Ագարակային տնտեսության կառավարում

արի: Ս

րո

իԱ

ր

Ա,ԻՏԱ

2ր111

Հողըն

աաՈՅ, (ն.

`

Լ.Մ.ԳՅՈՒԼԽԱՍՅԱՆ

ՏԱ

ԳՅՈՒԼԽԱՍՅԱՆ

Դ-Լ ՎԱՏՏ

ԱԳԱՐԱԿԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆԻ

ՓՈԽԱՐԵՆ

Հանճրապետությունում հողային դեֆորմի իրագործումիյ հետո ստեղծվել թվով գյուղացիական անհաւուսկան ձեռնարկություններ,որոնք շտ-

են մեծ

Խմբագիրպրոֆ. Գ.Վ..ԴԱՎԹՅԱՆ

Գ րքի

է հրատարակությունը ֆինանսավորել «

Եվրազիահիմնադրամը »

Ագարակային ւրնտեսությանկառավարում: Ձեռնարկ: Երնան, 1997, 176 էջ

կայական հարաբերությունների անհրաժեշտ իորձի պակասի պատճառով հիմնալուրջ դժվարություններիառաջ են կանգնել: Դրան հաղթահարման կան ուղին նոր ստեղծված ագարակայինտնտեսությունների արդյունավետ կագմակերւվումնէ, որի համար պահանջվում են որոշակի գիտելիքներ ն հմտություն ագարակիկառավարմանհարվերում: Հայաստանում առաջին անգամ հայերեն հրատարակվող այս ձեռնարկում ամփուիված են ագարակի կառավարման հետ կապված հիմնական խնդիրները: Դրանք վերարհրում են արաադրության պլանավորման, ռեսուրսների արդյուճավիտ տեղաբաշխման,գոր ծընթացների վերահսկման, վհրլուծության, որոշումների կայասման հարպերին:Հեղինակներն օգտագործել են արեմտյան հարուստ փորձը՝ այն հսմապատասխանեպնելով Հայաստանի պայմաններին: Գրքում տեղ գտած բազմաթիվ նկարների, գրաֆիկների ն աղյուստկների շնորհիվ նյութը մատչելի է յուրապման համար: Գնահատելի են նան հեղինակների ջանքերը նռր տերմինների բայատրության ն թարգմանության հարլում, քանի ռր դրան մի մասը կապված է մեր տնտեսության մեջ ի հայտ եկած նոր երնույթների ն հասկայությունների հետ:

Վստահ եմ, որ «Ագարակային տնտեսության կառավարում» ձեռնարկը կգտնի իր ընթերցողինն կօգնի հայ ագարակատերերին իրենց ղժվարին ն շնորհակալ գործում:

Վ. Ե. ԽՈՋԱԲԵԿՅԱՆ

ՀՀ Գիտությունների ագգային ակադեմիայիակադեմիկոս

Օ

Լ.ՄԳյուլխասյան,Շ.Ա.Գյուլխասյան, Դ.Լ.Վաւրւր տեքստ,պատկերազարդում

`

ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ

րող

ԿՈՂՄԻՑ

ինչպես գործը,

ն ամեն

մի ձեռնարկատիրություն,չի կա-

Այն պահանջում տնտհսականօրենքների եքնարերարաը:

Ագարակային զարգանալ

է

օրինաչափությունների իմացություն` արտադրությունն արդյունավետ կազմակերպելու, մտածված ն հիմնավորված որոշումնհր կայացնելու համար: Հողի սեփականաշնորհումն իր հետ բերե մի շարք չլուծված խնդիրենճ ներ, որոնք խոչընդոտում գյուղատնտեսությանզարգացմանը.դեռնս լուծված չեն ագարակատերերիվարկավորման,հարկային արտոճությունների տրամադրման,սերմացուի, պարարտանյռւթերի,ռոոգման ջրի, արտադրանքի սպառման հետ կապված բազմաթիվխնդիրներ: Այժմ, նրբ գյուղային պետք է ինքր հոգա իր կարիքները,առավել կարնորէ դառնում նրա դրագիտությունը կառավարմանհարցերում: Մենք հնռու ենք այն մտքիս, որ կարելի է պատրաստի դեղատոմսերմշակել սմավոտխնդիրներիլուծման համար: Մակայն վսաահ ենք, որ տնտեսավարմանճոր պայմաններումանհրաժեշտ են ճոր գիտելիքներ,որոնք կօգնենհաղթահարելու ն շրջանգելու դժվան

ՒՄ

ԿԱՌԱՎԱՐՈ

րությունները: Գրքում զետեղված նյութերն ընդգրկում են կառավարմանկրհք հիմնական ֆունկյիաներ՝ պլաճավորում,իրագործում ն վերահսկում,որոնս նվիրված են առաձինբաժիններ: Չորրորդ բաժնում համառոտ ներկայակված են

շուկայական էկոնոմիկայի կարնորագույն օրենքներն ու կանոնները ն դրանլ կիրառությունն ագարակայինգործում: Վերջին գլխում նկարագրված են տճտեսավարմանձները, դրանվ առավելությունների ու թերությունների վերլուծությունը ագարակայինգործի կազմակերպմանտեսանկյունից: Տնտեսավարման նոր պայմանները առաջ են բերել նոր երնույթներ ն հասկայություններ, որոն հայերեն անվանումները տեղ ենճ զտել հայերենանգլերեն երկլեզվյա բացատրականբառարանում, որը միննույն ժամանակ կատարում է առարկայականցուցչի դեր: Ձեռնարկը հագելած է օրինակներով, պարզաբանող աղյուսակներով,գրաֆիկներով ն նկարներով, որոնք, մեր կարծիքով, հեշտանում են նյութի ընկալումը: Գրքի ճյութերի պատրաստմանն հրատարակմանգործում մուվարնրած աջակցության համար մեր խորին երախտագիտություննենք հայտնում «Եվրագիա» հիմնադրամին, «Ագրոասոցիավիա» կազմակհրպությանը, Լեզվի պետական տեսչությանը, ինչպես նան պրոֆեսորներԱրամ Առաքելյանին, Գերասիմ Դավթյանին ն Սերոր Հախվերդյանին: 2 փետրվարի1997թ.

1.1

:

Ի՞ՆՉ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

Է ԱԳԱՐԱԿԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ագարակային տնտեսությունն ընտանեկանտնտեսություն է, որտեղ տերը ն նրա ընտանիքի անդամներըկատարում են գյուաշխատանքներըգործի կառավարումը: Կառաղատնտեսական վարումը նպատակներիիրականայմաննուղղված գործողությունճերի համալիր է: Յուրաքանչյուր գործ պահանջում է որոշակի դեսուրսներ` հող, շենքեր, շինություններ, դրամ, մեքենաներ, աշխատուժ ն այլն: Կառավարչի (ագարակատիրոջ)տրամադրության տակ, որպես կանոն, լինում են սահմանափակ թյամբ ռեսուրսներ, որոնք նա պետք է բաշխի արդյունավետ ձնով իր առջն դրված նպատակներինհասնելու համար: Եթե ամփուի ներկայացնելու լինենք կառավարչի անելիքները, դրանք կարելի է

ն

քանակու-

հանջում է ճշգրտորենհաշվառել ն գնահատել առկա վող ռեսուրսները,որոնք տարբեր են իրենյ բնույթով ման եղանակներով:

.

.

պլանավորում

Հողը ամենաարժեքավորռեսուրսներիցէ: Այն համարվում է գյուղատնտեսական արտադրությանհիմնական միջոյը ն դասվում է անշարժ գույքի շարքին: Հողը բազմաթիվ բնութագրերով բարդ ռեսուրս է, դրի հաշվառումը կատարելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ճրա բոլոր առանձճահատկությունները. .

»

»

իրագործում վերահսկում:

ւ

ն որոնք

ն

են

-

է

ձր աստիճանը: ը: Մյուս Մյ Սատրվում է ռիսկի ն անորոշությանն բարձր է, ռր ագարակայինտնտեսությունը առանձնահատկությունն այն ընտանեկանգործ է, որի մեջ այս կաճ այն չափով ներզրավված են ընտանիքիբոլոր անդամները:Այստեղ ագարակատերըն՛ հիմնական աշխատողն է, ն՛ կառավարիչը, հետնաբար դժվար է առանձճայնել կառավարչիդերն ագարակում:Որոշակի վտանգ կա, որ ն աշերբ նույն մարդը միաժամանակ կատարում է է մղվել: հետին պլան խատողի գործը, կառավարումըկարող

»

ԱԳԱՐԱԿԻ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Այճ միջույները, որոնք պահանջվում են գործի մեջ ներդնելու համար՝ արտադրանքստանալու նպատակով, կոչվում են ռեսուրսներ: Ագարակի ռեսուրսներնեն՝ հողը, աշխատանքըն կապիտալը: Գործի արդյունավետ կազմակերպումըագարակատիրոջից պա6

հողի կաոուցվածքը (հատիկավոր,կնձկահատիկավոր,

ափային) մեխան

ճ իկական

ըստ

փոշի-.

6 ավազակավային, (կավային,

կազմ կազմը

չ

հողի պիտանիությունըայս կամ այն բույսը մշակելու համար: Ա ելնելով Հաշվի են առնվում տվյալ գոտու պայճանները՝ ) ՂՈՎ հողի ն սննդայինռեժիմներից օդային, ջրային, ջերմային :

Ս

Աա անԱնոր ունը աոան |

այլն

գերխոնավասմանվտանգըն

ՋԵԻՑ »

գնե

ը լիմ ը գոր ծոննեղը՝ եկան տեղումների քանակը կլիմայական րը՝ տարեկան ն դրանց բաշխվածություն, ըստ ամիսների, վեգետացիոն շրջանի տնողությունը,ցրտահարությանվտանգը, քամիների ուժգնությունը ն ուղղվածությունը, կայուն ձյունածածկի

կառավարչի

1.2

հողի խտությունը (ամրությունը, ծակոտկենությունը), որի տարբերումեն թեթն, միջակ ն ծանը հողեր

».հ

շարք

ավորված ենագարա պայմա առանձնահատկություններ, Այն սերտորեն կապված բնության հետ, որով ն բա1

կի էությամբ:

հողի որակը՝ հումուսային շերտի հզորությունը, բերրիության աստիճանը (հիմնական սննդանյութերով ապահովվածությունը).

այածն այլն)

Ագարակային տնտեսության կառավարումն ունի մի )

պահանջգնահատ-

Հող

խմբավորել հետնյալ կերպ. »

ն

ն

տնողությունըն այլն հողի աղտոտվածությունը վճասատուներով,մռլախոտերով: Հողի հաշվառման ն գնահատման ժամանակ օգտակար է ունենալ տվյալ տարածքի հողային ն ագրոքիմիականքարտեզներ, որոնք Սույյ կտան հողակտորների չափերը, դրաճյ բերրիության աստիճանը (ապահովվածությունը մատչելի ազոտով, ֆոսֆորով ն կալիումով), ռոոգման պսանյիտեղաբաշխումըն ւտարած»

առանձնահատկություններ:Ցանկալի է, ռր կառավարիչն յուրաբանչյուր հողատարածքի պատմությունը` նախորդ տարիներինաճեցված մշակաբույսերիյանկը, բերքատվությունը, տվյալներ` օգտագործած պարարտանյութերի ն քիմիկատների քի

այլ ունենա

մասին:

Աշխատանք

ռեսուրսներըպետքէ գնահատվենթե՛ քանաԱշխատանքային կի, թե՛ ռրակի տեսանկյունից:Առաջին հերթին գնահատվումէ ընտանիքի տրամադրության տակ եղած ն վարձու աշխատուժը՝ օրական, շաբաթական կամ ամսական ժամաքաճակով: Կառավարիչը կազմում է աշխատանքի սեզոնային բաշխման պլան, հաշվարկում է ճան պահանջվողլրացուցիչ աշխատուժը: Աշխատանքի որակը գնահատել0Ա ավելի բարդ գործ է: Այստեղ պետք է հաշվի առնվեն աշխատողներիհմտությունները,փորձը ն այնպիսի անձնականհատկանիշներ, ինչպիսիք են` աշխատասին" ոո

աա

Կապիտալ

Կապիտալ0 այն գումարն է, որը ներդրվել է հիմնական միջոսճեր՝ մեքենաներ ն սարքավորումներ,շինություններ, բանող ն մթերատու անասուններ ն այլ գույք ձեռթ բերելու, բազմամյա տնկարկներ հիմճելու, ինչպես նան հիմնարարաշխատանբներու ծախսեր կատարելու համար: Այսպիսով, կապիտալը ագարակի միջույների ձնավորման աղբյուր է: Հողը նույնպես կարող է համարվել կապիտալ, թեն այն առանձճակի տեդ է գրավում ոեսուրսճերի ցանկում իր մի շարք յուրահատկություններիպատճառով: Մեքենաներն սարքավորումներ: Այս ռեսուրսներըհամարվում են շարժական գույք, որն ի տարբերություն անշարժ գույքի (հող, շենքեր, շինություններ) ունի ավելի կարճ օգտակար ծառայության ժամկետ, այսինքն՝ կյանքի տնողություն: Կառավարիչը հնարավորություն ունի, ելնելով ագարակի պահանջների ն նոր տեխնոլոգիաների անհրաժեշտությունիյ, փոխելու ն նորայնելու մեքենաԳրե ի տարջակրրունկը տան խորը ազպակի որը կա սեյնող կապիտալ ներդրումներ

Շինություններ: Շինությունների վանկում պետք է ընդգրկել ագարակում եղած բոլոր հիմնական ն ժամանակավորկառույկները՝ նշելով դրան չափերը, զբաղեւյյրածմակերեսը, պիտանիություճը, օգտագործմանհնարավորությունը ն հնության աստիճանը: բանող աճասումնՏնտեսությունում Այլ հիմնական միջովներ: են ները (օրինակ՝ ձիերը) օզտագործվում որպես փոխադրամիջոց: Քանի որ այդ աճասունների օգտակար կյանքի ժամկետը 1 տարուս ավելի է, ապա դրանք լդլասվումեն հիմնական միջույների շարքին: Հիմնական միջոյներ են համարվում ճան մթերատու անասունները, թոչունները, որոնք օգտակար կյանքի ընթացքում ծառայում են որպես մթերքների ստայման աղբյուր: Բազմամյա ն խաղողի այգիները, անտառները, տնկարկները` պտղատու թփուտները նույնպես դասվում են ագարակի հիմնականմիջոյների շարքին: 1.3

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Ագարակային համակարգը փոխկապակյված տարրերի համախումբ է, որը ծառայում է տնտեսության նպատակներին:Համակարգի տարրերն են` ներդրումները, արտադրության գործըն-

զ

`

կատարելու:

ԱԳԱՐԱԿԱՅԻՆ

ՀՀՀ

Լլան

գործընթամ,

3.

եար նարեն

արա

եմ

արտադրաճք, 4. տեղեկատվություն,5, կառավարում

կառաասրտադրաճքը,տվյալները ու տեղեկատվությունը, ընթաքում ներդրումներըվերածվում են վարումը: Արտադրության վերջնական արտադրանքի,որն այնուհետն շռւկա է հանվում կամ ' ' րակում: Այդ արտադրանքըստեղծելու համար ագարակատերնօգտագործում է ինչպես սեփական, այնպես էլ գնված ռեսուրսներ: Այսպիսով, ագարակըկապված է արտաթին միջավայրի հետ, կրում է ճրա ազդեցությունըն մինճույն ժամանակ ներգործում է այդ միջավայրիվրա:

թասը,

Ներդրումներ Այն ամենը, ինչ արտադրանք ստանալու մար ն ազդում է ագարակի գործունեության վրա, կոչվում Է ներդրումներ: Դրանք լինում են երկու տեսակի՝ վերահսկվող ն միջավայրի ներդրումներ: Վերահսկվող ներդրումներ: Ագարակում արտադրության ընթաւյքը սկսվում է, երբ ռեսուրսները`հողր, աշխատանքը ն կապիներդրվում են արտադրանք ստանալու համար: Այդ ռետալը, Է ակիեն: սուրսճները կառավարչի կողմիպ վերահսկվող ներդրումներ Կախված ագարակի նպատակներից ն կոնկրետ իրավիճակի, կառավարիչը կարող է փոփոխել ներդրվող ռեսուրսները`տեխնիկայի քանակը, յանքատարածությունը, կատարել լրայուցիչ կաս մներ ն այլ այլն: լիտալ ճե Հերդրումներ Միջավայրի ներդրումներ:Ագարակըենթակաէ նւսն միջավայանվանում են միջարի ազդեսությանը, որը պայմանակամռորեն վայրի ներդրումներ: Դրանք լինում են բնական ն տնտեսական բնույթի: Բնական ներդրումներ են` տեղումները, արնի լույսն ու ջերմությունը, խոնավությունը, մթնոլորտային ճնշումը, բնության այլ երնույթներ, որոնք էապես ազդում են գյուղատնտեսական աշխատանքների ընթացքի վրա: Տճտեսական ներդրումներ են կառավարական ծրագրերը, շուկայական գործոնները, պետության տնտեսական քաղաքականությունը (հողի սեւակամաշնորհում, հարկային արտոնություններիտրամադրում ն այլն): Միջավայրի ներդրումները ագդում են ագարակային գործի վրա, սակայն ուղղակիորենչեն վերահսկվում կառավարչիկողմի: Փոքրըտնտեսություններըառավել նս չեն կարողազդել նշված բնական ն տճտեսական գործոններիվրա: Խոշոր գյուղատնտեօգտագործվում է

ն

հա-

թերես կարող սականձեռնարկությունները

են

ունենալ լծակներ ն թե

թե՛ շուկայի քաղաքականության, ազդելու թե՛ տնտեսական ն

մարազդելությամբօրենսդիր մար բնականմիջավայրիվրա: Իրեն ենքների դեր են որոշակիկի դեր խ խաղալ օրենքսնը մինների վրա նրանք կարող շնորհիվ այդ գինվածության ընդունմանհարվում: Տեխնիկական կարող են ագդել ձեռնարկությունները ԵԼ ցամաքեց վրա` կանխելով ն ները, աղազերծելովհողերը ալն: .

րաի

ԿԱ ման

կարկտահարությունը,

գործընթաց Արտադրության գործընթացըՍԱ Արտադրության

է

իզարշակու թյունը, ցանքը, բերքա ամ անասունների խնամքը, կերերի պատրաստումը. բարո կ վրա գործընթացի այլն: Արտադրության Ն ԿԱ եր ազգում նխ ներդրումները, թվում կիրառվող ուն ների հանդի տվյա գործընթացը թին արտադրության մն

Այն ը արտադրանքի: 2հավադգրկու գյուղատնտեսական բույսերի պարարտայումը, խնամքը, տի

Ն

քը,

ն

ն

այդ

աղ-

լ

հաջորդ պարբեն բյուր՝ հետագա վերլուծության արտադրության

համար: կազգմակերպմաճ ավելի արդյունավետ րաշրջանի |

Արտադրանք

արդյունքը արտավերջնական Ագարակի գործունեության ւ վերածվելովֆինանսական դրանքնէ, որը դուրս է բերվումշուկա ծվում է ագարակի ներսում որԱրտադրանքի ր :

համար: արդյունքի, ների ԲԱՆ Տո ա տանիրի կա ր յես օգտագործվում նույնպես Խորն Մաինտվյալները քանակի ր ինխատանքիհետագա ընթացքը կազձակերար կառավարչի :

են

ողոից

պելու համար:

Տվյալներ

ն

տեղեկատվություն

համար կառավարչինանհրաԳործի լավ կազմակերպման բոլոր տարրեժեշտ է մշտապես ստանալ տվյալներ՝ համակարգի ճերկայամնում, քարի վերաբերյալ: Տվյալներն ինքնինարժեք չեն օգտակար տեղեկաճի դեռ դասակարգված չեն ն վերածվածչեն տվության:Տվյալները տեղ են գտնում ագարակիմատյանների, մեջ: ապա՝հաշվետվությունների

Կառավարում Վերլուծելով ստացված տվյալները՝ կառավարիչըորոշումներ է կայացնում գործի հետագա ընթայքի վերաբերյալ: Նա համեմատում է ստացված արդյունքները նախատեսվածիհետ, վերլուծում դրանց անհամապատասխամնությունը ն, փոփոխելովվերահսկվող ռեսուրսները,շտկում է հաջորդ պարբերաշրջանի պլանները: Կառավարիչը պետք է ուշադիր հետնի շուկային, քանի ռր նրա վերջնական ճպատակըարտադրանքիվաճառքի շահույթ ստանալն է: Ազարակային համակարգիկապերը շուկայի հետ այս բաժնում չեն դիտարկվում` համակարգիսխեման չբարդասնելու համար: Շուկայավարություննառանձին ուսումնասիրության առարկա է: Այսպիսով, ագարակայինհամակարգըբաղկայած է հինգ հիմնական տարրիվպ` ներդրումներից, արտադրության ընթաքիս, արն կառավարումիս: տադրանքի, տեղեկատվությունիյ 1.4

ԱԳԱՐԱԿԻ

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

Յուրաքանչյուրկառավարիչ իր աոջն դնում է որոշակի նւվատակներ, որոնց հասնելու համար նա պետք է լուծի հետնյալ հիմնական խնդիրները.

ի՞նչ արտադրել ինչքա՞նարտադրել ինչպե՞սխնայողաբարօգտագործել ռեսուրսները ինչպիսի՞չափերի տնտեսությունունենալ ինչպե՞սվաճառքիհանել արտադրանքը: Աստիճանաբար լուծելով այս խնդիրները,կառավարիչըհաս»

»

»

»

»

նում

առջն դրված նպատակներին,որոնք ճույմճպեսկարող են բազմազան լինել: Տնտեսագիտականվերլուծություններըհաճախ հիմնվում են այն ենթադրությանվրա, որ գործարար մարդիկիրենվ առջն դնում են միայն շահույթ ստանալու նպատակ,մինչդեռ շատ դեպքերումդա այդպես չէ: Նպատակների կարնորությունը ն ընտբությունը պայմանավորվածեն ագարակատիրոջֆինանսական վիճակով, ներկա ն ապագա կարիքներով Լ արժեքների մասին պատկերայումներով: Թվարկենք հիմնական նպատակներիմմի քանիսը.

է իր

»

ստանալ առավելագույնշահույթ,

«

ավելանել կապիտալը,

»

« » .

,

ընդարձակելագարակայինգործը, խուսափելոիսկիյ ն հնարավորվնասներիվ խուսափելպարտքերի, ընտանիքիկենսամակարդակը, բարձրասնել

ունենալ ավելի շատ ազատ ժամանակ: Ստանալ առավելագույն շահույթ: Որպես կանոն՝ ստ գործարար մարդկանց աոջն դրվող հիձնական նպատակն է: Շահույթ ստանալու համար կառավարիչը պետք է այնպես կազմակերպի գործը, ռրպեսզի նվազագույն ծախսերով առավելագույն եկամուտ ստանա: Շահույթը գործիվ ստացված եկամտի Լ այդ եկամտի ստայման հետ կապված ծախսերի տարբերություննէ: Այստեղ կարնորէ սահմանել շահույթի չափանիշներըն առավելագույն շահույթ ստանալու ժամկետը: Մովորաբար շահույթի չափամճիշէ համարվում տարեկան հարկված, այլ կերպ ասած՝ մաքուր շահույթը: Ինչ վերաբերում է շահույթ ստանալու ժամկետին, ապա այն կախված է կառավարչի որոշումից:Հաճախ նա նպատակահարմար է գտնում այնպես պլանավորել գործը, որպեսզի ստանա կայուն շւսհույթ մի քանի տարվա ընթացքում` հրաժարվելով մեկ տարվա ավելի բարձր շահույթիս: Այսինքն, կառավարիչը երկարաձգում է առավելագույն շահույթ ստանալու ժամկետը: »

Օրինակ. ագարակատերն ունի խոզերի որոշակի գլխաքանակ: Նրա ճպատակն է մեծ շահույթ ստանալ ընթացիկ տարում, որի համար նա մորթում է խոզերի ողջ գլխաքանակը,բացի խոճկորներից: Այսպիսով, նա հասիր նպատակինս̀տանալով մեծ շահույթ ընթացիկ տարում ն պահպանելով խոճկորները հետագա վերարտադրմանհամար: Մյուս տարբերակում ագարակատերը ցանկանում Է երկարաձգել շահույթ ստանալու ժամկետը: Նա մորթում է ոչ թե ամբողջ հասուն նում

է

գլխաքանակը,այլ դիա մի մասը: Շաջորդ տարիների ընթացքում նա կունենա կայուն շահույթ նոր ծնված խոճկորների վաճառջի ն մայրա-

կան կազմի համալրման հաշվին:

Ավելալյնելկապիտալը: Կան ընտանիքներ,ռրոնյ համար կաավելայումը կարեորագույննպատակներիսմեկն է: Կապիտալի պիտալն ավելացնելու համար կառավարիչըկատարում է ֆինանսական ներդրումներ՝ երբեմն ղա անելով հնտանիքիհաշվին: Օրինակ, ագտրակատերնընտանիքիառջն պայման է դնում` որոշ ժամաճակով հրաժարվել ոչ առաջին անհրաժեշտությանապրանքներ գնելուց (մերժում է որդու` նոր մեքենա գնելու խնդրանքը),որպեսզի խնայված գումարըներդնիգործի մեջ` արտադրության հգոհությունը ն ագարակի կապիտալըմեծացնելու նպատակով:Ագարակատիրոջայդպիսի որոշումը կարող է պայմանավորվածլինել զավակների համար գործի կայուն հիմքեր տոեղծելու յանկությամբ: Այլ դրդապատճառ կարող է լինել զավակներին ուսման տալու ն բարեկեյիկ կյանք ապահովելուկանկությունը: Ըճդարձակելագարակային գործը: Ա յս նպատակը հատուկ է երիտասարդ ընտանիքներին,ռրոնկ համար կարնոր է ինքնահաս-

տատումը: Երիտասարդազարակատերըմիտում ունի ընդլայնելու հողային տարածքը, ավելապնելու անասունների գլխաքանակը

անկախնրանիսպ՝ շահութարե՞րէ դա, թե՞ ոչ: Իր պատկերասմամը տնտեսություն ունենալը վկայում է սոյիալական որոշւսկի դիրքի մասին: Գործն ընդարձակելու նպատակըմեծ խթան է հանդիսանում ագարակի զարգալյման ն բարգավաճման համար: Խուսափել ռիսկից ն հնարավոր վնասներից:Տվյալ նպատակը այս կամ այն չափով առկա է գրեթե բոլոր ազարակատերերի ծրագրերում, քանի ռր գյուղայուն բնորոշ է զզուշավորությունը ն ռիսկից խուսափելու բնազդը:Նա ձգտում է ունենալ թեն ոչ մեծ, բայս կայուն եկամուտ` ընտրելով գործի կառավարման այնպիսի մեխանիզմ, որը նվազագույնի է հասսնում ոիսկը ն հնարավոր վնասները: մեծ

Օրինակ. ագարակատերըտարեսկզբինպայմանագիրէ կնքում պահածոյի գործարանի հետ պոմիդորի բերքը նախապես որոշված գնով վաճառելու

մասին: Նա իրեն ապահովագրումէ շուկայական գների տատանումներից ն շուկայահանման հետ կապված մի չարբ խնդիրներից: Այս

դեպբում նա զրկվում է բերբը բարձրըպահանջարկիպահին ձեռնտու գնով վաճառելու հնարւսվորությունից, փոխարենն ունենալով երաշխավորված եկամուտ: '

Խուսսփել պարտքերիւյ: Հայտնի է, որ արտադրության արդյունավետությունը բարձրայնելու համար անհրաժեշտ են ներդրումներ: Թեն վարկ վերսնելը այդ ճպատակինհասնելու արդյունավետ միջու է, կառավարիչը հաճախ գերադասումէ բավարարվել սեփական միջույներով: Չնայած միայճ սեփական միջոցների հաշվին ագարակի զարգայումն ընթանում է դանդաղ, սակայն ագարակատերը նախընտրումէ ավելորդ հուզումներ չունենալ` կապված պարտքի մարման հետ: Բարձրավնել ընտանիքի կենսամակարդակը:Երբ ագարակային գործի ստացված եկամուտը ծախսվում է ընտանիքիկարիքների համար, պակասում են գործի մեջ ճերդրվող միջույները ն ապագայում ավելի բարձր եկաւնոտ ստանալու հնարավորությունը: Լավ ապրել հիմա՝զրկվելով հետագայում ավելի լավ ապրելու հնարավորությունիյ, թե՞մնալ նույն կենսամակարդակիվրա՝ հետագա եկամուտների ակնկալիթով: Այս տարբերակներիցագարակատերը սովորաբարընտրում է առաջինը: Ունենալ ավելի շատ ազատ ժամանակ: Ազատ ժամանակի պահանջը հատուկ է ազարակատերերիերկու տարիքային խմբերին. երիտասարդներինն տարեցներին:Առաջինները ձգտում են ավելի շատ ժամանականսկապճնել ընտանիքում,զբաղվել երեխաների դաստիարակությամբ: Տարելյները չեն ձգտում լիավույիչ ջւսնքեր գործադրել, քանի որ արդեն իսկ ապահովել են իրենց կենսամակարդակը: Նրանք գերադասում են ազատ ժամամակ ունենալ հանգստի համար: Ըստ հոգեբանների, ազատ ժամանակը մեծ դեր է խաղում ուժերը վերականգնելուն աշխատանքի արտադրողականությունը ավելալյնելու հարկում:

1.5

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

կառավարչիանելիքները սկսվում են ճպատակնեԱզարակում

րի ձնավորւսմիվ,որը պլանավորմանառաջին քայլն է: Քանի որ գոյության ունեն ճույն նպատակին հանելու տարբեր ճանա-

պարհներ, կառավարիչը մշակում է զործոդությունների մի քանի տարբերակ,ապա դրաճնսիս ընտրում լավագույնը: Աշխատանքները կազմակերպելիսնա առաջնորդվում է ընտրված պլանով: Աշխատանքիընթասքումկառավարիչըմշտաւվես տվյալներ է գրան15

յում ն վերլուծում դրանք: Եթե արդյունքներըգոհապույիչ են, շաժաառ րունակում է առաջնորդվել կազմած պլանով` ժամանակ մանակ վերահսկելով աշխատանքի ընթացքը: Պլանավորվածի նկատմամբշեղումներ հայտնաբերելու դեպքում նա վերլուծում է իրավիճակըն, եթե կարող է շտկել այն ոչ մեծ փոփոխություններով, ընտրում է պլանի այլ տարբերակն գործում ըստ դրա: Եթե իրավիճակըվերահսկելի չէ, կառավարիչը վերանայում է նպաու կարնորությունըն կազտակները, դրանց առաջնահերթությունն մում նոր պլան:

|

լ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

--

,

,

|

| | ԻՐԱԳՈՐԾՈՒՄ| |. ՎԵՐԱՇՍԿՈՒՄ

|

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԳՈՀԱՑՆՈՂ

ՉԵՆ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

ՎԵՐԱՀՍԿԵԼԻ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

Է

Հի: Կ

ԵՐԱԿՍԿԵԼԻ

)

Նկար

Լ2

Ագարակիկառավարմանսխեմա

:

Պլանավորում Ագարակայինգործի պլանավորումն սկսվում է ճպատակների ձնավորումիվ, որից կախվածէ տնտեսությանզարգակմանհետագա ընթասքը: Այնուհետն մշակվում է այդ նպատակներինծառայող գործողություների ծրագիր, այսինքն` կազմվում են պլաններ: Սա կառավարչիաշխատանքիամենապատասխանատուփուլն է, որը պահանջում է գործի իմասություն, ճիշտ կանխատեսումմերն ըճտրություն անելու ունակություն: Մշակված տարբերակների լավագույնն ընտրելով` կառավարիչը երաշխիքներ է ստեղծում ծրագրած ուղիով տնտեսության զարգապմանհամար: Նպատակների ձնավորում: Ագարակայինտնտեսությունների մեծ մասը տնօրինվում ն ղեկավարվում է ընտանիքիկողմի: Ագարակի նպատակները սահմանելիս դրան պետք է հավանություն տան ընտանիքի բոլոր անդամները: Ագարակում ընտանիքիյուրաքանչյուր անդամ ունի անհատական նպատակներ,որոնք կարող են ն չհամընկնել ագարակիճնպատակներին: Եթե բոլորի նպատակներնընդհանուր են, ապա անհատական նպատակներըդիտվում են որպես գործի նպատակներ: Անհատական նպատակների միջն հակասության դեպքում անհրաժեշտություն է ծագում մշակել մի ընդհանուր տարբերակ: Նպատակների բազմազանությանպատճառմերիս մեկը ընտանիքի անդամներիպւսհանջներին արժեքներիզանազանությունն է: Դրանք տարբեր են տարբեր սերունդներիճերկայասուսիչներիհամար: Կառավարչի դերն է ձնավորել ագարակի համար ւսյճպիսի ճպատակներ, որոնք ընդունելի լինեն ընտանիքիբոլոր անդամների կողմիվ: Նպատակների գնահատում:Նպատակները գնահատելու համար դրանք պետք է ճերկայասնել չափելի մեծություններով: Այսպես, օրինակ, եթե ազարակի նպատակը շահութաբերությանաճն է, սպա, սահմանելովմի քանի ենթանպատակներ(հավահատիկի բերքատվությանաճ` 4 յենտճերով հեկտարիս, կովերի գլխաքանակի կրկնակի ավելայում,կաթնատվությանաճ՝ 100 կիլոգրամով կովիվ), կառավարիչը հնարավորություն կունենա հաշվարկելու շահույթը ն գնահատելու իր առջն դրված նպատակը:Կառավարիչը ճպատակները դասակարգումէ ըստ կարնորությանաստիճանի,

տրոհում ենթամպատակներին ժամանակ առ ժամանակ վերանայում ն ճշտում դրանք: Պլանի մշակում: Պլանը գործողությունների մշակված ն որոշված ծրագիր է: Մշակելով նպատակին հասնելու մի քանի պլաններ` կառավարիչն ընտրում է դրանցից օպտիմալը: Պլաններ մշակելիս կառավարիչը կազմում է աղյուսակներ, որոնմում նշում է սպասվելիք եկամուտների ն ծախսերի հոդվածները դրամական արտահայտությամբ: Այդ աղյուսակները կոչվում են բյուջեներ: Որոշ դեպքերում նս օգտվում է պատրաստիպլաններից, որոնք մշակված են կրկնվող իրավիճակներիհամար ն կոչվում են ստանդարտ պլաններ: Մտանդարտպլաններիկիրառումը հեշտանում է կառավարչի աշխատանքը: Ագարւսկի պլանների վոփոխության դեպքում ստանդարտպլանների կիրառումը նույնպես օգնում է կառավարչինպլանավորմանզործում: Եթե ագարւսկատերը որոշում է նոր ճյուղի արտադրություն սկսել (օրինակ, զբաղվել խոզաբուծությամբ), նա ոչ թե ինքն է մշակում այդ ճյուղի հետ կւսպված կերային ռասիոնը, անասնաբուժական պլանը, կռմունալ ծախսերի նորմաները, այլ օգտագործում է պատրաստի օրինակելի պլաններ: Պլանավորմանժամանակ կառավարիչը պետք է կանխատեւսի ագարակում արտադրվելիք մթերքներիքանակը, սպասվող շուկայական գները, տնտեսական իրավիճակի փոփոխությունը ն ճի շարք այլ գործոններ՝ հնարավոր վնասներից խուսափելու համար: են տալիս Պլանների միքանի գործողությունները` դրանք հարմարեցնելով ժամանակին փոփոխվող իրավիճակին:

նախապես

տարբերակները հնարավորություն շտկել

Իրագործում

Կառավարչի աշխատանքիերկրորդ կարնոր ֆունկցիան մշակված պլանի իրագործումն է: Այս փուլում նա ձեռք է բերում արտադրության համար անհրաժեշտ ռեսուրսներ,մշակում է աշխատանքների գրաֆիկը, կազմակերպում գործը, վերահսկում ն ուղղորդում է աշխատանքներիընթասքը: Ռեսուրսներիձեռք բերման հարյում կառավարչիցպահանջվում է հմտություն, փորձ, շուկայական օրենքների իմացություն, արազ կողմնորոշվելու ունակություն:

Օրինակ. եթե ագարակում կա աշխատուժի կարիք, կառավարիչը պետք է որոԷ ավելի ձեռնտու գորեի համար. աշխատողնեշի, թե որ ստտարբերակն րին վճարել գործարքային սկզբունքով, թե՞ ժամավճարով: Վարձու աշխատողների ճիշտ ընտրությունը նույնպես կառավարչի գործն է, որից մեճապես կախված է աշխատանքիհաջողությունը: Գույք գնելու վերաբերյալ որոշում կայացնելիս կառավարիչը նույնպես հայտնվում է այլընտրանքի առջն. գնել` միանգամի՞ցվճարելով, ընտրել երկարաժամկետ վարձակալությա՞ն,թե՞ ապագա բերբի վաճառքից ստացված շահույթի հաշվին վճարման տարբերակը: Կառավարչի ճիշտ ընտրությունից կախված է ագարակի ֆինանսական ն տնտեսական վիճակն ապագայում:

Վերահսկում

Վերահսկման ընթաքում կառավարիչն ի մի է բերում գործուսպասվելիք արնեության արդյունքները ն դրանք համեմատում դյունքների հետ: Վերահսկումը հնարավորությունէ տալիս գործի ընթաքում շտկելու ընտրվածպլանը՝ չսպասելով մինչն շեղումները դառնան անուղղելի: Վերահսկումը կատարվում է հետնյալ քայլերով. » տվյալների գրանյում արդյունքների գնահատում .

տարբերություններիշտկում: Տվյալները ճերկայացվում են ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ արժեքային միավորներով կամ չափազուրկ մեծություններով (ց/հա, կգ/կով, կապիտալի շահութաբերության գործակիս, ծախսածածկման շրջան ն այլն): Պլանավորված ն իրական արդյունքների տարբերության դեպքում կառավարիչը փորձում է շտկել իրավիճակըհետնյալ գործողություններով. նպատակները փոփոխելով .

»

.

ընտրելու|պլանի այլ տարբերակ

»

բարեփոխելով իրագործմանընթասքը:

Աղյուսակ

ԱԱ

ԿՑԻԱՆԵՐԻ

Նպատակների

ձեավորում ն

2.

3.

ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ

Հողին այլ հիմնական |

1.

գճահատում

Արտադրանքի գների ն ծավալի կանխորոշում

2.

Ագարակի ռեսուրս- |

3.

6.

|.

Գործունեությունը չափելի տեսքով համակարգի

աշխատանքի2. ընտրություն Հաշվետվությունների կազմակերպում ն

ն առնն Հավ Հաշվետվուբյունների Աո աների աժ

քսրդրուսներ

առ աա

ոը

: 3.

ֆինանսական միջոց-

տվյալների համեմա-

ղա ահմազված դարտների հստակեցումության գրաֆիկների Պլանների մշակում |,

-

ռրծունե-

ը

ւ

կազմում

հետ

4.

Գործունեության5.

Փոխհարաբերություն-|

Պլաճների վերաճա-

աճձանկ ն կազմա-

ճերի հաստատում ստանդարտների գործի հետ առնչվող մշակում

Պլանիվ շեղումների Քամահայտում

1.6 Մեծ

համար:

ւթյան

Նա

զբաղվում

են

ունա

գ

ա պարարտակ

որոշման ն

սունների կերի ռայիոնի համար տեղեկատվությանաղբյուր

տեսա

ատ

,

այլ

հանդիսանալ մաս(օրինակ` «Ագրոգինագիտայված կազմակերպությունների մամուլը ն մաստատիյուռ» ձեռնարկության)հրապարակումները, նագիտականգրականությունը,ինչպես ճան հարնան ագարակատերերի փորձը, նախորդ տարիներիհաշվետվություններըն այլն: կարող

են

:

Շուկայավարություն Առավելագույն եկամուտ ունենալու համար ագարակատերը պետք է ոչ միայն ստանա բավարար արտադրանք,այլն կարողանա գնել ռեսուրսներըն վաճառել արտաղրանքըայնպիսի գներով, ը վերլուծելու վերլուծելու Շ Շուկան հութը: հովեն իր շահույթը: որոնք կապահովեն ն շուկայա-

ն

չի ունակությունը ագարակիարդյունավետկառավարմանգրավականն է: Նա պետք է մշտապես հետնի տվյալ արտադրանքի

կերպություներիհետ

ԳՈՐԵՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՈԼՈՐՏԱԱՐՅԻ

ձեռնարկություններում գործունեության ոլորտները բաժանված են նեղ մասնագետների Կառավարիչը զբաղվում է միայն իրեն վերապահված գործով` պլանավորմամբ, իրագործմամբ ն վերահսկմամբ: Այնպիսի ոլորտներով, ինչպիսիք են արտադրության կազմակերպումը,շուկայավարությունը ն ֆինանսնեեն համապատասխանմասնագետներ: Այլ իրավիրը,զբաղվում ճակ է ագարակային տնտեսությունում, որտեղ ագարակատերը միաժամանակզբաղվում է ն՛ արտադրության, ն՛ շուկայի, ն՛ նանսական հարյերով: |

միջն:

Ֆի-

որոնք

կառավարկան իրավիճակիփոփոխություններին արձագանքելու

յում՝ վերազնան

րի վրա հիման

աո ԱՐ ամր, Ա Աարոոանրի մոմի Հոիին Ա ամնեոի հողիե ոիմանն հարսյերով,որի բազմաթիվ

այն

ան ընտրության,

ներկայավնող

Աշխատուժիվարձում|

ոաաանանսա-

կան պայմանների

5.

Վերահսկում

միջուների ձեռքբերում

ների հաշվառում ն

4.

Գյուղատնտեսական արտադրության այս կամ այն ճյուղի պլաններ կազմելիսն դրանք իրագործելիսկառավարիչըորոշում է

Իրագործում

Պլանավորում Լ.

Արտադրությանկազմակերպում

'

առաջարկի ն պահանջարկի փուիոխություններին,մարդկանց Գ ճողունակությանը,շուկայական գներին, կարողանա ստայված տվյալների հիման վրա կատարել գնային կանխատեսումներ, որոնցից կախված է իր գործի հաջողությունը:Կառավարչին անհրաժեշտ են արտադրանքի սպառման հետ կապված տեղեկություններ, որոնյ հիման վրա ճա կարողանաորոշել, թե ե՞րբ,ինչ-

պե՞սն որտե՞ղպետքէ վաճառի իր արտադրանքը: "

Ֆինանսներ

Սեւիական աշխատանքիսն կառավարչականունակությունճերից բացի մնայած բոլոր ռեսուրսները պահանջումեն ֆինանմեքենաների,սարքավորումներիձեռքսականներդրումներ: Հողի, կապված են դրամաբերումը ն աշխւստանքի վարձատրությունը

ֆինանսների

կառավարումը նույնպես կան ծախսերի հետ: Ուստի պահանջումէ որոշակի փորձ ն գիտելիքներ: Օրիճակ. ագարակատերըպաւորաստվում է նոր տուն ձեռք բերել, սակայն չի կարող ամբողց ունեցած գումարը ծախսել այդ նպատակի համար: Նա պետք է որոշում կայացնի ֆինանսավորման տարբեր աղբյուրները ամենաարդյունավետձնով համադրելու մասին: Ասենք, գումարի մի մասը նա կարող Է պարտքով վերցնել բարեկամներիցխ̀ոստանալով մարել պարտքը սպասվելիք բերքը վաճառելուց հետո: Կամ էլ կարող է իր ունեցած գումարով շինանյութ գնել ն սկսել տան կառուցումը ընտանիքի ն բարեկամներիուժերով:

1.7

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՅԱՑՈՒՄ

յուրաքանչյուրից Ուսումնասիրելով տարբերակներըն համեմատելով է, որ ամենաշահաեզրակացնում ստացված ւովյալները`կառավարիչը ն հանձնելն է: Ավարտելովգործը վետի բերքը պահածոյիգործարան է իր ընտրած կառավարիչը գնահատում ի մի բերելով արդյունքները`

հետնություններ ն պլանիարդյունավետությունըհամապատասխան աճում

1.8

ապագայիհամար:

ՀԱՐՑԵՐ

սահմանումը: Տվեք կառավարման 2. Թվարկեք ագարակայինհամակարգի տարրերը կապերը: 1.

3.

Ո՞րն

է

ագարակին

այլ

ն

նշեք

դրանց

տարբերուբյունը ձեռնարկությունների

տեսակետից: կառավարման

6.

գործի առանձնահատկուբյունըշահույթի Ո՞րն է ագարակային տեսակետից: ստազմանժամկետի կտայիք դուբ որնախապատվություն Նպատակներիցորի՞ն պես ագարակատեր: ձեր կարծիքով, կաԹվարկեք մի քանի ճպատակներ, որոնք,

7.

Որո՞նբ

4.

|

կառավարչի` ճիշտ որոշումներ կայանելու ունակությունից: Որոշումները կայացվում են կառավարման բոլոր փուլերում ն գործունեության ոլորտճերում: Որոշում կայանելու համար անհրաժեշտ է. » սահմանել խնդիրը Տնտեսական հաջողությունը կախված է

» »

մշակել գործողություններիտարբերակները տվյալներ հավաքել ն վերլուծել գործողությունների ամեն մի տարբերակը

գործել ըստ դրա եզրակավություններանել ն գնահատել արդյունքները: Խճնդիրճերըսահմաճվում են՝ ելնելով ագարակի նպատակներից ն հաշվի առնելով թե՛ աոկա ռեսուրաներըն թե՛ սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը: «

Օրինակ. ագարակատերըծրագրում է առաջիկա երեք տարվա ընթացքում ստանալ տարեկան 1046 շահույթ: Սակայն կարկտահարությանն ցրտահարությանպատճառովսպասվելիք բերբի զգալի մասը վճասվել է: Ագարակատերըստիպված է քննարկել մի քանի տարբերակ. ա) էժան գնով վաճառել բերքը շուկայում, բ) այն հանձնել պահածոյի գործարան, գ) վնասված քերքն օգտագործել որպես հումք՝ օղի թորելու համար:

համար: րնոր են ագարակատերերի գործի երեք են կառավարչական դրանց համառոտ

8.

ֆունկցիաները:Տվեք

բացատրությունը:

ֆունկն վերահսկման իրագործման Թվարկեք պլանավորման, ցիաների հիմնականփուլերը: երեք հիմնական ոլորտները: Տվեք են -

9.

Որո՞նք

կառավարման

դրանգ համառոտ

ընտրել տարբերակներիսմեկը ն

«

5.

40. ՂՂ.

բացատրությունը:

Ո՞ր ներդրումներնեն Թվարկեք ներդրումներիտեսակները: վերահսկելիկառավարչիկողմից: բոԿառավարմանո`ր գործընթացնէ հատուկ գործունեության լոր

ն ոլորտներին: ֆունկցիաներին

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

2.1

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Ագարակայինտնտեսության աշխատանքը պլանավռրելիս կառավարիչըմշակում է գործի կազմակերպման

տարբերակներ,

գնահատում դրանք, ապա ընտրումայն տարբերակը,որն առավել Է դրված նպատակներին: համապատասխամում Պլանավորումը լինում է երկարաժամկետ ն

կարճաժամկետ: Երկարաժամկետ

պլանավորումնընդգրկումէ մեկ տարույյ ավելի ժամանակահատված.ն հանդիսանումէ ագարակի նպատակնճերին հասնելուծրագիր: Կարճաժամկետ պլանճերըմշակվում են ավելի կարճ ժամանակահատվածի, օրինակ`մեկ ամսվա, եռամսյակիկամ մեկ տար-

Բյուջեի կազմումը կամ, ընտրել ամենաարդյունավետը:

այլ կերպ ասած, գրչային տնտեսավարումը հնարավորություն է տալիս գործնականումխուսափել սխալների, ուստի ն վնասներից,խնա-

յել ժամանակ ն միջույներ,կատարելագործելորոշումներիկայավման ընթացքը ն մեծասնել շահույթը: Գոյություն ունեն բյուջեի մի քանի տեսակներ,որոնս կիրառումըպայմանավորված է լուծվելիք խնդիրներիբնույթով ն ծավալով: Դրանք են. » ճյուղային բյուջեն » »

ա արա համար:

Երկարաժամկետ պլանավորմանառաջին քա յլը ճպատակնե-

րի ձնավորումնէ, որի հետո կատարվումէ առկա ն պահանջվող ռեսուրսներիհաշվառում ն գնահատում: Այնուհետն կազմվում է բյուջե, այսինքն՝ ռեսուրսներիտեղաբաշխման պլան: Այս

կարգի պլանավորումըվերաբերվումէ ագարակի այնպիսի հիմնախնդիր, ներին, ինչպիսիք են արտադրության ճյուղերի ընտրությունը

տնտեսական գործունեության ծավալի ն երկարաժամկետ ներ-

դրումներ կատարելումասինորոշումները:

Կարճաժամկետ պլանավորումըաշխատանքային գործընթաՍի մանրամասնմշակումն է առաջիկա ամիսներիկամ մեկ տարվա համար: Այն վերաբերվում Է հետնյալ հարսերին. »

»

ինչպե՞սզուգակսել ընտրած ճյուղերը ո

ե՞րբ կատարելներդրումները

ի՞նչգրաֆիկովկազմակերպել աշխատանքները ե՞րբ,որտե՞ղ ն ինչպե՞սվաճառել արտադրանքը ի՞նչֆինանսավորման աղբյուրներ ընտրել: Կարճաժամկետպլանավորման ընթացքում կառավարիչը »

»

»

կազմում է մի շարք բյուջեներ: Դրանք են՝ դրամի հոսքի բյուջեն ջոն, նդհան ընդհանուր բյուջեն, մասնակիբյուջեն, ճյուղային բյուջեն, որոնՍսում հաշվարկվումեն սպասվելիք եկամուտներըն ծախսերը` պլանի ընտրվածտարբերակիհամար:

Բյուջեի կազմումըհնարավորությունէ տալիս կառավարչից

պլանը «փորձարկել»թղթի վրա

ն

դիտարկված տարբերակներից

մասնակիբյուջեն ընդհանուրբյուջեն

: ի Աե Ընդհանուր հոթ իյերն Արո առանձիննդրամի ամի հոս

ուջեն "

ակի

աԱ

ճյուղերի աշիմաւնանքների ալաճավորմ նրան:

Մասնակի բյուջեն կազմում են այն դեպքում, երբ նախատեսվում է արել արտադրանքիծավալի կաս ջեն, որպես երկարաժամկետ Ար

ո ւր նոմ:հան Կ արդյունները իհայտ կյան երկար իր. դրումներ, որոնց արդյունքները ի կգան երկար ժամանակ ոո ւմներ, որոն ներ-

հայտ

տո: Դիտարկենք հացահատիկինկ

մ աժամկետ Փիլի մշակ պլանավորման օրինակ: վ ն ճաժամկետ պետք: է կառավարիչը որուի,նավորման հո օրինակ: Առաջին հերբին կառավարիչը պետք է որոշի, թե հողի ո՞ր մասն օգտագործի մշակաբույսերից յուրաքանչյուրի համար, որպեսզի առավելագույն շահույթ ստանա:

Առաջին

հերջին

Կառավարիչըկազմում

քե,

մասնակի

է որը ցույց է տալիս, թե բյու, ինչպես է փուիոխվում շահույթը` հացահատիկի ցանքատարածությունը, ի հաշիվ կարտոֆիլի, մեկ հեկտարով ավելացնելու դեպքում, ապա ընտրում է մշակաբույսերի զուգակցության ամենաշահավետ տարբերակը: Մասնակի բյուջեում կառավարիչն օգտագործում է յուրաքանչյուր մշակաբույսի համար կազմված ճյուղային բյուջեն, որտեղ տրված են անհրաժեշտ ծախսերը ն սպասվելիք եկամուտները մեկ հեկտարի հաշվարկով:

Պլանավորման հաջորդ քայլով կառավարիչը հաշվառում

րակի բոլոր

ռեսուրսները

ն

կազմում առկա

ն

է

ագա-

պահանջվող

ռե-

կաաանա քորիաաագական որ. ջե, պարունակում տեղեկություններ ագարակի ամբողջ ծախսերի վերաբերեկամուտների վազան ետ ծունեույան իրանը լության աները Աաատրւթյան, աշխատանքի

ԽԱ

է

դրը

ե

Ա

կատարել կանխիկ դրամով, ագարակատերըկազմում է ճան դրամի հոսքի բյուջե: Այստեղ նա հաշվի է առնում միայն կանխիկ եկ բ եկամուտները: դրամով կատարվելիք ծախսերը ն սպասվելիք երը:

է

հողի մշակության Բացի բյուջեներից, կառավարիչը կազմում պարարտացման,ցանբի, դաշտային խնամբի ն բերքահավաքի խատանքներիգրաֆիկ, առաջնորդվում դրանով` պլանի իրագործման ընթացքում: Աշնանը, բերբը հավաբելուց հետո կառավարչի առջն ծառանում է մի այլ խնդիր, որի լուծման մասին նա պետք Դա է մտանի դեռնս պլանավորման սկզբում: արտադրանքի է: հարցն Բերջի մի մասը նա նախատեսում է պահել

Ինն

աշ-

Կեացու: Նաի: Ազարակատիրը խանո էնա սպա իսկ մյուս

է մանավորված

Աու: 2.2

ԲՅՈՒՋԵ

Բոլոր բյուջեների հիմքում ընկած է ճյուղային բյուջեն, որը է տալիս տվյալ ճյուղի հետ կապված ծախսերը ն եկամուտյույվ ները` ռեսուրսի միավորիհաշվով: Որպես կանոն, ագարակատերը գա զբաղվում է գործունեության մի քանի տեսակներով` կներով` գարու, եգիպ տայորենի, կաթնամթերքի,կերաբույսերիարտադրությամբ,որոնսիյ յուրաքանչյուրը համարվում է առանձին ճյուղ: Բյուջեն բաղկալած է եկամուտների ն ծախսերի հոդվածներիվ: Եկամուտը հաշվարկվում է որպես ռեսուրսի 1 միավորից ստացվող արտադրանքի ն դրա իրալյման գնի արտադրյալ (օրինակ՝1 հա-ի 1000 կգ բերք « 200 դրամ/կգ 200 000 դրամ): Ծախսերի հոդվածներըույս են տալիս, թե ինչքան գումարաէ անհրաժեշւո կատարել ոեսուրսի1 միավորից (օրիյին նակ` 1 հեկտարիլ)` պլաճավորված արտադրանք ստանալու հա:

-՝

ծախսեր

|

նրանով, ինչպե կազմակերպում,

ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

Կոտայքի մարզի

Հե ագի, բնակա Կարտոֆիլ զորեն արտադրություն: անասճապահական

խոտհար ք

մա-

թե որքանով ճիշտ կանխատեսումներ է անում պլանավորման

ՑԻ

պարզաբանենք Ճյուղային բյուջեի կազմումը

ն

է

մո

ըոցմի ծորակի հագածնտնբնակու ծախսերը,որոնք փուփոխակամ փոփոխական այն դրամական են այն պատճառով,որ կախված արտադրանքի

մար: ճյողայի

յաւ

ն

ն անասճնճապաեն Աղյուսակում2.1-ում բերված լորենի, գարու երկու Առաջին ճյուղային բյուջեները: հական արտադրության աճասճապահականը՝ 1 կոբյուջեներըտրված են | հեկտարի,իսկ եկադրամական բյուջեում վի հաշվով: Ցորենի արտադրության նախատեսված համար մուտը հաշվարկվումէ որպես վաճառքի կգ « 200 դրամ/կգ (1000 ն Սորեճի քանակի գնի արտադրյալ բյուջեում արտադրրության 200000 դրամ): Աճասճապահական -

մասիս՝ անասնապահական «Հորթերի վաճառթիկ մթերքին հորթերիվաճառքիեկամուտներիվ:

եկամուտը կազմված դրամական

է 2

3կ 0 ով, րոր իթաարակատեր հրա ոնյալ կերպ կարող է ծնել ընդամենը տոկոսը, որոնյիկ տարվա ըճթալյքում է 0,7: Հորթի կովին բաժին ընկնոդհորթերիթիվը կազմում ապա է 120 կգ: Հորթի կենդամիջինքաշը վաճառքիպահինընդունվում է: Այսպիսով, կովերի ընդհանուր ճի քաշի գինը 500 դրամկգ է 0,7 հորթ 5 հաշվով 1 հորթի վաճառքիցսպասվում գլխաքանակի ու 42 000 դրամ եկամուտ: Ցորենի 120 կգ/հորթ7 500 դրամ/կգ դրամականծախսերը բադբյուջեներում -

գարու

արտադրության

վառելիքի,

թունաքիմիկատների, կասկածեն պարարտանյութերի, Աճասճապահանորոգմանն վարձու աշխատանքիծախսերիկ: բաժնում ծախսերի բյուջեում դրամական կան արտադրության ն դեղորայքի, ծառայության են անասնաբուժական ընդգրկված ծախսերըփոփոխական Վերոհիշյալ ն գնված կերի այլ ծախսեր: ծավալի: Ճյուղային են արտադրության են, քանի որ կախված գույքահարկի, բյուջեի մեջ չեն մտնում հողի վարձակալության, ծախսերը, որոնք կախհիմնականմիջոյների ամորտիզայիայի ծավալից: Դրանք հաստատուն ծախսեր ված չեն արտադրանքի բ յուջեում: են, որոնք հաշվի են առնվումագարակիընդհանուր

Աղյուսակ2.1 (Շարունակություն)

Աղյուսակ 2.1

ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐ

ճյուղեր Արտադրության ԳԱՐԻ

Արտադրության ճյուղեր ՑՈՐԵՆ Ղ հա-ի հաշվարկով

Ի"

րամ անվանումՀաշվարկ

Դիամականեկամուտներ

լ

|

Ցորենի վաճառքի

|

Ընդամենը եկամուտներ

կգ« 200դր/կգ

|

Դրամականձախսեր --

| Հանքայինպարարտանյութ (Վ) |

կգ «

դր/կգ

ԷԹունաքիմիկատներ

Տ

| ՎՔՆ ն փոխադրում 1 ՛Նորոգում | Կոմունալ ծախսեր | Վարձու աշխատանք

10.

դը

Հ

5000 դը

12 000

Ց

12 ժամ

շ

դր/ժամ

42 000

եկամուտներ Դրամական

ընտանիքիկարիքներիհամար 670 կգ «

դրամ

դրամ/կգ Հ

134 000

դրամ

դր/կգ

դը

--

5000 դը

|

14000

12 000

| Նորոգում

Կոմունալ ծախսեր 11 ժամ

| Վարձու աշխատանք

»

դը/ժամ

32 750

| Ընդամենըծախսեր (տող 3:9)

ճյուղային բնութագրեր

ռերմավու 250 կգ 66 000

գրադ

ՐՐ

փոխադրում

կգ, որիս.-

վաճառքի -

70 կգ:

| Թունաքիմիկատներ

համար 1000

սերմավու 330 կգ « 200 դրամ/կգ

Գումար

2000 00

Օը |Հաճքայինպարարտանյութ |ՎՔՆ ն

|

Հակ

1000կգ:200դրկգ| 200.000

ծախսեր Դրամական պարարտանյութ | Օրգանական

Բերքը 1 հա-ի

հա-ից 2000 կգ, որից.

վաճառքի համար 1000 կգ

հաշվարկով

Հռվանում

| Գարու վաճառքից ԷԸնդամենըեկամուտճեր

Տ

ճյուղային բնութագրեր

21 000

--

| Ընդամենը ծախսեր(տող 3-9)

Բերքը

Լ Օրգանականպարարտանյութ

իո

1 հա-ի

կգ

դրամ/կգ

համար կարիքների ընտանիքի

-

50 000

կգ

դրամ

դրամ/կգ Հ

50 000

դրամ

Աղյուսակ 2. 1 (Շարունակություն) Արտադրությանճյուղեր 1 կովի հաշվարկով

ԱՆԱՍՆԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

(րամ) անվանում Հաշվարկ

ի»

Դրամական եկամուտներ

| Կաթնամթերքիվաճառքից | Հորթերի վաճառքից |

կգ 2 150 դր/կգ

150 000

0,7 հորթ «120 կգհռրթ| 42

Ընդամենըեկամուտներ

Դրամականծախսեր

|

կգ 2

դր/կգ

30 000 8 000

168 ժամ

դր/ժամ

60 000

Ճյուղային բնութագրեր Կաթը1 կովիս` 1500 կգ, որիս.

ընտանիքիկարիքներիհամար 250

37 500

կգ

կգ 210 դրամ/կզ

Հ

դրամ

դրամ/կգ

-

37 500

դրամ

դրտմականեկամուտները(պակաս գնված կերի`

սեփականսրտադրուրյան ծղոտիհաշվին),

-

դրամ:

որը

հավասար է

Ռեսուրսի միավորներիթիվ

Օրինակ. ագարակատերըհաշվարկել Է ցորենի արտադրության համախառ0 շահույըը, որը կազմում է 158000 դրամ 1 հեկտարի հաշվով: Այս շահույըը ստանալու համար պահանջվում է 12 ժամ աշխատանք: Քանի որ ճյուղային բյուջեի հիմքում դրված է 1 հա հողատարածբը,

ապա

այդ

ռեսուրսի համար

շահույթ/հող

Հ

158000

դրամ

1 հա

Հ

158000

դրամ/հա

Ռեսուրսի միավոր ընդունելով 1 ժամը, ագարակատերըհաշվարկում Է շահույթ/միավոր մեծությունը 1 Ժամ աշխատանբիհամար.

շահույք/աշխատանքՀ -

Համախառնշահույթ

միավորի հ հաշվով

կգ

հորթի կեր 250 կգ «150 դրամ/կգ

չեն ոչ Բյուջեումբերված

Շահ ահույթը

լ6 000

Ընդամենը ծախսեր

վաճառքի համար 1000

-

դր/կգ

192 000

| Անասճաբուժ.ն դեղորայք 5 | Գնված կեր ն փոխադրում 6 | ՎՔՆ | Նորոգում 84 | Կոմունալ ծախսեր Զ | Վարձու աշխատանք

Ճյուղային բյուջեի եկամտի ն ծախսերի տարբերությունը կոչվում է համախառն ճյուղային շահույթ (բերված չէ աղյուսակում): Այն հաճախ օգտագործվումէ համեմատելի ճյուղերի արդյունավետությունը որոշելու համար: Համախառն ճյուղային շահույթը հետագայում օգտագործվումէ ագարակի ընդհանուրպլանը կազմելիս: Դրա համար հաշվարկվում է համախառն շահույթը ընտրված ռեսուրսի համար ն այն համեմատվում է այլ ճյուղերի համախառնշահույթի հետ:

158000

դրամ

12 ժամ

13170

դրամ/ժամ դրամ/՛

Գարու համար այդ ցուցանիշները համապատասխանաբարհավադրամ/հա ն 15200 դրամ/ժամ: սար են 167250 Համեմատելով նույն ռեսուրսի համար տարբեր ճյուղային բյուջեմիավորներըա̀գարակատերն իր ռեսուրսային հնաների շահույթ/՛ րավորուբյունների սահմաններում ընտրում է ամենաշահավետ

տարբերակները:

2.3 .

դրամ: Աշխատուժի հետ կապված ծախսերի աճը կազմում 2 500 ժամ/հա շ« 480 դրամ/ժամ Լ20 000 դրամ: Այսպիսով, եկամտի ճվազումը (հոդված 6) կազմում է 150 000 -Է 270 000 420 000 դրամ: 150 000

ԲՅՈՒՋԵ

ՄԱՍՆԱԿԻ

է 0,5 հա

Մասնակի բյուջեն կազմում են՝ ագարակի գործունեության որնէ փոփոխությանարդյունքում շահույթի աճը կամ նվազումը են հաշվարկելու համար: Մասնակի բյուջեում ընդգրկվում ոչ թե յուրաքանչյուր ճյուղի եկամուտները ն ծախսերը, այլ միայն նրանք, որոնք կապված են պլանավորվողփոփոխությունների հետ: Մասնակի կազմում են, երբ պլանավորվողփուիոխություններըզգալի չեն: ճախատեսումէ 0,5 հեկտարով աւլեՕրինակ, ագարակատերը լացնել պոմիդորի մանքատարածությունըհաշիվ յորենի (Աղյու-

-

Աղյուսակ 2.2 ՄԱՍՆԱԿԻ

բյուջեն

սակ 2.2): եկամտի

,

ի

ս

դրամը

որ

Շահույթն ավելանումէ ճան ծախսերի նվազման հւսշվին (հոդված 2). կառավարիչը հաշվարկում է այն բոլոր ծախնա կունենար, եթե շարունակեր0.5 հա հողատարասերը, որոնք

համար:

Դրանք

-

-

աի

Նկամտի

ծությունն օգտագործել սորենի մշակության կալած են վարի, սլարարտայման,լյանքի, խնամքի, բերքահավլասքի, սերմասուի (ընդամենը 42 000 դրամ) ն աշխատուժի (2880 դրամ) ծախսերիվ:Այսպիսով, եկամտի աճը (հոդված 3) կազմում է | 044 880 դրամ: 44 880 1 000.000: Երկրորդ փուլում ագարակատերըհաշվարկում է այն փոփոՆա հաշվարկում է խությունները,որոնք նվազեցնումեն շահույթը: եկամտի նվազումը (հոդված 4)՝ կապված լյորենի Սանքատարա000 ծության կրճատման հետ. 0,5 հա « 300 000 դրամ/հա 150 բադ-

-

ի՞նչնէ մենացն ել, Լ, թեբե ինչ ացնում շահույթը

փ,ւլ-լ

աճը

պոմիդոր

հա:

2.

Ծախսերի նվազումըցորենի

կանքատարածությունը

0,5 հա 0,5

փոքրայնելու հաշվին

1 000.000

3.

Ընդամենը եկամոի Ե

դր/հա

42.000

աԱ

մուլ,

դը/ժամ

(տող թրոոլ

.

աո

հաշվին փոքրասնելու

5.

յ

2 880

Ընդամենը՝ 441880

աճ

թրորդ

84 000

5:

հա «12ժամ/հա »

-

թո ի ոլն 0,5

տող

2)

| 044880

մոքրացնում զահույթը

է

հա

Հ

դր/հա

150 000

որ/հա

156 200

ր

Ծախսերի աճը պոմիդորի

05րա:300

կանքառտարածությունը05 Ր

մեծայնելու հաշվին

հա:

«480

ժամ/հա

դրամ/ժամ 120.000 մե Ըկածեոը՝

-

6.

Ընդամենը եկամռի նվազումը

(տող 4

է

տող

5)

Ի|ՄՒ|-----

|

...270.000

Երրորդ փուլ. որոշել գումարային շահույթը 7.

Ընդամենըշահույթ

(տող 3-ի

հանած

1044880-420000-

-

-

դրա

մեծալնելու հաշվին

մ

դրամ: հաշվարկումէ պոմիդորիկսանքաԱյնուհետն ագարակատերը տարածության ավելասման հետ կապված ծախսերի աճը (հոդօգտագործման ված 5) սածիլման, սրսկման,թունաքիմիկատների ն այլ աշխատանքների հաշվին. 0,5 հա » 300 000 դրամ/հա

Գումար, դրամ

շվար Հաա

վանթատարածությունը

-

քի եկամուտն է:

. Ր ա.

Արացիը

,

մ.ՆեԿաղպոմիղորի որ աճը ՍԻ թԱրտ երանի 1հա-իյ դրամ,որտեղ սսլասվո

ն

փոփոխություն

բյուջե,

հետ: ծության վերաբաշխման Առաջին փուլում ագարակատերըհաշվարկում է այն ւիոփոնա զրանխությունները, որոնք մեծայնում են շահույթը: Սկզբում մեծայման հետ կապված յում է պոմիդորիցանքատարածության

ԲՅՈՒՋԵ

Եկամուտների ծախսերի

-

որում արտալոլվում են կազմում է մասնակի ծախսերի փոփոխություններըկ̀ապված հողատարա-

Նա

Հ

տող

6)

Երրորդ փուլում հաշվարկվում է պոմիդորի կյանքատարածության մեծայման շնորհիվ ստալպվողշահույթը ի հաշիվ յորենի կրճատման: Գումարային շահույթը (հոդված 7) հավասար է 1 044 880 420 000 624 880 դրամ: Հաշվարկճներիյկառավար-

Հ

չին պարզ է դառնում, որ յանքատարածություճների այդպիսի վերաբաշխումը շահութաբեր է:

2.4

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Յ6

| 8 Ջա|8`

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Ընդհանուր պլանավորումը ագարակայինգործի պլանավռրման, այսինքն` առկա ռեսուրսների հաշվառման ն տեղաբաշխման ծրագիր է: Այն կատարվումէ երկուփուլով. է. ռեսուրսներիհաշվառում, 2. ռեսուրսներիտեղաբաշխում,այսինքն՝ ընդհանուրբյուջեի կազմում: Ռեսուրսների հաշվառումն անհրաժեշտ է պարզելու համար, թե ինչ ռեսուրսներ կան ագարակատիրոջտրամադրությանտակ ն որքանով են դրանք բավարարումգործը կազմակերպելուհամար: Ճյուղային բյուջե կազմելիս մենք դիտարկեսյինք Կոտայքի մարզի մի ագարակային տնտեսության օրինակ:Շարունակենք ուսումնասիրել այն ընդհանուր պլանավորման տեսանկյունիյ: Ճյուղային բյուջեներիվ հետո ագարակատերըպետք է կազմի առկա ն պահանջվող ռեսուրսներիվանկը (Աղյուսակ 2.3): Ազարակի ընդհանուրհողատարածքը 9,04 հա է, որի 1,04 հա սեփական է, իսկ մնակած 8 հա՝ վարձակալած: Այս հողի վրա ագարակատերն աճելնում է 6 հա յորեն, 2 հա գարի, 0,04 հա կարտոֆիլ: Ունի ճան պտղատու այգի 0,3 հա-ի վրա ն 0,7 հա բնական խոտհարք, անասնապահական ֆերմա, որտեղ պահում է 30 կով: Ագարակում աշխատում են ինքը՝ ագարակատերը,նրա ը0տանիքի երեք անդամները ն չորս հիմնական աշխատողներ: Մեծ ծավալի գյուղատճտեսական աշխատանքներիհամար ագարակատերը վարձում է սեզռնային աշխատողներ: Ագարակիշարժիչ ուժը ինքը ագարակատերն է, որն աշխատում է պմեն օր: Տարեկան ճրա աշխատած ժամաքանակը կազմում է 2800 ժամ: Չորս հիմնական վարձու աշխատողների աշխատուժի ներդրումը 5040 մարդժժամէ (12 ամիս 2. 15 օր/ամիսո 7 ժամօր 2 4 մարդ): Ընտաճիքի երեք անդամներնաշխատում են` յուրաքանչյուրը տարեկան 200 ժամ, իսկ սեզոնային աշխատողնճերը՝ ընղամենը94 ժամ: Գումարելով առկա աշխատուժի ժամերը՝ ագարակատերըստանում է 8534 ժամ առկա աշխատուժ:

Յ

ա

ը

Ձ

Բ» 58| Թ

ՕԺ

Յ

ծ-- Ի

ո.

ՏՅ

բ

Դ

Ժ

Յ

ԲԿ Ձ

3`58

բ

Ի

Յ8

-

Ց

|

284133):

Ք|Յ|` 5Տ).«Հ |

Ջ|Ք|2

Բ

Շ|Ջ|Յ 6՝

Շ'Շ

է|

Գ

ՑՅ -

«ՀԻ

Յ

Ց

ք

Տ Ց

-«

5Լ

Զ

Հ

-

-

|թԹ537| 4 |"35-"|

Ց

-

չ

Հ«

Բա"

ոլո

Տ ծ

Հ. ի

.

Է

.

Տ

-

ՅՅՋՏ

"3

Դ Վ

|Տ

3:

յ

Շ

Տ

Հ

-

Ժ

ԷԶ

445 |

|Տ

Բ/1|22ր Ձ

Է

ՏԼ.|Լ»

Տ)

«ԱՁ

ԲԷ

ՅՅ

Հվ Ց|Յ|Յ 8|5Վ5

Ջ.ՎՅ|Յ Յ|Յ|` Ք:| Տվ 5: 58|8|Յ

Ց|»լ»

|8|Հ

ՀՎ2

Թ

5|Յ

ԵԷ) Հ|ռ

|տ

Ձ

Հ,

Բ. Յ ՏՋաթը|Յ

82.25:

ՅՅ |5

Յ

2,

Յ| Յ|ՈՋ| | 218385 318.8|)Յ 58|ՅՑ Ց

Բ

8|Ջ ՅՅ ՔԱ ՅՑ 2:21: Թտվա| ՅԱՀՐՅՈԹՅլ|այա Բ

Հաջորդ քայլով նա հաշվարկում է յուրաքանչյուր ճյուղի համար անհրաժեշւո ժամաքանակը ն այդ թվերի գումարըգրանսում համապատասխան սյունակում (5430 ժամ): Աշխատուժի ավելկուկը ստալվում է 3104 ժամ, որը նա գրանցում Է «Տարբերություն» սյունակում:1 ժամը գնահատելով միջին հաշվով 95 դրամ՝ է տարբերության դրամական արժեքը` կառավարիչը ստանում 294 880 դրամ: Ագարակատերը հաշվարկում է ճան յորենի ն գարու բերքի (9000 կգ -Է 6000 կգ 15000 կգ): ստացվող անասնակերիքանակը Ճյաղային բյուջեից նա վերյնում է Լ կովի համար պահանջվող անասնակերի քամակը ն այն բազմապատկումկովերի թվով (2500 կգ/կով 2 30 կով 75 000 կգ): Այս թիվն ստանալուց հետո ակնհայտ է դառնում, որ պակասում է 60 000 կգ անասնակեր, որի դրամական արժեքը կազմում է 900 000 դրամ: Ուստի նա պետք է մտածի 900 000 դրամի անասնակերգնելու մասին: Առկա ն պահանջվող ռեսուրսների աղյուսակը կազմելուց հետո ագարակատերն անյնում է ընդհանուր բյուջեին: Հ

-

2.5

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՅՈՒՋԵ

Ընդհամճուրբրւջեն ագարակային գործի կազմակերպման,այսինքն` առկա ռեսուրսների տեղաբաշխման պլան է: Ընդհսչնուր բյուջե կազմելիս օգտվումեն մասնակի ն ճյուղային բյուջեներից: Ի տարբերութրոն վերջինների, ընդհանուր բյուջեն պարունակում է տեղեկություններ բոլոր ճյուղերի եկամուտների, ծախսերի ն պահանջվող ռեսուրսների մասին: Ընդհանուր բյուջե կազմելու կարիք ւիոփո ճում ճան այն դեւլքում,երբնախատեսվում են փով

միբանի լու ինորոնք ազդում ոերի են Օրինակ. ենթադրենք, որ ագարակատերը որոչել

խություն -

կարտոֆիլի փոխարեն աճեցնել գարի: Քանի որ զբաղվում է նան անասնապահությամբ, ապա գարու բերքից ստացված ծղոտը կարող է օգտագործել որպես անասնակեր: Ագարակաւտերը հաշվարկում է, թե որքան գնովի կերի խնայողություն կանի այդ ծղոտի հաշվին, այսինքն` վերահաշվառում է ռեսուրսները: Նա վերանայում Է իր ընթացիկ պլանը ն կազմում Է նոր բյուջե, թանի որ գարու ն կարտոֆիլի նա

Է

արտադրության ծավալների փոփոխուբյունն ազդում այլ ճյուղի` անասնապահությանվրա:

է

նան

մեկ

Ընդհանուր բյուջեի կառուցվածքը Ընդհանուր բյուջեն կազմում են՝ հաշվի առնելով ռեսուրսների յանկը ն ճյուղային բյուջեները: Ինչպես նշվել է վերնում, ընդհաճուր բյուջեում ներկայավվում են տվյալներ ագարակիգործունեուեկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ (Ա1դթյան յուսակ 2-4): Եկամուտների բաժինն ընդգրկում է ագարակի դրամականն ոչ դրամական եկամուտները: Դրամական եկամուտները ստավվում են մշակաբույսերի, անասունների ն անասնապահական մթերքնեըի վաճառքիս: Ոչ դրամականեկամուտներըայն խնայողություն» ճերն են, որոնք արվում են ագարակումպակաս գնված սերմայուի, անասնակերի ն սննդամթերքիհաշվին: Նշված խնայողությունը կատարվում է սեփականարտադրանքիհաշվին: Օրինակ, պահեքով սորենի, գարու ն կարտոֆիլի մի մասը որպես սերմավու, ագարակատերըխնայում է 235 000 դրամ (տող 5): Ցորենի ն գարու ծղոտն օգտագործելովորպես անասնակեր՝ նա խնայում Է 150 000 դրամ (տող 6): Ընտաճիքի կարիքների համար՛օգտագործելով իր արտադրած մթերքի մի մւսսը, նա նույտպեսխնայում է 2 550 000 դրամ (տող 7): Վերջին հոդվածի տվյալները բերված են 8-րդ սյունակում, քանի որ կապ չունեն որնէ ճյուղի արտադրության հետ: 1018-րդ տողերում ներկայացված են ագարակի փոփոխական դրամական ծախսերը, որոնք կախված են արտադրանքի ծավադրամական լիս: 20 ն 21 տողերը վերաբերվում ենճ հաստատուն Դրանք արտադրությանծավալից: որոնք չեն կախված ծախսերին, են՝ պետությունից վարձակալած հողի վարձավճարը, որը կազմում Է տարեկան 36 000 դրամ ն ընտանեկան ծախսերը՝ 3 000 000 դրամ: Անհատիս վարձակալածհողի վարձավճարը մտնում է ւիոփոխական դրամականծախսերի մեջ (տողլ 18),քանի որ այն կազմում է բերքի վաճառքիվ ստացված եկամտի 20 տոկոսը, ուստի կախված է բերքի քանակիվս:Ոչ դրամական ծախսերի բաժնում (24, 25-րդ տողեր) տրված է հիմնական միջույների ամորտիզասիան: ՛

Բոր յոմերի

ՀՎ

օօ Վ

Տող

28-ում

հաշվարկված է ագարակի հաշվեկշռային շահույթը, որը համախառն եկամտի ն համախառն ծախսերի տարբերությունն է: Տող 29-ում բերված է դրամական շահույթը, որը ստավվում է՝ հաշվեկշոային շահույթին ոչ դրամական ծախսերըգումադրամական ծախս ր ելով: Քանի որր ամորտիզացիան մաամորտիզացիան խսէ, է, դրամա ոչ դրամակ ոչ կան շահույթը հաշվարկելիսայն չի ընդգրկվումդրամական ծախսերի մեջ, որի շնորհիվ դրամական շահույթը ստավվում է հաշվեկշռային շահույթիս մեծ: 2.6

ԴՐԱՄԻ ՀՈՍՔԻ

ԲՅՈՒՋԵ

Դրամի հոսքի բյուջեն կազմելու հիմնականճպատակն է գնահատել, թե որքանով դրամական միջույներըկբավարարենպարտքերը մարելու ն դրամական ծախսերը ծածկելու համար: Դրամի հոսքի բյուջեի տարբերություննընդհանուր բյուջեի այն է, որ այստեղ հաշվի են առնվում միայն դրամական ներհոսքնու արտահոսքը՝ արտադրանքի ն հիմնական միջոցների վաճառքիվ սպասվող դրամական եկամուտներըն դրամական ծախսերը: Այս բյուջեում հաշվի չեն առնվում ոչ դրամական եկամուտներըն ծախսերը՝գույքի սպասվող եկամուտները, որոնց վճարումը միանգամիս չի կատարվելու, ամորտիզացիայի ծախսերը, գույքի արժեքի փոփոխությունները: Այսպիսով, դրամի հոսքի բյուջեում գրանվվում են միայն այն գործողությունները,որոնք առաջ են բերում դրամի ներհոսքկամ արտահոսք: Բյուջեն կագմելիս կաուսվարիչն օգտվում է ընդհանուր բյուջեիս ն բյուջեների այլ տեսակներից:Արդյունավետ կառավարման է որոշակի ժաճանակահատվահամար նա հաճախ համեմատում ծի համար կազմած դրամի հոսքի բյուջեն նույն ժամանակահատվածի դրամի հոսքի հաշվետվության հետ: Այս գռրծողությունը հնարավորություն է տալիս ճշգրտելու ապագա պլանները՝

(տող 5), որի 20 000-ը արտադրանքի վաճառքից դրամական 2), իսկ 10 000-ը դրամի սկզբնական հաշվեմուտքերն են է, կշիռն այսինքն՝ դրամի առկա քանակը եռամսյակի սկզբին (տող 1): Դրամի արտահոսքը կազմում է 140 000 դրամ (տող 9): Դրամի հաշվեկշիռը եռամսյակի վերջում կազմում է --110 000 դրամ (տող 10): Հաշվեկշռային թվի բացասական արժեքը վկայում է այն մասին, որ սպասվող դրամականեկամուտմերըչեն ծածկում դրամական ծախսերը: Ավելին, եռամսյակի վերջում սպասվում է 110 000 դրամի պակասորդ, որիկ խուսափելու համար կպահանջվեն ով փոխառու միջոցներ: ն մ չափով իջուցոր փոխ առնվազն գումարի

(տող

այդ

ալյուսակ 2.5.

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ

վաճառքիս

.

:

Դրամի հոսքի բյուջեի կառուցվածքը Դրամի հոսքի բյուջեն լավ պատկերայնելուհամար այն ներկայացնենք պարզեյված աղյուսակի տեսքով, որի տվյալները պայմանական են (Աղյուսակ 2.5): Այն ընդգրկումէ երկու եռամսյակ: Առաջին եռամսյակում գրանյվածէ 30 000 դրամի ճերհոսք

եռամս

ոմա Գումար դրամ

Է

| Դրամի

սկզբնական հաշվեկշիռ

10.000

Ա եռում

դրամ 5 000

Դրամի ներհոսք

։

հիմնվելով համեմատության արդյունքների վրա:

ԲՅՈՒՋԵ

անվաճում Հ դանի ծիառգատուը

՛

-

ԴՐԱՄԻ ՀՈՍՔԻ

| ԱՄրտադրանքիվաճառքի

:

20.000

--

իմնական միջոցներիվաճառքիւյ

մումթեր |Լդրամագան Ընդամենը դրամի ներհոսք րր

|

120.000

50 000 Հոո-

-30 000

180 000

35 000

է8 000

Դրամի արտահոսք

| Արտադրական ծախսեր | Հիմնական միջոցներիծեռքբերում

Ք|Ա

յլ

ծախսեր

5 000

| Ընդամենը դրամիարտահոսք ՝

(տող5-տող 9) Դրամիհաշվեկշիռ ն |ՊԿԼԱՆԻ ժե ո գաի Լ1

լլ

|

| Դրամի վերջճականհաշվեկշիռ

Պարտքի վճարումներ (հիմնականգումար-- 7)

(ռող10 տող 12) | Վճարման ենթակա պարտք Հ տող

100 000

140 000

ԿՆ

Լա Տ 000

.

2 000

20.000

160 000 --

117 000

43 000

-

115000.

-

արը,

ական հաշվե Հաջորդ հաշվեկշոովչսկսելու համար րդ եռամսյայակը զրոյական վարիչը որոշում է վերյնել 115 000 դրամ պարտք (տող 11), որից 5 000 դրամը պահում է որպես եռամ սյակի վերջի պահուստային հաշվեկշռի գումար (տող 13):Երկրորդ եռա մսյակում դրամի ներհոսքը180 000 դրամ է (տող5), իսկ արտահոսքը՝20 000 դրամ (տող 9): Եռամսյակիվերջիհաշվեկշիռըկազմում է 160 000 դրամ (տող 10): Այս գումարըկբավարարի նախորդեռամսյակի115 000 դրամ պարտքը ն 2000 դրամ տոկոսներըվճարելու համար (տող 12): Երկրորդեռամսյակիվերջինդրամի հաշվեկշիռըկազմում է 000 դրամ (տող է3): Այս սկզբունքով կարելի է կազմել դրամի հոսքի ամսական, եռամսյակայինն տարեկան բյուջեներ: Դր անք հնարավորություն են տալիս որոշելու դրամի անհրաժեշտքանակըդրամական տավորությունները մարելու ն ծախսերըծածկելու համար, խուսափելու ավելորդպարտքերից,կարգավորելու պարտքի ժամկետնե-

պար-

րը:

Դրամի հոսքի տարեկան բյուջեի կազմում

Տարեկան բյուջեն կագմելու համար ագարակատերնը ընդհանուր բյուջեից առանձնանում է այն հոդվածները,որոնք կապված են դրամի հոսքի հետ (Աղյուսակ2.6): Բայի այդ, տող 1-ում նա նշում է առկա դրամի սկզբնական քանակը, որը կազմումէ 20 000 դրամ: 2-ից 4-րդ տողերում բերված են մշակաբույսերի, անասունների ն անասնապահական մթերքների վաճառքիցսպասվող դրամական մուտքերը: Ընդամենը դրամական միջոյները (1-4-րդ տողերի գումարը) 7860 000 դրամ է (տող 5): 614-րդ տողերում բերված են փոփոխականդրամական ծախսերի հոդվածները, իսկ 16, 17-րդտողերում՝ հաստատուն դրամական ծախսերը: Ընդամենը ծախսերը(տող 154տող 18) կագմումեն 5 412 000 դրամ (տող 19): Դրամի տարեվերջի հաշվեկշիոր (տողտ-իյհանած տող 19) կազմում է 2448 000 դրամ (տող 20): Տարեկան տվյալներըբերված են «ընդամենը»սյունակում: Այս տվյալներիհիման վրա կառավարիչըբաշխում է սպասվելիք եկամուտները ն ծախսերնըստ ամիսների,որպեսզի կարողանա կարգավոռրել ամենիր ծախսերը՝ ամսյա եկամտինհամապատասխան:

Ագարակատիրոջեկամտի ամենամեծ աղբյուրը անասնապահական մթերքների, մասնավորապես,պանրի վաճառքն է (տող 4): Այդ մթերքներիարտադրությունը ն վաճառքն անընդհատգործընթաս է, որն ապահովում է կայուն եկամուտ ամբողջ տարվա ընթացքում: Իր դրամական եկամտի զգալի մասը ագարակատերն ստանում է հորթերի վաճառքիս (տող 3): Հորթերիծինը հիմնականում տեղի է ունենում ուշ աշնանը: Մինչն գարուն հորթերը կեեն մայրական կաթով,իսկ գարնանիցնրան հանում են րակրվում Սեպտեմբերինագարակատերըվաճառում է հռրթերը՝ ստանալու 1260 000 դրամ եկամուտ: Մշակաբույսերի նա նույնպես ստանում է եկամուտ (տող 2)՝ սեպտեմբերինբերթը վաճառելույյ հետո: Այսպիսով, հորթերի ն մշակաբույսերիիրասումիս տարեկան եկամուտնւսմգարակատերնստանում է մեկ ամսվա ըն-

արոտավայրեր:

թայյքում:

Ագարակի դրամական ծախսերի մի մասը, ինչպես օրինակ, վառելիքի, վարձու աշխատանբին կոմսնալ ծախսերը, հավասարաչաւի բաշխված են տարվա ընթաքում, մինչդեռ կան ծախսեր (օրինակ, գյուղատնտեսականմեքենաներինորոգում, կերի գնում ն այլն), որոնք կատարվում եռ տարվա ռրոշակի ժամանակահատվածում: Յուրաքանչյուր ամսվա դրամական եկամուտների ն ծախսերի տարբերությունը կառավարիչը գրանյում է «Դրամի վերջնականհաշվեկշիռ» հոդվածում (տող 20): Հունվարի վերջին այդ թիվը կազմումէ 105 250 դրամ, որը ճա գրանսում է ւիետրվար ամսվա «դրամի սկզբնական հաշվեկշիռ» հոդվածում (տող 1): Տարեվերջին դրամի վերջնական հաշվեկշիռը կագմում է 2 448 000 դրամ: Պարզության համար դիտարկվող օրինակում հաշվի չի առնված այն, որ աճասնապահականճյուղում բասի 30 կովիսն 21 հորթիվ կան ճան շուրջ 10 գլուխ մատղաշ ն երինջ, 1 ցուլ ն 1 ձի, որոնց խնամքի համար պահանջվում է 520 000 դրամի ծախս: Այսպիսով, ագարակատիրոջ իրական շահույթը տարեվերջին կկազմի ոչ թե 2 448 000 դրամ, այլ 1 928 000 դրամ: Ընդհանուր առմամբ այս թիվը կարող է լինել ճան բայպասական, որը նշանակում է, որ միջոյսներըչեն բավարարում ծախսերը ծածկելու ն պարտքերըմարելու համար: Այդ դեւպքումկառավարիչը պետք է հոգա կամ պարտք անելու, կամ էլ պլաններըվերանայելու մասին:

Աղյուսակ2.6

ԴՐԱՄԻ ՀՈՍՔԻ ՏԱՐԵԿԱՆ

ՒՏ|

ԲՅՈՒՋԵ

Հոդվածիանվանում

ՀԱՄԱՐ

1996Թ.

Ընդամենը լ

Է

|Դրամի սկզբնականհաշվեկշիռ

20000

Դրամիներհոսը

|Մշակաբույսերի վաճառք

2080 000

Անասունների վաճառք

1280 000

մթերթներ |Անասնապահական

|Ընդամենը դրւսմ. միջույներ

|

ԱՄԻՍՆԵՐ ո

ո

Մ

մլ 501260

ԳՈՒ

Միլ

|

220010| 48575) 7ա1508|լ017750

եւ

մ

ա

581010|948250| 93100| 435001| 274000|3408750|3120900| 27913750

2040101

չ

|

Դրամի արտահոսք

ԱՍԻՍՆԵՐ Մ

20001| |ը5250|3գը

4500 000| 210100| 350000) գը 0ը0| ճն ըըը 7860 000

Էք

անն

|

եննննն| եմ ընը|401000) 325001013458 000| 700000) 180000|150100 Էնն 110|1718250| 1311108| /15010|39/4008: 38087Ք0|4218510|30184750

Փուիոփականդրամականծախսեր

Տ

|Պարարտանյութ |Քիմիկատներ

|Անաստճաբուժ,ն դեղորայք

)

|Գնվածկեր

| Վառելիքն փոխադրում

Ա |Նորոգում

17 |Կոմունալ ծախսեր 1)

|Վարձու աշխատանք

իՀուլիվարձակալություն(անհտ.)

Ընդամենը փոփ. ծախսեր Հառտատուն դրաճական ծախսեր

1. ԼՀողիվարձակալություն(պետ.)

| Ընտանիքիկարիքներիհամար

Ս

|Ընդամենըհաստ. դր. ծախսեր 19 Ընդւսմենը դրամի արտահոսթ |

շկ

|Վերջնականհաշվեկշիռ

157 500

157500

19500

3500|

Ե0 000

ճը

տը

100.500

90000. 503 500

|

ց

17781| 112811 1շոն|

«010

900.000 348 000|

ծ

80 0ն0| 450010

11|

17280| 58180

ճ1180| 31780| 517580 117ոն| 17750| 11250 110500

ո

7ոմ| 410|

75101) 7տ0| գըը0|

լց

ձընը0| ձորը

200 000

|

7/81|

Թ|

41001

40011

ս

23768000 | ն41580|ե4)յռ1| 83750| 77) 76ց 36000

15|

3035000 | 3Ա000| 500001 70 ըն | շըըլըը

Ս

/5ա|

7/ճ0|

751|

750|

51750| 51150| 401101 40100| 4011)

նըն ա

ՅԱն0000| ձԱնն0| ճ01մ0| 70 ն00| 2ը0ընը

տոնն

|

184750|58447501578100| 111100|105250|180750| 04780| 279750

18110

20Անն| 750100| 3101Ա0|450000| 40 100| 300000) 300010) 300000

|

210101 7:0110| 300100|450900) 400000| 1ըն00է| 300ընը| 336000

5412 000 | 114750| 114750) 781750 | 7) 7տը

9|

27847801 814760 876100| ճեն000| 508250|480750| 384750| 818750

2448 000

20| 918280| 911100| 148100| 274100|3401750| 3174501)291379017444000

|

|

119280 340500|501250) 580լց

|

2.7

ԿԱՊԻՏԱԼ

ԲՅՈՒՋԵ

Ագարակային գործը պլանավորելիս կառավարիչըերբեմն որոշումներ է կայացնում՝ կապված երկարաժամկետ(կապիտալ) ներդրումներիհետ: Վերջիններսարվում են միանգամիս,մինչդեռ դրան արդյունքը ի հայտ է գալիս տարիներ անս: Այդ իսկ պատճառով կապիտալ ներդրումներ անելը շատ պատասխանատու ն կարնոր գործ է, որը պահանջում է ներդրումներիմանրակրկիտ տնտեսագիտական ուսումնասիրություն:Սա էլ հեն կոչվում է երկարաժամկետպլանավորում:

Երկարաժամկետպլանավորմանգործիք է հանդիսանումկապիտալ բյուջեի կագմումը,որը կատարվումէ երկուփուլով. » հնարավորտարբերակներիդիտարկում առավելշահավետ տարբերակիընտրություն: Կապիտալ բյուջե կազմելիս պետք է հաշվի առնել երկարաժամկետ ներդրումների առանձնահատկությունները, մասնավորապես, ներդրվող դրամի արժեքի փոփոխությունըժամանակիընթայքում: Օրինակ, ագարակատերըորոշում է ավելապնելիր վարձակալած հողատարածքը, որի համար նրան անհրաժեշտէ լրաՍույիչ տրակտոր: Դրա համար նա դիտարկումէ երկու տարբերակ՝ գնել կամ վարձակալելտրակտորը:Հաշվարկելովյուրաքանչյուր տարբերակի ծախսերը` կառավարիչնընտրում է դրանսյիս առավել շահութաբերը: »

բյուջեի պարզեցված Կապիտալ օրինակ

Ագարակատերըվարձակալում է պահեստայինշինություն` 20000 կգ հայահատիկ պահեստավորելու համար (Աղյուսակ 2.7): Բստ նախորդ տարիներիտվյալների՝ պահեստիտարեկան վարձավճարը 1 կգ հացահատիկիպահպանման համար կազմում է 0,342 դրամ: Ագարակատերըհնարավորություն ունի նան գնելու պահեստը 32

դրամով, որը նրան կազատի վարձավճարից, բայյ առաջ կբերի պահեստիշահագործման հետ կապված վառելիքի, նորոգման, աշխատուժի ն կոմունալ ծախսեր: Ճիշտ ընտրությունկատարելու համար կառավարիչըհաշվարկում է պահեստի գնման ն շահագործման հետ կապված ծախոերը ն դրանք համեմատում վարձակալական ծախսերիհետ: այդ

Պահեստի շահագործման Ժամկետը կառավարիչնընդունում է տարի, որից հետո նա կարող է այն վաճառել 6800 դրամով: Ագարակատերը ծրագրում է պահեստը շահագործել առաջին տարվանիվ,ուստի նա գնման տարին ընդունում է որպես զրոյական տարի: Այդ տարում աղյուսակիմիակ սույանիշը գնման գինն է` 32100 դրամ: Շահագործմանն վարձավճարի ծախսեր չկան, հետնաբար մաքուր «խնայողությունը» կազմում է -32 100 դրամ: Քանի որ ֆինանսական ներդրումները կատարվում են այսօր, ապա ամեն տարում սպասվող խնայողություններըպետք է գնահատվեն այսօրվա տեսանկյունիյ:

Աղյուսակ 2.7

ՊԱՃԵՍՏԻ ԳՆՄԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

ԲՅՈՒՋԵ (20000 կգ հացահատիկ պահեստավորելու համար)

ԱԱ

խոաաթարկարձա | խնայո |մանգու-| Ման,վճար, ղությունծակիլ' ղությա դրամ ծախսեր, (խառեց- այժմյան | ներ, | դրամ դբամ ման արժեք, ԵծԴափը, 9)

ի

ը

Խ/

նլ

"

32 100

Մ

|-32100

Պլ

|

|

0,9174

3 963

08417

3 628

|

2 520

6 840

2 530

6 840

՛

`

ԵՏ

ՆՉՆ

՛

|

Է ՅՅ"

Ն

Տո

ՎՐ»

ՀԸ

:

մ

ա

ՆԵ

ՅԱ

Լար

ար

մ.

0-6

Տո

ԼԱՅՆ

եՀՅ-

ն

6 8

ո.

2:25"

ա

ն

2 850

6 8-0

6 830

ՀՏ

| 05015 | ՕՅ6ո |

ՀԱԱ

| 222

ոա»

Ընդամենը

|

75300 | 27130

|

68400|

ՆԱՅՆ 15970

|

աա

Արուն

Լ:

Որպես հիմք ագարակատերնընդունում է այն դրույթը, որ այսօրվա դրամը արժեքավոր է վաղվա դրամիվ այնքանով, որքանով այն կարող է եկամուտ բերել մինչն վաղը: Դրամի արժեքի այդ ճշտումը կատարվում է՝ հաշվի առնելով սառեյման գործակիվը՝9 մասին ավելի տոկոս դրույքաչափով: հանգամանորեն կխոսվի 4-րդ բաժնում: Զրոյական տարում դրամի արժեքի փոփոխությունտեղի չի ունենում, այսինքն՝ սառեցման

Վորտակսի մաապման

ն 1-րդ էլ գործակիցը հավասար ՃՄ-րդ սյուԲազմապատկելով

ճակների թվերը՝ ստանում ենք զուտ խնայողության արժեզրկված մեծությունը(սյունակ 5/1Ռ: Առաջին տարում ի հայտ են գալիս պահեստի շահագործման ծախսերը, ինչպես նան խնայողությունները՝ չմուծված վարձավճարի հաշվին: 1 կգ հայահատիկի հաշվով պահեստի շահագործման ծախսերի տվյալները կառավարիչը վերցնում է պահեստի ճյուղային բյուջեի, ասլա բազմապատկում հայահատիկի քանակով ն դրան գումարում ճյուղային բյուջեում տեղ չզտած հաստատուն ծախսերը (նորոգում, ամորտիզացիա,գույքահարկ ն այլն): Ընդամենըծախսերը կազմում են (0,1 դրամ/կգ« 20 000 կգ) -Է 320 դրամ 2520 դրամ: Խնւսյված վարձավճարի տարեկան գումարը հավասար է 0,342 դրամ/կգ« 20 000 կգ 6840 դրամ: Առաջին տարում զուտ խնայողությունը վարձավճար չմուծելու հաշվին կազմում է 4320 դրամ: Այս թիվը բազմապատկելով սառեվման գործակցով, ստացվում է առաջին տարվա զուտ խնայողության այժմյան արժեքը՝ 4320 դրամ 2 0,91 3963 դրամ: Երկրորդ տարվա հաշվարկը կատարվում է ճույն սկզբունթով: Տարեկան գործարկմանծախսերը (սյունակ 3) ավելանում են, քաեն նան նորոգման ծախսերը: նի որ հնացման հետ մեծանում Խնայված վարձավճարը (սյունակ 4) մնում է նույնը՝ 6840 դրամ: Ուստի, զուտ խնայողությունը(սյունակ 5) կազմում է 4310 դրամ, որի այժմյան արժեքը 3628 դրամ է: Տասներորդտարում, երբ ավարտվում է պահեստիշահագործման ժամկետը, այն նախատեսվում է վաճառել 6800 դրամ մճակորդային արժեքով: Թվի բավասական նշանը պայմանավորված է նրանով, որ դա վաճառքի գինն է, սակայն բերված է գնման գնի սյունակում: Զուտ խնայսղության արժմյան արժեքը տաւներորդ 4478 դրամ: Փաստորեն, տարում կազմում է 10 600 դրամ 2 0,42 -

-

-

-

տասներորդտարում ստաված1 դրամ եկամուտը հավասար է այսԳնման գնի ն վաճառքիգնի ւռարբեօրվա 1 դրամիարժեքի կեսին: է տալիս պահեստիամորտիզայիայի արժեքը: Այն րությունը ցույց չի ճնշվումգործարկմանծախսերում, քանի որ դրամականծախս չէ: Գործարկման ծախսերը 10 տարվա ընթաքում կազմում են 27 130 դրամ, խնայված վարձավճարը՝68 400 դրամ, զուտ ղությունը՝ առանց սաոելման գործակիցը հաշվի առնելու՝ 15 970 (32 100 դրամ) ծածկվում ծախսերը դրամ:Այս դեպքում ներդրման են 8 տարի հետո: Մառեւյման գործակիպըհաշվի առնելու դեպքում զուտ խնայողության արժեքը 10 տարի հետո դառնում է -2484 դրամ: Այսինքն, ճույնիսկ 10 տարում պահեստի գնման ծախսերը չեն ծածկվում, որը հիմք է տալիս ագարակատիրոջըհրաժարվելու պահեստըգնելու մտադրությունից:

խնայո-

2.8

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՇԱՀԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Պլանավորված տարբերակներից առավել շահավետն ընտրեպետք է գնահատել այդ տարբերակներիշահավետուհամար օգտագործվում են 4 հիմնականլյույանիշԴրա թրւնը: ներ. » ծախսածածկմանշրջան լու համար

»

կապիտալի շահութաբերությանգործակիս

»

կապիտալի այժման

»

ներքին շահութաբերությանգործակիվ:

զուտ

արժեք

Ծախսածածկմանշրջան Ծախսածածկման շրջանն այն ժամաճակամիջոյն է, որի ընթացքում ամբողջովին ծածկվում են ներդրումների ծախսերը՝ դրանից ստացված եկամուտներիհաշվին.

թ. ե

(21)

1: Ի-ն որւտեդ ծախսածածկմանշրջանն է, Բ-ն՝ լապիտալ ներդրման ծախսերը, Էն՝ միջին տարեկանդրամականեկամուտը: Գերադաշրջանը փոքր սելի են այն ներդրումները,որոնցԺախսածածկման է: Աղյուսակ 2.8-ում բերված է ծախսածածկման շրջանի հաշվար-

կը ներդրմաներկու տարբերակներիհամար: Առաջին տարբերակում ագարակատերընախատեսումէ գնել ճռր տրակտոր 200 000 դրամով ն ստանալ տարեկան 50 000 դրամ եկամուտ՝ 6 տարվա ընթալյթում: Երկրորդ տարբերակում նա ենթադրում է նույն գնով գնել ավելի հզոր տրակտոր, որի շահագործումից նախատեսում է ունենալ տարեկան 80 000 դրամ եկամուտ՝ 3 տարվա ընթաքում: Ծախսածածկման շրջանը 1 տարբերակիհամար 4 տարի է, իսկ Ա տարբերակի համար՝ 2,5 տարի, ուստի վերջինս նախընտրելիէ: Ծախսածածկման շրջանը չի կարող դիտվել որպես շահութաբերության լիարժեք լյուցյանիշ, քանի որ հաշվի չի առնում ներդրված կապիտալի տնտեսականկյաճքը ծախսածածկմանշրջանիս հետո, այսինքն` անտեսվում է այն եկամուտը, որը կստացվի ներդրմանծախսերը ծածկելու հետո: Իրականում այս կույանիշն ավելի շուտ ոչ թե շահութաբերության, այլ իրացվելիության լուէ տալիս, թե որթան արագ «կւփակվեն» կանիշ է, քանի որ յույյ ներդրման ծախսերը: Ծախսածածկման շրջանը չի արտահայտում ճան դրամի արժեքի ւիուիոխությունը ժամանակիընթարյյքում, որը կարնոր է՝ ներդրումըգնահատելու համար:

շահութաբերության գործակից Կապիտալի

1-ք ք

(2.2)

10096.

որտեղ Պ-ը կապիտալի շահութաբերության գործակիպնէ, 7-ն՝ միջին տարեկան դրամական եկամուտը, Ռ-Ը՝ տարեկան ամռրտիզաՍիան, 3-ն՝ կապիտալի ներդրմանծախսերը: 83392, 11 տարբեԱղյուսակ 2.8-ում Լ տարբերանի համար Ք Ք 6,67օ2: րակի համար Ընտրություն կատարելիս ճախապատվությունը տրվում է մեծ շահութաբերության գործակիս ունելյող տարբերակին:Բերված աղյուսակում դա 1 տարբերակնէ: Այսպիսով, շահութաբերությանտեսակետի գերադասելիէ 1 տարբերաԱ տարբերակը: Շահութակը, իսկ ծախսածածկմանտեսակետիկվ՝ բերության գործակիյն արտայոլում է ստայված եկամուտը ներդրմանամբողջ կյանքի ընթաքում: Սակայն, ճնշվածգործա--

-

կիսն ունի մի թերություն. այն հաշվի չի առնում ներդրմանարժեքի փոփոխությունը ժամանակիընթացքում:

Աղյուսակ2.8

ԾԱԽՍԱԾԱԾԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԻ ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ԳՈՐԾԱԿՑԻ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ննվաճում

Նրրդրումների

տարբերակներ ի

|

Կապիտալ

200 000

200 000

լ

տարի տարի Այ

50.000

80.000

50.000

80 000

տարի

50 000

80.000

տարի

50 000

--

Մ

տարի

50000

-

ՊՂ

տարի

50.000

-

ներդրումներ,դրամ Տարեկան եկամուտ

Ընդամենը եկամուտ

Կապիտալի շահութաբերության գործակիկը սույց է տալիս միավոր ներդրումի ստալյված միջին տարեկանեկաճուտր. Բ-

-

240 000

300 000

դրամ ամորտիմանիա

33340

200000 Ծախսածածկման

շրջան, տարի Ք»

Ք.

Բակ Լ-թ

200000

/

Կապիտալի

1Հ-

50000

6060.

50000-33340 200000

10052833

100-667 | 8000066660, 200000

»«100

Կապիտալի այժմյան զուտ արժեք Կապիտալի այժմյան զուտ արժեքի գնահատման մեթոդը հիմնված է այն դրույթի վրա, որ այսօրվա դրամն արժեքավոր է վաղվա դրամիլյ այնքանով, որքանով կարող է եկամուտ բերել մինչն վաղը: Բասի այդ, ներդրածդրամը կորսնելու ռիսկը ն դրամի արժեզըկումընույնպես նվազեսնումեն դրամի արժեքը ժամանա53

.

է կի ընթաքում: Ենթադրենք,ագարակատերընախատեսում կա10 շան տոկոս պիտալ ներդրումկատարել ստանալ տարեկան է ներէ իմանալ, թե որքա՞ճգումար պետք հույթ: Նա պանկանում հետո 1 000 000 դրամ ունենալու համար: Այս5 դնի այսօր՝ տարի այժմյան արժեքը, Լ ինքն, ճա պետք տյալքմ որի համար

000րի արեն կիրառու ,/ «բէ»,

`

03)

-Ը` այժմյան արժեքնէ, 972 ժեքը, / -Ա-շահույթի դրույթաչա փը, ոը՝տ արիներիթիվը: Բերված բանաձնիսստակվումէ.

որտեղ

)77-ը

ներդրմանապագա

ք7

բթ-----

1-1)

կամ "Ո

(2.5)

ՈՊ

ԵՐ

ԱՒ)

(2.4)

-

լ.

քաք.

ար-

մեծություննանվանումեն սառելյմանգործակից:

Մեր օրինակում ք".

-:620921 1000000

(«07

դրամ:

ն

Մճասած բոլոր տարիներիեկամուտներիայժմյան արժեքները հաշվելու համար ագարակատերըկարող է օգտվել նույն բանա-

ձնիս.

.չլյլգ բջ.1)000000

(1«-:0ղ"

դրամ,

բ"-

0-01)

լ

-1000000

ՆԵՐԴՐՄԱՆ

Տարի

ՏԱՐԵԿԱՆ

ՇԱՀՈՒՅԹ

Դրամի արժեթը

տարեսկզբին

Տարեկան շահույթ

լ

620921

620 921». 0,1

-

683 013

683 013

Հ

751314

751314»

826 446

826 446

909 090

909 090.2 0,1

0,1

շ

0,1Հ75 5.

Տարեկան շահույթը հաշվարկելու համար ագարակւտոերը կազմումէ աղյուսակ:

683 013

68 301

751314

90 909

826 446 909 090 1 000 000

|

Հ

դրամի

բանաձնուլ որտեղ

77»|դրամ.

-

/թՀ1ա(«01 դրամ,

տարեվերջին

62092

0,| «82644 Հ

Դրամի արժեքը

Բերենք կապիտալի այժմյան արժեքի գնահատման նս մի օրիճակ: Ագարակատերըորոշել է հող վարձակալել 5 տարի ժամկետով: Տարեկան վարձավճարըկազմում է 100 000 դրամ: Ռրքա՞ն գումար նա պետք է վճարի այսօր, եթե վարձատուն պահանջում է 5 տարվա վարձավճարըմուծել միանգամիվ: Առաջին հերթին ագարակատերը պետք է գնահատի յուրաքանչյուր տարվա վարձավճարի այժմյան արժեքը (Աղյուսակ 2.10): Ենթադրենք, կապիտալի շահութաբերությունը կազմում է 10 տոկոս: Եթե ագարակատերը կատարելու լիներ ամենամյա մուծումներ, նա պետք է վճարեր ճույն 100 000 դրամը 5 տարվա ընթայքում: Այժմ նա հաշվարկում է յուրաբանչյուր տարվա 100 000 դրամի այժմյան արժեքը: 10 տոկոս շահութաբերության դեպքում առաջին տարվա 100 000 դրամի այժմյան արժեքը հավասար է լ00 000 դրամ 90 900: Գործակիցը (0,909) առաջին մ 0,909 տարվա վերջի1 արժեքն է այսօր, որը հաշվարկվում է (2.5) |

ապական

100000

Աղյուսակ 2.9

«0909:

Աղյուսակ 2.10-ի երրորդսյունակում բերված են հետագա տարիների համար նույն բանաձնով հաշվարկված գործակիլյները: Յուրաքանչյուր տարվա վարձավճարը այդ տարվա գործակսի հետ բազմապատկելով, ստավվում է այժմյան արժեքը: Օրինակ, 5Ջ

երկրորդ տարվա վարձավճարիայժմյան արժեքը հավասար է 82 600 դրամ: 100 000 դրամ շ 0,826

որտեղ Ձ-ն սառելման դրույքաչափն է, Ճչ-6`սեփականկապիտա-

Աղյուսակ2.

բողջ

--

ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ԱՅԺՄՅԱՆ

Տարի

ԱՐԺԵՔԻ

Սառեսման Վարձավճարի գործակից

վարձավճար

լ

100 000

Չ

100.000

100.000

100 000

100: 000

0,909

0,826

այժմյան արժեք 90 900 82 600

0,5)

0,683 0,621

Ընդամենը

68300 62 100 379009

Այսպիսով, եթե ագարակատերըմիանգամիկվճարելու լիներ 5 տարվա գումարը, նա պետք է մուծեր 379 000 դրամ, որը համարժեք է 5 տարվաընթացքումտարեկան100 000 դրամ վճարելուն: Ընդհանուր դեպքում, ներդրված կապիտալի այժմյան զուտ արժեքըկարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաճնով, է

7/5

որտեղ 7-ը

ոն

(ՀԺ

բ,

(2.6) |

եկամուտն է, դրամական

տարեկան

Պ-ը ներդրված

կապիտալի այժմյան գուտ արժեքը, ռ-ը՝ տարիների թիվը, 8-ն՝ եկամտի վերջին տարին, Ժ-ն՝ դրույքաչա8-ն՝ փը, կապիտալի ձեռքբերման ծախսերը, 12.-ն՝ գումարն ըստ

սպասվելիք

բոլոր

սառեյման

տարիների:

Կապիտալի այժմյան զուտ արժեքի հաշվարկման փուլերը Առաջին փուլ. սառեւյման դրույքաչափի որոշում: Սառեցման դրույքաչափը օգտագործվումէ ապագա եկամուտներիայժմյան արժեքը գնահատելու համար: Այն հաշվարկելիս օգտվում են հետնյալ բանաձնիվ. 4Հ Խի Վ ԽԱ-դոիռ, (2.7 .

սեփական կապիտալի բաժինը ամյ. -Ըշահութաբերությունը,

ներդրած կապիտալի մեջ, Ճշ-ն՝

փոխառու կապիտալի

դրույքաչափը, ԷՄ՝ շահութահարկիդրույքաչափը, իշ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Տարեկան

լի

-ն՝

փոխառու

կապիտալիբաժինը ամբողջ ներդրածկապիտալի մեջ:

Օրինակ.

ագարակատերըպատրաստվումէ տրակտոր գնել` այլ ագարակներում վարձու գյուղատնտեսականաշխատանբներկատարելու համար: Սեփական միջոցներից նա կարող է տրակտորի գնման համար տրամադրել 60000 դրամ: Տրակտորի շուկայական գինը 200000 դրամը նա պետք է դրամ է, ուստի մնացած 140000 պարտքով վերցնի: Այս օրինակում սեփական կապիտալի բաժինը կազմում է 3Օ տոկոս, փոխառու կապիտալինը` 70 տոկոս: Ագարակատերը նախատեսումէ տարեկան մշակել 50 հա հողատարածություն ն յուրաբանչյուր հեկտարից ստանալ 20000 դրամ եկամուտ: Տրակտորի օգտակար ծառայության ժամկետը Ց տարի է, դրամ: որից հետո նրա մնացորդային արժեբը կկազմի 72030 կհարկվեն է, որ իր եկամուտները հաշվարկում Ագարակատերը 3096 դրույքաչափով: Իր նախկին փորձից ելնելով` նա ակնկալում է ունենալ 8 տոկոս շահութաբերություն: Փոխառու միջոցների դրույքաչափը 20 տոկոս էԱյս թվերը տեղադրելով (2.5) բանաձնի մեջ, հաշվարկում է սառեցման դրույքաչափը.

ագարակատե

Խ'ԱԽՀԽԱ-դղ

Տ

(008»«03)Հ 020- 03)07

Երկրորդ փովլ. գույքի ձեռքբերմանծախսերի այժմյան արժեքի հաշվարկ: Եթե գնված գույքի համար վճարումըկատարվում է անմիջապես, ապա այդ ծախսերի այժմյան արժեքը հավասար է գույգնման գինն է` դա տրակտորի գնին: Մեր օրինակում քի գնմաճ 200 000 դրամ: Որոշ դեպքերում կարող է ծագել լրավույիչ ներդրումներ անելու կարիք: Օրինակ.

ագարակատերըպատրաստվումէ գոմ գնել: Նա հաշվի է առնում այն հանգամանքը,որ իր ընտրած գոմը երկու տարի հետո կապիտալ նորոգման կարիք կունենա: Շաշվարկելով նորոգման ծախսե57

րը` ագարակատերըդրանք վերագնահւստումէ

այժմյան արժեքի

տեսանկյունից: Բերենք մեկ ուրիշ օրինակ, երբ ագարակատերը որոչում է ընդլայնել իր խոզաբուծական արտադրուբյունը: Կապիտալ ներդրումներըհաշվարկելիսնա պետք Է ծախսերի մեջ ընդգրկի ոչ միայն կառույցների ն սարքավորումների գնման գինը,

այլն խոզերի բուծման հետ կապված ծախսե րը (խոզե ացուզերի լրացու ցիչ գլխաբանակի բտում ն այլն):

Երրորդփուլ. տարեկան դրամական շահույթի հաշվարկ:Գու Ւ քի ծառայությանժամկետի ընթաքում այդ գույքի ներդրմանշնորհիվ տտայված ամենամյա շահույթը որոշելիս հաշվի չի առնվում ամորտիզացիան: Այն տեղ է գտնում հարկային խնայողությունների հաշվարկում`որպես գույքի արժեքի

փոփոխություն:

ԽՀԽ-Խ-ԽՀ5.,

(2.8)

որտեղ Բշ-ը որդ տարվա դրամական շահույթն է, 7,-ը՝ ոԴ-րդ տարվա եկամուտը,քշ-ր՝ ո-րդ տարվա դրամական ծախսերը, 7ո-ըորդտարվա շահութահարկը, 5,-ն՝ 8-րդ տարում գույքի մնաՍորդային արժեքը: ՛Ներդրումիս ստացված 4, դրամականեկամուտը հաշվարկվումէ ռրպես այդ ներդրման արդյունքի այսինքն՝ արտադրանքիծավալին գնի

դրամական

ստայված

արտադրյալ: Դրամական

Բ.-ի, արտադրանքիթողարկման հետ ծախսերը սերն են,

կապված ծախորոն մեջ չեռ մտնում պարտքի ն ոչ դրամատոկոսները կան ծախսերը: բը Շահութահ ւթահարկը հաշվարկվումէ հետնյալ բանաձեով, որտեղ Թ,-ր

7,

1"

-

(ո, Ռ,)|8,,

շահութահարկի սահմանային դրույքաչափն է:

Մճավորդային արժեքն

ՏԱՐԵԿԱՆ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ

(2.9) ո-

ըդ

տարվա

այն եկամուտն է, որը ստացվում է

կյանքնապրած գույքի վաճառքի: Կազմենք ամենամյադրամաշահույթի ադյուսակ (Աղյուսակ2.11): Մեր կան օրինակում ընդունենք, որ 1 հա-ի համար տրակտորի տարեկան շահագործման ծախսերըկազմում են 10 000 դրամ (նորոզում, վառելիք):Ծախսե րի ն դրույքներիտարեկան աճը կազմումէ 5 տոկոս: '

|

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

Դրամական| Դրամական Տարի |եկամուտներ| ծախսեր լ

| 4 |

Տ

|

|

Է,

մ

ՀԱՇՎԱՐԿ

Մնայորդային արժեք 5:

արկեր

7,

) 000.000

500 000

142 500

1050.000

525 000

150.000

11100000

550.000

158 250

1 157 000

578 500

166 050

-

|

Դրամական շահույթ Ի, 357 500 375 000

391 750 412 450

607 500

174 750

-

1 276 000

638 000

-

670.000

193 500

-

476 500

1 400.000

700.000

202 500

340.000

9 538 000

սյունակ. ՖԽ

50 հա

72.030

432 750

569 530

դրամ/հա 1 000 000 դրամն առա Մնա է: ջին տարվա եկամուտն ցած տարիների եկամուտը հաշվարկելիսհաշվի է առնվում գների աճը 5 տո կոսով: 10 000 դրամ/հաչ-500 000 դրամ: Մնա Ք սյունակ. 50 հա Սած տարիներիհամար ճույն սլես հաշ վի է առնվում ծախսերի աճը 5 տոկոսով: է ըստ (2.7) բա նաձնի. 1ո սյունակ. հաշ վարկվում 1000 000 (500 000 Ժ 25 000) |0,3 142 500 դրամ: Տարեկան ամորտիզավիան կազմում է 25 000 դրամ, որը ստացվում է տրակ տորի ձեռքբերմանգինը ծառայության ժամկետի վրա բաժանելով: Տւ սյունակ. |(200 000 շ 0,35)0,05) 10,7Հ 72030 դրամ: Մնա ագարակատերն օգտվում է աղՍորդային արժեքը հաշ վարկելիս յուսակային տվյալի (0,35 զործակիցկ),որը յույկ է տա լիս, թե սկզբնականգնի որ տո կոսն է կազ մում մնա յորդային արժեքը (35 ն 8 տարվա ընթաքում գների 5 տոկոս աճի գործակսիվ (1,05):: Չորրորդ փուլ: Տարեկան զուտ դրամականշահույթի այժմյան արժեքիհաշվարկը կատարվումէ հետնյալ բա նաձնով՝

20 000

Հ

-

-

Հ

Ւ

է ուրդ տարում, ամորտիզացիան Բ,-ը՝

Աղյուսակ 2.11

Հ

-

տոկու),

Բշ

ք

-

ան-

Ի,

(210)

(ժ"'

տարեկանզուտ դրամականչահույթի այժմյան արժեքն է, 7ք,-ը տարեկան դրամական շահույթը, 4-ն` սառեւլյման

որտեղ

-ն

դրույքաչափը, ռ-ը՝ տարիներիթիվը: Բանաձնում

Ա-Հ4)

ո

մեծու-

թյունը սառեյսման գործակիցն է: Առաջին տարվա համար այն հավասար է`

0893,

4012)

Ք

»357500-0893

Աղյուսակ2.12 ԱՐԺԵՔԻ

ԶՈՒՏ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ԱՅԺՄՅԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿ

յթի ու շահու դրամական Հոռի, դրամական Տարեկան

Տարի

Ւր

գուտ

յթ

այժմյան արժեք թշ

357 500

0,893

319 250

375 000

0,797

298 875

391 750

0,712

278 926

412 450

0,636

262 318

432 750

0,567

234 029

0,507

230 228

476 500

0,452

215 378

569 530

0,404

230 090

Ընդամենը`

|

-

200 000 «1869

ներդրածդրամի ամեն

քան շահույթ կբերի վում է (2.6) բանաձնիյ, երբ Վ-

դրամ:

է տալիս, թե որմիավորը: Այն ստավ-

0.

է

ֆո»

(2.11)

ք,

»

ո-1

եկամուտնէ, ռ-ը՝տարիներիթիորտեղ 1ը-ըտարեկանդրամական 8-ն` դիտարկվող վը, որոնց ընթալյքումսպասվումէ եկամուտը,

ք տարիների,-ը՝ ներքին վերջինտարին, 2. -ը՝ գումարնըստ բոլոր գործակիվը,Ե-ն դրամականծախսերը: Համեչահութաբերության գործակիկ ունելյող ճերմատելով տարբեր շահութաբերության դրմանծրագրերը՝ընտրվումէ այն, որի գործակիցնավելի բարձր է, է: Ըստ էության, որ սառեյման դրույքաչափի(Ժ) այն արժեքն հավաորի դեպքումզուտ դրամականշահույթի այժմյան արժեքը հավասարսարվում է զրոյի, այսինքն`դրամականեկամուտները վում են դրամականծախսերին: հետո ագարաԿապիտալի այժմյան արժեքը հաշվարկելույ կատերը գալիս է այն համոզման, որ իր նախատեսածներդրումը չահութաբերէ: Այժմ նա յանկանում է իմանալ, թե որքանշահույթ կբերի իր ներդրածյուրաքանչյուր դրամը ութ տարվա ընթացքում: Այսինքն, նա պետք է հաշվարկի 7 գործակիսը: Օգտվելով (2.11) նա ստանում է. բանաձնիյն Աղյուսակ 2.1-ի տվյալներից,

9538000 769000,

(Հ)

2. 069 538

Հինգերորդփուլ: Զուտ դրամականշահույթի այժմյան արժեքը հաշվարկելու համար՝տարեկանզուտ դրամականշահույթի այժմյան արժեքիս հանվումէ գույքի ձեռքբերմանգնի այժմյան արժեքը. //Հ

գործակից Ներքին շահութաբերության գործակիցըՍույց Ներքին շահութաբերության

դրամ:

319250

Նույն հաշվարկը կատարվում է մնճայածտարիներիհամար:

ՏԱՐԵԿԱՆ

Վելյերորդ փուլ: Վերոհիշյալ հաշվարկներըկատարելուց որոշում է՝ անել ներդրում,թե` ոչ: միջապեսհետո ագարակատերը արժեքը դրական Քանի որ զուտ դրամականշահույթի այժմյան մնայած թիվ է, ապա իմաստունի կատարել այդ ներդրումը(եթե ավելի քիչ շահութաբերեն): տարբերակները

Ա1Հ7-

որտեղիս 1թ

բ»

9538000

47690000

82109

ն

-0,09:

Այսպիսով, 9 տոկոս սառեկման դրույքաչափի դեպքում ներդրումների դրամական ծախսերն ամբողջովին ծածկվում են դրամական եկամուտներով:

րակի ընդհանուր բյուջեն` անտեսելով ոչ արտադրական ծախսերն ու եկամուտները (սյունակ 8): Կազմեք նույմ ագարակի համար դրամի հոսքի բյուջե: Ագարակատերըորոշել է 1 հա-ով պակասեցնել ցորենի ցանքաավելացնել գարու արւոադրությունը: տարածուբյունն ն 1 հավ Կազմեք մասնակի բյուջե, հաշվի առնելով, որ աշխատուժի պահանջը ցորենի համար 12ժ/հա է, գարու համար` 11 ժ/հա: Աչխատանքի վարձատրությունըկազմում 95 դրամ/ժամ: Պակասող տվյալները վերցրեք աղյուսակ 2.1-ից:

-

.

2.9

ՇԱՐՑԵՐ

1.

Ինչպիսի՝ բյուջեներ

2.

Ո՞ր բյուջեն է ընկած բոլոր բյուջեների հիմքում: Ընդգրկվա՞ծեն արդյոք հաստատուն ծախսերը ճյուղային բյուջեի մեջ: Ինչո՞ւ: Ինչպիսի՝ բյուջե է կազմվում, երբ նախատեսվում Է արտադրանքի

3. 4.

են կազմվում կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ պլանավորման ժամանակ: .

եավալի փոփոխություն:

6.

Ի՞նչ փուլերից է բաղկացած ընդհանուր պլանավորումը: Ո՞ր տեսակի բյուջեն է օգտագործվում ընդհանուր բյուջե կազմե-

7.

Ի՞նչ հիմնական բաժիններից

5.

լիս:

է

Ո՞ր բաժնին կդասեիք «վառելիք եը:

8.

Աղյուսակ

բաղկացած ընդհանուր բյուջեն: ն բերքի փոխադրում» հոդվա-

«Շողի վարձակալությունը պետությունից» հոդվածը տրված է հաստատուն դրամական ծախսերի բաժնում, իսկ «Հողի վարձակալությունը անհատից» փոփոխական դրամական ծախսերի բաժնում: Բացատրեք, թե ինչո՞ւ: 2.4-ում

՝

9.

Ինչո՞վ

Է

ւտարբերվում դրամի հոսքի բյուջեն ընդհանուր բյուջեից:

ՂՕ. Ի՞նչ նպատակ է հետապնդում դրամի հոսքի բյուջեի կազմումը:

.

.

Ագարակատերը կանգնած է երկընտրանքի առջն. գնել օգտադրամով, թե՞ այդ գորեված բեռնատար ավտոմեքենա 500000 նույն գումարով գնել նոր, բայց փոքր հզորությամբ ավտոմեքենա: Առաջին դեպբում նա նախատեսում է օգտագործել մեքենան 5 տարի ն ստանալ տարեկան 30000 դրամ, իսկ երկրորդ դեպքում` շահագործել 10 տարի` ունենալով տարեկան 10000 դրամ շահույթ: Հաշվեք ձախսածանձկմանշրջանը առաջին ն երկրորդ դեպքերում ն որոշեք, բե ո՞րն է ավելի շահութաբերի այդ տեսակետից: Նախորդ օրինակի տվյալներով հաշվարկեք կապիտալի շչահութաբերության գործակիցները ն որոշեք շահութաբեր տարբերակը: դրամով գոմ գնել: Ագարակատերը պատրաստվում է 400000 Գումարի 20 տոկոսը նախատեսում Է վճարել սեփական միջոցներից, իսկ մնացածը` պարտքով կվերցնել- Պարտքի տարեկան դրույքաչափը 20 տոկոս է, սեփական կապիտալի շահութաբերությունը` 1Օ տոկոս: Շահութահարկի դրույքաչափը կազմում է 30 տոկոս: Շաշվեք կապիտալի սառեցման դրույթաչափը:

Ինչո՞վ է պայմանավորված կապիտալ բյուջեի անվանումը: նչեք տնտեսական չահավետության չորս հիմնական ցուցանիշները ն տվեք յուրաքանչյուրի սահմանումը: 13. Պարզաբանեքհետնյալ պնդումը. «Դրամն այսօր ավելի արժեքավոր է, քան դրամը վաղը»: 14. Ի՞նչ է սառեգման գործակիցը ն ինչո՞վ է տարբերվում տառեցման 11.

Ղ2.

դրույքաչափից:

2.10 1.

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ագարակատերնունի

5 հա սեփական հողատարածություն,որից հատիվրա աճեցնում է ցորեն, իսկ 3ի վրա` գարի: Օգտվելուլ աղյուսակ 2.1Տում բերված ճյուղային բյուքեներից` կազմեք ագա2

Յ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄ

3.1

3.2

ՇԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պլանների իրագործման ընթացքում ագարակի կառավարիչը գրանյում է ստացված տվյալճերը, վերլուծում դրանք ն համեմատում պլանային տվյալների հետ՝ շեղումները ժամաճակին վերացնելու նպատակով: Վերահսկումը, ինչպես ն պլանավորումը, անընդհատգործընթա է: Այն դժվար է առանձնացնել պլաճավորումից, քանի որ վերահսկման ւովյալներն ազդում են պլանավորման վրա ն՝ հակառակը: Գործընթացը վերահսկելու հսմար կառավարիչը պետք է արդյունքներըն դրան վերաբերյալ տվյալճեիը համակարգի ն գրանլյի հաշվետվությունների ձնով: Հաշվետվությունների հիմնական տեսակներն են` հաշվեկշիռը, շահույթի

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

1-Ի

ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ

31-Ի

ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

ՀՈՒՆՎԱՐԻ

Լ

Շ

Է: Ջ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ԴՐԱՄԻ ՀՈՍՔԻ

Լ

Վ

ՀԱՇՎԵՏՈՒ

Եկար

Զ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍԻՆ

Զ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Լ

«ե...

Լ

ԳՆԱԿԱՏՄԱՆ

են Գույքի քանակական հաշվառումը կատարելիս գրանյվում ն տվյալներ՝գույքի յուրաքանչյուրտեսակի, քանակի բնութագրերի տոնճնանեվերաբերյալ: Քանակը տրվում է հեկտարճերով (հա), րով (տ), լիտրերով (լ), գլխաքանակով(գլուխ) ն այլն: Բնութագրական մասում գրանյվում են գույքը բնութագրողտվյալներ

ձեռքբերման (հզորություն, ձավալ, արտադրողականություն), ն Գույքի այլն: գնահատման րեթիվը, ծառայության ժամկետը անհրաժեշտությունըպայմաճավորվածէ նրաճով, որ բոլոր հաշվետվություններում գույքը գրանցվում է արժեքային, ա յսինքն` դրամականարտահայտությամբ:Գոյություն ունեն գնահատման տարբեր եղանակներ,որոնց ընտրությունըկախված է գու յթի տեն մի շարք այլ գործոնների: սակի, շահագործմանպայմանճներիյ տա-

Դրանք են. »

ն...

»

»

Հաշվետվություններիտեսակները

շուկայականզնի եղանակը ինքնարժեքիեղանակը ամորտիզայիայի եղանակը:

զուտ

Զուտ

շուկայական գնի եղանակ

եղանակի՝զույքի արժեքըորոշելիս հիմք է ընդունվում ընթասիկշուկայական գինը, որից հանվում են բոլոր ծախսե-

Ըստ այս դրա

ԸՆԹԱՑԻԿ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԳԻՆ

ՓՈԽԱԴՐՄԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ

ԶՈՒՏ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԳԻՆ

`

արատ

`

ՀՀ

ՂՕ դրամ

Նկաթ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Գույքի կազմի մեջ մտնում են տնտեսությանբոլոր նյութական ն ֆինաճսական միջույները: Գույքագրմանժամանակ կատարվում է գույքի քանակականհաշվառում,որիյ հետո այն գնահատվումէ:

ԺԱՍԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆ

մասին հաշվետվությունը ն դրամի հոսքի հաշվետվությունը: Հաշվեկշիռը ներկայանում է տնտեսության ֆինանսական վիճակը՝ որոշակի օրվա դրությամբ: Շահույթի մասին հաշվետվությունը ն դրամի հոսքի հաշվետվությունը արտակսոլումեն գործունեության արդյունքները ռրոշակի ժամանակահատվածում: Բոլոր հաշվետվությունները կազմելիս անհրաժեշտ է ունենալ տվյալներ՝ գործում ներդրված ռեսուրսների քանակի, տեսակի ն արժեքի մասին: Այդ տվյալները ստամալու համար կառավարիչը հաշվառում է ագարակին պատկանող ամբողջ գույքը, այսինքն կատարում է գույքւսգրում: Հաշվեկշիռը կազմվում է գույքագրման,գույքի մուտքի ն ելքի փաստաթղթերիհիման վրա:

ԳՈՒՅՔԻ

3.2

դրամ

Ձուտ

շուկայականգին

րը՝ կապված ապրանքը վաճառքի վայր փոխադրելու ն վաճառքը կազմակերպելու հետ: Նշված եղանակը կիրառումեն գույքի այն տեսակների համար, որոնք պետք է վաճառվեն համեմատաբար կարճ ժամկետում ն որոնց ընթասիկ շուկայական գինը հեշտ է ն որոշել (հալյահատիկ,բտվող անասուններ, խոտ, կաթնամթերք ավ

Ինքնարժեքիեղանակ Ինքնարժեքիեղանակով գնահատվումէ ագարակի սեւիական արտադրանքը:Որպես գույքի արժեք գրանյում են այդ արտադրանքի վրա կատարված ծախսերը: Ինքնարժեքի եղանակով գնահատվումէ ոչ միայն արտադրված, այլն անավարտ արտադրանքը, որի արժեքը ասպլագա արտադրանքիվրա կատարված ծախսերի գումարն է` գույքագրման օրվա դրությամբ: Օրինակ, ագարակատերը մարտի վերջին կատարել է եգիպտացորենի սանք, որի բերքը սպասում է հուլիսին: Ապրիլի 1-ին հաշվետվունա հաշվարկումէ այդ օրվա դրությամբ եգիպտաթյուն կազմելիս սորենի արտադրությանվրա կատարված ծախսերը: Դրանք են՝ վառելիքի սերմացուի, պարարտանյութերի,թունաքիմիկատների, ն ձեռքբերման,ամորտիզայիայի աշխատանքի վարձատրության ծախսերը: Կառավարիչը գրանկում է այդ ծախսերը հաշվեկշռի «անավարտ արտադրություն» տողում, որը ն եգիպտայորենի սպասվող բերքի նախնականարժեքն է ապրիլի 1-ի դրությամբ: Բերքի անավարտ արտադրությանգնահատման համար չի կիրառվում զուտ շուկայական գնի եղաճակը, քանի որ անբարեճպաստ կլիմայականպայմանները,շուկայական իրավիճակի փոփոխությունը ն մի շարք այլ գործոններ կարող են էապես փոփոն վաճառքը: խել բերքի ինքնարժեքըմինչն բերքահավաքը

Ամորտիզացիայիեղանակ Ամորտիզացիայի եղանակով գնահատվում է հիմնական միջուների՝ շենքերի, մեքենաների,բանողն մթերատու անասունների, բազմամյա տնկարկների արժեքը: Շահագործման ընթալյքում դրանք աստիճանաբար «մաշվում» են՝ կորյնելով իրեն արժեքըն Գույքի արժեքինվազումը մաշայն փոխանկելով արտադրանքին: վածքի պատճառով կոչվում է ամորտիգասիա:ԼԼյն մտնում է ար68

տադրանքիինքնարժեքիմեջ՝ որպես ոչ դրամական ծախս: Գույքը կարող է դառնալ ոչ պիտանի թե՛ ֆիգիկական, թե՛ բարոյական մաշվածքի հետնանքով: Վերջինս կապված է նոր տեխնոլոգիաների, անասուններինոր ցեղերի, նոր մեքենաներին սարքավորումների ներդրման հետ: Օրինակ, բարձրըկաթնատվություն ն յուղատվություն ունեցող կովերի ձեռքբերումըհանգեսնում է նրան, որ ագարակում եղած անասուններիկազմբ, չնայած ֆիգիկական պիտանիությանը,որոշ չափով կորպնումէ իր արժեքը: Յուրաքանչյուր գույքի համար պետք է սահմանվի օգտակար ծառայության ժամկետ: Ֆիզիկական ծառայության ժամկետը որոշվում է ըստ նռրմատիվփաստաթղթերի,իսկ բարոյական ծաէ ինթջըկառավարիչը՝ ելնելով ժամկետը սահմանում ոայությաճ՝ գործի բնույթի: Գույքի ծառայության ժամկետ սահմանելիս նշված երկու ժամկետներիցընտրվում է ճվագագույնը: Հաճախ գույք գնելիս ագարակատերըչի պատրաստվում այն շահագործել մինչն օգտակար ծառայության ժամկետի վերջը: Այս դեպքում ճա արժեքը, այսինքն` այն արժեհաշվարկում է գույքի մնճավսորդային քը, որը կունենա գույքը վաճառթի տարում: Օգտակար ծառայության ժամկետի վերջում մնացորդային արժեքը հավասարվում է զրոյի: Գոյություն ունի գույքի ամորտիզասիայի հաշվարկման երեք եղանակ, որոնք նախատեսվածեն զույքի տարբեր տեսակների համար: Ուղղակի ամորտիզալյիայիեղանակը գույքի ամորտիզացիայի հաշվարկման ամենատարածվածեղանակմ է: Ըստ դրա՝ գույքն իր ծառայության ընթացքում մաշվում է հավասարաչափ:

-

Գնման

Տարեկան ամորտիզացիա

արժեք

-

կամ :

ՕՀ

`

Մնաւյորդային արժեք

Օգտակար կյանքի տնողություն

Շ-Տ8 Ս

'

Թ) ՞

որտեղ Ս-ն տարեկանամորտիզավիանէ, ԸՇ-ն՝ գնման արժեքը,5-ը՝ մնայորդային արժեքը, Շ-ն՝ օգտակար կյանքի տնողությունը: Օրինակ, ագարակատերը100 000 դրամով գնել է նոր նուլտիվատոր, որի օգտակար կյանքի տնոդությունը10 տարի է, իսկ մնաՍորդայինարժեքը՝20 000 դրամ: Դա նշանակում է, ռր ագարա69

Գումարայինամորտիզացիայի հղանակ: Ըստ

կատերը պատրաստվում է օգտագործել կուլտիվատորը ոչ թե 10, այլ 8 տարի, որի ընթացքումդրա մաշվածքը կկազմի 80000 դրամ:

ք.100000-20000 չթըը

ԶՈ

Ր

ԾՀ-

օՀ(ԸՇ- 9)-Քը,

Քօ»Մեր օրինակում Ք. Հ. -

6`

ո 10096:

Ի,

(3.3)

1-ին տարի`

Լ

(100000-14545դրամ 20000).19 Հ-

3-րդ տարի՝

նախորդ տարվա ամորտիզակիայիչափով: Պարզաբանենք այս եղանակը կուլտիվատորի օրինակով: Ըստ կրկնակի աճող ամռրտիզայիայի եղանակի, Քր -2092: Տարեկան ամորտիզայիան է

10-րդ տարի՝

՛

2-րդ դ տարի` տարի` ((100000--

որտեղ տարեսկզբի գրքային արժեքը` Ըլ/ -ն, ամեն տարի նվազում

200001.-5--13090 )

դրամ,

(100000-20000)--5-դրամ Հ

(100000--

-

11636

'

000)--1- դրամ:

«1454

Այտլիսով, ամորտիզացիան իր ամենամեծ արժեքն ընդունում գնալով նվազում է մինչն ծառայության ժամկետիվերջը: է առաջին տարում, ասլա

հաշվարկման եղանակների Ամորտիզացիայի

-

7»

-

(3.6)

Տարեկան ամորտիզացիան հավասարէ.

Կրկնակի աճող ամորտիզացիայիեղաճակ: Ըստ այս եղանակի՝ ամորտիզայիայինորման ընդունվում է ուղղակի ամորտիզաՍիայի նորմայի կրկնակին. (34) քՀԸՄ-Ք,

Հ

ջ-

"ո

--

-

աելննդ)

բանաձնիվ:Մեր օրինակում

լ0092»-109210092 1096:

-

արժեքը,5-ը՝ Շ-ն՝գնման

նակում 22 ՀԱՒ2Հ....-10-55: Այդ գումարըհաշվելու համար կարելի է օգտվել

(3.2)

հաշվարկվում է (3.4) բանաձնով. 1-ին տարի` 100 000 դրամ» 0,2 20 000 դրամ 2-րդ տարի` 80 000 դրամ 2 0,2 16 000 դրամ 3-րդ տարի` 64 000 դրամ 2 0,2 12 800 դրամ 7-րդ տարի` 26 214 դրամ 4. 0,2 5 243 դրամ 8-րդ տարի` 20 971 դրամ ». 0,2 4194 դրամ 9-րդ տարի` չի հաշվարկվում 10-րդ տարի` չի հաշվարկվում Քանի որ կուլտիվատորի մնացորդային արժեքը 20 000 դրամ է, 8-րդ տարում դադարեցվում է ամորտիզայիայի հաշվարկը: Ութերորդ տարվա սկզբի 20 971 դրամ գրքային արժեքը կարող է ենթարկվել ամորտիզացիայիմիայն 971 դրամի չափով` 20000 դրամ մճայորդային արժեքի չանլյնելու համար:

35)

մնայորդայինարժեքը, ոջ-ը՝ մճայած օգտակար կյանքի տնողությունը, 2 -ը՝ օգտակար կյանքի տարեթվերիգումարը: Մեր օրի-

որտեղ Քր -ն ամորտիզասիայինորման է: լ

ոջ Ֆ). ջո"

եղանակի,

որտեղ Ռ-ն տարեկան ամորտիզապիան է,

Ա

որտեղ Օ-ն կուլտիվատորի տարեկան ամորտիզացիայի մեծությունն է: Ամորտիզասիանկարելի է ներկայայնել նան տոկոսային

արտահայտությամբ՝

(Ը-

այս

համեմատություն

Գր բաղ է դաավները նկար ներ արված արու Ր իա ի գումարայինամորտիզացիայի լ եւ ում եղանակներիկիրառման առաջին տարիների Ամռրտիգասիայի հաշվա

ն

ված են Սիայի արժեքն ըստ տարիների:Կրկնակիաճող ամորտի ն

ամորտիզացիան ավելի մեծ ամորտիզացիայի եղանակովհաշվարկվածը:

է, քան

դթոր ՄՏ

Այս երկու եղանակները կոչվում են արագայված ամորտիզասիայի եղանակներ, որոնցից ավելի «արագը» կրկնակի աճող ամորտիզայիան է: Ամորտիզացիայիընդհանուր արժեքը կախված չէ եղանակի ընտրությունից:Բերված օրինակում այն կազմում է 80 000 դրամ:

Եղանակիընտրությունըպայմանավորվածէ գույքի տեսակով ն նրանով, թե ինչ ճվատակ է հետապնդում ագարակատերը: Մովորաբար, գործը սկսելու առաջին տարիներին,երբ ագարակատերը դեռ բավարար միջոյներ չունի գործը զարգապնելուհամար, նրան ձեռնտու չէ մուծել մեծ շահութահարկ: Այդ ժամանակ նւս կարող է ընտրել արագացված ամորտիզացիայիեղանակներիվ մեկը` իր ոչ դրամական ծախսերը մեծավնելու, դրանովիսկ հարկվող շահույթը փոքրասնելու համար: Մեքենաներին սարքավորումների համար, որոն շուկայական գները արագ նվազում են շահագործման առաջին տարիներինն համեմատաբարդանդաղ՝հետաէ արագավված ամորտիզայիա: Շենգա տարիներին, կիրառվում

թերի ն շինություններիհամար, որռնյ գները համեմատաբարկայուն են օգտակար կյանքի ընթաքում, հաշվարկը կատարվում է ուղղակի եղանակով: 3.3

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Հաշվեկշիռն արտավոլում է տնտեսության ֆինանսական վիճակը՝ տվյալ օրվա դրությամբ:Այն պարունակումէ տեղեկությունճեր տնտեսության միջովների, պարտավորություններին կապիտալի մասին:Հաշվեկշիռըբաժանված է երկու մասի. ձախ մասում միջոսները են, իսկ աջ մասում՝ կապիտալը ն պարտավորությունճերը: Հաշվեկշոի ձախ մասն այլ կերպ անվանում են ակտիվներ, իսկ աջը՝ պասիվճներ: Հաշվեկշոի աջ ն ձախ մասերը միմյան հավասար են: Միջոցները Կալվիտալ Պարտավորություններ հավասարությունըկոչվում է հաշվեկշռիհւսվասարում: Հ

Կրկնակի աճող ամորտիզավիա

Ուղղակի ամորտիզացիա

Ր

Գումարային ամորտիզաւյիա

400012000

3.3

յ

յ

յ

յ

լ

լ

յ

լ

լ

40.

Վ

Տարիներ

Ամորտիզացիայիեղանակների համեմատականգրաֆիկ

3.4

Հաշվեկշոի հավասարում

այն ռեսուրսներն են, որոնք ունեն Միջոցներըտնտեսության արժեքային արտահայտություն:Արտադրվածկամ ձեռքբերված

-

Նկար

Նկար

-

ապրանքները, որոնք կարող են արազ իրասվել՝ առանց արտադրության ընթասքիվրա ազդելու, համարվումեն արագ իրասվելի միջռցներ:Այն գույքը, որը ծառայում է որպես արտադրությանմիջոց ն որի վաճառքը կարող է ազդել տնտեսության ապագա եկա73

մուտներիվրա, անվանում

են

դժվար իրացվելիմիջոցներ:Ըստ իրացվելիության, տարբերում են շրջաառու ն հիմնական միջոցներ: Շրջանառու միջուներեն դրամը ն այն միջույները, որոնք կաբող ենվերածվելդրամի կամ ամբողջովին օգտագործվել կարճ ժամանակամիջռոյում (սռվռրաբար տարում): Շրջանառումիջովներ են բերքը, պարարտանյութերը, սերմայուն, բտվող անասուննայլն: հիմնական միջույները տնտեսության այն միջույներն են, որոնք ունեն մեկ տարուց ավելի ծառայության ժամկետ: Հիմճականմիջոցներըլինում են անշարժ (շենքեր, շինություններ, հող) ն շարժական (մեքենաներ, ն այլն): սարքավորումներ Բոլոր հիմնականմիջոյները, բացի հողից, ենթակաեն.

Հառայության ժամկետին

երը աատրատամասերը .

միջոցներեն՝

ամորտիզակիայի: Հիմնական

տնտեսությանը պատկանողհողը,

շենքերը, շինությունները, մեքենաները, սարքավորումները, մթերատու ն բանող անասունները, խաղողին պտղատու ն

Հաշվեկշռիաջ

այգիները այլն:

մասում բերվում են

տնտեսության պասիվները՝ միջոցներիգոյացման աղբյուրները, ո րոնք կարող են լինել ճերքին ն

արտաքին: Միջույների գոյացման ներքին այն գումարը Էմ փ թյան տակ՝ բոլոր միջոյները ն է: Դա

ն

ա մատի րանա աղբյու

վաճառելույ պարտքերըմարելու հետո:Կապիտալը բաղկայած է սեփակւսնկապիտալիս ն չբաշխված րոջ

շահույթիվ: Սեփական կապիտալը մեջ ագարակատիգործի կատարած ճերդրման չափն է:

Չբաշխվածշահույթը այն գումարն է, որը մնում է արտադրանքի վաճառքի ստացված եկամտիվ արտադրական ն ծախսերը պարտքերըհանելուցհետո: Այդ շահույթը գումարվումէ սեփական կապիտալին ն կարողէ օգտագործվելորպես ֆինաճսավորման աղբյուր` ագարակայինգործը

զարգայնելուհամար: Պարտավորությունները հանդիսանումեն միջույների գո յասման արտաքին աղբյուր: Դրանքծագումեն այն դեպքում, օրինակ, երբ ագարակատերը ապրանք է գնում` վճարումն անճիջապես չկատարելով, կամ էլ վարկ է վերյնում պետությունից: Պարտավորություններըլինում են կարճաժամկետ` մինչն մեկ ւռարի վճարման պայմանով,ն երկարաժամկետ` մեկ տարուց ավելի վճարման ժամկետով: Կարճաժամկետ պարտավփ րություններ են` գնված

ապրանքների ն առացված ծառայություններիդիմաց չվճարվա ծ վարկերի ն փոխառություններիտոկոսները: Երկարաժամկետ պարտավորություններըծագում են անշարժ գույքի ն այլ հիմնական միջովների գնման համար տրամադրված վարկերի: Շահույթը կարողէ ավելանալ ոչ միայն արդյուճավետ արտադրական գործունեության շնորհիվ, այլ նան ոչ արտադրականեկամուտների` գույքի արժեքի փոփոխության, գույքը վարձակալության տալու, նվիրատվությունների,ժառանգության,պարտքի դիմայ ստավված տոկոսներիհաշվին:

պարտքերը,

,

-

Պարզեցված հաշվեկշռի օրինակ Ագարակատերըհունվարի 1-ին բանկի ստայել է | 000.000 դրամ երկարաժամկետ վարկ` յսորենի ն անասնապահական արտադրություն կազմակերպելու նպատակով: Իր սեփականությունը հանդիսայող գոմը, որի արժեքը 500-000 դրամ է, ագարակատերը տրամադրել է անասնապահական արտադրությանհամար: Կազմենք ագարակիհաշվեկշիռը հունվարի 2-ի դրությամբ. 1.

Աղյուսակ ԱԳԱՐԱԿԻ

ՀԱՇՎԵԿՏԻՌԸ

Ակտիվ այ

Հիմնականմիջույներ

ՇՈՒՆՎԱՐԻ

Արժեքը րո | Պասիվ` 500 000

Դրամականմիջուներ

1 000 000

Հաշվեկշիռ

) 500.000

2.

2-Ի ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

Արանց Լոր

||Սեփական կավիտալ

||Երկարաժամկետ

Ն-Ի

Աաաա

|լՀաշվեկշիռ

500 000 1 000 000

ր

Հունվարի 15-ին նա գնել է. 2 կով (22 200 000 դրամ 400 000 դրամ) | տրակտոր (300 000 դրամ) մ կգ անասնակեր (4000 2:15 դրամ 60 000 դրամ) 000 դրամ) 700 կգ սերմայու (700 2 200 դրամ -- 140 236 1 Վառելիք(256 5106 դրամ" 2» 000 դրառ) 200 կգ պարարտանյութ (200 5 200 դրամ 40 000 դրաժ), -

-

--

--

համար կատարդրամը աճասճապահականարտադրանքի ված ծախսնէ: Կազմենք ագարակիհաշվեկշիռըմարտի 16-ի դրությամբ.

10 500

ընդամենըծախսելով 965 000 դրամ: Այսպիսով, 1 000 000 դրամից մճացել է 35 000 դրամ:Կագմենք ագարակիհաշվեկշիռը հունվարի 16-ի դրությամբ.

Աղյուսակ3.3

Աղյուսակ 3.2

ԱԳԱՐԱԿԻ Ակտիվ

ՆՐ"

ԴԻ

Հիմնական միջույներ

Գոմ

Կովեր

Տրակտոր

Ընդամենը

աար

Պասիվ

(դրամ)

Հիմնականմիջոցներ

(դրամ)

Սեփական կապիտալ

500 000

տիվ

ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

||Երկարաժամկետ

1 000.000

300 000

պարտավորություններ

|

Տրակտոր

Սերմավու

Վառելիք Պարարտանյութեր

Ընդամենը Դրամական միջուներ

Հաշվեկշիռ

-

Վառելիք Պարարտանյութ

40 000

ո)

265 000

|Հաշվեկշիռ

2.

1 000.000

-

Վառելիք

Մարտի 16-ին ագաբակատերըվարձակալությանպայմաճագիր է կնքել իր հարնաճիհետ` 2 հա հող տարեկան 40 000 դրամով վարձակալելու մասին` տարեվերջին վճարելու պայմանով: Այդ հողիվրա նա կատարել է վարույանք՝ ծախսելով 200 լ վառելիք ն օգտագործելով սերմասուի ն պարարտանյութերիամբողջ պաշարը: Հունվարի 16-իվսմինչն մարտի 15-ը կովերին տվել է 700 կգ անասնակեր:Այդ նույն ժամանակահատվածումկաթնամթերքի վաճառքիվ ստայված եկամուտը կազմել է 90 000 դրամ: Այսպիսով, անասնապահության ճյուղի շահույթը 2 ամսում կազմել է 79 500 դրամ: 90 000 դրամ 10 500 դրամ 79 500 դրամ, որտեղ

3. 4.

լ

54 000

Ընդամենը

Սերմայու 1 500.000

Լ

ի

Լ

Անավարտ արռադրություն

'

3.

-

Պարտավորություններ

79 500

49 500

Սերճապու

|

25 000

1: 500.000

|

3.

Շահույթ

500 000

1 200 000

Առնաւմտճակեր

140 000

2.

Արոր

Շրջանառու միջուներ

լ 200: 000

60000

Ընդամենը

|

500 000

300000

է.

Սեփականկապիտալ

Լ.

400.000

Շրջանառու միջոցներ

Անատակեր

Պասիվ

Կովեր

400.000

ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

Արժեշը

Գոմ

500 000

16Ի

ՄԱՐՏԻ

ԱԳԱՐԱԿԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

`

140.000 20 000

Պարարաոյութ || Ընդամենը աա

Դրամականմթույներ

Հաշվեկշիռ.

6(.,2,3.4տողերի գումարը)

օվ

1619 500

|Հաշվեկշիռ

(4,2,3 տողերի գումարը)

11619 500

Համեմատենք մարտի 16-ի հաշվեկշչիոըհունվարի 16-ի

հաշ-

Աղյուսակ 3.2): Դրամականմիջույնեվեկշռի հետ (մղյուսակ վաճառքից ստավ90 000 դրամով`կաթնամթերքի ըը ավելալել են ն կազմում են 125000 ված դրամականեկամուտների հաշվին 3.3 ն

`

դրամ: Միննույն ժամանակ հաշվեկշռի աջ մասում գրանցվել է 79 500 դրամ շահույթ: Անասնակերի պաշարները պակասել են լ0 500 դրամով: Մերմայուն ն պարարտանյութերը ամբողջովին օգտագործվել են վարույանքի ժամանակ: 250 լիտր վառելիքիս մճայել է 50 լիտր, որի արժեքն է 5 000 դրամ: Հաշվեկշոի մեջ տեղ է գտել «անավարտ արտադրություն» նոր հոդվածը, որտեղ գումարված են այն ծախսերը, ռրոնյիյ արտադրանք դեռ չի ստասվել: Մեր դեպքում դա Սորենի անավարտ արտադրությունը է, որի համար կատարվել են հողի վարձակալության, սերմավուի, վառելիքի ն պարարտանյութերի ծախսեր: Պարզության համար հաշվեկշռում հաշվի չեն առնված հիմնական միջույյներիամորտիզացիայիհատկայումները,վարկի տոկոսների վճարման ծախսերը ն հարկայինպարտավորությունները: 3.4

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ՄԱՍԻՆ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Շահույթի մասին հաշվետվությունը տնտեսության եկամուտների ն ծախսերի հանրագումարն է հաշվետու ժամանակաշրջանի համար: Այն ցույս է տալիս, թե ինչպես է փուիոխվել չբաշխված շահույթը երկու հաշվեկշիռների միջն ընկած ժամանակամիջուում: Ագարակի հաշվետվութրւններում եկամուտների ն ծախսերի հոդվածներն ընդգրկում են ճան ընտանեկան ծախսեր ու եկամուտներ, որոնք անմիջականորենկապված չեն ագարակի գործունեության հետ: Օրինակ, ծախսերի բաժնում կարող է տեղ գտճել ազարակատիրոջ որդու համար վճարված ուսման վարձը, իսկ եկամուտների բաժնում` ստացված ժառանգության գումարը: Եկամուտները ն ծախսերը լինամ են դրամական ն ռչ դրամական: Դրամական եկամուտներըն ծախսերը հաշվառվում են այն ժամանակ, երբ տեղի է ունենում դրամի ճերհոսք կամ արտահոսք.օրինակ, երբ սերմայու գնելիս կամ բերքը վաճառելիս ագարակատերն անմիջապես է վճարում կամ ստանում գումարը: Ոչ դրամական եկամուտները ն ծախսերը լինում են ապրանքների ն ծառայությունների ն ապտեսքով: Դրանք են` բնամթերային վարձատրությունները րանքներիդիմաց աշխատանքիկամ ծառայության ձնով կատարվող հատուցումը (օրինակ, ագարասկատերը պայմանավորվումէ

կոմբայնավարի

հետ

բերքահավաքի աշխատանքների դիմավ

վճարել սորենով): Վարձատրության չափը որոշելիս կողմերը գնահատում են փոխանակվող ապրանքներն ու ծառայությունները փոխհամաձայնությամբ: Ագարակատերը գրանյում է իր ծախսերը ն եկամուտները դրանց առաջայման պահին, իսկ հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում հանրագումարիբերում դրանք, ապա հաշվում շահույթը: Շահույթի մասին հաշվետվությունը պարունակում է այնպիսի ոչ դրամական ծախսեր ն եկամուտներ, իճչպիսիք են ամորտիգասիան, խնայողությունները՝ագարակի արտադրանքը օգտագործելու հաշվին ն այլն: Ի տարբերություն դրամական եկամուտների ն ծախսերի, որոնց տվյալճերը ագարակատերը գրաճնկումէ, ոչ դրամականները ստավվում են հաշվարկմանմիջոցով: Օրինակ, կաթի օրվա վաճառքի ստացված գումարը ազարասկատերը գրանսում է «եկամոււոներ աճասնասպահական մթերքների վաճառքիկ» բաժնում, ամսվա վերջում գումարում այդ թվերը ն ստանում ամսական դրամական եկամուտները: Իսկ ամսական ամոռրտիզայիայիծախսերի հաշվարկը կատարելու համար նա գույքի արժեքըբաժանում է ծւսռայության ամիսներիթվին: Շահույթի ճասին հաշվետվություն կազմելիս օգտվում են եկամուտների ն ծախսերի գրանցման դրամական կամ հաշվեգրման սկզբունքներիս:Ըստ դրամականսկգբունքի՝ եկամոււոր կամ ծւսխսը հաշվառվում է այն ժամանակ, երբ գործարքի արդյունքում տեղի է ունենում դրամի ներհոսք կամ արտահոսք: Գույքի քանակի կամ արժեքի փոփոխությունը չի անդրադառնում դրամական ծախսերի կամ եկամուտների վրա: Ըստ հաշվեգրման սկգբունքի՝ եկամուտը կամ ծախսը գրանցվում է առքի կամ վաճառքի պահին` անկախ նրանի, թե երբ է կատարվելու վճարումը:

է

Օրինակ. բերբը հավաքել է սեպտեմբերին ն պայմանավորված գնով վաճառել պահածոյի գործարան` հաջորդ գոարվա մարտին գումարը ստանալու պայմանով: Ընթացիկ տարվա հաշվետվության մեջ ագարակատերըգրանցում պոմիդորի վաճառբից ստացվող հասույթը, թեն դեռ չի ստացել այդ գումարը: պոմիդորի ագարակատերը

վերաբերում է ոչ միայն ապրանքներին, այլն ծառայություններին: Հաշվեգրման սկզբունքով եկամուտների ն ծտխսերի Դա

հաշվադումը հնարավորությունէ տալիս որոշել հաշվետու Ժամանակաշրջանում ստացված շահույթը: Այս սկզբունքով հաշվառում կատարելը թեն ավելի բարդ է, քան հաշվառումն ըստ դրամի հոսքի, բայս ավելի սպառիչ տեղեկություններէ տալիս տնտեսության գործունեության վերաբերյալ: Շահույթի մասին հաշվետվություն կազմելիս օգտվում են հաշվեգրման սկզբունքիս,իսկ դրամիհոսքի հաշվետվությունըկազմվում է դրամականսկզբունքով: Շահույթի մասին հաշվետվություն կազմելուսմառաջ պետք է ունենալ ագարակում առկա ռեսուրսների կույակը: «Պլանավորում» բաժնի 2.4 գլխում բերված է Կոտայքի մարզում գտնվող ագարակի առկա ն պահանջվող ռեսուրսների յույակը: Նույն տնտեսությանհամար բերենք ռեսուրսների Սույակը 1994թ. հուն1-ի դրությամբ, երբ ագարակը նոր էր կազմավորվել: վարի

՛

Աղյուսակ 3.4

ԱԳԱՐԱԿԻ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

1994Թ.

Անվանում

Շիմնականմիջոցներ շ

| Հող (սեիական)

| Հող (վարձակալած)

|

Տրակտոր

ՀՈՒՆՎԱՐԻ

1-Ի ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

լ

Քանակը Արժեքը (դրամ) 1,04 հա

40.000

3 հա

-

լ հատ

Ընդամենը

րիքներիհամար ն որպես սերմավու: Գարու բերքը 2 հա-ից կազմել է 3000 կգ, որից նա վաճառել է 2000 կգ (2000 կգ » 200 դրամոզզ 400 000 դրամ), իսկ մնայածը պահել ռրպես սերմացու: Կարտոնր ֆիլի բերքը ճա վաճառքի չի հանել: 2 կովի (2000 կգ 2 ել է 3000 աթ, ռ կգ վաճառել է

400.000

-

1 640.000

Պաշարներ

|ՒԳարի (ներմալյյու) որոր (արագու

| Կարռոֆիլ (տնկանյութ) | Ծղոտ (անատմակեր)

|

Խոտ

(անամտակեր)

Ընղամենը ի

լ

Դրամականմիջոցներ

ՄՆԵ

գ

ՀԱ 000

կգ

40 000

200 կգ

15 000

Նախորդ տարվա աշնանը ագարակատերըորոշել էր սկսել գյուղատնտեսականմթերքներիարտադրություն՝առանձնապնելով որոշակի գումար հիմնական ն շրջանառու միջոյներ գնելու համար: 1,4 հա սեփականաշնորհված հողատարածության կաշ դաստրային արժեքը 40 000 դրամ է: 0,04 հա-ի վրա ագարակատերը պատրաստվում է աճեւյնել կարտոֆիլ, իսկ 1 հեկտարն առայժմ չմշակել: Վարձակալած հողի վրա նախատեսումէ մշակել1 հա Սյորենն 2 հա գարի: Իր տունը ն գոմը նա գնահատում է 1000 000 դրամ: Հիմնական ն շրջանառու միջույները գնելուս հետո ագարակատիրոջ առձեռն գումարը 1994թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կագմում է 10 000 դրամ: Իր տրամադրությանտակ ունենալով նշված միջոս1994թ. կազմակերպում է յորենի, գարու, ները` ագարակատերը կարտոֆիլի, կաթնամթերքիարտադրությունու վաճառք ն ստասված տվյալների հիման վրա կազմում է շահույթի մասին հաշվետվություն (Աղյուսակ 3.5): Վերլուծենք շահույթի մասին հաշվետվության եկամուտների ն ծախսերի հոդվածները: Ագարակի հիմնական եկամուտը տվյալ տարում գոյասել է մշակաբույսերիբերքի (600 000 դրամ) ն կաթնամթերքի(300 000 դրամ) վաճառքից: Ցորենի բերքը1 հա-իս կազմել է 2000 կգ, որիյպ1000 կգ նա վաճառել է 1000 կգ » 200

(2000Արա

իսկ րամգ300ամի ածնտագործել ընտանիքի -

կգ

24 000

կգ

39.000

կարիքներիհամար: Այսպիսով, 1994թ. ընթաւյքում մթերքի վաճառոքիլ ստացված դրամականեկամուտներըկազմել են 900000 դրամ (տող 3): Նշված արտադրանքըստանալու համար ագարակատերը կատարել է դրամական ծախսեր՝ գնելով 52 500 դրամի պա4500 դրամի համար րարտամնյութեր, 2 600 կգ խոտ (2 600 կգ 2 15 դրամ/կգ 39 000 դրամ): Բասի այդ, տարվա ընթասքում ագարակատիրոջ ընտանիքը ծախսել է 600 000 դրամգումար ընտանեկանկարիքներիհամար, որը նճույն-

թունաքիմիկատներ, կովերի

128.000

Հ

|

Ոչ դրամական ծախսերի մեջ հաշվառվել է շինությունների ն տրակտորի ամորտիզացիան՝58 000 դրամ ընդհանուրգումարով: Ագարակի շահույթը (տող 143)՝ընդհանուր եկամուտներին ծախսերի տարբերություննէ (տող 3-ից հանած տող 13): Դրամական շահույթը (տող 15) ստանալու համար ընդհանուր շահույթին գումարվել է ամորտիզավիայիմեծությունը(տող 14 Է տող 11):

պես մտել է ազարակի ծախսերի մեջ: Ընդհանուր դրամական 10): ծախսերը կազմել են 696000 դրամ (տող

Աղյուսակ 3.5

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՍԻՆ

1994թ. ՀԱՄԱՐ

Եկամուտ, Ծախներ,

Շոդվածի անվանում Դիամականեկամուտներ Է

|

Բերքի վաճառք

600 000

|

Կաթնամթերքի կանան

300 000

:

՛

վաճա --

ՍԱԾ ռ) փոխանա խորանա ծախսեր Պարարտանյութեր

|

(

| Թունաքիմիկատներ

բամի ճյուղային, մասնակի ն ընդհանուր բյուջեներից, կազմել էր

դրամի հոսքի բյուջե, որով նա պլանավորել էր իր դրամական եկամուտները ն ծախսերը: Հաշվետու տարվա ավարտիվկհետո ծրագրած պլանները իրական արդյունքներիհետ համեմատելու ն ապագա անելիքները ճշգրտելու նպատակով, նա կազմում է դրանան

39 000

| Ընդամենը փոփոխական

96 000

դրամական ծախսեր

մի հոսքի հաշվետվություն:

Դրամական եախսեր (հաստատուն)

|

Ընտանիքիկարիքների

Աղյուսակ 3.6

600 000

Խոմար 1 Ընդամենը

ԴՐԱՄԻ

հատոատուն

ն դրամակա ամ

096.000

Ոչ դրամական ձախսեր

| Ամորտիզակվիա 12 | Ընդամենըոչ դրամական ո

59.000 58.000

ծախսեր

| Ընդամենը ծախսեր բրդամենը շահույթ |Ընդամենը դրամական | շահույթ

754 000

14.

26.000

204.000

Ե

'

(Դրամի սկզբնականհաշվեկշիռ

|Դրամականեկամուտներ

ԼԴրամականծախսեր

Դրամական շահույթ (տոդ

|Դրամիվերջնականհաշվեկշիռ (աող 1-տող 4)|

:

հար

900 000

696 000 2 հանած

տող

3)

204 000

214.000

Դրամի սկզբնականհաշվեկշիռը (տող 1) այն կանխիկ դրամճ է, որն ունեպել է ագարակատերը տարեսկզբին: Դրամի վերջնական հաշվեկշիոր (տող 5) կույց է տալիս կանխիկ դրամի քանակը ւ

|

|)Ծախսեր,

րա 10 000

Լ

-

ՇԱՄԱՐ

1994Թ.

Շռդվածի անվանում

Հախանր նդամեն ը

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՈՍՔԻ

600 000

դրամական ծաիսեր

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Տարեկան գործունեությունըպլանավորելիս ագարակատերը,

52 500 4 500

| Անասնակեր

ՀՈՍՔԻ

900000

ԴՐԱՄԻ

Դրամի հոսքի հաշվետվությունը կառավարիչը կազմում է հույթի մասին հաշվետվության հիման վրա: Այն պարունակում է միայն դրամականեկամուտներին դրամականծախսերիհոդվածներ: Գույքի արժեքի փոփոխությունըն այլ ոչ դրամականծախսեր ն եկամուտներ չեն ընդգրկվումայս հաշվետվությանմեջ:

ր

Դ

3.5 |

:

տւասրեվերջին:

3.6

ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ

ՕՐԻՆԱԿ

Շահույթի ն դրամի հոսքի հաշվետվությունները(Աղյուսակ 3.5 ն Աղյուսակ 3.6) կազմելուց հետո ագարակատերըկազմում է հաշվեկշիռ 1995թ. հունվարի 1-ի դրությամբ, որը սույ է տալիս ագարակի ֆիճանսական վիճակը այդ պահին: Նա հաշվառում է ամբողջ գույքը, գրանյում այն ակտիվներիբաժնում, իսկ սեփական կապիտալի, շահույթի ն պարտավորություններիգումարները

գրանսում է պասիվներում: Ագարակի ֆինանսականվիճակի ւիոէ փոխությունը պարզելու համար ագարակատերըհամեմատում տարեսկզբին տարեվերջի տվյալները: «Շրջանառու միջոյներ» բաժնում տարեսկզբի ն տարեվերջի տվյալները համընկնում են: Դա բացատրվում է նրանով, որ ագարակատերը, տարվա ընթայքում օգտագործելով սերմասուի ն անասնակերի սկզբնականպաշարը, բերքը ստանալույյ հետո կուտակել է նոր պաշար ն գնել պակասող անասնակերը:Եվ քանի որ

Աղյուսակ 3.7 ԱԳԱՐԱԿԻ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

1995թ. ՀՈՒՆՎԱՐԻ

1Ի

ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

Լ

ԱԿՏԻՎ

Անվանում

Տող

'

Արժեքը

Արժեբը

Անվանում

տարեսկզբին,տարեվերջին, դրամ դրամ

Հող

|

Շենքեր

Տրակտոր

Ընղամենը

.

Շահույթ

--.40.00

992 000

200 000

200 000

400 000

350 000

է 640 000

1 582 000

Կովեր

2»

Արժեքը

տարեսկզբին, տարեվերջին,

Սեփական կապիտալ

Շիմնական միջոցներ

Աա-մաւ Արժեքը դրամ

դրամ

1 798.000

1 798 000

Պարտավորություններ

146 000

--

Շրջանառու միջոցներ

Ցորեն (սերճասու)

30 000

30 000

Գարի (սերմավու)

40 000

40 000

Կարտոֆիլ (տնկանյութ)

15.000

15 000

Ծղոտ (անաամակեր)

24 000

24 000

39 000

39 000

148 000

148 000

Տ

|

|

Խոտ

(անատակեր)

Ընդամենը Դրամականմիջոցներ

լ2

| Կանխիկ դրամ

10.000

214000

| Ընղամենըդրամական միջոցներ

է0 000

214000

Հաշվեկշիռ 13 տողերիզումարը)

(5,

11 ն

1 798 000

1 944 000

2 աշկեկշիո

`

04,15 ե16 Էգումարը)

1 778000

տողերի

| 944.000

՝

փոքր է 1-ից, ապա հաջորդ տարում հարկ կլինի վաճառել հիմնական միջույներիմի մասը՝ պարտքերը մարելու համար:

մտադիր չէ հաջորդ տարում ընդլայնել գյուղատնտեսականն անասնապահական մթերքների արտաղրությունը, պաշարների ծավալը նույնպես չի փոփոխվել: Տարեսկզբի դրամական միջովները կազմել են 10 000 դրամ, որը մնասել էր անհրաժեշտ հիմնական միջոցները ն պաշարները գնելույ հետո: Տարեվերջի 214 000 դրամը սաայյ լել է տարեսկզբի 10 000 դրամին գումարելով Աղյուսակ 3.6-ի 204 000 դրամ դրամական շահույթի գումարը: Հաշվեկշռի պասիվների բաժնում աարեսկզբի միակ տվյալը սեփական կապիտալն է, որի հավասար է բոլոր միջոյների գումարին: Տարեվերջին ավելանում է նան «շահույթ» հոդվածը, որի գումարը 146 000 դրամ) ագարակի ընդհանուրշահույթն է: նա

Ազատ կապիտալ

Շրջանառու միջոյներ

Կարճաժամկետ պարտավորություններ

--

Ազատ կապիտալն այն գումարն է, որը կմնա բոլոր շրջանառու միջույները վաճառելու ն կարճաժամկետ պարտքերը մարելու հետո: Այն կարելի է Ծախսել ագարակի համար ռեսուրսներ ձեռք բերելու ճպաատակով:

Վճարունակություն Այս մույանիշը բնութագրվումէ հետնյալ գործակիսներով. ոիսկի գործակիս »

3.7

ՆԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

»

-

»

հուսալիությանգործակիյ ներքին վճարունակության գործակիպ:

Հաշվետվություններիտվյալների հիման վբա կառավարիչը

հաշվարկում է մի շարք յույանիշներ, որոն միջոյով վերլուծում է ագարակի ֆինանսական վիճակը ն զարգայումը: Դրաճնպիս ոչ բոեն ամեն լորն անհրաժեշտ մի իրավիճակի համար. լյուցանիշի ընտրությունը կախված է նրանիպ,թե ո՞րն է ուսումճասիրության նպատակը: Ագարակի ֆինանսական վիճակի հիմնական բնութագրերն են իրասվելիությունը, վճարունակությունը ն շահութաբերությունը:

Իրասվելիությունը բնութագրվում իրացվելիությանգործակից

է

հետնյալ մեծություններով,

»

»

ազատ

կապիտալ:

Ի րուկվելիության ն գործակիմը ե ծա

Շրջանառու միջուներ -

Կարճաժամկետ ւվարչոավորություններ

Այն յույց է տտալիս,թե որքանով են բավարարում ագարակի միջուները՝ դրամի վերածվելու դեպում կարճաժամկեապարաավորությունները մարելու համար: Եթե գործակիցը հավասար է 1-ի, ապա շրջանառու միջոցներն առանյ մնավորդի բավարարում են կարճաժամկեա պարտքերը մարելու համար: Եթե գործակիցը

ը

Ռիսկի գործակիկ

Միջուներ

է տալիս, թե ագարակի միջոցների որ Այս գործակիսը սույ մասն է պատկանում պարտաաերերին:Որքան մեծ է գործակիցը, այնքան ավելի մեծ ռիսկի պայմաններում է աշխատում ագարա-

կատերը:

Հուսալիությանգործակիյը

Իրացվելիություն

Պարտավորություններ

-

Սեփական -

Հուսալիությանգործակիսը սույվ

կապիտալ

Միջուներ

տալիս ագարակի սեւիական կապիտալի տեսակարարկշիռը բոլոր միջույներիկազմում: բ ս Ներքին րբ վճ արունակությա նակ թյան ը գործակիսը

է

ՑՈ

Պարտավորություններ

ՂԾԾԾաաաաաաաաաաաաաաաաաա--

Սեւիականկապիտալ

Որքան փոքր է այս գործակիցը, այնքան ավելի վճարունակ է ագարակը՝ սեփական կապիտալի հաշվին պարտքերը մարելու առումով:

Շահութաբերություն Պետք է տարբերել «շահու յթ» ն «շահութաբերություն» հասկաՍությունները:Շահույթը զուտ եկամուտնէ դրամական արտահայտությամբ, իսկ շահութաբերությունը՝ ն շահույթի ներդրվածռեսուրսների համեմատական բնութագիրը: Շահութաբերության գործակիսներն ընդունված է ներկայացնել տռկոսներով:Ագարակի որոշում են հետնյալ շահութաբերությունը կույանիշներով. » սեփական կապիտալի շահութաբերություն իրայպման շահութաբերություն: ՞"

Զուտ

շահույթ Սեփականկապիտալի շահութաբերությունըՀաա ՅՆ Մեփականկապիտալ -

Այն ույս է տալիս, թե որքանով արյունավետ է տերն օգտագործում սեփական

կապիտալը:

Իրացմանշահութաբերությունը Հ

ագարակա՛

Համախառն շահույթ Համա

ստացված եկամտի տարբերություննէ: Այս գործակիցըույս է իրացումիյստացված եկամտի ո՞ր մասն Կ թոր 1 կազմում

ուիրեթախսերի ալին,

թե

համախառն շահույթը: 3.8

Ի՞նչ տվյալներ

.

է

ամորտիզացիայի հաշվարկման եղանակները: ի գունի

7:

Ե՞րբ

.

Դ.Ղ.

արժեբի վրա: գույքի արժեբի փոփոխության վրա:

է

-

.

տեսակները:

անհրաժեշտհաշվեկշիռ կազմելու համար:

ազդում ամորտիզացիան գույքի Ինչպե՞ս Ի՞նչը կարող ազդել

.

9.

են

Թվարկեքգույքի գնահատման եղանակները:

Յ.

8.

ՃԱՐՑԵՐ

Թվարկեքհաշվետվությունների

Ղ.

հավասարումը: ոգացիայի ոակները: տեսակները:

րառվում արագացված

Գրեք հաշվեկշռի

ա

Թվարկեքագարակիմիջոցների Ինչո՞ւ է կապիտալըգրվում պասիվներիբաժնում: Ինչի՝ հաշվին կարող է ավելանալ են

Պարտավորություններիո՞ր տեսակին

13.

Հաշվեկշռիո՞ր

են դասվում երկարաժամկետ վարկի դիմաց վճարվելիբ տոկոսները: մասում են զետեղվում անավարտ արտադրության վրա կատարված ծախսերը:

Ճի՞շտ

ասել, որ շահույթի մասին հաշվետվությունը 1994թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ: Ինչո՞ւ: Է ըն15. Հաշվետվությունկազմելիս ագարակատերնառանձնացնո՞ւմ տանեկան ն արտադրական ծախսերն ու եկամուտները: 14.

է

կազմված

արդյոբ

է

Բերեք ոչ դրամական եկամուտների ն ծախսերիմի թանի ռրինակ: Ե՞րբ է ագարակատերը գրանցում իր եկամուտը` հաշվեգրման սկզբունքով առաջնորդվելիս: 18. ՀՑարավո՞րէ հաշվել ագարակի տարեկան շահույթը` ծախսերի ն եկամուտներիհաշվառմանդրամական սկզբունքը կիրառելիս: 19. Ո՞րն է հաշվառման դրամական սկզբունքով կազմված հաշվե1617.

տվությունը:

20.

Ի՞նչ առավելություն ունի դրամի հոսքի հաշվետվությունը շահույբի մասին հաշվետվության համեմատ:

Եկամուտ

Այստեղհամախառնշահույթը իրայումիվ

ւ

12.

:

ագարակի շահույթը: Որո՞նք շահույթի ստացման ոչ արտադրական աղբյուրները:

3.9

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ագարակատերն ուճի 1,5 հա հողատարածություն 50000 դրամ արժողությամբ: Իր սեւմական միջոցներից նա տրամադրել է 20000 դրամ` գյուղատնտեսադրամ ն բանկից վերցրել 80000 կան մթերքների արտադրություն կազմակերպելու համար: Ապրիլի դրամով ն անհրաժեշտ 4ին գնել է ցորենի սերմացու 10000 սարքավորումներ 20000 դրամով: Կազմեք ագարակի հաշվեկշիռը ապրիլի 5-ի դրությամբ:

Ապրիլի վերջին ագարակատերըցանք Է կատարել, սեպտեմբերին ստացել Է բերթջ ն այն վաճառել 50000 դրամով` ստանալով 40000 դրամ շահույթ: Կազմեք ագարակի հաշվետվությունը հոկտեմբերի Ղ-ի դրությամբ: ԱմորտիզացիանՆ վարկի տոկոսների գծով պարտավորություններըանտեսեբ:

Հոկտեմբերի 2-ին մասամբ մարել է վարկը` բանկին վճարելով 50000 դրամ: Կազմեք հաշվեկշիռը հոկտեմբերի 3-ի դրությամբ: Նախորդ խնդրի տվյալներով կազմեք ագարակիշահույթի մասին հաշվետվությունը ապրիլի 4ից մինչն հոկտեմբերի 3ն ընկած ժամանակահատվածի համար:

2. Յ 4. 5.

Կազմեք դրամի հոսքի հաշվետվությունը նույն ժամանակահատվածի համար: Կբավարարե՞ն արդյոք ագարակատիրոջ դրամական միջոցները վարկի պարտքի մնացորդը մինչն տարեվերջ վճարելու համար: Իր ունեցած սարքավորումների ո՞ր մասը նա պետք է վաճառի պարտքը մարելու համար: Կազմեք ագարակի հաշվեկչիռը դեկտեմբերի 31-ի դրուբյամբ, հաշվի առնելով, որ ագարակատերը վաճառել է բոլոր սարքավորումները ն մարել պարտքը:

"Լ 1.

Շաշվարկեքռիսկի գործակիցը ըստ հոկտեմբերի 1-ի

ն

րի 3-ի դրությամբ կազմված հաշվետվուբյունների: 2.

հոկտեմբե-

ՒԻնյի՞է հավասար հուսալիության գործակիցը ապրիլի 3-ի տեմբերի 3-ի դրությամբ:

ն

հռկ-

3.

Շաշվարկեք սեփական կապիտալի շահռւբաբերությունը հոկտեմ-

4.

Ճաշվարկե, ագարակի իրացման շահութաբերությունը

բերի Ղ-ի դրությամբ:

տեմբերի 1-ի տվյալների:

ըստ

հոկ-

Մ. Ղ. 1995թ. հունվարի 1-ի դրությամբ

Ռեսուրս 1. Շող 2.

Տրակտոր

3.

Գյուղգործիքներ Սերմացու Պարարտանյութեր

4. 5.

2.

3.

ագարակատերնուներ.

Քանակ

արժեք, դրամ

2 հա

100000

1 հատ

400000

2 հատ

50000

կգ

40000

կգ

50000

Սերմացուն ն պարարտանյութը ագարակատերըգնել է պարտբով վերցրած գումարով: Կազմեք ագարակի հաշվեկշիռը 1995թ. հունվարի 2-ի դրությամբ: Մարտի 15-ին ագարակատերը պարարտագրելէ հողը` ռգտագործելով պարարտանյութի քանակի 50 տոկոսը, ն կատարել է ցանք` օգտագործելով ամբողջ սերմացուն: Ոռոգման ծախսերի համար պարտքովվերցրել է նս 30000 դրամ: Կազմեք հաշվեկշիռը մարտի 16-ի դրությամբ: Սեպտեմբերի185ին նա բերքահավաք Է կատարել` կոմբայնավարի հետ պայմանավորվելով 10000 դրամ աշխատավարձը վճարել բերքը իրացնելուց հետո: Կազմեք ագարակի հաշվեկշիռը սեպտեմբերի 16-ի դրությամբ:

ւ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՇԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

4.1

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱ

Կառավարման տնտեսական սկզբունքներ, իմայությունը կարնոր է ագարակիկառավարման յուրաքանչյուր փուլում: Կառավարիչն առաջնորդվում է այդ սկգբունքներով իր առջն դրված նպատակներինհասնելու համար որոշումներկայապնելիս:Դրանք օգնում են հասկանալու սգարակային համակարգիտարբեր տարրերի միջն գոյություն ունեյող կապը ն փոխազդելությունը: Արտադրությանէկոնոմիկայիհիմնականխնդիրճերըերեքն են. »

.

»

ինչպե՞սարտադրել ինչքա՞նարտադրել ի՞նչ արտադրել:

Առաջին խնդիրը վերաբերում է այն ռեսուրսների(ներդրումնեբի) զուգակյմանը, որոնք անհրաժեշտ են որնէ ճյուղի արտադրության կազմակերպման համար: Երկրորդ հարսը կապված է այն խնդրի հետ, թե արտադրության ի՞նչ ծավալ պետք է ունենա յուրաքանչյուր ճյուղը: Եվ, վերջապես,երրորդ հարսը վերաբերում է նրան, թե տարբեր ճյուղերի զուգակցմամբ ն ունեյած ռեսուրսներով ի՞նչ է հնարավոր արտադրել: Վերը նշված հարյերը փոխկապակսկվածեն ն վերլուծության ժամանակ հաճախ դիտարկվում են միաժամամճակ: Արտադրության ճյուղերն ընտրելիսկառավարիչը հաշվի է առնում առկա ռեսուրսներով, շուկայական իրավիճակով, ինչպես նան ագարակինպատակներովն հնարավորություններուվ պայճատնտեսական ճավորված սահմաճնափակումները: Ներկայացկվող սկզբունքները հիմնված են այն դրույթի վրա, որ ագարակային տնտեսության գործունեության վերջնական նպատակը սահմանափակ ոեսուրսներով առավելագույն շահույթ ստանալն է: Իր առջն դրված տնտեսական խնդիրները լուծելու ն ճպատակներին հասնելու համար կառավարիչը պետք է ծանոթ լինի այնպիսի հասկակություններին,ինչպիսիք են արտադրությանֆունկցիան, եկամուտներինվազմանօրենքը, արտադրությանփուլերը, մարգինալիզմը ն ռեսուրսի հնարավոր արժեքը: Առաջին երեքը կապ են հաստատում ճերդրված ռեսուրսների ն ստացված արտադրանքի միջն: Ռեսուրսների արդյունավետ տեղաբաշխման համար: անհրաժեշտ է տվյալներ ունենալ ստակվելիքարտադրանքիգնի ն

ձճարգինալիզմի

ներդրման ծախսերի վերաբերյալ,ապա կիրառել է տալիս կապը սկզբունքը: Արտադրությանֆունկյիան ցույ ստան արտադրանքը այդ ծավալի տվյալ ճյուղի արտադրանքի միջն: նալու համար անհրաժեշտռեսուրսներիքանակի (41) Մ» Ա:

ռեսուրսը, ծավալն է, Ճ-ը՝ փոփոխական որտեղ 7-ը արտադրանքի չափի: ծավալի կախումնէ Բը արտադրանքի

ներդրումների

անա7-ը կարող է լինել մշակվող բույսերի բերքատվությունը, ն այլն: ձվատվությունը հավերի սունների մթերատվությունը, եգիպտայոՕրինակ, Աղյուսակ41-ում 7-ը հեկտարի ստացվող

րենի բերքն է, Ճ-ն՝ օգտագործվածազոտականպարարտանյութի

քանակը:

`

-

ճ

ՐՀ. ձթ

լ Լ

.Լ.Լ.

Լ

ւ

ւ..Լ..1

ւլ

ւ.

Լ.Լ

Լ.1..

Է

1.-.-թ»

Փոփոխականռեսուրսիմիավորճերը(42) ֆունկցիա Նկար 41 Արտադրության

Վերնի գրաֆիկում ՂՔ-ն համախառն ֆիզիկակական արտադրանքիկորն է, որը ւյույյ է տալիս, թե որքան բերք կստասվի, եթե կիրառվի Ճ ռեսուրս:Ներքնի գրաֆիկում Խ(Ք-ը սահմանայինֆիզիկական արտադրանքնէ, որը Սույյ է տալիս համախառն ֆիզիկական արտադրանքիփոփոխությունը՝ կապված փոփոխական ռեսուրսի յուրաքանչյուր լբաւյույիչ միավորի օգտագործման հետ: ՃԵԻ-ն միջին ֆիզիկական արտադրանքնէ, որը փուիոխականռեսուրսի միավորին բաժին ընկնող համախառն ֆիզիկական արտադրանքի մի մասն է:

Նկար 4.1-ում պատկերված արտադրությանֆունկցիայի տեսքիվ ակներն է դառմում եկամուտների նվազման օրենքը, ըստ որի փոփոխականռեսուրսի ավելացումը (անփոփոխհաստատուն ռեառըսների դեպքում) բերում է հուսմախառն արտադրանքի աճի նվազմանըն ի վերջո՝ ծավալի նվազմանը:Արտաաճում է ծավալն փոփոխական դրանքի ռեսուրսի ավելալյման հետ այնքան ժամանակ, մինչե հաստատվի որոշակի օպտիմալ հարաբերություն փոփոխական ն հաստատուն ռեսուրսների միջն, հետո է, որիյ արտադրության աճը նվազում ապա՝ հասնում զրոյի ն վերջապես` դառնում բայասական: Եկամուտների նվազման օրենքն անվանում են նան ռեսուրսների հարաբերության օրենք՝ հաստատուն է փոփոխական ռեսուրսների միջն գռյություն ունեսող կապի կարնորության պատճառով: Դիտարկենք այս կապը արտադրության փուլերի տեսանկյունիպ:

արտագրանքի

4.3

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

«թՀ

7Ք

(42)

ան

որտեղ /4Բ-ն միջին ֆիզիկական արտադրանքն է, 7ք-ն` համախառն ֆիզիկականարտադրանքը,2«-ը՝փոփոխականռեսուրսը:

Օրինակ ՝

-ագարակատերը 5 հա հողատարածության վրա աճեցրել է 9000 կգ հազահաւտիկիբերք` օգտագործելու 300 կգ հանքային պարարտանյութ: Այս դեպքում միջին ֆիզիկական արտադրանքը կա'

վթչ

"՛՞:00.

կզ: կզ:

Սահմանային ֆիզիկական արտադրանքը փոփոխական ռեմիավորի օգտագործման հետ սուրսի յուրաքանչյուր լրայույի: ծավալի փոփոխությունն է: կապված արտադրանքի

(թՏ.

(4.3)

որտեղ ձ1Բ-ն սահմանային ֆիզիկակաան ւսրտադրանքն է, Ճ7»-ն՝ համախառն արտադրամքիփոփոխությունը, 47-ը՝ ռեսուրսի փռփոխությունը մեկ միավորով:

Օրինակ.

ՓՈՒԼԵՐ

Տարբերում են արտադրությաներեք հնարավորփուլեր:Նկար 4.1-ում ներկայայված են այդ երեք փուլերը արտադրության ֆունկյիայի դասական տարբերակի համար: Մեկ փոփոխական ռեսուրսով արտադրության ֆումկցյիայիառաջին փուլն ընդգրկում է փոփոխականռեսուրսի այն տիրույթը, որում միջին ֆիզիկական արտադրանքն աճում է: Աոաջին փուլի ավարտը բնութագրվում է ռեսուրսի քանակի այնպիսի մւսկարդակով,որի դեպքում միջին ֆիզիկական արտադրանքը հասնում է առավելագույնի: Միջին ֆիզի94

կական արտադրանքըփոփոխական ոեսուրսի միավորին բաժին ընկնող արտադրանքիքանակն է.

`

ագարակատերը, որը 5 հա հողատարածությանվրա պատրաստվում է աճեցնել հացահատիկ, պետք է որոշում կայացնի` բավարարվել ունեցած 300 կգ պարարտանյութով, որն ապահովում է կգ բերքի ստացում, թե` գնել նս 150 կգ պարարտանյութ` հույս ունենալով, որ դրանուլ կավելացնի իր շահույթը: Նա հաշվարկում է, որ լրացուցիչ 150 կգ պարարտանյութ օգտագործելով կգ բերք: Սահմանային ֆիզիկական կստանա լրացուցիչ 1000 արտադրանքը ռեսուրսի ավելացված քանակի դեպքում հաշվարկվում է հետնյալ կերպ` ԽթՀ

է:

45-30."

կզ:

կգ:

օրինակ, որտեղ փոփոխվող ռեսուրսն աշխատԱսենք, ագարակի չորս աշխատողները տարեկան ար-

Բերենք մեկ ուժն

10000--9000 Ր

այլ

տադրում են 2000 կգ եգիպտացորեն, իսկ հինգ աշխատողները` կգ: Շինգերորդ աշխատողի սահմանային ֆիզիկական արտադրանքը տարեկան 500 կգ է.

ֆիզիկական արտադրանքը Առաջին փուլում տասհմանային մեծ է, քան միջին ֆիզիկական արտադրանքը (4ՔԹ): Թ/ջ) ավելի Այս փուլում միջին ֆիզիկական արաադրանքնաճում է փոփոխական ռեսուրսի քանակի մեծացման հետ: Փուլի ավարտը բնութագրվում է փոփոխական ոեսուրսի այնպիսի քանակով, որի դեսպլքում սահմանային ֆիզիկական արտադրանքը հավասարվում է միջին ֆիզիկական արտադրանքին: Առաջին փուլը, համարվում է արտադրությանհամար ռչ արդյունավետ, քանի որ այն չի ապահռվում շահույթի աձ: Երբ միջին ֆիզիկական արտադրանքը հավասարվում է սահմանային ֆիզիկական արտադրանքին, սկսվում է արտադրության արդյունավետ փուլը, այսինքն` մեկ միավորով արտադրանքըավելավմելու համար կատարված ծախսերը ծածկվում են միավռր արտադրանքիբերած եկամտով: Մա արտադրությաճ երկրորդփուլն է, որտեղ հ/Ք-ն փոքը է Ճ9-իվ ն ունի դրական արժեք: Երկրորդ փուլը փոփոխական ռեսուրսների այնպիսի մակարդակ է, որի դեպքում ՛ՒԻ-ն աճում է դանդաղորեն: Արաադրության երրորդ ւիուլր բնութագրվում է փուոխական ռեսուրսճերի այնպիսի մակարդակով, որի դեպքում համախառն ֆիզիկական արտադրանքը նվազում է: Ակնհայա է, որ այս փուլն արդյունավետ չէ արտադրողի համար, քանի որ ռեսուրսի ավելավումը բերում է արտադրանքիծավալի ճվազմանը (ՃԲ-նճնվազում է, իսկ Խ7(Ք-ն բավասականէ): Շացահատիկիաճեցման օրինակով պարզենք, բե արտադրուբյան ո՞ր փուլում է գործում ագարակատերը, երբ բերբի քանակն ավելացնելու համար նա մեկ միավորով (150 կգ) ավելացնում է պարարտանյութի բանակը: Ինչպես երնում է նախորդ օրինակից, պարարտանյութի բանակը 300 կգիզ մինչն 450 կգ հասցնելով` նա ստանում

է 9000

կգի փոխարեն 10000

24Ք»ն6,

խկ

7Ք

4ք---»--2 .

կգ բերբ: 10000

222:

4Ք»խԽբ»Ս0,

ուստի նա արտադրում է արդյունավետ փուլի շրջանակներում: Իսկ այն հարցին, թե փոփոխականռեսուրսի ո՞ր քանակի դեպբում է ստացվում առավելագույն շահույթ, հնարավոր կլինի պատասխանելմիայն ռեսուրսների ն արտադրանքի գները

դիտարկելուզ հետո: Եբե արտադրանքի շուկայական գինը բարձր է, ապա պեւտք է ընտրել ռեսուրսի այնպիսի մակարդակ, որը մոտ է երկրորդ փուլի վերջին: Իսկ եթե բարձր է ռեսուրսի գինը, նպատակահարմար է գործել երկրորդ փուլի սկզբին մոտ, որպեսզի ռեսուրսի ձեռքբերմանծախսերը չատ բարձր չլինեն:

4.4

ՄԱՐԳԻՆԱԼԻԶՄԻ

4:21

ՍԿԶԲՈՒՆՔուլ

Շահույթն առավելագույնի համար պետք է հասնելու ընտրել ռեսուրսի օգտագործման այնպիսի մակարդակ, որի դեպքում հավելյալ ռեսուրսի ներդրումից ստացված եկամտի աճը մեծ կամ հավասար է այդ ներդրման ծախսերի աճիվ: Նկար 4.2-ում բերված է եկամտի կախումը ճերդրված ռեսուրսի ծախսերից: Ամենաշահավետ արտադրությունն ապահովվում է 5 դրամ ծասխսերի դեպքում, երբ ռեսուրսի ծախսի ավելայումը | դրամովբերում է Լ դրամ հավելյալ եկամուտ: Թեպետ 3 դրամ ռեսուրսի ծախսերի դեպքում հավելյալ 1 դրամը բերում է 3 դրամ հավելյալ եկամուտ, այս մակարդակը արդյունավեւո չէ, քանի դրամ) որ շահույթը (8-5-5 ավելի փոքր է, քան 5 դրամ ծախսերի դեպքում (1--5-6

||

-

Լ

|

|

-

1.

ՎԼ

2-..| ոի

ր

Հաեւաւ արորթ

մակարդակ

Նկար

4.2

Մարգինալիզմի սկզբունք

դրամ): Մարգինալիզմիսկզբունքի ուսումճասիրությունը ծառայում է մի նպատակի`նվազագույն ռեսուրսներովստանալ առավելագույն շահույթ:

4.5

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ԿԱՆՈՆ

Առավելագույն շահույթ է ստացվում փոփոխական ռեսուրսի այնպիսի քանակի դեպքում, երբ սահմանային արտադրանքի արժեքը հավասար է ներդրվողռեսուրսի միավորի գնին. Ութ Մ/Բ-ԲՀ Իւ, (44) Նշ-ն որտեղ սահմանային արտադրանքիարժեքն է, ԽԼՓ-ն` սահմանային ֆիզիկական արտադրանքը, Ք.-ը՝ արտադրանքիմիավորի գինը, 75-ը՝ ռեսուրսիմիավորի գինը: Առւսվելագույն շահույթի կանոնը սլարգաբանենք օրինակով: Եգիպտայորենի արտադրությամբ զբաղվող ագարւսկաւռերը իր առջն նպատակ է դրել առավելագույն շահույթ ստանալ եզիպտուՍորենի կանաչ զանգվածի բերքի վաճառքի, որի համար պեւոք է որոշի օգտագործվող պարարտանյութի օսլտիմալ քանակը: Նրան հայտնի է պարարտանյութի միավորի գինը, բերքատվությունը պարարտանյութի ւտտարբեր քանակներիօգտագործման դեպքում ն եգիւվտացորենիգինը (Աղյուսակ 4.1): Միջին ֆիզիկական արտադրանքի ն սահմանային ֆիզիկական արտադրանքիարժեքների նա հաշվարկում է ըստ (4.2) ն (4.3) բանաձների:Ընդունենք, որ ագարակատերը որոշել է փոփոխել միայն պարարտանյութի քանակը՝ անփուիոխ թողնելով մնայած ռեսուրսները: Պարարտանյութի1 միավորի (100կգ) արժեքն ընդունվում է 6000 դրամ: Աղյուսակի 3-րդ սյունակի ւովյալներիլ երնում է, որ պարարտանյութի ատվելաՍումը հանգեյճում է բերթատվությանաճի ճվազմունը:Սահմանային արտադրանքի Նոբ արժեքը (6-րդ սյունակ), ստակվում է՝ սահմանային ֆիզիկական արտադրանքը(5-րդ սյունակ) բագմապատկելով եգիպտայորենի գնով: Աղյուսակի 7-րդ սյունակում տրված է ռեսուրսի միավորի ավելացումիյ ստայվող հավելյալ շահույթը, որը հավասար է սահմանային արտադրանքիարժեքի ն պարւսրտանյութի միավորիգնի տարբերությանը(Նճթ-Ք,):

Ըստ

առավելագույն շահույթի կանոնի, առավելագույն շահույթ է ստացվում պարարտանյութիայնպիսի քաճակի դեպքում, երբ Մբ Ք, այսինքն, երբ սահմանայինարտադրանքիարժեքը մոտենում է պարարտանյութի միավորի գնին, կամ էլ Նոթ-Խ: մեծությունը զրոյին մոտ թիվ է: Աղյուսակի երնում է, որ այդ պայմանին բավարարում է 6 միավոր պարարտանյութիօգտագործման դեպքը,երբ Մաթ-նհավասաըէ 6300, իսկ Մոթ Ք 300: Եվս 1 միավորով պարարտանյութիքանակն ավելապնելըկհանգեցնի այն բանին, որ հավելյալ շահույթը կդառնա բայասական, այսվնասի: ինքն՝ կվերածվի -

-

4.6

-

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ԱՐԺԵՔԻ

ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

Ըստ

առավելագույն շահույթի կանոնի, սահմաճային արտադրանքի արժեքը հավասար է ռեսուրսի միավորի գնին. Մաթ թչ: Այս սկզբունքը ենթադրում է, որ ռեսուրսն անսահմանափակէ ն կարող է ձեռք բերվել անհրաժեշտքանակությամբ՝ ւսռավելագույն շահույթն ապահովելու համար: Սակայն գործնականում կառավարչի տրամադրությանտակ լինում են սահմանափակքաճակությամբ ոեսուրսներ:Նա պետք է որոշում կայանի, թե ինչպես բաշխի այդ ռեսուրսներըարտադրության տարբեր ճյուղերի միջն: Որոշումը կայացնելիս կառավարիչըպետք է կիրառի սահմանային արժեքի հավասարության սկզբունքը,ըստ որի սահմանափակռեսուրսը պետք է տեղաբաշխվի ճյուղերի միջն այնպես, որ ոեսուրսի վերջին միավորի սահմանային արտադրանքի արժեքները նույնը Լռեն բոլոր ճյուղերի համար: -

:

Սահմանային արժեքի հավասարության սկզբունքը պարզաբանենք օրինակով: Ագարակատերնունի 3 հա հող, որի վրա պետք է աճեյնի յորեն, գարի ն եգիպտայորեն (Աղյուսակ 4.2): Առկա ջրի քանակը 3 հա-ի համար կազմում է 4100 մ: Նա պետք է որոշի,

թե ինչպես բաշխի ջուրը երեք մշակաբույսերի միջն, որպեսզի ստանա առավելագույնշահույթ: Ամենաարդյունավետ բաշխումը որոշելու համար՝ ագարակատերըկիրառում է սահմանային արժեքի հավասարության սկզբունքը:

առ

-«

Ե-

Օգտվելով ոռոգման տարբեր նորմաների դեպքում բերքատվության յույանիշներիս` ագարակատերը հաշվարկում է սահմանային արտադրանքըն սահմանային արտադրանքիարժեքը բոլոր ճյուղերի համար: Ոռոգման միավորն ընդունվում է 600 մ՛/հա: Ցորենի, գարու ն եգիպտասորենիգներըհամապատասխանաբար հավասար են 100 դրամ/կգ,80 դրամ/կգն 80 դրամ/կգ: Բաշխումը կատարելիս որպես հիմք են ընդունվում Նդթ-ի ամեճաբարձր արժեքները: Ջրի քանակի առաջին ն երկրորդ միավորները ագարակատերըտրամադրում է գարուն ն եգիպտացորենին, որպես ամենաբարձր Նյթ ունեյող ճյուղերին (80 000 դրամ): Երրորդ միավորը բաշխվում է Սորենին,որպես հաջորդ ամենաբարձր Ծպթ ունեյող ճյուղին (70 000 դրամ): Չորրորդ միավորը նույն սկզբունքով տրամադրվում է գարուն (64 000 դրամ), իսկ հինգերորդ, վեսերորդ ն յռթերորդ միավորները՝յորենին, գարուն ն եգիպտացորենին(56000 դրամ): Արդյունքում ստացվում է, որ ջրի երկու միավոր բաժին է ընկնում պորենին,երեքը` գարուն ն երկուսը` եգիպտայորենին: Յուրաքանչյուր ճյուղի համար օգտագործված վերջին միավորի Ճոչջ-ն հավասարէ 56 000 դրամի: Այս պայմանը բավարարում է սահմանային արժեքի հավասարության սկզբունթին: Նշված սկզբունքը խախտելու ղեպթում ագարակատերը չի ստանա առավելագույն շահույթ: Օրինակ, եթե ջրի վերջին միավորը նա բախշի ոչ թե եգիպտասորենին,այլ գարուն, ապա կունենա 48 000 դրամ հավելյալ շահույթ գարու, իոխարենը՝ 56 000 դրամ վնաս եգիպտայորենն այդ վերջին միավորջրով չոռոգելում: Սահմանային արժեքի հավասարության սկզբունքը պարզաբանենք գրաֆիկով (ՆԽկար4.3): Ռեսուրսի առկա քանակը պետք է տեղաբաշխվի երկու ճյուղերի միջն այնպես, որ պահպանվիՆճշ»-ի հավասարության սկզբունքը:Ռեսուրսի ընդհանուրքանակըպետք է հավասար լինի ՕՅ Ժ ՕԵ: Եթե այս գումարը ւիոքր է ռեսուրսի ընղյուրաքանչյուր ճյուղում օգհանուր քանակից, պետքէ ավելասմնել տագործվող ռեսուրսն այնքան, որ սպառվի ռեսուրսի ամբողջ քաճակը, միաժամանակ ապահովելով Նխբ-իհավասարությունըճյուղերի համար:

ճյու

Հ

Ծյուղ2

-

Ձ

ՀՀԱաթ

--Ն

լ ,

օ

Նկար

ք Ռեսուրս

ս ԽՄԲ »

Ե

--Ի

Ռեսուրս

Սահմանային արժեքիհավատարությանսկզբունքովռեաուրսի տեղաբաշխում

Գրաֆիկորեն դա կարելի է անել տեղաշարժելով Նխշի մակարդակի հորիզոնականըվերն կամ ճերքն այնքան, մինչն որ (Օճ Է Օե) գումարըհավասարվիռեսուրսներիառկա քանակին: 4.7

ՇՆԱՐԱՎՈՐ

ԱՐԺԵՔ

Հաճախ ագարակիոեսուրսներըգնահատելիսդժվարէ լինում ճշգրիտ որոշել ռեսուրսի արժեքը:Հիմնականումդա վերաբերվում է ագարակի անդամներիկողմից սեփական տնտեսությունում կատարվող, սակայն չվարձատրվող աշխաւոանքին: Օրինակ, ագարւսկատիրոջորդին, որը հոր հետ միասին աշխատում է տնտեսությունում, յանկանում է գնահատելիր աշխատանքը ագարակում: Քանի որ նա չի վարձատրվում հոր կողմից, ապա սւոհպվածէ աշխատանքը գնահատելիս համեմատություն կատարել: Նա հետաքրքրվում է, թե հարնան տնտեսությունումնույնանման վարձու աշխատանքի համար ինչքա՞նեն վարձատրում ն հենյ այդքան էլ գնահատում է իր աշխատանքը սեփական ագարակում, որն իր աշխատանքիհնարավոր արժեքն է: Հնարավոր արժեքը այն շահույթն է. որը կսսւասվեր, եթե ռեսուրսն օգտագործվեր մեկ այլ` առավել արդյունավետ ձնով: Եթե ռեսուրսի հնարավորարժեքը ավելի բարձր է, քան այդ ռեսուրսի ներդրումից սպասվող շահույթը, կառավարիչը պետք է վերանայի իր ծրագրերը: Օրինակ, ագարակատերըմշակում է 2 հա գարի, որի ոռոգման համարծախսվում է 2000 մ` ջուր: Բերքից ստացվող

շահույթը կազմում է 400000 դրամ: Եթե նա նույն քանակությամբ ջրով ոռոգի 2 հա կարտոֆիլ, ապա կարողէ ստանալ 1 մլն դրամ շահույթ (ռռոգմանջրի հնարավորարժեքը| մլն դրամ է): Այսինքն, ոռոգման ջրի համար կա ավելի արդյունավեսւ օգտագործման հնարավորություն:Նկար 4.4-ում բերված է հնարավոր արժեքի որոշման մեկ այլ օրինակ: ՑՈՐԵՆԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՀՈՒՅԹ

ՇԱՀՈՒՅԹ

4.8

ԻՆՉՊԵ՞Ս

ԱՐՏԱԴՐԵԼ

Ագարակում ազ Ագոագոր վող ծաթիվ: Կառավարչի մարան թե ինչպե րյ Բաո առջ զուգակլել ռեսուրսները:Սովռրաբար, րը գո րոնի արտեր մազան

են ն մե-

ագար

ր առնվազն երկու տեսակ փոփոխական ռեսուրսների հետ, որոնք պետք է զուգակյի հաստատուն ռեսուրսի հետ: Խնդիրն այն է, որ գտնվի ռեսուրսների այնպիսի զուգակցվում,որն ապահովի արտադրանքի նախատեսվածծավալը նվազագույնծախսերով:ԴիԲ(Ճ, ճշ) արտադրականֆունկյիան, որտեղ 2-ը ն տարկենք Հ Ճշ-ը փոփոխականռեսուրսներնեն:

արտադրանքիկոր Հավասար ՇԱՀՈՒՅԹ 50000

ԱԱ. ԴԱ:

ՇԱՀՈՒՅԹ

ԽԱՂՈՂԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵԳԻՊՏԱՑՈՐԵՆԻ

ԱՐՏԱՂՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՀՈՒՅԹ 160000

Հավաստը ծախսերիգիծ ՐՊ

օ

Նկար

Նկար 4.4 այլ

Մյուղերի , Արտադրության հնարավորարժեքները. հնարավորտարբերակներիկ ընտրվումԷ լավագույնիարժեքը

ձ.Ճ

ո

Նվազազույն ծախսերով2 փոփոխական ռեսուրսներիզուզակգում

Գրաֆիկի ՃԹ կորի յուրաքանչյուր կետը սույ է տալիս Պլ ն Ճշ միննույն ծավալի արռեսուրսների զուգակցմանտարբերակները՝ տադրանք ստանալու համար: Այս կորը կոչվում է հավասար ար-. տադրանքիկոր (իզոքվանտ):Ռեսուրսներիառավել արդյունավետ զուգակցումը որոշելու համար պետք է դիտարկել ճան հավասար

ծախսերի գիծը (իզոքոստ),որի յուրաքանչյուր կետում երկու փսփոխական ոեսուրսների հետ կապված ընդհանուր դրամական մեծություն է: Նկար 4.5-ում դա ծախսերի գումարը հաստատուն ՇԾ ուղիղն է: Եթե ռեսուրսների համար նախատեսված ամբողջ դրամը Ծախսվեր միայն Ճ. ռեսուրս ձեռք բերելու համար, ապա դրա քանակը հավասաը կլիներ Շ միավորի:Համապատասխանաբար, եթե գումարը ծախսվեր միայն Ճշ-ի համար, ապա դրա քանակը հավասար կլիներ թ միավորի: ՇՔ գիծը սույյ է տալիս Ճ ն Ճ» ռեսուրսների տարբեր զուգակյումները, որոնց համար պահանջվում են նույն դրամական ծախսերը: Արտադրանքինախատեսված ծավալի համար նվազագույն ծախսերով ոեսուրսների զուգակվությունն ապահովվում է այն կետում, որտեղ ՇԾ ուղիղը շոշափում է ՃԲ կորը: Այս կետում Ճ8 կորի թեքությռւնը հավասար է ՇՔ ուղիղի թեքությանը: Ռեսուրսների համար նախատեսված ծախսերի հաստատուն լինելը մաթեմատիկորեն արտահայովում է հետնյալ հավասարումով.

Ճո "Քլ «ՃԽռ-Եւ,,

(4.5)

կամ ԽՃ.

Բ. Հա»

(45)

Ժո

որտեղ ՃՊլ-ը

ն

4Ճ422-ր՝ փատիռխական ռեսուրսների փոխարինվող

մեծություններն են,

թղ-ըն Քչ.-ն՝

այդ

ռեսուրսների գները: Հա-

վասարում (4.5)-ը բասատրվում է հետնյալ կերպ. ՇԾ ուղիղի յուրաքանչյուր կետում մեկ ռեսուրսի քանակի ձ փուիոխությանը ի հաշիվ մյուս ռեսուրսի չի փոխում ռեսուրսների ընդհւսնուրծախսերի գումարը: Եթե իզոքվանտը չի հատվում իզոքոստի հետ (Նկար 4.6), այսինքն գտնվում է նրանիս բարձը (1 կոր), ապա առկա ոեսուրսներով հնարավոր չէ ստանալ արտադրանքի նախատեսված ծավալը: Եթե իզոքվանտը հատում է իզոքոստը երկու կետում (1 կոր), այսինբն գտնվում է նրանիլյ կածր, դա նշանակում է, որ արտադրանքինույն ծավալը տտանալուհամար կարելի է պակասեվնել ռեսուրսների ծախսերը, այսինքն՝ իջեյնել ՇԾ ուղիղը կամ էլ, ճույն ռեսուրսներըծախսելով, ավելացնել արտադրանքիծավալը:

ճ.

Շ

լ

Նկար.

-»

օ 4.6

Ռեսուրսներիզուգակյմանոչ

7շ

տարբերակներ արդյունավետ ան ոը

Կապն եծ հրե աթ-

է Նվազագույնծախսերիկանոնըկարելի է ճվազումը ռեսուրսի ծախսերի պես. փոխարինվող ճի: ռեսուրսի ծախսերի աճիս: (կամ հավասար) լինի փոխարինող աճիս: Հ Ծախսերինվազումը ծախսերի (4.7 Խող-չԽղ ՀխԽռ՝ Ւ» ոեռեսուրսն է, 4442-ն՝փոխարինող

որտեղ Ճլ-ը սուրսը,

փոխարինվող

ռեսուրսի գինը, Քչ-ն՝ Բղ-ը՝ փոխարինվող

ռեսուրսիգինը:

Ճել » Խռ

թ

3.

Բո

փոխարինող (4.8)

ծախսերիկանոնի մաթեմատիճվազագույն Բանաձն (4.8)-ը օպտիմալ զուգակ-

Ռեսուրսների որոշված ծավալի համար յումը արտադրանքի (Աղյուսակ4.3): օրինակով նն է:

կական արտահայտությու

պար

զաբանենթ

զբաղվող մթերքների արտադրությամբ Անասնապահական 120 կգ ցուլերի իր առջն խնդիր է դրել ստանալ ագարակատերը երկու փոփոձնով զուգակսելռվ քաշաճ, առավել արդյունավետ ռեսուրսները ն կերային ոչ կերայինոավիոնը ռեսուրսները՝ խական ն այլն): Նա ընտրել է 5 կերային դեղորայք, բուժում (աշխատանք, ման ֆուրաժային են ռավիոն, որոնք տարբերվում խտանյութերի ռասի

Ճ

կերային

Խտանյութերովհարուստ պարունակությամբ: կարճ ժամանակամի-

է 120 կգ քաշաճնավելի յիոնն ապահովում ռացիոնը (Է տարբերակ),որի ջույում (401 օր), քան ֆուրաժային 160 օրում: Երկրորդ՝ոչ կեստակվումէ դեպքումնշված քաշաճը են բտման ռեսուրսի ծախսերնավելանում բայինփոփոխական Աղյուսակ4.3-ում բերված ժամկետիմեծացմանըհամեմատական: կերայինն ոչ կերային ծախսերը՝բտման են բոլոր

տարբերակների

տարբերժամկետներիհամար: տարբերակնընտրելու համար ագարաԱմենաարդյունավետ համեմատում է կերային ն ոչ կերայինԾախսերիտարբեկատերը ծախսերի կանոնի՝փոխաՀամաձայն նվազագույն բությունները: նվազումըւղետք է մեծ կամ բինվող (կերային) ռեսուրսի ծախսերի Ինչ(ոչ կերային) ծախսերի աճից: հավասար լինի փոխարինող է Շ նք

բավարարվում պես երնում է աղյուսակիվ,այս պայմանը ն ոչ կերային ծախսերի կերային որտեղ միջն, տարբերակների ձ

50000

կոր Հավասար արտադրանքի

Տ -

Ճ:

40000

6. Յ

Ք

5: Յ

30000

Շ

Հավասար ծախսերիգիծ 20000

«ԷՀ

Նկար 4.7

1-4 --

Լ

10000

ւ

11000

Ոչ կերայինծախսեր (դրամ)

Շ

Վա"

12000

Է

---Վ»

կգ քաշաճի համար ռեսուրսներիզուգակցում Դ09

են. կերային ծախսերի տարբերություններըգրեթե հավասարվում նվազումը կազմում է 400 դրամ, իսկ ոչ կերային ծախսերի աճը` 200 դրամ: Այսպիսով, 120 կգ քաշաճ ապահովելու համար ագարակատերն ընտրում է Շ կամ Ծ ոացիոնը ն բտման համապատասխան ժամկետը: Նկար 4.7-ում ներկայայված է խնդրի գրաֆիկականպատկերը, որտեղ հորիզոնական առանցքի վրա ոչ կերային ծախսերնեն, իսկ ուղղահայայ առանյքի վրա՝ կերային ծախսերը:Իզոքվանտ կորի վրա 7, 8, Շ, Օ, Ք կետերով նշված են ոացյիոններիտարբերակները:

4.9

ԻՆՉՔԱ՞Ն

քանչյուր հավելյալ միավորի ներդրումիցսպասվող եկամտի աճը պետք է մեծ կամ հավասար լինի այդ հավելյալ ռեսուրսի օգտազործման հետ կապված ծախսերի: Օրինակ, եթե պարարտանյութի վերջին միավորը բերում է ավելի շատ եկամուտ, քան իր արժեքն է, ապա պետք է ավելացնել պարարտանյութի քանակը: Հակառակ դեպքում պարարսանյութի քանակը պետք է պակասեվնել: Արտադրանքի ծավալը կարելի է մեծացնել մինչն այն սահմանը, երբ հավելյալ արաադրանքի արժեքը մեծ կամ հավասար է լրայույիչ ռեսուրսների Ծախսերիվ` /6-Հ Իւ, (4.9) :

որտեղ հ/Ի-ն սահմաճային ֆիզիկականարտադրանքն է, Ք.շ-ը՝ արտադրանքի գինը, 72-ը՝ ռեսուրսի գինը: Քանի որ, ըստ (4.4) բա/Ինաձնի, լթ Բ, ապա Հ

ոլթՀ Ֆ-:

(410) ե Լ կիրառելով սահմանային ֆիզիկական արտադրան քի (4.3) բանաձնր ն հաշվի առնելով, որ 7» 7թ, կարելի է ստանալ ռեսուրս-արտադրանք հարաբերությանհետն յալ բանաճնը. ՃԻ Բ. (412 Ճ՞ լան

Ֆի«

`

գործվող պարարտանյութիմիավորների ն բերքատվության միջն: Աղյուսակի երնում է, որ ամենաբարձրբերքատվությունը(39 900 կգ) ստացվում է պարարտանյութի 6 միավորի օգտագործման դեպքում: Այսինքն, կառավարիչը պետք է եգիպտակորենի արտադրանքի ծավալը պլանավորի 39 900 կգ շրջակայքում, որտեղ Սաբ

Հ

Թ.

4.10

ԱՐՏԱԴՐԵԼ

Ռեսուրս-արտադրանք մոդելը դիտարկելիս, երբ պետք է տրոշվի ռեսուրսի օգտազործման առավել շահութաբեր մակարդակը, կիրառվում է մարգինալիզմիսկզբունքը: Այսինքն`ռեսուրսիյուրա-

Այստեղիկ, յստեղիյ, |

Արտադրանքի ծավալի ընտրությունը պարզաբանենք եգիպտասորենի օրինակով: Աղյուսակ 4.1-ում բերված են եգիպտասորենի արտադրության վերաբերյալ տվյալներ, այսինքն՝ կապը օգտա-

Ի՞ՆՉ

ԱՐՏԱԴՐԵԼ

Ագարակատիրոջ առջե ծառայող մեկ այլ կարնոր խնդիր կապված է արտադրության ճյուղերի ընտրության ն դրանվ զուգակյման հետ: Գրեթե միշտ ագարակատերը գործ ունի ռահմանափակ քանակությամբ ռեսուրսների հետ: Թեն ռեսուրսները դիտվում են որպես փոփոխական մեծություններ, դրանց ընդհանուր է ն սահմանափակ: Այս պայմաններում քանակը հաստատուն խնդիրը հանգում է նրան, որ առկա ւմիոիոխական ռեսուրսների սահմսնափակ քանակն ապահովի առավելագույն շահույթ: Փոփոխականռեսուրսների սահմանափակ լինելը կարող է ունենալ մի քանի պատճառ. ռեսուրսի գնման համար նախատեսված կապիտալի ոչ բավարար քանակ, սեփական աշխատուժի ոչ բավարար քւսնակ ն այլն: Խնդիրը պարզաբանելու համար դիտարկենք հետնյալ օրինակը: Ագարակատերն ունի 1 հա աղքաւռ, 1 հա բերրի հողակտորներ կ 600 կգ պարարտանյութ: Երկու հողասարածությունն էլ ագարակտտերը պատրաստվում է օգտագործել եգիպտավորենի կանաչ գանգված աճելյնելու համար: Նա պետք է որոշում կայացնի, քե ինչպես բաշխի600 կգ պարարտանյութը այդ երկու հողակտորների միջն՝ առավելագույն շահույթ ստանալու համար: Արտադրության ֆունկյիաները աղքատ ն բերրի հողերից ապասվող բերքի համար ներկայացվում ենճ հետնյալ տեսքով.

Ե-/(Ց լ-.

,

» -0Ծ,

որտեղ 3-ը եգիպտալպորենիբերքատվություննէ աղքատ հողերիս, բերքատվությունը բերրի հողերից,4-ը՝ փոփոխականռեսուրսը (պարարտանյութը): Կառավարիչըկազմում է երկու հողատա600 րածբների միջն կգ պարարտանյութի բաշխման տարբերակներ՝ նշելով յուրաքանչյուրի բերքատվությունը(Աղյուսակ4.4): Այս օրինակում տարբեր որակի հողակտորներումաճեցրած եգիպտաՍորենը պայմաճականորենդիտարկվում է որպես երկու տեսակ արտադրանք: Առավել շահավետ տարբերակի ըճտրություն կատարելու համար կառավարիչը ելնում է այն դրույթի, որ փոխարինող արտադրանքի եկամտիաճը պետք է մեծ կամ հավասարլինի փոխարինվող արտադրանքիեկամտի ճվազումիվ.

12-ը՝

ճի: ոլ Հձռ:

Մեր օրինակում ոլ -ըն Քշ

Բջ

-ը աղքատ

«Դ

Ի

՞

Հ

Ց)

Դ

է

Լյ

Դ

օօ «Դ

«Դ

Շ

«ռ

Վ

«Է

«Դ

(4.12)

:

նբերրի

ԷՎ --

հողերում աճես-

եը

ՓԾ

ՀՇ

«Դ

ՇՎ

ծ-Հ

Դ

ՇՎ

րած եգիպտայորենիբերքի 1 կգ-ի սպասվողշահույթն է:

Վերնի բանաձնը կարելիէ ճերկայասպնել հեւտտնյալ տեսքով. ձել.

--Էչ-Յ:

ճ):

/ջ 5,

(4.13)

Ք / ք, հարաբերությունըգտնելու

համար

կառավարիչն

Զ

Ի

--

«Դ

էե

Վ

Հ

՞

օօ

-ծ

օգտվում է հայտնի տվյալներից: Աղքատ հողերիյ սպասվող եգիպտայորենի բերքի շահույթը միջին հաշվով կազմում է 5 դրամ/կգ, բերրի հողերիյ սպասվող բերքի շահույթը՝ 6 դրամ/կգ, այսինքն

Այժմ կառավարչիխնդիրն այն է,

որ

գտնի

Ք. / Ք, հարաբե-

րության այնպիսի արժեք, որը մեծ կամ հավասարլինի 1,2: Դիտարկելով աղյուսակի թվերը` նա պարզում է, որ նշված պայմանին բավարարում է 3-րդ տարբերակը: Այսպիսով, արտադրությունների արդյունավետ զուգակսումը կապահովվի այն դեպքում, եթե առկա 600 կգ պարարտանյութը բաշխվի մեկական հեկտար աղքատ բերրի հողերի միջն 120-480 հարաբերությամբ: Օրինակը ն պարզաբանենքգրաֆիկով:

Ծ

ԷՀ

ՀՕ

3 750 զ

Ց

ա

ոօ

2.

Ի՞0չ է ցույց տալիս արտադրությանֆունկցիան: սահԻնչո՞վ է տարբերվում միջին ֆիզիկական արտադրանքը

Յ.

Ո՞ր փուլն

1.

կոր Հավասար ռեսուրսի

Թ.

Հավասար եկամտի գիծ

ց

ֆիզիկական մանային արտադրանքից: է

համար արդյունավետ արտադրության

համարվում

փուլ:

5.

լ

ջ «Լ

Վ ԱաաաԱԱ

Նկարձձ

ԱՆՈՆՔ,

Բերքատվությունըբերրի հողերում (կգ)

ֆունկցիայի գրաֆիկի

արդյունավետփուլ: Սահմանեք մարգինալիզմիսկզբունքը ն արտադրանքիհավաք

7. ՛

հռրիզոնական առանսքը ցույց է տալիս եգիպտապորենի բերքատվությունը բերրի հողերում, ուղղահայաց աղքատ հոլերում: Գրաֆիկում պատառանցքը՝ բերքաւովությունը կերված կորը կոչվում է հավասար ռեսուրսիկոր կամ արտադրուէ տալիս արտադրության թյան հնա րավորությունների կոր ն ույս հնարավոր ւռարբերակներըառկա ոեսուրսի օգտագործմամբ: Կորի թեքությունը ույս է տալիս, թե հլ արտադրանքի քտնի միավոր է ավելանում Ֆշ-ի յուրաքանչյուր միավորիփոխարեն: Գրաֆիկում է տալիս պատկերված է ճան հավասար եկա մտի գիծը, որը սույ տն Քշբերքատվություններիայն զուգակցումը, որն ապահովում է նույն անփոփոխ եկամուտը: Այսաեղ հաշվի չի առնված օգտագործվող ռեսուրսի (պարարտանյութի)առկա քանակը, ն միայն մի կետում, որաեղ ուղիղը շոշափում է արտադրության հնարավորությունների կորը, ապահովվում է նշված եկամտի չափը ոեսուրսի առկա քանակռվ: Մեր օրինակում դա արտադրությունների զուգակցյման3-րդ տարբերակն է: Ագարակի կառավարիչը կարող է կիրառել վերը նկարագրվածեղանակը ճան տարբեր մշակարույսերի արտադրություններիզուգակկման համար: 4.8-ում

ռեսուրս-

վրա: Ցույց տվեք արտադրության համար Ինչո՞ւ է երրորդ փուլը համարվում արտադրության

6.

Մեկ փոփոխականռետւրսով արտադրության ճյուղերի զուգակցում

.

'

Ինչո՞ւ են եկամուտների նվազմանօրենքը անվանում օրենք: ների հարաբերության փուլը: Ո՞ր կետից է սկսվում արտադրությանարդյունավետ

4.

ՁՈգօ0

Նկար

ՇԱՐՑԵՐ

4.11

հ

8.

բո.

ոչ

Կո ռեսուրսը. միազորով միամորո ԻՆ

շահույթի առավելագույն Սահմանեք

կանոնը:

հավասարության Ե՞րբ է կիրառվում սահմանային արժեջի են, բ. երբ ռեսահմանափակ ա. ռեսուրսները երբ սկզբունքը. սուրսներն անսահմանափակ են: սկզբունքը: արժեքի հավասարուբյան 10. Զնակերպեք սահմանային. ն իզոբոստը չեն 11. Բացատրեք այն դեպքը, երբ իզոքվանտը

9.

ւ

հատվում:

ու Ի՞նչ կարող եք ասել այն դեպբի մասին, երբ իզոբոսւոն իզոքվանտըհատվում են երկու կետում: մա13. Գրեք այն բանաձնը, որը նվազագույնճախսերի կանոնի

12.

է: արտահայտությունն թեմատիկական

4.12 Լ.

կ.

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

աճեցրել է 4000 կգ հացահատիկիբերք` Ագարակատերն Շաշվարկեք միջին ֆիզիգործելով 2000 կգ պարարտանյութ: կական արտադրանքը: պետք Շացահատիկիարտադրությամբզբաղվող ագարակատերը կգ պարարտանյութով է որոշում կայացնի. բավարարվել նս 50 կգ պարարորն ապահովում Է 400Օ կգ բերք, թե` գնել օգտա-

50 կգ տանյուք` հույս ունենալով մեծացնել շահույթը:

լրացու-

ցիչ պարարտանյութի օգտագործումը կավելացնի բերքը 300 կգոտվ: Հաշվարկեք սահմանային ֆիզիկական արտադրանքը (ՂԲ):

ԱԼ

Օգտվելով նախորդ խնդրի տվյալներից`որոշեք, թե արտադրության ո՞ր փուլում է գործում ագարակատերը:

Ռ/.

Շացահատիկի 1 կգ արժե 100 դրամ, իսկ պարարտանյութի Դ միավորը` 600 դրամ: Օգտվելով 1 խնդրի տվյալներից`որոշեք, ապահովվո՞ւմԷ արդյոք առավելագույն շահույթի կանոնը ռեսուրսի օգտագործմանտիված մակարդակիդեպքում:

ԻՐԱԳՈՐԾՈՒՄ

5.1

ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

Տնտեսագիտության մեջ ընդունված է կապիտալի հետնյալ սահմանումը. կապիտալը արտադրության մեջ կատարվածֆիզիարտահայտությունն է: Արտադրամական կականներդրումների դրությունը սկսելուց առաջ ագարակատերըպեւոք է որոշի, թե ինչքան կապիտալ է օգտագործելու ն ինչպես է բաշխելու սահմանափակ կապիտալը: 1. Դիտարկենք այն դեպքը, երբ կասլիտալը սահմանափակ չէ, այսինքն` գարակատերն ունի բավարար քանակությամբ սեփական կապիտալ կամ պարտքով գումար վերցնելու հնարավորություն: Նա պեւտք է որոշի, թե որքան կապիտալ է անհրաժեշտ ներդնել առավել շահսվետ արտադրությանհամար: Փոխառու կապիտալի դեպքում | դրամ վարկ վերցնելու համար կպահանջվի ճմԷ դ դրամի ծախս, որտեղ /-ն վարկի դրույքաչափն է: Մեփական կապիտալի օգտագործման դեպքում ագարակաւտերըպարտքի տոկոս չի մուծում, սակայն պետք է հաշվի առնի սեւիական կապիտալի հնարավոր արժեքր (այն շահույթը, որը կարող է ստասվել, եթե կապիտալը ներդրվի մեկ այլ, առավել շահութաբեր գործի մեջ): Այս դեպքում ճն ընդունվում է որպես հնարավոր արժեքի դրույքաչատի,ն կապիտալի ներդրումը պետք է շարունակվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ ներդրումից ստավվող հավելյալ շահույթը ավելի մեծ է, քան հճարավոր արժեքը: Ըստ մարգինալիզմի սկզբունքի, ընտրվում է ռեսուրսի օգտագործման այնպիսի մակարդակ, որի դեպքում սահմանային արտադրանթի արժեքը հավասար է սահմանային ներդրումների ծախսերին. Նղթ Տվյալ դեպքում օգտագործվող ոեսուրսը կապիտալն է, իսկ Ծախսերը՝կապիտալիձեոք բերման համար վճարվելիք գումարը: Նկար 5.Լա-ում ներկայալյված են սահմանային արժեքի ( Մո) ն սահմանային ներդրումներիծախսերի (Ք) գրաֆիկները, որտեղ Մար -ի կորը ճվազում է համաձայն եկամտի ճվազման օրենքի: 5-ը հավասար է կապիտալի մեկ լրալյույիչ դրամին գումարած 1 Հ: պարտքի տոկոսը՝ Ք, Աոավելագույնշահույթ ստավվում է 2 Հ քանակությամբ կապիտալ ներդնելու դեպքում, երբ Մթ Նկար 5.1 բ-ում բերված է փոխառու կապիտալի օգտագործման դեպքը, ըստ որի օԵ կապիտալի դրույքաչափը հավասար է 7, ԵՇ

կապիտալինը՝ 7, իսկ օմ կապիտալինը` :" Այսինքն, կապիտալի ձեռք բերման աղբյուրները տարբեր են ն ունեն տարբերդրույքաչափեր: Երբ սպառվումէ 7 յածր դրույքաչափով փռխառու կապիտալի աղբյուրը, ագարակատերը ստիպված է լինում պարտք վերյնել ավելի բարձր` 7 ն 7" դրույքաչափով: ՔՀ-ի արժեքը թռիչքաձն աճում է այն կետերում, որտեղ սպաովում է փոխառու կապիտալի աղբյուրը ն հարկ է լինում նոր պարտք վերցնել ա բարձր դրույքաչափով: Առավելագույնշահույթը ստացվում է այն կետում, որտեդ Մթ Բ երբ օգտագործվում է օմ կապիտալ:

վելի

-

Յ

Սահմանայինարտադրաճքիարժեք

«

Մ

ա

Մարման

ծախս րարման

-

լ

օ

՞

թ

Կապիտտլ

Ճ

8.

Սահմանայինարտադրանքիտրժեք Երթ

Լք Գր `

ծխա դերորման Ք.

Հ

-

Նկ.51

բ

Լ

-

»

Կապիտալ

Կապիտալիօգտագործումըմարգինալիզմի սկզբունքով

չէ չ հնարավոր Առանվ դրա հնարավոր Կարնոր է նան հողերի գույքագրումը: Քր ագարակիաշխ ատանքը: կերպով արդյունավետ .

Սահմանափակկապիտալի դեպքում անհրաժեշտ է ընտրել կապիտալի տեղաբաշխմանարդյունավետ տարբերակ, քանի որ հաճախ հնարավորություն չի լինում ձեռք բերել այնքան գումար, Ք, պայմանը: Քանի որ առկա կապիորպեսզիբավարարվի յթ տալը բավարար չէ առավելագույն շահույթ ստանալու համար, պետք է կիրառվիսահմանայինարժեքիհավասարությանսկզբունքը: Ըստ այդ սկզբունքի սահմանափակ ռեսուրսը (կապիտալը) պետք է տեղաբաշխվի արտադրությանճյուղերի միջն այնպես, որ կապիտալը վերջին մբավորի սահմանային արտազրանքի արժսքները (Դտ) նույնը լինեն բոլոր ճյուղերի համար: Սահմանափակ կապիտալի տեղաբաշխման դեպքում կիրառվում Է նան հնարավոր արժեքի սկզբունքը: Կապիտալի ներդրումըպետք է շարունակվի այն ճյուղում, որտեղ նրա շահութաբերությունըամենաբարձրն է, այսինքն հնարավոր արժեքը չի գերազանկում կապիտալի օգզ7ոյբ -ից: տագործմանսահմանայինարժեքիսվ` 2.

Հ

`

5.2

պլանավորել

Շողիկոնսերվացում

բարելավմանմիջոՀողի կոնսերվայումըհողօգտագործման է մեկ տարվա «հանգիստ», յառում է, որի դեպքումհողին տրվում մ: Կոնսերվավումը երբ հողը վարվումէ, բայմ Սանբչի

ամորտիզացիայի: Հաճապատասխան

մատչելի յուն, նասատուներիվ, .

ի

Ձ

տ

:.

բ

ՀՀՀ

է

հետո) րդոարվայումիչ

մ Գոորոն Է

'

Ո ՀԸ լ

ո

աիհամար) ակ Հոր

'

,

-

բերք է

բ Կոնսերվալյման

Հողը համարվում է գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական միջոյը թե` բուսաբուծական, թե անասնապահական մթերքների արտադրության ճյուղերի համար: Ի տարբերություն ռեսուրսների մյուս տեսակների, հողը մշտական ռոեսուրսէ, որը չի խնամքի դեպ ենթարկվում է քում հողը կարող ծառայել հնարավորին չափ երկար: Լավ կառավարումը կարող է ոչ միայն պահպանել հողի արտադրողականությունը, այլն մեծայնել այն: Հողն օժտված է եզակի հատկություններով, որոնցիվ հիմնականը բերրիությունն է, որով պայմանավորված է մշակովի բույսերի բերքի մակարդակըն որակը: Հողերի ոչ ճիշտ օգտագործումը կարող է հասնել բերրիության անկմանը ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության գգալի նվազմանը: Դրանիյ խուսափելու համար ագարակատերը պետք է կիրառի հողածածկույթի պահպանության,արդյունավետ օգտագործմանն հողերի բիրրիության բարձրապմանագրոտեխնիկական, ագրոմելիորատիվ ն հողապաշտպան միջոցառումներ:

Հ

պակասիպատճառովՍածր խոնավության շնորհիվ կուտակվումեն խոնավում: ու սննդանյութեր,հողը մաքրվումէ մոլախոտերիս է ունենում բերքատվուորի արդյունքումտեղի ի հայտ ան զգալի աճ: Կոնսերվայմանդրականազդեցությունը թ) է գալիս տարիներիընթացքում: ըստ տարինեՆկար 5.2-ում բերվածէ հողի բերքատվությունն հողի համար (13: հետո () ն չկոնսերվայված րի՝կոնսերվայումիս մ. որտեղ ատա

:

ՇՈՂԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄ

ԵՎ ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

Մոկաա րային շրջանն

մաքուր վելի ձնով կիրառվումէ չորայի

'

լ լ ' օ

Նկար 5.2

ճւերվամված

լ

,

ւ

է

՛

5արիներ

մակարդակըկոնսերվացվածչկոնսերվամված Բերքատվության ն

հողերից

Շողի վերահսկումը սեփականության իրավունքով Ագարակային գործը սկսելուց առաջ կառավարիչը պետք է որոշի, թե որքան հող է իրեն անհրաժեշտ: Հողը գնելու կամ վարձակալելու առավելությունների ն թերությունների դիտարկումը կարող է օգնել ագարակատիրոջը՝ճիշտ ընտրություն կատարելու հարւյում: Հողի վերաբերյալ կայացրած որոշումը խիստ կարնոր է, քանի որ դրա արդյունքները ի հայտ են գալիս տարիներիըճթավքում: Թեն հողի վերահսկման ձների ն հողօգտագործման վերաբերյալ չկան պատրաստի լուծումներ, սակայն ագարակատերը կարող է ճիշտ որոշում կայապյնել`ելնելով իր նպատակներիցն առկա պայմանների: Հողը մնայուն արժեք է, որը հաճախ ձեռք է թողնեբերվում որպես կապիտալ`հետագայում ժառանգորդներին ունի մի շարք առավելուլու ճդատակով: Հողի սեփականճությունն

թյուններ, »

`

»

»

վարձատուն

կարը Աթ

դեպքում՝ սեփական հողը կարող

է

ծառայել

վար

ծախսերը: մեակնում արտադրական ՝

հողի սեփականությունը հուսալի պատնեշ է դրամի արժեզրկման դեմ, քանի որ հողի գինն աճում է դրամի արժեզրկմանը զուզընթաց: Որպես սեփականություն հողի ձեռքբերումն ունի ճան թերություններ, որոնյիյ հիմնականներնեն.

»

հողի գնման համար արված պարտքերը դրամի հոսքի դժվարությունները

ն

տար

կապիտաղը

»

հողի ձեռք բերման հետ կապված մեծ պարտքի առաջացմյսն ն ազատ միջոցներիսակավության պատճառով սահմանա-

ագար

Ը: վարձակալում.

վարձակալությունը

վարձակալության հետնյալը Մյուսառավելությունները թաբերություն: կապիտալ

րածքներիվերահսկումը բարձը Հրո սահմանափակկապիտալի ապահովելներդրված եմ. ազատ

ար չէ հողի զնմանպատճառող, երբ կապիտալըսառելյված ն անասուններ շրջանամեքենաներ, կարող է

»

օգտագործվել

այլ

ոու

միջույներգնելու համար փոփոխելուավելի

հողատարածության չափերը

»

տություն

կան

դեց

ազա

վարձակալության կնթված որոյ

մի քանի տարով կ է տալիս անհրաժեշտություն մանագիրը հնարավորություն մասիմ կամ վարձակալել հրաժարվելհողերի մի

.

դեպքում ճոր

հողակտորներ

ճկունություն ֆինանսական

»

ճշգրտվելըստ բերքիծավալի չափը հանգնելու դեպքումվճարման

չափը կարող վարձավճարի

երիմինչդեռհողը տատունունի

Հ

է

դրանիվ բխող

հողի գնման պատճառով դրամի սառեյումը. սահմանափակ մեծ շահույթ է բերում, երբ այն հաճախ ավելի րդրվում է մեքենաներ,սարքավորումներ ն շրջանառու այլ միջույներ ձեռք բերելու համար

բերակըհողի

մ

համար ամենագերադասելի մեց տողոոու հնարավորէ, ապա Եթե հողի իջոյով Աո

»

»

վերադա

հողի Վարձակալությամբ սկսնակ Սահմանափակկապիաալ ունեյող վերցրած

երաշխիք

կառավարիչն ազատ է հողօգտագործման վերաբերյալ ինբնուրույն որոշումներ կայանելու հարցում

ն դրանցից ներդրումները արտադրական

սպասվողշահույթը որն նվազումէ ազատ կապիտալը, ն րողի գնմանպատճառով կիրառումը ացնումէ անհրաժեշտտեխնոլոգիաների

»

ի տարբերություն վարձակալության, չկա այն վտանգը, որ կարող է հետ վերպնելհողը՝ դրանով իսկ խափանելով ագարակային գործի բնականոնընթացբը որպես

փակվում են

Հողի ՞

«

վարձակալումն

է

նան

ն

թերություններ.

անորոշություն կարճ ժամկետներըագապայմանագրերի վարձակալական քանի որ հողը են դնում, վտանգիտակ աշխատանքը կողմիցհեւտ վերցնելը մի մասը վարձատուի

րա կաճ ակի

է

հեւտ կապված հողօգտագործման խափանել

կարող

արտադրո՞

թյունը

»

»

օժանդակվատ հարմարություններ սովորաբարհողը վարձակալությամբ տվող վարձատուն քիչ է հոգում շինությունների վ իճակի մասին, ն վարօժանդակ ձակալըինքն է ստիպված լինում գումար ներդնել պահեստային շինությունները կարգի բերելու կամ ճույնիսկ կառուսելու նպատակով սեփականկապիտալիդանդաղկուտակում առան սեփականհողի ագարակատերըկարող է իր կա տալը մեծայյնելմիայն մեքենաներ, անասուններ դրամի խնայողություններ անելով: :

» »

իի

Շողի գնում Հողի գնումը կառավարչիկողմի կայայվող կարնորագույն որոշումների մեկն է, քանի որ այն պահանջում է խոշոր դրամական ներդրումներ ն կանխորոշումէ ագարակիզարգայումը երկար տարիներիընթայյքում:Ռրոշում կայանելու առաջ անհրաժեշտ է առաջին հերթին գնահատելձեռք բերվող հողը՝ հաշվի առնելով հետնյալգործոնները. հողի բերրիությանվիճակը, տեղագրութ յունը, կլիման

Նկար 5.3-ում բերված են արտադրությանֆունկյիաները աղքատ ն բերրի հողերի համար: Աղքատ հողերից ստայվող արտադրանքը ներդրումների բոլոր մակարդակների դեպքում ավելի փոքր է, քան բերրի հողերինը:Նույնպիսին է նան բերքատվության առավելագույն չափը, ընդ որում, արտադրական ծախսերը (օրինակ, աշխատանքի ն մեքենասարքավորումների ծախսերը) գրեթե են ն նույնն աղքատ բերրի հողերի համար: Համեմատելովաղքատ ն բերրի հողերում բերքատվությանՍուսաճիշները ն արտադրական ծախսերը,որոնք գրեթենույնն են, կարելի է ենթադրել,որ աղքատ հողերի բերքից ստացվող շահույթը ժամանակի ընթացքում որոշումն շատ ավելի փոքր կլինի: Շահույթի է անհրաժեշտ երկու տիպի հողերի արժեքներըգնահատելու հա-

տարբերության

մար:

Բերրի հող

2.

»

«

.

հարնանությունը հեռավորությունը ճանապարհների, բնակա-

րերին: շուկաների

լ»

այրերի ն

»

»

»

կ շինությունների բարենորոգումների առկայությունը

Նկար

չափերը վճարման ձնը:

Նախքանգնելըպետք է բայահայտել այն բոլոր հանզամանքբ Ճերը, որոնք իջեյնում են հողի արժեքը: Անհրաժեշտ ման կրկիտուսումնասիրելշենքերի ն վիճակը, հողերի բերրիությանաստիճան ոռոգման լյանյի վիճակը էրոզիոն ե հողերիբարելավման յլն: ողը բերրի է, սակայն տարիներիընթացքում 6 իշտ չի ցք շահագործվել,ապա լավ կառավարման շնորհիվ կարելի է վերականգնել նրա հատկու-

ԷՐ

շինությունների կառույվածքը, ,

Է"ըլ Բե Բունը, րիի ը.Ե որյունը, հնարավորությունները

թյունները:

Ներդըմւսն մակարդակ 5.3

Արտադրությանֆունկկիաներըբերրի ն

աղբատ

հոդերի համար

Հողի գնահատումը ւվահանջում է որոշակի գիտելիքներն վերլուծություն անելու ունակություն: Մի շարք երկըներում դրանու| զբաղվումեն մասնագիտակվածկագմակերպություններ, որոնք ուհետո սումնասիրություն կատարելուց հաճախորդներիններկայալյնում են մաճրամասն հաշվետվության հողի ընթայիկ արժեքի վերաբերյալ: Հարկ է համառոտակիկանգ առնել հողի գնահատման մի քանի հարսյերիվրա: Հողը գնահատելիսկիրառում են շուկայական գնահատման կ շահույթի կապիտալացմանեղանակճերը: Շուկայական գնահատման եղանակով գինը որոշելիս որպես հիմք է ընդունվում վերջերս վաճառված նույնանմամճհողի վաճառքի գինը` համապատասխան ճշտումներով: Շահույթի կապիտա125

լացման եղաճակի դեպքում հաշվարկվում է գնահատվող հողատարածքիս սպասվող շահույթի այժմյան արժեքը: Ըստ այս եղանակի հաշվարկվում է ապագա տարեկան շահույթը ն սառեսման է հետնյալ բանաձնքվ. դրույքաչափը: Հողի արժեքը

գնառատվում ,--(5.1)

Բ

կամ

6.2)

մառ ՛

Ն-ն

գնահատվողհողի արժեքն է, Ի-ը՝ տարեկան շահույթը,

որտեղ 1-ն՝ սառեցման դրույքաչափը: Վերջինս որոշելու համար ագարակատերըհետաքրքրվումէ, թե ինչ գնով են վաճառվել շրջակայքում գտնվող նույնանման հոդատարածքներըն հաշվարկում է դրանց միջին տարեկան շահույթը: Տեղադրելով վաճառված հողատարածքի գնի ն շահույթի արժեքները(5.2) բանաձնի մեջ՝ նա որոշում է սառեցման դրույքաչափը: Այսպիսով, ագարակատերըստանում է բոլոր անհրաժեշտ տվյալները իր հողը գնահատելու համար: Օրինակ. ագարակատերն ունի 3 հա հող, որի վրա աճեցնում է ցորեն ն գարի` տարեկան ստանալով 45000Օ դրամ չահույթ: Ցանկանալով գնահատել իր հողը կապիտալացման եղանակով` ճա հետաքրբրվում ն պարզում է, որ մեկ ամիս առաջ շրջակայքում 4000000 դրամով վաճառվել է 6 հա մակերեսով նույնանման հողամաս: Ելնելով վաճառված հողամասի վրա աճեցրած մշակաբույսերի բերքատվությունից`ճա հաշվարկում Է հողամասի միջին տարեկան չահույբը, որը կազմում է 1000000Օ դրամ: Տեղադրելով ստացված բվերբ (5.2) բաճաձնի մեջ` ագարակատերըստանում է սառեգման դրույքաչափի արժեքը. :չ

1000 000

Շաջորդ քայլով ր յով

դրամ

"025

Հողի վարձակալում Հողի վարձակալման դեպքում վարձատուն` հողատերը, իրեն պատկանողհողը տալիս է վարձակալին՝հողօգտագործողին՝ժամանակավորօգտագործմանհամար: Այդ մասինկնքվում է համապատասխան պայմանագիր, որտեղ նշվում եւ վարձակալության ժամկետը, գինը, վճարման ձնը, կողմերի պարտավորությունները, պատժամիջովւներըԼ այլն: Ընդունված է հողի վարձակալության համար վճարման երեք ձն. դրամական վարձավճարով, ստակած բերքի բաժնեմասով,անասնապահականմթերքներով: Դրամական վարձավճարիդեպքում պայմանագրումնշվում է յուրաքանչյուր հեկտարի կամ ամբողջ հողատարածքի համար սահմանված վարձավճարը: Պայմանագրում կարող են նախատեսվել սահմանափակումներ:Վարձատաւն իրավունք ունի ներկայավնելու հողօգտագործմանհետ կապված պլահանջներ.ւվահպանել ջրամբարները,ճանապարհները,պարիսպները,սանդղավանղը (տեռասները) ն այլն: Դրամական վճարման ձնն ունի մի շարք առավելություններ ն թերություններ: Դրանվիվ հիմնականներն են. 1.

Պարզությունը: Դրամական վճարման ձնը վեճերի ավելի քիչ առիթ է տալիս, քանի որ վարձավճարը հաղռակսահմանված գումար է:

2.

Կառավարման ազատությունը: Հաստատուն գումար վճարելով վարձատուին՝վարձակալն ազատ է գղրծի վերարբրերյալ որոշու մներ կայացնելու հարկում: Հմուտ կառավարման շնորհիվ նա կարող է կազմակերպել արդյունավետ արտադրությունս̀տանալով մեծ շահույթ:

3.

Ռիսկը: Վարձակալըռիսկի է դիմամ՝ վարձավճարի չափը կախմանմեջ չդնելով բերքիծավալից: Անկախ ճրանից, թե

՛

ագարակատերը արժեքը. րազ րը հաշվարկում հաշվարվ է իր հողի հողի արժեքը

յ, Ք

դրամ

Հողի գնման մասին որոշում կայասնելուս առաջ անհրաժեշտ է կատարել դրամի հոսքի վերլուծություն: Այն հողի գնահատման եղանակչէ, սակայն օգնում է պարզել, թե դրամի ներհոսքըբերքի վաճառքից բավարար կլինի՞արտադրականծախսերըծածկելու ն հողի գնման համար վերցրած վարկի տոկոսներըմարելու համար:

450.000 .

0,25

դրամ

Է

դրամ

ինչպիսին է իր ընթացիկտարվա եկամուտը, նա վոր է վճարել սահմանվածգումարը: 4.

պարտա-

տությունը որոշումներ կայանելու հարյում սահմաճաւիակվում է վարձատուիմիջամտությամբ:

Վարձատուի կողմից շահագրգովածությանբալակայություն: Քանի որ հողատերըշահագրգոված չէ արտադրության զարգացմանհամար (նա առանյ այդ էլ ստանում է վարձավճարը),նա միջույներ չի տրամադրումկապիտալ բարենորոգումների համար:

4.

2.

Ռիսկի բաժանում: Անբարենպաստ պայմանների դեպքում (յրտահարություն, երաշտ ն այլն) վարձատուն կիսում է ոիսկը վարձակալիհետ: Կառավարման վերահսկում: Վարձատուն, որպես շահագրգոված անձ, ստիպված վերահսկելվարձակալի գործունեությունը թե՛ որոշումներ կայացնելու, թե՛ արդյունքներն ամփոփելու փուլում:

է

:

Անասնապահականմթերքներով վճարումը քիչ է տարբերվում բերքի բաժնեմասով վճարումից:Սովորաբար վարձատուն տրամադրում է ոչ միայն հողը, այլն շինությունները, անասունների գլխաքանակի մի մասը: Վճարման այս ձնի առավելությունները, թերություններըն հնարավոր պրոբլեմներըթվարկվում են ստորն. 1.

Ռիսկի բաժանումն այս դեպքում ավելի արդարասի է, քան վճարման այլ ձների դեպքում:

2.

Կապիտալ ներդրումներ:Քանի որ վարձատուն է կատարում հիմնական կասլիտալ ներդրումները(հող, աճասունճեր), ապա վարձակալըիր միջույներըկարող է խնայել արտադրականծախսերի համար: Ոչ մեծ կապիտալ ունեցող ձեռնտու է վճարման այս ձնը: ագարակատերերին Համատեղկառավարման խնդիրն այս դեպքում շատ կարնոր է դառնում, քանի որ ն՛ վարձատուն, ն՛ վարձակալըհավասարապես կիսում են գործի ոիսկը: Վարձակալի ազա-

3.

մթերքներով վճարման այս ձնը պահանջում է մանրակրկիտհաշվառում ն բոլոր ծախսերի ու եկամուտներիմասին հաշվետվությունների կազմում:

Վարձակալմանարդյունավետությունը

Բերքի բաժնեմասով վճարման դեպքում հողի վարձակալության դիմա վարձատուն ստանում է բերքի նախապեսսահմանված մասը՝ միաժամանակ ծածկելով այդ մասի արտադրական ծախսերը: Բերքի բաժնեմասով վճարման ձննճ ունի մի շարք առավելություններ ն թերություններ. Լ

Հաշվետվություններ:։ Աճասնապահական

:

Հողի վարձակալության պայմանագրի կարնորագույն պայմաններն եճ՝ վարձակալության ժամկետը ն արտադրականծախսերի բաշխումը, որոնք էապես ազդում են թե վարձատուի, թե՛ վարձակալի եկամուտներիվրա: Մովորաբար պայմանագիրը կնքվում է Լ-իս մինչն մի քանի տարվա ժամկետով: Մեկ տարվա երկարայյվում են, պայմաճագրերըգործնականում տարեյտարի սակայն պետք է հաշվի առնել, որ վարձատունազատ է հողը վաճառելու կամ մեկ ուրիշի հետ ավելի ձեռնտու պայմաճազիր կնքելու հարյում: Այս հանգամանքը միշտ լարվածության մեջ է պահում վարձակալին ն ստիպում օգտագործել բերրի հողերը` ջաճք չգործադրելով հողերի բարելւսվման համար: Արտադրականծախսերի ոչ ճիշտ բաշխումը նույնպես կարող է նվազեսնել հողօգտագործման արդյունավետությունը:Ագարակային գործի կառավարման մասնագետներըխորհուրդ են տալիս բերքինհամամասնռրեն բաժանել նան այն ծախսերը,որոնք անմիջականորենկապված են արտադրության հետ: Դրանք են սերմացկուի,պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների,ոռոգման ջրի ծախսերը: Հակառակդեպքում ներդրումներիոչ արդյունավետ օգտագործումըն շահույթի նվազումն աճխուսափելիորեն կհանգեյնեն վեճերի վարձատուի ն վարձակալի միջն: Աղյուսակ 5.1Լ-ում բերված օրինակը լույս է տալիս, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ, եթե վարձատունծախսերիմի մասը իր վրա չվերպնի:Ըստ առավելագույն շահույթի կանոնի՝արտադրությունն առավել արդյունավետէ, երբ սահմանայինարտադրանքիարժեքը հավասար է օգտագործվածռեսուրսի գնին: Բերված օրինակում պարարտանյութիմիավորի գինը հավասար է 6000 դրամ: Առավելագույն շահույթը ստացվում է, երբ սահմանային արտադրանքի արժեքը նույնպես հավասար է 6000 դրամ՝ 600 կգ պարարտա129

նյութ օգտագործելու դեպքում: Երբ վարձակալն ստանում է արտադրանբիկեսը, նրան ձեռնտու չէ պարարտանյութի օգտագործման այդ տարբերակը: Վարձակալի համար սահմանային ար-

տադրանքի արժեքը՝

բ

1թ

:

դրամ, մինչդեռ պարարտաճնյու-

թի միավորի գինը դրամ է, ուստի չի ապահովվում Նրբ Եւ պայմանը: Նրա համար առավել շահավեւոր 500 կգ պարարտա6000

Հ

նյութի օգտագործումն է, երբ

Մթ

դեպքումբերքատվությունընվազում է `

Աղյուսակ 5.1

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԻ

ՕՐԻՆԱԿ Պ արոր

ՈՉ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

Պ ԱԱ

դրամ: Սակայն այդ

Հ

700-իվ մինչն 38 800 կգ:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

|

|

ձ հմանճ ն գիպտացո- Սահմանային Վարձակալի տանյութի նյութի րենի կանաչ| արտադրանքի | սահմանային միավորներ | չափաքանակ,| զանզվածի արժեք, արտադրանքի արժեք, դրամ կզ բերքատվու-դրամ -

-|Ե

-

թյուն, 1գՊա աբ

"թ

31 000

43 000

24 500

37000

42 000

21 000

38 800

12 000

19 700

լ

Ք.-ը՝ պարարդանյութի միավորի գինը հավասար է

դրամ 0100 կգ «2

"

դրամ/կգ)

Վարձատուի համար ձեռնտուէ բարձր բերքատվությանտարբերակը, քանի որ նրա եկամտիվրա չեն անդրադառնումպարարտանյութի գնման ծախսերը: Այս իրավիճակը հակասություն է առաջալյնում վարձատուի ն վարձակալի միջն: Վարձատուի համար գլխավոր պույանիշը բերքատվությունն է, իսկ վարձակալի համար` առավելագույն շահույթի կանռնը: Տարաձայնություններիս խուսափելու համար անհրաժեշտ է բաշխել ծախսերը երկու բերքի մասնաբաժիններինհամապատասխան: կողմերիմիջն՝

5.3

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Աշխատանքը առանձնահատուկռեսուրս է. ի տարբերություն ռեսուրսների այլ տեսակների, այն չի կարող պահետոավորվել, կուտակվել՝ հաջորդ ամսում օգտագործելու համար: Աշխատանքը պահանջում է հմուտ կառավարում ամբողջ տարվա ընթապքում: Ագարակում աշխատանքըկարող է լինել գործավարձային,սեզոնային ն հիմնական: Հիմնական աշխատանքը կատարվում է ագարակատիրոջն նրա ընտանիքի անդամների կողմիս, որոնք դրամական վարձատրություն չեն ստանում: Քանի որ այդ դեպքում տեղի չի ունենում դրամական արտահոսք, նշված աշխատանքը հաճախ անտեսվում է: Ինչպես ն մնայած ռեսուրսները, ազարակատիրոջ ն ընտանիքի անդամների աշխատանքն ունի հնարավոր արժեք: Ագարակի անդամներն իրենվ աշխատանքի փոխհատույումն անուղղակիորենստանում են ընտանեկան ծախսերի համար նախատեսված գումարի տեսքով: Այս անուղղակի աշխատավարձը փոփոխական է ն կարող է խիստ տատանվել տարեցտարի: Ագարակի դրամական եկամուտն առաջին հերթին ծախսվում է հաստատուն դրամական ծախսերըծածկելու համար: Աշխատանքը ագարակի այլ ռեսուրսներիցտարբերողկարնոր առանձնահատկությունըմարդկային գործոնն է: Մարդկանս հեւո առնչվելիս կառավարիչը պետք է հաշվի առնի նրան շահերը, կսանկությունները,նպատակները, հոգսերը, կարողանա այնպես որ զգա իր կատարած աշխատանքի կարնորությունըընդհանուր գործի համար ն շահագրգոված լինի աշխատել բարձր արդյունավետությամբ: Աշխատաժամանակիօգտագործմանգլխավոր սկզբունքներիս մեկն այն է, որ ապահովվի աշխատուժի արդյունավեւո ն լրիվ տեղաբաշխումըտարվա ընթայքում: Սա բարդ խնդիր է, քանի որ գյուղատնտեսականաշխատանքներըկրում են սեզոնային . բնույթ: Օրինակ, գարնանըն աշնանը գյուղատնտեսական աշխատանքների լարված ամիսներին աշխատուժի պահանջարկըկարող է գերազանսյելառկա քանակը: Այդ ամիսներին անհրաժեշ տություն է ծագում ներգրավել օրավարձով աշխատոդների կամ անսնել երկարօրյաաշխատանքայինգրաֆիկի:Աշխատանքիարդյունավետ կազմակերպման նպատակով օգտակար է կազմել

աշխատանքը, յուրաքանչյուր աշխատող կառավարել

13 1

գործողությունների օրալյույց` ագարակի բոլոր ճյուդերի համար պահանջվող աշխատանքին առկա աշխատանքայինռեսուրսների

բաշխումով:

Նկար 5.4-ում պատկերված գրաֆիկիւյ երնում է, որ ագարա(ապրիլ, մակատիրոջաշխատանքը չի լրանում որոշ ամիսների յիս, սեպտեմբեր,հոկտեմբեր, նոյեմբեր)պահանջարկը,իսկ մշտական աշխատող վարձելն անարդյունավետ է, քանի որ ստեղծում է աշխատուժի ավելցուկ: Այս խնդիրը կարելի է լուծել` օրավարձով աշխատողներ ընդունելով: Կա վերոհիշյալ խնդրի լուծման մեկ այլ տարբերակ. վերանայել արտադրությանճյուղերի զուգակյումը ն ընտրել այնպիսինը, որի դեպքում աշխատաճթը կրաշխվի ճյուղերի միջն ամենաարդյունավետ ձնով: Դիտարկենք աշխատանքային ոեսուրսների տեղաբաշխմանմի քաճի տարբերակ:

Լ

Լժարակատիրոջ նվարժուաշխատանք 6...

Հ

-՛

՛

3 250

ամ աացոարաաի

ԼՏԳաաաա

Զառա

աաւաա-

ւ--

| 2,4ԱԽ

է

Նկար

5.4

ՄՊԱմ

Ամիսներ

հռ

ճ«

ԿԱ

Պահանջվող ն առկա աշխատանքիգրաֆիկ

Առկա է հիմնական աշխատուժի ավելյուկ: Երբեմն ագարակատիրոջկամ ռչ հիմնական աշխատողներիաշխատանքն ւսմբողջովին չի օգտագործվում:Եթե աշխատողըստանում է հաստատուն աշխատավարձ, ապա անկախ աշխատաժամերիքանակիս, ծախսերը չեն փոխվում: Այսինքն, ռեսուրսը ճսշխատաժամերը) մեկ միավորով ավելաւյնելու դեպեում չեն մոփոխվի ոեսուրսի 1.

ավելայման հետ կապված ծախսերը (ռեսուրսիմիավորի ծախսերը): Այս դեպքում ռեսուրսը միավորով ավելացնելու ծախսերըհավասար են զրոյի: Աշխատանքայիններդրումըյուրաքանչյուր ճյուղի համար պետք է ավելասվի այնքան, մինչն դրա սահմանային արտադրանքի արժեքըհավասարվիոեսուրսիմիավորի ծախսերին (տվյալ դեպքում՝ զրոյի): Ագարակատիրոջհամար, որն իր աշխատանքիդիմաց չի վարձատրվում,անհրաժեշտ է հաշվի առնել նրա աշխատանքի հնարավոր արժեքը, ռրը պետք է հավասար լինի սահմանայինարտադրանքիարժեքին:Այսինքն, ագարակատիրոջ աշխատանքի ներդրումըպետք է շարունակվի մինչն նշված սահմանը, իսկ մնալյած աշխատանքային ռեսուրսներնօգտագործվեն այլ նպատակով: 2. Առկա է սեզոնային աշխատանքի ավելցուկ: Եթե կառավարիչը կարող է վարձել մեծ թվով սեզոնային աշխատողներ,ապա այդ աշխատանքի օգտագործմաննկատմամբ պետք է կիրաովի առավելագույն շահույթի կանոնը: Աշխատանքն ավելալյվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ արտադրանքիսահմանային արժեքը չի հավասարվել աշխատանքի միավորիծախսերին: 3. Աշխատանքային ռեսուրսները սահմանափակեն: Եթե առկա աշխատանքայինռեսուրսներն ավելի քիչ են, քան այն աշխատանքը, որը պահանջվում է արտադրության արդյունավետ կազմակերպմանհամար, պետք է կիրառվիսահմանային արժեքի հավամարության սկզբունքը: Սահմանափակ աշխատանքային ոեսուրսներով կարելի է առավելագույնշահույթ ստանալ, եթե արտադրության յուրաքանչյուր ճյուղում օգտագործված աշխատանքի վերջին ժամից ստայպվածարտադրանքիսահմանային արժեքները հավասար են միմյանց: .

Աշխատանքիարդյունավետության որոշում Աշխատանքի արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն աշխատողի հմտությունից, այլն գործի ծավալի, աստիճանիվ,հողի բերրիությունից ն շատ այլ գործոններից:Աշխատանքի արդյունավետությունը ռրոշելիս օգտվում են մարդտարի սկզբունքից, ըատ որի համադրվում են ընտանիքի անդամների ն վարձու աշխատողների աշխատանքը: Օրինակ, եթե ագարակատերնաշխատում է ամբողջ տարվա ըն-

մեքենայացմա

ագարակատի

ռե ճ ն ռեսուրսների ճե օգտագործումը` աշխատանքային վ արդյ ունավետ ը Գտագոր (նվազագույն ծախսերով) տեղի է ունենում, երբ մեկ աշխատողը խնամում է 15 կով, երկուսը՝ 30 կով ն այլն: Եթե ագարակատերը որոշում է ավելացճել կովերի գլխաքանակը15-ի մինչն 19, ապա, քանի որ մեկ մարդու աշխատանքն արդեն չի բավակաճայնի խնամքն ապահովելու համար, նա ստիպված է վարձել երկրորդ ովին չի աշխատողի, որի աշխատանքն ք0 ամ ամբողջովին չի օգտագործվի: օգտագործվիԱյդ դեպքում արտադրական ծախսերն աճում ենճ: Այս իրավիճակի դուրս գալու համար ագարակատերըպետք է բարձրացնիաշխատանքի արդյուճավետությունը՝ կիրառելով նոր տեխնոլոգիաներ, որոնք հնարավորություն կտան ավելասնել մեկ աշխատողի կողմիս խնամվող կովերի գլխաքանակը:Օրինակ, աշխատանքի արդյունավետությունը բարձրասնելուհամար կառավարիչըկարող է ոչ թե վարձել նս մի կթվորուհի, որի աշխատանքի ընդամենը մի մասն է պահանջվում ագարակում, այլ ձեռք բերել կթի լրայուսիչ ագրեզատ: Այսպիսով, աշխատանքը կարելի է փոխարինելկապիտալ ներդրումներով ն ստանալ ավելի մեծ եկամուտ: Սակայն, ինչպես հայտնի է, ներդրումներիփոխարինումը կարող է արդյունավետ լինել այդ ներդրումներիորոշակի զուգակյման դեպքում: Կապիտալ ներդրումներիավելայումը յուրաքանչյուր աշխատողի հաշվով կմեծապվնի շահույթը հետնյալ դեպքերում. լ. Երբ ընդհանուր ծասխերը նվազում են, իսկ արտադրանքը

թայքում, ընտանիքիանդամները՝չորս, իսկ վարձու աշխատողնմերը՝ հինգ ամիս, ապա, գումարելով `

ամիսները, կստանանք: արին Ընտանիքիանդամներ աին Վարձու յ առըս հատորը ատա Ագարակատեր

21:12

շ

դասենը

Հ

1,75 մարդ-տարի,որտեղ 1,75-ըաշխատանքիհամար-

ժեքությանգործակիսնէ: Աշխատանքի համարժեքության գործա-

կիսը սույս է տալիս, թե քանի աշխատող պետք է աշխատի տարվա ըճթայյքումլրիվ օրով, որպեսզի փոխարինի ագարակում ւռարբեր պայմաններով աշխատողմարդկանվ: Աշխատանքի արդյունավետությանբարձրամման ուղիներիս ը մեկը տնտեսական թյան ճյուղերի զուգակվումը: Նկար 5-ում բերված բեր մեօության նախիրներիհամար ամեն կովին բաժին ընկնող աշխատանքային ծախսերը:

սկզբունքների Հ Հ ՆԱ արարո» ո որ :

-

.

մնում

2.

Հ

է Յ

Հոթ

Ս

'

Չա

լ :

Կովերի գլխաքաճակը

Հաղ

3.

Երբ խնայված աշխատանքը կարող է օգտագործվել տադրանքն ավելապնելուն ընդհանուր գործի շահույթը ծամնելու համար

արմե-

Երբ կարող են զուգակցվել վերոհիշյալ երկու տարբերակճերը:

՛

Նկար 5.5 Աշխատանքային ծախսերըմեկ կովի հաշվով (տարբերմեծության ճախիրներիհամար):

Գրաֆիկից երնում է, որ աշխատանքայինծախսերը նվազագույնն են, երբ մեկ աշխատողինբաժինէ ընկնում 15 կով: Այսինքն,

է հաստատուն

`

Աշխատանքի փոխարինման համար կիրառվող կապիտալի շահութաբերությունը որոշելու ճպատակովկազմվում է մասնակի բյուջե: Կառավարիչը պետք է ուսումնասիրի ագարակումկատար-

Իկ

ասքը

Անն Կրունները Ախ աին Ն

անակը Նա լու նպատակով: պետք է

-

բոլոր գիտենա աշխա կատարվող

տանքների առանձին գործողությունները, վերլուծի յուրաքանչյ

ըը՝ փորձելով պատասխանելհետնյալ հարպերին.ինչի՞համար է կատարվում այս կամ այն գործողությունը, կարո՞ղէ արդյոք այն կրճատվել, կարելի՞է համատեղելմի քանի գործողություն,կարելի՞ է արդյոք այն կատարել ավելի ուշ կամ ավելի շուտ, ինչո՞ւ է գործողությունըկատարվումհենվ այդ ձնով, չկա՞արդյոք կատարման ավելի արդյունավետ ձն: Նշված հարյերի պաասխանները կօգնեն ագարակատիրոջըկ̀ատարելագործելուարտադրության

գործընթակը: Աշխատանքի պլանավորման համար օզտակար `

կազմել տարեկան ն օրական աշխատանքային գրաֆիկներ: Տարեկան պլաններում առաջնահերթությանկարգով նշվում են այն աշխաժատանքները, որոնք պետք է պարտադիր կատարվենորոշակի մանակահատվածում(վար, յանք, էտ, բերքահավաքն այլն): Իսկ այնպիսի աշխատանքներ, ինչպիսին է, օրիճակ, շինությունների նորոգումը, կառավարիչը տեղափոխում է քիչ ծանրաբեռնված Օրական պլանը կարող է կազմվել մի քանի րոպեի ամեն առավոտ կամ ճնճախորդ երեկոյան: Այն ժամաընթասքում` նակը, որը ծախսվում է հաջորդ օրվա աճելիքները լու համար, իզուր կորյրած ժամանակ չէ:

ամիսներին:

է

կազմակերոլե-

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱՏԱԿԱՐԸԼՄ

Ս

Գյուղատնտեսական արտադրության մեթենայայումը էապես ազդում է արտադրանքիինքնարժեքի, արտադրության ծավալների, տեխնոլոգիաներին աշխատանքի պահանջարկիվրա: Մեքենայացման ծախսերըկազմում են մշակաբույսերիարտադրության ընդհանուր ծախսերի զգալի մասը: Մշակաբույսերի արտադրության ճյուղային բյուջեներիտվյալները վկայում են այն մասին, որ հաճախ արտադրականծախսերիշուրջ 50 տոկոսը կապված է մեն քենաների սարքավորումներիօգտագործման, վառելիքի ն աշխատուժի ծախսերի հետ: Եթե հողի վճարն անտեսվում է, ապա տոկոսն ավելի է մեծանում: Ոռոգվող մշակաբույսեայդ ծախսերի րի դեպքում մեքենայալյմանծախսերն աճում են պլոմպերի,ջրաշարժիչների ն լրայույիչ աշխատուժի ծախսերիհաշ-.

Աաաա

մեջ մեքենամթերքներիարտադրության Անասնապահական են աճում տեխնոլոնոր յայսմանծախսերը ավելի վածը են, թեն ծախսերը գիաների կիրառմանըզուգընթայ: Մեքենայայման ն շիհողի քան կողմիկ, են ագարակատիրոջ ավելիկառավարելի ն սարքավորումնենություններիծախսերը,քանի որ մեքենաները են գնվում ն վաճառվում,քան անշարժ գույքը: րը ավելի հաճախ տեսակի մեքենաներ Կառավարիչը որոշում է կայանում, թե ինչ են անհրաժեշտ ագարակում:Մեքենաներձեռք բերելիս կառավամեքենաները,գնել րիչր պետք է որոշի` գնե՞լ, թե՞ վարձակալել միայն մեքենայի նո՞ր, թե՞ օգտագործածմեքենա, վարձակալել պայմանով: կողմիկ աշխատեվնելու թե"տիրոջ օգտագործմա՞ն, կապված է սերտորեն ագարակում Մեքենազերիօգտագործումը այն հետ, որի պատճառով ճի շարք այլ ոեսուրներիօգտագործման խնդիրնեկառավարման չի կարելի դիտարկելընդհանուրգործի կ մեքենաների առավարից առանձին: Այս բաժնումկդիտարկվի տեսանկյունիվ: րումը տնտեսական սկզբունքների

Մեքենաներիծախսերիբնույթը

պետք է հաշՄեքենաներձեռք բերելույ առաջ կառավարիչը հետ կապվածբոլոր ծախսեն շահագործման վարկիձեռքբերման ծախսեեն հաստատուն ն փոփոխական : Դրանք բաղկացած համար: կարնորէ կառավարման յուրաքանչյուրը ծախսեր, են վերադիր Հաստատուն ծախսերըհաճախ անվանում կաճ ծախսերը՝արտադրական ընթայիկ ծախիսկ փուիոխական

ր րոնից սեր:

չեն Հաստատուն ծախսերնայն ծախսերնեն, որոնք կախված Դրանք առաջանում են մեքենայի տարեկան շահագործումիկ: շահագործման գնման օրվանիցն հաշվարկվումմինչն մեքենայի հաստափոփոխել կարող ժամկետի ավարտը: Կառավարիչը չի նա վաճառումէ մեքենան: տուն ծախսերը,բացի այն դեպքի, երբ

օգտագործման

Հաստատուն ծախսերը կազմում են մեքենաների Հաստատուն ծախսերիկազմի ընդհանուրծախսերիգգալի մասը: հնարավոր արժեքիդրույքաչա-` մեջ մտնում են ամռրտիզացիայի, ն մեքենաներիկափի, գույքահարկի,հիմնարար նորոգումների յանման հետ կապվածծախսերը:

դրամական

հաստատուն ոՀ ծախս է, որը ա է տալիս մեքենայի սկզբնական արժեքի կորստի չափը: Սույց Ամորտիզացիայի հաշվարկման երեք եղաճակները մանրամասն դիտարկվել են «Վերահսկում» բաժնում: Մեքենաների օգտագործման տարեկան միջին հաստատուն ծախսերը հաշվարկելու համար՝ կառավարիչը պետք է որոշի ամորտիզացիայի միջին տարեկան ծախսը, որի համար կիրառվումէ ուղղակի ամորտիզացիայի հաշվարկման եղանակը: Հնարավոր արժեքի դրույքաչափը ցույց է տալիս այն անուղղակի վնասը, որը կրում է ագարակատերը, երբ իր կապիտալը սառեւնում է՝ մեքենայի գնման համար ներդրումկատարելով: Կապիտալի հնարավոր արժեքը` այլ, առավել շահութաբեր գործի մեջ ներդնելուց սպասվող շահույթն է: Սառեցրած կապիտալի դրույքաչափը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. ՍԱ

`

Սառեյրած կապիտալի

Գնման -

դրույքաչափը

Հ

գին

Մնացորդայինարժեք

կաճ նորոգման տարեկան ծախսերի կախումը հեկտարներից շահագործմանժամերի քանակի: տարվա ընթացքում են, որոնք Կայանման ծախսերը այն տարեկան ծախսերն պահեստ, կապված են մեքենայի կայանատեղի(ավտոտնակ, հետ: Որքաճ հարմար է կայանատեծածկ ն այլն) օգտագործման ազդեւյուէ մեքենանարտաքինգործոնների ղը ն պաշտպանված ն այլն), թյունիս (տեղումներ, մեխանիկականվնասում, կոռոզիա նորոգայնքան ավելի քիչ կլինենտարվա ընթալքում պահանջվող է պետք համար ման ծախսերը: Կայանման ծախսերը հաշվելու մեկ քառակուսիմետր տարածքի տարեկանծախ-

բազմապատկել սը մեքենայի զբաղեյրածմակերեսով: ր

5. Յ

Հ

նիիըիը,:շ,9,,ֆթ2),,շ,,..ՂՒԼվիԽԽԵֆՔԵֆՔթ

ազի

Հաստատուն ծախսեր »

օ

Հեկտարճերիկամ ժամերի թիվը(տարեկան) ծախսեր Նկար 5.6 Մեքենաներինորոգմանտարեկան

մեքեկապված Փոփոխականծախսերը անմիջականորեն ԿՏԱՆ» չ ընթակյքուս հեւո: Եթե մեքենանտարվա նաների օգտագործման ի են փոփոխականծախսերը հավատար, եղում, են

Խա

-

Հիմնարարնորոգումներըչպետքէ շփոթել ընթացիկ նորոգումների հետ, որոնք մտնում են փոփոխական ծախսերի մեջ: Երբեմն դժվար է առանձնացնելհիմնարար ն ընթացիկ նորոգումները,որի պատճառով կառավարիչներըբոլոր տեսակինորոգման ծախսերը վերագրում են փուրոոխական ծախսերին:Նկար 5.6-ում բերվածէ

Փուխոխական ծախսեր

Ջ

'

զոր րո Կի

Խրամի Բ: վերահսկելի կառագար: ր ծախսերը` փոփոխ երի,

լ

,

Նորոգմած ընդհանուրծախսեր

Սառեյման դրույքաչափ

Հավասարմանաջ մասի կոտորակը սույս է տալիս մեքենայի միջին արժեքը ծառայության ժամկետի ընթացքում կամ «կես կյանք ապրած» մեքենայի արժեքը: 11յս հավասարումիպերնում է, որ մեքենայի գնման համար ճերդրված ամբողջ կապիտալը չէ, որ սառեցվում է մեքենայի կյանքի տնողության ընթաքում. այն մասամբ հեւո է վերադարձվումամորտիզասիայիտեսքռվ: Գույքահարկը դրամականհաստատուն ծախս է, որը նույնպես կախված չէ մեքենայի շահագործումիյ: Այն ծագում է մեքենայի ն է գնման պահիյ կապված գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի հետ: Գույքահարկի վճարման կարգը ն չափը սահմանվում է հարկային օրենսդրությամբ:Սովորաբարայն հաշվարկվում մեքենայիգրքային (հաշվեկշռային)արժեքի որոշակի տո

`որպես

.

տարբերություն են

Գ ուկր լով տարն արդյունավետությունը, Կն խոր օգտ քենայ րոգմանծախսերը կախվա

Մ

Խա

ոխական

ծախսերը րը

պաջոււնը, Ընթամիկ Լո մ հնություն, ,

" հողի բնույթից (հատկապես ինտենսիվությունից,

շահագործման

ն

"

առանձնա-

արտադրության ճյուղի մեխանիկականկազմից) հատկություններից: Վառելիքի ն քսանյութերի ծախսերն ընդԳրկում են շարժիչների համար օգտագործվող վառելիքի, մեքենաճերի մասերի, գործիքներին օգտագործվողքսանյութերի ձեռքբերման, տեղափոխմանն պահեստավորման ծախսերը: Այս ծախսեեն մեքենաներիշարժիչների հզորությունիվ, տեսակիկ րը կախված ն աշխատունակությանվիճակիվ: Աշխատանք: Մեքենաների շահագործումը կապված է ճան աշխատուժի օգտագործման հետ, որը փոփոխական ծախսերի հոդված է: Աշխատանքի ծախսերը հաշվարկվում են մեքենաների օգտագործմանծախսերից առանձին: Հաշվարկի համար հիմք է ընդունվում ժամերի քանակը, որը ծախսվել է դաշտում մեքենան աշխատելնելու, սարքին վիճակում պահելու, դաշտից դաշտ փռխադրելու համար:

Է

հավասար

ծախսն»

է

ԿԼԱ

Էլ

Տ

ՊԸ Ընդհանուր

Օ

առկա կապիտալով,աշ-

Դ

Մեքենաներիծախսերի գնահատում Տարեկան հատտատուց ծախսերն անփոփոխ են` անկախ տարվա ընթաքում մեքենաճերի օգտագործման ւռնողությունիվ: Փոփոխական ծախսերը աճում են մեքենաների օգտագործման ինտենսիվությանը համեմատական՝ կախված հեկտարների թվիս կամ օգտագործման ժամանակից:Հաստատուն ն փոփոխական ծախսերի գումարը կագմում է մեքենաներիօգտագործմանհետ կապված ընդհանուր ծախսերը, որոնք նույնպես աճում են հաստատուն արագությամբ: Ընդհանուր ծախսերի կախումը հեկտարների կամ ժամերիթվիս սույս է տրված նկար 5.7ա-ում: Կառավարչի կողմիցորոշումներիկայացման համար հաճախ անհրաժեշտ է լինում մեքենայացմանծախսերնարտահայտել մեկ հեկտարին, մեկ ժամվան կամ արտադրանքիմիավորին բաժին ընկնող միջին ծախսերիմիավորներով: Միջին հատտատուն ծախսերը նվազում են հեկտարների,ժամերի ն արտադրանքիմիավորճերի թվի ավելալման հետ, մինչդեռ միջին փոփոխական ծախսերի մեծությունը մճում է հաստատուն, երբ ընդհանուր փոփոխական ծախսերն աճում են հաստատուն արագությամբ:Քանի որ միջին ծախսերը միջին հաստատուն ն միջին փոփոխականծախսերի գումարն է, այն նվազում է միջին հաստատուն ծախսերի նման: Այդ կախումը պույս է տրված նկար 5.7բ-ում, որտեղ կորերի միջն

միջին փոփոխականծախսերին: Կառավարչի կողմիս կայասվող կարնոր որոշումներիկ մեկը կապրան րաու ծախսեր ված է մեքենաներիըճտրության հետ: Բարդու.պայմանավորթյուն է ոչ միայն մեքենաված ծախսեր 6»ճերի տեսակների բազայլն Հիկտարներիկամ ժամերի թիվը (տարեկան) մազանությամբ, նմհաճուր րաոր

բ.

հեռավորություննուղղաձիգով հաստատուն է ն

ա

խատանքով,

բ

արտա-

դրության ճյուղերով ն Գ այլ գոր ծոններով: րո ԱգաՄիջին ծախսհր թ րակի մեքենաճերի շուարժեքն ավելի կայական արագէ նվազումկյանքի տարիներին: առաջին թ Այս օրինաչափությանը ենթարկվում են տրակՄիջին հաստատուն թյ տորճերը ն շարժիչավոր այլ մեքենաները:Օգտածախսեր Ֆ. Օ մեքենաներ Հիկտարներիկամ ժամերիթիվբ (տարեկան) գործված գնելը կարող է էապես Նկար 5.7 Մեքենաների փոքրացնելմեքենաների ծախսերը, քանի որ պահանջում է ավելի փոքր հաստակապիտալ ներդրումներ,ուստի՝ ավելի ցածր տարեկան պատտուն ծախսեր: Մյուս կողմից, հին մեքենայիշահագործման ծախսերը:Հին մեքենա գնելն արճառով աճում են փոփոխական

Հ

|

Սի ական ՀԱ"

Խխոե

օգտագործման

Նր աաթյունը ախոորի :

կապիտալը դարայված է այն դեպքում, երբ ագարակատիրոջ սահմանափակէ:

5.5

ՀԱՐՑԵՐ

.Ղ.

Ինչպե՞ս ագարակատերը որոշում գործի մեջ ներդրվող փական կապիտալի օպտիմալ քանակը:

2.

Ի՞նչ սկզբունք պետք տեղաբաշխելիս:

3.

է արդյոք Նպատակահարմա՞ր

Է

եթե այն վարձակալվել

4.

է

սե-

կիրառել սահմանափակ կապիտալը

է 1

կատարել հողի կռնսերվացում, տարի ժամկետով:

Թպվարկեք հողին սեփականության իրավունքով տիրելու առավելությունները ն թերությունները վարձակալության համեմատությամբ-

5.

Ի՞նչ գործոններ պետք

6.

Է հաշվի առնի կառավարիչը` հողի գնման մասին որոշում կայացնելուց առաջ: Հողի գնահատման ի՞նչ եղանակներ են ձեզ հայտնի:

7.

Շողի վարձակալության համար վճարման ի՞նչ ձներ

8.

հայտնի: Ինչպե՞ս պետք

են

ձեզ

բաշխվեն արտադրական ծախսերը վարձամիջն` բնամթերային վարձատրության

է

տուի ն վարձակալի դեպքում:

9.

Ինչ սկզբունք Էէ պետբ կիրառել ագարակատիրոջաշխաւունբային ներդրման սահմանը որոշելու համար:

10.

Ինչո՞վ կարելի ագարակում:

ՂՂ.

Ինչպե՞ս

է

ծակիցը: 12.

Ի՞նչ

է ցույց

է

փոխարինել աշխատանքային ճերդրումը

հաշվարկվում աշխատանքիհամարժեքության գոր-

տալիս աշխատանքի համարժեքության գործակի-

ցը:

13.

Ինչպիսի ծախսեր են կապված մեքենաների չահագորեման Դրանցիցորո՞նք են հաստատուն, որո՞նբ` փոփոխական: Ինչի՞ է հավասար սառեցրահ կապիտալի դրույքաչափը: հեւ:

14.

ՁԵՎԵՐԸ

ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ

6.1

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Ցանկայած ձեռնարկատիրական գործուննություն, այդ թվում ն ագարակայինգործը, իրականավումէ որնէ կազմակերպական ձնի շրջանակներում: Ձեռնարկություն է համարվումայնտնտեսական միավորը,որն իրեն պատկանող կամ հատկայված գույքով իրականալնում է տնւոեսականգործունեություն: Ձենարկության հիմնականտեսակներնեն` անհատականձեռնարկությունը, գործընկերությունըն ընկերակցությունը: Հայաստանում հողային բարեփոխումներիկ ն սեփականաշնորհումիյ հետո փուիոոխվելեն տնտեսականգործունեության կազմակերպական ձները: Դրանք հիմնված են քաղաքասիների սեփականության,կոլեկտիվ ն պեւռականսեփականության վրա ն հանդես են գալիս գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների, պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ն կոլտնտեսությունների ձնով, որոնք գործում են վերը նշված ձեռնարկության տեսակներիշրջանակներում:Ներկայումս գյուղաւտնտեսական արտադրությամբ զբաղվող ձեռնարկութ յունների ճնշող մեծամասնությունը անհատական ձեռնարկության վրա հիմնված գյուղացիական տնտեսություններն են, որոնթ կաոավարվում են ընտանիքիկողմի: Ագարակայինգործի կազմակերպման այլ ձները՝ գործընկերությունըն ընկերակսությունը ստեղծվում են երկու կամ ավելի անձանպֆինւսնսականմիջոցների միավորմամբ: կազմակերպական Նախքան ձների ճկարագրությանն անյնելը, հարկ է անդրադառնալ մի շարք տերմիններին հասկայությունների,որոնք օգտագործվում են այս բաժնում: Իրավաբանական անձը տնտեսականմիավոր է, որն ունի սեփականատիրւաջից ն գույքային առանձնացվածսեփականություն «Անձ» պատասխանատվություն: ասելով, նկատի է առնվում ոչ թե անհատը,այլ արհեստականանձ: Այն իր մեջ կարող է ներառել մեկ կամ մի քանի սեփականատերերի, որոնք իրենց պատկանող գույքի մի մասն առանձնացրելեն անձնականգույքիյ ն տրամադրել գործին՝ շահույթ ստանալու նպատակով:Գործի ընթաքում ծագողպարտավորությունները տարածվում են սեփականատիրոջ զույթի միայն այն մասի վրա, որը նա ներդրելէ գործի մեջ. աճձնազգ

կան գույքի մնայսած մասի նկատմամբ պահանջներ չեն կարող

՝

ներկայասվել: Ոչ իրավաբանականանձի գույքն առանձնավված չէ սեփակաճատիրոջ անձնական գույքից: Ձեռնարկատիրությունիրականայնող ոչ իրավաբանականանձը՝ սեփականատերը,իրեն պատկանող ամբողջ գույքով պատասխանատու է ձեռնարկության պարտավորություններիհամար: Ընտանեկանձեռնարկությունը, որպես կանոն, պատկանում է ըճտանիքի անդամներին: Այն չունի իրավաբանական անձի կարգավիճակ: Ընտանեկան ձեռնարկություն է նան ագարակային տնտեսությունը, որտեղ օգտագործվում է ընտանիքի անդամների աշխատանքը: Ընտանեկան ձեռնարկության սեփականատերերի վրա տարածվում են ոչ իրավաբանական անձի իրավունքները ն պարտականություններլը: Կոլեկտիվ ձեռնարկության կազմակերպական ձներիս մեկը տնտեսական գործընկերություննէ, որը հիմնված է կռլեկտիվ սեփականության ն սեփականատերերիաշխատանքային մասնակվության վրա: Տնտեսական գործընկերությունն ունի տչ իրաբաճական անձի կարգավիճակ: Դրա անդամները կարող են լինել իրավաբանական ն ոչ իրավաբանականանձինք: Սահմանափակ պատասխանատվությունըայնպիսի կարգավիճակ է, որի դեպքում սեփականատիրոջ իրավունքները ն պարտականություններըտարածվում են միայն գույքի այն մասի վրա, որն առանձնացվել է սեփականատիրոջ անձնական գույքիս ն ներդրվելգործի մեջ: Անսահմանափակ պատասխանատվության դեպքում սեփականատերն իր պարտավորություններիհամար պատասխանատու է թե՛ անձնական, թե՛ գործի մեջ ներդրվածիր ամբողջ գույքով: Ձեոնարկատիրական գործունեությունը կարգավորվում է օրենքներով, որոնք սահմանում են հարկային պարտավորությունները, արտոնությունները, վարկավորման ն եկամուտներիբաշխման կարգը:

6.2

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Անհատականձեռնարկությունը ագարակային գործի կազմակերպման ամենատարածվածձնն է: Անհատ ձեռներեցըինքն է իր ձեռնարկածգործի տնօրենն ու կառավարիչը,ոիսկը կրողը ն շահույթի տերը: Ավելի ճշգրիտ կլիներ ագարակային տնտեսությւսն համար անհատական ձեռնարկություննանվանել ընտանեկան ձեռնարկություն,քանի որ ագարակում ընտանիքիրոլոր անդւսմ-

ճերըներգրավված են

մեջ:

խատանքների

ն աշԳյուղատնտեսական կառավարման ձեռներնսնինքն է սահմանում իր

Անհատ

իրագործում դրանք ն լիքները, կայանում, որոշումներ

խա

թյուն

հետնանքների

ամե-

պատաս-

կրում համար: այաստանում ագարակային տնտեսություններիթիվը կազմում է 312 909, մինչդեռ գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններինը՝ 1244, իսկ պետական տնտեսություններինը` 129: Միջին հաշվով մեկ գյուղացիական տնտեսությանըբաժին է ընկնում 1,27 հա Խւղատարածք, որիվ վարելահողը 0,91լ հա է, բազմամյա ճն

`

տնկարկները՝0.15 հա: Առավելություններ:Սեփականատերն ինքն է տնօրինում գործը ն ազատ է որոշումներ կայասնելու հարցում: Նա շահագրգռված է լավ աշխատել, քանի որ միայն իր արդյունավետ աշէ խատանքի կախված շահույթի չափը: Անհատական ձեռնարկությանը հատուկ է ճկունությունը.սեւ՛նականատերը կարող է արագ որոշում կայանել նոր ռեսուրսներ գնելու, ժագույքը մանւսկին վաճառելու, վարկ վերցնելու մասին ն այլն: Նա կարիք չունի իր ռրոշումներըհամաձայնեսնելու որնէ մեկի հետ: Թերություններ: Անհատ ձեռներեյը հանդիսանում է անսահմանափակ պատասխանատվության սուբյեկտ: Նա ոիսկի է ենթարկում ոչ միայն ձեռնարկությանմիջուները,այլն իր անձնական ունեյվածքը: Եթե ձեռնարկությանմիջոցներըչեն բավարարում պարտքերը մարելու համար, ապա պարւտատերերըկարող են հայկ ներկւսյայնել ձեռնարկության սեփականատիրոջըն̀րա անձնական գույքի ն նույնիսկ ապագա եկամուտներինկատմամբ: Մյուս թերությունն այն է, որ անհատ ձեռներեցըչի կարող ցւսնկաՍած չափով ընդլայնել իր գործը սեփական միջոցներիհաշվին: Նա հնարավորություն չունի նան ներգրավելուֆինանսականմի146

ջոյներ (վարկերիս բայի) արտաքին աղբյուրների հաշվին, օրինակ, թողարկել բաժնետոմսեր, ներգրավել փայատերերի ն այլն: Անհատական ձեոճարկությանլուրջ թերություններից է ճան գործի զարգացման ն շարունակման երաշխիքներիպակասը. սեփականատիրոջմահվան հետնածքովգործը կարողէ խափանվել:

ԳՈՐԾԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

6.3

Գործընկերությունըերկու կամ ավելի անձանց (ճասնակիյճների) գործարար միավորման պարզագույն ձնն է: Գործընկերություճը ստեղծվում է հետնյալ սկզբունքներով. գործընկերության ամեն մասնակի գործի մեջ ներդնում է իր աշխատանքը, ռեսուրսներըկամ սեփականությունը ՍԱ ծ արորը դամացվում,ա գործըոերու թյան բոլոր կողմից ն շահույթը վնասը բաշխվում են ըստ գռրծի մեջ կատարած ներդրումների: Գործընկերությունը կարող է լինել ընդհանուր ն փակ: Ընդհանուր գործընկերության բոլոր մասնակիցների վրա տարածվում են վերը թվարկված իրավունքներըն պարտականությունները: Սահմանափակգործրնկերությանմեջ ներգրավվումեն մասմեկ կամ մի քաճի սահմանափակ պատասխանատվությամբ ն մեկ նակիցներ առնվազն հիմնական մասնակից: Սահմանափակ մասնակիկվները գործի մեջ ներդրումկատարողներնեն, որոնք կարռղ են չմասնակսել գործի կառավարմանը, այլ պարզապես շահույթ ստանալ իրենց ճերդրած կապիտալից:Սահմանափակ մասէ նակիցների վլատասխանատվությունը իրենց ներդրած կապիտալով: Այսինքն, դրանք հանդիսանում են իրավաբանականանձինք: Առավելություններ: Գործընկերության հիմնական առավելուձեռնարկությաննկատմամբ այն է, որ մի քաթյունը զի մասնակիլյներիմիջոցների միավորումը ավելի մեծ հնարավարություն է տալիս գործի արդյունավետ կազմակերպմանհամար, Բասի այդ, երկու գործարարեթե նրանք գործեին ների կառավարչական ունակությունների միավորումը նույնպես `

»

:

մասնակիցների

.

սահմանա-

սահմանափակվում

անհատական

քան

առանձին:

նպաստում է գործի լավ կազմակերպմանը: Եթեգործընկերությունը համեմատենք ընկերակցությանհետ, կնկատենք, որ առաջինն ավելի դյուրին է կագմակերպել,քանի որ այն չի պահանջումհատուկ գրանյում ն հաշվետվությունների պատրաստում հարկային մարմիններիհամար: Սահմանճաւիակ գործընկերությանձնը շատ հարմար է ընտանեկան գործի կազմակերալմանհամար, երբ ընտաճիքի տարեց անդամները,որոնք չեն կարող ակտիվորեն մասնակցել գործի կառավարմանը, ֆինանսական ներդրումեն անում, իսկ աշխատանքայինմասնակսությունը հասնում նվազագույնի: Արդյունքում նրանք ստանում են շահույթ իրենյ ներդրած գումամիննույն ժամանակչկտրվելով ընտանեկան րից` գործի: Թերություններ:Քանի որ գործընկերությունը ոչ իրավաբանական անձ է, այն գործում է մեծ ռիսկի պայմաններում, այսինքն գործի անհաջողությանկամ անհուսալի պարտքերի առաջավպման դեպքում գործընկերությանմասնակիցները (բայի սահմանափակ

մասնակիցներից)պատասխանատվությունեն կրում

ոչ

միայն

գործի մեջ ներդրած գույքով, այլն իրենց ողջ անձնական ունեպվածքով: Գործընկերությանգործը կարող է խափանվել մասնպակիյներիս որնէ մեկի հեռանալու հետնանքով,քանի ռր բավականին ժամանակ, միջու) ն ջանք կպահանջվի գռրծիս դուրս բերված

ռեսուրսներըվերականգնելռւհամար: Շահույթի բաշխումը գործընկերությանմասնակիլյներիմիջն կատարելուցառաջ աճհրաժեշտ է սահմանել կապիտալի ն աշխատանքի հատուցման դրույքաչափը, գնանատելն գրանսել յուբաքանչյուրի ներդրած կապիտալըն ւսշխատանքը,բաշխման ենթակա շահույթը: Դիտարկենք այն օրինակը,երբ աշխատավարձի դրույքաչափը կազմում է 50 դրամ/ժամ, ներդրված կապիտալի դրույքաչափը՝ 9 տոկոս: Գնահատենքյուրաքանչյուր մասնակսի կապիտալին աշխատանքիներդրումը.

Ներդրման չափը 1-ին

Կապիտալ Աշխատանք

մասնակի

250000

դրամ

700 ժամ

1-ին

Աշխատանք(50 դրամ/ժամ)

Ընդամենը

դրամ 300 000 դրամ

580060

2800 ժամ

2-րդ

մասնակիցմասնակիս 22500դրամ

4500դրամ

000դրամ

140000

դրամ

Տ7Տ500դրամ

144500

դրամ

Տոկոսային

28,5 772

հարաբերություն

Ընդամենը

ժամ

Ներդրման արժեքը

,

Կապիտալ (944)

2-րդ

մասնակից

15:

Ընդամենը 27000

դրամ

175 000

դրամ

դրամ

100.4օ

Որոշենք բաշխման ենթակա շահույթը, այսինքն` նամախառն եկամտի ն արտադրականծախսերիտարբերությունը Համախառնեկամուտ

500 000

Արտադրականծախսեր

200 000

դրամ

Շահույթ

300 000

դրամ

դրամ

Դիտարկենքգործընկերությանշահույթի բաշխման երեք եղանակ: Առաջինեղաճակ Շահույթը բաշխվում է ըստ յուրաքանչյուր մասնակցի ներդրածկապիտալին աշխատանքի

Շահույթ

Գարւթյուն

Ընդամենը փոխհատույում

Ընդամենը մասնակից մասնակ 300000 100:

1400000դրամ

1-ին

--

--

աք

28,5

85500դրամ

214500

Երկրորդեղանակ Շահույթը բաշխվում է ըստ յուրաքանչյուրի լատարած աշխատանքի՝ներդրածկապիտալիփոխհատուումից

դրամ

հետո:

պայմանագրեր կնքել, դատարանում հանդես գալ որպես հայյվոր պատասխանող: Այն գործում է կանոնադրության համաձայն ն է հարկային մարմիններիառջն իր հարկային պարտահաշվետու ՓոխհաՆերդրոմ ՓորչեհաՆերդրում վորությունների համար: Ընկերակցության սեփականատերերը՝ տուցում տույում 4500 դր 22500դը 50000դր 250000դը Կապիտալ (992) բաժնետերերըկամ փայատերերն են, որոնք տնօրինում են ընկերակցության գույքը ն ստացված շահույթը այն չափով, ինչ չափով (Աշխատանքիփոխհատուցումը 4500 դրամ) 273000 դրամ) 300000 դրամ դրամ (22500 ներդրում են կատարել գործի մեջ: Որպես սեփականատերեր,փաԱշխատանք յատերերն իրւսվունք ունեն մասնակցելու ընկերակսվությանկառա8075 2/8 400 դր 20:72 54600դր (տոկոսային վարմանը: Ձայները բաշխվում եռ փայատիրական ներդրմանը հարաբերությունը) Հաաա առաոաաառաաատատաա համապատասխան: Եթե ընկերակյությունը գործում է բաժնետի222 900 դը 77100 դր Ընդամենը բական ընկերության ձնով, ապա ձայները բաշխվում են ըստ բաժճ ճետերերի կողմի ձեռք բերված բաժնետոմսերի թվի: ԸնկերաԵրրորդ եղանակ կյության ամենօրյա գործունեությունը կազմակերպելու համար Շահույթը բաշխվում է հավասարաչափ՝ներդրված կապիտալի սեփականատերերնընտրում են գործադիր մարմին` տնօրեն կամ հետո: ն աշխատանքի փոխհատուումիյ տնօրեններիխորհուրդ, որը պատասխանատու է ընկերակցության կառավարման համար: Ընտանեկան ագարակային 2-րդ մասճակից լ-ի մասնակից թյուններում սեփականատերերը(փայատերերը) միննույն ժամաՓոխհաՆերդրում ՓոխհաՆերդրում գործը: նակ կատարում են ն տնօրենի, ն կառավարչի չր գործը տույում տուսում ամենամեծ Առավելություններ: Ընկերակցության առալվելու50.000 դր 4500 դր 22500դր Կապիտալ (944) 250000դր թյունը սեփականատերերի սահմանափակ պատասխանատվուանք(50(50 դր/ժ) դրոժ Ա շխատանք թյունն է, այսինքն` ոիսկի լյածր տոկոսը: Պարտատերերն իրա2800 ժ 140 000 դը 700Ժ 35000դր վունք չունեն պահանջել պարսքի մարում ի հաշիվ սեփականաԾա 5750 57 աաաաաոա-" - 4500 ւռ դր Ըրդաթենն տերերի անձնական ունեցվածքի: Բայի այդ, ընկերակսությունը (Շահույքը 300000 դրամ (5750 դրամ է 144500 դրամ) 94000 դրւսմ) մեծ ֆիճանսակւսն հնարավորություններ քան, ավելի ունի, 49 000 դը 49.000 դր ճակ, գռրծընկերությունը:Դա բալյատրվում է նրանով, որ բանկերն բաշխված շահույթ ավելի շուտ հակված ենճ վարկավորել իրավաբանական անձանվ: Հառաաաաատաաւաասաթ Ւ93 500 դը Լ06 500 դր Ընդամենը Ըճկերակյությունները տնտեսական կայուն միավորներ են: Եթե ընկերակցության որնէ փայատեր դուրս է գալիս ընկերակցության կազմիս, դա չի ընդհատումվերջինիս գործո նեությունը, այէ չվար6.4 ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ զապես փայաբաժինը փոխանցվում է մի սեփակաճնատիրոջիս Ընկերակսությունը առանձին իրավաբանականմիավոր է, որը մյուսին: Փայաբաժինների փոխանյումը չի ւսնդրադառնում ոչ կազմակերպվում ն գործում է տվյալ երկրի օրենքներին համագործերի ծավալների, ոչ էլ ընթացքի վրա, ուստի սա հարմար ձն է ձայն: Իրավաբանական անձի կարգավիճակը ընկերակյության թոշակառու ագարակատերերիհամարիրեն գործի մի մասը հահիմնական տարբերություննէ ձեռնարկություններինախորդերկու ջորդ սերնդին փոխանսվելու համար: տեսակներից: Որպես իրավաբանական անձ, ընկերակցությունը Թերություններ: Ընկերակյության կազմավորումը ն գրանյուկարող է ունենալ սեփականություն, պարտքով գումար վերպնել, մը կապված է թղթաբանության ն լրայույիչ ծախսերիհետ: Բապի 1-ի մասնակի

ն

2-րդ մասնակից

-

:

-

Հ

փոխհատուցու

ընկերակցոո

։

ԸՐՈՀ

-

-

Հավասարաչափ

.

-

-

օրի-

ՀԶ.

ընկերակսությունները, որպես իրավաբաճական անձինք, պարտավոր են եռամսյակային հաշվետվություններ ներկայացնել հարկային մարմիններին,որը լրապուցյիչջանքեր է պահանջում: Ըստ կանոնադրության,ընլլերակվությունումպետք է պարբերաբար գումարվեն փայատերերի ժողովներ, կազմվեն արձանագրություններ ն այլն: Վերոհիշյալ թերություններըկարելի է դիտել ն որպես աոտվելություն, թանի որ հաշվետվությունների կազմումը ն դրանվ հիման վրա տվյալների վերլուծությունը գործի վերահսկման լավ միջոս է: Կորպորատիվ ձեր մի լուրջ թերություն ունի հարկավորմանտեսակետիլյ: Ընկերակցությանգործունեության ընթալյքում ստացված շահույթը, որպեսիրավաբանականանձիշահույթ, հարկվում է շահութահարկով, որից հետո ննթակա է բաշխման փայատերերի միջն: Շահաբաժնի (դիվիդենդի)ձնով ստացված եկամուտը գումարվում է սեփականատիրոջայլ եկամուտներին ն կրկին.հարկվում եկամտահարկով: Եթե սեփականատերըմիննույն ժամանակ աշխաւտում է ընկերակյությունում որպես վարձու աշխատող, նա տուժում է կրկնակի հարկումիս, քանի ռր մեկ անգամ իր եկամուտը հարկվում է եկամտահարկով որպես աշխատավարձ, իսկ ճյուս անգամ`որպեսհարկված շահույթիվ վճարվող շահաբաժին: այդ,

Ընկերակցությանտարատեսակները Սահմաճափակ ապատասխամատվությամբը ընկերությունը (ՍՊԸ) կոլեկտիվ սեփականության հիմունքով ստեղծված ձեռճարկություն է, որն ունի իրավաբանական անձի կարգավիճակ: ՍՊԸ հիմնադրամը գոյաճում է ՍՊԸ հիմնադիրների(մասնակիցների) գույքային ն ֆինանսական ներդրումներիհաշվին: Գործունեության ընթաքում ստավված շահույթը բաշխվում է մասնակիցների միջն` ճրաճց կատարած ներդրումներինհամամասնորեն: Մասնակիւյների պատասխանատվությունը ՍՊԸ հանդեպ սահմաճափակվում է գործի մեջ իրենյ կատարած ներդրման չափով: կառավարում են ՍՊԸ գործունեությունը, որոՄասնակիցները շումներ կսյայնում հեռահար պլանների վերաբերյալ, բաշխում ստացված շահույթը: Մասնակիսճերը կարող են նան հանդես գալ որպես ՍՊԸ վարձու աշխատողներ՝շահաբաժնիս բայի ստանալով նան աշխատավարձ: ՍՊԸ-ից մասնակսիդուրս գալու դեպ152

նա իր փայաբաժինը կարողէ օտարել միայն ՍՊԸ-ին: Դուրս քում մասնակիվներիժողովի որոշմամբ

եկած մասնակսի փայաբաժինը

բաշխվում է մնայած մասնակիցներիմիջն կամ էլ տրամադրվում ՍՊԸ կարող է անդամակսել այլ ձեռնարկութնոր մասնակսին: ն յունճերին, հիմնել դուստր ձեռնարկություն զբաղվելտվյալ երկրի նեու. օրենսդրությամբչարգելված պանկայած տեսակի գործու թյամբ: Բաժնետիրականընկերությունը(ԲԸ) կոլեկտիվ սեփականուէ՝ թյան հիմունքով ստեղծված ձեռնարկություն իրավաբանական բաժնետերերնեն, ԲԸ անձի կարգավիճակով: սեփականատերերը ն եռ որոնս պատկանում ԲԸ թողարկածբաժնետոմսերը շահույթի են ԲԸ գործունեումի մասը: Բաժնետերերը լիովին վերահսկում հ ամապատասխան բաժնետոմսերին թյունը` իրենց պատկանող են ձայների քանակով:Նրանք գումարում ժողովներ,ընտրումգորէ ծադիր մարմին, ճշաճակում տնօրենին,որը զբաղվում ընթացիկ գործերով: ԲԸ թողարկած բաժնետոմսերը կակառավարչական ԲԸ րող են ազատ վաճառքի հանվել, որի հետնանքովկփոխվեն Այսպիսի ԲԸ կոչվում է բաց բաժնետիրական սեփականատերերը: ընկերություննայն ԲԸ է, որի ընկերություն:Փակ բաժնետիրական բաշխվում են միայն հիմնադիրների թողարկած բաժնեւտտոմսերը միջն՝ առան նախապեսհայտարարվածբաժանորդագրության: Բաժնետոմսեր: Բաժնետոմսը ընկերությանկողմից թողարկէ սեւիականատիրոջ փայաված արժեթուդթէ, որը հաստատում ն մասնակսությունըընկերությանկապիտալի ճկատմամբ շահամիջն հիմբաժին ստաճալու իրավունքը:Շահույթը բաժնետերերի արժեքի` անվաճական նականումբաշխվումէ ըստ բաժնետոմսերի այն գնի, որը նշված արժեթղթի վրա: Անվանականարժեքը գրեթե շուկայականգնի հետ: երբեքչի համընկնումարժեթղթերի անԲԸ կարող է բասի սովորականբաժնետոմսերիլթողարկել ձայնավանական,առանյ անվանականարժեքի, արտոնյալկամ տեղեզուրկ ն այլ տեսակի արժեթղթեր,որոն մասին մանրամասն մասին օրենքից: կություններկարելի ստանալ արժեթղթերի `

է

է

6.5

ԳՈՐԵՒ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԻ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

Աղյուսակ6.1-ում ի մի են բերված գործի կազմակերպման երեք հիմնականձների բնութագրերը: Ընտրությունկատարելուց առաջ անհրաժեշտէ մանրակրկիտ ուսումնասիրելն գնահատելյուրաքանչյուր ձնի առավելություններն ու թերությունները սեփական աա Արնի: նատարածված ամեձնը անհատական ձեռնարկությունն է, որը հւսըմար է փոքր ծավալիգործ ձեռուսրկելու համար:Ազարակի րը կարող են ընթանալա յնպիսիուղիով, որ ժամաճակի ընթաքում նպատակներիլ պայմանների փոփոխության հետնանքռվ անհրաժեշտություն ծազի ավելապնելու թիվը սեփականատերերի ն կապիտալ Նման իրավիճակէ ներդրումները: ծագում այն ժամանակ, երբ ագարակտտիրոջ զավակներնրդեն ձգտում են դաղոնալ փայատերեր՝ ֆինանսական ներղրում կատարելով գործի մեջ: Անհատական ձեռնարկությունը վերածվում է գործընկերության կամ ընկերակսյության, թույլ տալով ավագ ն կրտսեր սերունդների ներկայացումիչներին միավորելու կապիտալը ն զարգայնելու :

Ագարակային գործի կազմակերպման գործե-

գործը: 6.6

վերահսկել այն չափով, գործը

շարունակելով սերնդին,

՝

ԱԳԱՐԱԿԻ ԵՎ ԸՆՏԱՆԻՔԻ

ԿՅԱՆՔԻ ՓՈՒԼԵՐԸ

Անհատական ագարակայինգործն ունի գարգալման փուլեր, որոնք համընթացեն ագարակի կառավարչիկյանքի փուլերին: Դրանք են՝ գործի սկիզբը, զարգալյումը ն ավարտը:Սկզբնավորման փուլում կւսռավարիչը գնահատում է ագարակային գործով զբաղվելու իր այնուհետն ձեռք բերում հնարավորությունները, անհրաժեշտռեսուրսներգործն սկսելու ն գարգայնելու համար: Զարգալման փուլին հատուկ է գործի ընդլայնմանն միավորման գործընթայը: ԼԼյս փուլում ագարակատերըձգտում է ավելալնել իր կապիտալը`գնելով կամ ճոր ռեսուրսներ: վարձակալելով Ավարտիփուլում տարիքն առած ազարակատերը գործի ն կառավարչական ֆունկյիաներիմեծ մասը փոխանպումէ հաջոիդ

երաշ-

որ

խավորվիբավարարեկամուտ:

Աղյուսակ6.1

ԳՈՐԾԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԻ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բնութագիր ձեռնարկություն ընկերություն Անհատական

տեր" Կոո :

Գործ-

Ընկերա-

կցություն

ավեի առին վան աու

րոտ

ու

կամ

Իրավաբանա-

Աթ

Կ

կանաորով Գադարկվում աա տնողությունը ովկամ մահ կամ դադարեկ պատճառով վում մասնակԳործի

է

վան

է | Սի մահվան Աա

Պատասխա-Լիակատար Լիակատար

| Սահմանափակ Սատվությունը Մասնակիցների Փայատերերի Անձնական Կապիտալի |ներդրումներ, աղբյուրը ներդրումներ, ներդրումներ, ԿԱՐ

կամ ը

պարտքովվերց- | պարտքով վերս| բաժնետերերի խածգոմարներ րամգոմարեր

|

կարան

ՍեփականաԱա

ճ-

է որ կաաճնում

կ

Հարկում

| ատոանի վերկրած

թոր

ր

արորը

կողմից ընտրված .

ի

տոլեռը Ընկերակցու| թյան Հարութը աո է ով հէ հարկվում ահար նկատտառարկ ովի Փայատերերի եկամտահարկով շառաբաժ Սեփականատի-| Մասնակիսներոջ եկաճուտը րիս յուրաքանչ-

եկամրա

Ագարակիկյանքի ընթացքը տարբեր է տարբեր ագարակների համար: Այն կախված է առնվազն երեք պատճառներից:Առաջինը՝ ագարակի բարեկելության մակարդակնէ ն ծնողների ճպատակները: Որոշ ագարակատերերայնպիսի գործ են սկսում, որն ունի զարգայման ն զավակների հետ համագործակմության հեռանկար (Նկար 6.1, տարբերակ1): Մյուսներն իրենց ծրագրերին գործողություններիմեջ սահմանափակվումեն գործի այնպիսի մասշտաբներով, որոնք նախատեսվածեն մեկ մարդու համար (Նկար6.1, տարբերակ 2):

Սկիզբ |

Զարգացում

:

Ափրտ

'

լ

' '

'

լ

:

կյանք: Երրորդ պատճառը կախված է գործի մեջ ճերգրավված գավակներիթվիս ն ազարակատիրոջ մյուս զավակների յանկությունից զբաղվելու ագարակային գործով: Շատ ավելի դյուրին է, երբ գործը փոխանկվումէ մեկ զավակի, քան երբ դրանց թիվը ութն է, որոնյիյ երեքը պանկություն ունեն զբաղվելու ազարակային գործով: Ազարակային գործը պլանավորելիս, կառավարիչը պետք է հաշվի առնի այն բոլոր հանգամանքները, որոնք կապված են ագարակին ընտանիքիկյանքի փուլերի առանձնահատկությունների հետ: Օրինակ, առաջիկա հինգ տարվա համար ծրագրեր մշակելիս, կառավարիչը պետք է հաշվի առնի, թե ինչպես է փոխվելու այդ ընթայքում ընտանիքի անդամների կարգավիճակը ագարակում, իր կարողությունը, գավակների պլաճները՝ կապված ագարակի հետ: Եթե պլանավորման ժամանակ հաշվի են առչնվել բոլոր վերոհիշյալ հանգամանքները,ագարակայինգործի փոխանյումը հաջորդ սերնդին կընթանանորմալ հունով՝ առանվ չնախատեսված վնլյումների Խոսքը չի վերաբերում այնպիսի հանգամանքներին, ռրոնք կախված չեն մարդկան կամքիվ:

6.7

Նկար

|

6.1

Ժամանակ

Ընտանիքի ն ագարակիկյանքի փուլերը.

Ֆ

Ծնողների նպատակները,խնդիրները,արժեքներըն նախապատվություններընույնպես տարբեր են: Ոմանք ձգտում են ընդարձակել ն զարգասնել իրենմ գործը, հաշվի առճելով, որ մեծամող զավակները կներգրավվենգործի մեջ ն կշարունակեն այն: Մյուսներըբավարարվումեն կայուն եկամուտներով, չձգտելովընդարձակել իրենյ գործը ն աստիճանաբարնեղացնում են գործունեության շրջանակները:Մյուս պատճառը կապված է ծնողներին փոխարինելու պահին զավակների կառավարչական ունակությունների հետ: Այն իրավիճակը,երբ ագարակատիրոջորդին արդեն պատրաստ է ագարակային գործի մեջ մտնելու, իսկ հայրը դեռնս 20 տարի կարող է վարել զործը, ավելի բարդ է, քան երբ ագարակատիրոջըմնավել է 5 տարվա ակտիվ աշխատանբային

ԿԱՐՑԵՐ

րԽԱ աո Կ Աա Ն տեսակե, գուքային կան անձիիջե պատասխանատվ տարբերուբյու

.

ավաբանա

ոչ

իրավա

-

տից:

3.

Որո՞նք

են

անհատական ձեռնարկության հիմնական թերու-

թյունները: 4.

Ռ՞րն է գործընկերության առավելությունը անհատական ձեռնարկության նկատմամբ:

5.

Ի՞Սչ սկզբունքով Է կատարվումչահույբի բաշխումը գործընկերության մասնակիցներիմիջն:

6.

Ի՞նչ թերություն ունի ընկերակցությունը`աշխատանքային

մասնակցություն ունեցող սեփականատիրոջհամար: 7.

Կարո՞ղ է արդյոք անհատ ձեռներեցը դրամական միջոցներ ներգրավել`բաժնետոմսերթողարկելով:

8.

Ինչպե՞ս

9.

Ընկերակցությանի՞նչ տարատեսակներեն Ձեզ հայտնի:

ԲԱՌԱՐԱՆ-ՑՈՒՑԻՁՋ

է բաշխվում շահույթը բաժնետիրականընկերության մասնակիցներիմիջն:

Ինչո՞վ են տարբերվում բաց ն փակ տիպի բաժնետիրական ընկերությունները: Ղ1. Ո՞վ է կայացնում կառավարչականորոշումները ագարակում, ՂՕ.

գործընկերությունում, ընկերակցությունում:

Ա Ազատ կապիտալ, ՎԱօռդմոքՇաքի, շրջանառու միջոյների ժամկետ պարտավորություններիտարբերություն, 87:

ն

կարճա-

Ակտիվ, ՂՏտօէտ,հաշվեկշռի ձախ մասր, որն ընդգրկում է ձեռնարկության միջոցները, 73: Ամորտիզացիա, մաշվածքամարում, ՕօքոօՇլնէլօո,հիմնական միջոսների ձեռքբերման ծախսերը ծառայության ժամկետի ընթացքում դուրս գրելու միջու, 68, 138: Ամռրտիգացիայիեղանակ, Ծծք/օօքոէլօո հ/6էհօմ, հիմնական միջոսների արժեքիգնահատմանեղանակ,ըստ որի գույքի արժեքը ծառայության ժամկետի ուրդ տարվւս վերջում հավասար է գույքի սկզբնական արժեքի, ն ո տարիների ընթացքում հաշվարկած ամորտիզացիայիարժեքիտարբերությանը,68:

Քօթոծէօտեյլք, ձեռնարկության ճն, երբ ձառնարկությունն ամբողկազմակերպական-իրավական ջովին պատկանում Է մի անձի, 148:

Անհատական ձեռնարկություն, ՏՕ:

Առավելագույն շահույթի կանոն, ՔԲոռրէ Խ՛ոշլոք Ֆսլճ, առավելագույն շահույթ ստասվում է փոփոխականռեսուրսի այնպիսի քանակի դեպքում, երբ սահմանային արտադրանքի արժեքը հավասար է ներդրվող ռեսուրսիմիավորիգնին, 98, 129: Արագացված ամորտիզացիա, ՃՇՇ6Ա6ՈՅէ6 մ ՕճքոօՇ1Ձէլօո, ամորտիգասիայի հաշվարկման Խլանակ, ըստ որի հիմնական միջոսների սկզբնականարժեքիմեծ մասը դուրս է գրվում ծառայության ժամկետի առաջին տարիներին,72:

Արտադրականծախսեր, Ք/ՕմսՇէ Շօտէտ,.արտադրանքի արտադրության հետ կապված անմիջականծախսեր, 43: քԲսոճէլՕո,արտադրանքի ծաԱրտադրության ֆունկցիա, Քոծմսծէլօո վալի կախումը ներդրված ոեսուրսի քանակից: Կարող է ներկայացվել աղյուսակի, գրաֆիկի կամ մաթեմատիկականհավասարման տեսքով, 93, 111,125:

թ Բաժնետերեր,փայատերեր, ՏհՅոտիօ106-5,ընկերակսությանսեփականատերեր, 151:

Բարոյական մաշվածք, ՕԵտ0|6ՏՇ6ՈՇ6, միջույների պիտանիության նվազումը՝տեխնոլոգիաներիզարգացման, ոճի փոփոխության ն

պատճառներով,որոնք կապված չեն միջոյների տեխնիկական վիճակի հետ: Բարոյական մաշվածքը հանդիսանումէ ամորտիզասիայի պատճառների մեկը: Մյուս պատճառըֆիզիկական մաշվածքն է, 69:

Դրամի հոսքի հաշվետվություն, ՇՅՏիԻ-Ո0Խ ՏէՅէՇՈ6ու, ֆինանսական որում նշվում են դրամականմիջոցներիաղբյուրհաշվետվություն, ները ն օգտագործման հոդվածները հաշվետու ժամանակաշրջանի ըրքայքում, 83:

Ե

այլ

Բյուջե, Յսմտծէ, սպասվողեկամուտներին ծախսերիսանկ, 27:՝

Գ Գործընկերություն,Քղո6ոՏհլք,

ձեռնարկության կազմակերպական-

Նո

Եկամտահարկ, ոօօոծ ֆիզիկական անձի եկամուտներից գանծվող հարկ: Ե-ի դրույքաչափը տատանվում է 12 տոկոսիցմինչն 30 տոկոս ն

աճում

է

հարկվոդ եկամտին համեմատական, 155:

Եկամտի նվազման օրենք, ԼՅԽ օէ Օտուտելոք Քծէստոտ,փոփոխական ռեսուրսի ավելացումը (հաստատուն ոեսուրսների անճփոփռխ թանակի դեպքում) հանգեւյնում է արտադրանքի ծավալի աճի նվազմանը ն, ի վերջո՝ արտադրանքի ծավալի նվազմանը,94:

իրավական ձն, երբ ձեռնարկությունըպատկանում է երկու կամ ն ավելի սեփականատերերի չունի իրավաբանական տնձի

Եկամուտներ, ԹԶՏստոսծ,ձեռնարկության միջոյների ավելասում` արտադրանքի իրալյման կամ ծառայությունների կատարման շնորհիվ, 28, 78:

Գումարային ամորտիզացիայի եղանակ, Տար-0քէոթ-/ԹՁ/Տ ՕթՈէՏ հՈՇէհօմ, գույքի ամորտիզացիայիհաշվարկման եղանակ, որի դեպքում հաշվի է առնվում գույքի մնալյորդայինարժեքը ն գույքի մնալյտծ օգտակար կյանքի տնողությունը,71:

ձեռԵրկարաժամկետպարտավորություններ, ԽօՈոՇաոթու ԼՅեէլ6Տ, են մարման նարկության պարտավորությունները, որռնք ենթակա

կարգտվիճակ,147:

մեկ տարուս

Գույքագրում,1ոս6ոէօո/,առկա ապրանքանյութական արժեքներիֆիզիական հաշվառում, 67: կակ շվ

Դրամական ծախսեր, Շոտհ Էւքտոմքէսո6Տ, ապրանքներիձեռքբերման համար ն ծառայությունների դիմաւյվճարված գումար, 29, 42. 78:

Դրամական միջոցներ, ՇՅՏհ, ձեռնարկությանըպատկանող կանխիկ

գումար, 42,75:

ենմիա «ատա հաշվառման անան լոտ որի գրանյվուն

դրամական '

ս

ր

|

,

'

ն

տեղի ունելյած դրամականմուտքերըն վճարումները, 79:

Ս

Դրամի հուքի բյուջե, ՇՅՏՈՈՕԽ 8սժքծէ, բյուջե, որում գրանվում են միայն այն գործոդությունները, որոնք առաջ են բերում դրամի ներհոսք կամ արտահոսք,26:

Զ Զուտ

Դ

ավելի ժամկետում, 74:

ՔՈՇՇ 1/6էհօմ, գույքի շուկայական գնի եղանակ, ԽՇէ հՈՅՇէ է ընդունվում դրա ընհիմք արժեքի գնահատմանեղանակ. որպես թացիկ շուկայական գինը, սրիս հանվում են զույքի իրայման հետ ծախսերը, ապված խորր 67: մատ

Ը Ընդհանուր բյուջե, Խ/հօ1օմոոտ Յսմքծէ, ագարակային գործի կազմակերւվման, այսինքն` առկա ռեսուրսների տեղաբաշխման պլան, որը տեղեկություններէ պաբունակում բոլոր ճյուդերի եկամուտների, ծախսերի ն պահանջվող ռեսուրսներիմասին, 38: :

Ընկերակցություն, ՇՕթօ2Աօո, ձեռնարկության իրավական-կազմակերպական ձն, երբ այն գործում է որւվես իրավաբանականանձ, այսինքն` ձնռնարկության գույքը առանձնալյված է դրա սեփականատերերի գույքի, 150:

Ի

.

Կ

Իզոքոստ, հավասար ծախսերի գիծ, 150Շ0Տէ,երկու իոււռխականոեսուրսների զուգակսման գրաֆիկ, որի յուրաքանչյուր կետում ռեսուրսների հետ կապված ընդհանուրդրամական ծախսերիգումարը հաստատուն մեծություն է, 106:

Կապիտալ, 1. ՇշքէՅ|, ձեռնարկությանտրամադրությանտակ գտնվող սեփական կապիտամիջովները: 2. Բզաէլ6Տ օ Օտոճ Էզ,

Իզոբվանտ, հավասար արտադրանքի կոր, 1ՏՕզսՁոէ,արտադրության ֆունկյիայի գրաֆիկ, որի յուրաքանչյուր կետը յույլ է տալիս արտադրանքիմիննույն ծավալն ապահովող երկու փոփոխականոեսուրսների զուգակցման տարբերակներ,105:

Կապիտալ բյուջե,

Ինքնարժեք,Շօտէ,

1. արտադրության մեջ օգտագործվող ռեսուրսների դրամական արժեքը, 2. արտաղրական ծախսեր, 3. գնման

սեր,

ծախ-

68:

եղանակ, Ինքնարժեքի

Ք/օմսՇէօՕոռ Շօտլ ՈՇէհօմ,ագարակի սեփական արտադրանքիգնահատման եղանակ, ըստ որի որպես գճահատվող գույքի (արտաղրանքի) արժեք ընդունվում են այդ գույքի արտադրման համար կատարված ծախսերը, 68:

Իրացման շահութաբերություն, որը սույ է տալիս, թե իրայուգործակիս, միս ստացված եկամտի որ մասն է կազմում համախառն շահույթը, 88:

ՖՅէլքօ,ձեռնարկությանշրջանահրացվեղիությա իու անմ կարճաժամկետպարտավորություններիհարահե ՇսոՇու

աի 50: ն

քորություն,

Իրացվելիություն,Լլզաէ/,

ֆինանսական բնութագիր,որը յույց է տաձեռնարկությանշրջանառու միջոցները բավարարում կարճաժամկետպարտքերը մարելու համար, 86: լիս, թե որքանով

են

Շճթլէռ 8սմթծէոթ, երկարաժամկետ ոլանավորդեպքում կագմվոդբյուջե, որում հաշվի է առնվում ներդրվոդ ոեսուրսներիարժեքի փոփոխությունըժամանակի ընթաքում, 48: մաճ

Կապիտալներդրում, Շշքնէոմ 1ոմօտէծոտճոէ,հիմնական միջուների

ձեռքբերման կամ այլ նպատակներովկատարված ներդրումներ, որոնց եկամուտներն ի հայտ են գալու տարիներիընթասքում, 48:

Կապիտալի այժմյան զուտ արժեք, Խ6է Քոտտու Մոստ օք Շշքքէռ, ամեն տարվա զուտ դրամական եկամուտների գումարի ն կապիտալի ներդրմանծախսերիտարբերությունը, 53: հած Ի ԽծէՍո, կապիտալի մառութաբերությանԳործակից, Տոթ միավոր ներդրումիցստացված միջին տարեկանեկամուտ, 52: ի

65, ձեռնարԼԷ:տետ կության պարտավորությունները, որոնք ենթակա եռ մարման կարճ ժամանակամիջովում (սովորաբար, մեկ տարվա ընթավբում), 74:

Կարճաժամկետպարտավորություններ, Շսոծու

Զօսելթ աճող .:Զօմոլոթ ամորտիզացիայի եղանակ, իՈՇէհօմ, գույքի ամորտիզացիայի հաշվարկման եղանակ, ըստ որի ամորտիզացիայի նորման հավասար է ուղղակի ամորտիզսցիայի նորմայի կրկնակիարժեքին, 70:

Կրկնակի

Է Հաշվեգրման սկզբունք,

ԾԵ

Ե

լի ն ձեռնարկության տրամադրության տակ մնայող չբաշխված շահույթի գումարը, 8, 73. 74, 118:

ախսածածկման

Թռյեզշի Քճղօմ, այն ժամանակամիջույը, ռրի ընթացքում ամբողջովինծածկվում են ներղրումների ծախսերի ծախ րը՝ դրանցիցստացված եկամուտների շրջան,

:

51: հաշվին, ՛

Ծախսեր, էշքծոտօ, կապիտալիգումարի նվազում որպես հաշվետու ժամանակաշրջանումձեռնարկության գործունեության,այսինքն՝ ոնսուրսներիօգտագործման կամ ծախսման հետնանք է, 78, 83:

ՃՇՇաշլ ՔոռոծլքԲ, եկամուտների (ծախսերի) հաշվառման սկզբունք, ըստ որի եկամուտները (ծախսերը) հաշվառվում են ղրանկ առաջացման պահին՝անկախ նրանիս,թե երբ է կատարվել փաստացի վճարումը, 79:

Հաշվեկշիռ, ԹՅԼՀոՇ6-Տհծծէ, ֆինանսականհաշվետվություն, որը սույս է տալիս ձեռնարկության ֆինանսական վիճակը որոշակի օրվա դրությամբ: Հ-ի ձախ մասում արտասոլվող միջոյների արժեքը հավասարակշռվում է աջ մասում ներկայացվուլ պարտավորությունների ն կապիտալիարժեքի գումարով, 73:

Հաշվեկշռի հավասարում, 82Յ/ՅՌՇ6-ՏՈՇՇէ Բզսէլօո, տավորություններ

Կապիտալ, 73: Ւէ

Միջուճեր

-

Պար-

Հաշվետու ժամանակաշրջան, ՃՇՇօսուոքր Բ6ղօժմ, այն ժամաճակահատվածը, որի համար կազմվում է շահույթի մասին հաշվետվությունը, 78:

Շօտէտ,գործի կազմակերպման համար ծախսեր, քնօժ կատարվող ծախսեր, որոնք կախված չեն արտադրության ծավալիս: Հ.ծ.-ի օրինակներ են գույքահարկը,երկարաժամկետ վարկի տոկոսները, 39, 137:

Հաստատուն

Ճատօէտ,ձեռնարկության այն միջովՀիմնական միջոցներ, Աօոշսոթու ճերը, որոնք ենթադրվում է օզտագործել մեկ տարուց ավելի, 68.

74:

Շնարավոր արժեր, այլընտրանքային արժեք, ՕքթօԱսուէ Շօտէ, այն եկամուտը, որը կստավվեր, եթե ռեսուրսն օգտազործվեր մեկ այլ՝ առավել արդյունավետձնով,193,118,133: Հուսալիության գործակից, Բգս7//15Տ6է 1ՁԷՇ, վճարունակության վուկանիշ, որը բնուքագրում է ձեռնարկության սեւիական կապիտալի տեսակարար կշիռը բոլոր միջոյնեիի կազմում, 87:

Ճ Ճյուղային բյուջե, ԲոէՇլքոտճ Բսմբ:է, սպասվոդ եկամուտներին ծախսերի սանկ` կապված որոշակի արտադրական վործունեության հետ: Որպես կանոն, կազմվում է ռեսուրսի միավորիհամար Մ հա, լկով նայլն), 28:

Մ

արժեբ, ՏՅԽՅՔ6 ՄՅլած, այն գումարը, որով ենթադրվում Մնացորդային վաճառել ձեռնարկության հիմնական միջոցները ծառայության ժամկետի վերջում, 58, 69:

է

Ն Ներքին շահութաբերության գործակից, 1ոէօոոոմ ԹՁՅէտ օք Մճէսոտ,հա-

է արման արեր) ծախսերի այժմյան Աաաա կամաեաների ները,

մեմատության

ծակիվ,

ռրը

հավասարեվնում

է

ներդրում

61:

ծակ ՕՏքէ/Բզաէյ րքի հակ ունըը կաիտ լրՎեռնարկության հաշփական ալի

Ներքին

բակ վճարունակուբյան

ը

պ

գործա

Քոլ ՅէլՕ,

Սույս

լ

է

տա-

սե

վին մարելու ձեռնարկության պարտքերը, 87:

ստ, Նվազագույն ծախսերի կանոն, ԼՇՁՏՒԷՇօտէ 1ոքսէ Շօտելոճեծո փոխարինվուլ ռեսուրսի ծախսերի նվազումը պետք է մեծ կամ հավասար լինի փոխարինող ռեսուրսի ծախսերի աճիվ, 105, 107:

Շ

՞

Շահաբաժին, դիվիդենդ, ԾԽ1Ա6ոմ,փայատերերի (բաժնետերերի) միջն բաշխվող ձեռնարկության շահույթի մասը, 152: յ

(ոՇօոոծ օ- Բոօհէ, այն զումարը, որով ավելանում Ւ կապիտալը ձեռնարկությանարդյունավետ զործունեության շնորհիվ,

Շահույթ, Աէ .

Մասնակի բյուջե, ԲՅՁղԱ2| 8սժքծէ, մսսնակի, ոչ մեծ փոփոխությունների հետ կապված եկամուտներին ծախսերիփոփոխությունն արտասոլող բյուջե, 34:

Մարգինալիզմիսկզբունք, ԲՅոժոշ տԹոոշլք|6, տնտեսագիտության հիմնական սկզբունքներիսմեկը, ըստ որի առավելագույն շահույթ ստանալու համար անհրաժեշտ է, որ ռեսուրսի (արտադրանքի) լրասուցիչ միավորի բերած եկամուտը մեծ կամ հավասար լինի հետ կապված ծախսերիվ, այդ միավոր ոեսուրսի (արտադրանքի) 99, 1Լ0, 118:

Միջին ֆիզիկական արտադրանք, ՃԿօռաթ ԲհլտիՇո Քմսօէ (ՃԲ), փոփոխականռեսուրսի միավորին բաժին ընկնող արտադրանքի միջին քաճակը,95:

Միջոցներ, ՃՏՏՇԷՏ, ձեռնարկությանըպատկանճողկամ ձեռնարկության կողմիս վերահսկվողզույթը, 73:

75:

Շահույթի մասին հաշվետվություն, 1ոշօոծ Տէոէծ ծու, եկամուտների, ծախսեր ն դրանց տարբերության մասին հաշվետվություն` կազմված հաշվետու ժամանակաշրջանի հտամար: Շ.մ.հ. բնութազրում է ձեռնարկության տնտեսական գործունեությամբ պայմանավորված կապիտալի փոփոխությունը, 78: Շահուբաբերություն, ԲոօՈւնԵԼՈՄ,ներղրված ռեսուրսների ն ստացված շահույթի համեմատականբնութագիրը,88: Շահութահարկ, 1ոՇօոծ 12, ձեռնարկությանշահույթի վրա տարածվող հարկ: Շ.-ի տոկոսադրույքնաճում է հարկվող շահույթին համեմատական: ՀՀ-ում այն տատանվում է 12-ի մինչն 30 տոկոս, 152:

Շրջանառու միջոցներ, ՇԱրծոէ Ճտտտէտ, դրամական ն այլ միջույներ, որոնք ենթադրվումէ դրամի վերածել կամ օգտագործել առաջիկա մեկ տարվա ընթացքում, 74:

Սահմանային ֆիզիկական

Շուկայավարություն,ՈՈճդօծէլոք, շուկայի ուսումնասիրություն ն վերլուծություն՝ ապրանքների ն ծառայությունների վաճառքը ն գնումը

Սառեցմանգորձակից, զեռչման գործակից, Օ1ՏՇօսոէ ԲՅՇէօլ, գործա-

կազմակերպելու նպատակով, 21:

արտադրանք, Խտղժոռմ ՔհյտՇոլ Քոօմսօէ արտադրանքի ծավալի փոփոխություն, որը պայմաճավորված է ռեսուրսիլրալյույիչ միավորիօգտագործմամբ,95, 98:

(Բ),

կիս, որը լյույյ է տալիս, թե որքանով արժեքը ժամանակիընթաքում, 60:

է

նվազում դրամի այժմյան

Սառեցմանդրույքաչափ, զեղչման դրույքաչափ, Ծ:Տօօսու

Չ

նիշ:

որը բնութագրում է ղրամի արժեքի տարեկան

126:շ

ԹՅէծ,

յու-

նվազումը,

Չբաշխված շահույթ, ՖՌծէոլոօմ ԷՅոլոզտ, ձեռնարկության արդյունավետ գործունեության շնորհիվ առաջայող կապիտալի ավելայում: Վերաբերում է «կապիտալ», այլ ոչ «միջոյներ» բաժնին, 74:

Սեփականկապիտալ, Էզսէ) Շք)էռ), ձեռնարկության սեփականատերերի կողմի ներդրվածկապիտալ, 74, 88:

Պասիվ, հաշվեկշոի աջ մասը, որն ընդգրկում է ձեռնարկության կապի-

Վճարունակություն, ՏՕԽՇոՇ), ֆինանսական բնութագիր, որը

տալը ն պարտավորությունները, 73, 74:

Պարտավորություններ, Լռել էլ6Տ, ձեռնարկության պարտքերը ն տատերերիներկայացրածհաշիվները, 73, 74:

Ռ ներդրումները,6:

Ռիսկի գործակից, Օեւ/Պտտօէ Թէ,

ՈՒ՛ Ուղղակի ամորտիզացիայի եղանակ, ՏէքհէրոՇ Սքշթոօճճէլռո ԷՈ6էհօմ,ամորտիզացիայի հաշվարկմանեղանակ,ըստ որի հիմնական միջոցներիինքնարժեքըամեն տարի նվազում է նույն մեծությամբ` այդ միջոյների ծառայության ամբողջ ժամկետի ըն-

բոլոր

վճարունակության սույանիշ,

է տալիս, թե ձեռնարկության միջոցների որ պատկանում պարտատերերին,87: որը ցույ

87: պարտավորություններիվ,

պար-

ի

Ռեսուրսներ, Ծ6ՏօՕնՇ6Տ, արտադրության մեջ օգտագործվող

մասն

է

Ս Սահմանային արժեքի հավասարության սկզբունք, Էզսոմ ՒՈոբյոշլ ՔոոՇ1ք|6, ռեսուրսի տեղաբաշխմանսկզբունք, ըստ որի սահմանափակ ոեսուրսը պետք է տեւլլաբաշխվիճյուղերի միջն այնպես, որ ռեսուրսի վերջիճ միավորիտսհմանային արտադրանքիարժեքները նույնը լինեն բոլոր ճյուղերի համար, 100:

Սահմանային արտադրանքի արժեք, Մոստ օք ՈՈճոտոռլ Քոօմսօէ (Մեթ), լրայույիչ կամ սահմանային եկամուտ, որը ստացվումէ հառեսուրսի լրասուցիչ միավորի օգտագործման հաշվին: բ-ն ն է վաստը սահմտնայինֆիզիկականարտադրանքի արտադրանքի գնի արտադրյալին, 98:

է

ույս

տալիս, թե որքանով Լն ձեռնարկությանմիջովյներըգերազանվում

թասքում,69,է38:

Փ Փոփոխական ծախսեր, ՄՅՈՅԵԼՏ ՇՕՏէՏ, որնէ ճյուղի արտաղրության համար կատարված ծախսեր: Փ. ծ. կախված են չսրտադրության ծավալիյ: Փ.ծ-ի օրինակներեն սերմալյուի, պարարտանյութի, աշխատավարձիծախսերը, 29,139:

Օ Օգտակար ծառ այուբյա սը,

որի

ընթաքում Սախաւնի գտագործել հիմնական մին

մինչնդրա

ն ժամկետտ,

ՍՏշիյ ՍՏխ| է

ոչ

պիտանիղառնալը, 69:

Լ/Թ

իիջո-

Ս

-

|

2օօոօ

Թստլոօտչ ԽՌոռքօաօու, իռոռ4. Քշոշի

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

որրոճ

լ

978.

Լոն,

ՀՀ օրենքըգյուղացիական ն գյուղացիականկոլեկտիվ տնտե-

ԽԼՃ, 1992.

յբ

126»,

(1 ՇոտԱնՇ

ք.Ը, 1989

ճՃռառճութռ: էհճ Ֆ/օԱ4

Թռու,

Բշռսոօլ, Պու

ՇհճՇրքօ

08 7օէնռո

լո Լեռ

գքոճսԱոծ Տ660ղ

Ղիճ

ճքքոօռշհ,ԷԼօսքեօո

Իճոմ

օոլլոտ, 1244,

ՏԱԶԼՔՈՇԽԱոճքեՇոէ:

Խնքճնո շօտթոոխ,

Թօ5էօռ,

Իխուոք,ԸօՕուոօ1Ճ. նոքլաաճուհմոոճաճոծոէ:

1986.

8օօոօողօՏ Տեւքք Քոքօոտ87-83, քօքունածուօէ ճջուօմաոյմ 88-65, 89-03.

Խհօաօո, օո.

Ղիօ

ԽՈՇՒՇՕոօու0Տճոմ 1էջ ճքքիօճ124, 1994 օռհ,

ԿՄՅԼԱՏԼ.մուոռօմութ

Սոյ/մօոԵւօտտ,օո

198».

ՔօքօոոլԷշծուօո Քսենօճհօո, ԷԱԼ, 49, 1ո ճ հքռոեօէ 6օՕոօու):, ՃԵԻՏ, Ղոոօ», Խնշհջօ1. Ք0օմ շոժ /ջոօսինոօ Ւօդհ

օո, Ծ.Ը. Պ/ճտհւոք

Իորոճլք65ճոմ

ուրում

Լոօ.

ԽՐՏՍ

|

ՃՈՇԱՈԱՐ, Ւանօոո| ՃՇճճաոխԲԼԵՏՏ,ՄՄճտուոջքօո,

.

Ըհոոտ ՄՄ.Լ., շոձ 3օոշտ Օռոօհ Է.

եօո, ԽԼՇԵՇՐՅԿէնլլ

«Լքոոոճ

11ԼՓ., 3ջաՀշճւծթ«րամխվճու, «ԻՂՀ-

հլռոռքօո|Էօօոօ-

ԿՄ. Կ/ռոօո.

դ515ճոմ Ըռտօտ,ԹստլոօտՏՔսենօճեօոտ,

Թո, Եօոոմ.

Ռուս-հայերեն պոլիտեխնիկականբառարան, Ջ.Հավագործյան, Երնան, |988թ.:

ԷԼ) 1, Փօենոււ Խ10օ84, 1994 Լ.

Ք., ռոմ էնոօտ,

ԱՅոռ7, օոնու

սություններիմասին,Երնան, 1991:

Շօուռ

Օօոճքքծ, 8օէքաող,1993.

Տ. ԽՈ0ՇՇՕոօոյոտ: 1., տոմ Թնոմււ, Ճռո Ղեօ Իօղ Բ0Շ), Սո/մՇոԻրօտՏտ, Պ/օղհ, 12, 1994

8օօհյյօ, ԽՈշհտծ| Ծ., չոմ Էւմոշո, Կճողօո յօհո Մ/Շ ձե Տօոտ,Շա Մ օէ, ՎՇա օէ,

|

6ճԼեօօն օէ Ճջոծշսած,1989. Խլոռքճուծոն ՊՐ

Բռոռ

Հաշվապահականհաշվառման ն հաշվետվությաննոր կարգը ՀայաստանիՀանրապետությունում,Երնան, 1993թ.:

ԾաԴ082,

Ի/0-

Լոծ, Անոօլ5,1992.

Գյուղատնտեաւթյան դերը շուկայական հարաբերությունների անյման շրջանում, համաժողով, 910 նռյեմբերի, Երնան, 1995թ.:

Ճուօ:11, Եօ66ք1ԷԼ. ՕՇԿՕՑԵԼ0ջ2077769ԸԽ020 չՎ6ուճ, Ւլ11», հ1օօթրշ, 1992 ը,

ձ. Շօոք Յո»,

Ք. Բոոո

հ(ճոճքՇուօոէ,

0Է ՔՇՕոօքուծտ, ԵՐՇՈՒՇ6ՇՅՏՇ,Եռ Է., գոմ Բու, Բոյ Շ. հռոճդը165 Այ, Քոջ67/064 ՇԼԲ, ԻՄ, 1989.

Աճոտհ,Տէտքհջո8., Շօրոօ, Լոռո» 1., ձոմ 5Տշհաճե, Օօրյմ 0. ճոռքոք էհե Իռոռ Թստյոօջտ,Իրշուօօ-է ոն, 1ՎՇ, Էոջլաօօք ՇԱքտ,ԱՇԽ 761567,1981 14Շհօղ,Շո Ճ., Տաճէշ, )օհո ԽԼ /4Ջ76ամաոո| 06նճթքածոէտ էհճ 7եսմ Խօոմ, 1հեշ )օհռ է1օքմրոտ Երտտ,Թճնոօբ, Մումտոտի/

ԽՈւ/նոզ, Բոշուօո

1990.

8սիալշո Է-1684,

հՈ87,1983.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ

ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

Ի՞ՆՉ Է ԱԳԱՐԱԿԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

12 ԱԳԱՐԱԿԻ ՌԵՍՈ

Հող Աշխատանք

ՌԵՍՈՒՐՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԱԳԱՐԱԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԿԱՊԻՏԱԼ

2.8

ՏՆՏՆՍԱԿԱՆ

Կապիտալի այժմյան զուտ արժեք

գ

: Կապիտալի այժմյան զուտ արժեքի հաշվարկման փովերը

2.2

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

լշ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

լ5

Պլանավորում Իրագործում Վերահսկում

ԿԱՌԱՎԱՐՉԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

.

: " ռ

,

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

ոշ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

զնի եղանակ շուկայական

«: ռ

Զուտ

լ

Ամորտիզացիայիեղանակ

»

Ամորտիզացիայիհաշվարկման եղանակների

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՅԱՑՈՒՄ

2լ

ՀԱՐՑԵՐ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

3.2 ԳՈՒՅՔԻ

Ինքնարժեքիեղանակ

2լ

ԲՅՈՒՋԵ

համեմատություն

7լ

Ֆինանսներ

ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

ՀԱՐՑԵՐ

ո

Շուկայավարություն

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Ներքին շահութաբերությանգործակիլ

:

Կապիտալի շահութաբերությանգործակից

2 ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ՇԱՀԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

յ

Արտադրության կագմակերպում

Լ7

ԲՅՈՒՋԵ

լ

տնդեկատվույու

Կառավարում

1.6

ԲՅՈՒՋԵ

Ծախսածածժկմանշրջան

ը

Արտադրանք

Լ.5

ՀՈՍՔԻ

Արտադրության գործընթաց

14 ԱԳԱՐԱԿԻ

ԴՐԱՄԻ

ց

Ներդրումներ ն

Ընդհանուրրյուջեի կառուցվածքը

Կապիտալբյուջեի պարզելյված օրինակ

ՒՐՍՆԵՐԸ

» -

ՒԹՅԱՆ

Կապիտալ

անոլնի

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ԲՅՈՒՋԵ

Դրամի հոսքի բյուջեի կառումվածքը Դրամի հոսքի տարեկան բյուջեի կազմում

.

ԲՅՈՒՋԵՆ

2.5

2.6

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՄԱՍՆԱԿԻ

2.4

:

շ628

ի

3.3 ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ո

Պարզեցված հաշվեկշռի օրինակ

թ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ր

3.5 ԴՐԱՄԻ

ՄԱՍԻՆ

ՀՈՄՔԻ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

3.6

ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՕՐԻՆԱԿ

Իրայվելիություն

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Վճարուճակուիյուն Շահութաբերություն

:

::

.

ՀԱՐՑԵՐ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՖՈՒՆԿՑԻԱ

ՆՎԱԶՄԱՆ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ

4.3

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

4.4

ՄԱՐԳԻՆԱԼԻԶՄԻ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ

4.5

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

"

ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆԾԿՏՐՈՒՆՔ

ՀՆԱՐԱՎՈՐ

ԻՆՉՊԵ՞Ս

ԻՆՉՔԱ՞Ն

ԿԱՆՈՆ

ԱՐԺԵՔ

ԱՐՏԱԴՐԵԼ

ԱՐՏԱԴՐԵԼ

6.3

ԳՈՐԾԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

6.4

ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾԻ

6.6.

ԱԳԱՐԱԿԻ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԵՎ

ԸՆՏԱՆԻՔԻ

ՋԵՎԻ

ր

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

"

ԿՅԱՆՔԻ

ՀԱՐՑԵՐ

ԲԱՌԱՐԱՆ ՑՈՒՑԻՉ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

ՅՈՒ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Հ'

Լլ

Ի՞ՆՉ

ՀԱՐՑԵՐ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

ԱՐՏԱԴՐԵԼ

ԻՐԱԳՈՐԾՈՒՄ

5)

ԿԱՊԻՏԱԼԻ

5.2

ՀՈՂԻ

5.3

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄ

ԵՎ ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

Հողի կոնսերվայում

ռ|

Հողի վերահսկումըսեփականությանիրավունքով

Վարձակալությամբվերլյրած հողի վերահսկում

Հողի գնում Հողի վարձակալում Վարձակալման արդյունավետությունը

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

Աշխատանքիարդյունավետությաճ դրոշում 5.4

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

լլ0

4.10

Ծ:

6.2

6.7

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

Ընկերակցությանտարատեսակները

4.2

ՓՈՒԼԵՐ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՕՐԵՆՔ

ՁԵՎԵՐԸ

ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Մեքենաներիծախսերիբճույթը

Մեքենաճերիծախսերիգճահատում

ՀԱՐՑԵՐ

Միքայելի Գյուլխասյան Շուշան Աշոտի Գյուլխասյան Դեյվիդ Վատտ

Լեռն

ԱԳԱՐԱԿԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ո..ՈՕՈԵՀՃԸՑԻ

աճ.

ՌՕՈԵՑԼՃԸՇՑԻ

Ա.84Ճ11

ՄՈՔՃՑՈՒՒ

ՈԷՓԲՔԽԲՔՇԽ։ՑԻ

«03881808

Համակարգչայինշարվածք` Թ. Սուսլիյան Համակարգչայինէջադրում՝ Ա. Հարությունյան