա արժեքը»: Հոդված 217. Ահաբեկչությունը «Ահաբեկչությաննախապատրաստությանը մասնակցած անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե նա, իշխանության մարմիններինժամանակինհայտնելովկամ այլ միջոցներով,նպաստելէ ահաբեկչության խափանմանը, ն եթե նրա գործողություններն այլ հանցակազմ չեն պարունակում»: Վոդված218. Պատանդվերցնելը «Իր պահանջներից հրաժարված ն պատանդին կամովին ազատ արձակած անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե նրա գործողություններն

այլ հանցակազմչեն պարունակում»: Հոդված 223. Դանցավոր համագործակցություն ստեղծելը կամ հանցավոր համագործակցությանը մասնակցելը «Իր կողմից հանցավոր համագործակցություն ստեղծելու կաճ ղեկավարելու կամ հանցավորհամագործակցությանը մասնակցելումասինպետականմարմիններին կամովին հայտնած ն դրա Գործունեության խափանմանը նպաստած անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե նրա գործողություններն այլ հանցակազմչեն պարունակում»: Հոդված 235. Ապօրինիկերպով զենք, զինամթերք,պայթուցիկ նյութեր կամ պայթուցիկսարքեր ձեռք բերելը, իրացնելը,պահելը, փոխադրելըկամ կրելը «Սույն հոդվածում նշված առարկաներըկամովինհանձնած անձն ւսզատվում է

քրեական պատասխանատվությունից,եթե նրա գործողություններն այլ հանցակազմ չեն պարունակում»: Հոդված 236. Ապօրինիկերպովզենք պատրաստելը «Սույն հոդվածում նշված առարկաներըկամովին հանձնած անձն ազատվումէ քրեական պատասխանատվությունից,եթե նրա գործողություններն այլ հանցակազմչեն պարունակում»: Հոդված 266. Թմրամիջոցների կամ հոգեներգործուն նյութերի ապօրինի շրջանառությունը դրանք իրացնելու նպատակով «Թմրամիջոցներ կամ հոգեներգործուն նյութեր կամովին հանձնող անձն ազատվում է թմրամիջոցներ կամ հոգեներգործուն նյութեր սլատրաստելու, վերամշակելու, ձեռք բերելու, պահելու, փոխադրելու կամ դրանք ապօրինի իրացնելու համարնախատեսվածքրեականպատասխանատվությունից»: Վոդված 299. Պետականդավաճանությունը «Սույն հոդվածով, ինչպես նան սույն օրենսգրքի 302-րդ հոդվածով (լրտեսուբյուն- Մ. Գ.) նախատեսված հանցանքներ կատարած անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից,եթե նա, իշխանության մարմիններինկամովին հայտնելով կամ այլ ձենով,օժանդակել է հետագա վնասը կանխելուն, ն եթե նրա գործողություններն այլ հանցակազմ չեն ւպարունակում»: Վոդված 312. Կաշառք տալը «Կաշառք տվող անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե տեղի է ունեցել կաշառքի շորթում, կամ եթե այդ անձը կաշառք տալու մասին կամավոր հայտնել է իրավապահմարմիններին»: Յոդված 338. Սուտ ցուցմունք կամ կեղծ եզրակացություն տալը կամ ակնհայտ սխալ թարգմանություն կատարելը «Օրենքով նախատեսված դեպքերում ցուցմունք տալուց հրաժարված անձը ենթակաչէ քրեական պատասխանատվության,եթե նա նախնականքննության կամ դատականքննության ընթացքում,մինչն դատարանի կողմից դատավճիռկամ ոիոշում կայացնելը, կամովին հայտնել է իր տված սուտ ցուցմունքի, կեղծ եզրակացությանկամ սխալ թարգմանությանմասին»: Վոդված361. Զորամասը կամ ծառայությանվայրն ինքնակամթողնելը «Սույն հոդվածի առաջին, երկրորդ,երրորդ կամ չորրորդ մասով նախատեսված արարքներն առաջին անգամ կատարած զինծառայողը կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից, եթե դրանք կատարել է ծանր հանգամանքների զուգորդման հետնանքով, կամ ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե նա ծառայությունից խուսափելու պահից երեք օրվա ընթացքում մեղայականով ներկայացել է զորամաս, ծառայության վայր, իրավապահ կամ պետականայլ մարմիններ»: Հոդված 362. Դասալքություն «Սույն հոդվածի առաջին կամ երկրորդ մասով նախատեսված արարքներն առաջինանգամ կատարածզինծառայողըկարող է ազատվել քրեական սլատասխանատվությունից, եթե դրանք կատարելէ ծանր հանգամանքներիզուգորդման հեկամ ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից,եթե նա ծառաւտոնանքով, յությունից խուսափելու պահից երեք օրվա ընթացքում մեղայականով ներկայացել է զորամաս,ծառայությանվայր, կամ պետական իրավապահ այլ մարմիններ»: Գործուն զղջալու բոլոր թվարկված հատուկ տեսակները սահմանելիսՕրենսդիրը ղեկավարվել է ոչ թե կատարվածհւսնցագործությանծանրությամբ, այլ, ինչպես

իրավացիորեն նկատել է Ս. Գ. Կելինան, այդպիսի նորմերով առավել ծանր հետնանքներիվրա հասնելը կանխելու, օրինակ, ապօրինի պահվող հրազենիօգտագործումըկանխելու հույսով-: Այսպիսով,ՎՀ քր. օր-ի 72-րդ հոդվածի1-ին մասովքրեական պատասխանատվությունիցազատելու համարհիմք են հանդիսանում. անգամ ոչ մեծծանրությանկամ միջին ծանրության

ծի հետ հարաբերված, տուժողը կորցնում է երկու անգամ. մեկ անգամ հանցագործի հ հետ մարմինների մյուս անգամ` իրավապահ մարմինների հարաբերվելու վելու արդյունքում:

հատնանքով: `

13 Քր.

օր-ի 73-րդ հոդվածի

ԽԱ

ւ

էնհանդիսանում, հիմք հաշտվելու

հետ

դեպքում

անության հանման կամարը ատար հանցանք շ այնպիսի հանգամանքների անձի բնութագրող չափանիշիառկայությունը բւթագրում ր արա, ւթյունը, մասնավորապես, դրանովիսկ` անձի հասարակական վտանգավորությանբարձր աստիճանըկամ Դարա հետ եթե հանցանք կատարած ԱԻ ուժի հանգաման կերպ հատուցել բացակայությունը 2)

գործուն զղջալը

պարտադիր

ն

քրեական 1)ոչմ

բ

ասրության

հա

,

առկայությունը, որոնք

պատիժ կրելու

կամ այլ անձը հաշտվել ա է նրան պատճառած վնասը: Վերը նշված հարթել ները պետք է Յ) ոչ մեծ ծանրության կամ միջին ծանրության հանցանք կատարելումեջ ր ատու առկա լինեն համակցության ելը կամ այլ գործուն զղջացող կոնկրետ անձի նկատմամբ քրեական պատասխանատվության ր կերպ հարթելը» արտահայտությունը քրեաինստիտուտի կիրառմանաննպատակահարմարությունը: այում նկարագրվածին: կան պատասխանատվությունից ՀՀ քր. օր-ի 72-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն,այլ տեսակի հանցանք Յ) իրավակիրառողի այնպիսի կատարած անձը, սույն հոդվածի առաջին մասով նախատեսվածպայմանների իրավիճակներում, երբ վերականգնումը հնարավոր է առկայությանդեպքում, քրեական է պատասխանատվությունից ազատվում է միայն հաշ լ հանցանքկատարած տուժողի արդյունքում, ն տուժողն սույն օրենսգրքիՀատուկ մասի հոդվածով հատկապեսնախատեսված շահագրգռվածդրանով: դեպքերում (ինչի մասինխոսվեցվերնում): Բացի այն հանցագործություններից, որոնք նշված հիմքերի առկայության դեպքում հնարավորություն են տալիս կարճել քրեական գործի մինչդատական վարույթը, շարունակում են գոյություն ունենալ նան այն արարքները (1Հ քր. դատ. Տ 3. Քրեական օր-ի 183 հոդվածի համաձայն), որոնցհամարքրեական հետապնդումըհնարավոր է տուժողի հետ հաշտվելուդեպքում միայն խո տուժողի բողոքիհիման վրա: ոչ

դրա

որր

,

ւ

ո արը

էգործուն «ջար, համարժեք դեպքում

ազատելու

ընպատակահարձարո ր աության ԱաաաԲիմվելու ինքն անձի

:

պատասխանատվությունից ազատելը

Քրեականպատասխանատվությունից ազատելու այս

տեսակը գոյություն ունի նախնադարյան ժամանակներից-: Տուժողի հետ հաշտվելու ինստիտուտը ժամանակի ընթացքում արմատական փոփոխությունների քիչ է ենթարկվել, եթե, իհարկե, հաշվի չառնենք այն հանցագործությունների շրջանակի փոփոխությունը, որոնցով

խությունըվերաբերումէ նան նրան, որ մասնավոր մեղադրանքիգործերի վորումը դասվեցքրեական դատավարության օրենսդրությանը: Ըստ գործող քրեական օրենքի` տուժողի հետ հաշտվելը դիտվում է որպես քրեական պատասխանատվությունից ազատելու ինքնուրույն տեսակներից մեկը: Ստեղծվածկոնֆլիկտիցելք գտնելու ուղիներիհարցի լուծումը օրենսդրիկողմից տուժողի հայեցողությանը հանձնելըվկայում է,- ինչպես իրավացիորեն նկատել է Ս. Գ. Կելինան,օրենսդրիկողմից տուժողի շահերի նկատմամբդրսեորվող հարգանքի մասին ն համապատասխանում է սոցիալական արդարության վերականգնման նպատակինք̀րեական օրենքի միջամտության բարձրագույնխնդրին:: Եթե տուժողը գտնում է, որ արդարությունըկվերականգնվի այն դեպքում, երբ հանցավորն իրենից ներողություն կխնդրի, կվերադարձնի հափշտակած իրը, կվերականգնի վնասված գույքը ն այլն, ապա օրենսդիրըչպետք է պնդի պարտադիր քրեական գործ հարուցելու հանգամանքը: Հակառակդեպքում, պատկերավոր արտահայտ-

կարգա-

ՀՐ

Տես`. Ճոտոտ Ը. Ր, Օ«ՀրօԾօշորճ:ուծ01 7ոօղցուօւ Շօ86թուժյուգ ոքոշդ ուգ. Ի1., 1974, Շոք. 29: Հ Տես`. ՓՈԾՀԾոՒԼԾ6ոքձտօ. ՕՇլոտ ԿՅՇԵ. ԻՕԹԽԱԽԽԼ, 1999, Օք. Տես` Հաա Շ, Է, օբ

01262Ը186 11106018Աքմոօ806

ոճ

ՇՕ86թԱ6Եու

ւ ոքօօոճմուգ.

ՕՇՏօՇՕԻՂԸ

Աոա ոՕոօ8ոօն Ի1., 1974, Շւք. 80-81:

Բոռ

Տ

ՈՕՇՂՇՃՇԼՑՔԵ

423:

օ1ՈՇՐՇՐԸԸ:ուօԸՐք

զա

Աքձոօ806

ԱՕՇՊԸՎԸԼՅՔԸ

անօրի

վարճատն Տին հասցնելու, չառաջացրած րան վիրավորանքի, վերաբերյալ գործերը հարուցվում խոշտանգման, «ան ո րիհիման վրա ն մեղադրյալի կամ կասկածյալի տուժողի քր.

հոդվածիհամաձայն,առողջության ն

`

վնասվածք

են րայԽեան ենթակա կարճման: Հաշտությունը թույլատրվում դեպքում տ

սրա

ոաշ

լ

են

է

Կ

արդեն ասվեց, պատասխանատվությունիցազատելու պայման է հանհետ: է ցավորիհաշտվելը տուժողի Հաշտության տակ պետք հասկանալ համապատասխան դատավարական փաստաթղթով ձնակերպված տուժողի հրաժարումը հանցավորի նկատմամբ որնէ պահանջ ներկայացնելուց: Այսինքն` հանցանք կատարած անձի ն տուժողի հաշտությունը չի կարող դրսեորվել միայն նրանց բանավորհայտարարությամբ. այն պարտադիր պետք է ստանա համապատասխան գրավոր ձնակերպում (տուժողի գրավոր դիմումը, տուժողի հայտարարությունը ա մրագրված արձանագրությամբ): Բացի դրանից, տուժողը կարող է տալ իր ը նը հանցավորինքրեականպատասխանատվությունից ազատելու է պահանջել գործի կարճում` հանցավորի նկատմամբ ո չունենալու հանգամանքիցելնելով: Փաստորեն տուժողը պաշտոնաէ պահում համապաւտասխան մարմնին (դատարանին, դատախազին, հետաքննության մարմնին)այն մասին, որ ինքը բավարարվածէ հանցագործությունից հետո հանցանք կատարած անձի դրսեորած վարքագծով ն համաձայն է նրան քրեական պատասխանատվությունի նից ազատելուն: Նշենք սակայն, որ հաճդիպումեն դեպքեր, երբ հանցավորի հետ հաշտվելուց ն համապատասխանմարմնին այդ մասին հայտնելուց հետո տուժողը զղջում է ն

լ ձր

աակցությամբ կամ կարող յի հանց Ն հրազեկ քննիչին,

պահանջում, որ հանցավորն անպայման ենթարկվի քրեական պատասխանատվության: Գտնում ենք, որ եթե քրեական պատասխանատվությունիցազատելու ակտն արդեն իսկ տեղի է ունեցել (այդ մասին համապատասխան որոշում է կայացվել), ապա ինչ-որ բան փոխելն անթույլատրելիէ: Սակայն հանցավորի հետ հաշտվելուց հետո հանցավորինքրեական պատասխանատվությանենթարկելու մասին տուժողի նոր դիմումին կարող է ընթացք տրվել այն դեպքում, եթե նախկինում տուժողին խաբել են կամ նրա նկատմամբբռնություն կամ դրա գործադրման սպառնլիք

իրագործվել:

`

Տ 4. Քրեական պատասխանատվությունից ազատելնիրադրության փոփոխմանդեպքում օր-ի 74-րդ հոդվածի համաձայն` առաջին անգամ ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարած անձը կարող է ազատվել քրեական պատասխանատվությունից, եթե պարզվի, որ իրադրության փոփոխման հետնանքով այդ անձը կամ նբա կատարած արարքը դադարել է հանրության համար վտանգավոր լինեՎՀ քր.

լուց:

`

`

՛

Ինչպես երնում է հոդվածի տեքստից, օրենսդիրը մեկ քրեաիրավական նորմի Է քրեական պատասխանատվությունիցազատելու երկու տարամեջ ամրապնդել տեսակ. իրադրության փոփոխում, որը հանգեցրել է անձի կատարածարարքի հւնրային վտանգավորության կորստին, իրադրության փոփոխում, որը հանգեցրել է հանցանքը կատարած անձի հանրային վտանգավորության կորստին: Յուրաքանչյուր տարատեսակըքննարկենք առանձին: Գիտնականների մեծ մասի կարծիքով, իրադրության փոփոխում ասելով` պետք է հասկանալ օբյեկտիվ սոցիալական պայմանների մեջ այնպիսի էական փոփոխությունները,որոնց դեպքում հանրության համար վտանգավորությունըկորցնում են ոչ միայն տվյալ կոնկրետ, այլե համանման մնացած բոլոր արարքները (իրադրության ինտերլոկալ փոփոխություն): 30-40-ական թվականներին դա ռազմական դրությունից խաղաղ դրության անցնելն էր, սննդամթերքի համար քարտային համակարգի վերացումը: 80-90-ական թվականներին դա երկրի սոցիալ-տնտեսական կյանքի արմատական փոփոխություննէր: Օբյեկտիվ այն փոփոխությունները,որոնց հետնանքով արարքը կորցնում է հանրությանհամար վտանգավորբնույթը, կարող են կրել ոչ միայն համընդհանուրպետական, այլն բացառապեստեղական,լոկալ բնույթ: Իրավաբանականգիտության մեջ քանիցս նշվել է, որ քրեականպատասխանատվությունից ազատելու համար բավականէ կոնկրետ իրադրության փոփոխումըբնակավայրի,հիմնարկի, ձեռնարկության, ուսումնական հաստատությանն անգամ ընտանիքի մասշտաբով: Գլխավորն այն է, որ արարքի հասարակականվտանգավորության կորուստը պայմանավորած փոփոխություններըկախվածչլինեն հանցանքը կատարածանձի կամքից: Ներկայացնենք իրադրությանփոփոխմանհետեյալ օրինակը: Անձըկատարել է ՎՀ քր. օր-ի 296-րդ հոդվածի2-րդ մասով նախատեսվածհանցագործություն(ծառերի, թփերի ն բուսածածկի ապօրինիհատումը), սակայն գործի քննության ընթացքում պարզվել է, որ անտառային զանգվածի այն հատվածը, որտեղ անձն ապօրինի հատում է կատարել, հանցանքը կատարելուցհետո այրվել է անտառայինհրդեհների արդյունքում:

Արարքի հանրային վտանգավորությանկորստի հետնանքով քրեական պատասխանատվությունից ազատելը չի կարող տեղի ունենալ հասարակական մեծ վտանգավորությամբօժտված հանցագործությունների վերաբերմամբ (օրինակ, պեանձի դեմ ուղղտության անվտանգության դեմ ուղղված հանցագործությունների, ված ծանր հանցագործությունների, օրինակ, սպանության, բռնաբարության վերաբերմամբ): Դա բացատրվում Է նրանով, որ իրադրության ցանկացած փոփոխություն չի կարող փոխել նշված արարքների` որպես ծանր հանցագործությունների,իրավական գնահատականը: Քրեական պատասխանատվությունից ազատելու երկրորդ հիմքի (տեսակի) վերաբերյալ պետք է ասել, որ տվյալ դեպքում խոսքը գնում է միայն որոշակի կոնկրետ անձի հանրային վտանգավորությունըկորցնելու մասին: Ընդ որում, այդ իիոփոխությունը կարող է տեղի ունենալ ինչպես հանցավորի կամքով (այնպիսի աշխատանքի անցնելը, որը կապված չէ վտանգի մեծ աղբյուրի կամ նյութականպատասխանատվության հետ, եթե հանցավոր ւսսրարքը իր ժամանակին կապված է եղել տրանսպորտիերթնեկության անվտանգությանկանոնները խախտելու կամ ուրիշի գույքը վատնելու հետ), այնպես էլ նրա կամքից անկախ (անձն ազատվել է աշխատանքից, զորակոչվելէ բանակ նայլն): Փոփոխությունները, ինչպես ե առաջին դեպքում, կրում են բացառապես օբյեկտիվբնույթ ն կարող են վերաբերվել կյանքի արտաքինպայմաններին, բայց ոչ թե նման հանցանք կատարած բոլոր անձանց, այլ միայն տվյալ կոնկրետ անձի կյանքի արտաքին պայմաններին: Օբյեկտիվ պայմաններիփոփոխությունըպետք է լինի այնպիսին, որ իրավակիրառողիմոտ կասկած չմնա, թե աշխատանքի կամ բնակության վայրի փոփոխությունը անձին կօգնեն սկսելու նոր կյանք ն ետ կպահեն հետագա հանցավորվարքագծից: Դրա հետ մեկտեղ` հենց միայն իրադրության փոփոխումը, որպես կանոն, չի կարող երաշխավորել, թե անձը դադարել է հանրության համար վտանգավոր լինելուց: Ուստի օրենսդիրը նախատեսումէ. անձը պետք է առաջին անգամ կատարի հանցանքը,ն այդ հանցանքը պետքէ լինի ոչ մեծ կամ միջին ծանրության: Այսպիսով, իրադրության փոփոխման դեպքում անձին քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմք են հանդիսանում. 14)կատարված հանցանքի ոչ մեծ կամ միջին ծանրությունը, 2) հանցանքնառաջինանգամկատարելը, իրականացնելուաննպատակահարմարություննայն 3) քրեական հետասպլնդում անձանց նկատմամբ, որոնց կատարած արարքը կամ հենց իրենք, օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ պատճառների ուժով, դադարել են հանրության համար վտանգավոր լինելուց: ՎՀ քր. դատ. օր-ի 37 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, դատախազիորոշմամբ քրեական գործ կարող Է չհարուցվել ն քրեական հետապնդում կարող է չիրականացվել անձին քրեական պատասխանատվությանենթարկելուց ազատելու` ՀՀ քր. օր-ով նախատեսված հիմքերի առկայությամբ` կապված իրադրության փոփոխման

,

`

հետ:

Տ

5.

Քրեական պատասխանատվությունիցազատելը վաղեմության ժամկետնանցնելու հետնանքով

Իրավակիրառականպրակտիկայում երբեմն ծագում են իրավիճակներ, երբ հանցանքը կատարելու պահից մինչն անձին քրեական պատասխանատվության ենթարկելն անցնում է զգալի ժամանակահատված:Այդպիսի իրավիճակներում անձին քրեականպատասխանատվությանենթարկելը կարող է դառնալ աննպատակա-

հարմար: Չնայած իր անցած բավականաչափերկար պատմական ուղուն`

վաղեմության ինստիտուտն այսօր նս բազմաթիվ վեճեր է հարուցում: Քրեական իրավունքի տեսության մեջ առավել վիճելի է վաղեմության ինստիտուտի կիրառման հիմքերի հարցը: Գիտնականներիմեծ մասը այդպիսին են համարում հանցանք կատարած անձի հանրային վտանգավորության դադարումը (կորցնելը): Անձի կողմից հասարակականվտանգավորությունը կորցնելու անվիճելի ապացույց է ծառայում, նրանց կարծիքով,վաղեմության ժամկետի ընթացքում նրա կողմից նոր հանցանք չկատարելու փաստը: Դժվար թե դա կարելի լինի ճիշտ համարելԵթե որոշակի ժամանակահատված անցնելուց հետո անձն իսկապես ուղղվել է, ապա ինչու է հարկավոր վաղեմության ինստիտուտը` տարբեր հանցագործությունների համար տարբեր ժամկետներով:Առավել նպատակահարմարչէ՞ քրեական օրենսդրության մեջ ունենալ քրեական պատասխանատվությունիցազատելու այնպիսի տեսակ, որ հնարավորություն տար հրաժարվել քրեական հետապնդումից` անձի կողմից հասարակական վտանգավորությունը կորցնելու դեպքում (այնպես, ինչպես դա նախատեսված է քր. օր-ի 74-րդ հոդվածով): Ուրիշ խոսքով, եթե վաղեմության ինստիտուտի հիմք համարվիհանցանք կատարած անձի կողմից հասարակականվտանգավորությունը կորցնելը, ապա հնարավոր չի լինի բացատրել քրեական օրենքում վաղեմության բազմազանժամկետների գոյությունը: Դրա հետ մեկտեղ պետք է հետնություն անել, որ հանցագործինքրեական պատասխանատվությունից ազատում է ոչ թե վաղեմությունը, այլ նրա անբասիր վարքը ն աշխատանքի նկատմամբ ազնիվ վերաբերմունքը: Այդպիսի հանգամանքներում վաղեմության ինստիտուտի անհրաժեշտությունն ընդհանրապեսվերանում է: Բացի այդ, վաղեմության ժամկետի ընթացքում հանցավորի կողմից նոր հանցանք չկատարելը դժվար թե հնարավոր լինի ճանաչել իբրն անվիճելի ապացույցն այն բանի, թե տվյալ անձը դադարել է հանրության համար վտանգավոր լինելուց: Գործող քրեական օրենսդրությունը վաղեմության կիրառման պայման է դնում միայն հանցանք չկատարելը որոշակի այնպիսի ժամանակահատվածիընթացքում, որը կախված է հանցագործությանծանրությունից: Այսպիսով, վաղեմության ինստիտուտի հիմք է հանդիսանում ոչ թե հանցանք կատարած անձի կողմից հասարակականվտանգավորությունը կորցնելը, այլ ուրիշ բան: Քրեաիրավականգիտության մեջ արտահայտված կարծիքներից մեկի համաձայն` այդպիսի հիմք կարելի է համարել աննպատակահարմարությունը:Ըստ այդ դիրքորոշման, վաղեմության ինստիտուտիսոցիալ-քաղաքական իմաստը կայանում է նրանում, որ օրենքում նշված ժամկետներն անցնելուց հետո անձն ազատվում է պետության առաջ քրեական պատասխանատվությունից:Պատիժը միայն այն ժա-

':

'

Տես՝

ՄՈօոօտոօ6

Աքճոօ.

Օճղո

ԿճԸՆԵ,

ԱՕՔԽԼՃ, ԽԼ., 1999, Շյք.

430:

մանակ է հասնում իր նպատակներին,երբ այն նշանակվում է հանցանքը կատարելուց անմիջապես հետո: Թվում է, որ այդ հիմնականումճիշտ դրույթները որոշակի ճշգրտման կարիք ունեն: Եթե դատավճռի ուշացած կատարումն աննպատակ է, նշանակում է որ անձը պետության առաջ ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից ոչ թե նրա համար, որ նրա նկատմամբնպատակահարմար չէ պատիժ կիրառել, այլ այն բանի ուժով, որ դա մարդասիրական չէ: կարցի հենց այդպիսի լուծման դեպքում է դառնում հասկանալի, թե ինչու է օրենսդիրը սահմանել վաղեմությանզանազան ժամկետներ:Որքան ծանր է հանցագործությունը, այնքան ավելի մեծ ժամկետ պետք է անցնի, որպեսզի արարքի պատժելիությունը կորցնի ընդհանուր ն հատուկ պրնենցիայինպատակները:Եվ ընդհակառակը, որքան պակաս վտանգավոր է կատարվածհանցագործությունը, այնքան ավելի շուտ կարելի է ներել հանցագործին: Իրավացի էր պրոֆ. Վ. Դ. Մենշագինը, երբ գրում էր, որ վաղեմության կիրառումը, ամեն ինչից զատ, պայմանավորված է նրանով, որ հանցանքը կատարելուց հետո զգալի ժամանակ անց կիրառվող պատիժը անձի հանրային վտանգավորությունը կորցնելու հետնանքով դառնում է անարդարացի, վեր է ածվում հատուցման չհիմնավորված ակտի, վրեժի: Այսպես, թե այնպես, կարծում ենք, որ հենց տվյալ հանգամանքներն են այստեղ հիմք հանդիսանում անձին քրեական պատասխանատվությունիցազատելու համար: Վաղեմության ժամկետնանցնելուց հետո քրեական պատասխանատվության ենթարկելը հակասում է քրեական իրավունքի սկզբունքներին ն մեր երկրում իրականացվող քրեաիրավական քաղաքականու-

թյանը:

թր. օր-ի 75-րդ հոդվածը նախատեսում է քրեական պատասխանատվությունիցազատելը վաղեմության ժամկետն անցնելու հետնանքով: Անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե հանցանքը կատարելուօրվանից անցել են հետնյալ ժամկետները. 4) երկու տարի` ոչ մեծ ծանրության հանցանք կատարելու օրվանից. 2) հինգ տարի՝ միջին ծանրության հանցանք կատարելու օրվանից. 3) տասը տարի` ծանր հանցանք կատարելու օրվանից. 4) տասնհինգ տարի՝ առանձնապեսծանր հանցանք կատարելու օրվանից: Վաղեմության ժամկետը հաշվարկվում է հանցանքը կատարելու օրվանից մինչն դատավճռիօրինական ուժի մեջ մտնելու պահը: Վաղեմության ժամկետի ընթացքն ընդհատվում է, եթե մինչն նշված ժամկետներն անցնելն անձը կատարում է միջին ծանրության, ծանր կամ առանձնապես ծանր նոր հանցանք: Այս դեպքում վաղեմության ժամկետի հաշվարկն սկսվում է նոր հանցանքիկատարմանպահից: Վաղեմության ժամկետի ընթացքը կասեցվում է, եթե անձը խուսափում է քննությունից կամ դատից':Այս դեպքում վաղեմության ընթացքը վերսկսվում է անձին ձերբակալելու կամ մեղայականով նրա ներկայանալու պահից: Ընդ որում, անձը չի կարող քրեական պատասխանատվությանենթարկվել, եթե ոչ մեծ ծանրության կամ միջին ծանրության հանցանք կատարելու օրվանից անցել է տասը տարի, իսկ ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցանք կատարելու օրվանից` քսան տարի, ն ՀՀ

'

Անձը համարվում է քննությունից կամ դատից խուսափող, եթե նա ձեռնարկում է հատկապես քրեական պատասխանատվությունիցխուսափելուն ուղղված գործողություններ (հասցեն, ազգանունը փոխելը, այնպիսի տարատեսակ հանգամանքներ ստեղծելը, որոնք քննչական մարմիններին ստիպում են իրականացնել կոնկրետ անձի հետախուզումը): '

վաղեմության Ժամկետիընթացքն ընդհատված չի եղել նոր հանցագործությամբ: Վաղեմության ժամկետի կիրառմանհարցն այն անձի նկատմամբ, ով ցմահ ազատազրկմամբպատժվող հանցանք է կատարել, լուծում է դաւոարանը: Եթե դատարանըհնարավոր չի գտնում վաղեմությանժամկետն անցնելու հետնանքով անձին ազատել քրեական պատասխանատվությունից,ապա ցմահ ազատազրկում չի կիրառվում: Ինչպես արդեն ասվեց, վաղեմությանժամկետը հաշվարկելու սկզբնական պահը հանցանքը կատարելու օրն է: Նախկինում, մինչն ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի ընդունումը, վաղեմության ժամկետի սկզբնական ն վերջնական պահերի հարցով իրավաբանական գրականության մեջ սուր բանավեճեր էին գնում (հաստկապես նյութական հանցակազմերով հանցագործությունների, տնող ն շարունակվող հանցագործությունների նե հանցակցությամբ կատարվող հանցագործությունների առնչությամբ): Ձենականհանցակազմերով հանցագործություններում դրա կատարման բուն փաստն առաջացնում է ավարտված արարք, ուստի անվիճելիորեն դրա կատարմանօր էր համարվում հանցագործիկողմից հանցակազմի օբյեկտիվ կողմն անմիջականորենկատարելու պահը: Նյութական հանցակազմերով հանցագործությունների առնչությամբ գիտնականներնարտահայտել են երկու տեսակետ: Առաջինի համաձայն` վաղեմության ժամկետըպետք է սկսի հաշվարկվել հանցավոր հետնանքներըվրա հասնելու պահից, քանի որ դրանք այս հանցակազմերիպարտադիր հատկանիշն են: Ըստ երկրորդ տեսակետի՝ վաղեմության ժամկետիհաշվարկն սկսվում է հանցավոր արարքը կատարելու պահից` անկախ հանրորեն վտանգավոր հետնանքներըվրա հասնելու պահից: Երկրորդ տեսակետը ներկայումս օրենսդրական ձնակերպում է ստացել`: Վաղեմությանժամկետըհաշվարկվում է հանցանքը կատարելու օրվանից, այսինքն` կոնկրետ արարքը կատարելու պահից, ն կախված չէ հետնանքներըվրա հասնելուց: Դա առավել նպատակահարմարէ ու արդարացի, որովհետե քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցի լուծումը կախված չէ այն բանից, թե հանցանքն ավարտված է, թե ոչ (նախապատրաստություն, հանցաւիորձ),ն տվյալ դեպքում օրենքը չավարտված հանցավոր գործունեության համար ինչ-որ հատուկ կանոններ չի մահմանում: Անձինքրեական պատասխանատվությանենթարկելու վերջնական ժամկետը դատավճռիօրինական ուժի մեջ մտնելու պահն է: Մինչն այդ պահը վաղեմության ժամկետն անցնելիս քրեական գործ չի կարող հարուցվել, իսկ հարուցվածը ենթակա է կարճմանքրեական դատավարությանցանկացած փուլում: Անձիկողմից նոր հանցանք կատարելիս վաղեմության ժամկետը դրանցից յուրաքանչյուրով հաշվարկվում է ինքնուրույն: Վաղեմությանժամկետիհարցը յուրահատուկ է լուծվում տեող ն շարունակվող դեպքում: Տնող հանցագործություններիդեպքում վաղեմուհանցագործությունների է թյունը հաշվարկվում հանցավորիկամքով կամ նրանից անկախայնպիսիգործողությունը կամ անգործությունը դադարեցնելու պահից, որը զուգորդված է իր վրա՝ օրենքով դրված պարտականություններըտնականորեն չկատարելու հետ (ձերբակալելը, մեղայականով ներկայանալը, պարտականությունները կամավոր կատարելը, պահվող զենքը կորցնելը, այն երեխայի վաղաժամ մահը, որին պահելուց

չարամտորենխուսափում է հանցավորը ն այլն): Այսպիսով, տնող հանցագործությունը բնութագրվում է որոշակի հանցավոր արարքի անընդմեջ իրականացումով: Այն սկսվում է ինչ-որ հանցավոր արարքից ն ավարտվում է տարատեսակ հանգամանքների արդյունքում. հենց հանցագործի գործողությունը (մեղայականով ներկայանալը), այնպիսի իրողությանվրա հասնելը, որը խոչընդոտում է տվյալ անձի կողմից հանցանքի հետագա կատարումը (հանցագործինձերբակալելը) ն այլն: ենց այդ պահից էլ անհրաժեշտ է հաշվարկել վաղեմությանընթացքի սկիզբը': Շարունակվող հանցագործությունների դեպքում, որոնք բաղկացած են ժամանակային առումով տարանջատված համասեռ հանցավոր գործողություններից, բայց ամբողջությամբ կազմում են միասնական հանցագործություն, վաղեմության ժամկետըհաշվարկվում Է տվյալ շարունակվող հանցագործությանըդասվող վերջին հանցավոր գործողությունը կատարելու օրվանից: Երբ հանցավոր գործունեությունն ավարտին չի հասցվել, վաղեմության ընբացքն սկսվում է ուսխնական հանցավորգործունեությունն ավարտվելու պահից: Քննարկվող հարցի տեսանկյունից ն ճանաչողական իմաստով ուշագրավ են Իսպանիայիքրեական օրենսգրքի 132-րդ հոդվածում ամրագրվածդրույթները. «1. Նախորդ հոդվածով նախատեսված ժամկետները (վաղեմության ժամկետները-Մ.Գ.) հաշվարկվում են հանցանքը կատարելու օրվանից: Այն դեպքերում, երբ հւսնցագործությունը եղել է տենողկամ շարունակվող,ապա այդ ժամկետներըհաշվարկվում են վերջին գործողությունը կատարելու պահից կամ հակաօրինական իրավիճակը խափանելուպահից: 2. Վաղեմության ժամկետներն ընդհատվում են ցանկացած պահին, եթե անձի դեմ քրեական գործ է հարուցված: Վաղեմության ժամկետի նոր ընթացքը սկսվում է քրեական գործը փակելու կամ առանց դատավճիռ կայացնելու այն ավարտվելու պահից»: Խաղաղության ն մարդկությանանվտանգության դեմ ուղղված` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 384-րդ, 386-391-րդ, 393-397-րդ հոդվածներով նախատեսված հանցանքներ (ագրեսիվ պատերազմը, զանգվածային ոչնչացման զենք արտադրելը կամ տարածելը, պատերազմ վարելու արգելված միջոցներ ն մեթոդներ կիրառելը, ահաբեկչական գործողությունն օտարերկրյա պետության կամ միջազգային կազմակերպությաններկայացուցչի դեմ, միջազգային ահաբեկչությունը, միջազգային մարդասիրականիրավունքի նորմերի լուրջ խախտումներըզինված ընդհարումների ժամանակ, անգործությունը կամ հանցավոր հրաման արձակելը զինված ընդհար-

Կա: կրոցիդը, աատաան Վար անությունը, կամ վրա Ազգային միջազգայի թյունից օգտվողգենոցիդը։ հարձակվելը, անձանց

հաստատության

պայմանագրերովպահպանվող ւտտարբերանշաններն ապօրինի օգտագործելը)կատարած անձանց նկատմամբվաղեմությանժամկետներ չեն կիրառվում: Վաղեմության ժամկետներ չեն կիրառվում նան ՎայաստանիՎանրապետությանմիջազգային պայմանագրերով նախատեսված հանցանքներ կատարած անձանց նկաւոմամբ, եթե այդ պայմանագրերով վաղեմության ժամկետների կիրառման արգելք է սահմանված (ՀՀ քր. օր-ի 75-րդ հոդվածի 6-րդ մաս): `

'

ՎՀ քր. օր-ի 12-րդ հոդվածի2-րդ մասի համաձայն, հանցանքըկատարելու ժամանակ է համարվում հանրության համար վտանգավորգործողությունը(անգործությունը) իրականացնելու ժամանակը՝ անկախ հետնանքներըվրա հասնելու պահից:

`

.

ԲԲ,

ԷՐ օո 1997, ԸՐք, 460: Տես`

ւ

Ճ.

8.

ՔՕՇՇաոշռՇՏ

ՄՐՇՀԾԲ:ՒՇԾԲոքճձոօ.

Օճաոզ

ՎՅՇՆ.

Խքը ձոռղամ. ԽԼ,

աՅր-80

դատողությանառիթ չի տվել: Դժվար թե մեկնարկելով «ազահիմնավոր լինի այդպիսի հետնության հանգելը` պարզապես է: Կարծում ենք, որ օրենսդիրընման

տուտ

տել» տերմինից:

ԳԼՈՒԽ ՊԱՏԺԻՑ

է առաջ ոչ թե «Ազատել» տերմինը օրենսդրի կողմից օգտագործվում ամենից ավարտը սոցիալ-բարոյական արդյունքը, բուն գործընթացը, այլ քրեաիրավական

մատնանշելու համար: ,

փարի մեջ խոր իմաստ կա նույն այդ պատժից ազատելու գաղաւրար մասին: անհնարինության ն (կամ) դրա կիրառման նաց անկը հանգամանքների վերացնող Այնուհետն:Արարքի պատժելիությունը քրեան խատեսվածէ քրեական օրենսդրությամբ դատարանըդատապարտյալին հանգամանքկան պատժից չի կարող ազատել քրեականօրենքում չմատնանշված

պատժի աննպատակայնության Բացի

ԱԶԱՏԵԼԸ

Տ 1. Քրեական պատժից ազատելու հասկացությունը, նշանակությունը ն տեսակները

-

Հանրահայտ է, որ կատարված հանցանքի համար քրեական պատասխանատվության կանչված անձը ենթակա է դատապարտման, ն օրենքով նախատեսված անհրաժեշտդեպքում նրա նկատմամբպետք է նշանակվի պատիժ: Սակայն անգամ ամենահին քրեական օրենսդրությանն էին հայտնի, իսկ ժամանակակից պետությունների քրեական օրենսգրքերն էլ նախատեսում են մի շարք հանգամանքներ, որոնք բացառում են պատիժը, այսինքն` հիշյալ հանգամանքներիպարագայում դատապարտվածանձը ազատվումէ կամ կարող է ազատվել պատժից: Ընդ որում, : հարցի այդպիսի լուծումը ամեննին չի նշանակում, թե կատարված արարքը կորցրել է հանցագործությանը բնորոշ հատկանիշները,իսկ այն կատարող անձը դադարել է շրջապատի համար վտանգավորություն ներկայացնելուց: Ակնհայտ է, որ դա հակասում է ձենականտրամաբանությանը, որից ելնելով` չի կարող անպատժելի լինել հանցագործության հատկանիշներ պարունակող արարքը: Այսպիսի մոտեցումը բացառում է դատողություններիցանկացած հարաբերականություն: Սակայն ոչ ձնական տրամաբանությանդիրքերից, որին ն հետնում է օրենսդիրը, առողջ դատողության ու սոցիալական նպատակահարմարության դիրքերից` հանցանք կատարելու ն հանցավորին քրեական պատասխանատվությանենթարկելու փաստն ինքնին դեռես չի նշանակում անխուսափելիորեն (ճակատագրորեն) պատժի նշանակում, առավել նս` դրա կրում: Մի շարք դեպքերում դատապարտյալինկատմամբ անգամ ոչ ծանր պատիժ կիրառելը, այս կամ այն փաստական կամ քրեաիրավական հանգամանքներիառկայության ուժով, դառնում է անհնար կամ աննպատակահարմար: Քրեական պատասխանատվությանիրացման տարբեր ձների առկայությունը օրենսդրինհնարավորություն է տվել նախատեսելքրեական պատժի կամ ֆիզիկական անհնարինության, կամ իրավաբանականաննպատակայնության մեջ արմատավորված այնպիսի հանգամանքներիհամակարգ, որոնք պայմանավորում են քրեականպատժից ազատելու ինստիտուտիանհրաժեշտությունը՝: Իրենց քրեաիրավական նշանակությամբ այդ հանգամանքները հավասարեցվում են պատիժը կրելուն, հանդես են գալիս իբրն դրա յուրահատուկ սոցիալ-իրավական էկվիվալենտ, ուստի ն վերացնում են քրեական պատիժըկիրառելու անհրա.

.

ժեշտությունը: Ազատելը, բնականաբար, տարածությանմեջ ն

ժամանակի ընթացքում որոշակի տնողություն ունեցող գործընթաց է: Բայց սխալ կլինի դրա հիման վրա եզրակացնել, թե քրեական պատժից ազատելու ինստիտուտը դատավարականինստի'

Տես`. ՄՕօուլօ6

որձոօ,

Օճւոճվ

ԿՀՇ».

ՎՕՔԽԼՆ, Ի1., 1997, Շք.

այդ,

քրեական Իչպես հայտնի է, առանձին (ե բավականաչափշատ) դեպքերում ազատե'

ներով: ր

պատժիցազատելուն նախորդումէ քրեականպատասխանատվությունից է առաջինը բնականաբարու օրգանապեսենթադրում լը: Նման իրավիճակներում հիմնավորվումէ երկու կարնոր ու անվիճելի երկրորդը: Այսպիսիեզրակացությունը փաստարկներով:Առաջին, նրանուլ, որ քրեականպատիժը քրեականպատասխան է բազմաթիվ(թեն էական) ձներից սոսկ մեկն միայն նատվությանիրականացման է կագործառույթը կարող դրա ուժով վերջինս իր հիմնականսոցիալ-իրավական Երկրորդ, եթե նշանակելու: պատիժ տարել նան առանց հանցավորի նկատմամբ պատասխաքրեական ենթարկվել հանցանք կատարած անձը ինչ-որ հիմքով չի պատիժ նշանակելն նատվությանկամ ազատվել է դրանից, ապա նրա նկատմամբ լինել արդյունք միայն է որ պատիժը է, ու քանի կարող անթույլատրելի անիմաստ իրեն նախորդածքրեական հաՍակայն անթույլատրելիմոլորություն կլիներ նան նշված ինստիտուտները ու առավել նս նույնական: Այդ մարել միմյանց հետ իրենց էությամբ համընկնող ու բացառիկ են անկրկնելիությամբ անհատակաէլ օժտված երկու ինստիտուտներն է հարաբերականորեն դրանք ստեղծում նախադրյալներ նությամբ, ինչը ճիշտ ճանաչելու համար: Նման եզրահանգումն ինքնուրույն(ավտոնոմ) ինստիտուտներ հանգեցնում քրեաամրապնդվումէ նրանով, որ քրեականպատժից ազատելը չի Քրեական ա զատելուն: (միաժամանակ) ավտոմատ կան պատասխանատվությունից հետ մեծ են (տուժողի ոչ որպես կանոն, ազատվում պատասխանատվությունից, փոփոխմանդեպքում) հաշտվելու դեպքում) կամ միջին ծանրության (իրադրության հնարավոր է ազատվել հանցանքներկատարելուդեպքում,իսկքրեականպատժից Բացի այդ, նան ծանը կամ առանձնապես ծանր հանցանքներ կատարելուդեպքում: ռ եգուլյատիվ քրեաիրավական ազատելիս պատասխանատվությունից քրեական դադարեցնումեն, մինչդեռ քրեական գործողությունը իրենց հարաբերությունները առումով ընդգրկում է ն պատժից ազատելիս(որը ֆունկցիոնալ բովանդակային են (օրինակ, մինչն նան պատիժը կրելուց ազատելը) դրանք հաճախ պահպանվում նշված ինստիդատվածությունըմարվելը կամ հանվելը): Քրեական իրավունքի նան դատավարադրանց ունենալ է սահմանազատելիսպետք նկատի տուտները պատասքրեական կան բնույթը. քրեական պատժից ազատելը, ի տարբերություն կայացդատավճիռ է մեղադրական ազատելու, իրականացվում խանատվությունից գրաԻրավաբանական նելուց հետո ն հետնաբար, միայն դատարանիկողմից:

պատասխանատվության':

ն

434:

28-6

Տես`.

նույն տեղը, էջ 435:

`

կանության մեջ կարծիք է հայտնվել այն մասին,որ մարդու իրավունքներիլիարժեք պաշտպանության շահերից ելնելով` ավելի ճիշտ կլիներ քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հարցի լուծումը նս հանձնել դատական մարմինների բացառիկիրավասությանը: Քրեական իրավունքն ամրագրում է հանցավոր արարքի պատժելիությունը մարող հանգամանքների բավականաչաւի զարգացած համակարգ, ինչի ուժով հնարավոր է դառնում քրեական պատժիցազատելը: Քրեական պատժիցազատելու տակ հասկացվում Է դատարանի ակտում արտահայտված ն օրենքին համապատասխան նրա կողմից հիմնավորված հրաժարումը քրեական -պատասխանատվության կանչված անձի վրա կատարած հանցանքի համար ամբողջությամբ կամ մասնակիորենպատիժը կրելու պարտականությունդնելուց: Սոցիալ-իրավականընդհանրությամբհանդերձ,քրեական պատժից ազատելու տեսակներն ունեն տարբեր օրենսդրական մեկնաբանություն ն իրացման համար պահանջում են տարբեր հիմքեր ու պայմաններ: Իրավաբանականգրականության մեջ կարծիքների միասնություն չի նկատվում քրեական պատժից ազատելու հիմքերի դասակարգման առնչությամբ: Դասակարգումայինդիրքորոշումներիցյուրաքանչյուրն ինքնին հետաքրքիր Է ն անգամ` գրավիչ: Առաջարկվում Է, օրինակ, բոլոր տեսակները բաժանել. ըստ փուլերի, որոնց ընթացքում դատարանը որոշում է կայացնում ազատելու մասին, ըստ ազատելու պայմանների առկայության կամ բացակայության, ըստ ազատելու հիմքերի ն բովանդակության, ըստ արարողակարգի ն այլն: Կարծում ենք, որ տեսականու գործնական նշանակություն ունի միայն այնպիսի դասակարգումը, որը թույլ է տալիս (ամենից առաջ իրավակիրառողին) այդ ինստիտուտն օգտագործել քրեաիրավական կարգավորիչ մեխանիզմինառավել սոցիալական արդյունավետություն հաղորդելու համար: Այս տեսակետից տեսականորեննպատակահարմարու գործնականորեն պիտանիպետք է համարել ՀՀ քրեական օրենսդրությանը հայտնի` պատժից ազատելու բոլոր տեսակների դասակարգումը երկու խմբի` պայմանական ն ոչ պայմանական, որոնց շրջանակներումէլ պետք է նախատեսված լինի ավելի կոտորակված դասակարգում:Նման դասակարգումըկանխորոշում է ոչ միայն ազատելու այս կամ այն տեսակի բովանդակությունը,ազատելու հատուկ ընթացակարգը,այլե քրեաիրավականհետնանքներիտարբերությունը: Ելնելով դրանից` քննարկենք երեք հիմնական խմբերը: Առաջին խումբն են կազմում ոչ պայմանական (6637ՇՃ08Ցում) ազատման հետնյալ տեսակները.կարգապահականգումարտակումպահելու դատապարտված զինծառայողինպատիժը կրելուց ազատելը այնպիսի հիվանդության դեպքում, որի հետնանքովնա համարվում է զինվորականծառայության համար ոչ պիտանի (քր... օր-ի 79-րդ հոդվածի 4-րդ մաս), պատիժը կրելուց ազատելը մինչե դատական քննությունը կալանքի տակ պահելու ժամկետը հաշվակցելու արդյունքում (քր. օր-ի 69-րդ հոդվածի 8-րդ մաս), պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինելը(քր. օր-ի 77-րդ հոդ.), պատժիցազատելը մեղադրականդատավճռի վաղեմության ժամկետն անցնելու հետնանքով (քր. օր-ի 81-րդ հոդ.): Քրեական պատժիցազատելու այս տեսակներիդեպքում ւսզատվող անձի առջն որեէ պայման որն, իր հերթին, բացառում է «զրոյական» տարբերակին վերադառնալը, չի այս) պատժից Քո ազ վող ա անձըչի կարող պարտադրվել կրկին կրելու այն ից ազատվող նա պատիժը, որից ազատվել է, եթե անգամ հաջորդ ժամանակահատվածում նա դրսնորելէ ակնհայտ բացասական (բայց ոչ հանցավոր)վարքագիծ:

Ա

բնույթի հետնյալ երկրորդ խումբնընդգրկումէ պայմանական Դասակարգման է այլ պարագաքննարկվել (որը դատապարտությունը տեսակները.պայմանական ազատելը (քր. օր-ի 76-րդ վաղաժամկետ յում), պատիժըկրելուց պայմանական երեխա ունեցող անձանց պատիժը հոդ.), հղի կանանց կամ մինչն երեք տարեկան (քր. օր-ի 78-րդ հոդ.), պատժից ազակրելը հետաձգելը կամ պատժիցազատելը հետնանքով (քր. օր-ի 79-րդ հոդ.), պատժից տելը ծանր հիվանդության հետնանքով (քր. օր-ի 80-րդ հոդ.): Այստեղ պատժից արտակարգհանգամանքների նա պարտավոր| դրվումեն պայմաններ,որոնք ազատվողիառաջ պաշտոնապես ընթացքում:Այդ պայմաններըչկատակատարել,այսպես կոչված` փորձաշրջանի կրել պատիժը կամ է ամբողջությամբ րելու դեպքումդատապարտյալը պարտավոր դրա չկրած մասը: ընդմեջ են մտնում «միջանցիկ»(ունիվերսալ, Երրորդ խմբի բովանդակության հանգամանքների հանուր) տեսակները, որոնք համապատասխան այնպես էլ պայմանական: դեպքում կարող են լինել ինչպես ոչ պայմանական, ն ներումը, որոնց բովանդակուԱվանդաբար սրանց են դասվում համաներումը սույն ձեռնարկի հաջորդ կբացահայտվեն թյունն ու յուրահատկությունը պատասխանատվություն հավելենք, որ համաներումըն ներումըքրեական Թերենս ն ենթակաեն են, ուստի տեսակներ առանձին ն պատժիցազատելու յուրահատուկ հատուկ բնույթով իրավաբանական Վիշատակված ինստիտուտների վերլուծության: ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում դրանք ինքնուրույն է պայմանավորված նախատեսելը: թույլ է տալիս Քրեականպատժիցազատելու ինստիտուտը քան քրեական պաու դաժան միջոցներով, րի վրա ներգործել պակաս ինտենսիվ տնտեսման ողջամիտ տիժնէ, ինչը, իր հերթին, քրեականհարկադրանքի խթան է ն սոցիալ-բարոյական իրացման համար լրացուցիչ քրեաիրավական դատականմարմիննեինստիտուտը՝ ստեղծում: Սակայն կիրառելովհիշատակված որի ֆոնի վրա քրեաաճը, ունենան ագրեսիվհանցավորության րը պետք է նկատի օրինական,այլն բացառիկ բնույթ: կան պատժիցազատելը պետք է կրի ոչ միայն հնարավորություն նան օրենսդիրը՝իրավակիրառողին Տվյալ դրույթը պետք է հիշի տալով օգտվել այդ ինստիտուտներից:

ազատելն

առկայության էջերում: գլխում

դատապարտյա

սկզբունքի

ազատելը վաղաժամկետ ՝ ռական ՝ 52. Պատիժը վրոլուց պաճադազո դող անձի ուղղվելը հնարավոր Դատարանիկողմից քրեականպատժիենթարկված կրելը: Եվ եթե անձն ապացուցելէ, որ ինքն է նան մինչն պատիժնամբողջապես չկա շարունակելպատժի կատարումը: ուղղվել է, ապա այլես անհրաժեշտություն ազատելը, մի վաղաժամկետ պատիժըկրելուց պայմանական Դրա հետ միջոց է, խրախուսելու կողմից, իրենց ուղղվելն ապացուցածդատապարտյալներին օրինաժամանակ կողմից պատիժըկրելու մ դատապարտյալների կողմից` ազատվելու կարնոր դրսնորելու ն հետագայում պատիժը կրելուց կելի հիմքերը, պայազատելու վաղաժամկետ Պատիժը կրելուց պայմանական խքան': ՎՀ քրեականօրենսգրքի76-րդ հոդվածով: մաններն ու կարգը սահմանվածեն

կապված`

ուս խակ վարք

`

.

2: Լ,

Տես`

1997,

քրոջուօոՃ. թ

,

466:

8.

Ք0օՇԱԱեօօ

)1008ոօ6

ոքոտօ.

Օճարնպ Կճորի.

Էք

ոճում.

հ,

83-80

Պատիժը կրելուց պայմանականվաղաժամկեւո հնարավորէ ազատել

ոչ

թե

ցանկացած պատիժ կրող անձի, այլ միայն հանրայինաշխատանքների, ազատազրկման կամ կարգապահական գումարտակումպահելու ձնով պատիժկրող անձին (քանզի մյուս տեսակներիցազատելը պարզապես նպատակահարմար չէ): Ընդ որում, անձը կարող մասնակիորեն ազատվել Պատիժըկրելուց պայմանականվաղաժամկետազատելու համար հիմք է հանդիսանում դատարանի համոզմունքն այն բանում, որ դատապարտյալն ուղղվելու համար նշանակված պատժի մնացած մասը կրելու կարիք չունի: Ուղղվելու ցուցանիշներն, իհարկե, կախվածեն այն յուրահատկությունից, որը կրում է

էլրիվ կամ

լրացուցիչ պատժից:

պատժիմ հանջներն րն Կյսպ կիի զր ձովպալա պ մրողող անձը ազատազրկման իսի են :

Առավե

զ

9:

նե

են վարեն պահանջները մ

-

ուղղմզլու չ

նիշներինկարող դասվել ինչպես պատիժը կրելու ռեժիմի բոլոր կատարելը,այնպես էլ ուղղիչ հիմնարկիվարչակազմի կողմից խրախուսանքների առկայությունը,բարեխիղճ վերաբերմունքն աշխատանքինկատմամբ:Բնական է, որ անձի ուղղվելու վերաբերյալ հետնությունը դատարանը կարող է անել միայն դատապարտյալի կողմից պատիժն առավել կամ պակաս տնական ժամանակահատված կրելուց հետո: Դրա հետ կապված` վաղաժամկետ ազատելու պայման է հանդիսանում դատապարտյալի կողմից նշանակված պատժի որոշակի մասը փաստացի կրելու հանգամանքը: Այդ որոշակի մասիչափերը քրեական օրենքն ուղղակի կախմանմեջ է դնում անձի կողմիցկատարած հանցագործության ծանրությունից: Քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է տարբերակված ժամկետներ,որոնք կրելուց հետո հնարավոր է պայմանական վաղաժամկետազատելը: Քրեական օրենսգրքի76-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն, պայմանականվաղաժամկետ ազատում կարող է կիրառվելմիայն, եթե դատապարտյալը փաստացի կրել է` 1) ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցագործության համար նշանակված պատժիոչ պակաս, քան մեկ երրորդը.

2) ծանր հանցագործության հանարնշանակվածպատժի ոչ պակաս, քան կեսը. 3) առանձնապեսծանր հանցագործության համար, ինչպես նան նախկինում պայմանականվաղաժամկետազատված անձի (եթե պայմանականվաղաժամկետ ազատումը վերացվել է քր. օր-ի 76-րդ հոդվածի վեցերորդ մասով

նախատեսված հիմքերով)նկատմամբնշանակվածպատժիոչ պակաս, քան երկու երրորդը: Օրենքում միաժամանակվերապահում է արված այն մասին, որ ազատաՄորգ պատժի փաստացիկրած ժամկետըչի կարող երեք ամսից պակաս

ե

լինել:

Ցմահ

ազատազրկման ձնով պատիժ կրող անձը կարող է

պայմանական

վաղաժամկետ ազատվել, եթե դատարանըգտնի, որ նա պատիժը հետագակրելու կարիքըչունի ն փաստորենկրել է ազատազրկման ոչ պակաս, քան քսան տարին: Մատնանշված հիմքերին պետք է ավելացնելնան քրեական օրենսգրքի76-րդ հոդվածի1-ին մասով ամրագրված այն դրույթները, որ ա) պատիժը կրող անձը պայմանական վաղաժամկետ կարող է ազատվելիր համաձայնությամբ, բ) պատիժը կրելուց պայմանականվաղաժամկետ ազատում կիրառելիսդատարանը հաշվի է նան դատապարտվածիկողմից տուժողին պատճառվածվնասը առնում հարթելու

հանգամանքը: Ֆիքսված է

ժամկետ սահմանվածցմահ ազատազրկման ձնով պատիժ կրող համար: ՀՀ քր. օր-ի 76-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն, ցմահ ազատազրկման ձնով պատիժ կրող անձը կարող է պայմանական վաղաժամկետ անձ անց

ատի ունի): հետագա կրենու կարի ոամանական վաղաժամկետկիրառելիս դատարանն անձի վրա օրենսգրքի հոդվածի 5-րդ մասով նախատեսված որոնք, նախա: պարտականությունները, պարտականությունները նուն աայսինքն` մանականորեն չկիրառելու պարագայում. աարումն իրականացնողիրավասու մարմնին աարքագծի նկար մամը մշտական բնակության վայրը, բուժման կուրս ԿԱ Անի: թունամոլությունից կամ վերա աան կան հիվանդությունից, նյութական օգնություն ինչպես տալ ըտառիքի նրա ուղղմանը նպաստող նղՀժամկետ պարտականություններ:Պայմանակա են

աա

,

քսան

տարին

ազատում 70-րդ

)

ե

քան

ն

ժ

դատապարտ-

հելու

չփոխել

ցույց

ն,

նա

այլ

ազատված Վ անձի վարքագծի նկատմամբվերահսկողություն է իրականացնում իրավասու մասնագիտացված պետականմարմինը, իսկ զինծառայողների նկատմամբ՝ զորամասերիհրամանատարությունը: ելու տվյալ տեսակը կոչվում է պայմանական,քանի որ անձի է դրվում պայմանական վաղաժամկետ հետո նրա դրսնորած վարքագծից: Եթե պատիժը չկրած մասի ազատվելուց ընթացքումդատապարտյալը՝ ո'Բ 1) չարամտորեն խուսափում է պայմանականվաղաժամկետազատելիս դատար անի կողմից իր վրա դրված պարտականություններըկատարելուց, ապա դատամամբ վեր րանը, դատապարտյալի վարքագծի նկատմամբ վերահսկողությունիրականացնող է մարմնիմիջնորդությամբ, որոշում կայացնում պայմանական վաղաժամկետ ազատումը վերացնելու ն պատժիչկրած մասն ի կատար ածելու մասին. 2) կատարում է անզգույշ հանցանք, ապա պայմանական վաղաժամկետ ազատումը պահպանելուկամ լուծում է դատարանը. վերացնելու հարցը 3) կատարում է դիտավորյալ հանցանք, ապա դատարանընրա նկատմամբ պատիժ է նշանակում քրեական օրենսգրքի 67-րդ հոդվածով նախատեսված կանոններով (պատիժ նշանակելը դատավճիռներիհամակցությամբ): Նույն կանոններով պատիժԷ նշանակվում, եթե կատարվելէ անզգույշ հանցանք, ն դատարանը վերացնում է վաղաժամկետ ազատումը: Եթե ցմահ ազատազրկում կրող անձը դիտավորյալ այնպիսի նոր հանցանք է կատարել, որի համար նշանակվում է ազատազրկում, ապա քր. օր-ի 76-րդ հոդվածի մասում նշված ժամկետիընթացքը կասեցվում Է մինչն նոր պատժի ժամՄՈՊո

ետաԱկա

աանմեր

պայմանական

5-րդ

ժի կրելուց

պայմանականվաղաժամկետազատելու դատականպրակտիկան վկայում է այն մասին, որ ազատվածների գերակշռող մեծամասնությունը պատժի չկրած մասի ընթացքում նոր հանցագործություն չի կատարում: Հետնաար, բար, պատժից ազատելու այս տեսակի արդյունավետությունը բավականաչափ 1. ի արձր է: Ասվածին ավելացնենք նան, որ ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի անվիճելի առավելություններից է պայմանական վաղաժամկետ ազատելու սահմանափակումներից հրաժարվելը, որն էականորեն ընդարձակել է պատժից ազատելու այս տեսակիկիրառման հնարավորություններնու շրջանակները:

'

Տես`

`

Նաումով Ա. Վ., նշվ. աշխ.,էջ էջ 470: .

8 3. Պատժիչկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով

Տ 4. Հղի ղի կկանանցկամ մինչն երեք տարեկաներեխաունեցող պատիժըհետաձգելըկամ պատժիցազատելը

փոխարինելը

ՀՀ

քրեական օրենսգրքի77-րդ հոդվածիհամաձայն, մեծ ոչ կամ միջին ծանրուհանցագործության համարազատազրկում կրող անձի պատժի չկրած մասը դատարանը կարող է փոխարինելավելի մեղմ պատժատեսակով` հաշվի առնելով պատիժըկրելու ժամանակահատվածում նրա վարքագիծըն պատճառված վնասը հարթելու հանգամանքները: Ընդ որում, անձը կարող է լրիվ կամ թյան

թվարկվածայլ

պատժատեսակների համեմատությամբ, պատժիյուրաքանչյուր տեսակիհամարսահմանված շրջանակներում): Քանի որ քննարկվողինստիտուտի սոցիալ-իրավական նշանակությունը դատապարտյալների պատիժըկրելու պայմանների բ արելավումն է, ուստի նման դեպքում պատժի փոխարինմամբ դատապարտյալիդրության վատթարացումն անթույլատրելի է: Այս իմաստով ավելի մեղմ պատժատեսակի ժամկետըչի կարող գերազանցել

պատժի

են, ուստի` անթույլատրելի': Ատանգավոր Պարզ է մի բան, որ ի տարբերություն պայմանական վաղաժամկետ ազատման,

պատժի չկրած մասը կարող է

այն ժամանակ,երբ դատապարտ-

ամբողջովինչի ուղղվել, բայց հիմքեր կան ենթադրելու, նա հաստաոր տակամորեն բռնել է այդ ուղին: Այլ պատժատեսակկրելիս (բացի ազատազրկումից)տվյալ ինստիտուտը չի կիրառում: ՀՀ քր. օր-ի 77-րդ հոդվածը պատժիչկրած մասը ավելի մեղմ պատժատեսակով մե ջ հանգաման բի մատնանշումէ նան պատճառված վնասը հարթելու

եերի

հանգամանքը:

նակա. բնոյթ Նիոն փոխարինելը կրում է ոչ լ պայմանականբնույթ, այսինքն դատապարտյալի բացասականվարքագծի դ եպքում հնարավոր չէ վերադարձըելման (զրոյական) դրություն: Ավելին, դատապարտյալի կողմիցնոր հանցանք կատարելը չի կարող վերացնել պատժի փոխարինման մասին դատարանի որոշումը: Դատավճիռների համակցությամբ պատիժ նշանակելիս նոր հանցագործության համար նշանակվածպատժին լրիվ կամ մասնակիորեն գումարվումէ միայն փոփոխված,այսինքն` ավելի մեղմ պատժատեսակը: աան

պատժատեսակով

:

Այդ են մատնանշումնան քրեական իրավունքի դասագրքի հեղինակները. տես` ՄԻՕոԾՑ:ԾՅ Օճոլով ԿՅՇՐԻ. ԷՕՔԽԼՃ, ԽԼ, 1997, Շք. 440: ոքճոօ,

հիմքում

ընկած է

մարդասիրությանգաղափարը

ոչ

միայն

նկատմամբ: Կնոջը պատժելով կատարված հանցանքի համար ն հոգ տանելով մորկնոջ բեռը թեթնացնելու մասին, օրենքն ամենից առաջ պաշտպանումէ մանկահասակ երեխաներին, որոնք ստիպված են մոր հետ գնալու ազատազրկման վայրեր կամ դատապարտված են այստեղ ծնվելու, այսինքն` երկու դեպքում էլ դատապարտված են չվաստակած պատժի: Ի դեպ, օրենքը խոսում է ոչ միայն կանանց, այլն ընդհանրապես մինչն երեք տարեկան երեխա ունեցող անձանց մասին, ինչը ենթադրումէ երկու սեռի ներկայացուցիչներինն հնարավոր է գործնական իմաստով: Նկատենք նան, որ պատժից ազատելու այս տեւլակը նպաստում է նան ընտաամրապնդմանը: Վերոհիշյալ նկատառումներով է հիմնավորվում պատժից ազատելու տվյալ տեսակը նախատեսող նորմի առկայությունը ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում (հոդված 78-րդ): ՀՀ քր. օր-ի 78-րդ հոդվածը սահմանում է պատժիցազատելու տվյալ տեսակի

նիքի

ազատազրկման չկրած մասը, ինչպես նան փոխարինված պատժատեսակի համարօրենքով նախատեսված առավելագույնժամանակը: չկրած մասն Պատժի ավելի մեղմպատժատեսակով փոխարինելու վերաբերյալ նորմը կիրառելու համար պահանջվումէ, որ պատիժը կրելու ժամանակահատվածումդատապարտյալը դրսնորիդրական վարքագիծ, որը նկատիունենալով՝ դատարանը պատժի չկրած մասը փոխարինիավելի մեղմ պատժատեսակաով: արոռադիրը, թերնս, հենց այդ աատոգան նկատի ունի, երբ նշում է, թե չկրած մասըդատարանը կարողէ փոխարինելավելի մեղմ պատժատեսակով`՝ հաշվի առնելով պատիժը կրելու ժամանակահատվածում նրա վարքագիծը:Հանուն ճշմարտության պետք է ասել նան, որ քրեական օրենքում այսքան անորոշ ձնակերպումննրը

յալը դեռես

նձանց

ա աենան կանան կամ երեխա ունեցող անձանց, այլն երեխաների մինչն ւտի

մասնակիորեն ազատվել լրացուցիչ պատժից: Պատժիչկրած մասը կարող է փոխարինվել ավելի մեղմ պատժատեսակով դատապարտյալիկողմիցպատժի ոչ պակաս, քան մեկ երրորդը հեփաստացի կրելուց տո: Պատժիչկրած մասը փոխարինելիս դատարանը կարող է ընտրել ցանկացածավելի մեղմ պատիժ(ՀՀ քրեական օրենսգրիք 49-րդ հոդվածում

ավելի մեղմ պատժատեսակով փոխարինվել նան

ա

պայմանները:

Ազատազրկման դատապարտվածհղի կանանց կամ մինչն երեք տարեկան երեխաունեցող անձանց դատարանըկարող է հետաձգել կրելը կամ ազապատիժը տել պատիժը կրելուց այն ժամկետի սահմաններում, որի ընթացքում կինն ազատվում է աշխատանքից հղիության, ծննդաբերության,ինչպես նան երեխայի մինչե երեքտարեկան դառնալու կապակցությամբ:Հարցի լուծման տեսակետից կություն չունի, թե երբ է առաջացել հղիությունը` մինչն մեղադրական դատավճի՞ռը, թե՞ պատիժը կրելու ընթացքում: Հղիության ժամկետը ն կնոջ տարիքը ես նշանակություն չունեն, ուստի պետք է եզրակացնել, որ պատժից ազատելու այս տեսակը նան է անչափահաս ազատեդատապարտյալներինկատմամբ:Պատժից կիրառելի ՀՀ լու տվյալ տեսակը, քր. օր-ի 78-րդ հոդվածի համաձայն, չի տարածվում ծանր ն առանձնապես ծանր հանցագործությունների համար հինգ տարուց ավելի ժամկետով ազատազրկմանդատապարտվածանձանց նկատմամբ: անձնական գործի, կնոջ հղիության մասին Դատարանը դատապարտյալի բժշկական եզրակացության,փոքրահասակերեխաներիառկայության մասին տեղեկանքի հիման վրա լուծում է կանանց հղիության ն ծննդաբերության ժամանակաշրջանի (70 օրացուցային օր նախածննդյան ն 70 օրացուցային օր` հետծննդյան ւրդների ժամանակաշրջանիհամար, 155 օր` բարդ ծննդաբերության դեպն երեխաունենալու դեւպքում)' համարն մինչն երեխայի տարեկան դառնալը պատիժըկրելը հետաձգելուհարցը: Պատիժը կրելու հետաձգում ասելով` պետք է հասկանալ, որ դատարանը հետաձգում է դատապարտյալ կնոջ (անձի) նկատմամբ ազատազրկումը կատարելը մինչն երեխայի երեք տարեկան դառնալը: Դատարանը, հաշվի առնելով դատապարտյալի վարքագիծը, երեխան երեք տարեկան դառնալուց հետո կամ նրա մահվան դեպքում կարող է դատապարտյալինազատել պատիժը կրելուց կամ պատիժը

նշանա-

18օրահիվելի բոմ երեք

Տես`

ՀՀ

կառավարության 18.

11. 1992

թ. Ին 584

որոշմամբ հաստատված` ՀՀ

Կնա

մանի կարգի տակ ալակա

հովագրությանպետական հիմնադրամիմիջոցների կազմավորմանն ծախսման ցիալական աւյահովագրության պետական հիմնադրամիցքաղաքացիներին պ ապահովագրությաննպաստներովապահովմանկարգի մասինկանոնադրությունները:

ց

փոխարինել ավելի մեղմ պատժատեսակով,կամ դատապարտյալին ուղարկել պատժիչկրած մասը կրելու: Այդ դեպքում դատարանըկարող է պատժի չկրած ժամկետը լրիվ կամ մասնակիորենհաշվակցել պատիժբ կրելու ժամկետին:Դատարանի կողմից կայացվող նման որոշումը կախված է ամենից առաջ պատիժը կրելու հետաձգման ընթացքում դատապարտյալ կնոջ (մինչե երեք տարեկան երեխա ունեցող անձի) պարտականությունների կատարումից ն ընդհանուր առմամբ նրա վարքագծից: Եթե դատապարտված անձը հրաժարվում է երեխայից կամ նրան հանձնել է մանկատուն, կաճ խուսափում է նրան խնամելուց ն դաստիարակելուց, որի համար գրավոր նախազգուշացվել է իր նկատմամբ վերահսկողությունիրականացնողմարմնիկողմից,ապա նշված մարմնիմիջնորդությամբ դատարանը կարող է դատապարտյալին ուղարկել դատավճռովնշանակվածպատիժը կրելու: Դատապարտյալը երեխայինդաստիարակելուցխուսափողէ համարվում,եթե պաշտոնապես չհրաժարվելով երեխայից`նրան թողնում է ծննդատանը, կամ հանձնում է մանկատուն, կամ խուսափում է նրան խնամելուց,կամ հակահասարակակառ ապրելակերպ է վարում ու չի զբաղվում երեխայի դաստիարակությամբ, կամ երեխայինթողնում է հարազատների, կամ այլ անձանցմոտ, կաճ թաքնվում է, կամ կատարում է ցանկացածայլ գործողություններ, որոնք վկայում են երեխայինխնամելուցն (կամ) դաստիարակելուց խուսափելու մասին: 13 քր. օր-ի 78-րդ հոդվածի4-րդ մասի համաձայն` եթե դատապարտյալը պատիժը կրելուց ազատվելու ժամանակահատվածում կատարելէ նոր հանցանք, ապա դատարանը նրա նկատմամբպատիժ է նշանակում քրեական օրենսգրքի 67-րդ հոդվածովնախատեսվածկանոններով(պատիժ նշանակելը դատավճիռներիհա-

մակցությամբ):

Տ 5. Պատժից ազատելըծանրհիվանդության

հետնանքուլ

Պատժից ազատելու այս տեսակը ՀՀ 1961 թ. քրեական օրենսգրքով նախատեսված չէր, թեն առկա էր քրեական դատավարության օրենսդրությամբ (ՀՀ քր. դատ. օր-ի 432-րդ հոդված): Սակայննշված հանգամանքըիբրն պատժից ազատելու հիմք առավելապես վերաբերվում է նյութական Քրեական իրավունքին,այլ ոչ քրեականդատավարությանը, ուստի դրա (ինչպես նան պատժից ազատելն արտա-

կարգ հանգամանքների հետնանքով)ճշգրտված ներառումըքրեական օրենսգրքի

մեջ միանգամայն արդարացված է: Վ.Հ քրեական

օրենսգրքի79-րդ հոդվածիհամաձայն`եթե անձը պատիժըկրելու ընթացքում հիվանդացելէ հոգեկանխանգարմամբ, որը նրան զրկել է իր գործողությունների (անգործության)փաստականբնույթն ու նշանակությունը գիտակցելու կամ դրանք ղեկավարելու հնարավորությունից, ապա դատարանը նրան ազատում է պատիժը կրելուց: Այդպիսիանձի նկատմամբդատարանը կարող է նշանակել բժշկական բնույթի հարկադրական միջոց: Փաստորեն,նշված անձը օժտված է անմեղսունակության ինչպես բժշկական, այնպես էլ իրավաբանական չափանիշներըբնութագրողհատկանիշներով (քր. օր-ի Ա Սակայն նա չի կարողայդպիսին (անմեղսունակ) ճանաչվել,քանի որ, ինչպեսհայտնի է, անմեղսունակության վիճակը հավաստվումէ հան րության համար վտանգավորարարքը կատարելու պահի վերաբերմամբ,իսկ նշված անձը խանգարմամբ հիվանդացելէ արդեն հանցանքը կատարելուցհետո:

ոդված):

հոգեկան

Հետնաբար,այս նորմը տարածվում է այն անձանց վրա, ում մոտ հոգեկան խանգարում է հայտնաբերվել հանցավոր արարքը կատարելուց հետո: Եթե անձը հոգեկան խանգարումով հիվանդացել է հանցանքը կատարելուց հետո, ապա նա համարվում է մեղսունակ, բայց նրա նկատմամբ պատիժ նշանակել ն այն ի կատար ածել չի կարելի, քանի որ նա զրկվել է իր գործողության (անգործության) փաստացի բնույթն ու նշանակությունը գիտակցելու կամ դա ղեկավարելու հնարավորությունից: Այդ նշանակում է նան, որ տվյալ պարագայում պատժի նպատակները չեն կարող

իրագործվել:

Քրեական պատժից ազատելու այս տեսակը կիրառելու համար կատարված հանցագործության բնույթը ն վտանգավությունը նշանակություն չունի: Պատժից ազատելու տվյալ տեսակը կախվածչէ նան նշանակված պատժիտեսակից: Հոգեկան խանգարմանբնույթի ն խորության աստիճանիբացահայտումը պատկանում է դատահոգեբուժականւիորձաքննությանը:Ուստի հենց այդ պատճառովէլ հոգեկան խանգարման հետնանքով քրեական պատժից ազատելը դատարանի ոչ թե իրավունքն է, այլ պարտականությունը: եթե այդ ընթացքում կիրառվում են բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ, ապա դրանք պետք է պայմանավորված լինեն կատարված հանցանքի ծանրությամբ, դատապարտյալի սոցիալական վտանգավորությամբ ն ուշադրության արժանի այլ հանգամանքներով, որոնց մասին տեղեկությունները դատարանինեն տրամադրում փորձագետ-հոգեբույժները ն պատիժը կատարող մարմինները: : ՀՀ քր. օր-ի 79-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսվում է նան այն անձանց պատիժը կրելուց ազատելու հնարավորությունը, ովքեր հանցանք կատարելուց կամ դատավճիռ կայացնելուց հետո հիվանդացել են այլ ծանր հիվանդությամբ, որը խոչընդոտումէ պատիժը կրելուն: Պատիժը կրելուն խոչընդոտող է համարվում սովորաբար այն հիվանդությունը, որը սպառնում է դատապարտյալի կյանքին, եթե նրան շարունակեն պահել ազատազրկմանվայրում, կամ կարող է հանգեցնել նրա համար այլ ծանր հետնանքների՞: Եթե հոգեկան հիվանդությանհետեանքով պատժից ազատելը համարվում է պարտադիր ն դատարանի կողմից իրականացվում է անկախկատարվածհանցանքիծանրությունից, պատժի ժամկետից,պատժիչկրած մասի չափից, պատիժը կրելու ընթացքում դատապարտյալի վարքագծից, ապա անձի մոտ այլ ծանր հիվանդության առկայության դեպքում դատարանը հաշվի է առնում նան կատարված հանցանքիծանրությունը, անձը, հիվանդության բնույթը ն այլ հանգամանքներ: Դրա հետ կապված` այդպիսի ազատումը (ի տարբերություն առաջինի)համարվում է հնարավոր ն ոչ պարտադիր: ԴՀ Քր. օր-ի 79-րդ հոդվածիառաջին ն երկրորդ մասով նախատեսված անձինք առողջանալու դեպքումկարող են ենթարկվել քրեական պատասխանատվության ն պատժի, եթե չեն անցել քրեական պատասխանատվությանն մեղադրական դատավճռի վաղեմությանժամկետները: է արժանաԻրավաբանական գրականության մեջ իրավացի ցել ՀՀ քր. դատ. օր-ի 432 հոդվածի4-րդ մասի դրույթը, համաձայն որի` դատարանը կարող է հիվանդության հետեանքով դատապարտյալին ոչ միայն հիմնաազատել կան, այլ նան լրացուցիչ պատժից: Իսկապես, որքանո՞վ է նպատակահարմար,

դատապարտյալի

քննադատության

յ

ոու

Տես,

| ինոօՅոՐԸ

Տես`

ե

`

1.

ԲԱՆՆ Իմ, 1998 արթ Աաաա հոօ, ՔՇՓՇՔ. 6քոոճթուլԲ Մոօճօրուօ-ԱքՕԱՇՇՇՄՅԴԵՔՕրՆՄ .0իճոՇ7

ԻԼ, 1985, Օբոօոռ,

:

«ղք, 555:

110, քո». Ճ.

ԽԼ

Քոաքուօ441

.

ազատել ազատազրկման նմիաժամանակ Ագա ր ումից Վերականեանե՞վ որոշակի պաշտոններզբաղեցնելու նրա հե-

իրավունքը: .

ր

գսռլ

կատարումը)բացառվումէ': Պրոֆ. Ա. Թ. Թովմասյանի բնորոշմամբ` մեղադրական դատավճռի վաղեմությունը «Դա համակցությունն է օրենքով սահմանված այն ժամկետների,որոնց անցման դեպքում անձն ազատվում է իր նկատմամբ դատարանի նշանակած պատիժը կրելուց ն, իբրն այդ կարգով պատժից ազատված անձ դատվածչի համարվում»: Վաղեմության այս (քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմությանինստիտուտի նման) նույնպես հիմնավորվում է իր պետական-հասարակական նապատակահարմարությամբ:Խնդիրն այն է, որ մեղադրական դատավճիռն ուժի մեջ մտնելուց հետո դրա տնական ժամանակով ի կատար չածելը հետագայում ինքնանպատակԷ դարձնում նման դատավճռի բուն կատարումը, այն կորցնում է պատժի ընդհանուր ն հատուկ կանխիչ (պրնենտիվ)նշանակությունը նի կատար ածվելու դեպքում վրեժի ու հատուցման յուրահատուկ ակտ է դառնում: Ըստ գործող քրեական օրենսդրության` վաղեմության ժամկետները հաշվարկվում են ոչ թե փաստից` փաստ, այլ օրից օր, որոնցից սկզբնական է համարվում դատավճիռնօրինական ուժի մեջ մտնելու օրը: Պատժի կատարման (դատավճիռն ի կատար ածելու) սկիզբը, որպես կանոն, համընկնում է մեղադրական դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու օրվա հետ: Բացառություն կարող է լինել,` օրինակ, հղի կանանց կամ մինչն երեք տարեկան երեխա ունեցող անձանցգպատիժը կրելը հետաձգելիս: Ներկայացված դեպքում պատիժը թեն չի կատարվում, սակայն դատարանի դատավճռի վաղեմության ժամկետն սկսում է հոսել դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելու օրվանից: Նույնանման երնույթ գոյություն ունի նան պատիժըպայմանականորեն չկիրառելու դեպքում: ՎՀ քր. օր-ի 81-րդ հոդվածի 1-ին մասում ամրագրվածեն մեղադրական դատավճռի վաղեմության ժամկետն անցնելու հետնանքով պատժից ազատելու պայմանները: Օրենքը արձանագրումէ, որ հանցագործությանհամար դատապարտված անձն ազատվում է պատիժը կրելուց, եթե օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո մեղադրականդատավճիռնի կատարչի ածվել հետնյալ ժամկետներում. 1) երկու տարի` ոչ մեծ ծանրության հանցագործության համար դատապարտ-

հիվանդությանհետնանքովդատապարտյալ զինծառայողներին րին պատժիցմանված ազատելու համար: օր-ի 79-րդ հոդվածի4-րդ մասի ծառ յող ռայողը գինծապատիժը, կրելուց, զավԱոաիահելու դատապարտված որի Հ

ասի

ՀՀ քր.

Ն

դության

դեպքում,

նա համարվում զ զինվոական հետնանքով ծ առայության համարոչ ր Է պիտանի:

8 6. Պատժից ազատելնարտակարգհանգամանքների հետնանքով Քրեական պատժից ազատելու ներկայացվողտեսակը նորույթ է հայրենական քրեական իրավունքի ն օրենսդրության համար: Հարկ է նշել, որ արտակարգ հանգամանքներիհետնանքով քրեական պատժից ազատելն առաջին անգամ օրենսգիքի 82-րդ հոդվածով: նան ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքում, որի 80-ը կամ միջին ծանրության համար աոան է ազատվել պատժից, ը եթե հրդեհի, տեխնոլոգիական մ ընտանիքիմիակ աշխատունակ ծանր հիվանդության կամ արտակարգայլ հանգամանքների պատճառով պատժի, հետա կամ նրա ընտանիքիհամար կարող է հանգեցնե ա քների: Կասկած չի հարուցում, որ պատժից ազատելու իրավունքիմարդասիրության սկզբունքիամենալուրջ դրսնո Է ի որ դատապարտյալը, պատժից ազատվելով խելարտակարգ հանգամանքների հետեանքով աը ՀՀ քր, օր-ի 80-րդ ա ր րգամանքնե րգ հանգամանքների հետնանքով պատ7 ից ազատելու : հնարավորությունտարածում է միայն ոչ մեծ կամ միջին ծանրուհանցագործության համար դատապարտված անձանց վրա, որպիսի հանգաա պայմանավորվածԷ այդ հանցագործությունների պակաս վտանգավորու-

հրի նիքրեական այղ տագայում ինարիր Բոցավ հատորում

ոովածի րե հանցագործության ված. աար Ն մարող մար անձի

կամ ն աի մ իր » օր հեմ Խար ։

«գոցելր ա Պենը ումնե քան ո տից րոմկա քանի հնարավոր ժգ հնարավոր ՐԸ` հոդվածը տակա

աին

քը

թյան հետ:

8 7. Պատժից ազատելըմեղադրական դատավճռի

ժամկետնանցնելուհետնանքով

վաղեմության

Արարքի պատժելիությունըմարող գլխավոր գործոնն այստեղ ժամանակն է, քավելով հանցագործիկողմից հասարակությանը պատճառած վնասը, երբեմնի դատարանի կողմից կայացվածն ի կատարչածված պատիժը վեր է ածում ոչ պիտանի, այլ երբեմն նան որոշակիորենվնասակարերնույթի (Ն.Ս. Տաորը,

Ա

դատավճռի վաղեմություն (պատժի վաղեմություն) Մեղադրական կատարման

ասելով` հասկացվում է քրեականօրենքում նշված ժամկետներն անցնելը, որից հետո դատարանի կողմից նշանակված պատժի կատարումը (դատավճռի

"

տեսակը

վելու դեպքում. 2) հինգ տարի` միջին ծանրության հանցագործության համար դատապարտ'

վելու դեպքում. 3) տաս տարի՝ ծանր հանցագործությանհամարդատապարտվելուդեպքում. 4) տասնհինգ տարի` առանձնապես ծանր հանցագործության համար դատապարտվելու դեպքում: Մեղադրական դատավճռի վաղեմության ժամկետն անցնելու հետնանքով պատիժը կրելուց ազատելըտեղի է ունենում, նախ, այն բանից հետո, երբ որոշակի ժամանակահատվածէ անցել դատարանի մեղադրական դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո: Երկրորդ, այդ պարագայում պետք է բացակայի տվյալ ժամանակահատվածում դատավճիռնի կատար ածելու փաստը: Դատավճիռըկարող է ի կատարչածվել զանազան պատճառներով. հարկադիր կատարողների կամ առանձին դատավորների անփութությունը, դատարանների գրասենյակների անփույթ կամ անտարբեր աշխատանքը, տարատեսակ տարե'

ոքձոօ, ՕԾոլոգ Տես`, ՄոՕճօտօ6

ՎոՇո..

ՒԼՕՔԵԼՃ,

ԵԼ, 1997, օք.

441:

հրատ., Երեան, ԹովմասյանՄ. Թ., Սովետականքրեական իրավունք, հ. 2, երնանի համալսարանի 1973, էջ 308:

րային աղետները, որոնց հետնանքով ոչնչացվում են դատավճիռնի կատար ածելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերըն նման այլ գործողությունները': Պրոֆ. Ա. Թ. ես է առանձին դատավճիռների կատար մատնանշում մեղադրական Թովմասյանը չածվելու պատճառները. տարերայինաղետի հետնանքով քրեական գործը ոչնչանում է, գրասենյակի աշխատողներիանհոգության պատճառով դատավճիռը ի կատար ածելու համար համապատասխանօրգան չի ուղարկվում, պատերազմի ժամանակ կամ մարտի պարագաներում ավարտված քրեական գործը գիտակցված անհրաժեշտությամբ ոչնչացվում է ն այլն: Այդ պատճառներից անհրաժեշտէ նշել հատկապես այն, որ դատապարտյալնինքը հաճախ խույս է տալիս իր նկատմամբ եղած դատավճռի Սակայն դատավճիռըչկատարելը չի նշանակում առանց պատիժը կրելու դրա նպատակներին հասնելու անհնարինություն: Պատիժը չկրող ն իր վրա դրա օրենքում դատապարտյալը պատժական (քավական) ներգործությունը չզգացող նշված բավականաչափ տնական ժամանակահատվածի ընթացքում, կարող է ուղղվել անգամ առանց այդպիսիներգործության, որի հետ կապվածէլ կորսվում է կամ էականորեն նվազում է արարքի հասարակական վտանգավորությունը:Իսկ դա նշանակում է, որ սուբյեկտի նկատմամբ պատիժ կիրառելն այլնս դառնում է

կատարումից՞:

ավելորդ:

Զգալի ժամանակահատված անցնելուց հետո պատիժ կիրառելը, երբ դատապարտյալն ուղղվել է ինքնուրույն, իրենից ներկայացնում է ոչ թե մեղքի քավում կատարած հանցագործության համար, այլ դառնում է թեն սովորական, սակայն դաժան վրիժառություն, որը բնականաբար,հակասում է պատժի նպատակներին, համահարթում է դրա արդյունավետությունը: Հենց դա էլ հիմք է հանդիսանում մեղադրականդատավճռի վաղեմությանժամկետը անցնելու հետնանքով պատժից

ազատելու համար:

ՀՀ Քր. օր-ի 81-րդ հոդվածում ամրագրված է պատիժը կրելուց ազատելու այս տեսակի անհրաժեշտ ու կարնոր նս մի պայման` պատիժը կրելուց խուսափելու փաստի բացակայությունը: Պատիժը կրելուց խուսաիելը իրենից ներկայացնում է դատապարտյալի դիտավորյալ արարքը (գործողությունը կամ անգործությունը), որը հակազդում, խոչընդոտում է մեղադրականդատավճռիկատարմանը` նպատակ ունենալով խույս տալ պատժի մեջ բովանդակված զրկանքներից ու սահմանափակումներից: Դատապարտյալի կողմից պատիժը կրելուց խուսափելը կարող է արտահայտվել ազգանունը, բնակության վայրը փոխելով, նմանօրինակ այլ գործողություններով (խուսափելու կոնկրետ եղանակները կախված են նշանակված

պատժիտեսակից), որոնք կատարվումեն պատժի մեջ բովանդակվածքավական տարրերիցխուսափելու նպաւոակով:Սակայն դատապարտյալիկողմից դատավճռի կատարման հետ կապված պարտականությունները հարգելի պատճառովն առանց ն այլն) վերը նշված նպատակի կատարելը (հիվանդություն, տարերային աղետներ Դատաչպետք է գնահատվի որպես պատիժը կրելուց խուսափելու դրսնորում:: պարտյալի կողմից պատիժը կրելուց խուսափելու փաստը վկայում է նրա մոտ դեռես պահպանվող հասարակական վտանգավորության, ուրեմն նան նման

Տես` ՀՇԽՈԼԲԲՐՅք

իու6 ՄԸՕդՕՈրիր/ ԽռրոհՇՄ ՔՕՇՇԱԱՇԵՇՑ Փորօքմոււ, ոռումքաաւաոնՂօՊՕՅՀԸ ԵՈՅՂԸքաաղՅոր ոքոռօոօն ձույլ Ն ՇՄՃՇԾԱԾ-Ըռորողթաէ օտ Աքճայում, ՅԽՅՃԻԽՐԱՀ, ԽԼ, 2002, Շւք. 147: Տես` ԹովմասյանԱ. Թ., նշվ. աշխ., էջ 309: Տես` Ըճճարօը մոմ Ք. Ճ. Խոճնուֆաոճղու ԱՕՑԸրուոմ ճաղճ ՈՕՇԴԲ «սոքա ոքոճորոռճքաւլ.

դատապարտյալի նկատմամբ ավելի կամ պակաս տնական ժամանակահատված անց պատիժը ռեալ կերպով կատարելու անհրաժեշտության մասին: ՎՀ քր. օր-ի 81-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն, վաղեմության ժամկետի խուսափում է պատիժը կրելուց: Այդ ընթացքը կասեցվում է, եթե դատապարտյալը է անձինձերբակալելու կամ վերսկսվում ընթացքը դեպքումվաղեմությանժամկետի նրա` մեղայականով ներկայւնալու պահից: Ընդ որում, մեղադրականդատավճիռը չի կարող ի կատար ածվել, եթե ոչ մեծ ծանրության կամ միջին ծանրության հանցագործության համար դատավճիռըկայացնելու պահից անցել է տասը տարի, իսկ ծանըր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության համար դատավճիռը կայացնելու պահից` քսան տարի, ն վաղեմության ժամկետիընթացքն ընդհատված չի եղել նոր հանցագործությամբ:Ի դեպ, ՀՀ քր. օր-ի 81-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, վաղեմության ժամկետի ընթացքն ընդհատվում է, եթե մինչն նշված ժամկետներն անցնելն անձը կատարում է նոր դիտավորյալ հանցանք: Այս դեպքում վաղեմության ժամկետի հաշվարկը սկսվում է նոր հանցանքի կատարման օրվանից: ՀՀ Այսպիսով, գործող քրեական օրենսդրության համաձայն, դատապարտյալը, քր. օր-ի 84-րդ հոդվածի կարգով, պատիժը կրելուց ազատվում է երկու պայմանների համակցությանառկայությանդեպքում. ա) օրենքում մատնանշված որոշակի ժամկետն անցնելը, որի սկզբնական պահն է համարվում մեղադրականդատավճիռնօրինական ուժի մեջ մտնելու օրը. բ) վաղեմության ժամկետի ընթացքում դատապարտյալի հակաիրավական վարքագծի բացակայությունը (դատապարտյալըչի խուսափել պատիժը կրելուց, վաղեմության ժամկետի ընթացքում չի կատարել նոր դիտավորյալ հանցանք): ՎՀ քր. օր-ի 81-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն, ցմահ ազատազրկման դատապարտվածանձի նկատմամբ վաղեմության ժամկետ կիրառելու հարցը լուծում է դատարանը: Եթե դատարանը հնարավոր չի գտնում վաղեմության ժամկետի կիրառումը, ապա ցմահ ազատազրկումը փոխարինվում է որոշակի ժամկետով ազատազրկմամբ: Վաղեմության ժամկետները չեն կիրառվում խաղաղությանն մարդկության անվտանգության դեմ ուղղված` ՎՀ քր. օր-ի 384-րդ, 386-391-րդ, 393-397-րդ հոդվածներով նախատեսված հանցագործությունների համար դատապարտված անձանց նկատմամբ: Մեղադրական դատավճռի վաղեմության ժամկետը անցնելու հետնանքով պատժից ազատելը կրում է ոչ պայմանական բնույթ, ուստի պատժից ազատված անձը ՀՀ քր. օր-ի 84-րդ հոդվածի3-րդ մասի ուժով համարվում է դատվածություն չունեցող:

'

ՕԽՇո, 1986, Շւք. 79-80:

'

ընդունվել է համաներման ակտ (քր. դատ. օր-ի 35-րդ ենթակա է կարճման, եթե հոդվածի1-ին մասի 13 կետ): Այս դեպքում դատախազը, քննիչը, հետաքննության մարմինը քրեական գործով մինչդատականվարույթի յուրաքանչյուր փուլում որոշում են կայացնում քրեական գործի վարույթը կարճելու կամ քրեական հետապնդումըդադարեցնելու մասին: Վամաներմանորոշում է կայացնում նան դատարանը, եթե գործը գտնվում է դատականքննության փուլում: ՀՀ քր. դատ. օր-ի 35-րդ հոդվածի6-րդ մասը միաժամանակսահմանում է, որ ն համաներման ակտ ընդունվելու հիմքով գործի վարույթի կարճում քրեական հետապնդմանդադարեցում չի թույլատրվում, եթե դրա դեմ առարկում է մեղադրյալը: Այս դեպքում գործի վարույթը շարունակվում է սովորականկարգով: Որպես ընդհանուր կանոն` համաներումը տարածվում է միայն այնպիսի հանցագործություններիվրա, որոնք ավարտվել են մինչն համաներման վերաբերյալ ակտը ուժի մեջ մւոնելու պահը: Այս տեսակետից առանձնահատուկ նշանատնող ե շարունակվող հանցագործությունների նկատմամբ կություն է ստանում համաներման ակտի կիրառման հարցը: Տնող հանցագործությունն սկսվում է հանցավոր գործողությունը(անգործությունը) կատարելու պահից ն ավարտվում է հենց հանցավորի այն գործողություններիհետնանքով, որոնք ուղղված են հանցագործությունը դադարեցնելուն, կամ այնպիսի իրողությունների վրա հասնելով, որոնք խոչընդոտում են հանցանքի կատարումը (օրինակ, իշխանության մարմինների միջամտությունը): Ավելի պարզ ասած, տնող հանցագործություններիավարտման պահ է համարվում հանցավորին ձերբակալելու կամ նրա մեղայականով ներկայանալու պահը, ուստի համաներումը կիրառվում է այն տնող հանցագործությունների վերաբերմամբ, որոնք ավարտվել են մինչն համաներման ակտի հրատարակումը: Իսկ համաներման ակտի հրատարակումից հետո շարունակվող` տնող հանցագործություններինկատմամբհամաներումըչի կիրառվում: Շարունակվող հանցագործության սկիզբ պետք է համարել մեկ շարունակվող հանցագործությունը կազմող մի քանի նույնական գործողությունների թվից առաջին գործողությունը կատարելը, իսկ ավարտը` վերջին հանցավոր գործողությունը կատարելու պահը: Դրան համապատասխան`համաներումըկիրառվում է այն շարունակվողարարքների նկատմամբ,որոնք լիովին ավարտվելեն մինչն համաներման ակտի հրատարակումը, ն չի կիրառվում, եթե շարունակվող հանցագործությունը կազմող հանցավոր գործողություններից թեկուզ մեկը կատարվել է համաներման ակտը հրատարակելուց հետո: Այսպիսով, համաներման ակտն ուժի մեջ մտնելուց հետո շարումակվող ն դեռես չավարտվածհանցագործություններիվերաբերմամբ համաներում չի տարածվում: Համաներումով պատժից ազատելը հնարավոր է ինչպես դատավճիռը կայացնելու պահին, այնւպեսէլ դրա կատարմանընթացքում: Համաներումովպատիժը հետագա կրելուց ազատելը նս բազմատարբերակէ. անձը կարող է ազատվել վաղաժամկետ, պատժի ժամկետը կարող է կրճատվել, նշանակված պատիժը կարող է փոխարինվել ավելի մեղմ պատժատեսակով(օրինակ, ազատազրկումը կարող է փոխարինվել ուղղիչ աշխատանքներով), անձը կարող է ազատվել լրացուցիչ պատիժներից: Վերջապես, համաներման ակտով անձը կարող է ազատվել նան պատժիիրավական հետնանքներից, մասնավորաբար՝ դատվածությունից՝:

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՄԱՆԵՐՈՒՄ,ՆԵՐՈՒՄ, ԴԱՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

81. Համաներում Համապներումըա̀մնիստիան (հունարեն Յոոծօտնճ- մոռացություն, ներում) պատժից ազատելու խառը տեսակ է. համաներմանակտով հնարավոր է ինչպես քրեական պատասխանատվությունից,այնպես էլ պատժից ազատելու ցանկացածտեսակի կիրառում` գործնականորենքրեական դատավարության ցանկացածփուլում: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 82-րդ հոդվածի համաձայն, հանցանք կատարած անձն օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունվող համաներման ակտով կարող է ազատկարող է լրիվ կամ վել քրեական պատասխանատվությունից,իսկ դատապարտյալը մասնակիորենազատվել ինչպես հիմնական, այնպես էլ լրացուցիչ պատժից, կամ պատժի չկրած մասը կարող է փոխարինվել ավելի մեղմ պատժատեսակով, կամ կարողէ վերացվել դատվածությունը: Համաներումը հայտարարվում է անհատապեսչորոշված անձանց շրջանակի նկատմամբ (օրինակ, համաներման ակտով կարող է նախատեսվելդատապարտված անձանց պատիժը կրելուց ազատելը): Դա Է պատճառը, որ համաներումը միայն նորմատիվ հիմք է ստեղծում դրա ներգործության տակ ընկնող անձանց քրեական պատասխակատվությունիցկամ պատժից ազատելու համար: Կոնկրետ կամ պատժից ազատելու իրավաբաանձինքրեական պատասխանատվությունից նական հիմք Է համդիսանում իրավական նորմի կիրառման անհատական ակտը՝ քրեական գործի հարուցումը մերժելու մասին որոշումը, քրեական գործը կարճելու դադարեցնելումասին որոշումը, դատարանիմեղադկամ քրեական հետապնդումը րականդատավճիռը` պատժիկրումից ազատելով ն այլն: Համաներումը կարող է լինել ընդհանուր ն մասնակի:Ընդհանուրհամաներումը տարածվում է քրեական օրենսգրքի որոշակի հոդվածներով նախատեսված հանցանքները կատարած բոլոր անձանց վրա: Մասնակի համաներումը վերաբերվում է համաներման ակտով նախատեսված որոշակի կաւոեգորիայի անձանց:: Այսպես, օրինակ, «Հայաստանում քրիստոնեությունըպետական կրոն հռչակելու 1700ամյակիկապակցությամբ համաներում հայտարարելու մասին» ՀՀ Ազգային ժողովի 2001 թ. հունիսի 12-ի որոշման ա) կետը նախատեսում էր պատիժը կրելուց ազատել այն անձանց, ովքեր դատապարտվելեն ազատազրկման մինչն երեք տարի ժամանակով,ինչպես նան այն անձանց, ովքեր դատապարտվելեն ազատազրկման հետ

չկապվածպատիժների:

կամ պատժից աՀամաներման ակտով քրեական պատասխանատվությունից զատելը հնարավոր է քրեական դատավարությանցանկացած փուլում: ՎՀ քր. դատ. օր-ի 35-րդ հոդվածի համաձայն, քրեական գործ չի կարող հարուցվել ն քրեական հետապնդում չի կարող իրականացվել, իսկ հարուցված քրեական գործի վարույթը

Տես`

ՄոՇոօԲ:օՇ

ոքոռօ.

Օճուլոճ

ՀՇ».

ԷԼՕՔԽՆՃ, Ի4., 1997, օք.

460:

.

:

'Ըմտ մեր դիտարկումների`ՀՀ-ում ընդունված թվով վեց համաներման ակտերից ոչ մեկը չի նախատեսելոչ նշանակվածպատժի փոխարինումավելի մեղմ պատժատեսակով,ոչ էլ դաւովածության Ը

հետ մասին) քրեական իրավունքի Չնայած դրան, համաներումը (ներման է: առավել կայուն ինստիտուտներիցԴրա անհրաժեշտությունը պատմականորեն

ն պատասխանատվությունից

Համաներումը քրեական պատժից ազատող արտադատականակտ է: Բոլոր ժամանակներումու բոլոր ժողովուրդների մոտ համաներումը դիտվել է որպես պետական իշխանության ն կառավարմանբարձրագույն մարմիններիբացառիկպրերոգատիվ: ՀՀ Սահմանադրությունը համաներում հայտարարելու իրավունքը վերապահել է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովին: ՀՀ Սահմանադրության 81-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի համաձայն` Ազգային ժողովը Հանրապետության Նախագահիառաջարկությամբ`հայտարարումէ համաներում: Այսպիսով, համաներումը սլետական-իրավական, այլ ոչ թե քրեական-իրավական ակտ է, սակայն դրա կիրառմանհետնանքներըէականորենշոշափում են քրեական իրավունքի ոլորտը: Այն, որ համաներումըարտադատականակտ է, այդ երնույթիքե՛ առավելությունն է, թե՛ թերությունը: 141 Ազգային ժողովը թեն Հայաստանի Հանրապետությունում ՛ իրականացնումէ օրենսդիր իշխանությունը (11 Սահմանադրության62-րդ հոդված), սակայնիր հիմքում կազմավորվածէ այնպիսիպատգամավորներից,որոնց մեծ մասը կամ ընդհանրապեստեղյակ չէ կամ շատ սահմանափակ է իրազեկված իրավունքի ն հատկապես քրեական իրավունքի կիրառման նրբություններին: Սրա արդյունքը լինում է այն, որ հանդիպումեն դեպքեր, երբ համաներումըտարածվումէ ծանր հանցագործությունների վրա ն չի տարածվում միջին ծանրության հանցագործությունների վրա, ինչը, իհարկե, դժվար թե հնարավոր լինի արդարացի համարել: Նման երնույթների արդյունքում կարող է ի չիք դարձվել նան իրավապահ մարմինների բոլոր օղակների բազմամյա ն բազմաբարդ աշխատանքը. համաներման ակտերը հաճախ պարունակում են դրույթներ, որոնք ոչ մի կերպ չի կարելի արդարացի ու մարդասիրականհամարել (օրինակ, վերնում նշեցինք, որ լինում են դեպքեր, երբ համաներումը տարածվում է ծանր հանցագործություններկատարածանձանց վրա, բայց չի տարածվումմիջին ծանրությանհանցագործությունների հեղինակների վրա): Ավելին,օրենսդրությամբսահմանվածչեն համաներման ակտեր ընդունելու հիմքերն ու կարգը, որոնք գործնականում կամայականբնույթ են կրում: Բացի այդ, համաներման ակտի ընդունումը կապված չէ կոնկրետիրավականփաստի հետ, այն կարող է ընդունվել ցանկացած ժամանակ (որպես կանոն, համաներման ակտը կապվում է տվյալ պետության համար կարնոր կամ նշանակալից պետական, քաղաքական, սոցիալական իրադարձություններիհետ), ինչը կարող է անցանկալիհետնանքների հանգեցնել:Մասնավորաբար,կարճ ժամանակահատվածումհամաներման ակտերի հաճախակիընդունումը դժվար է արդարացնել, քանի որ նման երնույթը կարող է անբարենպաստ ազդեցություն ունենալ ինչպես ընդհանուր քրեածին իրավիճակի, այնպես էլ հանցավորության դեմ պայքարիգործընթացիվրա: Նշված հանգամանքները հանգեցրել են նրան, որ համաներումը իբրն ազատելու տեսակ ունի հին ն հետեողականհակառակորդներ, որոնց թվում են եղել Ի. Կանտը, Չ. Բեկկարիան ն ուրիշները: Նրանց պնդմամբ` ոչինչ չի կարող արդարացնել օրենքի ն դատարանի դատավճռի ուժի այնպիսի տապալումը, ինչպիսին է հանդիսանում համաներումը': վերացում: «Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյակի կապակցությամբ համաներում հայտարարելու մասին» 3ՀՀ Ազգային Ժողովի որոշման 13-րղ կետի համաձայն`

համաներմանկիրառումըչի վերացնում ղատվածությունը: ' Մեջբերումը կատարվում է ըստ. 7րբ0ճօ8ոՕ6 ոքզոօ. ՕՕողճւ ԽԼ, 1999, Շտք. 462:

ԳոՇրԻ.

ՄՎՇՕՏՈւ

հո

87308.

է հետեյալ հանգամանքներով սովորաբար արդարացվում

:

"

քրեական օրենքում Զամաներմանօգնությամբհնարավորէ դառնումվերացնել ՌԴ Պետական Դումայի Իբրն օրինակ կարող է ծառայել առկա որոշ թերություններ: «Քաղաքականն տնտեսական ԴաշնայինԺողովի 1994 թ. փետրվարի24-ի որոշումը ն համաներումհայտարարելումասին», որով քրեականպատասխանատվությունից համար հանացագործությունների պատժից ազատվեցին նախկինում այնպիսի կանոնները անձինք, ինչպես վալյուտայինգործառնությունների դատապարտված անձինք Տվյալ տեսակները: որոշ դիրքը չարաշահելու խախտելը, պաշտոնեական պետության էին օրինական հիմքով, սակայն իր ժամանակին դատապարտվել փոխվել է, նմանատիպ գործունեուն պրակտիկան սոցիալական տնտեսական այլն դարձել է վտանգավորությունը, թյունը ոչ միայն կորցրել է իր հասարակական արտացոլել է հավանությանարժանի: Համաներումն, այսպիսով, սոցիալապես

քաղաքականությունը:

:

պետությաննոր վերաէ նան որոշ այն հանցագործությունների Վամաներումնարդարացված են անբաեն կրում ն կատարվում որոշակի բերմամբ,որոնք ժամանակավորբնույթ հետնանքով: Համաներումը կիրառվումէ րենպաստհանգամանքներիզուգորդման բարելավվելու դեպքում կամ իրավիճակնավելի բարեայդ հանգամանքները օրինակ է Ռուսաստանի Դաշնունպաստ հունի մեջ դնելու փորձ է: Առավել ցայտուն «Հյուսիսային Կովկասում թյան Պետական Դումայի Դաշնային ժողովի որոշումը արարքներիմասնակցած զինված կոնֆլիկտներիհետ կապված հակաիրավական որի նպատակը մասին», անձանց վերաբերմամբհամաներում հայտարարելու գործողությունները իրադրություննինչ-որ կերպով կայունացնելնէր, ռազմական

դադարեցնելը:

է արդարացվել Մնացած բոլոր դեպքերումհամաներման կիրառումըկարող որպիսինպետությունըդրսնորումէ իր նկատառումներով, միայն մարդասիրության համաներմանակտերի մեծ «սայթաքած» քաղաքացիներինկատմամբ: Իսկապես, որոնք որոշակի այն կատեգորիաներին, մասը վերաբերումէ դատապարտյալների երեխաներ տակ խնամքի իրենց կարիք ունեն. անչափահասներ, ներողամտության

Հանրապետության

Վայաստանի մեծ պատերազմի, ունեցող կանայք, Հայրենական մասնակիցներ, գործողությունների մարտական համար մղված պաշտպանության այլն: ն զառամյալտարիքիմարդիկ հաշմանդամներ, պետականկամ այլ առանձնապես տարածվում չի համաներումը Սովորաբար առանձնապես վտանգավորռեցիդիվիստկատարած, ծանր հանցագործություններ կրելուց ազատված, ներ ճանաչված, նախկինումհամաներման ակտով պատիժը վայրերում ազատազրկման անձանց, ներմանկարգով պատիժըկրելուց ազատված այլն: ն խախտողանձանց վրա պատիժըկրելու ռեժիմը չարամտորեն հետնյալ ունի ակտ Համաներումը որպես պետական-իրավական տակրում է նորմատիվբնույթ, այսինքն` այն բոլոր հանգամանքներում նախ, րը: գործերիշրջաչորոշվածանձանց, անորոշ թվով քրեական է անհատապես րածվում որ դատավարության փուլում են նակի վրա, անկախ այն բանից, թե քրեական միշտ նախաձեռնությունը դրանք գործում: Երկրորդ, համաներում հրատարակելու համաներման ակտերը բխում է պետական մարմնից: Երրորդ,

հատկանիշնե

համապարտադ

ԷԼՕՔԽԼՃ,

29-6

Տես`

նույն տեղը:

բնույթ ունեն ինչպես այդ ակտերը կիրառողիրավապահմարմիների, այնպես էլ այն անձանց համար, որոնց վրա համաներումը տարածվում է: Միակ բացառությունը այն անձինք են, ովքեր իրենց մեղավոր չեն ճանաչում ն պնդում են, որպեսզի անպայմանդատական քննություն կատարվի: Չորրորդ,համաներման ակտը միայն նորմատիվհիմք է ստեղծում անձին ազատելու համար, որոշում է անձանց այն կատեգորիաները, որոնք ընկնում են համաներման գործողությանտակ, սահմանում է համաներումը կիրառելուկարգնու պայմանները: Քրեականպատասխանատվությունից(պատժից)ազատելու իրավաբանական հիմք է ծառայումիրավունքինորմի կիրառման անհատական ակտը:

համաներման իրացման պարտականությունը: Չորրորդ, ներման նախաձեռնությունը բխում է հենց դաւտապարտյալից,նրա հարազատներից, անդ վարչակազմից: Ներում շնորհելու հարցի քննարկման համար գշված անձանց կողմից ՊՂ նախագահիններկայացված խնդրագիրը: ամա անու ակտերը միշտ հրատարակվում են իրավասու պետականմարմինների եո նությամբ: Վինգերորղ, ներումը կրում է միանվագ,միանգամյա բնույթ, մաներումը բավականաչափտնական ժամանակահատվածէ, որը պահանջո բազմաթիվ իրավապահ մարմինների (քննության, հետաքննության, դատարանի,Ն դ ատախազության,քրեակատարողականհիմնարկների)ջանքերը: Եվ, վերջապես, իրացնելով համաներումը` համապատասխան վարքը հաշվի են առնում միայն որոշակի չափով, օրինակ, այն չի կի րառվում ռեժիմը չարամտորեն խախտողներինկատմամբ,մինչդեռ ներումն ամբողջապես կախված է ազատազրկմանվայրերում դատաւվարտյալիվարքից:

ամի է ռասան հիմք

՝

հմա նախա

ոհ միճչդ

դամարմիններ

տապարտյալի

8 2: Ներում Ինչպես ն համաներումը, ը կարող է մի շարք ներում իրավականհետնանքներ ունենալ: ՀՀ Սահմանադրության 55- րդ հոդվածի17-րդ կետի համաձայնՀ̀Հ նախագահը ներում է շնորհում դատապարտյալներին: Այսպիսով,ներումըՀՀ նախագահի ակտն է, որով հանցագործության համարդատապարտվածանձը կարողէ լրիվ կամ մասնակիորեն ազատվել ինչպես հիմնական,այնպես էլ լրացուցիչ պատժից, կամ պատժիչկրած մասը կարողէ փոխարինվել ավելի մեղմ պատժատեսակով, կամ կարող է վերազվել դատվածությունը (ՀՀ քր. օր-ի 83-րդ հոդված): սահԴրանով իսկ մանվում է, որ ներման ակտիմիջոցով անձը չի կարողազատվել քրեական պատասխանատվությունից: Ներման ակտովչի կարելի ազատվել նան պատժից,քանի դեռ դատավճիռչի կայացվել:Ըստ էության, ներումը վերաբերումէ միայն այն անձանց, որոնց նկատմամբդատավճիռ է կայացվելն ովքեր պատիժ են կրում: Այսպիսով|, ներումըխառըտեսակիցտրանսֆորմացվում է պատիժը հետագա կրելուց ազատելու տարատեսակի: Այսպիսիհետնության օգտին է խոսում նան այն որ 311 նախագահի հանգամանքը, ներման խնդրագրերը «Դատապարտյալների քննարկելուկարգը հաստատելու մասին» 1997 թ. հրամանագրի երրորդկետիհամաձայնն̀երում շնորհելու մասին խնդրագրերը քննարկվումեն միայն դատավճիռներն օրինական ուժի մեջ մտնելուցհետո, իսկ նյութական վնասի հատուցումից ա զատելու վերաբերյալ խնդրագրերը` հիմնականպատիժըկրելուցհետո: Ասվածիհետ կապված`կարծում ենք, որ ներմանգործողության ոլորտի այդպիսի նեղացումը ն դրանով իսկ նրա իրավաբանական էության փոփոխությունն քան էլ արդարացված չէ: այնԻսկապես,առավել հաճախներումը կիրառվումէ արդեն իսկ դատապարտված ն պատիժը կրող անձանցնկատմամբ, մահամեծամասամբ` պատիժը ցմահ ազատազրկմամբ փոխարինելիս ( օրինակ, ՌԴ-ում): Սակայն ներումը, ինչպես ն համաներումը, արտադատականակտ է: Դա ՀՀ նախագահի պրերոգատիվն է, նե նա ազատելու ցանկացած տեսակը կարող է կիրառել քրեական դատավարության ցանկացածփուլում ն ցանկացածքրեական գործուլ: ն ներումը, Համաներումը չնայած ակնհայտ նմանությանը, միմյանցից տարբերվում են: Նախ, ներումը նորմատիվ բնույթ չի կրում, այլ իրենից ներկայացնումէ իրավունքիկիրառմանակտ` կոնկրետդեպքում: Երկրորդ,ներումն իրականացվում է անհատապես որոշված անձի նկատմամբ, այն դեպքում, երբ համաներումը տարածվում է անորոշ թվով անձանցվրա: ներման բուն ակտն ինքը իրավաբաԵրրորդ, նականհիմք է անձին պատժից պատա ան մր նիոնը ման համար անհրաժեշտէ համապատասխան մարմնի ակտը, որի վրա դրված է

յամաներման զիրառ-

Տ 3. Դատվածություն

ուսումնաստրո փորձը ներկայացնում Քրթրի խնդիրները: որու Նար

Դիտարկումները ն դատաքննչական պրակտիկայի մասնավորաբար, ՀՀ 2003 թ. քրեական օրենսգրքի կիրառության վկայ Վ են, որ գործնական կյանքում որոշակի դժվարություն են ր 84հոդվածի 3-րդ մասի դրույթների մեկնաբանության Ինդ պարակի վրա առկա սակավաթիվ հրատարակություններում`նշված հիմնա պ ատշաճ, պրակտիկայիպահանջմունքները բավարարողլուսաբանում չի ստաց իրավաբանական էություն, պատճառավորված է քրեակա պատասխանատվության հասկացությամբ ու բովանդակությամբ: քրեական պատասխանատվությունը իրավահարաբերություն է, որը տության` հանձինս նրա իրավապահմարմինների, ն հանցանք միջն: Քրեական պատասխանատվությանբովանդակությունն իր մեջ ներառո : երեք հիմնական տարրեր. ես 1.Պետության կողմից արարքը որպես հանցագործություն, իսկ նձին հանցագործ գնահատելը, որն արտահայտվում է մեղադրականդատավճռի մեջ: 2.Պատիժը որպեսպետականհարկադրանքիմիջոց:

Դատվածության

(98 Լ

Եոր Հայտնի: ժագու նեի ոարնղ եր անիը որա

Յ.Դատվածությունը: "

պատասխանատվությա հարը կում

ն է, դրա Այսպիսով, դատվածությունը քրեական է բաղադրիչ մասը, որը հետնում է հանցանքը կատարելու փաստին: Այդ նշանա նան, որ քանի դեռ անձը դատվածություն ունի, քրեական ԱԱ չի կարող լիովին իրագործված համարվել: Միայն դատվածությունը մարելո պահի հետ է կապվումքրեական պատասխանատվությունըդադարելան

ու

հանվելու պահը:

ական

Դատվածությունն անձի ռատուկ իրավականդրությունն է, որն առաջանում է 2. կատարվածհանցանքի համար նրան որոշակի պատժիդատապարտելու Ի Դատվածությունը միշտ կրում է պերսոնիֆիկացված բնույթ, քանի որ քրեա

հեակա

է

Ան

Տե՛ս.

օրինակ, ՀՀ քրեական իրավունք, Ընդհանուր մաս, ԵՊՀ հրատ., Երնան, 2003, էջ ն մաս, Երկան, «Վրազդան»հրատ., 2003, էջ 610:

դո արոամու «ոն: Դաճորու ԽԼ, 1999, յք87308.ԻԼՕՔԽԼՃ,

500:

Մ.

ՇՂք. 466:

իրավունքում

չկա պարզապես դատվածութուն, այլ կա կոնկրետանձի դատվածությունը` կոնկրետհանցանքիհամարն կոնկրետ

պատժաչափի:

Դատվածանձի հատուկ իրավական դրությունն

է նրանում, որ արտահայտվում նրա համարկարող են ծագել ընդհանուրիրավականբնույթի ն քրեաիրավական բնույթիորոշակի բացասական հետնանքներ

Դատվածությունը հաշվի է առնվում որպես քրեական պատասխանատվությունն պատիժը ծանրացնող հանգամանք (քր. օր-ի 63-րդ հոդվածի առաջին մասի 1-ին կետ): Յ. Դատվածության առկայությունը որոշակի հանգամանքներումկարող է փոխել կարգը: Այսպես, եթե պատիժը կրող անձը կատարում է պատիժնշանակելու. ապա նրա նկատմամբ կիրառվում են ավելի խիստ կանոններ հանցագործություն, դատավճիռներիհամակցությամբ պատիժ նշանակելու կանոնները, որոնք սահմանված են ՀՀ քր. օր-ի 67-րդ հոդվածով: 4. Դատվածությունը որոշ հանցակազմերումդիտվում է որպես տվյալ հանցակազմը որակյալ դարձնող (ծանրացնող) հանգամանք (օրինակ, հափշտակությունների դեպքում): Տ. Դատվածության առկայությունը բացառում է քրեական պատասխանատվությունից ազատելը քրեական օրենսգրքի 11-րդ գլխով նախատեսված տեսակներիմեծ մասի դեպքում: 6. Դատվածությունը հաշվի է առնվում ուղղիչ գաղութի ռեժիմի ընտրության հարցում (ինչպես ասել ենք, ՀՎ նոր քրեական օրենսգրքով այդ հարցը հանվել է քրեաիրավականկարգավորմանոլորտից): Դատվածությունը որոշակի տնողությամբ բնորոշվող երնույթ է: ՀՀ քր. օր-ի 84րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` անձը դատվածություն ունեցող է համարվում մեղադրականդատավճիռնօրինական ուժի մեջ մտնելու օրվանից մինչն դատվածությունը մարվելու կամ հանվելու պահը: Դատվածության Ժամկետները կախված են կատարված հանցագործությունների ծանրությունից, նշանակված պատժի տեսակից ն դրա նշանակելու կարգից: Ընդ որում, ընդհանուր կանոնը կարող է ձնակերպվել հետնյալ կերպ. որքան ավելի ծանր հանցագործություն է կատարվել, այնքան ավելի երկար ժամկետներ են սահմանվում դատվածությունը մարվելու համար: Վ.Հ քր. օր-ի 84-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` դատվածություն չունեցող են համարվում այն անձինք, ովքեր դատարանի դատավճռով դատապարտվել են առանց պատիժ նշանակելու կամ դատարանիդատավճռովազատվել են պատիժը կրելուց կամ պատիժը կրել են այնպիսիարարքի համար, որի հանցավորությունն ու պատժելիությունը վերացված են օրենքով: Ասվածը մեկ անգամ ես հաստատում է, որ դատվածության առաջացման համար հիմք է հանդիսանում ոչ թե հանցանք կատարելու, այլ դատապարտվելու,ընդ որում` որոշակի պատժի դատապարտվելու 2.

ու

(իրավասահմանափակումներ): Ընդհանուրիրավականբնույթի հետնանքները վերաբերումեն քաղաքացիական, աշխատանքային, վարչական,սահմանադրական իրավունքիոլորտի սահմանափակումներին: Թվարկենքդրանցիցմի քանիսը: 1.

Ընտրականիրավունքի բնագավառի ՀՀ սահմանափակումներ: Սահմանադհոդվածի2-րդ մասի համաձայնը̀նտրել ն ընտրվել չեն կարող օրինականուժի մեջ մտած դատավճռով ազատազրկման դատապարտվածն պատիժը կրող քաղաքացիները: 2. Որոշակի առարկաներձեռք բերելու ն պահելու իրավունքիսահմանաւիակում: Այսպես, «Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի 13-րդ հոդվածիհամաձայն, քաղաքացիականզենք ձեռք բերելու լիցենզիա չի տրվում. ա, Ց) դիտավորյալհանցագործություն կատարելու համար դատապարտված անձանց,որոնց դատվածու թյունը օրենքով սահմանվածկարգովչի մարվել. դ) հանցագործություն կատարելու համար պատիժ կրողներին: Յ. Զինվորական պարտականություններ րության 27-րդ

"

կատարելու ոլորտի սահմանափակումներ: Օրինակ, 31 օրենքի «Զինապարտության մասին» 11-րդ հոդվածի2-րդ հոդվածի համաձայն` պարտադիրզինվորականծա ռայության զորակոչվելու ենթակա չեն այն անձինք, ում է հետաքննություն (նախաւմ լ

ազատա-

դատապարտվել են զրկման` ծանր կամ առնվազն երկու անգամ դիտավորյալ հանցագործություն կատարելուհամարն ազատազրկման վայրում պատիժը կրել են երեք տարուց ոչ պակաս, ինչպես նան եթե կատարելեն ՀՀ Պաշտպանության ն նախարարության դատախազության հաստատած ցանկում նշված 4.

հանցագործություններ: Գործունեության տեսակընտրելուոլորտի

սահմանափակումներ: Օրինակ, «Ոստիկանությունում ծառայության մասին»ՀՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն՝ ոստիկանությունում

ծառայության անցնել չի կարող այն քաղաքացին, ով դատապարտվել է դիտավորյալ լու համար,ինչպես նան ով է հանցագործություն կատարելու համար,ն դատվածությունը սահմանվածկարգովհանված կամ մարվածչէ:

հանցագործություն կատարե-

դատապարտվել անզգույշ

Նույնաբովանդակ են նախատեսում սահմանափակումներ

նան

«Հարկային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքը (հոդված 13-րդ) ն «Մաքսային մածառայության 3Հ սին» օրենքը (հոդված

9-րդ): Քրեաիրավական բնույթի հետնանքներ: ՀՀ քրեական

օրենսգրքի84-րդ հոդվածիերկրորդմասի համաձայն`«Դատվածությունըսույն օրենսգրքինհամա պատասխան, է առնվում հաշվի հանցագործության ռեցիդիվի դեպքում ն պատիժ նշանակելիս»: Դատվածու թյան քրեաիրավական հրամանում

ավելի լայն են, քան պարզապես կարելի է ենթադրելքր. օր-ի 84-րդ հոդվածի 2-րդ մասիբովանդակությունից: Փորձենքներկայացնել դրանք: 1. Դատվածությունը հաշվի է առնվում ամենիցառաջ ՀՀ քրեական օրենսգրքի կարգով հասարակ,վտանգավորն առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվը ճանաչելիս:

22-րդ հոդվածի

նոր

փաստը: ՎՀ

հոդվածի («Դատվածությունը») 3-րդ մասի համաձայն, «Դատվածությունչունեցող են համարվումայն անձինք,ովքեր դատարանիդատավճռով դատապարտվել են առանց պատիժ նշանակելու կամ դատարանի դատավճռով ազատվել են պատիժը կրելուց կամ պատիժը կրել են այնպիսի արարքի համար, որի հանցավորությունն ու պատժելիությունը վերացված են օրենքով»: Օրենքի այդ դրույթին համապատասխան, դատվածությունչունեցող են համարՔր.

օրի

1) դատարանի կողմից քրեական պատասխանատվությունից ազատվել են ոչ արդարացնող հիմքերով, մասնավորաբար. տուժողի հետ հաշտվելու հետնանքով (քր. օր-ի 73 հոդ.), իրադրության փոփոխման հետնանքով (քր. օր-ի 74 հոդ.), քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետն անցնելու հետնանքով (քր. օր-ի 75 հոդ.): Այս կատեգորիային են դասվում նան այն անձինք,

ովքեր դատարանի կողմից քրեական պատասխանատվությունիցազատվել են համաներմանճասին օրենքի հիման վրա (քր. օր-ի 82 հոդ.). 2) պատժից ազատվել են, սակայն նրանց նկատմամբ դատարանի կողմից պատիժ է նշանակվում, բայց դատավճռում որոշվում է դրա վերջնական ն առանց պայմանի չկատարման մասին: Այստեղ հիմքեր կարող են ծառայել, օրինակ, մեղադրական դատավճռիկատարմանվաղեմության ժամկետն անցնելը (քր. օր-ի 81 հոդ.) կամ համաներումը (քր. օր-ի 82 հոդ.): Դատվածություն չունեցող չեն համարվում այն անձինք, որոնց նկատճամբ պատժի կրումը տարաժամկետվել (հետաձգվել է) որոշակի պայմաններով:Դրանց են վերաբերում ամենից առաջ պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատվածները (քր. օր-ի 76 հոդ.), հղի կանայք կամ մինչն երեք տարեկան երեխա ունեցող անձինք, որոնց նկատմամբպատիժը կրելը հետաձգվել է կամ նրանք ազատվել են պատժից (քր. օր-ի 78 հոդ): Այսպես կոչված «փորձաշրջանի» ընթացքում նրանք համարվում են դատվածություն ունեցողներ նե քրեական օրենսգիրքը նրանց նկատմամբսահմանում է դատվածությունը մարելու առանձին պայմաններ (քր. օր-ի 84 հոդվածի 5-րդ մաս): Քր. օր-ի 79 հոդվածի հիման վրա ծանր հիվանդության հետնանքով պատժից ազատված անձանց դատվածության հարցը պետք է քննարկել տարբերակված:Քր. օր-ի 78 հոդվածի 1-ին կամ 2-րդ մասի համաձայն պատժից ազատված անձինք վերջնականապես չեն կարող դատվածություն չունեցողներ համարվել, քանի որ առողջանալու դեպքում կարող են ենթարկվել քրեական պատասխանատվությանն պատժի, եթե, իհարկե, չեն անցել քրեական օրենսգրքի 75-րդ ն 81-րդ հոդվածներով սահմանված վաղեմության ժամկետները: Պատիժը կրելու ուղարկելու պահից սկսած այդ անձինք համարվում են դատվածություն ունեցողներ: Իսկ եթե անձը լրիվ է ազատվում պատժից, ապա նա դատվածությունչունեցող է համարվում ազատվելու պահից: Այսպես, կարգապահական գումարտակում պահելու դատապարտվածժամկետային ծառայության զինծառայողներըզինծառայությանըառողջությանպատճառով ոչ պիտանի ճանաչվելու ն այդ կապակցությամբպատժից ազատելու դեպքերումհամարվում են դատվածություն չունեցողներ: 3) Պատիժը կրել են այնպիսի արարքի համար, որի հանցավորությունն ու պատժելիությունը վերացված են օրենքով: ՀՀ քր. օր-ի 13 հոդվածի 1-ին մասում ձնակերպված կանոնի համաձայն արարքի հանցավորությունըվերացնող, պատիժը մեղմացնող օրենքը ժամանակի մեջ հետադարձ ուժ ունի, այսինքն` տարածվում է այն անձանց վրա, ովքեր պատիժը կրել են, բայց ունեն դատվածություն: Դա նշանակում է, որ դատվածության հարցը պետք է լուծվի ոչ թե հանցանքը կատարելուկամ պատիժընշանակելու պահին գործող օրենքին,այլ նոր օրենքին

է

համապատասխան:

է արժանի նան Ուշադրության

անձին ներում շնորհելու պարագայում դատվածության հարցը: Անձին ներում շնորհելիս դատավճիռըչի վերացվում (բեկանվում). ներումը չի նշանակում դատապարտյալիարդարացումըկամ ավտոմատկերպով չի հանգեցնում դատվածությունը վերացնելուն: Միաժամանակներման ակտով կարող է վերացվել դատվածությունը: Միաժամանակհարկ է նկատել, որ վերը նշված հիմքերից մեկը` դատարանի դատավճռով պատիժը կրելուց ազատելը, որոշակի պարզաբանման կարիք ունի: Նախ, տվյալ դեպքում նկատի է ունեցվում պատիժըկրելուց վերջնական ազատվելը: Եթե ազատելը պայմանական բնույթ է կրում (պատիժը պայմանականորեն

անձը

ազատելը), վաղաժամկետ Բացի այդ, օրենքը նկատի ունի պատժի

չկիրառելը,պատիժըկրելուց պայտճանական

ապա

ունենալուց: դատվածություն չի դադարում մասն ավելի ազատելը: Օրինակ, պատժիչկրած ն մասնակի թե ոչ կրումից լրիվ ունեցող անձը համարվումէ դատվածություն փոխարինելիս մեղմ պատժատեսակով է: համար, որի համար դատապարտվել այն հանցագործության իրամաէ դատվածության նախատեսում Գործող քրեականօրենսդրությունը ն դատվամարում տեսակ` դատվածության կան հետնանքները վերացնելու երկու 8-րդ մասի հոդվածի 84-րդ օր-ի քր. ծության հանում: Առաջ անցնելով ասենք, որ է հանելը կամ մարելը վերացնում դատվածության համաձայն, դատվածությունը բոլոր հետնանքները: հետ կապվածիրավական հետնանքներիվերաէ Դատվածությանմարումը նշանակում դրա իրավական հետո, առանց այդ հարցի վերաբերյալ ցում օրենքում նշված ժամկետնանցնելուց ասած, բացի օրենքով հատուկ որոշման:Ուրիշ խոսքով

կայացրած դատարանի

մարմանհամար հատուկ դատվածության նշված ժամկետներըանցնելու փաստից, ակտ չի պահանջվում: իրավական 4-րդ մասի համաձայն` դատվաՀՀ քրեական օրենսգրքի 84-րդ հոդվածի ծությունըմարվումէ՝ 1) պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու լուց հետո.

դեպյքում՝ փորձաշրջանն անցնեանձանց նկատ-

ավելի մեղմ պատժիդատապարտված 2) ազատազրկումից հետո. պատիժըկրելուց մեկ տարի անցնելուց մամբ՝ նշանակված համար հանցագործության 3) ոչ մեծ կամ միջին ծանրության տարի անցնելուց անձանց նկատմամբպ̀ատիժըկրելուց երեք դատապարտված

ազատազրկմ

հետո.

անձանց դատապարտված համար ազատազրկման 4) ծանր հանցագործության անցնելուց հետո. նկատմամբպ̀ատիժըկրելուց հինգ տարի դատահամար ազատազրկման 5) առանձնապես ծանր հանցագործության հետո: ութ տարի անցնելուց պարտվածանձանց նկատմամբպ̀ատիժըկրելուց վաղաժամկետ պայմանական կարգով օրենքով սահմանված եթե անձն է ավելի մեղմ մասը փոխարինվել չկրած ազատվել է պատիժըկրելուց, կամ պատժի է հաշվարկվում մարելու ժամկետը պատժով, ապա դատվածությունը պահից: պատիժըն լրացուցիչպատիժըկրելուց ազատելու հանումը ոչ թե դատվածության մարման, Ի տարբերությունդատվածության ՎՀ քր. օր-ի 84-րդ հոդվածի է որոշակի պայմաններ: գործընթացէ, այլ պահանջում հետո դրսեորելէ անբասիրվարկրելուց 6-րդ մասի համաձայն,եթե անձը պատիժը հանել մինչն կարող է դատվածությունը դատարանը քագիծ, ապա նրա խնդրանքով այդ ժամկետի մարելու ժամկետը լրանալը, բայց ոչ շուտ, քան դատվածությունը է իրականացվում էության, ըստ հանելը, կեսը լրանալը: Այսպիսով,դատվածությունը լրաժամկետները մարելու համար օրենքով նախատեսված մինչն դատվածությունը որում, դատվաԸնդ որոշումը: հատուկ է նալը, որի համար անհրաժեշտ դատարանի Սասահմանում: չի ձեականժամկետներ ծությունը հանելու համար օրենքը ինչ-որ որոշակի է անձին ազատելու պահիցպետք անցնի կայն բոլոր հանգամանքներում անելու հետնություն վարքի մասին ժամանակ, որը բավարարլինի անձի անբասիր անհատական է լուծվում Վարքագծի անբասիր լինելու հարցը միշտ

հիմնական

համար:

հանգամանքներից. իրավախախտումնե բացակա

կարգով` ելնելովփաստական կամ գոյությանայլ աղբյուրի վայրի, աշխատանքի յությունը, մշտականբնակության

առկայությունը,դրական բնութագիրըն այլն: Բոլոր դեպքերում, դատվածությունը հանելու հարցը կարող է բարձրացվելմինչն դատվածությունը մարելու ժամկեւոր լրանալը, բայց ոչ շուտ, քան այդ ժամկետի կեսը լրանալը: Ընդ որում, ՀՀ նոր քր. օր-ի 84-րդ հոդվածի6-րդ մասի համաձայն`դատվածությունը հանելու խնդրանքով դատարանինկարող է դիմել միայն ինքը՝ դատապարտյալը (33 1961 թ. քր. օր-ի 52րդ համաձայն`դա կարող էին անել նան հասարակական կազմակերպու-

ների

ԳԼՈՒԽ

թյունները): ՀՀ քր.

օր-ի 84-րդ հոդվածի7-րդ մասը նախատեսում է դատվածության մարժամկետիընդհաւոումը:Եթե անձը մինչն դատվածությունըմարվելը նոր հանցանք է կատարում,ապա դատվածությանմարման ժամկետը ընդհատվում է: Առաջին հանցագործության համարդատվածությունըմարվելու ժամկետըհաշվարկվում է վերստին` վերջին հանցագործության համար պատիժը (հիմնականն լրացուցիչ) փաստորենկրելուց հետո: Այդ դեպքում անձը երկու հանցագործությունների համար էլ դատված է համարվումմինչն դրանցից առավել ծանը հանցագործության համար դատվածությունըմարվելու ժամկետըլրանալը:

|

ԱՆՉԱՓԱՀԱՍՆԵՐԻ

ման

ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՊԱՏԺԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Տ 1. Ընդհանուրդրույթներ

'

նոր քրեական օրենսգիրքն առաջին անգամ նախատեսում է հատուկ բաժին (5-րդ), որը նվիրված է անչափահասների քրեական պատասխանատվության ն պատժի առանձնահատկություններին:Այդ հանգամանքըպայմանավորված է 14-18 տարեկան հասակում հանցագործություն կատարած անձանց սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկություններով:Վերջիններսօբյեկտիվ-սուբյեկւոիվհիմք ունեն ն ազդում են ոչ միայն անչափահասների վարքագծի, այլն քրեական օրենքի պահանջները նրանց կողմից ընկալելու վրա': Ինքնուրույն բաժնի առանձնացումը պայմանալվորվածէ նան իրավախախտնեՔրեական րի այդ կատեգորիայիհետ քրեաիրավականպայքարինշանակությամբ: օրենսգրքի 5-րդ բաժնի 14-րդ գլուխը փաստորեննվիրված է ընդհանուր մասով նախատեսված` քրեականպատասխանատվությանն պատժի ընդհանուր կանոններից կատարվող շեղումների (բացառությունների)կարգավորմանը: Մարդասիրության սկզբունքի վրա խարսխված նմանօրինակ պրակտիկան համապատասխանումէ նան ՄԱԿ-ի կողմից հավանության արժանացած (ՄԱԿ-ի նվազագույն ստանդարտ կանոնները, որոնք վերաբերում են անչափահասների թ) ժամանակակից նկատմամբ արդարադատության իրականագմանը, 1985 արտասահմանյան քրեական օրենսդրությանը: Անչափահասների քրեական պատասխանատվությանն պատժի առանձնահատկությունների վերաբերյալ հատուկ բաժին առանձնացնելը հանգեցնում է, վերջապես, քրեականն քրեական դատավարությանիրավունքի նորմերի համապաՀՀ նախկին քրեական դատավարության օրենսգիրքը հատուկ տասխանեցմանը՝: գլուխ էր նախատեսում անչափահասների գործերի վարույթի մասին (հատված 9, ՀՀ

`

գլուխ 36-րդ): «Անչափահասների գործերովվարույթիառանձնահատկությունները» է վերտառությամբ գլուխ բովանդակումնան ՀՀ գործող քրեական դատավարության օրենսգիրքը (բաժին 13, գլուխ 50): Ի տարբերություն ՌԴ քրեական օրենսգրքի, 33 քրեական օրենսգրքում ուղղակիորեն բնորոշված չէ «անչափահաս» հասկացությունը, սակայն քննարկվող գլխում զետեղված հոդվածների վերլուծությունից երեում է, որ խոսքը գնում է 14-18 ւտռարեկանռ հասակումհանցագործություններ կատարած անձանց մասին, ընդ որում, քրեաիրավական արձագանքման դրսնորումները տարբեր են 14-16 ն 16-18 տարեկան անչափահասների նկատմամբ (այդ '

ԸԼ.

248:

Տե՛ս

ւ ՄԼՕՂՕՅԱՎԾԻԼ

ԽօՇՈՑԸ:ՈՅքՔՈՑ

ԲՕրբԽՇՄ

մօր Եօ«ՇՀ-

Փօրոքճուքտ.ՕՇւղձգ

ՎՀԸՂՏ,

Տե՛ս Է10ԲՕ6 ոօոռորօճ ոքճրօ ՔռՇՇրա. ՄՎՇԾՔԾ6 ՈՕՇՉԾՔՅ. ՕԾղոգ ԿձՇՐ», ԻՂ., 1996, Տե՛ս ՄԻՕոՕԹՈ 113ռ. ԷԼՕԵԽԱ-ԽԱԼՓՔՃ-Ի/Լ, ՒԼ, 1999, Շ1, 480: դքոոօ. Օճոլճզ ՎՅՇՐՏ.

ՇՓ

Շ1.

ԽԼ, 1996, 144:

մասին դեռես կխոսվիհետագա շարադրանքինհընթացս): Քրեական պատասխանատվության ընդհանուր,այդ թվում` անչափահասների վրա տարաձվող, հարցերը կարգավորվածեն քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասի այլ գլուխներում: Ուրիշ խոսքով, հատուկ բաժին առանձնացնելըչի բացառում

անչափահասների նկատմամբքրեական օրենսգրքիայն որոշ հոդվածների կի-

րառումը, որոնք կարգավորումեն չափահաս անձանց քրեական պատասխանատվության ու պատժի հարցերը:Այսպես, քրեական օրենսգրքի22 հոդվածի4-րդ մասի համաձայն, այն հանցանքներիհամար դատվածությունը,որոնք են

կատարվել մինչն անձի տասնութտարին լրանալը, ռեցիդիվըգնահատելիս հաշվի չի առնվում: Կամ, ասենք, անչափահասների վրա նս տարածվումեն քրեական օրենսգրքիԸնդհանուր մասի այն դրույթները, որոնք վերաբերումեն հանցանքների համակցությամբ (հոդ. 68) ն դատավճիռների համակցությամբ (հոդ. 67) պատիժ նշանակելու կանոններին(օրինակներիթիվը կարելի է շարունակել): Ներկայացվողիրողության ամփոփ մոդելավորումըտրված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի85 հոդվածի1-ին մասում, համաձայնորի` «Անչափահասները քրեական են պատասխանատվության ենթարկվում, ն նրանց նկատմամբ պատիժ է նշանակվում սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխանհ̀աշվի առնելով սույն բաժնում նախատեսված կանոնները»:Մեր օրենսդրությանընախկինումանհայտ գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ քրեական պատասխանատվության ենթակաչէ այն անձը, որը հասել է քրեական ենպատասխանատվության թարկելու` օրենքով նախատեսվածտարիքի, սակայն մտավոր զարգացման մեջ հետ մնալու հետնանքով ընդունակչի եղել ամբողջ չափով գիտակցել իր արարքի բնույթն ու նշանակությունըկամ ղեկավարելուդա (քր. օր.-ի 24 հոդ. 3-րդ մաս): Օրենսդրության մեջ այս կարնորագույն դրույթի ներառմամբ փաստորեն ավարտվեցնվազ մեղսունակության ն անչափահաս տարիքիանձանց պատասխանատվության վրա դրա ներգործության հիմնահարցիշուրջ գոյություն ունեցող երկարամյատեսականբանավեճը:Նոր օրենքը, ըստ էության, ամրագրում է անչափահաւների հանցավորության կանխման ռազմավարականկարնոր ուղղությունը` դասւիարակությունը, բուժումը, սոցիալական ապահովությունը ն նոր ապա` քրեական հարկադրանքի միջոցները: Անչափահասների քրեական պատասխանմատվության հարցերի օրենսդրական կարգավորմանհիմնական առանձնահատկություններն ամփոփված են հետնյալ -

դրույթներում.

1) այն պատժատեսակների սահմանափակումը, որոնք կարող են նշանակվել անչափահասների նկատմամբ, 2) պատիժ նշանակելու կարգը` հաշվի առնելով սուբյեկտի առանձնան հատկությունները հանցագործության կատարմանը նպաստած հանգամանքների

յուրահաւդկությունը,

3) որպես երկընտրելիլուծում՝

դաստիարակչականբնույթի

հարկադրանքի

միջոցներ կիրառելու հնարավորությունը, 4) անչափահասինքրեական պատասխանատվությունից ազատելու պայմանները` դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցներկիրառելով, 5) անչափահասներին քրեական պատժից ազատելու պայմանները, 6) անչափահասներինպատժի կրումից պայմանական-վաղաժամկետ ազա-

տելը,

Դ վաղեմությանժամկետները,

8) դատվաձությունըմարելու ժամկետները: Քրեական օրենսգիրք` անչափահասների համար որնէ առանձնահատուկ պատժատեսակչի նախատեսում: Մակայնանչափահասներինկատմամբ նշանակվող պատժատեսակներիշրջանակը սահմանափակված է չորսով. 1) տուգանքը, 2) հանրային աշխատանքները3) կալանքը, 4) որոշակի ժամկետով ազատազրկումը (33 քր. օր.-ի 86 հոդված): Անչափահասների նկատմամբ չեն կարող կիրառվել այնպիսի պատժատեսակներ, որպիսիքեն գույքի բռնագրւսվումը ն ցմահ ազատազրկումը (մեխանիկորեն չեն կարող կիրառվել նան. որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքից զրկելը, հատուկ կամ զինվորական կոչումից զրկելը, կարգապահական գումարտակում պահելը): Պատիժների համակարգը(մեղմից դեպի ավելի խիստը) դատարանինկողմնորոշում է դեպի գործի հանգամանքներն ավելի խոր վերլուծելու, անչափահասի անձը հաշվի առնելու, հանցագործությանպատճառներըպարզելու անհրաժեշտությունը ն թելադրում նշանակելու այնպիսի պատիժ, որն արդյունավետ լինի ինչպես դատապարտյալին ուղղելու, այնպես էլ հանցագործությունները կանխելու ն սոցիալական արդարությունը վերականգնելու համար: Վանցագործությանհամար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է միայն այն դեպքում, եթե պակաս խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի նպատակները(ՀՀ քր. օր.-ի 61 հոդ.): Չափազանց կարնոր է նան քր. օր.-ի 90 հոդվածի այն դրույթը,ըստ որի` անչափահասինկատմամբ պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում նրա կյանքի ն դաստիարակության պայմանները, հոգեկանի զարգացման աստիճանը, առողջության վիճակը, անձի այլ առանձնահատկությունները, ինչպես նան նրա վրա այլ անձանց ազդեցությունը: Անչափահասների նկատմամբ նշանակվող պատժատեսակներից' հանրային աշխատանքները, կալանքը ն որոշակի ժամկետովազատազրկումը վերաբերումեն հիմնական պատիժներին(քր. օր.-ի 49 հոդ.), իսկ տուգանքը կիրառվում է ն՛ որպես հիմնական, ն որպես լրացուցիչ պատիժ: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ պատժի առանձին տեսակների հասկացությունը, դրանք նշանակելու պայմաններն ու ժամկետները համընկնում են չափահաս անձանց նկատմամբ նշանակվող է կանգ առնել միայն այն նույնատեսակպատժատեսակներին, նպատակահարմար են առանձնահատկություններիվրա, որոնք հատուկ անչափահասներին: ՀՀ քր. օր.-ի 87 հոդվածի համաձայն, տուգանքը կիրառվում է անչափահասի կամ այնպիսի գույքի առկայության դեպքում, որի վրա ինքնուրույնվաստակի կարող է տարածվել բռնագանձում: Տուգանքը նշանակվում է պատիժ նշանակելու

պահին, նվազագույն աշխատավարձիտասնապատիկիցհինգհարյուրապատիկի

չափով:

Կալանքը նոր հիմնական պատժատեսակ է, որը նախկինում հայտնի չէր մեր քրեական օրենսդրությանը:Կալանքը տասնհինգօրից երկու ամիս ժամկետով նշանակվում է դատավճիռըկայացնելու պահին 16 տարին լրացած անչափահասի նկատմամբ: Իրավաբանականէությամբ` կալանքը ազատազրկմանը մոտ կանգնած պատժատեսակէ: Դատարանիդատավճռովկալանքի դատապարտվածըսահմաԻ

ե

,

Վանրայինաշխատանքներըորպես պատժատեսակայստեղ չեն քննարկվում, քանի որ ընդհանուր հ թե՛ անչափահասներիհամար, այսինքն` օրենսդիրն այստեղ առանձնահատկու

ահաների ,

-

լ

նափակվումէ տեղաշարժվելու,զբաղմունք ընտրելու հարցերում: Կալանքիդատապարտված անձինք պատիժըկրում են իրենց բնակությանվայրին առավել մուտ կալանատներում: Կալանքիկարճ ժամկետը թույլ չի տալիս ապավինել հետ

անչափահասի

ակտիվ դաստիարակչական աշխատանքտանելուն: Կանխիչ (կարելի է ասել «շոկային») ներգործություն պետք է ունենա որոշակի, թեկուզ ոչ երկարատնմեկուսացման անխուսափելիությունը: Կալանքն անչափահասներինկատմամբկիրառվումԷ երկու պայմաններիառկայությանդեպքում, որոնցից մեկը` տարիքը, անմիջականորեն նշված է օրենքում: Ղանցագործությունը, այսպիսով, կարող է կատարված լինել նան ավելի վաղ տարիքում, բայց դատավճիռկայացնելու պահին անչափահասի16 տարին պետք է լրացած լինի: Երկրորդպայմանը կատարված հանցագործությանն այն կատարած բնույթն ու հանրությանհամար վտանգավորության աստիճանն է: Կալանքը անձի պետք է կիրառել այն դեպքերում,երբ ոչ մեծ ծանրության հանցանքկատարելու մեջ մեղավոր անչափահասըուղղվելու համար կարիք ունի ժամանակավորապես այն միջավայրից մեկուսացվելու,որը նպաստել է նրա հանցագործությանը: Բացի այդ, կալանքը պետք է նշանակել, երբ այլ պատիժները(օրինակ,տուգանքը) հնարավոր չէ ռեալ իրականացնել. անչափահասըչի աշխատում, խուսափում է աշխատանքի չունի մշտական բնակությանվայր ն այլն: Ավելի ծանր տեղավորվելուց, հանցագործություններիհամար կալանքը կարող Է նշանակվելմիայն բացառիկ հանգամանքների առկայությանդեպքում: Ազատազրկումըանչափահասներինկատմամբ նշանակվող աճենախիստ պատիժն է՝ պատիժներիհամակարգում:Անչափահասների համար ազատազրկման առավելագույնժամկետըչի կարող գերազանցելտասը տարին (ըստ դատավճիռների համակցության ազատազրկման ձնով նշանակվող վերջնական պատիժը չի կարող գերազանցելտասներկու տարին), իսկ նվազագույնժամկետը՝ երեք աճիս է: Ազատազրկումը անչափահասների նկատմամբնշանակվումէ` 1) ոչ մեծ ծանրությանհանցագործության համար առավելագույնըմեկ ւ՛ոարի ժամկետով, իսկ միջին ծանրությանհանցագործության համար առավելագույներեք տարիժամկետով. 2) մինչն տասնվեց տարին լրանալը կատարածծանր կամ առանձնաես ծան հանցանքիհամար՝ առավելագույնը յոթ տարի ժամկետով. Յ) տասնվեցից մինչն տասնութ տարին լրանալը կատարած ծանր կա. առանձնապեսծազր հանցանքիհամար` առավելագույնը տասը տարի ժամկետով: Մինչն տասնվեց տարին լրանալը միջին ծանրության,ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանք կատարածանձանց նկատմամբ ազատազրկումը, ըստ հանցագործություններիհամակցության, չի կարող գերազանցել յոթ տարին: Տասնվեցիցմինչն տասնութ տարին լրանալը միջին ծանրության, ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցանք կատարած անձանց նկատմամբ ազատազրկումը, ըստ հանցագործությունների համակցության,չի կարողգերազանցելտասը տարին: Ըստ դատավճիռների համակցության՝ ազատազրկման ձնուլ նշանակվող վերջնականպատիժըչի կարող գերազանցելտասներկու տարին: Ինչպես արդեն ասվել է, անչափահասների նկատմամբպատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում նրա կյանքի ն դաստիարակության պայմանները, հոգեկանի զարգացման աստիճանը,առողջության վիճակը, անձի այլ առանձնահատ-վկությունները, իչպես նան նրանցվրա այլ անձանց(օրինակ` չափահասների)ազդեցությունը: անցանք կատարելուպահին հանցավորի անչափահաս լինելը օրենսդրո-

Մ

րեն ճանաչվումէ որպես պատասխանատվությունըն պատիժը մեղմացնող հանգամանք (քր. օր.-ի 62 հոդ.): Բայց այն պետք է հաշվի առնվի պատասխանատվությունը ն պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող մյուս հանգամանքների հետ նման Օրենսդրի դիրքորոշումը բացատրվում է նրանով, որ ինքնին վերցրած անչափահաս տարիքըչի կարող «գերմեղմացնող»նշանակություն ունենալ:

մեկտեղ

Տ2. Անչափահասինքրեական պատասխանատվությունից ազատելը :

Ընդհանուրպատկերացմամբ,քրեական պատասխանատվությունիցազատելու այս տեսակի կիրառման համար հիմք է հանդիսանում հանցավոր արարքի ն այն կատարող անձի հանրության համար ոչ մեծ վտանգավորությունը, որը հնարավորություն է ընձեռում անձին ուղղելու նպատակինհասնել այլ, ոչ քրեաիրավական մեթոդներով: Քրեական պատասխանատվությունիցազատելը` դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելով, ըստ ՀՀ քր. օր.-ի 91 հոդվածի, հնարավոր է հետեյալ, փոխադարձաբար կապված, պայմանների առկայության

դեպքում.

կամ միջին ծանրության հանցանք կատարելը, 2) հանցանքն առաջինանգամ կատարելը, Յ անչափահասի դրական բնութագիրը, որը դատարանին թույլ է տալիս գտնելու, որ նրա ուղղվելը հնարավոր է դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կիրառմամբ: Այդպիսի համոզմունքը պետք է ձնավորվի արարքի հանրայինվտանգավորությանբնույթի (ոտնձգության օբյեկտի կարնորության գնահատականը,հանցավոր ոտնձգության մեջ անչափահասի դերը, արարքի ավարտվածության աստիճանը,անձամբ անչափահասիկողմից պատճառված վնասի չափը ն այլն), հանցավորիանձը բնութագրող տվյալների (առաջին անգամ է կատարումոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք, չունի իրավագիտակցությանլուրջ շեղումներ, ամբողջապեսդրականորեն է բնութագրվում շրջապատի կողմից, հանցանքը կատարվել է հանգամանքների պատահական զուգորդմամբ, չի տառապում թմրա1) ոչ

մեծ

դեղային կամ ալկոհոլային կախվածությամբնայլն) հիմանվրա: Անչափահասի նկատմամբ դատարանը կարող է նշանակել հետնյալ դաստիարակչականբնույթիհարկադրանքիմիջոցները (քր.օր.-ի 91-րդ հոդ. 2-րդ մաս). 1) նախազգուշացում, 2) ծնողների կամ նրանց փոխարինող անձանց, կամ տեղական ինքնակառավարման կամ դատապարտյալիվարքագծինկատմամբվերահսկողություն իրականացնող իրավասու մարմնի հսկողությանը հանձնելը` առավելագույնը վեց ամիս

ժամկետով,

պատճառված վնասը հարթելու պարտականություն դնելը դատարանի սահմանած ժամկետում, 4) ժամանցի ազատության սահմանափակումը ն վարքագծի նկատմամբ հատուկ պահանջներիսահմանումըառավելագույնըվեց ամիս ժամկետով: Անչափահասի նկատմամբ կարող են նշանակվել միաժամանակ մի քանի դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ: Նշված բոլոր միջոցները կոչվում են դաստիարակչական,բայց ն ունեն հարկադիր բնույթ, այսինքն` կիրառվում են առանց անչափահասիկամ նրա ծնողների համաձայնության` օրենքով սահմանված կարգով ն մարմինների կողմից: Նշա461

:

նակված միջոցը չկատարելը կհանգեցնի բացասականիրավական հետնանքների, որոնք ուղղակիորենձեակերպվածեն օրենքով: Այսպես,ՀՀ քր. օր.-ի 91 հոդվածի5րդ մասի համաձայն, անչափահասի կողմից դաստիարակչականբնույթի հարկա դրանքի միջոցից պարբերաբարխուսափելու դեպքում տեղական ինքնակառավարման մարմնի կամ վարքագծի նկատմամբվերահսկողություն իրա: դպտապարտյալի կանացնող իրավասու մարմնի միջնորդությամբնյութերն ուղարկվում են դատա. րան՝ նշանակված միջոցը վերացնելու ւ. անչափահասին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը լուծելու համար: ՅՀ քր. օր.-ի 92 հոդվածը բացահայտում է դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի միջոցների բովանդակությունը: Նախազգուշացումը` անչափահասի արարքով պատճառած վնասի, ինչպես նան քրեական օրենսգրքով նախատեսված հանցանքների կրկնակի կատարման է անչափահասին: հետնանքներիպարզաբանումն Հսկողության հանձնելը` ծնողների կամ նրանց փոխարինող անձանց կամ դատապարտյալի վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնող իրավասու մարմնի կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի վրա անչափահասի նկատմամբ դաստիարակչականներգործության ն նրա վարքագծի նկատմամբ վերահսկողության պարտականությունդնելն է: Դրա կիրառումը նպատակահարմար է միայն այն դեպքում, եթե ծնողները կամ նրանց փոխարինող անձինք ընդունակ կամ ի վիճակի են անչափահասիվրա դրական ներգործություն ունենալ: Պատճառվածվնասը հարթելու պարտականությունըդրվում է` հաշվի առնելով անչափահասիգույքային դրությունը ն նրա մոտ համապատասխանաշխատանքային ունակությունների առկայությունը: Պատճառված վնասը հարթելու պարտականություն դնելը կիրառվում է տուժողին նյութական վնաս պատճառելու դեպքում ն կայանում է այդ վնասի դրամականկամ աշխատանքային հատուցման մեջ: Անձնական աշխատանքովվնասը հարթելը անչափահասներիվրա ներգործության այլ միջոցների համեմատությամբ առավել արդյունավետ է: Դրամական հատուցումը կարող է կիրառվել, բայց անձամբ անչափահասի կողմից (այլ ոչ ծնողների, հարազատների)` աշխատավարձի,թոշակի, կրթաթոշակին այլ օրինական աղբյուրների տեսքով սւտտացվող եկամուտներից:Դաստիարակչականբնույթի հարկադրանքիայս միջոցը պետք է կիրառել շատ զգուշորեն, որպեսզի չհրահրվի անչափահասի կողմից գույքային նոր հանցագործություն կատարելը,որը պայմանավորվածլինի նրա նյութականդժվարություններով: Ժամանցի ազատության սահմանափակումը ն անչափահասի վարքագծի "նկատմամբհատուկ պահանջներիսահմանումը կարող են նախատեսել որոշակի վայրեր այցելելու, ժամանցիորոշակի ձների, այդ թվում` մեխանիկականտրանսպորտային միջոցներվարելու հետ կապված արգելք, օրվա որոշակի ժամերից հետո տանից դուրս գտնվելու, առանց տեղականինքնակառավարմանմարմնի համաձայնության այլ վայրեր ուղնորվելու իրավունքի սահմանափակում:Անչափահասին կարող է պահանջ ներկայացվել նան ուսումնական հաստատություն վերադառնալ կամ տեղական ինքնակառավարմանմարմնի միջնորդությամբ`աշխատանքի տեղավորվել: Դաստիարակչական բնույթի հարկադրանքի այս միջոցը բավականաչափ լուրջ բնույթ ունի: Այն կապվածէ ժամանցի ձների ու վայրերիընտրության,այլ սահմավայրեր մեկնելու, ուսման կամ աշխատանքի վայր ընտրելու ազատության են նափակման հետ: Սակայն բոլոր այդ սահմանափակումներըհետապնդում դրական նպատակ` անչափահասին զերծ պահել միկրոշրջապատի վնասակար

ազդեցությունից, ինչպես

գիծը:

նան

հսկողության

միջոցով

կանոնավորել մրա վարքա Լ

տարբերություն քրեականօրենսգրքի,ՌՂ քրեական օրենսգրքի 91 հոդվածը վերապահում է բովանդակում այն մասին, թե անչափահասին ներկայացվող հատուկ պահանջների թվարկված «ցանկը սպառիչ չէ»: Օրենքի այդ նորմը մասնագիտականգրականության մեջ քննադատական վերաբերմունքի Է արժանացել հետնյալ նկատառումներով. 1. Իրավակիրառող մարմինների սուբյեկտիվիզմը կարող է հանգեցնել իրավունքներիու ազատություններիխախտման,որը չի կարող դրականորենազդել անչափահասիդաստիարակությանվրա: 2. կարող են Քրեական իրավունքում տարածական մեկնաբանության հանգամանքները: Մինչենթարկվել միայն պատասխանատվությունըմեղմացնող են դեռ այստեղ նկատի ունեցվում այնպիսի սահմանափակումներ,որոնք կարող են ազատուէականորեն խախտել, կրճատել անչափահասի իրավունքներն ու Այս հանգամանքըհաշվի առնելով է, որ ՀՎ քրեական օրենսգիրքը տվյալ թյունները': հարցում չի հետնել ՌԴ քրեականօրենսգրքի օրինակին: ՀՀ

Ի

:

Տ3. Անչափահասինքրեականպատժիցազատելը ազատելու պարաԱյստեղ, ինչպես ն քրեական պատասխանատվությունից գայում, ազատմանհամար հիմք է հանդիսանում հանցավոր արարքին այն կատարող անձի հանրության համար ոչ մեծ վտանգավորությունը, որըհնարավորությունէ ընձեռում անձին ուղղելու նպատակինհասնել այլ, ոչ քրեաիրավականմիջոցներով: ՅՀ քրեական օրենսգրքի 93 հոդվածի համաձայն, ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարածանչափահասըկարող է ազատվել պատժից, եթե դատարանը գտնի, որ պատժի նպատակներինկարելի է հասնել նրան անչափահասների հատուկ ուսումնադաստիարակչականկամ բուժգաստիարակչականհաստատությունում տեղավորելու միջոցով: Տվյալհոդվածով նախատեսվածդաստիարակչական ներգործության հարկադիր միջոցները ՀՅ քր. օր.-ի 91 հոդվածով սահմանված դաստիարակչականբնույթի հարկադրանքիմիջոցներից տարբերվում են իրավաբանականէությամբ ն նշանակմանչափանիշներով: ՀՀ քր. օր.-ի 93 հոդվածի 1-ին մասին համապատասխան նշանակվող դաստիարակչական ներգործության հարկադիր միջոցների իրավաբանական էությունը դրանց նշանակության` որպես անչափահասների քրեական պատասխանատվության իրացման հատուկ ձնի մեջ է, որն արտահայտվում է դատարանի կողմից մեղսագրվողհոդվածի սանկցիայովնախատեսվածպատժիցազատելու մեջ: Ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանք կատարելու համար դատապարտվող անչափահասը պատժից կարողէ ազատվել նան այն դեպքում, եթե նախկինումկատարել է նշված կատեգորիայիհանցագործություններ, սակայն դատարանը գտնի, որ պատժի ճպատակներին կարելի է հասնել նրան անչափահասների հատուկ ուսումնադաստիարակչական կամ բուժդաստիարակչական հաստատությունում տեղավորելու, դատապարտելու բուն փաստի, կատարված արարքը ն դրա սուբ-

Տե՛ս ՄՈօո08806

ոքոոօ.

ՕճուտոԳճՇր».

Սր,

Ւ ՕՔԵՈ-ՔՓՔՃ-ԵԼ

ԽԼ, 1999,

Շո.

487:

«8

գնահատելու միջոցով:Օրենքը որնէ վերապահում չի բովանդակում կատարված հանցագործությունների քանակի վերաբերյալ, հետնաբար, հանցավորին հատուկ հաստատությունում տեղավորելը կարող է տեղի ունենալ նան հանցագործություններըոչ մեկ անգամ կատարելու պարագայում: Բոլոր դեպքերում, սակայն, դատարանը պետք է համոզմունք ունենա, որ պատժի նպատակներինկարելի է հասնել հանցագործությունկատարած անձին ուսումնադաստիարակչական կամ բուժդաստիարակչական հնարքներով մեկուսացնելու պայ-

յեկտին

բացասաբար

մաններում:

Անչաւիահասինհատուկ հաստատությունում տեղավորելը դաստիարակչական ներգործության առավել խիստ հարկադիր միջոցն է: Այն կապված է անչափահասների շփումների ազատության էական սահմանափակումների,ռեժիմի, ուսման, աշխատանքի կամ բուժման կազմակերպմանհատուկ պահանջներ սահմանելու հետ: Այս միջոցի նշանակումն արդարացված է հանցանք կատարած այն անչափահասների նկատմամբ, ովքեր դուրս են եկել ծնողների կամ նրանց փոխարինող անձանց հսկողությունից, կամ որոնց նպատակահարմար է մեկուսացնել միջավայրի նեգատիվազդեցությունից,կամ տառապում են հոգեկան կամ ֆիզիկական շեղումներովն հատուկ բուժման կարիք ունեն: Վատուկ ուսումնադաստիարակչականկամ բուժդաստիարակչական հաստատությունում տեղավորելը նշանակվում է մինչե երեք տարի ժամկետով, բայց ոչ ավելի, քան չափահասդառնալը Հիշատակված հաստատություններում գտնվելը կարող է վաղաժամկետ դադարեցվել, եթե ուսումնադաստիարակչականկամ բուժդաստիարակչական հաստատության ղեկավարիմիջնորդությամբդատարանը գտնի, որ անչափահասը տվյալ միջոցը հետագա կրելու կարիքը չունի: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 94-րդ հոդվածը սահմանում է անչափահասներին պատժիկրումից պայմանականվաղաժամկետազատելու պայմաններն ու կարգը: Անչափահասների(ինչպես նան չափահաս անձանց) համար սահմանվում են դատարանի կողմից նշանակված պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատելու միասնական հիմքեր. եթե դատարանը գտնի, որ նրանք ուղղվելու համար կարիք չունեն նշանակված պատժի մնացած մասը կրելու (անչափահասների վերաբերմամբ պատիժների տեսակների իմաստով նկատի է ունեցվում ազատազրկումը): Պատիժը կրելուց պայմանական-վաղաժամկետազատում կիրակողմից տուժողին պատռելիս դատարանը հաշվի է առնում նան դատապարտվածի ճառված վնասը հարթելու հանգամանքը: Կիրառելով պայմանական-վաղաժամկետազատում` դատարանն անձի վրա կարող է դնել քր. օր.-ի 70-րդ հոդվածի հինգերորդմասով նախատեսվածպարտականությունները,որոնք անձըպետք է կատարի պատժիչկրած մասի ընթացքում: Պատիժը կրելուց պայմանական-վաղաժամկետազատված անչափահասների վրա տարածվումեն ՀՀ քր. օր.-ի 76-րդ հոդվածի 6-րդ մասով նախատեսվածդրույթները: Դատապարտյալի անչափահաս լինելու հանգամանքը հիմք է հանդիսանում պատիժը փաստացի կրելու այն ժամկետներն էականորեն կրճատելու համար, որոնք անցնելուց հետո կարող է դրվել պատժից պայմանական-վաղաժամկետ ..

ԸԼ.

262:

Տե՛ս

Դ4ՉՈՅՏԲւՅք

ոմ տ

ԺՐՇՊԾԲԱ ՇԻՐՃՕխոճՇ7

ՔՕՇՇրԱՇոօտ

Փոդճքմղվուս.Օճոլճճ

ԿՅՇՐՏ,

սահմանազատելու հարցը: Ընդ որում, պատիժը փաստացիկրելու ժամկետները տաԱնչափահաս կատեգորիայի: ված են տարբերակվածը̀ստ հանցագործության անձի նկատմամբ դատապարտված րիքում հանցանք կատարածն ազատազրկման է կիրառվել, եթե կարող ազատում պատժը կրելուց պայմանական-վաղաժամկետ դատապարտյալը փաստացիկրել է՝ համար նշանակված 1) ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցագործության պատժի ոչ պակաս, քանմեկ քառորդը, համար նշանակվածպատժի ոչ պակաս, քան մեկ հանցագործության ծանր 2) երրորդը, պատժի ոչ 3) առանձնապես ծանր հանցագործությանհամար նշանակված պակաս,քան կեսը: ն պատժի առանձնաքրեական պատասխանատվության Անչափահասների ն մարելու նան դատվածությունը են վերաբերում վաղեմության

հատկություններին կրճատվածժամկետները: ՀՀ քր. օր-ի 95-րդ հոդվածի համաձայն, մինչն տասնութ տարին լրանալը հանցանք կատարած անձին վաղեմությանժամկետներն անցնելու կամ պատժից ազատելիս` քրեական քրեական պատասխանատվությունից վաղեմությանժամկետօրենսգրքի 75-րդ ն 81-րդ հոդվածներովնախատեսված է, Դա են պայմանավորված կրճատվում կիսով չափ: ները համապատասխանաբար կ անխանախ, նախկինումհանցանք կատարածանձի ուղղվելու հնարավորության համար վտանգավոր է դրույթով,ինչպես նան նրանով,որ նա դադարել հանրության բնութագրով, սոցիալ-հոգեբանական անձի լինելուց, ն, երկրորդ, անչափահասների է իրավաչափ վկայում որի մասին նրանց վերակողմնորոշմամբ, մտնելուց հետո: հանցանքը կատարելուցկամ դատավճիռնօրինականուժի մեջ հետ չկապված ՀՀ քր. օր-ի 96-րդ հոդվածի համաձայն, ազատազրկման համարվում է մարված: դատվածությունը պատիժըկրելուց հետո անչափահասի համար 1 Մինչն տասնութ տարին լրանալը հանցանք կատարածանձանց մարվելու քրեականօրենսգրքի 84-րդ հոդվածով նախատեսված հավասար են ժամկետները կրճատվումեն ն համապատասխանաբար համար ազատազրկումը 1) մեկ տարվա՝ միջին ծանրության հանցագործության

հետնանքով

վարքագիծը

դատվածությունը

կրելուց հետո, համար ազատազրկումըկրելուց 2) երեք տարվա` ծանր հանցագործության հետո,

համար 3) հինգ տարվա` առանձնապես ծանր հանցագործության հետո: տազրկումը կրելուց համար սահմանում է ՀՀ քր. օր-ի 96-րդ հոդվածըանչափահասների

դատվածությունըմարելը, դրա

այլ

ոչ

ազա-

միայն

է թե վերացնելը(հանելը). որը պայմանավորված

ժամկետներիզգալի կրճատումներով:

ԽԼ, 1996, 30-6

|

ԳԼՈՒԽ

րակական վտանգավորություն է ներկայացնում ն կարիք ունի բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կիրառման, լուծվում է դատահոգեբուժական փորձաքննության միջոցով: Այսպիսով,անձի նկատմամբ նման միջոցներ կիրառելու համար հիմք է ծառայում նշված բոլոր երեք հանգամանքներիհամակցությունը: Յ. Պատիժը ն բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցները հետապնդում են տարբեր նպատակներ: ՀՀ քր. օր-ի 48-րդ հոդվածի համաձայն. պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նան

ԲԺՇԿԱԿԱՆ ԲՆՈՒՅԹԻ ՀԱՐԿԱԴՐԱՆՔԻ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

81. Բժշկականբնույթի

հարկադրանքի միջոցների

իրավաբանական էությունը

տիժ, վերջինիս հետ որոշակի նմանությունունեն: Ամենից ա դիսանում են հարկադրանքի միջոցներ:Երկրորդ,դրանք ր տամամ

դրանք պետ իհարկադրանքի կան

:

սակայն, նմանություն թյունը վերջանումէ

ԿրոՊատիժընշանակվում դատարանիդատավճռով, տարբերությունը:

,

հան-

ն

բժշկականբնույմիջոցները` դատարանիորոշմամբ: Պատիժը նշանակվումէ կատարված հիման վրա: Բժշկական հանցանքի բնույթի հարկադրանքի ի միջո միջոցկիրառելու հիմքը չի կարելի այդքան .

է

թի հարկադրանքի

մինչդեռ

2.

գնահատել:

էանձի դությունների մակար են Ն

մուտ

միանշանակ

հոգեկանխանգարմանկամ այնպիսիհիվան-

կատարք կողմից համարվտանգավոր, հակաօրինական քրեական Վաանրության օրենսգրքի, Լ մ մասի ,ո

Երկրորդ,անձի '

ատուկ

հոդվածներով նախատեսված

բնույթի հայր չբացառել մեղսունակությունը.

մ բայց

անձանց համար վտանգավորության հետ:

Հոգեկան վտանգավորություն չներկայացնող անձանցնկատմամբ

ենց հոգեկանվիճակով րաբերյալ անհրաժեշտնյութերը հանձնել առողջապաց բուժելու կամ նրանց հաստահոգենյարդային տություն ուղարկելու լու ի հարցը լուծելու համար:Այն հարցը,թե անձը, արդյոք, հասա-

վտանգավորություն

բովանդակությունը ե-

ալզոհոլամոլությունը թմրամոլությունը: կաննույթի հարկադրանքիմիջոցները, ի ւն ն

վատարվող հանրության համար վտանգավորարարքներ: Սակայն հոգեկան բն խանգարման ու բնույթն աստիճ նլնան այդ դեպքում բժշկական

ա արու

կանխելհանցագործությունները: Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների նպատակներն են բուժել հոգեկան խանգարումով տառապող անձին կամ բարելավել նրա հոգեկան վիճակը, իսկ եթե դա անհնար է, ապա մեկուսացնել, որպեսզի բացառվի հանրության համար վտանգավոր նոր արարքների կաւարումը: Վերջին դեպքում նւպատակներըհամընկնում են, սակայնդրանց կարելի է հասնել միանգամայնտարբեր եղանակներով: Հիվանդին առաջին հերթին փորձում են բուժել ն միայն այն դեպքում, երբ հոգեկան խանգարման բնույթի կամ աստիճանի ուժով ապաքինումը (հոգեկան վիճակի բարելավումը) անհնար է, բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցները ծառայում են որպես հիվանդին ֆիզիկապես մեկուսացնելու միջոց, որի նպատակը նրա կողմիցհանրության համար վտանգավորնոր արարքները կանխելն է: 4. Պատիժն իր էությամբ մեղքի քավում է ն կայանում է քրեական օրենքով նախատեսված իրավասահմանափակումներիհամակցության մեջ: Բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներն իրենց մեջ պետության կողմից արտահայտված բացասականգնահատականչեն կրում ն մեղքի քավում չեն հանդիսանում:Այդ միջոցների կախված է հոգեկան խանգարման տեսակից, բժշկական :

վ

Բաշ

յթ

որ

դրանք

ջոցները,

տարբերություն րբերությ

պ պատժի ,

Հ ն չեն առաջացնում: ի դատվածություն 6. Պատիժը միշտ ժամկետային բնույթ է

կրում, մինչդեռ բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կիրառման ժամկետներըդատարանի որոշման մեջ չեն մատնանշվում: Դրանց տնողությունն ամբողջությամբ կախված է հիվանդի հոգեկան վիճակից: Այսպիսով, բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցները քրեական օրենսգրքով նախատեսված պետական հարկադրանքիմիջոցներ են, որոնք կարող են նշանակվել քրեական օրենսգրքում նշված անձանց նկատմամբ` նրանց բուժելու (հոգեկան վիճակը բարելավելու) ն հանրության համար վտանգավոր նոր արարքների կամ հանցանքների կատարումը կանխելունպատակով: '

Տ2.

Այնանձինք, որոնց նկատմամբկիրառվում են բժշկականբնույթի հարկադրանքիմիջոցներ

քրեական օրենսգրքի 97-րդ հոդվածի համաձայն, բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ դատարանը կարող է նշանակել այն անձի նկատմամբ՝ 1) ով քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածով նախատեսված արարքը կատարել է անմեղսունակության վիճակում. ՀՀ

2) ում մոտ հանցանքըկատարելուցհետո առաջացել է պատժի նշանակումը կամ կատարումնանհնարդարձնող հոգեկան խանգարում. Յ) ով հանցանքէ կատարել սահմանափակ մեղսունակության վիճակում. 4) ով հանցանքէ կատարելն ճանաչվելէ ալկոհոլամոլությունից կամ թմրամոլությունից բուժման կարիքունեցող:

Այսպիսով,բժշկականբնույթի հարկադրանքի միջոցներըկարող են հետնյալ դեպքերում:

կիրառվել

1.

Այն անձանց նկատմամբ, ովքեր քրեականօրենսգրքիՀատուկ մասի հոդվածով նախատեսված արարքը կատարելեն անմեղսունակության վիճակում: ՀՀ քր. օր.-ի 25-րդ հոդվածիհամաձայն, են համարվումայն անմեղսունակ անձինք,ովքեր քրոնիկ հոգեկան հիվանդության, հոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարման, տկարամտության կամ հոգեկան այլ հիվանդագին վ իճակի հետնանքով չեն կարող գիտակցելիրենց գործողության (անգործության) վտանգավորությունը կամ ղեկավարելդա: Նշված անձանց նկատմամբ բժշկականբնույթի հարկադրանքի միջոցներկիրառելուհամար անհրաժեշտէ հավաստելհետնյալ հիմքերի համակցությունը.

ա) անձը կատարումէ

ք րեական օրենսգրքի Հատուկ մասի հոդվածովնախաաար բ) անձը տառապում է հոգեկան խանգարումով: Օրենքըմատնանշումէ

խանե ա.

ության

ՄՐԱրՔ: կտանգավոր

րոնին բունկերի արատեսակ: չորս

ո

Տկարամտությունը (օլիգոֆրենիան)ի

գացումն է:

.

ամբողջությամբ

գար

ծնե կամ

ձեռքբերովիմտավոր թերզար-

Հոգեկան այլ հիվանդագին վիճակի տակ հասկացվում են այն վիճակները, որոնք չեն դասվում թվարկված երեքին, սակայն ըստ հոգեհիվանդագին խախտումեն ների` կարող հավասարեցվել դրանց: Քննչական ն դատական պրակտիկայում այլ հիվանդագինվիճակն առա վել հաճախ արտահայտվում է թմրամոլության դեպքում աբստինենտային ախտանիշի («մորֆիականսովի») տեսքով: նշված հոգեկան խանգարումների առկայությունըդեռես հիմք չի հանդիսանում նրան անմեղսունակ ճանաչելուհամար:Բացի բժշկականից, անհրաժեշտէ հավաստել նան անմեղսունակության

իրավաբանական չափանիշը:Հոգեկանխանգարման բնույթը, դրա ծանրությունը, աստիճանըպետք է լինեն այնպիսին, որ դրա հետնանքով անձը չկարողանագիտակցելիր գործողության (անգործության) փաստական հանգամանքներն ու դրա հասարակական վտանգավորությունը (ինտելեկտուալ պահ) ն (կամ) չկարողանա ղեկավարելիր գործողությունները (կամային Ա

Սակայնանձին` իրեն մեղսաԳրվող արարքի վերաբերմամբ անմեղսունակճանաչելը դեռես բոլոր անհրաժեշտ պայմաններըչի ստեղծում նրա նկատմամբ բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելուհամար: Անհրաժեշտ է դատահոգեբանական փորձաքննության եզրակացությունն այն մասին, որ անմեղսունակ անձը, ելնելով հոգեկան խանգարման բնույթից ու ծանրության աստիճանից,

ւնւկության

կարիք ունի: վիճակում հանրության համար վտանգավոր տարած անձի առողջանալու դեպքում բժշկական բնույթի ներն օրենքով սահմանված կարգով կարող են դադարեցվել (Հ1 01-րդ

բուժման

նկատմամբ, նանան հոդվածի

2-րդ մաս):

ԱՔ յա-

հարդադրա ոց քր.

օր.

աոաջա : խանգար հիմքերը

հանցանքը կատարելուց հետո պատժինշանակումը կամ կատարումն անհնար դարձնող հոգեկան Այստեղ բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու ում մոտ

է

հետնյալներնեն. ե ուս ա) հոգեկան խանգարումն առաջանումէ հանցանքը կատարելուց հետո, ա արա եորեն է. "ր պատժելի բ) առաջանում է դատավճիռկայացնելու կամ ի կատար ածելու պահին: Օրենսդիրը չի նշում այն հոգեկան խանգարման բնույթը, որը տվյալ եպքում հիմք է հանդիսանում բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոց կիրեռալու համար: Տրամաբանական է ենթադրել, որ այդպիսիների թվին պետք է դասել բոլոր այն հոգեկան խանգարումները,որոնք թվարկված են Կրո քրեաիրավական նորմում: Այս պարագայում առավել լ հոգեկան խանգարումները. հենց սրանք են կրում մշտական, » դժվարությամբ են բուժվում կամ ընդհանրապես անբուժելի են, ինչն ա Ն չ դարձնում պատիժ նշանակելը կամ կատարելը: Սակայն նման իրադրությունը նան բացառվում ժամանակավոր հոգեկան խանգարման ժամանակ, որն առանձին դեպքերում բավականաչափ տնական բնույթ է կրում: լինել ոչ միայն բնածին, այլն ձեռքբերովի, օրինակ, տրավմատիկ կա ։ ծագումով: Տվյալ դեպքում կարնոր է հաստատել,որ հոգեկան խանգար մա բնո ու աստիճաննայնպիսին են, որ բացառում են անձի հնարավորությունը լ իր գործողության(անգործության) վտանգավորությունը կամ ղեկավարել Անհրաժեշտ նշել, որ տվյալ խմբի մեջ մտնող անձինք իրենց հերթին բա աը վում են երկու խմբի, որոնք բնութագրվում են հետնյալ առանձնա-հատկություն-

տի

հոգեկան խանգարումն

Իա

լ

անՍար խանա քրո

հոգե-

Քրոնիկ հոգեկանհիվանդությունը բնութագրվումէ տնական, մշտականհիվանդագին վիճակովն գործնականորեն անբուժելիէ: Հոգեկան գործունեությանժամանա կավոր խանգարումն ընթանում է սուր բռնկումներով, նոպաներիտեսքով,կրում է ժամանակավոր բնույթ ն

Կ

ադրական

բնո » տնակա

Մամ ինֆենի կավմատիկ ի: կց » գիտա բր

է

ներով:

աո

Նախ, հարկ է առանձնացնել այն անձանց, ովքեր հանցանքը կատարել մեղսունակության վիճակում, սակայն մինչն դատարանի կողմից

են

դատավ

ու ակութ

իրենց գործողությունների (անգործության) փաստական բնույթն նշա գիտակցելու կամ դրանք ղեկավարելու հնարավորությունից: Ընդսմին,

դեպքերումհնարավորէ երկու տարբերակ.

ընթա կայա ուղարկելու մասին հարցը Ցո երի |

Լ 1) հոգեկան խանգարումն առաջանում է նախնական քննության ՀՀ Այս դեպքում քննիչը, քր. դատ. օր-ի 460-րդ հոդվածի կարգով, որոշու ճում քրեական գործով վարույթը կասեցնելու ն բժշկական բնույթի հարկադրանք միջոցներ կիրառելու համար գործը դատարան Դեպքից հետո հոգեկան հիվանդությամբ հիվանդացած անձա ւ է մինչդատական նախապատրաստումը ով: վաքված ապացույցները բավարար համարելով` քննիչը քրեական գործով վարույթը կասեցնելու ն նյութերը դատախազին` բ բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ կիրառելու համար գործը դատարան լ մասին, կամ կարճում է քրեական գործի վարույթը ն դադարեցնում քրեակալ

կատարվում ա նախաքննությ

կայացնում աւն

չկակ

Կր

հետապնդումը: Դատախազը կամ հաստատում է բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելուհամար գործի նյութերը ուղարկելու մասինքննիչի դատարան է քննիչին` լրացուցիչ քննություն կատարելու ում է քրեական գործի վարույթը ն դադարեցնում քրեական ան

արկա,կար ենըգերադարձնում մարին Երե դատախազըհաստատում է բժշկականբնույթի հարկադրանքի միջոցներ դուսը:

թե

կիրառելու մասինքննիչի որոշումը, ապա նյութերնուղարկում է դատարան: 2) Դատաքննություննսկսվում է քրեական օրենսգրքով արգելված արարք կատարածանձի նկատմամբբժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներկիրառելու անհրաժեշտության մասին դատախազիզեկույցով: Գործով որոշում կայացնելիսդատարանը պետքլուծի հետնյալ հարցերը` է արդյոք հանրորեն վտանգավորարարք. րարքը կատարել է արդյոք այն անձը, որի նկատմամբիրականացվել է յ բժշկական բնույթի հարկադրական միջոցներկիրառելուվարույթը. Յ) արարքը կատարվել է արդյոք անմեղսունակության վիճակում,անձը գտնվում է արդյոք անմեղսունակության վիճակում`դատական քննության պահին. 4) անձը կարիք ունի արդյոք իր նկատմամբ բժշկական բնույթի հարկադրանքի : իջոցներ կիրառելու ինչպիսի՞միջոցներ: ն հատկապես օրենսգրքով արարքն ամեղսունակության լն ապացուցված համարելով` դատարանը որոշում է կայացնում ին ն պատժից ազատելու ն նրա յա կան բ միջոցներկիրառելու մասին: Եթե վիճակի բարելավումիցկամ լրիվ առողջանալուց հետո վերանում բժ բնույթի հարկադրանքի միջոցիհետագա կիրառմանանհրաապա դատարանը, բժշկական հանձնաժողովիեզրակացության իման վրա առողջապահությանմարմնի միջնորդությամբ քննումէ բժշկականբնույթի հարկադրանքի միջոցը վերացնելու կամ փոխելու հարցը: Բժշկական բնույթի վերացնելու կամ փոխելու մասին միջնորդությունըկարող րուցել ազգականները, օրինական ներկայացուցիչները ն այլ ագրգիռ անձինք: Բոլորհարցերը լուծում է բժշկական բնույթի հարկադրանքի իջոցի կիրառմանվայրի դատարանը՝ դատախազին այն անձի պարտադիր մասնակցությամբ,որի միջնորդությամբ որո շվում է բժշկական բնույթի ի հարկադրան հադրամքի միջոցը վերացնելուկամ փոխելու հարցը: 2) Հոգեկան խանգարում գարումը վրա է հասել այն պահին, երբ նախաքննությունն լ բայց դատարանը դեռնս գործը չի քննել: Այս դեպքում դատարանը է կայացնում բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու մա-

է

շ կատարվել

ֆրեականարգելված իճակողմի ատար ատման» պատասխանատվությունից ա ույթի հարկադրանքի անձի

սռողակա է զաման տություլ կոշտությունը,

եովադրանքի միջոցը րձավոր

չա

,

ավարտվել է

|

Ն

որոշում սին: կնձի

առողջանալուց ն

բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցը վերացնելուց է տո գործը քննվում է ընդհանուրկարգով: Իրավիճակնայլ է, երբ հոգեկան խանգարումնառաջանում է այն պահին, երբ կայացվելէ, բայց օրինականուժի մեջ չի մտել կամ դեռես ի կատարչի ածվել: Այս դեպքում բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցների կիրառումը է պատժից ազատելու տեսակ: Բայց պետք է նշել, որ դնպքերում, անձի առողջանալուց հետո դատավճիռը կարող է ի կատարածվել: Այլ հարց է, որ բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների կիրառման ժամկետը նշված դեպքերում հաշվակցվում է նշանակված պատժի ժամկետի մեջ`

դատավճիռը

մատտորեն հանդիսանում -

հաշվելով հոգեբուժական հիվանդանոցումգտնվելու մեկ օրն ազատազրկման մեկ օրվա դիմաց: Ուստի, եթե բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների ժամկետը նշանակված պատժի ժամկետից ավել է տնում կամ հավասարվում է դրան, անձը փաստորենազատվում է պատիժը կրելուց: Եթե բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցի կիրառման ժամկետն ավելի պակաս է տնում, ապա անձը պետք է կրի պատժիմնացած մասը: Վերջապես, այն դեպքերում, երբ հոգեկան խանգարումը վրա է հասնում դատավճիռն ի կատար ածելու ընթացքում, անձն ազատվում է պատժի հետագա կրումից ն նրա նկատմամբ կիրառվում են բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ: Եթե բուժման ժամկետի ընթացքում պատժի ժամկետը չի սպառվում, ապա անձն ուղարկվում է պատժի մնացած մասը կրելու: Յ. Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցները կարող են կիրառվել այն անձանց նկատմամբ, ովքեր հանցանքը կատարել են սահմանափակ մեղսունակության վիճակում: Ընթերցողին հիշեցնենք, որ սահմանափակ մեղսունակության վիճակն առաջին անգամ օրենսդրորեն ձնակերպվել է ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի 26-րդ հոդվածում: Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու համար անհրաժեշտ են հետնյալ պայմանները. ա) Անձիկողմից կատարված արարքը հանցավոր է: ՀՀ քր. օր.-ի 26-րդ հոդվածի համաձայն` «Մեղսունակ անձը, ով հանցանքը կատարելիս հոգեկան խանգարման չէր կարող ամբողջությամբ գիտակցել գործողության (անգործուհետնանքով թյան) փաստական բնույթն ու հասարակականվտանգավորությունը կամ ղեկավարել դա, ենթակա է քրեական պատասխանատվության»: բ) Անձը տառապում է հոգեկան խանգարմամբ, ն նրա սահմանափակ մեղսունակության փաստը հաստատվում է բժշկական ն իրավաբանական չափանիշների հիման վրա: ժամանակակից հոգեբուժության մեջ-մանրամասնորենմշակված են մեղսունակության ն անմեղսունակության միջն սահմանային վիճակների տեսակները: Դրանց թվին են դասվում քրոնիկ հոգեկան հիվանդությունների, հոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարումների, օլիգոֆրենիայի, այլ հիվանդագին վիճակի խմբերը: Դատահոգեբուժական ն դատականպրակտիկան սովորաբար նվազ մեղսունակության հետ ընդհարվում են այնպիսի հոգեկան խանգարումների դեպքերում, ինչպիսիք են էպիլեպսիան, գլխուղեղի օրգանական վնասումը, տրավմատիկ ցերեբրոստենիան,տրավմատիկ էնցեֆալոպատիան, ուղեղի սիֆիլիսը, պսիխոպա|

իր

տիաները':

Բայց միայն բժշկական չափանիշը բավարար չէ, քանի որ հոգեկան խանգարառկայությունը միայն նախադրյալ է անձին անմեղսունակ կամ սահմանափակ մեղսունակ ճանաչելու համար: Իրավաբանականչափանիշին համապատասխան` սահմանափակմեղսունակ է ճանաչվում այն անձը, ով հանցանքը կատարելիս հոգեկան խանգարման հետնանքով չէր կարող ամբողջությամբ գիտակցել իր գործողության (անգործության) փաստացի բնույթն ու հասարակական վտանգավորությունը կամ ղեկավարել դա: ՀՀ քր. օր.-ի 26-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` սահմանափակ մեղսունաման

Տես

Շր.

262:

Բ ՄԻՕՊՕՏԵՕԵՄ

ՔՕՇՇՏԱՆՇԽօՏԼ շրճթքմոււ,

ԼՕԽԱՎՇԵՒՅքաԱ

ԽՃՕրՏԽԻԸՄ

ՕԾաոճճ ՎՇՆ,

ԽԼ,

1996,

կությունը կարող է հիմք դառնալ պատժի հետ միաժամանակ բժշկական բնույթի միջոց նշանակելու հարկադրանքի համար: Տվյալ նորմի թույլ է վերլուծությունը տալիս կատարել երկու եզրակացություն: Նախ, տվյալ կատեգորիայի անձանց նկատմամբբժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներըկիրառվում են ոչ թե պատժի փոխարեն,այլ պատժի հետ ն կատարվումեն միաժամանակ դրան զուգահեռ: Երկրորդ, սահմանափակ մեղսունակների նկատմամբ կարող է կիրառվելայդպիսի միջոցներիցմիայն մեկը` հոգեբույժիմուտ արտահիվանդանոցային հսկողությունը ն հարկադիր բուժումը: ՀՀ քր. օր.-ի 103-րդ հոդվածիհամաձա յն՝ մեղսունակությունը չբացառող հոգեկան խանգարման վիճակում կատարվածհանցանքիհամար նշանակված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներըկիրառվումեն ըստ ազատազրկումը կրելու վայրի, իսկ այլ պատժատեսակների դատապարտվածների նկատմամբ`արտահիվանդանոցային հոգեբուժական օգնություն ցուցաբերող առողջապահական մար-

մինների հաստատություններում: Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներկիրառվում 4.

են նան

այն ձանց նկատմամբ,ովքեր հանցանք են կատարելն ճանաչվել են ալկոհոլամոլությունից կամ թմրամոլությունից բուժման կարիքունեցող: նշված միջոցների կիրառումը խարսխվում է հետնյալ հանգամանքների համակցության վրա. ա) անձի կողմից կատարվածարարքը հանցավորէ: ՀՀ քր. օր.-ի 27-րդ հոդվածի համաձայն՝ալկոհոլի, թմրամիջոցների կամ թմրեցնող այլ նյութերի օգտագործման հետնանքով հարբած վիճակումհանցանքկատարածանձը ան-

քրեական պատասխանատվությունից չի ազատվում. բ) անձի մոտ ալկոհոլամոլության կամ թմրամոլության առկայությունը:Ալկոհոլամոլության տակ հասկացվումէ այն քրոնիկ որը բնութագրվում է ալկոհոլի նկատմամբ

հիվանդությունը,

հիվանդագին (պաթոլոգիկ)հակումով, աբստինենտային ախտանիշիձնավորումով, ֆիզիկական,հոգեկան ն սո-

ցիալական դեգրադացիայով: Ալկոհոլամոլությունը

պետք է տարբերել այսպես կոչված կենցաղային որի դեպքում դեռես բացահարբեցողությունից, կայում է ալկոհոլի նկատմամբ ե

հիվանդագին հակումը ալկոհոլային կախվածությունը:Պատահական չէ, որ բժիշկներըհարբեցողությունը համարում են ալկոհոլամոլության նախակլինիկական փուլը: Թմրամոլությունէ կոչվում այն քրոնիկ խումբը, որոնք դրսնորվումեն մշտապեսն մշտապեսաճող հիվանդությունների քանակությամբ թմրամիջոցներ ընդունելու հակումով ե բնութագրվումեն թմրամիջոցներից հոգեկան ու ֆիզիկական ու կախվածությամբ դրանց ընդունումըդադարեցնելուդեպքում` աբստինենտային ախտանիշիզարգացումով: Թմրամիջոցներ ընդունելուց ֆիզիկական ն հոգեկան կախվածությունը դրանց նկատմամբհակումը դարձնում է անհաղթահարելի, որի հետնանքովթմրամոլներնընդունակեն կատարելու ցանկացած արարքներ, ադ թվում` հանցագործություններ: Հիշյալ գործոններովէ պայմանավորված նման անձանցհարկադիրբուժման անհրաժեշտությունը: Անձիմոտ ալկոհոլամոլության կամ թմրամոլության առկայությանփաստն արէ դատահոգեբանական ձանագրվում կամ նարկոլոգիական փորձաքննությամբ կամ բժշկական այլ փաստաթղթերով (որպես թմրամոլ դիսպանսերհաշվառման

գտնվելը):

մեջ

:

գ) Հարկադիրբուժման կարիքը:Բժշկական բնույթի հարկադրանքի

միջոցները

բնույթի

կիրառվում են պատժին զուգահեռ: Նման անձանց նկատմամբ բժշկական հարկադրանքի միջոցների կիրառմանկարգը ն ձները նույնն են, ինչ որ՝ սահմանափակ մեղսունակության դեպքում:

Տ

3.

Բժշկականբնույթի հարկադրանքիմիջոցների տեսակները

է բժշկական բնույթի քրեական օրենսգրքի 98-րդ հոդվածը սահմանում հետնյալ միջոցները. հարկադրանքի ն հարկադիր 1) հոգեբույժի մոտ արտահիվանդանոցայինհսկողություն ՀՀ

բուժումը.

2) ընդհանուր տիպի հոգեբուժականհիվանդանոցումհարկադիրբուժումը. 3) հատուկ տիպի հոգեբուժական հիվանդանոցումհարկադիր բուժումը: Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների առաջին տեսակը (հոգեբույժի մոտ արտահիվանդանոցայինհսկողությունը ն հարկադիր բուժումը) նշանակվում է այն դեպքում, երբ անձին հոգեբուժական ստացիոնարումտեղավորելը պարտադիր չԷ Օրինակ, սահմանափակ մեղսունակների, ինչպես նան ալկոհոլամոլությունից կամ թմրամոլությունից բուժման կարիք ունեցող անձանց նկատմամբնշանակվում է միայն հոգեբույժի մոտ արտահիվանդանոցային(ամբուլատոր) հսկողություն ն հարկադիր բուժում: Նշված անձանց նկատմամբ այս միջոցի կիրառումը կատարվում է պատժինզուգահեռ: Բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցի այս տեսակը կարող է նշանակվել քր. օր.-ի 97-րդ հոդվածով նախատեսված բոլոր այն չորս խումբ անձանց նկատմամբ, եթե նշված անձինք իրենց հոգեկան վիճակով հոգեբուժական հիվանդանոցում տեղավորման կարիք չունեն (քր. օր.-ի 99-րդ հոդված): Այսպիսով,բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցը նշանակվում է այն դեպքերում, երբ անձը բուժման հատուկ պայմանների, մշտական խնամքի կարիք չունի ն վտանգ չի ներկայացնում իր կամ այլ անձանց համար: Հետնաբար, տվյալ միջոցը կարող է կիրառվել անձանց բավականաչափնեղ շրջանակի համար, ովքեր ընդունակ են հարաբերականորենճիշտ դրսնորել իրենց հոգեկան վիճակը, պահպանել նշանակված ռեժիմը, կազմակերպվածն կառավարելիվարքագիծ դրսնորել: Հիշյալ պայմաններին կլինիկական առումով հիմնականում բավարարում են այն անձինք, ովքեր հանցանքը կատարել են հոգեկան գործունեության Ժամանակավոր խանգարման վիճակում, ընդ որում, եթե այդ վիճակը կրկնվելու միտում չի դրսնորում, ինչպես նան այն անձինք, ովքեր տառապում են քրոնիկ հոգեկան հիվանդությամբ են անցել, կամ տկարամտությամբ,բայց դրական արդյունքով հարկադիրբուժում ունեն սակայն կարիք բժշկական հսկողության: Բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցների երկրորդ տեսակն ընդհանուր

տիպիհոգեբուժականհիվանդանոցումհարկադիրբուժումն է: ՀՀ քր. օր.-ի 100 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` հոգեբուժական հիվանդանոցում հարկադիր բուժում կարող է նշանակվել,եթե անձի հոգեկան խանգարմանվիճակը պահանջում է բուժման, խնամքի,պահելու ն հսկողության այնպիսիպայմաններ, որոնք կարող են իրականացվել միայն հոգեբուժական հիվանդանոցում:Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` ընդհանուր տիպի հոգեբուժական հիվանդանոցում հարկադիր բուժում կարող է նշանակվել այն անձի նկատմամբ,ով իր հոգեկան վիճակով հիվանդանոցային բուժման ն հսկողության կարիք ունի: Փաստորեն, ընդհանուր տիպի հոգեբուժական

հիվանդանոցումհարկադիրբուժում նշանակվում է այն անձանց նկատմամբ,ովքեր թեն հիվանդանոցային պայմաններում բուժման ն հսկողությանկարիք ունեն, բայց ինտենսիվհսկողության ն անվտանգությանհատուկ միջոցներիկիրառում չեն

հանջում:

պա-

21121:22.1:

Բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներիերրորդտեսակը հատուկ տիպի հոգեբուժական հիվանդանոցում հարկադիր բուժումն է: ՀՀ քր. օր.-ի 100-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` հատուկ տիպի հոգեբուժականհիվանդանոցում հարկադիր բուժում կարող է նշանակվել այն անձի նկատմամբ,ով իր հոգեկան վիճակով վտանգ է ներկայացնում իր ն այլ անձանց համար կամ պահանջում է մշտական հսկողություն:

Տ

4.

Բժշկականբնույթի հարկադրանքի միջոցներնշանակելը, փոփոխելըն դադարեցնելը

Բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցներ նշանակելու, փոփոխելու ն դադարեցնելու կարգը սահմանված հոդվածով: է 33քր.օր.-ի101-րդ Բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոց նշանակելիս դատարանը հաշվի է առնում անձի հոգեկան հիվանդությունը,նրա կատարած արարքի բնույթն ու հանրությանհամար վտանգավորության աստիճանը: Անձի առողջանալու կամ նրա հիվանդությանբնույթի այնպիսի փուիոխության դեպքում, երբ վերանում է բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոց կիրառելու անհրաժեշտությունը,դատարանը բժշկական հաստատության եզրակացության հիման վրա որոշումէ կայացնում դրանց կիրառումըդադարեցնելու մասին: Բժշկական հաստատությանեզրակացությանհիման վրա դատարանը կարող է նան բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցի տեսակը փոխե-

Աաաա լու

մասին:

Բժշկական բնույթի հարկադրանքիմիջոցի դադարեցման կամ ւփուիոխման հիմքն անձի հոգեկան վիճակի այնպիսի փոփոխություննէ, որի դեպքում վերանում է նշանակված միջոցի անհրաժեշտությունըկամ անհրաժեշտությունէ նախկինում առաջանում այլ միջոց նշանակելու: Ընդ որում, եթե անձի առողջական վիճակը բարելավվում է, ապա դատարանը նշանակում է հարկադրանքի առավել մեղմ միջոց, իսկ առողջական վիճակի վատթարացմանդեպքում` առավել ինտենսիվ հսկողությանն բուժման հետ կապվածմիջոց: Հանցանք կատարելուց հետո հոգեկան խանգարմամբ հիվանդացած անձի բուժվելու դեպքումպատիժնշանակելիսկամ պատիժըկրելը վերականգնելիսնրա նկատմամբ հոգեբուժական հիվանդանոցում հարկադիր բուժում կիրառելու ժամկետը հաշվակցվում է պատժի ժամկետին՝ հոգեբուժական հիվանդանոցում գտնվելու մեկ օրը հաշվելով ազատազրկմանմեկօրվա դիմաց:

Քոծօրճ

ԽԱՈՎՃՅՈ

ՄԼՕճՕՑԻԱՇԾՔ

1Քճ8Օ

Քքճոտոճոճ

ԻՆ

ՇԾճճ

քռ

ԽոոԼՈՒր ՕՏԱՎ ՎՃԸՂԵ)

(Օձն

ՖՐՕոՕՅԵՕՐԻՕ

ՔՕՑՕՐՕ

ՔՇՇշոԾուոամ

ՃԽՕրոՇճ

ԱՑ

ԱԱ

ԱԱ

ՊՃԱվ.

Ճք7

ՕԾՔՇԾՐՆ

քոծօրբ

Յ8ոՕ1ճ,

թոն

ոքօծնոճունու ոօտաւմ,

Աքարլճւճ ուտ. Ւմ ճմ

թաթ

ժւքնաոոծոթոույԸ

6ՐՕ

ԱՇԴՇՄ, 8րօ8

մ

ՕքոճուցԲ

ոօ

ԽՇՇՆՕ

ԷմՅՑՈՎԾ

ԱՆՆ

Է 1:5838էո18.

Ա"քօտ:տճոճի

83816168

ՇՆՄՃՇԷՐՐՕՑ10քոյրազճՇաւ

ԷՅՏՅՅՅՒՈՂՑ,

ք

ԸՕՇ1Յ8Յյ

8208,

(ՕՇՕօ6օ6

Մ

ոքծածողմ

8Օ

ՇՄԾԵՇԹՆԱՅԵ

ՕՆ ՇՂՕքօ.

ԱքօաՕրալէուայքօ8ՅՔ

ՔաՇՕՆՃ ոքճճոճՅոմվԸ ո60Թ

ՃՇԱՇՈՅա6ո ոքօքոքճոծ186,

ՕՂՏՇԼԸ186ՇԷԼ1ՕՇՂ1

ՕՇՏՕԾՕշաթԸԲ

ԷԼ 4 ՕՆ ՍՐՕ"ԾԲԵՇՆ

6Րօ

ԱՐԱՂ

ԱԱ Ա

ՈՆ 1ք6ճՇՂՐԱ6181 օԱքծճճՃ6էլ148ԱՕԷՆՐՐ

քոծօրճ Օքմյաճաեւ1 ԱՕՇԲ

6Ր0

օԾՖՇթՆԱՅԵՕՑ

ՇՄԾԵՇԵԼՐԸ,

ոճոճմօ

Է Յ:Յ3Յէոն41

Ճգ

ԱԱ Ա

ԱԱ

ԱԱ

)ոօոնուօրծ

օԱթուոյք

Դե.

11108781

87308

աելթ8

Փոր երծ'ԻՕ8.

0386».

ԳԼՈՒԽ

ՀՁԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆՕԲՅԵԿՏԸ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿՌՒ ԽԽՌՍՔ

Լ...

ԳԼՈՒԽ

եա

......ե...Լ.Լեւ.եււԼւււււււււեեեււե

աաաամա աաամակ անան

ՈՐՊԵՍ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ՅՈՒՂ

Տ

2.

Տ

1.

Տ

2.

Տ

3.

1.

Վ.

Լ.Լ...

Տ

Տ Տ Տ

Տ Տ Տ Տ

ԿՈՂՄԸ

աոաաոը

եւա

ե.

օբյեկտիվ կողմի հասկացությունը Վանցագործության ԱԱԱԱԱ...««.««.«5շ5529թ..... որոնի Վանցավորարարք (գործողությունկամ անգործություն) Ղանրորենվտանգավորհետնանքներ Պատճառականկապը որպես նյութականհանցակազմերի

Տ 4.

ոն

աան

աաա

աաա

ո.

ԼԼ

5.

պարտադիրՑատկանիշ աաա ոա աա աաա աաա ոաարարաոը Վանցակազմիօբյեկտիվ կողմի ֆակուլտատիվհատկանիշները

Լ...

աա

ւ...

աաա

ԳԼՈՒԽ

ականա

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏԸ

Քրեական օրենքի հասկացությունըն հատկանիշները 2. Քրեական իրավունքի աղբյուրները 3. Քրեական օրենքի կառուցվածքըԼ.Լ... 4. Քրեաիրավական նորմը ն դրա կառուցվածքը 5. Քրեական օրենքի ներգործությունըժամանակի ընթացքում 6. Քրեականօրենքի գործողությունը տարածության մեջ 8. Քրեականօրենքի ներգործությունը անձանցշրջանի նկատմաճմբ..................55 9. Վանցանքկատարածանձանց հանձնելը (էքստրադիցիա) 10. Քրեական օրենքի մեկնաբանությունը 1.

Լ...

Լ.Լ...

Տ

ննա

1.

Տ 2. Տ 3. Տ 4.

աաա

աաա աաա

Ա

սուբյեկտիհասկացությունը Վանցագործության Տարիքը որպես հանցագործությանսուբյեկտիհատկանիշ Մեղսունակությունն անմեղսունակությում հարբածվիճակում հանցանք Պատասխանատվությունը

5.

աա

անապա

ԼԼ.

ԼԼ.

ԼԸ

ԼԼ

աա

աաաաաա»:

հատուկ ԱՌԼբյեկԱՃ Վանցագործության

ասաաանաաանաաաաան

աաա

աաա

աա184

Լ.Հ

Վանա

կատարելու ամալ

աաա,

Տ

Ղա.

աան»

աաաաաորաաաաաաաոաաաարրոը

Աա

Վ...

Լ...

ԳԼՈՒԽ

Ա...

ՀԱՆՑԱԿԱԶՄԻ ՍՈՒԲՅԵԿՏԻՎ

ԳԼՈՒԽ 3

Տ

ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ ՀԻՄՔԸ

1.

Քրեական պատասխանատվությանսոցիալականնախադրյալները

2.

Քրեական պատասխանատվությունըորպես անհատական

իրավագիտակցությաներԱՌԼյթ: եե...

ԼՂ

ԵԼ...

Ա

Լ.Լ

ակամա

ԱԱ

սնան

Ձ...................................

6.

Քրեականպատասխանատվության հիմքը

որակման ընթացքում նշանակությունըհանցագործությունների

2.

աԱ

ԱԼԼԱ

աա աաա աաաւաաաարանը

ադամական

ԼԼ

կանան,

անակ

ա-աա--

Հաաա

ող.

նս

ղանա

ե...

հասկացությունըն

Վե.

:

աան

աաա

աաա

ութեա մակաաաա Մեղքի հասկացությունը ձները ՏՅ. Մեղքի Տ 4. Դիտավորությունըորպես մեղքի ձն ն դրա տեսակները ձն ն դրա տեսակները Տ 5. Անզգուշությունըորպես մեղքի մեղքի երկու ձնեերովկատարվող 8 6. Պատասխանատվությունը համայ հանցագործությունների ն 8 7. Ղանցագործությանշարժառիթը,նպատակը:հույզերը դրանց

Տ

աաա

ԿՈՂՄԸ

Վանցակազմիսուբյեկտիվ կողմի

ւեւ

աա

Տ Յ. Քրեականպատասխանատվությանտեղը սոցիալ-իրավական համակարգում Լ.Լ... աաա ԼՆ Տ 4. Քրեական պատասխանատվությանհասկացությունը Տ 5. Քրեական պատասխանատվությանօբյեկտիվ-սուբյեկտիվ բնույթը.............. ԼԼ...

1.

Տ

Տ

աաա

ԱԱ

աաա

աաա

աաա

ՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔ

տեսակները

կատաաա տաւն,

Լա,

Տ ԳԼՈՒԽ

Վանցագործության Վանցագործությանառարկան

ՁԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՕԲՅԵԿՏԻՎ

Քրեական իրավունքի հասկացությունը,առարկան,խնդիրները 2. Տ Քրեական իրավունքի համակարգը աա անա ա,12 Տ 3. Քրեական իրավունքի սկզբունքները............................................................. Տ 4. Քրեական իրավունքի գիտությունը...

Տ

1.

օբյեկտի հասկացությունըն

ԳԼՈՒԽ

ՔՐԵԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

Տ

աաա

եա

Տ 8.

աա

ԼԼ

աաա

աաա

որակմանհամար հանցագործությունների նշանակությունը նշանակությունը Սխալը ն դրա իրավաբանական ՀՎ

աոաաոա

նո

որրըը

-ա»

եե

աար

"

ԳԼՈՒԽ 4

ւււ ՎՂանցագործության հասկացությունըԼ.Լ... ՎանցագործությանհատկանիշներըԼ...

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Տ

1.

Տ 2. Տ 3. Վանցագործություններիտեսակները ԳԼՈՒԽ

1. 2.

Լ...

աաա

Լ.Լ...

ւ...

Լան

Ղա...

ե...

ՀԱՆՑԱԿԱԶՄ

Տ Տ

ականա ամա մա79

Լ...

ԳԼՈՒԽ

ԱՐԱՐՔԻ ՎԱՆՑԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱՑԱՌՈՂ ՀԱՆԳԱՄԱՆՔՆԵՐ

Տ Տ

1. 2.

Արարքիհանցավորությունըբացառող հանգամանքներիհասկացությունը ԱնհրաժեշտպաշտպաանՈւթյում. աաա աաա աաա աաա մանանա ուրար 238 Վանցանքկատարածանձին բռնելիս վնաս պատճառելը .

ԼԱԼ.

Տ 3. Տ 4. Ծայրահեղ անհրաժեշտություն ոա Տ 5. Ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանք ԶխմկՎ.Լ 8 6. Վիմնավորված Լեա աաա Լ.Լ

Լ...

Լ.Լ...

աա

նակա

աաա

նման

ապակակնաասվա

Ղանցակազմիհասկացությունը: Վանցագործությունն հանցակազմ Վանցակազմըհանցագործություններիորակմանիրավաբան.հիմքն է........

Լ.Վ...

աա

աաաաաաաւաապաակակուաաաաա

Վա

աաաաաաաաաաաաա աարի

ամանոր

Տ Ո Վրամանկամ կարգադրություն կատարելը(քր. օր.

8.

Արարքիհանցավորությունըբացառող

հոդված)

հանգամանքներ

այլ

ազատելը Տ 2 Քրեական պատասխանատվությունից դեպլքՈւմ գործուն զղջալու ազատելը Տ 3. Քրեականպատասխանատվությունից

աաաաաարաաաաորը:

աաա

ԳԼՈՒԽ

ՎԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

8.1. 8 2. Տ 3. 8.4. Տ 5.

`

ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Ն...

Լ...

Լ.Լ...

ՆԱԼ

Վանցափործ Վանցագործությունիցկամովին հրաժարվելը ԼԼ...

եեւ...

եւե

աաա

աակ

Անա

այական,

Ձ...............................................

Տ 5.

Լ.Լ

Լ...

Լ.Լ...

Լւ...

Ընդհանուր դրույթներ

ԲԱԶՄԱԿԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

ամա

ւ...

ԼԼ

8.2. Վանցագործություններիհամակցություն, կրկնակիությունն ռեցիդիվ 8 3. Քրեաիրավականնորմերիմրցակցությունը ն հանցագործություններիորակումըԼ.Լ... ւ...

Լ...

Տ 1. Պատժի հասկացությունը ն հատկանիշները

Տ

2.

3.

5.

Տ

6.

|

Լ...

Լ.Լ...

նապ

8. 1. Պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները

աաա

ն պատիժը Տ 2. Պատասխանատվությունը մեղմացնող

ԱՆՉԱՓԱՀԱՍՆԵՐԻՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆԵՎ ՊԱՏԺԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՎԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՌԸ

Լ.Վ...

Լ.Լ...

Լ.Լ...

Վ...

Տ

ԱԶԱՏԵԼԸ

.

Տ Տ

Քրեական պատասխանատվությունիցազատելու հասկացությունը ն տեսակները Վ.Լ կանական411 աաւ

աաա

աւ

ապան

աաա

նան

աաա ուր»

քրեական պատժիցպզգջատելը Անչափահասին Լ.Լ

ԲԺՇԿԱԿԱՆ ԲՆՈՒՅԹԻ ՀԱՐԿԱԴՐԱՆՔԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

1. 2.

Տ

3.

Տ 4.

աաաաաաաաա

եւա

Բժշկականբնույթի հարկադրանքիմիջոցների էՌԼթյունը իրավաբանական

Ձ................

ԳԼՈՒԽ 20

3.

Վանական

փոփոխելըն դադարեցնելը

աաա»

աաա ուաարոր»

Այն անձինք,որոնց նկատմամբկիրառվումեն բժշկականբնույթի հարկադրանքիմիջոցներ Բժշկականբնույթի հարկադրանքիմիջոցներիտեսակները միջոցներնշանակելը, Բժշկականբնույթի հարկադրանքի ԼԼ

Լ.Լ...

աաա

Աաաա»

Ա........««.««.»5»55.. ֆորա ազատելը քրեական պատասխանատվությունից Տ 2. Անչափահասին

ՔՐԵԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

`

նացման

ԳԼՈՒԽ

Տ

աա

ծանրացնողհանգամանքները աաա Օրենքով նախատեսվածիցավելի մեղմ պատիժնշանակելը Պատիժ նշանակելը հանցանքների ն դատավճիռներիհամակցությամբ Պատիժը պայմանականորենչկիրառելը եՆ... ն

5.

ը 451

մ

ՊԱՏԻԺ ՆՇԱՆԱԿԵԼԸ

4.

աաա նանաննորոյորրը:450

ԳԼՈՒԽ

թա

Լ.Լ

ԳԼՈՒԽ 15

Տ

աաարորյոթ

Լանա

ի..««.«««.«.«.«.«.«.Ն,ՆՒՆԽՆԽՆ9Ն Տո ախ աաաաասաաաաաակաաաամաաաաաաաաաաարարո Յ, ԴԱտվածություն Տ

Լ.Լ

3.

արո»

ԱՂ...

Տ: 1. Վամաներում աաա

`

հետնանքով Պատժից ազատելըծանր հիվանդության Պատժից ազատելն արտակարգհանգամանքներիհետնանքով Պատժից ազատելը մեղադրականդատավճռիվաղեմության ժամկետնանցնելու հետ Աանքով աաաաաաաաաաաաաաաաա

ՀԱՄԱՆԵՐՈՒՄ,ՆԵՐՈՒՄ, ԴԱՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

աան338

աու ա աաա աաա մա մասա Ն... ու... ասա354

Լ...

ԳԼՈՒԽ 18

եւե...

Ձ.........

Պատժի նպատակները Պատժի համակարգըն տեսակները

Աաաա

ՊԱՏԺԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ, ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Տ

Տ 7.

՛

ԳԼՈՒԽ

1.

ապական

աաա

աաա

եՎ.»

ՎԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ականա

աաա

աաա

ոոորաս աոաակ աաա

Լաո,

ա»

աասաաա

Աաաա

ւ...

Լե...

Տ

աաա

ււ...

ազատելու հասկացությունը,նշանակությունը Քրեական պատժից պողոկղւտ՛........«.««.««««.»թ09թ0029ՔթԵՔթՔ...ծ9».......... վաղաժամկետազատելը Տ 2. Պատիժը կրելուց պայմանական փոխարինելը Տ 3. Պատժի չկրած մասն ավելի մեղմ պատժատեսակով ունեցող երեխա 4. տարեկան մինչն երեք կամ Վղի կանանց Տ անձանցպատիժը հետաձգելը կամպատժիցազատելը

Լա մու ւաան,ամանաան աոատ, 301

աաա աաա

ԳԼՈՒԽ 17

Լ.

ւ...

աաա»

աաա

Լամարա

ՊԱՏԺԻՑ ԱԶԱՏԵԼԸ

8.1. Նախնական դիտողություններ 8 2. Վանցակցությանհասկացությունը ն հատկանիշները 8 3. ՎՂանցակիցների տեսակները ու 8 4. Վանցակցությանձները Լ.Լ... Լ.Լ... 8 5. Վանցակիցներիպատասխանատվությունը

1.

եա

ՀԱՆՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

դեպքում իրադրությանփոփոխման ազատելը Քրեականպատասխանատվությունից հետնանքով անցնելու վաղեմության ժամկետն

աաա

ապական

աաա

աաա

Լ

Լե

ազատելն Տ ձ. Քրեական պատասխանատվությունից

Վանցագործությանփուլերի հասկացությունը ն տեսակները Ավարտվածհանցագործություն ՎանցագործությաննախապատրաստությունոյԻ.ԼՆՆԼնԼԼեԼԼ.....,................ 289

ԳԼՈՒԽ

տուժողի հետ հաշտվելու դեպքում

ւ...

Լա

աաւաաաաաոաաաաոա»

Ձ.....................-.--

ապաստան

ՄԻՔԱՅԵԼ

ՎԱԽԹԱՆԳԻ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՔՐԵԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

(ԸՆԴՀԱՆՈՒՐՄԱՍ)

ԵՐԿՐՈՐԴ

182ՐՕ8:11

ԼՐԱՑՎԱԾ

ՎԵՐԱՎՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԽԱԱՃՉՅՃ

8Ճ1ՃԷԱՕՑԱԼՎ

ՖԼՕՃՕՑԱՕԾՔ

1Քձ8Օ

(ՕԲորտ

ՎՃԸՇՂՏ)

ՃՕԱՕՊՒԱԴՒՄՕԻ ՈՒթ:ԵՈՅՆՃՒԷՈԼԷ:

81ՕթՕ:

Համ.

«ո

Սրբագրիչ` Վ. Դերձյան ձնավորում` Ա. Աղուզումցյան

օֆսեթ: Տպագրություն` օֆսեթ: Զափս՝ 702»: 100 1/16: 500: Տպաքանակ

Պատվեր 6:

Երնանի համալսարանի տպարան,Երնան, Աբովյան 52