1984 — Ջորջ Օրուել

ՖԵ

ՕԷՕԻԷՕՒ ՕՏ ԷԵԼԼ

ՇՋ ԱՐՄԱՆ ՀԱՅԻ ԳՐԱԴԱՐԱՆ

......

Ֆ

ՕԷՕՒՕԷ ՕՏԽԵԼԼ

Երնան
«Անտարես»
200

ՀՏԴ 820-31 Օրուել
ԳՄԴ 84.4 Սբ-44
0 - 959

Թարգմանությունը անգլերենից՝
ԱՍՏՂԻԿ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆԻ

Խմբագիր՝
ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ

Օրուել Ջորջ
0 -959 1984: Վեպ/Ջորջ Օրուել: թարգմ.՝ Աստղիկ Աթաբեկյան -
Եր.: Անտարես, 2012.- 336 էջ:

1949 թ. հրատարակված որջ Օրուելի «1984» հանրահայտ
վեպը նախկին ԽՍՀՄ տարածքում առաջին անգամ լույս
տեսավ միայն 1988 թ.: Տարբեր ժամանակներում տարբեր
երկրներում վեպը պարբերաբար արգելվել է` երբեմն ծիծա-
ղելի պատճառաբանություններով: Հայերեն լույս է տեսնում
առաջին անգամ:

ՒԼոծէօօռո Էլջին/-Բօսւ, 4 ոօՄօլ Ե7 Շօօոօծ ՕոԽօլ, քսենջիօմ
չո 1949, 15 2 ՏՀԱՂՈՇո) ոօՄօլ Տ6է էո ՕՇճշուճ, ն/հօք6 ՏՕօՕՇԵՄ 15
էր ռոուշ64 ԵԽ Ղհօ Քշէյ ճոձ 1էՏ էօէռնողռո 14601087. 45 1է6ոո37
ՔօԱԱՇՁԼՈԲօԱօո ճոմ շՏ )տէօքլռո Տ016ոօշօ-ՅՇԱօռ, Ալոծէօօո Խլբիի/-
Բօսո 15 2 Շ12Տ51Շ ոօմօլ 1է քօքառոշ6օ4 էհօ 20)66ՇէԽ6 Օոխծռո,
Խելշհ Վ6ջոՂԵ«Տջ օք: ՃՇոճքէլօո, ՏտՇօ-օէ տջսւՄճռոօօ, ոմ
ոշոլթսիոեօո օ8 էհծ քոտէ ԵԽ 8 էօէռնէողճո օղ 2սէհօւճոռո ՏէճԼծօ.

ՀՏԴ 820-31 Օրուել
ԳՄԴ 84.4 Սբ-44

Օ Աթաբեկյան Ա., թարգմանության համար, 2012
Լղիշը-5) Օ «Անտարես», 2012

Օ "Ղիճ Իչենե» օք էհօ |ռէծ Տօոլռ 8ոօոծլ Օոաօմ
ՔսԵհչիմ Ե Հոտոքօտծո «ոհ 4.3. Էհ 8:
1ԼՏՔԱ 978-9939-51-392-8 Շօ. Լէ4., Լօոմօո»

ՄԱՍ |

Սառը, վճիտ ապրիլյան օր էր, ու ժամացույցը խփում էր տասն-
երեքը: Չար քամուց թաքնվելու համար կզակը սեղմելով կրծքին՝
Ուինսթըն Սմիթն արագ ներս խցկվեց «Հաղթանակ» բնակելի տան
ապակե շքադռնից՝ իր ետնից ներս թողնելով հատիկավոր փոշու
մի ամբողջ փոթորիկ:

՞Նախասրահում խաշած կաղամբի ու հնամաշ ուղելաթերի հոտ
էր գալիս: Շքադռանը դեմ հանդիման պատին կախված էր մի գու-
նավոր ցուցապաստառ, որ շա՛տ մեծ էր այդ շինության համար:
Պաստառին՝ մի հսկայական, մետրից ավելի լայնքով՝ քառասուն-
հինգամյա տղամարդու դեմք էր, թանձր սն բեղերով, կոպտավուն,
բայց առնականորեն գեղեցիկ դիմագծերով: Ուինսթընը քայլեց դե-
պի սանդղահարթակը: Վերելակին մոտենախ ուղղակի անիմաստ
էր: Լավագույն ժամանակներում անգամ այն հազարից մեկ էր աշ-
խատում, իսկ հիմա ցերեկը հոսանքն ընդհանրապես անջատում
էին: Գործում էր տնտեսման ռեժիմը. պատրաստվում էին Ատելու-
թյան յոթնօրյակին: Ուինսթընը պիտի յոթ սանդղահարթակ հաղ-
թահարեր. նա երեսունինը տարեկան էր, աջ ոտնակոճին՝ երա-
կային վերք. դանդաղ էր բարձրանում ու մի քանի անգամ կանգնեց՝
շունչ առնելու: Յուրաքանչյուր սանդղահարթակի՝ պատից նայում
էր նուխ հսկայական դեմքը: Դիմանկարն այնպես էր արված, որ ուր
էլ կանգնեիրշաչքերը քեզ բաց չէին թողնում: ՄԵԾ ԵՂԲԱՅՐԸ ՀԵՏԵ-
ՎՈՒՄ՝ Է ՔԵՋ - բարբառում էր մակագրությունը:

Բնակարանում մի հյութեղ ձայն թուջի արտադրության հետ
կապված ինչ-որ թվերի ցուցակ էր ընթերցում: Ձայնը գալիս էր աջ

-3-

պատի մեջ ճներփորված» երկարավուն մետաղյա սկավառակից,
որն ասես պղտոր հայելի լիներ: Ուինսթընը պտտեց բռնակը. ճայնը
թուլացավ, բայց առաջվա պես հստակ էր լսվում: Սարքը, որ հեռէկ-
րան էր կոչվում, կարելի էր մասամբ լռեցնել, բայց լրիվ անջատեխ
անհնար Էր: Ուինսթընը քաշվեց դեպի պատուհանը. ցածրահա-
սակ, թուլակազմ այդ մարդը կուսակցականի իր կապույտ կոմբի-
նեգոնի մեջ ավելի վտիտ էր երնում: Մազերը համարյա ճերմակին
տվող բացգույն էին, իսկ վարդագույն դեմքի մաշկը թեփոտել էր
զզվելի օճառից, ածելու բութ սայրից ու հենց նոր վերջացած ձմռան
ցրտերից:

Դրսի աշխարհը, նույնիսկ ամուր գոցված պատուհաններից,
ցուրտ էր շնչում: Փողոցում քամին փոշու ն թղթի պատառների
պտտահողմ էր բարձրացրել, ու չնայած արնը շողում էր, իսկ եր-
կինքը վառ երկնագույն էր, քաղաքում ամեն ինչ անգույն էր երնում,
բացի ամենուր փակցված ցուցապաստառներից: Բոլոր անկյուննե-
րից նայում էր սնաբեղը: Դիմացի շենքից նույնպես: ՄԵԾ ԵՂԲԱՅՐԸ
ՀԵՏԵՎՈՒՄ՝ Է ՔԵԶ -- ասում էր մակագրությունը, ու սն աչքերը նայում
էին Ուինսթընի աչքերի մեջ: `Ներքնը՝ մայթեզրին, քամու տակ փող-
փողում էր անկյունը պոկած մի ցուցապաստառ՝ թաքցնելով ու բա-
նալով իր միակ բառը ԱՆԳՍՈՑ: Հեռվում տանիքների արանքով
մի ուղղաթիռ էր սահում. կախվեց մի պահ, մեռելաճանճի պես, ու
շրջվելով՝ շարունակեց ճանապարհը: Ոստիկանական պարեկա-
խումբն էր, որ նայում էր պատուհաններից ներս: Սակայն պարեկա-
խմբերը հաշիվ չէին. կարնորը Մտքի ոստիկանությունն էր:

Ուինսթընի թիկունքից հեռէկրանի ձայնը դեռ բարբաջում էր թու-
ջի ճուլման ն իններորդ եռամյա պլանի գերակատարման մասին:
Հեռէկրանը միաժամանակ Ա ընդունիչ էր, ն հաղորդիչ: Այն որսում
էր Ուինսթընի արտաբերած ցանկացած հնչյունը, եթե չափազանց
ցածր շշուկով չէր ասվում. ավելին՝ քանի դեռ պղտոր սկավառակի
տեսադաշտում էր, Ուինսթընը ոչ միայն լսելի էր, այլն տեսանելի:
Իհարկե, ոչ ոք չէր կարող ասել: տվյալ պահին իրեն հետնո՛ւմ են,

-4-

թե՝ ոչ: Ի՞նչ հաճախականությամբ ու կարգացանկով է քո անհա-
տական մալուխին միանում Մտքի ոստիկանությունը. դրա մասին
կարելի էր միայն գուշակություններ անել: Բացառված չէր, որ հե-
տնում էին բոլորին ն՝ օրնիբուն: Համենայնդեպս, կարող էին միա-
նալ ցանկացած պահի: Մարդիկ ստիպված էին ապրել ն ապրում
էին բնազդի վերածված սովորույթի ուժով, այն գիտակցությամբ,
որ լսում են բոլոր շշուկներդ, հետնում քո յուրաքանչյուր շարժմանը,
բացի խավարում կատարվածից:

Ուինսթընը մեջքով դարձավ դեպի հեռէկրանը: Այդպես ավե-
լի ապահով էր, քանզի լավ գիտեր, որ նույնիսկ իր մեջքը կարող
է մատնել: Մի կիլոմետրի վրա մրոտ քաղաքի գլխին լեռնացած
Ճշմարտության նախարարության ճերմակ շենքն էր նրա աշխատա-
վայրը: Ահա, անորոշ զզվանքով մտածում էր Ուինսթընը, ահա նա,
Լոնդոնը, Թռիչքուղի Մեկ-ի, Օվկիանիա պետության՝ բնակչությամբ
երրորդ պրովինցիայի գլխավոր քաղաքը: Նա վերադառնում էր իր
մանկությանը: փորձելով հիշել Լոնդոնը միշտ էր այդպիսին: Միշտ
էին շարվեշար դեպի հեռուն ձգվում տասնիններորդ դարի խար-
խուլ տների շարքերը՝ դիմհարած գերաններով, խավաթղթով կար-
կատած պատուհաններով, ծռմռված տանիքներով, նախապար-
տեզների կախ ընկած միջնապատերով: Եվ ռմբակոծությունների
բացած փոսորակները, որոնց մեջ ոլորվում էր ալեբաստրե փոշին
ու սողում ավերակույտերի վրայով, ն. հսկայական պարապուտները,
որտեղ հրթիռները տեղ էին բացել հավաբներ հիշեցնող աղքատիկ
տախտակաշեն խրճիթների համար: Սակայն անդրադարձն անհույս
էր. ոչինչ հիշել չէր կարողանում. մանկությունից ոչինչ չէր մնացել,
բացի կցկտուր, վառ լուսավորված տեսարաններից, որոնք գուրկ էին
խորապատկերիզ, ն առավել հաճախ՝ անհասկանալի:

ճշմարտության նախարարությունը, Նորալեզվով՝ Նախաճշտը,
ապշեցուցիչ կերպով տարբերվում էր այն ամենից, որ իր շուրջն
էր: Դա մի հսկայական բրգաճն շինություն էր, որը Ճերմակ
բետոնը շողացնելով՝ սանդուղք առ սանդուղք խոյանում էր

-5-

դեպի երեքհարյուրմետրանոց բարձունքը: Ուինսթընն իր կանգնած

տեղից շենքի սպիտակ ճակատին կարող էր կարդալ նրբագեղ
տառատեսակով գրված երեք կուսակցական կարգախոսները.

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ է
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏՐԿՈՒԹՅՈՒՆ է
ՏԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒԺ է

Ըստ լուրերի Ճշմարտության նախարարությունը ուներ երեք հա-
զար աշխատասենյակ գետնի երեսին ն համապատասխան 0յու-
ղավորում՝ գետնի տակ: Լոնդոնի տարբեր ծայրերում այդ կարգի ու
չափերի ընդամենը երեք շինություն էր կանգնած: Դրանք այնպես
էին խոյանում քաղաքի վրա, որ «Հաղթանակ» բնակելի շենքի տա-
նիքից կարելի էր տեսնել չորսը միանգամից: Այդ շինություններում
տեղավորված էին չորս նախարարությունները ամբողջ պետական
ապարատը. ճշմարտության նախարարությունը, որ տնօրինում էր
տեղեկատվությունը, Ժամանցը, կրթությունը ն գեղեցիկ արվեստ-
ները, Խաղաղության նախարարությունը, որ տնօրինում էր պատե-
րազմը, Սիրո նախարարությունը, որ տնօրինում էր կարգի պահ-
պանումը, ն Առատության նախարարությունը, որը պատասխանա-
տու էր տնտեսութւան համար: ՝Նորալեզվով՝ `Նախածշտ, Նախա-
խաղ, Նախասիր ն Նախառատ:

Սիրո նախարարությունը իրոք սարսափեցնող էր: Շինությունը
լուսամուտներ չուներ: Ուինսթընը ոչ մի անգամ չէր հատել նրա
շեմը, ոչ մի անգամ կես կիլոմետրից ավելի չէր մոտեցել այդ շեն-
քին: Այնտեղ կարելի էր մտնել միայն որնէ պաշտոնական գործով,
այն էլ հաղթահարելով փշալարերի, պողպատե դռների ն քողարկ-
ված գնդացրային բների մի ամբողջ լաբիրինթոս: Նույնիսկ դեպի
արտաքին արգելապատնեշները տանող փողոցներում պարեկում
էին սնազգեստ պահնորդները, որ գորիլայի մռութներ ունեին ու
զինված էին հոդավոր մահակներով:

-6-

Ուինսթընը կտրուկ շրջվեց: Հանդարտ լավատեսության արտա-
հայտություն տվեց դեմքին, ինչն ավելի էր պատշաճում հեռէկրանի
առջն կանգնելուն, ո անցավ սենյակի մյուս ծայրը դեպի փոքրիկ
խոհանոցը: Այդ Ժամին նախարարությունը լքելով՝ զոհաբերել էր
ճաշը, ն. գիտեր, որ տանն ուտելու ոչինչ չկար, բացի մի պատառ
սն հացից, որ պետք էր խնայել մինչն հաջորդ օրվա նախաճաշը:
Նա դարակից վերցրեց անգույն հեղուկի շիշը, որի վրա մի հասա-
րակ սպիտակ պիտակ էր փակցված՝ «Հաղթանակ ջին»: Խմիչքի
հոտը գարշելի էր, մի տեսակ յուղոտ, ինչպես չինական բրնձօղունը:
Ուինսթընը համարյա մի ամբողջ գավաթ լցրեց, խոր շունչ քաշեց ու
կուլ տվեց, ինչպես դեղն են կլլում:

Նրա դեմքն անմիջապես շառագունեց, իսկ աչքերից արցունք-
ներ հոսեցին: Խմիչքն ազոտաթթու էր հիշեցնում. դա իբր քիչ էր կում
անելուց հետո զգացողությունն այնպիսին էր, ասես մեջքդ դաղած
լինեին ռետինե մահակով: Բայց շուտով ստամոքսի այրոցը մեղ-
մացավ, ն աշխարհն ավելի ուրախ տեսք առավ: Նա «Հաղթանակ
սիգարետներ» պիտակով ճմռթված տուփից մի գլանակ հանեց ու,
ցրվածությունից, չափազանց երկար պահեց ուղղահայաց դիրքում.
ամբողջ թութունը թափվեց հատակին: Ուինսթընը մյուս սիգարետի
հետ ավելի զգույշ էր:` Նա վերադարձավ սենյակ ու նստեց սեղա-
նիկի մոտ՝ հեռէկրանից ճախ: Սեղանի դարակից հանեց գրիչը, թա-
նաքամանը ն մի հաստափոր գրքույկ՝ կարմիր կռնակով ու մարմա-
րատիպ կազմով՝ նախատեսված գրառումների համար:

Ինչ-որ անհայտ պատճառով հեռէկրանն այդ սենյակում ընդուն-
ված ձնով չէր տեղադրված: Ոչ թե կողմնային պատի մեջ էր, որտե-
ղից հնարավոր էր տեսնել ամբողջ սենյակը, այլ երկարուկ պատի
մեջ լուսամուտի դիմաց: Այնտեղ մի կողային խորշ կար՝ հավանա-
բար գրքերի համար, որտեղ էլ հենց տեղավորվել էր Ուինսթընը:
Ավելի խոր նստելով իր անկյունում` անհասանելի, ավելի ստույգ՝
անտեսանելի էր դառնում հեռէկրանի համար: Նրան լսել, իհար-
կե, կարող էին, բայց հետնել, քանի դեռ այնտեղ էր ոչ: Սենյակի

-7-

այս փոքր-ինչ անսովոր կառուցվածքն էլ նրան բերեց այն գործով
զբաղվելու մտքին, որով հիմա պատրաստվում էր զբաղվել:
Սակայն, դրանից բացի, նրան այդ միտքը հուշել էր նան գրքույկը,
որ հենց նոր էր հանել դարակից: Գիրքը զարմանալիորեն գեղեցիկ
էր: Շարթ, կրեմագույն թուղթը ժամանակից փոքր-ինչ դեղնել էր.
այդպիսի թուղթ չէր արտադրվում արդեն քառասուն տարի, գուցե
ն ավելի: Ուինսթընը կասկածներ ուներ, որ գրքույկը շատ ավելի
հին է: Նա գիրքը տեսել էր հնավաճառի ցուցափեղկում, քաղաքի
հետնախորշերի թաղամասում (հատկապես որտեղ՝ արդեն մոռա-
գել էր) ու բռնվել գնելու մեծ ցանկությամբ: Կուսակցության անդամ-
ներին չէր թույլատրվում մտնել սովորական խանութները (դա կոչ-
վում էր «ապրանքներ հայթայթել ազատ շուկայում»), սակայն այդ
կանոնը հաճախ անտեսվում էր. բազմաթիվ առարկաներ, ինչպես,
ասենք, կոշկաքուղերն ու ածելու սայրերը, այլ կերպ ձեռք բերել
հնարավոր չէր: Ուինսթընն արագ շուրջը նայեց, սուզվեց կրպակն
ու գիրքը գնեց երկուսուկես դոլարով: Թե ինչի համար՝ դեռ ինքն
էլ չգիտեր: Գողեգող տուն բերեց՝ պորտֆելի մեջ դրած: Նույնիսկ
առանց գրառումների՝ գրքույկն արդեն անվանարկում էր տիրոջը:
Իսկ հիմա մտադրվել էր օրագիր պահել: Դա հակաօրինական
արարք չէր (ընդհանրապես հակաօրինական ոչինչ գոյություն չու-
ներ, քանի որ այլնս գոյություն չունեին իրենք օրենքները), բայց եթե
օրագիրը գտնեն, Ուինսթընին մահ Է սպառնում կամ, լավագույն
դեպքում, քսանհինգ տարվա ազատազրկում` տաժանապարտնե-
րի ճամբարում: Ուինսթընը գրչածայրը դրեց բնիկի մեջ ու լպստեց,
որ քսուքը հանի: Գրիչը հնադարյան գործիք էր. դրանով նույնիսկ
ստորագրելը հազարից մեկ էր պատահում, ն Ուինսթընն այն ձեռք
էր բերել թաքուն ու ոչ առանց դժվարության. այդ գեղեցիկ, կրե-
մագույն թուղթը, նրան թվում էր, արժեր, որ վրան իսկական թա-
նաքով գրեին, ոչ թե խզխզացնեին թանաքի մատիտով: Ճիշտն
ասած, նա գրելու սովոր չէր: Բացի ամենակարճլիկ նշումներից,
ամեն ինչ թելադրում էր խոսագրիչին, բայց այստեղ, հասկանալի է,
-8-

թելադրելու մասին խոսք չէր կարող լինել: Նա գրչածայրը թաթա-
խեց թանաքի մեջ ու մի պահ հապաղեց: Աղիքներում կծկումներ
զգաց: Գրչով թղթին հպվելն այլնս անդառնալի քայլ էր: Մանր ու
ծուռտիկ տառերով գրեց.

4-ը ապրիլի, 1984 թվական...

Ու հետ ընկավ աթոռի թիկնակին: `՝Նրան պատեց կատարյալ
անօգնականության զգացումը: Նախ չգիտեր իսկապե՛ս 1984 թվա-
կանն է: Մոտ այդքան՝ անկասկած. համարյա վստահ էր, որ ինքը
երեսունինը տարեկան է ն ծնվել է 1944-ին կամ քառասունհինգին.
բայց արդեն անհնար էր ճշգրիտ սահմանել որնէ տարեթիվ. մեկ-
երկու տարվա սխալն անխուսափելի էր:

Իսկ, հանկարծ մտահոգվեց նա, ո՛ւմ համար է գրվում այս օրա-
գիրը: Ապագայի' համար, նրա՞նց համար, որ դեռ չեն ծնվել: Միտքը
մի պահ պտտվեց թղթին տրված կասկածելի տարեթվի շուրջ
ու հանկարծ սայթաքեց նորալեզվի կրկնամիտք բառի վրա: Եվ
առաջին անգամ Ուինսթընն ընկալեց իր ձեռնարկի ամբողջ բար-
դությունը: Ինչպե՞ս շփվել ապագայի հետ: Դա, ըստ էության, ան-
հնար է: Կա'մ վաղը նման կլինի այսօրին, ն ոչ ոք իրեն չի լսի, կա՛մ
բոլորովին ուրիշ կլինի, ն Ուինսթընի ճախորդությունները ոչինչ չեն
ասի նրանց:

Ուինսթընը, որոշ ժամանակ անմիտ հայացքը թղթին հառած,
նստել էր: Հեռէկրանից ճայթեց հատու զինվորական երաժշտու-
թյունը: Հետաքրքիր է. նա ոչ միայն կորցրել էր իր մտքերն ար-
տահայտելու ունակությունը, այլն նույնիսկ մոռացավ, թե սկզբում
ինչ էր ուզում ասել: Քանի՛ շաբաթ պատրաստվել էր այդ պահին
ն մտքով անգամ չէր անցել, որ միայն խիզախությունը բավա-
կան չէ: Ընդամենը գրի առնել. դրանից դյուրին բան կա՞ Թղթին
հանձնել անվերջավոր տագնապալի մենախոսությունը, որ արդեն
տարիներ, տարինե՛ր հնչում է նրա գլխում: Եվ ահա նույնիսկ այդ

-9-

մենախոսությունն է լռել: Իսկ ոտնակոճի խոցն անտանելի տնքում
է: Նա չէր համարձակվում քորել ոտքը. դրանից միշտ բորբոքում
էր սկսվում: Վայրկյաններն անցնում էին. կա՛թ, կա՛թ, կաթ: Միայն
թղթի ճերմակությունը, մեկ էլ ոտնակոճի քորը, ու դղրդացող
երաժշտությունը, ու թեթն գինովությունը,- ահա այն ամենը, որ հի-
մա ընկալում Էին նրա զգայարանները:

Ու հանկարծ սկսեց գրել,- պարզապես խուճապից, աղոտ ըն-
կալելով այն ամենը, որ հոսում էր գրչածայրից: /ԲՄարգարտաշար,
բայց երեխայաբար ծուռտիկ տողերը թղթի վրա մեկ մագլցում
էին վեր, մեկ սողում ցած՝ նախ կորցնելով գլխատառերը, ապա ն՝
վերջակետերը:

4-ը ապրիլի, 1984 թվական: Երեկ կինոյում: Ծայրեծայր
զինվորական ֆիլմեր: Մեկը շատ լավն էր. ինչ-որ տեղ՝ Միջ-
երկրական ծովում, ռմբակոծում են փախստականների նավը:
Հանդիսատեսին զվարճացնում են այն կադրերը, որտեղ փոր-
ծում Է լողալով փախչել մի հսկայական չաղ փղամարդ ու
նրան հետապնդում է ուղղաթիռը, սկզբում տեսնում ենք, թե
նա ինչպես Է ծովախոզուկի նման թպրտում ջրի մեջ, հետո
տեսնում ենք նրան ուղղաթիռից' նշանացույցի միջով, հետո
լրիվ ծակծկված է, ու ծովի ջուրը վարդագույն, ն անմիջապես
սուզվում է ասես ծակերով ջուր է քաշել. երբ սուզվեց ջրի հա-
տակը հանդիսատեսները սկսեցին հռհռալ: հետո փրկանա-
վակը՝ լիքը երեխա ու վրան պտտվող ուղղաթիռը: նավաքթին
նստել է միջին տարիքի մի կին, հրեուհու նման, երեք տարե-
կան երեխան գրկած: տղան վախից չում է ու գլուխը թաքց-
նում մոր կրծքին, ասես ուզում է խրվել-մնալ այնտեղ, իսկ
կինը հանգստացնում է ու ծածկում-պաշտպանում ձեռքերով,
չնայած ինքն էլ վախից կապտել է, շարունակ ուզում Է ձեռքե-
րով ավելի լավ ծածկել՝ ասես գնդակներից նրան պաշրպա-
նելու համար: հեւոո ուղղաթիռը նրանց վրա 20 կիլոգրամանոց

-10-

հրթիռ նետեց, սարսափելի պայթյուն ու նավակը կտոր-կտոր
եղավ: հետո հրաշալի կադր՝ մանկան ձեռքը թռչում Է դեպի
վեր վեր ուղիղ երկինք երնի նկարել են ուղղաթիռի ապակե-
պատ քթից ու կուսակցական շարքերում ուժեղ ծափահարում
էին բայց այնտեղ որտեղ նստած էին պրոլները մի կին աղմուկ
բարձրացրեց ն բղավեց որ դա չի կարելի ցույց տալ երեխա-
ներին ինչպես կարելի Է ինչպես կարելի Է երեխաների ներ-
կայությամբ ն աղմկում էր մինչն ոստիկանները դուրս տարան
նրան դուրս տարան նրան ու հազիվ թե նրան բան պատահի
ինչ ասես չեն կարող ասել պրոլները զուր պրոլական ռեակ-
ցիա է դրան ոչ ոք ուշադրություն...

Ուինսթընը դադար տվեց, նան այն պատճառով, որ ձեռքը թմրել
էր: Ինքն էլ չէր հասկանում՝ ինչու է այդ ամբողջ ցնդաբանությունը
թափում թղթին: Սակայն հետաքրքիր է՝ քանի դեռ շարժում էր
Գրիչը, հիշողությունը վերականգնեց մի իրադարձություն, որը կա-
րելի էր թեկուզ միանգամից էլ գրի առնել: Նա հիմա հասկացավ, որ
հենց այդ դեպքի պատճառով էր որոշել անմիջապես հասնել տուն
ու հենց այդ օրն սկսել օրագիրը:

ա կատարվել էր առավոտյան, նախարարությունում,- եթե,
իհարկե, այդպիսի միգամածության մասին կարելի է ասել
«կատարվել էր»:

Ժամանակը մոտենում էր տասնմեկ զրո-զրոյին, ե փաստա-
թղթերի բաժնում, որտեղ աշխատում էր Ուինսթընը, աշխատակից-
ներն սկսեցին խցիկներից հանել աթոռներն ու շարել նախասրահի
կենտրոնում՝ մեծ հեռէկրանի առաջ. հավաքվում էին մասնակցելու
ատելության երկրոպեին: Ուինսթընը պատրաստվում էր իր տեղը
գրավել միջին շարքում, երբ անսպասելիորեն էլի երկու հոգի մտան
սենյակ. դեմքերը ծանոթ էին, սակայն հետները խոսել չէր վիճակ-
վել: Նրանցից մեկին` աղջկան, հաճախ էր տեսնում միջանցքնե-
րում: Թե անունն ինչ էր չգիտեր, գիտեր միայն, որ աշխատում է

-Ղ1-

գեղարվեստական գրականության բաժնում: Դատելով նրանից,
որ յուղոտ ձեռքերում երբեմն մանեկաբանալի էր լինում՝ աղջիկը
սպասարկում էր վեպեր հորինող մեքենաներից մեկը: Նա պեպե-
նոտ էր, խիտ սն մազերով, մոտ քսանյոթ տարեկան, ինքնավստահ
պահվածք ուներ, մարզական սրընթաց քայլք: Մեջքին միքանի-
տակ փաթաթած նեղ ալ գոտին՝ Երիտասարդական հակասեռային
միության խորհրդանշանը, ընդգծում էր ազդրերի պրկությունը:
Նա առաջին իսկ հայացքից դուր չէր եկել Ուինսթընին: Գիտեր, թե
ինչու: Աղջկա շուրջը թնածում էր մականախաղի մարզադաշտե-
րի, սառը լոգանքների, տուրիստական արշավների ն ընդհանրա-
պես՝ ուղղափառության ոգին: ՝Նա չէր սիրում համարյա բոլոր կա-
նանց, հատկապես` ջահելներին ու սիրուններին: Հենց կանայք ու
հատկապես ջահելներն էին կուսակցության ամենաջերմեռանդ
նվիրյալները, նրանց կարգախոսները կլլողները, ինքնուս լրտու-
ներն ու հերճվածողությունը հոտոտողները: Բայց հատկապես այս
աղջիկը նրան մյուսներից ավելի վտանգավոր էր թվում: Մի ան-
գամ աղջկան հանդիպեց միջանցքում. սա շեղ նայեց, ասես խոցեց
հայացքով, ն Ուինսթընի հոգին թափանցեց սն. վախը: Մինչնիսկ
կասկած մտավ մեջը, թե աղջիկը Մտքի ոստիկանության գործա-
կալ է: Ասենք, դա քիչ հավանական էր: Համենայնդեպս, ամեն ան-
գամ աղջկան իր կողքին տեսնելիս Ուինսթընը տհաճություն էր
զգում, որին խառնվում էին ատելությունն ու վախը:

Մյուսը Օ'Բրայընն էր ներքին կուսակցության անդամ, որն այն-
քան բարձր ու անհասանելի պաշտոն էր զբաղեցնում, որ Ուինս-
թընը նրա մասին աղոտ պատկերացում ուներ: `Ներքին կուսակ-
ցության անդամի սն կոմբինեզոնը տեսնելով՝ հեռէկրանի առջն
նստած մարդիկ մի պահ սսկվեցին: Օ'Բրայընը թիկնեղ, ամուր
կազմվածքով տղամարդ էր պարանոցն ուժեղ, դեմքին` կոպտա-
վուն ծաղրասիրություն: Չնայած ահազդու արտաքինին հմայ-
քից զուրկ չէր: Նա քթարմատին ակնոցը շտկելու սովորություն
ուներ, ն այդ ինքնահատուկ շարժման մեջ մի տարօրինակության

-12-

աստիճանի զինաթափող բան կար, մի անորսալի բարեկրթություն:
Տասնութերորդ դարի ազնվական, որ առաջարկում է քթախոտի
տուփը. ահա թե ինչ էր անցնում նրա մտքով, ով դեռ կարողանում
էր նման համեմատություններով մտածել: Տասը տարվա ընթաց-
քում Ուինսթընը երնի մի տասն անգամ տեսած կլիներ Օ'Բրայը-
նին: Օ'Բրայընը ձգում էր նրան, բայց ոչ միայն այն պատճառով, որ
մտահոգիչ էր դաստիարակվածության ու ծանրքաշային բռնցքա-
մարտիկի մարմնակազմության այդ հակադրությունը: Ուինսթընը
հոգու խորքում կասկածում էր,- գուցե չէր էլ կասկածում, այլ հույս
ուներ,- որ Օ'Բրայընը քաղաքականապես այնքան էլ ուղղափառ չէ:
Նրա դեմքն այդպես մտածելու տեղիք էր տալիս: Բայց ն այնպես,
հնարավոր է, որ դեմքին գրված էր ոչ թե անուղղափառությունը,
այլ պարզապես խելքը: Այսպես թե այնպես, նա այնպիսի մարդու
տպավորություն էր թողնում, որի հետ հնարավոր է խոսել, եթե հա-
ջողվի մենակ մնալ ու թաքնվել հեռէկրանի աչքից: Ուինսթընը ոչ մի
անգամ չէր փորձել ստուգել իր այդ ենթադրությունը. ասենք, դա
նան նրա ուժերից վեր էր: Օ'Բրայընը նայեց ժամացույցին, տեսավ,
որ համարյա տասնմեկ զրո-զրոն է ու որոշեց ատելության երկ-
րոպեն անցկացնել փաստաթղթերի բաժնում: `՝Նստեց Ուինսթընի
շարքում, երկու աթոռ այն կողմ:` Նրանց արանքում տեղ էր զբաղեց-
րել մի փոքրամարմին, շիկահեր կին, որ աշխատավայրում Ուինս-
թընի հարնանն էր: Թխահեր աղջիկը նստեց ուղիղ ետնը:

Եվ ահա սենյակի ծայրից՝ մեծ հեռէկրանից մի զզվելի վայնասուն
ու ճռնչոց պոկվեց. ասես գործի գցած լինեին մի հրեշավոր չյու-
ղած մեքենա: Այդ ձայնից մարդու մազերը բիզ-բիզ էին կանգնում,
ատամները տնքում էին: Ատելությունն սկսվել Էր:

Ինչպես միշտ, էկրանին հայտնվեց ժողովրդի թշնամի Էմանուել
Գոլդսթեյնը: Հանդիսատեսները ֆշշացրին: Շիկավուն մազերով
փոքրամարմին կինը ծղրտաց վախից ու զզվանքից: Գոլդսթեյնը,-
ուրացող ու ռենեգատ,- մի ժամանակ, վաղուց, շատ վաղուց (այն-
քա՞ն վաղուց, որ արդեն ոչ ոք չէր հիշում, թե երբ) կուսակցության

-13-

ղեկավարներից էր եղել, համարյա հավասար անձամբ Մեծ Եղբորը,
իսկ հետո հակահեղափոխության ճանապարհն էր բռնել, դատա-
պարտվել էր մահապատժի ն առեղծվածայնորեն փախել ու անհե-
տացել: Երկրոպեի ծրագիրը փոխվում էր ամեն օր, սակայն գլխա-
վոր գործող անձը միշտ Գոլդսթեյնն էր: Գլխավոր դավաճանը,
կուսակցության անաղարտության առաջին ապականիչը: Նրա
տեսությունից էին ճյուղավորվել հետագա բոլոր հանցագործու-
թյունները կուսակցության դեմ, բոլոր վնասարարությունները, դա-
վաճանությունները, հերձվածները, շեղումները: Հայտնի չէ՝ որտեղ,
նա դեռ շարունակում էր ապրել ու դավադրություն կռել,- գուցե՝
ծովից անդին՝ իր օտարերկրյա տերերի պաշտպանության ներքո,
կամ հնարավոր է,- նան այդպիսի լուրեր էին շրջում,-- այնտեղ էր՝
Օվկիանիայում, ընդհատակում:

Ուինսթընի շնչառությունը ծանրացավ: Գոլդսթեյի դեմքը միշտ
նրա մեջ բարդ ու տանջալից զգացումներ էր արթնացնում: Չոր
հրեական դեմքը՝ թեթն ճերմակ հերքի շրջանակում, այծամորուքը,-
դեմքը խելացի ու դրա հետ մեկտեղ անբացատրելիորեն վանող,
ն ինչ-որ տարօրինակ բան կար այդ երկար, նիհար քթի մեջ, որի
վրայից ակնոցը սահել, համարյա հասել էր ծայրին: Նա նման էր
ոչխարի, ն ճայնի մեջ էլ մայուն էր լսվում: Ինչպես միշտ՝ Գոլդսթեյնը
չարախնդությամբ հարձակվեց կուսակցական ուսմունքի վրա. այդ
հարճակումներն այնքան անմիտ ու անհեթեթ էին, որ չէին խաբի
անգամ երեխային, սակայն, դրա հետ միասին, զուրկ չէին համոզ-
չությունից, Ա լսողն ակամա երկյուղում էր, որ ուրիշները, պակաս
սթափները, կարող են հավատալ Գոլդսթեյնին: Նա լուտանքներ
էր տեղում Մեծ Եղբոր վրա, նա պսակազերծում էր կուսակցու-
թյան դիկտատուրան. պահանջում էր անհապաղ հաշտություն
կնքել Եվրասիայի հետ, կոչում էր խոսքի ազատության, մամուլի
ազատության, հավաքների ազատության, մտքի ազատության, նա
հիստերիկ ճղավում էր, թե հեղափոխությունը ծախել են,- ն այդ
ամենը շուտասելուկով, կազմածո բառերով՝ ասես նմանակելով

-14-

կուսակցական հռետորների խոսքը, նույնիսկ նորալեզվի բառերով,
որոնք, ի դեպ, նրա խոսքում ավելի հաճախադեպ էին, քան ցան-
կացած կուսակցականի խոսքում: Եվ ամբողջ ժամանակ, որպես-
զի կասկած անգամ չլիներ, թե ով է կանգնած Գոլդսթեյնի կեղ-
ծավոր շատախոսության թիկունքին, նրա դեմքից անդին, երկրորդ
պլանում, երթաքայլում էին եվրասիական անվերջանալի շարա-
սյուները. շարք-շարք պնդակազմ զինվորները ասիական անդրդ-
վելի կերպարանքներով, դուրս էին լողում խորքերից ու լուծվում
հեռուներում՝ տեղը զիջելով իրենց նմանակներին: Ջինվորական
սապոգների խուլ դոփյունը նվագակցում էր Գոլդսթեյնի մկկոցին:
Ատելությունն սկսվել էր ընդամենը մի երեսուն վայրկյան առաջ,
բայց հանդիսատեսների կեսն արդեն չէր կարողանում զսպել կա-
տաղի գոչյունները: Անտանելի էր տեսնել այդ ինքնահավան ոչ-
խարային դեմքը ու դեմքից այն կողմ՝ եվրասիական զորքերի սար-
սափազդու հզորությունը. բացի այդ, Գոլդսթեյնին տեսնելիս ն
նույնիսկ ընդամենը նրա մասին մտածելիս վախն ու ատելությունը
ծնվում էին ինքնաբերաբար: Նրա հանդեպ ատելությունը շատ
ավելի մշտակայուն էր, քան Եվրասիայի ն Արնելաասիայի, քան-
զի երբ Օվկիանիան պատերազմում էր նրանցից մեկի հետ, մյու-
սի հետ սովորաբար հաշտություն էր կնքում: Բայց ահա թե ինչն
էր ամենազարմանալին. թեն Գոլդսթեյնին ատում ու արհամար-
հում էին բոլորը, թեն ամեն օր, օրը հազար անգամ ամբիոններից,
հեռէկրանով, թերթերում ու գրքերում նրա ուսմունքը ժխտում էին,
ջարդուփշուր անում, ոչնչացնում, ծանակում իբրն խղճուկ ցնդա-
բանություն, նրա ազդեցությունը բնավ չէր նվազում: Միշտ կային
դյուրահավատ մարդիկ, որոնց նա հրապուրում էր: Օր չէր անցնում,
որ Մտքի ոստիկանությունը չմերկացներ լրտեսներին ու վնասա-
րարներին, որոնք գործում էին նրա ցուցումներով: ` Նա հսկայական
ստվերային բանակ էր ղեկավարում, դավադիրների ընդհատակ-
յա ցանց, որոնք ձգտում էին իրավակարգի տապալմանը: Ենթա-
դրվում էր, որ այն կոչվում է Եղբայրություն: Շշուկով խոսում էին
-15-

նան մի սարսափելի գրքի մասին, հերձվածների Ժողովածուի, որի
հեղինակը Գոլդսթեյնն էր, ն որը գաղտնի էր տարածվում: Գիրքը
վերնագիր չուներ: Խոսակցություններում այն հիշատակում Էին,-
եթե ընդհանրապես հիշատակում էին,- պարզապես որպես գիրք:
Սակայն նման բաների մասին հայտնի էր դառնում միայն ան-
հստակ 2շուկներից: Կուսակցության անդամներն ըստ կարելվույն
աշխատում էին չխոսել ոչ Եղբայրության մասին, ոչ գրքի:
Երկրորդ րոպեին ատելությունը վերածվեց կատաղության մո-
լուցքի: Մարդիկ վեր էին թռչում տեղներից ու բղավում կոկորդով
մեկ, որպեսզի խլացնեն Գոլդսթեյնի անտանելի, մկկացող ձայնը:
Շիկավուն մազերով փոքրամարմին կինը կարմրատակել էր ու ցա-
մաք ընկած ճկան պես բացուխուփ էր անում բերանը: Նույնիսկ
Օ'Բրայընի ծանր դեմքն էր շառագունել: `՝Նա նստել էր ձգված, Ա
հզոր կուրծքն ուռչում ու ցնցվում էր, ասես ներսում ալեկոծություն
լիսեր: Ուինսթընի ետնը նստած թխահեր աղջիկը ճչաց. «Սրիկա
Սրիկա՛ Սրիկա», ապա վերցրեց նորալեզվի ծանր բառարանն ու
նետեց հեռէկրանի վրա: Բառարանը դիպավ Գոլդսթեյնի քթին ու
հետ թռավ: Սակայն ձայնն անհնար էր սպանել: Պայծառացման մի
պահի Ուինսթընը գիտակցեց, որ ինքն էլ բղավում է բոլորի հետ ու
կատաղած քացահարում աթոռի թիկնակը: Ատելության երկրոպեի
ժամանակ սարսափելին այն չէր, որ ստիպված էիր խաղալ, այլ այն,
որ ուղղակի չէիր կարող անտարբեր մնալ: Անցնում է ընդամենը
ինչ-որ երեսուն վայրկյան, ն արդեն ձնանալու կարիք չունես: Ասես
էլեկտրական լիցքից' հավաքվածների վրա էին հարձակվում վախի
ն վրեժխնդրության գարշելի ջղակծկումները, սպանելու, բզկտե-
լու դեմքերը մուրճով ջնջխելու մոլեգին ցանկությունը, մարդիկ
ծամածռում Էին երեսներն ու ճղավում խելագարի պես: Միննույն
ժամանակ՝ կատաղությունը վերացական էր ն ոչ ուղղորդված, այն
կարելի էր դարձնել ցանկացած կողմ, ինչպես զոդալամպի բոցը:
Եվ հանկարծ պարզվում էր, որ Ուինսթընի ատելությունն ուղղված
է բոլորովին էլ ոչ Գոլդսթեյնին, այլ Մեծ Եղբորր, կուսակցությանը,
-16-

Մտքի ոստիկանությանը. նման պահերին նա սրտով այդ միայնակ,
ծանակված հերետիկոսն էր, ողջամտության ու ճշմարտության
միակ պահապանը ստի աշխարհում: Իսկ վայրկյան անց արդեն
միակամ էր մնացածի հետ, ու ճշմարտություն էր թվում այն ամենը,
որ ասվում էր Գոլդսթեյնի մասին: Այդ ժամանակ արդեն Մեծ Եեղ-
բոր հանդեպ թաքուն զզվանքը վերածվում էր երկրպագման, ն Մեծ
Եղբայրը բարձրանում էր ամենքից ն ամեն ինչից վեր անխոցելի,
անվախ պաշտպանը ժայռի պես կեցած ասիական հորդաների
դեմ, իսկ Գոլդսթեյնը, չնայած վտարակի վիճակին ու անօգնակա-
նությանը, չնայած կասկածներին, թե ո՛ղջ է ընդհանրապես, ներ-
կայանում էր որպես չարագուշակ կախարդ, որն ընդունակ է հենց
միայն Ճայնի ուժով կործանել քաղաքակրթության շինությունը:
Իսկ երբեմն կարելի էր դառնում սեփական ատելությունը գի-
տակցաբար ուղղել այս կամ այն առարկային: Կամքի մի կատաղի
ջանքով, ինչպես մղձավանջի Ժամանակ գլուխդ կտրում ես բարձից,
Ուինսթընը կատաղությունն էկրանային դեմքից տեղափոխում էր
ետնը նստած թխահեր աղջկա վրա: Երնակայության մեջ առկայ-
ծում էին հստակ, գեղեցիկ պատկերները: Ինքը նրան կծեծի ռետի-
նե մահակով: Մերկացրած՝ կկապի սյանը, կխոցոտի նետերով, ին»-
պես սուրբ Սեբաստիանին: Կբռնաբարի ու վերջին ջղակծկումներում
կկտրի կոկորդը: Եվ առավել պարզ, քան նախկինում, հասկացավ,
թե ինչու է նրան ատում: Նրա համար, որ ջահել էր, գեղեցիկ ն սե-
ռազուրկ. նրա համար, որ ինքն ուզում է նրա հետ քնել ու երբեք չի
կարողանա. նրա համար, որ աղջկա բարալիկ, նուրբ, ասես գրկելու
համար ստեղծված գոտկատեղին ոչ թե իր ձեռքն է, այլ այդ զզվելի
ալ կարմիր գոտին՝ կուսականության մարտնչող խորհրդանիշը:
Ատելությունն ավարտվեց ջղացնցումներով: Գոլդսթեյնի ելույթը
վերածվեց իսկական մկկոցի, իսկ դեմքը մի ակնթարթ դարձավ իս-
կապես ոչխարի դեմք: Հետո մռութը լուծվեց եվրասիական զինվո-
րի մեջ. հսկայական ու սարսափելի նա գալիս էր նստածների վրա,
ինքնաձիգից կրակ թափելով, սպառնալով պատառ-պատառ անել

-17-

էկրանը,- այնպես, որ դիմացի շարքում շատերը վախեցած հետ ըն-
կան աթոռների վրա: Բայց ե անմիջապես թեթնացած շունչ քա-
շեցին. թշնամու կերպարանքը սահուն փակեց Մեծ Եղբոր գլուխը
սնահեր, սնաբեղ, լեցուն ուժով ու առեղծվածային հանդարտու-
թյամբ, այնքան ահռելի, որ բռնեց համարյա ամբողջ էկրանը: Ոչ
ոք չէր լսում՝ ինչ է ասում Մեծ Եղբայրը: Գոտեպնդման ընդամենը
մի քանի բառ, ինչպիսիք առաջնորդը նետում է ճակատամարտի
դղրդոցի մեջ, որոնք ինքնին թող որ անհասկանալի են, բայց՝
վստահություն ներշնչող հենց միայն նրանով, որ արտասանվել են:
Հետո Մեծ Եղբոր դեմքն աղոտացավ, ու հայտնվեց հստակ խոշո-
րատառ մակագրությունը երեք կուսակցական կարգախոսները.

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ է
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏՐԿՈՒԹՅՈՒՆ է
ՏԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒԺ է

Բայց դեռ էլի մի քանի ակնթարթ Մեծ Եղբոր դեմքը կարծես
մնում էր էկրանին. այնպես վառ էր կանգած մարդկանց աչքի
առաջ, որ միանգամից անհետանալ չէր կարող: Փոքրամարմին շի-
կահեր կինը կրծքով ընկավ առջնի աթոռի թիկնակին: Հեծկլտացող
շշուկով մրմնջաց՝ «Փրկի՛չ իմ» ու ձեռքերը պարզեց հեռէկրանին:
Ըստ երնույթին՝ աղոթում էր:

Այստեղ արդեն ամբողջ խումբն սկսեց դանդաղ, համաչափ,
ցածրաձայն վանկարկել «Մ-Ե... Մ-Ե... Մ-Ե... ».-- նորից ու նորից, ծոր
տալով, տնական դադարներով՝ Մ-ի ու Ե-ի արանքում, ն այդ ծանր
ալիքաճն ձայնի մեջ ինչ-որ տարօրինակ նախնականություն կար.
նրանից այն կողմ տեսլանում Էին բոբիկ ոտքերի թփթփոցն ու մեծ
թմբուկների դղիրդը: Այդ ամենը տնեց կես րոպեի չափ: `Նման բան
հաճախ պատահում էր այն վայրկյաններին, երբ զգացումները
հասնում էին առանձնակի շիկացման: Երբեմն դա հիմն էր Մեծ Եղ-
բոր վեհությանն ու իմաստնությանը, բայց առավել ինքնահիպնոս.

-18-

մարդիկ իրենց բանականությունը միտումնավոր խեղդում էին
ռիթմիկ աղմուկի մեջ: Ուինսթընը որովայնում սառնություն զգաց:
Ատելության երկրոպեներին նա չէր կարողանում չտրվել համընդ-
հանուր խելահեղությանը, բայց վայրենիների այդ մարտակոչը
«Մ-Ե... Մ-Ե... Մ-Ե...», միշտ սարսափեցնում էր նրան: Իհարկե, վան-
կարկում էր մյուսների հետ, այլ կերպ չէր կարելի: Թաքցնել զգա-
ցումները, տիրապետել դիմախաղին, անել այն, ինչ մյուսները այս
ամենը դարձել էր բնազդ, սակայն կար մի երկվայրկյանանոց միջ-
նատարածք, երբ աչքերի արտահայտությունը կարող էր մատնել
նրան: Հենց այդ ժամանակահատվածում էլ մի զարմանալի բան
կատարվեց, եթե, իհարկե, կատարվեգ իսկապես:

Վայրկենապես նա հայացքով հանդիպեց Օ'Բրայընի հայացքին:
Օ'Բրայընը արդեն վեր էր կացել: Նա հանել էր ակնոցն ու հիմա
նորից դնելով՝ ճեռքի յուրահատուկ շարժումով շտկում էր քթարմա-
տին: Սակայն ակնթարթի ինչ-որ մասում նրանց հայացքները խաՀ-
վեցին, ն այդ կարճ միջոցում Ուինսթընը հասկացավ, այո, հաս-
կացավ, որ Օ՛Բրայընը նույն բանի մասին է մտածում: Ազդանշանն
այլ կերպ մեկնաբանել հնարավոր չէր: Ասես նրանց մտքերը բաց-
ված լինեին, Կ խոհերը հոսեցին մեկից մյուսը աչքերով: «Ես ձեզ
հետ եմ,- կարծես ասում էր Օ'Բրայընը:- Ես հրաշալի գիտեմ, թե
ինչ եք զգում: Գիտեմ ձեր արհամարհանքի, ճեր ատելության, ձեր
զզվանքի մասին: Մի՛ տագնապեք, ես ճեր կողմն եմ»: Սակայն մտքի
այդ պայծառացումը մարեց, ն Օ'Բրայընի դեմքը կրկին Նույնքան
անթափանց էր, որքան մյուսներինը:

Ահա ն վերջ. Ուինսթընը դարձյալ կասկածում էր պատահե՛լ է
դա իրականում, թե՝ ոչ: Այդպիսի դեպքերը շարունակություն չէին
ունենում: Միայն մեկ բան. նրա մեջ այդ դեպքերը պահպանում
էին հավատը, կամ հույսը, որ իրենից բացի էլի կուսակցության
թշնամիներ կան: Գուցե ճյուղավորված ընդհատակյա դավադ-
րության մասին լուրերը համենայնդեպս ճիշտ են,- գուցե Եղբայ-
րությունն իսկապե՛ս գոյություն ունի: Չէ որ, չնայած անվերջանալի

-19-

ճերբակալություններին, խոստովանություններին, մահապատիժ-
ներին, ոչ ոք համոզված չէր, որ Եղբայրությունը միֆ չէ: Նա մեկ
հավատում էր դրան, մեկ չէր հավատում: Ապացույցներ չկային,
միայն հպանցիկ հայացքներ, որոնք կարող էին նշանակել ամեն
ինչ ու ոչինչ չնշանակել, օտար խոսակցությունների պատառիկներ,
կիսաջնջված գրություններ արտաքնոցներում,- իսկ մի անգամ,
երբ իր ներկայությամբ հանդիպեցին երկու անծանոթներ, նկատեց
նրանց ձեռքերի թեթն շարժումը, որի մեջ կարելի էր ողջույնի նշան
կռահել: Միայն կռահումներ. միանգամայն հնարավոր էր, որ այդ
ամենը երնակայության պտուղ է: Նա առանց Օ'Բրայընին նայելու
հեռացավ իր խցիկը: (Թռուցիկ կապը զարգացնելու մասին նույնիսկ
չէր մտածում: Անգամ եթե գիտենար, թե ինչպես վարվի այդ ամե-
նի հետ, էլի նման փորձն աներնակայելիորեն վտանգավոր կլիներ:
Մեկ-երկու վայրկյան երկիմաստ հայացքներ փոխանակեցին ու
վերջ: Բայց նույնիսկ դա հիշատակելի իրադարձություն էր մարդու
համար, ում կյանքն անցնում է միայնակության կողպեքի տակ...

Ուինսթընը ցնցվեց, շտկվեց: Բխկաց: Ջինն ապստամբում էր
ստամոքսում:

Աչքերը նորից կենտրոնացան էջի վրա: Պարզվեց՝ քանի դեռ
զբաղված էր անօգնական մտորումներով, ձեռքը շարունակել էր
մեքենայաբար գրել: Բայց ոչ ջղաձիգ, անշնորհք խուճուժիկներ,
ինչպես սկզբում: Գրիչը հեշտասիրությամբ սահել էր հարթ թղթի
վրայով՝ խոշոր տպատառերով տողագրելով.

ԿՈՐՎԻ Մեն ԵՂԲԱՅՐԸ
ԿՈՐՉԻ Մեց ԵՂԲԱՅՐԸ
ԿՈՐԻ Մեն ԵՂԲԱՅՐԸ
ԿՈՐՉԻ Մեց ԵՂԲԱՅՐԸ
ԿՈՐՉԻ Մեն ԵՂԲԱՅՐԸ,

իրար ետնից, շար-շար, ն արդեն կես էջ գրոտած էր:
-20-

Նա խուճապային վախով բռնվեց: Անմտություն էր, իհար-
կե. այդ բառերը գրելն ավելի վտանգավոր չէր, քան պարզա-
պես օրագիր պահելը. համենայնդեպս նրա մեջ գայթակղություն
ծնվեց՝ պատռել գրոտած թղթերն ու ընդհանրապես հրաժարվել
այդ ձեռնարկից:

Բայց այդպես չվարվեց. գիտեր, որ անիմաստ է: Կգրի ինքը ԿՈՐ-
ՉԻ ՄԵԾ ԵՂԲԱՅՐԸ, թե չի գրի որնէ տարբերություն չկա: Մտքի ոս-
տիկանությունը այսպես թե այնպես կգտնի նրան: Նա կատարել է,
ն եթե նույնիսկ գրչով դիպած չլիներ թղթին, դարձյալ կատարած
կլիներ, բացարձակ հանցագործություն, որը ներառում է մնացած
բոլոր հանցագործությունները: Մտահանցագործություն, ահա թե
ինչպես էր այն կոչվում: /Մտահանցագործությունը չի կարելի հա-
վերժ թաքցնել: Ինչ-որ ժամանակ, գուցե ն մեկ տարի, կարող ես
դիմանալ, բայց, մեկ է, վաղ թե ուշ, կհասնեն քեզ:

Դա միշտ կատարվում էր գիշերը. գիշերով էին ձերբակալում:
Արթնացնում էին անսպասելի, կոպիտ ձեռքը ցնցում է ուսերդ, լույսը
գցում են աչքերիդ, մահճակալը շրջապատել են խստամբեր մար-
դիկ: Որպես կանոն, դատ չէր լինում, ձերբակալման մասին չէր հա-
ղորդվում ոչ մի տեղ: Մարդիկ ուղղակի անհետանում էին ն միշտ՝
գիշերը: Քո անունը հանվում է ցուցակներից, բոլոր հիշատակում-
ներն այն մասին, թե ինչ ես արել, ջնջված են, քո գոյության փաստն
իսկ Ժխտվում է ն մոռացման է մատնվում: Դու չեղյալ ես հայտա-
րարված, ոչնչացված ես. ինչպես ընդունված է ասել գոլորշացված:

Մի պահ տրվեց հիստերիային: ՇՀապշտապ, ծուռտիկ տառերով
սկսեց գրել.

ինձ կգնդակահարեն ինձ մեկ է թող գնդակահարեն կրա-
կեն ծոծրակիս ինձ համար մեկ է կորչի մեծ եղբայրը միշտ
կրակում են կրակում են ծոծրակին ինձ համար մեկ է կորչի
մեծ եղբայրը:

--

Փոքր-ինչ ամաչելով՝ նա պոկվեց սեղանից, հետ ընկավ աթոռին
ու ցած.դրեց գրիչը: Եվ այդ պահին արդեն ցնցվեց ողջ մարմնով:
Դուռը թակում էին:

Արդե՞ն: Նա սսկվեց մկան պես, հուսալով, որ ճՃճայն չառնելով՝
առաջին թակոցից հետո կհեռանան: Բայց՝ ոչ, թակոցը կրկնվեց: Ամե-
նավատն այդ վիճակում հապաղելն էր: Սիրտը դմբդմբում էր թմբուկի
նման, սակայն դեմքը, հավանաբար տնական վարժանքի շնորհիվ,
անխռով էր: Նա վեր կացավ ու ծանրաքայլ գնաց դեպի դուռը:

Ձեռքը գցելով դռան բռնակին՝ Ուինսթընը տեսավ, որ օրագիրը
թողել է սեղանին: «ԿՈՐՉԻ ՄԵԾ ԵՂԲԱՅՐԸ». գրված էր բոլոր էջե-
րին ն այնպիսի մեծ տառերով, որ կարելի էր տեսնել սենյակի ցան-
կացած ծայրից: Արածն ակնհայտ հիմարություն էր: Բայց նա հի-
շեց, որ նույնիսկ խուճապի պահին չէր ցանկացել փակել օրագիրը,
որպեսզի չլղոզի յուղոտ թերթը, քանի դեռ թանաքը չէր չորացել:

Շունչ քաշեց ու բացեց դուռը: Մի ակնթարթում թեթնության
տաք ալիքը պարուրեց նրան: Շեմին կանգնած էր գունատ, ճնշված
տեսքով մի կին՝ յուղոտ մազերով ու կնճռոտ դեմքով:

- 07 ընկե՛ր,- սկսեց նա տաղտկալի, նվնվան ճայնով:- Լսեցի,
որ ներս մտաք: Եթե դժվար չէ, կգա'ք մեր տուն՝ խոհանոցի լվացա-
րանը ստուգելու: Խցանվել է ն...

Տիկին Փարսընսն էր՝ նույն հարթակի հարնանի կինը: («Տիկին»
բառը չէր խրախուսվում Կուսակցության կողմից: Պետք էր բոլորին
կոչել «ընկեր», բայց որոշ կանանց դեպքում բառը բնազդաբար էր
դուրս թռչում): Երեսունին մոտ կին էր, բայց ավելի մեծ էր երնում:
Այնպիսի տպավորություն էր, թե դեմքի ծալքերում փոշի է ծվարել:
Ուինսթընը նրա ետնից քայլեց միջանցքով: Առօրյա մանր, կեն-
ցաղային խնդիրները միշտ զայրացնում էին նրան: «Հաղթանակ»

-Զ2-

բնակելի տունը հին էր, կառուցվել էր 1930-ական թվականներին, ու
հիմա քանդվում Էր: Առաստաղից ու պատերից անընդհատ թափ-
վում էր չոր ծեփը, դաժան սառնամանիքներին խողովակները պայ-
թում էին, ամեն անգամ, երբ ճյուն էր տեղում, տանիքը կաթում էր,
իսկ ջեռուցման համակարգն աշխատում էր կես ուժով, եթե, իհար-
կե, խնայողության նկատառումներից եխելով՝ լրիվ չէին անջա-
տում: Նորոգման աշխատանքները, որ հնարավոր չէր անել ինքնու-
րույն, պետք է հաստատվեին բարձրաստիճան հանձնաժողովների
կողմից, որոնք նույնիսկ պատուհանագոգի նորոգումը ճգճգում էին
երկու տարի:

- Իհարկե, եթե Թոմը տանը լիներ...- կցկտուր ասաց տիկին
Փարսընսը:

Փարսընսների բնակարանը Ուինսթընի բնակարանից մեծ էր,
անասելի կեղտոտ ու թափթփված: Բոլոր առարկաները ճմռթված
էին, տրորված, ասես հենց նոր մի մեծ վայրի կենդանի էր հյուր եկել:
Հատակին թափված էին մարզական պարագաներ՝ հոկեյի մական-
ներ, բռնցքամարտի ձեռնոցներ, ֆուտբոլի ծակված գնդակ, թարս
շրջած ու քրտնակոլոլ կարճ տաբատ, իսկ սեղանին իրար գլխի
կուտակված կեղտոտ սպասք ու ծալծլված եզրերով տետրեր էին:
Պատերից կախված էիս Երիտասարդական լիգայի ն Լրտեսների
ալ կարմիր ցուցապաստառներն ու Մեծ եղբոր՝ ոտքից գլուխ պատ-
կերը: Զգացվում էր շոգեխաշած կաղամբի սովորական հոտը, որ
հատուկ էր ամբողջ շենքին, բայց այն խամրում էր քրտինքի ավելի
սուր հոտից: Չգիտես ինչպես, բայց կարելի էր գուշակել, որ թողել
էր ինչ-որ մեկը, ով հիմա ներկա չէր: Մեկ այլ սենյակում մեկը սան-
րով ու մի կտոր զուգարանի թղթով փորձում էր նվագակցել հեռէկ-
րանից դեռնս հնչող ռազմական երաժշտությանը:

- Երեխաներն են,- ասաց տիկին Փարսընսը՝ երկյուղած հայացք
նետելով դռանը:-Այսօր տնից դուրս չեն եկել, Ա իհարկե...

Նանախադասությունները կիսատ թողնելու սովորություն ուներ:
Խոհանոցի լվացարանը համարյա պռնկեպռունկ լցված էր կեղտոտ

-Զ3-

կանաչավուն ջրով, որ ավելի գարշահոտ էր, քան կաղամբը: Ուինս-
թընը չոքեց ու սկսեց ուշադիր զննել խողովակի արմունկը: ` Նա տա-
նել չէր կարողանում ձեռքի աշխատանքը, չէր սիրում կռանալ, ին-
չից հետո միշտ սկսում էր հազել: Տիկին Փարսընսն անօգնական
հայացքով հետնում էր նրան: |

- Իհարկե, եթե Թոմը տանը լիներ, մի վայրկյանում կարգի կգցեր,-
ասաց նա:- Սիրում Է այդպիսի գործեր: Ոսկի ձեռքեր ունի... Թոմը:

Փարսընսը Ուինսթընի հետ աշխատում էր Ճշմարտության նա-
խարարությունում: Գիրուկ, բայց գործունյա մարդ էր, օժտված
կաթվածահար անող տխմարությամբ նե տկարամիտ խանդավա-
ռությամբ, մեկն այն չընդվզող, նվիրված աշխատավորներից, որոն-
ցից, ավելի քան Մտքի ոստիկանությունից, կախված էր Կուսակ-
ցության կայունությունը: Երեսունհինգ տարեկանում նրան, իր կամ-
քին հակառակ, հեռացրել էին Երիտասարդական միությունից, իսկ
մինչ այնտեղ ընդունվելը հաջողել էր սահմանված Ժամկետից մեկ
տարի ավելի աշխատել որպես լրտես: ՝Նախարարությունում զբա-
ղեցնում էր երկրորդական պաշտոն, որի համար մտավոր ունակու-
թյուններ բնավ չէին պահանջվում, բայց մյուս կողմից կարնոր դեր
էր խաղում Սպորտի Ա բոլոր այլ կոմիտեներում, որոնք պատաս-
խանատու էին տուրիստական արշավների, ինքնաբուխ ցույցերի,
տնտեսելուն ուղղ չած քարոզարշավների ն այլ կամավոր նախա-
ձեռնությունների համար: Ծխամործճից քուլաներն արձակելով՝ նա
համեստ հպարտությամբ պատմում էր, որ վերջին չորս տարվա ըն-
թացքում բաց չի թողել Հանրային կենտրոնի ոչ մի երեկոյան միջո-
ցառում: Քրտինքի անհաղթահարելի հոտը՝ լարված կյանքի ակա-
մա վկան, ուղեկցում էր նրան ուր էլ որ գնար, ն մնում էր նույնիսկ
նրա հեռանալուց հետո:

- Մանեկաբանալի ունե՛ք,- հարցրեց Ուինսթընը փորձելով
պնդօղակը հարմարեցնել խողովակի միացման կետին:

-` Պտուտակաբանալի,- ասաց տիկին Փարսընսը փոքր- ինչ
երկյուղած-- Չգիտեմ, գուցե երեխաները...

-24-

Հանկարծ կոշիկների դոփյուն լսվեց, նվագող սանրի նս մի
Ծզվզոց, ու հյուրասենյակ խուժեցին երեխաները: Տիկին Փարսընսը
բերեց մանեկաբանալին: Ուինսթընը բաց թողեց ջուրը ու զզվան-
քով մի փունջ մազ հանեց, որն էլ խցանել էր խողովակը: Ծորակի
սառը ջրով որքան հնարավոր է խնամքով լվաց մատներն ու վերա-
դարձավ մյուս սենյակ:

- Ձեռքերդ վե՛ր,- ճայթեց մի վայրագ ձայն:

Մոտ ինը տարեկան մի գեղեցիկ, ամրակազմ տղա դուրս էր
ցատկել սեղանի ետնից ու սպառնում էր խաղալիք ատրճանակով,
իսկ կրտսեր քույրը, որ մոտ երկու տարով փոքր էր, կրկնում էր եղբոր
շարժումը փայտի կտորով: Երկուսի հագին էլ կապույտ կիսատա-
բատներ էին, մոխրագույն վերնապաշիկներ ն կարմիր վզկապներ:
Դա Լրտեսների համազգեստն էր: Ուինսթընը բարձրացրեց ճեռքերը:
Նրան տհաճ զգացողություն համակեց: Տղան այնքան թշնամաբար
էր տրամադրված, որ ամեն ինչից երնում էր սա սոսկ խաղ չէ:

- Դու դավաճա՞ն ես,- ճչաց տղան:-- Մտքի հանցագործ,
եվրասիացի լրտես: Ես կսպանեմ քեզ: Կգոլորշացնեմ: Կուղարկեմ
աղահանքեր:

Հանկարծ երկուսն էլ սկսեցին ցատկոտել շուրջը նրան
«դավաճան» ու «մտքի հանցագործ» կոչելով: Փոքրիկ աղջիկը
կրկնօրինակում էր եղբոր ամեն մի շարժումը: Այդ ամենը փոքր-
ինչ վախեցնող էր. նրանք ասես ցատկոտող վագրաճագեր լինեին,
որ շատ շուտով վերածվելու էին մարդակերների: Տղայի աչքերում
գիտակցված դաժանություն կար, Ուինսթընին խփելու կամ քացի
տալու ակնհայտ ցանկություն: Նա գիտակցում էր, որ բավական
մեծ է` իր նպատակին հասնելու համար: «Լավ է, որ ատրճանակն
իսկական չէ»,- մտածեց Ուինսթընը:

Տիկին Փարսընսի աչքերը վախեցած նայում էին մեկ Ուինսթը-
նին, մեկ երեխաներին, ու հակառակը: Լավ լուսավորված հյուրա-
սենյակում Ուինսթընը հետաքրքրությամբ նկատեց, որ կնոջ դեմքի
ծալքերում իսկապես փոշի կա:

-25-

- Նրանք այնքան աղմկոտ են,- ասաց կինը-- Տխրել են, որ
չկարողացան տեսնել կախաղան հանվողներին: Ես զբաղված
եմ ու չեմ կարող տանել նրանց, իսկ Թոմը շուտ չի վերադառնա
աշխատանքից:

- Ինչի՞ չենք կարող տեսնել ոնց են կախաղան հանում,-: բամբ
ճայնով գոռաց տղան:

- Ուզում եմ տեսնե՛մ կախաղան հանվողներին, ուզում եմ տես-
նե՛մ կախաղան հանվողներին,- երգում էր փոքրիկ աղջիկը շարու-
նակ թռչկոտելով:

Ուինսթընը հիշեց, որ այդ երեկո զբոսայգում պետք է կախա-
ղան հանեին ռազմական հանցագործությունների մեջ մեղադրվող
որոշ եվրասիացի գերիների: Այդ սիրված արարողությունը տեղի
էր ունենում ամիսը մեկ անգամ: Երեխաները միշտ պահանջում
էին, որ իրենց տանեն նայելու: Ուինսթընը հրաժեշտ տվեց տիկին
Փարսընսին ն ուղղվեց դեպի դուռը: Բայց դեռ վեց քայլ էլ չէր արել
միջանցքով, երբ ծոծրակին դիպավ ինչ-որ բան, որ տանջող ցավ
պատճառեց: Ասես պարանոցի մեջ շիկացած հոսանքալար խրե-
ցիս: Ցավից գալարվելով՝ նա շրջվեց ու տեսավ, թե տիկին Փար-
սընսն ինչպես է դռնից ներս քաշում որդուն, տղան էլ իր հերթին
գրպանն է խցկում պարսատիկը:

- Գոլդսթե՛յն,- մռնչաց տղան, մինչ դուռը կփակվեր նրա ետնից:
Բայց Ուինսթընին ուղղակի տապալեց վախի անօգնական արտա-
հայտությունը կնոջ մոխրագույն դեմքին:

Վերադառնալով իր բնակարան՝ Ուինսթընն արագ անցավ հեռ-
էկրանի կողքով ու նորից նստեց սեղանի մոտ՝ շարունակ տրորելով
պարանոցը: Շեռէկրանի երաժշտությունը դադարել էր: Դրա փոխա-
րեն՝ հատու մարտական ձայնը դաժան «ախորժակով» նկարագրում
էր, թե ինչ սպառազինություններով է օժտվածնոր Լողացող ամրոցը,
որը խարիսխ էր նետել Իսլանդիայի ն Ֆարերյան կղզիների միջն:

«Այդ երեխաների հետ,-մտածում էր Ուինսթընը,- թշվառ կնոջ
կյանքը երնի վերածվել է սարսափի»: Եվս մեկ-երկու տարի, ն

-26-

նրանք կսկսեն գիշեր-ցերեկ հետնել իրենց մորը անուղղահավա-
տության ախտանիշեր գտնելու նպատակով: Շիմա գրեթե բոլոր
երեխաներն էլ սարսափելի են: Բայց ամենասարսափելին, թերնս,
այն է, որ այնպիսի կազմակերպությունների թեթն ճեռքով, ինչպի-
սին «Լրտեսներն» է, կանոնավոր կերպով վերածվում էին անկա-
ռավարելի փոքրիկ վայրենիների, իսկ նրանց մեջ ցանկություն չէր
առաջանում ապստամբել Կուսակցության կարգերի դեմ: Շակա-
ռակը, պաշտում էին կուսակցությունն ունրա հետ կապված ամեն
ին»: Երգերը, երթերը, դրոշակները, էքսկուրսիաները, ուսումնական
հրացանների կրակոցները, կարգախոսների բարբառումը, Մեծ եղ-
բոր պաշտամունքը. այս ամենը փառահեղ խաղ էր թվում նրանց:
Երեխաների ողջ դաժանությունն ուղղված էր դեպի դուրս` ընդ-
դեմ պետության թշնամիների, օտարների, դավաճանների, վնա-
սարարների, մտքի հանցագործների: Երեսունից բարձր գրեթե
բոլոր մարդիկ վախենում էին սեփական երեխաներից: Իսկ դրա
համար պատճառներ կային, որովհետե շաբաթ չէր անցնում, որ
«Թայմսում» հոդված չհայտնվեր այն մասին, թե ինչպես մի փոքրիկ
«ականջ դնող», կամ «մանուկ հերոս», ինչպես ընդունված էր նրանց
կոչել, գաղտնի լսել էր որնէ վարկաբեկող դիտողություն ն ծնող-
ներին մատնել Մտքի ոստիկանությանը:

Պարսատիկի գնդակի ցավն անցել էր: Ուինսթընն առանց ոգնո-
րության վերցրեց գրիչն ու մտմտաց, թե ուրիշ ինչի մասին կարելի
է գրել օրագրում: Եվ հանկարծ դարձյալ սկսեց մտածել Օ'Բրայանի
մասին:

Տարիներ առաջ,- ե՛րբ էր,- երնի յոթ տարի առաջ, երազում
քայլում էր մթին սենյակում: Եվ ինչ-որ մեկը, որ նստած էր կող-
քին, ասաց. «Մենք կհանդիպենք այնտեղ, ուր խավար չկա»: Շատ
ցածր ասվեց, իմիջիայլոց, ոչ որպես հրաման, այլ որպես պնդում:
Ուինսթընը հեռացավ առանց հապաղելու: Հետաքրքիր է, որ այն
ժամանակ՝ երազում, բառերը չազդեցին նրա վրա: Դրանք նշանա-
կություն ստացան ավելի ուշ ո աստիճանաբար: Հիմա չէր էլ կարող

-Զ7-

հիշել: առաջին անգամ ե՛րբ տեսավ Օ'Բրայանին, երազից առա՛ջ,
թե՞ հետո: Չէր հիշում նան, թե առաջին անգամ երբ նույնացրեց
ճայնը Օ'Բրայանի ձայնի հետ: Բայց ամեն դեպքում, ձայնը նույնն
Էր: Խավարում իր հետ խոսողը հենց Օ'Բրայանն էր:

Ուինսթընը երբեք վստահ չէր եղել, ն՛նույնիսկ այն բանից հետո,
երբ նրանք առավոտյան հայացքներ փոխանակեցին, մինչն. վերջ
վստահ չէր` Օ'Բրայանը ընկե՛ր է, թե՞ թշնամի: Բայց դա այնքան էլ
կարնոր «էր: Նրանց միջն կարծես թե փոխըմբռնում կար, իսկ դա
ավելի կարնոր էր, քան մտերմությունը կամ համախոհությունը:
«Մենք կհանդիպենք այնտեղ, ուր խավար չկա»,- ասել էր նա:
Ուինսթընը չէր հասկանում դրա նշանակությունը, բայց զգում էր, որ
այս կամ այլ կերպ իրականություն էր դառնալու:

Հեռէկրանից հնչող ճայնը դադարեց: Շեփորի հստակ ու գեղեցիկ
կանչը տարածվեց սենյակի գաղջ օդում: Խզված ձայնը շարունակեց.

- Ուշադրությո՛ւն, ուշադրությո՛ւն: Հենց նոր հրատապ լուր ստա-
ցանք Մալաբարի ռազմաճակատից: Մեր ուժերը Հարավային
Հնդկաստանում փառավոր հաղթանակ են տարել: Լիազորված եմ
հայտարարելու, որ ռազմական գործողությունների արդյունքում,
որոնց մասին տեղեկացնում ենք այժմ, հնարավոր է, որ մոտ ապա-
գայում պատերազմը մոտենա ավարտին: Լսեք ամփոփագիրը...

«Անախորժություններ են սպասվում»,- մտածեց Ուինսթընը:
Այդպես էլ եղավ. եվրասիական բանակի ոչնչացման արյունահեղ
նկարագրությունից, սպանվածների ն գերվածների ապշեցուցիչ
թվերը հրապարակելուց հետո հնչեց հայտարարություն առ այն, որ
հաջորդ շաբաթվանից շոկոլադի օրաբաժինը կկրճատվի՝ երեսուն
Գրամից հասնելով քսանի:

Ուինսթընը նորից բխկաց: Ջինի ազդեցությունն անհետանում էր՝
թողնելով տհաճ զգացողություն: Հեռէկրանը, հաղթանակը տոնե-
լու, կամ էլ շոկոլադի կրճատման մտքից շեղելու համար, դղրդաց՝
«Քեզ, Օվկիանիա»: Պետք էր զգաստ ոտքի կանգնել: Բայցներկայիս
դիրքում նա անտեսանելի էր:

-28-

«Քեզ, Օվկիանիա»-ն փոխարինվեց ավելի թեթն երաժշտու-
թյամբ: Ուինսթընը մոտեցավ պատուհանին՝ մեջքով դեպի հեռէկ-
րանը: Ցուրտ ու պարզկա օր էր: Ինչ-որ տեղ: հեռվում, բութ, արձճա-
գանքող դղրդյունով պայթեց հրթիռը: Շաբաթական քսան-երեսուն
հրթիռ էր ընկնում Լոնդոնի վրա:

Իսկ փողոցում քամին ճոճում էր պատռված ազդագիրը, որի
վրա մերթ հայտնվում, մերթ անհետանում էր ԱՆԳՍՈՑ բառը: Անգ-
սոց: Անգսոցի սրբազան սկզբունքներ: Նորալեզու, կրկնամիտք,
հեղհեղուկ անցյալ: Նրան թվում էր, թե շրջում է ծովի հատակի ան-
տառներում ու կորել է հրեշների աշխարհում, ուր ինքն էլ մի հրեշ
է: Նա մենակ էր: Անցյալը մեռած էր, ապագան` անորոշ: Ինչպե՛ս
կարող էր վստահ լինել, որ որնէ կենդանի մարդ արարած իր կողմը
կանցնի: Իսկ ինչպե՛ս իմանաս՝ արդյո՛ք Կուսակցության գերիշխա-
նությունը հավերժ է լինելու: Եվ նա հիշեց Ճշմարտության նախա-
րարության սպիտակ ճակատին գրված երեք կարգախոսները,
որոնք պատասխանեցին իր հարցերին.

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ է
ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏՐԿՈՒԹՅՈՒՆ է
ՏԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒԺ է

Նա գրպանից հանեց քսանհինգ սենթանոց մետաղադրամը,
որի վրա հստակ ու մանր տառերով գրված էին նույն կարգախոս-
ները, իսկ հակառակ երեսին Մեծ եղբոր գլուխն էր: Նույնիսկ մե-
տաղադրամից աչքերն ասես հետապնդում էին: Մետաղադրամ-
ների, դրոշմանիշերի, գրքերի կազմերի, դրոշների, ազդագրերի
ն նույնիսկ ծխախոտատուփերի վրա՝ ամենուր: Աշքերը մշտապես
հետնում, իսկ Ճայնը` պարուրում: Քնած թե արթուն, աշխատե-
լիս թե ուտելիս, տանը թե դրսում, լոգարանում, թե անկողնու մեջ
ազատում չկար: Ոչինչ քո սեփականությունը չէր, բացի գանգուղե-
ղիդ ներսի մի քանի խորանարդ սանտիմետրից:

-29-

Արնն արդեն մայր Էր մտել, ե Ճշմարտության նախարարության
անհամար պատուհանները, որոնց մեջ այլես լույս չէր փայլում,
մռայլ էին, ինչպես ամրոցի հրակնատներ: Նրա սիրտն ընկրկեց այդ
հսկայական բրգաճն կառույցի տեսքից: Այն չափազանց հզոր էր ու
աներեր: Հազարավոր հրթիռներ անգամ չէին կարողանա տապա-
լել: Նա նորից հարցրեց իրեն` իսկ ո՛ւմ համար է գրում օրագիրը:
Ապագայի՛, անցյալի՛, գուցե երնակայական դարի՞ Հասկանում էր՝
իրեն ոչ թե մահ, այլ բնաջնջում է սպասում: Օրագիրը կվերածեն
մոխրի, իսկ իրեն կգոլորշացնեն: Միայն Մտքի ոստիկանությունը
կկարդա իր գրածները, իսկ հետո կջնջի երկրի երեսից ու հիշողու-
թյունից: Ինչպե՞ս կարող ես դիմել ապագային, եթե աշխարհիս երե-
սին չի պահպանվելու ոչ քո հետքը, ոչ էլ թղթի կտորի վրա խզբզած
անանուն մի բառ:

Հեռէկրանը խփեց Ժամը տասնչորսը: Տասը րոպեից նա պետք
է վերադառնար: Մինչ տասնչորսն անց կես պետք է աշխատավայ-
րում լիներ:

Զարմանալի է, բայց այդ ղողանջը կարծես համարձակություն
տվեց: Նա միայնակ ուրվական էր ն արտահայտում էր այն ճշմար-
տությունը, որ երբեք ոչ ոք չի լսելու: Բայց քանի դեռ ասում է ճշմար-
տությունը, ինչ-որ տարօրինակ կերպով, կյանքը շարունակվում է:
Նպատակն այն չէ, որ քեզ լսեն, այլ գիտակցությունը, որ քո մեջ
կրում ես մարդկային Ժառանգությունը: Նա վերադարճավ սեղանի
մոտ, գրիչը թաթախեց թանաքի մեջ ու գրեց.

Ապագային կամ անցյալին, այն ժամանակին, երբ միւրքն
ազատ կլինի, երբ մարդիկ կտարբերվեն իրարից ն չեն ապրի
միայնակ -. այն ժամանակին, երբ ճշմարտությունը գոյություն
կունենա, ն եղածը չի փոշիանա.

Հուրայնության դարաշրջանից, միայնության դարաշրջա-
նից, Մեծ եղբոր դարաշրջանից, կրկնամտքի դարաշրջանից՝
ողջույն:

-30-

Գիտակցում էր, որ գրեթե մեռած է: Նրան թվում էր, որ հիմա,
վերստանալով մտքերը շարադրելու ունակությունը, վճռական քայլ
կատարեց: Ցանկացած գործողության հետնանքներն այդ գործո-
ղության մեջ են: Նա գրեց.

Մտքի հանցագործությունը չի հանգեցնում մահվան: Մտքի
հանցագործությունն ԻՆՔՆԻՆ մահ է:

Հիմա, երբ հասկանում էր, որ մեռած է, կարնոր էր հնարավո-
րինս երկար ողջ մնալ: Աջ ձեռքի երկու մատին թանաքի բծեր կային:
Նման մանրամասները կարող էին հեշտությամբ մատնել: Նախա-
րարությունում մի որնէ հետաքրքրասեր մոլեռանդ (ամենայն հա-
վանականությամբ՝ կին, թեկուզ հենց փոքրամարմին, ավազագույն
մազերով կնոջ նման մեկը, կամ էլ Գեղարվեստական գրականու-
թյան բաժնի թխահերը) կմտածի նա ինչու է գրել ճաշի ընդմիջման
ընթացքում, ինչու Է հնաոճ գրիչ օգտագործել, ինչ է գրել, իսկ հե-
տո իր մտքերը կփոխանցի համապատասխան մարմիններին: Նա
գնաց լոգարան ու խնամքով մաքրեց թանաքը կոշտ, մուգ դարչնա-
գույն օճառով, որ հղկաթղ թի պես քերում էր մաշկը, ուստի հարմար
էր հենց այդ նպատակի համար:

Նա օրագիրը դրեց դարակի մեջ: Անօգուտ էր մտածել, թե կա-
րող է թաքցնել, բայց այդպես կարելի էր գոնե ստուգել` արդյոք
արդեն գիտե՞ն նրա գոյության մասին: Գրքի երկարությամբ
դրված մազը պարզ երնում էր: Մատի ծայրով մի սպիտակ փոշե-
հատիկ վերցրեց ու դրեց կազմի անկյունում. եթե գրքին դիպչեն,
փոշեհատիկը կընկնի:

-31-

Ուինսթընը երազում տեսնում էր մորը:

Հավանաբար տասը-տասնմեկ տարեկան էր, երբ մայրն անհե-
տացավ: Բարձրահասակ, թիկնեղ, լռակյաց կին էր դանդաղ շար-
ժԺուճնով ու շքեղ խարտյաշ մազերով: Հորն ավելի աղոտ էր հիշում.
նա թխահեր էր, նիհար, միշտ մուգ, կոկիկ հագուստով (Ուինսթընը
հիշում էր հատկապես հոր կոշիկների շատ նեղ ներբանները) ն ակ-
նոցով: Ամենայն հավանականությամբ, երկուսն էլ զոհ էին գնացել
հիսունական թվականների առաջին մեծ զտումներին:

Ու հիմա մայրը նստած էր ինչ-որ տեղ ներքնում, կրտսեր: քրոջը
գրկած: Նա բոլորովին չէր հիշում քրոջը. միայն` պստլիկ, նվազ
երեխա էր, միշտ լուռ, խոշոր, ուշադիր աչքերով: Երկուսն էլ ներ-
քնից նայում էին իրեն: Նրանք ստորգետնյա մի վայրում էին՝ օրի-
նակ, ջրհորի հատակին կամ շատ խոր գերեզմանում, որը, թեն ար-
դեն ներքնում էր, հետզհետե ավելի էր իջնում: ` Նրանք նստած էին
խորտակվող նավի հյուրասրահում Ա մուգ ջրերի միջից նայում էին
Ուինսթընին: Սրահում դեռ օդ կար, ն նրանք դեռնս տեսնում էին
Ուինսթընին, Ուինսթընն էլ` իրենց, բայց այդ ողջ ընթացքում սուզ-
վում էին, սուզվում դեպի կանաչ ջրերը. նս մի քանի ակնթարթ, ու
հավիտյան կանհետանային տեսադաշտից: Ուինսթընը դրսում էր,
ուր կար լույս ն օդ, իսկ նրանք. սուզվում էին դեպի մահ: Նրանք
ներքնում էին, որովհետն ինքը վերնում էր: Նա հասկանում էր դա,
նրանք՝ նույնպես. Ուինսթընը հասկանում էր նրանց դեմքերից: `Նա-
խատիռնքի Նշույլ անգամ չկար ոչ դեմքերին, ոչ էլ սրտերում: Գի-
տակցում էին, որ պիտի զոհեն իրենց կյանքը՝ հանուն Ուինսթընի.
կյանքի անխուսափելի թելադրանքն էր դա:

Չէր կարողանում հիշել, թե դեպքն ինչպես էր պատահել, բայց
երազում գիտեր, որ ինչ-որ ձնով մայրն ու քույրը գոհել են իրենց
կյանքը հանուն իրեն: Դա այն երազներից էր, որտեղ երազին
հատուկ տեսարանում շարունակվում է մտքի աշխատանքը, երազ,

-32-

որում բացահայտված փաստերն ու գաղափարներն արթնանալուց
հետո էլ թվում են նոր ու արժեքավոր: Հանկարծ Ուինսթընը հիշեց,
որ մոտ երեսուն տարի առաջ մոր մահը այնքան ողբերգական ու
վշտալի էր, որ հիմա անհնար էր ըմբռնել: Հասկացավ, որ այդ ողբեր-
գությունը պատկանում Է հնագույն ժամանակներին, երբ գոյություն
ուներ անձնական կյանք, սեր ն ընկերություն, ն երբ ընտանիքի ան-
դամները, առանց որնէ պատճառի, կանգնում էին իրար թիկունքի:
Մոր մասին հիշողությունը ծվատում էր սիրտը, որովհետն նա մահա-
ցել էր՝ իրեն սիրելով, իսկ ինքը չափազանց երիտասարդ ու եսասեր
էր փոխադարձաբար սիրելու համար, ն որովհետե նա (Ուինսթընը
չէր հիշում, թե ինչպես) զոհել էր իրեն` հանուն հավատարմության
գաղափարի, որն անձնական էր Ա անխորտակելի: Հասկանում էր,
որ նման բան չի կարող պատահել այսօր: Այսօր կա վախ, ատելու-
թյուն ն ցավ, բայց ոշ զգացմունքի արժանապատվություն, ոչ էլ խոր
կամ բարդ վիշտ: Այդ ամենը նա տեսնում էր մոր ու քրոջ մեծ աչքե-
բում, որոնք նայում էին իրեն կանաչավուն ջրերի միջից՝ հարյուրա-
վոր սաժեններ ներքն, ն դեռ շարունակում էին սուզվել:

Հանկարծ նա հայտնվեց կարճ, ճիգ խոտի վրա: Ամառային երե-
կո էր, ն արնի շեղ ճառագայթները ոսկեզօծել էին գետինը: Բնու-
թյան այս տեսարանն այնքան հաճախ էր հանդիպել երազներում,
որ չէր կարող վստահ ասել` տեսե՛լ է իրականում, թե՞ ոչ: Արթմնի
մտքերում նա այն կոչում էր Ոսկե երկիր: Դա հին, ճագարների
կրծոտած մարգագետին էր, որի միջով արահետ էր անցնում, իսկ
այսուայնտեղ խլուրդի թմբիկներ էին: Դաշտի հակառակ կողմում`
մաշված ցանկապատի մոտ, ծփիների ճյուղերը մեղմիկ օրորվում
էին զեփյուռից, իսկ դրանց խիտ տերնները կնոջ մազերի նման
տարուբերվում էին: Ինչ-որ տեղ: շատ մոտիկ, բայց անտեսանելի,
անշտապ հոսում էր վճիտ առվակը, իսկ ուռիների տակ՝ ջրափոսե-
րում, լողում էին մանրածածանները:

Մարգագետնով իր կողմն էր գալիս թխահեր աղջիկը: Մի շար-
ժումով նա պատռեց-հանեց հագուստը ն արհամարհական դեն

-33-

նետեց: Նրա մարմինը սպիտակ էր ու հարթ, բայց ոչ մի ցանկու-
թյուն չարթնացրեց Ուինսթընի մեջ. նա ուղղակի նայում էր: Նրան
հիացրեց այն շարժումը, որով աղջիկը դեն նետեց հագուստը:
Իր վայելջագեղությամբ ու անփութությամբ` այդ շարժումը բնա-
ջնջեց մի ամբողջ մշակույթ, մտածողության մի ողջ համակարգ,
ասես Մեծ եղբայրը, Կուսակցությունն ու Մտքի ոստիկանությունը
ի չիք դարձան ձեռքի թեթն շարժումով: Այդ շարժումը նույնպես
պատկանում էր հին ժամանակներին: Եվ Ուինսթընն արթնացավ`
«Շեքսպիր» բառը շուրթերին:

Հեռէկրանը խլացնող սուլոց էր արճակում, որ նույն նոտայի
վրա շարունակվեց երեսուն վայրկյան: Յոթն անց էր տասնհինգ րո-
պե. գրասենյակային աշխատողների արթնանալու ժամանակն էր:
Ուինսթընը դժվարությամբ անկողնուց դուրս քաշեց մարմինը (նա
մերկ էր, որովհետե Արտաքին կուսակցության անդամը տարեկան
ստանում էր հագուստի ընդամենը 3,000 կտրոն, իսկ գիշերազգեստն
արժեր 600) ն աթոռից վերցրեց մաշված շապիկն ու կարճ տաբատը:
Մարմնամարզությունը սկսվելու էր երեք րոպեից: Հաջորդ իսկ պա-
հին նա գալարվեց հազի սարսափելի նոպայից, որ գրեթե միշտ վրա
էր հասնում արթնանալուն պես: Հազն այնպես էր ցնցում թոքերը, որ
շնչառությունը վերականգնվում էր միայն, երբ Ուինսթընը պառկում
էր մեջքի վրա ու սր քանի անգամ խոր շունչ քաշում: Երակներն ուռել
էին հազալու ջանքից, իսկ երակային խոցը սկսել էր քոր գալ:

- Երեսունից քառասուն տարիքային խումբ,- կլանչեց կնոջ ծա-
կող ճայնը-- Երեսունից քառասուն տարիքային խումբ: Ելման դիրք
ընդունեք, խնդրում եմ: Երեսունից քառասուն:

Ուինսթընը զգաստ կանգնեց հեռէկրանի առաջ. այնտեղ կարելի
էր տեսնել երիտասարդ, նիհար, բայց մկանուտ մի կնոջ պարեգո-
տով ու մարզակոշիկներով: '

- Ձեռքերի ծալում ն ձգում,- գոռաց կինը:- Շաշվեք ինձ հետ:
Մե՛կ, երկու, երեք, չորս: Մեկ, երկու, երեք, չորս: Դե, ընկերնե՛ր,
ավելի աշխույժ: Մե՛կ, երկո՛ւ, երեք, չորս: Մե՛կ, երկո՛ւ, երեք, չորս:

-34գ-

Հազի ցավը դեռ չէր վերացրել երազի թողած տպավորությունը,
ն ռիթմիկ վարժություններն ասես թարմացնում էին այդ հիշողու-
թյունը: Մռայլ գոհունակությամբ մեխանիկորեն հետուառաջ անե-
լով թները, ինչը սովորական էր Մարմնամարզության Ժամին, նա
ջանում էր վերադառնալ դեպի վաղ մանկություն: Դա չափազանց
բարդ էր: Ինչ տեղի էր ունեցել հիսունականներին, ջնջվել էր հիշո-
ղությունից: Երբ հնարավոր չէ օգտվել որնէ վկայությունից, նույն-
իսկ սեփական կյանքիդ ուրվագիծը կորցնում է հստակությունը:
Շիշում ես խոշոր իրադարձություններ, որոնք գուցե չեն էլ պատա-
հել, հիշում ես դեպքերի մանրամասներ, բայց ի վիճակի չես վե-
րականգնել մթնոլորտը. կային նան երկար, ոչնչով չառանձնացող
բաց ժամանակահատվածներ: Այն ժամանակ ամեն ինչ այլ էր: Այլ
էին նան երկրների անունները, նրանց տեսքը քարտեզի վրա: Օրի-
նակ, Թռիչքուղի Մեկն այն ժամանակ ուրիշ անուն ուներ. կոչվում
էր Անգլիա կամ Բրիտանիա, մինչդեռ Լոնդոնը, Ուինսթընը միան-
գամայն վստահ էր, միշտ էլ Լոնդոն է կոչվել:

Ուինսթընը չէր կարողանում մտաբերել մի ժամանակ, երբ իր
երկիրը պատերազմի մեջ չէր. ամենայն հավանականությամբ, իր
մանկության տարիներին խաղաղության բավական երկարատն
շրջան էր եղել, որովհետն ամենավաղ հիշողություններից մեկը
օդային հարձակումն էր, որն անակնկալի բերեց բոլորին: Գուցե
հենց այդ ժամանակ ատոմային ռումբ գցեցին Քոլչեսթըրի վրա:
Նա չէր հիշում հարձակումը, բայց հիշում էր, թե հայրն ինչպես
էր ամուր բռնել իր ձեռքը, ու իրենք շտապում էին ներքն, ներքն,
ներքն` դեպի երկրի խորքը, պտուտակաձն սանդուղքով, որ
ճռռում էր ոտքերի տակ: Ի վերջո, ոտքերն այնքան հոգնեցին, որ
սկսեց նվնվալ, ուստի ստիպված էին կանգ առնել ու հանգստա-
նալ: Մայրը, իր դանդաղ ու երազկոտ քայլերով, հետ էր մնացել
նրանցից: Նա գրկել էր Ուինսթընի փոքրիկ քրոջը, կամ գուցե ճեռ-
քին ծածկոցների կապոց էր. Ուինսթընը վստահ չէր՝ քույրն արդեն
ծնվե՞լ էր, թե ոջ: Վերջապես նրանք հայտնվեցին մի աղմկոտ ու

-35-

մարդաշատ վայրում. Ուինսթընը հասկանում էր, որ դա Մետրոյի
կայարան է:

Ոմանք նստած էին քարե հատակին, իսկ մյուսները` շատ կիպ,
կողք կողքի տեղավորվել էին մետաղյա մահճակախերի վրա:
Ուինսթընը, մայրն ու հայրը իրենց համար տեղ գտան հատակին,
իսկ նրանց մոտ՝ անկողնակին, կողք կողքի նստած էին մի ծերու-
նի ու ծեր կին: Ծերունին համեստ մուգ կոստյում էր հագել, իսկ
սպիտակ մազերը ծածկված էին ծոծրակին թեքած սն կտորից
գլխարկով. դեմքը կարմիր էր, իսկ կապույտ աչքերն արտասվում
էին: Նրանից ջինի հոտ էր փչում: Այնպիսի տպավորություն էր, թե
մաշկը ջին է արտաշնչում: Կարելի էր պատկերացնել, որ աչքերից
թափվող արցունքները նույնպես մաքուր ջին են: Չնայած ծերունին
փոքր-ինչ հարբած էր, երնում էր, որ տառապում Է անկեղծ ու ան-
տանելի վշտից: Իր մանկական ուղեղով Ուինսթընը կռահում էր, որ
նրա հետ պատահածը երբեք չի ներվելու, ու վիշտը չի ամոքվելու:
Նրան նույնիսկ թվաց, թե հասկացավ այդ վշտի էությունը: Սպան-
վել էր ծերունու սիրելիներից մեկը՝ փոքրիկ թոռնուհին: Ծերունին մի
քանի րոպեն մեկ կրկնում էր...

- Ոչ մի դեպքում չպիտի վստահեինք նրանց: Ասում էի, չէ, այ
կնիկ, ասում էի: Ահա նրանց վստահելու հետնանքը: Միշտ ասում
էի: Ոչ մի դեպքում չպիտի վստահեինք այդ տականքներին:

Բայց Ուինսթընը չէր կարողանում հիշել, թե ովքեր էին այդ
տականքները:

Այդ ժամանակից ի վեր պատերազմը տառացիորեն չէր դադա-
րում, չնայած, եթե ճիշտն ասենք, միշտ նույնը չէր լինում: Իր ման-
կության տարիներին, մի քանի ամիս շարունակ, Լոնդոնում փողո-
ցային անկանոն մարտեր էին գնում, որոնց մի մասը տպավորվել
էր նրա մեջ: Բայց անհնար էր գտնել մի ողջ ժամանակահատվա-
ծի հետքը, ասել, թե ով ում դեմ էր կռվում ն երբ, որովհետն չկար
որնէ գրառում, կամ բանավոր վկայություն, որ կտարբերվեր գոյու-
թյուն ունեցող տվյալներից: Օրինակ, հիմա՝ 1984 թվականին (եթե,

-36-

իհարկե, հիմա 1984 թվականն էր), Օվկիանիան պատերագմում էր
Եվրասիայի դեմ Ա դաշինքի մեջ էր Արնելաասիայի հետ: Ոչ հան-
րային ու ոչ էլ մասնավոր մակարդակում ոչ ոք չէր հիշատակում, թե
երբնէ այս երեք պետությունների հարաբերություններն այլ են եղել:
Ուինսթընը հրաշալի գիտեր՝ Օվկիանիան պատերազմում էր Արնե-
լաասիայի դեմ ն դաշինքի մեջ էր Եվրասիայի հետ ընդամենը չորս
տարի: Բայց թաքուն էր պահում այդ փաստը: Գիտեր, որովհետե
իր հիշողությունը չէր վերահսկվում: Պաշտոնապես դաշնակիցն
ու թշնամին բնավ չէին փոխվել: Օվկիանիան պատերազմում էր
Եվրասիայի դեմ, հետնաբար Օվկիանիան միշտ էլ պատերազմել է
Եվրասիայի դեմ: Տվյալ պահի թշնամին համարվում էր բացարձակ
չարիքի մարմնավորում, իսկ դանշանակում էր, որ ոչ անցյալում, ոչ
ապագայում անհնար է համաձայնության գալ նրա հետ:
Ամենասարսափելին այն էր, նկատեց նա տասնյակ հազարե-
րորդ անգամ, երբ հետ տարավ ուսերը՝ ցավեցնելով գոտկատեղը
(ճեռքերը ազդրերին՝ նրանք կատարում էին իրանի պարուրաձաե
վարժություն, որն օգտակար էր մեջքի մկանների համար), ամենա-
սարսափելին այն էր, որ այդ ամենը, հնարավոր է, իրականություն
է: Եթե Կուսակցությունը կարող էր ներխուժել անցյալ ն ասել, որ
այս կամ այն իրադարձությունը երբեք տեղի չի ունեցել, ուրեմն դա,
անկասկած, ավելի սարսափելի էր, քան սոսկ տանջանքը ն մահը:
Կուսակցության խոսքով` Օվկիանիան երբեք չի դաշնակցել
Եվրասիայի հետ: Նա՝ Ուինսթըն Սմիթը, գիտեր, որ ընդամենը չորս
տարի առաջ Օվկիանիան դաշնակցել է Եվրասիայի հետ: Բայց որ-
տե՛ղ է պահպանվում այդ իմացությունը: Միայն նրա գիտակցու-
թյան մեջ, որը ցանկացած դեպքում շուտով վերացնելու էին: Ու եթե
մյուսներն ընդունում էին Կուսակցության հրամցրած սուտը,- եթե
բոլոր փաստաթղթերը նույն հեքիաթն էին պատմում,- ապա սուտը
մտնում էր պատմության մեջ ն դառնում ճշմարտություն: «Ով վերա-
հսկում է անցյալը,-- բարբառում էր Կուսակցության կարգախոսը,-
վերահսկում է ապագան. ով վերահսկում է ներկան, վերահսկում է

-37-

անցյալը»: Սակայն անցյալը, չնայած իր հեղհեղուկ բնույթին, երբեք
չէր ենթարկվել փոփոխության: Ինչ ճշմարիտ էր համարվում հիմա,
ճմշմարիտ էր հավիտենությունից հավիտենություն: Ամեն ինչ պարզ
էր: Ընդամենը պետք էր մի անվերջ շարք հաղթանակներ տանել
սեփական հիշողության հանդեպ: Դա կոչվում էր «իրականության
վերահսկում», իսկ նորալեզվով` կրկնամիտք:

- Ազատ եք,- կլանչեց հրահանգչուհին փոքր-ինչ խնդուն ձայնով:

Ուինսթընն իջեցրեց թները ու թոքերը դանդաղ լցրեց օդով:`Նրա
միտքը սահեց դեպի կրկնամտքի լաբիրինթոս: Իմանալ ն չիմանալ,
գիտակցել ողջ ճշմարտությունը, մինչդեռ ասել խնամքով հորին-
ված ստեր, ունենալ միմյանց հակասող երկու կարծիք, իմանալ, որ
նրանք բացառում են իրար, բայց հավատալ երկուսին էլ, կիրա-
ռել տրամաբանությունն ընդդեմ տրամաբանության, հրաժարվել
բարոյականությունից` միաժամանակ հաստատելով այն, կարծել,
որ ժողովրդավարությունն անհնար է, ն որ Կուսակցությունը ժո-
ղովրդավարության խնամակալ է, մոռանալ ինչ պետք է մոռանալ,
իսկ հետո անհրաժեշտ պահին դարճյալ հիշել, իսկ հետո նորից
արագ մոռանալ, ն ամենակարնորը, այս ողջ գործընթացին վե-
րաբերվել զուտ որպես գործընթացի: Սա էր ամենակարնոր նրբու-
թյունը. գիտակցաբար հաղթահարել գիտակցությունը, իսկ հետո
դարձյալ գիտակցել հենց նոր կատարած հիպնոսի գործողու-
թյունը: Նույնիսկ «կրկնամիտք» բառը հասկանալու համար պետք
էր դիմել կրկնամտքի օգնությանը:

Շրահանգչուհին դարձյալ նրանց խնդրեց զգաստ կանգնել:

- Իսկ հիմա տեսնենք, թե մեզնից ով կարող է դիպչել դտնաթա-
թերին,- ոգնորված ասաց նա:- Ազդրերից, խնդրում եմ, ընկերնե՛ր:
Մեկ-երկու: Մե՛կ-երկու...

Ուինսթընն ատում Էր այդ վարժությունը, որ ծակող ցավ էր առա-
ջացնում կրունկներից մինչն նստատեղ ս հաճախ ավարտվում հա-
զի նոպայով: Տխրության կես տհաճ, կես հաճելի զգացողությունը
հեռացավ նրա մտորումներից: Նա գիտակցում էր, որ անցյալը ոչ

-38-

միայն փոխվել, այլն ոչնչացվել էր: Ինչպե՛ս կարելի է հաստատել
նույնիսկ ամենաակնհայտ փաստը, եթե բացի քո հիշողությունից
այն ուրիշ ոչ մի տեղ գոյություն չունի: Նա փորձում էր հիշել՝ առա-
ջին անգամ երբ է լսել Մեծ եղբոր մասին: Որքան հիշում էր՝ վաթսու-
նական թվականներին, բայց անհնար էր մտաբերել ճշգրիտ տա-
րեթիվը: Կուսակցության պատմության մեջ, անշուշտ, Մեծ Եղբայրը
հանդես էր գալիս որպես Հեղափոխության առաջնորդ ն ղեկավար
սկզբնավորման առաջին իսկ օրերից: Նրա սխրագործություններն
աստիճանաբար հրվում էին հետ՝ դեպի անցյալի խորքը, հասնում
քառասունականների ու երեսունականների առասպելական աշ-
խարհ, երբ տարօրինակ գլանածն գլխարկներով կապիտալիստ-
ները դեռ անցնում էին Լոնդոնի փողոցներով խոշոր, փայլփլուն մե-
քենաներով կամ ապակեպատ ձիակառքերով: Ոչ ոք չգիտեր՝ այս
լեգենդի որ մասն է իրական, որը` հորինված: Ուինսթընը Կնույնիսկ
չէր հիշում, թե կոնկրետ երբ է ստեղծվել Կուսակցությունը: Որքան
հիշում Էր՝ մինչ 1960 թվականը երբնէ չէր լսել Անգսոց բառը, բայց
հնարավոր է, որ այդ բառն ավելի վաղ գոյություն է ունեցել հնալեզ-
վում՝ «անգլիական սոցիալիզմ» տարբերակով: Ամեն ինչ պատված
էր մշուշով: Սակայն երբեմն հաջողվում էր սուտ բռնել: Օրինակ,
ճիշտ չէր այն, որ, ինչպես պատմում էին Կուսակցության պատմու-
թյան գրքերը, Կուսակցությունն էր ինքնաթիռ ստեղծել: Ինքնաթիռ-
ներ կային դեռ վաղ մանկության շրջանում: Բայց ապացուցեն ան-
հնար էր: Ոչ մի վկայություն չկար: Իր ողջ կյանքում նա մեկ անգամ
էր ձեռքում պատմական փաստի կեղծման անսխալ ու վավերա-
կան ապացույց պահել: Այդ օրը...

- Սմիթ,- ճչաց փնթփնթան ճայնը հեռէկրանից:- 6079: Սմիթ Ու:
Այո, դուք: Ավելի կռացեք, խնդրեմ: Կարող եք ավելի լավ կատարել
վարժությունը, բայց չեք ջանում: Ավելի ցածր, խնդրում եմ: Այդպես
ավելի լավ է, ընկեր: Իսկ հիմա ամբողջ խումբն ազատ է: Հետնեք ինձ:

Հանկարծ տաք քրտինքը պատեց Ուինսթընի մարմինը: Դեմքը
միանգամայն անվրդով էր: Երբեք ցույց մի տուր սարսափ: Ցույց

-39-

մի՛ տուր վրդովմունք: Աչքի թրթռոցն անգամ կարող է մատնել: ` Նա
ուշադիր հետնեց, թե հրահանգչուհին ինչպես ձեռքերը բարձրաց-
րեց գլխից վեր ու եթե ոչ նրբագեղ, ապա զարմանալի հստակ ու
հմուտ շարժումով կռացավ ն մատներով բռնեց ոտնաթաթը:

- Տեսնո՞ւմ եք, ընկերնե՛ր: Ապացուցեք, որ դուք էլ կարող եք: Մեկ
անգամ նս հետնեք ինձ: Ես երեսունինը տարեկան եմ, ունեմ չորս
երեխա: Հիմա նայեք,- նա նորից կռացավ:- Տեսնո՛ւմ եք ծնկներս
ծալված չեն: Բոլորդ էլ կարող եք անել, եթե ցանկանաք,- ավելաց-
րեց նա ն ուղղվեց:- Քառասունհինգից պակաս ցանկացած մարդ
ի վիճակի է հասնել ոտնաթաթին: Մեզ բախտ չի վիճակվել կռվել
ռազմաճակատի առաջին գծում, բայց գոնե կարող եք լավ մարզա-
վիճակում լինել: Հիշեք Մալաբարի ճակատում կռվող մեր տղանե-
րին: Ինչպես ն Լողացող ամրոցների նավաստիներին: Մտածեք ինչ
դժվարություններ են հաղթահարել նրանք: Հիմա նորից փորձեք:
Ավելի լավ է, ընկե՛ր, շատ ավելի լավ է,-- քաջալերեց նա, երբ Ուինս-
թընին, վերջին մի քանի տարվա ընթացքում առաջին անգամ, ու-
ժերի գերլարումով հաջողվեց դիպչել ոտքերի մատներին` առանց
ծնկները ծալելու:

ի/

Խոր, անբռնազբոսիկ հոգոց հանելով, ինչին շխանգարեց Ննույն-
իսկ հեռէկրանի մոտիկությունը, Ուինսթընը սկսեց առօրյա աշխա-
տանքը. մոտեցրեց խոսագրիչը, փչեց խոսափողի վրա հավաքված
փոշին ու դրեց ակնոցը: Հետո բացեց ու իրար կպցրեց թղթի չորս
փոքր գլան, որոնք արդեն դուրս էին թռել գրասեղանի աջ կողմում
գտնվող օդաճնշական խողովակից:

Խցի պատերի մեջ երեք անցք կար: Խոսագրիչից աջ փոքր օդա-
ճնշական խողովակ էր՝ տպագիր հաղորդագրությունների համար,
իսկ ճախ կողմինն ավելի մեծ էր թերթերի համար. կողքի պատին՝

-40-

այնքան մոտ, որ Ուինսթընի ձեռքը հեշտությամբ հասնում էր, մե-
տաղալարե վանդակով առանձնացված մեծ, երկարավուն ճեղք
էր: Վերջինս նախատեսված էր անպետք թղթերի համար: Շենքում
կային նմանատիպ հազարավոր կամ տասնյակ հազարավոր ճեղ-
քեր, ոչ միայն բոլոր սենյակներում, այլն միջանցքներում՝ ամեն քայ-
լափոխի: Չգիտես ինչու, դրանք կոչվում էին հիշողության անցքեր:
Եթե որնէ մեկն ուզում էր ազատվել ոչնչացման ենթակա փաս-
տաթղթից կամ հատակին թղթի կտոր էր տեսնում, մեքենայա-
բար բացում էր մոտակա հիշողության անցքի կափարիչը ու գցում
ներս. թուղթը պտտվում էր տաք օդի հոսանքում ն սլանում դեպի
հսկայական հնոցները, որ թաքնված էին շենքի խորքում:

Ուինսթընն ուսումնասիրեց բացած չորս թերթը: Դրանցից յուրա-
քանչյուրի վրա միայն մեկ կամ երկու տողանոց, հեռագրային ոճով
հաղորդագրություն էր, գրված ոչ թե Նորալեզվով, այլ բաղկացած
էր նորալեզվի բառերից ն Նախարարությունում ծառայում էր ներ-
քին նպատակների համար: Բովանդակությունը հետնյալ էր.

թայմս 173.84 բբ ելույթ կեղծված աֆրիկա ճշտել

թայմս 19.12.83 կանխատեսում եռամյա պլան 4-րդ եռամսյակ 83
տառասխալ ստուգել ընթացիկ համարի հետ

թայմս 14.2.84նախառատ սխալ մեջբերում շոկոլադ ճշտել

թայմս 31283 զեկույց բբ օրվա պատվեր կրկնակիգումարած-
լավ մեջբերումներ չմարդիկ վերաշարադրել լրիվ վերիցվար մինչ
ներկայացումը

Գոհունակության անորոշ զգացումով Ուինսթընը մի կողմ դրեց
չորրորդ թերթը: Գործը բարդ էր ու պատասխանատու, ն վերջինն
ավելի մեծ ուշադրության կարիք ուներ: Իսկ մյուս երեքը սովորա-
կան առաջադրանքներ էին, չնայած երկրորդի համար երնի պետք
էր ձանձրալի էքսկուրս կատարել թվերի ցուցակում:

-41-

Ուինսթընը «հետին տարեթվերը» հավաքեց հեռէկրանի վրա ն
պատվիրեց «/(Ժայմսի» համապատասխան համարները, որոնք ըն-
դամենը րոպեներ անց սահելով ընկան օդաճնշական խողովակից:
Ուինսթընի ստացած հաղորդագրությունները վերաբերում էին հոդ-
վածներին կամ նորություններին, որոնք, չգիտես ինչու, փոփոխ-
ման, կամ, պաշտոնական լեզվով ասած, շտկման կարիք ունեին:
Օրինակ, «(Ժայմսի» մարտի տասնյոթի համարից պարզ էր դառ-
նում, որ Մեծ Եղբայրը նախորդ օրվա իր ելույթում խաղաղություն
էր կանխատեսել հարավ-հնդկական ճակատում ն. Եվրասիայի
կողմից շուտափույթ կարճաժամկետ հարձակում Հյուսիսային Աֆ-
րիկայում: Մինչդեռ Եվրասիայի բարձրագույն հրամանատարա-
կան կազմը հարձակում էր սկսել Հարավային Հնդկաստանում, իսկ
Հյուսիսային Աֆրիկայում ոչինչ չէր ձեռնարկել: Հետնաբար անհրա-
ժեշտ էր վերաշարադրել Մեծ եղբոր ելույթի այդ պարբերությունն
այնպես, իբրն նա ճիշտ էր կանխագուշակել դեպքերի ընթացքը:
Կամ, օրինակ, «Թայմսի» դեկտեմբերի տասնիննի համարում հրա-
պարակվել էին 1983 թվականի չորրորդ եռամսյակի, որը նույնն էր,
թե՝ իններորդ եռամյա պլանի վեցերորդ եռամսյակի սպառողական
ապրանքների տարբեր տեսակների թողարկման պաշտոնական
կանխատեսումները: Այսօրվա համարը պարունակում էր արտադ-
րողականության փաստացի տվյալներ, որոնցից պարզ էր դառ-
նում, որ բոլոր կանխատեսումները սխալ են: Ուինսթընի խնդիրն էր՝
շտկել նախնական թվերն այնպես, որ դրանք համապատասխանեն
վերջիններին: Իսկ երրորդ հաղորդագրությունը վերաբերում էր մի
շատ պարզ սխալի, որը կարելի էր ուղղել մի քանի րոպեում: Բո-
լորովին վերջերս` փետրվարին, Առատության նախարարությունը
խոստացել էր (պաշտոնական լեզվով ասած՝ «կտրական խոստում
էր տվել»), որ 1984 թվականին շոկոլադի չափաբաժնի կրճատում
չի լինի: Իրականում, որքանով Ուինսթընն էր տեղյակ, սույն շա-
բաթվա վերջին շոկոլադի չափաբաժինը երեսուն գրամից պետք է
կրճատվեր քսանի: Անհրաժեշտ էր ընդամենը նախկին խոստումը

-42-

փոխարինել զգուշացմամբ՝ առ այն, որ ապրիլ ամսին գուցե կարիք
լինի կրճատել չափաբաժինը:

Ավարտելով աշխատանքը հաղորդագրություններից յուրա-
քանչյուրի հետ` Ուինսթընը գրավոր ուղղումներն ամրացրեց
«Թայմսի» համապատասխան կրկնօրինակին ս հրեց օդաճնշա-
կան խողովակի մեջ: Հետո իրեն հատուկ մեխանիկական շարժու-
մով ճմռթեց նախնական օրինակն ու իր կատարած նշումները ն
նետեց հիշողության անցքի մեջ, որ կրակի բաժին դառնան:

Թե ինչ էր կատարվում անտեսանելի լաբիրինթոսում, ուր տա-
նում էր օդամնշական խողովակը, Ուինսթընը կոնկրետ չգիտեր,
միայն ընդհանուր պատկերացում ուներ: Երբ «Թայմսի» համապա-
տասխան համարում բոլոր անհրաժեշտ փոփոխությունները հա-
վաքվում ու համեմատվում էին, համարը վերատպվում էր, իսկա-
կան օրինակը՝ ոչնչացվում, իսկ դրա փոխարեն թղթապանակում
դրվում էր ուղղված տարբերակը: Անվերջ փոփոխությունների այս
գործընթացը վերաբերում էր ոչ միայն թերթերին, այլն գրքերին,
պարբերականներին, գրքույկներին, ազդագրերին, թռուցիկնե-
րին, ֆիլմերին, ճայնագրություններին, ծաղրանկարներին ու լու-
սանկարներին, այսինքն` այն բոլոր գրական կամ վավերագիր
նյութերին, որոնք կարող են քաղաքական կամ գաղափարական
նշանակություն ունենալ: Օրեցօր ն գրեթե րոպե առ րոպե անցյալը
թարմացվում էր: Հենց այդպես Կուսակցության ցանկացած կան-
խագուշակման իրավացիությունը հաստատվում էր փաստացի
ապացույցով. գրանցումների մեջ չկար որնէ նորություն կամ կար-
ծիք, որը կարող էր հակասել ժամանակի կարիքներին: Ամբողջ
պատմությունը մագաղաթ էր, որ ջնջվում ու դարձյալ գրվում էր
այնքան հաճախ, որքան անհրաժեշտ էր: Եվ երբ գործն արվում էր,
այլնս հնարավոր չէր ապացուցել, թե որնէ կեղծում է կատարվել:
Արճանագրությունների բաժնի ամենամեծ հատվածը, շատ ավե-
լի մեծ, քան Ուինսթընի բաժինն էր, բաղկացած էր մարդկանցից,
որոնց պարտականությունն էր գտնել ու հավաքել փոփոխման

-43-

կամ ոչնչացման ենթակա գրքերի, թերթերի ն այլ փաստաթղթերի
բոլոր կրկնօրինակները: «(Թայմսի» համարը, որը, քաղաքական
հանգամանքների փոփոխության կամ Մեծ եղբոր սխալ մարգա-
րեությունների պատճառով, հավանաբար տասնյակ անգամներ
փոփոխվել էր, դրված էր թղթապանակում` իր իսկական ամսա-
թվով, ն գոյություն չուներ նրան հակասող այլ կրկնօրինակ: Գրքերը
նույնպես պատվիրվում էին, նորից ու նորից վերաշարադրվում ն
վերատպվում` առանց փոփոխության մասին որնէ ծանուցման:
Նույնիսկ Ուինսթընի ստացած գրավոր հրահանգներում, որոնցից
նա միշտ ազատվում էր՝ կատարելուն պես, ուղիղ կամ անուղղա-
կիորեն չէր ասվում, որ ինչ-որ բան է կեղծվել. մշտապես նշվում էին
միայն այն սայթաքումները, սխակները, տառասխակերը կամ սխալ
ճնակերպումները, որոնք անհրաժեշտ էր ուղղել՝ ելնելով ճշգրտու-
թյան նկատառումներից:

Իրականում, մտածեց Ուինսթընը, երբ ուղղում էր Առատության
նախարարության թվերը, սա նույնիսկ կեղծարարություն չէ, այլ ըն-
դամենը՝ մի անհեթեթության փոխարինումը մյուսով: Նյութի հիմ-
նական մասը, որի հետ առնչվում էր աշխատողը, ոչ մի կապ չու-
ներ իրական աշխարհի հետ, նույնիսկ այնպիսի կապ, որ կարելի
էր տեսնել անկեղծ ստի մեջ: Վիճակագրությունը նույնքան ֆան-
տաստիկ էր ինչպաս բնագրով, այնպես էլ շտկված տարբերակում:
Հիմնականում ստիպված էին լինում թվեր հորինել: Օրինակ, ըստ
Առատության նախարարության կանխատեսումների` եռամսյակի
ընթացքում պետք Է արտադրվեր հարյուր քառասունհինգ միլիոն
զույգ կոշիկ: Իրականում արտադրվում էր վաթսուներկու միլիոն:
Սակայն կանխատեսումը վերաշարադրելիս Ուինսթընը թիվն իջեց-
րեց հիսունյոթ միլիոնի, որպեսզի, ինչպես միշտ, տպավորություն
ստեղծվի, թե պլանը գերակատարվել է: Ամեն դեպքում, վաթսուն-
երկու միլիոնը նույնքան հեռու էր իրականությունից, որքան 145
միլիոնը: Շատ հավանական էր, որ կոշիկ ընդհանրապես չէր ար-
տադրվել: Շատ ավելի հավանական էր, որ ոչ ոք չգիտի ն չի էլ

-44-

ուզում իմանալ, թե որքան կոշիկ է արտադրվել: Հայտնի էր միայն,
որ ամեն եռամսյակի ընթացքում թղթի վրա արտադրվում էր աստ-
ղաչափական քանակի կոշիկ, սակայն Օվկիանիայի բնակչության
կեսը բոբիկ էր: ՝Նույն վիճակն էր մեծ կամ փոքր ցանկացած գրա-
վոր փաստի դեպքում: Ամեն ինչ խամրում էր ստվերների աշխար-
հում, որտեղ նույնիսկ տարեթիվը հնարավոր չէր հստակ որոշել:

Ուինսթընը հայացք գցեց սրահի հակառակ կողմը: Ջուգա-
հեռ խցում (Թիլլոթսըն անունով փոքրամարմին, բծախնդիր, մուգ
կզակով մի մարդ անվրդով աշխատում էր` ծնկին պահելով ծա-
լած թերթը, բերանը մոտեցրած խոսագրիչի բարձրախոսին: Թվում
էր նա ամեն ինչ անում է, որ ողջ ասվածը մնա իր ու հեռէկրանի
միջն: Նա բարճրացրեց գլուխը, ն ակնոցը թշնամաբար ուղղվեց
Ուինսթընի կողմը:

Ուինսթընը գրեթե չէր ճանաչում Թիլլոթսընին ն գաղափար ան-
գամ չուներ, թե նա ինչ գործով էր զբաղվում: Արճանագրություն-
ների բաժնում ոչ ոք չէր սիրում խոսել իր աշխատանքի մասին:
Երկար, առանց պատուհանների միջանցքում, որ բաղկացած էր
երկշարք խցերից լի թղթերի անվերջ խշխշոցով ու խոսագրիչի մեջ
մրմնջացող ձայների բզզոցով, աշխատում էին տասնյակ մարդիկ,
որոնց Ուինսթընը նույնիսկ անունով չէր ճանաչում, չնայած ամեն
օր տեսնում էր, թե ինչպես են շտապ-շտապ հետուառաջ անում
միջանցքներում կամ թափահարում թները Ատելության երկրո-
պեի ընթացքում: Նա գիտեր, որ հարնան խցում աշխատող ավա-
զագույն մազերով փոքրամարմին կինն ամբողջ օրը տանջվում էր՝
գտնելով ու մամուլից ջնջելով այն մարդկանց անունները, որոնք
գոլորշացվել էին, հետնաբար երբեք Էլ գոյություն չէին ունեցել:
Աշխատանքն ասես հենց նրա համար էր ստեղծված. բանն այն է,
որ մի քանի տարի առաջ գոլորշացրել էին նրա ամուսնուն: Իսկ մի
քանի խուց այն կողմ աշխատում էր մեղմ, անճարակ, երազկոտ
մի արարած` Էմփլֆորթ անունով, չափազանց մազոտ ականջնե-
րով ն հանգի ու ռիթմի ապշեցուցիչ տաղանդով. նա ստեղծում էր

-45-

բանաստեղծությունների աղավաղված տարբերակներ, կամ, այս-
պես կոչված, եզրափակիչ տեքստեր, որոնք գաղափարական առու-
մով վտանգավոր չէին, բայց չգիտես ինչու պետք է պահպանվեին
անթոլոգիաներում: Եվ այս ամբողջ սրահը, մոտ հիսուն աշխատող-
ներով, կազմում էր ընդամենը մեկ ենթաբաժին, այսպես ասած՝
մի առանձին բջիջ Արձանագրությունների բաժնի հսկայական ու
խճճված համակարգում: Նրանից այն կողմ, նրանից վերն ուներքն՝
աշխատողների մեղվապարսերը զբաղված էին ամենաբազմազան
գործերով: Կային հսկայական հրատարակչություններ՝ իրենց են-
թա-խմբագիրներով, տպագրիչներով Ա հատուկ կահավորված
ստուդիաներով, որտեղ լուսանկարներ էին կեղծվում: Կար նան
հեռուստահաղորդումների բաժին՝ իր ինժեներներով, ռեժիսորնե-
րով Ա դերասանների խմբերով, որոնք հատուկ ընտրված էին՝ ճայ-
ներ նմանակելու ունակության համար: Կար նան ռեֆերենտների
մի ամբողջ բանակ, որոնց պարտականությունն էր՝ կազմել գրքերի
ու պարբերականների ցուցակները, որոնք ենթակա էին փոփոխ-
ման: Կային հսկայական պահոցներ փաստաթղթերի համար, ն
թաքնված հնոցներ, որտեղ ոչնչացվում Էին իսկական օրինակները:
Իսկ ինչ-որ տեղ, գաղտնի, ուղղորդող ուղեղներն էին, որոնք, կենտ-
րոնացնելով իրենց ջանքերը, կազմում էին քաղաքական ուղեգիծ,
ըստ որի անհրաժեշտ էր անցյալի մի մասը պահպանել, մյուս մասը՝
կեղծել, իսկ երրորդն առհասարակ ոչնչացնել:

Իսկ Արճանագրությունների բաժինը Ճշմարտության նախարա-
րության առանձին մասն էր, որի գլխավոր խնդիրն էր՝ ոչ թե վերա-
կառուցել անցյալը, այլ Օվկիանիայի բնակիչներին մատակարարել
թերթեր, ֆիլմեր, դասագրքեր, հեռէկրանի հաղորդումներ, պիես-
ներ, վեպեր, այսինքն համոզիչ տեղեկատվություն, հրահանգ-
ներ կամ ժամանց` արձանից մինչն լոզունգ, քնարական պոեմից
մինչն կենսաբանական տրակտատ ն մանկական այբբենարանից
մինչն նորալեզվի բառարան: Նախարարությունը ոչ միայն բավա-
րարում էր կուսակցության բազմազան կարիքները, այլն կրկնում

-46-

ամբողջ գործողությունը մի մակարդակ ցածր՝ հօգուտ պրոլետա-
րիատի: Գոյություն ուներ առանձին բաժինների մի ամբողջ հա-
մակարգ, որոնք զբաղվում էին պրոլետարական գրականությամբ,
երաժշտությամբ, դրամատուրգիայով ն զվարճանքներով: Այստեղ
տպագրվում էին ցածրորակ թերթեր, որոնք գրեթե ոչինչ չէին պա-
րունակում, բացի սպորտից, հանցագործությունների ամփոփա-
գրից ու աստղագիտությունից, գրոշանոց սենսացիոն նովելներից.
ստեղծվում էին անվայելուչ տեսարաններով ֆիլմեր ու սենտիմեն-
տալ երգեր, որոնք հորինվում էին մեխանիկական միջոցներով`
յուրահատուկ գեղադիտակով, որը կոչվում էր հանգագրի:: Գոյու-
թյուն ուներ նան մի ամբողջ ենթաբաժին. նորալեզվով այն կոչվում
էր Պոռնոբաժին ն զբաղվում էր ամենացածրորակ պոռնոգրա-
ֆիայի ստեղծմամբ, որն ուղարկվում էր կնքված փաթեթներով, նե
Կուսակցության անդամներին, բացի հեղինակներից, արգելվում
էր դիտել դրանք:

Մինչ Ուինսթընն աշխատում էր, օդաճնշական խողովակից նս
երեք հաղորդագրություն էր ընկել, բայց դրանք սովորական առա-
ջադրանքներ էին, ուստի ավարտեց մինչն Ատելության երկրոպեի
սկրզբը: Երբ Ատելությունն ավարտվեց, նա վերադարձավ իր խուցը,
դարակից հանեց նորալեզվի բառարանը, մի կողմ դրեց խոսա-
գրիչը, մաքրեց ակնոցը ն անցավ առավոտվա հիմնական գործին:

Ուինսթընի կյանքի ամենամեծ հաճույքն աշխատանքն էր: Հիմ-
նականում այն բաղկացած էր հոգնեցուցիչ ու սովորական առա-
ջադրանքներից, բայց երբեմն այնքան բարդ էր ու խճճված, որ
կարող էիր գլուխդ կորցնել, ինչպես մաթեմատիկական խնդիր լու-
ծելիս. լինում էին դեպքեր, երբ կեղծելու ընթացքում ոչինչ չէր կա-
րող ուղղորդել. պետք էր միայն տիրապետել Անգսոցի սկզբունք-
ներին Ա կանխատեսել՝ Կուսակցությունն ինչ է ուզում լսել քեզնից:
Ուինսթընը հիանալի էր տիրապետում այս գործին: Մի անգամ
նրան նույնիսկ վստահել էին «Թայմսի» առաջնորդող հոդվածների
շտկման գործը, որոնք ամբողջությամբ գրված էին նորալեզվով:

-47-

Նա բացեց հաղորդագրությունը, որն ավելի վաղ մի կողմ էր դրել:
Այնտեղ գրված էր.

թայմս 312.83 զեկույց բբ օրվա պատվեր կրկնակիգումարած-
լավ մեջբերումներ չմարդիկ վերաշարադրել լրիվ վերիցվար մինչ
ներկայացումը

Հնալեզվում (կամ ստանդարտ անգլերենում) դա հնչում էր
այսպես.

«(983 թվականի դեկտեմբերի երեքի «Թայմսի» համարում տպա-
գրված Մեծ եղբոր հրամանը գոհացնող է. վկայակոչված են գոյու-
թյուն չունեցող մարդիկ: Ամբողջությամբ վերաշարադրեք ն մինչ
պահոց ուղարկելը ձեր տարբերակը հանձնեք ղեկավարությանը»:

Ուինսթընն աչքի անցկացրեց սխալ հոդվածը: Երնում էր Մեծ
եղբոր Օրվա հրամանը գլխավորապես նվիրված էր Էֆ Էֆ Սի Սի
կազմակերպության աշխատանքի գովերգմանը, որը սիգարետ ն
այլ պարագաներ էր մատակարարում Լողացող ամրոցների նա-
վաստիներին: Աչքի Էր ընկել հատկապես ոմն ընկեր Ուիդերս՝Ներ-
քին կուսակցության հայտնի անդամ. նրան շնորհվել էր երկրորդ
կարգի շքանշան՝ Գերազանց ծառայության համար:

Երեք ամիս անց Էֆ Էֆ Սի Սի-ն լուծարվել էր՝ առանց որնէ պատ-
ճժառի: Կարելի էր ենթադրել, որ Ուիդերսը Ա նրա գործընկերները
հիմա շնորհազրկված էին, թեն այդ մասին որնէ հիշատակություն
չկար ոչ մամուլում, ոչ էլ հեռէկրանով: Դա սպասելի էր, քանի որ
քաղաքական օրինազանցները սովորաբար չէին դատապարտ-
վում կամ ենթարկվում հանրային մեղադրանքի: Մեծ զտումները,
որոնց զոհ էին գնում հազարավոր մարդիկ, դավաճանների ու
մտքի հանցագործների բաց դատաքննությունները, որտեղ նրանք
ստորացած խոստովանում էին իրենց մեղքը, ապա մահապատժի

-48-

ենթարկվում, հատուկ ներկայացումներ էին ն տեդի էին ունենում ոչ
հաճախ, քան մի քանի տարին մեկ: Իսկ մարդիկ, ովքեր արժանա-
ցել էին Կուսակցության դժգոհությանը, ուղղակի անհետանում էին,
ու նրանց մասին այլնս ոչ ոք չէր լսում: Ոչ ոք պատկերացում չուներ՝
ինչ է պատահել նրանց: Հնարավոր է, որ նույնիսկ ոդջ են: Տարբեր
ժամանակներում անհետացել էր երեսուն մարդ, որոնց Ուինսթընը
անձամբ էր ճանաչում, չհաշված իր ծնողներին:

Ուինսթընն ամրակով դանդաղ շոյում էր քիթը: Դիմացի խցում
ընկեր Թիլլոթսընը դեռ գաղտնի խոսում էր քթի տակ` թեքված
դեպի խոսագրիչը: Նա մի պահ բարձրացրեց գլուխը, ու ակնոցը
դարձյալ թշնամաբար փայլեց: Ուինսթընը չգիտեր՝ արդյո՛ք ընկեր
Թիլոթսընը նույն գործով էր զբաղվում, ինչ ինքը: Դե ինչ, չի բա-
ցառվում: Նման նուրբ գործեր չեն կարող վստահվել միայն մեկ
մարդու. մյուս կողմից, առաջադրանքը կոմիտեին հանձնարա-
րելը կնշանակեր խոստովանել, որ կեղծում է տեղի ունենում: Շատ
հավանական է, որ հիմա տասնյակից ավելի մարդիկ աշխատում
էին Մեծ եղբոր ասածի հակառակ տարբերակների վրա: Հիմա մի
փայլուն ուղեղ Ներքին կուսակցությունից կընտրի այս կամ այն
տարբերակը, կխմբագրի, գործի կդնի խաչաճն հղումների բարդ,
բայց անհրաժեշտ համակարգը, ապա ընտրված սուտը կհանձնվի
մշտական պահպանման ն կդառնա ճշմարտություն:

Ուինսթընը չգիտեր, թե Ուիդերսն ինչու էր շնորհազրկվել: Գու-
ցե չարաշահումների կամ աշխատանքը վատ կատարելու համար:
Իսկ գուցե Մեծ Եղբայրն ուղղակի ազատվում էր չափազանց հայտ-
նի իր ենթակայից: Հնարավոր է, որ Ուիդերսին կամ նրան մտե-
րիմ մեկին մեղադրում էին հերետիկոսության մեջ: Կամ գուցե, ինչն
ամենահավանականն էր, դա պատահել էր, որովհետն զտումներն
ու «գոլորշացումները» կառավարության մեխանիզմի անհրա-
ժեշտ մասն էին: Միակ իրական հուշումը «հիշատակված չմարդիկ»
արտահայտության մեջ էր. նշանակում էր` Ուիդերսն արդեն մե-
ռած է: Այս արտահայտությունը չէր օգտագործվում ձերբակալված

-49-

մարդկանց դեպքում: Երբեմն նրանց բաց էին թողնում ն թույլ էին
տալիս մինչ մահապատիժը մեկ-երկու տարի մնալ ազատության
մեջ: Պատահում էր, որ մեկը, ում վաղուց մեռած էին համարում,
ուրվականի պես հայտնվում էր որնէ հանրային դատավարու-
թյան ընթացքում, որտեղ վկայություններ էր տալիս հարյուրա-
վոր մարդկանց դեմ, ապա անհետանում, այս անգամ` ընդմիշտ:
Այնուամենայնիվ, Ուիդերսն արդեն «չմարդ» էր: Նա գոյություն չու-
ներ. երբեք էլ գոյություն չէր ունեցել: Ուինսթընը որոշեց, որ բավա-
կան չէ փոխել միայն Մեծ եղբոր ելույթի միտումը: Ավելի լավ կլի-
ներ նա խոսեր հիմնական թեմայի հետ բոլորովին կապ չունեցող
մեկ այլ բանի մասին:

Նա կարող է շեղել ելույթի ուղղությունն ու պախարակել դա-
վաճաններին ու մտքի հանցագործներին, բայց դա չափազանց
ակնհայտ կլիներ, իսկ ռազմաճակատում հաղթանակ հորինելը
կամ Իններորդ եռամյայի պլանի գերակատարումը կարող էր շատ
խժճմել արձանագրությունները: Այստեղ անհրաժեշտ էր մաքուր
երնակայություն: Հանկարծ ուղեղում փայլատակեց ընկեր Օգիլ-
վիի՝ կարելի Է ասել պատրաստի պատկերը. նա վերջերս զոհվել
էր ճակատամարտում՝ հերոսական հանգամանքներում: Լինում էին
դեպքեր, երբ Մեծ եղբայրն իր Օրվա հրամանը նվիրում էր Կուսակ-
ցության շարքային համեստ անդամի հիշատակին, որի կյանքն ու
մահը օրինակելի Էին բոլորի համար: Այսօր նրա խոսքը նվիրված
կլինի ընկեր Օգիլվիին: Անշուշտ, ընկեր Օգիլվի անունով մարդ
գոյություն չուներ, բայց մի քանի տպագիր տող, մի քանի կեղծ
լուսանկար, ն նա շուտով կյանքի կկոչվի:

Ուինսթընը մի պահ մտածեզ, հետո իր կողմը քաշեց խոսագրիչն
ու սկսեց թելադրել Մեծ Եղբոր ծանոթ ոճով` միաժամանակ ռազ-
մական ու մանրակրկիտ ոճ, ինչը հեշտ էր կրկնօրինակել՝ հարցեր
տալու ե դրանց անմիջապես պատասխանելու հնարքի շնորհիվ
(«Ի՞նչ դաս ենք քաղում այս փաստից, ընկերներ: Դաս, որը նան
Անգսոցի հիմնարար սկզբունքներից մեկն է, ն այլն, ն այլն»):

-50-

Երեք տարեկանում ընկեր Օգիլվին հրաժարվել էր բոլոր խա-
ղալիքներից, բացի թմբուկից, ինքնաձիգից ն ուղղաթիռի մոդելից:
Վեց տարեկանում, բացառության կարգով մեկ տարի շուտ, համա-
լրել է Լրտեսների շարքերը, իսկ ինը տարեկանում արդեն դասա-
կի հրամանատար էր: Տասնմեկ տարեկանում հորեղբորը մատնել
էր Մտքի ոստիկանությանը, երբ գաղտնալսելով խոսակցությունը՝
հասկացել էր, որնա հանցավոր գաղափարներ ունի: Տասնյոթ տա-
րեկանում Երիտասարդական հակասեռային միության շրջանային
ղեկավարն էր: Տասնինը տարեկանում հնարել էր ձեռքի նռնակ, որն
ընդունվել էր Խաղաղության նախարարության կողմից ն առաջին
փորձարկման ընթացքում մեկ պայթյունով ոչնչացրել երեսունմեկ
եվրասիացի գերի: Քսաներեք տարեկանում զոհվել էր ռազմական
գործողությունների ժամանակ: Կարնոր հաղորդագրություններով
Հնդկական օվկիանոսի վրայով թռչելիս նրան հետապնդել էին
թշնամու կործանիչ ինքնաթիռները: Գնդացիրը մարմնին կապած՝
ուղղաթիռից թռել էր խոր ջրերի մեջ իր հետ տանելով հաղորդա-
գրությունները: «Նման վախճանը, ասաց Մեծ եղբայրը,- կարող է
դառնալ միայն նախանձի առարկա»: Մեծ եղբայրը մի քանի մեկ-
նաբանություն արեց ընկեր Օգիլվիի կյանքի մաքրության ու նպա-
տակաուղղվածության վերաբերյալ: Նա չէր խմում ն չէր ծխում, չու-
ներ ժամանցի այլ տարբերակ, քան օրական մեկ ժամ մարզասրա-
հում անցկացնելը, ամուրիության երդում էր տվել, քանզի կարծում
էր, որ ամուսնությունն ու ընտանիքի խնամքը անհամատեղելի են
պարտքին քսանչորս ժամ նվիրվելու պատրաստակամության հետ:
Չուներ խոսակցության այլ թեմա, քան Անգսոցը, ն ոչ մի նպատակ՝
բացի եվրասիական թշնամու դեմ հաղթանակից ն լրտեսներ, վնա-
սարարներ, մտքի հանցագործներ ու այլ դավաճաններ գտնելուց:

Ուինսթընը երկար մտածում էր` չարժի՞ արդյոք շքանշան շնոր-
հել ընկեր Օգիլվիին «Գերազանց ծառայության համար». ի վերջո,
որոշեց շնորհել, քանի որ դրա համար անհրաժեշտ էր մի քանի
խաչածն հղում:

-51-

Մի անգամ էլ նայեց դիմացի խցում աշխատող մրցակցին: Ինչ-
որ բան նրան հուշում էր, որ Թիլլոթսընը հաստատ զբաղված է
նույն գործով, ինչ ինքը: Անհնար էր կռահել, թե ում աշխատանքն ի
վերջո կընդունվի, բայց նա միանգամայն վստահ էր, որ իր տարբե-
րակն է ընդունվելու: Ընկեր Օգիլվին, որ ընդամենը մեկ ժամ առաջ
գոյություն չուներ, հիմա իրական էր: Ուինսթընին հետաքրքիր
թվաց այն փաստը, որ կարելի է ստեղծել մեռած մարդկանց, բայց
ոչ ողջերին: Ընկեր Օգիլվին, որ երբեք գոյություն չէր ունեցել ներ-
կայում, հիմա գոյություն ուներ անցյալում, ու երբ կեղծման փաստը
մոռացվի, նրա գոյությունը նույնքան հաստատ ն անժխտելի կլինի,
որքան Կառլ Մեծը կամ Հուլիոս Կեսարը:

Մ

Ցածր առաստաղով ճաշարանում, գետնի տակ, դանդաղ առաջ
էր գնում ճաշին սպասողների հերթը: Սենյակն արդեն լի էր մարդ-
կանցով ու խլացնող աղմուկով: Վաճառասեղանի ետնից քուլա-
քուլա բարձրանում էր շոգեխաշած մսի գոլորշին` թթու մետաղա-
կան հոտով, որին, սակայն, չէր հաջողվում ճնշել «Շաղթանակ» ջի-
նի հոտը: Սրահի հեռավոր անկյունում փոքրիկ բար էր՝ պատի մեջ
բացված անցք, որտեղից ջինի մի մեծ ումպը կարելի էր գնել տասը
սենթով:

- Ահա թե ում էի փնտրում,-- լսեց Ուինսթընը թիկունքից:

Նա շրջվեց: Մտերիմներից էր Սայմը, որն աշխատում էր Հետա-
զոտությունների բաժնում: «Մտերիմ» բառը թերնս տեղին չէ: Ար-
դեն բարեկամներ չկային, միայն «ընկերներ». բայց կային որոշ ըն-
կերներ, որոնց ներկայությունն ավելի հաճելի էր, քան մյուսներինը:
Սայմը բանասեր էր, նորալեզվի մասնագետ: Նա փորձագետների
հսկայական թիմի կազմում էր, որոնք պատրաստում էին ՝Նորալեզ-
վի բառարանի տասնմեկերորդ հրատարակությունը: Ուինսթընից

-52-

էլ փոքրամարմին էր, մուգ մազերով ն մեծ, դուրս պրծած աչքերով,
որոնք միաժամանակ թե՛ տխուր էին, թե' ծիծաղելի, ն զրուցակցի
հետ խոսելիս կարծես ուսումնասիրում էին նրա դեմքը:

- Ուզում էի հարցնել: ածելի ունե՞ք,- ասաց նա:

- Ոչ մի հատ,- ասաց Ուինսթընը մի տեսակ մեղավոր շտապողա-
կանությամբ:- Ամբողջ քաղաքում հարցրել եմ: Ոչ մի տեղ այլնս չկա:

Բոլորն ածելիներ էին փնտրում: Իրականում Ուինսթընը երկու
չօգտագործած ածելի ուներ, որոնք գանձի պես պահել էր: Ածե-
լիներն անհետացել էին մի քանի ամիս առաջ: Ցանկացած պահի
կուսակցական խանութներից մեկ այս անհրաժեշտ առարկան էր
չքանում, մեկ մյուսը: Մերթ կոճակներն անհետ կկորչեն, մերթ թելը,
երբեմն էլ կոշկաքուղերը. հիմա էլ, ահա, ածելիներն էին չքվել:
Եթե հնարավոր էր ձեռք բերել, ապա՝ միայն «ասն» շուկայում, այն էլ՝
թաքուն ու դժվարությամբ:

- Վեց ամիս է`նույն ածելիով եմ սափրվում,-- ստեց նա:

Հերթն առաջ շարժվեց: Երբ կանգ առան, Ուինսթընը նորից
շրջվեց դեպի Սայմը: Նրանք մեկական մետաղյա յուղոտ սկուտեղ
վերցրին վաճառասեղանի եզրին շարված կույտից:

- Երեկ ւտտեսա՛ք ինչպես կախաղան հանեցին գերիներին,- ասաց
Սայմը:

- Աշխատում էի,- անտարբեր պատասխանեց Ուինսթընը:-- Երնի
կինոյում կտեսնեմ:

- Բոլորովին համարժեք փոխատեղում չէ,- ասաց Սայմը:

Նրա քմծիծաղող հայացքը տնտղում էր Ուինսթընի դեմքը: «Լա՛վ
գիտենք ճեզ,- ասում էին նրա աչքերը:- Կարդում եմ մտքերդ: Շատ
լավ հասկանում եմ` ինչու չես գնացել գերիների մահապատիժը
նայելու»:

Ինտելեկտուալ Սայմը մոլեռանդ ուղղափառ էր: Տհաճ ու ագահ
գոհունակությամբ պատմում էր թշնամու գյուղերի վրա ուղղա-
թիռների գրոհների, մտքի հանցագործների դատավարություննե-
րի ու խոստովանությունների, Սիրո նախարարության նկուղներում

-53-

իրականացվող մահապատիժների մասին: Զրուցելիս ստիպված
էիր շեղել նրան այդպիսի թեմաներից ու, եթե հաջողվեր, հարց-
նել նորալեզվի տեխնիկական միջոցներից, որոնց մասին խոսում
էր հետաքրքրությամբ ու իմացությամբ: Ուինսթընը մի քիչ թեքեց
Գլուխը, որ խուսափի խոշոր սն աչքերի մանրազնին հայացքից:

- Գեղեցիկ մահապատիժ ստացվեց,- երազկոտ մրմնջաց
Սայմը:- Իմ կարծիքով` երբ նրանց ոտքերը կապում են, փչացնում
են ողջ տեսարանը: Սիրում եմ, երբ թափահարում են ոտքերը: Իսկ
ամենից շատ սիրում եմ վերջին պահը, երբ դուրս է ընկնում լեզուն,
կապույտ, վառ կապույտ լեզուն: Այդ մանրուքն ինձ շատ է գրավում:

- Հաջորդը,- շերեփը թափահարելով՝ ճչաց սպիտակ գոգնոցով
պրոլը.

Ուինսթընն ու Սայմը մոտեցրին սկուտեղները: Երկուսին էլ արա-
գորեն սովորական ճաշ շպրտեցին. մետաղյա՝ մոխրավարդագույն
միս, մի կտոր հաց, պանրի խորանարդիկ, մի բաժակ «Հաղթանակ»
սուրճ` առանց կաթի, ն սախարինի մի կոճակ:

- Այնտեղ՝ այն հեռէկրանի տակ, սեղան կա,- ասագց Սայմը:-
Եկեք ճամփին ջին վերցնենք:

Ջինը մատուցվում էր անպոչ ճենապակե գավաթներով: Նրանք
կտրեցին-անցան մարդաշատ սրահը ու սկուտեղները դրեցին մե-
տաղյա կափարիչով սեղանին, որի անկյունում ինչ-որ մեկը ճաշ
էր թափել՝ կեղտոտ, ջրիկ, փխսուք հիշեցնող: Ուինսթընը վերցրեց
ջինի գավաթը, մի պահ կանգ առավ` համարձակություն հավաքե-
լու, ապա կուլ տվեց ճիթանման հեղուկը: Հետո կկոցեց արցունքոտ
աչքերն ու հանկարծ բացահայտեց, որ քաղցած է: Սկսեց գդալել
ճաշը. արգանակից բացի ափսեի մեջ վարդագույն սպունգանման
խորանարդիկներ կային. երնի մսի պատրաստուկ էր: Երկուսն էլ
լուռ էին այնքան, մինչն դատարկեցին թասերը: Ուինսթընից ձախ՝
նրա թիկունքում, ինչ-որ մեկն անընդհատ ու արագ-արագ խոսում
էր: Նրա հապճեպ շաղակրատանքը բադի կռնչոց էր հիշեցնում,
որն առանձնանում էր ընդհանուր ժխորի մեջ:

-5գ-

- Բառարանի գործերն առա՛ջ են գնում,- հարցրեց Ուինսթընը՝
ճայնը բարձրացնելով, որ հաղթահարի աղմուկը:

- Դանդաղ,- ասաց Սայմը:- Ես ածականներով եմ զբաղվում:
Հրաշալի՛ է:

՞Նա անմիջապես պայծառացավ, երբ խոսք գնաց նորալեզ-
վի մասին: Մի կողմ հրեց մետաղյա թասը, նուրբ ձեռքերից մեկով
բռնեց հացի կտորը, մյուսով` պանիրը, ու կռացավ սեղանին, որ
առանց գոռալու խոսի Ուինսթընի հետ:

- Տասնմեկերորդ հրատարակությունը վերջնական է,- ասաց
նա-- Մենք վերջնական տեսքի ենք բերում լեզուն. այդպիսին կլինի
լեզուն այն Ժամանակ, երբ այլնս ոչ ոք չի խոսի ուրիշ լեզվով: Երբ
ավարտենք այս գործը, ձեզ նման մարդիկ ստիպված կլինեն նո-
րից սովորել լեզուն: Երնի կարծում եք, թե մեր գլխավոր գործը նոր
բառեր հորինելն է: Ոչ մի դեպքում: Մենք ոչնչացնում ենք բառերը՝
տասնյակ բառեր, հարյուրավոր բառեր, ամեն օր: Մինչն ոսկորը
տաշում ենք լեզուն: 2050 թվականին տասնմեկերորդ հրատարա-
կությունում ներառված ոչ մի բառ հնացած չի լինի:

Նա ագահորեն կծեց հացը, ծամեց ու կուլ տվեց, ապա շարու-
նակեց խոսել տառակերի կրքոտությամբ: Նիհար, թուխ դեմքն աշ-
խուժացել էր, աչքերը կորցրել էին ծաղրական արտահայտությունը
ու գրեթե երազկոտ էին:

- Բառերի ոչնչացումը գեղեցիկ բան է: Իհարկե, ամենաան-
պետքը բայերն ու ածականներն են, բայց կան նան. հարյուրավոր
գոյականներ, որոնցից նույնպես կարելի է ազատվել: Հարցը միայն
հոմանիշները չեն, կան նան հականիշներ: Ի վերջո, ինչի՞ է պետք
բառը, որն ընդամենը այլ բառի հակառակ իմաստն է: Բառն ինքնին
իր հակառակ իմաստը պարունակում է: Օրինակ, վերցնենք զավ»
բառը: Եթե կա «լավ» բառը, ի՞նչ իմաստ ունի «վատը»: «Չլավ»-ը
բավական է ու ավելի հարմար, քանի որ, ի տարբերություն նախոր-
դի, ճշգրիտ հականիշն է: Կամ, եթե ուզում եք «լավ» բառի ավելի
ուժեղ տարբերակ, ի՞նչ իմաստ ունի կիրառել այնպիսի աղոտ ու

-55-

անիմաստ բառեր, ինչպիսիք են «գերազանցը», «փառահեղը», ն
այխ: «Գումարածլավ» բառն արտահայտում Է ողջ իմաստը, կամ,
եթե ավելի ուժեղ տարբերակ եք ուզում, «կրկնակիգումարածլավ»:
Իհարկե, մենք արդեն օգտագործում ենք այդ ճները, բայց նո-
րալեզվի վերջնական տարբերակում մյուսներն այլնս չեն լինի: Ի
վերջո, լավ ու վատ հասկացությունները կներկայացվեն վեց բա-
ռով, իսկ իրականում` ընդամենը մեկով: Ջգո՞ւմ եք գեղեցկությունը,
Ուի՛նսթըն: Անշուշտ, դա Մ. Ե.-ի գաղափարն է,- ավելացրեց՝ որպես
ուշացած միտք:

Մեծ Եղբոր անունը լսելիս Ուինսթընի դեմքով անբովանդակ
ջերմություն անցավ: Այնուամենայնիվ, Սայմը նկատեց նրա թույլ
խանդավառությունը:

- Ըստ արժանվույն չեք գնահատում նորալեզուն, Ուի՛նսթըն,-
տխուր ասաց նա:- Նույնիսկ նորալեզվով գրելիս հնալեզվով
եք մտածում: Մի քանի անգամ կարդացել եմ ձեր հոդվածները
«Թայմսում»չ: Լավն են, բայց թարգմանություններ են: Շոգու խոր-
քում դուք նախընտրում եք կառչել հնալեզվից՝ իր ողջ անորոշու-
թյամբ ու իմաստի անհեթեթ երանգներով: Բառերի ոչնչացման գե-
ղեցկությունը հասու չէ ձեզ: Գիտե՛ք, նորալեզուն աշխարհի միակ
լեզուն է, որի բառապաշարն ամեն տարի պակասում է:

Անշուշտ, Ուինսթընը գիտեր այդ մասին: Նա ժպտաց, որքան
հնարավոր է կարեկցանքով, բայց չհամարձակվեց խոսել: Սայմը
կծեց մուգ հացի նս մի կտոր, արագ ծամեց ու շարունակեց.

- Միթե չեք հասկանում, որ նորալեզվի հիմնական նպատակը
մտքի ծավալների նեղացումն է: Ի վերջո, մենք կհասնենք նրան,
որ մտքի հանցագործությունը տառացիորեն անհնար կլինի. չեն լի-
նի բառեր այն արտահայտելու համար: Ցանկացած անհրաժեշտ
հասկացություն կարտահայտվի միայն մեկ բառով, որի իմաստը
խստորեն սահմանված կլինի, իսկ մյուս բոլոր լրացուցիչ իմաստ-
ները կվերանան ու կմոռացվեն: Արդեն Տասնմեկերորդ հրատա-
րակությունում մենք գրեթե հասնում ենք այդ նպատակին: Բայց

-56-

գործընթացը դեռ երկար կշարունակվի, նույնիսկ իմ ու ճեր մահից
հետո: Ամեն տարի բառերն աստիճանաբար կքչանան, իսկ գի-
տակցության ծավալները կփոքրանան: Անշուշտ, նույնիսկ հիմա
չկա մտքի հանցագործության ոչ պատճառ, ոչ արդարացում: Կա
ինքնաղեկավարման, իրականության վերահսկման խնդիր: Բայց, ի
վերջո, նույնիսկ դրա կարիքը չի լինի: Հեղափոխությունն ավարտ-
ված կլինի այն Ժամանակ, երբ լեզուն կատարյալ լինի: `՝Նորալե-
զուն Անգսոցն է, Անգսոցը՝ նորալեզուն,- ավելացրեց նա մի տեսակ
միստիկական բավարարվածությամբ:- Ձեր մտքով երբնէ անցե՛լ Է,
Ուի՛նսթըն, որ ամենաուշը մինչ 2050 թվականը չի մնա ոչ մի մարդ,
ով կկարողանա հասկանալ իմ ու ձեր խոսակգությունը:

-. Բացի...- կասկածանքով սկսեց Ուինսթընն ու անմիջապես
կանգ առավ:

«Բացի պրոլերից»,- նրա լեզվի ծայրին էր: Բայց իսկույննեթ
զգաց, որ այդ մեկնաբանությունը բավական է` իրեն գաղափար-
ներից շեղվելու մեջ մեղադրելու համար: Սակայն Սայմը գլխի էր
ընկել, թե՞նա ինչ էր ուզում ասել:

- Պրոլները մարդ չեն,- անփույթ ասաց նա:- Մինչ 2050 թվա-
կանը կամ գուցե ավելի շուտ, ոչ ոք չի տիրապետի հնալեզվին:
Անցյալի ողջ գրականությունը կոչնչացվի: Չոսեր, Շեքսպիր, Միլ-
թոն, Բայրոն. նրանց ստեղծագործությունները գոյություն կունենան
միայն նորալեզվի տարբերակով. դրանք ոչ միայն կփոխվեն, այլն
նոր տարբերակը կհակասի հնին: Կփոխվի նույնիսկ Կուսակցու-
թյան գրականությունը: Անգամ կարգախոսները կփոխվեն: Ինչպե՞ս
կկիրառվի «Ազատությունը ստրկություն է» արտահայտությունը,
երբ «ազատություն» հասկացությունը վերանա: Մտածողության
մթնոլորտն այլ կլինի: Ըստ էության, միտքը, իր Ժամանակակից
իմաստով, նույնպես չի լինի: Ուղղափառը չի մտածում: Նա մտա-
ծելու կարիք չունի: Ուղղափառությունն անգիտակցական վիճակ է:

Հանկարծահաս խոր համոզմունքով Ուինսթընը մտածեց, որ
մոտ օրերս Սայմին «կգոլորշացնեն»: Նա չափազանց խելացի է:

-57-

Շատ պարզ է հասկանում ու շիտակ է խոսում: Կուսակցությունը
չի սիրում այդպիսիններին: Նրա դեմքին էլ գրված է, որ մի օր
անհետանալու է:

Ուինսթընն արդեն կերել էր հացն ու պանիրը: Նա մի քիչ հետ
ընկավ աթոռին, որ խմի մի գավաթ սուրճը: Նրանից ճախ՝ սեղա-
նի առաջ, ճղճղան ճայնով մարդը դեռ անխղճորեն խոսում էր: Մի
երիտասարդ կին, որ հավանաբար նրա քարտուղարուհին էր ու
մեջքով էր նստած Ուինսթընին, լսում էր նրան ու սիրով համաձայ-
նում ամեն խոսքին: Ժամանակ առ Ժամանակ Ուինսթընի ական-
ջին էր հասնում երիտասարդ ու բավական հիմար կանացի ձայնը,
որն ասում էր «Իրավացի եք: Լիովին համամիտ եմ ձեզ հետ»: Բայց
մյուս Ճայնը չէր դադարում ոչ մի վայրկյան, նույնիսկ երբ աղջիկն
էր խոսում: Ուինսթընը ճանաչում էր տղամարդուն, բայց միայն գի-
տեր, որ կարնոր պաշտոն է զբաղեցնում Գրականության բաժնում:
Նա մոտ երեսուն տարեկան էր, մկանուտ կոկորդով ու մեծ, շար-
ժուն բերանով: Գլուխը մի քիչ հետ էր գցել, ն այդ դիրքի պատճա-
ռով լույսն ընկնում էր աչքերին, ու Ուինսթընին թվում էր, թե աչքերի
փոխարեն երկու դատարկ սկավառակ է: Սարսափելին այն էր, որ
հնարավոր չէր գոնե մեկ բառ առանձնացնել նրա շուրթերից հոր-
դող հնչյունների հոսքից: Միայն մեկ անգամ Ուինսթընը հասկա-
ցավ արտահայտության մի պատառիկ՝ «գոլսթեյնականության լրիվ
ու վերջնական վերացում». այդ պատառիկն այնքան արագ թռավ,
որ ասես լինոտիպի տող լիներ: Իսկ մնացածն ընդամենը աղմուկ
էր, կռնչոց` կըռ-կըռ-կըռ: Չնայած հնարավոր չէր լսել նրա խոսքը,
անկասկած կարելի էր կռահել խոսակցության թեման: Կարնոր չէր՝
նա մեղադրում է Գոլդսթեյնին ն պահանջում ավելի դաժան մի-
ջոցներ մտքի հանցագործների ու վնասարարների դեմ, քննադա-
տում էր եվրասիական բանակի վայրագությունները, գովերգում
էր Մեծ եղբորը կամ Մալաբարի ռազմաճակատի հերոսներին: Ինչ
էլ լիներ, կարելի էր վստահ ասել՝ նրա յուրաքանչյուր բառը ուղ-
ղափառություն է, մաքուր Անգսոց: Երբ Ուինսթընն ուշադիր զննեց

-58-

նրա անաչք դեմքը ն շտապ-շտապ վերուվար անող բերանը, տար-
օրինակ զգացողություն ունեցավ: Ասես նրա առաջ ոչ թե կենդանի
մարդ էր, այլ՝ ինչ-որ մանեկեն: Խոսքը ծնվում էր ոչ թե ուղեղում, այլ
կոկորդում: Նրանից հորդող զանգվածը բաղկացած էր բառերից,
բայց խոսք չէր բառի բուն իմաստով. անգիտակցաբար արտա-
հայտված աղմուկ էր, որ նման էր բադի կռկռոցի:

Մի պահ Սայմը լուռ էր ն գդալի պոչով խզմզում էր ճաշի ջրիկ
մասը: Մյուս սեղանի հապճեպ կռկռոցը շարունակվում էր Ա ընկա-
լելի էր շնայած շրջապատող աղմուկին:

- Նորալեզվում մի բառ կա,- ասաց Սայմը:- Չգիտեմ` գիտե՛ք, թե
ոչ. բադախոսք, այսինքն՝ բադի կռկռոց: Սա այն հետաքրքիր բառե-
րից է, որը երկու իրար հակասող իմաստ ունի: Եթե ասում ես հա-
կառակորդիդ, վիրավորանք է, իսկ եթե համախոհիդ՝ գովասանք է:

«Անտարակույս, Սայմին կգոլորշացնեն»,- նորից մտածեց
Ուինսթընը, մտածեց մի տեսակ տխրությամբ, թեն քաջ գիտակցում
էր, որ Սայմն արհամարհում է իրեն ու առանձնապես չի սիրում ս
կարող է շատ հանգիստ մատնել որպես մտքի հանցագործի, եթե
որնէ հիմք ունենա: Սայմի մեջ ինչ-որ բան այն չէր: Նրան ինչ-որ
բան էր պակասում. շրջահայացություն, հեռատեսություն, մի ինչ-
որ փրկարար հիմարություն: Չէր կարելի ասել, թե անուղղափառ է:
Նա հավատում էր Անգսոցի սկզբունքներին, խորապես հարգում
էր Մեծ Եղբորը, ուրախանում էր հաղթանակներով, ատում էր հե-
րետիկոսներին ոչ միայն անկեղծորեն, այլն անխոնջ եռանդով, ընդ
որում, տեղ յակ էր վերջին իրադարճություններից, որոնք չէին անց-
նում Կուսակցության շարքային անդամի մտքով: Սակայն նրանից
անպարկեշտության հոտ էր փչում: Ասում էր այն, ինչ ավելի լավ
կլիներ չասեր, չափազանց շատ գիրք էր կարդացել, հաճախ էր այ-
ցելում «Շագանակենի» սրճարան, որտեղ հավաքվում էին նկարիչ-
ներ ու երաժիշտներ: Չկար ոչ մի օրենք, նույնիսկ չգրված օրենք
«Շագանակենի» սրճարան հաճախելու դեմ, բայց այն վատ համ-
բավ ուներ: Կուսակցության հին, իրենց հանդեպ վստահությունը

-59-

կորցրած ղեկավարները սովորություն ունեին հավաքվել այնտեղ,
մինչ վերջնական զտումը: Ասում էին՝ տասնամյակներ առաջ այդ-
տեղ տեսել էին հենց իրեն` Գոլդսթեյնին: Սայմի ճակատագիրը
դժվար չէր կանխատեսել: Բայց փաստ էր, որ եթե նույնիսկ երեք
վայրկյանով Սայմը հասկանա իր Ուինսթընի գաղտնի մտքերի
էությունը, անմիջապես կմատնի նրան Մտքի ոստիկանությանը:
Ցանկացած մեկն էլ կմատներ, բայց Սայմը՝ բոլորից շուտ: Եռանդը
բավական չէր: Ուղղափառությունն անգիտակցություն է:

Սայմը բարձրացրեց գլուխը:

- Փարսընսն է գալիս,- ասաց նա:

«Այդ անիծյալ հիմարը». ասես մտքում ավելացրեց նա: Եվ իս-
կապես, «Հաղթանակ» բնակելի տան Ուինսթընի հարնանը քայլում
էր սեղանների արանքով: Տակառանման, միջահասակ մարդ էր,
խարտյաշ մազերով ու գորտի դեմքով: Թեն երեսունհինգ տարե-
կան էր, պարանոցն ու գոտկատեղը պատված էին ճարպի շերտե-
րով, բայց շարժումները ժիր էին ու տղայական: Տեսքն այնպիսին
էր, ասես փոքրիկ տղա լիներ՝ միայն թե՝ մեծացրած: Չնայած կանո-
նավոր կոմբինեզոնով էր, այնպիսի տպավորություն էր, թե հագին
կապույտ կարճ տաբատ է, մոխրագույն վերնաշապիկ ու լրտեսի
կարմիր վզկապ: Կարելի էր պատկերացնել նրա ծնկների փոսիկ-
ներն ու թմբլիկ թսերին ծալված թեզանիքները: Ամեն հարմար առի-
թով` հանրային էքսկուրսիաների կամ ֆիզիկական աշխատանք
պահանջող միջոցառումների ժամանակ, Փարսընսը կարճ տա-
բատ էր հագնում: Նա երկուսին էլ ուրախ-ուրախ բարնեց` ասե-
լով ողջույն, ողջույն, ունստեց սեղանի առաջ՝ քրտինքի ուժեղ հոտ
տարածելով: Վարդագույն դեմքին քրտինքի կաթիլներ էին: Նրա
քրտնարտադրությունն անհավանական էր: Հանրային կենտրո-
նում, ըստ թիակի պոչի խոնավության, կարելի էր գուշակել, թե նա
երբ է սեղանի թենիս խաղացել: Սայմը հանել էր բառերի երկար
սյունակով մի թղթի կտոր ն ուսումնասիրում էր թանաքի գրիչը
մատների արանքում պահած:

-60-

- Տես, է՛, Ճաշի ժամին էլ է աշխատում,- ասաց Փարսընսը ար-
մունկով հրելով Ուինսթընին:- Շատ աշխատասեր է: Այդ ի՞նչ եք
անում: Երնի իմ խելքի բանը չէ: Սմիթ, գիտե՛ք ինչու էի փնտրում
ճեզ: Մոռացել եք անդամավճարը տալ ինձ:

- Ինչ անդամավճար,- հարցրեց Ուինսթընը մեխանիկորեն
Գրպանում գումար փնտրելով: Աշխատավարձի մոտ մեկ քառորդը
պետք է հատկացվեր կամավոր վճարներին, որոնք այնքան շատ
էին, որ հաշիվը կորցնում էիր:

- Ատելության շաբաթի: Անդամավճար՝ ըստ բնակության վայրի:
Ես մեր շենքի գանձապահն եմ: Ջանք չենք խնայում: Չենք ուզում
սներես լինել: Ուղիղ եմ ասում, եթե «Հաղթանակ» բնակելի տունը,
փողոցի այլ շենքերի մեջ, չզարդարվի ամենից շատ դրոշներով, ես
մեղավոր չեմ: Երկու դոլար եք խոստացել:

Ուինսթընը գտավ ու տվեց երկու ծալված ու կեղտոտ թղթա-
դրամ, իսկ Փարսընսը գրանցեց փոքր նոթատետրի մեջ անգրա-
գետի կոկիկ ճեռագրով:

- Ի դեպ,- ասաց նա,- լսել եմ՝ իմ փոքրիկ անիրավը երեկ պար-
սատիկից կրակել է ճեզ վրա: Դրա համար մի լավ դաս տվեցի:
Ասացի, որ եթե կրկնվի, պարսատիկը կվերցնեմ ճեռքից:

- Տրամադրությունը վատ էր. արգելել էին գնալ մահապատիժը
տեսնելու,- ասաց Ուինսթընը:

- Գիտե՛ք, պետք է ասել՝ միանգամից երնում է, որ ճիշտ ոգով է
դաստիարակվել: Նրանք երկուսն էլ չարաճճի անիրավներ են, բայց
այնպե՛ս են ոգնորված: Մտքներին միայն մի բան է` լրտեսներ ն,
իհարկե, պատերազմ: Գիտե՛ք աղջնակս ինչ օյին է բերել անցած շա-
բաթ: Նրանք գնացել էին էքսկուրսիայի՝ Բերքհեմսթեդ: Իր հետ երկու
աղջկա էլ տանելով՝ շեղվել է ճանապարհից ն ամբողջ օրը հետնել
մի անծանոթի: Երկու ժամ անտառով գնացել են նրա ետնից, իսկ
հետո, երբ հասել են Ամերշեմ, հանձնել են պարեկախմբին:

- Ինչի՛ համար,- շփոթված հարցրեց Ուինսթընը:

Փարսընսը հաղթական շարունակեց.

- 61-

- Աղջնակս գլխի էր ընկել, որ նա թշնամու գործակալ է, հնա-
րավոր է՝ իջել է պարաշյուտով: Բայց ամենակարնորն ուրիշ բան է:
Գիտե՛ք ինչն էր կասկած առաջացրել նրա մեջ: Կոշիկներն են ան-
սովոր թվացել: Ասում է՝ երբեք էդպիսի կոշիկներով մարդ չէի տեսել:
Իսկ եթե օտարերկրացի' է: Յոթ տարեկան է, բայց ի՞նչ խելք ունի:

- Իսկ բռնվա՞ծն ինչ եղավ,- հարցրեց Ուինսթընը:

- Չգիտեմ, չեմ կարող ասել: Բայց առանձնապես չէի զարմանա,
եթե...- Փարսընսը ձնացրեց, թե հրացանով նշան է բռնում, ու լեզ-
վով չխկացրեց:

- Լավ է- ցրված ասաց Սայմը առանց գլուխը թղթից
բարձրացնելու:

-Անշուշտ, մենք չպետք է կորցնենք զգոնությունը,- հնազանդ
համաձայնեց Ուինսթընը:

- Հասկանո՛ւմ եք, պատերազմ է,- ասաց Փարսընսը:

Ի հաստատումն այս խոսքերի նրանց գլխավերնում` հեռէկրա-
նից հնչեց շեփորը: Այս անգամ, սակայն, ոչ թե ռազմական հաղլթա-
նակի ազդարարում էր, այլ ընդամենը Առատության նախարարու-
թյան հայտարարություն:

- Ընկերնե՛ր,- ճչաց եռանդուն ու երիտասարդ ճայնը:- Ուշադ-
րություն, ընկերնե՛ր: Փառահեղ նորություն: Մենք հաղթանակ ենք
տարել արտադրության ոլորտում: Բոլոր սպառողական ապրանքնե-
րի արտադրության ամփոփագրերը ցույց են տալիս, որ կենսամա-
կարդակն անցյալ տարվա համեմատ բարձրացել է ոջ պակաս, քան
քսան տոկոսով: Այս առավոտ ամբողջ Օվկիանիայում կազմակերպ-
վել են ինքնաբուխ ցույցեր: Բանվորները դուրս են եկել գործարան-
ներից ու գրասենյակներից ն դրոշներով անցել փողոցներով՝ իրենց
երախտագիտությունն արտահայտելով Մեծ Եղբորը նրա իմաստուն
ղեկավարության ներքո սկսված մեր նոր, երջանիկ կյանքի համար:
Ահա այն թվերը, որոնք արդեն պատրաստ են՝ սնունդ...

«Մեր նոր, երջանիկ կյանք» արտահայտությունը կրկնվեց մի քա-
նի անգամ: Վերջին շրջանում այն Առատության նախարարության

-62-

սիրված արտահայտությունն էր: Փարսընսը, որն իր ողջ ուշադրու-
թյունը կենտրոնացրել էր շեփորականչի վրա, լսում Էր բերանբաց
ու ձանձրալի հանդիսավորությամբ: Նա չէր կարող հետնել թվերին,
բայց հասկանում էր, որ դրանք պետք է գոհացնեն: Նա հանել էր մեծ
ու գարշահոտ ծխամորճը, որը կիսով չափ լի էր ածխացած ծխախո-
տով: Ծխախոտի չափաբաժինը շաբաթական 100 գրամ էր, ուստի
ծխամորճը մինչն վերջ լցնելը ճոխություն էր համարվում: Ուինսթընը
«Հաղթանակ» սիգարետ էր ծխում` ջանալով դրանք պահել հորի-
զոնական դիրքում: Նոր չափաբաժինն ստանալու էին հաջորդ օրը,
իսկ նրա մոտ ընդամենը չորս սիգարետ էր մնացել: Մի պահ փակեց
ականջները՝ ընդհանուր աղմուկից ազատվելու ն հեռէկրանից հնչող
ճայնը լսելու համար: Պարզվեց` կազմակերպվել են ցույցեր, որտեղ
մարդիկ շնորհակալություն են հայտնել Մեծ Եղբորը՝ շոկոլադի չա-
փաբաժինը շաբաթական քսան գրամի հասցնելու համար: Բայց չէ՞
որ երեկ հայտարարվեց, որ այն կրժատվել է քսան գրամի: Միթե
մարդիկ կհավատան: Չէ" որ ընդամենը քսանչորս ժամ է անցել: Այո,
հավատում են: Փարսընսը հեշտ հավատաց, ապուշ անասուն: Մյուս
սեղանի առաջ նստած անաչք արարածը նույնպես հավատաց ն հի-
մա լցված էր կրքոտ ու կատաղի ցանկությամբ` գտնելու, մատնե-
լու ու գոլորշացնելու որնէ մեկին, ով կասի, թե անցյալ շաբաթ չա-
փաքանակը երեսուն գրամ է եղել: Սայմը նույնպես հավատաց՝ շատ
ավելի բարդ տարբերակով. գործի դնելով կրկնամիտքը: Ուրեմն
ի՞նչ, միայն Ուինսթընը հիշողություն ունի:

Առասպելական վիճակագրությունը շարունակում էր հորդել
հեռէկրանից: Անցյալ տարվա համեմատ ավելի շատ ուտելիք,
ավելի շատ հագուստ, ավելի շատ տներ, ավելի շատ կահույք, ավե-
լի շատ կաթսաներ, ավելի շատ վառելիք, ավելի շատ նավեր, ավե-
լի շատ ուղղաթիռներ, ավելի շատ գրքեր, ավելի շատ երեխաներ.
ամեն ինչ ավելի շատ՝ բացի հիվանդություններից, հանցագործու-
թյուններից ու խելագարությունից: Տարեցտարի, րոպե առ րոպե,
ամեն ոք ն ամեն ինչ արագորեն վեր էր սլանում: Ինչպես Սայմն

-63-

ավելի վաղ, Ուինսթընը նույնպես վերցրել էր գդալը ու խաղում էր
սեղանին թափված գունատ սոուսի հետ` երկարուկ լճակին ճիշտ
ուղղություն տալով: Նա վրդովմունքով մտածում էր իր կենցաղի,
կյանքի պայմանների մասին: Արդյո՛ք միշտ է այդպես եղել: Արդյո՛ք
սնունդը միշտ այդպիսի համ է ունեցել: Ջննեց ճաշարանը: Ցածր
առաստաղ, լեփ-լեցուն սրահ, պատերը սնացել էին անհամար
մարդկանց դիպչելուց. հնամաշ մետաղյա սեղաններն ու աթոռ-
ներն այնքան մոտ էին, որ նստելիս մարդիկ արմունկներով դիպ-
չում էին իրար. ծռմռված գդալներ, փոս ընկած սկուտեղներ, կոպիտ
սպիտակ գավաթներ. բոլորի երեսները՝ յուղոտ, բոլոր ճեղքերը
կեղտակուր: Ամենուր թթվահոտ էր բաղկացած անպետք ջինի,
անպետք սուրճի, մետաղահամ սոուսի ու կեղտոտ շորերի բույրե-
րից: Առաջ նույնպես ստամոքսն ու մաշկն այնքան դժգոհ են եղել,
որքան հիմա: Անցյալում նույնպես զգացողություն կար, որ քեզ
մերժեցին մի բան, ինչի իրավունքն ունեիր: Իսկապես, ողջ կյան-
քում ուրիշ ոչինչ չէր տեսել: Որքան իրեն հիշում էր, ուտելիքը եր-
բեք չէր բավարարել, անծակ գուլպաներ կամ ներքնազգեստ չկար,
կահույքը միշտ խփված էր ու երերուն, սենյակները՝ չտաքացվող,
մետրոյի գնացքները՝ լեփլեցուն, տները` անկայուն, հացը սն, թեյը՝
հազվադեպ, սուրճը՝ գարշելի, սիգարետը՝ հաշված: Եվ միայն սին-
թետիկ ջինն էր, ոլ. էժան էր Ա առատ: Անշուշտ, տարիքի հետ ամեն
ինչ ավելի վատ է թվում, բայց եթե մարդու սիրտը ճմլվում է անհար-
մարավետությունից, կեղտից ու սակավությունից, անվերջ ձմեռնե-
րից, կոշտ գուլպաներից, մշտապես խափանված վերելակներից,
սառը ջրից, ավազոտ օճառիգ, կռտրվող սիգարետից, տարօրինակ
ու զզվելի համով սննդից. մի՛թե այս ամենը չէր նշանակում, որ ինչ-
որ բան սխալ է: Եթե հասկանում ես, որ այդ ամենն անտանե-
լի է, միթե Ժառանգական հիշողությունը չի հուշում, որ կյանքը մի
ժամանակ այլ է եղել:

Նա նորից զննեց ճաշարանը: Գրեթե բոլոր մարդիկ տգեղ
էին նե տգեղ կլինեին, եթե նույնիսկ հագնեին ոչ թե կապույտ

-64-

արտահագուստ, այլ որնէ այլ բան: Սենյակի հեռավոր անկյունում
սեղանի առաջ միայնակ նստած էր փոքրամարմին, տարօրինակ,
բզեզանման մի մարդ, որը սուրճ էր խմում, ն փոքրիկ աչքերը կաս-
կածամիտ նետահարում էին այս ու այն կողմ: «Երբ շուրջդ չես
նայում,- մտածեց Ուինսթընը,- ինչ հեշտ է հավատալ, որ կա ն՛'նույն-
իսկ գերակայում է Կուսակցության կողմից ընդունված սահմանած
կատարյալ տեսակը՝ բարձրահասակ, մկանուտ երիտասարդներ Ա
փարթամ կրծքով աղջիկներ՝ շիկահեր, կենսախինդ, արնախանճ,
անհոգ: Իրականում, ըստ Ուինսթընի, (Թռիչքուղի մեկի մարդկանց
մեծամասնությունը փոքրամարմին էր, թխադեմ ն տգեղ: Տարօրի-
նակ է` ո՞նց է բզեզանման տեսակը բազմացել նախարարություն-
ներում. փոքրամարմին, կարճ ոտքերով, վաղ գիրացած, փութկոտ
շարժումներով, գեր, անթափանց դեմքերով ու մանր աչքերով
տղամարդիկ: Մարդու հենց այս տեսակն էր ծաղկում Կուսակցու-
թյան գերիշխանության ներքո:

Առատության նախարարության հայտարարությունն ավարտ-
վեց նոր շեփորականչով, ու սկսվեց թեթն երաժշտություն: Փար-
սընսը թվերի ռմբակոծությունից խանդավառվել էր ու բերանից
հանեց ծխամորճը:

- Այս տարի Առատության նախարարությունն իսկապես լավ
աշխատեց,- ասաց նա գիտակի տեսքով:- Ի դեպ, Սմիթ, պատահ-
մամբ ավելորդ ածելի չունե՞ք:

- Ոչ մի հատ,- ասաց Ուինսթընը:- Արդեն վեց շաբաթ է՝ նույն
ածելին եմ օգտագործում:

- Պարզ է... Հենց այնպես հարցրի:

- Ներող եղեք,- ասաց Ուինսթընը:

Հարնան սեղանից հնչող կռկռոցը, որ`Նախարարության հայտա-
րարության ընթացքում առժամանակ լռել էր, վերսկսվեց նախկին
ուժով: Չգիտես ինչու, Ուինսթընը հանկարծ մտածեց տիկին Փար-
սընսի մասին. հիշեց նրա յուղոտ մազերն ու դեմքի ծալքերում ծվա-
րած փոշին: Գալիք երկու տարում, եթե ոչ ավելի շուտ, երեխաները

-65-

նրան կմատնեն Մտքի ոստիկանությանը: Տիկին Փարսընսին կգո-
լորշացնեն: Սայմին կգոլորշացնեն: Ուինսթընին կգոլորշացնեն:
Օ'Բրայանին կգոլորշացնեն: Փարսընսին, հակառակը, երբեք չեն
գոլորշացնի: Կռկռան ճայնով անաչք արարածին երբեք չեն գոլոր-
շացնի: Փոքրիկ բզեզանման մարդկանց, որոնք շտապ-շտապ անց-
նում են Նախարարությունների լաբիրինթանման միջանցքներում,
նույնպես երբեք չեն գոլորշացնի: Գրականության բաժնի այն թխա-
հեր աղջկան նույնպես երբեք չեն գոլորշացնի: Ուինսթընին թվում
էր ինքը բնազդաբար գիտի ով է ողջ մնալու, ով է անհետանալու.
սակայն դժվար էր ասել, թե ինչ էր պետք ողջ մնալու համար:

Այդ պահին կոպիտ միջամտությունը նրան կտրեց մտքերից:
Հարնան սեղանի աղջիկը փոքր-ինչ շրջվել ունրան էր նայում: Հենց
այն թխահեր աղջիկն էր: ՝Նայում էր շեղ, անհասկանալի, սնեռուն
հայացքով: Ու հենց որ նրանց հայացքները հանդիպեցին, աղջիկը
շրջվեց:

Ուինսթընի ողնաշարով սառը քրտինք ծորաց: Ահավոր սարսափ
տիրեց նրա հոգում, որը գրեթե անմիջապես էլ անցավ, բայց թողեց
թույլ կաշկանդվածության զգացողություն: Աղջիկն ինչո՛ւ էր ուսում-
նասիրում իրեն: Ինչո՛ւ էր շարունակում հետնել: Ցավոք, Ուինսթընը
չէր կարող հիշել արդեն սեղանի մո՛տ էր, երբ ինքը եկավ, թե՞ հետո
էր մոտեցել: Ամեն դեպքում երեկ՝ Ատելության երկրոպեի ընթաց-
քում, աղջիկը նստած էր անմիջապես իր ետնում, թեն դրա կարիքը
բնավ չկար: Շատ հավանական է, որ ուզում էր լսել Ուինսթընին ու
ստուգել՝ արդյո՛ք բավականաչափ բարձր է գոռում:

Ուինսթընը նորից մտածեց, որ աղջիկը Մտքի ոստիկանությու-
նից չէ, ուրեմն հաստատ սիրողական մակարդակի լրտես է, որն
ամենավտանգավորն էր: Ուինսթընը չգիտեր աղջիկը վաղուց է
հետնում իրեն. հավանաբար մոտ հինգ րոպե. չէ՞ որ ինքն այդ ըն-
թացքում չի վերահսկել իր շարժումները: Չափազանց վտանգավոր
է, սարսափելի է թույլ տալ, որ մտքերդ թափառեն, եթե հանրային
վայրում ես կամ հեռէկրանի տեսադաշտում: Նույնիսկ ամենափոքր

-66-

մանրուքը կարող է մատնել: Նյարդային շարժում, չգիտակցված
անհանգիստ հայացք, քթի տակ մռթմռթալու սովորություն. ցան-
կացած երնույթ, որ կարող է դիտարկվել իբրն արտասովորություն
կամ ինչ-որ բան թաքցնելու փորձ: Ամեն դեպքում, պատժի արժա-
նի հանցագործություն էր դեմքի ոշ պատշաճ արտահայտությունը
(օրինակ, երբ հայտարարում էին հաղթանակի մասին, ն դեմքդ թե-
րահավատություն էր արտահայտում): Նորալեզվում նույնիսկ այդ-
պիսի բառ կար «դիմահանցագործություն»:

Աղջիկը նորից մեջքով շրջվել էր դեպի Ուինսթընը: Շատ հավա-
նական է, որ իրականում չէր հետնում Ուինսթընին, գուցե զուգա-
դիպություն էր, որ երկու օր անընդմեջ հայտնվում էր նրա կողքին:
Ուինսթընի սիգարետը հանգել էր, զգուշորեն դրեց սեղանի եզ-
րին: Եթե ծխախոտը չթափվի միջից, աշխատանքից հետո կծխի:
Հնարավոր է, որ հարնան սեղանի աղջիկը Մտքի ոստիկանության
լրտես է, Ա շատ հավանական է, որ առաջիկա երեք օրվա ընթաց-
քում ինքը հայտնվի Սիրո նախարարության խցերում, բայց սի-
գարետը չի կարելի փչացնել: Սայմը ծալեց թղթի կտորն ու դրեց
գրպանը: Փարսընսը նորից խոսեց:

- Ձեզ պատմե՛լ եմ,- ասաց՝ ծխամորճը բերանին ու ծիծաղելով,-
թե իմ երկու չարաճճիներն ինչպես են վառել շուկայում առնտուր
անող ծեր կնոջ շրջազգեստը, որովհետն տեսել էին, թե ոնց է
նրբերշիկը փաթաթում Մ. Ե.-ի ցուցապաստառի մեջ: Հետնից թա-
քուն մոտեցել ու վառել էին մի տուփ լուցկով: Կարծում եմ` կարգին
վառվել է: Ա՛յ քեզ անպիտաններ: Բայց ի՞նչ ոգնորված են: Հիմա
հետախույզներին շատ ավելի լավ են մարզում, քան մեր Ժամա-
նակ: Իսկ գիտե՛ք վերջերս նրանց ինչով են զինել՝ լսափողերով՝
բանալու անցքից գաղտնալսելու համար: Երեկ աղջիկս բերեց
տուն, փորձեց մեր հյուրասենյակի դռան վրա, ասում է` կրկնակի
լավ է լսվում, քան ականջն անցքին դնելով: Իհարկե, ասեմ ձեզ,
ընդամենը խաղալիք է: Բայց մտքին ճիշտ ուղղություն է տալիս,
այնպես 5է՞:

-67-

Այդ պահին հեռէկրանը ծակող սուլոց արձակեց: Աշխատան-
քիս վերադառնալու ազդանշանն էր: Երեքն էլ վեր թռան, որպեսզի
միանան սկսված հրմշտոցին, ե մնացած ծխախոտը թափվեց
Ուինսթընի սիգարետից:

Մ|

Ուինսթընը գրում էր օրագրում.

Երեք տարի առաջ էր: Մութ էր, երեկո, երկաթուղային մեծ
կայարանին կից նեղ փողոցներից մեկում: Նա կանգնած էր
մուտքի մոտ, փողոցային լապտերի տակ, որ համարյա լույս չէր
տալիս: Երիտասարդ դեմքը պատված էր շպարի թանձր շեր-
տով: Իրականում ինձ գրավեց շպարը, դեմքի Ժերմակությունը,
որ ասես դիմակ լիներ, ու վառ կարմիր շուրթերը: Կուսակցու-
թյան կանայք երբեք չեն շպարվում: Փողոցում ուրիշ ոչ ոք չկար,
հեռէկրաններ՝ նույնպես: Նա ասաց՝ երկու դոլար: Ես...

Մի պահ դժվարացավ շարունակել: Փակեց աչքերն ու մատնե-
րով սեղմեց քունքերը փորձելով հեռացնել անընդհատ կրկնվող
տեսիլքը: Նրան համակել էր հայհոյելու ցանկությունը բարձրաճայն
ու երկար: Կամ էլ կուզեր գլուխը խփել պատին, ոտքով շուռ տալ
սեղանն ու թանաքամանը դուրս նետել պատուհանից. անել ինչ-
որ կատաղի, աղմկոտ կամ ցավոտ մի բան, որ խլացներ տանջող
հիշողությունը:

Նա հասկացավ, որ մարդու ամենավատ թշնամին նրա նյար-
դային համակարգն է: Ցանկացած պահի ներքին լարվածությունը
կարող է արտացոլվել արտաքինում: Նա հիշեց մի անցորդի, որին
շաբաթներ առաջ հանդիպել էր փողոցում. ոչնչով աչքի չէր ընկ-
նում, Կուսակցության անդամ, երեսունհինգ-քառասուն տարեկան,

-68-

բարձրահասակ ու նիհար, ձեռքին` պայուսակ: Նրանք իրարից մի
քանի մետրի վրա էին, երբ տղամարդու դեմքի ճախ կեսը հան-
կարծ ջղաձգորեն ծռմռվեց: Երբ նրանք հավասարվեցին, կծկումը
կրկնվեց. դա ընդամենը ջղային ցնցում էր, թրթռոց, ֆոտոխցիկի
շխկոցի պես արագ, բայց, ըստ երնույթին, սովորական: Այդ պահին
Ուինսթընը մտածեց, որ խեղճի վերջը եկել է: Ամենասարսափելին
այն էր, որ գործողությունը կատարվում էր անգիտակցաբար: Բայց
ամենամահացու վտանգը քնի մեջ խոսելն էր: Ուինսթընի կարծի-
քով՝ այդ դեպքում ընդհանրապես անհնար է ինքնավերահսկումը:
Նա շունչ առավ ու շարունակեց գրել.

Ես նրա հետ մտա շքամուտք, իսկ այնտեղից երտնաբակով
քայլեցի դեպի նկուղային խոհանոց: Պատի տակ մահճակալ
կար, սեղանին՝ լուսամփոփ, որի լույսը շատ թույլ էր: Կինը...

Նա սեղմել էր ատամները: Ուզում էր թքել: Կնոջ հետ նկուղային
խոհանոցում, միաժամանակ մտածում էր Քեթրինի՝ իր կնոջ մասին:
Ուինսթընն ամուսնացած էր, ավելի ճիշտ` մի ժամանակ ամուսնա-
ցած էր եղել. գուցե հիմա էլ դեռ ամուսնացած էր, քանի որ գիտեր՝
կինը չի մահացել: Նա կարծես թե նորից շնչում էր խոհանոցի գաղջ
ու հեղձուկ օդը, փայտոջիլների ու կեղտոտ հագուստի խառը հոտը
ն զազրելի էժանագին օժանելիքի բույրը, որն, այնուամենայնիվ,
հրապուրիչ էր, որովհետն Կուսակցության ոչ մի կին երբեք օծանե-
լիք չէր օգտագործում ու չէր էլ կարող երազել դրա մասին: Օծա-
նելիք օգտագործում էին միայն պրոլխերը: Ուինսթընի պատկերաց-
մամբ` օծանելիքի հոտն անքակտելիորեն կապված էր անառա-
կության հետ:

Այդ կնոջ հետ հանդիպումը նրա առաջին մեղանչումն էր երկու
տարվա ընթացքում: Մարմնավաճառների հետ շփվելն, անշուշտ,
արգելված էր, բայց դա այն օրենքներից էր, որոնք երբեմն կարելի
էր խախտել: Վտանգավոր էր, բայց կենաց-մահու հարց չէր: Եթե

-69-

բռնեին մարմնավաճառի հետ, հնարավոր է` հինգ տարով ընկնեիր
տաժանապարտների ճամբար, եթե ծանրացուցիչ հանգամանքներ
չլինեին: Իսկ դա հեշտ է, եթե, իհարկե, խուսափես դեպքի վայրում
բռնվելուց: Աղքատ թաղամասերը լեփ-լեցուն էին կանանցով, որոնք
պատրաստ էին վաճառել իրենց: Ոմանց նույնիսկ կարելի էր գնել
մի շիշ ջինով. պրոլներին ջին չէր հասնում: Անկասկած, Կուսակ-
ցությունը խրախուսում էր մարմնավաճառությունը՝ որպես մեթոդ՝
ազատվելու այն բնազդներից, որոնք անհնար է լրիվ ճնշել: Ինքնին
անառակությունն այնքան էլ էական չէր, միայն թե թաքուն ն անու-
րախ լիներ, ընդ որում` ցածր ու արհամարհված դասի կանանց
հետ: Աններելի հանցագործություն էր համարվում Կուսակցության
անդամների կապը: Ու չնայած մեծ զտումների Ժամանակ մար-
դիկ միշտ խոստովանում էին այս հանցագործությունը, դժվար էր
պատկերացնել, որ նման բան իրականում կարող է տեղի ունենալ:

Կուսակցությունը ձգտում էր ոչ միայն խանգարել, որ տղամար-
դիկ ու կանայք միություն կազմեն, որը հնարավոր չի լինի վերա-
հսկել: Նրա իրական, չհրապարակված նպատակն էր` վերացնել
սեռական ակտի ողջ հաճույքը: (Թշնամին ոչ թե սերն էր, այլ էրո-
տիկան, ինչպես ամուսնական կյանքում, այնպես էլ նրանից դուրս:
Կուսակցության անդամների ամուսնությունները վավերացնում էր
այդ նպատակով ստեղծված կոմիտեն, Ա, չնայած այդ սկզբունքը
երբեք հստակ չէր նշվում, եթե երնում էր, որ ապագա ամուսինները
ֆիզիկապես գրավիչ են միմյանց համար, թույլտվությունը միշտ
մերժվում էր: Ամուսնության միակ ընդունված նպատակն էր՝ ծնել
երեխաներ Կուսակցությանը ծառայելու համար: Սեռական հարա-
բերությունը պետք է դիտարկվեր որպես մի քիչ զզվելի, ոչ կարնոր
գործողություն, ինչպիսին հոգնան է: Դա երբեք ուղղակի չէր հայ-
տարարվում, բայց մանկուց ներարկվում էր Կուսակցության յուրա-
քանչյուր անդամի մեջ: Նույնիսկ գոյություն ունեին կազմակերպու-
թյուններ, ինչպիսին Հակասեռային երիտասարդական միությունն է,
որը երկու սեռերին ամուրիություն էր քարոզում: Երեխաները պետք

-70-

է ստեղծվեին արհեստական բեղմնավորման ճանապարհով (արհ-
բեղմ, այդպես էր կոչվում նորալեզվով) ե դաստիարակվեին հան-
րային հաստատություններում: Ուինսթընը տեղյակ էր, որ այդ պա-
հանջն այնքան էլ լուրջ չէր առաջադրվում, բայց ընդհանուր առմամբ
տեղավորվում էր Կուսակցության ընդհանուր գաղափարախոսու-
թյան շրջանակներում: Կուսակցությունը փորձում էր սպանել սե-
ռական բնազդը, կամ, եթե սպանել չհաջողվեր, ապա՝ աղճատել ու
ապականել: Ուինսթընը չէր հասկանում` ինչի համար էր այդ ամենը,
բայց թվում էր այդպես էլ պետք Է լիներ: Ինչ վերաբերում է կանանց,
այդ հարցում Կուսակցությունը հաջողություններ էր արձանագրել:

՞Նա՛՞նորից մտածեց Քեթրինի մասին: Ինը, տասը... գրեթե տասն-
մեկ տարի էր անցել իրենց բաժանումից: Ու որքա՞ն հազվադեպ էր
մտածում նրա մասին: Պատահում էր՝ օրեր շարունակ չէր էլ հիշում,
որ երբնէ ամուսնացած է եղել: ` Նրանք միայն տասնհինգ ամիս էին
միասին ապրել: Կուսակցությունն արգելում էր ամուսնալուծություն-
ները, բայց խրախուսում էր բաժանություններն այն դեպքում, եթե
երեխաներ չկային:

Քեթրինը բարձրահասակ, խարտյաշ, սլացիկ աղջիկ էր, հոյա-
կապ շարժուճնով: Հստակ, արծվենի կիսադեմը կարելի էր ազնվա-
կան համարել, քանի դեռ չես հասկացել, որ այդ ամենի ետնում
բացարձակապես ոչինչ չկա: Ամուսնական կյանքի հենց սկզբում
Ուինսթընը որոշել էր (գուցե պատճառն այն է, որ նրան ավելի մո-
տիկից էր ճանաչում, քան ուրիշներին), որ երբնէ չի հանդիպել
ավելի հիմար, գռեհիկ ու դատարկ արարածի: Նրա գլխում բոլոր
մտքերը բաղկացած էին կարգախոսներից, ն չկար որնէ ապուշու-
թյուն, որ ի վիճակի չլիներ մարսել, եթե Կուսակցությունը հրամց-
ներ: Մտքում Ուինսթընը նրան «քայլող գրամոֆոն» էր կոչում: Եվ
գուցե կարողանար շարունակել համատեղ կյանքը, եթե չլիներ մի
հանգամանք սեքսը:

Հենց որ Ուինսթընը դիպչում էր, նա սկսում էր ցնցվել ու փայ-
տանալ: Նրան գրկելը նույնն էր թե փայտե մանեկեն գրկեր: Իսկ

-71-

ամենատարծրինակն այն էր, որ երբ իրեն էր սեղմում Ուինսթընին,
այնպիսի տպավորություն էր, ասես միաժամանակ ողջ ուժով վա-
նում էր: Պատճառը նրա պիրկ մկաններն էին: Նա պառկում էր՝ փակ
աչքերով, ոչ դիմադրում էր, ոչ մասնակցում. հնազանդվում
էր: Այդ ամենը սկզբում շփոթեցնում էր, հետո սարսափելի դար-
Ճավ: Բայց նույնիսկ այդ դեպքում Ուինսթընը կդիմանար համատեղ
կյանքին, եթե պայմանավորվեին դադարեցնել սեռական հարաբե-
րությունները: Զարմանալի է, բայց հենց Քեթրինը չհամաձայնեց:
Ասում էր, որ եթե հաջողվի, պետք է երեխա ունենան: Ուստի ներ-
կայացումը շարունակվում էր, խիստ կանոնավոր, շաբաթական
մեկ անգամ, եթե խանգարող հանգամանք չկար: ՝Նույնիսկ առա-
վոտյան Ուինսթընին հիշեցնում էր, թե ինչ է սպասվում երեկոյան,
ն որ այդ մասին չի կարելի մոռանալ: Սեռական հարաբերությունը
կոչում էր երկու բառով: Առաջինը՝ «երեխայի ստեղծում», իսկ երկ-
րորդը «կուսակցական պարտք» (այո, նա հենց այս արտահայ-
տությունն էր օգտագործում): Շուտով Ուինսթընը սկսեց վախենալ
նշանակված օրվա մոտենալուց: Բայց, բարեբախտաբար, երեխա
չծնվեց, ի վերջո, Քեթրինը համաձայնեց դադարեցնել փորձերը, ն
շուտով նրանք բաժանվեցին:
Ուինսթընը անձայն հառաչեց: Նորից վերցրեց գրիչն ու գրեց.

Կինն ընկավ մահճակալին ն. միանգամից, առանց նախա-
բանի, ամենագռեհիկ ու վուլգար ճնով բարձրացրեց փեշը: ես...

Նա տեսավ իրեն՝ լուսամփոփի աղոտ լույսի մեջ, ունորից քիթը
լցվեց փայտոջիլների ու էժանագին օծանելիքի հոտով, սիրտը նվա-
ղեց պարտության ու վիրավորանքի զգացումից, որ նույնիսկ այդ
պահին միախառնվեց Քեթրինի՝` Կուսակցության հիպնոսից ընդ-
միշտ սառած սպիտակ մարմնի հիշողության հետ: Ինչո՛ւ էր միշտ
այսպես: Ինչո՛ւ չի կարող իր կինն ունենալ, ոչ թե ժամանակ առ
ժամանակ բավարարվել կեղտոտ ու հապճեպ հանդիպումներով:

-72-

Բայց իսկական սիրավեպի մասին խոսք անգամ չէր կարող լինել:
Կուսակցության բոլոր կանայք նման էին իրար: Կուսությունը նույն-
քան խոր արմատներ էր գցել նրանց մեջ, որքան հավատարմու-
թյունը Կուսակցության հանդեպ: Մանկուց ծրագրված մշակումնե-
րի, դպրոցական խաղերի ու սառը ջրով լոգանքների, Լրտեսների
միությունում ու Երիտասարդական լիգայում անընդհատ կրկնվող
աղբի, դասախոսությունների, շքերթների, երգերի, լոգունգների
ու ռազմական երաժշտության միջոցով նրանց մեջ սպանում էին
բնական զգացմունքները: Պետք է որ լինեն բացառություններ՝ հու-
շում էր նրան բանականությունը, բայց սիրտը հրաժարվում էր հա-
վատալ: Բոլորն անհասանելի էին. Կուսակցությանը հենց դա էր
պետք: Իսկ Ուինսթընը, սիրված լինելուց առավել, ցանկանում էր
քանդել առաքինության այդ պատը, նույնիսկ եթե դա լիներ կյան-
քում մեկ անգամ: Հաջող սեռական ակտն արդեն իսկ ապստամ-
բություն է: Ցանկությունը մտահանցագործություն է: Նույնիսկ եթե
նրան ի վերջո հաջողվեր արթնացնել Քեթրինին, դա գայթակղու-
թյան նման մի բան կլիներ, չնայած նա Ուինսթընի կինն էր:

Բայց պետք էր մինչն վերջ գրի առնել պատմությունը: Նա գրեց.

Ես ուժեղացրի լուսը: Երբ տեսա նրան լույսի տակ...

Խավարից հետո պարաֆինե մոմի թույլ լույսը շատ պայծառ
թվաց: Առաջին անգամ ինչպես հարկն էր տեսավ կնոջը: Նա մի
քայլ արեց դեպի կինը ն կանգ առավ, տարփանքով ու սարսափով
լի: Քաջ գիտակցում էր, թե ինչ վտանգի է դիմել այստեղ գալով:
Շատ հավանական է, որ պարեկախումբը կբռնի իրեն հետդարձի
ճանապարհին. գուցե հենց հիմա, այս պահին, սպասում են դռան
ետնում: Նույնիսկ եթե հեռանա՝ առանց անելու այն, ինչի համար
եկել էր...

Դա պետք էր գրի առնել, պետք էր խոստովանել: Լամպի լույսի
տակնա հանկարծ տեսել էր, որ կինը ծեր է: Շպարն այնպիսի թանձր

-73-

շերտով էր քսված դեմքին, որ թվում էր՝ ուր որ է կմճաքի ստվարա-

թղթե դիմակի պես: Նրա մազերի մեջ սպիտակ փնջեր կային, իսկ

ամենասարսափելի մանրամասնն այն էր, որ բերանը բաց էր, իսկ

ներսում` ոչինչ, քարանձավի պես սն խոռոչ: Ոչ մի ատամ:
Ուինսթընն արագ խզբզեց.

Երբ նրան տեսա լույսի տակ, պարզվեց, որ շար ծեր է,
առնվազն հիսուն տարեկան: Բայց կանգ չառա ու գործը

հասցրեցի ավարտին:

Նա նորից մատները սեղմեց կոպերին: Ահա Ն վերջ. ամեն ինչ

Գրված էր, բայց ոչինչ չէր փոխվել: Բուժումը չէր օգնել: Ու բարճր-
բարձր հայհոյելու ցանկությունը բնավ չէր նվազել:

Մ

Եթե հույս կա (գրում էր Ուինսթընը) ապա միակ հույսը
պրոլներն են:

Եթե հույս կա, ապա այն պետք չէ փնտրել ուրիշ տեղ. միայն պրոլ-
ները` պետության հետնախորշերում վխտացող ու արհամարհված
այդ զանգվածները, որոնք կազմում են Օվկիանիայի բնակչության
85 տոկոսը, կարող են կործանել Կուսակցությունը: Կուսակցու-
թյունը չէր կարող ոչնչացվել ներսից: Նրա թշնամիները, եթե իհար-
կե թշնամիներ կային, չէին կարող միավորվել կամ նույնիսկ ճանա-
չել միմյանց: Նույնիսկ եթե լիներ լեգենդար Եղբայրությունը, ինչը չի
բացառվում, անհնար է, որ նրա անդամները երկու կամ երեք հո-
գուց ավելի խմբեր կազմեն: Ապստամբությունը աչքերի արտահայ-
տություն էր, ճայնի ելնէջ, կամ ամենաշատը՝ պատահական, 2շու-
կով ասված խոսք: Բայց եթե կարողանային ինչ-որ կերպ գիտակցել

-7ձ-

սեփական ուժը, դավադրությունների կարիք չէր լինի: Ընդամենը
պետք էր, որ ոտքի կանգնեին ու թափ տային իրենց, ինչպես ձին է
իր վրայից թափ տալիս ճանճերին: Եթե ցանկանային, կարող էին
հենց վաղն առավոտյան հօդս ցնդեցնել Կուսակցությունը: Վաղ թե
ուշ այդ գաղափարը ծնվելու էր նրանց մտքում: Բայց ն այնպես...

՞Նա հիշեց. մի օր զբոսնում էր մարդաշատ փողոցում, երբ հան-
կարծ կողքից խլացնող, հարյուրավոր կանանց աղմուկից կազմ-
ված սարսափելի ճչոց լսեց: Զայրույթի ն հուսահատության հզոր
ողբ էր, թանձր ու բարձրաձայն «Ա՛ա՛ա՛ա՛ա՛ա՛ա՛ա՛հ», որը շարու-
նակում էր բզզալ զանգի արձագանքի պես: Սիրտը սկսեց արագ
բաբախել: «Սկսվեց,- մտածեց նա,- խռովություն է: Պրոլները վեր-
ջապես հավաքեգին ուժերը»: Երբ մոտեցավ, տեսավ երկու-երեք
հարյուր կնոջից բաղկացած մի բազմություն. նրանք հավաքվել էին
փողոցային շուկայի կրպակների շուրջը՝ ողբերգական դեմքերով,
ինչպես սուզվող նավի ուղնորներ: Բայց այդ պահին համընդհա-
նուր հուսահատության շուրջ հավաքված ամբոխը մասնատվեց՝
վերածվելով բազմաթիվ փոքրիկ վեճերի: Պարզվեց կրպակնե-
րից մեկում թիթեղյա կաթսաներ էին վաճառվում: Դրանք շատ
փխրուն էին ու անորակ, բայց հիմա դժվար էր կաթսա հայթայթել:
Եվ ահա, ապրանքն անսպասելիորեն հայտնվել էր: Նրանք, ում
բախտը բերել էր, հրմշտոցն ու ցնցումները հաղթահարելով՝ փոր-
ճում էին փախչել իրենց կաթսաներով, մինչդեռ տասնյակ ուրիշ
կանայք գոռգոռում էին կրպակների շուրջը տիրոջը մեղադրե-
լով, թե ոմանց արտոնություններ են տվել ու կաթսաները թաքցրել
կրպակի հետնը: ՝Նորից ուժեղ ճչոց լսվեց: Երկու փքված կանայք,
որոնցից մեկը արձակած մազերով, բռնել էին նույն կաթսան ու
տարբեր կողմեր էին ձգում: Երկուսն էլ քաշքշեցին այնքան, մինչն
բռնակը պոկվեց: Ուինսթընը զզվանքով հետնում էր նրանց: Սա-
կայն ի՞նչ սարսափելի ուժ կար ընդամենը մի քանի հարյուր կոկոր-
դից թռչող այդ ճիչի մեջ: Բայց ինչո՛ւ նրանք երբեք չեն ճչում որնէ
արժեքավոր, կարնոր բանի համար:

-75-

Նա գրեց.

Մինչե չգիտակցեն, երբեք չեն ապստամբի, մինչն
չապստամբեն, չեն կարող գիտակից դառնալ:

Կարծես արտագրություն լիներ Կուսակցության դասագրքե-
րից մեկից: Կուսակցությունն, անշուշտ, պնդում էր, որ պրոլներին
ազատել է ստրկությունից: Մինչ հեղափոխությունը նրանք ահա-
վոր մնշումների էին ենթարկվում կապիտալիստների կողմից,
մատնվում սովի ու ենթարկվում ծեծի. կանանց ստիպում էին աշ-
խատել ածխահանքերում (իրականում, կանայք հիմա էլ աշխատում
էին ածխահանքերում), երեխաներին վեց տարեկանից վաճառում
էին գործարաններին: Բայց, միաժամանակ, կրկնամտքի սկզբունք-
ների համաձայն, Կուսակցությունը սովորեցնում էր, որ պրոլները
ստորադաս մարդիկ են Ա, ինչպես կենդանիներին, նրանց էլ պետք
է հպատակեցնել` կիրառելով մի քանի պարզ օրենք: Իրականում
պրոլների մասին քիչ բան էր հայտնի: Շատ իմանալու անհրաժեշ-
տություն չկար: Քանի դեռ շարունակում են աշխատել ու բազմանալ,
ինչով ուզում են թող զբաղվեն: Ինքնիշխան, ինչպես Արգենտինայի
դաշտերում արածող եղջերավոր անասունները, նրանք որդեգրել
էին մի կենսակերպ, որը բնական ու Ժառանգական էր նրանց հա-
մար: Ծնվում ու մեծանում էին փողոցում, տասներկու տարեկանից
սկսում էին աշխատել, ապրում էին ծաղկման ու սեռահասունու-
թյան շրջանը, քսան տարեկանում ամուսնանում էին. երեսունը հա-
մարվում էր միջին տարիք, իսկ վաթսուն տարեկանում սովորաբար
մահանում էին: Ծանր ֆիզիկական աշխատանք, տան ու երեխա-
ների խնամք, դատարկ վեճեր հարնանների հետ, ֆիլմեր, ֆուտ-
բոլ, գարեջուր, նե ամենակարնորը՝ թղթախաղ. ահա ն ամբողջը,
որ տեղավորում էր նրանց մտահորիզոնը: ԴԺվար չէր հսկողության
տակ պահել նրանց: Մտքի ոստիկանության որոշ գործակալներ
միշտ նրանց շարքերում էին, տարածում էին սուտ լուրեր, գտնում ու

-76-

հեռացնում նրանց, ովքեր կարող էին վտանգավոր դառնալ, բայց
նրանց Կուսակցության գաղափարախոսությանը մոտեցնելու փորձ
չէր արվում: Ցանկալի չէր, որ հետաքրքրվեին քաղաքականությամբ:
Միակ բանը, որ պահանջվում էր նրանցից, պարզունակ հայրենա-
սիրությունն էր, որը կօգտագործվեր, երբ պետք լիներ ստիպել, որ
հարմարվեին երկար աշխատանքային ժամերին կամ փոքր մթե-
րաբաժնին: Եվ նույնիսկ երբ դժգոհում էին, ինչը երբեմն պատա-
հում էր, դժգոհությունը նրանց ոչ մի տեղ չէր տանում. միասնա-
կան գաղափարների բացակայության պատճառով այն ուղղված էր
կոնկրետ չնչին խնդիրների: Ավելի մեծ չարիքները մշտապես դուրս
էին մնում նրանց ուշադրությունից: Պրոլխերի մեծամասնության
տներում անգամ հեռէկրաններ չկային: Նույնիսկ քաղաքացիա-
կան ոստիկանությունը հազվադեպ էր միջամտում նրանց կյան-
քին: Լոնդոնում հանցավորությունը հսկայական չափերի էր հասել.
դա մի աշխարհ էր աշխարհի մեջ, ուր վխտում էին գողեր, ավա-
զակներ, մարմնավաճառներ, թմրավաճառներ ու շորթողներ. բայց
քանի որ այդ ամենը կատարվում էր հենց պրոլների շարքերում,
դրա վրա ուշադրություն չէին դարձնում: Բարոյականության հար-
ցերում նրանց թույլ էին տալիս առաջնորդվել նախնիների ավան-
դույթներով: Կուսակցության սեռական մաքրակենցաղությունը չէր
տարածվում նրանց վրա: Անբարոյականությունն անպատիժ էր,
ամուսնալուծությունը՝ թույլատրված: Ուստի աչք կփակեին նույնիսկ
կրոնապաշտության վրա, եթե պրոլները ցանկություն կամ հակում
դրսնորեին: Նրանց չէին կասկածում: Ինչպես ասում էր Կուսակցու-
թյան կարգախոսը. «Պրոլներն ու կենդանիները ազատ են»:

Ուինսթընը կռացավ ու զգույշ քորեց երակային վերքը: Քորը
վերսկսվեց: Նորից ակամա վերադարճավ այն մտքին, որ անհնար
էր իմանալ` ինչպիսին է իրականում եղել կյանքը Շեղափոխությու-
նից առաջ: Դարակից հանեց պատմության դպրոցական դասա-
գիրքը, որ վերցրել էր տիկին Փարսընսից, ն սկսեց օրագրում ար-
տագրել մի հատված:

-77-

Հին ժամանակներում, մինչ փառահեղ Հեղափոխությունը,
Լոնդոնն այն գեղեցիկ քաղաքը չէր, որ տեսնում ենք հիմա:
Մռայլ, կեղտու, խղճուկ մի վայր էր, որտեղ գրեթե բոլորը
քաղցած էին, հարյուր հազարավոր աղքատներ քայլում էին
առանց կոշիկների ն գլխավերնում լրանիք չունեին: Ձեր տա-
րեկից երեխաները ստիպված էին օրական տասներկու ժամ
աշխատել դաժան տերերի մոտ, որոնք մտրակներով ծեծում
էին, եթե նրանք շատ դանդաղ էին աշխատում, ն ուտելու ոչինչ
չէին տալիս, բացի չոր հացից ու ջրից: Բայց այս սարսափելի
չքավորության մեջ կանգնած էին հրաշալի, գեղեցիկ ու մեծ
տներ, որտեղ ապրում էին հարոստ մարդիկ: Երբեմն մինչն
երեսուն սպասավոր էր ծառայում ամեն տան մեջ: Այդ հա-
րուստներին կոչում էին կապիտալիստներ: Նրանք գեր, տգեղ
մարդիկ էին՝ չար դեմքերով, ինչպես հաջորդ. էջում պատկեր-
վածը: Ինչպես տեսնում եք, նա հագել է երկար սն վերարկու
սերթուկ, ն. լրարօրինակ, փայլուն գլխարկ, որն իր տեսքով
գազօջախի խողովակ է հիշեցնում ու կոչվում է ցիլինդր: Սա
կապիտալիստների համազգեստն էր, ն ուրիշ ոչ ոք իրավունք
չուներ կրել այն: Աշխարհը պատկանում էր կապիտալիստնե-
րին, իսկ մյուսները նրանց ստրուկներն էին: Բոլոր հողերը, բո-
լոր տները, բոլոր գործարաններն ու ամբողջ փողը նրանցն
էր: Եթե որնէ մեկը չէր ենթարկվում, նրան բանտ էին նետում
կամ հեռացնում աշխատանքից ու սովի մատնում: Երբ սովո-
րական մարդը խոսում էր կապիտալիստի հետ, սրիպված էր
քծնել, խոնարհվել նրա առաջ, հանել գլխարկն ու նրան կոչել՝
սըր: Բոլոր կապիւրալիստների ղեկավարը Թագավորն էր, ն...

Ուինսթընն անգիր գիտեր շարունակությունը: Կհիշատակ-
վեն եպիսկոպոսները՝ բատիստե թեզանիքներով, դատավորները՝
կզաքիսե թիկնոցներով, անարգանքի սյուները, կալանակոճ-
ղերը, աղացները, ինը պոչանի մտրակները, Լորդ-քաղաքապետի

-78-

ճաշկերույթը ն Պապի կոշիկը համբուրելու սովորությունը: Կար
նան այսպես կոչված «առաջին գիշերվա իրավունք», որը հավանա-
բար հիշատակված չէր երեխաների դասագրքում: Ըստ այդ օրենքի՝
ցանկացած կապիտալիստ իրավունք ուներ քնել իր գործարաննե-
րից որնէ մեկում աշխատող ցանկացած կնոջ հետ:

Ինչպե՛ս իմանաս՝ որն էր սուտ, որը՝ ճիշտ: Գուցե ճիշտ է, որ մի-
ջին մարդը հիմա ավելի բարեկեցիկ էր ապրում, քան մինչ Հեղա-
փոխությունը: Միակ վկայությունը սուր բողոքն էր մարդու ներսում,
այն բնազդային զգացողությունը, որ կյանքի պայմաններն անտա-
նելի են, Ա ինչ-որ ուրիշ ժամանակ պետք է որ այլ կերպ եղած լի-
նեն: Հանկարծ հասկացավ, որ ժամանակակից կյանքին բնորոշ
են ոչ թե դաժանությունն ու անկայունությունը, այլ դատարկու-
թյունը, աղոտությունը, անտարբերությունը: Նայիր շուրջդ ն կտես-
նես՝ կյանքը նման չէ ոչ միայն հեռէկրանից հորդող ստերին, այլն
նույնիսկ իդեալներին, որոնց Կուսակցությունը փորձում էր հասնել:
Հիմնականում կյանքը, նույնիսկ Կուսակցության անդամների հա-
մար, չեզոք էր ւ ապաքաղաքականացված. նրանք զբաղվում էին
տաղտկալի գործերով, պայքարում Մետրոյում տեղ գտնելու հա-
մար, կարկատում մաշված գուլպան, սախարինի կոճակ մուրում,
խնայում սիգարետի քնթուկները: Կուսակցության կերտած իդեալը
ինչ-որ մեծ, ահավոր ու շողշողուն բան էր պողպատից ու բետո-
նից, հրեշավոր մեքենաներից ու սարսափազդու զենքերից կազմ-
ված մի աշխարհ զինվորների ու մոլեռանդների երկիր, որոնք
քայլում Էին կատարյալ միասնության մեջ, մտածում նույն մտքերն
ու գոռում նույն կարգախոսները, մշտապես աշխատում էին, պայ-
քարում, հաղթանակում ու պատժում. երեք հարյուր միլիոն մարդ՝
բոլորը մեկ դեմքով: Իսկ իրականում` փտած, կեղտոտ քաղաքներ,
ուր կիսաքաղց մարդիկ քայլում էին ծակ կոշիկներով, տասնիննե-
րորդ դարում կառուցված խարխուլ տներ, որոնցից միշտ կաղամբի
ն կեղտոտ զուգարանի հոտ էր փչում: Նրա առաջ հառնում էր Լոն-
դոնի տեսլականը՝ ավերածությունների, միլիոնավոր աղբարկղերի

-79-

հսկայական քաղաք. պատկերը լրացնում էր տիկին Փարսընսի
կերպարը՝ կնճռոտ դեմքով ու յուղոտ մազերով կնոջ, որը հուսա-
հատ փորփրում էր կեղտաջրի խցանված խողովակը:

Նա կռացավ ու նորից քորեց կոճը: Գիշեր ու ցերեկ հեռէկրան-
ները սղոցում էին ականջներդ վիճակագրությամբ` ապացուցե-
լով, որ այսօր մարդիկ ավելի շատ ուտելիք, ավելի շատ հագուստ,
ավելի լավ տներ, ավելի ուրախ հանգիստ ունեն, որ նրանք ավելի
երկար են ապրում, ավելի կարճ են աշխատում, ավելի խոշոր են,
ավելի առողջ, ավելի ուժեղ, ավելի երջանիկ, ավելի խելացի, ավելի
կրթված, քան հիսուն տարի առաջ: Այդ բառերից ոչ մեկը հնարավոր
չէր ոչ ապացուցել, ոչ ժխտել: Կուսակցությունը, օրինակ, պնդում
էր, որ ներկայում դեռահաս պրոլների քառասուն տոկոսը գրագետ
է. ասում էին` մինչ Հեղափոխությունն այդ թիվն ընդամենը 15 տո-
կոս էր: Կուսակցության պնդմամբ՝ մանկական մահացությունը հի-
մա հազար երեխայից 160 էր, մինչդեռ մինչ Շեղափոխությունն այդ
թիվը 300 էր, Ա այսպես շարունակ: Ասես երկու անհայտով պարզ
հավասարում լիներ: Շատ հավանական էր, որ պատմության գրքե-
րում գրված ամեն մի բառ, նույնիսկ այն, ինչ ընդունվում էր առանց
կասկածի, մաքուր հորինվածք էր: Որքանով Ուինսթընն էր տեղյակ,
երբեք չէր կարող լինել այնպիսի օրենք, ինչպիսին «առաջին գիշեր-
վա օրենքն» է, կամ այնպիսի արարած, ինչպիսին կապիտալիստն
է, կամ այնպիսի գլխարկ, ինչպիսին ցիլինդրն է:

Ամեն ինչ խունանում էր մշուշում: Անցյալը վերացել էր, վերացման
փաստը մոռացվել էր, սուտը դարձել էր ժշմարտություն: Կյանքում
միայն մեկ անգամ, ն ամենակարնորը՝ մի իրադարձությունից հետո
էր Ուինսթընն իր ձեռքի տակ կեղծիքի կոնկրետ ու անսխալ վկայու-
թյուն ունեցել: Այն ձեռքում էր պահել երեսուն վայրկյան: Դա կարծես
1973 թվականին էր. մի խոսքով, այն Ժամանակ ինքն ու Քեթրինը
բաժանվել էին: Իսկ ավելի կոնկրետ յոթ կամ ութ տարի առաջ:

Իրականում պատմությունն սկսվել էր վաթսունականների կե-
սերին՝ մեծ զտումների ժամանակ, երբ մեկընդմիշտ բնաջնջվեցին

-80-

Կուսակցության իսկական առաջնորդները: Մինչ 1970 թվականը
նրանցից ոչ մեկն արդեն ողջ չէր, բացի Մեծ Եղբորից: Բոլորին մեր-
կացրել էին` որպես դավաճանների ն հակահեղափոխականների:
Գոլդսթեյնը դիմել էր փախուստի ն թաքնվում էր հայտնի չէ, թե
որտեղ. ինչ վերաբերում է մյուսներին, ապա ոմանք ուղղակի անհե-
տացել էին, մինչդեռ մեծամասնությունը մահապատժի էր ենթարկ-
վել աղմկոտ դատավարություններից հետո, որտեղ խոստովանել
էին իրենց կատարած հանցագործությունները: Վերջին մազա-
պուրծները երեքն էին` Ջոնսը, Աարոնսընը Ա Ռութերֆորդը: Երնի
1965 թվականն էր, երբ երեքն էլ ձերբակալվեցին: Ինչպես հաճախ
էր պատահում, նրանք անհետացան մեկ տարով կամ ավելի եր-
կար, ուստի ոչ ոք չգիտեր՝ ո՛ղջ են, թե՞ մեռած, իսկ հետո հանկարծ
վերադարձվեցին, որպեսզի սովորական ճնով մերկացնեն իրենք
իրենց: Նրանք խոստովանեցին, որ լրտեսել են թշնամու համար
(այն Ժամանակ նույնպես թշնամին Եվրասիան էր), յուրացրել են
հանրային ֆոնդերը, սպանել Կուսակցության մի շարք նվիրված
անդամների, խարդավանքների են դիմել Մեծ Եղբոր ղեկավարու-
թյան դեմ, ինչը սկսվել է Հեղափոխությունից շատ առաջ, ն մաս-
նակցել են նենգադուլի դեպքերի, որոնք հանգեցրել են հարյուր
հազարավոր մարդկանց մահվան: Այս ամենը խոստովանելուց հե-
տո նրանց ներել էին, վերականգնել Կուսակցության շարքերում ն
տվել պաշտոններ, որոնք իրականում անաշխատ պաշտոններ էին,
բայց կարնոր էին թվում: Երեքն էլ զղջման երկար հոդվածներ էին
գրել «Թայմսում»` վերլուծելով ուխտադրժության պատճառները ն
խոստանալով քավել մեղքերը:

Նրանց ազատ արձակելուց որոշ ժամանակ անց Ուինսթընը
երեքին էլ տեսել էր «Շագանակենի» սրճարանում: Հիշում էր, թե
ինչ ահարկու գայթակղությամբ էր աչքի պոչով հետնում նրանց:
Այդ տղամարդիկ տարիքով շատ մեծ էին, հին աշխարհի մնա-
ցուկներ, վերջին խոշոր կերպարները Կուսակցության վաղ հե-
րոսական օրերից: Ընդհատակյա պայքարի ու քաղաքացիական

-81-

պատերազմի փառավոր ոգին դեռ թնածում էր նրանց շուրջ: Այն-
պիսի տպավորություն էր, որ չնայած փաստերն ու ամսաթվերը
լղոզված էին, Ուինսթընը նրանց ճանաչում էր շատ ավելի վաղուց,
քան Մեծ Եղբորը: Բայց նրանք հանցագործներ էին, թշնամիներ,
իրավազուրկներ ն առաջիկա մեկ-երկու տարվա ընթացքում ան-
կասկած ենթարկվելու էին մահապատժի: Մտքի ոստիկանության
ճեռքն ընկած որնէ մեկը երբնէ չէր ազատվել: Դիակները սպասում
Էին գերեզմանոց ուղարկվելուն:

Նրանց շուրջ սեղանների մոտ ոչ ոք չկար: `՝Նման մարդկանց
կողքին երեալն անխոհեմ արարք էր: Նրանք լուռ նստած էին, դի-
մացը՝ մեխակի բույրով ջինի բաժակներ, որը սրճարանի ֆիրմային
խմիչքն էր: Երեքից Ուինսթընի վրա ամենամեծ ազդեցությունը թո-
ղեց Ռութերֆորդը: Մի ժամանակ նա հայտնի ծաղրանկարիչ էր,
որի սուր ծաղրանկարները նպաստել էին հանրային կրքերի բոր-
բոքմանը մինչ Հեղափոխությունը ն դրա ընթացքում: Նույնիսկ հի-
մա, ժամանակ առ ժամանակ, նրա ծաղրանկարները հայտնվում
Էին «(Թայմսում»: Դրանք իր նախկին ոճի նմանակումն էին` զար-
մանալիորեն անկյանք ու անհամոզիչ: Միշտ հին թեմաների պա-
տառիկներ խրճիթներ հետնախորշերում, քաղցած երեխաներ,
փողոցային կռիվներ, ցիլինդրներով կապիտալիստներ (նույնիսկ
բարիկադների վբա կապիտալիստները չէին բաժանվում իրենց
ցիլինդրներից)՝ անցյալ վերադառնալու անվերջ ու հուսահատ փոր-
ճեր: Նա վիթխարի մարդ էր յուղոտ մոխրագույն մազերի բաշով,
դեմքը պարկի պես կախված էր ու կնճռոտ, շուրթերը՝ փքված, ինչը
հատուկ էր նեգրոիդ տիպին: Ժամանակին պետք է որ անսահման
ուժեղ եղած լիներ. հիմա հսկայական մարմինը կորացել էր, թեքվել,
այտուցվել, կախվել տարբեր ուղղություններով: Նա մարդու աչքի
առաջ մասնատվում էր, ինչպես փլվող սարը:

Ժամը տասնհինգն էր՝ հանգստի ժամը: Ուինսթընը չէր հիշում`
այդ ժամին ինչպես էր հայտնվել սրճարանում: ՝Ներսում գրեթե
դատարկ էր: ՀեռԷկրանից տարածվում էր թեթն երաժշտություն:

-82-

Անկյունում նստած երեք տղամարդիկ անշարժ էին ու ոչ մի բառ
չէին խոսում: Առանց պատվերի սպասելու մատուցողը նս մի քանի
բաժակ ջին բերեց: Հարնան սեղանին շախմատի տախտակ կար.
խաղաքարերը շարված էին, բայց խաղը չէր սկսվել: Իսկ հետո, մոտ
կես րոպե, հեռէկրանների հետ ինչ-որ բան պատահեց: Շնչող մե-
ղեդին փոխվեց, երաժշտության տոնայնությունը՝ նույնպես: Ինչ-որ
բան ներխուժեց, բայց թե ինչ դժվար էր նկարագրել: Տարօրինակ,
խելահեղ, սուր, ծաղրող հնչողություն. Ուինսթընը մտքում այն կոչեց
դեղին տոնայնոություն: Իսկ հետո հեռէկրանից հնչեց երգը.

Սաղարթաշաղտ շագանակի ծառի տակ

Դու ծախեցիր ինձ, ես ծախեցի քեզ,
Պառկած ենք. նրանք այնտեղ, մենք այստեղ,
Սաղարթաշատ շագանակի ծառի տակ:

Երեք տղամարդիկ չշարժվեցին: Բայց երբ Ուիսսթըսը նորից
նայեց Ռութերֆորդի քայքայված դեմքին, տեսավ, որ նրա աչքերում
արցունքներ կան: Առաջին անգամ ներքին սարսուռով, միննույն
Ժամանակ չհասկանալով, թե ինչից սարսռաց, Ուինսթընը նկատեց,
որ Աարոնսոնի ն Ռութերֆորդի քթերը ջարդված են:

Շուտով երեքին էլ նորից ձերբակալեցին: Պարզվեց՝ ազատ ար-
ճակվելու պահից ի վեր նրանք զբաղվել են նոր դավադրություն-
ներով: Երկրորդ դատավարության ընթացքում նրանք դարճյալ
խոստովանեցին նախկինում գործած, ինչպես ն մի շարք նոր հան-
ցագործություններ:` Նրանց մահապատժի ենթարկեցին, նրանց ճա-
կատագիրը հավերժացավ Կուսակցության պատմության մեջ` որ-
պես դաս ապագա սերունդներին: Դրանից հինգ տարի անց՝ 1973
թվականին, Ուինսթընը բացում էր օդաճնշական խողովակից հենց
նոր իր գրասեղանին ընկած թղթերը, երբ հանկարծ ձեռքն ընկավ
թղթի մի կտոր: Ըստ երնույթին, սխալմամբ էր հայտնվել մյուսների
մեջ, իսկ հետո մոռացվել էր: Հենց որ շտկեց թուղթը, անմիջապես

-83-

հասկացավ դրա կարնորությունը Մոտ տասը տարի առաջ
«Թայմսից» պատռած կես էջ էր՝ վերնի կեսը, ուստի վրան ամսա-
թիվ կար. պատվիրակների լուսանկարն էր ՞Նյու-Յորքում` կուսակ-
ցական միջոցառման ժամանակ: Խմբի կենտրոնում աչքի էին ընկ-
նում Ջոնսը, Աարոնսոնը ն Ռութերֆորդը: Հնարավոր չէր չճանաձել,
ամեն դեպքում նրանց անունները գրված էին լուսանկարի տակ:

Բանն այն է, որ երկու դատավարությանն էլ երեք տղամարդիկ
խոստովանել էին, որ այդ օրը եղել են եվրասիական հողի վրա:
Նրանք Կանադայի գաղտնի օդանավակայանից թռել էին Սիբիր
հանդիպման, ն խորհրդակցել էին եվրասիական գլխավոր շտաբի
անդամների հետ, որոնց հայտնել էին կարնոր ռազմական գաղտ-
նիքներ: Ամսաթիվը հստակ ամրագրվել էր Ուինսթընի հիշողու-
թյան մեջ, որովհետն միջամառային օրն էր՝ հունիսի 23-ը, բայց ողջ
պատմությունը պետք է որ գրանցված լիներ նան բազմաթիվ այլ
տեղերում: Կար միայն մեկ հնարավոր եզրակացություն. խոստո-
վանությունները սուտ էին:

Անշուշտ, սա ինքնին բացահայտում չէր: `Նույնիսկ այդ ժամա-
նակ Ուինսթընի մտքով չէր անցել, որ զտումներին զոհ գնացած
մարդիկ իրականում գործել են այն հանցագործությունները, որոն-
ցում մեղադրվում են: Բայց սա կոնկրետ ապացույց էր. անհետա-
ցած անցյալի մի պատառիկ, բրածո ոսկորի պես, որը հայտնվում է
սխալ նստվածքաշերտում ու ոչնչացնում երկրաբանական տեսու-
թյունը: Միայն դա բավական էր Կուսակցությունը հյուլեների բա-
ժանելու համար, եթե ինչ-որ կերպ աշխարհն իմանար այդ մասին,
Անրա կարնորությունը հայտնի դառնար բոլորին:

Նա շարունակեց աշխատել: Երբ տեսավ լուսանկարն ու հաս-
կացավ, թե դա ինչ է նշանակում, անմիջապես ծածկեց մի ուրիշ
թղթով: Բարեբախտաբար, երբ հարթեցրեց թերթը, տեսավ, որ այն
հակառակ է դրված ն չի երնում հեռէկրանից:

Նա ծնկին դրեց նոթատետրը Ա աթոռը հրեց այնպես, որ հնա-
րավորինս հեռանա հեռէկրանից: Դժվար չէր անարտահայտիչ

-84-

դարձնել դեմքը, ու ջանքերի գնով նույնիսկ շնչառությունը կարելի
էր վերահսկել. բայց հնարավոր չէր կառավարել սրտի զարկը, ն
հեռէկրանն այնքան նրբազգաց էր, որ կարող էր որսալ: Նա սպա-
սեց իր հաշվարկներով մոտ տասը րոպե՝ ողջ ընթացքում տառա-
պելով վախից, որ ինչ-որ դեպք, օրինակ, հանկարծակի միջանցիկ
քամին, կարող է մատնել իրեն: Հետո, առանց լուսանկարը բացելու,
գցեց հիշողության անցքը՝ այլ անպետք թղթերի հետ: Երնի հաջորդ
րոպեի ընթացքում այն կվերածվի փոշու:

Տասը-տամնմեկ տարի առաջ էր: Այսօր թերնս կպահեր այդ
լուսանկարը: Զարմանալի էր, որ այն իր ձեռքում պահելու փաստը
շատ կարնոր էր նույնիսկ հիմա, երբ լուսանկարը, ինչպես ն իրա-
դարձությունը, որ պատկերված էր այնտեղ, ընդամենը հիշողություն
էր: ` Նա մտածում էր մի՛թե Կուսակցության կողմից անցյալի կառա-
վարումը թուլացավ նրանից, որ ինչ-որ ժամանակ գոյություն
է ունեցել մի վկայություն, որն այլնս գոյություն չունի:

Բայց այսօր, եթե լուսանկարը նույնիսկ ինչ-որ կերպ հառներ
մոխրից, այն գուցե վկայություն էլ չլիներ: Այն Ժամանակ, երբ
Ուինսթընն արել էր այդ հայտնագործությունը, Օվկիանիան այլնս
չէր պատերազմում Եվրասիայի հետ, ն երեք մեռած տղամարդիկ
հավանաբար իրենց երկիրը մատնել էին արնելասիացի գործա-
կալներին: Այդ Ժամանակից ի վեր եղել էին նան ուրիշ փոփո-
խություններ՝ մեկ, երկու, նա չէր հիշում` քանիսը: Հավանական է,
որ խոստովանությունները նորից ու նորից էին գրվել, այնքան,
մինչն իսկական փաստերն ու տարեթվերը կորցրել էին նույն-
իսկ ամենաչնչին նշանակությունը: Անցյալը ոչ միայն փոխվել էր,
այլն շարունակ փոխվում էր:` Նրան ամենից շատ տանջում էր այն
մղճավանջային միտքը, որ ինքը երբեք պարզ չէր հասկացել, թե
ինչու էր արվում այս հսկայական խարդախությունը: Անցյալի կե-
ղծման անմիջական առավելություններն ակնհայտ էին, բայց վե-
րջնական շարժառիթն առեղծվածային էր: Նա դարձյալ վերցրեց
գրիչն ու գրեց.

-85-

Ես հասկանում եմ՝ ԻՆՉՊԵՍ: Չեմ հասկանում՝ ԻՆՉՈՒ:

Ինչպես նախկինում, բազմիցս, այժմ էլ մտածում էր արդյո՞ք
ինքը խելագար չէ: Գուցե խելագար է նա, ով փոքրամասնություն
է: Մի ժամանակ խելագարության նշան էր հավատալ, որ երկիրը
պտտվում է արնի շուրջ. այսօր` որ անցյալն անփոփոխելի է: Շա-
վանաբար միայն ինքն էր հավատում այդ համոզմունքին, իսկ եթե
միայն ինքն էր, ուրեմն խելագար է: Խելագար լինելու միտքն այն-
քան էլ չէր անհանգստագնում. սարսափելին այն էր, որ ինքը գուցե
սխալվում է:

Նա վերցրեց երեխաների պատմության դասագիրքն ու նայեց
Մեծ Եղբոր նկարին, որը գրքի ճակատին էր: Շիպնոսացնող աչքերը
նայեցին Ուինսթընի աչքերին: Ասես մի հսկայական ուժ ճնշում էր
քեզ, թափանցում գանգդ, տրորում ուղեղդ, վախեցնելով ստիպում
հրաժարվել համոզմունքներից, գրեթե համոզում մերժել զգայա-
րանների վկայությունը: Ի վերջո, Կուսակցությունը կհայտարարի,
որ երկու անգամ երկու հավասար է հինգի, ն ստիպված կլինեք հա-
վատալ: Անխուսափելիորեն, վաղ թե ուշ նրանք կներկայացնեն այդ
պահանջը. դա էր պահանջում նրանց իշխանության տրամաբանու-
թյունը: Ոչ միայն փորճի հիմնավորությունը, այլն ինքնին արտաքին
իրականության գոյությունը անխոս մերժվում էր նրանց փիլիսո-
փայության կողմից: Ամենամեծ հերետիկոսությունն առողջ բանա-
կանությունն էր: Իսկ սարսափելին ոչ թե այն էր, որ քեզ կսպանեն
այլ կերպ մտածելու համար, այլ այն, որ նրանք գուցե իրավացի են:
Ի վերջո, ինչպե՛ս կարող եք իմանալ, որ երկու անգամ երկու չորս
է: Կամ` ձգողականության ուժը գործում է: Կամ` անցյալն անփո-
փոխելի է: Եթե անցյալն ու արտաքին աշխարհը գոյություն ունեն
միայն մտքում, ու եթե միտքն ինքնին վերահսկելի է, ուրեմն ի՞նչ:

Բայց ոչ: Հանկարծ նա խիզախության անսպասելի հոսք զգաց:
Անհայտ է, թե ինչ զուգորդումով մտքում լողաց Օ՛Բրայընի դեմքը:
Հիմա, ավելի վստահ, քան առաջ, նա գիտեր, որ Օ'Բրայընը իր

-86-

կողքին է: Նա օրագիրը լրացնում էր Օ'Բրայընի համար՝ Օ՛Բրայը-
նին. ասես անվերջ նամակ լիներ, որը ոչ ոք երբեք չէր կարդալու,
բայց ուղղված էր որոշակի մարդու, ն. իմաստավորված էր հենց
դրանով:

Կուսակցությունը պատվիրում էր չհավատալ սեփական աչքե-
րին ու ականջներին: Դա նրանց վերջնական, ամենակարնոր հրա-
մանն էր: Նրա սիրտը նվաղեց, երբ մտածեց, թե ինչ հսկայական
ուժ է կանգնել իր դեմ, թե Կուսակցության ցանկացած գաղափա-
րախոս բանավեճի ժամանակ ինչ հեշտությամբ կտապալի իրեն
նուրբ փաստարկներով, որոնք ինքն ի վիճակի չի լինի հասկա-
նալ, առավել նս՝ պատասխանել: Բայց միննույն է, ինքն իրավացի
է: Նրանք սխալ են, իսկ ինքը` իրավացի: Պետք է պաշտպանել
ակներնը, տարրականը, ճիշտը: Հանրահայտ ճշմարտությունները
Ծիշտ են. կառչե՛ք այդ մտքից: Աշխարհի գոյությունն աներեր է, նրա
օրենքները չեն փոխվում: Քարերը պինդ են, ջուրը թաց, հենման
կետ չունեցող առարկաներն ընկնում են Երկրի վրա: Այնպիսի զգա-
ցողությամբ, ասես խոսում է Օ'Բրայընի հետ ն մի կարնոր աքսիոմ
առաջադրում՝ Ուինսթընը գրեց.

Ազատությունը երկուսին գումարած երկու հավասար է չոր-
սի ասելու հնարավորությունն է: Եթե դա թույլատրվի, մնացած
ամեն ինչ կբխի դրանից:

նի

Ինչ-որ տեղից՝ միջանցքի խորքից, դեպի փողոց փչեց բոված
սուրճի բույրը, իսկական, ոչ թե «Հաղթանակ» սուրճի: Ուինսթընն
ակամա կանգ առավ: Մոտ երկու վայրկյանով նա վերադարձավ
իր մանկության գրեթե մոռացված աշխարհ: Հետո դուռը շրխկոցով
փակվեց ու ասես կտրեց բույրը, ինչպես հնչյուն:

-87-

Նա մի քանի կիլոմետր քայլել էր մայթերով, ու երակային վերքը
տրոփում էր: Երեք շաբաթվա ընթացքում արդեն երկրորդ անգամ
բաց էր թողնում Հանրային կենտրոնում կազմակերպված երեկոն.
անխոհեմ քայլ էր, քանի որ կասկածից վեր է, որ այցելությունները
Կենտրոն խնամքով հաշվվում են: Սկզբունքորեն Կուսակցության
անդամն ազատ ժամանակ չուներ ն երբեք մենակ չէր մնում, բացի
անկողնուց: Ենթադրվում էր, որ երբ չի աշխատում, չի ուտում կամ
քնում, ուրեմն մասնակցում է որնէ հանրային զվարճանքի. փոքր-
ինչ վտանգավոր էր զբաղվել մի գործով, որը ենթադրում էր մե-
նակության հակում, նույնիսկ մենակ զբոսանքի գնալը: Նորալեզ-
վում անգամ այդպիսի բառ կար սեփակյանք, որը նշանակում
էր անհատականություն ն արտասովորություն: Բայց այս երեկո,
Նախարարությունից դուրս գալիս, ապրիլյան օդի քնքշությունը
գայթակղեց նրան: Այդպիսի ջերմ կապույտ երկինք դեռ չէր տեսել
այդ տարի, ն հանկարծ՝ երկարատն, աղմկոտ երեկոն Կենտրոնում,
ձանձրալի ու հոգնեցնող խաղերը, դասախոսությունները, ջինով
օծված, բայց ճռճռան ընկերությունը, անտանելի թվացին: Մի ներ-
քին մղումով՝ նա հեռացել էր ավտոբուսի կանգառից ու թափառել
էր Լոնդոնի լաբիրինթոսում, նախ` դեպի հարավ, հետո` արնելք,
հետո՝ նորից հյուսիս, ն կորել էր անհայտ փողոցներում՝ չմտահոգ-
վելով, թե ինչ ուղղությամբ է գնում:

Նա իր օրագրում գրել էր. «Եթե կա հույս, ապա հույսը պրոլներն
են»: Այս դարձվածքն անընդհատ պտտվում էր գլխում՝ որպես միս-
տիկական ճշմարտություն ու ակնհայտ անհեթեթություն: Նա ինչ-որ
աղոտ, դարչնագույն հետնախորշերում էր՝ երբեմնի Սուրբ Պանկ-
րասի կայարանից հյուսիս-արնելք: Քայլում էր սալարկված փողո-
ցով` փոքրիկ երկհարկանի տների մոտով, որոնց խարխուլ մուտ-
քերը բացվում էին ուղիղ մայթի վրա ն որոնք զարմանալիորեն առ-
նետաբներ էին հիշեցնում: Այսուայնտեղ՝ սալարկների արանքում,
կեղտաջրով լի փոսեր էին: Մռայլ մուտքերում ն. դրանցից դուրս,
երկկողմ ճյուղավորված նեղ նրբանցքներն ի վար հավաքված էին

-88-

ապշելու թվով մարդիկ` հասուն, ծաղկման շրջանում գտնվող աղ-
ջիկներ՝ կոպիտ ներկած շուրթերով, երիտասարդներ, որոնք հետա-
պնդում էին աղջիկներին, հաստաբեստ շորորուն կանայք, որոնց
տեսքից կարելի էր կռահել՝ ինչպիսին կլինեն աղջիկները տասը
տարի անց, ծեր, կորացած արարածներ, որ օրորվում էին ծուռ ոտ-
քերի վրա, ն ցնցոտիապատ ոտաբոբիկ երեխաներ, որոնք խաղում
էին ջրափոսերում, իսկ հետո՝ ցրվում մայրիկների բարկացած ճչոց-
ներից: Փողոցի պատուհանների գրեթե մեկ քառորդը կոտրված
էր ու տախտակապատ: Համարյա ոչ ոք ուշադրություն չէր դարձճ-
նում Ուինսթընին, բայց ոմանք ուղեկցում էին զգուշավոր ու հետա-
քրքրասեր հայացքով: Երկու խոշորամարմին կին` աղյուսագույն
թները գոգնոցներին կանթած, խոսում էին մուտքի մոտ: Մոտե-
նալով՝ Ուինսթընը խոսակցության պատառիկներ լսեց.

- Այո, ասում եմ նրան, ամեն ինչ շատ լավ է, ասում եմ: Բայց իմ
փոխարեն դու էլ նույնը կանեիր: Հեշտ է, ասում եմ, քննադատել,
բայց որ իմ օրին լինեի՛ր ...

- Շա՛,- ասաց մյուսը,-- ճիշտ է: Շատ էլ ճիշտ ես ասում:

Ճղձղան ճայները կտրուկ դադարեցին: Կանայք թշնամական
լռությամբ ուսումնասիրեցին անցնող Ուինսթընին: Ավելի ճիշտ: ոչ
թե թշնամություն էր, այլ զգուշություն, վայրկենական քարագում,
ինչպես պատահում է, երբ կողքից ինչ-որ անծանոթ կենդանի է
անցնում: Կուսակցության կապույտ տաբատը սովորական երնույթ
չէր նման փողոցում: Իսկապես, նման վայրում հայտնվելն անխո-
հեմություն էր, եթե, իհարկե, չես եկել որոշակի գործով: Պարե-
կախումբը կարող է կանգնեցնել, եթե պատահաբար հանդիպես
նրանց: «Կարելի՛ է ձեր փաստաթղթերը, ընկե՛ր: Ի՞նչ եք անում այս-
տեղ: Ժամը քանիսի՞ն եք դուրս եկել աշխատանքից: Սա ձեր տան
սովորական ճանապա"րհն է», ն այլ, ն այն: Իհարկե, ոչ սովորա-
կան ճանապարհով տուն գնալն արգելող ոչ մի օրենք չկար, բայց
բավական էր Մտքի ոստիկանությունը լսեր այդ մասին, ն ճեզ վրա
ուշադրություն կսնեռեիք:

-89-

Հանկարծ ամբողջ փողոցը սկսեց խլրտալ: Բոլոր կողմերից նա-
խազգուշացնող ճիչեր լսվեցին: Մարդիկ ճագարների պես պահ
մտան իրենց տներում: Ուինսթընից մի քայլի վրա մի երիտասարդ
կին դուրս թռավ մուտքից, բռնեց ջրափոսում խաղացող փոքրիկ
երեխային, գոգնոցով փաթաթեց ու հետ սուրաց. ամեն ինչ ասես
մեկ շարժումով կատարվեց: Նուն ակնթարթում հարնան ծա-
ռուղուց հայտնվեց ակորդեոն հիշեցնող սն կոստյումով մի տղա-
մարդ, վազեց Ուինսթընի ուղղությամբ՝ հուզված ցույց տալով դեպի
երկինք։ |

-. Շոգենա՛վ,- ճջաց նա-- Նայի, ղեկավար: Հիմա կընկնի
գլխներիս: Արագ պառկեք:

Չգիտես ինչու, պրոլները հրթիռին «շոգենավ» էին ասում: Ուինս-
թընը բերանքսիվայր ընկավ գետնին: Պրոլերը գրեթե միշտ իրա-
վացի էին, երբ զգուշացնում էին նման բաներից: Նրանք օժտված
էին ինչ-որ բնազդով, որը մի քանի վայրկյան առաջ հայտնում էր
հրթիռի մոտենալու մասին, չնայած ենթադրվում էր, որ հրթիռը
ձայնից արագ է սլանում: Ուինսթընը թներով ծածկեց գլուխը:
Այնպիսի թնդյուն լսվեց, որն ասես ցնցեց մայթը. թեթն առարկա-
ների տարափ տեղաց մեջքին: Երբ ոտքի կանգնեց, պարզեց, որ
պատված է մոտակա պատուհանի ապակա կտորտանքով:

Շարունակեց քայլել: Ռումբը 200 մետրի վրա մի քանի տուն էր
ավերել: Օդում ծխի սն սյուն էր կանգնած, նրա տակ, գիպսափոշու
ամպի մեջ, ավերակների շուրջն արդեն մարդիկ էին հավաքվում:
Նրա առաջ մայթի վրա, սվաղի փոքրիկ կույտ էր, իսկ նրա կենտ-
րոնում Ուինսթընը բաց կարմիր շերտագիծ տեսավ: Երբ մոտեցավ,
պարզվեց` ձեռքի վնասված դաստակ է: Բացի արյունոտ վերքից՝
ճեռքն ամբողջությամբ սպիտակել էր, ինչպես գիպսե կաղապար:

Ոտքով խփեց-գցեց ջրատարը, հետո, ամբոխից խուսափե-
լու համար, քայլեց աջ նրբանցքն ի վար: Երեք կամ չորս րոպեում
հեռացավ ռումբի ավերած տարածքից. այստեղ` փողոցներում,
թշվառ, մրջնային կյանքը շարունակվում էր այնպես, ասես ոչինչ

-90-

էլ չէր պատահել: Մոտավորապես երեկոյան ութն էր, ն խմիչքի
խանութները, ուր հաճախում էին պրոլները (դրանք կոչվում էին
«պանդոկներ»), լեփլեցուն էին հաճախորդներով: Մրոտ դռներից,
որ անվերջ բացվում ու փակվում էին, փչում էր մեզի, թեփի ու թթու
գարեջրի հոտը: Շարքից առաջ ընկած շենքի անկյունում կիպ կանգ-
նել էին երեք տղամարդ. մեջտեղինը ճեռքում ծալված թերթ ուներ,
որը մյուս երկուսը նրա ուսի վրայից ուսումնասիրում էին: Ուինս-
թընը դեռ այնքան մոտ չէր նրանց դեմքի արտահայտությունը տես-
նելու համար, բայց զգում էր, որ մարմնի բոլոր մասերով կլանված
են իրենց գործով: Պարզ էր, որ ինչ-որ կարնոր նորություն են կար-
դում: Ուինսթընը մի քանի քայլ հեռավորության վրա էր, երբ հան-
կարծ խումբը բաժան-բաժան եղավ, ու տղամարդկանցից երկուսը
կատաղի վեճի բռնվեցին: Մի պահ թվաց՝ կանցնեն բռունցքների:

- Բթամիտ, չե՛ս լսում` ինչ եմ ասում: Ասում եմ՝ յոթով վերջացող
ոչ մի թիվ չի հաղթել տասնչորս ամսվա ընթացքում:

- Ես էլ ասում եմ՝ հաղթել է:

- 5, չի հաղթել: Տանը ունեմ երկու տարվա բոլոր գրանցում-
ները: Գրանցում եմ ժամացույցի ճշտությամբ: Ասում եմ, յոթով վեր-
ջացող ոչ մի թիվ...

- Չէ, յոթը հաղթել է: Կարող եմ նույնիսկ անիծյալ թիվն ասել:
Վերջանում էր չորս զրո յոթով: Փետրվարին էր: Փետրվարի երկ-
րորդ շաբաթը:

- Փետրվարին քու տատիկը... Գրել եմ սնով սպիտակի վրա:
Ասում եմ քեզ, յոթով ոչ մի թիվ...

-Դե վերջ տվեք,- ասաց երրորդ տղամարդը:

Վիճակախաղի մասին էին խոսում: Ուինսթընը հետ նայեց, երբ
երեսուն մետր հեռացել էր:` Նրանք դեռ վիճում էին՝ վառվող, կրքոտ
դեմքերով: Վիճակախաղը, ամեն շաբաթ հանձնվող հսկայական
մրցանակներով, միակ հանրային իրադարձությունն էր, որին պրոլ-
ները լուրջ ուշադրություն էին դարձնում: Հնարավոր է` միլիոնա-
վոր պրոլների համար Վիճակախաղն ապրելու գլխավոր, եթե ոչ

-ցլ-

միակ պատճառն էր: Դա նրանց բերկրանքն էր, նրանց խենթու-
թյունը, նրանց ցավի ամոքումը, նրանց ինտելեկտուալ խթանը: Երբ
հարցը վերաբերում էր Վիճակախաղին, նույնիսկ մարդիկ, ովքեր
հազիվ էին կարդում ու գրում, ցուցաբերում էին ապշեցուցիչ հիշո-
ղություն Ա բարդ հաշվարկների ունակություն: Կար մարդկանց մի
ամբողջ խումբ, որն ապրուստ էր հայթայթում համակարգեր, կան-
խատեսումներ ու թալիսմաններ վաճառելով: Ուինսթընը ոչ մի կապ
չուներ Վիճակախաղի հետ, որով զբաղվում էր Առատության նա-
խարարությունը, բայց տեղյակ էր (անշուշտ, Կուսակցությունում բո-
լորն էին տեղյակ), որ մրցանակները հիմնականում երնակայական
էին: Իրականում վճարվում էին միայն փոքր գումարներ, իսկ մեծ
մրցանակների հաղթողները գոյություն չունեցող մարդիկ էին: Դա
դժվար չէր կազմակերպել, քանի որ բացակայում էր որնէ իրական
փոխադարձ կապ Օվկիանիայի մասերի միջն:

Բայց եթե հույս կա, ապա հույսը պրոլներն էին: Պետք է կառչել
դրանից: Երբ բառերով ես արտահայտում, միտքը թվում է բանա-
կան. իսկ երբ նայում ես կողքիցդ անցնող մարդ արարածներին,
մտածումը վերածվում է հավատի: Փողոցը, ուր նա թեքվեց, զառի-
թափ էր: Այնպիսի զգացողություն ուներ, որ առաջ էլ է եղել այս թա-
ղամասում, ն որ մայրուղին մոտակայքում է: Առջնում՝ ինչ-որ տեղից,
գոռգոռոցներ լսվեցին: Փողոցը կտրուկ թեքվեց, ապա ավարտվեց
խուլ նրբանցք տանող մի քանի աստիճանով, ուր մի քանի կրպակա-
տերեր թոշնած բանջարեղեն էին վաճառում: Այդ պահին Ուինսթընը
հիշեց, թե որտեղ է: Նրբանցքը տանում էր դեպի գլխավոր փողոց,
իսկ հաջորդ խաշմերուկում՝ ընդամենը հինգ րոպեի հեռավորության
վրա, հնավաճառի խանութն էր. այնտեղից էր գնել տետրը, որը հի-
մա իր օրագիրն էր: Իսկ ոչ հեռու գտնվող գրենական պիտույքների
փոքրիկ խանութում գնել էր գրչակոթ ու մի շիշ թանաք:

Մի պահ կանգ առավ աստիճանների գլխին: Նրբանցքի հա-
կառակ կողմում անշուք փոքրիկ պանդոկ էր, որի պատուհաննե-
րն առաջին հայացքից եղյամապատ, բայց իրականում ընդամենը

-92-

պատված էին փոշով: Մի շատ ծեր մարդ, կռացած, բայց եռանդուն,
ծովախեցգետնի կախված, սպիտակ բեղերով, բացեց ճոճվող դուռն
ու ներս մտավ: Ուինսթընը կանգնած հետնում էր, երբ հանկարծ
հասկացավ, որ այդ ծեր մարդը, որն առնվազն ութսուն տարեկան
էր, միջին տարիքի է եղել, երբ սկսվել է Հեղափոխությունը: Նա ն
իր նման մի քանիսը կապիտալիզմի անհետացած աշխարհի հետ
կապող վերջին թելն էին: Կուսակցությունում քչերը կային, որոնց
գաղափարները ձնավորվել էին մինչ Հեղափոխությունը: Ավագ սե-
րունդը գերազանցապես բնաջնջվել էր հիսունականների ու վաթ-
սունականների մեծ զտումների ժամանակ, ն այն քչերը, որ ողջ
էին մնացել, շատ վաղուց սարսափից ենթարկվել էին կատարյալ
մտավոր կապիտուլյացիայի: Եթե դեռ կար որնէ կենդանի մարդ,
ով կարող էր ժշգրիտ նկարագրել դարասկզբի կյանքի պայման-
ները, ապա դա կարող էր միայն պրոլ լինել: Հանկարծ Ուինսթընի
մտքում հայտնվեց պատմության գրքի հատվածը, որն արտագրել
էր օրագրի մեջ, ն համակվեց խելագարի մղումով: Կմտնի պան-
դոկ, կծանոթանա ծերունու հետ ու կհարցնի. «Պատմեք ինչպե՛ս
էիք ապրում, երբ փոքր էիք: Ինչպիսի՞ն էր կյանքն այն ժամանակ:
Ավելի լա՛վ, քան հիմա, թե՞ ավելի վատ»:

Արագ-արագ, որ չհասցնի վախենալ, նա իջավ աստիճաններով
ն անցավ նեղ փողոցը: Անշուշտ, այդ ամենը խենթություն էր: Ինչ-
պես միշտ, պրոլների հետ խոսելն ու պանդոկ հաճախելն արգելող
որնէ որոշակի օրենք չկար, բայց անհնար էր, որ այդ արտասովոր
գործողությունն աննկատ մնար: Եթե պարեկախումբը հայտնվի,
իսքը կճնացնի, թե հանկարծ տկարություն է զգացել, բայց քիչ հա-
վանական է, որ իրեն կհավատան: Հրեց-բացեց դուռը, ու դեմքին
փչեց թթու գարեջրի գարշելի հոտը: Երբ ներս մտավ, ժխորը կի-
սով չափ պակասեց: Թիկունքում զգում էր, որ բոլորը նայում են իր
կապույտ տաբատին: Սենյակի հակառակ ծայրում շարունակվող
տեգախաղը դադարեց ուղիղ երեսուն վայրկյան: Ծերունին, ում
ետնից Ուինսթընը եկել էր, կանգնած էր բարի մոտ ու վիճում էր

-93-

բարմենի թիկնեղ, գեր, արծվաքիթ ու հսկայական բազուկներով
երիտասարդի հետ: Մի քանիսը, շուրջը կանգնած, ձեռքերին մի-մի
բաժակ ջին, հետնում էին տեսարանին:

-Կարծեմ պարզ ասացի քեզ, չէ",- ասաց ծերուկը կռվի տրամադ-
րությամբ շտկելով ուսերը:- Իսկ դու ասում ետ պինտանոց գավաթ
չունես անիծյալ պանդոկում:

- Գրողը տանի, ի՞նչ է նշանակում պինտա,- հարցրեց բարմենը՝
մատների ծայրերով հենվելով վաճառասեղանին:

- Սրա՞ն տեսեք: Իրեն բարմեն է կոչում ու չգիտի ինչ է պինտան:
Լսիր, պինտան կվարտայի կեսն է, իսկ գալոնի մեջ չորս կվարտա
կա կա: Մյուս անգամ այբուբենն եմ սովորեցնելու:

- Երբեք չէի լսել,- կարճ կապեց բարմենը-- Լիտր ու կես լիտր. մենք
այդպես ենք մատուցում: Բաժակները ձեր դիմաց են՝ դարակի վրա:

- Ինձ պինտան է դուր գալիս,- պնդեց ծերունին:- Քեզ համար,
ի՞նչ Է, դժվա՛ր է մի պինտա գարեջուր տալը: Երբ որ ջահել էի, գրո-
ղի տարած լիտրեր չկային:

- Երբ ջահել էիք, բոլորս ծառերի վրա էինք ապրում,- ասաց
բարմենը՝ հայացք նետելով մյուս հաճախորդներին:

Բարձր ծիծաղ լսվեց, ն Ուինսթընի մտնելուց ստեղծված անհար-
մար վիճակը կարծես անցավ: Ծերունու սպիտակ դեմքը վարդա-
գունել էր: Նա շրջվեց՝ ինքնիրեն փնթփնթալով, ու բախվեց Ուինս-
թընին: Ուինսթընը հանդարտ բռնեց նրա թնը:

- Կարո՛ղ եմ խմիչք հյուրասիրել,- ասաց նա:

- Դուք ազնվազարմ մարդ եք,- ասաց ծերուկը՝ դարձյալ շտկե-
լով ուսերը: Նա կարծես չէր նկատել Ուինսթընի կապույտ կոմբի-
նեզոնը-- Պինտա,- հարձակողական տոնով դիմեց բարմենին-- Մի
պինտա քոթակ:

Բարմենը խշշոցով մուգ դարչնագույն գարեջուր լցրեց երկու
կես լիտրանոց հաստ պատերով գավաթները, որոնք մինչ այդ
ողողել էր վաճառասեղանի տակ դրված դույլի մեջ: Գարեջուրը
միակ խմիչքն էր, որ կարելի էր գտնել պրոլների պանդոկներում:

-94գ-

Պրոխերին ջին չէր հասնում, թեն իրականում կարող էին հեշտու-
թյամբ ճարել: Տեգախաղը դարձյալ եռում էր, Ա բարի մոտ հավաք-
ված տղամարդիկ խոսում էին վիճակախաղի տոմսերից: Ուինսթընի
ներկայությունը մի պահ մոռացվեց: Պատուհանի տակ սոճու փայ-
տից սեղան կար, որտեղ էլ նա ն ծերունին կարող էին խոսել՝ առանց
վախենալու, որ իրենց կլսեն: Վտանգն ահռելի էր, բայց, համենայն
դեպս, սենյակում հեռէկրան չկար. համոզվել էր ներս մտնելուն պես:

- Գոնե մի պինտա լգներ,- փնթփնթաց ծերունին՝ նստելով բա-
Ժակի առաջ:- Կես լիտրը բավական չէ: Չի հագեցնում: Իսկ մի
լիտրը չափից ավել է: Միզապարկս լցվում է: Էլ չասած գնի մասին:

- Դուք պետք է որ մեծ փոփոխություններ տեսած լինեք երիտա-
սարդ տարիքից ի վեր,- փորձնական ասաց Ուինսթընը:

Ծերունու բաց կապույտ աչքերը նախ նայեցին տեգախաղի
տախտակին, ապա տեղափոխվեցին բար, իսկ բարից՝ տղամարդ-
կանց զուգարանի դռանը, ասես սպասում էր, որ փոփոխություն-
ները տեղի են ունենալու սրահում:

- Գարեջուրն ավելի լավն էր,- ի վերջո ասաց նա:- Եվ ավելի
էժան: Երբ որ ջահել էի, ոչ թունդ գարեջրի՝ քոթակի (մենք այդպես
էինք ասում) պինտան չորս փենս արժեր: Իհարկե, դա պատերազ-
մից առաջ էր:

- Ո՛ր պատերազմից,- ասաց Ուինսթոնը:

- Պատերազմները չեն վերջանում,- անորոշ ասաց ծերունին:
Նա վերցրեց գավաթն ու դարձյալ շտկեց ուսերը:- Լավագույն
ցանկություններով:

Նրա նեղ կոկորդում սրածայր ադամախնձորը զարմանալի
արագ. թռչկոտեց, ու գարեջուրն անհետացավ: Ուինսթընը մոտե-
ցավ բարին ու վերադարձավ նս երկու կես լիտրանոց գավաթով:
Ծերունին երնի մոռացել էր մի ամբողջ լիտր խմելու վնասի մասին:

- Դուք ինձնից շատ տարիքով եք,- ասաց Ուինսթընը:- Մինչն
իմ ծնվելը երնի արդեն մեծ եք եղել: Կարո՛ղ եք հիշել՝ ինչպիսին էր
կյանքը հին օրերում՝ Հեղափոխությունից առաջ: Իմ տարեկիցներն

-95-

իրականում ոչինչ չգիտեն այն ժամանակների մասին: Մենք կարող
ենք իմանալ միայն գրքերից, իսկ ով գիտի, ճիշտ է դա, թե սուտ:
Կուզեի իմանալ ձեր կարծիքը: Պատմության գրքերում գրված է, որ
մինչն Հեղափոխությունը կյանքը միանգամայն տարբեր էր այսօրվա
կյանքից: Ահավոր ճնշումներ, անարդարություն, չքավորություն՝ այս
ամենը ավելի սարսափելի, քան կարող ենք պատկերացնել: Այստեղ՝
Լոնդոնում, մարդիկ ծնված օրից մինչն մահ երբեք բավարար չէին
սնվում: Նրանց կեսը նույնիսկ կոշիկ չուներ: Աշխատում էին օրական
տասներկու ժամ, ինը տարեկանից թողնում էին դպրոցը, սենյակում
քնում էին տասը հոգով: Եվ միննույն ժամանակ փոքր թվով մարդիկ,
ընդամենը մի քանի հազար կապիտալիստներ (այդպես էին կոչում
նրանց) հարուստ էին ու հզոր: Նրանք տիրում էին այն ամենին, ինչին
հնարավոր էր տիրել: Ապրում էին մեծ, շքեղ տներում՝ երեսուն սպա-
սավորների հետ, շրջում էին մեքենաներով ու չորս ձիանի կառքերով,
խմում էին շամպայն, կրում էին ցիլինդրներ...

Ծերունին հանկարծ պայծառացավ:

- Ցիլինդրնե՛ր,- ասաց նա-- Ինչ լավ բան հիշեցիր: Հենց երեկ էի
մտածում նույն բանի մասին: Չգիտեմ ինչու: Ուղղակի մտածում էի,
քանի տարի է՝ աչքովս ցիլինդր չի ընկնում: Ոչ ոք չի կրում: Վերջին
անգամ հագել եմ հարսիս թաղման ժամանակ: Ու դա... դե, ամսա-
թիվը չեմ կարող ասել, բայց երնի հիսուն տարի առաջ էր: Շասկա-
նալի է, որ վարձով էի վերցրել այդ դեպքի համար:

- Ցիլինդրներն այնքան էլ կարնոր չեն,- համբերատար ասաց
Ուինսթընը:- Բանն այն է, որ այդ կապիտալիստները, նրանք ու
մի շարք փաստաբաններ, քահանաներ ն այխ, որոնք ապրում
էին նրանց հաշվին, աշխարհի տերերն էին: Ամեն ինչ ստեղծված
էր նրանց համար: Դուք սովորական մարդիկ, աշխատողներդ,
նրանց ստրուկներն էիք: Նրանք ձեզ հետ կարող էին վարվել այն-
պես, ինչպես կուզեին: Կարող էին անասունների պես նավով ու-
ղարկել Կանադա: Եթե ցանկանային, կարող էին քնել ձեր դուստ-
րերի հետ: Կարող էին հրամայել, որ ճեզ ծեծեն այսպես կոչված

-96-

յոթպոչանի մտրակով: Երբ անցնում էին ձեր կողքով, պարտավոր
էիք հանել գլխարկը: Յուրաքանչյուր կապիտալիստ քայլում էր
սպասավորների մի մեծ խմբով, որոնք...

Ծերունին դարձյալ պայծառացավ:

- Սպասավորնե՛ր,- ասաց նա-- Այդ բառը վաղուց չէի լսել: Սպա-
սավորնե՛ր: Հիշողությունների գիրկն ընկա: Հիշում եմ, շատ տարիներ
առաջ մեկ-մեկ կիրակի օրերին գնում էի Հայդ Փարք ելույթներ լսելու:
Փրկության բանակ, հռոմեացի կաթոլիկներ, հրեաներ, հնդկացիներ.
ամեն տեսակ մարդ կար այնտեղ: Բայց միայն մեկը, անունը չեմ հի-
շում, բայց նա իսկապես հզոր էր խոսում: Ո՞նց էր խոսում: Սպասա-
վորները,- ասում էր,- բուրժուաների սպասավորները: Ղեկավար դա-
սի ծառաները: Մակաբույծներ. նրանց այդպես էլ էր կոչում: Եվ բորե-
նիներ. հաստատ նրանց բորենիներ էր ասում: Իհարկե, հասկանում
ես, որ խոսքը վերաբերում էր Աշխատավորական կուսակցությանը:

Ուինսթընն այնպիսի զգացողություն ուներ, որ ինքն ու ծերունին
իրար չէին հասկանում:

- Իրականում ահա թե ինչ էի ուզում իմանալ,- ասաց նա-- Դուք
զգո՛ւմ եք, որ հիմա ավելի ազատություն ունեք, քան այն Ժամա-
նակ: Ձեզ վերաբերվում են` ինչպես մարդ արարածի՞ Անցյալում
հարուստ մարդիկ, իշխանության գլուխ կանգնած մարդիկ...

- Լորդերի պալատը,- ասես մտաբերելով՝ ասաց ծերունին:

- Թող լինի Լորդերի պալատ: Ուզում էի հարցնել, այդ մարդիկ
կարո՛ղ էին վերաբերվել ձեզ ինչպես ստորակարգի, միայն այն
բանի համար, որ իրենք հարուստ էին, իսկ դուք աղքատ: Ճիշտ է,
որ դուք ստիպված էիք նրանց ասել «Սըր» ն հանել գլխարկը, երբ
անցնում էին ձեր կողքով:

Ծերունին ասես խոր մտքերի մեջ ընկավ: Մինչ պատասխանելը
նա խմեց իր գարեջրի մոտ մեկ քառորդը:

- Այո,- ասաց նա-- Նրանց դուր էր գալիս, երբ մատներդ տա-
նում էիր գլխարկիդ: Հարգանքի նշան էր: Ես համաճայն չէի, բայց
ինքս էլ էի հաճախ անում: Ինչպես ասում եք, ստիպված էի:

-97-

- Ծիշտ է, որ, ես միայն մեջբերում եմ իմ կարդացած պատմու-
թյան գրքերը, որ այդ մարդկանց ու իրենց սպասավորների համար
սովորական բան էր ձեզ մայթից ջրատարը հրելը:

- Նրանցից մեկը ինձ մի անգամ հրեց,- ասաց ծերունին:- Հիշում
եմ, ինչպես երեկ: Թիավարման մրցումների երեկոն էր (նրանք սովո-
րաբար սարսափելի կռվարար էին դառնում Թիավարման մրցում-
ների ժամանակ), ես Շաֆթսբերի պողոտայում բախվեցի մի երի-
տասարդի: Ազնվականի արտաքին ուներ. վերնաշապիկ, ցիլինդր,
սն վերարկու: Ջիգզագ գնում էր մայթով, ու ես պատահաբար բախ-
վեցի: Ասում է` չե՛ս նայում` ուր ես գնում, ասում է: Ասում եմ` առել
ե՛ս այս անիծյալ մայթը: Ասում է` հիմա կպոկեմ գլուխդ, եթե շարու-
նակես կոպտել: Ասում եմ` հարբած ես, կես րոպեից ոստիկաններին
կհանձնեմ քեզ, ասում եմ: Հավատում ե՛ս: Նա ձեռքը դնում է կրծքիս
ու այնպես է հրում, որ ընկնում եմ ավտոբուսի անիվների տակ: Դե,
այն ժամանակ երիտասարդ էի ու կարող էի բռնել նրան, ուղղակի...

Ուինսթընին համակեց հուսահատության զգացումը: Ծերունու հի-
շողությունն ընդամենը մանրամամների աղբակույտ էր: Կարելի էր
ամբողջ օրը հարցեր տալ նրան՝ առանց որոշակի տեղեկատվություն
ստանալու: Կուսակցության պատմությունը գուցե ճիշտ էր ինչ-որ իմաս-
տով, իսկ գուցե միանգամայն ճիշտ էր: Նա մի վերջին փորձ արեց:

- Գուցե պարզ չարտահայտվեցի,- ասաց նա-- Իրականում
ուզում էի ասել, որ դուք երկար կյանք եք ապրել. ճեր կյանքի կեսն
ապրել եք մինչն Հեղափոխությունը: Օրինակ, 1925 թվականին ար-
դեն հասուն մարդ էիք: Կարո՛ղ եք ասել, ըստ ձեր հիշողություննե-
րի, 1925 թվականին կյանքն ավելի լա՛վ էր, քան հիմա, թե՞ ավելի
վատ: Եթե ընտրելու հնարավորություն ունենայիք, այն ժամանա՞կը
կընտրեիք, թե՞՛ ներկան:

Ծերունին մտազբաղ նայեց տեգախաղի տախտակին: Ու մինչն
վերջ խմեց գարեջուրը, առաջվանից ավելի դանդաղ: Եվ սկսեց
խոսել փիլիսոփայական համբերատարությամբ, ասես գարեջուրը
փափկացրել էր նրան:

-98-

- Գիտեմ, թե ինչ խոսք ես սպասում,- ասաց նա-- Սպասում ես,
որ կասեմ՝ կնախընտրեի նորից երիտասարդ լինել: Մարդկանց մեծ
մասը կասի՝նախընտրում եմ երիտասարդ լինել, եթե հարցնեք: Երբ
երիտասարդ ես, առողջ ես ն ուժեղ: Երբ հասնում ես իմ տարիքին,
այնքան էլ լավ չես զգում: Ահավոր տառապում եմ ոտքերիս ցավից,
միզապարկս սարսափելի է: Գիշերը վեց-յոթ անգամ վեր եմ կենում
անկողնուց: Մյուս կողմից, ծեր լինելը մեծ առավելություն է: Հոգ-
սերը վերանում են: Ոչ մի հարաբերություն կանանց հետ, իսկ դա
շատ մեծ բան է: Կհավատա'ս, մոտ երեսուն տարի է՝ կին չեմ տեսել:
Ու ամենակարնորը չեմ էլ ուզում:

Ուինսթընը հետ ընկավ պատուհանագոգին: Շարունակեխ անի-
մաստ էր: Նա պատրաստվում էր էլի գարեջուր գնել, երբ ծերու-
նին հանկարծ ոտքի կանգնեց ու փութկոտ քայլերով շտապեց դե-
պի սենյակի կողքի գարշահոտ զուգարանը: Լրացուցիչ կես լիտրն
արդեն ազդել էր: Ուինսթընը մեկ-երկու րոպե նստած նայում էր իր
դատարկ գավաթին, իսկ հետո չնկատեց էլ, թե ոտքերն ինչպես նո-
րից քարշ տվեցին իրեն դեպի փողոց: Մտածեց, որ ամենաշատը
քսան տարուց «Հեղափոխությունից առա՛ջ էր կյանքն ավելի լավ,
թե հիմա» մեծ ու պարզ հարցն այլնս ընդմիշտ անպատասխան էր
մնալու: Իրականում նույնիսկ հիմա հնարավոր չէր պատասխանել,
քանի որ հին աշխարհի ցրիվ եկած մազապուրծներն ի վիճակի
չէին մի դարաշրջանը համեմատել մյուսի հետ: Նրանք հիշում էին
միլիոնավոր անիմաստ բաներ՝ վեճը գործընկերոջ հետ, հեծանվի
կորած պոմպի փնտրտուքը, վաղուց մահացած քրոջ դեմքի ար-
տահայտությունը, փոշու պտտահողմը յոթանասուն տարի առաջ
քամոտ առավոտյան. բայց բոլոր կարնոր փաստերը նրանց տե-
սադաշտից դուրս էին: Նման էին մրջյունների, որոնք փոքր առար-
կաները տեսնում են, իսկ մեծերը՝ ոչ: Ու երբ հիշողությունը չէր ար-
դարացնում իրեն, իսկ արճանագրությունները կեղծվում Էին, ապա
ստիպված էիր ընդունել Կուսակցության պնդումը, որ մարդկային
կյանքի պայմանները բարելավվել են, որովհետն գոյություն չուներ

-99-

ու երբեք չէր կարող գոյություն ունենալ որնէ նախնական տվյալ՝
ստուգելու համար:

Այդ պահին նրա մտքի թելը կտրվեց: Կանգ առավ ու նայեց վեր:
Մի նեղ փողոցում էր, որի բնակելի շենքերի արանքն էիս խցկվել մի
քանի գորշ, փոքրիկ կրպակներ: Անմիջապես գլխավերնում կախ-
ված էին երեք գունաթափ մետաղյա գնդեր, որոնք այնպիսի տեսք
ունեին, ասես մի ժամանակ ոսկեզօծված են եղել: Նա կարծես
ճանաչեց փողոցը: Իհարկե: Կանգնած էր հնավաճառի խանութի
առաջ, որտեղից գնել էր օրագիրը:

Վախի խայթոցն անցավ մարմնով: Նախ, գիրք գնելը բավական
անմիտ գործ էր, ու նա երդվել էր այլնս երբեք չմոտենալ այդ վայ-
րին: Այն պահին, սակայն, երբ իրեն թույլ տվեց մտածել, ոտքերը
հետ բերեցին՝ այստեղ: Բայց չէ" որ օրագիր պահելիս հույս էր ունե-
ցել իրեն պաշտպանել ինքնասպանության նմանատիպ բնազդնե-
րից: Միննույն ժամանակ նկատեց, որ չնայած գրեթե Ժամը քսան-
մեկն էր, խանութը դեռ բաց էր: Զգալով, որ ներսում պակաս նկա-
տելի կլինի, քան մայթի վրա, ներս մտավ: Եթե հարցնեին, կասեր,
որ փորձում է ածելի գտնել:

Խանութի տերը հենց նոր կախել էր նավթի լամպը, որն անմա-
քուր, բայց ծանոթ հոտ էր տարածում: Մոտ վաթսուն տարեկան
տղամարդ էր, թուլակազմ ու կռացած, երկար, բարյացակամ քթով
ու մեղմ աչքերով, որոնք աղավաղվում էին հաստ ակնոցից: Մա-
զերը գրեթե սպիտակ էին, իսկ հոնքերը հաստ ու սն: Նրա ակ-
նոցը, ազնվազարմ, անհանգիստ շարժումները, սն. թավշից մաշ-
ված բաճկոնը ինտելիգենտ տեսք էին տալիս, ասես գրականագետ
էր կամ երաժիշտ: Ձայնը փափուկ էր, խունացած, իսկ առոգանու-
թյունն այնքան աղավաղված չէր, որքան պրոխերի մեծ մասինը:

- Ես ճանաչեցի ձեզ մայթին,- անմիջապես ասաց նա:- Դուք
էիք, որ երիտասարդ աղջկա հուշանվեր-ալբոմ գնեցիք: Լավ
թուղթ էր, շա՛տ լավ: Կրեմապատ թուղթ: Այդպիսի թուղթ չի ար-
տադրվել, ը՛ը՛... իմ կարծիքով` արդեն հիսուն տարի,-- նա ակնոցի

-100-

վրայից նայեց Ուինսթընին:- Ինչո՞վ կարող եմ օգնել: (Թե՞ ուղղակի
ուզում էիք նայել:

- Անցնում էի,- անորոշ ասաց Ուինսթոնը:- Պարզապես ներս
մտա, ոչ մի հատուկ բան չեմ ուզում:

- Դե, ավելի լավ,- ասաց մարդը, - չեմ կարծում, թե կկարողանայի
գոհացնել ձեզ,- փամփլիկ ձեռքը ներողություն հայցող շարժում
արեց:- Ինքներդ եք տեսնում. կարելի է ասել, խանութը դատարկ է:
Մեր մեջ ասած, հնաոճ իրերի վաճառք գրեթե չկա: Պահանջարկ
չկա, պաշարներ՝ նույնպես: Կահույքը, ճենապակին, ապակին քիչ-
քիչ կոտրվեցին: Իսկ մետաղյա իրերի մեծ մասն ուղարկվել է վերա-
ձուլման: Արդեն քանի տարի է` պղնձե մոմակալ չեմ տեսել:

Իրականում նեղլիկ խանութում ասեղ գցելու տեղ չկար, բայց
գրեթե չկար նան որնէ արժեքավոր իր: Հատակին ազատ տեղ հա-
մարյա չկար. բոլոր պատերի տակ նկարների անհամար փոշոտ
շրջանակներ էին: Ցուցափեղկում պնդօղակներով ու գնդերիթ-
ներով սկուտեղներ էին, մաշված հատիչներ, ջարդված սայրերով
գրչահատներ, անփայլ ժամացույցներ, որ նույնիսկ չէին ձնացնում,
թե սարքին են, ն այլ բազմազան աղբ: Միայն անկյունի փոքրիկ
սեղանի մանրուքները քթախոտի լաքապատ տուփերը, ագաթե
կրծքազարդերը, ն նման այլ բաները կարող էին փոքր-ինչ հետա-
քրքրություն առաջացնել: Երբ Ուինսթընը քայլեց սեղանի կողմը,
աչքին ընկավ մի կլոր, հարթ բան, որ թույլ փայլում էր լամպի լույսի
տակ: Ուինսթընը վերցրեց:

Ապակու ծանր կտոր էր, մի կողմը ծռված, մյուսը հարթ. ասես երկու
կիսագունդ լիներ: Ապակու թե' գույնի, թե՛ կառուցվածքի մեջ յուրա-
հատուկ փափկություն կար, կարծես անձրնաջուր լիներ: Իսկ կենտ-
րոնում, խոշոր ծռված մակերեսով, տարօրինակ, վարդագույն, պա-
րուրաճն իր էր, որը վարդ կամ ծովային հողմածաղիկ էր հիշեցնում:

- Ի՞նչ է սա,- հմայված հարցրեց Ուինսթընը:

- Մարջան է, մարջան,-. ասաց ծերունին-- Պետք է որ Շնդկա-
կան օվկիանոսից բերված լինի: Մի Ժամանակ այն տեղադրում

-101-

էին ապակու մեջ: Առնվազն հարյուր տարեկան է: Նույնիսկ ավելի՝
տեսքից դատելով:

- Գեղեցիկ իր է,- ասաց Ուինսթոնը:

- Գեղեցիկ է,- երախտագիտությամբ արձագանքեց տղա-
մարդը:-- Պետք է ասել, որ մեր օրերում նման իրերը չեն գնահատ-
վում,- նա հազաց:- Հիմա, եթե ցանկանաք գնել, ճեզ համար արժի
չորս դոլար: Հիշում եմ, մի ժամանակ այսպիսի իրի համար ութ
ֆունտ էին վճարում, իսկ ութ ֆունտը, հիմա չեմ կարող ասել որ-
քան էր, բայց շատ մեծ գումար էր ժամանակին: Բայց հիմա ո՛ւմ են
պետք իսկական հին գործերը. դրանցից շատ քիչ է մնացել:

Ուինսթընն անմիջապես վճարեց չորս դոլար ն ցանկալի իրը
գցեց գրպանը: Նրան գրավեց ոչ թե գեղեցկությունը, այլ այն, որ այն
ներկայից միանգամայն տարբեր, այլ ժամանակի շունչն էր կրում,
ուրիշ դարի բույրը: Անձրնաջրի պես փափուկ ապակին նման չէր
իր տեսած որնէ այլ ապակու: Իրը կրկնակի գրավիչ էր, որովհետե
միանգամայն անպիտան էր, չնայած Ուինսթընը կռահում էր, որ մի
ժամանակ որպես ճնշածծան է օգտագործվել: Այնքան ծանր էր,
որ գրպանը կախվել էր, բայց բարեբախտաբար դուրս չէր ցցվել:
Տարօրինակ, Կուսակցության անդամի համար Ննույնիսկ վարկաբե-
կիչ իր էր: Ամենայն հինը, եթե ավելի շիտակ՝ ամենայն գեղեցիկը
կասկածի տեղիք չր տալիս: Շնավաճառը, սակայն, ակնհայտորեն
աշխուժացել էր չորս դոլարը ստանալով: Ուինսթընը հասկանում
էր, որ կհամաձայներ նան երեք կամ նույնիսկ երկու դոլար:

- Վերնում մի սենյակ էլ կա: Եթե ուզում եք, կարող եք նայել,-
ասաց նա:- Համարյա դատարկ է: Ընդամենը մի քանի իր: Եթե
վերն բարձրանանք, մեզ լույս պետք կգա:

Նա նս մի լամպ վառեց ու մեջքը ծռելով դանդաղ շարժվեց
վեր` մաշված ու դիք աստիճաններով, նեղ միջանցքով Ուինսթը-
նին տարավ դեպի սենյակը, որի պատուհանները ոչ թե փողոցին,
այլ սալարկված բակին ու կափարիչավոր բազմաթիվ ծխնելույզնե-
րին էին նայում: Ուինսթընը նկատեց, որ կահույքը դասավորված է

-102 -

այնպես, ասես սենյակում պետք է մարդ ապրի: Շատակին՝.ուղե-
գորգ, պատերին՝ մեկ-երկու նկար էր, խոր, փնթի բազկաթոռը՝ բու-
խարու առաջ: Տասներկու ժամանոց թվատախտակով հին ապակ-
յա ժամացույցը թիկթակում էր բուխարու դարակին: Պատուհա-
նի տակ հսկայական, սենյակի գրեթե մեկ քառորդը զբաղեցնող
մահճակալն էր ներքնակով:

- Այստեղ էինք ապրում մինչ կնոջս մահը,-- ասես ներողություն
խնդրելով` ասաց ծերունին:- Կահույքը մաս-մաս վաճառում եմ:
Ահա կարմիր փայտից հրաշալի մահճակալ է... Կամ այդպիսին կլի-
նի, եթե կարողանաք միջից վռնդել փայտոջիլներին: Ասենք, երնի
ճեզ այն չափազանց մեծ թվա:

Նա բարձրացրել էր լամպը, որ ամբողջ սենյակը լուսավորվի, ն
տաք ու աղոտ լույսի տակ այն զարմանալիորեն գրավիչ էր թվում:
Ուինսթընի ուղեղում մի միտք ծագեց. վատ չէր լինի շաբաթական
մի քանի դոլարով վարձել սենյակը, եթե համարձակությունս հե-
րիքի: Այդ վայրի ու անիրագործելի միտքը չքացավ նույքան ան-
սպասելի, որքան ծնվել էր. բայց սենյակը նրա մեջ կարոտաբաղ-
ճություն, ինչ-որ ժառանգական հիշողություն արթնացրեց: (Թվաց,
թե լավ գիտի՝ ինչ բան է նստել այսպիսի սենյակում, բազկաթոռի
մեջ, բուխարու կրակի կողքին, ոտքերը ցանցին հենած, իսկ ջեռո-
ցին՝ թեյաման. լրիվ մենակ, լրիվ անվտանգ, ոչ ոք չի հետնում, ոչ մի
ձայն չի հետապնդում, ոչ մի հնչյուն չկա, բացի թեյամանի երգից ու
ժամացույցի սիրալիր կտկտոցից:

- Հեռէկրան չկա,- հանկարծ քրթմնջաց Ուինսթընը:

- Ախ է՛ղ,- ասաց ծերունին:- Այստեղ երբեք նման բան չի եղել:
Չափազանց թանկ է: Ես երբեք չեմ զգացել անհրաժեշտությունը:
Այնտեղ՝ անկյունում լավ, ծալվող սեղան կա: Չնայած, եթե ցանկա-
նաք սեղանը բացել, անշուշտ կարող եք փոխել ծխնիները:

Մյուս անկյունում փոքրիկ գրապահարան կար, ն Ուինսթը-
նն արդեն ճգվեց այդ կողմը: Այնտեղ կատարյալ աղբ էր: Ինչպես
ամենուր, այնպես էլ պրոլների թաղամասերում գրքերի որսն ու

-103-

ոչնչացումը նույնքան հիմնավոր էր կատարվում: Քիչ հավանա-
կան է, որ Օվկիանիայի որնէ հատվածում պահպանված լինի 1960
թվականից վաղ տպագրված որնէ գրքի օրինակ: Ծերունին, լամ-
պը ճեռքին, կանգնած էր վարդափայտի շրջանակով նկարի առաջ,
որը կախած էր բուխարու մյուս կողմում` մահճակալի դիմաց:

- Եթե ճեզ հետաքրքրում են հին լուսանկարչական ալբոմները...-
նրբանկատորեն սկսեց նա:

Ուինսթընը մոտեցավ, որ լավ տեսնի նկարը: Ուղղանկյուն պա-
տուհաններով ն առաջամասում փոքրիկ աշտարակով օվալաձն
շենքի պողպատե փորագրություն էր: Շենքի շուրջ ցանկապատ
կար, իսկ թիկունքում` մի բան, որ հավանաբար արձան էր: Ուինս-
թընը մի քանի րոպե ուշադիր զննեց: Շենքը ծանոթ թվաց, բայց
արճանը չէր հիշում:

- Շրջանակն ամրացված է պատին,- ասաց ծերունին,- բայց եթե
ուզում եք, կհանեմ:

- Ես գիտեմ այդ շենքը,-. վերջապես ասաց Ուինսթընը:-. Հիմա
քանդված է: Փողոցի կենտրոնում` Արդարադատության պալատի
հետնը:

- Ճիշտ է: Դատարանի առաջ: Ռմբակոծության տակ ընկավ... օ՛,
շատ տարիներ առաջ: Մի ժամանակ եկեղեցի էր: Սուրբ Կլեմենտի
եկեղեցին, դանիացիների Սուրբ Կլեմենտը,- նա մեղավոր Ժպտաց,
ասես հասկալով, որ ինչ-որ անհեթեթ բան է ասում, ու ավելացրեց,-
«Նարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենտի զանգերն են:

- Ինչ է դա,-ասաց Ուինսթոնը:

- Հա՛... «Նարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենտի զանգերն
են: Արտասանում էինք այդ բանաստեղծությունը, երբ փոքր էի:
Շարունակությունը չեմ հիշում, բայց գիտեմ` ինչպես էր ավարտ-
վում: «Ահա Ա մոմը, որ լուսավորի ննջարանդ, ահա ն. կացինը, որ
կտրի գլուխդ»: Պարի պես բան էր: Մյուսները կանգնում էին ձեռք
ձեռքի, իսկ դու պիտի անցնեիր տակով, ու երբ հասնում էին «Ահա
կացինը, որ կտրի գլուխդ» տողին, իջեցնում էին թներն ու բռնում

-104-

քեզ: Միայն եկեղեցիների անուններ էին: Լոնդոնի բոլոր եկեղեցի-
ների անունները, այսինքն՝ գլխավոր եկեղեցիների:

Ուինսթընը ցրված մտածում էր ո՛ր դարի եկեղեցի է: Միշտ էլ
դժվար էր որոշել լոնդոնյան շենքերի տարիքը: Եթե շենքը մեծ Էր ու
տպավորիչ, ուներ համեմատաբար թարմ արտաքին, ապա համար-
վում էր, որ կառուցվել է Հեղափոխությունից հետո, իսկ ակնհայ-
տորեն տարիքովները վերագրվում էին ինչ-որ հեռավոր, անորոշ
ժամանակի, որ միջին դարեր էր կոչվում: Կապիտալիզմի դարե-
րում որնէ արժեքավոր բան չէր ստեղծվել: Ոչ գրքերի, ոչ էլ ճար-
տարապետության օգնությամբ հնարավոր չէր իմանալ պատմու-
թյունը: Արձանները, մակագրությունները, հուշաքարերը, փողոցնե-
րի անունները. ամեն ինչ, որ կարող էր լույս սփռել անցյալի վրա,
պարբերաբար փոխվում էր:

- Չգիտեի, որ եկեղեցի է եղել,- ասաց նա:

- Իրականում եկեղեցիներ շատ կան,- ասաց ծերունին,- պար-
զապես օգտագործվում են այլ նպատակներով: Ինչպե՛ս էր բանաս-
տեղծությունը: Հա՛, հիշեցի:

«Նարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենւրի զանգերն են:
«Երեք ֆարթինգ պարւրք ես ինճ»,- Սուրբ Մարթինն է
զնգում միշտ:

Այդքանն եմ հիշում: Ֆարթինգը փոքրիկ պղնձե մետաղադրամ
էր, սենթի նման: '

- Իսկ որտե՛ղ էր Սուրբ Մարթինի եկեղեցին,- հարցրեց
Ուինսթընը:

- Սուրբ Մա՛րթինը: Դեռ կանգուն է: Հաղթանակի հրապարա-
կում, պատկերասրահի կողքին: Դիմացից եռանկյուն նախասրահ
ունի, սյուներ ու երկար սանդուղք:

Ուինսթընը լավ գիտեր այդ շենքը: Թանգարան էր նախատեսված
տարբեր քարոզչական ցուցադրությունների համար. հրթիռների ու

-105-

լողացող ամրոցների հսկայական մոդելներ, թշնամու վայրագու-
թյունները ցուցադրող մոմե համայնապատկելրներ ն այլն, ն այլն:

- «Սուրբ Մարթինը դաշտերում», այդպես էր կոչվում,- ավելաց-
րեց ծերունին,- Հնայած չեմ հիշում, որ այդ կողմերում որնէ տեղ
դաշտ լինի:

Ուինսթընը չգնեց նկարը: Դա շատ ավելի անհեթեթ գնում կլի-
ներ, քան ապակե ճնշածծանը, ն անհնար էր տուն տանել, եթե,
իհարկե, չհանվեր շրջանակից: Բայց մի քանի րոպե էլ մնաց, խոսեց
ծերունու հետ, որի անունը, ինչպես Ուինսթընը պարզեց, ոչ թե Ուիքս
էր, ինչը կարելի էր ենթադրել խանութի ճակատամասի գրությու-
նից, այլ Չարրինգթըն: Պարզվեց՝ պարոն Չարրինգթընի կինը մա-
հացել է, նա վաթսուներեք տարեկան էր ն արդեն երեսուն տարի
ապրում էր այս խանութում: Այդ ընթացքում շարունակ մտադրվում
էր փոխել խանութի անունը, բայց այդպես էլ չփոխեց: Ամբողջ
զրույցի ընթացքում Ուինսթընի գլխում պտտվում էր կիսատ բա-
նաստեղծությունը. ՀՆարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենտի
զանգերն են: «Երեք ֆարթինգ պարտք ես ինձ»,- Սուրբ Մարթինն
է զնգում միշտ»: Տարօրինակ էր, բայց երբ քեզուքեզ արտասանում
ես, թվում է` լսում ես զանգերի ղողանջը, անհետացած Լոնդոնի
զանգերի, որոնք դեռ գոյություն ունեն ինչ-որ տեղ, անճանաչելի ու
մոռացված: Նա կարծես լսում էր՝ ինչպես են մեկը մյուսի ետնից ղո-
ղանջում ցնորական զանգակատները: Մինչդեռ որքան հիշում էր,
իրական կյանքում երբեք եկեղեցիների զանգերի ղողանջ չէր լսել:

Նա հրաժեշտ տվեց պարոն Չարրինգթընին ու մենակ իջավ
աստիճաններով, որ ծերունին չտեսնի, թե ինքն ինչպես է զննում
փողոցը՝ մինչ դռնից դուրս գալը: Արդեն որոշել էր, որ միառժամա-
նակ սպասելով, օրինակ, մի ամսից, կրկին կդիմի խանութ այցե-
լելու ռիսկին: Դա, թերնս, ավելի վտանգավոր չէր, քան Կենտրոնի
երեկոն բաց թողնելը: Նրա կողմից լուրջ անմտություն էր օրագիրը
գնելուց հետո դարձյալ այստեղ վերադառնալը չիմանալով՝ արդյո՞ք
կարելի է վստահել խանութի տիրոջը: Բայցնայնպես...

-106-

Այո, ասաց ինքն իրեն, պետք է վերադառնալ: Էլի մի գեղեցիկ
անպետքություն կգնի: Ասենք, դանիացիների Սուրբ Կլեմենտի փո-
րագրանկարը, կհանի շրջանակից ու կոմբինեզոնի տակ թաքցրած՝
կտանի տուն: Պարոն Չարրինգթընի հիշողությունից կկորզի բա-
նաստեղծության մնացած մասը: Նույնիսկ վերնի սենյակը վարձե-
լու խելագար ծրագիրը նորից ակնթարթորեն անցավ նրա մտքով:
Մոտ հինգ վայրկյան տնած պոռթկումը մոռանալ տվեց զգուշու-
թյան մասին, ունա փողոց ելավ՝ առանց նախապես պատուհանից
նայելու: Նույնիսկ քթի տակ երգում էր հորինած մեղեդին.

«Նարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենտի զանգերն են:

«Երեք ֆարթինգ պարտք ես ին,- Սուրբ Մարթինն է
զնգում միշա...

Հանկարծ սիրտն ասես սառավ, աղիքները սեղմվեցին: Ս՝այթի
վրա, մոտ տասը մետր հեռավորությունից մոտենում էր կապույտ
կոմբինեզոնով մեկը: Գրականության բաժնի այն աղջիկն էր,
թխահեր աղջիկը: Արդեն մթնում էր, բայց Ուինսթընը հեշտությամբ
ճանաչեց նրան: Աղջիկը նայեց ուղիղ նրա դեմքին, հետո արագ
շարունակեց քայլել, ասես չէր տեսել:

Մի քանի վայրկյան Ուինսթընը չէր կարողանում շարժվել: Հետո
շրջվեց դեպի աջ ու ծանրաքայլ առաջ անցավ` մի պահ չնկատե-
լով, որ գնում է սխալ ուղղությամբ: Ամեն դեպքում, մի բան պարզ
էր. անկասկած, աղջիկը լրտեսում էր իրեն: Երնի հետնելով հասել
է այստեղ, որովհետե անհավանական է, որ զուտ պատահակա-
նությամբ հենց նույն երեկոյան զբոսներ նույն անհայտ փողոցում`
մի քանի կիլոմետր հեռու այն թաղամասից, որտեղ ապրում էին
Կուսակցության անդամները: Չափազանց շատ էր` զուգադիպու-
թյուն լինելու համար: Կարնոր չէր նա իսկապե՞ս Մտքի ոստիկանու-
թյան գործակալ է, թե՛ ուղղակի սիրողական մակարդակի լրտես,
որին առաջ էր մղում պնդերեսությունը: Բավական էր, որ աղջիկը

-107-

հետնում էր իրեն: Երնի նան տեսել էր, թե Ուինսթընն ինչպես է
մտնում պանդոկ:

Քայլելու համար մեծ ջանքեր էին պահանջվում: Ամեն քայլափո-
խի գրպանի ապակու կտորը հարում էր ազդրը, ունա անընդհատ
ուզում էր հանել ու դեն նետել: Ամենաանտանելին, սակայն, ստա-
մոքսի ցավն էր: Մի քանի րոպե այնպիսի զգացողություն ուներ,
որ կմեռնի, եթե շուտ զուգարան չհասնի: Բայց նման թաղամասում
հանրային զուգարան չէր կարող լինել: Հետո կծկումներն անցան,
մնաց միայն բութ ցավը:

Պարզվեց՝ փողոցը փակուղի է: Ուինսթընը կանգ առավ, մի քա-
նի վայրկյան ցրված մտածեց, թե ինչ անի, հետո շրջվեց ու քայ-
լեց հակառակ ուղղությամբ: Երբ շրջվեց, մտքով անցավ, որ աղ-
ջիկն իր կողքով անցել է երեք րոպե առաջ ն վազելու դեպքում
գուցե կարողանա հասնել նրան: Կարող է գնալ աղջկա հետնից
մինչ կհասնեն մի խաղաղ տեղ, հետո սալաքարով ջարդուփշուր
կանի նրա գանգը: Գրպանի ապակու կտորը ծանր է Ա հարմար՝
այդ գործին: Բայց անմիջապես հրաժարվեց այդ գաղափարից,
որովհետն որնէ ֆիզիկական ջանք անելու միտքն անգամ անտա-
նելի էր: Վազել չէր կարող, հարվածել՝ նույնպես: Բացի այդ, աղ-
ջիկը երիտասարդ էր Ա ուժեղ ու կպաշտպանվեր: Մտածեց նան
շտապ Հանրային կենտրոն հասնելու ն մինչ փակվելն այնտեղ
մնալու մասին, որ մասնակի ալիբի ապահովի երեկոյի համար:
Բայց դա նույնպես անհնար էր: Նրան համակել էր մահացու հոգ-
նածությունը: Միակ բանը, որ ուզում էր, արագ տուն հասնելն ու
հանգիստ նստելն էր:

Քսաներկուսն անց էր, երբ հասավ տուն: Լույսն անջատե-
լու էին քսաներեքն անց երեսունին: Մտավ խոհանոց ու համար-
յա մի թեյի բաժակ «Հաղթանակ» ջին կուլ տվեց: Հետո մոտեցավ
խորշում դրված սեղանին, նստեց ու դարակից հանեց օրագիրը:
Բայց անմիջապես չբացեց: Հեռէկրանից հնչող կնոջ մետաղյա
ձայնը հայրենասիրական երգ էր ճղճղում: Նա նստել ու նայում էր

-108-

գրքի մարմարե կազմին՝ ձայնն իր գիտակցությունից հեռացնելու
անհաջող փորձեր անելով:

Հետնիցգդ գալիս են գիշերը, միշտ գիշերը: Ամենաժիշտը մինչն
նրանց գալը ինքնասպանություն գործեն էր: Անկասկած, ոմանք
այդպես Էլ վարվում էին: Իրականում անհետացումների մեծ մասն
ինքնասպանություններ էին: Բայց աշխարհում, որտեղ հնարավոր
չէր հրազեն կամ արագ ազդող ու հուսալի թույն գտնել, ինքնա-
սպան լինելու համար պետք էր ունենալ հուսահատ խիզախություն:
Նա զարմանքով մտածեց ցավի ու վախի կենսաբանական անպի-
տանության, մարդկային մարմնի դավաճանության մասին, որը
միշտ անշարժանում է հատկապես այն պահին, երբ հատուկ ջան-
քեր են պետք: Նա կարող էր լռեցնել թխահեր աղջկան, եթե բա-
վականաչափ արագ գործեր, բայց հենց չափազանց մեծ վտանգի
պատճառով կորցրեց գործելու ուժը: Ճգնաժամի պահերին մտա-
ծում էր, որ մարդ երբեք չի կռվում արտաքին թշնամու, այլ միշտ՝ իր
մարմնի դեմ: Նույնիսկ հիմա, չնայած ջինին, ստամոքսի բութ ցավը
խանգարում էր մտքերի կապակցվածությանը: Նա հասկացավ, որ
նույնը լինում է բոլոր հերոսական կամ ողբերգական իրավիճակնե-
րում: Ռազմաճակատում, տանջախցում, սուզվող նավի վրա, միշտ
մոռացվում է, թե ինչի համար ես պայքարում, որովհետե մարմինն
այնքան է ուռչում, մինչն լցնում է տիեզերքը, ն նույնիսկ երբ վախը
կամ ցավից ճչալը չի անշարժացնում քեզ, կյանքը վայրկյան առ
վայրկյան վերածվում է պայքարի՝ սովի կամ ցրտի ու անքնության,
ստամոքսի այրոցի կամ ցավող ատամի դեմ:

Նա բացեց օրագիրը: Կարնոր էր գոնե ինչ-որ բան գրի առնել:
Հեռէկրանի կինը նոր երգ էր սկսել: Ձայնը փշրված ապակու սուր
բեկորների պես խրվում էր ուղեղի մեջ: Նա փորձեց մտածել Օ'Բ-
րայընի մասին, ում համար կամ ում գրում էր օրագիրը, բայց դրա
փոխարեն սկսեց մտածել, թե ինչ կպատահի, երբ Մտքի ոստիկա-
նությունը ձերբակալի իրեն: Էական չէր անմիջապե՛ս կսպանեն,
թե ոչ: Սպանությունը սպասելի էր: Բայց մահից առաջ (ոչ ոք չէր

-109-

խոսում նման բաներիգ, սակայն բոլորը գիտեին այդ մասին) լինում
էին որոշակի հերթականությամբ խոստովանություններ, որոնց մի-
ջով պարտավոր էիր անցնել` հատակին սողալով, աղերսելով, որ
խնայեն, կոտրված ոսկորների չխկչխկոցով, ջարդված ատամնե-
րով Ա պռճոկած մազերի արյունոտ թանձրուկներով:

Ինչո՛ւ պիտի դիմանաս այս ամենին. մեկ է, վերջը միշտ էլ նույնն
է: Մի՛թե հնարավոր չէ կրճատել կյանքը մի քանի օրով կամ շա-
բաթով: Ոչ ոք երբեք չէր խուսափում մերկացումից, ն բոլորը խոս-
տովանում էին: Մտքի հանցագործություն կատարելուն պես պարզ
էր դառնում, որ մինչն որոշակի օր մեռնելու ես: Այդ դեպքում ինչո՛ւ
ապագայում դիմանալ այդ սարսափին, որը ոչինչ չէր փոխում:

Նա՛՞նորից փորձեց արթնագնել Օ'Բրայընի պատկերը, ն այս ան-
գամ ավելի մեծ հաջողությամբ, քան նախկինում: «Մենք կհանդի-
պենք այնտեղ, ուր խավար չկա»,- ասել էր Օ'Ճրայընը: Ուինսթընը
գիտեր դա ինչ է նշանակում, կամ կարծում էր, թե գիտի: Այն վայրը,
ուր խավար չկա, երնակայական ապագան է, որը երբեք չես տեսնի,
բայց կանխատեսելով` կարող ես միստիկական կերպով հաղորդա-
կցվել նրան: Բայց քանի դեռ հեռէկրանի ձայնն անդադար հնչում
էր ականջների մեջ, այլնս չէր կարող հետնել մտքի ընթացքին: Նա
սիգարետը դրեց բերանը: Ծխախոտի կեսն անմիջապես թափվեց
լեզվին, ու դժվար էր թքել դառը փոշին: Մեծ եղբոր դեմքը լողաց
մտքում` փոխարինելով Օ՛Բրայընին: Ինչպես մի քանի օր առաջ,
Ուինսթընը գրպանից հանեց մի մետաղադրամ ու նայեց: Դեմքը
նայում էր իրեն՝ ծանր, հանդարտ, հայրաբար. բայց ի՞նչ Ժպիտ էր
թաքնված սն բեղերի տակ: Եվ կապարե մահազանգի պես վերա-
դարձան բառերը.

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ է
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏՐԿՈՒԹՅՈՒՆ է
ՎՒՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒԺ է

-10-

ՄԱՍ Է

Առավոտ էր. Ուինսթընը դուրս եկավ խցից, որ զուգարան գնա:

Երկար, վառ լուսավորված միջանցքի մյուս ծայրից մեկը գա-
լիս էր նրա ուղղությամբ: Թխահեր աղջիկն էր: Չորս օր էր անցել
այն երեկոյից, երբ նրան հանդիպեց հնավաճառի խանութի մոտ:
Երբ աղջիկը մոտեցավ, Ուինսթընը տեսավ, որ աջ թնը վիրակա-
պի մեջ է, որը նկատելի չէր հեռվից, քանի որ կոմբինեզոնի գույնին
էր: Երնի ձեռքը վնասել էր մեծ գեղադիտակը պտտելիս, որի վրա
«ուրվագծվում էին» վեպերի սյուժեները: Դա սովորական բան էր
Գրականության բաժնում:

Նրանց միջն տարածությունը մոտ չորս մետր էր, երբ աղջիկը
սայթաքեց ու համարյա բերանքսիվայր ընկավ: Նա ցավի սուր ճիչ
արձակեց: Երնի հենց վնասված թնի վրա էր ընկել: Ուինսթընը
կտրուկ կանգ առավ: Աղջիկը չոքել էր: Դեմքը կաթնագույն-դեղին
էր, ինչից կարմիր բերանն ավելի էր ընդգծվում: Աչքերն աղաչան-
քով նայում էին Ուինսթընին, ն նրանց մեջ ավելի շատ վախ կար,
քան ցավ:

Ուինսթընի սիրտը համակեց մի տարօրինակ զգացում: Նրա
առաջ թշնամի էր, որ փորձում էր սպանել իրեն. նրա առաջ նան
մարդ արարած էր, որը ցավ էր զգում կամ գուցե կոտրվածք
ուներ: Ուինսթընն արդեն բնազդաբար առաջ նետվեց օգնելու: Երբ
տեսավ, թե աղջիկն ինչպես ընկավ վիրակապած թնի վրա, ասես
ցավն իր մարմնով անցավ:

- Վնասվեցի'ք,-- հարցրեց նա:

- Ոչինչ: Թնս է: Հիմա կանցնի:

-11-

Շնչակտուր էր խոսում, ասես սիրտն անտանելի արագ բաբա-
խելիս լիներ: Եվ իսկապես շատ էր գունատվել:

- Կոտրվա"՞ծք է,- ասաց Ուինսթընը:

- Չէ, ամեն ինչ կարգին է: Ընդամենը մի պահ էր, ցավեց ու
անցավ:

Աղջիկն առողջ ձեռքը պարզեց Ուինսթընին, ն նա օգնեց, որ
վեր կենա: Աղջկա գույնը փոքր-ինչ տեղն էր եկել, երնում է՝ ավելի
լավ էր զգում:

- Բան չկա,- արագ կրկնեց աղջիկը-- Մի քիչ ցավեցրի դաս-
տակս: Շնորհակալ եմ, ընկե՛ր:

Եվ նա միջանցքով քայլեց առաջ, նույնքան առույգ ու աշխույժ,
ասես իրոք ոչինչ չէր պատահել: Ամբողջ տեսարանը երնի կես րո-
պեից էլ պակաս տնեց: Զգացմունքները դեմքին չարտահայտե-
լու սովորությունը վերածվել էր բնազդի, ու նան այդ ամենը ուղիղ
հեռէկրանի դիմաց էր կատարվում: Այնուամենայնիվ, Ուինսթընը
դժվարությամբ զսպեց զարմանքը. այդ երկու-երեք վայրկյանի ըն-
թացքում, երբ օգնում Էր աղջկան, նա ինչ-որ բան էր խցկել Ուինս-
թընի ափը: Կասկած չկար, որ այդ ամենը դիտավորյալ էր արվել:
Ինչ-որ փոքր ու հարթ բան էր: Ջուգարան մտնելով` Ուինսթընն այն
տեղափոխեց գրպանն ու շոշափեց մատների ծայրերով: (Թղթի
քառակուսի ծալված կտոր էր:

Միզարանի առաջ կանգնած` որոշ ջանքերից հետո նրան հա-
ջողվեց բացել թուղթը: Ամենայն հավանականությամբ, ինչ-որ հա-
ղորդագրություն էր պարունակում: Մի պահ նրան գայթակղեց զու-
գարանի խցերից մեկում անմիջապես կարդալու միտքը: Բայց դա
մեծ անհեթեթություն կլիներ. նա լավ գիտեր: Սա այն վայրն էր, ուր
կարող էիր միանգամայն վստահ լինել` հեռէկրաններն անդադար
հետնում են քեզ:

Նա վերադարձավ իր խուցը, նստեց, թղթի կտորն անփույթ նե-
տեց գրասեղանի մյուս թղթերի մեջ, դրեց ակնոցն ու մոտ հրեց
խոսագրիչը: «Հինգ րոպե,- ասաց ինքն իրեն,- ամենաքիչը հինգ

-12-

րոպե»: Սիրտը խփում էր վախեցնող աղմուկով: Բարեբախտաբար,
գործը, որով զբաղվում էր, սովորական էր՝ թվերի երկար շարքի
ուղղում, ուստի մանրակրկիտ ուշադրություն չէր պահանջվում:

Գրությունը պետք է որ քաղաքական իմաստ ունենար: Որքան
ինքն էր հասկանում, երկու տարբերակ կար: Առաջինը ամենահա-
վանականն էր. աղջիկը Մտքի ոստիկանության գործակալ է, ին-
չից ինքը վախենում էր: Անհասկանալի էր՝ Մտքի ոստիկանությունն
ինչու է ընտրել իր հաղորդագրություններն այդպես տեղ հասցնե-
լու ուղին, բայց գուցե նրանք իրենց պատճառներն ունեին: Թղթին
գրվածը գուցե ն սպառնալիք էր, կոչ, ինքնասպանություն գործելու
հրաման, ինչ-որ թակարդ: Բայց կար մեկ այլ, ավելի վայրի տար-
բերակ, որը գլուխ էր բարձրացնում, թեն Ուինսթընն այն ճնշելու
ապարդյուն փորձեր էր անում: Իսկ գուցե այդ հաղորդագրությունը
բոլորովին էլ Մտքի ոստիկանությունից չէ, այլ ինչ-որ ընդհատակյա
կազմակերպությունից: Գուցե Եղբայրությունն իսկապես գոյություն
ուներ: Գուցե աղջիկը անդամ էր: Անկասկած, գաղափարն անհե-
թեթ էր, բայց մտքում ծնվեց այն պահին, երբ շոշափեց թղլթի կտորը:
Միայն րոպեներ անց նրա գլխում ավելի հավանական բացատրու-
թյուն ծագեց: Եվ նույնիսկ հիմա, երբ բանականությունն ասում էր,
որ հաղորդագրությունը թերնս մահ է նշանակում, Ուինսթընը չէր
ուզում հավատալ, ն անիմաստ հույսը չէր մարում, սիրտը բաբա-
խում էր, ունա դժվարությամբ էր զսպում ձայնի դողը, երբ թվերը
թելադրում էր խոսագրիչին:

Նա փաթաթեց մշակած թղթերի կապոցը ու խցկեց օդամնշա-
կան խողովակի մեջ: Ութ րոպե էր անցել: Քթարմատին շտկեց ակ-
նոցը, հոգոց հանեց ու մոտ քաշեց հաջորդ փաթեթը, որի վրա թղթի
կտորն էր դրել: Ուինսթընը հարթեցրեց թուղթը: Վրան, խոշոր,
չճնավորված ձեռագրով գրած էր.

Ես սիրում եմ ճեզ:

-13-

Այնպես էր ապշել, որ նույնիսկ չկարողացավ հանցանքի առար-
կան անմիջապես գցել հիշողության անցքը: Չնայած քաջ գիտակ-
ցում էր, թե որքան վտանգավոր է չափից դուրս հետաքրքրասի-
րություն ցուցաբերելը, չկարողացավ դիմադրել ու նորից կարդաց՝
համոզվելու, որ գրածն աչքին չի երնացել:

Մինչն ընդմիջումը աշխատելը շատ դժվարացավ: Ստիպված
էր միտքը կեստրոնացնել մի շարք ճանձրալի գործերի վրա, բայց
ամենավատն այն էր, որ պետք էր հեռէկրանից թաքցնել հուզ-
մունքը: Թվաց ստամոքսն այրվում է: Լանչը շոգ, բազմամարդ,
աղմկոտ ճաշարանում իսկական տառապանք էր: Հույս ուներ, որ
այդ Ժամին գոնե մի քիչ մենակ կմնա, բայց դժբախտաբար տխմար
Փարսընսը շրմփոցով ընկավ կողքին, քրտինքի սուր հոտով գրե-
թե խլացրեց շոգեխաշած մսի մետաղական հոտը ու երկար-բարակ
խոսք բացեց Ատելության շաբաթվա նախապատրաստություննե-
րի մասին: Հատկապես խանդավառված էր Մեծ եղբոր գլխի՝ եր-
կու մետրանոց մոդելով, որը միջոցառման համար պապյե մաշեից
պատրաստում էր իր դստեր խումբը՝ Լրտեսների միությունում: Ջայ-
րացնում էր հատկապես, որ ձայների գվվոցի մեջ Ուինսթընը վատ
էր լսում Փարսընսին ն անընդհատ ստիպված էր խնդրել, որ կրկնի
միննույն տխմարությունը: Միայն մեկ անգամ տեսավ աղջկան՝ սե-
ղանի մոտ` սրահի հեռավոր անկյունում, երկու ուրիշ աղջիկների
հետ: Աղջիկը կարծես չէր նկատել նրան, ն Ուինսթընն այլնս չնայեց
այդ ուղղությամբ:

Օրվա երկրորդ կեսն ավելի տանելի էր: Լանչից անմիջապես
հետո նուրբ, բարդ աշխատանք ուղարկվեց, որը խլելու էր մի քա-
նի Ժամ. նա ստիպված էր մնացած ամեն ինչ մի կողմ դնել: Պետք
էր այնպես կեղծել երկու տարվա վաղեմություն ունեցող արտադ-
րական հաշվետվությունները, որպեսզի վարկաբեկվի ՝Ներքին կու-
սակցության մի հայտնի անդամ, ում գլխին հիմա սն ամպեր էին
կուտակվում: Այդ գործում Ուինսթընը հմուտ էր, Ա նրան հաջող-
վեց ավելի քան երկու ժամ մոռանալ աղջկան: Շետո նրա դեմքը

-14-

վերականգնվեց հիշողության մեջ, ն Ուինսթընին համակեց մենակ
մնալու մոլեգին, անդիմադրելի ցանկություն: Մինչն մենակ չմնա,
հնարավոր չի լինի վերլուծել տեղի ունեցածը: Երեկոյան պետք է
մասնակցեր Հանրային կենտրոնի միջոցառմանը: Նա ճաշարա-
նում կուլ տվեց նս մի անհամ ճաշ, շտապեց Կենտրոն, մասնակցեց
«խմբակային քննարկման» հանդիսավոր տխմարությանը, երկու
անգամ սեղանի թենիս խաղաց, խմեց մի քանի բաժակ ջին ն կես
ժամ դասախոսություն լսեց՝ «Անգսոցի կապը շախմատի հետ» վեր-
նագրով: Նրա հոգին կծկվում էր ձանձրույթից, բայց, իր սովորու-
թյանը հակառակ, չէր ուզում խուսափել Կենտրոնում կազմակերպ-
ված երեկոյից: «Ես սիրում եմ ծեզ» բառերը ողջ մնալու ցանկություն
էին արթնացրել նրա մեջ, ս մանր վտանգների ենթարկվելը հիմա-
րություն էր թվում: Միայն ժամը քսաներեքին, երբ արդեն տանն էր,
անկողնու մեջ (խավարում նույնիսկ հեռէկրանները վտանգավոր
չեն, եթե լուռ ես) վերգտավ մտածելու ունակությունը:

Մի տեխնիկական խնդիր կար, որը պետք է լուծվեր. ինչպես
շփվել աղջկա հետ ու հանդիպում կազմակերպել: Նա մի կողմ էր
թողել այն ենթադրությունը, թե աղջիկը ծուղակ է լարում իր դեմ:
Գիտեր, որ այդպես չէ, որովհետն աղջիկը ակնհայտորեն հուզվում
էր երկտողն իրեն հանձնելիս: Ակնհայտ էր, որ մահու չափ վախե-
ցած է, ու դա բնական էր: Ուինսթընի մտքով անգամ չէր անցնում
մերժել նրա առաջարկը: Ընդամենը հինգ օր առաջ մտադրվել էր
սալաքարով ջարդուփշուր անել աղջկա գանգը, բայց դա այլնս
կարնոր չէր: Ուինսթընը պատկերացրեց նրա մերկ, երիտասարդ
մարմինը, ինչպես տեսել էր իր երազում: Նրան թվացել էր, թե աղ-
ջիկն էլ մյուսների պես հիմար է, գլուխը ստերով ու ատելությամբ լի,
իսկ գոտկատեղից ներքն՝ սառույց: Ինչ-որ տենդ համակեց նրան
այն մտքից, որ կարող է կորցնել աղջկան, որ սպիտակ երիտա-
սարդ մարմինը կարող է սահել-հեռանալ իրենից: Իսկ ամենից
ավելի վախենում էր, որ նա պարզապես կարող է փոխել միտքը,
եթե ինքը շտապ չկապվի նրա հետ: Բայց հանդիպումը չափազանց

-15-

դժվար էր: Նույնն էր, թե շախմատում փորձես քայլ անել մատից
հետո: Որ կողմ շրջվում էիր, հեռէկրանը նայում էր դեմքիդ: Իրա-
կանում նրա հետ շփվելու բոլոր հնարավոր ուղիները հաշվել էր
երկտողը կարդալուց հետո հինգ րոպեի ընթացքում, բայց հիմա,
երբ մտածելու ժամանակ կար, հերթով վերլուծեց դրանք, ասես
գործիքներ էր դասավորում սեղանին:

Ակնհայտ է, որ այս առավոտվա հանդիպումը կրկնել չի կարե-
լի: Եթե աղջիկն աշխատեր Արձանագրությունների բաժնում, ավե-
լի հեշտ կլիներ, բայց Ուինսթընը շատ աղոտ էր պատկերացնում,
թե որտեղ է Գրականության բաժնի շենքը, ն պատրվակ չուներ
այնտեղ գնալու համար: Եթե իմանար որտեղ է ապրում նա ն որ
ժամին է դուրս գալիս աշխատանքից, կարող էր Ճանապարհին
հանդիպելու հնար գտնել. բայց վտանգավոր կլիներ նրա ետնից
գնալ տուն. ստիպված էր լինելու թրն գալ Նախարարության մոտ,
ինչը կնկատվեր: Ինչ վերաբերում է փոստով նամակ ուղարկելուն,
ապա դա նույնիսկ քննարկման ենթակա էր: ՝Նույնիսկ գաղտնիք
չէր, որ բոլոր նամակները բացվում են: Իրականում շատ քչերն էին
նամակ գրում: Եթե անհրաժեշտ էր նամակ ուղարկել, գոյություն
ունեին պատրաստի արտահայտություններով բացիկներ. ընդա-
մենը պետք էր ջնջել քեզ ռչ անհրաժեշտ դարձվածքները: Ամեն
դեպքում, նա չգիտեր աղջկա անունը, առավել նս՝ հասցեն: Ի վեր-
ջո որոշեց, որ ամենաապահով տեղը ճաշարանն է: Եթե իրեն հա-
ջողվի նստել աղջկա սեղանի մոտ, ինչ-որ տեղ՝ սենյակի կենտրո-
նում, հեռէկրանի աչքից հեռու, ն եթե շուրջը խոսակցությունների
բավարար բզզոց լինի, ն այդ ամենը շարունակվի ասենք երեսուն
վայրկյան, հնարավոր կլինի մի քանի խոսք փոխանակել:

Դրանից հետո մեկ շաբաթ շարունակ կյանքը վերածվեց անհան-
գիստ երազի: Հաջորդ օրը աղջիկը ճաշարան մտավ, երբ Ուինս-
թընն արդեն հեռանում էր ազդանշանի սուլոցից հետո: Հավանա-
բար՛նրան տեղափոխել էին ավելի ուշ հերթափոխի:` Նրանք առանց
նայելու անցան իրար կողքով: Հաջորդ օրը նա ճաշարանում էր

-16-

սովորական ժամին, բայց՝ երեք ուրիշ աղջիկների հետ ն ուղիղ հեռ-
էկրանի տակ: Հետո երեք սոսկալի օր ընդհանրապես չհայտնվեց:
Ուինսթընի միտքն ու մարմինը անտանելի զգայուն էին դարձել, մի
տեսակ թափանցիկ, ն յուրաքանչյուր շարժում, ամեն մի հնչյուն,
հպում, բառ, որ ստիպված էր ասել կամ լսել, վերածվում էին խոշ-
տանգման: Նույնիսկ քնի մեջ չէր կարող փախչել նրա պատկերից:
Այդ օրերին Ուինսթընը չէր դիպչում օրագրին: Միակ բանը, որ թե-
թնացնում Էր, աշխատանքն էր. աշխատելիս երբեմն կարողանում
էր անընդմեջ տասը րոպե մոռացության գիրկն ընկնել: Բացարձակ
գաղափար չուներ, թե ինչ է կատարվում իր հետ: Ոչ ոքի չէր կարող
հարցնել: Գուցե աղջկան «գոլորշացրել» էին, գուցե ինքնասպան էր
եղել, գուցե տեղափոխվել էր Օվկիանիայի մյուս ծայրը. ն ինչը ամե-
նավատն էր ու ամենահավանականը, գուցե պարզապես փոխել էր
միտքն ու որոշել խուսափել Ուինսթընից:

Հաջորդ օրը նա նորից հայտնվեց: Թնն այլնս վիրակապի մեջ
չէր, միայն դաստակը փաթաթված էր կպչուն սպեղանիով: Ուինս-
թընն այնպիսի թեթնություն զգաց նրան տեսնելով, որ չկարողա-
ցավ զսպել իրեն ն մի քանի վայրկյան ուղիղ նայեց աղջկան: Շա-
ջորդ օրը քիչ էր մնում հաջողվեր խոսել նրա հետ: Երբ մտավ ճա-
շարան, նա նստած էր պատից շատ հեռու ու սեղանի մոտ մենակ
էր: Դեռ վաղ էր, ու սրահը չէր լցվել մարդկանցով: Հերթն առաջ էր
գնում, Ուինսթընը գրեթե մոտեցել էր վաճառասեղանին, բայց եր-
կու րոպե կանգնած մնաց, որովհետն իրենից առաջ ինչ-որ մեկը
դժգոհում էր, թե չի ստացել սախարինի իր հաբը: Բայց աղջիկը
դեռ մենակ էր, երբ Ուինսթընը վերցրեց սկուտեղն ու գնաց նրա
կողմը: Անփույթ քայլեց աղջկա ուղղությամբ, իսկ աչքերն իբր տեղ
էին փնտրում նրա սեղանի ետնում: Իրարից երեք մետրի վրա էին:
Եվս երկու վայրկյան, ն կիրագործի նպատակը: Հետո թիկունքից
մի ճայն կանչեց. «Սմիթ»: Նա ձնացրեց, թե չի լսել: «Սմիթ»՝ կրկնեց
ճայնը ավելի բարձր: Ձնանալն անիմաստ էր: Ուինսթընը շրջվեց:
Խարտյաշ մազերով, տխմար դեմքով երիտասարդը՝ Ուիլշեր

-17-

անունով, որին հազիվ էր ճանաչում, ժպտալով հրավիրում էր զբա-
ղեցնել ազատ տեղն իր սեղանի մոտ: Մերժելն անվտանգ էր: Հի-
մա, երբ իրեն արդեն ճանաչել էին, չէր կարող գնալ ու նստել ան-
ծանոթ աղջկա սեղանի առաջ: Դա չափից դուրս նկատելի կլինի:
Ուինսթընը նստեց` սիրալիր ժպտալով: Հիմար շիկահերի դեմքը
փայլեց ի պատասխան: Ուինսթընը պատկերացրեց, թե ոնց է քլուն-
գով խփում գանգին՝ ուղիղ կենտրոնին: Քիչ անց աղջկա սեղանի
մոտ արդեն ազատ տեղ չկար:

Բայց նա պետք է որ տեսած լիներ, թե Ուինսթընն ինչպես է
մոտենում, ու հավանաբար հասկացել էր ակնարկը: Հաջորդ օրը
Ուինսթընն աշխատեց շուտ գալ: Այո, աղջիկը նստած էր սեղանի
մոտ՝ նույն տեղում ն կրկին մենակ: Հերթում Ուինսթընից անմիջա-
պես առաջ մի փոքրամարմին, արագաշարժ, բզեզանման մարդ էր՝
հարթ դեմքով ու մանր, կասկածամիտ աչքերով: Երբ Ուինսթընը,
սկուտեղը ճեռքին, շրջվեց վաճառասեղանիգց, տեսավ, թե այդ փոք-
րամարմինն ինչպես է ուղիղ գնում դեպի աղջկա սեղանը: Հույսերը
նորից հօդս ցնդեցին: Հեռու սեղանի մոտ ազատ տեղ կար, բայց
փոքրամարմին տղամարդու արտաքինը հուշում էր, որ նա հոգ
կտանի իր հարմարավետության մասին ու կընտրի ամենաազատ
սեղանը: Ծանրացած սրտով Ուինսթընը հետնեց նրան: Ոչինչ չի
ստացվի, եթե աղջիկը մենակ չլինի: Այդ պահին ահավոր թնդյուն
լսվեց: Փոքրամարմին մարդը չորեքթաթ հայտնվել էր հատակին,
սկուտեղը թռչում էր, ապուրի ու սուրճի երկու առվակ հոսում էր
հատակին: Նա վեր կացավ՝ չարացած հայացք նետելով Ուինսթընի
վրա, հավանաբար կասկածելով, որնա է ոտք գցել: Բայց ամեն ինչ
կարգին էր: Հինգ վայրկյանից, թնդացող սրտով, Ուինսթընն արդեն
նստած էր աղջկա սեղանի մոտ:

Նա չէր նայում աղջկան: Դատարկեց սկուտեղն ու արագ սկսեց
ուտել: Շատ կարնոր էր անմիջապես խոսել, քանի դեռ ոչ ոք չէր
եկել, բայց մի ահավոր սարսափ էր համակել նրան: Մեկ շաբաթ
էր անցել այն օրից, երբ աղջիկն առաջին անգամ մոտեցավ իրեն:

-18-

Գուցե փոխել է միտքը, հաստատ փոխել է: Անհնար է, որ այս ամենը
երջանիկ ավարտ ունենա. իրական կյանքում նման բաներ չեն լի-
նում: Նա գուցե ն հրաժարվեր խոսելուց, եթե այդ պահին չտեսներ
Էմփլֆորթին՝ մազոտ ականջներով պոետին, որը սկուտեղը ճեռքին՝
նստելու տեղ փնտրելով, կաղին էր տալիս սրահում: Էմփլֆորթը
ինչ-որ աղոտ կապ ուներ Ուինսթընի հետ Ա հաստատ կնստեր նրա
սեղանի մոտ, եթե տեսներ նրան: Գործելու համար մնացել էր մեկ
րոպե: Թե՛ Ուինսթընը, թե՛ աղջիկը համառորեն ուտում էին ջրիկ
ռագուն, որն իրականում լոբու ապուր էր: Ուինսթընը կիսաձայն
խոսեց: Իրար չէին նայում. համաչափ, գդալ առ գդալ բերաններն
ուղարկելով վռիկը՝ շշուկով ո առանց դեմքի արտահայտությունը
փոխելու ասում էին անհրաժեշտ բառերը:

- Ժամը քանիսի՞ն եք դուրս գալիս աշխատանքից:

- Տասնութ երեսունին:

- Որտե՞ղ կարող ենք հանդիպել:

- Շաղթանակի հրապարակում, արձանի մոտ:

- Այնտեղ ամենուր հեռէկրաններ են:

- Դա կարնոր չէ, այնտեղ մարդիկ շատ են:

- Որնէ ազդանշա՞ն:

- Ո5: Չմոտենաք ինձ, մինչն բազմության մեջ չլինեմ: Եվ չնայեք
ինձ: Ուղղակի մոտակայքում եղեք:

- Փամը քանիսի՞ն:

- Տասնիննին:

- Շատ լավ:

Էմփլֆորթը չտեսավ Ուինսթընին ու նստեց ուրիշ սեղանի
մոտ: Նրանք այլնս չխոսեցին ն չէին նայում իրար, որքան դա
հնարավոր է նույն սեղանի մոտ դեմ դիմաց նստած մարդկանց
համար: Աղջիկն արագ ավարտեց ճաշն ու գնաց, իսկ Ուինսթընը
մնաց՝ ծխելու:

Ուինսթընը Հաղթանակի հրապարակում էր նշանակված ժամա-
նակից շուտ: Հետուառաջ էր անում հսկա ակոսավոր սյան հիմքի

-19-

մոտ, որի գագաթից Մեծ Եղբոր արձանը նայում էր դեպի երկնա-
կամարի հարավակողմը, որտեղ Թռիչքուղի մեկի համար մղված
ճակատամարտում ջախջախել էր եվրասիական օդուժը (մի քա-
նի տարի առաջ այն արնելասիական էր): Հանդիպակաց փողո-
ցում ձիավորի արձան կար. ենթադրվում էր, որ Օլիվեր ՔԶրոմվելն
էր: Նշանակված ժամից հինգ րոպե էր անցել, աղջիկը դեռ չկար:
Դարձյալ սարսափելի վախը համակեց Ուինսթընին: Չի գալու,
միտքը փոխել է: Ուինսթընը դանդաղ քայլեց դեպի հրապարակի
հյուսիսային կողմը ն մի տեսակ կիսատ ուրախացավ՝ ճանաչելով
Սուրբ Մարթինի եկեղեցին, որի զանգերը, երբ դեռ զանգեր ուներ,
ղողանջում էին. «Երեք ֆարթինգ պարտք ես ինձ»: Հետո տեսավ
արձանի պատվանդանի մոտ կանգնած աղջկան, որը կարդում էր,
կամ ճնացնում էր, թե կարդում է սյան վրա պարուրաձն բարձրա-
ցող ազդագիրը: Մոտենախ անվտանգ չէր, քանի դեռ ավելի շատ
մարդ չէր հավաքվել: Պատվանդանի շուրջ ամենուր հեռէկրաններ
էին: Բայց այդ պահին ինչ-որ տեղ՝ ձախից, գոռգոռոցներ ու ծանր
մեքենաների աղմուկ լսվեց: Հանկարծ բոլորը սկսեցին վազել այդ
կողմը: Աղջիկն արագ անցավ հուշարձանի պատվանդանի մոտ
տեղադրված առյուծների կողքով ու միացավ վազողների խմբին:
Ուինսթընը հետնեց նրան: Վազելիս նա գոռոցներից հասկացավ,
որ եվրասիացի ռազմագերիներիների խումբ են տանում:
Մարդկային մի հոծ զանգված արդեն փակել էր հրապարակի
հարավային կողմը: Ուինսթընը, որը սովորաբար նման խառնամբո-
խի մեջ նախընտրում էր հայտնվել ծայրին, խցկվում էր, խառնվում,
գալարվում՝ փորձելով ուղի հարթել դեպի ամբոխի կենտրոնը: Շու-
տով արդեն կարող էր մեկնել ձեռքն ու դիպչել աղջկան, բայց մսե
անանցանելի պատի նման ճանապարհը փակեց մի հսկայամար-
մին պրոլ ն գրեթե նույնքան հսկայական կին, որ հավանաբար նրա
կողակիցն էր: Ուինսթընը գալարվեց ն ամբողջ ուժով ուսը մխրժեց
նրանց արանքը: Մի պահ նրան թվաց՝ փորոտիքը մինչն. միջուկն
աղվեց երկու մկանուտ գոտկատեղի արանքում, բայցնայնպես
-120-

անցավ` մի քիչ քրտնելով: Նա աղջկա կողքին էր: Կանգնած էին
ուս ուսի, ն երկուսն էլ սնեռուն առաջ էին նայում:

Բեռնատար մեքենաների մի երկար շարք դանդաղ անցնում
էր փողոցով. ամեն անկյունում զգաստ կանգնած էին փայտացած
դեմքերով, ինքնաձիգներով զինված պահնորդները: Մեքենանե-
րի մեջ, կիպ, կողք կողքի կուչ էին եկել հնամաշ կանաչավուն հա-
մազգեստներով փոքրամարմին դեղնավուն տղամարդիկ: Նրանց
տխուր, մոնղոլական դեմքերը լարված ու միանգամայն անտար-
բեր նայում էին թափքակողերի վրայից: Ժամանակ առ Ժամանակ,
երբ որնէ բեռնատար ցնցվում էր, մետաղի զնգոց էր լսվում. բոլոր
բանտարկյալները ոտնաշղթաներով էին: Իրար ետնից անցնում
էին տխուր դեմքերով լի բեռնատարները: Ուինսթընը լսել էր նրա-
նց անցնելը, բայց հազվադեպ էր տեսել: Աղջկա ուսն ու թնը՝ մի-
նչն արմունկը, սեղմվել էին նրան: Այտն այնքան մոտ Էր, որ Ուինս-
թընը համարյա զգում էր նրա ջերմությունը: Աղջիկն անմիջապես
վերցրեց նախաճծեոնությունը, ճիշտ այնպես, ինչպես ճաշարանում:
Նա սկսեց խոսել նույն անարտահայտիչ ձայնով, ինչպես այն ժա-
մանակ, շուրթերը հազիվ էին շարժվում, իսկ շշուկը հեշտությամբ
սուզվում էր ժխորի Ա բեռնատարների մոնչոցի մեջ:

- Լսո՛ւմ եք ինձ:

- Այո:

- Կարող եք կիրակի կեսօրին դուրս գալ:

- Այո:

- Ուրեմն ուշադիր լսեք: Դուք պետք է հիշեք: Գնացեք Փեդդինգ-
թըն կայարան:

Ուինսթընին ապշեցրեց զինվորական ճշգրտությունը, որով նա
ուրվագծեց Ուինսթընի անցնելիք ճանապարհը: Կես ժամ` գնաց-
քով. կայարանից՝ ձախ. երկու կիլոմետր՝ ճանապարհով. դարպաս՝
առանց վերնի հեծանի. արահետ դաշտի միջով. խոտածածկ շա-
վիղ. ճանապարհ թփերի միջով. չորացած ծառ, վրան` մամուռ:
Ասես գլխում քարտեզ կար:

-121-

- Կարո՛ղ եք հիշել այս ամենը,-- վերջապես 22նջաց նա:

- Այո.

- Կթեքվեք ճախ, հետո աջ, ապա նորից ճախ: Իսկ դարպասի
վրա հեծան չկա:

- Այո: Ո՛ր ժամին:

- Տասնհինգին մոտ: Գուցե ստիպված լինեք սպասել: Ես կգամ
ուրիշ ճանապարհով: Վստա"հ եք, որ ամեն ինչ հիշում եք:

ա

- Ուրեմն արագ հեռացեք:

Դա հիշեցնելու կարիք չկար: Բայց մի պահ նրանք չէին կարողա-
նում ազատվել ամբոխից: Բեռնատարները դեռ անցնում էին իրար
ետնից, մարդիկ անհագ նայում էին զարմանքից բաց բերաննե-
րով: Սկզբում բղավոցներ ու սուլոցներ էին լսվում, բայց աղմկում էին
միայն ամբոխի մեջ գտնվող Կուսակցության անդամները, ու շուտով
նրանք էլ լռեցին: Հիմա իշխում էր միայն սովորական հետաքրքրա-
սիրությունը. Օտարականները՝ Եվրասիայից, թե Արնելաասիայից,
նման էին անծանոթ կենդանիների: Դու նրանց երբեք չես տեսել,
միայն ռազմագերու դերում, այն էլ՝ հպանցիկ: Անհայտ էր նան նրանց
հետագա ճակատագիրը, բացի նրանցից, որոնց կախաղան էին հա-
նում որպես ռազմական հանցագործների. մյուսներն ուղղակի անհե-
տանում էին, ենթադրվում էր տաժանապարտների ճամբարներում:
Կլոր մոնղոլական դեմքերին փոխարինեցին ավելի եվրոպական
տիպի դեմքերը կեղտոտ, մազակալած, ուժասպառ: Երբեմն որնէ
մազոտ դեմքից աչքերը տարօրինակ լարվածությամբ նայում էին
Ուինսթընի աչքերին, ն առկայծելով՝ կրկին անհետանում: Մեքենանե-
րի երթն ավարտվում էր: Վերջին բեռնատարի թափքում Ուինսթընը
տեսավ մի տարիքով մարդու ճերմակ մազակալած դեմքով. կանգ-
նած էր ուղիղ, դաստակները խաչած, ասես ընտելացել էր, որ թները
պետք է անազատության մեջ լինեն: Եկավ Ուինսթընի ու աղջկա բա-
ժանվելու ժամանակը: Բայց վերջին պահին, մինչ ամբոխն իր մեջ էր
պահում նրանց, աղջկա ձեռքը դիպավ իր ձեռքին ն արագ սեղմեց:

-122-

Դա տնեց ընդամենը տասը վայրկյան, բայց նրան թվաց` վա-
ղուց են ձեռք ձեռքի կանգնած: Ուինսթընը հասցրեց ամենայն ման-
րամասնությամբ ուսումնասիրել նրա ձեռքը: Ուշադիր զննեց եր-
կար մատները, սուր եղունգները, աշխատելուց պնդացած, կոշտու-
կապատ ափը, հարթ մաշկը` դաստակի տակ: Շոշափելով այնպես
զննեց, որ արդեն տեսնելով կճանաձեր: Նույն ակնթարթում Ուինս-
թընը հասկացավ, որ չգիտի՝ ինչ գույնի են աղջկա աչքերը: Հա-
վանաբար դարչնագույն էին, բայց թխահերները երբեմն կապույտ
աչքեր են ունենում: Գլուխը շրջել ու նրան նայելը անհեթեթություն
կլիներ: Ամուր բռնած ձեռքերով, մարմինների միջն սեղմված, նրանք
համառորեն նայում էին առաջ, ն Ուինսթընին թախծոտ նայում էին ոչ
թե աղջկա, այլ տարեց գերու աչքերը մազե մացառուտների միջից:

Ուինսթընը բարձրանում էր կածանն ի վեր առկայծող լույսի ու
ստվերի միջով, թաղվելով ոսկելույսի լճակներում, այնտեղ, որտեղ
սաղարթը խիտ չէր: Ձախից, ծառերի տակ, հողի վրա մշուշի պես
տարածվել էին զանգակածաղիկները: Օդն ասես համբուրում էր
մաշկը: Մայիսի երկուսն էր: Անտառի սրտից լսվում էր վայրի աղավ-
նիների միալար դզզոցը:

Նա մի քիչ շուտ էր եկել: Ուղնորության ընթացքում բարդություն-
ներ չեղան. երնում է` աղջիկն այնքան փորձված էր, որ Ուինսթընն
ավելի քիչ էր վախենում, քան նման այլ իրավիճակներում: Հավա-
նաբար կարելի էր նրան վստահել ապահով տեղ գտնելու գործը:
Չնայած, չէր կարելի ասել, թե գյուղում ավելի ապահով է, քան
Լոնդոնում: Շեռէկրաններ, իհարկե, չկային, բայց միշտ կար թաքց-
ված խոսափողերի վտանգը, որոնցով ձայնը կարող էր ճայնա-
գրվել ու ճանաչվել. բացի այդ, հեշտ չէր մենակ մեկնել ուղնորու-
թյան ու չհայտնվել ուշադրության կենտրոնում: Հարյուր կիլոմետրից

-123-

պակաս տարածությունների համար անձնագրում նշում անել չէր
պահանջվում, բայց երկաթուղային կայարանների մոտ երբեմն պա-
րեկներ էին լինում, որոնք ստուգում էին Կուսակցության ցանկացած
անդամի փաստաթղթերը ն անհարմար հարցեր տալիս: Այնուամե-
նայնիվ, պարեկներ չհայտնվեցին, ն կայարանից ճանապարհվելով,
ուսի վրայից ժամանակ առ ժամանակ զգույշ հայացքներ նետող
Ուինսթընը համոզվեց, որ իրեն չեն հետնում: Գնացքը լի էր պրոլնե-
րով. ամառային եղանակը տոնական տրամադրություն էր հաղոր-
դել նրանց: Փայտե նստարաններով վազոնը, որով ճամփորդում
էր, ամբողջությամբ գրավել էր մի հսկայական ընտանիք անատամ
մեծ տատիկից մինչն մեկ ամսական փոքրիկը, որոնք մեկնում էին
գյուղ կեսօրը խնամիների հետ անգկացնելու, ն ինչպես անկաշ-
կանդ բացատրեցին Ուինսթընին՝ սն շուկայից մի քիչ կարագ գնելու:
Ծառերը նահանջեցին, ն մի րոպեից Ուինսթընը ելավ աղջկա
ասած կածանը. դա անասունների բացած արահետ էր, որ ան-
ցնում էր թփերի միջով: Ուինսթընը ժամացույց չուներ, բայց զգում
էր. դեռ ժամը տասնհինգը չկա: Ջանգակածաղիկներն այնքան
խիտ էին ոտքերի տակ, որ անհնար էր չտրորել: Նա ծնկի իջավ
ու սկսեց հավաքել ծաղիկները մասամբ ժամանակ սպանելու, մա-
սամբ աղջկան հանդիպելիս նրան ծաղկեփունջ նվիրելու աղոտ
ցանկությամբ: Մի մեծ փունջ էր հավաքել ու զգում էր նրանց թույլ,
սրտխառնոց առաջացնող հոտը, երբ քարացավ թիկունքից լսած
ճայնից. չէր սխալվում. ճյուղերը ճարճատում էին ինչ-որ մեկի ոտ-
քերի տակ: Նա շարունակեց զանգակածաղիկներ հավաքել: Ամե-
նալավ տարբերակը դա էր: Գուցե աղջիկն էր, կամ ի վերջո գուցե
իրեն հետնում են: Շրջվել՝ նշանակում էր ցույց տալ, որ մեղավոր ես:
Նա պոկեց էլի մի ծաղիկ, նս մեկը: Մի ձեռք թեթն դիպավ ուսին:
Նա վեր նայեց: Աղջիկն էր: Օրորեց գլուխը ըստ երնույթին զգու-
շացնելով, որ Ուինսթընը պետք է լռի, հետո հետ մղեց թփերն ու
նեղ արահետով արագ առաջնորդեց դեպի անտառ: Երնում էր՝
էլի է եղել այդտեղ, քանի որ վստահ շրջանցում էր ճահճուտները:
-124-

Ուինսթընը, ծաղկեփունջը ձեռքին, հետնում էր նրան: Նրա առա-
ջին զգացողությունը թեթնությունն էր, բայց հիմա, երբ հետնում
էր իրեն առաջնորդող, ալ կարմիր գոտու պրկումով ազդրերն ընդ-
գծած ուժեղ գեղիրան մարմնին, սեփական ստորադասության
զգացումը սկսեց ճնշել նրան: ՝Նունիսկ հավանական էր թվում,
որ եթե աղջիկը շրջվի ու նայի իրեն, ի վերջո միտքը կփոխի: Օդի
քնքշությունն ու տերնների կանաչը վախեցնում էին նրան: Դեռնս
կայարանից գալիս մայիսյան արնը ստիպել էր իրեն կեղտոտ ու
հիվանդոտ, տնաբույս արարած զգալ, որի մաշկի ծակոտիներում
Լոնդոնի մրոտ փոշին էր: Ուինսթընը մտածեց, որ մինչն հիմա աղ-
ջիկն իրեն երբեք չի տեսել բաց տարածության մեջ արնի լույսի
տակ: Նրանք հասան ընկած ծառին, որի մասին ասել էր աղջիկը:
Նա ցատկեց ն իրարից հեռացրեց թփերը, որոնք փակել էին ճանա-
պարհը: Երբ Ուիսսթընը գնաց նրա ետնից, պարզեց, որ իրենք բնա-
կան բացատում են՝ փոքրիկ խոտածածկ բլրակի վրա՝ շրջապատ-
ված բարձր նորատունկ ծառերով, որոնք թաքցնում էին բացատը:
Աղջիկը կանգնեց ու շրջվեց:

- Շասանք,- ասաց նա:

Ուինսթընը նայում էր աղջկան մի քանի քայլ հեռավորությունից:
Ու չէր համարձակվում մոտենալ:

- Չէի ուզում խոսել ճանապարհին,- շարունակեց աղջիկը,-
հնարավոր է` թաքցրած խոսափող լինի: Քիչ հավանական է, բայց
հնարավոր է: Միշտ էլ հնարավոր է, որ այդ խոզերից մեկնումեկը
կճանաչի ձայնդ: Այստեղ ապահով է:

Ուինսթընը դեռ մոտենալու համարձակություն չուներ:

- Այստեղ ապահո՛'վ է,- կրկնեց նա:

- Այո: Նայեք ի՞նչ ծառեր են-- Դրանք փոքրիկ հացենիներ էին,
որ մի ժամանակ կտրվել, ապա նորից բողբոջել էին` դառնալով
մարդու դաստակից ոչ հաստ քեղիների անտառ:- Այնքան բարակ
են, որ հնարավոր չէ խոսափող թաքցնել: Բացի այդ, ես էլի եմ եղել
այստեղ:

-125-

Նրանք ընդամենը խոսում էին: Ուինսթընը մի քիչ էլ էր մոտե-
ցել: Աղջիկը շիտակ կանգնած էր նրա առաջ ու ժպտում էր թույլ
հեգնանքով, ասես մտածում էր՝ Ուինսթընն ինչո՛ւ է այսքան հապա-
ղում: Ջանգակածաղիկները թափվել էին գետնին: Ու դա ոչ ոք չէր
նկատել: Նա բռնեց աղջկա ձեռքը:

- Կհավատա"ք,- ասաց,-- մինչ այս պահը չգիտեի՝ ինչ գույնի են
ճեր աչքերը:- Աղջկա աչքերը դարչնագույն էին, բաց դարչնագույն,
մուգ թարթիչներով:- Հիմա, երբ տեսաք ինչպիսին եմ, հաճելի՞ է
նայել ինճ:

- Այո, իհարկե:

- Երեսունինը տարեկան եմ: Ունեմ կին, որից չեմ կարողանում
ազատվել: Երակների լայնացում ունեմ: Հինգ արհեստական ատամ:

- Դա ինճչի հետաքրքրում,- ասաց աղջիկը:

Հաջորդ պահին, դժվար է ասել, թե ում նախաձեռնությամբ,
աղջիկը հայտնվեց նրա գրկում: Սկզբում Ուինսթընը ոչինչ չէր
զգում, միայն մտածում էր չի՛ կարող պատահել: Երիտասարդ մար-
մինը սեղմվել էր նրան, մուգ, թանձր մազերը դիպչում էին դեմքին
ն, այո, աղջիկը բարձրացրել էր գլուխն, ու Ուինսթընը համբուրում
էր խոշոր, կարմիր շուրթերը: Նա փաթաթվել էր Ուինսթընի պա-
րանոցին ու շշնջում էր «թանկագինս, գանձս, սիրելիս»: Ուինսթընը
նրան ճգեց ներքն, ն աղջիկը չէր դիմադրում, Ուինսթընը կարող էր
ուզածն անել: Բայց իրականում ֆիզիկապես ոչինչ չէր զգում, բա-
ցի հպումից: Միակ զգացողությունը հպարտությունն էր, նան կաս-
կածը՝ մի՛թե իրականություն է: Ուրախ էր, որ այդ ամենը կատար-
վում է, բայց ֆիզիկական ցանկություն չուներ: Ամեն ինչ շատ արագ
կատարվեց... նրա ջահելությունն ու գեղեցկությունը վախեցնում
էին Ուինսթընին... սովորել էր առանց կանանց ապրելուն... ինքն
էլ չէր հասկանում` ինչու: Աղջիկը նստեց ու մազերի միջից հանեց
զանգակածաղիկը: Հետո սեղմվեց Ուինսթընին ու գրկեց մեջքը:

- թին», սիրելիս: Շտապելու բան չունենք: Ամբողջ ցերեկը
մեր տրամադրության տակ է: Լավ թաքստոց է, չէ Գտա, երբ մի

-126-

անգամ կորել էի հանրային էքսկուրսիայի ժամանակ: Եթե որնէ
մեկը մոտենա, կլսենք հարյուր մետրից:

- Ի՞նչ Է անունդ,- հարցրեց Ուինսթընը:

- Ջուլիա: Իսկ ես քոնը գիտեմ ` Ուինսթըն: Ուինսթըն Սմիթ:

- Ինչպե՛ս ես իմացել:

- Երնի ավելի ընդունակ հետախույզ եմ, քան դու, սիրելիս: Ասա՝
ի՞նչ էիր մտածում իմ մասին նախքան երկտողս ստանալը:

Նա չէր ուզում խաբել աղջկան: Ամենակզբից ամենավատ բանն
ասելը սիրո առաջարկության պես բան կլիներ:

- Ատում էի քեզ,- ասաց նա-- Ուզում էի բռնաբարել, հետո՝ սպա-
նել: Երկու շաբաթ առաջ լրջորեն մտածում էի գլուխդ սալաքարով
ջարդելու մասին: Եթե ուզում ես ճշմարտությունն իմանալ, մտածում
էի, որ կապ ունես Մտքի ոստիկանության հետ:

Աղջիկը հիացած ծիծաղեց` ակնհայտորեն դա որպես իր կեր-
պարանափոխության գերազանց գնահատական ընդունելով:

- Միայն թե ոչ Մտքի ոստիկանության: Իրոք այդպես էիր
կարծում:

- Դե, գուցե ոչ այդպես: Բայց քո տեսքից... միայն նրանից, որ
երիտասարդ ես, թարմ ու առողջ, հասկանո'ւմ ես... մտածեցի, որ
հավանաբար...

- Կարծում էիր Կուսակցության օրինակելի անդամ եմ: Մաքուր՝
թե՛ խոսքով, թե՛ գործով: Դրոշակներ, երթեր, կարգախոսներ, խա-
ղեր, հանրային էքսկուրսիաներ Ա՛նման այլ բաներ: Ու մտածում էիր՝
նուխիսկ փոքր հնարավորության դեպքում կմատնեմ քեզ որպես
մտքի հանցագործի ու կկործանե՛'մ:

- Այո, նման մի բան: Շատ երիտասարդ աղջիկներ այդպես են,
Գիտե՛ս:

- Դրա մեղավորն այս գրողի տարածն է,- ասաց Ջուլիան՝ պո-
կելով Երիտասարդական հակասեռաային միության ալ կարմիր
գոտին ու նետելով թփերի մեջ: Հետո, ասես գոտկատեղին դիպչե-
լիս ինչ-որ բան հիշելով, աղջիկը ճեռքը տարավ տաբատի գրպանն

-127-

ու շոկոլադի մի փոքրիկ սալիկ հանեց: Կիսեց ու կտորներից մեկը
տվեց Ուինսթընին: Դեռ չվերցրած՝ Ուինսթընը հոտից զգաց, որ սո-
վորական շոկոլադ չէ: Մուգ էր, փայլուն, փաթաթված արծաթա-
գույն թղթով: Սովորաբար շոկոլադը թույլ դարչնագույն էր լինում
ու փխրուն, իսկ համը, եթե, իհարկե, կարելի է նկարագրել, վառվող
աղբ էր հիշեցնում: Բայց ժամանակին կերել էր աղջկա տված շոկո-
լադից: Հոտը միանգամից ինչ-որ բան հիշեցրեց, թե ինչ Ուինսթընը
չէր կարողանում հիշել, բայց՝ հզոր էր ու տագնապալի:

- Որտեղից ես ճարել:

- Սն շուկայից,- անտարբեր ասաց աղջիկը:- Հա՛, արտաքուստ
այսպիսին եմ: Լավ մարզուհի: Լրտեսուհիների դասակի հրամանա-
տար: Շաբաթը երեք անգամ երեկոյան, կամավոր աշխատանք եմ
կատարում Երիտասարդական հակասեռային միությունում: Ինչ-
քա՞ն ժամանակ եմ վատնել՝ դրանց անիծյալ թերթիկները ողջ Լոն-
դոնում տարածելով: Երթերի ժամանակ միշտ ցուցապաստառ եմ
պահում: Միշտ ուրախ տեսք ունեմ ու երբեք ոչնչից չեմ խուսափում:
«Միշտ գոռա ամբոխի հետ»,- ասում եմ ինձ: Դա ապահով լինելու
միակ միջոցն է:

Շոկոլադի առաջին կտորը հալվել էր Ուինսթընի լեզվի վրա: Համը
սքանչելի էր: Բայցնրա գիտակցության մեջ դեռ շրջում էր այդ հիշողու-
թյունը, ինչ-որ բան, որ ուժեղ զգում էր, բայց չէր կարողանում հստակ
ձն տալ, աչքի պոչով տեսած առարկայի պես մի բան: Նա իրենից հե-
ռացրեց այդ անկոչ զգացումը՝ հասկանալով, որ դա ինչ-որ արարքի
հիշողություն է, որը հաճույքով կվերացներ, եթե կարողանար:

- Դու շատ երիտասարդ ես,- ասաց նա-- Ինձնից տասը-տասն-
հինգ տարով փոքր: Քեզ ի՞նչը գրավեց ինձ նման տղամարդու մեջ:

- Դեմքիդ ինչ-որ բան կար: Մտածեցի, որ կարող եմ փորձել: Ես լավ
եմ կռահում՝ ով ով է: Հենց քեզ տեսա՝ հասկացա, որ նրանց դեմ ես:

«Նրանց» ասելով` նկատի ուներ Կուսակցությունը, իսկ ավե-
լի կոնկրետ՝ Ներքին կուսակցությունը, որի մասին խոսում էր բա-
ցահայտ ծաղրալի ատելությամբ. դրանից Ուինսթընը տեղը չէր

-128-

գտնում, չնայած գիտեր, որ այստեղ իրենք ավելի ապահով են,
քան որնէ այլ տեղ: Աղջկա մեջ նրան ապշեցնում էր լեզվի կոպտու-
թյունը: Կուսակցության անդամներին չէր թույլատրվում հայհոյել,
ն Ուինսթընն ինքն էլ հազվադեպ էր հայհոյում, համենայն դեպս՝
բարձրաձայն: Սակայն Ջուլիան կարծես ի վիճակի չէր հիշատակել
Կուսակցությունը Ա հատկապես ՞՝Ներքին Կուսակցությունը՝ առանց
այնպիսի բառերի, որոնք կավիճով գրում են ցանկապատերին: Եվ
դա Ուինսթընին չէր վանում: Դա Կուսակցության ն նրա քաղաքա-
կանության դեմ աղջկա ապստամբության արտահայտություննե-
րից մեկն էր ընդամենը ն նույնքան առողջ ու բնական էր թվում,
որքան նեխած խոտ հոտոտած ձիու փռշտոցը: Նրանք դուրս էին
եկել բացատից ու նորից շրջում էին պուտավոր ստվերների միջով,
գրկախառնված, երբ տեղը նեղ էր լինում կողք կողքի քայլելու հա-
մար: Հիմա, երբ գոտին այլնս չկար, նկատեց, թե որքան փափուկ է
աղջկա իրանը: Խոսում էին շշուկով: Ջուլիան ասաց, որ բացատից
դուրս ավելի լավ է լուռ քայլել: Եվ ահա մոտեցան փոքրիկ բացատի
ծայրին: Նա կանգնեցրեց Ուինսթընին:

- Բաց տեղ դուրս չգաս: Գուցե ինչ-որ մեկը հետնում է: Ապահով
կլինի, եթե մնանք գյուղերի ետնում:

Նրանք կանգնած էին թփակաղնու ստվերում: Արնի լույսը, ան-
համար տերնների միջով թափանցելով, տաքացնում էր դեմքերը:
Ուինսթընը նայում էր առջնում փռված դաշտին ու տարածքն աս-
տիճանաբար ճանաձելու տարօրինակ զգացում ուներ: Նրան ծա-
նոթ էր այդ վայրը: Հին, կարճ խուզած արոտավայր՝ կենտրոնը հա-
տող արահետով ու այսուայնտեղ՝ խլուրդաբնի թմբիկներով: Մյուս
կողմում` հին ցանկապատի մոտ, կնձենիների ճյուղերը նկատելի
ճոճվում էին զեփյուռից, Ա՞նրանց խիտ տերեները թույլ տարուբեր-
վում էին կնոջ մազերի նման: Հաստատ մոտակայքում, բայց մարդու
տեսադաշտից դուրս, պետք է որ կանաչ ջրափոսեր լինեին, որտեղ
լողում են մանրածածանները:

- Մոտակայքում գետակ չկա՞,- շշուկով հարցրեց Ուինսթընը:

-129-

- Ճիշտ է, գետակ կա: Մյուս դաշտի եզրին է: Նրա մեջ ձկներ
կան, մեծ ձկներ: Կարող ես տեսնել, թե պոչերը թափահարելով ոնց
են լողում ուռիների տակ՝ գետակներում:

- Ոսկե երկիրն է... Շամարյա,- մրմնջաց Ուինսթընը:

- Ոսկե երկի՛ր:

- Ուշադրություն մի դարձրու: Այս տեղը մի անգամ տեսել եմ
երազում:

- Նայիր,-- շշուկով ասաց Ջուլիան:

Մոտ հինգ մետրի վրա, համարյա նրանց դեմքերին հավա-
սար, կեռնեխը նստել էր ճյուղին: Երնի չէր տեսել նրանց: Կեռնեխն
արնի տակ էր, նրանք՝ ստվերում: Կեռնեխը տարածեց թները, նո-
րից զգույշ ծալեց, մի պահ թեքեց գլուխը ասես հնազանդվելով
արնին, հետո սկսեց հորդաբուխ մի երգ: Կեսօրվա լռության մեջ
ճայնը խլացուցիչ բարձր էր հնչում: Ուինսթընն ու Ջուլիան սեղմվե-
ցին իրար ու հմայված քարացան: Երաժշտությունը շարունակվում
էր, րոպե առ րոպե, ապշեցուցիչ վարիացիաներով, որ երբեք չէին
կրկնվում, ասես թռչունը դիտավորյալ ցուցադրում էր իր հանճարե-
ղությունը: Երբեմն մի քանի վայրկյանով դադար էր առնում, տա-
րածում, ապա նորից ծալում թները, հետո ուռցնում էր խատուտիկ
կուրծքը, ն նորից հնչում էր մինոր երգ: Ուինսթընը նայում էր նրան
աղոտ երկյուղածությամբ: Ո՛ւմ համար, ինչի համար էր երգում այդ
թռչունը: Նրան չէր հետնում ոչ ընկեր, ոչ թշնամի: Ի՞նչն էր ստիպում
միայնակ նստել անտառի եզրին ու երգը նետել դեպի ոչմիտեղ:
Ուինսթընը մտածում էր՝ գուցե իսկապե՛ս մոտակայքում խոսափող
է թաքցված: Ինքն ու Ջուլիան խոսել էին միայն ցածր 2շուկով. խո-
սափողը չէր լսի ինչ են խոսել, բայց կլսեր կեռնեխի ձայնը: Գուցե
սարքի մյուս ծայրին մի փոքրամարմին, բզեզանման մարդ ուշադիր
լսում է... լսում Է երգ ը: Բայց աստիճանաբար երաժշտության հեղե-
ղը մտքից վանեց բոլոր մտորումները: Մեղեդին հեղեղի պես թափ-
վում էր Ուինսթընի վրա ու խառնվում տերնների միջով թափանցող
արնի լույսին: Նա դադարեց մտածել ն սկսեց միայն զգալ: Աղջկա

-130-

գոտկատեղն իր արմունկի տակ փափուկ էր ու տաք: Նա շրջեց
աղջկան այնպես, որ կուրծք կրծքի լինեն. նրա մարմինն ասես հալ-
վում էր իր մարմնի մեջ: Ուր դիպչում էր, ամեն ինչ ջրի պես փա-
փուկ էր: Նրանց շուրթերը միացան. դա միանգամայն տարբերվում
էր այն կրքոտ համբույրներից, որ փոխանակել էին սկզբում: Երբ
հետ քաշվեցին իրարից, երկուսն էլ խոր հոգոց հանեցին: Թռչունը
վախեցավ ու թռավ՝ շխկացնելով թները:

Ուինսթընը շուրթերը մոտեցրեց նրա ականջին:

- Հիմա,- շշնջաց նա:

- Ոչ այստեղ,- 22նջաց աղջիկն ի պատասխան:- Գնանք
թաքստոց: Այնտեղ ավելի ապահով է:

Արագորեն, ճյուղերն անընդհատ ճռճռացնելով, նրանք վերա-
դարձան բացատ: Երբ հայտնվեցին նորատունկ ծառերի օղակում,
աղջիկը շրջվեց ու նայեց Ուինսթընին: Երկուսն էլ արագ էին շնչում,
բայց աղջկա շուրթերին ժպիտ էր հայտնվել: Մի պահ կանգնած
նայեց Ուինսթընին, հետո ձեռքը տարավ կոմբինեզոնի շղթային: Եվ
այո, ամեն ինչ գրեթե այնպես էր, ինչպես երազում: Համարյա նույն-
քան արագ, ինչպես երնակայել էր, Ջուլիան պատռեց-հանեց շո-
րերը ու հագուստը նետեց նույն վեհաշուք շարժումով, որով կարելի
էր մի ողջ քաղաքակրթություն ոչնչացնել: Ճերմակ մարմինը փայ-
լում էր արնի տակ: Բայց մի պահ Ուինսթընը չնայեց նրա մարմնին.
աչքերը խարսխվել էին հանդուգն ժպտացող պեպենոտ դեմքին:
Նա ծնկի եկավ աղջկա առաջ ու բռնեց նրա ճեռքերը:

- Քեզ հետ նման բան էլի՝ է եղել:

- Իհարկե: Հարյուրավոր անգամներ. լա՛վ, տասնյակ անգամներ:

- Կուսակցության անդամների հե՛տ:

- Այո, միշտ Կուսակցության անդամների հետ:

- Ներքի՞ն կուսակցության անդամների:

- Միայն թե ոչ այդ խոզերի, ոչ: Բայց շատերը կցանկանային,
եթե մի փոքր հնարավորություն ունենային: `՝Նրանք այնքան սուրբ
չեն, որքան ձնանում են:

-131-

Ուինսթընի սիրտը թրթռաց: Տասնյակ անգամներ. թող լիներ
հարյուր, հազար անգամ, մտածում էր նա: Այն ամենը, ինչից ան-
բարոյականության հոտ էր փչում, նրան լցնում էր վայրի հույսով:
Ով գիտի, գուցե Կուսակցությունը ներսից փտա՞"ծ է, իսկ եռանդի
ու ինքնաժխտման պաշտամունքն` ընդամենը քայքայումը թաքց-
նող սո՛ւտ: Եթե կարողանար բոլորին վարակել բորոտությամբ կամ
սիֆիլիսով, ի՞նչ ուրախությամբ կաներ: Ցանկացած բան, միայն
թե ապականեր, թուլացներ, քայքայեր: Նա աղջկան ներքն քաշեց.
հիմա երկուսն էլ ծնկաչոք էին՝ դեմ հանդիման:

- Լսիր, որքան մեծ է քո տղամարդկանց թիվը, այնքան շատ եմ
սիրում քեզ: Հասկանում ես:

- Այո, հրաշալի:

- Ատում եմ մաքրակենցաղությունը: Ատում եմ առաքինությունը:
Չեմ ուզում որնէ տեղ առաքինություն լինի: Ուզում եմ, որ բոլորը
փչացած լինեն մինչն ոսկորները:

- Ուրեմն ես հարմար եմ քեզ: Մինչն ոսկորներս փչացած եմ:

- Սիրո՛ւմ ես սրանով զբաղվել: Ոչ միայն ինճ հետ: Առհասարակ:

- Պաշտում եմ:

Ամենից շատ հենց դա էր ուզում լսել: Ոչ թե սեր մի մարդու հան-
դեպ, այլ կենդանական բնազդ, պարզ, չտարբերակված ցանկու-
թյուն. այդ ուժը կարող էր մասնատել Կուսակցությունը: Նա Ջու-
լիային գցեց խոտի վրա՝ թափված զանգակածաղիկների մեջ: Այս
անգամ դժվարություն չեղավ: Քիչ անց նրանց սրտի բաբախյունը
հասավ սովորական արագության, Ա հեռացան իրարից` հաճելի
անօգնականության զգացումով: Արնը կարծես ավելի ուժեղ էր այ-
րում: Երկուսն էլ քնել էին ուզում: Ուինսթընը ճեռքը պարզեց դեն
նետած հագուստին ու ծածկեց Ջուլիային: Գրեթե անմիջապես
երկուսն էլ քնով անցան ու քնեցին մոտ կես Ժամ:

Առաջինն արթնացավ Ուինսթընը: Նստեց ու նայեց պեպե-
նոտ դեմքին, որ խաղաղ հպվել էր իր ափին: Երնի միայն բե-
րանն էր գեղեցիկ: Մոտիկից նայելիս կարելի էր մեկ-երկու կնճիռ

-132-

տեսնել աչքերի շուրջ: Կարճ թուխ մազերը զարմանալիորեն խիտ
ու փափուկ Էին: Ուինսթընը հիշեց, որ դեռ «գիտի նրա ազգանունը,
կամ որտեղ է ապրում:

Երիտասարդ, ուժեղ մարմինը անօգնական էր քնի մեջ, ն Ուինս-
թընի մեջ արթնացավ խղճահարության, պաշտպանելու ցանկու-
թյուն: Բայց չկար այն անմիտ քնքշությունը, որ զգացել էր թփա-
կաղնու տակ, երբ կեռնեխը երգում էր: Նա բարձրացրեց կոմբի-
նեզոնի եզրն ու նայեց նրա հարթ, սպիտակ կողին: Նախկինում,
մտածեց նա, տղամարդը նայում էր աղջկա մարմնին, տեսնում, որ
այն ցանկալի է ու վերջ: Բայց հիմա չի կարող ոչ մաքուր սեր, ոչ
մաքուր տարփանք լինել: Ոչ մի զգացմունք մաքուր չէ, ամեն ինչ
խառնված է վախի ու ատելության հետ: Նրանց գրկախառնությու-
նը ճակատամարտ էր, գագաթնակետը հաղթանակ: Դա հարված
էր Կուսակցությանը: Դա քաղաքական ակտ էր:

- Մենք կարող ենք էլի գալ այստեղ,- ասաց Ջուլիան: -- Ընդհան-
րապես ապահով է թաքստոցն օգտագործել երկու անգամ: Բայց,
իհարկե, ոչ առաջիկա մեկ-երկու ամսվա ընթացքում:

Արթնանալուն պես Ջուլիայի պահվածքը փոխվեց: Նա այլնս զգոն
ու գործնական էր, հագավ շորերը, գոտկստեղին կապեց ալ կարմիր
գոտին ու սկսեց բացատրել վերադարձի ճանապարհի մանրամաս-
ները: Բնական էր, որ այդ գործը նրան էր թողնված: Նա օժտված էր
գործնական ճարպկությամբ, ինչից Ուինսթընը զուրկ էր, բացի այդ,
անհամար հանրային էքսկուրսիաների ընթացքում մանրակրկիտ
ուսումնասիրել էր Լոնդոնի ողջ շրջակայքը: Ուղին, որի մասին ասել
էր Ուինսթընին, տարբերվում էր եկած ճանապարհից Ա ավարտվում
էր ուրիշ երկաթուղային կայարանով: «Երբեք մի՛ վերադարձիր այն
ճանապարհով, որով եկել ես»,- ասաց նա այնպես, կարծես ինչ-որ

-133-

ընդհանրական սկզբունք էր շարադրում: Ինքը, ասաց, առաջինը
կհեռանա, իսկ Ուինսթընը պետք է կես ժամ սպասի:

Ջուլիան նշել էր այն վայրը, որտեղ կարող էին հանդիպել, երբ
աշխատանքն ավարտվեր՝ երեկոյան չորսից հետո: Աղքատ թաղա-
մասի փողոց էր դա, որտեղ բաց շուկա կար՝ սովորաբար մարդա-
շատ ու աղմկոտ: Ջուլիան շրջելու էր կրպակների մոտ՝ ձնացնելով,
թե կոշկաքուղեր կամ թել է փնտրում: Եթե համարի, որ տարածքը
մաքուր է, Ուինսթընի մոտենալուն պես աղմուկով կմաքրի քիթը,
հակառակ դեպքում նա պետք է անցնի Ջուլիայի կողքով, ասես
չի ճանաչում: Իսկ եթե նրանց բախտը բերի, ամբոխի մեջ ապա-
հով կլինի մեկ քառորդ ժամ զրուցել ու պայմանավորվել մեկ այլ
հանդիպման համար:

- Իսկ հիմա պետք է գնամ,- ասաց Ջուլիան, երբ Ուինսթընն
արդեն յուրացրել էր հրահանգները:- Պետք է վերադառնամ մինչ
տասնինն անց երեսուն: Երկու ժամ պիտի աշխատեմ Երիտա-
սարդական հակասեռային միության համար, թռուգիկներ բաժա-
նեմ կամ նման մի բան: Ջզվելի է, չէ Վրայիցս թափ կտա՛ս փոշին:
Մազերիս մեջ ճյուղեր չկա՞ն: Վստա՞հ ես: Դե ուրեմն ցտեսություն,
իմ սե՛ր, ցտեսություն:

Նա նետվեց Ուինսթընի գիրկը, գրեթե մոլեգին համբուրեց
նրան, ու արդեն մի վայրկյան անց, ճանապարհ հարթելով նորա-
տունկ ծառերի միջով, անաղմուկ անհետացավ անտառում: Նույն-
իսկ հիմա Ուինսթընը չգիտեր նրա ազգանունը կամ հասցեն: Բայց
դա ոչ մի նշանակություն չուներ, որովհետն անհավանական էր, որ
երբնէ կհանդիպեն տանը կամ նամակագրական կապ կպահեն:

Պատահեց այնպես, որ նրանք այլնս չվերադարձան անտառ:
Մայիս ամսվա ընթացքում նրանց միայն մեկ անգամ հաջողվեց սեր
անել: Դա նս մի թաքուն վայր էր, որ հայտնի էր Ջուլիային՝ ավերակ
եկեղեցու զանգակատունը՝ գյուղի գրեթե անմարդաբնակ հատվա-
ծում, ուր երեսուն տարի առաջ ատոմային ռումբ էր ընկել: Լավ թա-
քստոց էր, բայց մինչ այնտեղ Ճանապարհը շատ վտանգավոր էր:

-134-

Մնացած դեպքերում հանդիպում էին միայն փողոցներում, ամեն
երեկո տարբեր վայրում ն միշտ կես Ժամից ոչ երկար: Փողոցում
ինչ-որ կերպ կարելի էր խոսել: Երբ շարժվում էին բազմամարդ
մայթերի հոսքով, իրարից հեռու ն առանց իրար նայելու, տարօ-
րինակ խոսակցություն էին վարում, փարոսի ճառագայթների պես
ընդհատուն, որը հանկարծ սուզվում էր լռության մեջ, երբ մոտենում
էր Կուսակցության համազգեստով մեկը, կամ մոտակայքում հեռէկ-
րան էր հայտնվում, խոսակցությունը րոպեներ անց վերսկսվում էր
նախադասության կեսից, ապա կտրուկ ընդհատվում, երբ նրանք
բաժանվում էին պայմանավորված տեղում, հետո շարունակվում էր
հաջորդ օրը գրեթե առանց նախաբանի: Երեում է` Ջուլիան սովոր
էր նմանատիպ խոսակցությունների, որոնք «տարժամկետ զրույց»
էր անվանում: Նան զարմանալիորեն հմուտ խոսում էր առանց
շուրթերը շարժելու: Մեկ ամսում, գրեթե ամեն երեկո հանդիպելով,
նրանց միայն մի անգամ հաջողվեց համբուրվել: Նրանք լուռ քայ-
լում Էին նրբանցքն ի վար (Ջուլիան երբեք չէր խոսում, երբ հեռու էին
գլխավոր փողոցներից), երբ խլացնող դղրդյուն լսվեց, հողը բարճ-
րացավ, օդը մգացավ, ն կապտուկներով պատված ու վախեցած
Ուինսթընը հայտնվեց գետնին: Հրթիռը հավանաբար չափազանց
մոտ էր ընկել: Հանկարծ մի քանի սանտիմետր այն կողմ ճանա-
չեց Ջուլիայի դեմքը. մեռյալի պես սպիտակ, կավծի նման ճերմակ:
Նույնիսկ շուրթերը սպիտակ էին: Մեռա՛ծ է: Նա Ջուլիային սեղմեց
իրեն Ա հասկացավ, որ կենդանի, տաք դեմք է համբուրում: Միայն
թե շուրթերին փոշու պես ինչ-որ բան կար: Երկուսի երեսներն էլ
պատված էր կրափոշու հաստ շերտով:

Լինում էին երեկոներ, երբ հասնում էին ժամադրավայր, հետո
ստիպված էին լինում անցնել իրար կողքով` առանց որնէ նշա-
նի, որովհետն պարեկը հայտնվում էր փողոցի անկյունում, կամ
էլ գլխավերնում ուղղաթիռ էր պտտվում: Նույնիսկ եթե պակաս
վտանգավոր էր լինում, միննույն է, դժվար էր հանդիպելու ժա-
մանակ գտնել: Ուինսթընի աշխատանքային շաբաթը բաղկացած

-135-

էր վաթսուն ժամից, Ջուլիայինը ավելի երկար էր, ս նրանց ազատ
օրերն էլ տարբեր էին լինում` կախված աշխատանքի ծավալից, ու
հաճախ չէին համընկնում: Ամեն դեպքում, Ջուլիան հազվադեպ էր
լրիվ ազատ երեկո ունենում: Նա զարմանալիորեն շատ ժամանակ
էր ծախսում դասախոսությունների ու ցույցերի վրա, գրականու-
թյուն էր բաժանում Երիտասարդական հակասեռային միությու-
նում, դրոշակներ պատրաստում Ատելության շաբաթվա համար,
բարեգործական արշավների համար գումարներ հավաքում նս
այլն, ն այխ։ Ասում էր, որ դա քողարկում է: Եթե ենթարկվես փո-
քր կանոններին, կարող ես խախտել մեծերը: Նույնիսկ Ուինսթընին
համոզել էր զոհել իր երեկոներից մեկը ու մասնակցել զինամթերք
պատրաստելու աշխատանքներին, որ աշխատանքից դուրս կա-
մավոր հիմունքներով կատարում էին Կուսակցության եռանդուն
անդամները: Ու հիմա նա շաբաթական չորս ժամ ձանձրույթից
մեռնելով բանում էր քամոտ, թույլ լուսավորված արհեստանոցում,
որտեղ մուրճերի հարվածները խառնվում էին հեռէկրաններից հն-
չող ճանձրալի երաժշտությանը. Ուինսթընն ինչ-որ երկաթի կտոր-
ներ էր պտուտակում, հավանաբար ռումբի պայթուցիչների մասեր:
Երբ հանդիպեցին եկեղեցու աշտարակում, նրանց կցկտուր խո-
սակցության դադարները լցվեցին: Շոգ օր էր: Զանգակատան վերնի
փոքրիկ քառակուսի սենյակում շոգ էր ու գաղջ, աղավնու ծերտի
հոտ էր փչում էր: Մի քանի ժամ նստած էին փոշոտ, ճյուղերով ծածկ-
ված հատակին. Ժամանակ առ ժամանակ նրանցից մեկը վեր էր կե-
նում, որպեսզի նայի պատուհանից ու համոզվի, որ ոչ ոք չի գալիս:
Ջուլիան քսանվեց տարեկան էր: Երեսուն ուրիշ աղջիկների հետ
ապրում էր հանրակացարանում («Ամեն ինչից կնկա հոտ է գալիս:
Ո՛նց եմ ատում կնիկներին»,- իմիջիայլոց ասաց նա), ն աշխատում
էր, ինչպես Ուինսթընը կռահել էր, Գրականության բաժնի վիպա-
գրական մեքենաների վրա: Աշխատանքը, որ հիմնականում բաղ-
կացած էր հզոր, բայց խրթին էլեկտրական շարժիչն աշխատեցնե-
լուց ու սպասարկելուց, դուր էր գալիս: Նա «ընդունակ» չէր, բայց
-136-

սիրում էր աշխատել ձեռքերով ու հրաշալի գլուխ էր հանում տեխ-
նիկայից: Կարող էր նկարագրել վեպ գրելու ամբողջ գործընթացը
սկսած Պլանավորման կոմիտեի հաստատած ընդհանուր հրահանգ-
ներից, մինչ, Խմբագրական կազմի վերջնական ուղղումները: Բայց
ավարտուն արդյունքը՝նրան չէր հետաքրքրում: Ասում էր, որ կարդախ
իրեն այնքան էլ չի հետաքրքրում: Գիրքն ընդամենը լայն սպառման
ապրանք է, որ պետք է արտադրվի, ինչպես ջեմը կամ կոշկաքուղերը:

Նա ոչինչ չէր հիշում վաթսունականների սկզբի մասին, ն. ճա-
նաչած մարդկանցից միակը, ով հաճախ խոսում էր նախահեղա-
փոխական շրջանից, պապիկն էր, որն էլ անհետացել էր, երբ Ջու-
լիան ութ տարեկան էր: Դպրոցում հոկեյի թիմի ավագ էր եղել, երկու
տարի անընդմեջ մարմնամարզության առաջնության հաղթող: Եղել
էր Լրտեսների դասակի հրամանատար ն Պատանեկան միության
բաժանմունքի քարտուղար, մինչե Երիտասարդական հակասեռա-
կան միություն ընդունվելը: Նրան նույնիսկ (բարի համբավի ան-
սխալ գնահատական) ընտրել էին Պոռնոբաժնում աշխատելու. դա
Գրականության ենթաբաժին էր, որն էժանագին պոռնոգրաֆիա
էր թողարկում պրոլների համար: Ասաց, որ աշխատակիցները բա-
ժինը «Գոմաղբի տուն» էին կոչում: Այնտեղ մնացել էր մեկ տարի,
ուր այնպիսի գրքույկներ էին արտադրում, ինչպիսիք էին «Չարաճմի
պատմությունները» կամ «Մեկ գիշեր՝ աղջիկների դպրոցում»-ը, հետո
դրանք առաքում էին կնքած ծրարներով, ու պրոլետար երիտա-
սարդները թաքուն գնում էին՝ կարծելով, թե արգելված բան է:

- Դրանք ի՞նչ գրքեր են,- հետաքրքրվեց Ուինսթընը:

- Գարշելի աղբ: Իսկապես ձանձրալի են: Ընդամենը վեց սյուժե,
որ քիչումիչ փոփոխվում են: Իհարկե, ես միայն գեղադիտակի վրա
էի աշխատում: Երբեք չեմ եղել Խմբագրական կազմում: Լավ չեմ
հասկանում գրականությունիգ, սիրելի՛ս... Գիտելիքս բավարար չէ:

Ուինսթընը զարմանքով տեղեկացավ, որ Պոռնոբաժնի բո-
լոր աշխատողները, բացի բաժնի ղեկավարից, աղջիկներ են:
Ըստ տեսության` տղամարդկանց սեռական բնազդները պակաս

-137-

վերահսկելի են, քան կանանցը, հետնաբար՝ ավելի հավանական է,
որ այդ կեղտոտ աշխատանքը կփչացնի տղամարդկանց:

- Նույնիսկ չեն ուզում, որ ամուսնացած կանայք աշխատեն,-
ավելացրեց Ջուլիան:- Շամարվում է, որ աղջիկները մաքուր են:
Բայց կա մեկը, ով այդպիսին չէ:

Ջուլիայի առաջին սիրային արկածը պատահել էր տասնվեց
տարեկանում՝ վաթսունամյա կուսակցականի հետ, որը հետո ինք-
նասպան եղավ՝ բանտարկվելուց խուսափելու համար:

- Եվ այդպես ավելի լավ էր,- ասաց Ջուլիան:- Շակառակ դեպ-
քում, երբ նա խոստովաներ, իմ անունը հայտնի կդառնար:

Դրանից հետո տարբեր տղամարդիկ էր ունեցել: Ջուլիայի կար-
ծիքով` կյանքը պարզ ու հասարակ բան էր: Դու ուզում ես ուրախ
ապրել, ճնրանք», այսինքն՝ Կուսակցությունը, ուզում են խանգարել
քեզ, դու որքան կարող ես, խախտում ես օրենքները: Ջուլիան բնա-
կան էր համարում թե՛ այն, որ «նրանք» ցանկանում են քեզ զրկել
հաճույքներից, թե՛ այն, որ դու ցանկանում ես խուսափել բռնվելուց:
Ատում էր Կուսակցությունը Ա դրա մասին արտահայտվում ամե-
նակոպիտ խոսքերով, բայց ընդհանուր առմամբ չէր քննադատում:
Նրան չէր հետաքրքրում Կուսակցական դոկտրինը, բացառությամբ
այն դեպքերի, երբ խոսքը վերաբերում էր իր կյանքիս: Ուինսթընը
նկատեց, որ նա երբեք նորալեզվի բառեր չի օգտագործում, բացի
նրանցից, որ կիրառվում էին ամեն օր: Երբեք չէր լսել Եղբայրության
մասին ն հրաժարվում էր հավատալ նրա գոյությանը: Նրան հիմա-
րություն էր թվում ցանկացած կազմակերպված խռովություն Կու-
սակցության դեմ, քանի որ դատապարտված էր ձախողման: Ամե-
նախելացին օրենքները խախտելն ու, չնայած դրան, ողջ մնալն էր:
Ուինսթընը աղոտ մտածում էր՝ մի՛թե երիտասարդ սերնդի մեջ շատ
են նման մարդիկ, որ մեծացել են Հեղափոխության աշխարհում,
ուրիշ ոչինչ չգիտեն, բացի նրանից, որ Կուսակցությունն աներեր
է, ինչպես երկինքը, չեն ապստամբում նրա իշխանության դեմ, այլ
ընդամենը խուսափում են, ինչպես ճագարը շնից:

-138-

Նրանք չէին քննարկում ամուսնության հնարավորությունը: Այն-
քան հեռավոր միտք էր, որ շարժեր մտածել այդ մասին: Ոչ մի կո-
միտե երբեք չէր հաստատի նման ամուսնությունը, նույնիսկ եթե
իսչ-որ կերպ հնարավոր լիներ ազատվել Քեթրինից` Ուինսթընի
կնոջից: Դա անհույս էր նույնիսկ երազանքներում:

- Ինչպիսի՞ն էր նա... քո կինը,-- հարցրեց Ջուլիան:

- Նա... գիտե՛ս նորալեզվի «բարեմիտ» բառը: ՝Նշանակում է՝
բնությունից ուղղամիտ, վատ բան մտածելու անընդունակ:

- Չէ, բառը «գիտեի, բայց ճանաչում եմ նման մարդկանց:

Ուինսթընը սկսեց պատմել իր ամուսնական կյանքի մասին,
բայց որքան էլ տարօրինակ էր, Ջուլիան արդեն գիտեր դրա կա-
րնոր հատվածները: Ջուլիան, գրեթե այնպես, ասես տեսել կամ
զգացել էր, նկարագրեց Ուինսթընին՝ ինչպես էր փայտանում Քեթ-
րինի մարմինը, երբ նա դիպչում էր, ինչպես էր նա ողջ ուժով հրում
Ուինսթընին, նույնիսկ երբ ամուր գրկում էր նրան: Նրա համար
հեշտ էր Ջուլիայի հետ խոսել նման բաների մասին. ամեն դեպ-
քում, Քեթրինը վաղուց ցավոտ հիշողությունից վերածվել էր զզվելի
հիշողության:

- Ես կկարողանայի դիմանալ, եթե չլիներ մի բան,- ասաց Ուինս-
թընը ու պատմեց փոքրիկ պաղ արարողության մասին, որ Քեթրինը
պարտադրում էր ամեն շաբաթվա նույն օրը երեկոյան:- Ատում
էի դա, բայց նրան որնէ կերպ անհնար էր խանգարել: Կոչում էր...
երբեք չես կռահի:

- Կուսակցական պա՛րտք,- արագ ասաց Ջուլիան:

- Որտեղից գիտես:

- Ես էլ եմ դպրոց գնացել, սիրելիս: Շաբաթը մեկ զրույցներ
սեքսի մասին` տասնվեցից բարձրերի համար: Նան պատանինե-
րի միությունում: Այդ միտքը գլուխդ են մտցնում տարիներ շարու-
նակ: Պետք է ասեմ, որ շատ դեպքերում ազդում է: Բայց երբեք չես
կարող գուշակել. մարդիկ այնքա՞ն կեղծավոր են:

-139-

Նա տարվեց թեմայով: Ջուլիայի խոսքն անփոփոխ հանգում էր
սեփական սեքսուալությանը: Երբ խոսքը հասնում էր դրան, նրա
դատողությունները չափազանց խորաթափանց էին դառնում: Ի
տարբերություն Ուինսթընի՝ նա ըմբռնել էր Կուսակցության սեք-
սուալ պուրիտանիզմի ներքին նշանակությունը: Բանն այն չէ, որ
սեռական բնազդը ստեղծում էր յուրօրինակ աշխարհ, որը դուրս
էր Կուսակցության հսկողությունից, հետնաբար, հնարավորության
դեպքում պետք է ոչնչացվեր: Ավելի կարնոր էր այն, որ սեռական
քաղցը հիստերիա էր առաջացնում, իսկ դա ցանկալի էր, որով-
հետն կարելի էր փոխարկել պատերազմական տենդի ն ղեկա-
վարի երկրպագության: Նա այսպես ձնակերպեց.

- Սեր անելիս Էներգիա ես ծախսում. հետո երջանիկ ես զգում
ու ոչնչի մասին չես մտահոգվում: Նրանք չեն կարող նման բան
թույլ տալ: Նրանք ուզում են, որ էներգիան անընդհատ եռա քո մեջ:
Դրանց այդ բոլոր երթերը, գոռում-գոչյունները, դրոշների թափա-
հարումը՝ ընդամենը թթված սեքս է: Եթե ինքնին երջանիկ ես, ինչո՛ւ
պիտի հուզվես Մեծ Եղբոր, Եռամյա պլանի, Ատելության երկրոպեի
ն մնացած անիծյալ անհեթեթությունների պատճառով:

Շատ ճիշտ է` մտածեց Ուինսթընը: Մաքրաբարոյության ն քա-
ղաքական ուղղափառության մեջ ուղիղ ու սերտ կապ կա: Հակա-
ռակ դեպքում ինչպե՛ս անհրաժեշտ եռման աստիճանի հասցնել
վախը, ատելությունն ու խելագար վստահությունը, որ Կուսակ-
ցությունը պահանջում էր իր անդամներից, եթե ոչ հզոր բնազդը
խցանելով ու որպես շարժիչ ուժ օգտագործելով: Սեռական ազ-
դակը վտանգավոր էր թվում Կուսակցությանը, ն Կուսակցությունն
օգտագործում էր այն: Նման աճպարարություն անում էին նան
ծնողական բնազդով: Ընտանիքն իրականում չէր կարելի վերաց-
նել Ա, անշուշտ, մարդկանց խրախուսում էին սիրել իրենց երեխա-
ներին, գրեթե հին ձնով: Մյուս կողմից, երեխաներին պարբերաբար
տրամադրում էին ծնողների դեմ ն սռվորեցնում լրտեսել նրանց ու
զեկուցել շեղումների մասին: Արդյունքում` ընտանիքը դարձել էր

-140-

Մտքի ոստիկանության բաղկացուցիչ մասը, գործիք, որի միջոցով
ցանկացած ոք գիշեր-ցերեկ շրջապատված էր լրտուներով, որոնց
մոտիկից էր ճանաչում:

Միտքն անսպասելի վերադարձավ Քեթրինին: Անկասկած,
Քեթրինն իրեն կմատներ Մտքի ոստիկանությանը, եթե այդքան հի-
մար չլիներ ու կարողանար հասկանալ իր կարծիքների անուղղա-
փառությունը: Բայց այս պահին Ուինսթընին կնոջ մասին հիշեցրեց
ցերեկվա տապը, որից ճակատը քրտնել էր: Նա սկսեց Ջուլիային
պատմել մի բան, որ պատահել էր, ավելի ճիշտ՝ չէր պատահել մի
հեղձուկ ամառային օր, տասնմեկ տարի առաջ:

Նրանց ամուսնանալուց երեք-չորս ամիս անց էր: Շանրային
Էքսկուրսիայի Ժամանակ, ինչ-որ տեղ՝ Քենթում, հետ էին մնացել
խմբից: Ընդամենը մի քանի րոպե, բայց հասցրել էին սխալ կողմ
թեքվել ու հայտնվել էին կավճաքարի հին հանքի եզրին: Տասը-
քսան մետր երկարությամբ ուղղաձիգ զառիթափ էր, ներքնում՝
Գգլաքարեր: Ոչ ոք չկար, ումից կարող էին ճանապարհ հարգնել: Երբ
Քեթրինը հասկացավ, որ կորել են, շատ անհանգստացավ: Նույն-
իսկ մեկ ակնթարթ զբոսաշրջիկների աղմկոտ խմբից հեռու լինելը
նրան սխալ բան էր թվում: Ուզում էր շտապ վերադառնալ եկած
ճանապարհով ու սկսել որոնումներն այլ ուղղությամբ: Բայց այդ
պահին Ուինսթընը նկատեց արնախոտի մի քանի թուփ, որ աճում
էին ներքնում՝ ժայռի ճեղքերում: Թփերից մեկը երկու գույն ուներ՝
մանուշակագույն ն աղյուսագույն, երնում էր, որ աճում են նույն
արմատից: Երբեք նման բան չէր տեսել ու կանչեց «եթրինին.

- Տե՛ս, Քեթրի'ն: Նայիր ի՞նչ ծաղիկներ են: Ներքնի թփին նայիր:
Տեսնո՛ւմ ես՝ երկգույն է:

Կինն արդեն շրջվել էր, որ գնա, բայց մի վայրկյանով վերա-
դարճավ՝ չթաքցնելով զայրույթը: Նույնիսկ կռացավ Ժայռի վրա, որ
տեսնի, թե ինչ էր ցույց տալիս Ուինսթընը: `՝Նա կանգնած էր ետե-
վում ու ձեռքով պահում էր կնոջ գոտկատեղը, որ չընկնի: Այդ պա-
հիս հանկարծ հասկացավ, որ իրենք մեն-մենակ են: Ոչ մի կենդանի

-141-

արարած, ոչ մի տերն չի շարժվում, նույնիսկ թռչուն չկա: Նման
վայրերում վտանգը, թե ինչ-որ տեղ թաքցված խոսափող կա,
շատ փոքր է, ն նույնիսկ եթե լիներ էլ, միայն հնչյուններ էր որսա-
լու Հետկեսօրի ամենաշոգ, ամենաքնկոտ Ժամն էր: Արնը վառվում
էր նրանց գլխավերնում, քրտինքը խուտուտ էր տալիս Ուինսթընի
դեմքը: Ունրա գլխում մի միտք ծագեց...

- Ինչո՛ւ մի լավ չհրեցիր նրան,- հարցրեց Ջուլիան: Ես կանեի:

- Այո, սիրելիս, դու կանեիր: Ես էլ կանեի, եթե այն ժամանակ լի-
նեի այնպիսին, ինչպիսին հիմա եմ: Կամ գուցե.... Վստահ չեմ:

- Ափսոսո՛ւմ ես, որ չես արել:

- Այո, ընդհանուր առմամբ ափսոսում եմ:

Նրանք կողք կողքի նստել էին փոշոտ հատակին: Ուինսթընը
գրկեց Ջուլիային: Աղջկա գլուխը նրա ուսին էր, ու մազերի հաճելի
բույրը ուժեղ էր աղավնու ծերտի հոտից: Նա շատ երիտասարդ է,
մտածեց Ուինսթընը, դեռ սպասելիքներ ունի կյանքից, չի հասկա-
նում, որ տհաճ մարդուն ժայռից հրելը ոչ մի խնդիր չի լուծում:

- Իրականում դա ոչինչ չէր փոխի,- ասաց նա:

- Ուրեմն ինչո՛ւ ես ափսոսում, որ չես արել:

- Միայն որովհետն դրականը նախընտրում եմ բացասականից:
Այս խաղում, որ խաղում ենք, անհնար է հաղթել: Պարզապես որոշ
անհաջողություններ մյուսներից լավ են, այդքանը:

Ուինսթընը զգաց, թե Ջուլիան ինչպես անհամաձայնությամբ
թափահարեց ուսերը: Միշտ հակաճառում էր, երբ Ուինսթընը նման
բաներ էր ասում: Չէր ուզում որպես բնության օրենք ընդունել, որ
անհատը միշտ դատապարտված է պարտության: Մի կողմից հաս-
կանում էր, որ ինքն էլ Է դատապարտված, որ վաղ թե ուշ Մտքի ոս-
տիկանությունը կբռնի ու կսպանի իրեն, բայց մյուս կողմից՝ հավա-
տում էր, որ ինչ-որ կերպ հնարավոր է կառուցել գաղտնի աշխարհ,
որտեղ կարող ես ապրել ուզածիդ պես: Դրա համար միայն հաջո-
ղություն է պետք, մեկ էլ ճարպկություն ու խիզախություն պիտի ու-
նենաս: Նա չէր հասկանում, որ երջանկություն գոյություն չունի, որ

-142-

միակ հաղթանակը հեռավոր ապագայում է` մահից երկար Ժամա-
նակ անց, որ Կուսակցությանը պատերազմ հայտարարելուն պես
ավելի լավ է քեզ դիակ համարես:

- Մենք մեռած ենք,- ասաց Ուինսթընը:

- Դեռ մեռած չենք,- գործնական հակառակվեց Ջուլիան:

- Ֆիզիկապես ոչ: Վեց ամիս, մեկ տարի, ենթադրենք հինգ տա-
րի: Ես վախենում եմ մահից: Դու երիտասարդ ես, ուստի կարծում
եմ՝ իմ չափ չես վախենում: Իհարկե, պետք է հնարավորինս հետա-
ճգենք: Բայց դա քիչ բան է փոխում: Քանի դեռ մարդ արարածը
մարդ Է մնում, կյանքն ու մահը նույն բանն են:

- Շիմարությո՛ւն է: Ում հետ կնախընտրեիր քնել՝ ի՞նձ հետ, թե՞
խրտվիլակի: Չե՛ս ուրախանում, որ ողջ ես: Քեզ դուր չի գալիս
զգացողությունը, որ սա ես եմ, սա՝ իմ ճեռքը, սա՝ իմ ոտքը: Ես իրա-
կան եմ: Ես քայլում եմ, շնչում եմ: Ես ողջ եմ: Քեզ դուր չի՞ գալիս:

Նա շրջվեց ու կրծքով սեղմվեց Ուինսթընին: Ուինսթինը հագուս-
տի միջով զգում էր նրա կուրծքը՝ հասուն, բայց պիրկ: Նրա մարմ-
նից իր մարմնի մեջ էր լցվում երիտասարդությունն ու եռանդը:

- Այո, դուր է գալիս,- ասաց նա:

- Ուրեմն բավական է խոսես մեռնելու մասին: Հիմա լսիր, սի-
րելիս, մենք պետք է պայմանավորվենք հաջորդ հանդիպման մա-
սին: Կարող ենք նան վերադառնալ նույն տեղը՝ անտառ: Վաղուց
այնտեղ չենք եղել: Բայց այս անգամ պետք է ուրիշ ճանապարհով
գնանք: Դու գնացք կնստես... Սպասիր, հիմա կնկարեմ:

Եվ իրեն հատուկ գործնականությամբ հատակին փոշու մի փոք-
րիկ քառակուսի կազմեց ու աղավնու բնից վերցրած ճյուղով սկսեց
քարտեզ գծել:

-143-

Մ

Ուինսթընը զննեց պարոն Չարրինգթընի փոքրիկ, հին սենյակը:
Պատուհանի մոտ դրված հսկայական մահճակալը ծածկված էր
հնամաշ վերմակներով ու անծածկոց բարձերով: Տասներկու Ժա-
մանոց թվատախտակով հնաոճ ժամացույցը տկտկում էր բու-
խարու դարակին: Անկյունում` ծալվող սեղանին դրված ապակյա
ճնշածծանը, որ բերել էր նախորդ այցելության ժամանակ, մեղմ
շողշողում էր կիսախավարում:

Բուխարու ցանցի մեջ թիթեղյա մաշված նավթավառ էր, կաթ-
սա ու երկու բաժակ, որ պարոն Չարրինգթընն էր հայթայթել: Ուինս-
թընը վառեց այրիչն ու կաթսայով ջուր դրեց, որ եռա: Մի լիքը ծրար
«Հաղթանակ» սուրճ ու սախարինի մի քանի կոճակ էր բերել: Ժամա-
ցույցի սլաքները ցույց Էին տալիս ութին քսան աշխատած, դա նշանա-
կում էր տասնինն անց քսան է: Նա գալու էր տասնինն անց երեսունին:

Խելագարությո՛ւն, խելագարությո՛ւն՝ շարունակ ասում էր սիրտը,
գիտակցված ու առանց պատճառի, մահացու խելագարություն:
Բոլոր հանցագործություններից, որ թույլատրված էին Կուսակցու-
թյան անդամին, այս մեկը գրեթե հնարավոր չէր թաքցնել: Իրա-
կանում գաղափարը նրա մտքում առաջին անգամ ծագեց տեսիլքի
ձնով. ապակե ճնշածծան, որն արտագոլվել է ծալվող սեղանի մա-
կերեսին: Ինչպես կանխատեսել էր՝ պարոն Չարրինգթընը հեշտու-
թյամբ վարձով տվեց սենյակը: Ակնհայտորեն ուրախ էր, որ սեն-
յակն իրեն մի քանի դոլարի եկամուտ է բերելու: Իսկ երբ պարզ-
վեց, որ այն Ուինսթընին պետք է սիրային արկածի համար, նա
կարծես ոչ զարմացավ, ոչ էլ անցավ զզվելի մտերմավար տոնի:
Փոխարենը, հայացքը փախցնելով, խոսում էր ընդհանուր թեմա-
ներից` այնքան նրբանկատ, որ թվում էր՝ մասամբ անտեսանելի է
դարձել: Առանձնանալը, ասաց, շատ կարնոր է: Բոլորն էլ մի տեղ
են ուզում, ուր կարող են ժամանակ առ ժամանակ մենակ մնալ:
Ու երբ գտնում են, այդ մասին իմացողները, քաղաքավարությունից

-144-

դրդված, պարտավոր են պահել գաղտնիքը: Նա (մի պահ թվաց, թե
արդեն գոյություն չունի), ավելացրեց, որ տունն ունի երկու մուտք.
երկրորդը՝ ետնաբակից, իսկ բակից կարելի է ելնել նրբանցք:

Պատուհանի տակ ինչ-որ մեկը երգում էր: Ուինսթընը դուրս
նայեց` թաքնվելով բեհեզյա վարագույրի մեջ: Հունիսյան արնը
բարձր էր, իսկ ներքնում` արնով պարուրված բակում, մի վիթխա-
րի կին նորմանդական սյան պես պինդ, մկանուտ կարմիր նախա-
բազուկներով ու գոտկատեղին կապած պարկանման գոգնոցով,
ծանրաքարշ հետուառաջ էր անում լվացքի տաշտի ու պարանի
միջն՝ ինչ-որ քառակուսի սպիտակ շորեր փռելով, որոնց մեջ Ուինս-
թընը մանկական տակաշորեր նկատեց: Երբ բերանն ազատվում էր
շորերի կեռիկներից, երգում էր հզոր կոնտրալտոյով.

Դա միայն անհույս պատրանք էր ու հույս,
Որ գարնան պայծառ օրվա պես անցավ,
Բայց ալեկոծեց հայացք, բառ ու հույզ

Ու գողացավ իմ սիրտը, գողացա՛վ:

Վերջին շաբաթներին այդ մեղեդին անընդհատ հնչում էր Լոնդո-
նում: Այն միանման անհամար երգերից էր, որ Երաժշտության բաժ-
նի ենթաբաժիններից մեկը թողարկում էր պրոլների համար: Այդ եր-
գերի խոսքերը հորինվում էին առանց մարդու միջամտության, տա-
ղաչափ կոչվող սարքով: Բայց կինն այնքան լավ էր երգում, որ սար-
սափելի տխմարությունը վերածվում էր գրեթե հաճելի երաժշտու-
թյան: Ուինսթընը լսում էր կնոջ ճայնն ունրա կոշիկների քստքստոցը
սալաքարերի վրա, ն երեխաների ճչոցները փողոցում, ն ինչ-որ տեղ՝
հեռվում, երթնեկության աղոտ դղրդյունը, մինչդեռ սենյակը զարմա-
նալիորեն լուռ էր՝ շնորհիվ հեռէկրանի բացակայության:

«Խելագարությո՛Ղն, խելագարությո՛ւն, խելագարությո՛ւն»,- նորից
մտածեց նա: Անհավանական էր, որ կարողանան մի քանի շաբա-
թից ավելի լինել այստեղ ու չբռնվել: Բայց մոտակայքում սեփական

-145-

տանիքն ու թաքստոցն ունենալու գայթակղությունն ավելի մեծ էր
երկուսի համար: Եկեղեցու զանգակատնից հետո որոշ ժամանակ
հնարավոր չէր եղել հանդիպում կազմակերպել: Ատելության շա-
բաթվա առիթով աշխատանքային Ժամերը կտրուկ ավելացել էին:
Մնացել էր մեկ ամսից քիչ ավելի, բայց հսկայական բարդ նախա-
պատրաստությունները ավելացրել էին բոլորի աշխատանքը: Ի
վերջո, նրանց հաջողվեց ազատ ժամանակ գտնել նույն օրը ցերե-
կով: Պայմանավորվել էին վերադառնալ անտառի թաքստոց: Նա-
խօրեին՝ երեկոյան, կարճ հանդիպում ունեցան փողոցում: Ինչպես
միշտ, Ուինսթընը գրեթե չնայեց Ջուլիային, երբ դեմ հանդիման
անցան ամբոխի միջով, բայց իր վրա գցած հապճեպ հայացքից
զգաց, որ Ջուլիան սովորականից գունատ է:

- Ձախողվեց,- քրթմնջաց Ջուլիան, երբ համարեց, որ խոսեխ
ապահով է:- Նկատի ունեմ՝ վաղը:

- Ինչ:

- Վաղը ցերեկը չեմ կարող գալ:

- Ինչո՛ւ:

- Սովորական պատմություն է: Այս անգամ ավելի շուտ սկսվեց:

Սկզբում Ուինսթընը սարսափելի զայրացավ: Ծանոթության
մեկ ամսվա ընթացքում նրա ցանկության բնույթը փոխվել էր:
Սկզբում իսկական զգացմունքայնությունը քիչ էր: Նրանց առաջին
սիրային հանդիպումն ընդամենը կամքի դրսնորում էր: Բայց երկ-
րորդից ամեն ինչ փոխվեց: Նրա մազերի բույրը, շուրթերի համը,
մաշկի զգացողությունը ասես ներծծվել էին Ուինսթընի մեջ կամ
տարրալուծվել օդում: Ջուլիան դարձել էր ֆիզիկական անհրաժեշ-
տություն. ոչ միայն ցանկանում էր նրան, այլն զգում, որ ունի դրա
իրավունքը: Երբ ասում էր, որ չի կարող գալ, Ուինսթընին թվում էր՝
խաբում է: Բայց այդ պահին ամբոխը նրանց սեղմեց իրար, ու ճեռ-
քերը պատահաբար հանդիպեցին: Նա թեթն սեղմեց Ուինսթընի
մատների ծայրերը, ու թվաց՝ ոչ թե կիրք է խնդրում, այլ՝ սեր: Ուինս-
թընը հասկացավ, որ երբ տղամարդն ապրում է կնոջ հետ, նման

-146-

հիասթափությունները պետք է սովորական, կրկնվող երնույթ լի-
նեն. ն նրան հանկարծ համակեց խոր քնքշությունը, որ առաջ չէր
զգացել Ջուլիայի հանդեպ: Կուզեր, որ տասը տարվա ամուսիններ
լինեին: Կուզեր նրա հետ քայլել փողոցներով ճիշտ այնպես, ինչպես
հիմա, բայց բացահայտ ու առանց վախի, խոսել առօրյա բաներից
ու տան համար տարբեր մանրուքներ գնել: Իսկ ամենից շատ կու-
զեր գտնել մի վայր, որտեղ կարող էին մենակ լինել` առանց այն
պարտադրանքի, որ ամեն հանդիպման ժամանակ պետք Է սիրով
զբաղվեն: Պարոն Չարրինգթընի սենյակը վարձելու միտքը նրա
Գլխում ծագեց ոչ թե այդ պահին, այլ հաջորդ օրը: Երբ առաջարկեց
Ջուլիային, նա անսպասելի պատրաստակամությամբ համաճայնեց:
Երկուսն էլ գիտեին, որ խենթություն է: Ասես դիտավորյալ մոտենում
էին իրենց գերեզմանին: Երբ մահճակալի եզրին նստած սպասում
էր, դարձյալ մտածեց Սիրո նախարարության խցերի մասին: Զար-
մանալի էր՝ այդ նախասահմանված սարսափն ինչպես է հայտնվում
ու անհետանում մարդու գիտակցությունից: Նա այնտեղ էր ապա-
գայում, ունրան հաջորդում էր մահը, ինչպես 99-ին 100-ն է հաջոր-
դում: Անհնար էր խուսափել նրանից, բայց հետաճգել կարելի էր. ու
դրա փոխարեն, ժամանակ առ ժամանակ, գիտակցված, կամավոր
գործողությամբ մարդը կարճացնում էր այդ տարածությունը:

Այդ պահին աստիճանների վրա արագ քայլեր լսվեցին: Ջուլիան
խուժեց սենյակ: Ձեռքին դարչնագույն կոպիտ կտավից գործիքնե-
րի պայուսակն էր. այդ պայուսակով նա Ջուլիային երբեմն`Նախա-
րարությունում էր տեսել: Ուինսթընը առաջ գնաց, որ գրկի նրան,
բայց Ջուլիան շտապ ազատվեց, մասամբ՝ որովհետն գործիքների
պայուսակը դեռ ճեռքին էր:

- Մի վայրկյան,- ասաց նա:- Թող ցույց տամ՝ ինչ եմ բերել: Այդ
զզվելի «Հաղթանակ» սուրճից ես բերել, չէ: Այդպես էլ գիտեի:
Կարող ես դուրս նետել, որովհետն մեզ պետք չի գա: Տե՛ս:

Նա չոքեց, բացեց պայուսակն ու հանեց մանեկաբանալիներն ու
պտուտակահանը, որ պայուսակի մեծ մասն էին զբաղեցնում: Դրանց

-147-

տակ մի քանի կոկիկ թղթե փաթեթ կար: Առաջինը, որ փոխանցեց
Ուինսթընին, մի տեսակ տարօրինակ էր, բայց ծանոթ էր թվում: Լի էր
ծանր, ավազանման նյութով, որը դիպչելիս սեղմվում էր:

- Շաքարավազզ է,-- հարցրեց Ուինսթընը:

- Իսկակա՞ն շաքարավազ: Ոչ թե սախարին, այլ շաքարավազ:
Այս էլ հաց, իսկական սպիտակ հաց, ոչ թե մեր աղբը... ու մի փոքր
բանկա ջեմ: Իսկ սա կաթ է... Բայց նայիր, ահա իմ իսկական հպար-
տությունը: Ստիպված քաթանով փաթաթեցի, որովհետն...

Բայց կարիք չկար ասել, թե ինչու է փաթաթել: Բույրն արդեն
տարածվում էր սենյակում. թանձր ու տաք բույրը, որն ասես Ուինս-
թընի վաղ մանկության հիշողություն լիներ, բայց նույնիսկ հիմա
կարելի էր երբեմն հանդիպել. մերթ զգացվում էր միջանցքում,
մինչ դուռը շրխկոցով կփակվեր, մերթ առեղծվածային տարածվում
մարդաշատ փողոցում, մի պահ զգացվում, ապա նորից կորչում:

- Սուրճ է,- մրմնջաց Ուինսթընը,- իսկական սուրճ:

-. Ներքին կուսակցության սուրճից: Մի ամբողջ կիլոգրամ,-
ասաց Ջուլիան:

- Ո՞նց ճարեցիր այս ամենը:

- Մթերքներ Ներքին Կուսակցության համար: Այդ խոզերն ամեն
ինչ ունեն, ամեն ինչ: Բայց իհարկե մատուցողները, սպասավոր-
ներն ու մյումները գողանում են ն... տե՛ս, թեյի փոքրիկ փաթեթ:

Ուինսթընը պազել էր նրա կողքին: Պատռեց փաթեթի անկյունը:

- Իսկական թեյ է, ոչ թե մոշենու տերններ:

- Վերջին շրջանում շատ թեյ կա: Գրավել են Հնդկաստանը, կամ
նման մի բան,- անորոշ ասաց աղջիկը:- Բայց լսիր, սիրելի՛ս: Ուզում
եմ, որ շրջվես ու երեք րոպե չնայես ինձ: Մյուս կողմից նստիր մահ-
ժակալին: Պատուհանին մոտենաս: Ու չշրջվես, մինչն չասեմ:

Ուինսթընը մտահոգ նայեց բեհեզյա վարագույրի ետնից: ՝Ներ-
քնում` բակում, կարմրաբազուկ կինը դեռ հետուառաջ էր անում
լվացքի տաշտի ու պարանի միջն: Նա նս երկու կեռիկ հանեց
բերանից ու երգեց խոր զգացմունքով.

-148-

Ասում են՝ կանցնի, կանցնի ամեն ինչ,
Ասում են՝ ողջը դեռ կմոռանաս,

Բայց Ժպիտներն ու արցունքները հին
Հուզում են սրտիս լարերը բարակ:

Երնում էր՝ անգիր գիտեր ամբողջ անհեթեթ երգը: Ձայնը լողում
էր դուրեկան ամառային օդում, չափազանց մեղեդային, լեցուն ինչ-
որ երջանիկ մելամաղճությամբ: Ջգացողությունն այնպիսին էր, թե
նա միանգամայն գոհ կլիներ, եթե հունիսյան երեկոն ավարտվեր,
ու լվացքը չվերջանար, որ հազար տարի մնար այնտեղ` տակա-
շորեր կախելով ու հիմար երգը երգելով: Ուինսթընը զարմանքով
հասկացավ, որ երբեք չի տեսել Կուսակցության որնէ անդամի՝
մենակ ու ինքնաբուխ երգելիս: Դա կարող էր համարվել անուղ-
ղահավատություն, վտանգավոր արտասովորություն՝ ինքն իր հետ
խոսելու նման: Գուցե մարդիկ երգելու բան են ունենում միայն այն
ժամանակ, երբ մոտ են սովահարությանը:

- Հիմա կարող ես շրջվել,-ասաց Ջուլիան:

Ուինսթընը շրջվեց ու մի պահ գրեթե չկարողացավ ճանաչել
նրան: Սպասում էր, որ մերկ կտեսնի: Բայց նա մերկ չէր: Կերպարա-
նափոխությունը շատ ավելի ապշեցուցիչ էր: Նա շպարվել էր:

Անկասկած մտել է ինչ-որ խանութ պրոլետարական թաղամա-
սերում ու դիմահարդարման նյութերի ամբողջական հավաքածու
գնել: Շուրթերը մուգ կարմիր էին, այտերը՝ շպարված, քիթը՝ դիմա-
փոշով. նույնիսկ ինչ-որ բան էր քսել աչքերի տակ. ավելի էին պայ-
ծառացել: Այդ ամենն այնքան էլ հմուտ չէր արված, բայց Ուինսթը-
նի պահանջներն այդ հարցերում այնքան էլ մեծ չէին: Նա առաջ
երբեք չէր տեսել կամ պատկերացրել կուսակցական կնոջ՝ շպար-
ված դեմքով: Ջուլիան զարմանալիորեն լավիկն էր դարձել: Մի
քանի վրձնահարված միշտ տեղերում, ն նա ոչ միայն շատ ավե-
լի գեղեցիկ էր, այլ, ամենակարնորը, շատ ավելի կանացի: Կարժ
սանրվածքն ու տղայական հագուստն ընդամենը մեծացնում էին

-149-

տպավորությունը: Երբ գրկեց Ջուլիային, մանուշակների սինթե-
տիկ բույրը ողողեց քթանցքները: Հիշեց նկուղի խոհանոցի կիսա-
խավարը ն կնոջ խոռոչանման բերանը: Ճիշտ նրա օծանելիքից էր,
բայց այդ պահին դա ոչ մի նշանակություն չուներ:

- Նան՝ օծանելիք,- ասաց Ուինսթընը:

- Այո, սիրելիս, նան` օծանելիք: Իսկ գիտե՛ս, թե հիմա ինչ եմ
անելու: Որնէ տեղից կնոջ իսկական զգեստներ կգտնեմ ու կհագ-
նեմ այս գարշելի տաբատի փոխարեն: Մետաքսե զուգագուլպա-
ներ ու բարձրակրունկ կոշիկներ կհագնեմ: Այս սենյակում ես կին եմ
լինելու, ոչ թե կուսակցական ընկեր:

Նրանք նետեցին հագուստն ու ցատկեցին հսկայական կարմ-
րավուն մահճակալին: Առաջին անգամ էր, որ Ուինսթընը մերկա-
նում էր Ջուլիայի ներկայությամբ: Մինչ այդ շատ էր ամաչում իր
գունատ ու վտիտ մարմնից, սրունքների դուրս ցցված, լայնացած
երակներից, կոճի խունացած սպեղանուց: Սավաններ չկային, բայց
ծածկոցը, որի վրա պառկել էին, մաշված էր ու հարթ, իսկ մահճա-
կալի չափսն ու առաձգականությունը երկուսին էլ զարմացնում Էին:

- Հաստատ փայտոջիլներով լիքն է, բայց կարնոր չի,- ասաց
Ջուլիան:

Երկտեղանոց մահճակալներ կարելի էր միայն պրոլների տնե-
րում գտնել: Փոքյ, ժամանակ Ուինսթընն այդպիսի մահճակալի
վրա էր քնում. իսկ Ջուլիան, որքան հիշում էր, երբեք:

Հետո՛՞նրանք մի քիչ քնեցին: Երբ Ուինսթընն արթնացավ, Ժամա-
ցույցի սլաքները գրեթե մոտեցել էին իննին: Չէր շարժվում, որով-
հետն Ջուլիան քնած էր գլուխը նրա թնին: Շպարի մեծ մասն անցել
էր Ուինսթընի դեմքին ու բարճին, բայց բաց կարմիր բիծը դեռ ընդ-
գծում էր նրա այտոսկրի գեղեցկությունը: Մայր մտնող արնի դեղին
ճառագայթն ընկել էր մահճակալի ոտնակողմին ու լուսավորում էր
բուխարին, որտեղ կաթսայով ջուր էր եռում: Բակում կինը չէր երգում
այլնս, բայց փողոցից աղոտ լսվում էր երեխաների ղժվժոցը: Ուինս-
թընը ծույլ-ծույլ մտածեց՝ արդյո՛ք ջքացած անցյալում սովորական

-150-

բան է եղել, որ զով ամառային երեկոյան առանց հագուստի կին ու
տղամարդ պառկեն անկողնում, սեր անեն երբ ուզում են, խոսեն՝
ինչից ուզում են, վեր կենալու որնէ պարտադրանք չունենան, ուղ-
ղակի պառկեն ու լսեն դրսի խաղաղ ձայները: Հաստատ երբեք չի
եղել այնպիսի Ժամանակ, երբ այդ ամենը սովորական էր: Ջուլիան
արթնացավ, տրորեց աշքերն ու արմունկին հենվելով՝ բարձրացավ,
որ նայի նավթավառին:

- Ջրի կեսը գոլորշացել է,- ասաց նա-- Հիմա վեր կկենամ ու
սուրճ կեփեմ: Մի Ժամ ունենք: Ձեր շենքում լույսը ե՛րբ են անջատում:

- Քսաներեքն անց երեսուն:

- Իսկ հանրակացարանում` քսաներեքին: Բայց պետք է ավելի
շուտ վերադառնալ, որովհետն... Հե՛յ, կորի, կեղտո՛տ անասուն:

Նա հանկարծ կռացավ անկողնուց, հատակից առավ կոշիկն
ու տղայական շարժումով թափ առնելով՝ նետեց դեպի անկյունը,
ճիշտ այնպես, ինչպես այդ առավոտ` Ատելության երկրոպեին,
բառարանն էր նետել Գոլդսթեյնի վրա:

- Ի՛նչ էր,- զարմացած հարցրեց Ուինսթընը:

- Առնետ: Տեսա՝ ոնց հանեց սարսափելի քիթը: Բույն է դրել
այնտեղ: Բայց լա՛վ վախեցրի:

- Առնետնե՛ր,-- քրթմնջաց Ուինսթընը:- Այս սենյակո՞ւմ:

- Լիքն են,- անտարբեր ասաց Ջուլիան ու նորից պառկեց:-
Նույնիսկ հանրակացարանի խոհանոցում ենք գտել: Լոնդոնի որոշ
շրջաններում ուղղակի վխտում են: Գիտեի՛ր, որ հարձակվում են
երեխաների վրա: Այո, այո: Տեղեր կան, ուր կանայք չեն համար-
ձակվում նույնիսկ երկու րոպեով մենակ թողնել կրծքի երեխանե-
րին: Հսկա դարչնագույն առնետներ են հարձակվում: Իսկ ամենա-
զզվելին այն է, որ այդ անասունները միշտ...

- Մի շարունակիր,-- Ուինսթընը ամուր փակեց աչքերը:

- Սիրելիս: Գուխդ գցեցիր: Ի՞նչ պատահեց: Ջզվում ես
առնետներից:

- Աշխարհում ամենասարսափելի բանը... առնետն է:

-151-

Ջուլիան սեղմվեց նրան, փաթաթվեց թներով ու ոտքերով՝ ասես
հանգստացնելով իր մարմնի ջերմությամբ: Ուինսթընը դեռ երկար
չէր բացում աչքերը: Մի քանի վայրկյան նրան թվում էր դարճ-
յալ հայտնվել է ծանոթ մղձավանջում, որ կյանքի ողջ ընթացքում
ունենում էր: Ու միշտ նույնն էր: Ինքը կանգնած է խավարի պատի
առաջ, իսկ դրանից այն կողմ ինչ-որ անդիմադրելի, սարսափելի
բան էր, որին վախենում է նայել: Երազում ամենախոր զգացումն
ինքնախաբեությունն էր, քանի որ իրականում գիտեր, թե ինչ կա
խավարի պատից այն կողմ: Սոսկալի ջանքով, ասես փորձելով սե-
փական ուղեղից մի կտոր պոկել, կկարողանար նույնիսկ լույսաշ-
խարհ հանել այն: Միշտ արթնանում էր՝ առանց պարզելու, թե ինչ
կար այնտեղ... Եվ ահա Ջուլիայի ընդհատված խոսքը ինչ-որ կապ
ուներ այդ մղձավանջի հետ:

- Ներիր,- ասաց նա:-- Բան չկա, ուղղակի առնետ չեմ սիրում:

- Մի անհանգստացիր, սիրելիս, այդ զզվելի անասուններն
այլնս չեն գա: Հեռանալուց առաջ անցքը կփակեմ պարկի կտորով:
Երբ մյուս անգամ այստեղ գանք, կսվաղեմ ինչպես հարկն է:

Խուճապի սն ակնթարթը գրեթե մոռացվել էր: Մի քիչ ամածելով`
Ուինսթընը հենվեց մահճակալի գլխին: Ջուլիան իջավ մահճակալից,
հագավ կոմբինեզոնն ու սուրճ դրեց: Կաթսայից տարածվող բույրն
այնքան ուժեղ ու գայթակղիչ էր, որ պատուհանը փակեցին. բա-
կում մեկնումեկը կարող էր զգալ ու հետաքրքրվել: Ամենահաճելին
սուրճի հոտը չէր, այլ այն, որ շաքարավազից լեզուն մետաքսանման
էր դառնում, զգացողություն, որ Ուինսթընը բոլորովին մոռացել էր՝
տարիներ շարունակ սախարին օգտագործելով: Մի ճեռքը գրպա-
նում, մյուսով՝ մի կտոր հաց ու ջեմ բռնած, Ջուլիան շրջում էր սենյա-
կում` անտարբեր նայելով գրապահարանին, նշում, թե որն է ծալվող
սեղանը նորոգելու լավագույն տարբերակը, ընկնում էր հնամաշ
ճոճաթոռին՝ ստուգելու արդյոք հարմարավետ է, ուրախ ու քամա-
հրանքով ուսումնասիրում տասներկու ժամանոց թվյվատախտակով
անհեթեթ ժամացույցը: Նա ապակե ճնշածծանը բերեց անկողին,

-152-

լույսին մոտիկ, որ լավ տեսնի: Ուինսթընը վերցրեց ճեռքից՝ ինչպես
միշտ հիացած ապակու փափուկ, անձրնաջուր հիշեցնող տեսքով:

- Քո կարծիքով՝ սա ինչի համար է,- հարցրեց Ջուլիան:

- Կարծում եմ՝ ոչ մի բանի: Ինձ թվում է` երբեք էլ չի Շգտագործ-
վել: Ու ինձ հենց դա է դուր գալիս: Կարծես պատմության մի փոքրիկ
մասնիկ լինի, որ մոռացել են փոխել: Հաղորդագրություն նախորդ
դարից, եթե, իհարկե, կարողանաս կարդալ:

- Իսկ այն նկարը,- աղջիկը գլխով ցույց տվեց դիմացի պատի
փորագրությունը,- նույնպես նախորդ դարից է:

- Ավելի հին: Թերնս՝ նախանցյալ դարից: Ո՛վ գիտի: Հիմա
անհնար է պարզել որնէ բանի տարիքը:

Ջուլիան մոտեցավ, որ նայի:

- Այ այստեղից էր այդ անասունը ցցել քիթը,- ասաց նա ու քա-
ցով խփեց նկարի տակի տախտակադրվագին:- Սա ի՞նչ է: Ինչ-որ
տեղ տեսել եմ:

- Եկեղեցի է, համենայն դեպս եղել է: Կոչվել է դանիացիների Սուրբ
Կլեմենտի եկեղեցի,- հանկարծ նա հիշեց բանաստեղծության հատ-
վածը, որ սովորեցրել էր պարոն Չարրինգթընը, ու տխուր ավելաց-
րեց,- «Նարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենտի զանգերն են:

Ի զարմանս նրա՝ Ցուլիան շարունակեց տողը.

«Երեք ֆարթինգ պարտք ես ինճ»- Սուրբ Մարթինն է
զնգում միշտ:
«Պարւրքերդ երբ ես տալու»,- Հին Բեյլին է ժամհարում:

- Շարունակությունը մոռացել եմ, բայց հիշում եմ՝ ոնց էր վեր-
ջանում. «Ահա մոմ, որ լուսավորի դեպի մահճակալ ճանապարհդ,
ահա կացին, որ կտրի գլուխդ»:

Դա ասես նշանաբանի երկու մաս լիներ: Բայց «Հին Բեյլիի զան-
գերը» տողից հետո պետք է որ էլի տող լիներ: Գուցե հնարավոր լինի
պեղել պարոն Չարրինգթընի հիշողությունից, եթե ճիշտ հուշում արվի:

-153-

- Ով է սովորեցրել քեզ,- հարցրեց Ուինսթընը:

- Պապիկս: Երբ փոքր էի: Նրան գոլորշացրին, երբ ութ տարե-
կան էի... ամեն դեպքում, անհետացավ: Հետաքրքիր է` կիտրոնն
ինչ է եղել,- անսպասելի ասաց նա:- Իսկ նարինջ տեսել եմ: Կլոր
դեղնավուն միրգ է՝ հաստ կաշվով:

- Կիտրոնները հիշում եմ,-- ասաց Ուինսթընը:- Հիսունականնե-
րին շատ կար: Այնքան թթու էին, որ երբ հոտ էիր քաշում, ատամ-
ներդ սրսռում էին:

- Գրազ կգամ, որ նկարի հետնը փայտոջիլներ կան,- ասաց Ջու-
լիան:- Մի օր կհանեմ ու մի լավ կմաքրեմ: Կարծում եմ՝ մեր գնալու
ժամանակն է: Դեռ պիտի մաքրեմ շպարս: Ի՞նչ ձանձրույթ: Հետո
դեմքիցդ շրթներկս կմաքրեմ:

Ուինսթընը մի քանի րոպե էլ պառկած մնաց: Սենյակը մթնում
էր: Նա շրջվեց լույսի կողմն ու պառկած նայում էր ապակյա ճնշա-
ծծանին: Ոչ թե մարջանը, այլ ապակու ներքին տեսքն էր անվերջա-
նալի հետաքրքրություն առաջացնում: Այնքան խորն էր, բայց մին-
նույն ժամանակ` օդի պես թափանցիկ: Ասես ապակու մակերեսը
երկնակամար էր, որ իր մթնոլորտով ամբողջությամբ շրջանակել էր
մի փոքրիկ աշխարհ: Ուինսթընին թվում էր՝ կարող է մտնել ներս, ս
իրականում ներսում է, ն իր հետ կարմրավուն մահճակակն ու ծալվող
սեղանը, ժամացույցը, պողպատե փորագրությունն ու հենց ինքը՝
ճնշածծանը: Դա հենց այս սենյակն էր, իսկ մարջանը՝ Ջուլիայի ն
իր կյանքը, որ պարփակվել էր հավերժության մեջ՝ բյուրեղի սրտում:

Մ

Սայմն անհետացել էր: Առավոտը բացվեց, ու նա չեկավ աշ-
խատանքի. անխոհեմները խոսում էին նրա բացակայության
մասին: Հաջորդ օրը ոչ ոք չհիշատակեց նրան: Երրորդ օրը
Ուինսթընը մտավ Արձանագրությունների բաժնի նախասրահ՝

-154-

հայտարարությունների տախտակը Նայելու: Կախված էր Շախմա-
տի կոմիտեի անդամների ցուցակը, որի անդամ էր Սայմը: Ցուցակը
համարյա հին տեսքն ուներ, ջնջված անուն չկար, բայց մի անվան
չափ կրճատվել էր: Դա էլ բավական էր: Սայմը դադարել էր գոյու-
թյուն ունենալ. նա երբեք գոյություն չէր ունեցել:

Անտանելի շոգ. էր: Նախարարության լաբիրինթոսներում, ան-
պատուհան խցիկներում օդորակիչները նորմալ ջերմաստիճան
էին պահպանում, բայց դրսում մայթերը խանձում էին ոտքերդ, իսկ
պիկ ժամերին Մետրոյի գարշահոտությունը սարսափելի էր: Ատե-
լության շաբաթվա նախապատրաստությունները շարունակվում
էին ամբողջ թափով, ն. բոլոր նախարարություններն աշխատում
էին արտաժամյա: Շքերթներ, հանրահավաքներ, զորահանդեսներ,
դասախոսություններ, մոմե ծեփվածքների ցուցադրություն, ցուցա-
հանդեսներ, կինոցուցադրություններ, հեռէկրանի հաղորդումներ.
այդ ամենը պետք է կազմակերպվեր. պետք էր տրիբունաներ կա-
ռուցել, տեղադրել նկարներ, հորինել կարգախոսներ, գրել երգեր,
տարածել բամբասանքներ, կեղծել լուսանկարներ: Գրականության
բաժնի Ջուլիայի ստորաբաժանումն ազատվել էր վեպերի գործից
ու շտապ թողարկում էր գրքույկներ գազանությունների մասին:
Ուինսթընը, բացի իր սովորական աշխատանքից, ամեն օր երկար
ժամանակ էր ծախսում` աչքի անցկացնելով «(ԹԹայմսի» թղթա-
պանակները, փոխելով ու գեղազարդելով նորությունները, որոնք
պետք է մեջբերվեին ելույթներում: Ուշ գիշերներին, երբ կռվարար
պրոլների ամբոխները թափառում էին փողոցներում, քաղաքի օդը
զարմանալիորեն տենդագին էր: ՀՇրթիռներն ընկնում էին սովորա-
կանից հաճախ, երբեմն հեռու-հեռվում լսվում էին հրեշավոր պայ-
թյուններ, որոնց բացատրությունը ոչ ոք տալ չէր կարող. դրանց
մասին վայրիվերո բամբասանքներ էին պտտվում:

Նոր մեղեդին, որ պետք է լիներ Ատելության շաբաթվա թե-
մատիկ երգը (կոչվում էր «Ատելության երգ») արդեն հորինվել ու
անվերջ հնչում էր հեռէկրաններից: Կոպիտ ու հաչոց հիշեցնող

-155-

ռիթմ ուներ. չէր կարելի կոչել երաժշտություն, այլ նման էր թմբու-
կի զարկի: Սարսափելի էր, երբ հարյուրավոր ձայներ ոռնում էին
երգը՝ ոտքերի դոփյունին համընթաց: Երգը դուր էր գալիս պրոլնե-
րին, ե արդեն գիշերային փողոցներից դուրս էր մղում դեռնս Ժո-
ղովրդականություն վայելող «Դա միայն անհույս պատրանք էր ու
հույս» երգը: Փարսընսի երեխաներն օր ու գիշեր, անտանելիորեն,
նվագում էին սանրով ու զուգարանի թղթի կտորով: Ուինսթընի
երեկոները, առավել քան երբնէ, ծանրաբեռնված էին: Փարսընսի
հավաքած կամավորների ջոկատները փողոցը պատրաստում էին
Ատելության շաբաթվան. դրոշներ էին կարում, պաստառներ նկա-
րում, տանիքներին տեղադրում դրոշակափայտեր Ա վտանգելով
իրենց կյանքը՝ փողոցով մեկ լարեր էին քաշում` դրոշների համար:
Փարսընսը պարծենում էր, որ միայն «Շաղթանակ» բնակելի շեն-
քից կկախվի չորս հարյուր մետր դրոշի կտավ: Նա տարերքի մեջ
էր ու արտույտի պես զվարթ: Շոգն ու ֆիզիկական աշխատանքը
լավ պատրվակ էին, որ երեկոյան զգեստափոխվի՝ հագնելով կարճ
տաբատ ու բաց վերնաշապիկ: Նա միաժամանակ ամենուր էր
ճգում էր, հրում, սղոցում, մուրճով խփում, հորինում, ընկերական
քարոզներով ոգնորում բոլորին, իսկ մարմնի ամեն ծալքից արտա-
դրվում էր կծվահամ քրտինքի անսպառ պաշարը:

Ամբողջ Լոնդոնը հանկարծ զարդարվեց նոր ազդագրով, որը
մակագրություն չուներ. հսկա, երեք-չորս մետրանոց, անարտահայ-
տիչ մոնղոլական դեմքով ու հսկա սապոգներով եվրասիացի զին-
վորը նայողի վրա էր գալիս՝ նշան բռնելով ազդրից կրակի առած
հրացանով: Որ անկյունից էլ նայեիր, թվում էր՝ հրացանի փողը, որ
խոշորանում էր հեռվից նայելիս, հենց քեզ է ուղղված: Պաստառը
փակցված էր յուրաքանչյուր պատի յուրաքանչյուր ազատ հատ-
վածում ն նույնիսկ թվով գերազանգում էր Մեծ եղբոր պատկեր-
ները: Սովորաբար, պատերազմի հանդեպ անտարբեր պրոլներին
դա, ինչպես պարբերաբար կատարվում էր, հանգեցրեց հայրե-
նասիրական մոլեգնության: Ասես ընդհանուր տրամադրությանը

-156-

ներդաշնակվելու համար հրթիռները սովորականից շատ մարդ
էին սպանում: Մեկն ընկավ Սթեփնիի լեփ-լեցուն կինոթատրոնի
վրա՝ ավերակների տակ թաղելով մի քանի հարյուր մարդու: Թա-
ղամասի ողջ բնակչությունը մասնակցեց երկարուճիգ թաղման
թափորին, որը ձգվեց մի քանի ժամ ու վերածվեց բողոքի ցույցի:
Մեկ այլ հրթիռ ընկավ պարապուտում, որն իբրն մանկական խա-
ղահրապարակ էր օգտագործվում, ու մի քանի տասնյակ երեխա
կտոր-կտոր եղան: Զայրագին ցույցերը շարունակվեցին, վառեցին
Գոլդսթեյնի խրտվիլակը, եվրասիացի զինվորի ցուցապաստառի
հարյուրավոր օրինակներ պատռվեցին ու հրո ճարակ դարձան,
անկարգությունների ընթացքում թալանվեց մի քանի խանութ. հե-
տո լուրեր տարածվեցին, որ լրտեսներն են ուղղորդում հրթիռները
ռադիոալիքներով, վառեցին մի ծեր զույգի տունը, որոնց կասկա-
ծում էին, թե օտարերկրյա ծագում ունեն, ունրանք շնչահեղձ եղան:

Երբ հաջողվում էր հասնել պարոն Չարրինգթընի խանութի
վերնի սենյակը, Ջուլիան ու Ուինսթընը կողք կողքի պառկում էին
չհարդարված մահճակալին՝ բաց պատուհանի տակ, մերկ, որպես-
զի զովանան: Առնետն այդպես էլ չվերադարձավ, իսկ փայտոջիլ-
ները սոսկալի բազմանում էին շոգ եղանակին: Բայց դա կարնոր
չէր: Կեղտոտ թե մաքուր՝ սենյակը դրախտ էր: Ներս մտնելուն պես
ամեն ինչի վրա սն շուկայից առած պղպեղ էին ցանում, հանում
էին հագուստներն ու քրտնած մարմիններով տրվում սիրուն, հետո
քնում էին ու արթանանալով պարզում, որ փայտոջիլխերը ուշքի
եկել ու համախմբվում են հակագրոհի համար:

Չորս, հինգ, վեց.... յոթ անգամ հանդիպեցին հունիսին: Ուինս-
թընը հրաժարվել էր օրվա ցանկացած ժամի ջին խմելու սովորու-
թյունից: Կարծես դրա անհրաժեշտությունը չէր զգում: Գիրացել
էր, երակային խոցը սպիացել Էր՝ միայն դարչնագույն բիծ թողնե-
լով կոճի մաշկին, վաղ առավոտվա հազի նոպաները դադարել
էին: Կյանքի ընթացքն այնքան էլ անտանելի չէր. նա այլնս հեռէկ-
րանին ծամածռություններ անելու կամ բարձրաձայն հայհոյելու

-157-

ցանկություն չուներ: Շիմա, երբ ապահով թաքստոց ունեին, համար-
յա տուն, այլնս զրկանք չէր թվում այն, որ կարող են հանդիպել ոչ
հաճախ ն երբեմն մի քանի Ժամով: Կարնորն այն էր, որ իրենք սեն-
յակ ունեն հնաոճ իրերի խանութի վերնահարկում: Գիտակցումը, որ
այն կա ն անձեռնմխելի է, գրեթե հավասար էր այնտեղ լինելուն:
Սենյակն աշխարհ էր, անցյալի պահոց, որտեղ կարող էին շրջել
բնաջնջված կենդանիներ: Ուինսթընը մտածեց, որ Չարրինգթընը
նույնպես բնաջնջված կենդանի է: Վեր բարձրանալիս նա սովորա-
բար կանգ էր առնում` տանտիրոջ հետ մի քանի րոպե խոսելու: Ծե-
րունին հազվադեպ էր լինում դրսում կամ երբեք չէր լինում, մյուս
կողմից էլ՝ գրեթե հաճախորդ չուներ: ` Նա ուրվականի գոյություն էր
պահպանում` փոքրիկ, մռայլ խանութի ու խորքում գտնվող ավե-
լի փոքր խոհանոցի միջն, որտեղ պատրաստում էր իր ուտելիքը ն
որտեղ, բացի այլ իրերից, կար անհավանական հին մի գրամոֆոն՝
հսկայական փողով: Նա ուրախանում էր, երբ զրուցելու հնարավո-
րություն էր ընձեռվում: Դեգերելով իր էժանագին իրերի արանքում`
երկար քթով, հաստ ակնոցով ու թավշե պիջակի մեջ կորացած
ուսերով ծերունին միշտ ավելի նման էր հավաքորդի, քան վաճա-
ռականի: ՞Նա թույլ խանդավառությամբ ձեռքն էր առնում իր այս
կամ այն անպետք իրը շշի ճենապակե փական, քթախոտի
կոտրված տուփի ներկած կափարիչ, վաղուց մահացած երեխայի
մազերով ոսկեպղնձե մեդալիոն ոչ թե խնդրելով, որ Ուինսթընը
գնի, այլ ակնկալելով, որ կհիանա դրանով: Նրա հետ խոսելը նման
էր մաշված երաժշտական արկղիկի կտկտոցը լսելուն: Իր հիշողու-
թյան անկյուններից պեղել էր մոռացված բանաստեղծությունների
Աս մի քանի պատառիկ: Մեկը չորս ու քսան սն կեռնեխների մասին
էր, երկրորդը` ճմռված եղջյուրով կովի, իսկ երրորդը՝ խեղճ աքա-
ղաղ Ռոբինի մահվան մասին: «Ինձ թվաց՝ կհետաքրքրի ձեզ»,- հեր-
թական հատվածն արտասանելիս ասում էր հավանություն չտվող
քմծիծաղով: Բայց երբեք որնէ բանաստեղծության մի քանի տողից
ավելի չէր կարողանում հիշել:
-158-

Երկուսն էլ գիտեին, ինչ-որ կերպ երբեք չէին մոռանում, որ այն,
ինչ կատարվում է, չի կարող երկար տնել: Լինում էին պահեր, երբ
մոտալուտ մահվան փաստը Ննույնքան շոշափելի էր, որքան մահ-
ճակալը, որի վրա պառկած էին, Ա նրանք փարվում էին իրար մի
տեսակ հուսահատ զգայականությամբ, ինչպես անիծված հոգի-
ներ, որոնք տրվում են հաճույքի վերջին պատառին, երբ Ժամա-
ցույցի զարկին հինգ րոպե է մնացել: Բայց լինում էին նան պահեր,
երբ նրանց համակում էր ոչ միայն ապահովության, այլն հարա-
տնության պատրանքը: Երկուսին էլ թվում էր՝ քանի դեռ այս սենյա-
կում են, իրենց ոչ մի վտանգ չի սպառնում: Այնտեղ հասնելը դժվար
էր ու վտանգավոր, բայց սենյակն ինքնին ապաստարան էր: Ճիշտ
նույն կերպ էլ ճնշածծանին էր նայել՝ զգացողությամբ, որ կարող է
հայտնվել ապակյա աշխարհի ներսում, ն. երբ հայտնվի ներսում,
ժամանակը կանգ կառնի: Հաճախ նրանք տրվում էին փրկության
ցնորքներին: Հաջողությունն անվերջ կշարունակվի, ու մինչն կյան-
քի վերջը կշարունակեն գաղտնի սիրավեպը: Կամ Քեթրինը կմա-
հանա, ն նուրբ խորամանկությամբ Ուինսթընին ու Ջուլիային կհա-
ջողվի ամուսնանալ: Կամ էլ երկուսով ինքնասպան կլինեն: Կամ
կանհետանան, անճանաձելիորեն կփոխվեն, կյուրացնեն պրոլե-
տարական առոգանությունը, աշխատանքի կանցնեն գործարա-
նում ու հետնաբակերում անճանաչելի կապրեն իրենց կյանքը:
Երկուսն էլ գիտեին, որ այդ ամենն անհեթեթություն է: Իրականում
փրկություն չկար: Իրագործելի էր միայն մի ծրագիր` ինքնասպա-
նությունը, բայց չէին շտապում իրագործել: Սպասողական վիճա-
կում ապրել օր առ օր, շաբաթ առ շաբաթ՝ հյուսելով ներկան, որ
չուներ ապագա. դա անհաղթահարելի բնազդ էր, ինչպես թոքերն
են միշտ հաջորդ շունչն առնում, քանի դեռ օդ կա:

Երբեմն նրանք խոսում էին նան Կուսակցության դեմ ակտիվ
խռովության մասին, բայց գաղափար չունեին՝ ինչպես անել առա-
ջին քայլը: ՝Նունիսկ եթե առասպելական Եղբայրությունն իրա-
կանություն է, մեկ է` դժվար է գտնել նրա ուղին: Նա Ջուլիային

-159-

պատմեց այն տարօրինակ մտերմության մասին, որ գոյություն
ուներ, կամ թվում էր, թե գոյություն ունի իր ու Օ՛Բրայընի միջն, ն
այն մասին, որ իր մեջ երբեմն ցանկություն է առաջանում գնալ
Օ'Բրայընի մոտ, հայտարարել, որ ինքը Կուսակցության թշնամի է
ու պահանջել նրա օգնությունը: Ջարմանալիորեն՝ Ջուլիան դա խե-
լագարություն չէր համարում: Նա սովոր էր մարդկանց դատել ըստ
նրանց դեմքի, ու նրան բնական էր թվում, որ Ուինսթընը, հիմնվե-
լով աչքերի փայլի ուժի վրա, հավատում է` Օ'Բրայընը վստահելի
է: Ավելին, նա ինքնին հասկանալի էր համարում, որ բոլորը կամ
գրեթե բոլորը գաղտնի ատում են Կուսակցությունն ու կխախտեին
օրենքները, եթե դա անվտանգ լիներ: Բայց հրաժարվում էր հա-
վատալ, որ գոյություն ունի կամ կարող Է գոյություն ունենալ հա-
մատարած ու կազմակերպված դիմադրություն: Ջուլիան ասում էր,
որ Գոլդսթեյնի ունրա ընդհատակյա բանակի մասին հեքիաթներն
ընդամենը աղբ է, որ Կուսակցությունը հորինել էր` իր նպատակ-
ների համար, ո պետք Է ճնացնես, թե հավատում ես: Կուսակցու-
թյան ժողովների Ա ինքնաբուխ ցույցերի ժամանակ քանի՛ անգամ
էր գոռացել՝ մահապատիժ պահանջելով մարդկանց համար, որոնց
անունները երբեք չէր լսել ու բնավ չէր հավատում նրանց կատա-
րած հանցագործություններին: Երբ դռնբաց դատավարություն-
ները սկսվում էին, ճա զբաղեցնում էր իր տեղը Երիտասարդական
միության ջոկատներում, որոնք առավոտից գիշեր շրջապատում
էին դատարանները՝ ընդմիջումներին երգելով «Մա՛հ դավաճան-
ներին» երգը: Ատելության երկրոպեի ընթացքում Գոլդսթեյնի հաս-
ցեին վիրավորանքներ հնչեցնելու գործում միշտ գերազանցում էր
բոլորին: Սակայն շատ աղոտ պատկերացում ուներ Գոլդսթեյնի Ա
նրա ուսմունքի մասին: Նա մեծացել էր Հեղափոխությունից հետո
ն չափազանց երիտասարդ էր, որպեսզի հիշեր հիսունական ու
վաթսունական թվականների գաղափարական մարտերը: Նա չէր
կարող երնակայել այն, ինչ կոչվում էր անկախ քաղաքական շար-
Ժում, բայց ամեն դեպքում, Կուսակցությունն անհաղթահարելի էր:
-160-

Միշտ գոյություն կունենա ն միշտ նույնը կլինի: Դու կարող ես ընդ-
դիմանալ նրան գաղտնի անհնազանդությամբ կամ, ամենաշատը,
բռնության մասնավոր գործողություններով, օրինակ՝ ինչ-որ մեկին
սպանելով կամ ինչ-որ բան պայթեցնելով:

Որոշ հարցերում նա Ուինսթընից խորաթափանց էր ու պակաս
դյուրազգաց Կուսակցության քարոզչության հանդեպ: Մի անգամ,
երբ ինչ-որ բանի հետ կապված հիշատակեց Եվրասիայի դեմ պա-
տերազմը, Ջուլիան ապշեցրեց նրան՝ անփույթ ասելով, որ իր կար-
ծիքով` ոչ մի պատերազմ էլ չկա: Ամեն օր Լոնդոնի վրա ընկնող
հրթիռները հավանաբար հենց Օվկիանիայի կառավարությունն էլ
արձակում է` «մարդկանց վախեցնելու համար»: Այս գաղափարը
երբեք չէր ծագել նրա գլխում: Ջուլիան նան նախանձ առաջացրեց
Ուինսթընի մեջ` ասելով, որ Ատելության երկրոպեի ընթացքում իր
համար ամենադժվարը ծիծաղը զսպելն է: Բայց կասկածի տակ էր
դնում Կուսակցության ուսմունքն այն ժամանակ, երբ դա վերաբե-
րում էր իր անձնական կյանքին: Հաճախ պատրաստ էր ընդունել
պաշտոնական առասպելաբանությունը, միայն որովհետն 6շմար-
տության ու կեղծիքի տարբերությունը կարնոր չէր նրա համար:
Օրինակ, հավատում էր, որ: Կուսակցությունն է օդանավ ստեղծել,
ինչպես սովորել էր դպրոցում: (Ուինսթընը հիշում էր, որ դպրո-
ցական տարիներին` հիսունականների վերջին, Կուսակցությունը
պնդում էր, որ ուղղաթիռ է ստեղծել. տասնյակ տարիներ անց, երբ
Ջուլիան էր սովորում դպրոցում, արդեն պնդում էր օդանավի մա-
սին. մեկ սերունդ հետո էլ կասի, թե շոգեքարշն է ստեղծել): Ու երբ
նրան պատմեց, որ օդանավեր եղել են ունեցել իր ծննդից ն Հե-
ղափոխությունից շատ առաջ, այդ փաստը նույնիսկ չհետաքրքրեց
Ջուլիային: Ի վերջո, ի՞նչ կարնոր է, թե ով է Օդանավ ստեղծել:
Ուինսթընին ավելի քան ցնցեց, երբ պատահական խոսակցությու-
նից պարզեց. Ջուլիան չի հիշում, որ չորս տարի առաջ Օվկիանիան
պատերազմել է Արնելաասիայի դեմ ու խաղաղության մեջ է եղել
Եվրասիայի հետ: Ճիշտ է, Ջուլիան ողջ պատերազմը կեղծիք էր

-161-

համարում. բայց ակնհայտ էր, որ նույնիսկ չի նկատել, որ թշնամու
անունը փոխվել է:

- Կարծում էի միշտ պատերազմել ենք Եվրասիայի դեմ,-
անտարբեր ասաց նա:

Դա մի քիչ վախեցրեց Ուինսթընին: Օդանավերը Ջուլիայի
ծննդից շատ առաջ էին հայտնագործվել, բայց թշնամու փոփոխու-
թյունը տեղի էր ունեցել ընդամենը չորս տարի առաջ, երբ Ջուլիան
արդեն մեծ էր: Նա մոտ քառորդ ժամ վիճում էր Ջուլիայի հետ: Ի
վերջո, հաջողվեց արթնացնել աղջկա հիշողությունը, ն նա դժվա-
րությամբ մտաբերեց, որ մի Ժամանակ թշնամին իսկապես եղել է
ոչ թե Եվրասիան, այլ Արնելաասիան: Բայց անտարբեր էր:

- Մեկ չի,- անհամբեր ասաց նա:- Մի անիծյալ պատերազմը միշտ
հաջորդում է մյուսին, ու բոլորն էլ գիտեն, որ տեղեկագրերը սուտ են:

Երբեմն Ջուլիայի հետ խոսում էր Արձանագրությունների բաժնի
ու իր լկտի կեղծարարության մասին: Նման բաները չէին վախեց-
նում Ջուլիային: Նա չէր զգում, որ հողը բացվում է ոտքերի տակ
այն մտքից, որ սուտը վերածվում է ճշմարտության: Նա Ջուլիային
պատմում էր Ջոնսի, Արոնսոնի ու Ռութերֆորդի մասին, ինչպես ն
այն ակնթարթի, երբ թուղթը՝ ապշեցուցիչ հանցանշանը, պահել էր
ճեռքում: Դա մեծ տպավորություն չթողեց Ջուլիայի վրա: Նույնիսկ
միանգամից չհասկացավ պատմության իմաստը:

- նրանք քո ընկերնե՛րն էիս,- հարգրեց:

- Ռ, երբեք չեմ ճանաչել նրանց: ՝Ներքին կուսակցության ան-
դամներ էին: Բացի այդ, ինձնից շատ ավելի տարիքով են: Նրանք
հին, նախահեղափոխական Ժամանակներից են: Դեմքով հազիվ
էի Ճանաչում:

- Ուրեմն անհանգստանալու ի՞նչ կա: Մարդկանց սպանում են
բոլոր ժամանակներում, ճիշտ չէ՞:

Նա փորձեց բացատրել Թուլիային:

- Դա բացառիկ դեպք էր: Հարցն այն չէր, որ ինչ-որ մեկին սպա-
նել են: Շասկանո՛ւմ ես, անցյալը, սկսած երեկվանից, վերացվում է:

-162-

Եթե ինչ-որ տեղ գոյություն էլ ունի, ապա միայն նյութական իրերում,
որոնց ոչ մի անուն չի կցվում, ինչպես այդ ապակու կտորը: Մենք
արդեն տառացիորեն ոչինչ չգիտենք Հեղափոխության ու դրան
նախորդած տարիների մասին: Ցանկացած արձանագրություն
վերացված կամ կեղծված է, բոլոր գրքերը վերաշարադրված են,
նկարները՝ նորից նկարված, արձանները, փողոցներն ու շենքերը՝
վերանվանված, բոլոր ամսաթվերը՝ փոխված: Ու դա շարունակվում
է օր առ օր, րոպե առ րոպե: Պատմությունը կանգ է առել: Ոչինչ չկա,
բացի անվերջ ներկայից, որտեղ Կուսակցությունը միշտ իրավացի է:
Իհարկե, ես գիտեմ, որ անցյալը կեղծվում է, բայց երբեք չեմ կարո-
ղանա ապացուցել, նույնիսկ եթե ինքս եմ կեղծել: Երբ գործն արված
է, ապացույցներն անհետանում են: Միակ վկայությունն իմ մտքում
է, ու ես հաստատ չգիտեմ` արդյո՛ք մեկ այլ մարդ արարած կիսում
է իմ հիշողությունները: Իմ ողջ կյանքում, դեպքից հետո, տարիներ
անց, միայն մեկ անգամ եմ իրական ու կոնկրետ ապացույց ունեցել:

- Իսկ ի՞նչ օգուտ դրանից:

- Ոչ մի օգուտ, որովհետն րոպեներ անց դեն նետեցի այն: Բայց
եթե այսօր նույնը պատահեր, կպահեի:

- Իսկ ես չէի պահի,- ասաց Ջուլիան: - Պատրաստ եմ դիմել
վտանգի, բայց միայն արժեցող բանի, ոչ թե հին թերթի կտորի հա-
մար: Ի՞նչ պիտի անեիր դրանով, եթե պահած լինեիր:

- Գուցե ոչ շատ բան: Բայց դա ապացույց էր: Ոմանց կմղեի կաս-
կածելու, եթե համարձակվեի ցույց տալ: Չեմ պատկերացնում, որ
կարող ենք որնէ բան փոխել մեր կյանքում: Բայց կարելի է երնա-
կայել, որ այստեղ ու այնտեղ դիմադրության փոքրիկ օջախներ
կհայտնվեն. մարդկանց փոքր խմբերը կհամախմբվեն, աստիճա-
նաբար կշատանան, գուցե նույնիսկ ինչ-որ փաստաթղթեր թողնեն
իրենցից հետո, որպեսզի հաջորդ սերունդը կարողանա շարունա-
կել մեր կիսատ գործը:

- Ինճ չի հետաքրքրում հաջորդ սերունդը, սիրելի՛ս: Ինձ հետա-
քրքրում ենք մենք:

-163-

- Դու միայն գոտկատեղից ներքն ես ապստամբ,- ասաց Ուինս-
թընը նրան:

Ջուլիային դա փայլուն սրամտություն թվաց, ու հիացմունքով
փարվեց Ուինսթընին:

Նրան բոլորովին չէին հետաքրքրում կուսակցության ուսմունքի
խժճողումները: Երբ Ուինսթընը սկսում էր խոսել Անգսոցի սկզբունք-
ների, կրկնամտքի, փոփոխելի անցյալի, օբյեկտիվ իրականության
մերժման ու նորալեզվի բառերի օգտագործման մասին, Ջուլիան
ճանձրանում էր, շփոթվում, ասում էր, որ երբեք ուշադրություն չի
դարձրել նման բաների վրա: Բոլորը գիտեին, որ դա աղբ է, ուրեմն
ինչո՛ւ անհանգստանար: Գիտեր՝ երբ ծափահարի ու երբ գոռա. դա
բավական էր: Եթե շարունակում էր խոսել նման բաներից, Ջու-
լիան սովորաբար քնում Էր, ինչից Ուինսթընը շփոթվում էր: Աղջի-
կը նրանցից էր, որոնք կարողանում են քնել ցանկացած ժամի ու
ցանկացած դիրքում: Նրա հետ խոսելիս Ուինսթընը գիտակցում էր,
թե որքան հեշտ է ուղղահավատության պատրանք ստեղծել` մի-
աժամանակ գաղափար ունենալով, թե այն ինչ է ներկայացնում
իրենից: Ինչ-որ առումով, Կուսակցության աշխարհայացքն ամենից
հաջող արմատավորվում էր նրանց մեջ, ովքեր ի վիմակի չէին այն
հասկանալ: Նրանց կարելի էր ստիպել, որ ընդունեն իրականու-
թյան աղաղակող խեղաթյուրումները, որովհետն երբեք չէին գի-
տակցում՝ ինչ ահռելի բան են պահանջում իրենցից. հանրային մի-
ջոցառումները չէին հետաքրքրում նրանց, ու չէին նկատում, թե ինչ
է կատարվում: Կուլ էին տալիս ամեն ինչ, ն կուլ տվածը չէր վնա-
սում նրանց, որովհետն չէր թողնում ոչ մի մնացորդ, ինչպես եգիպ-
տացորենի հատիկը, որ առանց մարսվելու դուրս է գալիս թռչնի
մարմնից:

-164-

Մ|

Վերջապես դա կատարվեց: Սպասված լուրը եկավ: Ուինսթընին
թվում էր ողջ կյանքում հենց դրան էր սպասել:

Նա քայլում էր Նախարարության երկար միջանցքով ու գրե-
թե հասել էր այնտեղ, ուր Ջուլիան իր ափի մեջ էր դրել երկտողը,
երբ զգաց, որ իրենից խոշոր մեկը քայլում է ետնից: Անծանոթը
թեթն հազաց՝ որպես խոսելու նախաբան: Ուինսթընը կտրուկ կանգ
առավ ու շրջվեց: Օ՛'Բրայընն էր:

Վերջապես նրանք դեմ դիմաց էին, ն Ուինսթընին պատեց փախ-
չելու ցանկությունը: Սիրտն ուժգին բաբախեց: Նա չէր կարողանա
խոսել: Սակայն Օ'Բրայընը շարունակեց քայլել առաջվա պես` մի
պահ ընկերաբար դիպչելով Ուինսթընի ձեռքին, ու երկուսով քայ-
լեցին կողք կողքի: Օ'Բրայընը խոսեց յուրահատուկ ծանրակշիռ
քաղաքավարությամբ, ինչով առանձնանում էր Ներքին կուսակցու-
թյան անդամների մեծամաւնությունից:

- Ես ձեզ հետ խոսելու առիթի էի սպասում,- ասաց նա:- Վեր-
ջերս «Թայմսում» կարդում էի նորալեզվով ճեր հոդվածներից մեկը:
Որքան հասկացա` ձեր հետաքրքրությունը նորալեզվի հանդեպ
գիտական բնույթ ունի:

Ուինսթընը մասամբ վերգտել էր ինքնատիրապետումը:

- Շազիվ թե գիտական,- ասաց նա:- Ես պրոֆեսիոնալ չեմ:
Դա իմ մասնագիտությունը չէ: Երբեք կապ չեմ ունեցել լեզվի
գործնական կառուցվածքի հետ:

- Բայց շատ նրբագեղ եք գրում,- ասաց Օ'Բրայընը:- Դա միայն
իմ կարծիքը չէ: Վերջերս խոսում էի ձեր ընկերներից մեկի հետ, որը
մասնագետ է: Անունը մոռացել եմ:

Ուինսթընի սիրտը դարձյալ ցավով կծկվեց: Ակնհայտ էր, որ
խոսքը Սայմի մասին է: Բայց Սայմը պարզապես մեռած չէր. նրան
վերացրել էին, նա ոչ ոք էր: ` Նրան վերաբերող ցանկացած հղում
մահացու վտանգավոր կլիներ: Օ'Բրայընի դիտողությունը պետք է

-165-

ընդունել որպես ազդանշան, գաղտնաբառ: Մտքի մի փոքրիկ հան-
ցագործություն կատարելով` Օ'Բրայընը Ուինսթընին մեղսակից
դարձրեց: Նրանք շարունակեցին դանդաղ քայլել միջանցքով,
բայց Օ'Բրայընը հանկարծ կանգ առավ: Քթարմատին շտկեց ակ-
նոցը մի շարժումով, որի մեջ միշտ տարօրինակ, զինաթափող
սիրալիրություն կար: Հետո շարունակեց.

- Իրականում ուզում էի ասել՝ նկատեցի, որ ձեր հոդվածում օգ-
տագործել եք երկու բառ, որոնք հնագել են: Բայց հնացել են միայն
բոլորովին վերջերս: Տեսե՛լ եք`Նորալեզվի բառարանի տասներորդ
հրատարակությունը:

- Ո,- ասաց Ուինսթընը:- Չգիտեի, որ արդեն լույս է տեսել:
Արճանագրությունների բաժնում մենք դեռ իններորդ հրատարա-
կությունն ենք օգտագործում:

- Կարծում եմ` տասներորդ հրատարակությունը դեռ մի քանի
ամիս էլ չի հայտնվի: Բայց մի քանի նախնական տարբերակ արդեն
շրջանառության մեջ է: Մեկն ինճ մոտ է: Գուցե ձեզ հետաքրքրի՞

- Շա՛տ,- ասաց Ուինսթընը անմիջապես հասկանալով, թե ուր է
գնում խոսակցությունը:

- Որոշնորամուծություններ շատ սրամիտ են: Բայերի թվի կրճա-
տումը... կարծում եմ՝ ձեզ դուր կգա: Կուզե՛ք բառարանը ձեզ ուղար-
կեմ ցրիչի միջոցով: Բայց վախենամ, որ չափազանց մոռացկոտ եմ
նման հարցերում: Գուցե դուք ձեզ հարմար պահի գաք իմ տուն ու
վերցնեք: Սպասեք: Հիմա կտամ իմ հասցեն:

Նրանք կանգնած էին հեռէկրանի առաջ: Օ'Բրայընը ցրված
քրքրեց գրպանները, ապա փոքրիկ կաշեպատ նոթատետր ու ոս-
կեգուն թանաքամատիտ հանեց: Անմիջապես հեռէկրանի տակ,
այնպիսի դիրքում, որ մյուս կողմում ցանկացած ոք կարող էր կար-
դալ, թե ինչ է գրում, խզբզեց հասցեն, պատռեց էջն ու փոխանցեց
Ուինսթընին:

- Սովորաբար երեկոները տանն եմ,- ասաց նա:- Հակառակ
դեպքում սպասավորս ձեզ կփոխանցի բառարանը:

-166-

Նա գնաց՝ թողնելով Ուինսթընին թղթի կտորը ձեռքին, որն այս
անգամ թաքցնելու կարիք չկար: Այնուամենայնիվ, նա զգուշորեն
մտապահեց ինչ գրված էր թղթի վրա, Ա մի քանի Ժամ անց թեր-
թիկը նետեց հիշողության անցքի մեջ բազում այլ թղթերի հետ:

Նրանք խոսել էին ընդամենը մեկ-երկու րոպե: Այդ միջադեպը
միայն մի բան կարող էր նշանակել: Հանդիպումը կազմակերպվել
էր Օ'Բրայընի հասցեն Ուինսթընին հանձնելու համար: Ուրիշ հնար
չկար. որնէ մեկի բնակության վայրը պարզելու միակ միջոցն ուղիղ
հարցն էր: Հասցեագիրք չկար: «Եթե ցանկանաք տեսնել ինճ, կա-
րող եք գտնել այսինչ տեղում»,- ասել էր Օ'Բրայընը: Գուցե բա-
ռարանում թաքցրած գրություն կա: Բայց ամեն դեպքում, մի բան
պարզ էր: Դավադրությունը, որի մասին երազել էր, գոյություն ունի,
ունա արդեն ընդհուպ մոտեցել էր դրան:

Ուինսթընը գիտեր, որ վաղ թե ուշ կհնազանդվի Օ'՛Բրայը-
նի կանչին: Գուցե վաղը, գուցե երկար հապաղումից հետո. հաս-
տատ չգիտեր: Ինչ կատարվում Է հիմա, տարիներ առաջ սկսված
գործընթացի զարգացումն է: Առաջին քայլը թաքուն, անսպասելի
միտքն էր, երկրորդը՝ օրագիրը: Նա մտքից անցել էր բառերի, իսկ
հիմա` բառերից գործողությունների: Վերջին քայլը կլինի այն, ինչ
կկատարվի Սիրո նախարարությունում: Նա հաշտվել էր դրա հետ:
Վերջը սկզբի մեջ է: Բայց դա վախեցնում էր. կամ, ավելի ճշգրիտ,
նա ասես կանխաճաշակում էր մահը, արդեն պակաս կենդանի էր:
Նույնիսկ Օ՛'Բրայընի հետ խոսելիս, երբ ընկալեց հրավերի իմաստը,
պաղ սարսուռը պատեց նրան: Այնպիսի զգացողություն էր, ասես
իջել էր խոնավ գերեզմանափոսը. առաջ էլ գիտեր, որ գերեզմանը
հեռու չէ ու սպասում է իրեն, բայց դրանից թեթնություն չզգաց:

-167-

Մ/|

Ուինսթընն արթնացավ` արցունքն աչքերին: Ջուլիան քնատ
փաթաթվեց նրան` ինչ-որ բան քրթմնջալով, կարծես ասում էր՝
«Ի՞նչ է պատահել»:

- Երազ տեսայ,- սկսեց նա ու արագ կանգ առավ: Չափազանց
դժվար էր բառերով արտահայտել: Երազը երազ էր, բայց կար ն
նրա հետ կապված հիշողությունը, որ արթնանալուց վայրկյաններ
անց դուրս լողաց մտքի մեջ:

Նա նորից պառկեց, փակեց դեռնս երազով լեցուն աչքերը: Դա
մեծ, լուսաշող երազ էր, որի մեջ իր ողջ կյանքն ասես փռվել էր իր
առաջ, ինչպես ամառային երեկոյի պատկերը անձրնից հետո: Այդ
ամենը կատարվել էր ապակե ճնշածծանի ներսում, բայց ապակու
մակերեսը երկնակամարն էր, իսկ երկնակամարի ներսում ամեն
ինչ ողողված էր պարզ ու փափուկ լույսով, որտեղից կարելի էր
անցնել դեպի անսահման հեռուներ: Երազի թեման, ն, անշուշտ,
ինչ-որ իմաստով, բովանդակությունը, թնի շարժումն էր, որ իր
մայրիկն էր անում, Ա երեսուն տարի անց կրկնել էր վավերագրա-
կան ֆիլմում տեսած հրեա կինը, որը փոքրիկ տղային փորձում էր
պաշտպանել փամփուշտներից, մինչն որ ուղղաթիռը երկուսին էլ
պատառ-պատառ արեց:

- Գիտես,- ասաց նա,- մինչ այս պահը թվում էր՝ ես եմ սպանել
մայրիկիս:

- Ինչո՛ւ ես սպանել,- կիսարթուն ասաց Ջուլիան:

- Ես չեմ սպանել նրան: Համենայն դեպս՝ ֆիզիկապես:

Երազում նա հիշել էր այն պահը, երբ վերջին անգամ տեսավ
մորը, իսկ արթնանալուց վայրկյաններ առաջ վերհիշեց նույն օրը
պատահած մի քանի մանր դեպքերի շղթան: Տարիների ընթացքում
երնի դիտավորյալ վանել էր այդ հիշողությունն իր գիտակցությու-
նից: Տարեթիվը հաստատ չէր հիշում, բայց հավանաբար առնվազն
տասը տարեկան էր, գուցե՝ տասներկու, երբ դա պատահեց:

-168-

Հայրն անհետացել էր որոշ Ժամանակ առաջ, բայց չէր հիշում,
թե որքան: Ավելի լավ հիշում էր այդ ժամանակի աղմկոտ, անհան-
գիստ հանգամանքները. պարբերաբար կրկնվող խուճապ` կապ-
ված օդային հարձակումների հետ, ո ապաստանի որոնում Մետ-
րոյի կայարաններում, ամենուր՝ քարերի կույտեր, փողոցների անկ-
յուններում փակցված անընթեռնելի հայտարարություններ, նույն
գույնի վերնաշապիկներով երիտասարդների խմբեր, հսկայական
հերթեր հացի փռերի առաջ, գնդացրի ընդհատվող կրակահերթ
հեռվում, ո ամենակարնորը՝ որ ուտելիքը երբեք չէր հերիքում: Նա
հիշում էր հետկեսօրյա երկար ժամերը, որ անց էր կացնում ուրիշ
տղաների հետ աղբամանների ու աղբակույտերի շուրջ խռնված՝
հավաքելով կաղամբի թերեր, կարտոֆիլի կեղններ, երբեմն, պա-
տահում էր` հացի չորացած կեղններ, որոնցից զգուշորեն հեռաց-
նում էին մոխիրը. հիշեց նան՝ ինչպես էին սպասում որոշակի երթու-
ղով շարժող բեռնատարներին, որոնք անասնակեր էին տանում,
ու երբ ցնցվում էին ճանապարհի կարկատանների վրա, երբեմն
քուսպի մի քանի կտոր էր ընկնում:

Երբ հայրն անհետացավ, մայրը զարմանքի կամ սաստիկ վշտի
ոչ մի նշան ցույց չտվեց, միայն հանկարծակի փոխվեց: (Թվում էր՝
նրա մեջ կյանք չկա: Նույնիսկ Ուինսթընի համար պարզ էր, որ
սպասում է մի բանի, որ, նրա կարծիքով, անխուսափելի էր: Անում
էր անհրաժեշտ ամեն ինչ` եփում էր, լվանում, կարկատում, հար-
դարում անկողինը, լվանում էր հատակը, մաքրում բուխարու դա-
րակի փոշին, միայն թե միշտ շատ դանդաղ ու զարմանալիորեն՝
առանց ավելորդ շարժումների, ինչպես նկարչի շարժվող մանեկեն:
Նրա խոշոր, բարեկազմ մարմինն ասես բնական ճանապարհով
ընկնում էր հանդարտության գիրկը: Երբեմն Ժամերով գրեթե ան-
շարժ նստում էր մահճակալին, կերակրում կրտսեր քրոջը` երկու-
երեք տարեկան փոքրիկ, հիվանդոտ, լուռումունջ երեխային, որը
դեմքը նիհարությունից կապիկի էր նմանվել: Հազվադեպ գրկում էր
Ուինսթընին ու երկար սեղմում կրծքին` առանց որնէ բան ասելու:

-169-

Չնայած երեխայությանն ու եսասիրությանը՝ Ուինսթընը գիտեր,
որ դա ինչ-որ կապ ունի շուտով կատարվելիք մի բանի հետ, որի
մասին նա երբեք չէր խոսում:

Նա հիշում էր սենյակը, որտեղ ապրում էին` մռայլ, հեղճուցիչ
սենյակ, որի կեսը զբաղեցնում էր սպիտակ ծածկոցով մահճա-
կալը: Կար բուխարի՝ գազօջախով, ն պահարան, որտեղ ուտելիք
էր պահվում, իսկ դրսում՝ սանդղահարթակում, դարչնագույն կավե
լվացարանն էր՝ նախատեսված մի քանի սենյակի համար: Նա հի-
շում էր մայրիկի արձանակերպ մարմինը, որը կռանում էր գազօջա-
խի վրա, որպեսզի ինչ-որ բան խառնի կաթսայի մեջ: Ամենից լավ
հիշում էր իր անվերջ քաղցն ու կատաղի ն անազնիվ կռիվները մա-
շի Ժամին: Նորից ու նորից հարցնում էր մայրիկին՝ ինչու ուտելիքն
ավելի շատ «է, գոռում էր նրա վրա ու մոլեգնում (նույնիսկ հիշում
էր իր ճայնի տոնայնությունը. շատ շուտ սկսեց խզվել ու երբեմն յու-
րահատուկ թնդում էր), կամ թնկթնկան պաթոսով ջանում էր ավե-
լի մեծ չափաբաժին ստանալ: Մայրը պատրաստ էր տալ ավելին:
Այդպես էլ պետք է լինի, մտածում էր մայրը, «տղան» պետք է ամե-
նամեծ բաժինը ստանա. բայց որքան էլ շատ էր լցնում, նա միշտ
ավելին էր պահանջում: Ամեն անգամ՝ ճաշելիս, մայրն աղաչում էր
չլինել եսասեր ու հիշել, որ փոքր քույրը հիվանդ է ն՛նույնպես ուտե-
լիքի կարիք ունի, չ:այց անօգուտ էր: Երբ մայրը չէր լցնում Ճաշը, նա
զայրացած գոռում էր, փորճում նրա ձեռքից ուժով խլել կաթսան ու
գդալը, պատառներ խլում քրոջ ալիսեից: Գիտեր, որ սովի է մատ-
նում երկուսին էլ, բայց չէր կարող զսպել իրեն. նույնիսկ զգում էր, որ
ունի այդ իրավունքը: Ստամոքսում բողոքող քաղցը կարծես արդա-
րացնում էր նրան: Ուտելուց առաջ ն. հետո, եթե մայրը չէր հսկում,
միշտ թռցնում էր դարակի ուտելիքի խղճուկ պաշարները:

Մի օր շոկոլադի չափաբաժին սահմանվեց: Շաբաթներ կամ
ամիսներ առաջ նման բան չկար: Նա միանգամայն հստակ հիշում
էր շոկոլադի այդ փոքրիկ անգին կտորը: Երկու ուսցիա քաշով կտոր
էր (այն ժամանակ դեռ ունցիաներով էին հաշվում)` երեք հոգու

-170-

համար: Անշուշտ, պետք է բաժանվեր երեք հավասար մասի: Հան-
կարծ, ասես կողքից, Ուինսթընը լսեց, թե ինչպես է բարձրաձայն
հոխորտալով պահանջում ամբողջ կտորը: Մայրն ասաց, որ ագա-
հություն չանի: Հետո երկար ու ճանձրալի վեճ ծավալվեց՝ կրկնվող
գոռոցներով, նվնվոցով, արցունքներով, բողոքներով, սակարկու-
թյուններով: Փոքրիկ քույրը, որ երկու ճեռքով կառչել էր մայրիկից,
ժիշտ կապկի ճագուկի պես, նրա ուսի վրայից նայում էր խոշոր,
տխուր աչքերով: Ի վերջո մայրը կոտրեց շոկոլադի երեք քառորդն
ու տվեց Ուինսթընին, իսկ մնացած մեկ քառորդը՝ քրոջը: Փոքրիկ
աղջիկը վերցրեց ու բութ նայում էր՝ գուցե չհասկանալով, թե ինչ է:
Ուինսթընը մի պահ հետնում էր նրան: Հետո հանկարծակի սրըն-
թաց թռիչքով ճանկեց շոկոլադի կտորը քրոջ ճեռքից ու սլացավ
դեպի դուռը:

- Ուի՞նսթըն, Ուի՞նսթըն,- կանչեց մայրը նրա ետնից:- Վերա-
դարձիր: Շոկոլադը քրոջդ տուր:

Կանգ առավ, բայց չվերադարձավ: Մոր անհանգիստ աչքերը
կենտրոնացել էին նրա դեմքին: Նույնիսկ հիմա մտածում էր ինչ-որ
բանի մասին` անհայտ, բայց շուտով կատարվելիք բանի: -Քույրը,
հասկանալով, որ իրեն զրկեցին ինչ-որ բանից, թույլ-թույլ թնկթնկում
էր: Մայրը գրկեց երեխային ու դեմքը սեղմեց իր կրծքին: Նրա շար-
ժումը Ոփնսթընին հուշեց, որ քույրը մահանում է: Նա շրջվեց ու
իջավ աստիճաններով՝ մածուցիկ շոկոլադը ձեռքում պահած:

Նա այլնս երբեք չտեսավ մորը: Շոկոլադը խժռելուց հետո
ամոթի զգացում ունեցավ ու մի քանի Ժամ շրջում էր փողոցնե-
րում, մինչե քաղցը տուն քշեց: Երբ վերադարձավ, մայրն ան-
հետացել էր: Այն ժամանակ դա արդեն սովորական երնույթ էր
դառնում: Սենյակից ոչինչ չէր պակասել, բացի մորից ու քրոջից:
Նրանք հագուստ չէին վերցրել, նույնիսկ մայրիկի վերարկուն:
Մինչ այսօր Ուինսթընը վստահ չէր, որ մայրը մահացել է: Չի բա-
ցառվում, որնրան պարզապես ուղարկել են տաժանապարտների
ճամբար: Ինչ վերաբերում է քրոջը, ապա գուցե նրան էլ, ինչպես

-171-

Ուինսթընին, տեղափոխել էին անօթնան երեխաների գաղութ-
ներից մեկը (դրանք կոչվում էին «Ուղղիչ կենտրոններ»), որոնք
ստեղծվել էին քաղաքացիական պատերազմի հետնանքով, կամ
գուցե մոր հետ ուղարկել էին ճամբար, կամ ուղղակի թողել էին
ինչ-որ տեղ՝ մեռնելու:

Երազի հիշողությունը, հատկապես թնի գրկող, պաշտպանող
շարժումը, որի մեջ դրա ողջ իմաստն էր, դեռ վառ էր նրա մտքում:
Հիշեց երկու ամիս առաջ տեսած մեկ այլ երազ: Այսօրվա երազում
մայրը նստել էր մրոտ սպիտակ ծածկոցով մահճակալին, երեխան
Գրկին, իսկ այն մեկում` սուզվող նավի մեջ էր ն ամեն րոպե ավելի
խոր սուզվելով` դեռ նայում էր իրեն մգացող ջրերի միջից:

Նա Ջուլիային պատմեց մոր անհետանալուպատմությունը: Առանց
աչքերը բացելու Ջուլիան շրջվեց ու ավելի հարմար տեղավորվեց:

- Պատկերագզնում եմ՝ ինչ վայրենի փոքրիկ խոզուկ ես եղել այն
ժամանակ,- քրթմնջաց նա:- Բոլոր երեխաներն էլ խոզուկներ են:

- Այո, բայց ամենակարնորն այն է...

Աղջկա շնչառությունից զգացվում էր, որ նորից քնելու է: Ուինս-
թընը կուզեր շարունակել պատմությունը մայրիկի մասին: Մոր մա-
սին իր հիշողություններից չէր կարելի եզրակացնել, թե նա արտա-
սովոր կին է եղել, առավել նս՝ գրագետ. բայց օժտված էր ինչ-որ
մեծահոգությամբ, մաքրությամբ, պարզապես որովհետե չափա-
նիշները, որոնց նա ենթարկվում էր, մասնավոր էին: Նրա զգաց-
մունքներն իր սեփականն էին ն չէին կարող փոփոխվել դրսից:` Նրա
մտքով չէր անցնում, որ եթե գործողությունն արդյունք չունի, ապա
անիմաստ է: Եթե սիրում ես որնէ մեկին, ուրեմն սիրում ես, իսկ երբ
այլնս ոչինչ չունես տալու, տալիս ես սերդ: Երբ շոկոլադը վերջանում
էր, մայրը երեխային սեղմում էր կրծքին: Դա անօգուտ էր, ոչինչ
չէր փոխում, ավելի շատ շոկոլադ չէր հայտնվում, երեխայի կամ իր
մահը չէր կասեցվում, բայց նրա համար բնական էր: Փախստա-
կան կինը նավակի մեջ նույնպես թնով ծածկել էր երեխային, բայց
դա նույնքան անօգուտ էր, որքան թղթի կտորով փամփուշտից

-172-

պաշտպանվելը: Կուսակցությունը սարսափելի բան է արել. համո-
զել է քեզ, որ բնազդները, զգացմունքները ինքնին կարնոր չեն, ու
միննույն ժամանակ խլել է նյութական աշխարհի հանդեպ ցանկա-
ցած իշխանություն: Կուսակցության ճանկերում հայտնվելուն պես
միննույն էր դառնում` ինչ զգում կամ չէիր զգում, ինչ անում էիր կամ
խուսափում էիր անել: Ինչ էլ պատահեր, անհետանալու ես, ու ոչ
ոք երբեք չի լսելու ոչ քո, ոջ արարքներիդ մասին: Քեզ առանձնաց-
նում էին պատմության հոսքից: Մինչդեռ ընդամենը երկու սերունդ
առաջ այդ ամենն այնքան էլ կարնոր չէր թվա ոչ մեկին, որովհետն
նրանք չէին փորձում փոխել պատմությունը: Նրանց ղեկավարում
էր անճծնական հավատարմությունը, որը երբեք կասկածի տակ չէր
դրվում: Կարնոր էին անձնական հարաբերությունները ն միան-
գամայն անօգնական շարժումը, գրկախառնությունը, արցունքը,
մեռնող մարդուն ուղղված խոսքն ինքնին կարող էր արժեք ունե-
նալ: Նա հանկարծ հասկացավ, որ պրոլները մնացել են այդ վի-
ճակում: Նրանք հավատարիմ են ոչ թե կուսակցությանը, երկրին
կամ գաղափարին, այլ իրար: Կյանքում առաջին անգամ Ուինսթընը
չէր արհամարհում պրոլներին կամ նրանց վերաբերվում լոկ որպես
իսերտ ուժի, որը մի օր կյանքի կկոչվի ու կվերածնի աշխարհը:
Պրոխերը մարդ էին մնացել: Չէին կարծրացել ներքուստ: Պահպա-
նել էին պարգագույն զգացմունքները, որոնք Ուինսթընը ստիպված
էր վերստին սովորել գիտակցաբար: Այդ մասին մտածելիս նա,
կարծես ոչ տեղին, հիշեց, թե ինչպես մի քանի շաբաթ առաջ մայ-
թին մի կտրված ձեռք տեսավ ու ոտքով խփեց-գցեց առուն, ասես
կաղամբի ցողուն լիներ:

- Պրոլները մարդ են,- բարձրաձայն ասաց նա:- Իսկ մենք ոչ:

- Ինչո՞ւչ- հարցրեց Ջուլիան, որը նորից արթնացել էր:

Ուինսթընը մի քիչ միտք արեց:

- Երբնէ մտքովդ չի՞ անցել,- ասաց նա,- որ մեզ համար լա-
վագույն ելքն ուղղակի այստեղից հեռանալն ու այլնս երբեք
չհանդիպելն է, քանի դեռ շատ ուշ չէ:

-173-

- Այո, սիրելիս, շատ եմ մտածել: Բայց, մեկ է, չեմ անի:

- Մեր բախտը բերում էր,- ասաց Ուինսթընը,-. բայց դա երկար
տնել չի կարող: Դու երիտասարդ ես: Նորմալ, անմեղ տեսք ունես:
Եթե հեռու մնաս ինձ նմաններից, գուցե մի հիսուն տարի էլ ապրես:

- Չէ, ես ամեն ինչի մասին մտածել եմ: Կանեմ այն, ինչ կանես
դու: Մի՛ վհատվիր: Ես լավ գիտեմ` ինչպես ողջ մնամ:

- Կարող է դեռ վեց ամիս էլ միասին լինենք, կամ մի տարի,
ո՛վ գիտի: Ի վերջո, հաստատ կբաժանվենք: Հասկանո՛ւմ ես` ինչ-
քան միայնակ կլինենք: Երբ մեզ բռնեն, մեկմեկու համար չենք
կարողանա անել ոչինչ, տառացիորեն ոչինչ: Եթե խոստովանեմ,
քեզ կգնդակահարեն, եթե հրաժարվեմ խոստովանել, միննույն է`
կգնդակահարեն: Ինչ էլ որ անեմ կամ ասեմ, կամ զսպեմ ինձ ու չա-
սեմ, չեմ կարող գոնե հինգ րոպեով հետաձգել քո մահը: Մեզնից ոչ
ոք նույնիսկ չի իմանա՝ մյուսը ո՛ղջ է, թե մեռած: Մենք կատարելա--
պես անզոր կլինենք: Կարնոր է մի բան. մենք չպիտի դավաճանենք
իրար, եթե նունիսկ դրանից ոչինչ չի փոխվելու:

- Եթե նկատի ունես խոստովանությունը,- ասաց Ջուլիան,- խե-
լոք-խելոք կխոստովանենք: Բոլորն էլ խոստովանում են: Անհնար Է
խուսափել դրանից: Նրանք տանջում են:

- Խոստովանությունը նկատի չունեմ: Խոստովանությունը դա-
վաճանություն չէ: Կարնոր չէ` ինչ ես ասում կամ անում. կարնորը
միայն զգացմունքներն են: Եթե ինձ ստիպեն, որ դադարեմ սիրել
քեզ, դա կլինի իսկական դավաճանություն:

Ջուլիան մտքի մեջ ընկավ:

- Չեն կարող,-- ի վերջո ասաց նա:- Դա միակ բանն է, որ նրանք
չեն կարող: Կարող են ստիպել, որ ասես ցանկացած բան, ցանկա-
ցա՛ծ, բայց չեն ստիպի, որ հավատաս դրան: Նրանք չեն կարող
հայտնվել քո ներսում:

- ՈՀչ,- ոջ այխնքան հուսահատ ասաց Ուինսթընը-- Ոչ: ճիշտ ես:
Նրանք չեն կարող հայտնվել քո՛ներսում: Եթե զգաս, որ արժի մարդ
մնալ, նույնիսկ եթե դա անօգուտ է, ուրեմն կհաղթես նրանց:

-174-

Ուինսթընը մտածեց հեռէկրանի ու նրա մշտարթուն ականջի մա-
սին: Նրանք կարող են լրտեսել քեզ օր ու գիշեր, բայց եթե զգոն լինես,
կարող ես խորամանկությամբ գերազանցել նրանց: Չնայած իրենց
խելացիությանը նրանք չեն տիրապետում ուրիշի մտքերը կարդալու
գաղտնիքին: Գուցե, երբ հայտնվես նրանց ճեռքերում, պարզվի, որ
այդքան էլ այդպես չէ: Ոչ ոք չգիտեր՝ ինչ է կատարվում Սիրո նախա-
րարության՛-ներսում, բայց հնարավոր էր կռահել. կտտանքներ, թմրա-
դեղեր, նուրբ գործիքներ, որոնք արձանագրում են քո նյարդային ար-
ճագանքը, աստիճանաբար թմրեցում` անքնության միջոցով, միայ-
նություն ն անվերջ հարցաքննություններ: Ամեն դեպքում՝ հնարավոր
չԷ թաքցնել փաստերը: Դրանք ջրի երես կելնեն հարցաքննությամբ,
կկորզվեն խոշտանգումներով: Բայց եթե նպատակը ոչ թե ողջ մնախ
է, այլ մարդ մնալը, ապա ի՞նչ տարբերություն: Նրանք չեն կարող փո-
խել քո զգացմունքները. ասենք՝ ինքդ էլ չես կարող փոխել, նույնիսկ
եթե ցանկանաս: Նրանք կարող են ամենայն մանրամասնությամբ
պարզել, թե ինչ ես արել, ասել կամ մտածել, բայց սիրտը, որի մղում-
ներն առեղծված են նույնիսկ քեզ համար, կմնա անմատչելի:

Նի

Նրանց հաջողվեց: Նրանց վերջապես հաջողվեց:

Կանգնել էին երկարուկ, թույլ լուսավորված սենյակում: Հեռէկ-
րանի ճայնն իջեցված էր՝ թույլ խշշում էր. մուգ կապույտ գորգն
այնքան ճոխ էր, որ թվում էր քայլում ես թավշի վրայով: Սենյակի
հեռավոր ծայրին կանաչ լուսամփոփի տակ դրված սեղանի առաջ
նստած էր Օ'Բրայընը, սեղանին, աջ ու ձախ, թղթերի տրցակներ
էին: Նա նույնիսկ չբարձրացրեց գլուխը, երբ սպասավորը ներս
ուղեկցեց Ջուլիային ու Ուինսթընին:

Ուինսթընի սիրտն այնքան ուժեղ էր բաբախում, որ վստահ չէր՝
կկարողանա՞ խոսել: Նրանց հաջողվել էր, վերջապես հաջողվե՛լ էր.

-175-

միայն այդ մասին էր մտածում: Այստեղ գայն ընդհանրապես հապ-
ճեպ քայլ էր, իսկ միասին գալը բացահայտ անմտություն, չնայած
իսկապես եկել էին տարբեր ճանապարհներով ու հանդիպել միայն
Օ'Բրայընի տան շեմին: Բայց նման դռնից ներս մտնելը մեծ ջանք
էր պահանջում: Որնէ մեկին հազվադեպ էր վիճակվում տեսնել
Ներքին կուսակցության անդամների բնակարանները ներսից, կամ
նույնիսկ հայտնվել քաղաքի այն թաղամասում, որտեղ նրանք ապ-
րում էին: Հսկայական բնակելի շենքի ողջ մթնոլորտը, ամեն ինչի
հարստությունն ու ընդարձակությունը, լավ ուտելիքի ու լավ ծխա-
խոտի անծանոթ բույրերը, վերուվար անող անձայն ու անհավանա-
կան արագ վերելակները, հետուառաջ շտապող սպիտակ բաճկո-
նավոր մատուցողները սարսափեցնում էին: Չնայած այստեղ գալու
հիանալի առիթ ուներ, ամեն քայլափոխի Ուինսթընին հետապնդում
էր վախը, որ սն համազգեստով պահնորդը հանկարծ կհայտնվի
անկյունից, կպահանջի իր փաստաթղթերն ու կհրամայի հեռանալ:
Օ'Բրայընի սպասավորը, սակայն, նրանց ընդունեց առանց երկ-
մտանքի: Փոքրամարմին, թխահեր տղամարդ էր սպիտակ բաճ-
կոնով, շեղանկյուն, միանգամայն անարտահայտիչ դեմքով. գուցե
չինացի էր: Միջանցքը, ուր առաջնորդեց հյուրերին, պատված էր
փափուկ գորգերով, կաթնագույն պաստառներով ու մաս-մաքուր
սպիտակ մանրահատակով: Դա էլ էր վախեցնում: Ուինսթընը չէր
հիշում՝ երբնէ մարդկային մարմինների շփումից չկեղտոտված մի-
ջանցք տեսե՛լ է:

Օ'Բրայընը ձեռքում թղթի կտոր էր բռնել ու կարծես ուշադիր
ուսումնասիրում էր: Ծանր դեմքը, որ թեքված էր այնպես, որ հնա-
րավոր էր տեսնել քթի ուրվագիծը, միաժամանակ ահարկու Ա խե-
լացի էր: Մոտ քսան վայրկյան անշարժ նստած էր: Հետո մոտեցրեց
խոսագրիչը ու նախարարությունների հիբրիդային ժարգոնով մի
հաղորդագրություն շարադրեց.

- Հոդված մեկ ստորակետ հինգ ստորակետ յոթ հավանություն
տալ ամբողջը վերջակետ առաջարկություն պարունակվել հոդված

-176-

վեց կրկնակիալյուս անհեթեթ սահմանային մտահանցագործու-
թյուն հետաձգել վերջակետ չշարունակել կառուցողական նախա-
ստացում պլյուս գնահատում մեքենայական վերադիր վերջակետ
ավարտ հաղորդագրության:

Նա զգուշորեն բարճրացավ աթոռից ու գորգի վրայով անձայն
մոտեցավ նրանց: Պաշտոնական մթնոլորտը նորալեզվի բառերով
կարծես մի քիչ թուլացավ, սակայն Օ'Բրայընի դեմքի արտահայ-
տությունը սովորականից մռայլ էր, ասես դժգոհ էր, որ իրեն ան-
հանգստացրին: Սարսափը, որ Ուինսթընն արդեն զգում էր, հան-
կարծ ընդհատվեց սովորական շփոթմունքով: Նրան թվազ՝` պար-
զապես հիմար սխալ է թույլ տվել: Ի՞նչ ապացույց կա, որ Օ'Բրայընն
իսկապես քաղաքական դավադիր է: Ոչինչ բացի աչքերի փայլից ու
երկիմաստ դիտողությունից. իսկ մնացյալը միայն սեփական թա-
քուն երնակայությունն էր՝ հիմնված երազի վրա: Նույնիսկ չէր կա-
րող պատճառ բռնել, թե եկել է՝ բառարանը վերցնելու. անհնար կլի-
ներ բացատրել Ջուլիայի ներկայությունը: Հեռէկրանի կողքով անց-
նելիս Օ՛Բրայընի գլխում մի միտք ծագեց: Նա կանգ առավ, շրջվեց
ու սեղմեց պատի անջատիչը: Սուր շխկոց լսվեց: Ձայնը դադարեց:

Ջուլիան թույլ ճչաց զարմանքից: Չնայած խուճապահար վիճա-
կիս՝ Ուիսսթընը չկարողացավ զսպել իրեն:

- Դուք այն կարող եք անջատե՛լյ,-- հարցրեց:

- Այո,- ասաց Օ'Բրայընը:- Մենք կարող ենք անջատել: Մենք
ունենք այդ արտոնությունը:

Հիմա Օ'Բրայընը ուղիղ դիմացն էր: Պատկառելի տեսքն իշխում
էր նրանց վրա, իսկ դեմքի արտահայտությունը դեռ անվերծանելի
էր: Նա համառորեն սպասում էր, որ Ուինսթընը խոսի, բայց ինչի՞
մասին: Նույնիսկ հիմա հասկանալի էր, որ նա ուղղակի զբաղված
մարդ է ու զայրացած մտածում է` ինչու իրեն խանգարեցին: Բոլորը
լուռ էին: Հեռէկրանը անջատելուց հետո սենյակում մեռյալ լռություն
էր: Վայրկյանները դանդաղ անցնում էին իրար ետնից: Ուինսթընը
դժվարությամբ էր նայում Օ/'Բրայընի աչքերին: Հետո հանկարծ

-177-

մռայլ դեմքը մեղմացավ ապագա ժպիտի Նշույլով: Իրեն հատուկ
շարժումով Օ'Բրայընն ուղղեց ակնոցը քթի վրա:

- Ես ասեմ, թե՞ դուք,-- հարցրեց նա:

- Ես կասեմ,- աշխույժ պատասխանեց Ուինսթընը: - Այն իսկա-
պե՛ս անջատված է:

- Այո, ամեն ինչ անջատված է: Մենք մենակ ենք:

- Մենք եկել ենք այստեղ, որովհետն...

Նա լռեց՝ առաջին անգամ հասկանալով, թե որքան աղոտ են
իր շարժառիթները: Քանի որ իրականում չգիտեր, թե ինչ օգնու-
թյուն ակնկալի Օ'Բրայընից, դժվար էր բացատրել՝ ինչու է եկել: ` Նա
շարունակեց՝ գիտակցելով, որ իր խոսքերը թույլ ու հավակնոտ են
հնչում:

- Կարծում ենք ինչ-որ դավադրություն կա, ինչ-որ գաղտնի
կազմակերպություն, որը գործում Է Կուսակցության դեմ, ու դուք
նրա անդամ եք: Ցանկանում ենք անդամագրվել ու աշխատել նրա
համար: Մենք Կուսակցության թշնամիներն ենք: Չենք հավատում
Անգսոցի սկզբունքներին: Մենք մտքի հանցագործներ ենք: ՝Նան՝
դավաճաններ: Սա ասում եմ, որովհետն ուզում ենք հանձնվել ճեզ:
Եթե ցանկանում եք, որ այլ հանցագործություններ էլ խոստովա-
նենք, պատրաստ ենք:

Նա լռեց ու հեւ նայեց ուսի վրայով` ասես զգալով, որ դուռը
բացվել է: Իսկապես, փոքրամարմին, դեղնավուն դեմքով սպասա-
վորն առանց թակելու ներս էր մտել: Ուինսթընը տեսավ, որ նրա
ճեռքին սկուտեղ կա՝ գրաֆինով ու բաժակներով:

- Մարթինը յուրային է,- հանդարտ խոսեց Օ'Բրայընը:- Խմիչքն
այստե՛ղ բերեք, Մա՛րթին: Դրեք կլոր սեղանին: Աթոռները հերի-
քո՛ւմ են: Ուրեմն կարող ենք նստել ու հանգիստ զրուցել: Ձեզ հա-
մար աթոռ բերեք, Մա՛րթին: Գործ կա: Առաջիկա տասը րոպեներին
դուք սպասավոր չեք:

Փոքրամարմին մարդը բավական հանգիստ նստեց, բայց՝ սպա-
սավորի պես, որը վայելում է իր արտոնությունը: Ուինսթընը աչքի

-178-

պոչով հետնում էր նրան: Մտածեց, որ այդ մարդն ամբողջ կյան-
քում ինչ-որ դեր է խաղացել ու հիմա վախենում է նույնիսկ մի պահ
դուրս գալ իր դերից: Օ'Բրայընը բռնեց գրաֆինի վզից ու բաժակ-
ները լցրեց մուգ կարմիր հեղուկով: Ուինսթընը աղոտ հիշեց վա-
ղուց տեսած մի բան՝ պատի կամ ցանկապատի վրա. էլեկտրական
լույսերից պատրաստված հսկայական շիշ, որն ասես բարձրանում-
իջնում էր ու պարունակությունը լցնում բաժակի մեջ: Վերնից հե-
ղուկը գրեթե սն. էր, բայց գրաֆինի մեջ շողում էր սուտակի պես:
Քաղցր-թթու հոտ ուներ: Նա տեսավ, թե Ջուլիան ինչպես վերցրեց
իր բաժակն ու անկեղծ հետաքրքրասիրությամբ հոտոտեց:

- Կոչվում է գինի,- թույլ ժպիտով ասաց Օ'՛Բրայընը:- Անկաս-
կած, կարդացել եք դրա մասին: Վախենամ՝ Արտաքին կուսակցու-
թյունում հազվադեպ է հանդիպում,-- դեմքին նորից խորհրդավո-
րության ստվեր հայտնվեց: Բարձրացրեց գավաթը,- կարծում եմ՝
տեղին է սկսել կենացից: Մեր առաջնորդի` Էմանուել Գոլդսթեյնի
համար:

Ուինսթընը եռանդով բարձրացրեց գավաթը: Գինու մասին նա
կարդացել ու երազել էր: Ինչպես ապակե ճնշածծանը կամ պարոն
Չարրինգթընի կիսատ հիշած բանաստեղծությունները՝ այն պատ-
կանում էր անհետացած, ռոմանտիկ անցյալին, վաղեմի Ժամա-
նակներին, ինչպես Ուինսթընը սիրում էր մտքում անվանել: Չգի-
տես ինչու միշտ մտածել էր, որ գինին պետք է շատ քաղցր լինի,
ինչպես մոշի ջեմը, ե անմիջապես արբեցնի: Իրականում առաջին
ումպից գինին հիասթափեցրեց նրան: Տարիներ շարունակ ջին
խմելուց հետո գրեթե չզգաց գինու համը: Դատարկ գավաթը դրեց
սեղանին:

- Ուրեմն իսկապե՛ս Գոլդսթեյն անունով մարդ կա,- հարցրեց նա:

- Այո, այդպիսի անձնավորություն կա, ունա ողջ է: Բայց չգիտեմ,
թե որտեղ է:

-Իսկ դավադրությո՛ւնը.... կազմակերպությունը: Իրակա՞ն է:
Մի՛թե Մտքի ոստիկանության հորինվածքը չէ:

-179-

- Ո», իրական է: Մենք այն կոչում ենք Եղբայրություն: Դուք եր-
բեք ավելին չեք իմանա Եղբայրության մասին, բացի նրանից, որ
այն կա, ն դուք նրա անդամն եք: Ես դեռ կվերադառնամ այդ թե-
մային,- նա նայեց ձեռքի Ժամացույցին-- Նույնիսկ Ներքին կուսակ-
ցության անդամի համար անխոհեմ քայլ է հեռէկրանը կես ժա-
մից ավելի անջատելը: Դուք չպետք է միասին գայիք ն ստիպված
կլինեք հեռանալ առանձին-առանձին: Դուք, ընկե՛ր,- ասաց Ջու-
լիային,- առաջինը կգնաք: Մենք դեռ մոտ քսան րոպե ունենք: Երնի
հասկանում եք, որ պետք է ձեզ որոշ հարցեր տամ: Ընդհանուր
առմամբ, ինչի՛ եք պատրաստ:

- Այնամենին, ինչ կարող ենք,- ասաց Ուինսթընը:

Օ'Բրայընը մի քիչ թեքվել էր աթոռի վրա, ն հիմա նայում էր
Ուինսթընին: Նա գրեթե անտեսում էր Ջուլիային` ասես համարե-
լով, որ Ուինսթընը կարող է խոսել նրա փոխարեն: Մի պահ կոպերն
իջան աչքերի վրա: Սկսեց ցածր, անարտահայտիչ ձայնով հարց-
նել, ասես սովորական երնույթ էր, ասես ինչ-որ կատեխիզիս էր
ընթերցում, ու հարցերի մեծ մասն արդեն ծանոթ էր նրան:

- Պատրա՛ստ եք զոհել ճեր կյանքը:

- Այո:

- Պատրա՛ստ եք սպանություն գործել:

- Այո:

- Զբաղվել սաբոտաժով, որը կարող է հանգեցնել հարյուրավոր
անմեղ մարդկանց մահվան:

- Այո:

- Դավաճանել ձեր երկիրն ու հանձնվել օտար պետությունների:

- Այո:

-. Պատրա՛ստ եք խաբել, կեղծել, շանտաժ անել, այլասերել
երեխաների մտքերը, թմրանյութեր տարածել, խրախուսել մարմ-
նավաճառությունը տարածել վեներական հիվանդություններ.
անել ամենը, ինչը կարող է հանգեցնել բարոյալքման ն թուլացնել
Կուսակցության ուժը:

-180-

- Այո:

- Եթե, օրինակ, մեր շահերից բխի ծծմբական թթու լցնել
երեխայի դեմքին, պատրա՛ստ եք անել:

- Այո:

- Պատրա՛ստ եք փոխել ճեր ինքնությունն ու մնացած ողջ կյանքն
ապրել որպես մատուցող կամ նավանորոգարանի աշխատող:

- Այո:

- Պատրա՛ստ եք ինքնասպանություն գործել, երբ հրամայենք:

- Այո:

- Դուք երկուսդ, պատրա՛ստ եք բաժանվել ու այլնս երբեք
չտեսնել իրար:

- Ոչ,- ընդհատեց Ջուլիան:

Ուինսթընին թվաց` մինչ իր պատասխանը երկար ժամանակ
անցավ: Մի պահ նույնիսկ թվաց, թե զրկվել է խոսելու ունակությու-
նից: Լեզուն անձայն շարժվում էր նախ կազմելով մի բառի առա-
ջին վանկը, հետո՝ մյուսինը, նորից ու նորից: Մինչ պատասխանն
արտաբերելը չգիտեր, թե ինչ է ասելու:

- Ո»,- վերջապես ասաց նա:

- Կեցցեք, որ ասացիք,- գոչեց Օ'Բրայընը:- Մեզ անհրաժեշտ է
իմանալ ամեն ինչ:

Նա շրջվեց Ջուլիայի կողմն ու ավելացրեց ավելի արտահայտիչ
ճայնով. |

- Շասկանո՛ւմ եք, եթե նույնիսկ նա ողջ մնա, հնարավոր է`
դառնա ուրիշ մարդ: Գուցե ստիպված լինենք փոխել նրա ինքնու-
թյունը: Դեմքը, շարժումները, ձեռքերի ձնը, մազերի գույնը... նույն-
իսկ ճայնը ուրիշ կլինի: Դուք ինքներդ կարող եք վերածվել ուրիշ
մարդու: Մեր վիրաբույժները կարող են անճանաձչելիորեն փոխել
մարդկանց: Երբեմն դա անհրաժեշտ է: Երբեմն նույնիսկ մարմնի
վերջույթներ ենք կտրում:

Ուինսթընը չկարողացավ զսպել իրեն ու նորից նայեց Մարթի-
նի մոնղոլական դեմքին: Ոչ մի սպի չտեսավ: Ջուլիան այնպես էր

-181-

գունատվել, որ պեպենները երնում էին, բայց խիզախ նայում էր
Օ՛Բրայընին: Նա համաձայնության նման մի բան քրթմնջաց:

- Լավ: Ուրեմն պայմանավորվեցինք:

Սեղանին արծաթե ծխախոտատուփ կար: Օ'Բրայընը ցրված
տեսքով մի սիգարետ վերցրեց, հետո վեր կացավ ու սկսեց դան-
դաղ հետուառաջ անել, ասես կանգնած ավելի լավ էր մտածում:
Սիգարետները շատ լավն էին, հաստ, խիտ լցված, թղթի անսովոր
մետաքսանման փափկությամբ: Օ'Բրայընը նորից նայեց ձեռքի
ժամացույցին:

- Լավ կլինի վերադառնաք մառան, Մա՛րթին,-- ասաց նա:- Քա-
ռորդ ժամից կմիացնեմ: Գնալուց առաջ ուշադիր նայեք այս ընկեր-
ներին: Դուք էլի եք հանդիպելու նրանց: Ես՝ գուցե ոչ:

Ճիշտ ինչպես մուտքի դռան մոտ` փոքրամարմին տղամարդու
մուգ աշքերը շողշողացին նրանց դեմքերի վրայով: Նրա շարժում-
ներում բարյագակամություն չկար: Մտապահեց արտաքինը, բայց
հետաքրքրություն նրանց հանդեպ չուներ, կամ էլ ցույց չէր տալիս:
Ուինսթընը մտածեց, որ գուցե սինթետիկ դեմքն ի վիճակի չէ փո-
խել իր արտահայտությունը: Առանց որնէ խոսքի կամ հրաժեշտ
տալու Մարթինը դուրս եկավ` ետնից անձայն փակելով դուռը:
Օ'Բրայընը քայլում էր սենյակում` մի ձեռքը սն տաբատի գրպա-
նում, իսկ մյուսում` սիգարետ:

- Շասկանո՛ւմ եք,- ասաց նա,- որ պայքարելու եք խավարի մեջ:
Միշտ կլինեք խավարի մեջ: Կստանաք հրամաններ ու կենթարկ-
վեք դրանց` առանց իմանալու, թե ինչու: Ավելի ուշ ձեզ գիրք կու-
ղարկեմ, որից կսովորեք մեր հասարակության իրական էությունը
ն ռազմավարությունը, որի միջոցով այն պետք է ոչնչացնենք: Երբ
կարդաք գիրքը, կդառնաք Եղբայրության լիիրավ անդամ: Սակայն
բացի ընդհանուր նպատակներից, հանուն որոնց պայքարում ենք,
ս կոնկրետ անհետաձգելի առաջադրանքներից՝ երբեք ոչինչ չեք
իմանա: Ասում եմ ձեզ՝ Եղբայրությունը գոյություն ունի, բայց չեմ կա-
րող ասել նրա անդամները հարյո՛ւրն են, թե՞ տասը միլիոն: Երբեք

-182-

չեք կարող ձեր անձնական կապերով իմանալ՝ արդյոք նրանք տա-
Սսից ավելի են: Դուք կունենաք երեք կամ չորս մտերիմ, որոնք ժա-
մանակ առ ժամանակ կանհետանան, ն կհայտնվեն նորերը: Քանի
որ սա ձեր առաջին կապն էր, կպահպանվի: Երբ հրամաններ ստա-
նաք, իմացեք, որ իմ կողմից են: Եթե մեզ պետք լինեք, կկապվենք
Մարթինի միջոցով: Երբ ձեզ ի վերջո բռնեն, կխոստովանեք: Դա
անխուսափելի է: Բացի ճեր սեփական գործողություններից, ուրիշ
ոչինչ պետք չի լինի խոստովանել: Դուք կարող եք մատնել միայն
մի քանի ոչ կարնոր մարդու: Գուցե նույնիսկ ինձ չմատնեք: Հնարա-
վոր է` մինչ այդ մահացած լինեմ, կամ ուրիշ մարդ դառնամ` ուրիշ
արտաքինով:

Նա շարունակեց հետուառաջ քայլել փափուկ գորգի վրա:
Չնայած մարմնի խոշորությանը՝ շարժումներում զգալի նրբագե-
ղություն կար: Դա երնում էր նույնիսկ ձեռքը գրպանը տանելուց
կամ ծխախոտ բռնելուց: Այնպիսի տպավորություն էր, որ օժտված
է ուժով, բայց առավել` վստահությամբ ու հեգնախառն խորաթա-
փանցությամբ: Չնայած լրջությանը՝ նրա մեջ չկար նեղմտության ոչ
մի նշույլ, որ հատուկ է մոլեռանդներին: Երբ խոսում էր սպանու-
թյան, ինքնասպանության, վեներական հիվանդությունների, ան-
դամահատված վերջույթների ու փոխված դեմքերի մասին, խոսքի
մեջ հեգնանք էր նկատվում: «Դա անխուսափելի է,- կարծես ասում
էր նրա ձայնը,- մենք դա պարտավոր ենք անել՝ առանց նահանջե-
լու: Բայց այլես ստիպված չենք լինի անել, երբ զգանք, որ դարճյալ
արժի ապրել»: Ուինսթընը Օ'Բրայընի հանդեպ հիացմունքի ալիք
զգաց, գրեթե երկրպագություն: Մի պահ մոռացել էր Գոլդսթեյնի
մշուշոտ կերպարը: Նայելով Օ'Բրայընի հզոր ուսերին ու կոպիտ,
տգեղ, բայց քաղաքակիրթ դեմքին, անհնար էր հավատալ, որ նրան
կարելի է հաղթել: Չկար մի հնարք, որ չկարողանար բացահայտել,
մի վտանգ, որ չկարողանար կանխատեսել: Նույնիսկ Ջուլիան էր
տպավորված: Նա հանգցրել էր սիգարետն ու լարված լսում էր:
Օ'Բրայընը շարունակեց.

-183-

-. Դուք, անշուշտ, լսել եք Եղբայրության մասին բամբասանք-
ները: Անկասկած` ձեր պատկերացումն ունեք նրա մասին: Հավա-
նաբար պատկերացրել եք դավադիրների հսկա ընդհատակյա աշ-
խարհ, որոնք գաղտնի հանդիպում են մառաններում, պատերի վրա
խզբզում հաղորդագրություններ, միմյանց ճանաչում գաղտնաբառե-
րի կամ ձեռքերի հատուկ շարժումների միջոցով: Ոչ մի նման բան:
Անհնար է, որ Եղբայրության անդամները ճանաչեն իրար. նրանցից
յուրաքանչյուրը չի կարող ճանաչել մի քանիսից ավելի մարդկանց:
Գոլդսթեյնն ինքը, եթե ընկնի Մտքի ոստիկանության ձեռքը, չի կա-
րող տալ Եղբայրության անդամների ամբողջական ցուցակը կամ
որնէ տեղեկություն, որի միջոցով ձեռք կբերեն այդ ցուցակը: Նման
ցուցակ գոյություն չունի: Եղբայրությունը հնարավոր չէ վերացնել,
որովհետն այն կազմակերպություն չէ` բառի սովորական իմաստով:
Այն ոչինչ չի միավորում, բացի գաղափարից, որն անխորտակելի է:
Երբեք ոչ մի բանի վրա չեք կարող հենվել, բացի գաղափարից: Չեք
ունենա ոչ ընկերներ, ոչ քաջալերում: Երբ ձեզ ի վերջո բռնեն, օգ-
նություն չեք ստանա: Մենք երբեք չենք օգնում մեր անդամներին:
Առավելագույնը, երբ անհրաժեշտ է լինում ապահովել ինչ-որ մեկի
լռությունը, երբեմն կարողանում ենք գաղտնի կերպով ածելի հասգ-
նել բանտարկվածի խուց: Դուք ստիպված կլինեք ընտելանալ առանց
արդյունքների ու հույսերի ապրելուն: Միառժամանակ կաշխատեք,
կբռնվեք, կխոստովանեք ու հետո կմեռնեք: Ուրիշ արդյունք չեք տես-
նի: Անհնար է, որ ճեր կյանքում տեղի ունենա որնէ նկատելի փոփո-
խություն: Մենք մեռյալներ ենք: Մեր միակ իրական կյանքն ապա-
գայում է: Մասնակցելու ենք նրան` որպես մի բուռ փոշի ն ոսկորի
փշուրներ: Բայց չգիտենք որքան հեռու Է ապագան: Գուցե՝ հազար
տարի անց: Ներկայում ոչինչ հնարավոր չէ, բացի ողջամտության
տարածքը մի քիչ մեծացնելուց: Մենք չենք կարող խմբով գործել: Կա-
րող ենք միայն մեր իմացությունը փոխանցել մեկից մյուսին, սերնդից
սերունդ: Մտքի ոստիկանությունը մեր դեմ ուրիշ ոչ մի միջոց չունի:

Նա կանգ առավ ու երրորդ անգամ նայեց ձեռքի ժամացույցին:

-184-

- Մոտենում Է ձեր գնալու ժամանակը, ընկե՛ր,- ասաց նա Ջու-
լիային: - Սպասեք: Գրաֆինը դեռ կիսով չափ լի է:

Նա լցրեց գավաթներն ու բարձրացրեց իրենը:

- Շիմա՞ ինչ կենաց խմենք,- ասաց նա թույլ հեգնանքով:- Մտքի
ոստիկանության շփոթմունքի՛, Մեծ Եղբոր մահվա՞ն, մարդասիրու-
թյա՞ն, ապագայի՝ համար:

- Անցյալի համար,- ասաց Ուինսթընը:

- Անցյան ավելի կարնոր է,- ծանրակշիռ համաձայնեց
Օ՛Բրայընը:

Նրանք դատարկեցին գավաթները, Կ մեկ րոպե անց Ջուլիան
վեր կացավ, որ հեռանա: Օ'Բրայընը մի փոքր տուփ վերցրեց պա-
հարանի վերնից, նրան տվեց մի հարթ, սպիտակ հաբ ու ասագ, որ
դնի լեզվի վրա: Ասաց, որ դա պետք է՝ գինու հոտը թաքցնելու հա-
մար. վերելակավարները շատ ուշադիր են: Երբ դուռը փակվեց Ջու-
լիայի ետնից, ասես մոռացավ նրա գոյության մասին: Մեկ-երկու
քայլ արեց, ապա կանգ առավ:

- Որոշ մանրամասներ պետք է քննարկվեն,- ասաց նա:- Ենթադ-
րում եմ, որ ինչ-որ թաքստոց ունեք:

Ուինսթընը բացատրեց, որ պարոն Չարրինգթընի խանութի
վերնում սենյակ կա:

- Դա առայժմ բավական է: Ավելի ուշ ուրիշ տեղ կգտնենք ձեզ
համար: Կարնոր է հաճախ փոխել թաքստոցը: Իսկ մինչ այդ, ես
ձեզ կուղարկեմ գիրքը (Ուինսթընը նկատեզգ, որ նույնիսկ Օ'Բրա-
յընն է այդ բառը շեշտված արտասանում),- Գոլդսթեյնի գիրքը,
հնարավորինս շուտ: Գուցե մի քանի օր պահանջվի այն ձեռք բերե-
լու համար: Երնի պատկերացնում եք, որ քանակը սահմանափակ է:
Մտքի ոստիկանությունը որսում ու ոչնչացնում է դրանք գրեթե՛նույն
արագությամբ, ինչպես հրատարակում ենք: Բայց դա գրեթե ոչինչ
չի փոխում: Գիրքը հնարավոր չէ ոչնչացնել: Եթե վերջին օրինակն էլ
վերանա, կվերահրատարակենք գրեթե բառ առ բառ: Պայուսակո՛վ
եք գնում աշխատանքի,- ավելացրեց նա:

-185-

- Որպես կանոն՝ այո:

- Ինչպիսի՞ն է:

- Սն, խիստ հնամաշ: Երկու ճարմանդով:

- Սն, երկու ճարմանդ, հնամաշ... լավ է: Մոտ օրերս, կոնկրետ
օրը չեմ կարող ասել, ձեր առավոտյան աշխատանքային առաջադ-
րանքներից մեկում տառասխալով բառ կլինի, ու ստիպված կլինեք
կրկնություն խնդրել: Հաջորդ օրը աշխատանքի կգնաք առանց
պայուսակի: Օրվա ընթացքում մի պահի փողոցում մի մարդ կդիպ-
չի ճեր թնին ու կասի. «Կարծես թե՝ գցել եք ճեր պայուսակը»: Նա
ճեզ մի պայուսակ կտա, որի մեջ կլինի Գոլդսթեյնի գրքի կրկնօրի-
նակը: Կվերադարձնեք տասնչորս օրվա ընթացքում:

Մի պահ նրանք լուռ էին:

- Ձեր հեռանալուն մի քանի րոպե է մնացել,- ասաց Օ'Բրայընը--
Մենք նորից կհանդիպենք... եթե հանդիպենք...

Ուինսթընը նայեց Օ'Բրայընին.

- Այնտեղ, ուր խավար չկա՛-- անվստահ ավարտեց:

Օ՛Բրայընը գլխով հավանության նշան արեց՝ առանց զարմանքի
նշույլի:

- Այնտեղ, ուր խավար չկա,- ասաց նա, ասես հասկացել էր ակ-
նարկը:- Իսկ մինչ այդ, կուզե՛ք որնէ բան ասել հեռանալուց առաջ:
Որնէ ցանկություն: Որնէ հա՞րց:

Ուինսթընը մտածեց: Կարծես չկար որնէ հարց, որ կուզեր տալ,
բայց նան չէր ուզում բարձրագոչ տափակություններ ասել: Օ'Բրայը-
նի կամ Եղբայրության հետ անմիջական կապ ունեցող որնէ այլ
բանի փոխարեն նրա մտքում հայտնվեց մութ ննջասենյակի բա-
ղադրյալ պատկերը, որտեղ մայրն անցկացրել էր վերջին օրերը,
պարոն Չարրինգթընի խանութի վերնի սենյակը, թղթե ՃԺնշա-
ծծանն ու պողպատե փորագրությունը վարդափայտե շրջանակով:
Նա գրեթե ի միջի այլոց ասաց.

- Երբնէ լսե՛լ եք այս հին բանաստեղծությունը, այսպես է սկսվում
է. «Նարինջներ ու կիտրոններ»,- Սուրբ Կլեմենտի զանգերն են:

-186-

Օ'Բրայընը դարձյալ գլխով նշան արեց ն ծանրակշիռ ու սիրա-
լիր ավարտեց տունը.

- «Նարինջներ ու կիտրոններ»,-- Սուրբ Կլեմենտի զանգերն են:
«Երեք ֆարթինգ պարտք ես ինձ»- Սուրբ Մարթինն է
զնգում միշտ:
«Պարտքերդ ե՛րբ ես տալու»,- Հին Բեյլին է ժամհարում:
«Գանձերիս եմ սպասում)»,- Շորդիթչի զանգն է ասում:

` - Դուք գիտե՛ք վերջին տողը,- ասաց Ուինսթընը:

- Այո, գիտեմ վերջին տողը: Վախենամ՝ հիմա ձեր գնալու Ժա-
մանակն է: Բայց սպասեք. ձեզ էլ հաբ տամ...

Երբ Ուինսթընը վեր կացավ, Օ՛'Բրայընը մեկնեց ձեռքը: Նրա
հզոր թաթը ճմլեց Ուինսթընի ափի ոսկորները: Դռան մոտ Ուինս-
թընը հետ նայեց, բայց Օ'Բրայընն արդեն մոռանում էր նրա մա-
սին: Նա սպասում էր՝ ձեռքը հեռէկրանի անջատիչին: Նրա ետնում
Ուինսթընը տեսնում էր գրասեղանը՝ վրան կանաչ լուսամփոփով
լամպ, խոսագրիչ ու թղթերով լեփ-լեցուն լարահյուս զամբյուղներ:
Միջադեպը մոռացվեց: Ուինսթընը մտածեց, որ երեսուն վայրկյան
անց Օ'Բրայընը կվերադառնա իր ընդհատված ու կարնոր կուսակ-
ցական աշխատանքին:

Ս

Ուինսթընը հոգնածությունից վերածվել էր դոնդողի: Դոնդողը
ամենահարմար բառն էր ու հանկարծ ծագեց նրա մտքում: Մար-
մինը ոչ միայն դոնդողի պես թուլացել էր, այլն՝ թափանցիկ դար-
ձել: (Թվում էր՝ ձեռքը բարձրացնի, լույսը կթափանցի միջով: Աշխա-
տանքային խրախճանքը խմել էր ամբողջ արյունն ու ավիշը միայն
նյարդերի, ոսկորների ու մաշկի փխրուն կառույցը թողնելով: Բոլոր

-187-

զգացողությունները կարծես սրվել էին: Կոմբինեզոնը հարում էր
ուսերը, մայթը խուտուտ էր տալիս ոտքերը, նույնիսկ ձեռքը բացելն ու
փակելը այնպիսի ջանք էր պահանջում, որից հոդերը ճրթճրթում էին:
Շինգ օրվա ընթացքում աշխատել էր ավելի քան իննսուն ժամ:
Նույնքան՝ Նախարարության բոլոր ծառայողները: Հիմա ամեն ինչ
ավարտվել էր, ու նա տառացիորեն ոչ մի գործ չուներ, ոչ մի կու-
սակցական աշխատանք մինչն վաղը առավոտ: Կարող էր վեց ժամ
անցկացնել թաքստոցում, իսկ մյուս ինը ժամը` անկողնում: Ցերե-
կային մեղմ արնի տակ նա դանդաղ քայլեց կեղտոտ փողոցն ի վեր՝
դեպի պարոն Չարրինգթընի խանութը՝ մի աչքով հետնելով` պա-
րեկներ կա՞ն, թե ոչ, բայց չգիտես ինչու համոզված, որ այսօր ոչ ոք
իրեն չի խանգարի: Ծանր պայուսակը ամեն քայլափոխի հարվա-
ծում էր ծնկին՝ ցավը տարածելով ոտքով մեկ: Պայուսակում գիրքն
էր, որն արդեն վեց օր իր մոտ էր, բայց ոչ բացել էր, ոչ էլ նայել:
Ատելության շաբաթվա վեցերորդ օրը, երթերից, ելույթներից,
գոռում-գոչյուններից, երգերից, դրոշներից, ազդագրերից, ֆիլմե-
րից, մոմե արձճանիկներից, թմբուկի զարկերից ուշեփորի ժչոցներից,
երթի մասնակիցների ոտնադոփյուններից, տանկերի թրթուրների

աղմուկից, ինքնաթիռների դղրդյունից, թսդանոթների հրետազար-
կից հետո... վեց օր տնած այս ամենից հետո, երբ հանրային օր-

գազմը մոտենում չր գագաթնակետին, իսկ Եվրասիայի դեմ համ-
ընդհանուր ատելությունն արդեն հասել էր այնպիսի զառանցանքի,
որ եթե ամբոխի ձեռքն ընկնեին այն 2,000 եվրասիացի ռազմագե-
րիները, որոնք պիտի հրապարակավ կախաղան հանվեին արա-
րողությունների վերջին օրը, նրանց անկասկած պատառ-պատառ
կանեին. հենց այդ ժամանակ հայտարարվեց, որ Օվկիանիան բնավ
չի պատերազմում Եվրասիայի դեմ: Օվկիանիան պատերազմի մեջ
է Արնելաասիայի հետ: Եվրասիան դաշնակից էր:

Անշուշտ, խոսք չկար, թե ինչ-որ փոփոխություն է եղել: Միայն
հայտնի դարձավ, հանկարծակի ու ամենուր, որ թշնամին ոչ թե
Եվրասիան է, այլ Արնելաասիան: Երբ դա պատահեց, Ուինսթընը

-188-

մասնակցում էր Լոնդոնի կենտրոնական հրապարակներից մեկում
ընթացող ցույցին: Գիշեր էր, Ա սպիտակ դեմքերն ու ալ կարմիր դրոշ-
ները ողողված էին լուսարձակների մեռած լույսով: Հրապարակում
մի քանի հազար մարդ էր հավաքվել, նրանց թվում` հազարին մոտ
դպրոցականների մի խումբ՝ Լրտեսների համազգեստով: Ալ կարմիր
կտորով պատած ամբիոնից Ներքին կուսակցության մի հռետոր,
փոքրամարմին վտիտ մի մարդ անհամաչափ երկար թներով ու մեծ,
ճաղատ գլխով, որի վրա մի քանի բարակ խոպոպ էր ցրված, ճառում
էր ամբոխին: Ատելությունից ջղաձգվող գաճաճը մի ձեռքով խեղ-
դում էր խոսափողի վիզը, մինչդեռ մյուսի ոսկրոտ ու ահռելի թաթը

սպառնալից քրքրում էր օդն իր գլխավերնում: Բարձրախոսների
պատճառով մետաղական դարձած ձայնը թնդյունով խոսում էր

անվերջ վայրենությունների, սպանությունների, աքսորների, կողո-
պուտների, բռնաբարությունների, ռազմագերիների խոշտանգում-
ների, խաղաղ բնակչության ռմբակոծությունների, քարոզչական հո-
րինվածքների, լկտի հարձակումների, խախտված պայմանագրերի
մասին: Գրեթե անհնար էր լսել նրան ու մեկ րոպե անց՝ չհավատալ,
իսկ երկու րոպեից՝ չգազազել: Ժամանակ առ ժամանակ ամբոխի
մոլեգնությունը եռում էր, ն ելույթ ունեցողի ճայնը սուզվում էր վայրի,
Գազանային մռնչոցի մեջ, որն ինքնաբուխ դուրս էր թռչում հազա-
րավոր կոկորդներից: Ամենից վայրագ ծչում էին դպրոցականները:
Արդեն մոտ քսան րոպե խոսել էր, երբ շտապ ամբիոն բարձրացավ
սուրհանդակը ու թղթի մի կտոր խցկեց ելույթ ունեցողի ձեռքը: Նա
բացեց թուղթն ու կարդաց՝ առանց ելույթն ընդհատելու: Ոչինչ չփոխ-
վեց ոչ ճայնի, ոչ շարժուճնի, ոչ էլ խոսքի բովանդակության մեջ, բայց
հանկարծ փոխվեցին անունները: Առանց որնէ խոսքի՝ ամբոխի մի-
ջով հորդեց ըմբռնումի ալիքը: Պատերազմում էր Արնելաասիայի՛
հետ: Հաջորդ պահին սոսկալի իրարանցում սկսվեց: Բոլոր դրոշներն
ու պաստառները, որոնցով զարդարված էր հրապարակը, սխալ էին:
Կեսի վրա ընդհանրապես սխալ դեմքեր էին: Վնասարարությո՛ւն:
Գոլդսթեյնի գործակալների արածն է: Բուռն դադար եղավ. այդ
-189-

ընթացքում պաստառները պոկվեցին պատերից, դրոշակները պա-
տառ-պատառ եղան ու նետվեցին ոտքերի տակ: Լրտեսները ճարպ-
կության հրաշքներ էին գործում` մագլցում էին տանիքներն ու պո-
կում ծխնելույզների արանքում թպրտացող պաստառները: Երկու-
երեք րոպեից ամեն ինչ վերջացած էր: Հռետորը, որն այդպես էլ բաց
չէր թողել խոսափողի վիզը, շարունակեց ելույթը` ուսերն առաջ թե-
քած, ազատ ձեռքով քերելով օդը: Եվս մի րոպե, ու նորից պայթեց
ամբոխի կատաղի մռնչոցը: Ատելությունը շարունակվում էր, ասես
ոչինչ չէր փոխվել. միայն թիրախն էր ուրիշ:

Վերհիշելով` Ուինսթընն ապշեց նրանից, որ հռետորը գիծը փո-
խել էր տառացիորեն նախադասության կեսին` ոչ միայն առանց
դադարի, այլն՝ նույնիսկ առանց շարահյուսությունը փոխելու: Բայց
այդ պահին միտքն այլ բանով էր զբաղված: Հենց իրարանցման
պահին, երբ պաստառներն էին պատռում, մեկը, որի դեմքը չէր
հիշում, դիպավ ուսին ու ասաց.

- Ներեցեք, ինձ թվում է՝ գցել եք ճեր պայուսակը:

՞Նա ցրված վերցրեց պայուսակը ու ոչինչ չասաց: Գիտեր, որ
միայն մի քանի օր անց կկարողանա Նայել ներսը: Հենց որ ցույցն
ավարտվեց, գնաց ուղիղ Ճշմարտության նախարարություն,
չնայած գրեթե ժամը քսաներեքն էր: ` Նախարարության ողջ կազմը
նույն կերպ վարվեց: Աշխատավայր վերադառնալու մասին արդեն
հեռէկրանից արճակվող հրամաններն անտեղի էին:

Օվկիանիան պատերազմում է Արնելաասիայի դեմ. Օվկիա-
նիան միշտ էլ պատերազմել էր Արնելաասիայի դեմ: Վերջին հինգ
տարիների քաղաքական գրականության մեծ մասը միանգամից
հնացավ: Բոլոր կարգի զեկուցումներն ու արճանագրությունները,
թերթերը, գրքերը, գրքույկները, ֆիլմերը, երգերը, լուսանկարները.
ամեն ինչ պետք էր շտկել կայծակնային արագությամբ: Չնայած
որնէ ցուցում չէր եղել, հայտնի դարձավ, որ ղեկավարները որո-
շել են մեկ շաբաթվա ընթացքում ամենուր վերացնել ցանկացած
հիշատակում Եվրասիայի դեմ պատերազմի կամ Արնելաասիայի

-190-

հետ դաշինքի մասին: Ահռելի աշխատանք էր, մանավանդ որ դրա
հետ կապված որնէ բան չէր կարելի կոչել իր իսկական անունով:
Արձանագրությունների բաժնի բոլոր ծառայողներն աշխատում էին
օրական տասնութ ժամ՝ երկու անգամ երեքական ժամ կարճատն
քնով: Նկուղներից ներքնակներ էին բերել ու փռել միջանցքներում.
ուտելիքը՝ սենդվիչն ու «Հաղթանակ» սուրճը, սպասավորներն ան-
վավոր սայլակներով բերում էին ճաշարանից: Ամեն քսխադադարից
առաջ Ուինսթընը փորձում էր գրասեղանն ազատել թղթերից, բայց
ամեն անգամ, երբ կիսախուփ աչքերով ու ցավից ջարդվող մարմ-
նով հետ էր սողում, պարզվում էր, որ թղթե գլանների նոր տա-
րափ է տեղացել սեղանին՝ ձնակույտի նման, կիսով չափ ծածկելով
խոսագրիչն ու թափվելով հատակին, ուստի առաջին գործը բա-
վական կոկիկ կույտ դասավորելն էր լինում, որ աշխատելու տեղ
բացվի: Ամենավատն այն էր, որ աշխատանքը լոկ մեխանիկական
չէր: Հաճախ բավական էր միայն մի անունը փոխարինել մյուսով,
բայց իրադարձությունների մանրամասն նկարագրությունը զգու-
շություն ու երնակայություն էր պահանջում: Նույնիսկ պատերազմն
աշխարհի մի վայրից մյուսը տեղափոխելու համար աշխարհագրու-
թյան իմացություն էր պետք:

Երրորդ օրը աչքերն անտանելի ցավում էին, ու մի քանի րոպե
ստիպված էր մաքրել ակնոցը: Դա նման էր ուժասպառ անող ֆի-
զիկական աշխատանքի. թվում է` կարող ես ն հրաժարվել, բայց
նյարդային գրգռվածությունը առաջ ու առաջ է մղում: Մտածելու
Ժամանակ չէր ունենում, բայց կարծես նրան չէր անհանգստաց-
նում, որ խոսագրիչի մեջ ասված ցանկագած բառ, թանաքի մա-
տիտի յուրաքանչյուր շարժում, կանխամտածված սուտ է: Նա, ինչ-
պես բաժնի ցանկացած այլ աշխատակից, ջանում էր, որ կեղծումը
կատարյալ լինի: Վեցերորդ օրվա առավոտյան թղթագլանների
հոսքը նվազեց: Մոտ կես ժամ խողովակից ոչինչ չընկավ. հետո՝ նս
մի գլան, իսկ հետո` ոչինչ: Գրեթե նուն ժամանակ աշխատանքն
ամենուր թեթնացավ: Բաժնում բոլորը խոր, բայց թաքուն հոգոց

-191-

հանեցին: Կատարվել Էր հզոր գործ, որի մասին երբեք չի կարելի
հիշատակել: Հիմա ոչ մի մարդ արարած չի կարող փաստաթղթով
ապացուցել, որ Եվրասիայի դեմ պատերազմ երբեք չի եղել: Տասն-
երկու զրո-զրոյին անսպասելի հայտարարվեց, որ `Նախարա-
րության բոլոր աշխատողներն ազատ են մինչն առավոտ: Ուինս-
թընը, ճեռքին պայուսակը, որի մեջ գիրքն էր (քանի աշխատում էր,
պայուսակը ոտքերի արանքում էր, քնելիս տակն էր դնում), գնաց
տուն, սափրվեց ու քիչ էր մնում քներ լոգարանում, չնայած ջուրը
բոլորովին էլ տաք չէր:

Հոդերը հաճույքով ճրթճրթացնելով` նա բարձրացավ պարոն
Չարրինգթընի խանութի աստիճաններով: Հոգնած էր, բայց քնել
չէր ուզում: Բացեց պատուհանը, վառեց փոքրիկ կեղտոտ գազօ-
ջախը ու կաթսայով ջուր դրեց՝ սուրճի համար: Շուտով Ջուլիան
գալու էր. իսկ մինչ այդ գիրքը կկարդար: Նստեց յուղոտված բազ-
կաթոռի մեջ ու բացեց պայուսակը:

Ծանր սն հատորի ինքնաշեն կազմին վերնագիր չկար: Տպա-
գրությունը նույնպես փոքր-ինչ անկանոն էր: Էջերի ծայրերը մաշ-
ված էին ու հեշտ էին բացվում. գիրքը շատ էր ձեռքից ձեռք անցել:
Անվանաթերթի վրա գրված էր.

0ԼԻԳԱՐԽԻԱԿԱՆ ԿՈԼԵԿՏԻՎԻՉՄՒ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՊՐԱԿՏԻԿԱՆ
Էմմանուել Գոլդսթեյն

Ուինսթընը սկսեց կարդալ.
Գլուխ |
իմացությունն ուժ է
Արձանագրված պատմության ողջ ընթացքում ն գուցե նեռ-

լիթյան դարաշրջանի ավարտից ի վեր, աշխարհում գոյություն է
-192-

ունեցել մարդկանց երեք տեսակ` բարձր, միջին ն ցածր: Նրանք
խմբերի են բաժանվել տարբեր եղանակներով, կրել են բազում
տարբեր անուններ, նրանց քանակը, ինչպես ն վերաբերմունքը
միմյանց հանդեպ, տարբեր դարաշրջաններում տարբեր է եղել.
բայց հասարակության հիմնարար կառուցվածքը մնացել է անփո-
փոխ: Նույնիսկ հսկայական տեղաշարժերից ու անշրջելի թվացող
փոփոխություններից հետո այդ կառույցը վերահաստատվել է այն-
պես, ինչպես գիրոսկոպն է միշտ վերգտնում հավասարակշռու-
թյունը, որ կողմ էլ հրես:

Այս խմբերի նպատակները բացարձակապես անհամատեղելի են...

Ուինսթընը դադար տվեց` գլխավորապես գնահատելու հա-
մար, որ կարդում է հանգիստ ու ապահով պայմաններում: Մենակ
էր. ոչ մի հեռէկրան, ոչ մի ականջ բանալու անցքից, հետ նայելու
կամ ձեռքով էջը փակելու ոչ մի նյարդային մղում: Ամառային մեղմ
օդը շոյում էր այտը: Հեռվից հասնում էին երեխաների աղոտ գո-
ռում-գոչյունները. իսկ սենյակում` ոչ մի Ճայն, միայն ժամացույցն
էր թիկթակում ճռիկի պես: Նա ավելի խոր ընկղմվեց բազկաթոռի
մեջ ու ոտքերը դրեց բուխարու ճաղավանդակին: Դա երանություն
էր, հավերժություն: Հանկարծ, ինչպես այն դեպքերում, երբ գիտես,
որ, մեկ է, գիրքը ծայրեծայր կարդալու ու նույնիսկ վերընթերցելու
ես, բացեց մի պատահական էջ ու հայտնվեց Երրորդ գլխի սկզբին:
Շարունակեց կարդալ.

Գլուխ ||
Պատերազմը խաղաղություն է

Աշխարհի մասնատումը երեք հզոր գերտերության մի իրադար-
ձություն էր, որը կարելի էր կանխագուշակել ն անշուշտ կանխա-
գուշակվել էր մինչ քսաներորդ դարի կեսը: Ռուսաստանի կողմից

-193-

Եվրոպայի, իսկ Միացյալ Նահանգների կողմից` Բրիտանական
կայսրության կլանումից հետո գոյություն ունեցող երեք տերու-
թյուններից երկուսը Եվրասիան ն Օվկիանիան, արդեն արդյունա-
վետ գոյատնում էին: Երրորդը Արնելաասիան, որպես ամբողջա-
կան միավոր ձնավորվեց անկանոն կռիվներով լի մեկ տասնամյակ
անց: Երեք գերտերությունների միջն սահմանները որոշ տեղերում
հստակ չեն, իսկ այլ տեղերում փոփոխվում են` կախված պատե-
րազմի արդյունքից, բայց ընդհանուր առմամբ համապատասխա-
նում են աշխարհագրական սահմաններին: Եվրասիան զբաղեց-
նում է եվրոպական ու ասիական մայրցամաքների ամբողջ հյուսի-
սային մասը՝ Պորտուգալիայից մինչն Բերինգի նեղուց: Օվկիանիան
բաղկացած է Հյուսիսային ն Հարավային Ամերիկաներից, Ատլանտ-
յան կղզիներից, ներառյալ Բրիտանական կղզիները, Ավստրալա-
սիայից ն Աֆրիկայի հարավային հատվածից: Արնելաասիան, որ
մյուսներից ավելի փոքր է ն չունի հաստատուն արնմտյան սահ-
ման, ներառում է Չինաստանն ունրանից հարավ ընկած երկրները,
Ճապոնական կղզիներն ու Մանջուրիայի, Մոնղոլիայի ու Տիբեթի
խոշոր, բայց ոչ մշտական հատվածները:

Այս կամ այն համադրությամբ այս երեք գերտերությունները
մշտապես պատերազմում են, ն դա շպրունակվում է արդեն քսան-
հինգ տարի: Սակայն պատերազմն այլնս այն հուսահատ, ոչնչաց-
նող հակամարտությունը չէ, ինչպիսին էր քսաներորդ դարի առա-
ջին տասնամյակներում: Դրանք սահմանափակ նպատակների
համար մղվող ռազմական գործողություններ են մարտնչող կող-
մերի միջն, որոնք ի վիճակի չեն ոչնչացնել միմյանց, չունեն կռվելու
որնէ նյութական պատճառ ն իսկական գաղափարական տարբե-
րություններ: Սակայն ճիշտ չի լինի կարծել, թե պատերազմ վարելու
եղանակներն ու նրա նկատմամբ գերիշխող վերաբերմունքը պա-
կաս արյունարբու կամ ավելի ասպետական են դարձել: ՇՀակառակը՝
պատերազմական հիստերիան շարունակական ու համատարած
երնույթ է բոլոր երկրներում, իսկ այնպիսի գործողությունները,

-194-

ինչպիսիք են բռնությունը, կողոպուտը, երեխաների սպանությունը,
ողջ բնակչության վերածումը ստրուկների, ռազմագերիների խոշ-
տանգումները, որոնք հասնում էին ընդհուպ մինչն մարդկանց
շոգեխաշելուն ու ողջ-ողջ թաղելուն, համարվում են սովորական
երնույթ ն նույնիսկ` սխրանք, եթե կատարվում են ոչ թե թշնամու,
այլ յուրայինների կողմից: Բայց ֆիզիկապես պատերազմին մաս-
նակցում են փոքրաթիվ մարդիկ, գերազանցապես բարճրորակ
մասնագետներ, ինչի շնորհիվ մարդկային կորուստները համեմա-
տաբար փոքր են: Մարտերը մղվում են հեռավոր սահմանագծե-
րում, որոնց տեղադրությունը շարքային քաղաքացին կարող է ըն-
դամենը գուշակել, կամ էլ Լողացող ամրոցների շուրջ, որոնք հսկում
են ծովային ուղիների ռազմավարական նշանակություն ունեցող
կետերը: Քաղաքակրթության կենտրոններում պատերազմը չի
նշանակում ավելին, քան սպառողական ապրանքների անվերջ
պակաս ն պարբերաբար պայթող հրթիռներ, որոնք կարող են բա-
զում մարդկանց կյանքեր խլել: Ըստ էության, պատերազմը փոխել է
իր էությունը: Ավելի կոնկրետ՝ փոխվել է պատերազմի պատճառնե-
րի դասավորությունը՝ ըստ կարնորության: Շարժառիթները, որոնք
մասամբ առկա էին քսանմեկերորդ դարի սկզբի մեծ պատերազմ-
ներում, հիմա դարձել են գերակայող, մարդիկ դրանք գիտակցել ն
առաջնորդվում են դրանցով:

Ժամանակակից պատերազմի բնույթը հասկանալու համար
(չնայած մի քանի տարին մեկ կատարվող վերախմբավորմանը,
պատերազմը միշտ նույնն է), նախ ն առաջ պետք է գիտակցել, որ
այն չի կարող որոշիչ լինել: Երեք գերտերություններից ոջ մեկը չի
կարող պարտվել, եթե նույնիսկ մյուս երկուսը միավորվեն: Ուժերը
խիստ հավասար են, իսկ բնական պաշտպանվածությունը՝ չափա-
զանց ամուր: Եվրասիան պաշտպանված է իր անծայրածիր հողային
տարածքներով, Օվկիանիան՝ Ատլանտյան ն Խաղաղ օվկիանոսնե-
րի լայնությամբ, Արնելաասիան՝ իր բնակիչների արգասաբերու-
թյամբ ու արտադրողականությամբ: Երկրորդ նյութական առումով

-195-

այլնս պատերազմելու պատճառ չկա: Ինքնաբավ տնտեսական հա-
մակարգերի ձնավորումով, որտեղ արտադրությունն ու սպառումը
փոխկապված ու փոխպայմանավորված են, սպառման շուկանե-
րի համար պայքարը, որը նախկին պատերազմների հիմնական
պատճառն էր, դադարեց, իսկ հումքի համար մրցակցությունն այլնս
կյանքի ու մահվան խնդիր չէ: Ամեն դեպքում, երեք գերտերություն-
ներից յուրաքանչյուրն այնքան ընդարճակ է, որ կարող է իր սահ-
մանների ներսում հայթայթել գրեթե ողջ անհրաժեշտ հումքը: Ինչ
վերաբերում է պատերազմի զուտ տնտեսական նպատակին, ապա
այն մղվում է աշխատուժի համար: Գերտերությունների սահման-
ների միջն ընկած է մի անհավասար քառանկյուն, որը մշտապես
չի գտնվում դրանցից ոչ մեկի տիրապետության տակ, քառանկյան
անկյունները Տանժերի, Բրազավիլի, Դարվինի ն Հոնգ Քոնգի լեռ-
նագագաթներն են, այնտեղ բնակվում է երկրի բնակչության մոտ
մեկ հինգերորդը: Հենց այս խիտ բնակեցված շրջաններին Ա հյու-
սիսային սառցե գլխարկին տիրանալու համար էլ մշտապես պայ-
քարում են երեք գերտերությունները: Փաստացի՝ տերություններից
ոչ մեկը երբեք ամբողջությամբ չի վերահսկում վիճելի տարածքը:
Նրա մասերը շարունակ ճեռքից ձեռք են անցնում, ն որնէ դավա-
ճանական զորաշարժով այս կամ այն մասը ճանկելը թելադրում է
դաշնակիցների փոփոխության մի անվերջանալի շարք:

Բոլոր վիճելի տարածքներում կան արժեքավոր հանածոներ,
որոշ հատվածներ կարնոր բուսական հումք են արտադրում, ինչ-
պիսին է, օրինակ, կաուչուկը, որն ավելի ցուրտ կլիմայական պայ-
մաններում անհրաժեշտ է սինթեզել համեմատաբար թանկ եղա-
նակներով: Բայց ամենագլխավորը՝ էժան աշխատուժի անսահմա-
նափակ պաշարներ ունեն: Որ տերությունը ձեռք գցի Շասարակա-
ծային Աֆրիկան կամ Մերձավոր Արնելքի երկրները, Հարավային
Շնդկաստանը կամ Ինդոնեզական կղզիախումբը, կունենա հար-
յուրավոր միլիոններով ցածր վճարվող ն ծանր աշխատանք կա-
տարող բանվորներ: Այս տարածքների բնակիչները, որոնք այսպես

-196-

թե այնպես հայտնվել են ստրուկի վիճակում, շարունակ մի նվաճո-
ղից մյուսին են անցնում ն օգտագործվում են ինչպես քարածուխը
կամ նավթը. նպատակը ավելի շատ զենք արտադրելն է՝ ավելի մեծ
տարածք նվաճելու, ավելի շատ աշխատուժ վերահսկելու, ավելի
շատ զենք արտադրելու համար, ն այդպես շարունակ: Պետք է նշել,
որ մարտական գործողությունները երբեք չեն անցնում վիճելի տա-
րածքների սահմաններից այն կողմ: Եվրասիայի սահմանները հետ
ու առաջ են տեղաշարժվում Կոնգոյի ավազանի ու Միջերկրական
ծովի հյուսիսային ափերի միջն. Հնդկական ն Խաղաղ օվկիանոս-
ների կղզիները գրավվում ու վերագրավվում են մերթ Օվկիանիայի,
մերթ Արնելաասիայի կողմից. Մոնղոլիայում Եվրասիան ն Արնե-
լաասիան բաժանող գիծը երբեք կայուն չէ. Բնեռի մոտ բոլոր երեք
տերությունները հսկայական տարածքների հավակնություն ունեն,
որոնք իրականում գերազանցապես բնակեցված ն ուսումնասիր-
ված չեն. սակայն ուժերի հավասարակշռությունը միշտ պահպան-
վում է, ն յուրաքանչյուր գերտերության կենտրոնական մասը միշտ
մնում է անփոփոխ: Ավելին, համաշխարհային տնտեսությանն,
ըստ էության, պետք չէ հասարակածային գոտու շահագործվող
Ժողովուրդների աշխատանքը: ՝Նրանք ոչինչ չեն ավելացնում աշ-
խարհի հարստությանը, քանի որ ինչ արտադրում են, օգտագործ-
վում է պատերազմի համար, իսկ պատերազմի նպատակը միշտ
ավելի լավ դիրքում հայտնվեխ է` մեկ այլ պատերազմ մղելու հա-
մար: Ստրուկներն իրենց աշխատանքով պարզապես ուժգնացնում
են անընդմեջ պատերազմի թափը: Բայց եթե՞նրանք գոյություն չու-
նենային, համաշխարհային հանրության կառուցվածքը ն գործըն-
թացը, որի շնորհիվ այն պահպանվում է, սկզբունքորեն չէր փոխվի:

Ժամանակակից պատերազմների գլխավոր նպատակը (կրկնա-
մտքի սկզբունքների համաճայն՝ այդ նպատակը միաժամանակ ն՛
ճԿանածվում է, ն չի ճանաչվում Ներքին կուսակցության առաջնորդող
ուղեղների կողմից) մեքենայի արտադրանքը մինչն վերջ օգտա-
գործել է` առանց ընդհանուր կենսամակարդակը բարձրագնելու:

-197-

Խնդիրը, թե ինչպես վարվել սպառողական ապրանքների ավելցու-
կի հետ, ենթագիտակցորեն հասունանում էր արդյունաբերական
հասարակության մեջ տասնիններորդ դարի վերջից: Այսօր, երբ
բավարար ուտելիք բոլորը չէ, որ ունեն, այդ խնդիրն ակնհայտո-
րես հրատապ չէ ն գուցե հրատապ չդառնար, եթե չազդեին կոր-
ծանման արհեստական գործընթացները: Ներկայիս աշխարհը
մերկ, քաղցած, խարխուլ մի վայր է՝ այն աշխարհի համեմատ, որ
գոյություն ուներ մինչն 1914 թվականը, առավել Աս երնակայական
ապագայի համեմատ, որը ակնկալում էին այդ ժամանակի մարդիկ:
Քսաներորդ դարի սկզբին ապագա հասարակության տեսլականը՝
աներնակայելի հարուստ, Ժամանցներով լի, կոկիկ ս արդյունավետ
(ապակուց, պողպատից ու ձյունաճերմակ բետոնից կառուցված
շողշողուն հականեխիչ աշխարհ), ապրում էր գրեթե յուրաքանչ-
յուր գրագետ մարդու գիտակցության մեջ: Գիտությունն ու տեխ-
նիկան զարգանում էին ապշեցուցիչ արագությամբ, Ա բնական էր
ենթադրել, որ կշարունակեն զարգանալ: Դա տեղի ունեցավ` մա-
սամբ աղքատության պատճառով, որը հետնանք էր պատերազմ-
ների ու հեղափոխությունների երկար շարանի, մասամբ որովհետն
գիտատեխնիկական առաջընթացը կախված էր էմպիրիկ մտածո-
ղությունից, որը չէր կարող դիմակայել խիստ համակարգված հա-
սարակությանը: Աշխարհն ընդհանուր առմամբ այսօր ավելի պար-
զունակ է, քան հիսուն տարի առաջ: Որոշ հետամնաց տարածքներ
զարգացել են, ստեղծվել են արդիական ու բազմազան սարքավո-
րումներ, որոնք, այնուամենայնիվ, միշտ ինչ-որ կերպ կապ ունեն
պատերազմի ու ոստիկանական լրտեսման հետ, բայց փորձերն ու
հայտնագործությունները հիմնականում դադարեցված են, իսկ հա-
զար ինը հարյուր հիսունականների միջուկային պատերազմի ավե-
րածություններն այդպես էլ ամբողջությամբ չեն վերականգնվել:
Այնուամենայնիվ, մեքենայի բերած վտանգները չեն անհետացել:
Այն պահից, երբ առաջին անգամ հայտնվեց մեքենան, բոլոր մտա-
ծող մարդկանց պարզ դարձավ, որ վերացել է մարդու սնագործ
-198-

աշխատանքի, հետնաբար՝ նան մեծ առումով` մարդկային անհա-
վասարության պատճառը: Եթե մեքենան ուղղորդված օգտագործ-
վեր այդ նպատակով, ապա քաղցը, արտաժամյա աշխատանքը,
կեղտը, անգրագիտությունն ու հիվանդությունները կարելի կլիներ
վերացնել մի քանի սերնդի ընթացքում: Ըստ էության, անգամ նման
նպատակների համար չօգտագործվելու դեպքում, այլ ավտոմա-
տացման համակարգով, այսինքն՝ արտադրելով բարիքներ, որոնք
երբեմն անհնար էր բաշխել, մեքենան վերջին հիսուն տարիների
ընթացքում` տասնիններորդ դարի վերջին ն. քսաներորդ դարի
սկզբին, բարձրացրեց միջին մարդու կենսամակարդակը:

Բայց նան պարզ էր, որ բարեկեցության համընդհանուր աճը
սպառնում էր կործանել հիերարխիկ հասարակությունը, իսկ որոշ
իմաստով հենց նրա կործանումն էր: Աշխարհում, որտեղ աշխա-
տանքային օրը կարճ է, ամեն ոք ունի բավարար ուտելիք, ապրում
է լոգարանով ու սառնարանով տան մեջ ն ունի մեքենա կամ նույն-
իսկ ինքնաթիռ, անհավասարության ամենաակնհայտ ու գուցե
ամենակարնոր տեսակն արդեն անհետանում է: Համընդհանուր
դառնալու դեպքում հարստությունն այլնս տարբերակիչ լինել չի
կարող: Անկասկած, հնարավոր է պատկերացնել մի հասարա-
կություն, որտեղ հարստությունը, անձնական սեփականության ու
ճոխությունների առումով, հավասարապես կբաշխվի, մինչդեռ իշ-
խանությունը կմնա փոքրաթիվ արտոնյալների ձեռքին: Բայց իրա-
կանում նման հասարակությունը երկար Ժամանակ կայուն լինել չի
կարող: Որովհետն եթե բոլորը հավասարապես վայելեն Ժամանց-
ներն ու ապահովվածությունը, մարդկանց մի հսկա, սովորաբար՝
աղքատությունից բթազած բազմություն գրագետ կդառնա ն կսո-
վորի ինքնուրույն մտածել. դրանից հետո նրանք վաղ թե ուշ կգի-
տակցեն, որ արտոնյալ փոքրամասնությունը ոչ մի գործառույթ
չունի, ու կվերացնեն նրանց: Վերջիվերջո, հիերարխիկ հասա-
րակությունը հնարավոր է միայն աղքատության ու տգիտության
հիմքի վրա: Գյուղական կենսակերպին վերադառնալը, ինչը որոշ

-199-

մտածողներ երազում էին քսաներորդ դարի սկզբին, իրական ելք
չէր: Այն հակասում էր մեքենայացման ձգտմանը, որը կեղծ բնազդի
էր վերածվել գրեթե ամբողջ աշխարհում, բացի այդ, արդյունաբե-
րության առումով հետամնաց երկիրն անօգնական էր ռազմական
իմաստով ն ուղղակի կամ անուղղակի ստիպված էր ենթարկվել
ավելի առաջադեմ մրցակիցներին:

Իրեն չարդարացրեց նան ապրանքների արտադրությունը սահ-
մանափակելով՝ զանգվածներին աղքատության մեջ պահելու եղա-
նակը: Դա հիմնականում դիտվում էր կապիտալիզմի վերջին փու-
լում՝ 1920-ից 1940-ական թվականներին: Շատ երկրների տնտեսու-
թյուններ լճանում էին, հողը չէր մշակվում, սարքավորումները չէին
նորացվում, բնակչության ստվար խմբեր աշխատանք չունեին ն
գոյություն էին պահպանում պետական բարեգործական կազմա-
կերպությունների շնորհիվ: Բայց դա նույնպես հանգեցրեց ռազմա-
կան ուժի թուլացման, ու քանի որ զրկանքները բոլորովին անհրա-
Ժեշտ չէին, անխուսափելիորեն ընդդիմություն առաջացավ: Խնդիրը
հետնյալ էր արդյունաբերությունն աշխատեցնել ամբողջ թափով՝
չավելացնելով աշխարհի իրական հարստությունը: Ապրանքները
պետք է արտադրվեն, բայց չպետք է բաշխվեն: Գործնականում
դրան հասնելու միակ ուղին շարունակական պատերազմն էր:

Պատերազմի էությունը ոչնչացումն է` ոչ միայն մարդկային
կյանքերի, այլն մարդկային աշխատանքի պտուղների: Պատե-
րազմել՝ նշանակում Է ջարդուփշուր անել, մթնոլորտում փոշիաց-
նել կամ ծովի խորքերում սուզել նյութեր, որոնք կարող էին օգտա-
գործվել՝ մարդու կյանքը հարմարավետ, հետնաբար, վերջիվերջո,
նրան ավելի բանական դարձնելու համար: Նույնիսկ երբ զենքը չի
ոչնչացվում մարտի դաշտում, դրա արտադրությունը հարմար մի-
ջոց է՝ աշխատուժը ծախսելու Ա չարտադրելու որնէ բան, որ կարելի
է սպառել: Լողացող ամրոցը, օրինակ, այնքան աշխատանք է պա-
հանջում, որը բավարար կլիներ հարյուրավոր բեռնատար նավեր
կառուցելու համար: Ի վերջո, այն հնանում. է` առանց որնէ մեկին

-200-

որնէ նյութական օգուտ բերելու, հետո ահռելի աշխատանքի շնոր-
հիվ կառուցվում Է մեկ այլ Լողացող ամրոց: Սկզբունքորեն պատե-
րազմը կազմակերպված Է այնպես, որ մինչն վերջ սպառի ցան-
կացած ավելցուկ, որը գուցե մնացել է հասարակության խղճուկ
կարիքները բավարարելուց հետո: Իրականում հասարակության
կարիքները միշտ թերագնահատվում են, ինչի հետնանքով առա-
ջանում է կենսական պահանջմունքների խրոնիկական պակաս,
բայց դա առավելություն է համարվում: Սա միտումնավոր քաղա-
քականություն է. նունիսկ արտոնյալ խմբերին պահել զրկանքնե-
րի եզրին, որովհետն համընդհանուր սակավությունը մեծացնում է
փոքր արտոնությունների կարնորությունը՝ այդպիսով մեծացնելով
տարբերությունը խմբերի միջն: Ըստ քսաներորդ դարասկզբի չա-
փանիշների՝ Նույնիսկ Ներքին կուսակցության անդամն ասկետա-
կան ու բազմազբաղ կյանքով է ապրում: Այնուամենայնիվ, փոքրիկ
ճոխությունները, որ նա իրեն թույլ է տալիս ընդարձակ, բարեկարգ
բնակարան, ավելի լավ գործվածքից հագուստ, ավելի որակյալ
ուտելիք, խմիչք ու ծխախոտ, երկու-երեք սպասավոր, անձնական
ավտոմեքենա կամ ուղղաթիռ, զգալիորեն հեռացնում է նրան Ար-
տաքին կուսակցության անդամի աշխարհից, Ա Արտաքին կուսակ-
ցության անդամն էլ նույն արտոնություններն ունի աղքատացած
զանգվածների համեմատ, որոնց կոչում ենք «պրոլխեր»: Ասես պա-
շարված քաղաքի սոցիալական մթնոլորտ լինի, որտեղ հարստու-
թյան ու աղքատության սահմանը որոշվում է մի կտոր ձիու մսով:
Միննույն Ժամանակ, գիտակցությունը, որ մասնակցում ես պա-
տերազմին, հետնաբար վտանգի տակ ես, ստիպում է կարծել, որ
ողջ իշխանությունը մի փոքր խմբի ձեռքում պահելը գոյատնման
բնական, անխուսափելի պայման է:

Ինչպես տեսնում եք, պատերազմը ոչ միայն անհրաժեշտ ավե-
րում է գործում, այլն դա անում է հոգեբանորեն ընդունելի տարբե-
րակով: Սզբունքորեն շատ ավելի հեշտ կլիներ աշխատանքի ավել-
ցուկը ծախսել տաճարներ ու բուրգեր կառուցելով, փոսեր փորելով

-201-

ու դարձյալ լցնելով կամ նույնիսկ մեծ քանակով ապրանքներ ար-
տադրելով ն հետո այրելով: Բայց դա կապահովի հիերարխիկ հա-
սարակության միայն տնտեսական Ա ոչ զգացմունքային հիմքը:
Այստեղ խոսքը ոչ թե զանգվածների բարոյական վիճակի մասին է,
որոնց վերաբերմունքը կարնոր չէ այնքան ժամանակ, քանի դեռ
կայուն զբաղվում են աշխատանքով, այլ ինքնին Կուսակցության
բարոյական վիճակի: ՞Նույնիսկ Կուսակցության ամենահամեստ
անդամը պետք է բանիմաց, աշխատասեր ն նույնիսկ որոշակիո-
րեն խելացի լինի, բայց նույնքան կարնոր է, որ լինի անբարբառ ու
անիրազեկ մոլեռանդ, նրան պետք է տիրեն վախը, ատելությունը,
քծնանքն ու խրախճանական ցնծությունը: Այլ կերպ ասած՝ անհրա-
ժեշտ է, որնրա միտքը համապատասխանի պատերազմական վի-
ճակին: Կարնոր չէ` իրականում պատերազմ կա թե ոչ, ու քանի որ
վճռական պատերազմն անհնար է, կարնոր չէ` պատերազմը լավ
է ընթանում, թե վատ: Անհրաժեշտ Է միայն մեկ բան. միշտ լինել
պատերազմական վիճակում: Մտավոր կարողության ճեղքումը, որ
Կուսակցությունը պահանջում է իր անդամներից, ու որին ավելի
հեշտ կարելի է հասնել պատերազմի մթնոլորտում, հիմա գրեթե
համընդհանուր բնույթ ունի, բայց որքան մարդու դիրքը բարձր է,
այն առավել է դրսնորվում: Հատկապես Ներքին կուսակցությունում
են ուժեղ հիստերիան ու ատելությունը թշնամու հանդեպ: `՝Ներքին
Կուսակցության անդամը որպես վարչարար հաճախ պարտավոր է
իմանալ, որ պատերազմական այս կամ այն ամփոփագիրը չի հա-
մապատասխանում իրականությանը, ու հաճախ կարող է տեղյակ
լինել, որ ամբողջ պատերազմը շինծու է` կամ չկա, կամ էլ մղվում է
ոչ հայտարարված պատճառներով, սակայն այդ գիտելիքը հեշտու-
թյամբ չեզոքացվում է կրկնամտքի տեխնիկայի միջոցով: Մինչդեռ
Ներքին կուսակցության ոչ մի անդամի հոգում չի սասանվի միս-
տիկական հավատն առ այն, որ պատերազմն իրական է ն պետք
է ավարտվի հաղթանակով, ն Օվկիանիան պիտի դառնա ամբողջ
աշխարհի անառարկելի ղեկավարը:
-202-

Ներքին կուսակցության բոլոր անդամների համար այդ գալիք
հաղթանակը հավատո հանգանակ է: Դրան պետք է հասնել կա՛մ
աստիճանաբար՝ ձեռք բերելով ավելի ու ավելի մեծ տարածքներ՝
հետնաբար ստեղծելով հշխանության հզոր գերակշռող ուժ, կա՛մ
որնէ նոր ու հավասարը չունեցող զենքի հայտնագործումով: ՝Նոր
զենքերի փնտրտուքը շարունակվում է առանց դադարի ն այն
փոքրաթիվ ոլորտներից է, որտեղ կարող է որնէ արդյունք տալ
թե' հնարամիտ, թե՛ սպեկուլյատիվ միտքը: Այսօր Օվկիանիայում
Գիտությունը, իր հին իմաստով, համարյա դադարել է գոյություն
ունենալ: ՝Նորալեզվում «Գիտություն» բառ չկա: Մտածողության
էմպիրիկ մեթոդը, որի վրա հիմնված էին անցյալի բոլոր գիտա-
կան ձեռքբերումները, հակադրվում է Անգսոցի ամենահիմնարար
սկզբունքներին: Նույնիսկ տեխնոլոգիական առաջընթացը տեղի է
ունենում միայն այն ժամանակ, երբ նրա արդյունքը կարող է ինչ-
որ կերպ օգտագործվել մարդկային ազատությունը կրճատելու
համար: Բոլոր օգտակար արհեստներում աշխարհը կամ չի շարժ-
վում, կամ նահանջում է: Դաշտերը վարում են ձիու գութանով, իսկ
գրքերը գրում են մեքենաները: Բայց կենսական կարնորություն
ունեցող հարցերում, այսինքն պատերազմի ն ոստիկանական
լրտեսման գործում, էմպիրիկ մոտեցումը դեռ խրախուսվում կամ
գոնե հանդուրժվում է: Կուսակցությունն ունի երկու նպատակ նվա-
ճել երկիր մոլորակի ողջ մակերնույթն ու մեկընդմիշտ ոչնչացնել
անկախ մտքի հնարավորությունը: Հետնաբար Կուսակցությունը
ցանկանում Է լուծել երկու մեծ խնդիր: Մեկը՝ ինչպես մարդու կամ-
քից անկախ բացահայտել, թե նա ինչ է մտածում, իսկ մյուսը՝ ինչ-
պես մի քանի վայրկյանում սպանել մի քանի հարյուր միլիոն մարդ՝
առանց նախապես զգուշացնելու: Եթե դեռ կա գիտական հետազո-
տություն, ապա հիմնականում զբաղվում է այս խնդրով: Այսօրվա
գիտնականը կամ հոգեբանի ու հավատաքննիչի համադրություն Է,
որն իսկապես կանոնավոր ճշգրտությամբ ուսումնասիրում է դեմքի
արտահայտության, շարժումների ու ձայնի տոնի նշանակությունը

- 203 -

ն փորճարկում թմրադեղերի, շոկային թերապիայի, հիպնոսի ու
ֆիզիկական տանջանքների ազդեցությունը, որոնք գործադրվում
են` մարդուց ճշմարտությունն իմանալու համար, կամ էլ քիմիկոս
է, ֆիզիկոս կամ կենսաբան, որին մտահոգում են գիտության այն-
պիսի հատուկ ճյուղեր, որոնք կապված են մարդու կյանքը խլելու
հետ: Խաղաղության նախարարության ընդարձակ լաբորատորիա-
ներում ու բրազիլական անտառներում, ավստրալական անապա-
տում կամ Անտարկտիկայի կորած կղզիներում թաքնված փորձա-
րարական կայաններում փորձագետների թիմերն անխոնջ աշխա-
տում են: Ոմանք զբաղված են միայն ապագա պատերազմների լո-
գիստիկան կազմելով, մյուսները ստեղծում են ավելի ու ավելի մեծ
հրթիռներ, ավելի ու ավելի հզոր պայթուցիկ նյութեր ն ավելի հզոր
զենք ու զրահ. մյուսները հնարում են նոր ու ավելի մահացու գա-
զեր կամ լուծվող թույներ, որոնք հնարավոր է արտադրել այնպիսի
քանակով, որ կարելի լինի կործանել ողջ մայրցամաքի բուսական
աշխարհը, կամ հիվանդությունների նոր մանրէներ, որոնք իմու-
նիտետ ունեն բոլոր հնարավոր հակամարմինների դեմ. մյուսները
ջանում են փոխադրամիջոց արտադրել, որը կարող է հողի տակ
շարժվել այնպես, ինչպես սուզանավը՝ ջրի տակ, կամ ինքնաթիռ,
որն առագաստանավի պես անկախ կլինի իր բազայից. մյուսներն
ուսումնասիրում են ապագայի ծրագրեր, օրինակ հազարավոր
կիլոմետրերի վրա կախված ոսպնյակների միջով կենտրոնաց-
նել արնի ճառագայթները տարածության մեջ կամ ստեղծել ար-
հեստական երկրաշարժ ու մակընթացության ալիքներ՝ հասնելով
երկրի շիկացած կենտրոնը:

Բայց այս նախագծերից ոչ մեկը չմոտեցավ իրականացմանը, ն.
երեք գերտերություններից ոչ մեկին չհաջողվեց զգալի գերիշխող
դիրք գրավել մյուսների հանդեպ: Ջարմանալին այն է, որ բոլոր
երեք տերություններն արդեն ունեն միջուկային ռումբ՝ զենք, որը
շատ ավելի հզոր է, քան այն, ինչ գուցե ստեղծեն ներկայիս հետա-
զոտողները: Չնայած Կուսակցությունը, սովորության համաձայն,

-204-

փորձում է յուրացնել հայտնագործությունը, միջուկային ռումբերը
հայտնվել են դեռնս հազար ինը հարյուր քառասունական թվա-
կաններին Ա առաջին անգամ լայնորեն օգտագործվել են մոտ
տասը տարի անց: Այն ժամանակ մի քանի հարյուր հրթիռ ընկավ
արդյունաբերական կենտրոնների վրա՝ գերազանցապես Ռուսաս-
տանի եվրոպական հատվածում, Արնմտյան Եվրոպայում ն Հյուսի-
սային Ամերիկայում: Արդյունքում` բոլոր երկրների իշխող խմբերը
համոզվեցին՝ նս մի քանի միջուկային ռումբ ստեղծելը կնշանակի
վերջ տալ կազմակերպված հասարակությանը, հետնաբար՝ սեփա-
կան իշխանությանը: Դրանից հետո, Հնայած պաշտոնական համա-
ձայնություն երբեք չեղավ կամ չակնարկվեց, հրթիռներ այլնս չըն-
կան: Բոլոր երեք տերությունները լոկ շարունակում են արտադրել
ու պահեստավորել միջուկային ռումբերը համոզված, որ վաղ թե
ուշ նման վճռական հնարավորություն լինելու է: Մինչդեռ վերջին
երեսուն-քառասուն տարվա ընթացքում պատերազմի արվեստը
գրեթե չի փոխվել: Ուղղաթիռներ ավելի շատ են օգտագործվում,
քան նախկինում, ռմբակոծիչները լայնորեն փոխարինվում են անօ-
դաչու արկերով, իսկ դյուրաբեկ ռազմական նավերն իրենց տեղը
զիջում են գրեթե անսուզելի Լողացող ամրոցին. մնացած հար-
ցերում զարգացումները թույլ են: Տանկը, սուզանավը, տորպեդը,
գնդացիրը, նույնիսկ հրացանն ու ձեռքի նռնակը դեռ օգտագործ-
վում են: Չնայած անվերջ արյունահեղությունների մասին մամուլի
ու հեռէկրանների տեղեկություններին՝ ավելի վաղ շրջանի հուսա-
հատ ճակատամարտերը, որոնց ընթացքում հաճախ մի քանի շա-
բաթում սպանվում էին հարյուր հազարավոր կամ նույնիսկ միլիո-
նավոր մարդիկ, երբեք չեն կրկնվում:

Երեք գերտերություններից ոչ մեկը չի ձեռնարկում որնէ զո-
րաշարժ, որը լուրջ պարտության վտանգ ունի: Ցանկացած խոշոր
գործողություն սովորաբար անակնկալ հարձակումն է դաշնակ-
ցի դեմ: Բոլոր երեք տերությունները հետնում կամ ձնացնում են,
թե հետնում են նույն ռազմավարությանը: Ծրագիրը հետնյալ է՝

-205-

պատերազմական գործողությունների, բանակցությունների ու
ճիշտ պահին դավաճանական քայլերի միջոցով այս կամ այն
թշնամի երկիրն ամբող ջությամբ շրջապատել բազաների օղակով,
ապա թշնամու հետ բարեկամության դաշինք կնքել ու խաղաղ հա-
րաբերություններ պահպանել այնքան Ժամանակ, որքան անհրա-
ժեշտ է կասկածները թմրեցնելու համար: Այդ ընթացքում կարելի
է ռազմավարական նշանակություն ունեցող բոլոր կետերում տե-
ղակայել միջուկային մարտագլխիկներով հրթիռներ ն, ի վերջո,
զանգվածային հարված հասցնել, որի հետնանքն այնքան կործա-
նարար կլինի, որ պատասխան հարվածն անհնար կդառնա: Հետո
վրա կհասնի երրորդ գերտերության հետ բարեկամության դաշինք
կնքելու ն նոր հարձակման պատրաստվելու ժամանակը: Ավելորդ
է ասել, որ այս ծրագիրն ընդամենը երազանք է, որն անհնար է
իրականացնել: Ավելին, մարտերը միշտ գնում են միայն Հասարա-
կածի ու Բնեռի վիճելի տարածքներում. երբեք թշնամու տարածքի
վրա որնէ արշավանք չի կատարվել: Դրանով կարելի Է բացատ-
րել այն փաստը, որ որոշ տեղերում գերտերությունների միջն սահ-
մաններն անորոշ են: Օրինակ, Եվրասիան կարող էր հեշտությամբ
նվաճել Բրիտանական կղզիները, որոնք աշխարհագրական առու-
մով Եվրոպայի մի մասն են, իսկ մյուս կողմից Օվկիանիայի սահ-
մանները հնարավոր կլիներ տեղաշարժել մինչն Հռենոս կամնույն-
իսկ Վիստուլա: Բայց դա կխախտեր մշակութային միասնության
սկզբունքը, որին հետնում էին բոլոր կողմերը, չնայած դա երբեք
ճնակերպում չի ստացել: Եթե Օվկիանիան նվաճեր Ժամանակին
Ֆրանսիա ն Գերմանիա անուններով հայտնի տարածքները, ան-
հրաժեշտ կլիներ կամ բնաջնջել բնակչությանը, ինչը ֆիզիկապես
դժվար իրականագնելի է, կամ ձուլել մոտ հարյուր միլիոնանոց
ժողովրդին, որը տեխնիկական զարգացման առումով նույն մա-
կարդակի վրա է, ինչ Օվկիանիան: Բոլոր երեք գերտերություննե-
րի խնդիրը նույնն է: Նրանց կառուցվածքը պահանջում է, որ ոչ մի
շփում չլինի օտարերկրացիների հետ, բացի ռազմագերիներից ու
-206-

գունամորթ ստրուկներից, այն էլ՝ խիստ սահմանափակ: Նույնիսկ
տվյալ պահի պաշտոնական դաշնակցին վերաբերվում են խիստ
կասկածանքով: Բացի ռազմագերիներից` Օվկիանիայի շարքային
քաղաքացին երբեք չի տեսնում Եվրասիայի կամ Արնելաասիայի
որնէ քաղաքացու, ն նրան արգելված է սովորել օտար լեզուներ:
Եթե նրան թույլ տան շփվել օտարերկրացիների հետ, կպարզի, որ
նրանք էլ իր նման արարածներ են, իսկ նրանց մասին պատմու-
թյունների մեծ մասը սուտ Է: Կնքված աշխարհը, որտեղ նա ապրում
է, կոչնչանա, Ա վախը, ատելությունն ու սեփական արդարացիու-
թյան զգացումը, որից կախված է իր բարոյական վիճակը, գուցե
վերանա: Հետնաբար բոլոր կողմերն էլ հասկանում են, որ ինչքան
էլ հաճախ Պարսկաստանը, Եգիպտոսը, Ճավան կամ Ցեյլոնը ձեռ-
քից ձեռք անցնեն, որնէ բան երբեք չպետք է խախտի գլխավոր
սահմանները, բացի հրթիռներից:

Դրա տակ թաքնված է երբեք չբարձճրաձայնվող, բայց անխոս
հասկացվող ու իրականացվող այն փաստը, որ կյանքի պայման-
ները բոլոր երեք գերտերություններում հիմնականում նույնն են:
Օվկիանիայում գերիշխող փիլիսոփայությունը կոչվում է Անգսոց,
Եվրասիայում` նեոբոլշնիզմ, իսկ Արնելաասիայում արտահայտ-
վում է մի չինարեն բառով, որ սովորաբար թարգմանվում է որպես
Մահվան երկրպագություն, բայց գուցե ավելի լավ կմեկնաբանվի՝
որպես սեփական անձի ոչնչացում: Օվկիանիայի բնակին չի թույ-
լատրվում որնէ բան իմանալ մյուս երկու փիլիսոփայությունների
մասին, բայց նրան սովորեցնում են նզովել դրանք որպես բարբա-
րոս բռնություն բարոյականության ն ողջամտության նկատմամբ:
Իրականում երեք գաղափարախոսությունները գրեթե չեն տար-
բերվում իրարից, իսկ սոցիալական համակարգերը, որոնց հիման
վրա դրանք ստեղծվել են, լրիվ նույնն են: Ամենուր նույն բրգաձն
կառուցվածքն է, կիսաաստված-առաջնորդի նույն երկրպագու-
թյունը, նույն տնտեսությունը, որն ապրում է շարունակական պա-
տերազմով ե պատերազմի համար: Դրանից հետնում է, որ երեք

-207-

գերտերությունները ոչ միայն չեն կարող նվաճել միմյանց, այլն
դրանից ոչ մի օգուտ չեն ունենա: Շակառակը՝ քանի դեռ հակադ-
րության մեջ են, նեցուկ են կանգնում իրար ցորենի երեք կապուկ-
ների պես: Եվ ինչպես միշտ, բոլոր երեք գերտերությունների իշ-
խող խմբերը միաժամանակ գիտակցում ու չեն գիտակցում, թե ինչ
են անում: Նրանց կյանքը նվիրված է աշխարհի նվաճմանը, բայց
հասկանում են, որ անհաղթանակ պատերազմը պետք է անվերջ
տնի: Եվ նրա շնորհիվ, որ նվաճման վտանգը բացառվում է, հնա-
րավոր է դառնում իրականության բացառումը. սա բնութագրական
գիծ է ն Անգսոցի, ն՛ մրցակից ուսմունքների համար: Այստեղ հարկ
է կրկնել նախկինում ասվածը. մշտական դառնալով` պատերազմը
փոխել է իր բնույթը:

Նախորդ դարերում պատերազմը բնորոշվում էր որպես մի
բան, որը վաղ թե ուշ ավարտվում է` սովորաբար անտարակույս
հաղթանակով կամ պարտությամբ: Բացի այդ, անցյալում պատե-
րազմը մեկն էր այն գլխավոր գործիքներից, որոնցով հասարակու-
թյունը պահպանում էր կապը ֆիզիկական իրականության հետ:
Բոլոր դարաշրջաններում բոլոր ղեկավարները փորձում էին իրենց
հետնորդների վզին փաթաթել աշխարհի մասին կեղծ պատկերա-
ցումներ, բայց չէին.կարող իրենց թույլ տալ որնէ պատրանք, որը
կթուլացներ ռազսական ուժը: Քանի դեռ պարտությունը նշանա-
կում է անկախության կորուստ կամ որնէ այլ, ընդհանուր առմամբ
անցանկալի արդյունք, պարտության դեմ պետք է կիրառել լուրջ
նախազգուշական միջոցներ: Ֆիզիկական փաստերը չի կարելի
անտեսել: Փիլիսոփայության, կրոնի, էթիկայի կամ քաղաքականու-
թյան մեջ երկու անգամ երկու գուցե հինգ է, բայց երբ թնդանոթ
կամ ինքնաթիռ ես նախագծում, երկու անգամ երկուն չորս պիտի
լինի: Անգործունակ պետությունը վաղ թե ուշ պարտվում է, իսկ
գործունակությունը չի կարող հիմնվել պատրանքների վրա: Բա-
ցի այդ, գործունակ լինելու համար անհրաժեշտ էր դասեր քաղել
անցյալից, նշանակում է` բավական ճշգրիտ գաղափար ունենալ

-208-

այն մասին, թե ինչ է եղել անցյալում: Թերթերն ու պատմության
գրքերն, անշուշտ, միշտ չափազանցված էին ու կողմնակալ, բայց
այսօր կիրառվող կեղծումներն այն Ժամանակ անհնար էին: Պա-
տերազմն, անշուշտ, ողջամտության երաշխիք էր, իսկ իշխող դա-
սակարգերի համար թերնս ամենակարնոր երաշխիքն էր: Քանի
դեռ հնարավոր էր հաղթել կամ տանուլ տալ պատերազմները, ոչ
մի իշխող դասակարգ չէր կարող անպատասխանատու լինել:
Բայց երբ պատերազմը տառացիորեն շարունակական է դառ-
նում, նան դադարում է վտանգավոր լինելուց: Երբ պատերազմը
շարունակական է, գոյություն չունի այնպիսի հասկացություն, ինչ-
պիսին ռազմական անհրաժեշտությունն է: Տեխնիկական առաջ-
ընթացը կարող է դադարել, կարելի է Ժխտել կամ արհամարհել
ամենաակնհայտ փաստերը: Ինչպես տեսանք, հետազոտություն-
ները, որոնք կարելի է գիտական կոչել, դեռ իրականացվում են
պատերազմական նպատակներով, բայց դրանք հիմնականում
յուրատեսակ երազանք են, ու կարնոր չէ, որ չի հաջողվում արդ-
յունք ստանալ: Գործունակությունը, նույնիսկ մարտունակությունը,
այլես պետք չէ: Օվկիանիայում ոչինչ արդյունք չի տալիս, բացի
Մտքի ոստիկանությունից: Քանի որ երեք գերտերություններն էլ
անպարտելի են, նրանցից յուրաքանչյուրն ըստ էության մի առան-
ճին տիեզերք է, որի ներսում հնարավոր է ապահով դրսնորել մտքի
գրեթե ցանկացած այլասերում: Իրականությունը միայն ճնշում է
գործադրում առօրյա կյանքի կարիքների միջով` ուտելու ն. խմե-
լու. ապաստան ու հագուստ ձեռք բերելու, թույն կուլ տալու կամ
բարճր հարկի պատուհանից դուրս նետվելու կարիք ն այլն: Կյան-
քի ու մահվան, ֆիզիկական հաճույքի ու ֆիզիկական ցավի միջն
կա տարբերություն, բայց միայն այդքանը: Արտաքին աշխարհի ու
անցյալի հետ շփումից կտրված՝ Օվկիանիայի քաղաքացին նման Է
միջաստղային տարածության մեջ ապրող մարդու, որը հնարավո-
րություն չունի իմանալ` որտեղ է վերնը, որտեղ ներքնը: Նման պե-
տության կառավարիչներն օժտված են բացարձակ իշխանությամբ,
-209-

որ չունեին փարավոնները կամ կեսարները: Նրանք չպետք է թույլ
տան, որ իրենց հովանավորյալները չափազանց մեծ քանակով
մեռնեն քաղցից, երբ դա արդեն որոշակի անհարմարություն է
ստեղծում, նրանք պարտավոր են ռազմական տեխնիկան պահել
նույն ցածր մակարդակի վրա, ինչպես մրցակիցները, բայց նվա-
զագույնին հասնելուն պես կարող են իրականությունն այլասերել
այնպես, ինչպես ուզում են:

Հետնաբար պատերազմը, եթե դատենք նախորդ պատերազմ-
ների չափանիշներով, ընդամենը խարդախություն է: Այն նման է
որոշ խոտաճարակների ճակատամարտի, որոնց եղջյուրներն
այնպիսի անկյան տակ են, .որ ի վիճակի չեն վնասել իրար: Բայց
չնայած պատերազմն իրական չէ, նան անիմաստ չէ: Այն կլանում
է սպառողական ապրանքների ավելցուկը ն օգնում պահպանել
հատուկ հոգնոր մթնոլորտ, որն անհրաժեշտ է հիերարխիկ հասա-
րակությանը: Ինչպես տեսնում ենք, հիմա պատերազմը լոկ ներքին
գործ է: Անցյալում բոլոր երկրների իշխող խմբերը, չնայած գուցե
հասկանում էին իրենց ընդհանուր շահերն ու, հետնաբար, սահմա-
նափակում պատերազմի կործանարարությունը, կռվում Էին իրար
դեմ, ն հաղթողը միշտ թալանում էր պարտվողին: Մեր օրերում
նրանք չեն կռվում իրար դեմ: Յուրաքանչյուր իշխող խումբ պատե-
րազմ է մղում իր ենթակաների դեմ, իսկ պատերազմի նպատակը
ոչ թե տարածքի նվաճումը կամ դրա կանխումն է, այլ` հասարա-
կության կառուցվածքն անեղծ պահելը: Հենց «պատերազմ» բառը,
հետնաբար, մոլորեցնում է: Գուցե ավելի ճշգրիտ կլիներ ասել, որ
շարունակական դառնալով` պատերազմը դադարեց պատերազմ
լինելուց: Յուրահատուկ ճնշումը, որ այն գործադրում էր մարդկու-
թյան վրա՝ սկսած նեոլիթյան դարաշրջանից մինչն քսանմեկերորդ
դարի սկիզբ, անհետացել է ու փոխարինվել միանգամայն այլ բա-
նով: Արդյունքը ճիշտ նույնը կլիներ, եթե երեք գերտերություն-
ներն իրար դեմ կռվելու փոխարեն համաձայնեին ապրել հավի-
տենական խաղաղության մեջ, անձեռնմխելի ն յուրաքանչյուրը՝ իր

-210-

սահմանների Ններսում: Այդ դեպքում յուրաքանչյուրը կլիներ ինք-
նամփոփ տիեզերք, ընդմիշտ ազատված արտաքին վտանգի սթա-
փեցնող ազդեցությունից: Իսկապես մշտական խաղաղությունն
իրականում կլիներ նույնը, ինչ մշտական պատերազմը: (Թեն. Կու-
սակցության անդամների մեծամասնությունը դա մակերեսորեն է
հասկանում, սրա մեջ է ամփոփված Կուսակցության Պատերազմը
խաղաղություն է կարգախոսի խորքային իմաստը:

Մի պահ Ուինսթընը դադարեց կարդալ: Ինչ-որ տեղ հեռու-հեռ-
վում, որոտ լսվեց. որթիռ էր պայթել: Մենակ՝ արգելված գրքի հետ,
սենյակում, ուր հեռէկրան չկա. այդ երանելի զգացողությունը չէր
մարել: Մենակությունն ու ապահովությունը ֆիզիկական զգացո-
ղություններ էին, որոնց հետ ինչ-որ կերպ խառնվում էին մարմ-
նի հոգնածությունը, աթոռի փափկությունը, պատուհանից ներս
սահող թեթն զեփյուռի հպումը, որ խաղում էր այտի վրա: Գիրքը
հմայում էր նրան կամ ավելի կոնկրետ` վստահություն էր տալիս:
Ինչ-որ իմաստով՝ գիրքը նրան ոչ մի նոր բան չէր ասում, ու հենց
դա էլ գրավում էր Ուինսթընին: Գրված էր այն, ինչ ինքը կասեր, եթե
հնարավոր լիներ կարգավորել ցիրուցան մտքերը: Դա նույնպիսի
մտքի արգասիք էր, ինչպես իրենն Է, բայց շատ ավելի հզոր, ավելի
համակարգված ու պակաս սարսափահար ՝Նա համարում էր, որ
լավագույն գրքերը պատմում են այն, ինչ արդեն գիտես: Ուզում էր
վերադառնալ առաջին գլխին, երբ լսեց Ջուլիայի ոտնաձայները
սանդուղքի վրա, վեր կացավ աթոռից, որ դիմավորի նրան: Ջու-
լիան հատակին նետեց գործիքների իր դարչնագույն պայուսակը
ունետվեց Ուինսթընի գիրկը: Արդեն մեկ շաբաթ չէին հանդիպել:

- Գիրքն ինձ մոտ է,- ասաց Ուինսթընը, երբ բաց թողեցին իրար:

- Շա՞, արդե՞ն: Լավ է,- ասաց նա առանց առանձնակի հետաքրքրու-
թյան ու գրեթե անմիջապես չոքեց գազօջախի մոտ՝ սուրճ եփելու:

Գրքին վերադարձան անկողնում կես Ժամ անցկացնելուց
հետո միայն: Երեկոն բավական զով էր, ուստի արժեր ծածկվել

թե

ծածկոցով: Ներքնից լսվում էր երգի ծանոթ մեղեդին ու երկարա-
Ճիտ կոշիկների ճռռոցը՝ սալաքարերի վրա: Մարմնեղ, կարմրաթն
կինը, որին Ուինսթընը տեսել էր իր առաջին այցելության ժամա-
նակ, գրեթե չէր հեռանում բակից: Թվում էր ցերեկը չկա մի ժամ, որ
նա հետուառաջ չանի լվացքի տաշտի ու պարանի միջն ժամանակ
առ ժամանակ բերանը փակելով լվացքի ամրակներով, ապա շա-
րունակելով զիլ երգը: Ջուլիան նստել էր նրա կողքին ու թվում էր՝
շուտով կքնի: Ուինսթընը հատակից բարձրացրեց գիրքն ու հենվեց
մահճակալի գլխին:

- Պետք է կարդանք,- ասաց նա-- Դու էլ: Եղբայրության բոլոր
անդամները պիտի կարդան:

- Դու կարդա,- աչքերը փակ` ասաց աղջիկը:- Բարձրաձայն:
Այդպես ավելի լավ է: Ընթացքում կարող ես նան բացատրել:

Ժամացույցը ցույց էր տալիս վեցը, այսինքն` տասնութն էր:
Նրանց մնացել էր երեք-չորս ժամ: Նա գիրքը հենեց ծնկներին ու
սկսեց կարդալ.

Գլուխ |
զիմացությունն ուժ է

Արձանագրված պատմության ողջ ընթացքում կամ հավանա-
բար նեոլիթյան դարաշրջանի ավարտից ի վեր աշխարհում գոյու-
թյուն ունեն երեք դասի մարդիկ` բարձր, միջին ու ցածր: `՝Նրանք
բաժանվել են բազում տարբեր եղանակներով, կրել անհամար
տարբեր անուններ, ունրանց քանակական հարաբերակցությունը,
ինչպես Ա վերաբերմունքը միմյանց հանդեպ, տարբերվել է դա-
րաշրջանից դարաշրջան, բայց հասարակության հիմնական կա-
ռուցվածքը երբեք չի փոխվել: Նույնիսկ ահռելի տեղաշարժերից
ու անդառնալի թվացող փոփոխություններից հետո նույն մոդելը
վերահաստատվել է, ինչպես գիրոսկոպն է միշտ վերադառնում
հավասարակ»շռության կետին, որքան էլ հրես...

-212-

- Ջուլիա, արթո՛ւն ես,- հարցրեց Ուինսթընը:
- Այո, իմ սեր, լսում եմ: Շարունակիր: Հրաշալի է:
Նա շարունակեց կարդալ.

Այս երեք խմբերի նպատակները միանգամայն անհամատեղե-
լի են: Բարձր դասի նպատակն է` մնալ նույն տեղում: Միջին դասի
նպատակն է` փոխել տեղը բարձրի հետ: Ցածր դասի նպատակը
(եթե նպատակ ունի, քանի որ ցածր դասի մշտական բնորոշ գիծն
այն է, որ ճզմված են ծանր աշխատանքով ն լոկ ժամանակ առ ժա-
մանակ են գիտակցում այն, ինչ դուրս է իրենց առօրյա կյանքից)
վերացնել բոլոր տարբերությունները Ա ստեղծել հասարակություն,
որտեղ բոլորը հավասար կլինեն: Այսպիսով, ողջ պատմության ըն-
թացքում անընդհատ կրկնվում է պայքարը, որի հիմնական գծերը
միշտ նույնն են: Երկար ժամանակ Բարձր դասը կայուն պահում է
իշխանության ղեկը, բայց վաղ թե ուշ միշտ էլ գալիս է մի պահ, երբ
նրանք կորցնում են կամ հավատը սեփական անձի հանդեպ, կամ
արդյունավետ կառավարելու ունակությունը, կամ էլ երկուսը միա-
սին: Նրանց տապալում է Միջին դասը, որը Ցածր դասին քաշում
է իր կողմը` ձնացնելով, թե պայքարում է հանուն ազատության ու
արդարության: Իր նպատակին հասնելով` Միջին դասը Ցածր դա-
սին հրում է հետ՝ դեպի ստրկության իր հին դիրքը, իսկ ինքը դառ-
նում Է Բարձր: Հետո նոր Միջին դասը բաժանվում է մյուս խմբերից
մեկից կամ երկուսից էլ, ու պայքարը վերսկսվում է: Երեք դասե-
րից միայն Ցածրին երբեք չի հաջողվում թեկուզ ժամանակավոր
հասնել իր նպատակներին: Չափազանցություն կլիներ ասել, որ
պատմության ընթացքում նյութական առաջընթաց չի գրանցվել:
Նույնիսկ այսօր՝ անկման շրջանում, շարքային մարդն ավելի բարե-
կեցիկ է ապրում, քան մի քանի դար առաջ: Բայց բարեկեցության,
վարվելակերպի մեղմացման աճը, հեղափոխությունը կամ բարե-
փոխումները երբեք մի միլիմետր անգամ չեն մոտեցրել մարդկային
հավասարությունը: Ցածր դասի տեսանկյունից` ոչ մի պատմական

-213-

փոփոխություն երբեք չի եղել ավելին, քան ղեկավարների անուն-
ների փոփոխություն:

Մինչ տասնիններորդ դարի վերջ այս մոդելի կրկնությունն ակն-
հայտ էր շատ դիտորդների համար: Այն ժամանակ ստեղծվեցին
ուսմունքներ, որոնք պատմությունը մեկնաբանում էին որպես փու-
լային գործընթաց ն ապացուցում, որ անհավասարությունը մարդ-
կային կյանքի անփոփոխ օրենքն է: Այս ուսմունքն, անշուշտ, միշտ
էլ ունեցել է հետնորդներ, բայց հիմա մատուցվում է միանգամայն
այլ կերպ: Անցյալում հասարակության հիերարխիկ կառուցվածքի
անհրաժեշտությունը Բարձր դասի համար ստեղծված ուսմունք
էր: Քարոզվում էր թագավորների ու արիստոկրատների, ինչպես ն
նրանց վրա մակաբույծի պես կպած հոգնորականների, փաստա-
բանների ու այլոց կողմից ն ընդհանուր առմամբ մեղմվում անդրշի-
րիմյան երնակայական աշխարհում փոխհատուցման խոստումնե-
րով: Միջին դասը, քանի դեռ պայքարում էր իշխանության համար,
միշտ օգտվում էր այնպիսի եզրույթներից, ինչպիսիք են ազատու-
թյունը, արդարությունն ու եղբայրությունը: Սակայն հիմա մարդ-
կային եղբայրության գաղափարի վրա հարճակում են սկսել մար-
դիկ, որոնք ղեկավար պաշտոններում չեն եղել, բայց նման հույս
էին փայփայում: Նախկինում Միջին դասը հեղափոխություն էր
անում հավասարության դրոշի ներքո, իսկ հետո, հնի կործանումից
հետո հաստատում նոր բռնապետություն: Նոր միջին դասակարգի
խմբերը նախապես են հռչակել իրենց բռնապետությունը: Սոցիա-
լիզմը՝ տեսություն, որն ի հայտ է եկել տասնիններորդ դարի սկզբին
ու դեռես անտիկ ժամանակներում ստրուկների ապստամբություն-
ներից սկիզբ առած գաղափարական ավանդույթի շղթայի վերջին
օղակն էր, խորապես վարակված էր նախորդ դարերի ուտոպիզ-
մով: Բայց սոցիալիզմի բոլոր տարբերակները, որոնք հայտնվե-
ցին 1900 թվականից սկսած, ավելի ու ավելի բացահայտ մոռացու-
թյան էին մատնում ազատություն ու հավասարություն հաստատե-
լու նպատակը: Դարակեսին ծագած նոր շարժումների Անգսոցը

-214-

Օվկիանիայում, նեոբոլշնիզմը` Եվրասիայում, Մահվան երկրպա-
գությունը, ինչպես այն սովորաբար կոչում էին, Արնելաասիայում,
գիտակցված նպատակը մշտնջենական ԱՆազատությունն ու ԱՆ-
հավասարությունն էր: Այս նոր շարժումներն, անշուշտ, ծագել էին
հներից, պահպանել իրենց անուններն ու խոսքով հավատարիմ էին
գաղափարախոսությանը: Բայց այդ ամենի նպատակն էր՝ արգելել
առաջընթացն ու ցանկացած պահի սառեցնել պատմությունը: Ծա-
նոթ ճոճանակը պետք է ճոճվեր նս մեկ անգամ, ապա կանգ առ-
ներ: Սովորաբար Բարձր դասակարգը տապալվում էր Միջին դա-
սակարգի կողմից, որը դառնում էր Բարձր դասակարգ. բայց այս
անգամ գիտակցական ռազմավարության միջոցով Բարձր դասա-
կարգը կկարողանա մշտապես պահպանել իր դիրքը:

Նոր ուսմունքների ծագումը բացատրվում է մասամբ պատ-
մական գիտելիքի կուտակմամբ ու պատմական մտածողության
աճով, ինչը գրեթե գոյություն չուներ մինչ տասնիններորդ դարը:
Պատմության փուլային ընթացքն այժմ հասկանալի է կամ թվում
է` հասկանալի է, ու եթե հասկանալի է, ուրեմն նան փոփոխե-
լի է: Բայց հիմնական թաքուն սկզբունքն այն էր, որ քսաներո-
րդ դարի սկզբին մարդկային հավասարությունը տեխնիկապես
հնարավոր էր: Ճիշտ է, որ մարդիկ հավասար չեն իրենց բնածին
տաղանդով, ն գործառույթները պետք Է բաժանվեն այնպես, որ
որոշ անհատներ առավելություն ունենան մյուսների նկատմամբ.
բայց այլնս չկա դասակարգային տարբերությունների կամ հա-
րստության անհավասարության որնէ անհրաժեշտություն: Ավե-
լի վաղ դարաշրջաններում դասակարգային տարբերությունները
ոչ միայն անխուսափելի էին, այլն՝ ցանկալի: Քաղաքակրթության
դիմաց պետք էր վճարել անհավասարությամբ: Մեքենայական
արտադրության զարգացմամբ, սակայն, վիճակը փոխվեց: Թեն
մարդիկ դեռ պետք է կատարեին ոչ միանման աշխատանք, նրա-
նք այլնս կարիք չունեին ապրելու տարբեր սոցիալական կամ
տնտեսական մակարդակների վրա: Հետնաբար, նոր խմբերի

-215-

տեսանկյունից, որոնք մոտեցել էին իշխանությունը նվաճելուն,
մարդկանց հավասարությունն այլնս ոչ թե իդեալ էր, որի համար
կարելի էր պայքարել, այլ վտանգ, որը պետք է կասեցնել: Ավելի
պարզունակ դարաշրջաններում, երբ արդարացի ու խաղաղ հա-
սարակությունն անհնար էր, շատ հեշտ էր հավատալ դրան: Հա-
զարավոր տարիներ մարդկային երնակայությունը հետապնդում
էր երկրային դրախտի գաղափարը, որտեղ մարդիկ իրար հետ
պետք է ապրեն եղբոր պես, առանց օրենքների ու տաժանակիր
աշխատանքի: Եվ այս տեսլականը հիմնովին արմատավորվել էր
նույնիսկ այնպիսի խմբերում, որոնք օգուտ էին քաղում ցանկա-
ցած պատմական փոփոխությունից: Ֆրանսիական, անգլիական
ու ամերիկյան հեղափոխությունների Ժառանգները մասամբ հա-
վատում էին մարդու իրավունքների, խոսքի ազատության, օրենքի
առջն հավասարության ու նման բաների մասին իրենց խոսքերին
Անույնիսկ թույլ էին տալիս, որ իրենց վարքագիծն ինչ-որ չափով
ենթարկվի դրա ազդեցությանը: Բայց մինչն քսաներորդ դարի
չորրորդ տասնամյակը քաղաքական մտքի բոլոր հիմնական ուղ-
ղություններն ավտորիտար էին: Երկրային դրախտին այլնս չհա-
վատացին այն պահից, երբ այն դարձավ իրականանալի: Յուրա-
քանչյուր նոր քաղաքական տեսություն, ինչպես էլ որ կոչվեր, տա-
նում էր հետ դեպի հիերարխիա ն կազմակերպվածություն: Իսկ
հայացքների ընդհանուր կոշտացման պատճառով, որը սկսվեց
մոտավորապես 1930 թվականին, վաղուց, երբեմն` հարյուրավոր
տարիներ մոռացված սովորույթները առանց դատ ու դատաս-
տանի բանտարկություն, ռազմագերիների ստրկական աշխա-
տանք, հրապարակային մահապատիժներ, խոշտանգումներ՝
խոստովանություն կորզելու նպատակով, պատանդառություն ն
ամբողջ ժողովուրդների արտաքսում, ոչ միայն դարձյալ սովորա-
կան Էին դարձել. ավելին, դրանք հանդուրժում ն դրանց նույնիսկ
հավանություն էին տալիս մարդիկ, որոնք իրենց լուսավորյալ ու
առաջադիմական էին համարում:

-216-

Աշխարհի բոլոր մասերում մեկ տասնամյակ տնած ազգային
պատերազմներից, քաղաքացիական պատերազմներից, հեղա-
փոխություններից ու հակահեղափոխություններից հետո ծագեցին
Անգսոցն ու նրա մրցակիցները որպես լիովին մշակված քաղա-
քական տեսություն: Բայց դրանց մասին ազդարարել էին զանա-
զան համակարգեր, որոնք ընդհանուր անունով կոչվում էին տո-
տալիտար ն. հայտնվել էին դարասկզբին. վաղուց պարզ էին նան
այն աշխարհի ուրվագծերը, որը ծագելու էր գերիշխող քառսից:
Ակնհայտ էր նան, թե ովքեր են ղեկավարելու այդ աշխարհը: Նոր
ազնվականությունը հիմնականում կազմված էր բյուրոկրատներիգց,
գիտնականներից, ինժեներներից, արհմիութենական կազմակեր-
պիչներից, գովազդի մասնագետներից, սոցիոլոգներից, ուսուցիչ-
ներից, լրագրողներից ու պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչնե-
րից: Այդ մարդկանց, որոնք սերում էին աշխատավարձով ապրող
միջին դասից ու աշխատավոր դասակարգի ավելի բարձր շերտե-
րից, ձնավորել ն համախբել էր մոնոպոլիստական արտադրության
ու կենտրոնացած կառավարման անբովանդակ աշխարհը: ՝Նա-
խորդ դարերում իրենց խմբերի համեմատ՝ նրանք պակաս ագահ
էին, քիչ էին գայթակղվում շքեղությամբ, բայց տենչում էին մաքուր
իշխանության, ե ամենակարնորը, ավելի լավ էին գիտակցում, թե
ինչ են անում ու ավելի շատ էին ճգտում հարձակվել ընդդիմության
վրա: Այս վերջին տարբերությունը որոշիչ էր: Ներկայի համեմատ՝
անցյալի բոլոր բռնատիրությունները թվում էին անվճռական ու
ապարդյուն: Իշխող խմբերը միշտ ինչ-որ չափով վարակված էին
ազատական գաղափարներով ն սիրում էին ամեն տեղ կիսատ
գործեր թողնել, արձագանքել միայն բացահայտ գործողություն-
ներին ու չէին հետաքրքրվում ենթակաների կարծիքներով: Ըստ
ժամանակակից չափանիշների՝ նույնիսկ կաթոլիկ եկեղեցին միջին
դարերում հանդուրժող էր: Պատճառը մասամբ այն էր, որ անցյա-
լում ոչ մի կառավարություն չուներ քաղաքացիներին մշտական
հսկողության տակ պահելու իշխանություն: Սակայն տպագրության

-217-

հայտնագործությունը հեշտագրեց հանրային կարծիքը նենգափո-
խելու գործը, իսկ կինոն ու ռադիոն ավելի զարգացրին գործըն-
թացը: Հեռուստատեսության ստեղծումն ու տեխնիկական առաջ-
ընթացը, որը հնարավորություն տվեց միաժամանակ ընդունել ն
հեռարձակել նույն սարքից, վերջ տվեցին անձնական կյանքին:
Ցուրաքանչյուր քաղաքացի կամ առնվազն յուրաքանչյուր ոք, որին
արժի հետնել, օրական քսանչորս ժամ պետք է լինի ոստիկա-
նության հսկողության ներքո ն լսի պաշտոնական քարոզչության
ճայնը, իսկ հաղորդակցության մյուս միջոցները պետք է փակ լի-
նեն: Առաջին անգամ հնարավորություն էր ստեղծվել ոչ միայն լրիվ
հնազանդություն պարտադրել պետության կամքին, այլն կարծիքի
միաւնություն՝ բոլոր թեմաների շուրջ:

Հիսուն-վաթսունական թվականների հեղափոխական շրջա-
նից հետո հասարակությունը, ինչպես միշտ, բաժանվեց բարձր,
միջին ն ցածր դասերի: Բայց նոր բարձր դասը, ի տարբերություն
իր նախորդների, ոչ թե գործում էր ըստ բնազդի, այլ գիտեր, թե
ինչ է պետք իր դիրքերն ապահովելու համար: Վաղուց հասկա-
նալի էր, որ օլիգարխիայի միակ հուսալի հիմքը կոլեկտիվիզմն է:
Հարստությունն ու արտոնությունները լավագույնս պաշտպանվում
էին, երբ համատեղ սեփականություն էին: Այսպես կոչված «անճ-
նական ունեցվածլշի ոչնչացումը», որը տեղի ունեցավ դարի կեսե-
րին, իրականում նշանակում էր ունեցվածքի կենտրոնացում ավելի
քիչ մարդկանց ձեռքերում, քան առաջ. բայց այն տարբերությամբ,
որ նոր սեփականատերերը խումբ էին ն ոչ թե անհատների զանգ-
ված: Կուսակցության ոչ մի առանճին անդամ ոչինչ չունի, բացի մի
քանի անձնական իրերից: Կոլեկտիվ առումով այն ամենը, ինչ կա
Օվկիանիայում, պատկանում է Կուսակցությանը, որովհետե այն
ղեկավարում է ամեն ինչ ն տնօրինում է ապրանքներն այնպես, ինչ-
պես ճիշտ է համարում: Հեղափոխությանը հաջորդած տարիներին
այն կարողացավ իշխող դիրք ձեռք բերել գրեթե առանց դիմադ-
րության, որովհետե ողջ գործընթացը ներկայացվում էր որպես

-218-

կոլեկտիվիզմի ակտ: Ընդունված էր, որ եթե կապիտալիստների
ունեցվածքը բռնագրավվի, վրա կհասնի սոցիալիզմը. անկաս-
կած, կապիտալիստները զրկվել էին ամեն ինչից: Գործարաններ,
հանքեր, հող, տներ, տրանսպորտային միջոցներ. ամեն ինչ խլվեց
նրանցից. ու քանի որ այս ամենն արդեն անձնական սեփականու-
թյուն չէր, նշանակում է դարձել էր հանրային սեփականություն:
Անգսոցը, որն առաջացել էր հին սոցիալիստական շարժումից ն
ժառանգել նրա լեզվական ոճը, փաստորեն իրականացրել էր սո-
ցիալիստական ծրագրի գլխավոր կետը. արդյունքը, որը կանխա-
տեսել էր ու որին ձգտել էր նախօրոք, այն էր, որ տնտեսական
անհավասարությունը դարձել էր հարատն:

Բայց հիերարխիկ հասարակությունը հավերժացնելու խնդիր-
ներն ավելի խոր հիմքեր ունեն: Կա միայն չորս միջոց, որով իշխող
խումբը կարող է գահընկեց արվել: Կամ նվածվում է դրսից, կամ
անարդյունավետ է ղեկավարում, ն զանգվածները ցանկանում են
ապստամբել, կամ դա թույլ է տալիս ձնավորել ուժեղ ու դժգոհ մի-
ջին դաս, կամ կորցնում է ինքնավստահությունն ու կառավարելու
պատրաստակամությունը: Այս պատճառները չեն ազդում առան-
ճձին-առանձին, Ա որպես կանոն` չորսն էլ ինչ-որ չափով ներկա
են: Իշխող դասը, որը կարող է պաշտպանվել բոլորից, մշտապես
մնում է իշխանության գլխին: Վերջին հաշվով, որոշիչ գործոնը բուն
իշխող դասակարգի հոգեբանական վիճակն է:

Սույն դարի կեսից հետո առաջին վտանգը գործնականում ան-
հետագցավ: Երեք տերություններն էլ, որոնք հիմա բաժանում են
աշխարհը, իրականում անպարտելի են, ն նրանց հնարավոր էր
հաղթել միայն աստիճանական ժողովրդագրական փոփոխու-
թյունների միջոցով, որոնք, սակայն, մեծ լիազորություններով օժտ-
ված կառավարությունը կարող է հեշտությամբ կանխել: Երկրորդ
վտանգը նույնպես միայն տեսական է: Զանգվածները երբեք ինք-
նուրույն չեն ապստամբում, երբեք չեն ապստամբում միայն նրա
համար, որ Ժնշված են: Անշուշտ, քանի դեռ նրանց թույլ չեն տալիս

-219-

համեմատության եզրեր ունենալ, նույնիսկ երբեք չեն հասկանում,
որ ճնշված են: Անցյալի կրկնվող տնտեսական ճգնաժամները
միանգամայն անտեղի էին ու հիմա արգելված էին, բայց ուրիշ ն
հավասարապես մեծ տեղաշարժեր կարող են պատահել Կ պա-
տահում են առանց քաղաքական հետնանքների, որովհետն դժգո-
հությունն արտահայտելու այլ ընկալելի եղանակի որնէ հնարավո-
րություն չկա: Ինչ վերաբերում է գերարտադրության խնդրին, որը
հասունացել էր մեր հասարակության մեջ մեքենայական տեխնի-
կայի զարգացումից ի վեր, ապա այն լուծվում է շարունակական
պատերազմի միջոցով (տե՛ս Գլուխ 11), որը նույնպես օգտակար է
հասարակության բարոյական վիճակը մինչ անհրաժեշտ աստի-
ճան շիկացնելու համար: Մեր ներկայիս ղեկավարների տեսանկ-
յունից՝ իսկական վտանգներն են՝ ուժեղ, քիշ աշխատող, իշխանու-
թյան ծարավի մարդկանց նոր խմբի ստեղծումը, ինչպես ն լիբե-
րալիզմի ն սկեպտիցիզմի աճը յուրայինների շարքերում: Այլ կերպ
ասած` խնդիրը դաստիարակչական է: Դա թե ուղղորդող, թե՛
ավելի բազմաքանակ կատարող խմբերի գիտակցության անվերջ
կաղապարումն է: Բավական է զանգվածների գիտակցության վրա
ընդամենը ազդել բացասական առումով:

Իմանալով այս ամենը` կարելի է ենթադրել, եթե, իհարկե, դեռ
չգիտենք, Օվկիանիայի հասարակության ընդհանուր կառուցվածքը:
Բուրգի գագաթին Մեծ եղբայրն է: Մեծ եղբայրն անսխալական է ու
ամենակարող: Ցանկացած հաջողություն, ցանկացած ձեռքբերում,
ցանկացած հաղթանակ, ցանկացած գիտական հայտնագործու-
թյուն, ողջ իմացությունը, ողջ իմաստությունը, ողջ երջանկությունը,
ողջ արժանիքը բխում է անմիջաբար նրա ղեկավարությունից ու
ոգեշնչումով: Ոչ ոք երբեք չի տեսել Մեծ Եղբորը:` Նրա դեմքը պատ-
կերված է ազդագրերի վրա, ձայնը լսվում է հեռէկրանից: Կարող
ենք վստահ լինել, որ նա երբեք չի մահանա ն արդեն զգալի անո-
րոշություն կա` կապված նրա ծննդավայրի հետ: Մեծ Եղբայրը
կերպար է, որով Կուսակցությունը ցանկանում է ներկայանալ

-220-

աշխարհին: Նրա գործառույթն է՝ ծառայել որպես կենտրոնացնող
կետ սիրո, վախի ու մեծարանքի համար` զգացմունքներ, որոնք
ավելի հեշտ կարելի է տածել անհատի, քան կազմակերպության
հանդեպ: Մեծ Եղբորից ներքն Ներքին կուսակցությունն է, որի ան-
դամների թիվը սահմանափակ է` վեց միլիոն մարդ, կամ Օվկիա-
նիայի բնակչության երկու տոկոսից էլ պակաս: Ներքին կուսակ-
ցությունից ներքն Արտաքին կուսակցությունն է. եթե Ներքին կու-
սակցությունը համարվում է Պետության ուղեղը, ապա Արտաքինը
կարելի է նմանեցնել ձեռքերին: Նրանից ներքն մարդկային համր
զանգվածներն են, որոնց սովորույթի ուժով կոչում ենք «պրոլներ».
նրանք կազմում են բնակչության գրեթե 85 տոկոսը: Ըստ մեր ավե-
լի վաղ դասակարգման` պրոլները Ցածր դասակարգ են, քանզի
հասարակածային շրջանների ստրուկ բնակչությունը, որը մի նվա-
ճողից շարունակ անցնում է մյուսին, հասարակության մշտական ն
անհրաժեշտ մաս համարվել չի կարող:

Ըստ էության, այս երեք խմբերին անդամակցելը ժառանգական
չէ: Ներքին կուսակցության անդամ ծնողների երեխան իրավուն-
քի ուժով չի դառնում ներքին կուսակցության անդամ: Կուսակցու-
թյան երկու ճյուղում էլ ընդունելությունը կատարվում է քննությամբ,
որն անցկացվում է տասնվեց տարեկանում: Չկա ոչ ռասայական
խտրականություն, ոչ որնէ նահանգի նկատելի առավելություն մյու-
սի նկատմամբ: Հրեաների, սնամորթների, զտարյուն հնդկական
ծագումով հարավամերիկացիների կարելի է հանդիպել Կուսակցու-
թյան բարձրագույն շարքերում, իսկ ցանկացած ոլորտի կառավա-
րիչներ միշտ ընտրվում են նույն տարածքի բնակիչներից: Օվկիա-
նիայի ոչ մի շրջանում բնակիչներն իրենց չեն զգում գաղութային
ազգ, որը ղեկավարվում Է հեռավոր մայրաքաղաքից: Օվկիանիան
մայրաքաղաք չունի, նե նրա անվանական ղեկավարը մի մարդ է,
որի գտնվելու վայրը ոջ ոքի հայտնի չէ: Բացի նրանից, որ անգլե-
րենը գլխավոր, իսկ նորալեզուն` պաշտոնական լեզուն է, կյանքն
այլ կերպ կենտրոնացած չէ: Ղեկավարներին միավորում է ոչ թե

-221-

արյունակցական կապը, այլ հավատարմությունն ընդհանուր ուս-
մունքին: Ճիշտ է, մեր հասարակությունը շերտավորված է, խիստ
շերտավորված, առաջին հայացքից շերտավորումը Ժառանգա-
կան բնույթ ունի: Հասարակական սանդուղքով շարժումը վեր ու
վար հիմա ավելի քիչ է, քան կապիտալիզմի օրոք կամ նույնիսկ
նախարդյունաբերական շրջանում: Կուսակցության երկու ճյուղերի
միջն առկա է որոշակի փոխանակում, բայց միայն այնքան, որքան
անհրաժեշտ է Ներքին կուսակցությունից թույլերին հեռացնելու
ն Արտաքին կուսակցության փառասեր անդամների անվտան-
գությունն ապահովելու համար՝ նրանց տալով աճելու հնարավո-
րություն: Ըստ էության, պրոլետարներին թույլ չեն տալիս ընդուն-
վել Կուսակցության մեջ: ՝Նրանցից ամենաշնորհալիներին, որոնք
գուցե վերածվեն դժգոհության օջախի, Մտքի ոստիկանությունն
ուղղակի արձանագրում ու վերացնում է: Բայց այդպիսի վիճակը
սկզբունքային չէ իրավակարգի համար, ոչ էլ նունիսկ անփոփոխ:
Կուսակցությունը դասակարգ չէ բառի հնացած իմաստով: Այն իշ-
խանությունը որպես այդպիսին երեխաներին փոխանցելու նպա-
տակ չունի, ու եթե ամենաընդունակ մարդկանց վերնում պահելու
այլ միջոց չլինի, պատրաստ է պրոլետարիատի շարքերից կազմել
մի ամբողջ նոր սերունդ: Վճռական տարիներին այն փաստը, որ
Կուսակցությունը Ժառանգական մարմին չէ, օգնել է չեզոքացնելու
ընդդիմությունը: Սոցիալիստների ավելի հին տեսակը, որին պատ-
րաստել են՝ այսպես կոչված «դասակարգային արտոնությունների»
դեմ պայքարելու համար, ենթադրում էր, որ այն, ին, ժառանգա-
կան չէ, չի կարող մշտական լինել: Նա չէր հասկանում` պարտա-
դիր չէ, որ օլիգարխիայի անընդհատությունը ֆիզիկական լինի,
բայց չէր էլ մտածում, որ ժառանգական արիստոկրատիան միշտ
կարճ կյանք է ունեցել, մինչդեռ ընտրովի կազմակերպությունները,
ինչպիսին է կաթոլիկ եկեղեցին, երբեմն գոյություն են ունեցել մի
քանի հարյուր կամ հազար տարի: Օլիգարխիական կառավարման
էությունն այլնս ոչ թե հորից որդուն փոխանցումն է, այլ որոշակի
-222-

աշխարհայացքի ու կենսակերպի հաստատակամությունը, որ մեռ-
յալները թելադրում էին ողջերին: Իշխող խումբն իշխող խումբ է
այնքան Ժամանակ, քանի դեռ կարող է ժառանգորդներ նշանակել:
Կուսակցությանը մտահոգում է ոչ թե իր արյունը, այլ ինքն իրեն հա-
վերժացնելու խնդիրը: Կարնոր չէ՝ ով է իշխանության ղեկին, միայն
թե հիերարխիկ կառուցվածքը միշտ նույնը մնա:

Մեր ժամանակներին բնորոշ բոլոր դավանանքները, սովո-
րույթները, ճաշակները, զգացմունքները, մտավոր վերաբերմուն-
քը ըստ էության ստեղծված են, որպեսզի պահպանեն Կուսակցու-
թյան իրական առեղծվածը նս կանխեն ժամանակակից հասարա-
կության իրական էության ըմբռնումը: Ֆիզիկական խռովությունը
կամ խռովության տանող ցանկացած նախնական քայլ այժմ ան-
հնար է: Պրոլետարներից վախենալու պատճառ չկա: Եթե նրանց
հանգիստ թողնեն, սերնդեսերունդ ու դարեդար կշարունակեն
աշխատել, բազմանալ ու մեռնել` ոչ միայն առանց ապստամբե-
լու ցանկության, այլն առանց հասկանալու, որ աշխարհը կարող
է ուրիշ լինել: Նրանք կարող են վտանգավոր դառնալ միայն այն
դեպքում, եթե արդյունաբերական տեխնիկայի առաջընթացը ծնի
ավելի լավ կրթության անհրաժեշտություն. բայց քանի որ ռազմա-
կան ու առնտրային մրցակցությունն այլնս կարնոր չէ, ժողովրդա-
կան կրթության մակարդակն իրականում նվազում է: Ինչ կարծիք
ունեն կամ չունեն զանգվածները մատնվում է անտարբերության:
Նրանց կարող է շնորհվել ինտելեկտուալ ազատություն, որովհետն
ինտելեկտ չունեն: Մյուս կողմից` Կուսակցության անդամին չի թույ-
լատրվում կարծիքի ամենափոքր իսկ շեղում` ամենսաանկարնոր
թեմաների շուրջ:

Կուսակցության անդամը ծննդից մինչն մահ Մտքի ոստիկանու-
թյան աչքի առաջ է: Նույնիսկ երբ մենակ է, երբեք չի կարող վստահ
լինել, որ մենակ է: Որտեղ էլ լինի քնած թե արթուն, աշխատելիս թե
հանգստանալիս, լոգարանում թե անկողնում, հսկողության տակ
է` առանց զգուշացման ու առանց իմանալու, որ իրեն հետնում են:

- 223 -

Նրա ոչ մի քայլ անուշադրության չի մատնվում: Նրա ընկերները,
թուլությունները, վերաբերմունքը կնոջ ու երեխաների հանդեպ,
դեմքի արտահայտությունը, երբ մենակ է, խոսքերը, որ 2շնջում է
քնի մեջ, նունիսկ մարմնի բնորոշ շարժումները մանրակրկիտ
ուսումնասիրվում են: Ոչ միայն որնէ զանցանք, այլն ցանկացած,
թեկուզ չնչին արտասովոր քայլ, սովորությունների ցանկացած փո-
փոխություն, որնէ նյարդային շարժում, որ կարող է ներքին պայ-
քարի ախտանիշ լինել, հաստատ կնկատվի: Նա չունի ընտրության
ազատություն որնէ բնագավառում: Մյուս կողմից, նրա գործողու-
թյունները չեն կարգավորվում օրենքով կամ վարքագծի հստակ
ճնակերպված նորմերով: Օվկիանիայում օրենք չկա: Մտքերն ու
գործողությունները, որոնք նկատվելու դեպքում անտարակույս
մահ են նշանակում, պաշտոնապես արգելված չեն, ն անվերջ
զտումները, ճձերբակալությունները, խոշտանգումներն ու գոլոր-
շագումները այն հանցագործությունները պատժելու համար չեն,
որոնք ըստ էության կատարվել են, այլ հեռացնելու համար նրանգ,
ովքեր գուցե հանցագործ դառնան ապագայում: Կուսակցության
անդամից պահանջում են ոչ միայն ճիշտ կարծիքներ, այլն. ճիշտ
բնազդներ: Նրանցից պահանջվող համոզմունքների ու հայացքնե-
րի մեծ մասը հստակ ձնակերպված չէ ու չի էլ կարող ճնակերպ-
վել՝ առանց Անգսոցին հատուկ հակասությունները նշելու: Եթե ան-
հատը բնածին ուղղահավատ է (նորալեզվով՝ բարեմիտ), նա բոլոր
հանգամանքներում առանց մտածելու կիմանա, թե որն է ճիշտ հա-
մոզմունքը կամ ցանկալի զգացմունքը: Բայց ցանկացած դեպքում,
մանուկ հասակի մանրակրկիտ մտավոր վարժանքը, որը հիմնված
Էնորալեզվի այնպիսի բառերի վրա, ինչպիսիք են՝ «հանցականգը»,
«սնասպիտակը» ն «կրկնամիտքը», նրա մեջ մեռցնում է այս կամ
այն հարցի մասին խոր մտածելու ցանկությունը:

Կուսակցության անդամը անհատական զգացմունքներ ու խան-
դավառության ընդմիջումներ չպիտի ունենա: Համարվում է, որ նա
պետք է ապրի ատելության շարունակական մոլեգնության մեջ՝

-224-

ընդդեմ օտարերկրյա թշնամիների ն ներքին դավաճանների, տո-
նի բոլոր հաղթանակները Ա նվաստանա Կուսակցության իշխա-
նության ու իմաստության առջն: Նրա դատարկ, չգոհացնող կյան-
քից ծնված դժգոհությունները միտումնավոր ուղղվում են դեպի
դուրս ն փարատվում այնպիսի միջոցներով, ինչպիսին է Ատելու-
թյան երկրոպեն, ն. մտորումները, որոնք գուցե կհանգեցնեին հո-
ռետեսական կամ ապստամբական վերաբերմունքի, սպանվում են
նախապես` վաղ հասակում ձեռք բերված ներքին կարգապահու-
թյամբ: Կարգապահության առաջին ն. ամենապարզ աստիճանը,
որ կարելի է սովորեցնել նույնիսկ փոքր երեխաներին, նորալեզվով
կոչվում Է հանցականգ: Շանցականգ նշանակում է ասես բնազդով
որնէ վտանգավոր մտքի շեմին կանգ առնելու ունակություն, որը
ներառում Է մի քանի հատկություն՝ համաբանությունները չտեսնե-
լու, տրամաբանական սխալները չընկալելու, պարզագույն փաս-
տարկները սխալ հասկանալու, եթե դրանք դեմ են Անգսոցին, Ա
ճանձրանալու կամ զզվելու այն մտքերից, որոնք կարող են հան-
գեցնել հերետիկոսության: Կարճ ասած` հանցականգը փրկարար
հիմարություն է: Բայց հիմարությունը բավական չէ: Հակառակը՝
ուղղահավատությունը լրիվ իմաստով պահանջում է սեփական
մտավոր գործընթացների վերահսկողություն՝ նույնքան կատարյալ,
որքան մարմնամարզիկն է վերահսկում իր մարմինը: Օվկիանիայի
հասարակությունն ի վերջո հիմնվում է այն հավատի վրա, որ Մեծ
Եղբայրը ամենազոր է, իսկ Կուսակցությունը՝ անսխալական: Բայց
քանի որ իրականում Մեծ Եղբայրն ամենազոր չէ, ու Կուսակցու-
թյունն էլ անսխալական չէ, անհրաժեշտ է փաստերի հանդեպ վե-
րաբերմունքի մեջ դրսնորել անխոնջ, անդադար ճկունություն: Այս-
տեղ գաղտնաբառը սեաասպիտակն է: Ինչպես նորալեզվի բառերի
մեծ մասը, այս բառն ունի իրար հակասող երկու նշանակություն:
Հակառակորդին դիմելիս նշանակում է` սովորություն, երբ մարդը
հանդգնում է ասել, որ սնը սպիտակ է` հակառակ պարզ փաս-
տերի: Եթե վերաբերում է Կուսակցության անդամի, նշանակում Է
-225-

անձնվեր պատրաստակամություն՝ ասելու, որ սնը սպիտակ է, երբ
այդպես է պահանջում Կուսակցության կարգապահությունը: Բայց
դա նան նշանակում է ունակություն հավատալու, որ սնը սպիտակ
է, ավելին` իմանալու, որ սնը սպիտակ Է ն մոռանալու, որ երբնէ
հավատացել է հակառակին: Դա պահանջում է անցյալի անդադար
վերափոխում, որը հնարավոր է մտքի մնացած ամեն ինչն ընդ-
գրկող ն նորալեզվում «կրկնամիտք» կոչվող համակարգի միջոցով:

Անցյալի վերափոխումն անհրաժեշտ է երկու պատճառով.
նրանցից մեկը երկրորդական է ն այսպես ասած` կանխարգել իչ:
Այն է՝ Կուսակցության անդամը, ինչպես պրոլետարը, դիմակայում
է ներկայիս պայմաններին, մասամբ որովհետն չունի համեմատու-
թյան եզրեր: Նա պետք է կտրված լինի անցյալից, ճիշտ այնպես,
ինչպես օտար երկրներից, որովհետն պետք է հավատա, որ ավե-
լի լավ է ապրում, քան իր նախնիները, ն որ նյութական ապահո-
վության միջին մակարդակն անընդհատ աճում է: Բայց անցյալի
վերաշտկման ավելի կարնոր պատճառն այն է, որ անհրաժեշտ է
պահպանել Կուսակցության անսխալականությունը: Ամենատար-
բեր ելույթները, վիճակագրությունն ու. արձանագրությունները
պետք է անընդհատ թարմացվեն` ապացուցելու, որ Կուսակցու-
թյան կանխատեսումները բոլոր դեպքերում ճիշտ են եղել: Բացի
այդ, երբեք չի կարելի ընդունել որնէ փոփոխություն ուսմունքի
կամ քաղաքական ուղու մեջ, քանի որ կարծիք կամ նույնիսկ քա-
ղաքականություն փոխելը նշանակում է ընդունել սեփական թու-
լությունը: Եթե, օրինակ, Եվրասիան կամ Արնելաասիան (կարնոր
չէ, թե որը) այսօր թշնամի է, ուրեմն միշտ թշնամի է եղել: Ու եթե
փաստերը հակառակն են ասում, ապա պետք է փոխել փաստերը:
Այսպիսով, պատմությունը շարունակ վերաշարադրվում է: Անց-
յալի այս ամենօրյա կեղծումը, որով զբաղվում է Ճշմարտության
նախարարությունը, նույնքան կարնոր է վարչակարգի կայունու-
թյան համար, որքան Սիրո նախարարության բռնաճնշումներն ու
լրտեսումները:

-226-

Անցյալի փոփոխական բնույթն Անգսոցի գլխավոր սկզբունքն
է: Պնդում են, որ անգյալի իրադարձություններն օբյեկտիվորեն
գոյություն չունեն, այլ պահպանվում են միայն գրավոր արձանա-
Գրություններում ու մարդկային հիշողությունների մեջ: Անցյալն
այն է, ինչը ձնավորվում է արձանագրությունների ու հիշողություն-
ների համադրությունից: Ու քանի որ Կուսակցությունը լիովին վե-
րահսկում է ինչպես բոլոր փաստաթղթերը, այնպես էլ իր անդամ-
ների մտքերը, հետնաբար` անցյալն այն է, ինչ Կուսակցությունն
է ցանկանում: Դրանից հետնում է նան, որ թեն անցյալը փոփո-
խելի է, այն երբեք, ոչ մի պահ չի փոխվել: ՈրովհետԱ երբ վեր-
ստեղծվում է այնպես, ինչպես անհրաժեշտ է այդ պահին, ապա
անգյալն այս նոր տարբերակն է, ն ուրիշ անցալ երբեք գոյություն
չի ունեցել: Այս ամենն արդյունավետ է նույնիսկ երբ, ինչպես հա-
ճախ է պատահում, պետք է տարվա ընթացքում մի քանի անգամ
անճանաչելիորեն փոխել նույն իրադարձությունը: Բոլոր Ժամա-
նակներում Կուսակցությունը տնօրինել է բացարճակ ճշմարտու-
թյունը. պարզ է, որ բացարճակը չի կարող տարբերվել ներկայից:
Պարզ է նան, որ անցյալի վերահսկումն ամենից առաջ կախված
է հիշողության մարզումից: Բոլոր գրավոր արձանագրությունները
տվյալ պահի ուղղահավատությանը համապատասխանեգզնելն
ընդամենը մեխանիկական գործողություն է: Բայց նան անհրա-
ժեշտ է հիշել, որ իրադարձությունները տեղի են ունեցել այնպես,
ինչպես ցանկալի է: Իսկ եթե անհրաժեշտ է վերադասավորել հի-
շողությունները կամ միջամտել գրավոր արձճանագրություններին,
ապա ահրաժեշտ է մոռանալ, որ նման բան ես արել: Այդ հնարքը
կարելի է սովորել, ինչպես մտավոր աշխատանքի ցանկացած այլ
մեթոդ: Կուսակցության անդամների մեծ մասը ն անշուշտ բոլորը,
ովքեր խելացի են Ա ուղղահավատ, դա սովորում են: Հնալեզ-
վում դա ուղղակի կոչվում է «իրականության վերահսկում»: ՝Նո-
րալեզվում` կրկնամիպտք, թեն կրկնամիտքն ավելի մեծ իմաստ է
պարունակում:

-227-

Կրկնամիտք նշանակում է մտքում միաժամանակ երկու միմյանց
հակասող հավատ պահելու ն երկուսին էլ հավատալու ունակու-
թյուն: Կուսակցական ինտելեկտուալը գիտի, թե ինչ ուղղությամբ
փոխի իր հիշողությունները. հետնաբար գիտի, որ խաղում է իրա-
կանության հետ, բայց վարժելով կրկնամիրքը նան բավարար-
վում է նրանով, որ իրականությունն անձեռնմխելի է: Գործընթացը
պետք է լինի գիտակցված, այլապես չի իրականացվի բավարար
ճշգրտությամբ, սակայն պետք է լինի նան չգիտակցված, այլա-
պես կառաջացնի ստի, հետնաբար՝ նան մեղքի զգացում: Կրկնա-
միտքն ընկած է Անգսոցի հենց կենտրոնում, քանի որ Կուսակցու-
թյան հիմնական գործը գիտակցված խաբեությունն օգտագործելն
է` միաժամանակ անսասան պահելով նպատակը, որն ուղեկցվում
է լիակատար ազնվությամբ: Ասել միտումնավոր ստեր, միաժամա-
նակ անկեղծորեն հավատալ դրանց, մոռանալ ցանկացած փաստ,
որ անհարմար է դարձել, իսկ հետո, երբ կրկին անհրաժեշտ լինի,
հետ բերել մոռացությունից այնքան ժամանակով, որքան անհրա-
ժեշտ է, ժխտել օբյեկտիվ իրականության գոյությունը ն ողջ ըն-
թացքում հաշվի առնել այն իրականությունը, որը ժխտում ես. այս
ամենը խիստ անհրաժեշտ է: Նույնիսկ «կրկնամիտք» բառն օգտա-
գործելիս անհրաժեշտ է մարզել կրկնամիտքը: Քանի որ բառն օգ-
տագործելիս ընդունում ես, որ միջամտում ես իրականությանը. Աս
մի կրկնամիտք գործելով՝ ոչնչացնում ես այդ գիտելիքը, ն այդպես
անվերջ, թեն սուտը միշտ մի քայլ առաջ է ճշմարտությունից: Ի վեր-
ջո, կրկնամտքի շնորհիվ է, որ Կուսակցությանը հաջողվել է ն գու-
ցե դեռ կհաջողվի հազարավոր տարիներ խափանել պատմության
ընթացքը:

Նախկին բոլոր օլիգարխիաներն իրենց իշխանությունը կորց-
րել են կամ ոսկրանալու, կամ փափկելու հետնանքով: Նրանք կամ
հիմար ու ամբարտավան են դարձել, չեն կարողացել հարմարվել
փոխվող հանգամանքներին ն տապալվել են, կամ էլ դարձել են
ազատամիտ ու երկչոտ, գնացել զիջումների այն ժամանակ, երբ

-228-

պետք էր ուժ կիրառել, Ա դարձյալ տապալվել են: Այլ կերպ ասած՝
տապալվել են գիտակցության կամ անգիտակցության պատճա-
ռով: Կուսակցության ձեռքբերումը մտածողության այնպիսի համա-
կարգի ստեղծումն է, որում երկու վիճակներն էլ կարող են միաժա-
մանակ գոյություն ունենալ: Կուսակցության գերիշխանությունը չէր
կարող մշտական լինել ուրիշ ոչ մի ինտելեկտուալ հենքի վրա: Եթե
ինչ-որ մեկը պետք է իշխի ու շարունակի իշխել, պիտի կարողանա
խախտել իրականության զգացումը: Իշխելու գաղտնիքն է` սեփա-
կան անսխալականության հանդեպ հավատը համադրել անցյալի
սխալներից դասեր քաղելու ունակության հետ:

Կարիք չկա ասել, որ կրկնամտքի ամենանուրբ մասնագետները
նրանք են, ովքեր հորինել են կրկնամիւրքը ն գիտեն, որ դա մտավոր
խաբեության հսկայական համակարգ է: Մեր հասարակության մեջ
նրանք, ովքեր լավագույնս տեղյակ են, թե ինչ է կատարվում, բոլո-
րովին ունակ չեն տեսնելու աշխարհն այնպիսին, ինչպիսին կա: Ընդ-
հանրապես, որքան շատ են հասկանում, այնքան պատրանքն ավելի
մեծ է. որքան ավելի խելացի այնքան ավելի խենթ: Դրա պարզ օրի-
նակներից է այն փաստը, որ պատերազմի հիստերիայի լարվածու-
թյունն աճում է, երբ մարդը բարձրանում է սոցիալական սանդուղ-
քով: Պատերազմի հանդեպ ամենատրամաբանական վերաբերմուն-
քը հատուկ Է վիճելի տարածքների ենթակա ժողովուրդներին: Այս
մարդկանց համար պատերազմն ընդամենը շարունակական աղետ
է, որ մակընթացության ալիքի պես անցնում է նրանց մարմինների
վրայով: Նրանց բոլորովին չի հետաքրքրում, թե որ կողմը կհաղթի:
Նրանք գիտեն, որ իշխանության փոփոխության դեպքում իրենք
անելու են նույն գործը, ինչ առաջ, միայն թե՝ նոր տերերի համար,
որոնք իրենց հետ վարվելու են նույն կերպ, ինչպես հները: Փոքր-ինչ
ավելի լավ վիճակում գտնվող աշխատողները, որոնց կոչում ենք
«պրոլներ», միայն երբեմն-երբեմն են գիտակցում, որ պատերազմ
է: Անհրաժեշտության դեպքում նրանց կարելի է հասցնել մոլեգին
վախի ն ատելության, բայց երբ հանգիստ են թողնում, ի վիճակի են

-229-

երկար ժամանակով մոռանալ շարունակվող պատերազմի մասին:
Կուսակցության ն հատկապես ՞՝Ներքին կուսակցության շարքերում
կարելի է հանդիպել իսկական պատերազմական խանդավառու-
թյան: Աշխարհի նվաճմանը ամենից շատ հավատում են նրանք, ով-
քեր գիտեն, որ դա անհնար է: Երկու հակադրությունների այս յուրա-
հատուկ կապը՝ գիտելիք ն չիմացություն, ցինիզմ ու մոլեռանդություն,
Օվկիանիայի հասարակության ամենակարնոր տարբերակիչ գծե-
րից է: Պաշտոնական գաղափարախոսությունն առատ Է հակասու-
թյուններով, նույնիսկ երբ դրանց իրական կարիքը չկա: Այսպիսով,
Կուսակցությունը հերքում ու վատաբանում է ցանկացած սկզբունք,
որի վրա ի սկզբանե հիմնվում էր սոցիալիստական շարժումը, ն դա
անում է հանուն սոցիալիզմի: Քարոզում է արհամարհանք աշխա-
տավոր դասի հանդեպ՝ մի բան, որ չի եղել նախորդ դարերում, ն իր
անդամներին հագցնում է համազգեստ, որը մի ժամանակ բնորոշ
էր ֆիզիկական աշխատանք կատարողներին ն ընդունված էր հենց
այդ պատճառով: Հետնողականորեն քայքայում է ընտանիքի համե-
րաշխությունը Ա իր առաջնորդին կոչում է անունով, որն ընտանեկան
հավատարմության ուղղակի կոչ է: Նույնիսկ մեզ կառավարող չորս
՞Նախարարությունների անունները փաստերը միտումնավոր խե-
ղաթյուրելու անամոթության օրինակ են: Խաղաղության նախարա-
րությունը զբաղվում է պատերազմով, Ճշմարտության նախարարու-
թյունը ստերով, Սիրո նախարարությունը` խոշտանգումներով, իսկ
Առատության նախարարությունը սովամահ է անում: Այս հակասու-
թյունները ոչ պատահական են, ոչ էլ սերել են կեղծավորությունից.
դրանք կրկնամիւտքն են՝ գործողության մեջ: Քանզի իշխանությունն
անվերջ կարելի է պահպանել միայն հակասությունների հաշտեց-
ման պարագայում: Հին շրջապտույտն այլ կերպ խզել հնարավոր
չէ: Եթե մարդկային հավասարությունը պետք է ընդմիշտ անհնարին
դարձվի, եթե Բարձր դասը, ինչպես մենք ենք կոչում, ցանկանում
Է հարատն պահել իր դիրքերը, ապա գերիշխող մտավոր վիճակը
պիտի լինի վերահսկվող խելագարությունը:
-230-

Բայց կա մի հարց, որը մինչ այս պահը գրեթե անտեսել ենք.
ինչու խոչընդոտել մարդկային հավասարությանը: Ենթադրենք՝
գործընթացի մեխանիզմը ճիշտ է նկարագրված, այդ դեպքում ո՛րն
Է այս հսկայական, մանրամասն մշակված, մի որոշակի կետում
պատմությունը սառեցնելու միտված գործունեության շարժառիթը:

Եվ ահա հասնում ենք գլխավոր գաղտնիքին: Ինչպես տեսանք,
Կուսակցության Ա առաջին հերթին Ներքին կուսակցության շուրջ
առասպելը կախված է կրկնամտքից: Բայց դրա տակ թաքնված է
նախնական շարժառիթը երբնէ չուսումնասիրված բնազդը, որը
նախ հանգեցրեց իշխանության բռնազավթման, ապա ծնեց ն՛
կրկնամիտքը, Ա Մտքի ոստիկանությունը, ն: շարունակվող պա-
տերազմը Ա վարչակարգի այլ անհրաժեշտ բաղադրիչներ: Մյս
շարժառիթն իրականում...

Ուինսթընը զգաց լռությունը, ինչպես մարդը նոր հնչյունն է
զգում: Նրան թվաց՝ Ջուլիան վաղուց չի շարժվել: Աղջիկը կողքի
էր պառկած, գոտկատեղից վեր մերկ, ափը այտի տակ, սն մազա-
փունջն ընկել էր աչքերին: Կուրծքը դանդաղ ու համաչափ վերու-
վար էր անում:

- Ջո՛ւլլիա:

Պատասխան չկար:

- Ջուլիա, արթո՛ւն ես:

Պատասխան չկար: Ջուլիան քնած էր: Նա փակեց գիրքը, զգույշ
դրեց հատակին, պառկեց ն ծածկոցը գցեց իր ու Ջուլիայի վրա:

Մտածում էր, որ այդպես էլ դեռ չի չգիտի գլխավոր գաղտնիքը:
Հասկանում էր՝ ինչպես, բայց չէր հասկանում՝ ինչու: Առաջին գլուխը,
ինչպես Ա երրորդը, նրան որնէ նոր բան չէր ասել, ընդամենը հա-
մակարգել էր իմացածը: Բայց կարդալուց հետո վերջնականապես
համոզվեց, որ խելագար չէ: Փոքրամասնություն լինելը, նույնիսկ
եթե այն բաղկացած է մեկ հոգուց, չի նշանակում, որ խելագար ես:
Կա ճշմարտություն ն կա սուտ, ու եթե կառչում ես ճշմարտությունից՝

- 231-

նույնիսկ հակառակ ամբողջ աշխարհի, խենթ չես: Մայրամուտի
արնի դեղին ճառագայթը պատուհանից թեք ընկել էր բարձին:
Նա փակեց աչքերը: Դեմքին ընկած արնից ունրանից, որ իրեն էր
դիպչում կնոջ ողորկ մարմինը, նրան պատեց վստահության ուժեղ
ու քնատ զգացումը: Ինքն ապահով էր, ու ամեն ինչ կարգին էր:
Ուինսթընը քնեց շշնջալով` «Ողջամտությունը վիճակագրական
երնույթ չէ», ունրան թվում էր՝ այդ արտահայտության մեջ խորունկ
իմաստնություն կա:

7

Արթնացավ այնպիսի զգացողությամբ, ասես վաղուց քնած էր,
բայց նայելով հնաոճ ժամացույցին՝ հասկացավ, որ ընդամենը ժա-
մը քսաներեքն է: Նա մի փոքր էլ ննջեց, հետո ներքնից` այգուց,
լսվեց ծանոթ կրծքային ձայնը.

Դա միայն անհույս պատրանք էր ու հույս,
Որ գարնան պայծառ օրվա պես անցավ,
Բայց ալեկոծեց հայացք, բառ ու հույզ

Ու գողացավ իմ սիրտը, գողացա՛վ:

Հիմար երգը դեռ տարածված էր: Ամենուր երգում էին: Այն ավե-
լի երկար կյանք ունեցավ, քան «Ատելության երգը»: Ջուլիան արթ-
նացավ ձայնից, ձգվեց ու իջավ մահճակալից:

- Քաղցած եմ,- ասաց նա-- Արի էլի սուրճ եփենք: Գրողը տանի:
`՞Նավթավառը հանգել է, ջուրը` սառել,- նա բարձրացրեց նավթա-
վառն ու թափ տվեց:- Նավթ չկա:

- Գուցե ծերուկ Չարրինգթընից մի քիչ խնդրենք:

- Զարմանալի է, ախր լիքն էր: Շագնվեմ,- ավելացրեց նա--
Կարծես թե ցգրտել է:

-232-

Ուինսթընը նույնպես վեր կացավ ու հագնվեց: Անխոնջ ճայնը
շարունակում էր երգել.

Ասում են՝ կանցնի, կանցնի ամեն ինչ,
Ասում են՝ ողջը դեռ կմոռանաս,

Բայց ժպիտներն ու արցունքները հին
Հուզում են սրտիս լարերը բարակ:

Գոտին ձգելով նա մոտեցավ պատուհանին: Արնն իջել էր
տների հետնը. արդեն բակը չէր լուսավորում: Սալաքարերը թաց
էին, ասես հենց նոր էին լվացվել, ն Ուինսթընին թվաց` երկինքը
նույնպես լվացել են, քանի որ թարմ ու պայծառ կապտին էր տա-
լիս ծխնելույզների արանքում: Կինն առանց հոգնելու հետ ու առաջ
էր քայլում՝ բացուխուփ անելով բերանը, մերթ երգելով, մերթ լռե-
լով ն էլի ու էլի ու էլի տակաշորեր փռելով: Ուինսթընը մտածեց՝
գուցե կինը լվացքով ապրուստ է հայթայթում կամ քսան-երեսուն
թոռան հագուստ լվանում: Ջուլիան կանգնել էր կողքին. նրանք
հիացմունքով անթարթ նայում էին բակի ամրակազմ կերպարին:
Երբ Ուինսթընը տեսավ կնոջն իր սովորական վիճակում (հաստ
թները մեկնում էր պարանին` դուրս ցցելով զամբիկի հզոր հե-
տույքը) առաջին անգամ մտածեց, որ նա գեղեցիկ է: Առաջ մտքով
չէր անցել, որ հիսուն տարեկան կնոջ հղիություններից ահռե-
լի չափսերի հասած, կոշտացած, աշխատանքից կոպտացած ու
հասուն շաղգամի պես պնդացած մարմինը կարող է գեղեցիկ լի-
նել: Բայց այդպես էլ կա, ի վերջո, մտածեց նա, ինչո՛ւ ոչ: Գրանի-
տե բեկորի պես ամուր, տձն մարմինը Ա թեփոտ կարմիր մաշկը
նույնքան նման էին աղջկական մարմնի, որքան մասուրը՝ վարդի:
Մի՛թե պտուղը ծաղկից վատն է:

- Գեղեցիկ է,- շշնջաց Ուինսթընը:

- Ազդրերի լայնքը երկու մետր կլինի,- արձագանքեց Ջուլիան:

- Նրա գեղեցկությունն այլ է,- ասաց Ուինսթընը:

-233-

Նա մի թնով գրկել էր Ջուլիայի ճկուն իրանը: Աղջիկն ազդրից
ծունկը սեղմվել Էր Ուինսթընի ազդրին: Նրանց մարմինները երբեք
երեխա չեն բերի լույս աշխարհ: Նրանք դա երբեք չեն կարողա-
նա: Գաղտնիքը կարող էին փոխանցել միմիայն խոսքով` մի բա-
նականությունից մյուսին: Բակում երգող կինը բանականություն
չունի. ունի միայն ամուր թներ, ջերմ սիրտ ւ պտղաբեր արգանդ:
Ուինսթընը մտածում էր քանի երեխա է լույս աշխարհ բերել: Շատ
հնարավոր է, որ տասնհինգ: Նա կարճ ժամանակ՝ գուցե մեկ տա-
րի, ծաղկել է վայրի վարդի գեղեցկությամբ, հետո հանկարծ փքվել
պարարտացված մրգի պես, ամրացել, կարմրել ու կոշտացել, ու
գնա՛ց լվացք արա, տունը հավաքիր, կարկատան արա, եփիր-թա-
փիր, հատակն ավլիր, փոշիներն առ, կարկատան արա, տունը հա-
վաքիր, լվացք արա՝ նախ երեխաների համար, հետո՝ թոռների, ն
այդպես՝ երեսուն տարի շարունակ: Եվ այդ ամենից հետո դեռ եր-
գո՛ւմ էր: Առեղծվածային ակնածանքը, որ զգում էր կնոջ հանդեպ,
ինչ-որ կերպ միախառնված էր գունատ, անամպ երկնքի պատկերի
հետ, որը ծխնելույզների ետնից սահում էր դեպի անսահման հե-
ռուներ: Տարօրինակ էր մտածել, որ երկինքը նույնն է բոլորի հա-
մար՝ ն' Եվրասիայում, ն' Արնելաասիայում, ն: այստեղ: Եվ երկնքի
տակ ապրող մարդիկ նույնպես նույնն էին՝ ամենուր, ամբողջ աշ-
խարհում, հարյուրավոր, հազար միլիոնավոր մարդիկ նույնն են,
ինչպես այս կինը. նրանք չգիտեն միմյանց գոյության մասին, բա-
ժանված են իրարից ատելության ու ստի պատով, մինչդեռ գրե-
թե նույնն են, մարդիկ, որ երբեք չեն սովորել մտածել, բայց իրենց
սրտում, որովայնի մեջ ու մկաններում մի ուժ են ամբարում, որը մի
օր շրջելու է աշխարհը: Եթե հույս կա, ապա դա պրոլներն են: Առանց
Գիրքը մինչն վերջ կարդալու էլ նա գիտեր, որ այդպիսին է լինե-
լու Գոլդսթեյնի վերջին եզրահանգումը: Ապագան պրոլներինն է:
Կարո՛ղ է արդյոք վստահ լինել, որ երբ գա նրանց ժամանակը, իր`
Ուինսթըն Սմիթի համար նրանց կառուցած աշխարհը նույնքան
օտար չի լինի, որքան Կուսակցության աշխարհը: Այո, հնարավոր է,

-234-

որ այն ողջամտության աշխարհ |ինի: Որտեղ կա հավասարություն,
կարող է լինել ն ողջամտություն: Վաղ թե ուշ դա կկատարվի, ուժը
կվերածվի գիտակցության: Պրոլներն անմահ են, դրանում կարե-
լի էր վստահ լինել` տեսնելով բակի անվեհեր կերպարը: Ի վերջո,
նրանք կարթնանան: Իսկ մինչ դա կկատարվի, թեկուզ ն հազա-
րավոր տարիներ անցնեն, նրանք կապրեն՝ ի հեճուկս ամեն ինչի՝
թռչունների պես մարմնից մարմին փոխանցելով կենսունակու-
թյունը, որը Կուսակցությունը չի բաշխում ու չի կարող սպանել:

- Շիշո՛ւմ ես,- հարցրեց Ուինսթընը, այն կեռնեխին, որ երգում
էր մեզ համար առաջին օրը՝ անտառի եզրին:

- Նա մեզ համար չէր երգում,- ասաց Ջուլիան:- Երգում էր իր
հաճույքի համար: Նույնիսկ դրա համար էլ չէ: Ուղղակի երգում էր:

Թռչունները երգում էին, պրոլները երգում էին, իսկ Կուսակցու-
թյունը չէր երգում: Ամբողջ աշխարհում՝ Լոնդոնում ու Նյու Յորքում,
Աֆրիկայում ու Բրազիլիայում ն սահմաններից այն կողմ` առեղծ-
վածային, արգելված երկրներում, Փարիզի ու Բեռլինի փողոցնե-
րում, ռուսական անծայրածիր տափաստանի գյուղերում, Զինաս-
տանի ու Ճապոնիայի շուկաներում, ամենուր նույն պինդ, անհաղթ
կերպարն էր, որն ահռելի չափերի էր հասել ծննդաբերություննե-
րից ու դարավոր ծանր աշխատանքիգ, ու դեռ երգում է: Այս հզոր
գրկից երբնէ կեխի բանական արարածների ցեղը: Դու մեռյալ ես,
ապագան նրանցն է: Բայց կարող ես առնչվել այդ ապագային, եթե
նույնքան արթուն պահես բանականությունդ, որքան նրանք՝ իրենց
մարմինը, ն փոխանցես գաղտնի ուսմունքն այն մասին, որ երկու
անգամ երկու չորս է:

- Մենք մեռյալներ ենք,- ասաց նա:

- Մենք մեռյալներ ենք,- հնազանդ համաձայնեց ԹՖուլիան:

- Դուք մեռյալներ եք,-- հնչեց երկաթյա ձայնը նրանց թիկունքից:

Նրանք հետ թռան իրարից: Ուինսթընի աղիքներն ասես սա-
ռույց էին կտրել: Նա տեսավ՝ ինչպես մեծացան Ջուլիայի աչքերը:
Դեմքը դեղնակաթնագույն էր: Շպարի բիծը, որ դեռ այտոսկրերի

-235-

վրա էր, վառ ընդգծված էր, ասես կապ չուներ նրա տակ գտնվող
մաշկի հետ:

- Դուք մեռյալներ եք,- կրկնեց երկաթե ձայնը:

- Նկարի ետնում էր,- շշնջաց Ջուլիան:

-Նկարի ետնում էր,- ասաց ձայնը:- Մնացեք տեղում: Ո» մի քայլ`
առանց հրամանի:

Ահա»: Սկսվեց, ի վերջո սկսվեց: Նրանք ոչինչ չէին կարող անել,
միայն կանգնել ու նայել իրար աչքերի: Փախչել ու փրկվել, հեռա-
նալ տնից, քանի դեռ շատ ուշ չէ. նման միտք չծագեց: Անիմաստ
էր չենթարկվել պատից լսվող երկաթե ճայնին: Լսվեց չրթոց, ասես
փականը պտտվեց, ապա՝ փշրվող ապակու զնգոց: Նկարն ընկել
էր հատակին՝ բացելով հեռէկրանը, որ ետնում էր:

- Շիմա՛նրանք տեսնում են մեզ,- ասաց Ջուլիան:

- Շիմա մենք տեսնում ենք ձեզ,- ասաց ձայնը:- Կանգնեք սեն-
յակի կենտրոնում: Մեջք մեջքի: Ձեռքերը գլխի ետնում: Չդիպչեք
իրար:

Նրանք իրար չէին դիպչում, բայց Ուինսթընին թվում էր՝ զգում
է Ջուլիայի մարմնի դողը: Կամ գուցե իր մարմինն էր դողում: Նա
զսպում էր ատամների զրնգոցը, բայց ծնկները վերահսկել չէր կա-
րող: `Ներքնում` տան ներսից ու դրսից, կոշիկների դոփյուն լսվեց:
Թվում էր՝ բակը լբ է մարդկանցով: Ինչ-որ բան էին քարշ տալիս
քարերի վրայով: Կնոջ երգը կտրուկ ընդհատվել էր: Երկար, թա-
վալվող շառաչյուն լսվեց, ասես լվացքի տաշտակը քարշ էին տալիս
բակով, ապա զայրագին բղավոցներ լսվեցին, որոնք ավարտվեցին
ցավի ճիչով:

- Տունը շրջապատված է,- ասաց Ուինսթընը:

- Տունը շրջապատված է,- ասաց ձայնը:

Նա լսեց Ջուլիայի ատամների կրճտոցը:

- Կարծում եմ՝ կարող ենք հրաժեշտ տալ իրար,- ասաց նա:

- Կարող եք հրաժեշտ տալ իրար,- ասաց ձայնը: Ապա խառնվեց
մի լրիվ ուրիշ, բարձր ու մշակված ճայն, որը ծանոթ թվաց

-236-

Ուինսթընին-- Ի դեպ, քանի որ անդրադարձել ենք այդ թեմային.
«Ահա մոմը, որ լուսավորի քեզ դեպի անկողին, ահա կացինը, որ
կտրի գլուխդ»:

Ուինսթընի թիկունքում զնգոցով ինչ-որ բան թափվեց մահճա-
կալին: Սանդուղքը պատուհանից ներս էին հրել, ու ծայրը լռվել էր
շրջանակի մեջ: Ինչ-որ մեկը ներս էր խցկվում պատուհանից: Տան
աստիճանների վրա բազմաթիվ բարձրացողների ոտնաձայներ
լսվեցին: Սենյակը լեփ-լեցուն էր ամրակազմ տղամարդկանցով՝
սն համազգեստներով, պայտած կրունկներով երկարաճիտ կոշիկ-
ներով, ձեռքերին՝ մահակներ:

Ուինսթընն այլնս չէր դողում: Նույնիսկ աչքերը համարյա հան-
դարտվել էին: Կարնոր էր միայն մի բան. լռել, լռել ու առիթ չտալ, որ
խփեն: Նրա դիմաց կանգնեց բռնցքամարտիկի ծանր ծնոտով ու բե-
րանի փոխարեն խոռոչով մեկը՝ մտազբաղ տարուբերելով մահակը
բութ մատով ու ցուցամատով: Ուինսթընի ու՞նրա հայացքները հան-
դիպեգին: Մերկության զգացումն այն պատճառով, որ կանգնած ես՝
ճեռքերդ գլխիդ ետնում, իսկ դեմքդ ու մարմինդ անպաշտպան են,
գրեթե անտանելի էր: Տղամարդը դուրս ցցեց սպիտակ լեզվի ծայրը,
լիզեց այն տեղը, որտեղ շուրթերը պիտի լինեն, հետո անցավ նրա
կողքով: ՞Նորից շրխկոց լսվեց: Ինչ-որ մեկը սեղանից վերցրել էր
ապակե ճնշածծանն ու բուխարուն խփելով՝ կտոր-կտոր արել:

Մարջանի կտորը՝ փոքրիկ վարդագույն մի բեկոր, որը տոր-
թից պոկված շաքարի փշուր էր հիշեցնում, գլորվեց հատակի շորի
վրա: «Ինչ փոքրի՛կ է,- մտածեց Ուինսթընը,- ինչ փոքրի՛կ է եղել
միշտ»: (Թիկունքում ծանր շնչառություն լսվեց հետո մի փափուկ
բանի խփելու ձայն. ոտքով հարվածեցին Ուինսթընի կոճին, ունա
գրեթե կորցրեց հավասարակշռությունը: Տղամարդկանցից մեկը
բռունցքով խփել էր Ջուլիայի արնահյուսակին, ու նա ծալվել էր
գրպանի քանոնի պես: (Թավալվում էր հատակին ու չէր կարողա-
նում շունչ առնել: Ուինսթընը չէր համարձակվում նույնիսկ մեկ մի-
լիմետր թեքել գլուխը, բայց երբեմն Ջուլիայի գունատ, հնացող

-237-

դեմքը հայտնվում էր տեսադաշտում: Չնայած սարսափին՝ ասես
սեփական մարմնով զգում էր նրա ցավը, մահացու ցավը, որը, սա-
կայն, այնքան անտանելի չէր, որքան շնչառությունը վերականգնե-
լու ջանքը: Նա գիտեր, թե ինչ է դա. սարսափելի, տանջող, աննա-
հանջ ցավ, որին պետք չէ դիմանալ, որովհետե ամեն ինչ լցված է
նույն ճիչով` օ՛դ: Հետո տղամարդկանցից երկուսը բարձրացրին
նրան ծնկներից ն ուսերից ու պարկի նման դուրս տարան: Ուինս-
թընը մի պահ տեսավ աղջկա կախ ընկած, դեղին ու աղավաղված
դեմքը, փակ աչքերով, իսկ այտերին՝ շպարի բծեր. վերջին անգամ
էր տեսնում նրան:

Քարացավ տեղում: Դեռ ոչ ոքնրան չէր հարվածել իրեն: Գլխում
միանգամայն անտեղի մտքեր ծագեցին. պարոն Չարրինգթընին
բռնե՞լ են, թե` ոչ, ի՞նչ են արել բակի կնոջը: Նա նկատեց, որ շատ է
ուզում միզել ն մի փոքր զարմացավ, որովհետն զուգարան էր գնա-
ցել ընդամենը երկու-երեք ժամ առաջ: Նկատեց, որ բուխարու վրա
դրված ժամացույցը ցույց Է տալիս Ժամը ինը, այսինքն` քսանմեկ:
Բայց կարծես դեռ շատ լույս էր: Մի՛թե օգոստոսյան երեկոյին ժամը
քսանմեկին մոտ չի մթնում: Մտածում էր միթե ինքն ու Ջուլիան
շփոթել են ժամը, քնել են ու կարծել, թե ժամը քսանն անց երեսուն
է, մինչդեռ իրականում առավոտվա ութն անց երեսուն էր: Բայց այդ
միտքը չզարգացրեց: Հետաքրքիր չէր:

Միջանցքում ավելի թեթն քայլեր լսվեցին: Սենյակ մտավ պա-
րոն Զարրինգթընը: ՍԱ համազգեստով տղամարդիկ անմիջապես
սսկվեցին: Ինչ-որ բան էր փոխվել նան պարոն Չարրինգթրընի ար-
տաքինի մեջ: Նա աչքը գցեց ապակե ճնշածծանի բեկորների վրա:

- Շավաքե'ք ապակին,- կտրուկ ասաց նա:

Սնազգեստներից մեկը հնազանդ կռացավ: Լոնդոնյան առոգա-
նությունն անհետացել էր. Ուինսթընը հանկարծ հասկացավ, որ մի
քանի րոպե առաջ հեռէկրանով հենց նրա ձայնն էր լսել: Պարոն
Չարրինգթընի հագին դեռ իր հին թավշե պիջակն էր, բայց գրեթե
սպիտակ մազերը սնացել էին: Եվ ակնոց էլ չուներ:`Նա սրաթափանց

-238-

նայեց Ուինսթընին, ասես ստուգելիս լիներ ինքնությունը, ու այլնս
ուշադրություն չդարձրեց: Նրան դեռ կարելի էր ճանաչել, բայց ար-
դեն նույն մարդը չէր: Մարմինն ուղղվել էր ու կարծես խոշորացել:
Դեմքն աննշան փոփոխությունների էր ենթարկվել, որոնք, սակայն,
լրիվ փոխել էին նրան: Սն հոնքերն այնքան էլ թավ չէին, կնճիռ-
ներն անհետացել էին, դիմագծերը՝ փոխվել. նույնիսկ քիթն ավելի
կարճ էր թվում: Մոտ երեսունհինգ տարեկան տղամարդու զգոն,
սառը դեմք էր: Ուինսթընը մտածեց, որ կյանքում առաջին անգամ,
ամենայն որոշակիությամբ, իր առջն Մտքի ոստիկանության աշ-
խատակցի է տեսնում:

-239-

-240-

ՄԱՍ մ
|

Նա չգիտեր որտեղ է: Ենթադրում էր, որ` Սիրո նախարարու-
թյունում, բայց հնարավոր չէր վստահ ասել: Բարձր առաստաղով,
անպատուհան, փայլող, սպիտակ ճենապակուց պատերով խցում
էր: Քողարկված լամպերն այն ողողում էին պաղ լույսով, լսվում էր
ցածր, անդադար բզզոց, որը, Ուինսթընի կարծիքով, ինչ-որ կապ
ուներ օդափոխության հետ: Պատի ողջ երկայնքով նստարան թե
պահարան էր, այնքան լայն, որ հնարավոր էր նստել. այն ընդհատ-
վում էր միայն դռնով, իսկ հեռավոր ծայրում` դռան դիմաց, զուգա-
րանակոնք էր՝ առանց փայտե նստելատեղի: Չորս հեռէկրան կար,
յուրաքանչյուր պատին՝ մեկական:

Ստամոքսում բութ ցավ էր զգում: Դա սկսվել էր այն օրից, երբ
նրան խցկել էին փակ վագոն ու տարել: Բայց նան քաղցած էր.
կրծող, անառողջ քաղց էր: Վերջին անգամ կերել էր երնի քսան-
չորս, գուցե երեսունվեց ժամ առաջ: Դեռ չգիտեր ու երնի երբեք
էլ չիմանար առավոտ էր, թե երեկո, երբ իրեն ճերբակալեցին:
Ձերբակալվելուց ի վեր ոչինչ չէր կերել:

Շնարավորինս անշարժ նստել էր նեղ նստարանին՝ ձեռքերը
ծնկներին խաչած: Արդեն սովորել էր անշարժ նստելուն: Եթե
անսպասելի շարժումներ ես անում, հեռէկրանից գոռում են վրադ:
Բայց քաղցը հասունանում էր նրա մեջ: Ամենից շատ փափագում էր
մի կտոր հաց: Գլխում միտք ծագեց. գուցե գրպանում մի քանի փշուր
հա'ց լինի: Նույնիսկ հնարավոր է՝ չորացած հացի մեծ կտոր (դրա
մասին մտածեց, որովհետե ինչ-որ բան ժամանակ առ Ժամանակ
խուտուտ էր տալիս ոտքը): Ի վերջո, պարզելու գայթակղությունը
հաղթահարեց վախը. նա ձեռքը տարավ գրպանը:

- 241-

- Սմիթ,- ճչաց ձայնը հեռէկրանից: - 6079, Սմիթ Ու: Խցում
ձեռքերը հանել գրպաններից:

Նա նորից անշարժ նստեց` ձեռքերը ծնկներին խաչած: Մինչ
այստեղ ընկնելը նրան ուրիշ տեղ էին տարել՝ սովորական բանտ
թե պարեկային ժամանակավոր կալանախուց: Չգիտեր ինչքան
է մնացել այնտեղ. համենայն դեպս՝ մի քանի ժամ. Ժամացույց
չկար, ցերեկային լույս նույնպես, ուստի դժվար էր իմանալ Ժամը:
Աղմկոտ, գարշահոտ վայր էր: `՝Նրան տեղավորել էին նույնպի-
սի մի խցում, որտեղ հիմա էր, բայց` սարսափելի կեղտոտ Ա միշտ
տասը-տասնհինգ մարդկանցով լի: Մեծամասնությունը սովորա-
կան հանցագործներ Էին, բայց նրանց թվում մի քանի քաղաքա-
կան բանտարկյալ կար: Նա անձայն նստել էր պատի տակ, որին
հենվել էին կեղտոտ մարմինները. վախից ու ստամոքսի ցավից
ուշադրություն չէր դարձնում խցակիցներին, սակայն նկատեց
կուսակցական բանտարկյալների ն մյուսների վարքի ապշեցու-
ցիչ տարբերությունը: Կուսակցական բանտարկյալները միշտ լուռ
էին ու սարսափահար, իսկ սովորական հանցագործները կարծես
չէին վախենում որնէ մեկից: Նրանք վիրավորական խոսքերով էին
դիմում պահնորդներին, կատաղի կռվում, երբ բռնագրավում էին
իրենց իրերը, հատակին գրում էին անպարկեշտ բառեր, ուտում
մաքսանենգ ուտելիք, որ հանում էին իրենց հագուստի առեղծվա-
ծային թաքստոցներից ն նույնիսկ հոխորտում հեռէկրանի վրա,
երբ փորճում էր կարգի հրավիրել իրենց: Մյուս կողմից` ոմանք
կարծես թե լավ հարաբերությունների մեջ էին հսկիչների հետ,
նրանց կոչում էին մականուններով ն փորձում կեղծավորությամբ
դռան անցքից սիգարետ ձեռք բերել: Վերակացուները նույնպես
սովորական հանցագործներին որոշակի համբերատարությամբ
էին վերաբերվում, նույնիսկ երբ ստիպված էին լինում ուժ կիրառել:
Շատ էին խոսակցությունները տաժանապարտների ճամբարների
մասին, ուր ուղարկվելու էր բանտարկյալների մեծամասնությունը:
Ճամբարներում ամեն ինչ «կարգին է», մտածեց Ուինսթընը, եթե

-242-

ունես լավ ծանոթներ ու կապեր: Կաշառակերություն կար, հովանա-
վորչություն Ա զանազան նենգաշորթություն, համասեռամոլություն
ն մարմնավաճառություն, նույնիսկ կարտոֆիլից թորած արգելված
ալկոհոլ: Բարձր պաշտոնները վստահում էին միայն սովորական
հանցագործներին, հատկապես ավազակներին ու մարդասպան-
ներին, որոնք ազնվականությունն էին: Բոլոր կեղտոտ գործերն
անում էին քաղբանտարկյախերը:

Անընդհատ գալիս ու գնում էին տարբեր բանտարկյալեր.
թմրավաճառներ, գողեր, ավազակներ, սպեկուլյանտներ, հարբե-
ցողներ, մարմնավաճառներ: Հարբեցողներից ոմանք այնքան կա-
տաղի էին, որ մյուս բանտարկյալները ստիպված միավորվում էին՝
նրանց ճնշելու համար: Չորս պահնորդ չորս կողմից բռնած քարշ
տալով ներս բերեցին մի հսկայական, խոշտանգված կնոջ` մոտ
վաթսուն տարեկան, մեծ, կախված կրծքով ու սպիտակ մազերի
հաստ հյուսքերով, որ ցաքուցրիվ էին եղել կռվշտոցի ընթացքում:
Նա ոտքերով խփում ու գոռում էր: Պահնորդները հանեցին եր-
կարաժիտ կոշիկները, որոնցով փորձում էր խփել իրենց, ու կնոջը
շպրտեցին Ուինսթընի ծնկներին՝ գրեթե կոտրելով նրա ազդրոսկ-
րերը: Կինը նստեց ու ճանապարհեց նրանց՝ ճչալով. «Անիծյալ տա-
կանքներ»: Հետո, նկատելով, որ նստած է անհարթ տեղում, Ուինս-
թընի ծնկներից սահեց նստարանին:

- Ներիր, սիրելիս,- ասաց նա: -- Չէի ուզում նստել վրադ, ստոր-
ներն ինձ այդտեղ գցեցին: Չգիտեն կնոջ հետ վարվելու ձնը, չէ՛,-
նա լռեց, թիթփացրեց կրծքին ու գխտաց:-՞Ների՛ր,- ասաց նա-- Չէի
ուզում:

Նա թեքվեց առաջ Ա առատ փսխեց հատակին:

- Հիմա ավելի լավ է,- ասաց նա` աչքերը փակ, պատին հեն-
վելով:- Մի բան կասեմ, երբեք մեջդ չպահես: Հանիր դուրս, քանի
փորումդ չի թթվել:

Նա ուշքի եկավ, շրջվեց, որ մի անգամ էլ նայի Ուինսթընին ու
թվաց՝ անմիջապես համակրեց նրան: Խոշոր թնը գցեց Ուինսթընի

-243-

ուսով ու՞նրան քաշեց իր կողմը՝ գարեջրի ու փսխուքի հոտ փչելով
նրա դեմքին:

- Անունդ ի՞նչ է, սիրելի՛ս,- հարցրեց:

- Սմիթ,- ասաց Ուինսթընը:

- Սմիթ,- կրկնեց կինը:- Տե՛ս, է՞ Իմ ազգանունն էլ է Սմիթ,- ու
հուզված ավելացրեց,- ես կարող էի քո մայրը լինել:

Գուցե, մտածեց Ուինսթընը, նա իր մայրն է: Գրեթե նույն տարի-
քին էր ն նույն կազմվածքով, ն հնարավոր է` մարդն ինչ-որ կերպ
փոխվում է քսանյոթ տարի տաժանապարտների ճամբարում
անցկացնելուց հետո:

Ուրիշ ոչ ոք չէր խոսել նրա հետ: Զարմանալի էր, թե սովորա-
կան հանցագործներն ինչպես էին արհամարհում կուսակցական
բանտարկյալներին: Անտարբեր արհամարհանքով նրանց կոչում
էին «քաղգործիչներ»: Ձերբակալված կուսակցականները կարծես
վախենում էին խոսել որնէ մեկի, իսկ ամենից առավել՝ իրար հետ:
Միայն մեկ անգամ, երբ կուսակցության երկու անդամի երկու կնոջ,
շատ մոտ էին նստեցրել նստարանին, նրանց հապճեպ 2շնջոցի մեջ
լսեց մի ինչ-որ «սենյակ հարյուր մեկի» մասին ու ոչինչ չհասկացավ:

Մոտ երկու-երեք ժամ էր անցել, որ նրան բերել էին այստեղ:
Ստամոքսի բութ ցավը չէր անցնում, երբեմն թուլանում էր, երբեմն՝
ուժեղանում, ու մտքերն էլ համապատասխանաբար զարգանում
ու կրճատվում էին: Երբ ցավն ուժեղանում էր, մտածում էր միայն
ցավի ն ուտելու ցանկության մասին: Երբ թուլանում էր, նրան հա-
մակում էր խուճապը: Լինում էին պահեր, երբ կանխատեսում էր
ապագան, այնքան պարզ, որ սիրտն արագ բաբախում էր, իսկ
շնչառությունը կանգ էր առնում: Ջգում էր մահակի հարվածն ար-
մունկներին ն պայտած կոշիկները սրունքների վրա. տեսնում էր
իրեն` հատակին թավալվելիս, փշրված ատամներով գութ աղեր-
սելիս: Ջուլիայի մասին գրեթե չէր մտածում: Չէր կարողանում
միտքը կենտրոնացնել նրա վրա: Սիրում էր նրան ու չէր դավաճա-
նի, բայց դա ընդամենը հանրահայտ փաստ էր, ինչպես իր իմացած

-244-

թվաբանության օրենքները: Սեր չէր տածում Ջուլիայի հանդեպ ե
գրեթե չէր մտածում` ինչ է կատարվում նրա հետ: Ավելի հաճախ,
առկայծող հույսով մտածում էր Օ'Բրայընի մասին: Օ'Բրայընը գու-
ցե գիտի, որ իրեն ձերբակալել են: Նա ասել էր, որ Եղբայրությունը
երբեք չի փորձում փրկել իր անդամներին: Բայց կար նան ածե-
լին. եթե կարողանան, ածելի կուղարկեն: Կանցնի հինգ վայրկյան,
մինչն պահակը կշտապի խուց: Ածելին կկտրի այրող սառնությամբ,
ն՛նույնիսկ այն բռնած մատները մինչն ոսկոր կկտրվեն: Այս ամենը
զգում էր իր հիվանդ մարմնով, որն ընկրկում էր անգամ ամենա-
թույլ ցավի դեպքում: Վստահ չէր, որ կօգտվի ածելուց, նույնիսկ
եթե հնարավորություն ունենա: Ավելի բնական է ապրել այս պա-
հի համար՝ ընդունելով կյանքի նս տասը րոպեն՝ նույնիսկ հստակ
գիտակցելով, որ այն ավարտվելու է տանջանքով:

Երբեմն փորճում էր հաշվել խցի պատերի ճենապակյա սալիկ-
ները: Թվում էր` հեշտ գործ է, բայց միշտ նույն կամ ուրիշ կետում
կորցնում Էր հաշիվը: Ավելի հաճախ մտածում էր՝ որտեղ է Ա օրվա
որ ժամն է: Մի պահ վստահ էր, որ դրսում ցերեկ է, իսկ հաջորդ
պահին` նույնչափ վստահ, որ անթափանց խավար է: Բնազդա-
բար զգում էր, որ այստեղ լույսերը երբեք չեն անջատվում: Այստեղ
խավար չկա. հիմա հասկանում էր, թե Օ՛'Բրայընն ինչու էր հասկա-
ցել ակնարկը: Սիրո նախարարությունում պատուհաններ չկան: Իր
խուցը գուցե շենքի կենտրոնում է կամ արտաքին պատի դիմաց.
գուցե տասը հարկ գետնի տակ կամ երեսուն հարկ՝ վերն: Մտքով
մի տեղից մյուսն էր տեղափոխվում ու փորճում էր մարմնի զգացո-
ղությամբ որոշել՝ օ'դ է բարձրացել, թե՞ թաղվել գետնի տակ:

Դրսում համաչափ ոտնաձայներ լսվեցին: Պողպատե դուռն
աղմուկով բացվեց: Մի երիտասարդ սպա՝ կոկիկ սն համազգես-
տով կերպար, որ ամբողջությամբ փայլում էր լաքապատ կաշվից,
ն որի գունատ, ուղիղ դիմագծերով դեմքն ասես մոմե դիմակ լի-
ներ, վստահ ներս մտավ շեմից: Դրսի պահակներին ձեռքով նշան
արեց, որ բերեն բանտարկյալին, որին ուղեկցում էին: Բանաստեղծ

-245-

Էմփլֆորթը քստքստացնելով մտավ խուց: Դուռը դարձյալ աղմուկով
փակվեց:

Էմփլֆորթը մեկ-երկու անվստահ քայլ արեց մի կողմից մյուսը,
ասես մտածում էր, թե մեկ այլ դուռ կա՝ ելքի համար, ապա սկսեց
հետուառաջ անել խցում: Դեռ չէր նկատել Ուինսթընին: Անհան-
գիստ հայացքը հառել էր պատին, որ մեկ մետր բարձր էր Ուինս-
թընի գլխից: Նա բոբիկ էր. մեծ, կեղտոտ մատները դուրս էին
պրծել գուլպաների անցքերից: Մի քանի օր չէր սափրվել: Խոզա-
նակ հիշեցնող մորուքը ծածկել էր դեմքը մինչ այտոսկրերը՝ նրան
խուլիգանի տեսք տալով, որ սազում էր մեծ, թուլացած մարմնին ու
նյարդային շարժումներին:

Ուինսթընը մի քիչ սթափվեց թմրությունից: Նա պետք է խոսի
Էմփլֆորթի հետ՝ ի հեճուկս հեռէկրանի ճչոցի: Չի բացառվում, որ
ածելին հենց Էմփլֆորթի մոտ է:

- Էմփլֆո՛րթ,- ասաց նա:

Հեռէկրանից ճչոց չլսվեց: Էմփլֆորթը, փոքր-ինչ վախեցած,
կանգ առավ: Աչքերը դանդաղ կենտրոնացան Ուինսթընի վրա:

- Ա՛հ, Սմիթ,- ասաց նա:- Դուք է՞լ եք այստեղ:

- Իսկ դո՛ւք ինչի համար եք այստեղ:

- Ճիշտն ասած..-- նա վախեցած նստեց Ուինսթընի դիմացի
նստարանին: - Միայն մեկ հանցանք կա, ճիշտ չէ՞,- ասաց նա:

- Ու դուք այն գործե՛լ եք:

- Երնում է՝ գործել եմ:

Նա ձեռքը դրեց ճակատին ու մի պահ սեղմեց քունքերը՝ ասես
փորճելով ինչ-որ բան հիշել:

- Նման բաներ պատահում են,-. անորոշ սկսեց նա:- Ես կա-
րող եմ հիշել մի դեպք... հնարավոր է` դեպք: Անկասկած, անխո-
հեմություն էր: Մենք տպագրության էինք պատրաստում Քիփ-
լինգի բանաստեղծությունների լիակատար ժողովածուն: Ես թույլ
տվեցի, որ «Աստված» բառը մնա տողի վերջում: Չդիմացա,-- գրե-
թե վրդովված ավելացրեց նա` բարձրացնելով գլուխը, որ նայի

-246-

Ուինսթընին:- Անհնար էր փոխել տողը: Հանգը «հարվածն» էր: Շաս-
կանո՛ւմ եք, ամբողջ լեզվում «հարված» բառն ընդամենը տասներ-
կու հանգ ունի: Օրեր շարունակ չարչարում էի ուղեղս: Ուրիշ ոչ մի
հանգ չկար:

Նրա դեմքի արտահայտությունը փոխվեց: Անհանգստությունն
անցավ, ու մի պահ գրեթե գոհ էր: Կեղտոտ ու խոզանականման
մազերի միջով շողաց-անցավ ինտելեկտուալ ջերմություն, տառա-
կերի ուրախություն, որն ինչ-որ անպետք փաստ էր հայտնաբերել:

- Ձեր մտքով երբնէ անցե է,- ասաց նա,- որ անգլիական պոռե-
զիայի ողջ պատմությունը սահմանվում է այն փաստով, որ անգլե-
րենը հանգեր չունի:

Ոչ, դա երբեք չէր անցել Ուինսթընի մտքով: Նույնիսկ որոշ հան-
գամանքներում չէր մտածել, թե դա շատ կարնոր է կամ հետաքրքիր:

- Գիտե՛ք՝ ժամը քանիսն է,-- հարցրեց նա:

Էմփլֆորթը նորից վախեցավ:

- Չեմ մտածել այդ մասին: Ինձ ձերբակալեցին երնի երկու-երեք օր
առաջ,- հայացքը թափառում էր պատերի վրա, ասես հույս ուներ ինչ-
որ տեղ պատուհան գտնել: - Այստեղ տարբերություն չկա գիշերվա ու
ցերեկվա միջն: Չեմ հասկանում՝ ինչպես կարելի է որոշել ժամանակը:

Նրանք նս մի քանի րոպե կցկտուր խոսեցին, ապա առանց որնէ
պատճառի հեռէկրանից հնչած ճչոցը հրամայեց լռել: Ուինսթընը
նստեց՝ լուռ, ձեռքերը խաչած: Էմփլֆորթը շատ խոշոր էր ու չէր կա-
րողանում տեղավորվել նստարանին, անհանգիստ այսուայնկողմ
էր անում` նիհար թներով գրկելով նախ մի ծունկը, հետո՝ մյուսը:
Հեռէկրանը հաչաց՝ անշա՛րժ նստել: փամանակն անգզնում էր: Քսան
րոպե, մեկ Ժամ. դժվար էր պարզել: Մի անգամ էլ դրսից երկա-
րաճիտ կոշիկների դոփյուն լսվեց: Ուինսթընի աղիները կծկվե-
ցիս: Շուտով, շատ շուտով, գուցե հինգ րոպեից, գուցե հիմա, այդ
դոփյունը նշանակելու էր, որ իր հերթն է:

Դուռը բացվեց: Պաղ դեմքով երիտասարդ սպան մտավ խուց:
Ձեռքի փութկոտ շարժումով գույց տվեց Էմփլֆորթին:

- 247-

- Սենյակ 101,- ասաց նա:

Էմփլֆորթն անփույթ քայլերով անցավ պահակների միջով.
դեմքը փոքր-ինչ հուզված էր ու շփոթված:

Երնում է՝ շատ ժամանակ էր անցել: Ուինսթընի ստամոքսի ցավը
նորից հայտնվել էր: Միտքը շարունակ պտտվում էր նույն թեմայի
շուրջ, ինչպես գնդակը նորից ու նորից ընկնում է նույն անցքի մեջ:
Ընդամենը վեց բանի մասին էր մտածում: Ստամոքսի ցավ, հացի
կտոր, արյուն ու ճչոցներ, Օ'Բրայըն, Ջուլիա, ածելի: Աղիքները
դարձյալ ջղաճգվեցին. ծանր կոշիկների դոփյունը մոտենում էր:
Երբ դուռը բացվեց, օդի ալիքն իր հետ բերեց սառը քրտինքի ուժեղ
հոտ: Փարսընսը մտավ խուց: Հագին բաց կանաչ կարճ տաբատ ու
մարզական վերնաշապիկ էր:

Այս անգամ Ուինսթընը ինքնամոռացության աստիճանի վախեցավ:

- Դուք, այստե՛ղ,- ասաց նա:

Փարսընսը Ուինսթընի վրա մի հայացք նետեզց, որի մեջ ոչ հե-
տաքրքրություն կար, ոչ զարմանք. միայն թշվառություն: Նա սկսեց
նյարդային հետուառաջ անել. ակնհայտ էր, որ չէր կարող հան-
գիստ նստել: Ամեն անգամ, երբ ուղղում էր թմբլիկ ծնկները, երնում
էր, որ դողում են: Ջարմանքից չռված աչքերով անթարթ նայում էր
ինչ-որ հեռավոր կետի:

- Ինչի համար եք այստեղ,-- հարցրեց Ուինսթընը:

- Մտքի հանցագործության,- ասաց Փարսընսը՝ գրեթե հեկեկա-
լով: Ձայնից միանգամից երնաց սեփական մեղքի լիակատար ըն-
դունումն ու մի տեսակ անվստահ սարսափ. մի՛թե այդ բառն ինչ-որ
կապ ունի իր հետ: Նա կանգնեց Ուինսթընի դիմաց ու ոգնորված
դիմեց նրան.

- Ինձ չեն գզնդակահարի, ճիշտ է, Սմիթ: Եթե իրականում ոչինչ չես
արել, չեն գնդակահարում. գնդակահարում են միայն մտքերի հա-
մար, որոնք հնարավոր չէ զսպել: Գիտեմ, որ այնտեղ կլսեն, կհաս-
կանան: Դրանում համոզված եմ: Նրանք գիտեն՝ ինչքան ջանք եմ
թափել, ճիշտ է: Դուք հո գիտեք, թե ինչ մարդ եմ: Ի դեպ, վատ

-248-

մարդ չեմ: Անշուշտ, խելացի չեմ, բայց խորաթափանց եմ: Ջանք
չեմ խնայել Կուսակցության համար, այնպես չէ՞ Ի՞նչ եք կարծում,
հինգ տարով կազատազրկվե՛մ: Թեկուզ տասը տարով: Ինձ նման
մարդը կարող է մեծ օգուտ բերել աշխատանքային գաղութին: Ինձ
չեն սպանի միայն մեկ անգամ սխալվելու համար:

- Մեղավո՛ր եք,-- հարցրեց Ուինսթընը:

- Իհարկե մեղավոր եմ,- ճչաց Փարսընսը՝ ստորաքարշ հայացք
նետելով հեռէկրանին: -- Մի՛թե Կուսակցությունը կճերբակալի ան-
մեղ մարդու, ի՞նչ եք կարծում,-- նրա գորտանման դեմքը խաղաղ-
վեց ն նույնիսկ փոքր-ինչ սրբանման արտահայտություն ստա-
ցավ:- Մտահանցագործությունը սարսափելի բան է, ընկե՛ր,- խրա-
տական տոնով ասաց նա:- Նենգ է: Վրա Է հասնում` առանց քո
իմացության: Գիտե՛ք ինչպես վրա հասավ: Քնի մեջ: Այո, փաստ է:
Աշխատում էի, ամեն ջանք թափում էի չիմանալով, որ իմ գլխում
վատ մտքեր կան: Հետո սկսեցի խոսել քնիս մեջ: Գիտե՛ք նրանք
ինչ են լսել,- նա իջեցրեց ճայնը, ասես բժշկական պատճառներով
ստիպված էր տհաճ բան ասել:- «Կորչի Մեծ Եղբայրը»: Ահա թե ինչ
եմ ասել: Երնում է` մի քանի անգամ: Մեր մեջ ասած, ուրախ եմ, որ
ինձ բերեցին այստեղ, քանի դեռ շատ հեռուն չէի գնացել: Գիտե՞ք
ինչ կասեմ նրանց, երբ կանգնեմ դատարանի առաջ: Կասեմ՝ շնոր-
հակալություն, շնորհակալ եմ, որ ինձ փրկեցիք ճիշտ ժամանակին:

- Ո՛վ մատնեց ձեզ,-- հարցրեց Ուինսթընը:

- Փոքր աղջիկս,- թախծոտ հպարտությամբ ասաց Փարսընսը:-
Բանալու անցքից գաղտնի լսում էր: Լսել էր, թե ինչ եմ ասում ու
հենց հաջորդ օրը ծլկել պարեկների մոտ: Խելացի քայլ է յոթ տա-
րեկանի համար, ճիշտ չէ: Քեն չեմ պահում դրա համար: Հակառա-
կը, հպարտանում եմ նրանով: Դրանից երնում է, որ ճիշտ ոգով եմ
դաստիարակել նրան:

Նա նս մի քանի անգամ նյարդային նստեց ու վեր կացավ՝ բաղ-
ճալի հայացք գցելով զուգարանակոնքին: Հետո հանկարծ իջեցրեց
կարճ տաբատը:

-249-

- Ներող եղեք, ծերուկ,- ասաց նա:- Չեմ դիմանում: Շուզմունքից է:

Նա մեծ հետույքը թմփացրեց զուգարանակոնքին: Ուինսթընը
ձեռքերով ծածկեց երեսը:

- Սմի՛թ,- ճչաց հեռէկրանը-- 6079, Սմիթ Ու.: Բացեք ճեր դեմքը:
Խցերում դեմքը չփակել:

Ուինսթընը բացեց դեմքը: Փարսընսը աղմկոտ ու առատ օգտ-
վեց զուգարանակոնքից: Հետո պարզվեց, որ կափարիչն անսարք
է, ն ժամեր անց խցում գարշահոտություն էր:

Փարսընսին տարան: Առեղծվածային կերպով գալիս ու գնում
էին բազմաթիվ բանտարկյալներ: Մեկին՝ մի կնոջ, հանձնարար-
վեց անցնել «Սենյակ 101», ն Ուինսթընը նկատեց, թե նա ինչպես
կուչ եկավ ու գունատվեց՝ լսելով այդ խոսքերը: Եթե իրեն բերել
էին առավոտյան, ապա հիմա ցերեկ էր, իսկ եթե բերել էին ցե-
րեկը, ապա կեսգիշեր էր: Խցում վեց բանտարկյալ կար՝ տղամարդ
ու կին: Բոլորն անշարժ նստած էին: Ուինսթընի դիմաց նստած էր
մի մարդ առանց կզակի ու մեծ ատամներով. շատ նման էր մեծ
անվնաս կրծողի: Նրա գեր, բծավոր այտերը պարկանման էին
ներքնի մասում, ու այնպիսի տպավորություն էր, որ այնտեղ սննդի
փոքրիկ պահոցներ կան: Նրա բաց մոխրագույն աչքերը երկչոտ
թափառում էին մի մարդուց մյուսը ն հանդիպելով որնէ մեկին՝
արագ փախչում:

Դուռը բացվեց, ուներս բերվեց նս մի բանտարկյալ, որի տեսքից
Ուինսթընի մարմնով սարսուռ անցավ: Սովորական, տհաճ արտա-
քիսնով մարդ էր, գուցե ինժեներ կամ տեխնիկ: Բայց ամենասար-
սափելին նրա դեմքի հյուծվածությունն էր: Ասես գանգ լիներ: ՝Նի-
հարության պատճառով բերանն ու աչքերը անհամաչափորեն մեծ
էին երնում, իսկ աչքերն ասես լի էին ինչ-որ բանի կամ ինչ-որ մեկի
հանդեպ անսանձ ատելությամբ:

Տղամարդը նստեց Ուինսթընից քիչ հեռու: Ուինսթընն այլնս չէր
նայում նրան, բայց տանջված, գանգանման դեմքն այնքան վառ
էր նրա ուղեղում, ասես աչքի առաջ լիներ: Հանկարծ հասկացավ`

-250-

բանն ինչ է: Տղամարդը մեռնում էր քաղցից: Նույն միտքը գրեթե
միաժամանակ ծագեց մյուսների մեջ: Նստարանով թույլ շարժում
անցավ: Անկզակ մարդն աչքերը հառում էր գանգանման դեմքով
մարդու վրա, հետո մեղավոր շրջում հայացքը, ապա նորից նայում
անդիմադրելի գայթակղությամբ: Հետո սկսեց անհանգիստ շա-
րժվել տեղում: Ի վերջո ոտքի կանգնեց, անփույթ օրորվելով քայ-
լեց խցում, ձեռքը մտցրեց տաբատի գրպանն ու հացի մի կեղտոտ
կտոր շփոթված մեկնեց գանգանման դեմքով տղամարդուն:

Հեռէկրանից մոլեգին, խլացնող գոռոց լսվեց: Անկզակ մարդը
վեր թռավ: Գանգանման դեմքով մարդը ցնցվեց ամբողջ մարմնով՝
ասես ողջ աշխարհին ցուցադրելով, որ հրաժարվել է նվերից:

- Բամսթեդ,- գոռաց ձայնը-- 2713, Բամսթեդ Ջեյ: Գցեք հացի
կտորը:

Անկզակ մարդը հացի կտորը գցեց հատակին:

- Կանգնել տեղում,-. հրամայեց ճայնը:-- Դեմքով դեպի դուռը:
Չշարժվել:

Անկզակ մարդը ենթարկվեց: Նրա մեծ, պարկանման այտերն
անվերահսկելի դողում էին: Դուռը կրնկի վրա բացվեց: Երբ երի-
տասարդ սպան ներս մտավ ու մի կողմ կանգնեց, թիկունքից
հայտնվեց կարճահասակ պնդակազմ մի վերակացու հսկայական
թներով Ա ուսերով: Նա կանգնեց անկզակ մարդու դիմաց, ապա,
սպայի ազդանշանով, մարմնի ամբողջ ծանրությամբ մի սարսա-
փելի հարված հասցրեց ուղիղ բերանին: Հարվածի ուժը բավական
էր նրան հատակին շպրտելու համար: Մարմինը թռավ դեպի դի-
մացի պատն ու ընկավ զուգարանակոնքի մոտ: Մի պահ ապշած
ընկած էր, իսկ բերանից ու քթից մուգ արյուն էր ծորում: Իրենից
անկախ՝ մարմնից թույլ հեծկլտոց թե ճռռոց լսվեց: Հետո շրջվեց ու
երերալով հենվեց ձեռքերին ու ծնկներին: Բացի արյունից ու թքից,
բերանից ընկան նան դնովի ատամների երկու կեսերը:

Բանտարկյալներն անշարժ նստած էին՝ ձեռքերը ծնկներին խա-
չած: Սնկզակ մարդը մագլցեց իր տեղը: Դեմքի մի կողմը մգանում
- 251-

էր: Բերանն ուռել էր ու վերածվել տճն, բալագույն զանգվածի, որի
մեջտեղում անցք կար:

Ժամանակ առ ժամանակ մի քիչ արյուն էր կաթում կոմբինեզոնի
կրծքին: Մոխրագույն աչքերը դեռ անգնում էին մի դեմքից մյուսը`
ավելի մեղավոր արտահայտությամբ, ասես փորձում էին պարզել`
ուրիշներն ինչքա՞ն են արհամարհում իրեն ստորացման համար:

Դուռը բացվեց: Սպան ձեռքի թեթն շարժումով ցույց տվեց գան-
գանման դեմքով մարդուն:

- Սենյակ 101,- ասաց նա:

Ուինսթընը կողքից ծանր շնչառություն ու հուզմունք զգաց:
Տղամարդը, ձեռքերն աղերսագին կրծքին դրած, ծնկի էր եկել
հատակին:

- Ընկե՛ր: Սպա՛.- գոռաց նա:- Մի՛ տարեք այնտեղ: Մի՛թե ար-
դեն ամեն ինչ չեմ ասել: Ուրիշ ի՞նչ եք ուզում իմանալ: Ես ամեն ինչ
կխոստովանեմ, ամե՞ն ինչ: Ասացեք, ու անմիջապես կխոստովա-
նեմ: Գրեք, ու ես կստորագրեմ... ցանկացած բան: Միայն թե ոչ
Սենյակ 101-ը:

- Սենյակ 101,- կրկնեց սպան:

Տղամարդու դեմքը, որն արդեն իսկ շատ գունատ էր, մի գույն
առավ, որն անհավանական թվաց Ուինսթընին: Դա հաստատ, ան-
կասկած, կանաչի երանգ էր:

- Ինչ ուզում եք արե՛ք, ինչ ուզում եք արե՛ք,- ճչաց մարդը:- Մի
քանի շաբաթ է՝ չեք կերակրում: Ավարտին հասցրեք գործը, թողեք,
որ մեռնեմ: Գնդակահարեք: Կախաղան հանեք: Դատապարտեք
քսանհինգ տարվա ազատազրկման: Ուրիշ ո՛ւմ մատնեմ: Միայն
ասացեք՝ ում, ու կասեմ` ինչ ուզում եք: Ինձ չի հետաքրքրում` ով
է, կամ ինչպես կվարվեք նրա հետ: Ես ունեմ կին ու երեք երեխա:
Ավագը վեց տարեկան էլ չկա: Կարող եք բոլորին էլ բռնել, իմ աչքի
առաջ կտրել կոկորդները, իսկ ես կկանգնեմ ու կնայեմ: Միայն թե
ոչ Սենյակ 101-ը:

- Սենյակ 101,- ասաց սպան:

-252-

Տղամարդը մոլեգնած նայեց մյուս բանտարկյալներին, ասես
մտադրվել էր իր փոխարեն ուրիշ զոհ գտնել: Աչքերը կեստրոնա-
ցան անկզակ մարդու ջնջխված դեմքին: Պարզեց նիհար թնը:

- Ոչ թե ինձ պիտի բռնեք, այլ նրան,- գոռաց նա: -- Չլսեցիք, թե
ինչ ասագ, երբ խփեցիք դեմքին: Ինձ հնարավորություն տվեք, ու
կասեմ բառ առ բառ: Ոչ թե ես, այլ նա է Կուսակցության դեմ:- Պահ-
նորդներն առաջ եկան: Տղամարդու ձայնը վերածվեց ճղղոգի--
Դուք չլսեցիք նրան,-- կրկնեց: -- Հեռէկրանը լավ չէր աշխատում: Ձեզ
նա' է պետք: Նրա՞ն տարեք, ոչ թե ինճ:

Երկու պնդակազմ վերակացուները կանգնել էին, որ բռնեն թնե-
րից: Բայց հենց այդ պահին նա ընկավ խցի հատակին ու բռնեց
նստարանի երկաթե ոտքից: Կենդանու պես, անխոս ոռնաց: Պա-
հակները փորձեցին պոկել, բայց ապշեցուցիչ ուժով էր կառչել:
Մոտ քսան վայրկյան փորճում էին պոկել նրան: Բանտարկյալները
լուռ նստած էին, ձեռքերը խաչած ծնկներին, ն. ուղիղ նայում էին
իրենց դիմաց: Ոռնոցը դադարեց. տղամարդու շունչը հերիքում
էր միայն կառչելուն: Հետո ուրիշ աղաղակ լսվեց: Պահակը կոշիկի
հարվածով ջարդել էր ճեռքի մատները: Նրան քարշ տալով ոտքի
կանգնեցրին:

- Սենյակ 101,- ասաց սպան:

Տղամարդուն դուրս տարան. քայլում էր երերալով, գլխահակ,
տրորելով վնասված ձեռքը. նա այլնս չէր դիմադրում:

Երկար ժամանակ անցավ: Եթե գանգանման դեմքով մարդուն
տարել էին կեսգիշերին, ապա հիմա առավոտ էր. եթե տարել էին
առավոտյան, ապա հիմա ցերեկ էր: Ուինսթընը մենակ էր, արդեն
մի քանի ժամ մենակ էր: Նեղ նստարանին նստելուց այնպիսի ցավ
էր սկսվել, որ հաճախ վեր էր կենում ու քայլում, իսկ հեռէկրանը չէր
կշտամբում: Հացի կտորն այնտեղ էր, ուր գցել էր անկզակ մարդը:
Սկզբում մեծ ջանք էր պահանջվում, որ չնայի հացին, բայց հետո
քաղցին փոխարինեց ծարավը: Բերանը մածուցիկ էր ու գարշահոտ:
Բզզոցից ու անփոփոխ սպիտակ լույսից գլխում անորոշություն էր,

-253-

դատարկության զգացում: Վեր էր կեսում, որովհետե ոսկորների
ցավն այլնս անտանելի էր, իսկ հետո՝ գրեթե միանգամից դարձյալ
նստում էր, որովհետն գլուխը պտտվում էր, ու վստահ չէր՝ արդյոք
կկարողանա կանգնել տեղում: Երբ հաջողվում էր վերահսկել ֆի-
զիկական գգացողությունները, սարսափը վերադառնում էր: Եր-
բեմն մարող հույսով մտածում էր Օ'Բրայընի ն ածելու մասին: Հնա-
րավոր է, որ ածելին իրեն հասնի ուտելիքի մեջ, եթե երբնէ կերակ-
րեն: Ավելի աղոտ մտածում էր Ջուլիայի մասին: Ինչ-որ տեղ նա
տառապում էր, գուցե իրենից էլ շատ: Գուցե հիմա ճչում է ցավից:
«Եթե կարողանայի փրկել Ջուլիային` կրկնապատկելով իմ ցավը,
կանեի՛,- մտածում էր նա,- այո, կանեի»: Բայց սա ընդամենը մտա-
վոր որոշում էր, ն կայացվեց, որովհետն ինքն այդպես էր ճիշտ
համարում: Բայց ոչինչ չէր զգում: Այստեղ ոչինչ չես կարող զգալ,
բացի ցավից ու ցավի կանխազգացումից: Բացի այդ, հնարավո՛ր
է տառապել ցավից ն այդ ընթացքում ցավն ուժեղացնելու որնէ
պատճառ փնտրել: Բայց այդ հարցը դեռ պատասխան չուներ:

Դարձյալ ոտնաձայներ լսվեցին: Դուռը բացվեց: Ներս եկավ
Օ'Բրայընը:

Ուինսթընը ոտքի կանգնեց: Նա այնպես էր ապշել իր տեսածից,
որ կորցրել էր վախը: Շատ տարիների ընթացքում առաջին անգամ
մոռացել էր հեռէկրանի ներկայության մասին:

- Ձեզ է՛լ են բռնել,- գոռաց նա:

- Ինձ վաղուց են բռնել,- ասաց Օ'Բրայընը մեղմ, գրեթե կարեկ-
ցող հեգնանքով: Նա մի կողմ քաշվեց: Թիկունքից հայտնվեց թի
նեղ պահնորդը՝ ճեռքին երկար, սն մահակ:

- Դուք գիտեիք, Ուի՞՛նսթըն,- ասաց Օ'Բրայընը: - Մի խաբեք ձեզ:
Գիտեիք... միշտ էլ գիտեիք:

Այո, հիմա հասկանում էր, որ միշտ գիտեր: Բայց մտածելու
Ժամանակ չկար: Միայն նայում էր պահակի ձեռքի մահակին: Այն
կարող էր հարվածել ցանկացած տեղ` գլխին, ականջի ծայրին,
ուսին, արմունկին...

-254-

Արմունկին: Ցավից գրեթե կաթվածահար՝ նա ծնկի էր եկել՝ մյուս
ճեռքով բռնելով վնասված արմունկը: Ամեն ինչ վառվում էր դե-
ղին լույսով: Անհավատալի էր, անհավատալի էր, որ մի հարվածը
կարող է այդպիսի ցավ պատճառել: Դեղին լույսն անցավ, ն նա
տեսավ իրեն նայող երկու մարդու: Պահնորդը ծիծաղում էր նրա
աղավաղված տեսքի վրա: Ամեն դեպքում, մի բան պարզ էր: Եր-
բեք Ա ոչ մի պատճառով չես ցանկանում, որ ցավն ուժեղանա: Ցա-
վից միայն մի բան ես ուզում. որ դադարի: Աշխարհում չկա ավելի
վատ բան, քան ֆիզիկական ցավը: «Ցավի առաջ չկան հերոսներ,
չկան հերոսներ»,- շարունակ մտածում էր նա՝ հատակին կուչ եկած
ն անօգուտ սեղմելով վնասված ձախ թնը:

Պառկած էր մի բանի վրա, որ նման էր ծալովի մահճակալ ի, բայց՝
հատակից ավելի բարձր, ն այնպես էր ամրացված, որ նա չէր կարող
շարժվել: Սովորականից ուժեղ լույսն ընկել էր դեմքին: Օ'Բրայընը
կանգնել էր կողքին ն ուշադիր նայում էր: Նրա մյուս կողմում սպի-
տակ վերարկուով մարդ էր՝ ձեռքին ենթամաշկային ներարկիչ:

Նույնիսկ աչքերը բացելուց հետո աստիճանաբար էր ընկալում
շրջապատը: Այնպիսի տպավորություն էր, ասես այդ սենյակ էր
լողացել լրիվ այլ աշխարհից՝ ստորջրյա աշխարհից, որ ներքնում
էր: Չգիտեր՝ ինչքան ժամանակ էր այդտեղ: Ձերբակալվելուց ի վեր
չէր տեսել ոչ խավար, ոչ լույս: Բացի այդ, հիշողությունները միշտ
ընդհատվում էին: Երբեմն գիտակցությունը, նույնիսկ այն, որ պահ-
պանվում է քնի մեջ, անջատվում էր, ապա հայտնվում դատարկ
ընդմիջումից հետո: Բայց անհնար էր պարզել` այդ ընդմիջումները
տնել են օրե՞ր, շաբաթնե՞ր, թե՞ ընդամենը վայրկյաններ:

Արմունկին ստացած առաջին հարվածից սկսվել էր մղձավանջը:
Ավելի ուշ պետք է հասկանար. այն, ինչ եղավ այն ժամանակ,

-255-

ընդամենը նախապատրաստական, սովորական հարցաքննու-
թյուն էր, որին ենթարկվում էին գրեթե բոլոր բանտարկյալները:
Բոլորը պարտավոր էին խոստովանել հանցագործությունների
մի երկար շարք լրտեսություն, նենգաշորթություն ն նման բաներ:
Խոստովանությունը ձնականություն էր, իսկ տանջանքը՝ իրական:
Չէր կարող հիշել՝ իրեն քանի անգամ են ծեծել ն ինչ տնողությամբ:
Նրանով միշտ զբաղվում էր միաժամանակ հինգ-վեց մարդ սն հա-
մազգեստներով: Երբեմն խփում էին բռունցքներով, երբեմն` մա-
հակներով, երբեմն` պողպատե ձողերով, երբեմն էլ: երկարաճիտ
կոշիկներով: Լինում էին պահեր, երբ նա գլորվում էր հատակին,
առանց ամոթի, կենդանու պես, ողջ մարմնով կուչ էր գալիս` ոտ-
քերի հարվածներից խուսափելու անվերջ, անհույս փորձեր անե-
լով, բայց ավելի ու ավելի շատ հարվածներ ստանալով կողերին,
փորին, արմունկներին, սրունքներին, աճուկներին, ամորճձիներին,
ողնաշարի հիմքի ոսկորներին: Լինում էին պահեր, երբ դա տնում
ու տնում էր այնքան, որ նրան թվում էր ամենադաժանը, չարն
ու աններելին ոչ թե այն է, որ պահակները շարունակում են ծե-
ծել իրեն, այլ որ իրեն չի հաջողվում կորցնել գիտակցությունը: Լի-
նում էին պահեր, երբ նյարդերը տեղի էին տալիս, ու նա սկսում
էր գութ աղերսել նույնիսկ ծեծը վերսկսվելուց առաջ, երբ միայն
հարվածի պատրաստվող բռունցքի տեսքը բավական էր՝ իրական
ու երնակայական հանցագործությունների խոստովանության հե-
ղեղ տեղալու համար: Լինում էին նան պահեր, երբ վճռում էր ոչինչ
չխոստովանել, ն յուրաքանչյուր բառ ուժով ու ցավի հնոցներով էին
դուրս քաշում նրանից. պատահում էր, որ երբ փոխզիջման գնալու
թույլ փորձ էր անում, ասում էր ինքն իրեն. «Կխոստովանեմ, բայց ոչ
հիմա: Պետք է դիմանամ, քանի դեռ ցավն անտանելի չէ: Եվս երեք
հարված ոտքով, նս երկու հարված, հետո կասեմ ինչ ուզում են»:
Երբեմն նրան այնքան էին ծեծում, որ հազիվ էր ոտքի կանգնում,
հետո կարտոֆիլի պարկի նման նետում էին խցի քարե հատակին,
մի քանի ժամ թողնում, որ վերականգնի ուժերը, ապա տանում

-256-

ու նորից ծեծում: Լինում էին նան ուժերի վերականգնման ավելի
տնական շրջաններ: Դրանք աղոտ էր հիշում, քանի որ հիմնակա-
նում քնած կամ ընդարմացած վիճակում էր լինում: Հիշում էր խուցը՝
պատին ամրացված դարակ հիշեցնող ծալվող մահճակալով ու թի-
թեղյա լվացարանով, հիշում էր ուտելիքը տաք ապուր, հաց, եր-
բեմն՝ սուրճ: Հիշում էր նոթոտ սափրիչին, որը գալիս էր՝ իր կզակը
քերելու ն մազերը կտրելու, ինչպես ն գործարար, ոչ համակրելի
տեսքով տղամարդկանց՝ սպիտակ վերարկուներով, որոնք չափում
Էին իր զարկերակը, ստուգում ռեֆլեքսները, բարձրացնում կոպերը,
կոպիտ մատներով ստուգում` կոտրված ոսկորներ ունի՛, ն քնաբեր
ներարկում թնի մեջ:

Ծեծում էին ավելի հազվադեպ. ծեծը գլխավորապես սպառ-
նալիք էր դարճել, սարսափ, որ նրա հանդեպ կարող էր կիրառ-
վել ցանկացած պահի, երբ պատասխանը գոհացնող չլիներ: Հիմա
նրան հարցաքննում էին ոչ թե սն համազգեստներով սրիկաներ, այլ
կուսակցական ինտելեկտուալներ՝ թմբլիկ տղամարդիկ՝ արագ շար-
ժումներով ու փայլող ակնոցներով. նրանք Ուինսթընի հետ աշխա-
տում էին հերթափոխով. երբեմն դա տնում էր (այդպես կարծում
էր, բայց չէր կարող վստահ լինել) տասը-տասներկու ժամ: Այս մյուս
հարցաքննողները ջանում էին, որ նա մշտապես թույլ ցավ զգա,
բայց նրանց գլխավոր մեթոդը ցավը չէր: Ապտակում էին նրան,
ձգում ականջները, քաշում մազերը, ստիպում կանգնել մեկ ոտքի
վրա, արգելում էին միզել, դեմքին շլացնող լույս էին պահում, այն-
քան, մինչն աչքերից ջուր էր հոսում, բայց այդ ամենի իմաստն ըն-
դամենը նրան նվաստացնեխ էր ն վիճելու ու բանական մտածելու
ունակության ոչնչացումը: `՝Նրանց իրական զենքն անգութ, անընդ-
հատ, ժամեր ու ժամեր տնող հարցաքննությունն էր. նրան խճճում
էին, նրա համար ծուղակներ էին լարում, նենգափոխում նրա ասած
ամեն մի խոսքը, ամեն քայլափոխի մեղադրում՝ որ ստում է ու հակա-
սում ինքն իրեն, այնքան, մինչն սկսում էր արտասվել թե՛ ամոթից,
թե՛ նյարդային ուժասպառությունից: Երբեմն մեկ հարցաքննության

-257-

ընթացքում հինգ-վեց անգամ արտասվում էր: Հիմնականում նրանք
վիրավորական խոսքերով էին դիմում, ն ամեն անգամ, երբ հա-
պաղում էր, սպառնում էին, որ դարձյալ կհանձնեն պահնորդնե-
րի ձեռքը. բայց երբեմն նրանք հանկարծ փոխում էին խոսելաոճը,
նրան անվանում էին ընկեր, կոչ անում Անգսոցի ն Մեծ Եղբոր անու-
նից ու տխրությամբ հարցնում` արդյոք նույնիսկ հիմա" բավարար
հավատարմություն չունի Կուսակցության հանդեպ ն չի ցանկանում
զղջալ իր գործած չարիքի համար: Երբ Ժամեր տնած հարգաքննու-
թյուններից հետո նյարդերը տեղի էին տալիս, նույնիսկ նման կոչը
նրան ստիպում էր արտասվել: Ի վերջո, փնթփնթան ձայները նրան
ավելի հիմնովին էին ոչնչացնում, քան պահնորդների կոշիկներն ու
բռունցքները: Նա վերածվել էր բերանի, որ խոսում էր, ձեռքի, որ
ստորագրում էր այն ամենը, ինչ պահանջում էին իրենից:` Նրա միակ
մտահոգությունն էր՝ պարզել, թե ինչ խոստովանություն են պահան-
ջում, հետո արագ խոստովանել՝ սպասելով նոր ծեծի: Նա նշանա-
վոր կուսակցականների սպանություն խոստովանեգ, ընդդիմադիր
ազդագրերի տարածում, հանրային ֆոնդերի յուրացում, ռազմական
գաղտնիքների վաճառք, ամեն տեսակի վնասարարություն: Խոս-
տովանեցգ, որ դեռնս 1968 թվականից աշխատել է որպես արնե-
լաասիական կառավարության վճարվող լրտես: Խոստովանեց, որ
հավատացյալ է, կապիտալիզմի հետնորդ ն որ այլասերված է: Խոս-
տովանեց, որ սպանել է իր կնոջը, թեն գիտեր, ն հարցաքննողներն
էլ պետք է որ իմանային, որ կինը դեռ ողջ է: Խոստովանեգ, որ տա-
րիներ շարունակ անձամբ կապ է ունեցել Գոլդսթեյնի հետ ն եղել
ընդհատակյա կազմակերպության անդամ, որի անդամ են նան իր
գրեթե բոլոր ծանոթները: Ավելի հեշտ էր խոստովանել ամեն ինչ ն
հանցակից դարճնել բոլորին: Բացի այդ, ինչ-որ չափով այդ ամենը
ճիշտ էր: Նա իսկապես եղել էր Կուսակցության թշնամի, իսկ Կու-
սակցության համար տարբերություն չկար մտքի ն արարքի միջն:

Կայիննան այլ հիշողություններ: Դրանք իրար հետ կապ չունեին,
ինչպես սնով շրջանակված նկարներ:

-258-

Նա խցում էր. այնտեղ գուցե մութ էր, գուցե` լույս, որովհետն
բացի մի զույգ աչքից, ուրիշ ոչինչ չէր տեսնում: Մոտիկից դանդաղ
ու համաչափ ինչ-որ գործիք էր տկտկում: Աչքերը խոշորացել էին
ու ավելի ուժեղ էին փայլում: Հանկարծ նա դուրս թռավ տեղից,
սուզվեց աչքերի մեջ, ն աչքերը կուլ տվեցին նրան:

Նրան կապել էին աթոռին՝ շլացուցիչ լույսի տակ, շրջապատված
թվատախտակներով: Սպիտակ վերարկուով մի մարդ հետնում էր
թվատախտակին: Դրսում ծանր երկարաճիտ կոշիկների աղմուկ
լսվեց: Դուռը կրնկի վրա բացվեց: Մոմե դեմքով սպան քայլեց ներս.
նրա ետնից մտան երկու պահնորդ:

- Սենյակ 101,- ասաց սպան:

Սպիտակ վերարկուով տղամարդը չշրջվեց: Ուինսթընին նա
նույնպես չնայեց. նայում էր միայն թվատախտակներին:

Նա սահում էր հզոր, մեկ կիլոմետր լայնությամբ միջանցքն ի
վար՝ լեցուն փառահեղ ոսկեգույն լույսով, բարձր ծիծաղում էր ու
ողջ կոկորդով խոստովանություններ գոռում: Նա խոստովանում
էր ամեն ինչ, նույնիսկ այն, ինչ կարողացել էր թաքցնել տանջանք-
ների ժամանակ: Իր կյանքի ողջ պատմությունը ներկայացնում էր
հանդիսատեսին, որն արդեն գիտեր այդ մասին: Նրա հետ պահ-
նորդներ կային, ուրիշ հարցաքննողներ, սպիտակ վերարկուներով
մարդիկ, Օ'Բրայընը, Ջուլիան, պարոն Չարրինգթընը, բոլորը միա-
սին սահում էին միջանցքով ու բարձր ծիծաղում: Իրեն հաջողվել
էր խուսափել ապագայում ամրագրված մի սարսափելի բանից,
որը չէր պատահել: Ամեն ինչ կարգին էր, ցավ այլնս չկար, կյանքի
վերջին մանրամասնը բաց էր, հասկացված ու ներված:

Նա վեր թռավ տախտակե մահճակալից` վստահ, որ լսել է
Օ'Բրայընի ձայնը: Թեն հարցաքննության ողջ ընթացքում երբեք
չէր տեսել նրան, միշտ այն զգացողությունն էր, որ Օ՛'Բրայընը կող-
քին է, միայն թե ինքը չի տեսնում նրան: Օ՛'Բրայընն էր թելադրում
ամեն ինչ: Հենց նա էր պահակներ նշանակել Ուինսթընի համար Ա
թույլ չէր տվել, որ նրան սպանեն: Հենց նա էր որոշում` Ուինսթընը

-259-

երբ ճչա ցավից, երբ կարճատն ընդմիջում ունենա, երբ նրան կե-
րակրեն, երբ քնի, երբ թմրադեղ ներարկվի նրա թնի մեջ: Հենց նա
էր հարցեր տալիս ու պատասխաններ առաջարկում: Նա էր տան-
ջողը, նա էր պաշտպանը, նա էր հավատաքննիչը, նա էր ընկերը:
Մի անգամ (Ուինսթընը չէր հիշում` թմրաքնի՛ մեջ էր, իսկակա՞ն
քնի, թե՞ նույնիսկ արթմնի) մի ճայն շշնջաց ականջին. «Մի ան-
հանգստացեք, Ուի՛նսթըն, դուք իմ հովանու տակ եք: Յոթ տարի
է՝ հետնում եմ ձեզ: Շիմա եկել է շրջադարձային պահը: Ես կփրկեմ
ճեզ: Կատարյալ կդարճնեմ»: Նա վստահ չէր` արդյո՛ք Օ'Բրայընի
ճայնն էր, բայց հենց նույն ձայնը յոթ տարի առաջ ուրիշ երազում
ասել էր. «Մենք կհանդիպենք մի վայրում, ուր մթություն չկա»:

Նա չէր հիշում հարցաքննությունը վերջ ունեցա՛վ, թե` ոչ: Վրա
հասավ մի սն շրջան, որից աստիճանաբար նյութականացավ
խուցը կամ սենյակը, որտեղ հիմա էր: Ուղիղ պառկած էր ն ի վի-
ճակի չէր շարժվել: Մարմինն ամրացված էր բոլոր կենսական կե-
տերում: Նույնիսկ ծոծրակն ինչ-որ կերպ ամրացված էր: Օ'Բրայընը
մռայլ ու բավական տխուր նայում էր վերնից: Ներքնից նրա դեմքը
կոպիտ ու մաշված տեսք ուներ, աչքերի տակ պարկեր էին, իսկ
քթից մինչն կզակը՝ ծալքեր: Նա ավելի տարիքով էր, քան Ուինս-
թընն էր կարծում. գուցե քառասունութ-հիսուն տարեկան: Ձեռքը
կլոր թվատախտակի լծակին էր:

- Ես ասացի ձեզ,- ասաց Օ'՛բրայընը,- որ եթե հանդիպենք,
ապա՝ այստեղ:

- Այո,- ասաց Ուինսթընը:

Առանց որնէ այլ նախազգուշացման, բացի Օ'Բրայընի ձեռ-
քի թեթն շարժումից, մարմնով ցավի ալիք անցավ: Սարսափելի
ցավ էր. նա չէր տեսնում՝ ինչ է կատարվում, ն այն զգացողությունն
ուներ, թե իրեն մահացու վնասվածք են հասցնում: Չգիտեր՝ դա իս-
կապե՛ս կատարվում էր, թե՞ էլեկտրականության ազդեցությունն
էր, բայց մարմինն աղավաղվում էր, իսկ հոդերը դանդաղ հեռա-
նում էին իրարից: Չնայած ցավից ճակատին քրտինք էր հայտնվել,

-260-

ամենից շատ վախենում էր, թե ողնաշարն ուր որ է կկոտրվի: Նա
սեղմել ատամները ն խոր շունչ քաշեց քթով` փորձելով հնարա-
վորինս լուռ մնալ:

- Դուք վախենում եք,- ասաց Օ'Բրայընը՝ ուսումնասիրելով նրա
դեմքը,- որ ճեր մեջ ինչ-որ բան կկոտրվի: Ամենից շատ՝ որ կկոտրվի
հենց ողնաշարը: Վառ տեսնում եք այն պատկերը, թե ողերն ինչպես
են հեռանում իրարից, իսկ հեղուկը կաթում է նրանցից: Ահա թե
ինչի մասին եք մտածում, ճիշտ է, Ուի՞՛նսթըն:

Ուինսթընը չպատասխանեց: Օ'Բրայընը հետ մղեց լծակը: Ցավի
ալիքը հեռացավ նույնքան արագ, որքան հայտնվել էր:

- Քառասոն էր,- ասաց Օ'Բրայընը-- Տեսնո՛ւմ եք, այս թվատախ-
տակի վրա թվերը հասնում են հարյուրի: Խնդրում եմ, մեր խոսակ-
ցության ընթացքում հիշեք, որ ես իրավունք ունեմ ցավ պատճառել
ցանկացած պահի ն ցանկացած աստիճանի: Եթե ստեք, կամ փոր-
ճեք խուսափել պատասխանից, կամ նույնիսկ պատասխանեք ոչ
այնպես, ինչպես թույլ են տալիս ձեր մտավոր կարողությունները,
անմիջապես Յչալու եք ցավից: Հասկացա՞ք:

- Այո,- ասաց Ուինսթընը:

Օ'Բրայընը մի փոքր մեղմացավ: Նա մտազբաղ ուղղեց ակնոցը
ն մեկ-երկու քայլ արեց: Հիմա խոսում էր մեղմ ու համբերատար
ճայնով: Ասես բժիշկ լիներ կամ ուսուցիչ, կամ նույնիսկ քահանա.
ավելի շատ ջանում էր բացատրել ու համոզել, քան պատժել:

- Շատ եմ տանջվում ձեզ հետ, Ուինսթըն,- ասաց նա,- որով-
հետն դուք արժանի եք դրան: Դուք փայլուն հասկանում եք, թե ինչ
է կատարվում ձեզ հետ: Վաղուց գիտեք, թեն չեք ցանկանում խոս-
տովանել: Դուք մտավոր խնդիրներ ունեք: Տառապում եք հիշողու-
թյան արատից: Ի վիճակի չեք հիշել իրական դեպքերը ն համոզում
եք ճեզ, որ հիշում եք դեպքեր, որ երբեք չեն պատահել: Բարեբախ-
տաբար, դա հնարավոր է բուժել: Երբեք չեք բուժվել, որովհետե
չեք ցանկացել: Դրա համար մի փոքր կամքի ուժ էր պետք, որին
պատրաստ «էիք: Ես քաջատեղյակ եմ, որ նույնիսկ հիմա կառչում

- 261-

եք ձեր հիվանդությունից` կարծելով, որ դա արժանիք է: Հիմա մի
օրինակ կբերեմ: Այս պահին Օվկիանիան ո՛ր տերության հետ է
պատերազմում:

- Երբ ինձ ձերբակալեցին, Օվկիանիան պատերազմում էր Արնե-
լաասիայի հետ:

- Արնելաասիայի: Լա'վ: Օվկիանիան միշտ էլ պատերազմել է
Արնելաասիայի դեմ, ճիշտ է:

Ուինսթընը շունչ քաշեց: Նա բացեց բերանը, որ խոսի, բայց չխո-
սեց: Չէր կարողանում աշքերը հեռացնել թյատախտակից:

- Խնդրում եմ՝ ճշմարտությունը, Ուինսթըն: Ձեր ճշմարտությո՛ւնը:
Ասացեք ինճ՝ ի՞նչ եք հիշում:

- Շիշում եմ, որ իմ ձերբակալվելուց ընդամենը մեկ շաբաթ առաջ
բնավ պատերազմ չէինք մղում Արնելաասիայի դեմ: Դաշնակից էինք
նրան: Պատերազմը Եվրասիայի դեմ էր: Տնեց չորս տարի: Մինչ այդ...

Օ'Բրայընը ձեռքի շարժումով ընդհատեց նրան:

- Մեկ ուրիշ օրինակ,- ասաց նա:- Մի քանի օր առաջ դուք իս-
կապես լուրջ մոլորության մեջ էիք: Հավատացած էիք, որ երեք
մարդ՝ Կուսակցության երբեմնի անդամներ Ջոնսը, Աարոնսոնն ու
Ռութերֆորդը մարդիկ, որոնց մահապատժի էին ենթարկել դա-
վաճանության ու նենգաշորթության համար՝ այն բանից հետո, երբ
ամեն ինչ ամբողջությամբ խոստովանեցին, մեղավոր չեն այն հան-
ցագործությունների համար, որոնց մեջ մեղադրվում էին: Շավա-
տում էիք, որ տեսել եք անսխալ փաստաթուղթ, որն ապացուցում
էր նրանց խոստովանությունների կեղծ լինելը: Կա մի լուսանկար,
որը ձեզ հայտնվել է տեսիլքում: Հավատացած էիք, որ այն պահել
եք ճեր ձեռքին: Լուսանկարը համարյա այսպիսին էր:

Թերթի երկարավուն կտորը հայտնվել էր Օ'Բրայընի ձեռքին:
Մոտ հինգ վայրկյան Ուինսթընի տեսադաշտում էր: Դա լուսանկար
էր, իսկ թե ինչ լուսանկար, ոչ մի կասկած չկար: Հենց ԱՅՆ լուսա-
նկարն էր: Ջոնսի, Աարոնսոնի ն Ռութերֆորդի նյույորքյան կուսակ-
ցական հանդիպման լուսանկարի նս մի օրինակ, որը Ուինսթընը

- 262 -

պատահաբար տեսել էր տասնմեկ տարի առաջ ու արագորեն
ոչնչացրել: Միայն մի պահ այն աչքի առաջ էր, հետո դարձյալ անհե-
տացավ տեսադաշտից: Բայց ինքը տեսել էր այն, անկասկած, տեսել
էր: Անհույս, ցավոտ ջանքով փորձեց մարմինը պոկել մահճակալից:
Անհնար էր որնէ ուղղությամբ նույնիսկ մեկ սանտիմետր շարժվել:
Մի պահ նույնիսկ մոռացել էր թվատախտակի մասին: Միայն ուզում
էր դարձյալ մատներով դիպծել լուսանկարին կամ գոնե տեսնել:

- Այն գոյությո՛ւն ունի,- ճչաց նա:

- Ոչ,- ասաց Օ'Բրայընը:

Նա սկսեց քայլել սենյակում: Դիմացի պատի մեջ հիշողության
անցք կար: Օ'Բրայընը բարճրացրեց ցանցավոր կափարիչը: Թղթի
փխրուն կտորը հեռացավ տաք օդի հոսանքով. անհետացավ
բոցերի մեջ: Օ'Բրայընը շրջվեց պատից:

- Մոխիր,- ասաց նա-- Նույնիսկ ոչ թե մոխիր, այլ փոշի: Այն
գոյություն չունի ու երբեք էլ գոյություն չի ունեցել:

- Բայց եղել է: Գոյություն ունի: Գոյություն ունի հիշողության մեջ:
Ես հիշում եմ: Դուք հիշում եք:

- Ես չեմ հիշում,-- ասաց Օ'Բրայընը:

Ուինսթընի սիրտը տակնուվրա եղավ: Դա կրկնամիտք էր: Նա
մահացու անօգնականության զգացում ուներ: Եթե վստահ լիներ,
որ ՕԲրայընը ստում է, դա այնքան էլ կարնոր չէր լինի: Բայց չի
բացառվում, որ Օ'Բրայընն իրոք մոռացել է լուսանկարի մասին: Ու
եթե այդպես է, ապա երնի արդեն մոռացել է նան այն, որ հերքել է,
որ հիշում է, Ա մոռացել է, որ մոռացել է: Ինչպե՞ս կարող ես վստահ
լինել, որ դա հասարակ խաբեություն է: Գուցե մտքի մեջ խելագար
տեղաշարժն իրական է. այդ միտքը հուսահատեցնում էր:

Օ'Բրայընը մտազբաղ նայում էր նրան: Ավելի քան երբնէ նման
էր ուսուցչի, որը չարչարվում է կամակոր, բայց խոստումնալից
երեխայի հետ:

- Կա կուսակցական մի կարգախոս, որն առնչվում է հիշողության
վերահսկման հետ,- ասաց նա:- Կրկնեք, խնդրեմ:

-263-

- Ով վերահսկում է անցյալը, վերահսկում է ապագան. ով վերա-
հսկում է ներկան, վերահսկում է անցյալը,- հնազանդ կրկնեց
Ուինսթընը:

- Ով վերահսկում է ներկան, վերահսկում է անցյալը,- ասաց
Օ'Բրայընը գլխով հավանության նշան անելով:- Ուինսթըն, ճեր
կարծիքով՝ անցյալն իսկապե՛ս գոյություն ունի:

Ուինսթընին դարձյալ համակեց անօգնականության զգացումը:
Աչքերը թափառում էին թվատախտակի վրա: Նա «գիտեր՝ ո՛ր պա-
տասխանն իրեն կփրկի ցավից «այո»-ն, թե՞ «ոչ»-ը. բայց նան
չգիտեր, թե որ պատասխանն էր Ճիշտ:

Օ'Բրայընը թույլ ժպտաց:

- Դուք մետաֆիզիկ չեք, Ուի՛նսթըն,- ասաց նա-- Մինչ այս պահը
երբեք չեք մտածել` ինչ է նշանակում գոյություն: Ավելի կոնկրետ
կարտահայտվեմ: Անցյալը գոյություն ունի կոնկրետ, տարածու-
թյան մեջ: Կա՞ որնէ տեղ, մի վայր, ֆիզիկական առարկաների աշ-
խարհ, որտեղ անցյալը դեռ շարունակվում է:

- Ոչ:

- Եթե անցյալ գոյություն ունի, ապա՝ որտե՛ղ:

- Արձանագրություններում: Գրի է առնված:

- Արձանագրություններում: Ե՛վ:

- Մտքում: ՄարԴկային հիշողության մեջ:

- Հիշողության մեջ: Շատ լավ: Մենք Կուսակցությունը, վերա-
հսկում ենք բոլոր արձանագրություններն ու բոլոր հիշողություն-
ները: Հետնաբար՝ վերահսկում ենք անցյալը, ճի՛շտ է:

- Բայց ինչպե՛ս կարող եք մարդկանց ստիպել մոռանալ,-- դարճ-
յալ ճչաց Ուինսթընը մի պահ մոռանալով թվատախտակի մա-
սին:- Դա լինում Է կամքից անկախ: Վեր է մարդու ուժերից: Ինչ-
պե՛ս կարող եք վերահսկել հիշողությունը: Դուք չեք վերահսկել իմ
հիշողությունը:

Օ'Բրայընի շարժումները դարձյալ խստացան: Ձեռքը դրեց
թվատախտակի վրա:

-264-

- Շակառակը,- ասաց նա,- դուք չեք վերահսկել այն: Եվ դրա
համար էլ ճեզ այստեղ են բերել: Դուք այստեղ եք, որովհետն չկա-
րողացաք լինել հնազանդ ն կարգապահ: Դուք չհնազանդվեցիք,
ինչի դիմաց վճարելու եք հոգեկան առողջությամբ: Նախընտրեցիք
լինել խելագար, փոքրամասնություն դառնալ: Միայն կարգապահ
միտքը կարող է տեսնել իրականությունը, Ուինսթըն: Դուք կարծում
եք իրականությունը օբյեկտիվ, արտաքին, ինքնուրույն գոյություն
ունեցող երնույթ է: Կարծում եք նան, որ իրականության բնույթն
ակնհայտ է: Երբ խաբում եք ինքներդ ձեզ` կարծելով, թե ինչ-որ
բան եք տեսնում, ենթադրում եք, որ բոլորն էլ տեսնում են նույնը:
Բայց ասում եմ ձեզ, Ուի՛նսթըն. իրականությունն արտաքին երնույթ
չէ: Իրականությունը գոյություն ունի մարդու գիտակցության մեջ Ա
ուրիշ ոչ մի տեղ: Ոչ թե անհատական գիտակցության մեջ, որը կա-
րող է սխալվել ն ամեն դեպքում շուտով անհետանալու է. միայն
Կուսակցության գիտակցության մեջ, որը հավաքական է ն անմահ:
Ճշմարտություն է այն, ինչ Կուսակցությունն է ճշմարտություն հա-
մարում: Անհնար է տեսնել իրականությունը, եթե չնայես Կուսակ-
ցության աչքերով: Դուք պետք է դա նորից սովորեք, Ուինսթըն:
Դրա համար պետք է ինքնաոչնչացում, կամքի ուժ: Դուք պետք է
զսպեք ձեզ, մինչ վերգտնեք մտավոր հավասարակեոռությունը:

Նա մի քանի վայրկյան դադար առավ, որպեսզի Ուինսթընը
յուրացնի իր ասածը:

- Հիշո՛ւմ եք,- շարունակեց նա,- ինչպես էիք գրել ճեր օրագրում.
«Ազատություն է` ազատ ասել, որ երկու գումարած երկու չորս է»:

- Այո,- ասաց Ուինսթընը:

Օ'Բրայընը ձախ ձեռքը մեկնեց Ուինսթընին, թաքցրեց բութն ու
բացեց չորս մատները:

- Քանի՛՝ մատ է, Ուի'նսթըն:

- Չորս:

- Իսկ եթե Կուսակցությունն ասում է, որ ոչ թե չորս է, այլ հինգ,
ապա քանի'սն է:

-265-

- Զորս:

Վերջին բառից հետո հնաց ցավից: Թվատախտակի սլաքը ցույց
էր տվել հիսունհինգ: Ուինսթընի ողջ մարմինը պատվել էր քրտին-
քով: Օդը ներխուժում էր թոքերն ու դուրս գալիս խոր տնքոցներով,
որ Ուինսթընը չէր կարող զսպել նույնիսկ ատամները սեղմելով:
Դեռ չորս մատները պարզած` Օ'Բրայընը հետնում էր նրան: Նա
հետ տարավ լծակը: Այս անգամ ցավը միայն մի փոքր թուլացավ:

- Քանի՝ մատ է, Ուի՞՛նսթըն:

- Չորս:

Սլաքը հասավ վաթսունի:

- Քանի՝ մատ է, Ուի՛նսթըն:

- Չորս, որս: Ուրիշ ի՞նչ կարող եմ ասել: Չո՛րս:

Սլաքը երնի դարձյալ բարձրացել էր, բայց Ուինսթընը չէր նայում:
Նրա տեսադաշտում միայն ծանր, դաժան դեմքն ու չորս մատներն
էին: Մատներն աչքի առաջ ասես սյուներ լինեին հսկայական,
աղոտ, կարծես շարժվում էին, բայց կասկած կար. չորսն էին:

- Քանի՞ մատ է, Ուի՛նսթըն:

- Զորս: Բավական է: Բավական է: Ինչպե՛ս կարող եք շարունա-
կել: Չո՛րս, չո՛րս:

- Քանի՝ մատ է, Ուինսթըն:

- Շինգ: Հինգ: Հինգ:

- 5, Ուինսթըն, անօգուտ է: Դուք ստում եք: Դեռնս մտածում եք,
որ չորս մատ է: Ասացեք խնդրեմ, քանի՞ մատ է:

- Չորս: Հինգ: Չորս: Որքան ուզում եք: Միայն թե վերջ տվեք,
վերջ տվեք ցավին:

Հանկած պարզվեց, որ նստած է, իսկ Օ/Բրայընը գրկել է նրա
ուսերը: Երնում է՝ Ուինսթընը մի քանի վայրկյան կորցրել էր գիտակ-
ցությունը: Մարմինը պրկող կապերը թուլացրել էին: Նա շատ էր
մրսում, անվերահսկելի դողում էր, ատամները զնգում էին, այ-
տերով արցունքներ էին հոսում: Մի պահ երեխայի նման փարվեց
Օ'Բրայընին ու զարմանալի հարմարավետություն զգաց, երբ նա իր

-266-

ծանր թնով գրկեց իր ուսերը: Թվում էր Օ'Բրայընն իր պաշտպանն
է, որ ցավը եկել է դրսից, ուրիշ ծագում ունի, ն որ հենց Օ'Բրայընը
կփրկի իրեն ցավից:

- Դանդաղ եք սովորում, Ուինսթըն,- մեղմ ասաց Օ'Բրայընը:

- Ի՛նչ կարող եմ անել,-- հեկեկաց նա: - Ինչպե՛ս չտեսնեմ այն, ինչ
աչքիս առաջ է: Երկու գումարած երկու հավասար է չորս:

- Երբեմն, Ուի՞նսթըն: Երբեմն հինգ է: Երբեմն՝ երեք: Երբեմն՝ բո-
լորը միաժամանակ: Դուք պետք է ջանք թափեք: Նորմալ հոգեվի-
ճակը վերականգնելն այնքան էլ հեշտ չէ:

Նա Ուինսթընին պառկեցրեց մահճակալին: Վերջույթների կա-
պերը դարձյալ ձգվեցին, բայց ցավը տեղի էր տվել, իսկ դողը դա-
դարել էր թողնելով միայն թուլություն ու մրսածություն: Օ'Բրայընը
ձեռքով արեց սպիտակազգեստ մարդուն, որն այդ բոլոր գոր-
ծողությունների ընթացքում անշարժ կանգնած էր: Սպիտակա-
զգեստը կռացավ ու մոտիկից նայեց Ուինսթընի աչքերի մեջ, չափեց
նրա զարկերակը, ականջը դրեց կրծքավանդակին, թփթփացրեց
այսուայնտեղ, ապա գլխով ցույց տվեց Օ'Բրայընին:

- Նորից,- ասաց Օ'Բրայընը:

Ցավը հեղեղեց Ուինսթընի մարմինը: Սլաքը երնի հասել էր յո-
թանասուն-յոթանասունհինգի: Այս անգամ նա փակեց աչքերը:
Գիտեր, որ մատները դեռ աչքի առաջ են, ու դեռ չորսն են: Հիմա
մի բան էր կարնոր. դիմանալ ջղաճգությանը: ՝Նա այլնս չէր նկա-
տում` լալի՛ս է, թե ոչ: Ցավը դարձյալ պակասեց: Նա բացեց աչքերը:
Օ'Բրայընը հետ էր տարել լծակը:

- Քանի՞ մատ է, Ուինսթըն:

- Զորս: Երնի չորս: Եթե կարողանայի, հինգ կտեսնեի: Ես
փորճում եմ հինգ մատ տեսնել:

- Ի՞նչ եք ուզում. համոզել ինձ, որ հի՞նգ եք տեսնում, թե՞
իսկապես տեսնել:

- Իսկապես տեսնել:

- Նորից,- ասաց Օ'Բրայընը:

- 267 -

Սլաքը երնի ութսուն-իննսունի վրա էր: Միայն ժամանակ առ
Ժամանակ Ուինսթընին հաջողվում էր հիշել, թե ցավն ինչից էր:
Սեղմած կոպերի ետնում թվում էր մատների անտառը պարում
էր, ավելանում ու պակասում, մեկը մյուսի ետնից անհետանում ս
դարձյալ հայտնվում: Նա փորճում էր հաշվել դրանք, բայց չէր հի-
շում՝ ինչու: Միայն գիտեր, որ անհնար է հաշվել, ն պատճառը գու-
ցե առեղծվածային նույնությունն էր հինգի ու չորսի: Ցավը դարճյալ
թուլացավ: Երբ բացեց աչքերը, պարզեց՝ դեռ նույն բանն է տեսնում:
Շարժվող ծառեր հիշեցնող անհամար մատները շարված էին բոլոր
կողմերում` մերթ խաչվելով, մերթ հեռանալով: Նա նորից փակեց
աչքերը:

- Քանի՞ մատ եմ ցույց տալիս, Ուի՛նսթըն:

- Չգիտեմ: Չգիտեմ: Դուք կսպանեք ինձ, եթե կրկնեք: Չորս,
հինգ, վեց. անկեղծ, չգիտեմ:

- Ավելի լավ է,- ասաց Օ'Բրայընը:

Ասեղը մտավ Ուինսթընի թնի մեջ: Գրեթե նույն պահին էլ երա-
նելի, ապաքինող ջերմություն տարածվեց ողջ մարմնով: Ցավը
գրեթե մոռացվեց: Նա բացեց աչքերն ու երախտապարտ նայեց
Օ'Բրայընին: Տեսնելով նրա ծանր, ակոսված դեմքը` այնքան տգեղ
ու այնքան խելացի, սիրտն ասես տակնուվրա եղավ: Եթե կարո-
ղանար շարժվել, կմեկներ ձեռքն ու կդիպչեր Օ'Բրայընի թնին: Եր-
բեք այդքան չէր սիրել նրան, որքան այդ պահին ն ոչ միայն այն
պատճառով, որ նա վերջ էր տվել ցավին: Վերադարձել էր հին
զգացողությունը, ու հիմա կարնոր չէր ով է Օ'Բրայընը ընկեր,
թե թշնամի: Օ'Բրայընը մարդ է, ում հետ կարելի է խոսել: Գուցե
մարդը ոչ այնքան սիրվելու, որքան հասկացված լինելու կարիք ու-
նի: Օ'Բրայընը տանջանքով իրեն հասցրել էր խելագարության, իսկ
քիչ անց անկասկած մահվան գիրկն էր ուղարկելու: Կարնոր չէր:
Ինչ-որ իմաստով իրենց կապում էր մի բան, որ ընկերությունից էլ
խորն էր. թեն դրա մասին երբեք չէր խոսվում, ինչ-որ տեղ կար մի
վայր, ուր նրանք կարող են հանդիպել ու խոսել: Օ'Բրայընը նայում

-268-

էր նրան այնպիսի արտահայտությամբ, ասես նույնն էր մտածում:
Նա խոսեց թեթն, անբռնազբոսիկ:

- Գիտե՛ք որտեղ եք, Ուի՞՛նսթըն,-- հարցրեց նա:

- Զգիտեմ: Կռահում եմ, որ Սիրո նախարարությունում եմ:

- Գիտե՛ք երբվանից եք այստեղ:

- Զգիտեմ: Օրեր, շաբաթներ, ամիսներ... կարծում եմ` ամիսներ:

- Ձեր կարծիքով` ինչո՛ւ ենք մարդկանց այստեղ բերում:

- Որպեսզի նրանց ստիպեք խոստովանել:

- Ոչ, պատճառը դա չէ: Նորից փորձեք:

- Որպեսզի պատժեք նրանց:

- Ոչ- բացականչեց Օ՛Բրայընը: Նրա ճՃճայնն անճանաչելիորեն
փոխվեց, իսկ դեմքը հանկարծ լրջացավ ու աշխուժացավ: -- ՈՀ: Ոչ
միայն խոստովանություն կորզելու, ոչ միայն ձեզ պատժելու համար:
Կուզե՛ք բացատրեմ ինչու ենք ձեզ այստեղ բերել: Որպեսզի բուժենք:
Որպեսզի ձեզ ողջամիտ դարճնենք: Հասկանո՛ւմ եք, Ուինսթըն, բո-
լոր նրանք, ում բերում ենք այստեղ, հեռանում են բուժված: Մեզ չեն
հետաքրքրում ձեր գործած հիմար հանցանքները: Կուսակցությանը
չի հետաքրքրում բացահայտ գործողությունը. մեզ մտահոգում է
միայն միտքը: Մենք ոչ միայն ոչնչացնում ենք մեր թշնամիներին,
այլն փոխում ենք նրանց: Հասկանո՛ւմ եք դա ինչ է նշանակում:

Նա կռացավ Ուինսթընի վրա: Մոտիկության պատճառով դեմքը
հսկայական էր թվում, ու նան՝ սարսափելի տգեղ, քանի որ Ուինս-
թընը նայում էր ներքնից: Ավելին, նրա դեմքին նկատելի էր ինչ-որ
խանդավառություն, խելագար լարվածություն: Ուինսթընի սիրտը
դարճյալ կծկվեց: Եթե հնարավոր լիներ, ավելի խոր կուչ կգար ան-
կողնու մեջ: Նա վստահ էր, որ Օ'Բրայընը պատրաստվում է հենց
այնպես ճգել լծակը: Սակայն այդ պահին Օ'Բրայընը շրջվեց: Նա
մեկ-երկու քայլ հետուառաջ արեց: Հետո շարունակեց ոչ այնքան
կրքոտ, որքան առաջ:

- Նախ ն առաջ պետք է հասկանաք, որ այստեղ չկան նահա-
տակներ: Դուք կարդացել եք անցյալի կրոնական հալածանքների

-269-

մասին: Միջին դարերում գոյություն ուներ Ինկվիզիցիա: Սակայն
ձախողվեց: `՝Նպատակը հերետիկոսությունն արմատախիլ անելն
էր, մինչդեռ հավիտենական դարձրեց այն: Խարույկի մեջ այրված
յուրաքանչյուր հերետիկոսի հետնում էին հազարավորները: Ինչո՞ւ:
Որովհետն Ինկվիզիցիան բացահայտ սպանում էր իր թշնամինե-
րին ն սպանում էր նան չզղջացողներին. իրականում` սպանում էր,
որովհետն չէին զղջում: Մարդիկ մահանում էին, որովհետն չէին
հրաժարվում իրենց իրական համոզմունքներից: Բնականաբար,
փառքը լիովին բաժին էր ընկնում զոհին, իսկ ամոթը Շավատա-
քննիչին, ով այրում էր նրան: Ավելի ուշ՝ քսաներորդ դարում, դա
կոչվեց ամբողջատիրական համակարգ: Կային գերմանացի նա-
ցիստներ ն ռուս կոմունիստներ: Ռուսները հալածում էին հերետի-
կոսությունն ավելի դաժանորեն, քան Ինկվիզիցիան: Նրանք կար-
ծում էին, որ դասեր են քաղել անցյալի սխալներից. ամեն դեպքում,
նրանք գիտեին, որ մարտիրոս դառնալու կարիք չկա: Մինչ իրենց
զոհերին հանրության դատին հանձնելը, միտումնավոր ոչնչացնում
էին նրանց արժանապատվությունը: Բանտարկյալներին ոչնչաց-
նում էին խոշտանգումներով ու մենությամբ ն վերածում արհա-
մարհելի, ստորաքարշ թշվառ արարածների, որոնք խոստովանում
էին այն ամենը, ինչ ասում էին. իրենց ողողում Էին վիրավորանքնե-
րով, մեղադրում միմյանց, թաքնվում իրար թիկունքում, թնկթնկում
ն գութ աղերսում: Սակայն ընդամենը մի քանի տարի անց դարձ-
յալ նույնն էր կրկնվում: Մեռյալները դառնում էին մարտիրոսներ,
նրանց ստորաքարշությունը մոռացվում էր: Կրկնում եմ, ինչո՛ւ:
Նախ ն առաջ, որովհետն նրանց խոստովանություններն ակնհայ-
տորեն կորզված էին ու ոչ ճշմարիտ: Մենք նման սխալներ թույլ
չենք տալիս: Այստեղ արված բոլոր խոստովանությունները ճիշտ
են: Մենք ճիշտ ենք դարճնում դրանք: Ամենակարնորը՝ թույլ չենք
տալիս, որ մեռյալները կանգնեն մեր դեմ: Պետք չէ երնակայել, որ
սերունդները կարդարացնեն ձեզ, Ուինսթըն: Ժառանգները երբեք
չեն լսի ձեր մասին: Ձեզ կմաքրեն պատմության հոսքից: Մենք ձեզ
-270-

կվերածենք գազի ու բաց կթողնենք ստրատոսֆերա: Ձեզնից ոչինչ
չի մնա՝ ոչ անուն ցուցակներում, ոչ հիշողություն կենդանի մարդ-
կանց ուղեղներում: Ձեզ կոչնչացնեն ինչպես անցյալում, այնպես էլ
ապագայում: Ասես երբեք էլ գոյություն չեք ունեցել:

«Այդ դեպքում ինչո՞ւ եք տանջում ինձ»,- մի պահ դառնացած
մտածեց Ուինսթընը: Օ'Բրայընը դադարեց խոսել, ասես Ուինսթընն
իր միտքը բարձրաձայն էր արտահայտել: Նա իր մեծ, տգեղ դեմքը
մոտեցրեց Ուինսթընին. աչքերը փոքր-ինչ նեղացան:

- Մտածում եք,- ասաց նա,- որ եթե մտադրվել ենք լիովին
ոչնչացնել ձեզ, այնպես, որ ձեր ասած ոչ մի բառ փոքրիկ նշանա-
կություն անգամ չունենա, այդ դեպքում ինչո՛ւ ենք նախ հարցա-
քննում ձեզ: Այդ մասին էիք մտածում, ճիշտ է:

- Այո,- ասաց նա:

Օ'Բրայընը թույլ ժպտաց:

- Դուք ընդհանրական կարգի արատն եք, Ուի՞՛նսթըն: Բիծ եք,
որը պետք է մաքրել: Հենց նոր չասացի", որ մենք տարբերվում ենք
անցյալի հալածողներից: Մեզ չի գոհացնում բացասական հնա-
զանդությունը ն ոչ էլ ամենաանարգ հպատակությունը: Երբ ի վեր-
ջո հանձնվեք մեզ, դա կլինի ձեր կամքի ազատ դրսնորում: Մենք
ոչնչացնում ենք հերետիկոսին ոչ թե որ դիմադրում է մեզ. քանի
դեռ դիմադրում է, չենք ոչնչացնում: Մենք նրան շրջում ենք, գրա-
վում նրա ներքին միտքը, վերափոխում նրան: Նրանից հեռացնում
ենք ողջ չարիքն ու պատրանքները. մեր կողմն ենք քաշում նրան,
ոչ թե պաշտոնապես, այլ անկեղծորեն, սրտով ու հոգով: Նա դառ-
նում է մեզնից մեկը, հետո սպանում ենք նրան: Մեզ համար անըն-
դունելի է, որ աշխարհում ինչ-որ տեղ կա սխալ միտք, որքան էլ
գաղտնի ու թույլ լինի այն: Նույնիսկ մահվան պահին չենք կարող
ընդունել որնէ շեղում: Անցյալում հերետիկոսը նույնիսկ խարույ-
կի մոտ շարունակում էր փառաբանել հերետիկոսությունը, հրճվել
դրանով: Նույնիսկ ռուսական զտումների զոհը միջանցքում քայլե-
լիս Ա փամփուշտի սպասելիս կարող էր իր գանգի մեջ փակ պահել

-2/1-

ապստամբ միտքը: Մինչ ուղեղը ոչնչացնելը, մենք նախ այն կա-
տարյալ ենք դարձնում: Շին դեսպոտիզմի հրամանը սկսվում է այս-
պես` «Չհամարճակվե՛ս»: Ամբողջատերերի հրամանը «Դու պետք
է»: Մեր հրամանն է` «Դու ես»: Այստեղ բերվածներից ոչ ոք չի ընդ-
դիմանում մեզ: Բոլորին մաքրում են: Ի վերջո մեզ հաջողվեց կոտրել
նույնիսկ այն երեք թշվառ դավաճծաններին` Ջոնսին, Աարոնսոնին
ն Ռութերֆորդին, որոնց անմեղությանը մի ժամանակ հավատում
էիք: Տեսել եմ, թե նրանց ինչպես են աստիճանաբար տանջում,
ինչպես են նրանք թնկթնկում, քծնում, արտասվում, ի վերջո ոչ թե
ցավից կամ վախից, այլ միայն զղջումից: Երբ ավարտեցինք աշ-
խատանքը, նրանք ընդամենը մարդու կաղապար էին: Նրանց ներ-
սում ոչինչ չէր մնացել` բացի արածի համար զղջումից ն Մեծ Եղ-
բոր հանդեպ սիրուց: Հուզիչ էր տեսնել, թե ինչպես են սիրում նրան:
Աղաչում էին, որ իրենց արագ գնդակահարեն, որպեսզի մեռնեն,
քանի դեռ միտքը մաքուր է:

Նրա ճայնը գրեթե երազկոտ էր դարձել: Դեմքին փառաբանու-
թյուն, խելագար խանդավառություն էր վառվում: «Նա չի ձնաց-
նում,- մտածեց Ուինսթընը,- նա կեղծավոր չէ, հավատում է իր
ամեն մի խոսքին»: Ամենից շատ նրան ճնշում էր սեփական ինտե-
լեկտուալ թերարժեքության գիտակցումը: Նա հետնում էր, թե այդ
ծանրամարմին, բայց վայելչագեղ մարդն ինչպես Է քայլում` մերթ
հայտնվելով իր տեսադաշտում, մերթ դուրս գալով: Օ'Բրայընը բո--
լոր առումներով իրենից խոշոր էր: Չկար մի գաղափար, որ երբնէ
ծագել էր կամ կարող էր ծագել Ուինսթընի մտքում, որն Օ՛'Բրայընը
վաղուց չէր իմացել, ստուգել ու մերժել: Նրա միտքը պարունակում
էր Ուինսթընի միտքը: Բայց այդ դեպքում Օ'Բրայընն ինչպե՛ս կարող
էր խենթ լինել: Ավելի հավանական է, որ ինքը Ուինսթընն է խենթ:
Օ՛'Բրայընը կանգ առավ ն նայեց նրան: Ձայնը դարձյալ խստացավ:

- Մի երնակայեք, թե կփրկվեք, Ուի'նսթըն, նույնիսկ եթե ամբող-
ջովին հանձնվեք մեզ: Մենք երբեք չենք խնայում որնէ մեկին, ով
գոնե մեկ անգամ շեղվել է ուղուց: Ու եթե նուխիսկ որոշենք թույլ

-272-

տալ, որ ապրեք մինչն ձեր բնական մահը, միննույն է, երբեք չեք
խուսափի մեզնից: Այն, ինչ այստեղ կատարվում Է ձեզ հետ, հա-
վերժ է: `՝Նախօրոք իմացեք: Այնպես կոչնչացնենք, որ ոտքի չեք
կանգնի: Ձեզ հետ կպատահեն դեպքեր, որոնցից չեք կարող վե-
րականգնվել, նույնիսկ եթե հազար տարի ապրեք: Այլնս երբեք
չեք ունենա սովորական մարդկային զգացմունքներ: Ձեր ներսում
ամեն ինչ կմեռնի: Այլնս երբեք չեք զգա սեր, ընկերություն, կյան-
քի ուրախություն, ծիծաղ, հետաքրքրասիրություն, խիզախություն
կամ մաքրություն: Դուք դատարկ կլինեք: Մինչն վերջին կաթիլը
կճզմենք ձեզ, ապա կլցնենք մեզնով:

Նա կանգ առավ ու ձեռքով նշան արեց սպիտակազգեստ տղա-
մարդուն: Ուինսթընը զգաց, թե ինչպես թիկունքից ինչ-որ ծանր
սարքավորում մոտեցրին գլխին: Օ'Բրայընը նստել էր մահժակալին
այնպես, որ դեմքը հավասար լինի Ուինսթընի դեմքին:

- Երեք հազար,- ասաց նա՝ Ուինսթընի գլխի վրայով դիմելով
սպիտակազգեստին:

Երկու փափուկ, փոքր-ինչ խոնավ բարձիկ սեղմվեց Ուինս-
թընի քունքերին: Նա ցնցվեց: Նորից ցավ զգաց, բայց՝ ուրիշ ցավ:
Օ'Բրայընը բռնեց նրա ճեռքը՝ համոզելով, գրեթե սիրալիր:

- Այս անգամ ցավ չի լինի,- ասաց նա:- Նայեք ուղիղ աչքերիս
մեջ:

Այդ պահին կործանիչ պայթյուն եղավ, կամ թվաց, թե պայթյուն
էր, չնայած վստահ չէր արդյո՛ք ուղեկցվեց աղմուկով: Լույսի կու-
րացնող բռնկումը, սակայն, անկասկած էր: Ուինսթընը չէր վնասվել,
բայց տապալվել էր: Չնայած արդեն պառկած էր մեջքի վրա, երբ
դա պատահեց, տարօրինակ զգացողություն ունեցավ, ասես իրեն
գցել են, ու հայտնվել է այդ դիրքում: Սարսափելի անցավ հարվածը
տապալեց նրան: Գլխի հետ նույնպես ինչ-որ բան էր պատահել:
Երբ տեսողությունը պարզվեց, նա հիշեց, թե ով է ն որտեղ է, ճա-
նաչեց իր դեմքին ուշադիր նայողին, բայց ինչ-որ տեղ ընդարճակ
դատարկություն էր, ասես ուղեղից մի կտոր հեռացրել էին:

-273-

- Երկար չի տնի,- ասաց Օ՛Բրայընը: -- ՞Նայեք աչքերիս մեջ:
Օվկիանիան ո՛ր երկրի հետ է պատերազմում:

Ուինսթընը մտածեց: Նա գիտեր՝ ինչ է Օվկիանիան, Ա որ ինքը
Օվկիանիայի քաղաքացի է: Նան հիշեց Եվրասիան ն Արնելա-
ասիան, բայց չգիտեր ով է պատերազմում ում դեմ: Ըստ էության,
տեղյակ էլ չէր, որ պատերազմ է:

- Չեմ հիշում:

- Օվկիանիան պատերազմում է Արնելաասիայի դեմ: Հիմա
հիշեցի՛ք:

- Այո:

- Օվկիանիան միշտ էլ պատերազմել է Արնելաասիայի դեմ:
Ձեր ծնունդից, կուսակցության ստեղծումից, պատմության առաջին
օրից ի վեր պատերազմը շարունակվում է առանց դադարի, միշտ
նույն պատերազմը: Հիշո՞ւմ եք դա:

- Այո:

- Տասնմեկ տարի առաջ դուք լեգենդ եք հորինել երեք մարդու
մասին, որոնք դավաճանության համար դատապարտվել են մահ-
վան: Հորինել եք, թե տեսել եք նրանց անմեղությունն ապացուցող
թղթի մի կտոր: Այդպիսի թուղթ երբնէ գոյություն չի ունեցել: Դուք
հնարել եք, իսկ ավելի ուշ սկսել եք հավատալ դրան: Հիմա հիշում
եք այն պահը, երբ առաջին անգամ հորինեցիք: Հիշո՛ւմ եք:

- Այո:

- Հենց նոր ձեզ ցույց տվեցի մատներս: Դուք տեսաք հինգ մատ:
Հիշո՞ւմ եք:

- Այո:

Օ'Բրայընը բարձրացրեց ճախ ձեռքի մատները՝ թաքցնելով բութ
մատը:

- Շխգ մատ է: Տեսնո՛ւմ եք հինգ մատ:

- Այո:

Մի կարճ ակնթարթ նա տեսավ դրանք, իսկ հետո մտքում տե-
սարանը փոխվեց: Տեսավ հինգ մատ՝ առանց աղավաղման: Հետո

-274-

ամեն ինչ նորից կարգին էր, ն հին վախը, ատելությունն ու շփոթ-
մունքը դարձյալ ներս էին խցկվել: Բայց եղավ լուսաշող վստահու-
թյան մի պահ, նա չէր հիշում՝ որքան, գուցե երեսուն վայրկյան, երբ
Օ՛Բրայընի ցանկացածԿնոր առաջարկ լցրեց դատարկության կտորը
ու դարձավ բացարձակ ճշմարտություն, երբ երկու գումարած երկու
հավասար կլիներ երեքի, ինչպես ն հինգի, եթե դրա կարիքը լիներ:
Այդ վիճակն անցավ ավելի շուտ, քան Օ՛'Բրայընը կթողներ նրա
ճեռքը, բայց չնայած Ուինսթընը չէր կարող վերականգնել այդ վի-
ճակը, հիշում էր այն, ինչպես հիշում ես կյանքում ինչ-որ ժամանակ
պատահած պայծառ դեպքը, երբ դու, ըստ էության, այլ մարդ էիր:

- Հիմա տեսնո՛ւմ եք,- ասաց Օ'Բրայընը,- որ դա ցանկացած
դեպքում հնարավոր է:

- Այո,- ասաց Ուինսթընը:

Օ'Բրայընը բավարարված ոտքի կանգնեց: Ուինսթընը տեսավ,
թե իր ճախ կողմում սպիտակազգեստ մարդն ինչպես կոտրեց
սրվակն ու քաշեց ներարկիչի մխոցը: Օ'Բրայընը Ժպիտով շրջվեց
Ուինսթընի կողմը: ` Նա առաջվա պես ուղղեց ակնոցը քթի վրա:

- Հիշում եք ինչպես էիք գրել օրագրում,- ասաց նա,- կարնոր չէ`
ես ընկեր եմ թե թշնամի, քանի որ միակ մարդն եմ, ով հասկանում
է ձեզ, ն որի հետ կարելի է խոսել: Դուք իրավացի եք: Ինձ համար
հաճելի է խոսել ձեզ հետ: Ձեր մտածողությունն ինձ դուր է գալիս:
Նման է իմ մտածողությանը, այն տարբերությամբ, որ դուք խենթ
եք: Մինչ զրույցն ավարտելը կարող եք մի քանի հարց տալ, եթե
ուզում եք:

- Ցանկացած հա՛րց:

- Ցանկացած,- նա տեսավ, որ Ուինսթընն աչքերը հառել էր
թվատախտակին-- Անջատված է: Ո՛րն է ձեր առաջին հարցը:

- Ի՞նչ եք արել Ջուլիային,- ասաց Ուինսթընը:

Օ'Բրայընը դարձյալ ժպտաց:

- Նա դավաճանեց ձեզ, Ուինսթըն: Անմիջապես նս անվերապա-
հորեն: Հազվադեպ ենք հանդիպում մարդկանց, որոնք այդքան

-275-

արագ են հանձնվում մեզ: Եթե տեսնեիք, հազիվ թե ճանաչեիք
նրան: Ապստամբ ոգին, ստախոսությունը, անխոհեմությունը, արա-
տավոր միտքը. ամեն ինչ վերացել էր նրանից: Կատարյալ փոփո-
խություն էր: Դասագրքային օրինակ:

- Դուք տանջե՛լ եք նրան:

Օ՛'Բրայընը չպատասխանեց հարգին:

- Շաջորդ հարցը,- ասաց նա:

- Մեծ Եղբայրը գոյություն ունի՞

- Իհարկե գոյություն ունի: Կուսակցությունը գոյություն ունի: Մեծ
Եղբայրը Կուսակցության մարմնավորումն է:

- Նա նույն կե՛րպ գոյություն ունի, ինչպես ես:

- Դուք գոյություն չունեք,- ասաց Օ'Բրայընը:

Դարձյալ անօգնականության զգացումը համակեց նրան: Նա
գիտեր կամ կարող էր պատկերացնել այն փաստարկները, որոնք
կապացուցեին իր չգոյությունը. բայց դրանք անհեթեթ էին, ընդա-
մենը բառախաղ: Միթե «դուք գոյություն չունեք» դրույթը տրամա-
բանական անհեթեթություն չի պարունակում: Բայց ի՞նչ իմաստ ունի
ասել դա: Միտքը կծկվում էր, երբ մտածում էր այն անհերքելի, խենթ
փաստարկների մասին, որոնցով Օ'Բրայընը ջախջախում էր իրեն:

- Կարծում եմ` ես գոյություն ունեմ,- հոգնած ասաց նա:- Ես
գիտակցում եմ իմ էությունը: Ես ծնվել եմ ն կմեռնեմ: Ունեմ թներ
ու ոտքեր: Որոշակի տարածություն եմ զբաղեցնում: Ոչ մի պինդ
առարկա չի կարող ինձ հետ միաժամանակ նույն տեղը զբաղեց-
նել: Այդ իմաստով Մեծ Եղբայրը գոյություն ունի՛

- Կարնոր չէ: Նա գոյություն ունի:

- Մեծ Եղբայրը երբնէ կմեռնի"

- Իհարկե ոչ: Ինչպե՛ս կարող է մեռնել: Հաջորդ հարցը:

- Եղբայրություն գոյություն ունի՞

- Դուք դա երբեք չեք իմանա, Ուինսթըն: Եթե որոշենք ազա-
տել ձեզ, երբ ավարտենք գործը ձեզ հետ, ու եթե ապրեք մինչն
իննսուն տարեկան, միննույն է, երբեք չեք իմանա պատասխանը՝

-276-

այո թե ոչ: Որքան ապրեք, այնքան չգուշակված հանելուկը մնալու է
ճեր մտքում:

Ուինսթընը լուռ պառկած էր: Նրա կուրծքն ավելի արագ էր վե-
րուվար անում: Նա դեռ չէր տվել այն հարցը, որն առաջինն էր ծա-
գել մտքում: Պետք է տար այդ հարցը, մինչդեռ լեզուն չէր պտտվում:
Նույնիսկ նրա ակնոցն էր հեգնական փայլում: «Գիտի՛,չ- հանկարծ
մտածեց Ուինսթընը,-- գիտի, թե ինչ եմ ուզում հարցնել»: Այդ մտքից
բառերն իրենք իրենց հորդեցին:

- Ի՞նչ կա Սենյակ 101-ում:

Օ'Բրայընի դեմքի արտահայտությունը չփոխվեց: Նա չոր
պատասխանեց.

- Դուք գիտեք՝ ինչ կա Սենյակ 101-ում: Բոլորն էլ գիտեն՝ ինչ կա
Սենյակ 101-ում:

Նա մատով նշան արեց սպիտակազգեստին: Ակնհայտ էր, որ
զրույցն ավարտված էր: Ասեղը մտավ Ուինսթընի թնի մեջ: Նա
գրեթե անմիջապես խոր քուն մտավ:

- Ձեր վերականգնումը բաղկացած է երեք փուլից,- ասաց
Օ'Բրայընը:- Ուսում, ըմբռնում Ա ընդունում: Հիմա Ժամանակն է, որ
անցնենք երկրորդ փուլին:

Ինչպես միշտ, Ուինսթընը պառկած էր մեջքի վրա: Բայց վերջին
շրջանում կապերը թուլացնում էին: Նրան դեռ գամված էին պահում
անկողնուն, բայց կարող էր փոքր-ինչ շարժել ծնկները, մի կողմից
մյուս կողմ շրջել գլուխը ե արմունկից բարձրացնել թները: Թվա-
տախտակի հանդեպ սարսափը նույնպես պակասել էր: Կարող էր
խուսափել դրա պատճառած ցավից, եթե բավական հնարամիտ
լիներ. հիմնականում Օ'Բրայընը քաշում էր լծակը, երբ Ուինսթընն
ինչ-որ հիմարություն էր դուրս տալիս: Երբեմն ողջ խոսակցությունն

-277-

անցնում էր առանց թվատախտակն օգտագործելու: Նա չէր հիշում`
քանի զրույց են ունեցել: (Թվում էր՝ ողջ գործընթացը ձգվել էր եր-
կար, անորոշ Ժամանակ՝ գուցե շաբաթներ, իսկ զրույցների միջն
ընդմիջումները երբեմն տնում էին մի քանի օր, երբեմն՝ ընդամենը
մեկ-երկու Ժամ:

- Քանի դեռ պառկած էիք այստեղ,- ասաց Օ'Բրայընը,- հաճախ
եք մտածել, նույնիսկ հարցրել եք ինձ. ինչո՛ւ Սիրո նախարարու-
թյունն այսքան Ժամանակ ու ջանք է թափում ձեզ վրա: Իսկ երբ
ազատ էիք լինում, ըստ էության նույն հարցի շուրջ էիք մտածում:
Դուք հասկացել եք այն հասարակության մեխանիկան, որի մեջ
ապրում եք, բայց չեք ընկալել նրա հիմքում ընկած շարժառիթները:
Հիշո՛ւմ եք ինչ էիք գրել ճեր օրագրում. «Ես հասկանում եմ` ինչպես,
բայց չեմ հասկանում` ինչու»: Հենց այն ժամանակ, երբ մտածեցիք
ինչո՞ւ, կասկածի տակ դրեցիք ձեր սեփական ողջամտությունը:
Դուք կարդացել եք գիրքը, Գոլդսթեյնի գիրքը, կամ գոնե որոշ
գլուխներ: Այնտեղ հանդիպե՛լ եք որնէ բանի, որի մասին չգիտեիք:

- Դուք այն կարդացե՛լ եք,- հարցրեց Ուինսթընը:

- Ես եմ գրել: Այսինքն` մասնակցել եմ ստեղծմանը: Ինչպես
Գիտեք, ոչ մի գիրք հնարավոր չէ ստեղծել մենակ:

- Ինչ գրված է, ճիշտ է:

- Նկարագրությունը՝ այո: Առաջադրված ծրագիրն անհեթեթու-
թյուն է: Գաղտնի կուտակել իմացություն... աստիճանաբար լուսա-
վորել զանգվածներին... ի վերջո պրոլետարական ապստամբու-
թյուն... Կուսակցության տապալում: Ինքներդ էիք կռահում` հետո
ինչ է լիսելու: Այդ ամենն անհեթեթություն է: Պրոլետարները եր-
բեք չեն ապստամբի, նույնիսկ հազար կամ միլիոն տարի հետո:
Նրանք չեն կարող: Կարիք չկա, որ բացատրեմ պատճառը. դուք
արդեն գիտեք: Եթե երբնէ մոլեգին ապստամբության երազանքներ
եք փայփայել, թողե՛ք դրանք: Կուսակցության տապալումն անհնար
է: Կուսակցության իշխանությունը հարատն է: Սա թող դառնա ճեր
մտքերի ելակետը:

-278-

Նա մոտեցավ մահճակալին:

.- Շավե՛'րժ,- կրկնեց նա:- Իսկ հիմա թույլ տվեք վերադառնալ
«ինչպես» ն «ինչու» հարցերին: Դուք բավական լավ եք հասկանում,
թե Կուսակցությունն ինչպես է պահպանում իր իշխանությունը:
Հիմա ասացեք մենք ինչու ենք կառչում իշխանությունից: Ո՛րն է
մեր շարժառիթը: Մեզ ինչի՞ համար է պետք իշխանությունը: Դե,
խոսեք,- ավելացրեց նա, քանի որ Ուինսթընը լուռ էր:

Այնուամենայնիվ, Ուինսթընը նս մեկ-երկու վայրկյան չխոսեց:
Նրան համակել էր հոգնածությունը: Խանդավառության աղոտ,
խենթ փայլը դարձյալ հայտնվեց Օ'Բրայընի դեմքին: Նա նախա-
պես գիտեր, թե ինչ է ասելու Օ՛Բրայընը. որ իշխանությունը Կու-
սակցությանը պետք է ոչ թե իր, այլ մեծամասնության բարեկե-
ցության համար: Իշխանություն պետք է, որովհետն մարդկանց
մեծամասնությունը թուլամորթ, երկչոտ արարածներ են, որոնք
չեն կարող դիմանալ ազատությանը, չեն կարող նայել ճշմարտու-
թյան աչքերին. նրանց պետք է կառավարեն ն կանոնավոր ստեն
նրանք, ովքեր իրենցից ուժեղ են: Որ մարդկությունն ընտրության
առաջ է` ազատություն կամ երջանկություն, որ մարդկության մեծ
մասի համար երջանկությունն ավելի լավ է: Որ կուսակցությունը
թույլերի հավերժական պաշտպանն է, նվիրյալների խումբ, որը
չարիք է գործում` հանուն մոտալուտ բարիքի, զոհում իր երջան-
կությունը հանուն ուրիշների: Ուինսթընը մտածում էր՝ սարսափե-
լին ու ահավորն այն է, որ երբ Օ'Բրայընն ասի դա, ինքը կհա-
վատա: Դա գրված էր նրա դեմքին: Օ'Բրայընն ամեն ինչ գիտի:
Ուինսթընից հազար անգամ ավելի լավ գիտի, թե իրականում
ինչ է աշխարհը, ինչպիսի անկում է ապրում մարդկային հասա-
րակության մեծամասնությունը, Ա թե ինչ ստերով ու բարբարո-
սություններով Է Կուսակցությունը նրանց պահում այդ վիճակում:
Նա ամեն ինչ հասկացել էր, ամեն ինչ կշռադատել, բայց ոչինչ
չէր փոխվել. վերջնական նպատակն արդարացնում է ամեն ինչ:
«Ի՞նչ կարող ես անել,- մտածեց Ուինսթընը,- խելագարի դեմ, որը

-279-

քեզնից խելացի է, որն անկողմնակալ լսում է փաստարկներդ,
ապա ուղղակի պնդում իր խելագարությունը»:

- Դուք մեզ իշխում եք՝ ճեր շահերից ելնելով,- խամրած ձայնով
ասաց նա-- Դուք հավատում եք, որ մարդ արարածները չեն կարող
կառավարել իրենց, հետնաբար...

Նա ցնցվեց ու գրեթե ճչաց: Ցավը խայթեց մարմինը: Օ" Բրայընը
լծակը հասցրել էր երեսունհինգի:

- Հիմարություն է, Ուի՛նսթըն, հիմարություն,- ասաց նա:- Նման
բան ասելուց առաջ ավելի լավ մտածեք:

Նա հետ քաշեց լծակն ու շարունակեց.

- Հիմա ինքս կպատասխանեմ իմ հարցին: Ահա թե ինչ: Կուսակ-
ցությունն իշխանության է ճգտում միայն սեփական շահի համար:
Մեզ չի հետաքրքրում ուրիշների բարօրությունը. հետաքրքրում է
միայն իշխանությունը: Ո՛չ հարստություն, ոչ ճոխություն, ոչ երկար
կյանք, ոչ երջանկություն. միայն իշխանություն, մաքուր իշխա-
նություն: Շուտով կհասկանաք, թե ինչ է մաքուր իշխանությունը:
Մենք գիտենք, թե ինչ ենք անում, ու դրանով էլ տարբերվում ենք
անցյալի բոլոր օլիգարխներից: Մյուսները, նույնիսկ նրանք, որ
նման են մեզ, վախկոտ ու կեղծավոր էին: Գերմանացի նացիստ-
ներն ու ռուս կոմունիստներն իրենց մեթոդներով շատ էին մոտե-
ցել մեզ, բայց երբեք համարձակություն չունեցան հասկանալու սե-
փական շարժառիթները: Նրանք երնակայում կամ գուցե նույնիսկ
հավատում էին, որ զավթել են իշխանությունն իրենց կամքից ան-
կախ Ա սահմանափակ ժամանակով, իսկ մոտակայքում` թեկուզ
հենց առաջին շրջադարձին, դրախտն է, որտեղ մարդիկ կլինեն
ազատ ու հավասար: Մենք ուրիշ ենք: Գիտենք, որ ոչ ոք երբեք
չի զավթում իշխանությունը նրանից հրաժարվելու մտադրու-
թյամբ: Իշխանությունը միջոց չէ, նպատակ է: Դիկտատուրան հե-
ղափոխությունը պաշտպանելու համար չի հաստատվում. հեղա-
փոխությունն արվում Է դիկտատուրա հաստատելու համար: Հե-
տապնդման նպատակը հետապնդումն է: Տանջանքի նպատակը

-280-

տանջանքն է: Իշխանության նպատակն իշխանությունն է: Հիմա
հասկանո՛ւմ եք ինձ:

Ուինսթընն ապշեց, ինչպես ն. ավելի վաղ, Օ'Բրայընի դեմքի
հոգնածությունից: Այն ուժեղ էր, մսոտ ու դաժան. դեմքին երնում
էր խելք ն մի տեսակ զսպված կիրք, որի առաջնա անօգնական էր.
բայց դեմքը հոգնած էր: Աչքերի տակ պարկեր էին, իսկ մաշկը կախ
էր ընկել այտոսկրերից: Օ'Բրայընը կռացավ նրա վրա՝ միտումնա-
վոր մոտեցնելով տանջված դեմքը:

- Դուք մտածում եք,- ասաց նա,- որ իմ դեմքը ծեր է ու հոգ-
նած: Մտածում եք, որ խոսում եմ իշխանության մասին, մինչդեռ ի
վիճակի չեմ կանխել իմ սեւիական մարմնի քայքայումը: Չե՛ք հաս-
կանում, Ուի՛նսթըն, որ անհատն ընդամենը բջիջ է: Բջջի հոգնա-
ծությունն օրգանիզմի ուժն է: Դուք մեռնո՛ւմ եք, երբ կտրում եք ձեր
եղունգները:

Նա շրջվեց մահճակալից ու սկսեց հետուառաջ անել` մի ճեռքը
գրպանում:

- Մենք իշխանության քրմերն ենք,- ասաց նա-- Աստված իշխա-
նություն է: Բայց ինչ վերաբերում Է ձեզ, իշխանությունն ընդամենը
բառ է: Ժամանակն է, որ գաղափար կազմեք, թե ինչ է նշանա-
կում իշխանություն: Նախ ն առաջ պետք է հասկանաք, որ իշխա-
նությունը հավաքական է: Անհատն իշխանություն է ձեռք բերում
այն դեպքում, երբ դադարում Է անհատ լինել: Ձեզ հայտնի է Կու-
սակցության կարգախոսը. «Ազատությունը ստրկություն է»: Երբնէ
մտածե՛լ եք, որ այն կարելի է փոխել: Ստրկությունն ազատություն է:
Մենակ ն ազատ մարդը միշտ պարտության է մատնված: Այդպես
էլ պետք է լինի, որովհետն յուրաքանչյուր արարած դատապարտ-
ված է մահվան, իսկ դա մեծագույն ճախողումներից մեկն է: Բայց
եթե նրան հաջողվի ամբողջությամբ, անմնացորդ ենթարկվել, եթե
հաջողվի հրաժարվել իր ինքնությունից, եթե ձուլվի Կուսակցու-
թյանը, Կուսակցությունն էլ` իրեն, ապա կդառնա հզոր ն անմահ:
Երկրորդ. դուք պետք է հասկանաք, որ իշխանությունը մարդկանց

- 281-

իշխելն է: Իշխանություն մարմնի, բայց առավել՝ մտքի վրա: Մատե-
րիայի, կամ ինչպես դուք եք կոչում՝ արտաքին իրականության վրա
իշխանություն ունենալն արժեք չունի: Մատերիայի հանդեպ մենք
արդեն բացարճակ իշխանություն ունենք:

Մի պահ Ուինսթընն անտեսեց թվատախտակը: Ջանքերի գեր-
լարումով փորձեց նստել, բայց նրան հաջողվեց միայն ցավեցնել
մարմինը:

- Բայց ինչպե՛ս կարող եք վերահսկել մատերիան,- Ուինսթընն
ասես պայթեց-- Դուք նույնիսկ չեք կարող վերահսկել եղանակը կամ
ճգողականության օրենքը: Կան հիվանդություններ, ցավ, մահ...

Օ'Բրայընը ճեռքի շարժումով լռեցրեց նրան:

- Մենք վերահսկում ենք մատերիան, որովհետն. վերահսկում
ենք միտքը: Իրականությունն ուղեղի ներսում է: Աստիճանաբար
կսովորեք դա, Ուինսթըն: Մեզ համար անհնար ոչինչ չկա: Անտե-
սանելիություն, ազատ անկում, ցանկացած բան: Եթե ուզեմ, կարող
եմ թռչել հատակից օճառի պղպջակի պես: Ես դա չեմ ուզում, որով-
հետն. Կուսակցությունը չի ուզում: Դուք պետք է ազատվեք բնու-
թյան օրենքների մասին տասնիններորդ դարի պատկերացումնե-
րից: Մենք ինքներս ենք ստեղծում բնության օրենքները:

- Չեք ստեղծում: Դուք նույնիսկ այս մոլորակի տերերը չեք: Իսկ
ի՞նչ կասեք Եվրասիայի ն Արնելաասիայի մասին: Դուք դեռ չեք
նվաճել դրանք:

- Կարնոր չէ: Կնվաճենք, երբ մեզ հարմար լինի: Ու եթե չնվա-
մենք, ի՞նչ տարբերություն: Կարող ենք վերացնել դրանք: Օվկիա-
նիան է ամբողջ աշխարհը:

- Բայց աշխարհն ընդամենը փոշեհատիկ է: Իսկ մարդը փոք-
րիկ ու անօգնական: Նա երբվանից գոյություն ունի: Միլիոնավոր
տարիներ երկիրը բնակեցված չէր:

- Անհեթեթություն է: Երկիրը մեր տարիքին է, ոչ ավելի: Ինչպե՛ս
կարող է ավելի մեծ լիսել: Մարդկային գիտակցությունից դուրս
ոչինչ գոյություն չունի:

- 282 -

- Բայց ապարաշերտերը լի են բնաջնջված կենդանիների ոս-
կորներով. մամոնտներ, մաստոդոնտներ ն հսկայական սողուններ,
որ ապրել են այստեղ մարդու ծագումից շատ ավելի առաջ:

- Դուք երբնէ տեսե՛լ եք այդ ոսկորները, Ուի՛նսթըն: Իհարկե՝ ոչ:
Տասնիններորդ դարի կենսաբաններն են հնարել դրանք: Մարդուց
առաջ ոչինչ չի եղել: Մարդուց հետո, եթե նրա վերջը գա, ոչինչ չի
լինի: Մարդուց դուրս ոչինչ չկա:

- Բայց ամբողջ տիեզերքը մեզնից դուրս է: Նայեք աստղերին:
Նրանց մի մասը միլիոնավոր լուսային տարվա պատմություն ունի:
Մենք երբեք չենք հասնի նրանց:

- Ի՞ն5 են աստղերը,- անտարբեր ասաց Օ'Բրայընը:- Այստե-
ղից մի քանի կիլոմետր հեռու գտնվող կրակի կտորներ: Եթե ցան-
կանանք, կարող ենք հասնել նրանց: Կամ կարող ենք բնաջնջել:
Երկիրը տիեզերքի կենտրոնն է: Արնն ու աստղերը պտտվում են
նրա շուրջը:

Ուինսթընը մի ջղաձգական շարժում էլ արեց: Բայց այս անգամ
ոչինչ չասաց: Օ'Բրայընը շարունակեց, ասես պատասխանում էր
նրա առարկությանը:

- Դա, իհարկե, պիտանի ւէ որոշակի նպատակների համար:
Երբ նավարկում ենք օվկիանոսով կամ կանխատեսում ենք խավա-
րումը, հաճախ ավելի հարմար է ենթադրել, որ երկիրը պտտվում
է արնի շուրջը, ն որ միլիոնավոր կիլոմետրերի վրա աստղեր կան:
Բայց դրանից ի՞նչ: Կարծում եք չե՞նք կարող ստեղծել աստղագի-
տության կրկնակի համակարգ: Աստղերը կարող են լինել մոտ կամ
հեռու կախված մեր ցանկությունից: Կարծում եք մեր մաթեմատի-
կոսներն ի զորու չե՞ն դրան: Մոռացե՛լ եք կրկնամտքի մասին:

Ուինսթընը դարձյալ պառկեց մահճակալին: Ինչ էլ ասում էր,
արագ պատասխանը մահակի պես տապալում էր նրան: Բայց նա
Գիտեր, գիտե՛ր, որ իրավացի է: Հավատը, որ մեր գիտակցությունից
դուրս ոչինչ չկա... հաստատ կա այն հերքելու որնէ միջոց: Մի՛թե դա
վաղուց մոլորություն չի համարվում: Նույնիսկ անուն ունի, միայն թե

- 283 -

նա մոռացել էր: Օ'Բրայընի շուրթերին թույլ ժպիտ հայտնվեց, երբ
նայեց Ուինսթընին:

- Ասել եմ ձեզ, Ուինսթըն,- ասաց նա,- որ թույլ եք մետաֆիզի-
կայից: Բառը, որ փորձում եք հիշել, սոլիպսիզմն է: Բայց դուք սխալ-
վում եք: Դա սոլիպսիզմ չէ: Հավաքական սոլիպսիզմ, եթե կուզեք:
Բայց դա այլ բան է. իրականում՝ հակառակը: Շեղվեցինք թեմայից,-
ավելացրեց նա այլ տոնով:- Իրական իշխանությունը, իշխանու-
թյուն, որի համար ստիպված ենք պայքարել գիշեր ու ցերեկ, իշ-
խանությունն է ոչ թե իրերի, այլ մարդկանց հանդեպ,- նա լռեց ու
մի պահ նորից հայտնվեց դպրոցի տնօրենի դերում, որը հարցեր է
տալիս խոստումնալից աշակերտին-- Մարդն ինչպե՛ս Է իշխանու-
թյուն հաստատում ուրիշ մարդու վրա, Ուի'նսթըն:

Ուինսթընը մտածեց.

- Նրան տառապանք պաւոճառելով,- ասաց նա:

- Իրավացի եք: Նրան տառապանք պատճառելով: Հնազանդու-
թյունը բավական չէ: Եթե նա չտառապի, ինչպե՛ս կարող եք վստահ
լինել, որ հնազանդվում է ճեր, ն ոչ թե իր կամքին: Իշխանությունը
ցավ պատճառելու ն ստորացնելու մեջ է: Իշխանությունը հետնյալն
է. կտոր-կտոր անել մարդկանց մտքերը ու կրկին հավաքել նոր
ձնով` ինչպես ինքդ ես ուզում: Հիմա հասկանո՞ւմ եք, թե ինչ աշ-
խարհ ենք ստեղծում: Սա հիմար հեդոնիստական ուտոպիայի ճիշտ
հակառակն է, որ երնակայում էին հին բարեփոխողները: Վախի ու
դավաճանության աշխարհը չարչարանք է, տրորողների ու տրոր-
վողների աշխարհ, աշխարհ, որը բարեփոխվելով ոչ թե պակաս,
այլ ավելի անգութ կդառնա: Մեր աշխարհում առաջընթացն ավե-
լացնելու է ցավը: Հին քաղաքակրթությունները պնդում էին, որ
հիմնվել են սիրո կամ արդարության վրա: Մերը հիմնված է ատե-
լության վրա: Մեր աշխարհում չեն լինի այլ զգացմունքներ՝ բացի
վախից, ցասումից, հրճվանքից ու ինքնանվաստացումից: Մենք
կոչնչացնենք մնացած ամեն ինչ: Արդեն արմատախիլ ենք անում
մտածողության եղանակները "նախահեղափոխական շրջանի

-284-

մնացուկները: Կտրել ենք կապերը երեխայի ու ծնողի, մարդուն այլ
մարդու, տղամարդու ն կնոջ միջն: Ոչ ոք այլնս չի համարճակվում
վստահել կնոջը, երեխային կամ ընկերոջը: Բայց ապագայում չեն
լինի ոչ կանայք, ոչ ընկերներ: Ծնվելուն պես երեխաներին կխլեն
մայրերից, ինչպես ձուն են հավից առնում: Սեռական բնազդն ար-
մատախիլ կարվի: Վերարտադրողականությունը կդառնա ամե-
նամյա ձնականություն, ինչպես մթերային քարտի թարմացումը:
Կվերացնենք օրգազմը: Մեր նյարդաբանները հիմա աշխատում են
այդ ուղղությամբ: Չի լինի հավատարմություն, բացի Կուսակցու-
թյան հանդեպ հավատարմությունից: Չի լինի սեր, բացի Մեծ Եղ-
բոր հանդեպ սիրուց: Չի լինի ծիծաղ, բացի պարտված թշնամու
դեմ հաղթական ծիծաղից: Չի լինի ոչ արվեստ, ոչ գրականություն,
ոչ գիտություն: Երբ ամենակարող լինենք, գիտության կարիք այլնս
չի լինի: Չի լինի տարբերություն գեղեցիկի ն տգեղի միջն: Չի լի-
նի հետաքրքրություն ն հաճույք կյանքի ընթացքի հանդեպ: Մնա-
ցած բոլոր հաճույքները կվերացվեն: Բայց միշտ, մի՛ մոռացեք սա,
Ուի՞նսթըն, միշտ կլինի իշխանության արբեցում, որ մշտապես կաճի
ու մշտապես կսրվի: Միշտ, ցանկագած պահի, կլինի հաղթանակի
հրճվանք, ցնծություն, երբ կոխոտենք անօգնական թշնամուն: Եթե
ճեզ պետք է ապագայի պատկերը, պատկերացրեք երկարաճիտ
կոշիկ, որով տրորում են մարդու դեմքը. ընդմիշտ:

Նա լռեց, ասես սպասում էր, որ Ուինսթընը կխոսի: Ուինսթընը
դարձյալ փորձեց կուչ գալ մահճակալի մեջ: Նա ոչինչ չէր կարող
ասել: Սիրտն ասես սառած լիներ: Օ'Բրայընը շարունակեց.

- Ընդմիշտ հիշեք: Միշտ կլինի դեմք, որը կկոխոտեն: Միշտ կլինի
հերետիկոս` հասարակության թշնամի, որին կհաղթեն ու կնվաս-
տացնեն: Այն ամենը, ինչի ենթարկվել եք մեր ձեռքում հայտնվելուց
ի վեր, այդ ամենը կշարունակվի ու դեռ ավելի վատ: Լրտեսությունը,
մատնությունները, ձերբակալությունները, խոշտանգումները, մա-
հապատիժները, անհետացումները երբեք չեն վերանա: Դա կլինի
որքան սարսափի, այնքան էլ հաղթանակի աշխարհ: Որքան հզոր

-285-

լինի Կուսակցությունը, այնքան անհամբեր կլինի. որքան ընդդիմու-
թյունը թույլ լինի, այնքան բռնատիրությունը կուժեղանա: Գոլդս-
թեյնը ն նրա հերետիկոսությունները միշտ կլինեն: Ամեն օր, ամեն
վայրկյան դրանք կպարտվեն, կպատվազրկվեն, կենթարկվեն
ծաղրի, նրանց վրա կթքեն, բայց նրանք կպահպանեն իրենց գոյու-
թյունը: Այս դրաման, որ խաղում եմ ձեզ հետ յոթ տարի, կշարու-
նակվի նորից ու նորից, սերնդից սերունդ միշտ ավելի նուրբ ձնով:
Մեր տրամադրության տակ միշտ կլինի հերետիկոս, որը կճչա
ցավից, կլինի կոտրված ու արհամարհելի, որն ի վերջո, փրկվելով
ինքն իրենից, ինքնակամ մեր ոտքերի տակ սողալով, կզղջա: Սա է
աշխարհը, որ պատրաստում ենք, Ուինսթըն: Հաղթանակ հաղթա-
նակի ետնից, ցնծություն ցնծության ետնից. ազդել, ազդել, ազդել
իշխանության նյարդերի վրա: Ինչպես տեսնում եմ, սկսում եք հաս-
կանալ, թե ինչպիսին է լինելու աշխարհը: Բայց վերջում ոչ միայն
կհասկանաք: Դուք կընդունեք այն, կողջունեք ն կդառնաք նրա մի
մասը:

Ուինսթընը բավականաչափ ուշքի էր եկել, որ խոսեր.

- Զեք կարող,- թույլ-թույլ ասաց նա:

- Ի՛նչ եք ուզում ասել, Ուի՛նսթըն:

- Դուք չեք կարող ստեղծել ձեր նկարագրած աշխարհը: Դա
երազ է: Անհնար է:

- Ինչո՛ւ: `

- Անհնար է վախի, ատելության ն դաժանության վրա քաղա-
քակրթություն հիմնել: Այն չի հարատնի:

- Ինչո՛ւ:

- Կենսունակ չի լինի: Կմասնատվի: Ինքնասպան կլինի:

- Անհեթեթություն է: Դուք հավատացած եք, որ ատելությունն
ավելի հոգնեցնող է, քան սերը: Իսկ ինչու: Եթե նույնիսկ այդպես
լիներ, ի՞նչ կփոխվեր: Ենթադրենք, մենք որոշում ենք ավելի արագ
մաշվել: Ենթադրենք, մարդկային կյանքն արագացնում ենք այն-
պես, որ մարդը ծերունի դառնա երեսուն տարեկանում: Միննույն Է,

-286-

ի՞նչ կփոխվի: Չե՛ք հասկանում, որ անհատի մահը մահ չէ: Կուսակ-
ցությունն անմահ է:

Ինչպես միշտ, նրա ձայնը Ուինսթընին հուսահատության գիրկը
գցեց: Ավելին, վախենում էր, որ եթե շարունակի վիճել, Օ'Բրայընը
դարձյալ կդիմի թվատախտակին: Բայց չէր կարող լռել: Թույլ,
առանց փաստարկների, դարձյալ անցավ հարձակման. նրան ոչինչ
չէր օգնում, բացի սարսափից, որ զգում էր Օ'Բրայընի խոսքերի
հանդեպ:

- գիտեմ... ինձ չի հետաքրքրում: Ձեզ չի հաջողվի: Ինչ-որ բան
կհաղթի ճեզ: Կյանքը կհաղթի ճեզ:

- Մենք վերահսկում ենք կյանքը, Ուի՛նսթըն, նրա բոլոր մակար-
դակներում: Երնակայում եք, թե կա մարդկային էություն կոչվող մի
բան, որին կվիրավորենք մեր գործողություններով, ն որը կկանգնի
մեր դեմ: Բայց մենք ենք ստեղծում մարդկային էությունը: Մարդիկ
անսահման դյուրաբեկ են: Կամ գուցե վերադարձել եք ձեր երբեմնի
գաղափարի"ն, որ պրոլետարները կամ ստրուկները ոտքի կկանգ-
նեն ու կտապալեն մեզ: Հանեք դա ձեր մտքից: Նրանք անօգնա-
կան են, ինչպես կենդանիները: Մարդկությունը Կուսակցությունն է:
Մյուսները, որ դրսում են, ոչ մի արժեք չունեն:

- Ինձ չի հետաքրքրում: Ի վերջո նրանք կհաղթեն ձեզ: Վաղ
թե ուշ նրանք կտեսնեն, թե ով եք իրականում, ու ձեզ պատառ-
պատառ կանեն:

- Դուք որնէ փաստ ունե՞ք, որ նման բան է կատարվում: Իսկ
ինչու պիտի լինի:

- Ոչ: Ես հավատում եմ: Գիւրեմ, որ կործանվելու եք: Այս տիեզեր-
քում կա ինչ-որ բան, չգիտեմ, թե ինչ, ինչ-որ հոգի, ինչ-որ սկզբունք,
որ երբեք հնարավոր չէ հաղթահարել:

- Դուք հավատո՛ւմ եք Աստծուն, Ուի՛նսթըն:

- Ոչ

- Այդ դեպքում ո՛րն է այն սկզբունքը, որ կհաղթի մեզ:

- Չգիտեմ: Մարդու ոգին:

-287-

- Իսկ դուք ճեզ մարդ համարում եք:

- Այո:

-Եթե դուք մարդ եք, Ուի՞նսթըն, ապա վերջին մարդն եք: Ձեր տե-
սակը բնաջնջվել է. մենք կժառանգենք Երկիրը: Հասկանո՛ւմ եք, որ
մենակ եք: Դուք դուրս եք պատմությունից, դուք գոյություն չունեք,-
նա հանկարծ դաժանացավ ու կտրուկ ասագց:- Եվ ձեզ բարոյապես
մեզնից գերազա՞նց եք համարում` ձեր ստերով ու դաժանությա՞մբ:

- Այո, ես ինճ գերազանց եմ համարում:

Օ'Բրայընը լուռ էր: Ուինսթընը երկու ուրիշ ձայն լսեց: Շուտով ճա-
նաչեց դրանցից մեկը. իր Ճայնն էր: Իր ու Օ'Բրայընի զրույցի ճայ-
նագրությունն էր` այն գիշեր, երբ ինքը մտավ Եղբայրության մեջ:
Նա լսեց, թե ինչպես Է խոստանում ստել, գողանալ, կեղծել, սպանել,
խրախուսել թմրամոլությունն ու մարմնավաճառությունը, տարածել
վեներական հիվանդություններ, երեխայի դեմքին արջասպ լցնել:
Օ՛Բրայընը ճեռքի անհամբեր շարժում արեց, կարծես ուզում էր ասել,
որ այլնս չարժե լսել: Հետո սեղմեց կոճակը, ու ճայները լռեցին:

- Վեր կացեք մահճակալ իգ,- ասաց նա:

Կապերը թուլացել էին: Ուինսթընը կռացավ հատակին ն անհաս-
տատ ոտքի կանգնեց:

- Դուք վերջին մարդն եք,- ասաց Օ'՛Բրայընը:- Դուք մարդ-
կային հոգու պաշտպան եք: Դուք ձեզ պետք է տեսնեք այնպիսին,
ինչպիսին կաք: Հանվեւք:

Ուինսթընը քանդեց թոկը, որը պահում էր կոմբինեզոնը: Շղթա-
յիկը վաղուց էին պոկել: Նա չէր հիշում` ճերբակալությունից ի վեր
գոնե մի անգամ շոր հանե՛լ էր: Կոմբինեզոնի տակից մարմինը պա-
տել էին կեղտոտ դեղնավուն ցնցոտիները. դժվարությամբ ճանա-
չեց նախկին ներքնաշորերի մնացորդները: Երբ հագուստը նետեց
հատակին, տեսավ, որ սենյակի հեռավոր անկյունում եռակողմ
հայելի կա: Մոտեցավ դրան ու քարացավ: Ու ճչաց: Ակամա:

- Շարունակեք,- ասաց Օ'Բրայընը:- Կանգնեք հայելու թների
միջն: Ձեզ կողքից Էլ կտեսնեք:

-288-

Ուինսթընը քարացել էր վախից: Հայելուց նրան Էր մոտենում կո-
րացած, մոխրագույն, խրտվիլականման մի երնույթ: Նրա իրական
արտաքինը վախեցնող էր ոչ միայն այն պատճառով, որ գիտեր՝ դա
ինքն էր, այլ ինքնին:`Նա մոտեցավ հայելուն: Թ-վաց՝ արարածի դեմքը
դուրս է ցցվել՝ կորացած կեցվածքի պատճառով: Կալանավորի
չարչրկված դեմք՝ դուրս պրծած ճակատով, լերկ գանգ, ներս ընկած
քիթ, ասես ջնջխված այտոսկրեր, կատաղի ու զգուշավոր հայացք:
Այտերը կնճռոտ էին, բերանն ասես սուզված լիներ դրանց մեջ: Դա
հաստատ իր դեմքն էր, բայց նրան թվում էր դեմքն ավելի շատ է
փոխվել, քան ներսը: ` Նրա ցուցադրած զգացմունքները տարբերվում
էին իր զգացածից: Լրիվ ճաղատացել էր: Առաջին պահին մտածեց,
որ մազերն են սպիտակել, բայց իրականում գանգը մոխրագույն
էր դարձել: Բացի ձեռքերից ու դեմքի շրջագծից, մարմինն ամբող-
ջովին մոխրագույն էր՝ հին ու ներծծված կեղտից: Կեղտի տակ՝ այ-
սուայնտեղ, վերքերի կարմիր սպիներ էին, իսկ կոճի մոտ երակային
խոցը վերածվել էր բորբոքված զանգվածի, որից մաշկի թեփիկներ
էին պոկվում: Բայց ամենասարսափելին մարմնի հյուծվածությունն
էր: Կողերի գլանը նեղ էր, ինչպես խրտվիլակինը. ոտքերն այնպես
էին բարակել, որ ծնկներն ազդրերից հաստ էին: Հիմա նա տեսնում
էր, թե Օ'Բրայընն ինչ նկատի ուներ՝ խոսելով կողքից նայելու մասին:
Ողնաշարի թեքությունն ապշեցնող էր: Բարակ ուսերը կռացել էին
առաջ այնպես, որ կրծքավանդակին խոռոչ էր գոյացել, վտիտ պա-
րանոցն ասես կրկնակի ծալվել էր գանգի ծանրության տակ: Կարե-
լի էր ասել, որ դա վաթսուն տարեկան տղամարդու մարմին է, որը
տառապում է ինչ-որ մահացու հիվանդությունից:

- Երբեմն մտածում էիք,-- ասաց Օ'Բրայընը,- որ իմ դեմքը Ներ-
քին կուսակցության անդամի դեմքը, ծեր է ու մաշված: Իսկ ի՞նչ
կարծիքի եք ձեր դեմքի մասին:

Նա բռնեց Ուինսթընի ուսն ու նրան շրջեց իր կողմը:

- Տեսեք, թե ինչ վիճակում եք,- ասաց նա:- ՝Նայեք՝ կեղտն ինչ-
պես է ներծծվել ձեր ամբողջ մարմնի մեջ: Նայեք ինչ կեղտ կա ձեր

-289-

ոտքերի մատների արանքում: Նայեք ճեր ոտքի թարախոտ զզվելի
վերքին: Գիտե՛ք, որ այծի պես գարշահոտում եք: Իսկ գուցե դադա-
րե՞լ եք նկատել: Նայեք ինչպես եք հյուծվել: Տեսնո՛ւմ եք: Ես կարող
եմ բթամատով ու ցուցամատով բռնել ձեր մկանը: Կարող եմ կծել
ճեր պարանոցը, ինչպես գազար կկծեի: Գիտե՛ք, որ մեր ձեռքն ընկ-
նելուց ի վեր քսանհինգ կիլոգրամ նիհարել եք: `Նույնիսկ ձեր մա-
զերն են բռերով թափվում: Նայեք,- նա բռնեց Ուինսթընի գլխից
ու մի խուրձ մազ պոկեց-- Բացեք բերանը: Ինը, տասը, տասնմեկ
ատամ է մնացել: Քանի՛' ատամ ունեիք, երբ եկաք մեզ մոտ: Ասենք,
մնացած մի քանիսն Էլ պոկվելու վրա են: Տեսեք:

Նա ցուցամատով ն ուժեղ բութ մատով քաշեց մնացած դի-
մացի ատամներից մեկը: Սուր ցավը խայթեց Ուինսթընի կզակը:
Օ'Բրայընը արմատով պոկեց առջնի ատամը: Ու շպրտեց հատակին:

- Դուք փտում եք,- ասաց նա,- քայքայվում եք: Ի՞նչ եք դուք:
Կեղտի պարկ: Հիմա շրջվեք ու նորից նայեք հայելու մեջ: Տեսնո՛ւմ
եք ով է նայում ձեզ: Վերջին մա՛րդը: Եթե դուք մարդ եք, ապա սա է
մարդկությունը: Հիմա դարձյալ հագեք ձեր հագուստը:

Ուինսթընը սկսեց հագնվել դանդաղ, անվճռական շարժում-
ներով: Մինչն հիմա կարծես չէր նկատել՝ որքան նիհար ու թույլ է:
Միայն մի միտք կար ուղեղում. երնի այստեղ է շատ ավելի վաղուց,
քան պատկերազնում էր: Հետո հանկարծ, երբ թշվառ ցնցոտիները
քաշեց մարմնին, նրան տիրեց ափսոսանքն իր կործանված մարմ-
նի համար: Չհասկանալով, թե ինչ է անում, ընկավ մահճակալի
կողքին դրված աթոռակին ու սկսեց լաց լինել: Գիտեր իր տգեղու-
թյան, անվայելուչ տեսքի մասին. նա ոսկորների մի կապոց էր՝ կեղ-
տոտ ներքնաշորերով, որ նստել արտասվում էր ծակող սպիտակ
լույսի տակ, բայց չէր կարող դադարել: Օ'Բրայընը գրեթե քնքշորեն
ճեռքը դրեց նրա ուսին:

- Շավերժ այդպես չի լինի,- ասաց նա:- Դուք կարող եք խուսա-
փել դրանից, եթե ցանկանաք: Ամեն ինչ կախված է ճեգնից:

-ԴՈ՛ք,- հեծեծաց Ուինսթընը:- Դուք եք ինձ հասցրել այս վիճակին:

-290-

- Ո», Ուինսթըն, դուք եք ձեզ հասցրել այս վիճակին: Դուք
ընդունեցիք դա, երբ ընդդիմացաք Կուսակցությանը: Ամեն ինչ
սկսվեց առաջին գործողությունից: Չի եղել ոչինչ, որ հնարավոր չէր
կանխատեսել:

Նա մի փոքր դադար տվեց, ապա շարունակեց.

- Մենք ծեծել ենք ձեզ, Ուի՛նսթըն: Մենք կոտրել ենք ձեզ: Տեսաք,
թե ինչպիսին է ձեր մարմինը: Ձեր միտքը նույն վիճակում է: Չեմ
կարծում, թե ձեր մեջ հպարտություն է մնացել: Ձեզ տրորել են ոտ-
քերով, մտրակել ու վիրավորել, դուք ճչացել եք ցավից, թավալվել
եք հատակին՝ ձեր իսկ արյան ու փսխուքի մեջ: Գութ եք աղերսել,
դավաճանել եք բոլորին Ա ամեն ինչի: Մտածե՛լ եք ձեր անկման
մասին, որի հավասարը չկա:

Ուինսթընն այլնս չէր լալիս. արցունքներն իրենք իրենց էին
հոսում: Նա դեմքը դարձրեց Օ'Բրայընին:

- Ես չեմ դավաճանել Ջուլիային,- ասաց նա:

Օ՛Բրայընը մտածկոտ նայեց Ուինսթընին:

- Այո,- ասաց նա,- այո: Միանգամայն ճիշտ է: Դուք չեք դավա-
ճանել Ջուլիային:

Օ'Բրայընի հանդեպ յուրահատուկ ակնածանքը, որ թվում էր
հնարավոր չէ վերացնել, դարձյալ ողողեց Ուինսթընի սիրտը: «Ի՞նչ
խելացի է,- մտածեց նա,- ի՞նչ խելացի է»: Օ'Բրայընը միշտ հասկա-
ցել էր նրան: Աշխարհում ցանկացած ոք անմիջապես կասեր, որ
նա դավաճանել է Ջուլիային: Բայց ինչո՛ւ դա նրանից չէին կորզել
տանջանքներով: Նրանց պատմել էր այն ամենը, ինչ գիտեր Ջու-
լիայի մասին, սովորությունները, բնավորությունը, անցյալ կյանքը.
ամենայն մանրամասնությամբ խոստովանել էր այն ամենը, ինչ
պատահել էր իրենց հանդիպումների ժամանակ, այն ամենը, ինչ
ինքն ասել էր նրան, ու նա՝ իրեն, սն շուկայից գնած ուտելիքները,
իրենց դավածճանությունները, անհասկանալի դավադրությունը
Կուսակցության դեմ. ամեն ինչ: Բայց նա չէր դավաճանել Ջուլիային
այնպես, ինչ իմաստով հիմա մտածում էր: Նա չէր դադարել սիրել

- 291-

Զուլիային. նրա հանդեպ իր զգացմունքները նույնն էին մնացել:
Օ'Բրայընը հասկացել էր նրան. բացատրության կարիք չկար:

- Ասացեք,-- հարցրեց նա,-- ինձ ե՛րբ են գնդակահարելու:

- Գուցե ն շատ ուշ,- ասաց Օ'Բրայընը-- Ձեր գործը բարդ է: Բայց
մի՛ հուսահատվեք: Բոլորն էլ վաղ թե ուշ ապաքինվում են: Ի վերջո,
մենք կգնդակահարենք ձեզ:

Մ

Նա շատ ավելի լավ էր զգում: Գիրանում Ա ուժ էր հավաքում
օրեցօր, եթե իհարկե կարելի էր խոսել օրերի մասին:

Սպիտակ լույսն ու գվվոցը առաջվա պես էին, բայց խուցը փոքր-
ինչ հարմարավետ էր նախորդներից: Սենյակում աթոռ կար, որի
վրա կարելի էր նստել, իսկ տախտակե մահճակի վրա` բարձ ու
ներքնակ: Նրան տարել էին բաղնիք, թույլ էին տալիս, որ հաճախ
լվացվի անագե լվացարանի մեջ: ՞Նույնիսկ տաք ջուր էին տալիս
լվացվելու համար: Նոր ներքնաշորեր ու մի ձեռք մաքուր վերնա-
զգեստ էր ստացել: Երակային վերքի վրա հանգստացնող քսուք
էին քսել: Հեռացրել էին ատամների մնացորդներն ու նոր ատամ-
նաշար դրել:

Երնի շաբաթներ կամ ամիսներ էին անցել: Ցանկության դեպ-
քում հիմա հնարավոր էր հետնել ժամանակի ընթացքին, քանի որ
նրան կարծես թե կանոնավոր էին կերակրում: Ենթադրում էր, որ
իրեն սնունդ են տալիս օրական երեք անգամ. երբեմն հարցնում
էր իրեն` գիշե՛րն է ուտում, թե ցերեկը: Ուտելիքը գարմանալիորեն
լավն էր. ամեն երրորդին՝ միս: Մի անգամ նույնիսկ մի տուփ ծխա-
խոտ բերեցին: Լուցկի չուներ, բայց անխոս պահակը, որ ուտելիք էր
բերում, վառում էր ծխախոտը: Երբ առաջին անգամ փորձեց ծխել,
սրտխառնոց զգաց, բայց դիմացավ ու երկար օգտագործեց տուփը՝
ամեն անգամ ուտելուց հետո կես ծխախոտ ծխելով:

-292-

Նրան սպիտակ թերթաքար էին տվել, որի անկյունում մատիտ
էր ամրացված: Սկզբում Ուինսթընը չօգտվեց դրանից: Նույնիսկ
արթուն ժամանակ լրիվ թմրած էր: Հաճախ մի ճաշից մյուսը գրե-
թե անշարժ պառկում էր, երբեմն՝ քնում, իսկ երբեմն էլ հայտնվում
էր աղոտ անուրջների մեջ, երբ շատ դժվար էր բացել աչքերը: Ար-
դեն ընտելացել էր դեմքին ընկած ուժեղ լույսի տակ քնելուն: Տար-
բերություն չկար, միայն թե երազները հիմա փոքր-ինչ կապված
էին իրար հետ: Ողջ ընթացքում հաճախ երազներ էր տեսնում, ու
միշտ` երջանիկ երազներ: Նա Ոսկե երկրում էր, կամ նստած էր
հսկայական փառահեղ, արնի լույսով ողողված ավերակների մեջ,
մոր, Ջուլիայի, Օ'Բրայընի հետ, ոչինչ չէր անում, միայն նստում էր
արնի տակ ու խոսում խաղաղ բաներից: Արթուն ժամանակ գե-
րազանցապես մտածում էր իր երազների մասին: Հիմա, երբ ցա-
վի ազդակը վերացել էր, նա ասես կորցրել էր մտավոր ջանք գոր-
ծադրելու ունակությունը: Չէր ճանձրանում, զրուցելու կամ ցրվելու
ցանկություն չուներ: Միանգամայն գոհ էր, որ մենակ է, որ իրեն չեն
ծեծում կամ հարցաքննում, որ կուշտ է Ա մաքուր տեսք ունի:

Ժամանակի ընթացքում սկսեց ավելի քիչ քնել, բայց անկողնուց
վեր կենալու ցանկություն չուներ: Նրան մի բան էր պետք. հանգիստ
պառկել ն զգալ, թե ուժն ինչպես է կուտակվում մարմնում: Շոշա-
փում էր մարմնի տարբեր մասերը` փորձելով համոզվել` արդյոք
պատրանք «է՞, որ մկանները կլորանում են, իսկ մաշկը` պրկվում:
Ի վերջո, լիովին համոզվեց, որ գիրանում է. հիմա ազդրերը զգա-
լիորեն ավելի հաստ էին, քան ծնկները: Հետո, նախ դժկամորեն,
սկսեց կանոնավոր կերպով մարզվել: Շատ շուտով նրան հաջողվեց
քայլել երեք կիլոմետր՝ քայլերով չափելով խուցը, ն կորացած ուսերը
սկսեցին ուղղվել: Ավելի բարդ վարժություններ փորձեց Ա ապշած
ու նվաստացած պարզեց, թե ինչ չի կարող անել: Կարող է տեղա-
շարժվել միայն քայլելով, ջի կարող աթոռակը երկար պահել պար-
զած թնով, չի կարող կանգնել մի ոտքի վրա՝ առանց ընկնելու: Նա
պպզեց ու պարզեց, որ միայն ազդրի ու սրունքի տանջալի ցավով է

-293-

հաջողվում ոտքի կանգնել: Ուղիղ պառկեց փորին ու փորձեց ձգվել
ձեռքերի վրա: Բայց անհույս էր, ոչ մի սանտիմետր չկարողացավ
բարձրանալ հատակից: Սակայ էլի մի քանի օր անց, նս մի քա-
նի անգամ սնվելուց հետո այդ սխրանքը հաջողվեց: Որոշ ժամա-
նակ անց կարողացավ Նույնիսկ վեց անգամ անընդմեջ ձգվել: Նա
սկսեց հպարտանալ իր մարմնով ու երբեմն-երբեմն փայփայել հա-
վատը, որ դեմքը նույնպես վերգտնում է սովորական տեսքը: Միայն
այն ժամանակ, երբ պատահաբար դիպավ ճաղատ գլխին, հիշեց
սպիապատ ու ավերակ դեմքը, որ նայում էր իրեն հայելուց:

Նրա միտքն արթնացավ: Նստեց տակտակե մահժակալին,
դեմքը հենեց պատին, թերթաքարը դրեց ծնկներին ու սկսեց
զբաղվել ինքնակրթությամբ:

Նա հանձնվել էր. դա վճռված էր: Իրականում, ինչպես հիմա էր
հասկանում, պատրաստ էր հանձնվել՝ որոշում կայացնելուց շատ
առաջ: Սկսած այն պահից, երբ հայտնվեց Սիրո նախարարությու-
նում, ոչ», նույնիսկ այն րոպեներից, երբ ինքն ու Ջուլիան անօգ-
նական կանգնած էին սենյակում, իսկ հեռէկրանից հնչող երկաթե
ճայնը հրահանգում էր, թե ինչ անեն, նա գիտակցեց, թե որքան
թեթնամիտ ու մակերեսային էին Կուսակցության իշխանությանն
ընդդիմանալու իր փորձերը: Հիմա գիտեր, որ Մտքի ոստիկանու-
թյունը յոթ տարի ռետնել է իրեն, ինչպես բզեզին՝ խոշորացույցով:
Չկար ոչ մի ֆիզիկական գործողություն, բարձրաձայն խոսք, որ
նրանք չէին նկատել, ոչ մի միտք, որ չէին կռահել: Նույնիսկ օրա-
Գրի կազմի վրա հայտնված ճերմակ փոշեհատիկը զգուշորեն դրել
էին տեղը: Նրանք Ուինսթընի համար միացրել էին ձճայնագրու-
թյուններ, ցույց էին տվել լուսանկարներ: Այդ թվում ն` Ջուլիայի ու
իր լուսանկարները: Այո, նույնիսկ... Նա այլնս չէր կարող պայքա-
րել Կուսակցության դեմ: Բացի այդ, Կուսակցությունն իրավացի
էր: Հավանաբար իրավացի էր. ինչպե՛ս կարող է սխալվել անմահ,
հավաքական ուղեղը: Ի՞նչ արտաքին չափանիշով կարելի է ստու-
գել նրա դատողությունները: Ողջամտությունը վիճակագրական

-294-

երնույթ է: Պետք Է միայն մի բան՝ սովորել մտածել նրանց պես:
Միա՛յն դա:

Մատների մեջ մատիտը հաստ ու անշնորհք էր թվում: Նա սկսեց
գրի առնել գլխում ծագած մտքերը: Նախ գրեց խոշոր, ծուռումուռ
մեծատառերով.

ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏՐԿՈՒԹՅՈՒՆ է
Հետո գրեթե միանգամից՝ դրա տակ.
ԵՐԿՈՒ ԳՈՒՄԱՐԱՑ ԵՐԿՈՒ 7ԱՎԱՍԱՐ է 7ԻՆԳ

Բայց հետո մի տեսակ դադար եղավ: Միտքը, կարծես ինչ-որ
բանից վարանելով, ի վիճակի չէր կենտրոնանալ: Գիտեր՝ որն է հա-
ջորդ միտքը, բայց չէր կարողանում հիշել: Իսկ երբ հիշում էր, դրան
հասնում էր միայն դատողությունների միջոցով. միտքը ինքնաբե-
րաբար չէր գալիս: Նա գրեց.

ԱՍՏՎԱԾ ՈՒԺ է

Նա ընդունեց ամեն ինչ: Անցյալը փոփոխելի է: Անցյալը եր-
բեք չի փոխվել: Օվկիանիան պատերազում է Արնելաասիայի դեմ:
Օվկիանիան միշտ էլ պատերազմել էր Արնելաասիայի դեմ: Ջոնսը,
Աարոնսոնը ն Ռութերֆորդը մեղավոր էին այն հանցագործություն-
ների համար, որոնց մեջ մեղադրվում էին: Ինքը երբեք չէր տեսել
նրանց մեղքը հերքող լուսանկարը: Այն երբեք էլ գոյություն չի ունե-
ցել, ինքը հորինել է: Հիշեց, որ հակառակն ապացուցող փաստեր էր
հիշում, բայց դրանք կեղծ հիշողություններ էին, ինքնախաբեության
արդյունք: Ինչ հե՛շտ էր ամեն ինչ: Միայն հնազանդվիր, մնացածն
ինքն իրեն կգա: Դա՛նման էր հոսանքին հակառակ լողալուն. որքան
շատ ես պայքարում, այնքան հոսանքը հետ է շպրտում քեզ, հետո

-295-

հանկարծ որոշում ես շրջվել ու գնալ նրա ուղղությամբ, ն ոչ հակա-
ռակ: Ոչինչ չէր փոխվել, բացի սեփական վերաբերմունքից. ամեն
դեպքում, կատարվել էր նախասահմանվածը: Նա չէր հասկանում,
թե ինչու է ապստամբել: Ամեն ինչ հեշտ էր, բացի...

Ցանկացած բան կարող էր ճիշտ լինել: Այսպես կոչված բնու-
թյան օրենքներն անհեթեթություն են: Ձգողականության օրենքն
անհեթեթություն է: «Եթե ցանկանամ,- ասել էր Օ'Բրայընը,- կարող
եմ օճառի պղպջակի պես թռչել հատակից»: Ուինսթընը մշակել էր
նրա միտքը: «Եթե նա կարծում է, որ կարող է թռչել հատակիզ, ու
եթե ես միաժամանակ մտածեմ, որ տեսնում եմ դա, ապա այդպես
էլ կա»: Հանկարծ, ինչպես խորտակված նավի բեկորն է հայտնվում
ջրի երեսին, նրա գլխում միտք ծագեց. «Իրականում նման բան
չկա: Մենք երնակայում ենք: Դա պատրանք է»: Բայց անմիջապես
վանեց այդ միտքը: Ակնհայտ սխալ էր: Ենթադրում էր, որ ինչ-որ
տեղ, մարդուց դուրս, գոյություն ունի «իրական» աշխարհ, որ-
տեղ տեղի են ունենում «իրական» դեպքեր: Բայց ինչպե՛ս կարող
էր նման աշխարհ գոյություն ունենալ: Իրերի մասին մենք գիտենք
այն, ինչ կա մեր մտքում: Ամեն ինչ կատարվում է մարդու գիտակ-
ցության մեջ: Այն, ինչ կատարվում է բոլորի գիտակցության մեջ,
իսկապես կատարվում է:

Նա հեշտությամբ գտավ իր սխալը, Կ կրկին սխալվելու վտանգ
այլնս չկար: Այնուամենայնիվ, գիտակցում էր, որ իր հետ այլես
նման բան չի լինի: Երբ որնէ վտանգավոր միտք ծագի, մտքում
պետք է առաջանա կույր կետ: Գործընթացը պետք է լինի ավտո-
մատ, բնազդային: Նորալեզվում դա կոչվում Է հանցականգ:

Նա սկսեց մարզել հանցականգը: Իրեն պնդումներ էր առա-
ջարկում. «Կուսակցությունն ասում է, որ երկիրը հարթ է»,
«Կուսակցությունն ասում է, որ սառույցը ջրից ծանր է», ն սովո-
րում էր չտեսնել կամ չհասկանալ դրանց հակասող փաստարկ-
ները: Հեշտ չէր: Անհրաժեշտ էր կշռադատելու ն իմպրովիզացիայի
ունակություն: Թվաբանական խնդիրները, օրինակ, այնպիսիք, որ

-296-

ծագում էին «երկու գումարած երկու հավասար է հինգ» պնդումից,
դուրս էին նրա մտավոր կւսրողություններից: Պահանջվում էր նան
մտքի ճկունություն նախ տրամաբանությունից նրբորեն օգտվելու,
իսկ հաջորդ պահին` ամենակոպիտ տրամաբանական սխալները
չգիտակցելու ունակություն: Շիմարությունը նույնքան անհրաժեշտ
էր, որքան խելքը, ն նույնքան դժվար էր ճեռք բերել:

Այդ ողջ ընթացքում նրա միտքը զբաղեցնում էր մի հարց՝ ե՛րբ
կգնդակահարեն իրեն: «Ամեն ինչ կախված է ճեզնից»,- ասել էր
Օ'Բրայընը, բայց Ուինսթընը գիտեր, որ չի կարող մոտեցնել այն
որնէ գիտակցված գործողությամբ: Գուցե տասը րոպե, իսկ գուցե՝
տասը տարի անց: Հնարավոր է, որ տարիներ շարունակ իրեն պա-
հեն միտեղանոց բանտախցում, գուցե ուղարկեն աշխատանքային
գաղութ, գուցե որոշ ժամանակով ազատ արձակեն, ինչպես եր-
բեմն անում էին: Միանգամայն հնարավոր է, որ իր բանտարկու-
թյան ն հարցաքննության ողջ դրաման դարձյալ կրկնվի գնդակա-
հարությունից առաջ: Մի բան հաստատ էր. մահը երբեք չի գալիս,
երբ նրան սպասում ես: Ավանդույթ է, ավանդույթ, որի մասին ոչ
ոք չի խոսում. ինչ-որ տեղից գիտես, բայց երբեք չես լսել դրա մա-
սին. գնդակահարում են թիկունքից. միշտ ծոծրակին, երբ քայլում
ես միջանցքով՝ մի խցից մյուսը:

Մի օր, թեն. «մի օրը» ճիշտ բառ չէ. գուցե հենց գիշերվա կեսին.
մի անգամ նա ընկավ տարօրինակ, երանելի մոռացության գիրկը:
Քայլում էր միջանցքով` սպասելով գնդակի: Գիտեր՝ դա լինելու Լ
հաջորդ իսկ պահին: Ամեն ինչ որոշված էր, դասավորված, վճռված:
Այլնս չկային կասկածներ, փաստարկներ, չկար ցավ, չկար վախ:
Մարմինն առողջ էր ն ուժեղ: Նա թեթն քայլում էր, ուրախանում իր
շարժումներից ն թվում էր քայլում է արնի լույսի տակ: Նա այլնս Սի-
րո՛նախարարության նեղ ու սպիտակ միջանցքներում չէր, այլ արնի
լույսով ողողված, մեկ կիլոմետր լայնությամբ հսկա միջանցքում, ու
թվում էր՝ շարժվում է թմրազառանցանքի մեջ: Նա Ոսկե երկրում էր,
քայլում էր հին, ճագարների կրծոտած մարգագետնի արահետով:

-297-

Զգում էր՝ ոտքերի տակ ինչպես է զսպանակվում տորֆը, իսկ արնը
տաքացնում էր դեմքը: Մարգագետնի եզրին թույլ օրորվում էին
ծփիները, ինչ-որ տեղ՝ հեռվում, գետակ կար, իսկ ուռիների տակ՝
կանաչ ավազաններում, մանրածածաններ էին լողում:

Հանկարծ սարսափահար զնցվեց: Ողնաշարը պատվեց քրտին-
քով: Նա լսեց իր ժիչը.

- Ջո՛ւլիա, Ջուլիա: Ջուլիա, իմ սե՛ր: Ջո՛ւլիա:

Մի պահ թվաց՝ Ջուլիան կողքին է: Բայց ոչ միայն կողքին, այլն
իր ներսում: Ասես մտել էր մաշկի հյուսվածքների մեջ: Այդ պահին
սիրում էր Ջուլիային ավելի ուժգին, քան երբ միասին էին Ա ազատ:
Նան գիտեր, որ նա կա ինչ-որ տեղ, դեռ ողջ է ն իր օգնության
կարիքն ունի:

Նա հենվեց մահճակալին ու փորձեց հավաքել մտքերը: Ի՞նչ
արեց: Մի պահ տնած թուլությամբ քանի" տարով երկարացրեց իր
ստրկությունը:

Ապա դրսից ոտնաձայներ լսեց: Անհնար էր, որ նման պոռթ-
կումն անպատիժ մնար: Շիմա նրանք կիմանան, եթե, իհարկե, դեռ
չգիտեն, որնա խախտում է պայմանավորվածությունը: Հնազանդ-
վել էր Կուսակցությանը, բայց առաջվա պես ատում էր Կուսակցու-
թյունը: Նախկինում արտաքին համաձայնության քողի տակ թաքց-
րել էր հերետիկոսի իր մտքերը: Հիմա նահանջել էր նս մի քայլով.
բանականությամբ հնազանդվել էր, բայց հույս ուներ անաղարտ
պահել սիրտը: Գիտեր, որ սխալվում է, բայց նախընտրում էր սխալ-
վել: Նրանք կհասկանան. Օ՛Բրայընը կհասկանա: Իսկ այդ հիմար
ճչոցը մատնեց իրեն:

Նա ստիպված կլինի ամեն ինչ սկսել նորից: Գուցե տարիներ
տնի: Ուինսթընը ափը քսեց դեմքին, որպեսզի լավ պատկերաց-
նի, թե ինչպիսին է: Այտերի վրա խոր ակոսներ կային, այտոսկ-
րերը սրվել էին, քիթը՝ տափակել: Բացի այդ, վերջին անգամ իրեն
հայելու մեջ տեսնելուց հետո լրիվնոր ատամնաշար էին դրել: Շեշտ
չէր պահպանել անթափանցությունը, երբ չգիտես, թե ինչպիսին է

-298-

դեմքդ: Ամեն դեպքում, միայն դիմագծերը վերահսկելը բավական
չէր: Նա առաջին անգամ գիտակցեց, որ եթե ուզում ես գաղտնիք
պահել, այն պետք է թաքցնես քեզնից: Պետք է իմանաս, որ կա,
բայց քանի դեռ անհրաժեշտ չէ, թույլ տաս, որ գիտակցությանդ մեջ
մուտք գործի այն տեսքով, որին կարելի է անուն տալ: Այսուհետ նա
ոչ միայն պետք է ճիշտ մտածի, այլն ճիշտ զգա, տեսնի ճիշտ երազ-
ներ: Միննույն Ժամանակ պետք է ատելությունը կողպած պահի իր
ներսում, ինչպես մատերիայի մաս, որ իր մասն է, բայց միննույն
Ժամանակ անջատ է իրենից, գոյացության պես:

Մի օր նրանք կորոշեն գնդակահարել իրեն: Անհայտ է` երբ,
բայց վայրկյաններ առաջ գուցե հնարավոր լինի կռահել: Կրակում
են միշտ թիկունքից, երբ քայլում ես միջանցքով: Տասը վայրկյանը
բավական կլինի: Այդ պահին իր ներքին աշխարհը կարող է գլխի-
վայր շուռ գալ: Եվ հետո հանկարծ, առանց մի բառ արտաբերե-
լու, առանց երերուն քայլերի, առանց դիմագծերի փոփոխության,
հանկարծ կնետի դիմակը, ն ատելությունը կպայթի: Ատելությունը
կլցնի իր ներսը ահռելի մռնչացող բոցի նման: Եվ գրեթե նույն պա-
հին դուրս կթռչի գնդակը չափազանց ուշ, կամ չափազանց շուտ:
Նրանք իր ուղեղը փշուր-փշուր կանեն մինչն բուժելը: Հերետիկոսի
միտքը չի պատժվի, չի ապաշխարի, երբեք չի ընկնի նրանց ճեռքը:
Նրանք կկրակեն իրենց իդեալի վրա: Մեռնել նրանց ատելով. ահա
թե որն է ազատությունը:

Նա փակեց աչքերը: Դա ավելի դժվար էր, քան մտավոր կար-
գուկանոնն ընդունելը: Դա հավասար է ինքնաոչնչացման, ինք-
նախեղման: Սուզվել էր ամենակեղտոտ կեղտի մեջ: Իսկ ի՞նչն էր
ամենասարսափելին, ամենազզվելին: Նա մտածում էր Մեծ Եղբոր
մասին: Հսկայական դեմքը (պաստառների վրա անընդհատ տես-
նելով այդ դեմքը՝ մտածում էր, որ այն մեկ մետր լայնություն ունի),
թանձր սն բեղերով ու աչքերով, որոնք երբեք չէր կտրում քեզնից,
ասես իր կամքից անկախ հառնում էր աչքերի առաջ: Իրականում
ի՞նչ զգացմունքներ էր տածում Մեծ Եղբոր հանդեպ:

-299-

Միջանցքում ծանր ոտնաձայներ լսվեցին: Պողպատե դուռը շա-
ռաչյունով բացվեց: Օ՛'Բրայընը մտավ խուց: Նրա թիկունքում մոմե
դեմքով սպան ն սն համազգեստով պահնորդներն էին:

- Վեր կացեք,- ասաց Օ'Բրայընը:- Եկեք այստեղ:

Ուինսթընը կանգնեց նրա դիմաց: Օ'Բրայընն իր ամուր ձեռքե-
րով բռնեց Ուինսթընի ուսերն ու ուշադիր նայեց նրան:

- Մտածում էիք կխաբե՛ք ինճ,- ասաց նա:- Հիմարություն է:
Ուղիղ կանգնեք: Նայեք դեմքիս:

Նա լռեց, ապա շարունակեց ավելի մեղմ ճայնով:

- Դուք ուղղվում եք: Ինտելեկտուալ առումով շատ քիչ խնդիրներ
ունեք: Միայն թե զգացմունքային առումով ոչ մի առաջընթաց չկա:
Ասացեք ինձ, Ուինսթըն, ն հիշեք չստել. դուք գիտեք, որ դժվար
է ինձնից սուտ թաքցնել. ասացեք իրականում ինչպե՞ս եք վերա-
բերվում Մեծ Եղբորը:

- Ատում եմ նրան:

- Ատում եք նրան: Լա՛վ: Ուրեմն Ժամանակն է, որ անեք վերջին
քայլը: Դուք պետք է սիրեք Մեծ Եղբորը: Շնազանդվելը բավական
չէ. պետք է սիրեք նրան:

Օ'Բրայընը թողեց Ուինսթընի ուսերը ու նրան թեթն հրեց
պահակների կողմը:

- Սենյակ 101,- ասաց նա:

Մ

Բանտարկության յուրաքանչյուր փուլում Ուինսթընը գիտեր կամ
կարծում էր գիտի, թե առանց պատուհանների շենքի կոնկրետ որ
մասում է: Գուցե օդի Ճնշման ինչ-որ տարբերություն էր զգում: Խցերը,
որտեղ պահակները ծեծում էին իրեն, գետնից ներքն էին: Սենյակը,
որտեղ Օ'Բրայընը հարցաքննել էր իրեն, բարձր էր՝ տանիքին մոտ: Իսկ
այս խուցը գետնի տակ էր շատ ներքն, գուցե հենց ամենաներքնում:

-300-

Իր տեսած խցերից ամենամեծն էր: Բայց նա չէր էլ նկատում՝ ինչ
կա շուրջը: `՝Նկատեց միայն, որ ուղիղ իր առաջ երկու փոքր սեղան
կա` երկուսն էլ պատված կանաչ մահուդով: Մեկն իրենից մեկ-
երկու մետր էր հեռու, իսկ մյուսը ավելի հեռու, դռան մոտ: Նրան
այնքան ամուր էին կապել աթոռին, որ նույնիսկ գլուխը չէր կարո-
ղանում շարժել: Ծոծրակին ինչ-որ բարձիկ էր ամրացված, որը
նրան ստիպում էր ուղիղ առաջ նայել:

Մի պահ նա մենակ էր, հետո դուռը բացվեց, ու ներս մտավ
Օ՛Բրայընը:

- Մի անգամ ինձ հարցրիք,- ասաց Օ'Բրայընը,- թե ինչ կա 101
սենյակում: Ասացի, որ ինքներդ արդեն գիտեք պատասխանը:
Բոլորն էլ գիտեն: Բանն այն է, որ սենյակ 101-ն աշխարհի ամենա-
վատ բանն է:

Դուռը նորից բացվեց: Պահակը ներս մտավ, ձեռքին՝ հաղորդա-
լարերից հյուսված ինչ-որ բան՝ զամբյուղ թե վանդակ: Դրեց հեռու
սեղանի վրա: Օ՛Բրայընը խանգարում էր. Ուինսթընը չէր տեսնում`
ինչ է:

- Ամենավատ բանն աշխարհում,-- ասաց Օ'Բրւսյընը,- տարբեր է
տարբեր մարդկանց համար: Մեկի համար սարսափելին ողջ-ողջ
թաղվեխ է կամ հրդեհից մեռնելը, մյուսի համար՝ ջրի մեջ խեղդ-
վելը, ցից հանվելը. հարյուրավոր տարբեր մահեր: Կան դեպքեր,
երբ ղա առօրյա երնույթ է, նույնիսկ` ոչ մահացու:

Նա մի կողմ քաշվեց, որպեսզի Ուինսթընն ավելի լավ տեսնի ինչ
դրված է սեղանին: Հաղորդալարից պատրաստված երկարավուն
վանդակ էր, որը բռնակ ուներ տեղափոխելու համար: Դիմացից
ամրացրած էր մի բան, որ ցանցավոր դիմակ էր հիշեցնում՝ գոգա-
վոր մասով դեպի դուրս: Չնայած վանդակը երեք-չորս մետր հե-
ռու էր, նա տեսնում էր, որ այն երկարությամբ բաժանված Է երկու
բաժնի, յուրաքանչյուրում՝ ինչ-որ արարածներ: Առնետներ էին:

- Ձեր դեպքում,- ասաց Օ'Բրայընը,- աշխարհում ամենասար-
սափելին առնետներն են:

-301-

Վանդակը տեսնելու առաջին իսկ պահից Ուինսթընի մարմնով
ինչ-որ նախազգացման սարսուռ անցավ, վախ՝ չգիտեր, թե ին-
չից: Բայց այդ պահին հանկարծ հասկացավ, թե ինչ է նշանակում
վանդակի դիմականման հարմարանքը: Աղիները կծկվեցին:

- Դուք դա չե՛ք անի,- գոռաց նա բարձր, խզված ճայնով:- Չե՛ք
անի: Չե՛ք կարող: Անհնա՛ր է:

- Շիշողմ եք,- ասաց Օ'Բրայընը,- խուճապի այն պահը, որ հա-
մախ էր վրա հասնում ձեր երազներում: Ձեր դիմաց խավարի պատ
էր, իսկ ականջներում` մռնչոց: Պատից այն կողմ ինչ-որ սարսափե-
լի բան կար: Կարծում էիք գիտեք, թե ինչ, բայց չէիք համարճակ-
վում խոստովանել: Իրականում պատի հետնը առնետներ էին:

- Օ'Բրայըն,- ասաց Ուինսթընը ջանալով վերահսկել իր ճայնը:-
Դուք գիտեք, որ դրա կարիքը չկա: Ի՞նչ եք ուզում, որ անեմ:

Օ'Բրայընը ուղիղ պատասխան չտվեց: Ու խոսեց ուսուցանող
ոճով, որ երբեմն սիրում էր գործածել: Նա մտահոգ նայեց հեռուն,
ասես դիմում էր Ուինսթընի թիկունքում գտնվող հանդիսատեսին:

- Ինքնին ցավը,- ասաց նա,- երբեմն բավարար չէ: Լինում են
դեպքեր, երբ մարդն ընդդիմանում է ցավին մինչն մահվան պահը:
Բայց բոլորի համար էլ կա ինչ-որ անդիմադրելի բան, մի բան, որ
հնարավոր չէ նախատեսել: Խիզախությունն ու երկչոտությունը
կապ չունեն: Երբ ընկնում ես բարձունքից, պարանից կառչելը վախ-
կոտություն չէ: Երբ ընկնում ես խոր ջրերի մեջ, թոքերդ օդով լցնելը
վախկոտություն չէ: Դա ընդամենը բնազդ է, որ անհնար է ոչնչաց-
նել: Նույնն էլ՝ առնետների դեպքում: Ձեզ համար դրանք անտանելի
են: Դա ճնշման մի տեսակ է, որին չեք կարող դիմադրել, նույնիսկ
եթե ցանկանաք: Դուք կանեք այն, ինչ պահանջում են ձեզնից:

- Բայց ի՞նչ, ի՞նչ են ուզում ինձնից: Ինչպե՞ս կարող եմ անել, եթե
չգիտեմ, թե ինչ Է պետք:

Օ'Բրայընը վերցրեց վանդակը ու տեղափոխեց մոտակա սեղա-
նին: Զգուշորեն դրեց այն մահուդե սփռոցի վրա: Ուինսթընը զգում
էր արյան հոսքն ականջներում: Այնպիսի զգացողություն ուներ, որ

-302.-

նստած Է կատարյալ միայնության մեջ: Նա մեծ, անմարդաբնակ
դաշտի կենտրոնում էր, արնի լույսով ողողված հարթ անապա-
տում, ու բոլոր ճայները հեռու տարածություններից հասնում էին
նրան: Սակայն առնետների վանդակն իրենից երկու մետր հեռա-
վորության վրա էր: Ահռելի առնետներ էին: Հասել էին այն տարի-
քին, երբ առնետի դունչը կոպտանում ու կատաղի է դառնում, իսկ
մորթին ոչ թե մոխրագույն է, այլ՝ դարչնագույն:

- Առնետը,- ասաց Օ'Բրայընը՝ դեռնս դիմելով իր անտեսանելի
հանդիսատեսին,- չնայած՝ կրծող, բայց մսակեր է: Դուք դա գիտեք:
Երնի լսել եք, թե ինչ է կատարվում այս քաղաքի աղքատ թաղա-
մասերում: Որոշ փողոցներում մայրերը չեն համարձակվում կրծքի
երեխային մենակ թողնել տանը, նույնիսկ հինգ րոպեով: Առնետ-
ները հաստատ կհարձակվեն նրա վրա: Կարճ ժամանակում երե-
խայից միայն ոսկորները կթողնեն: Հարձակվում են նան հիվանդ
կամ մեռնող մարդկանց վրա: Ապշելու է, բայց հասկանում են, թե
մարդը երբ է անօգնական:

Վանդակում ծղրտոց բարձրացավ: Թվաց՝ աղմուկը հեռվից է
հասնում Ուինսթընին: Առնետները կռվում էին. նրանք փորճում էին
միջնապատը հաղթահարելով հասնել իրար: Նան հուսահատու-
թյան խոր հառաչանք լսեց: Դա նույնպես ասես դրսից էր գալիս:

Օ'Բրայընը վերցրեց վանդակը ն ինչ-որ բան սեղմեց: Սուր չխկոց
լսվեց: Ուինսթընը մոլեգին ջանքով փորձեց պոկվել աթոռից: Բայց
անհույս էր. մարմնի բոլոր մասերը, նույնիսկ գլուխը ամրացված
էին: Օ'Բրայընը մոտեցրեց վանդակը: Հիմա այն Ուինսթընի դեմքից
մի մետրի վրա էր:

- Սեղմեցի առաջին լծակը,- ասաց Օ'Բրայընը:- Դուք գիտեք այս
վանդակի կառուցվածքը: Դիմակը կհարմարեցվի ճեր գլխին՝ բա-
ցառելով փախուստի հնարավորությունը: Երբ սեղմեմ մյուս լծակը,
վանդակի դուռը սահելով կբարձրանա: Այս սովյալ գազանները
փամփուշտի նման դուրս կթռչեն: Երբնէ տեսե՛լ եք առնետն ինչ-
պես Է ցատկում օդում: Նրանք կցատկեն ձեր դեմքին ու կսկսեն

- 303 -

կրծոտել: Երբեմն հարձակվում են նախ աչքերի վրա: Երբեմն անցք
են բացում այտերի մեջ ու խժռում լեզուն:

Վանդակը մոտ էր. ու ավելի էր մոտենում: Ուինսթընը հաճախակի
սուր ծղրտոցներ լսեց, որ ասես շրջում էին օդում՝ իր գլխավերնում:
Բայց կատաղի պայքարեց իր խուճապի դեմ: Մտածել, մտածել,
նույնիսկ եթե մեկ վայրկյան Է մնացել. մտածելը միակ հույսն էր: Հան-
կարծ քթանցքներին հասավ գազանների գարշելի բորբոսահոտը:
Ներսում սրտխառնուքի կատաղի կծկում էր, ունա գրեթե կորցրեց
գիտակցությունը: Ամեն ինչ կորել էր սնի մեջ: Մի պահ նա վերած-
վեց խելագար, ճչացող կենդանու: Սակայն խավարից դուրս եկավ`
կառչելով մի գաղափարից: Փրկվելու միայն մեկ միջոց կար: Իր ու առ-
նետների միջն պետք Լ դնել մեկ այլ մարդու, մեկ այլ մարդու մարմին:

Դիմակի շրջագիծն այնքան մեծ էր, որ փակում էր մնացած
ամեն ինչ: Ցանցադռնակը մի քանի թիզ էր հեռու դեմքից: Առնետ-
ները հասկանում էին, թե ինչ է լինելու հիմա: Նրանցից մեկը վերու-
վար էր ցատկոտում, մյուսը կոյաջրերի ծեր ու թեփուկավոր պա-
պիկը, կանգնել էր վարդագույն թաթերով ճաղերին հենված, ու
կատաղի ներս էր քաշում օդը: Ուինսթընը տեսնում էր բեղերն ու
դեղին ատամները: Դարձյալ սն խուճապը տիրեց նրան: Նա կույր
էր, անօգնական ն ոչինչ չէր հասկանում:

- Ընդունված պատիժ էր Չինական կայսրությունում,- շարունա-
կեց Օ'Բրայրնը խրատական Ոոճով:

Դիմակը մոտենում Էր դեմքին: Շաղորդալարը դիպչում էր այտին:
Եվ ահա... ոչ, դա փրկություն չէր, միայն հույս, հույսի մի փոքր նշույլ:
Չափազանց ուշ է, գուցե չաւիազանց ուշ է: Բայց Ուինսթընը հան-
կարծ հասկացավ, որ ամբողջ աշխարհում միայն մի մարդ կա, ում
կարող Է փոխանցել իր պատիժը. մի մարմին, որ կարող է խցկվել
իր ու առնետների արանքը: Ունա մի քանի անգամ մոլեգին գոռաց.

- Ջուլիային տվեք նրանց: Ջո՛ւլիային: Ոչ ինճ: Ջո՛ւլիային: Ինձ
համար մեկ է` ինչպես կվարվեք նրա հետ: Պատառոտեք նրա
դեմքը, կրծոտե՛ք մինչն ոսկորները: ՈՀ ինձ: Ջո՛ւլիային: Ո՛չ ինձ:

-304-

Նա մեջքի վրա ընկնում էր հսկայական խորության մեջ` առ-
նետներից հեռու: Դեռ սեղմված էր աթոռին, բայց հատակի, շեն-
քի պատերի, երկրի, օվկիանոսների, մթնոլորտի միջով ընկնում էր
արտաքին աշխարհ, միջաստղային անդունդ միշտ հեռու, հեռու,
առնետներից հեռու: Նրանց բաժանում էր լուսային տարիների հե-
ռավորությունը, բայց Օ'Բրայընը դեռ կանգնած էր իր կողքին: Իսկ
սառը հաղորդալարը դեռնս դիպչում էր այտին: Բայց իրեն պարու-
րած խավարի միջով Ուինսթընը մի մետաղական 2շաչյուն էլ լսեց, ն
հասկացավ, որ վանդակի դուռը ոչ թե բացվեց, այլ փակվեց:

Մ/

«Շագանակենի» սրճարանը համարյա դատարկ էր: Արնի
շողը պատուհանից շեղակի ընկել էր փոշոտ սփռոցների վրա:
Ժամը տասնհինգն էր. հանգստի ժամ: Հեռէկրաններից աշխույժ
երաժշտություն էր տարածվում:

Ուինսթընը նստել էր իր սովորական անկյունում ն. կլանված
նայում էր դատարկ գավաթին: Ժամանակ առ ժամանակ հայացք
էր նետում հսկայական դեմքի վրա, որ իրեն հետնում էր դիմա-
ցի պատից: «ՄԵԾ ԵՂԲԱՅՐԸ ՀԵՏԵՎՈՒՄ՝ Է ՔԵԶ»,- ասում էր մա-
կագրությունը: Առանց կանչելու մատուցողը եկավ, նոա բաժակը
«Հաղթանակ» ջին լցրեց, ապա խառնեց մի քանի կաթիլ մեկ
այլ շշից, որի խցանի մեջ խողովակ կար: Դա մեխակի թուրմով
սախարին էր՝ սրժարանի ֆիրմային խմիչքը:

Ուինսթընը լսում էր հեռէկրանը: Հիմա միայն երաժշտություն էր
հնչում, բայց ցանկացած պահի կարելի էր սպասել Խաղաղության
նախարարության հատուկ ամփոփագրին: Աֆրիկյան ռազմաճակա-
տից ջափազանց անհանգստացնող նորություններ էին ստացվում:
Օրվա ընթացքում նա անընդհատ անհանգստանում էր այդ մասին:
Եվրասիական բանակը (Օվկիանիան պատերազմում էր Եվրասիայի

-305-

դեմ. Օվկիանիան միշտ Էլ պատերազմել էր Եվրասիայի դեմ) սար-
սափազդու արագությամբ շարժվում էր դեպի հարավ: Կեսօրվա
ամփոփագրում ոչ մի հիշատակություն չկար որոշակի տարածքի
մասին, բայց հնարավոր է` արդեն կռիվներ էին մղվում Կոնգոյի
մոտ: Բրազավիլն ու Լեոփոլդվիլը վտանգի մեջ էին: Քարտեզին
նայելու կարիք չկար հասկանալու համար, թե դա ինչ է նշանակում:
Խնդիրը միայն Կենտրոնական Աֆրիկան կորցնելը չէր. ողջ պատե-
րազմի ընթացքում առաջին անգամ վտանգված էր հենց Օվկիա-
նիայի տարածքը:

Նրան համակեց մի մոլեգին զգացմունք, ոչ թե վախ, այլ` ինչ-
որ անորոշ հուզմունք, ապա դարձյալ անհետացավ: Նա դադարեց
մտածել պատերազմի մասին: Այդ օրերին մի քանի րոպեից երկար
չէր կարողանում միտքը կենտրոնացնել որնէ բանի վրա: Վերցրեց
գավաթն ու մի ումպով դատարկեց: Ինչպես միշտ, սարսռաց ջինից
ն նույնիսկ թույլ գխտաց: Հեղուկը սարսափելի էր: Մեխակն ու սա-
խարինը, որ ինքնին բավական զզվելի էին, անկարող էին թաքցնել
ջինի անհամ յուղային հոտը. իսկ ամենասարսափելին այն էր, որ օր
ու գիշեր իրեն ուղեկցող ջինի հոտն անքակտելիորեն խառնված էր
նրանց հոտին...

Երբեք, նույնիսկ մտքում, անուն չէր տալիս նրանց ն ամեն կերպ
փորձում էր մտքում անգամ չտեսնել: Նրանք կիսով չափ գիտակց-
ված էին, թռչում էին իր դեմքի առաջ, իսկ հոտը չէր հեռանում
քթանցքներից: Երբ ջինը բարձրացավ ստամոքսում, բխկաց մուգ
կարմիր շուրթերի արանքից: Ազատ արձակվելուց հետո գիրացել
էր, երեսի նախկին գույնը վերականգնվել էր, այսինքն՝ ավելի վառ
էր դարձել: Դիմագծերը կոպտացել էին, քթի ու այտոսկրերի մաշկը՝
կոշտացել ու կարմրել, նույնիսկ ճաղատ գլուխն էր մուգ վարդա-
գույն: Մատուցողը, դարծձյալ առանց պատվերի, շախմատի տախ-
տակ ու «Թայմս» թերթի վերջին համարը բերեց` շախմատային
խնդրի վրա բացված էջով: Հետո, տեսնելով, որ Ուինսթընի գա-
վաթը դատարկ է, բերեց ջինի շիշն ու լցրեց: Պատվիրելու կարիք

-306-

չկար: Նրանք գիտեին իր սովորությունները: Շախմատի տախ-
տակը միշտ սպասում էր իրեն, անկյունի սեղանը միշտ ազատ էր.
նույնիսկ երբ սրճարանը լիքն էր, նա մենակ էր զբաղեցնում սե-
ղանը. ոչ ոք չէր ուզում, որ իրեն նկատեն Ուինսթընի կողքին: Երբեք
չէր հաշվում, թե քանի բաժակ է խմել: Երբեմն-երբեմն նրան թղթի
մի կեղտոտ կտոր էին տալիս ն ասում, որ հաշիվն է. բայց այնպի-
սի տպավորություն ուներ, որ միշտ ավելի փոքր հաշիվ են գրում:
Բայց եթե նույնիսկ այդպես չլիներ, դա նրան չէր անհանգստացնի:
Հիմա ձեռքին միշտ շատ գումար կար: Նույնիսկ աշխատանք ուներ՝
անաշխատ պաշտոն, որի համար ավելի լավ էին վարձատրում,
քան նախորդ աշխատավայրում:

Հեռէկրանից հնչող երաժշտությունը դադարեց. ձայն լսվեց:
Ուինսթընը բարձրացրեց գլուխն ու ականջ դրեց: Սակայն ռազ-
մամակատից հաղորդագրություն չկար: Միայն Առատության նա-
խարարության համառոտ հայտարարությունն էր: Պարզվում է՝
նախորդ եռամսյակում կոշկաքուղերի տասներորդ եռամյա պլանի
մասնաբաժինը գերակատարվել է 98 տոկոսով:

Նա ուսումնասիրեց շախմատային խնդիրն ու դասավորեց խա-
ղաքարերը: Խորամանկ խաղավարտ էր երկու ձիով: «Սկսում են
սպիտակները: Մատ երկու քայլից»: Ուինսթընը նայեց Մեծ Եղբոր
դիմանկարին: «Սպիտակները միշտ մատ են անում»,- մտածեց նա
աղոտ միստիցիզմով: Միշտ, առանց բացառության, այդպես է լինում:
Անհիշելի ժամանակներից ի վեր սները երբեք չեն հաղթում շախմա-
տային խաղում: Միթե դա չի խորհրդանշում չարի հանդեպ բարու
հավերժ, անխախտ հաղթանակը: Հանգիստ ուժով լի հսկայական
դեմքը նայում էր նրան: Սպիտակները միշտ մատ են անում:

Հեռէկրանի ձայնը լռեց, ապա ավելացրեց ավելի ծանրակշիռ
արտահայտությամբ:

-. Ուշադրություն. Ժամը տասնհինգ երեսունին կարնոր հայ-
տարարություն է հնչելու: Տասնհինգ երեսունին: Լուրերի հույժ
կարնոր են: Բաց չթողնեք: Տասնհինգ երեսունին:

-307-

Երաժշտությունը շարունակվեց:

Ուինսթընի սիրտը թրթռաց: Շաղորդագրությունը ռազմաճա-
կատից էր. բնազդը հուշում էր, որ վատ լուրեր են լինելու: Ամբողջ
օրը, հուզմունքի փոքրիկ պոռթկումներով, նրա գլխում հայտնվում
ու անհետանում էր Աֆրիկայում ջախջախիչ հաղթանակի մասին
միտքը: Նա ասես տեսնում էր եվրասիական բանակն ինչպես է
խմբվում երբեք չգրավված սահմանի երկայնքով ու մրջյունների
զորասյան պես տարածվում մինչն Աֆրիկայի ծայրամասերը: Ին-
չու հնարավոր չէր ինչ-որ կերպ խանգարել նրանց: Աչքերի առաջ
հառնեց Արնմտյան Աֆրիկայի ափի վառ ուրվագիծը: Նա վերցրեց
սպիտակ ճին ու տարավ տախտակի հակառակ կողմը: Ահա՛ ճիշտ
տեղը: Նա տեսնում էր, թե սն հրոսակախումբն ինչպես է շարժվում
հարավ, տեսնում էր նան, թե մեկ այլ ուժ ինչպես է առեղծվածային
կերպով հավաքվում, հանկարծ կուտակվում թիկունքում` կտրելով
նրանց հաղորդակցության ուղիները ցամաքով ու ծովով: Զգում
էր, թե ինչպես իր բուռն ցանկությամբ կյանքի է կոչում այդ ուժը:
Բայց անհրաժեշտ էր արագ գործել: Եթե նրանք կարողանան զավ-
թել ողջ Աֆրիկան, օդակայաններ ն սուզանավերի բազաներ ձեռք
բերել Բարեհուսո Շրվանդանում, Օվկիանիան կբաժանվի երկու
մասի: Դրանից կարող էր հետնել ցանկացած բան. պարտություն,
անկում, աշխարհի վերաբաժանում, Կուսակցության ոչնչացում: Նա
խոր հոգոց հանեց: Նրա ներսում զգացմունքների յուրահատուկ
խառնուրդ էր պայքարում, ավելի ճիշտ՝ ոչ թե խառնուրդ, այլ իրար
հաջորդող շերտեր, ն անհնար էր գուշակել՝ որն է ամենախորքում:

Կծկումն անցավ: Նա սպիտակ ճին դրեց իր տեղը, բայց ոչ մի
կերպ չէր կարողանում կենտրոնանալ շախմատային խնդրի վրա:
Մտքերը դարձյալ թափառում էին: Գրեթե անգիտակցաբար մա-
տով փոշոտ սեղանին գրեց.

2:2-5

-308-

«Նրանք չեն կարող հայտնվել քո ներսում»,- ասել էր Ջուլիան:
Բայց կարողացել էին: «Այն, ինչ ձեզ հետ կատարվում է այստեղ,
մեկընդմիշտ Է»,- ասել էր Օ'Բրայընը: Դա ճիշտ էր: Կան բաներ, օրի-
նակ՝ քո սեփական քայլերը, որոնցից երբեք չես ապաքինվի: Ինչ-որ
բան սպանել են քո կրծքում. այրել, խարել:

Նա տեսել էր Ջուլիային, նույնիսկ խոսել նրա հետ: Դրանում ոչ
մի վտանգ չկար: Բնազդը հուշում էր, որ հիմա գրեթե չեն հետա-
քրքրվում իր գործերով: Եթե երկուսից մեկը ցանկանար, կարող
էին երկրորդ անգամ հանդիպել: Իրականում հանդիպել էին պա-
տահաբար: Դա պատահել էր այգում, մարտի մի զզվելի, խայթող
օր, երբ հողն ասես երկաթից լիներ, բոլոր կանաչները մեռած էին
թվում, ն ոչ մի տեղ բողբոջ չկար, բացի մի քանի քրքմածաղկից,
որ ձգվել էին վեր, որպեսզի մասնատվեն քամուց: Ձեռքերը սառել
էին, աչքերը` քամուց արցունքոտվել. Ուինսթընն արագ քայլում էր,
երբ մոտ տասը մետրի վրա տեսավ նրան: Ապշեց. Ջուլիան փոխվել
էր, բայց անհնար էր հասկանալ, թե ինչպես: Նրանք անցան իրար
կողքով, բայց հետո Ուինսթընը շրջվեց ու գնաց նրա ետնից՝ ոչ այն-
քան մեծ ցանկությամբ: Գիտեր, որ վտանգ չկա, գիտեր, որ ոչ ոք չի
հետաքրքրվում իրենով: Ջուլիան չէր խոսում: Նա թեքվեց ու քայլեց
խոտերի միջով՝ ասես փորձելով ազատվել Ուինսթընից, հետո կար-
ծես հարմարվեց այն մտքի հետ, որ Ուինսթընը քայլում է իր կողքով:
Շուտով նրանք հայտնվեցին մերկ թփերի մեջ, որ պիտանի չէին թե՛
ինչ-որ բան թաքցնելու, թե՛ քամուց պաշտպանելու համար: Կանգ
առան: Դաժան ցուրտ էր: Քամին սուլում էր ոստերի արանքով ու
տարուբերում հատուկենտ կեղտոտ քրքմածաղիկները: Նա գրկեց
Ջուլիայի գոտկատեղը:

Հեռէկրան չկար, բայց պետք է որ թաքնված բարձրախոսներ
լինեին. բացի այդ, նրանց կարող էին տեսնել: Բայց դա կարնոր
չէր: Ո»ինչ կարնոր չէր: Նրանք կարող էին պառկել գետնին ու անել
ինչ ուզում են: Միայն այդ մտքից Ուինսթընի մարմինը սարսափից
քարացավ: Ջուլիան չարձագանքեց գրկախառնությանը. նույնիսկ

-309-

չփորձեց ազատվել: Հիմա Ուինսթընը հասկացավ, թե ինչն է փոխ-
վել նրա մեջ: Դեմքն ավելի դեղնած էր, ճակատի ու քունքի երկայն-
քով երկար սպի կար, որ մասամբ թաքցրած էր մազերի տակ. բայց
միայն դա չէր փոխվել: Իրանը գիրացել էր ն զարմանալիորեն քա-
րացել: Ուինսթընը հիշեց, թե ինչպես մի անգամ` հրթիռի պայթյու-
նից հետո, օգնել էր ավերակներից մի դիակ հանել ն ապշել էր ոչ
միայն նրա անհավանական ծանրությունից, այլն կարծրությունից.
ի՞նչ սարսափելի էր. ասես ոչ թե մարդկային մարմին էր, այլ քար:
Ջուլիայի մարմինն այդպիսին էր: Ուինսթընը հասկացավ, որ մաշկի
կառուցվածքը նույնպես զգալիորեն փոխվել է:

Ուինսթընը չփորձեց համբուրել նրան, ու նրանք լուռ մնացին:
Երբ վերադառնում էին խոտերի միջով, Ջուլիան առաջին անգամ
ուղիղ նայեց նրան: Դա վայրկենական հայացք էր՝ լի արհամար-
հանքով ու ատելությամբ: Նա չգիտեր՝ ատելությունը միայն անցյա-
լից է, թե կապված է նան իր փքված դեմքի ն քամուց անընդհատ
արցունքոտվող աչքերի հետ: `՝Նրանք նստեցին երկաթե աթոռնե-
րի վրա, կողք կողքի, բայց ոչ շատ մոտ: Ուինսթընը զգաց, որ նա
ուզում է խոսել: Ջուլիան մի քանի սանտիմետր շարժեց իր կոպիտ
կոշիկն ու դիտավորյալ մի ոստ կոխրճեց: Ուինսթընը նկատեց, որ
նրա ոտքերը լայնացել են:

- Ես դավաճանել եմ քեզ,- ուղիղ ասաց նա:

- Ես էլ քեզ եմ դավաճանել,- ասաց Ուինսթընը:

Ջուլիան Աս մեկ անգամ զզվանքով նայեց նրան:

- Երբեմն,- ասաց նա,- սպառնում են ինչ-որ բանով, ինչ-որ
բանով, որին չես կարող դիմանալ, որի մասին անգամ չես կարող
մտածել: Հետո ասում ես. «Ինձ հետ այդպես մի՛ վարվեք: Ուրիշ մե-
կի՞ն արեք, ուրիշին.... ե այխ, ն այն»: Կարող ես երնակայել, թե դա
ընդամենը խորամանկություն է. ասել ես, որ վերջ տան, ն իրակա-
նում դա չես ուզել: Սուտ է: Երբ այդ ամենը կատարվում է, ցան-
կությունդ հենց դա է: Մտածում ես` փրկության ուրիշ ելք չկա ս
միանգամայն պատրաստ ես այդպես փրկել քեզ: Ուզում ես, որ դա

-310-

ուրիշին պատահի: Քեզ բնավ չեն հետաքրքրում նրա տառապանք-
ները: Մտածում ես միայն քո մասին:

- Մտածում ես միայն քո մասին,- արձագանքեց Ուինսթընը:

- Ու դրանից հետո այլնս նույնը չես զգում մարդու հանդեպ:

- Ո5,- ասաց Ուինսթընը,-- նույնը չես զգում:

Թվաց՝ այլնս ասելիք չկա: Քամին բարակ հագուստը կպցնում
էր նրանց մարմիններին: Համարյա միանգամից զգացին, թե ինչ
շփոթեցնող է լռությունը. բացի այդ, սաստիկ ցուրտ էր՝ լուռ նստե-
լու համար: Ջուլիան ինչ-որ բան ասաց Մետրո հասնելու մասին ու
վեր կացավ:

- Մենք պետք է նորից հանդիպենք,- ասաց Ուինսթընը:

- Այո,- ասաց Թուլիան,-- պետք է նորից հանդիպենք:

Նա անվստահ հետնեց Ջուլիային` կես քայլ հեռավորություն
պահպանելով: Նրանք այլնս չխոսեցին: Ջուլիան չէր փորձում
ազատվել նրանից, բայց արագ էր քայլում, որ Ուինսթընը չհասնի
իրեն: Ուինսթընը վճռել էր ուղեկցել նրան մինչն Մետրոյի կայա-
րան, բայց շուտով զգաց, թե որքան անիմաստ ու անտանելի է այդ
ցրտին Ջուլիային հետնելը: Նրան ավելի շատ գրավում էր ոչ թե
Ջուլիայից ազատվելու, այլ «Շագանակենի» սրճարան վերադառ-
նալու ցանկությունը. միտքը երբեք այդքան գայթակղիչ չէր եղել,
որքան հիմա: Կարոտել էր իր անկյունային սեղանը՝ վրան թերթ,
շախմատի տախտակ ու անպակաս ջին: Իսկ ամենակարնորը՝ այն-
տեղ տաք կլինի: Հաջորդ պահին, ոչ պատահաբար, մարդկանց մի
փոքրիկ խումբ նրան բաժանեց Ջուլիայից, ն Ուինսթընը չընդդի-
մացավ: Նա Ջուլիային հասնելու թույլ փորձ արեց, ապա դանդա-
ղեցրեց քայլերը, շրջվեց ու հեռացավ հակառակ ուղղությամբ: Երբ
արդեն հիսուն մետր հեռացել էր, հետ նայեց: Փողոցն այնքան էլ
մարդաշատ չէր, բայց արդեն չկարողացավ ճանաչել Ջուլիային:
Տասնյակ շտապող մարդկանցից ցանկացածը կարող էր նա լի-
նել: Գուցե նրա գիրացած, պրկված մարմինն այլնս անճանածելի
էր հետնից:

-311-

«Երբ դա պատահում է,- ասել էր նա,- ցանկությունդ հենց այդ
է»: Ուինսթընը նույնպես այդպիսի ցանկություն էր ունեցել: Ցանկա-
ցել էր, միայն թե չէր ասել այդ մասին: Ցանկացել էր, որ ոչ թե իրեն,
այլ Ջուլիային հանձճնեին նրանց ձեռքը...

Ինչ-որ բան փոխվեց հեռէկրանից հոսող երաժշտության մեջ:
Ծղրտան ու ծաղրական նոտա: Իսկ հետո (գուցե այդպես չէր, գուցե
հիշողությունն էր ձայնի խաբուսիկ տպավորություն թողնում) ձայնը
երգեց.

Սաղարթաշատ շագանակի ծառի տակ
Դու ծախեցիր ինճ, ես ծախեցի քեզ

Աչքերից արցունքներ հոսեցին: Անցնող մատուցողը նկատեց,
որ նրա գավաթը դատարկ է, ս վերադարձավ՝ ջինի շիշը ճեռքին:

Նա վերցրեց գավաթն ու սկսեց հոտոտել: Ամեն ումպից հեղուկը
ոչ թե պակաս, այլ ավելի զզվելի էր դառնում: Նա ասես լողում էր
ջինի մեջ: Դա իր կյանքն էր, իր մահն ու հարությունը: Ամեն երեկո
ջինը՝նրան սուզում էր ընդարմացման մեջ, ն ամեն առավոտ վերա-
կենդանացնում: Երբ արթնանում էր, իսկ դա սովորաբար լինում էր
ժամը տասնմեկից ոչ շուտ, սոսնձված կոպերով ու այրվող բերանով,
իսկ մեջքն ասես սռտրված լիներ, նույնիսկ չէր կարողանում ոտքի
կանգնել հորիզոնական դիրքից, եթե գիշերը մահճակալի կողքին
չէր լինում շիշ ն թեյի բաժակ: Կեսօրվա Ժամերին, ապակյա դեմ-
քով, շիշը ձեռքի տակ, նստում ու հեռէկրան էր լսում: Ժամը տասն-
հինգից մինչն փակվելը լինում էր «Շագանակենի» սրճարանում:
Այլնս ոչ ոք չէր հետաքրքրվում նրանով. սուլոցը չէր արթնացնում,
հեռէկրանը չէր հորդորում: Երբեմն, գուցե շաբաթական երկու ան-
գամ, գնում էր Ճշմարտության նախարարության փոշոտ ու մոռաց-
ված գրասենյակն ու մի քիչ աշխատում էր, եթե դա կարելի էր աշ-
խատանք կոչել: Նրան աշխատանքի էին ուղարկել ենթակոմիտեի
ենթակոմիտե, որը ստեղծվել էր անհամար կոմիտեներից մեկից ն

-312-

զբաղվում էր Նորալեզվի բառարանի տասնմեկերորդ հրատարա-
կության պատրաստման ընթացքում ծագող մանր դժվարություն-
ներով: Հրատարակության էին պատրաստում այսպես կոչված Հա-
մաժամանակյա զեկույցը, բայց Ուինսթընը հստակ չգիտեր, թե այն
ինչի մասին է: Կապված էր ստորակետերը փակագծերի մեջ, թե
դրանցից դուրս դնելու խնդրի հետ: Կոմիտեում նս չորս աշխատող
կար, բոլորն էլ՝ իր նման մարդիկ: Լինում էին օրեր, երբ նրանք հա-
վաքվում ն. դարձյալ արագ անհետանում էին` անկեղծորեն խոս-
տովանելով միմյանց, որ իրականում ոչ մի անելիք չկա: Բայց լի-
նում էին նան օրեր, երբ եռանդով անցնում էին գործի ցուցադ-
րաբար կազմելով արձանագրություններ ու երկար հուշաթերթեր,
որոնք միշտ կիսատ էին մնում. օրեր, երբ վեճերն այն մասին, թե
ինչի շուրջ են վիճում, դառնում էին խիստ բարդ ու խրթին՝ լի սահ-
մանումների վերաբերյալ նուրբ դիտողություններով, խոշոր նա-
հանջներով, վեճերով, ընդհուպ մինչն ավելի բարձր պաշտոնյայի
դիմելու սպառնալիքով: Հետո հանկարծ կյանքը լքում էր նրանց, ու
նրանք նստում էին սեղանի շուրջ հանգած աչքերով նայելով իրար,
ինչպես աքլորականչին ցրվող ուրվականներ:

Հեռէկրանը մի պահ լուռ էր: Ուինսթընը դարձյալ բարձրացրեց
գլուխը: Ամփոփագի՛րը: Բայց ոչ, ուղղակի երաժշտությունն էին փո-
խել: Աչքերի առաջ Աֆրիկայի քարտեզն էր: Բանակի շարժումը
նա տեսնում էր սխեմայի տեսքով. սն նետը կատաղի շարժվում էր
ուղղահայաց՝ դեպի հարավ, իսկ սպիտակը՝ հորիզոնական՝ դեպի
արնելք առաջինի հետնից: Համոզվելու համար նա աչքերը հա-
ռեց նկարի անխռով դեմքին: Հավանակա՞ն է, որ երկրորդ նետը
բոլորովին էլ գոյություն չունի:

Հետաքրքրությունը դարձյալ մարեց: Նա մի կում ջին էլ խմեց,
վերցրեց սպիտակ ձին ու փորձնական քայլ արեց: Շախ: Բայց քայլն
ակնհայտորեն սխալ էր, որովհետն...

Հանկարծ մտքում հիշողություն ծնվեց: Նա տեսավ մոմի լույսով
լուսավորված սենյակ՝ ընդարձակ, սպիտակ ծածկոցով մահճակալ,

- 313-

ն իրեն ինը-տասը տարեկան տղային, որը հատակին նստած
թափահարում էր զառախաղի տուփն ու հուզված ծիծաղում: Մայրը
նստած էր նրա դիմաց ու նույնպես ծիծաղում էր:

Երնի մոր անհետանալուց մի ամիս առաջ էր: Հաշտեցման պահ
էր, երբ իր ստամոքսը սղոցող քաղցը մոռացվել էր, Ա ժամանակա-
վորապես վերածնվում էր մոր հանդեպ վաղեմի սերը: Լավ հիշում
էր այդ օրը, թաց, անձրնոտ օրը, երբ ջուրը հոսում էր պատուհան-
ներից, իսկ սենյակում լույսն այնքան աղոտ էր, որ հնարավոր չէր
կարդալ: Երկու երեխաներն անտանելի ձանձրանում էին մութ ու
նեղ ննջասենյակում: Ուինսթընը նվնվում ու տրտնջում էր, ուտե-
չիքի անօգուտ պահանջներ դնում, թափառում սենյակում, ամեն
ինչ հանում տեղից ու ոտքով այնքան հարվածում պատերին, որ
հարնանները ծեծում էին պատը, իսկ կրտսեր երեխան ժամանակ
առ Ժամանակ արտասվում էր: Ի վերջո մայրն ասաց.

- Եթե քեզ լավ պահես, քեզ համար խաղալիք կգնեմ: Լավ
խաղալիք: Քեզ դուր կգա:

Հետո դուրս եկավ ու անձրնի տակ գնաց մոտակա հանրա-
խանութ, որը պատահաբար դեռ բաց էր, ու վերադարձավ` ձեռ-
քին ստվարաթղթե տուփ. «Օձեր ն աստիճաններ» խաղն էր: Ուի-
նսթընը դեռ հիշում էր խոնավ ստվարաթղթի հոտը: Խաղը խղծժուկ
տճսք ուներ: Տախչոակը ճաքճքված էր, իսկ փոքրիկ փայտե զա-
ռերն այնքան անհավասար էին, որ հազիվ էին կանգնում իրենց
տեղում: Ուինսթընը անտրամադիր ու առանց հետաքրքրության
նայում էր խաղին: Բայց հետո մայրը մի կիսատ մոմ վառեց ու նս-
տեց հատակին, որ խաղա: Շուտով Ուինսթընի հետաքրքրությունը
շարժվեց, ն նա սկսեց ցնցվել ծիծաղից. փոքրիկ մարդուկները լի-
ահույս մագլցում էին սանդուղքներն ի վեր, ապա օձերի վրա ցած
սահում` գրեթե հասնելով ելակետին: Նրանք ութ անգամ խաղա-
ցին, ն յուրաքանչյուրը հաղթեց չորսական անգամ: Կրտսեր քույրը
շատ փոքր էր ն չէր հասկանում, թե ինչ խաղ է. նա նստել էր, հեն-
վել բարձին ու ծիծաղում էր, ռրովհետն մյուսներն էլ էին ծիծաղում:

-314-

Ողջ օրվա ընթացքում նրանք երջանիկ էին միասին, ինչպես վաղ
մանկության տարիներին:

Ուինսթընը մտքից վանեց պատկերը: Հիշողությունները կեղծ
էին: Երբեմն-երբեմն կեղծ հիշողություններն անհանգստացնում
էին նրան: Եթե գիտես, թե ինչ է, այլնս չես վախենում դրանից: Որոշ
բաներ պատահում էին իրականում, մյուսները` ոչ: Նա վերադար-
ճավ շախմատին ու դարձյալ վերցրեց սպիտակ ձին: Ու համարյա
նույն պահին շխկոցով գցեց տախտակին: Ցնցվեց, ասես մարմնի
մեջ քորոց մտցրին:

Սուր շեփորականչը ծակեց օդը: Ամփոփագի՛րն էր: Հաղթանա՛կ:
Եթե լուրերից առաջ շեփորականչ էր լինում, միշտ նշանակում էր
հաղթանակ: Ողջ սրճարանով էլեկտրական հոսանք անցավ: Նույն-
իսկ մատուցողներն էին ցնցվել ու սրել ականջները:

Շեփորականչին սարսափելի աղմուկ հաջորդեց: Մի հուզված
ճայն փնթփնթում էր հեռէկրանից. բայց գրեթե մարեց դրսից լսվող
ծափահարությունների թնդյունից: Լուր, կախարդական արա-
գությամբ տարածվեց փողոցներում: Նա բավականաչափ լսել էր
հեռէկրանից հնչող հաղորդագրություններ, որպեսզի հասկանար.
պատահել էր այն, ինչ ինքը կանխատեսել Էր. հսկայական նավա-
տորմը գաղտնի կերպով հանկարծահաս հարված էր պատրաստել
թշնամու թիկունքում, սպիտակ նետը հատել էր սն նետի պոչը: Աղ-
մուկի մեջ առանձնանում էին հաղթական արտահայտություննե-
րի ծվեններ. «Լայհածավալ ռազմավարական հնարք... կատարյալ
համակարգում... ջախջախիչ պարտություն... կես միլիոն գերի...
լիակատար բարոյալքում... ամբողջ Աֆրիկայի զավթում... պատե-
րազմը մոտեցնել մոտալուտ հաղթական ավարտին... խոշորա-
գուն հաղթանակը մարդկության պատմության մեջ... հաղթանակ,
հաղթանակ, հաղթանակ»:

Ուինսթընը ոտքերով ջղային շարժումներ արեց սեղանի տակ:
Նա չշարժվեց տեղից, բայց մտքով վազում էր, արագ վազում. նա
դրսում էր ամբոխի հետ, գոռում էր խլանալու աստիճան: Նորից

-315-

նայեց Մեծ Եղբոր նկարին: Կոթող, որ վեր էր խոյացել աշխարհի
վրա: Ժայռ, որին զուր բախվում էին Ասիայի հրոսակախմբերը: Նա
մտածեց, թե ինչպես տասը րոպե առաջ, այո, ընդամենը տասը րո-
պե առաջ, սրտում դեռ կասկած կար. չգիտեր՝ ինչ նորություն կլինի
ռազմաճակատից. հաղթանա՞կ, թն պարտություն: Ոչ միայն եվրա-
սիական բանակն էր հօդս ցնդել: Իր մեջ շատ բան էր փոխվել Սիրո
նախարարությունում անցկացրած առաջին օրից, բայց վերջնական
ու անհրաժեշտ ապաքինումը տեղի ունեցավ միայն այս պահին:

Հեռէկրանից հնչող ձայնը դեռ պատմում էր գերիների, ավարի
ու արնահեղության մասին, բայց դրսի գոռգոռոցները փոքր-ինչ
մեղմացել էին: Մատուցողները վերադառնում էին իրենց աշխա-
տանքին: Նրանցից մեկը մոտեցավ՝ ջինի շիշը ճեռքին: Ուինսթընը,
որ երանելի երազանքների գրկում էր, չնկատեց, թե գավաթն ինչ-
պես լցրեցին: Նա այլնս չէր վազում ու չէր գոռում: Վերադարձել
էր Սիրո նախարարություն, ամեն ինչ ներված էր, իսկ հոգին` ձյան
պես ճերմակ: Նա նստած էր մեղադրյալի աթոռին, խոստովանում
էր ամեն ինչ, վկայություն տալիս բոլորի դեմ: Քայլում էր սպիտակ
սալիկապատ միջանցքով, ու թվում էր՝ արնի տակ է, իսկ հետնից
գնում էր զինված պահակը: Երկար սպասված փամփուշտը մտնում
էր իր ուղեղի մեջ:

Նա նայեց հսկայական դեմքին: Պետք եկավ քառասուն տա-
րի հասկանալու, թե ինչ ժպիտ է թաքնված թավ բեղերի տակ: Օ՛
դաժան, անպիտան թյուրիմացություն: Օ՛ համառ, կամակոր ար-
տաքսում քեզ սիրող կրծքից: Ջին բուրող երկու արցունք հոսեց
քթեզլրերից: Բայց ամեն ինչ կարգին էր, ամեն ինչ կարգին էր:
Պայքարն ավարտված էր: Նա հաղթել էր ինքն իրեն: Նա սիրում էր
Մեծ Եղբորը:

1949

-316-

ՀԱՎԵԼՎԱԾ
ՆՈՐԱԼԵՋՎԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Նորալեզուն Օվկիանիայի պաշտոնական լեզուն է ն ստեղծվել է
Անգսոցի կամ անգլիական սոցիալիզմի գաղափարախոսությանը
ծառայելու նպատակով: 1984 թվականին դեռ ոչ ոք չէր օգտագոր-
ծում այն՝ որպես հաղորդակցության միակ միջոց՝ ոչ բանավոր, ոչ
գրավոր խոսքում: «/Թայմսի» առաջնորդող հոդվածները գրվում
էին նորալեզվով, բայց դրա համար վարպետություն էր պահանջ-
վում էր ն, հանձնարարվում էր միայն մասնագետներին: Ենթա-
դրվում էր, որ մինչն 2050 թվականը նորալեզուն գործածությու-
նից վերջնականապես դուրս կմղի հնալեզուն (կամ ստանդարտ
անգլերենը, ինչպես մենք ենք կոչում): Իսկ այդ ընթացքում այն
ամրապնդում էր իր դիրքերը. Կուսակցության բոլոր անդամներն
իրենց առօրյա խոսքում ավելի հակված էին օգտագործել նորա-
լեզվի բառեր ն քերականական կառույցներ: 1984 թվականին կի-
րառվող տարբերակը, որն ամրագրվել էր նորալեզվի բառարանի
իններորդ ն տասներորդ հրատարակություններում, համարվում էր
ժամանակավոր Ան պարունակում էր բազմաթիվ ավելորդ բառեր ու
հնատիպ կազմություններ, որոնք հետագայում պիտի դուրս գային
գործածությունից: Այստեղ մենք կխոսենք վերջնական, կատարե-
լագործված տարբերակի մասին, որն արտացոլված Է բառարանի
տասնմեկերորդ հրատարակության մեջ:

Նորալեզվի խնդիրն էր ոչ միայն աշխարհայացքի ն մտավոր
գործունեության արտահայտչամիջոց ապահովել Անգսոցի նվիր-
յալների համար, այլե անհնար դարձնել մտքի ցանկացած այլ
հոսք: Ենթադրվում էր, որ երբ նորալեզուն մեկընդմիշտ հաստատ-
վի, իսկ հնալեզուն մոռացվի, հերետիկոսական, այսինքն` Անգսոցի
սկզբունքներից շեղվող մտածողությունը, եթե արտահայտվում է

-317-

բառերով, լիովին անհնար կդառնա: Նրա բառարանը կառուցված
էր այնպես, որպեսզի ճշգրիտ ն հաճախ շատ նուրբ արտահայտի
Կուսակցության անդամին անհրաժեշտ ցանկացած իմաստ` միա-
ժամանակ բացառելով մյուս բոլոր իմաստները, ինչպես ն անուղղա-
կի մեթոդներով դրանք գտնելու հնարավորությունը: Դա հաջողվում
էր մասամբ նոր բառեր ստեղծելով, բայց հիմնականում՝ հեռացնելով
անցանկալիներն ու մաքրելով այն բառերը, որոնք պարունակում են
անուղղափառ իմաստներ, իսկ հնարավորության դեպքում` նան բո-
լոր երկրորդական իմաստները: Բերենք մի օրինակ: «Ազար» բառը
դեռ գոյություն ուներ նորալեզվում, բայց կարող էր օգտագործվել
միայն այնպիսի արտահայտություններում, ինչպիսիք են՝ «Այս շունն
ազատ է ոջիլներից» կամ «Այս դաշտն ազատ է մոլախոտից»: Այն չէր
կարող օգտագործվել հին իմաստով` «քաղաքականապես ազատ»
կամ «մտավոր առումով ազատ», քանի որ մտքի ազատություն Ա
քաղաքական ազատություն այլնս գոյություն չուներ նույնիսկ ռր-
պես հասկացություն, հետնաբար դրանց անհրաժեշտությունը չկար:
Բացի ակնհայտ հերետիկոսական բառերն արգելելուց, բառարանի
կրճատումը համարվում էր ինքնին նպատակ, ո ցանկացած բառ,
առանց որի կարելի է դիմանալ, պետք է վերանար: ՝Նորալեզուն
ստեղծվել էր՝ ոչ թե ընդլայնելու, այլ նեղացնելու մտքի սահմանները,
ն այդ նպատակին անուղղակիորեն ծառայում էր բառերի ընտրու-
թյունը նվազագույնի հասցնելու փաստը:

Ինչպես գիտենք, նորալեզուն ստեղծվել է անգլերենի հիմքի
վրա, բայց նորալեզվի շատ նախադասություններ, նույնիսկ ոչ նո-
րաստեղծ բառեր, ուղղակի անհասկանալի կլինեն ժամանակակից
անգլիախոսին: ՝Նորալեզվի բառապաշարը բաժանվում էր երեք
որոշակի դասի՝ Ճ բառարան, 8 բառարան (նան՝ բաղադրյալ բա-
ռեր) Ա Շ բառարան: Ավելի հեշտ է յուրաքանչյուր դաս քննարկել
առանձին, բայց քերականական յուրահատկություններին կարելի
է հետնել Ճ բառարանին նվիրված բաժնում, քանի որ կանոնները
նույնն են բոլոր երեք դասերում:

-318-

Ճ բառարան: ձ բառարանը բաղկացած էր բառերից, որոնք ան-
հրաժեշտ են առօրյա կյանքում. դրանք կապված էին ուտելու, խմե-
լու, աշխատելու, հագնվելու, սանդուղքով բարձրանալու ն իջնելու,
մեքենա վարելու, այգի մշակելու, ճաշ պատրաստելու ն այխի հետ:
Գրեթե ամբողջությամբ կազմված էր բառերից, որոնք այսօր կիրա-
ռում ենք՝ խփել, վազել, շուն, ծառ, շաքար, տուն, դաշտ. բայց ժամա-
նակակից անգլերենի բառապաշարի համեմատ՝ դրանց թիվը չա-
փազանց փոքր էր, իսկ իմաստները՝ խիստ տարբերակված: Բոլոր
երկիմաստություններն ու իմաստային երանգները մաքրվել էին: Որ-
քան հնարավոր է, այս դասի նորալեզվի բառն իրենից ներկայաց-
նում էր կտրուկ հնչյուն ե արտահայտում էր մեկ հստակ հասկա-
ցություն: Ճ բառարանը միանգամայն անպիտան էր գրական նպա-
տակների ն քաղաքական կամ փիլիսոփայական քննարկումների
համար: Այն նախատեսված էր պարզագույն, նպատակաուղղված
մտքեր արտահայտելու համար, որոնք սովորաբար վերաբերում են
կոնկրետ առարկաների կամ ֆիզիկական գործողությունների:

`՞Նորալեզվի քերականությունն ուներ երկու տարբերակիչ հատ-
կություն. Առաջինը գրեթե լիակատար փոխարինելիությունն էր
խոսքի տարբեր մասերի միջն: Լեզվում ցանկացած բառ (հիմնա-
կանում սա վերաբերում էր նույնիսկ ամենավերացական բառերին,
ինչպիսիք են` «եթե»-ն կամ «երբ»-ը) կարող էր կիրառվել որպես
բայ, գոյական, ածական կամ մակբայ: Նույն արմատից ստեղծված
բայի ն գոյականի ձնի միջն չկար ոչ մի տարբերություն. այս օրենքն
ինքնին ենթադրում էր շատ հնատիպ կազմությունների ոչնչացում:
Օրինակ, «միտք» բառը նորալեզվում գոյություն չուներ: Այն փոխա-
րինվում էր «մտածել» բառով, որն ուներ թե՛ գոյականի, թե՛' բայի գոր-
ծառույթ: Չէր պահպանվում ոչ մի ծագումնաբանական սկզբունք.
որոշ դեպքերում բառաստեղծման համար ընտրվում էր գոյականը,
այլ դեպքերում` բայը: ՝Նույնիսկ երբ իմաստով իրար մոտ գոյա-
կանն ու բայը ծագումնաբանական կապ չունեին, երկու արմատ-
ներից մեկը վերանում էր: Օրինակ, գոյություն չուներ «կտրել» բառ.

-319-

նրա իմաստն արտահայտվում էր «դանակ» գոյական-բայով: Ածա-
կանները կազմվում էին` գոյական-բային ավելացնելով -ֆուլ վեր-
ջածանցը, իսկ մակբայներին՝ -ուայզ վերջածանցը: Այսպիսով, օրի-
նակ «սփիդֆու» նշանակում էր «արագ», իսկ «սփիդուայզ» «արա-
գորեն»: Ժամանակակից ածականների մի մասը՝ լավ, ուժեղ, մեծ,
սն, փափուկ, պահպանվել էր, բայց ընդհանուր առմամբ դրանք
փոքրաթիվ էին: Դրանց կարիքը գրեթե չէր զգացվում, քանի որ
ցանկացած ածականական իմաստ կարելի էր ձեռք բերել` գոյա-
կան-բային ավելացնելով -ֆուլ: Ժամանակակից մակբայներից ոչ
մեկը չէր պահպանվել, բացի մի քանիսից, որոնք ավարտվում էին
«ուայզ» վերջածանցով. այն անփոփոխ էր: Օրինակ, «ուելլ» բառը
փոխարինվել էր «գուդուայզ» բառով:

Բացի այդ, ցանկացած բառ (սա դարձյալ հիմնականում վերա-
բերում էր բոլոր բառերին) կարելի էր ժխտել ավելացնելով չ- նա-
խածանց, կամ ուժեղացնել` ավելացնելով պլյուս- նախածանց,
կամ, ավելի ուժեղ շեշտելու համար՝ կրկնակիպլյուս-: Հետնաբար,
օրինակ, «ցուրտ» նշանակում էր «տաք», մինչդեռ «պլյուսցուրր»
ն «կրկնակիալյուսցուրրջ) համապատասխանաբար նշանակում
էր «շատ ցուրտ» Ա «չափազանց ցուրտ»: Ինչպես ժամանակակից
անգլերենում, նան ցանկացած բառիմաստ հնարավոր էր փոխել
նախդիրային ածանցներով, ինչպիսիք են հակա-, հետ-, վեր-,
ներքն- Ա այխ: Պարզվեց՝ նման մեթոդներով հնարավոր է զգալիո-
րեն կրճատել բառարանը: Օրինակ, զավ» բառի դեպքում «վատ»
բառի կարիքը չկար, քանի որ պահանջվող իմաստը՝ հավասարա-
պես ննույնիսկ ավելի լավ, արտահայտվում էր «չավ» բառով: Ցան-
կացած դեպքում, որտեղ երկու բառ հականիշների բնական զույգ
էր կազմում, անհրաժեշտ էր միայն որոշել, թե դրանցից որը պետք
է հանել գործածությունից: Օրինակ, «մութ» բառը կարելի է փոխա-
րինել օլույս»-ով ն հակառակը՝ ըստ նախասիրության:

Նորալեզվի քերականության երկրորդ տարբերակիչ հատկա-
նիշը նրա կանոնավորությունն է: Ներքնում հիշատակվող մի քանի

-320-

բացառություններից ելնելով` կարելի է ասել, որ բոլոր թեքումները
ենթարկվում են նուն կանոններին: Հետնաբար բոլոր բայերում
անցյալ ժամանակի ձնը ն անցյալ դերբայը նույնն էին Ա ավարտ-
վում էին -6Ժ վերջածանցով: 5էօ0/ (գողանալ) բայի անցյալ ժամա-
նակաճնը 5160/6ժ էր, էհո (մտածել) բայի անցյալ ժամանակաճնը՝
էհյոնօժ, ն այդպես շարունակ, ամբողջ լեզվում Տող, ց0Խ6, ԵՕսցիԼ,
Տքօէ 6, էեխնօո ն այլ բոլոր ճները վերացան: Բոլոր հոգնակի ձները
կազմվում էին՝ -5 կամ -65 ավելացնելով: Ն/օո, օօ. Ռ/օ (մարդ, ցուլ,
կյանք) բառերի հոգնակին էր ոօոտ, Օ»65, 8/5: Ածականների հա-
մեմատական աստիճանները մշտապես կազմվում էին -օռ - 65է
ավելացնելով (ցօօԺ, ցՕՕՕ6ո, ցօՕՁ6տԼ), անկանոն ճները ն ո70օո6, ոոօՕ5է
կազմությունները վերացել էին:

Բառերի միակ դասերը, որոնք դեռ կարող էին հոլովվել ան-
կանոն ձնով, դերանուններն էին, հարաբերական դերանունները,
ցուցական ածականները ն օժանդակ բայերը: Դրանք շարունա-
կում էին օգտագործվել հին ձնով, բացառությամբ՝ «ում» բառի, որի
անհրաժեշտությունը վերացավ, իսկ ապառնիի ժամանակաճները
սղվեցին. դրանց բոլոր գործառույթներն իրենց վրա վերցրին տ/ս
տ/Օօս1ժ բառերը: Որոշ անկանոնություններ կային նան բառակազմու-
թյան մեջ. դրանք առաջանում էին արագ ու հեշտ խոսք կազմելու
անհրաժեշտությունից: Դժվար արտաբերելի բառերը, կամ նրանք,
որ կարող էին սխալ լսվել, փաստորեն համարվում էին վատ բառեր.
ուստի երբեմն բարեհունչ լինելու համար բառին ավելացվում էին
լրացուցիչ տառեր, կամ հնատիպ կազմությունը վերականգնվում
էր: Բայց դրա կարիքը հիմնականում զգացվում էր 8 բառարանում:
Թե ինչու էր այդքան կարնորվում արտասանության հեշտացումը,
պարզ կլինի այս էսսեում՝ ավելի ուշ:

8 բառարան: 8 բառարանը բաղկացած էր բառերիգ, որոնք մի-
տումնավոր ստեղծվել էին քաղաքական նպատակների համար. այլ
կերպ ասած՝ բառեր, որոնք ոչ միայն ցանկացած հոլովում ունեին

- 321-

քաղաքական ենթատեքտ, այլն պետք է ցանկալի մտավոր ազդե-
ցություն թողնեին դրանք օգտագործողների վրա: Առանց Անգսո-
ցի սկզբունքները լիովին յուրացնելու դժվար էր ճիշտ օգտագործել
այդ բառերը: Ռրոշ դեպքերում կարելի էր դրանց իմաստն արտա-
հայտել հնալեզվի կամ նույնիսկ Ճ բառարանի բառերի միջոցով,
բայց դա սովորաբար պահաջում էր երկար նկարագրական փո-
խադրում, որը միշտ ուղեկցվում էր որոշ նրբերանգների կորստով:
8 բառերն իրենցից ներկայացնում էին բառային սղագրությունների
շարք. հաճախ մի քանի վանկում արտահայտվում էր գաղափար-
ների մի ամբողջ շարան, ն, միննույն Ժամանակ, դրանք ավելի
ճշգրիտ ու ծանրակշիռ Էին, քան սովորական բառերը:

Ց բառերը բոլոր հոլովներում բաղադրյալ էին: Դրանք բաղկա-
ցած էին երկու կամ ավելի բառից կամ բառամասիգց, որոնք միա-
նում էին այնպես, որ հեշտ լիներ արտաբերել: Արդյունքում` միշտ
ստեղծվում էր գոյական-բայ, որը խոնարհվում էր սովորական
կանոնների համաձայն: Վերցնենք, օրինակ, բարեմիւրք բառը, որը
մոտավորապես նշանակում է «ուղղափառություն», կամ եթե ըն-
դունենք իբրն բայ՝ «մտածել ուղղափառի պես»: Այն խոնարհվում է
հետնյալ կերպ՝ գոյական-բայ՝ «բարեմտածել». անցյալ ժամանակ Ա
անցյալ դերբայ «բարեմտածեց», ներկա դերբայ՝ «բարեմտածում»,
ածական՝` բարեմիտ, դերբայ բարեմտորեն, բայական գոյական՝
բարեմտածող:

Ց բառերը ստեղծվում էին առանց որնէ ծագումնաբանական
ծրագրի: Դրանք կարող էին կազմված լինել խոսքի ցանկացած մաս
ներկայացնող բառերից, որոնք դասավորվում են ցանկացած հեր-
թականությամբ ն աղավաղվում ցանկացած կերպ, որպեսզի արտա-
սանությունը հեշտանա, իսկ ստուգաբանությունը պարզ լինի: Օրի-
նակ, հանցամիտք (մտահանցագործություն) բառում միւրքը երկրորդ
բառն է, իսկ մտքաոսպտ (Մտքի ոստիկանություն) բառում` առաջինը.
վերջինիս դեպքում «ոստիկանություն» բառի մի մասը կրճատվել է:
Քանի որ 8 բառարանում դժվար է ապահովել բարեհնչունությունը,

-322 -

անկանոն կազմություններն այստեղ ավելի տարածված են, քան Ճ
բառարանում: Օրինակ, մինիճմիշտ, մինիխաղ, մինիհամ ածականա-
կան ճները նշանակում էին համապատասխանաբար մինիճշմարիտ,
մինիխաղաղ նս. մինիհաճելի, քանի որ ճշմարիտ, խաղաղ ն հաճելի
բառերն ուղղակի փոքր-ինչ դժվար էր արտասանել: Բայց հիմնակա-
նում 8 բառարանի բոլոր բառերը կարող էին հոլովվել ն. հոլովվում
էին ճիշտ նույն կերպ:

8 բառարանի որոշ բառեր ունեին այնպիսի նրբերանգներ, որոնք
բացարձակ անհասկանալի էին լեզվին ամբողջությամբ շտիրապե-
տողներին: Օրինակ, ուսումնասիրենք «Թայմս» թերթի առաջնորդող
հոդվածից վերցված մի բնութագրական նախադասություն. «Շնա-
միտները չստամոքսում են Անգսոցը»: Ամենակարճ տարբերակով
այն հնալեզվում կհնչի այսպես. «Նրանք, ում գաղափարները ձճնա-
վորվել են Հեղափոխությունից առաջ, չեն կարող ողջ հոգով ընդունել
Անգլիական սոցիալիզմի սկզբունքները»: Բայց սա ճշգրիտ թարգմա-
նություն չէ: Նախ, վերոնշյալ մեջբերված նորալեզվի նախադասու-
թյան ողջ իմաստը հասկանալու համար պետք է հստակ գաղափար
ունենալ Անգսոցի մասին: Բացի այդ, միայն Անգսոցի պայմաննե-
րում մեծացած մարդը կարող է գնահատել «ատամոքսել» բառի ողջ
ուժը, որը ենթադրում է կույր ու խանդավառ ընդունում, ինչը դժվար
է պատկերացնել մեր օրերում, կամ «հնամիտ» բառը, որը կապված է
չարության ն անկման գաղափարի հետ: Բայց նորալեզվի որոշ բառե-
րի, ինչպիսին է «հնամիտը», հատուկ գործառույթը ոչ թե իմաստներ
արտահայտեխ էր, այլ դրանք ոչնչացնելը: Այս բառերը, որոնք բնա-
կանաբար քիչ են, արդեն ընդլայնել էին իրենց իմաստներն այնքան,
որ ներառել էին բառերի ամբողջական շարքեր. քանի որ լիովին
արտահայտվում էին մեկ հասկանալի բառով, ապա կարելի էր մի
կողմ դնել Ա մոռանալ դրանք: Ամենամեծ դժվարությունը, որ ծառա-
ցել էր նորալեզվի բառարանը կազմողների առաջ, ոչ թե նոր բառեր
հորինելն էր, այլ հորինելուց հետո դրանց իմաստները սահմանելը.
պարզել, թե իրենց գոյությամբ բառերի ինչ շարքեր են վերացրել:

-323-

Ինչպես արդեն տեսանք ազատ բառի դեպքում, երբնէ հերե-
տիկոսական իմաստ ունեցած բառերը երբեմն պահպանվում էին՝
հանուն հարմարության, բայց միայն անցանկալի իմաստներից
մաքրվելուց հետո: Անհամար այլ բառեր, ինչպիսիք են՝ պաւրիվ, ար-
դարություն, բարոյականություն, ինտերնացիոնալիզմ, ժողովրդա-
վարություն, գիտություն ն կրոն, ուղղակի դադարել էին գոյություն
ունենալ: Որոշ ընդհանրացնող բառեր ընդգրկում էին այդ իմաստ-
ները ն դրանով հանդերձ` վերացնում դրանք: Օրինակ, ազատու-
թյուն Ա հավասարություն հասկացությունների շուրջ խմբավոր-
վող բոլոր բառերն արտահայտվում էին մեկ բառով` հանցամիւրք,
իսկ բոլոր այն բառերը, որ խմբավորվում էին օբյեկտիվություն ու
ռացիոնալիզմ հասկացություների շուրջ հնամիլր բառով: Առավել
ճշգրտությունը կարող էր վտանգավոր լինել: Կուսակցության ան-
դամն իր հայացքներով պետք է նմանվեր հին հրեայի, որը, առանց
մանրամասների մեջ խորանալու, գիտեր՝ իրենից բացի բոլոր ազ-
գերը պաշտում են «կեղծ աստվածների»: Նրան պետք չէր իմանալ,
որ այդ աստվածները կոչվում են Բաաղ, Օզիրիս, Մոլոք, Աստարտե
ն այն. ինչքան քիչ իմանա նրանց մասին, այնքան լավ իր ուղղա-
հավատության համար: Նա գիտեր Եհովային ու Եհովայի պատվի-
րանները. հետնաբար գիտեր, որ ուրիշ անուներով ն հատկանի-
շերով մյուս բոլոր աստվածերը կեղծ աստվածներ են: Նույն կերպ
նան կուսակցության անդամը գիտեր, թե իրենից ինչ է ներկայաց-
նում ճիշտ վարքը, Ա չափազանց անորոշ, ընդհանուր գծերով հաս-
կանում էր, թե ինչ շեղումներ են հնարավոր: Օրինակ, նրա սեռա-
կան կյանքն ամբողջությամբ կարգավորվում էր նորալեզվի երկու
բառով` սեռահանց (սեռական անբարոյականություն) ն. բարեսեքս
(ողջախոհություն): Սեռահանց բառով արտահայտվում էին բոլոր
տեսակի սեռական հանցանքները: Այն նշանակում էր` ապօրինի
կենակցություն, անհավատարմություն, համասեռամոլություն ն այլ
այլասերումներ. բացի այդ, նորմալ սեռական հարաբերությունը
համարվում էր ինքնանպատակ: Կարիք չկար առանձին-առանձին

-324-

թվարկել դրանք, քանի որ բոլորն էլ հանցագործություններ էին
ն, ընդհանուր առմամբ, բոլորն էլ պատժվում էին մահով: Շ բա-
ռարանում, որը բաղկացած է գիտական ն տեխնիկական բառե-
րից, գուցե անհրաժեշտություն կար առանձին տերմիններով կոչել
որոշ սեռական շեղումներ, բայց շարքային քաղաքացին «էր զգում
դրանց կարիքը: Նա գիտեր՝ ինչ է նշանակում բարեսեքս, այսինքն՝
սովորական սեռական հարաբերություն տղամարդու ն կնոջ մի-
ջն` միայն երեխաներ լույս աշխարհ բերելու նպատակով, ն կնոջ
համար՝ առանց ֆիզիկական հաճույքի. մնացած ամեն ինչը սեռա-
հանց էր: Նորալեզվում գրեթե հնարավոր չէր հետնել վնասակար
մտքին ավելի, քան ըմբռնելով, որ այն վնասակար է. այդ կետից այն
կողմ անհրաժեշտ բառեր գոյություն չունեին:

8 բառարանում չկար գաղափարապես չեզոք ոչ մի բառ: Մե-
ծամաւնությունը մեղմասություններ էին: Այնպիսի բառեր, ինչպի-
սիք են, օրինակ, ուրախճամբ (տաժանապարտների ճամբար) կամ
Նախախաղ (Խաղաղության նախարարություն, այսինքն` պատե-
րազմի նախարարություն) ցույց էին տալիս նրա ճիշտ հակառակ
իմաստը: Մյուս կողմից, որոշ բառեր ցուցադրում էին անկեղծ ու
արհամարհական պատկերացում Օվկիանիայի հասարակության
իրական բնույթի վերաբերյալ: Այդպիսի օրինակ էր «պրոլկեր»
բառը, որը նշանակում Էր ցածրակարգ ժամանց ն կեղծ նորություն-
ներ, որ Կուսակցությունը հրամցնում էր զանգվածներին: Կային այլ
երկիմաստ բառեր, որ պարունակում էին «լավ» լրացուցիչ երան-
գը, երբ խոսքը վերաբերում էր Կուսակցությանը, ն «վատ» երանգը,
եթե վերաբերում էր թշնամիներին: Բացի այդ, կային բազմաթիվ
բառեր, որ առաջին հայացքից թվում էին հապավումներ ն. իրենց
գաղափարական նրբերանգը ստագել էին ոչ թե իմաստից, այլ
կառուցվածքից:

Որքան թույլ էր տալիս մարդու հնարամտությունը, այն ամենը,
ինչ ուներ կամ կարող էր ունենալ որնէ քաղաքական իմաստ,
հարմարեցվում էր 8 բառարանին: Բոլոր կազմակերպությունների,

-325-

մարդկանց խմբերի, դոկտրինի կամ երկրի, ինստիտուտի կամ
հանրային շենքի անվանում անխտիր հատվում էր ըստ ծանոթ ձնի.
այսինքն՝ մեկ հեշտ արտասանելի բառ՝ վանկերի քիչ քանակով, որը
թույլ է տալիս հասկանալ նրա ծագումը: Օրինակ, Ճշմարտության
նախարարությունում Արձանագրությունների բաժինը, որտեղ աշ-
խատում էր Ուինսթըն Սմիթը, կոչվում էր Արձաբաժ, Գեղարվեստա-
կան գրականության բաժինը Գեղբաժ, Հեռուստահաղորդումների
բաժինը Հեռուսրաբաժ, ն. այդպես շարունակ: Սա արվում էր ոչ
միայն Ժամանակ խնայելու նպատակով: Նույնիսկ քսանմեկերորդ
դարի առաջին տասնամյակներին քաղաքական լեզվի բնորոշ գծե-
րից մեկը դարձել էին միահյուսված բառերն ու արտահայտություն-
ները. նմանատիպ հապավումներ օգտագործելու միտումն ամենից
շատ նկատվում էր տոտալիտար երկրներում ն տոտալիտար կազ-
մակերպություններում: `Նման օրինակներ են նացիստ, գեսրապո,
կոմինտերն, ինպրեկորր, ագիւրպրոպ բառերը: Սկզբում այս պրակ-
տիկան օգտագործվում էր բնազդաբար, բայց նորալեզվում ըն-
դունվում էր գիտակցված նպատակով: Պարզ էր, որ անունն այդ-
պես կրճատելով նեղացնում ն նրբորեն փոխում էին նրա իմաստը՝
հեռացնելով դրանից բխող զուգորդումների մեծամասնությունը:
Օրինակ, կոմունիստական ինտերնացիոնալ բառերը ստեղծում են
բաղադյալ պատկեր՝ համաշխարհային մարդկային եղբայրություն,
կարմիր դրոշներ, բարիկադներ, Կառլ Մարքս, Փարիզի կոմունա:
Մյուս կողմից, Կոմինտերն բառը ենթադրում է միայն սերտ կապ-
ված կազմակերպություն ն դոկտրինի հստակ սահմանված հա-
մակարգ: Այն վերաբերում է մի առարկայի, որը գրեթե նույնքան
հեշտ ճանաչելի է ն ունի նույնքան սահմանափակ նշանակություն,
որքան աթոռը կամ սեղանը: Կոմինտերնը մի բառ է, որը կարելի է
արտասանել գրեթե առանց մտածելու, մինչդեռ Կոմունիստական
ինտերնացիոնալ արտահայտության շուրջ պարտավոր ես մտա-
ծել առնվազն մեկ րոպե: Նույն կերպ նան Նախաճմշտ բառի առա-
ջացրած զուգորդումներն ավելի քիչ են ու ավելի վերահսկելի, քան
-326-

ճշմարտության նախարարությունը: Դրանով էր բացատրվում ոչ
միայն հնարավորության դեպքում կրճատելու ձգտումը, այլն այն,
որ չափից դուրս հոգ էր տարվում յուրաքանչյուր բառի արտասա-
նություն հեշտացնելու համար:

Նորալեզվում բարեհնչունությունը գերակշռում էր ցանկացած
այլ պատկերացման, բացի իմաստի ճշգրտությունից: Անհրաժեշ-
տության դեպքում քերականության կանոնավորությունը զոհ էր
գնում դրան: Եվ դա ճիշտ էր, քանզի քաղաքական նպատակնե-
րի համար ամենից առավել անհրաժեշտ էին հստակ, ակնհայտ
իմաստ ունեցող կարճ բառերը, որոնք արտասանվում էին կտրուկ
ն նվազագույն արձագանք արթնացնում խոսողի գիտակցության
մեջ: 8 բառարանի բառերը նույնիսկ կշիռ էին ձեռք բերում նրանից,
որ գրեթե բոլորը շատ նման էին իրար: Դրանք՝ բարեմիտք, Նա-
խախաղ, պրոլկեր, սեռահանց, ուրախճամբ, Անգսոց, ստամոքսել,
մտաոսպտ ն անհամար այլ բառեր, գրեթե միշտ կազմված էին երկու-
երեք վանկից, իսկ շեշտը հավասարապես դրվում էր թե՛ առաջին,
թե' վերջին վանկի վրա: Դրանց կիրառումը խրախուսում էր խոս-
քի փնթփնթան ոճի ստեղծում՝ միաժամանակ զնգուն ն միօրինակ:
Նպատակը հենց դա էր: Խնդիր կար ստեղծել խոսք, մամնավորա-
պես՝ գաղափարապես չեզոք որնէ թեմայով, որ հնարավորինս ան-
կախ էր գիտակցությունից: Առօրյա կյանքի նպատակների համար,
անկասկած, անհրաժեշտ էր կամ երբեմն անհրաժեշտ էր խոսելուց
առաջ մտածել, բայց կուսակցականը, որին վիճակված էր արտա-
հայտել քաղաքական կամ էթիկական դատողություն, պետք է կա-
րողանա ճիշտ կարծիքներ տարածել նույնքան ավտոմատ կերպով,
ինչպես գնդացրի կրակահերթը: Նա պատրաստ է դրան. լեզուն
նրան տվել է ապահով գործիք, իսկ բառերի կառուցվածքը կո-
պիտ հնչողությամբ ն կանխամտածված տգեղությամբ, որ հարիր
է Անգսոցի ոգուն, հեշտացրել է գործընթացը:

Հեշտացնում էր նան այն փաստը, որ բառերի ընտրությունը շատ
փոքր էր: Մեր լեզվի համեմատ նորալեզվի բառարանը փոքր էր, ն

-327-

մշտապես փնտրվում էին այն կրճատելու նորանոր ուղիներ: Ան-
շուշտ, նորալեզուն լեզուների մեծ մասից տարբերվում էր նրանով,
որ ամեն տարի բառարանը ոչ թե մեծանում, այլ փոքրանում էր:
Ցանկացած կրճատում համարվում էր ձեռքբերում, քանզի որքան
փոքր լինի ընտրությունը, այնքան փոքր կլինի մտածելու գայթա-
կղությունը: Ի վերջո նպատակը ստեղծումն էր հոդաբաշխ խոսքի,
որը սկիզբ կառնի կոկորդից՝ առանց ուղեղի բարճրագույն նյար-
դային կենտրոնների մասնակցության: Այս նպատակի ուղղակի
արտացոլումն էր նորալեզվի բադախոս բառը, որը նշանակում է
«բադի պես կռնչալ»: Ինչպես 8 բառարանի բազմազան այլ բառեր,
բադախոսը երկիմաստ էր: Եթե դրանով արտահայտվում էին ուղ-
ղահավատ կարծիքներ, ապա այն համարվում էր գովասանք, իսկ
երբ «Թայմս» թերթը Կուսակցության հռետորներից մեկի մասին
գրում էր «կրկնակիպլյուսլավ բադախոս», սա համարվում էր ջերմ
ու արժեքավոր հաճոյախոսություն:

Շ բառարան: Շ բառարանը լրացնում էր մյուս բառարանները
ն բաղկացած էր բացառապես գիտական ու տեխնիկական տեր-
միններից: Դրանք նման էին այսօր կիրառվող գիտական տեր-
միններին Ա կազմված Էին նույն արմատներից, բայց սովորաբար
ամեն ինչ արվում էր դրանք հստակ սահմանելու ն անցանկալի
իմաստներից մաքրելու համար: Ենթարկվում էին նույն քերակա-
նական օրենքներին, ինչպես մյուս երկու բառարանների բառերը:
Շ բառերից շատ քչերն էին կիրառվում առօրյա ո քաղաքական
խոսքում: Ցանկացած գիտաշխատող կամ ինժեներ կարող էր
գտնել իրեն անհրաժեշտ բոլոր բառերն իր մասնագիտությանը
նվիրված ցանկում, բայց դրանք ընդհանուր բառեր էին, որ հան-
դիպում էին նան այլ ցանկերում: Շատ քիչ բառեր էին ընդհանուր
բոլոր ցանկերի համար, Ա չկար բառարան, որով գիտությունը
կներկայացվեր որպես գիտակցության կերտվածք կամ մտածո-
ղության մեթոդ` անկախ իր հատուկ ճյուղերից: Անշուշտ, չկար

-328-

«Գիտություն» բառը. դրա ցանկացած իմաստ լիովին արտա-
հայտվում էր «Անգսոց» բառով:

Վերը հիշատակվածից պարզ է դառնում, որ նորալեզվում
միանգամայն անհնար էր արտահայտել անուղղափառ կարծիք-
ներ` ամենացածր մակարդակից ավելի: Անշուշտ, հնարավոր էր
արտահայտել հերետիկոսություններ, բայց` ամենակոպիտ ճնով՝
հայհոյանքներով: Օրինակ, հնարավոր էր ասել Մեծ եղբայրը
չլավն է: Բայց այս արտահայտությունը, որն ուղղափառի հա-
մար ընդամենը ակնհայտ անեթեթություն է, չէր կարող ապա-
ցուցվել հիմնավոր փաստարկով, քանի որ չկային անհրաժեշտ
բառեր: Անգսոցի համար անբարենպաստ գաղափարները կա-
րող էին արտահայտվել աղոտ, անբառ տեսքով, ն դրանք կա-
րելի էր սահմանել միայն շատ ընդարձակ տերմիններով, որոնք
խմբավորում ն դատապարտում էին ամենատարբեր հերետի-
կոսություններ: Ըստ էության, միայն անուղդափառության նպա-
տակների համար կարելի էր կիրառել նորալեզվի բառեր` անօ-
րինական կերպով որոշ բառեր հնալեզու փոխադրելու եղանա-
կով: Օրինակ, նորալեզվով կարելի էր ասել Բոլոր ։րղամարդիկ
հավասար են նախադասությունը, բայց միայն այն իմաստով, ինչ
արտահայտում էր հնալեզվի Բոլոր տղամարդիկ կարմրամազ են
նախադասությունը: Արտահայտության մեջ չկար քերականական
սխալ, բայց այն արտահայտում էր ակնհայտ կեղծիք, այսինքն՝ որ
բոլոր մարդիկ հավասար են հասակով, քաշով կամ ուժով: Քա-
ղաքական հավասարություն հասկացությունն այլնս գոյություն
չուներ, հետնաբար «հավասար» բառը կորցրել էր այս երկրոր-
դական իմաստը: 1984 թվականին, երբ հնալեզուն դեռ հաղոր-
դակցության սովորական միջոց էր, տեսականորեն վտանգ կար,
որ նորալեզվի բառեր օգտագործելով` մարդը գուցե հիշի նրա-
նց նախնական իմաստները: Կրկնամտքի պայմաններում մե-
ծացած ցանկացած մարդու համար գործնականում դժվար չէր
խուսափել դրանից, բայց մի քանի սերունդ հետո նույնիսկ նման

-329-

սայթաքման հնարավորությունը պետք Է վերանար: Մարդը, որի
համար ծննդից ի վեր նորալեզուն միակ լեզուն է, այլնս չի իմանա,
որ հավասար բառը մի Ժամանակ ունեցել է երկրորդական իմաստ՝
«քաղաքականապես հավասար», իսկ ազատ բառը ժամանակին
նշանակել է «մտավոր առումով ազատ», ճիշտ այնպես, ինչպես,
օրինակ, մարդը, ով երբեք չի լսել շախմատի մասին, չի կարող
իմանալ թագուհի Ա նավակ բառերի երկրորդական իմաստները:
Նա ի վիճակի չի լիսի գործել բազմաթիվ հանցագործություններ
ն թույլ տալ սխալներ այն պարզ պատճառով, որ դրանք անուն
չունեն, հետնաբար անպատկերացնելի են: Սպասվում էր, որ
ժամանակի ընթացքում նորալեզվի տարբերակիչ հատկանիշնե-
րը կդառնան ավելի ու ավելի հստակ, բառերն ավելի ու ավելի
կպակասեն, իմաստները ավելի ու ավելի կնեղանան, իսկ դրանց
անպատեհ կիրառությունները կնվազեն:

Երբ հնալեզուն վերջնականապես դուրս մղվի, կկտրվի անց-
յալի հետ վերջին կապը: Պատմությունն արդեն վերաշարադրված
էր, բայց անցյալի գրականության հատվածները տեղ-տեղ պահ-
պանվել էին՝ ենթարկվելով թեթն գրաքննության, ն քանի դեռ մար-
դիկ հիշում էին հնալեզուն, կարող էին կարդալ: Ապագայում նման
հատվածները, եթե՛նույնիսկ պահպանվեիՆ, կլինեին անհասկանա-
լի Ա անթարգմանելի: Անհնար էր հնալեզվից նորալեզու թարգմա-
նել որնէ հատված, եթե այն չէր նկարագրում որնէ տեխնիկական
գործընթաց կամ պարզագույն առօրյա գործողություն կամ արդեն
հակված էր ուղղափառության (նորալեզվում դա արտահայտվում
էր «բարեմիտ» բառով): Փաստորեն սա նշանակում էր, որ մինչն մո-
տավորապես 1960 թվականը գրված ոչ մի գիրք չէր կարող ամբող-
ջությամբ թարգմանվել: Նախահեղափոխական գրականությունը
կարելի էր ենթարկել միայն գաղափարական թարգմանության, այ-
սինքն՝ կատարել ոչ միայն իմաստի, այլն լեզվի փոփոխություն: Վե-
րցգնենք, օրինակ, մի հայտնի հատված Անկախության հռչակագրից.

-330-

Ակնհայտ ճշմարտություն է, որ բոլոր մարդիկ ստեղծված են հա-
վասար ն Արարչից օժտված են անօտարելի իրավունքներով, որոն-
ցից է կյանքի, ազատության ու երջանկության ձգտման իրավունքը:
Այդ իրավունքները պահպանելու համար մարդիկ ստեղծում են կա-
ռավարություններ, որոնք իշխանություն են ձեռք բերում կառավար-
վողների համաձայնությամբ: Երբ կառավարման ձնը չի ծառայում
այդ նպատակին, ժողովուրդն իրավունք ունի փոխել կամ վերացնել
այն ն հաստատել նոր Կառավարություն...

Սա հնարավոր չէր լինի թարգմանել նորալեզվով` միաժամանակ
պահպանելով նախնական իմաստը: Ամենաշատը, որ կարելի էր անել,
ամբողջ հատվածը ներկայացնել մեկ բառով` հանցամիւրք: Ամբողջա-
կան կարող էր լինել միայն գաղափարական թարգմանությունը, որտեղ
Ջեֆֆերսոնի խոսքերը կվերածվեին բացարձակ իշխանության ներբողի:

Ի դեպ, անցյալի գրականության մի զգալի մասն արդեն ձճնափոխ-
վել էր այս կերպ: Հեղինակության նկատառումներից ելնելով՝ ցանկա-
լի էր հուշեր պահպանել որոշ պատմական դեմքերի մասին ն, մին-
նույն ժամանակ, նրանց ձեռքբերումները համաձայնեցնել Անգսոցի
փիլիսոփայության հետ: Հետնաբար ընթացքի մեջ էր տարբեր գրող-
ների Շեքսպիրի, Միլթոնի, Սվիֆթի, Բայրոնի, Դիքենսի ն այլոց ստեղ-
ծագործությունների թարգմանությունը: Առաջադրանքն ավարտին
հասցնելուց հետո նրանց բնագրերը ն այն ամենը, ինչ պահպանվել
էր անցյալի գրականությունից, պետք է ոչնչացվեին: Այդ թարգմանու-
թյունը դանդաղ ու բարդ աշխատանք էր, Ա սպասվում էր ավարտին
հասցնել ոչ շուտ, քան մինչն քսանմեկերորդ դարի առաջին կամ երկ-
րորդ տասնամյակ: Կար նան մեծ քանակությամբ ուտիլիտար գրա-
կանություն պարտադիր տեխնիկական ձեռնարկներ ն. այլն, որոնք
պետք է ենթարկվեին նույնպիսի մշակման: Վերջնական անցումը նո-
րալեզվին հետաճգվել էր մինչն 2050 թվական, ինչի գլխավոր նպա-
տակն էր ժամանակ տրամադրել թարգմանության նախնական
աշխատանքներին:

-331-

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Այն հանգամանքը, որ Ջորջ Օրուելի՛ (1903-1950) «1984» հա-
կաուրոպիան նախկին ԽՍՀՄ տարածքում առաջին անգամ լույս
տեսավ 1988 թվականին միայն, թերնս միանգամայն բնական է,
քանզի վեպի քննադատական շեշտադրումներն ու ընդհանրա-
ցումները ամբողջատիրական գաղափարախոսության ու հա-
մակարգի դեմ, չէին կարող աննկատ մնալ մի երկրում, որն ամ-
բողջապես թաղված էր այդ մահիմի մեջ: Մյուս կողմից' «1984»-ը
շարունակում էր «Անասնաֆերմա» վիպակի մոտիվները, որտեղ
ակնարկները 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղաշրջման ն դրա
հերագա զարգացումների ն, ընդիանրապես, աշխարհաքաղա-
քական տիրապետող միտումների, քաղաքական դեմքերի վերա-
բերյալ առավել կոնկրետացված էին:

Նույնը վերաբերում է նան այսպես կոչված՝' սոցմամբարի
երկրներին, որոնցում նույնպես «1984»-ր բազմաթիվ անգամ-
ներ գրաքննչական միջամտությունների ու արգելանքների Է
ենթարկվել:

Բայց վեպի ներքին գաղտնագրերն ավելի խոր շերտեր ու ակ-
նարկներ էին պարունակում, ուստի հասկանալի են նան վեպի
տպագրության ։:: վաճառքի արգելման, սուբյեկտիվ մեկնաբան-
ման, արհամարհման այն դեպքերը, որ գրանցվեցին նան ԽՍՀՄ՝
տարածքից ու սոցճամբարի երկրներից դուրս: Մասնավորա-
պես՝ բազմաթիվ են Արնմուտքի երկրների ձախակողմյան ուժերի
քննադատությունները: Իսկ ամենից հաճախ վեպի հեւր կապված
ւչրարբեր արգելանքներ են եղել ԱՄԲՆ տարբեր նահանգներում:

Ընդհանրապես՝ հրատարակումից գրեթե անմիջապես հե-
տո ն մոտ 50 տարի շարունակ անընդհատ փորձեր են արվել
«1984»-ը հանել հատկապես դպրոցական գրադարաններից:

1` Իսկական անունը՝ Էրիկ Արթուր Բլեր: Ջորջ Օրուել անունով գրողը
սկսել է հանդես գալ 1933 թվականից:

-332-

Ուսումնասիրելով ամերիկյան դպրոցներում արգելված գրքերի
1965-1982 թթ. վիճակագրությունը, Լի Բերեսն իր «Հանրահայտ
արգելված գրքեր» աշխատության առաջաբանում առանճնաց-
նում է 30 այդպիսի գիրք: Ընդ որում՝ Օրուելի «1984»-ը դրանց
շարքում 5-րդն է: Ուշագրավ է, որ «4984»-ի արգելանքը ամերիկ-
յան դպրոցներում առավել սաստիկ է եղել 1960-70-ական թվա-
կաններին, երբ չափազանց մեծ էր ԽԱՀՄ-ի հեր պատերազմ
սկսելու հավանականությունը:

Հիմնականում վեպը քարկոծվում էր անբարոյականության
ն բաց տեսարանների համար, որոնք կարող էին բացասաբար
ազդել դեռահասների հոգեբանության վրա: Բայց առավել ուշա-
գրավ են վեպն արգելելու քաղաքական դրդապատճառները,
որոնք տարբեր ժամանակներում ակնհայտորեն հակասում են
իրար: Յուրաքանչյուր քաղաքական իրադրություն, ըստ ամենայ-
նի, իր դերն է խաղացել արգելանք դնելու, ապա այդ արգելանքը
հանելու պատճառաբանության հարցում: Այդպես, մեկ դեպքում
Միացյալ Նահանգներում վեպն արգելվել Է այն պարճառաբա-
նությամբ, որ կոմունիզմն այստեղ ներկայացվում է բարենպաստ
լույսի ներքո, իսկ որոշ ժամանակ արգելանքն հանվել է այն փաս-
տարկով, որ գիրքը հրաշալիորեն պատկերում է, թե իրականում
ինչ է կատարվում ամբողջատիրական համակարգում: Հետա-
քրքիր է, որ ընդհուպ մինչն վերջերս, «1984»-ը թույլատրված է
ամերիկյան դպրոցական գրադարանների 43 տոկոսում միայն:

«1984»-ի արգելանքների պաղպմությունը, ընդհանրապես, ան-
հեթեթության միտումներ ունի, որոնք այդքան էլ չեն առնչվում
վեպի բուն ասելիքին: Ինչպես Էրիխ Ֆրոմն է գրում՝ «Օրուելի
««984»-ը զգացողության դրսնորում է, բայց ն' նախազգուշացում:
Զգացողությունը, որը նա ի ցույց է դնում, շատ: նման է մարդու
ապագայի հանդեպ հուսահատության: Իսկ նախազգուշացման
էությունն այն է, որ եթե պատմության ընթացքը չփոխվի, ապա
մարդիկ ամբողջ աշխարհում կկորցնեն իրենց ամենամարդկային

-333-

որակները, կվերածվեն անհոգի ռոբուրների, ն ընդ որում՝ երբեք
չեն գիտակցի այդ...»:

Օրուելի վեպի վերնագիրն ու ԽՍՀՄ-ում հենց 1984-ից սկսված
գորբաչովյան հայտնի «պերեստրոյկան» որոշակի առեղծվածայ-
նություն հաղորդեցին վեպին: Իրականում «1984» վերնագիրը
Օրուելի հրատարակիչ Ֆրեդ Ուորբուրգինն է, որով նա փորձում
էր գրավել ընթերցողներին: Նախնական մտահղացմամբ վեպն
ունեցել է «Եվրոպայի վերջին մարդը» վերնագիրը: Այնուամե-
նայնիվ, ինչու հենց «1984», այդպես էլ առեղծված է մնում: Ամե-
նահավանական տարբերակն այն է, որ Ուորբուրգը պարզապես
խաղարկել է վեպի ստեղծման տարեթիվը 1948:

Ա. Ն.

Հ Ֆրեդ Ուորբուրգին գրած 22 հոկտեմբեր 1948 թվակիր նամակում
Օրուելը տեղեկացնում է, որ «1984» վեպի գաղափարն ինքը
մտահղացել է դեռ 1943 թվականին: Վեպը, սակայն, գրվեց 1947-48
թթ. ն լույս տեսավ 1949 թվականի հունիսի 8-ին:

-334-

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մաս | 3
Մաս Է 11
Մաս 1 241
Հավելված. Նորալեզվի սկզբունքները 311

Վերջաբան 332

ՋՈՐՋ ՕՐՈՒԵԼ
1984
Վեպ
ՇՕՋՇԷ ՕՋԱՄԻԼԼ
1984

ԽՕօՆ6|

Թարգմանությունը՝
Աստղիկ Աթաբեկյանի
Հրատ. խմբագիր
Արքմենիկ Նիկողոսյան
Տեխնիկական խմբագիր
Արարատ Թովմասյան
Համակարգչային էջադրումը՝
Մարիամ Էդիլյանի
Կազմը՝

Սոնա Թովմասյանի

«ԱՆՏԱՐԵՍ» հրատարակչատուն
Երնան 0009, Մաշտոցի 50ա//
Հեռ.՝ «(374) 58 10 59, 56 15 26

Հեո./ֆաքս՝ :(374) 58 76 69
Ճոէ2ՐՇՏԹՅՈԼՅՐ6Տ.Յո
ԽՈԿԿ.ՅՈՒՅՐՇՏ Ո

ընտանիքում: 1922-1927 թթ. ծա-
ռայել է Բիրմայի գաղութային
ոստիկանությունում, ապա
երկար տարիներ բնակվել է Մեծ
ամա ԱՔ ՋԱՆՆԻ
գոյությունն ապահովելուլ պա-
Արաղ Ո ԱԱ ՈՂ ՄԵՑ Ն:
ԱՈՂ ՂԱՂ ՈՂ ԱԱ ԱՈ ՄՈԱ
գեղարվեսսական ստեղծագոր-
ծություններով ու հրապարա-
կախոսական հոդվածներով:
Ջորջ Օրուել գրական կեղծանու-
ղա ԱՈ ՔԱ Ու ԱՈ
րա ԱԱ աԱ ՈՆ
տո ԱԱ ԱԱ Աւ ԱՎ.
ամո ովաի Ա ի ԱԱ ն
րորդ համաշխարհային պատե-
րազմի ընթացքում Օրուելը
վարել է հակաֆաշիստական մի
ՋՈՐՋ ՕՐՈՒԵԼ հաղորդում Բի-Բի-Սի-ում: Մա-
(1903-1950) հացել է թոքախտից Լոնդոնում,

Ջորջ Օրուելը (էրիկ Արթուր Բլեր) 1950 թ. հունվարի 21-ին: «1984»
ծնվել է 1903 թ. հունիսի 25-ին վեպ-անտիուտոպիան Օրուելի
Մոթիհարիում (Վնդկաստան) բրի- լավագույն ստեղծագործութ-
ԱԱ ԱՈ Ա Ա ՈԱՄՈՄ յունն է:

ՀԱԱ ԱՐ ՄՈՒ ԱՄԱ ԱՈ ՈՒՆ ԱԱ ԱՏ Ո ՈԱ ՈՆԱ ՋՈԱՆ ԱՋ ԱՄԱՆ
ինքնագոհորեն ընկալի "1984"-ը որւպես ստալինյան բարբարոսության հերթական
նկարագրություն, ն չնկատի, որ դա վերաբերում Է նան մեզ:

աԱ իմի

2009-ին 7հթ Ոոոտ լրագիրը վեպն ընդգրկռլ է վերջին 60 տարում հրապարակված 60 լավագույն
գրքերի ցանկում, իսկ ԽօԽՏտծե հանդեսը բոլոր ժամանակների ն ժողովուրդների 100 լավագույն
գրքերի շարքում "1984"- ին հատկացրել է երկրորդ տեղը:

ՄԱՅ