Ագրարային հարցը երեկ և այսօր

Üàð²Úð زܲêºðÚ²Ü

²¶ð²ð²ÚÆÜ Ð²ðòÀ ºðºÎ ºì ²Úêúð

Ն. ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ

²¶ð²ð²ÚÆÜ Ð²ðòÀ ºðºÎ ºì ²Úêúð

ԵՐԵՎԱՆ 2005

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

Ն. ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ

²¶ð²ð²ÚÆÜ Ð²ðòÀ ºðºÎ ºì ²Úêúð

îÝï»ë³գ»ï

ԵՐԵՎԱՆ 2005

ՀՏԴ 332 (07) ԳՄԴ 65. 9 (2) 32 ց 7 Մ 246

Հրատարակության է երաշխավորել ԵՊՏԻ տնտեսագիտության տեսության ամբիոնը

Մասն. խմբագիր՝ պրոֆ. Ա.Սարգսյան

Գրախոսներ՝ դոց. Մ.Մկրտչյան դոց. Կ.Վարդանյան

Մ 246

ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ Ն.

Ագրարային հարցը երեկ ն այսօր: Եր., Տնտեսագետ, 2005, 260 էջ:

Մենագրության բովանդակությունը բաժանվում է երկու մասի: Առաջինում (գլ. | ն ||) համառոտակի լուսաբանվում են ագրարային հարցի տեսությունը ն պատմությունը, մասնավորապես՝ հողատիրության ն հողային ռենտայի պատմական ձների պատմությունը Հայաստանում: Երկրորդ մասը նվիրված է ագրարային հարցի արդի հիմնախնդիրներին, որոնք ներկայացվում են տարաբնույթ ժամանակակից մեկնաբանություններով: Գիրքը կարող է ծառայել որպես գիտաուսումնական ձեռնարկ ագրարային հարցն ուսումնասիրողների համար:

Մ

0605000000 719 (01) − 2005

ԳՄԴ 65. 9 (2) 32 ց 7

|ՏBN 99941 - 925 - 5 - 8

 «Տնտեսագետ» հրատարակչություն, 2005

ÜíÇñáõÙ »Ù ѳÛñÇÏÇëª ØáõËëáÝó سñ·³ñÇ å³Ûͳé ÑÇß³ï³ÏÇÝ

Նախաբան Ագրարային հարցի ուսումնասիրությունն ունի երկու ասպեկտ` պատմական ն ժամանակակից: Պատմական ասպեկտով ուսումնասիրությունը շարադրված է ՀՀ ԳԱԱ «Հայ ժողովրդի պատմություն» հիմնարար 10 հատորյակում, որտեղ ագրարային հարաբերությունները ն ագրարային հարցը լուսաբանված են ժողովրդի տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական կյանքի պատմական անցուդարձերի համատեքստում: Նույնը կարելի է ասել հայ ժողովրդի պատմության դասականների` Լեոյի, Հ. Մանանդյանի, Ն. Ադոնցի ն այլոց հիմնարար պատմական մենագրությունների մասին, որոնք ներկայացնում են ագրարային հարցը՝ հնագույն, միջնադարյան ն նորագույն պատմական ժամանակներում, հայոց անկախ պետության ն օտար նվաճողների տիրապետության օրոք: Տարբեր դարաշրջանների ագրարային հարաբերությունները ն ագրարային հարցը ուսումնասիրվել ն լուսաբանվել է 20-րդ դարի մի շարք հայ տնտեսագետների ն պատմաբանների աշխատություններում, հատկապես Մ. Ադոնցի, Հ. Թումանյանի, Ն. Թովմասյանի, Ա. Փափազյանի, Մ. Խոնդկարյանի, Մ. Եգանյանի ն մյուս հեղինակների մենագրություններում ն գիտական թեզերում: Նշված հեղինակների աշխատությունները վերաբերում են հիմնականում Հայաստանի միջնադարյան ն նորագույն պատմության շրջանների ագրարային հարաբերությունների լուսաբանմանը: Պրոֆ. Հ. Թումանյանը փորձում է տալ ֆեոդալական ռենտայի ն գյուղացիության շահագործ1 ման այլ ձների ընդհանուր բնութագիրը: Մյուս հեղինակները իրենց ուսումնասիրությունը նվիրում են պատմության առանձին դրվագների: Օրինակ, Լ. Բաբայանը լուսաբանում է Զաքարյանների ն մոնղոլական արշավանքների ժամանակաշրջանը, մասնավորապես՝ մոն2 ղոլների ագրարային քաղաքականությունը: Ա. Փափազյանը նվիրում է իր մենագրությունը Արնելյան Հայաստանի 2Մ-2Մ| դարերի ագրարային հարաբերություններին, մասնավորապես, Սելնկյան Իրանից ընդօրինակած ֆեոդալական հողատիրության, ինչպես նան հարկային համակարգի ուսումնասիրությանը,

Հ. Ե. Թումանյան, Հայաստանի տնտեսական զարգացման պատմություն, Երնան, 1960:

բ. բ. Áà4àÿ1 , Վ1 66à6ü1 1 -761 1 1 1 6-4ո6àÿ 6 1 1 66ò6-4ո6àÿ 6ոò1 ð6ÿ Ճð1 41 66 4 2111-21V 446à6. 1 1 ո64à, 1969.

որոնք ընդհանուր հետքաքրքրություն են ներկայացնում Մերձավոր Արնելքի երկրների համար: Հայ տնտեսագետների առանձին ուշադրությանն է արժանացել Արնելյան Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական ն ագրարային հարաբերությունների ուսումնասիրությունը: Այստեղ աչքի են ընկնում պրոֆ. Մ. Ադոնցի մենագրությունները: Ուշադրության են արժանի հատկապես պրոֆեսոր Մ. Ադոնցի՝ հայերեն մենագրության հետնյալ հիմնադրույթները Հայաստանի այդ շրջանի ագրարային հարաբերությունների վերաբերյալ. 1. ճորտատիրության բացակայությունը, հայ գյուղացու ազատ տեղաշարժի իրավունքը, 2. 1870թ. գյուղացիական ռեֆորմը Հայաստանում հաստատում էր գյուղացիական ծխերի հողօգտագործման իրավունքը՝ նախկին համայնական հողօգտագործման փոխարեն, որը մի քայլ առաջ էր 1861թ. ռեֆորմի համեմատ, ըստ որի՝ գործում էր համայնական հողօգտագործումը ն գյուղական համայնքի վերահսկողությունը գյուղացիական ծխերի նկատմամբ: 3. Մասնատիրական (մուլքատիրական) հողատիրության ցածր տեսակարար կշիռը Հայաստանում. նույնիսկ Երնանի նահանգում այդ հողերի բաժինը 1/3-ից քիչ էր, իսկ մի շարք լեռնային շրջաններում ամբողջ հողը պետական էր: Նշված դրույթներն ունեն ոչ միայն պատմական, այլն արդիական նշանակություն, մասնավորապես՝ ժամանակակից հողային-ագրարային հարաբերությունների պատմական ակունքները հասկանալու համար: Խորհրդային ն հատկապես կոլտնտեսային–սովխոզային ժամանակաշրջանի ագրարային համակարգը մերժեց ագրարային հարաբերությունների ամբողջ նախընթաց պատմական զարգացումը: Դրան համապատասխան՝ մերժվեցին նան ագրարային հարաբերությունների դարավոր-ավանդական կատեգորիաները ն հասկացությունները՝ հողի մասնավոր սեփականությունը, ազատ շուկան, շահույթը, հողային ռենտան ն հողի գինը: Այդ կատեգորիաների օգտագործումն անգամ համարվում էր հանցանշան: Ագրարային հարցը համարվում էր ընդմիշտ լուծված: Պաշտոնական ն նույնիսկ գիտական մամուլը «խնամքով» շրջանցում էր այս

Ճ. Ճ. Ï à1 à6ÿ1 , Ճãðàð1 0 4 1 ò1 1 9 41 6ÿ 4 Â1 ոò1 -1 1 6 Ճð1 41 66 4 2V1-2V11 446à6. Ճð44à1 , 1972. 1 . Ճ41 1 6, Ý61 1 1 1 6-4ո61 4 ðà646ò64 Â1 ոò1 -1 1 6 Ճð1 41 66 4 212 4464. Ճð44à1 , 1957. Մ. Ադոնց, Հայաստանի ժողովրդական տնտեսությունը ն հայ տնտեսագիտական միտքը 22 դարի սկզբին, Երնան, 1968:

ոլորտում գոյություն ունեցող հիմնախնդիրները որպես ագրարային հարցի ձախողված «լուծումներ» որակելու հարցը: Սակայն այդ հիմնախնդիրները հնարավոր չէր թաքցնել հասարակության աչքից: 1980-ական թվականների սկզբին ԽՍՀՄ մայրամուտին նրա ղեկավարության կողմից հրապարակված «Պարենային ծրագիրը» սեփական ագրարային քաղաքականության ձախողման ակնհայտ վկայությունն էր. 55 տարում չէր լուծվել երկրի տարրական պարենային խնդիրը` չնայած աշխարհում ունեցած ամենալավ հողերի հսկայական պաշարներին: Պաշտոնական վիճակագրության տվյալները վկայում էին այն մասին, որ ԽՍՀՄ գյուղատնտեսության տեմպերը աստիճանաբար նվազում են՝ մոտենալով զրոյական աճի ցուցանիշին: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ագրարային հարցի ձախողման մասին էին վկայում տարաբնույթ վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունները, ինչպես նան գիտական վերլուծությունները: Մասնավորապես, նշվում էին լեռնային շրջանների կոլտնտեսությունների համատարած դիֆերենցիալ վնասների, գյուղատնտեսական լավագույն հողերի անտնտեսավար օգտագործման ն աննախադեպ զանգվածային «դուրսգրումների» (այլ խոսքով, լքման) մասին: ԽՍՀՄ փլուզման հետնանքները Հայաստանը «խորացրեց» սեփական տնտեսության, ամենից առաջ՝ գյուղատնտեսության համատարած-հախուռն սեփականաշնորհումով, որի հետնանքով Հայաստանը մտավ 22| դար՝ որպես գյուղացիական-ագրարային երկիր: Թեն վերջին (2001թ.) մարդահամարի տվյալներով գյուղական բնակչությունը կազմում է ամբողջ բնակչության 359-ը, սակայն գյուղացիությունը հանրապետության ամենամեծ զանգվածային դասակարգն է, որը պաշտոնական վիճակագրական տվյալներով կազմում է 550 հազ. մարդ, սակայն իրականում 1.5 անգամ ավելի է: Ընդ որում, դա տեղի ունեցավ ոչ թե գյուղատնտեսության առաջընթացի (իրականում դեռնս չի «նվաճվել» 1990թ. մակարդակը), այլ արդյունաբերության ահավոր անկման հետնանքով: ԽՍՀՄ-ից ժառանգած ագրարային խնդիրները կրկնապատիկ ավելացան: Պարենային խնդիրը վերածվեց գյուղացիության պարզ գոյատնման խնդրի, որի ակնհայտ դրսնորումներից մեկը դարձավ բնակչության աննախադեպ արտագաղթը:

1 . 1 à1 àո4ðÿ1 , Ճ66 6 4ð41 66à6ü1 àÿ ð41 òà 6 ð41 òà446ü1 1 ոòü 61 661 61 4. Ճð44à1 , 1967. Ն. Մանասերյան, Լ. Ադանյան, Հողի գնահատման տնտեսական պրոբլեմները, Երնան, 1977:

Եվ այսպես, Հայաստանի հարցերի հարցը այսօր ագրարային հարցն է, ն ոչ միայն նրա այսօրվա «գյուղացիական» նկարագրի պատճառով: Մեր խորը համոզմամբ, այս ճյուղի վերելքի հետ է կապված Հայաստանի ազգային տնտեսության, այդ թվում՝ արդյունաբերության նոր վերածնունդը: Ագրարային հարցի լուծման մտահոգությունը պահանջում է անդրադառնալ, թեկուզն ընդհանուր կերպով, նրա հեռավոր ն մերձավոր անցյալի պատմությանը: Ագրարային հարցի պատմությունը սոսկ հայեցողական հետաքրքրություն չէ միայն, այլ յուրատեսակ կամուրջ` անցյալի եղելության ն առօրյա խնդիրների միջն: Պատմաբանները ն տնտեսագետները կարծես թե անխոս, լուռ համաձայնությամբ, բաժանել են միմյանց մեջ ագրարային հարցի պատմության ն առօրյա խնդիրների լուսաբանումը: Այս առումով թերնս բացառություն է կազմում Հր. Բագրատյանի մենագրությունը, որտեղ հողային բարեփոխումների ուսումնասիրությանը ն լուսաբանմանը նախորդում է հողի մասնավոր սեփականության էվոլյուցիայի լուսաբանումը Արնմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում ն Ռուսաստանում: Թե ինչու է հեղինակը շրջանցում մեզ համար ավելի հարազատ Արնելքի երկրների փորձը` թողնենք նրա խղճին: Մի կողմ թողնենք նան նրա բարձր գնահատականը Հայաստանում իրականացրած հողային բարեփոխումների վերաբերյալ (չէ որ ինքն է այդ բարեփոխումների գլխավոր հեղինակը): Զարմանալին այն է, որ Հր. Բագրատյանը նույն գրքում խստորեն է գնահատում հողի սեփականաշնորհման փորձը Ռուսաստանում, ուր, ինչպես հայտնի է, դեռնս պահպանվել են կոլեկտիվ ն պետական տնտեսությունները, իսկ մասնավոր հողօգտագործումը կրում է մասնակի (ոչ համատարած) բնույթ՝ որակելով այդ փորձը որպես «քաղաքական հետադիմության հենարան»: Նման մակերեսային գնահատմամբ՝ հեղինակը չի հասկացել Ռուսաստանի պատմությունը, որը թելադրում է այսօրվա իրականության ուղղությունը: Ռուս գյուղացին ն գիտնականը ավելի լավ են հասկանում սեփական երկրի պատմությունը: Եթե ընդունենք Հր. Բագրատյանի մոտեցումը, ապա «հետադիմական (ռեակցիոն) քաղաքական ռեժիմի հանգրվան» պետք է համարել նախկին ԽՍՀՄ երկրների մեծագույն մասը, ուր պահպանվել է այս կամ այն ձնով կոլխոզ-սովխոզային հողօգտագործումը, իսկ մասնավոր հողատիրությունը բացառություն է կազմում: Կարելի՞ է, արդյոք, դրա հիման վրա «հետադիմական» որակել, օրինակ՝ Վրաստանի, Ուկրաինայի կամ Մոլդովայի արդի քաղաքական ռեժիմները: Նման մոտեցումն անընդունելի է. նախ՝ զուրկ է պատմական մտածողությունից, չէ՞ որ յուրաքանչյուր երկիր իր քաղաքական8

հասարակական կարգը, ի վերջո, ժառանգում է իր հեռավոր կամ մերձավոր անցյալից, սեփական ն ոչ թե ուրիշի պատմությունից: Երկրորդ, այդ մոտեցումն անընդունելի է տնտեսական առումով, քանի որ մեր ժամանակներում որնէ երկրի քաղաքական ռեժիմի տնտեսական բազիսը ոչ թե ագրարային-գյուղացիական (մասնավորապես՝ հողատիրական) հարաբերություններն են, այլ արդյունաբերական բանվորի, քաղաքային բնակչության կենսաձնը ն կենսամակարդակը: Վերջապես, ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա այստեղ իրականացրած հողի համատարած-հախուռն սեփականաշնորհումը բնավ էլ միանշանակ դրական-էֆեկտիվ չէր, ինչի մասին վկայում են այդ «բարեփոխման» 15-ամյա արդյունքները. դրանք պահանջում են ավելի զգույշ ու համակողմանի գնահատական: Հին Հռոմում, ինչպես պատմությունն է վկայում, երբ պատերազմում հաղթանակած զորավարը հանդիսավոր կերպով ներս էր մտնում մայրաքաղաք, նրա աջ ու ձախ կողմերից ընթանում էին երկու մունետիկ, որոնցից մեկը բարձրաձայն գովաբանում-փառաբանում էր զորավարին, իսկ մյուսը` հակառակը՝ փնովում-վատաբանում էր նրան` գործած խայտառակ սխալների ու մեղքերի համար: Դա էր պահանջում Հռոմեական դեմոսը, դեմոկրատիան: Հեռավոր Հռոմեական դեմոկրատիայի այդ դասը պարտադիր է յուրաքանչյուր գիտնականի համար:

Ãðà1 ò Áàãðàòÿ1 “Օ41 46ü1 àÿ ð46 1 ð1 à” Ճð44à1 , 2003ã.

ԳԼՈՒԽ 1

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՐՑԸ

1. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Գյուղատնտեսությունը նյութական բարիքների արտադրության պատմականորեն առաջին, նախասկզբնական ճյուղն է, այն առաջին վճռական քայլը, որ կատարել է մարդը բնական բարիքները հավաքչական տնտեսությունից դեպի այդ բարիքների կազմակերպված վերարտադրությունը՝ ∗ վայրի բույսերի մշակում, վայրի կենդանիների ընտելացում ն այլն: Առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումով մարդն առաջին ն վճռական քայլը կատարեց վայրի բնությունից դեպի քաղաքակրթություն: Հարյուր հազարավոր տարիներ են անցել այդ օրվանից, սակայն մեր օրերում էլ դեռնս որնէ երկրի զարգացման պատմական աստիճանները գիտնականները տարանջատում են նրանով, թե երբ է այն անցում կատարել որսորդությունից երկրագործության, հողագործության: Գյուղատնտեսության պատմական դերի գնահատումը մարդկության պատմության մեջ թերնս դրանով կարելի էր սահմանափակել, սակայն այդ ճյուղը շարունակում է իր կարնոր դերակատարումը հասարակության կենսական պահանջմունքների բավարարման գործում նան այսօր ն, բացի դրանից, շարունակում է խաղալ ոչ պակաս կարնոր դեր հասարակության սոցիալական կառուցվածքում ն սոցիալ-հոգեբանական հարաբերություններում: Թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը ∗

«Գութանը ն որսորդական շունը գաղութացման երկու տարբեր ուղիներն են: Դրանք են որոշել այն ելակետը, որից էլ սկիզբ է առնում սահմանը երկու Ամերիկաների միջն՝ Հյուսիսային ն Հարավային: Այստեղից է նան այն անդունդը, որ գոյացել է երկու Ամերիկաների միջն՝ շահագործող ն շահագործվող...». 1 à1 646ü Òà66-, “Խոò1 ð6ÿ 41 61 661 41 40 6 6646666à666”, 1 1 ո64à, 1990, ո. 31/32: Մնում է ավելացնել, որ Ամերիկայի գաղութացումը եվրոպացիների կողմից սկիզբ առավ այդ մայրցամաքի հայտնաբերումից անմիջապես հետո (1492 թ.):

օբյեկտիվորեն պահանջում են ուսումնասիրել գյուղատնտեսությունը ն դրա հետ կապված ագրարային հարցը, այդ հիմնախնդրի լուսաբանված ու դեռնս մութ ծալքերը, դասեր քաղել այդ ուսումնասիրությունից: Գյուղատնտեսությունն անբաժանելի է բնական միջավայրից, ամենից առաջ՝ հողից, որը անկրկնելի բնական ռեսուրս է, գլխավոր արտադրամիջոցը ն ունի մի շարք առանձնահատկություններ: Դրանք են. − Հողի տարածքային սահմանափակությունը ինչպես աշխարհի, այնպես էլ յուրաքանչյուր երկրի կտրվածքով, − Գյուղօգտագործելի հողերի տարբեր տարածքների որակական տարբերությունները՝ դրանց բնական արգավանդության ն տեղադրվածության տեսակետից (շուկայից կամ հաղորդակցության մայրուղիներից ն միջոցներից հեռավորությունը ն այլն): Հողի բնական կամ տնտեսական բերրիության տարբերությունները վճռական ազդեցություն են գործում մեկ հեկտարից ստացվող արդյունքի, եկամուտների տարբերության, այսպես կոչված՝ տարբերական հաստատագրված եկամուտների գոյացման վրա, որոնց կարգավորումը (բաշխումը) հատուկ տնտեսական հարաբերությունների առարկա է: Շատ երկրներում (այդ թվում նան Հայաստանում) հողօգտագործումը հնարավոր չէ առանց ոռոգման, այստեղից հետնում է, որ հողատիրությունը կամ հողօգտագործումը անմիջաբար առնչվում են ջրօգտագործման հետ, որով այդ հարաբերություններն ավելի են բարդանում: Ծագում են ոռոգման ջրի արժեքի ն դրա փոխհատուցման, երկրի ներսում ն արտաքին ասպարեզում ջրի քաղաքականության մշակման հարցեր: Ոռոգման ն խմելու ջուրը նման դեպքերում, սոսկ բնական ռեսուրս լինելուց բացի, կարող է հանդես գալ նան որպես տնտեսական զենք հարնան երկրների հետ տնտեսական հարաբերություններում: Գյուղատնտեսությունը՝ որպես նյութական արտադրության ոլորտի կարնորագույն ն նախասկզբնական ճյուղ, կապված է ոչ միայն հողի, այլն բնության մյուս գործոնների, հատկապես կլիմայի ն նրա ավելի կարճատն դրսնորման՝ տարվա եղանակի հետ: Գյուղատնտեսությունը եղել է ն մնում է անփոփոխ ն անփոխարինելի՝ իր տված բարիքների տեսականիի առումով, ժամանակակից լեզվով ասած՝ դիվերսիֆիկացիայի չենթարկվող: Այսօր, ինչպես ն հազարամյակներ առաջ, նրա բարիքների ցուցակը (հաց ն խաղող, միս ն կաթ) մնացել է հաստատուն, չնայած այդ հաստատուն քանակից այսօր կարելի է պատրաստել ն թողարկել տարեցտարի աճող բարիքների ն դրանց պատրաստուկների անվերջանալի տեսակներ:

Գյուղատնտեսության այդ առանձնահատկությունն առավել ցայտուն է դառնում, երբ հաշվի ենք առնում ոլորտի տարեցտարի ավելացող ճյուղերը ն դրանց թողարկած ապրանքների տեսականին: Հազարամյակներ առաջ գյուղատնտեսությունից անջատված ճյուղերը շարունակում են բազմապատկվել ն փոխարինել մեկը մյուսին: Չկա մեկը, որ կարողանա փոխարինել դրանց մորը՝ գյուղատնտեսությանը: Վերջապես, գյուղատնտեսությունը, որպես աշխատանքի, գիտության ն նյութական միջոցների ներդրման ոլորտ, այսօր, ինչպես ն հազարամյակներ առաջ, մնում է այդ ներդրումների ն սպասվող արդյունքի թերնս ամենաանկանխատեսելի, ամենառիսկային ոլորտը: Այդպես է եղել հազարամյակներ առաջ, այդպես է նան այսօր: Այս առանձնահատկությունն ավելի ցայտուն է դառնում, երբ նկատում ենք գիտության ն տեխնիկայի, տիեզերագնացության ն համակարգչային տեխնոլոգիաների 20-րդ դարի նվաճումները: Գյուղատնտեսությունը թերնս նյութական արտադրության այն եզակի ճյուղն է, որ ամեն անգամ հիշեցնում է մարդուն, որ նրա գոյությունը կախված է բնության անակնկալ քմահաճույքներից: ∗ Հայտնի է, որ հատկապես վերջին տասնամյակների ընթացքում զարգացած երկրներում ստեղծվում են տարբեր ապահովագրական ընկերություններ, որոնք ապահովագրում են գործարար մարդկանց ռիսկային ներդրումները, այդ թվում նան՝ գյուղատնտեսության մեջ, որն, ինչ խոսք, նպաստում է այդ ճյուղի զարգացմանը, երաշխավորում ներդրումների նվազագույն հետգնման աստիճանը: Նման ընկերությունները, ապահովագրելով գործարար աշխարհի մարդկանց ռիսկային ներդրումները գյուղատնտեսության մեջ, այնուհանդերձ բնավ ի զորու չեն ապահովագրելու գյուղատնտեսությունը բնական աղետներից: Գյուղատնտեսությունը, որպես բնական գործոններով պայմանավորված արտադրության ճյուղ, չէր կարող իր կնիքը չթողնել իրեն սպասարկող մարդու՝ գյուղացու վրա: Նկարագրելով հողի ն հողագործության առանձնահատկությունները, տնտեսագետները չգիտես ինչու մոռանում են հողագործի ինքնատիպ ն առանձնահատուկ ∗

Ամենաթարմ օրինակը՝ 2001 թ. գարնանային անձրններն են ու 2002-2003 թթ. երկարատն ցրտաշունչ ձմեռը, որոնցից առաջինը հողին հավասարեցրեց Հայաստանի պտղատու այգիների, իսկ երկրորդը՝ խաղողի այգիների մի քանի տարվա բերքը: Վերապահումով ասենք, որ երկրորդ դեպքում աղետից կարելի էր խուսափել, եթե խաղողի այգիները թաղվեին, որը ցավոք չէր արել գյուղացիների ճնշող մասը (չափ 809-ը)՝ հույսը դնելով ... բնության վրա: Սակայն եթե նույնիսկ խաղողի վազը թաղվեր, ցրտաշունչ ձմեռը, այնուամենայնիվ, իր աղետը «կբերեր» պտղատու այգիներին:

նկարագրի մասին, դա թողնելով գրողներին, բանաստեղծներին ն կինոարվեսին: Մինչդեռ մեր օրերում մարդկային գործոնի աննախադեպ բարձրացման նման մոտեցումը հազիվ թե արդարացված լինի: էլ ավելի զարմանալի է, որ այդ մասին մոռանում են նույնիսկ առավել զարգացած երկրների տնտեսագետները, որոնց պետությունները վաղուց ի վեր մշակել են գյուղատնտեսությանը սատարելու, նրան սնանկացումից փրկելու ծրագիր: Արդյոք խոսքը միայն սնանկացող գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսության ն նրա անմրցունակ արտադրանքի մասին է, թե շատ ավելի կարնոր արժեքի մասին: Զուտ տնտեսական առումով նման ֆերմերային ընտանեկան տնտեսությունները թերնս նպատակահարմար չէ փրկել, մանավանդ որ դա էժան չի նստի պետական բյուջեի վրա: Հայտնի է, որ շատ ֆերմերային տնտեսությունների գոյությունը զուտ տնտեսական չափանիշներով՝ արդարացված չէ: Սակայն պետությունը շարունակում է նման տնտեսությունների «փրկողական աշխատանքները»՝ հավանաբար ղեկավարվելով ոչ միայն ն ոչ այնքան ստանդարտ շուկայական մոտեցումներով, որքան սոցիալական մոտեցումներով: Խոսքը գյուղացու դասակարգի, գյուղացի անկրկնելի, առանձնահատուկ անհատի փրկության մասին է, որն, ինչ խոսք, ինքնուրույն, ինքնաբավ արժեք է հասարակության համար: Ո՞րն է այդ անհատի առանձնահատկությունը, թողնում ենք հոգեբաններին: Գյուղատնտեսությունն այսօր տալիս է Հայաստանի համախառն ներքին արդյունքի արժեքի շուրջ 30-35 9-ը: Արդյունաբերական զարգացած երկրներում այդ թիվը չի անցնում 4-59-ի սահմանը: Այնուհանդերձ, ն՛ Հայաստանի նման զարգացող, ն՛ Արնմտյան Եվրոպայի երկրների համար հավասարապես կարնոր սոցիալ-տնտեսական նշանակություն ն հասարակական հնչեղություն ունի գյուղի ն քաղաքի համարժեքային փոխհարաբերությունների հիմնախնդիրը: Դա կարելի է համարել յուրաքանչյուր երկրի առանցքային հիմնախնդիրներից մեկը, որը, այդքան հին լինելով, շարունակում է մնալ այդքան նոր, արդիական: Իհարկե, չափազանց դժվար է պատկերացնել մի երկիր, որի տնտեսությունը բաղկացած լինի միայն մեկ ճյուղից՝ գյուղատնտեսությունից, անտառտնտեսությունից, որսորդությունից, ինչպես որ տեսնում ենք հնդկացիներին պատկերող որոշ կինոնկարներում: Սակայն, թերնս, ոչ պակաս դժվար ն տխուր կլիներ պատկերացնել որնէ «գերժամանակակից» երկիր, որը զուրկ է գյուղից ն գյուղատնտեսությունից:

2. ՀՈՂԱՅԻՆ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ

ԲՆԱՊԱՏՄԱԿԱՆ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՏԵԳՈՐԻԱ

Հողի նկատմամբ սեփականությունը սեփականության առաջին տեսակն է (ձնը), այն ծագել է գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու ժամանակաշրջանից ի վեր: Ավելի ստույգ, այն ժամանակաշրջանում, երբ տեղի ունեցավ երկրագործ ն անասնապահական համայնքների տարանջատում: Երկրագործական համայնքը, բնականաբար, դառնում է իր մշակած ն օգտագործած հողերի տերն ու տնօրենը, կոլեկտիվ սեփականատերը: Պատմականորեն դա համընկնում է նախնադարյան համայնական տնտեսակարգի գոյության ժամանակաշրջանի հետ: Արտադրողական ուժերի զարգացումը ի վերջո հանգեցրեց նրան, որ յուրաքանչյուր ընտանիք կարող էր ապահովել իր կարիքները սեփական աշխատանքով, ն այդ ժամանակ ընտանիքը անջատվեց նախնադարյան համայնքից՝ վարելով սեփական տնտեսությունը: Միաժամանակ տեղի ունեցավ արմատական փոփոխություն ընտանեկան հարաբերություններում. մայրիշխանությունն իր հազարամյա տեղը զիջեց հայրիշխանությանը. ընտանիքի գլխավորը ն ունեցվածքի ժառանգորդը դարձավ տղամարդը: Մայրիշխանության խառն ամուսնական (բազմամուսնության) համակարգին փոխարինեց տղամարդու գլխավորած զուգամուսնական ընտանիքը: Ֆ. էնգելսի ձնակերպմամբ՝ ժամանակակից ընտանիքը տղամարդու ժառանգական իրավունքի վրա հիմնված սոցիալական մարմին է, որը հանդիսանում է մասնավոր սեփականության կրողը: ∗ Ինչպես տեսնում ենք այդ համառոտ բնորոշումից, սեփականությունը հասարակության զարգացման առանցքային կատեգորիաներից է: Ի վերջո, ի՞նչ է սեփականություն կատեգորիան: Համառոտակի՝ սեփականությունը մարդկանց միջն ծագող տնտեսաիրավական հարաբերությունն է՝ իրերի, ունեցվածքի, նյութական ն այլ բարիքների հետ կապված: Գիտական գրականության մեջ սեփականությունն ընդունված է բնութագրել որպես որնէ ունեցվածքի կամ իրի նկատմամբ տիրակալման, տնօրինման ն օգտագործման եռամիասնական իրավունք: Իրավունքի այդ երեք տարրերից որնէ մեկի բացակայությունը բացառում է սեփականության լիարժեք կատեգորիան: Որնէ մեկը կարող է լինել, օրինակ, հողօգտագործողը, սակայն՝ ոչ սեփականատերը: Մյուս դեպքում հողի սեփականատերը կարող է իր իրավունքը ժամանակավորապես տրամադրել (վարձա∗

Ֆ. էնգելս, «Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության ն պետության ծագումը»:

կալությամբ կամ այլ պայմանով) մեկ ուրիշին, որը ժամանակավոր տնօրինում է իրեն տրված օբյեկտը ն այլն: Ի դեպ, ժամանակակից աշխարհում դժվար է հանդիպել այնպիսի դեպքերի, երբ այս կամ օբյեկտի սեփականատերը միաժամանակ նան դրա տնօրինողն ու օգտագործողն է: Տնտեսական հարաբերություններն ավելի բարդ են. օրինակ, ագարակատեր ֆերմերը իր օգտագործած հողի մի մասի սեփականատերն է, մյուս մասը վարձակալում է ուրիշից: Գյուղմեքենաների հավաքակայանի տնօրինողը մեկն է, սեփականատերը՝ ուրիշը ն այլն: Սեփականության հիմնական տեսակները ն ձները որոշվում են նրանով, թե ով է հանդես գալիս որպես սեփականության սուբյեկտ: Այն կարող է լինել երեք հիմնական տեսակի (բնույթի), որից էլ համապատասխանաբար կախված է սեփականության տեսակը: 1. պետությունը (պետական սեփականություն), 2. կոլեկտիվը (կոլեկտիվ, խմբային, բաժնետիրական սեփականություն), 3. առանձին անհատը (մասնավոր, անհատական կամ անձնական, ընտանեկան սեփականություն): Ժամանակակից զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներին, (օրինակ, ԱՄՆ, Արնմտյան Եվրոպա) բնորոշ է խառը սեփականության տնտեսակարգը, ուր հավասարապես գործում են սեփականության ն տնտեսության բոլոր տեսակները ն ձները: Դա հարուստ դաշտ է ապահովում ազատ շուկայական մրցակցության համար, խթանում ն ի հայտ է բերում առավել արդյունավետ գործարարներին, ձեռնարկատերերին, վերջին հաշվով, նպաստում ազգային տնտեսության արդյունավետության անընդհատ բարձրացմանը: Սեփականության օբյեկտ կարող են հանդիսանալ նյութական ն ոչ նյութական ն հոգնոր բարիքները, ծառայությունները, մասնավորապես. − բնական ռեսուրսները, օրինակ՝ հողը, ջրային աղբյուրները ն համակարգերը, անտառը ն այլն, − սպառողական ապրանքները ն ծառայությունները, − արտադրողական ապրանքները (արտադրության միջոցներ) ն ծառայությունները, − գիտության ն տեխնիկայի հայտնագործությունները, արվեստի ն մշակույթի ստեղծագործությունները, այն բոլորը, ինչ որ ընդունված է անվանել մտավոր հարստություն: Ինչպես տեսնում ենք, սեփականության օբյեկտների տեսակները կարող են լինել նույնքան բազմազան ու բազմաթիվ, որքան բազմա15

թիվ են բնության պարգնած ն մարդու աշխատանքով ստեղծված բարիքները: Զուտ տնտեսագիտական առումով, սեփականության օբյեկտներ կարող են հանդիսանալ երկրի ազգային հարստության բոլոր տարրերը: ∗ Իրավական հարաբերությունների առումով սեփականատերը կարող է հանդես գալ երկու կարգավիճակով՝ որպես ֆիզիկական անձ ն որպես իրավաբանական անձ: Առաջին դեպքում նա հանդես է գալիս իր «բնական», այսպես ասած, ոչ պաշտոնական վիճակով: Երկրորդ դեպքում սեփականատերը պետք է պաշտոնապես գրանցված լինի պետական լիազոր մարմնի կողմից, ունենա սեփական (ֆիրմային) կնիք, ֆինանսական միջոցների հաշվեկշիռ ն ընթացիկ հաշիվ բանկում: Որպես իրավաբանական անձ կարող են հանդես գալ ինչպես անհատ-մասնավոր սեփականատեր-ձեռնարկատերերը, այնպես էլ սեփականության այլ սուբյեկտները (կոլեկտիվ կամ բաժնետիրական ընկերություն, կոոպերատիվ ն այլն): Հայաստանի Հանրապետությունում 2003թ. հունվարի 1-ի դրությամբ գոյություն ունեցող 332 հազար գյուղացիական տնտեսությունները գրեթե բոլորը համարվում են ֆիզիկական անձ, իրավաբանական անձի կարգավիճակով են հանդես գալիս անհատական ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությունները: Հնագույն ժամանակներում սեփականության ն հարստության աղբյուրներ են համարվել. − պատերազմ, ռազմավար, − ժառանգություն, նվիրատվություն, − աշխատանք,∗∗ − գնում-ձեռքբերում: Հետաքրքիր է նշել, որ հայ եկեղեցու ունեցվածքը (սեփականությունը) համարվում էր անձեռնմխելի ն անբաժանելի. − խոշոր կալվածքների նվիրատվության հաշվին, − հոգնորականների ունեցվածքի հաշվին՝ նրանց մահից հետո, − անժառանգ հարուստների ունեցվածքի նվիրատվության հաշվին, − եկեղեցու ընթացիկ եկամուտների (մուտքերի) հաշվին, որը տեղի էր ունենում քաղաքացիական կացության գրանցումների հաշվին (ծնունդ, ամուսնություն, ապահարզան, մահ ն այլն): ∗

Օրինակ՝ ավերված ամրոցի նորոգումը, կառուցումը իրավունք էր տալիս այն օրենքով ամրագրել որպես սեփականություն: ∗∗ Նշենք, օրինակ, որ միջնադարում ամուսինների ապահարզանի դեպքում շինականից գանձվում էր 100 դրամ, ազատից՝ 300 դրամ,

Սեփականության իրավունքը անձեռնմխելի է համարվել հնագույն ժամանակներից: Հայտնի է, որ միջնադարում գործող օրենքների համաձայն՝ մեծավորը (իշխանը) կարող էր ամենացածր գյուղացուն պատժել, բայց սեփական հողից զրկել չէր կարող: ∗ Ինչպես արդեն նշեցինք, բազմասեփականությունը ժամանակակից շուկայական տնտեսությամբ երկրների խառը տնտեսության կարնորագույն հատկանիշն է: Դրան ավելացնենք, որ բազմասեփական կամ խառը տնտեսության նախասկզբնական պայմանը ն ելակետը, այնուհանդերձ, մասնավոր սեփականությունն է: Մասնավոր սեփականությունը, պատկերավոր ասած, այն անկյունաքարն է ն այն հիմնական շինանյութը, աղյուսը, որից կառուցվել ն կառուցվում է ամեն օր ն ամեն ժամ ժամանակակից տնտեսության ցանկացած հատվածը. պետական, կոլեկտիվ, բաժնետիրական ն այլն: Բացի դրանից, մասնավոր սեփականությունը այն ամուր տնտեսական հիմքն է, որի վրա վեր են խոյանում հասարակության հիմնական նյութական ն սոցիալական արժեքները, հատկապես. − անհատի ազատություն, − ընտանիքի գոյություն, − հասարակության մեջ ժողովրդավարության արմատավորումը, սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը երկրի տնտեսական ն ռազմաքաղաքական անվտանգության բաղադրիչներից մեկն է: Խոսքն այստեղ հատկապես հողի մասնավոր սեփականության մասին է:∗∗ Ավելացնենք, որ եթե համայնավարական (սոցիալիստական) ն պետական սեփականությունը բյուրոկրատիզմի տնտեսական հիմքն է, ապա մասնավոր սեփականության իրավունքի ապահովումը՝ ժողովրդավարության արմատավորման տնտեսական հիմքը: Միանգամայն բնական է, որ սեփականության իրավունքը պաշտպանվել է պատմության մեջ եղած բոլոր պետությունների օրենքով: Սեփականության կատեգորիայի ամբողջական ն մասնավոր բաղադրիչ տարրերի հարաբերակցությունը կարելի է ներկայացնել հետնյալ պարզ գծապատկերի ձնով. ∗

Մխիթար Գոշ, «Դատաստանագիրք»:

∗∗

Սերո Խանզադյանը «Մխիթար Սպարապետ» պատմավեպում նկարագրում է հետնյալ միջադեպը. Դավիթ Բեկի այն հանդիմանությունը, թե ինչու է բանակի զորապետերից մեկին հռչակել «Մելիք Թուրինջ» ն նշանակել նորաստեղծ գյուղի տիրույթների մելիք, որը մյուս մելիքների հետ հավասար մասնակցում է բոլոր ժողովներին, Սպարապետը պատասխանում է. Բեկ, եթե ես քո զորքի փախստականգաղթական զինվորներին հող չտամ, սեփականություն չտամ, նրանք ինչքա՞ն ժամանակ կմնան մեզ հետ ն կկռվեն հանուն հայրենիքի... ն Դավիթ Բեկը համաձայնում է Սպարապետի հետ:

ՍեփականությունՀտիրակալում+տնօրինում+օգտագործում. Այլ խոսքով, սեփականությունը ներկայացնում է եռաստիճան ֆունկցիոնալ կապի համակարգ, որտեղ տիրակալումը ֆունկցիա է սեփականությունից, տնօրինումը՝ ֆունկցիա է տիրակալումից ն վերջապես, օգտագործումը՝ ֆունկցիա է տնօրինումից: Ֆունկցիայի յուրաքանչյուր օղակը միննույն ժամանակ ունի համեմատական ինքնուրույնություն, մինչդեռ սեփականությունը բացարձակ անկախ կատեգորիա է: Սեփականության կատեգորիայի մեջ գլխավորը յուրացումն է, որը կարող է իրականացվել ինչպես տնտեսական, այնպես էլ իրավական ն ուժային եղանակներով, որը նշանակում է սեփականության օբյեկտի օտարում (փոխանցում) ն՛ տնտեսական, ն՛ արտատնտեսական եղանակներով: Դրանից պետք է տարբերել սեփականության իրավունքի տնտեսական իրացումը, որը նշանակում է սեփականության օբյեկտի օգտագործում՝ եկամուտ ստանալու նպատակով: Սեփականությունը, որպես տնտեսաիրավական հարաբերություն, (կատեգորիա) բաղկացած է 11 տարրերից: Նշենք դրանցից մի քանիսը. • սեփականության օբյեկտի (բարիքի) նկատմամբ ֆիզիկական ն օրենսդրական վերահսկում, • սեփականության օգտագործման ն օտարման հնարավորություն, • սեփականության անմիջական կառավարման ն տնօրինման հնարավորություն, • ժառանգելու ն անժամկետ տիրապետելու հնարավորություն, • սեփականության օբյեկտի բռնագանձման իրավունքը՝ գոյացած պարտքի դիմաց: Թվարկված իրավական գործառույթների իրականացումը հողի նկատմամբ նշանակում է հողի սեփականության իրավունքի տնտեսական իրացում, որի արդյունքում հողի սեփականությունը զուտ իրավական կատեգորիայից վեր է ածվում հասարակական-տնտեսական հարաբերությունների ակտիվ գործոնի: Կուսական հողը բնության պարգն է, բնական ռեսուրս: Իրական հողօգտագործումը նրա սեփականատիրոջ ն հասարակության կողմից իրական հարստության անսպառ աղբյուր է, հարստության ն բարիքների իրական գործոն: Հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության վերաբերյալ վերը նշվածը բնավ չի կարող հիմք ծառայել սեփականության այդ ձնին բացարձակ նշանակություն տալու համար: Մասնավոր սեփականությունը, անտարակույս, պատմական մեծ դեր է խաղացել ն խաղում է

հասարակության զարգացման գործում. զարգացում՝ համայնքի համապարտությունից դեպի անհատի ազատություն, համայնավարական (սոցիալիստական) տնտեսակարգից դեպի ազատ շուկայական տնտեսակարգ: Սակայն ընդգծենք, որ սեփականության որնէ ձն չունի ն չի կարող ունենալ բացարձակ նշանակություն (ինչպես խորհրդային կարգերին բնորոշ ամբողջատիրական պետական սեփականությունը, այնպես էլ շուկայական համակարգին բնորոշ մասնավոր սեփականությունը): Առաջադիմական է արդյոք մասնավոր սեփականությունը ... Ո՛չ, եթե այն միակն է ն մենաշնորհային, այո՛, եթե մասնավոր սեփականությունը գործում է բազմասեփականության հարուստ մրցակցային դաշտում: Անցել են այն ժամանակները, երբ մասնավոր սեփականությունը կապիտալիզմի հոմանիշն էր համարվում, նրա միակ հիմքը: Այսօր մասնավոր սեփականությունը կապիտալիստական հասարակարգում գործող սեփականության ձներից մեկն է, այն էլ՝ բնավ ոչ գլխավորը: Այդ հասարակության պայմաններում այսօր առնվազն գործում են սեփականության 4-5 ձներ, որոնք ըստ տեսակարար կշռի՝ կարելի է դասակարգել այսպես. − պետական սեփականություն, − բաժնետիրական սեփականություն, − կոոպերատիվ սեփականություն, − մասնավոր (անհատական) սեփականություն: Պետական սեփականության դերի ն տեսակարար կշռի վերաբերյալ տարբեր տվյալներ են հրապարակվում տնտեսագիտական գրականության մեջ: Ա. Վարդանյանի տվյալներով՝ 1960-1990 թթ. ԱՄՆ պետական բյուջեի միջոցով էր բաշխվում երկրի ազգային եկամտի 1/3-ը, ճապոնիայում՝ 359-ը, Կանադայում՝ 479-ը, Արնմտյան Եվրոպայում՝ 549-ը: Պետական հատվածի զգալի չափերը ն ընդլայնման միտումը պայմանավորված են նան նրանով, որ շուկայական համակարգը չի կարողանում լիարժեք բավարարել հանրային բարիքների նկատմամբ պահանջմունքը: ∗ Ինչ վերաբերում է գյուղատնտեսությանը, ապա այս ճյուղի արտադրանքի իրացման մեջ պետության բաժինը թերնս այդքան մեծ չէ, դրա փոխարեն զարգացած երկրների պետությունն է տնօրինում գյուղատնտեսական ն ոչ գյուղատնտեսական հողերի պատկառելի բաժինը (օրինակ, ԱՄՆ-ում՝ շուրջ 509), որը նրան հնարավորություն է տալիս նպատակային ձնով կարգավորել հողերի բնական արգավանդության վիճակը, պայքարել հողահարման դեմ, ինչպես նան մշակելի ն պահուստային հողերի օպտիմալ հարաբերակցու∗

«Տնտեսագիտության տեսություն», Երնան, 2000, էջ 424:

թյան ապահովման, գյուղարտադրանքի ապրանքային ծավալների կարգավորման հաշվեկշռված քաղաքականություն իրականացնել՝ ելնելով շուկայական պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցությունից ն ֆերմերային տնտեսությունների բավարար եկամուտների ապահովման անհրաժեշտությունից:

3. ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՐՑԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գյուղատնտեսությունը ազգային տնտեսության մի հատվածն է, որի առանձնահատկությունները կապված են նրա հիմնական ռեսուրսի՝ հողի առանձնահատուկ բնույթի հետ: Հայտնի է տնտեսագիտության առարկայի երկու հիմնական բնորոշում՝ դասական ն ժամանակակից: Առաջինը այն է, որ տնտեսագիտություն (քաղաքատնտեսություն) առարկան հասարակական արդյունքի արտադրության, բաշխման, փոխանակման ն սպառման հարաբերությունների ուսումնասիրությունն է: Ավելի լայն մոտեցմամբ՝ «քաղաքատնտեսություն առարկան» հասարակական արտադրության եղանակի ուսումնասիրությունն է՝ նկատի առնելով ինչպես նրա երկու կողմերի տնտեսական հարաբերությունների, այնպես էլ տնտեսական ռեսուրսների (արտադրողական ուժերի) փոխադարձ կապը ն զարգացումը, ինչպես նան պատմության տարբեր փուլերում արտադրության եղանակների հաջորդափոխման օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը: Այդ մոտեցման հիմնադիրները՝ մարքսիստները, առաջնորդվում էին հիմնականում գաղափարախոսական նկատառումներով, որը իմաստազուրկ չէ նան արդի պայմաններում: Երկրորդ մոտեցման համաձայն, տնտեսագիտություն առարկան հասարակության տնօրինած սահմանափակ ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործման տարբերակների ուսումնասիրությունն ու հիմնավորումն է: Տնտեսագիտությունը, պնդում են, օրինակ, տնտեսագիտության դասագրքի հեղինակները, այլընտրանքային գիտություն է: ∗ Եթե առաջին մոտեցման հեղինակները տնտեսագիտության մեջ չափազանցում են հասարակական, այդ թվում՝ դասակարգային հարաբերությունների նշանակությունը, որոնք անշուշտ կարնոր են, ապա երկրորդ մոտեցման հեղինակները ակնհայտորեն չափազանցում են տնտեսագիտության պրագմատիկ (կիրառողական) նշանակությունը, որն, անշուշտ, նույնպես կարնոր է, սակայն թերնս ոչ այնքան տնտեսագիտության, որքան մաթեմատիկայի ն հաշվապահության խնդիր է: ∗

Ջ.Գորթնի ն այլք. «Տնտեսագիտություն», Երնան, 1999:

ճշմարտությունն, ինչպես միշտ, նման դեպքերում երկու ծայրահեղ մոտեցումների մեջտեղում է: Չհավակնելով կատարյալ ճշմարիտ ձնակերպման, մեր կարծիքով տնտեսագիտություն առարկան հասարակական, տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությունն է (այդ թվում՝ բաշխման, սպառման ն այլն)՝ հասարակության սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հետ կապված, շուկայական տնտեսության պայմաններում: Եթե փորձենք այս մոտեցմամբ բնութագրել ագրարային հարաբերությունների առարկան, կարելի է ասել, որ դրանք հողատիրության ն հողօգտագործման հարաբերություններ են, որոնք առաջանում են սահմանափակ բնական ռեսուրսների՝ հողի ն ջրի արդյունավետ օգտագործման պայմաններում: Ինչպես արդեն պարզել ենք, հողի սեփականությունը տնտեսապես իրացվում է, երբ եկամուտ է բերում նրա տիրոջը: Այստեղից հետնում է, որ ագրարային հարաբերությունները առնչվում են ոչ միայն հողատիրության, այլն դրա տնտեսական իրացման պայմանների հետ: Այսպիսով, ագրարային հարաբերությունները առնչվում են հողատիրության ն հողօգտագործման տարբեր օղակներում ստեղծվող վերջնական արդյունքի (եկամտի) տնօրինմանը ն յուրացմանը: Սակայն հիշյալ ձնակերպումը բավարար չէ թեկուզն այն պատճառով, որ կիրառելի է թերնս ցանկացած այլ հատվածի տնտեսական հարաբերությունների համար: Մինչդեռ ագրարային հարաբերություններն ունեն իրենց առանձնահատուկ առարկան, չէ՞ որ դրանք հողային հարաբերություններ են, որոնք առնչվում են ոչ թե սովորական այլ հավելորդային արդյունքի հետ, այն էլ՝ հաստատուն բնույթի հավելորդային արդյունքի, որն ընդունում է հողային ռենտայի ձնը: Այլ խոսքով, ագրարային հարաբերությունները որոշակիորեն կապված են նան ռենտային հարաբերությունների հետ: Եվ այսպես, լայն առումով ագրարային հարաբերությունները հողատիրության ն հողօգտագործման հարաբերություններ են, որոնք առաջանում են գյուղատնտեսության բնագավառում ստեղծվող արդյունքի ն եկամուտների բաշխման ն յուրացման հարցերի հետ կապված: Ավելի նեղ իմաստով, այդ հարաբերություններն առնչվում են գյուղատնտեսության մեջ ստեղծվող հավելորդային արդյունքի (եկամտի) բաշխմանը ն յուրացմանը: Այլ խոսքով, ագրարային հարաբերությունները անմիջաբար առնչվում են ռենտային հարաբերություններին: Ինչ բովանդակություն ունի ագրարային հարցը: Ագրարային հարցը ագրարային հարաբերությունների ընթացիկ արտահայտություններից մեկն է: Ի տարբերություն ագրարային հարաբերությունների, որի բովանդակությունն ընդհանուր բնույթ ունի ցանկացած

ժամանակաշրջանի համար, ագրարային հարցը միշտ ունեցել է ն ունի կոնկրետ պատմական բնույթ ն բխում է տվյալ ժամանակաշրջանի առարկայական հիմնախնդիրներից: Այսպես, օրինակ, 19-րդ դարի 2-րդ կեսին Ռուսաստանում ագրարային հարցի հիմնական ուղղվածությունը ճորտատիրության վերացումն էր, որը ն արտահայտվեց 1861թ. գյուղացիական ռեֆորմով: 20-րդ դարավերջին ագրարային հարցը նույն երկրում (նան Հայաստանում) գյուղատնտեսության կազմակերպման վարչա-հրամայական համակարգից անցումն է շուկայական համակարգին: Այդ երկու կետերի միջն ընկած 100 տարվա ընթացքում ագրարային հարցի բնույթը ն լուծման ձները մի քանի անգամ փոփոխվեցին: Արդի պայմաններում ագրարային հարցի էությունը արտահայտվում է նրա մի շարք արմատական հիմնախնդիրների մեջ, որոնք ունեն երկարատն, մշտական բնույթ: Թվարկենք դրանցից մի քանիսը. − հողօգտագործման հավասար հնարավորության ստեղծում բոլոր գյուղացիների համար, − հողի շուկան ն հողի գինը, նրա ազատ առք ու վաճառքի պայմանների ապահովում, − համարժեքային հարաբերությունների ապահովում գյուղի ն քաղաքի, գյուղատնտեսական ն արդյունաբերական ապրանքների փոխանակման ոլորտում, − քաղաքակենտրոնացումը ն գյուղի ճակատագիրը, − շուկան ն գյուղական բնակավայրերի ճակատագիրը ն այլն: Այս առնչությունների թվարկումը կարելի է շարունակել: Մի բան պարզ է, այդ հիմնախնդիրներն ունեն շատ թե քիչ տնական պատմական բնույթ: Ո՞րն է ագրարային հարցի լուծման գիտական չափանիշը ն արդյոք նման չափանիշ գոյություն ունի, թե՝ ոչ: Ինչպես հայտնի է, ճշմարտության չափանիշը իրական կյանքն է, պրակտիկան: Այս մոտեցմամբ՝ դժվար չէ համոզվել, որ այս կամ այն երկրում ագրարային հարցի լուծման չափանիշը այդ լուծումից ստացված արդյունքն է: Սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ այդ չափանիշներից մեկը, թերնս ամենագլխավորը՝ պարենային ապահովման խնդրի լուծումն է այս կամ այն երկրում: Երբ ն ինչպիսի ագրարային քաղաքականության արդյունքում հաջողվեց լուծել պարենային խնդիրը: Այդ հիմնական խնդիրը պարզելուց հետո հնարավոր է պարզել մյուս ածանցյալ հարցերը, մասնավորապես՝ ինչպիսին են գյուղացիական ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությունների զարգացման տնտեսա22

կան խթանները, գյուղարտադրանքի շուկայական իրացման համակարգը ն այլն: Հետադարձ հայացք գցելով գյուղատնտեսության անցած 70 տարիների արդյունքի վրա, կարելի է պնդել, որ այդ տարիների ընթացքում գյուղատնտեսությունը տառապել է ռեսուրսների թերօգտագործման ն թերարտադրության տնական (խրոնիկական) հիվանդությամբ, որի պատճառով երկրում այդպես էլ չլուծվեց պարենային հիմնախնդիրը: Հետնապես, դա վկայում է ագրարային հարցի սխալ դրվածքի ն սխալ լուծման մասին: Թե որոնք էին դրա պատճառները, այդ հարցը պահանջում է առանձին լուսաբանում:

ԳԼՈՒԽ 2

ՀՈՂԱՏԻՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՆՏԱՅԻ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

1. Հողատիրությունը ն ռենտան միջնադարում 1996թ. գարնանը Հայաստանի Ագրարագյուղացիական Միության համագումարում հանրապետության նախագահ Լ.Տեր-Պետրոսյանը, ցանկանալով գնահատել հողի սեփականաշնորհման հատուկ նշանակությունը, այն միտքը հայտնեց, որ՝ «Ըստ էության, հայ գյուղացին առաջին անգամ էր դառնում հողի սեփականատեր: Ո՛չ Արնելյան, ո՛չ Արնմտյան Հայաստանում հայ գյուղացին հողատեր չի եղել: Նույնիսկ մեր հայրենիքում հողը պատկանել է օտարներին» (տե՛ս «Հայք» օրաթերթ, 30.04.1996): Չենք կարող այս առիթով խուսափել պատմական մի զուգահեռականից. 1918թ. ռուս բոլշնիկները ազգայնացրած հողը բաժանեցին գյուղացիներին (հետնելով, ըստ էության, էսեռների կուսակցության պահանջին): Նրանք թերնս ավելի շատ իրավունք ունեին ասելու, որ դա անում են առաջին անգամ պատմության մեջ, քանզի Ռուսաստանում, ինչպես հայտնի է, հողատեր գյուղացիություն, իրոք, չի եղել: Կարելի՞ է արդյոք նույն բանը ասել Հայաստանի մասին:

Դեռնս վաղ միջնադարում, Հայոց Արշակունիների օրոք, հասարակության իշխող վերնախավի, պետական ն զինվորական ավագանու, նան եկեղեցու միջն ներդասակարգային երկարատն պայքարի ընթացքում հաստատվեցին հողատիրության հետնյալ ձները: 1. Արքունի կամ «Ոստանի» հողեր, որոնք ժառանգաբար, սերնդեսերունդ անցնում էին թագավորական տան ներկայացուցիչներին: Թագավորին էր պատկանում նան երկրի բոլոր հողերի ն նրանց ընդերքի նկատմամբ գերագույն իշխանությունը: Արքունի հողերն ընդգրկում էին հիմնականում Արարատյան նահանգի տարածքները: 2. Նախարարական հողեր, որ հողատիրության հիմնական, տիրապետող ձնն էր, քանի որ նախարարներն էին կազմում պետական իշխող ավագանու հիմնական կորիզը, երկրի տարածքների փաստացի տիրակալները: Պատմական Հայաստանում կային շուրջ 50 նախարարական տոհմեր (տներ): Նախարարական տիրույթները միջնադարյան Հայաստանի տիրապետող հողատիրության ձնն էին: Նախարարական հողատիրության համակարգում հատուկ տեղ էին գրավում բդեշխական հողային տիրույթները, որոնք ընդգրկում էին Հայաստանի սահմանամերձ (սահմանապահ) տարածքները, ն հենց այդ պատճառով հատուկ քաղաքական ն զինվորական արտոնու24

թյուններ էին տրվում նրանց տիրակալներին (հայտնի են Նուշիրական, Աղձնյաց, Ծոփաց, Գուգարաց բդեշխությունները): Եթե նախարարությունները Հայոց պետության հիմնաքարերն էին, ապա բդեշխությունները, պատկերավոր ասած՝ նրա անկյունաքարերը: 3. Պայմանական կամ «պարգնատու» հողեր, որոնք տրվում էին նախարարական տոհմի կրտսեր անդամներին, մանր կամ ստորին ազնվականներին՝ սեպուհներին ն ոստանիկներին, պետական կամ զինվորական ծառայության համար: Սեպուհական հողային տիրույթները տրվում էին Հայոց Արշակունիների կամ Սասանյան կայսեր կողմից հիշյալ պաշտոնյաներին ժամանակավոր կամ ցմահ օգտագործման իրավունքով, սակայն հետագայում երկարատն պայքարի հետնանքով վերածվեցին մշտական ժառանգական տիրույթների՝ «սեպուհական» հողերի: Այստեղից էլ ծագել է սեփական բառը: Իմիջիայլոց, այս համառոտ նկարագրությունը վկայում է այն մասին, որ սեփականությունը պատմական ն ոչ թե մեկընդմիշտ տրված կատեգորիա է, այն անընդհատ զարգացող կատեգորիա է, զարգացող տնտեսական հարաբերություն: Նախարարական ն եկեղեցական հողային տիրույթները աչքի էին ընկնում իրենց խոշոր չափերով: Խոշոր հողային տիրույթները (կալվածքները) Հայոց պետության տնտեսական հզորության հիմքն էին կազմում: 4. Խոշոր հողատիրության ձներից մեկը պատմական Հայաստանում եկեղեցական հողատիրությունն էր: Երկար ժամանակ հայ հոգնորականությունը հավասար իրավունքներ է ունեցել ազատների դասի հետ: Ազատները ն սեպուհները գլխավորել են նախարարական տների առանձին գործակալությունների աշխատանքը, միաժամանակ այդ երկու խավերից է կազմված եղել արքայական զորագունդը: Նրանց ժամանակավոր օգտագործման իրավունքով տրամադրվել են առանձին հողային տիրույթներ՝ որպես վարձատրություն նրանց ծառայության դիմաց: Հայ հոգնորականությունը, օժտված լինելով ազատների դասի իրավունքներով, դեռնս Արշակունիների օրոք ունեցել է ապահարկային արտոնություն: Հետաքրքիր է այն փաստը, որ շատ եկեղեցականներ ծառայում էին հեծելազորում, մինչդեռ եկեղեցին դեմ էր հոգնորական սպասավորների նման զինվորամոլությանը: Հայ եկեղեցու բարոյական ուժը ոչ միայն քրիստոնեական դավանանքի մեջ էր, այլն ուներ նյութական հիմք. դա նրա ընդարձակ կալվածքներն էին, ինչպես նան

գյուղացիությունից գանձվող հարկերը: ∗ Պարսկական ն թուրքական նվաճումներից հետո հայ եկեղեցու տնտեսական հզորությունը զգալիորեն թուլացավ: Երկրում սկսեցին ավելանալ մահմեդական կրոնական հաստատություններ (մզկիթներ ն այլն)՝ իրենց բազմաքանակ սպասավորներով, որոնց ամեն կերպ աջակցում էր նվաճողների պետական համակարգը: Հասկանալի է, որ դա էլ ավելի էր ծանրացնում երկրի տնտեսական վիճակը: 5. Վերջապես՝ կային համայնական հողատիրություններ, ինչպես նան առանձին ազատ գյուղացիների անհատական հողեր: Ընդ որում, համայնական հողատիրությունը վերը նշված մյուս ձների ելակետային, ստորին աստիճանն էր ն նրանց նախնական հիմքը, որը կրում էր հողատիրության յուրաքանչյուր ձնի ազդեցության կնիքը: Նշված հիմնական ձները որոշակի փոփոխության էին ենթարկվում պատմական զարգացման ընթացքում՝ հարմարվելով այդ զարգացման յուրաքանչյուր փուլի առանձնահատուկ բնույթին: Միջնադարյան Հայաստանի Նախարարական կարգի տնտեսական հիմքը կիսաազատ շինականն էր ն ոչ՝ ստրուկը, որն ուներ երկրորդական նշանակություն: Այն չի կարելի համեմատել հին Հունաստանի ն Հռոմի հետ, ուր ստրուկները կազմում էին բնակչության մեծամասնությունը ն գլխավոր արտադրողական ուժը արհեստների ն գյուղատնտեսության մեջ: Ֆեոդալական այս շրջանում գերակա նշանակություն ուներ բնատնտեսությունը: Հայ նախարարները չունեին սեփական ինքնուրույն խոշոր տնտեսություններ, որոնք արտադրեին վաճառքի համար: Հայաստանում չկար ստրկական աշխատանքը շահագործելու այն խթանը, որը գոյություն ուներ Հռոմում կամ Հունաստանում:∗∗ Համայնական հողատիրության համակարգի պայմաններում հողերի պարբերական բաժանման ժամանակ գործում էր «հավասար ն ըստ մարդաթվի» բաժանման սկզբունքը: Ավելի ուշ ժամանակաշրջանում նույն սկզբունքը սկսեց գործել նան ժառանգական նախարարական կալվածքների տրոհման-բաժանման օրոք՝ տոհմի

∗

Այդ նյութական հզորությունը հայ եկեղեցին պահպանում էր ամեն գնով: Հայտնի է պատմությունից, օրինակ, թե ինչ ողբերգական վախճանի արժանացավ Պապ թագավորը, որը որոշեց բռնագրավել հայ եկեղեցու կալվածքների 7 հողաբաժիններից 5-ը, ն վերացնել գյուղացիներից գանձվող «տասանորդը» ն այլ եկեղեցական տուրքերը: ∗∗ Հակոբ Մանանդյան. Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հատ. Բ, էջ 382-383:

անդամների միջն, սեպուհական իրավունքի հաստատման ժամանակ:

2. Օտար նվաճողների ագրարային քաղաքականությունը Հայաստանում Ընդհանուր առմամբ, մարզպանական շրջանում, չնայած անկախության կորստին, Հայաստանն ապրեց մշակութային վերելք, դրվեցին ֆեոդալական մշակույթի հիմքերը, դեռնս ուժեղ էին հելլենիստական ավանդույթները: Պարսից արքայի կողմից նշանակված մարզպանը, որն, ի դեպ, Սասանյան իշխանության միակ ներկայացուցիչն էր Հայաստանում (մյուս պաշտոնյաները նշանակվում էին Հայաստանում), պարտավոր էր հարգել հայ նախարարների ժառանգական իրավունքները. նրանցից յուրաքանչյուրն ուներ իր զորքը, զինանշանը, դրոշը, այսինքն՝ պետականության բոլոր ատրիբուտները: Ընդ որում, նման արտոնություն հարնան մարզպանական երկրներից ն ոչ մեկը (Վրաստան, Աղվանք ն այլն) չուներ: Այս բոլորը թերնս բացատրվում էր այն պատմական «լիցքով», որը հաղորդվել էր Հայաստանի նախորդ դարերի դինամիկ զարգացումով՝ քրիստոնեության ընդունումից մինչն Հայոց գրերի գյուտը ն Վարդանանց պատերազմների շրջանը (|Մ-Մ դարեր): Մի ժառանգություն, որն ի զորու չէին հաղթահարել օտար նվաճողները միանգամից, ն որն իր անջնջելի կնիքը թողեց հայոց պատմության ամբողջ հետագա ընթացքի վրա: Օտար նվաճողների արշավանքներից ն Պարսկաստանի ու Հռոմի միջն Հայաստանի բաժանումից հետո (387 թ.), Հայաստանի շուրջ 200 տարի տնած մարզպանական կառավարման օրոք տեղի ունեցան երեք խոշոր տնտեսական փոփոխություններ: − Այրարատի նահանգը (Ոստանը) դարձավ պարսից արքայիցարքայի սեփականություն, իսկ Ոստանից դուրս գտնվող՝ Արշակունյաց թագավորների կալվածքները բաժանվեցին հայ նախարարներին՝ միաժամանակ դնելով նրանց ծանր հարկային բեռի տակ: Նույնը կատարվեց նան Արնմտյան Հայաստանում, որն ընկել էր Բյուզանդիայի տիրապետության տակ: − 484 թ. ապստամբությունից հետո բյուզանդացիները խիստ սահմանափակեցին հայ նախարարների իրավունքները՝ զրկելով նրանց ժառանգական իրավունքից: Այդ իրավունքը այնուհետ սահմանվում էր բյուզանդական կայսեր կողմից: − Մյուս խոշոր փոփոխությունը վերաբերում է ստրկության՝ որպես տնտեսաձնի տարածմանը Հայաստանում:

Ստրկությունը, որը Հայաստանում վերացված էր Արշակունիների օրոք, վերստին ներմուծվեց Բյուզանդիայի կողմից ն զգալի դերակատարություն ուներ երկրի էկոնոմիկայում (տնային, ընդոծին, օտարածին ստրուկներ, ստրուկների առնտուր): Սակայն «ներմուծված» ստրկական աշխատանքը չստացավ հետագա զարգացում ն չվերածվեց ընդհանուր կացութաձնի: Հողատիրության հիմնական ձները անփոփոխ չէին կարող մնալ. դրանք պատմական զարգացման ընթացքում ենթարկվում էին որոշակի փոփոխության ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին գործոնների ազդեցությամբ, մասնավորապես՝ օտարերկրյա նվաճողների տիրապետության պայմաններում: Օտար նվաճողները, կործանելով հայոց պետականությունը, ամենից առաջ բռնագրավում էին Հայոց արքունի հողերը: Չկար հայկական պետություն, չէր կարող լինել նան պետական ունեցվածք, այդ թվում՝ հողեր: Գրեթե նույն ճակատագրին էր արժանանում նախարարական հողային տիրույթների մեծ մասը: Օտար նվաճողների օրոք անհամեմատ ավելի քիչ փոփոխության ենթարկվեց համայնական ն եկեղեցական հողատիրությունը: Համայնական հողատիրությունը զարգացավ հատկապես նախարարական (ֆեոդալական) կալվածքների ձնավորման ընթացքում: Եթե վաղ միջնադարում նախարարը չուներ իր առանձին տնտեսությունը, քանի որ գյուղական համայնքն էր հանդիսանում նրա, այսպես ասած՝ ընդհանուր (համայնական) տիրույթը, ապա ուշ միջնադարում նախարարական կալվածքն անջատվեց համայնքից: Նոր պայմաններում գյուղական համայնքը նս որոշակի իմաստով տարանջատվում էր՝ դառնալով ավելի անկախ ն ինքնուրույն տնտեսաձն: Թուլանում էր գյուղացիական համայնքի անմիջական ն ամենօրյա կախվածությունը նախարարից: Այսպիսով, նախարարի (ֆեոդալի) մասնավոր կալվածքի կողքին շարունակում էր զարգանալ գյուղացիական ինքնուրույն համայնական տնտեսությունը: Մասնավոր ն համայնական տնտեսաձների զուգահեռ գոյակցումը իր ազդեցությունն էր գործում գյուղացուց գանձվող հավելյալ արդյունքի (ռենտայի) ձների վրա: Վաղ ֆեոդալիզմի շրջանում գյուղացուց գանձվող ռենտայի տիրապետող ձնը բնավճար ռենտան էր՝ բնավճար հարկերն ու տուրքերը, որոնք սահմանում էին բերքի որոշակի մասից: Միննույն ժամանակ, գյուղացին պարտավոր էր զանազան աշխատանքային պարհակներ կատարել արքունիքի, նախարարի կամ եկեղեցու համար: Աշխատավճարային պարհակները հիմնականում կիրառվում էին հողատիրոջ ընտանիքի, պետական կամ տեղական շինարարա28

կան աշխատանքների (բերդերի, ճանապարհների ն այլն) ն ոչ թե բուն գյուղատնտեսության մեջ: Հետագայում, զարգացած կամ ուշ ֆեոդալիզմի շրջանում, երբ ասպարեզ է գալիս ֆեոդալի մասնավոր տնտեսությունը՝ կալվածքը, վերջինս վարելու համար գյուղացիության մի զգալի մասը հարկադրական եղանակով ամրացվում է հողին, արգելվում է նրանց ազատ տեղաշարժը: Այլ խոսքով՝ տեղի է ունենում գյուղացիության մի մասի ճորտացում, որն անհրաժեշտ էր նորաստեղծ ֆեոդալական կալվածքը աշխատուժով ապահովելու համար: Ֆեոդալական հողատիրության այսպիսի փոփոխությունը բարդացնում էր նան հավելյալ արդյունքի իրացման ձները: Համայնական գյուղացիները նախկինի նման շարունակում էին հարկերը ն տուրքերը վճարել բնամթերային (բնավճարային) տեսքով: Դրա հետ մեկտեղ, շաբաթվա որոշ օրերի պարտավոր էին աշխատել ավատապետի կալվածքում (ագարակում): Իսկ հողին ամրացված ճորտ գյուղացիները պարտավոր էին ագարակում աշխատել ամբողջ շաբաթվա ընթացքում: Այսպիսով, ֆեոդալական ռենտան իրացվում էր ինչպես բնավճարային, այնպես էլ աշխատավճարային ձներով, ընդ որում՝ ռենտայի այս վերջին ձնը աստիճանաբար ավելի մեծ դեր էր խաղում տնտեսական հարաբերություններում: Գյուղացիության ճորտացումը ն աշխատավճարային ռենտան տարածված էին միայն Հայաստանի հյուսիսային նահանգներում, ավելի որոշակի՝ Զաքարյանների իշխանության ենթակա հայկական շրջաններում, որոնք այդ ժամանակ մտնում էին Վրաստանի կազմի մեջ: Այլ խոսքով՝ ճորտը ն ճորտատիրությունը թեն որոշ չափով տարածվել էին Հայաստանում, սակայն ինչպես ն ստրկատիրության դեպքում, չվերածվեցին ընդհանրական արտադրության եղանակի: Դրան պետք է ավելացնել նան, որ ճորտատիրությունը Հայաստանում, դասական ճորտատիրական երկրների համեմատ, ավելի մեղմ ձներ է ունեցել: Սա նշանակում է, որ հայ գյուղացին, որպես կանոն, անձնապես ազատ է եղել, իսկ ազատ գյուղացիություն դժվար է պատկերացնել առանց սեփական տնտեսության ն սեփական հողի: Այսինքն՝ հայ գյուղացին իրականում եղել է իր տնտեսության ն իր հողի սեփականատերը: Առանձնահատուկ քաղաքականություն էին վարում օտար նվաճողները հայ եկեղեցու ն նրա ունեցվածքի նկատմամբ: Քաջ գիտակցելով եկեղեցու հզոր ազդեցությունը ժողովրդական զանգվածների վրա, նվաճողները ոչ միայն անձեռնմխելի թողեցին նրա ունեցվածքը, այլն վերջինիս ընդարձակման պայմանները: Ընդ որում, ի տարբերություն աշխարհիկ ֆեոդալական կալվածքների, որոնք հետզհե29

տե մասնատվում-կոտորակվում էին նախարարական տների ավագ ն կրտսեր ժառանգորդների միջն, եկեղեցական հողերը ավելի էին ընդարձակվում ու խոշորանում՝ գնումների, նվիրատվությունների ն այլ միջոցներով: Միննույն ժամանակ, նրանց զավթումը, նվիրատվությունը կամ վաճառքը արգելվում էր օրենքով: Ի լրումն այս ամենի, եկեղեցիներն ու վանքերը ազատված էին հարկերից ու տուրքերից: Առաջին հայացքից թերնս անհասկանալի թվացող այս վերաբերմունքը հայ եկեղեցու նկատմամբ՝ իրականում մտածված քաղաքականության արդյունք էր: Եթե համայնքի ն համայնական հողատիրության պահպանումը հնարավորություն էր տալիս ստանալու իրենց տիրապետության համար անհրաժեշտ տնտեսական միջոցները, ապա եկեղեցու շահերի պաշտպանությունը պետք է ապահովեր օտար իշխանության համար ոչ պակաս կարնոր՝ բարոյական աջակցությունը մի ամբողջ կրոնական համայնքի կողմից, որը հայ ժողովրդի համար միշտ էլ համարվել է երկրորդ իշխանություն: Այդքանով հանդերձ, օտար նվաճողները, հատկապես մոնղոլները, չէին մոռանում իրենց հպատակ ժողովուրդներին տարբերակել ըստ նրանց կրոնական պատկանելության: Դրա վառ արտահայտություններից մեկը «ջիզե» գլխահարկի գանձումն էր, որ սահմանված էր ոչ մահմեդականների նկատմամբ: Հայաստանի բաժանման ավարտից հետո նրա Արնելյան ն Արնմտյան մասերում սկսեցին զարգանալ ագրարային այնպիսի հարաբերություններ, որոնք ներմուծված էին շահական Իրանից ն սուլթանական Թուրքիայից: Այդ հարաբերությունները հիմնված էին ոչ միայն Ղուրանի ն Շարիաթի օրենքների վրա (ըստ որի՝ «Հողը Ալլահինն է»), այլն Հայաստանին բնորոշ հողատիրության ավանդույթների վրա: ∗ Դեռնս 2Մ դարում Հայաստանի տարբեր մասերում ավարտվեց հայ նախարարության հողատիրության վերացումը, որը տեղի ունեցավ ոչ միայն պատերազմների, այլն հայ նախարարների նկատմամբ նվաճողների հալածողական, հաճախ նան ֆիզիկական ոչնչացման հետնանքով: Արդյունքում հաստատվեց նոր համակարգ, որն իր արտահայտությունը գտավ պատմության կողմից պահպանված փաստաթղթերում, մասնավորապես, զանազան ենթակայության գյուղերի ցուցակների մեջ, այդ թվում. • Պետական (դիվանի) ենթակայության գյուղեր, ∗

Դժվար չէ նկատել, որ այդ երկու սկզբունքները տրամագծորեն տարբեր են ն բացառում են միմյանց:

• Շահական արքունիքի պաշտոնյաների ենթակայության գյուղեր, • Վանքապատկան գյուղեր, այդ թվում՝ մուսուլմանական հոգնորականության գյուղեր, • Աշխարհիկ ֆեոդալական ենթակայության («մուլքադարական») գյուղեր: Չափազանց կարնոր նշանակություն ունի օտար լծի պայմաններում գյուղացիական համայնքի ն համայնական հողատիրության զարգացման հարցը: ∗ Հայաստանում ն Արնելքում տարածված էր մասնավոր հողատիրության «մուլքատիրական» ձնը:∗ ∗ Մուլքատիրական գյուղերը, հողատիրոջը վճարվող ռենտայից բացի, հարկ էին վճարում նան պետությանը, ընդ որում՝ դա առաջնային պարտավորություն էր: Մուլքատերեր էին ամենից առաջ՝ պարսիկ խաները, բեկերը, վանքերը: Հայտնի էր նան հայ մելիքների հողատիրությունը Արցախում (Խամսարի մելիքությունը), երկրի մի քանի այլ մարզերում: Մուլքը ն մուլքատիրությունը միջնադարյան Հայաստանի ֆեոդալական հողատիրության կատեգորիա է, որն արտահայտում էր նրա տիրոջ իրավունքը հողի ն նրանից ստացվող ռենտայի նկատմամբ: Մուլքատիրական իրավունքը չուներ բացարձակ բնույթ. այն սահմանափակվում էր նախ՝ գյուղացիական համայնքի կողմից, ապա նան ֆեոդալական հասարակության հիերարխիկ կառուցվածքով, ավելի հզոր ֆեոդալների իրավունքով ն կամայականությունով, որոնք երբեմն կարող էին ի չիք դարձնել մանր մուլքատիրոջ իրավունքը: Այնուհանդերձ, մուլքատիրոջ իրավունքը պաշտպանվում էր պետության կողմից: ∗∗∗ Միջնադարյան Հայաստանի հողատիրության մեկ այլ ձնն էր թիուլական հողօգտագործումը: Եթե մուլքատիրական հողերը ∗

1 .Ճ41 1 6 “Ý61 1 1 1 6-4ո61 4 ðà646ò64 Â1 ոò1 -1 1 6 Ճð1 41 66 4 212 4464”, Ճð44à1 , 1957.

∗∗

Առաջին անգամ գործածության մեջ է դրվել սելջուկների կողմից: Մալիք շահը հիմնեց իր պետության մեջ մի շարք հողային տիրույթներ իր բարձր պաշտոնյաների համար, որով սկսվեց պետության մասնատումը մանր տիրույթների: Մուլքատիրական տերմինը սկզբում համազոր չէր մասնավոր սեփականությանը: Սովորաբար «մուլքը» կազմում էր գյուղացու ստացած բերքի 1/10 մասը: Հետագայում մուլքը վեր է ածվում հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության իրավունքի: Հայտնի է, օրինակ, Սյունիքի խանի ակտը, որով նա հաստատում է Տաթնի վանքի իրավունքը Շինուհայրի, Խոտի, Հալիձորի ն մի քանի այլ գյուղերի հողերի նկատմամբ՝ որպես նրա օրինական կալվածքների: Մյուս նմանատիպ ակտով հաստատվում է Քաշաթաղի մելիք Հայկազի հողատիրական իրավունքը ն դրա անձեռնմխելիությունը այլոց ոտնձգությունից:

նրանց տիրոջ մասնավոր ժառանգական հողային տիրույթներ էին, ապա թիուլական հողային տիրույթը ժամանակավոր, պայմանական բնույթ ուներ: Պետական կամ «դիվանի» հողերի մեծ մասը բաժանվում էր պետական ն զինվորական պաշտոնյաներին: «Թիուլը» գերադասում էին պետական գանձարանից հաստատուն «ռոճիկ» ստացողները, քանի որ պաշտոնը հնարավորություն էր տալիս թիուլական հողերից ավելի շատ եկամուտ կորզել ն, բացի դրանից, այդ հողերը թեն ժամանակավոր էին տրված, որպես կանոն, տնօրինվում էին ցմահ օգտագործման իրավունքով, երբեմն էլ ժառանգում իրենց զավակներին: Իսկ դա նշանակում էր, որ «թիուլդարը» հնարավորություն էր ստանում իր ժամանակավոր կալվածքը հեռանկարում դարձնել ժառանգական, այլ խոսքով՝ վերածել լիարժեք սեփականության: Հիշենք, որ ճիշտ այդպիսին էր վաղ միջնադարում Հայաստանի սեպուհական հողատիրության բնույթը: «Թիուլը» ցմահ հողատիրության իրավունքի ձնն էր: Հաճախ թիուլի իրավունքը տրվում էր մուլքատիրոջը: Նման դեպքում հողատերը յուրացնում էր ամբողջ ռենտան անբաժան: Այլ խոսքով՝ հանդես էր գալիս որպես տվյալ գյուղի ն նրա հողերի լիիրավ սեփականատերը: Հասկանալի է, որ մուլքատերերը ն թիուլատերերը մշտական պայքարի մեջ էին՝ նպատակ ունենալով դառնալ տվյալ գյուղի ն նրա հողերի լիիրավ սեփականատերը: Ընդհանուր առմամբ, մուլքի ն թիուլի կարգով գանձվող հարկը (ռենտան) կազմում էր գյուղացու ստացած բերքի շուրջ 1/5 մասը: Պարսկական տիրապետության օրոք Հայաստանի բոլոր հողերը հայտարարվել էին պետական սեփականություն, ընդ որում՝ դրանց մի մասը մասնավոր հողատիրական կարգով տրվել էր խաներին, աղալարներին, մելիքներին: Վերջիններս իրենց հողային տիրույթների մի մասը օգտագործում էին որպես սեփական տնտեսություն (սեփական կալվածք): Ֆեոդալական կալվածքի հողերը մշակվում էին գյուղացիների կողմից, ն այս եղանակով հողատերը յուրացնում էր գյուղացու ստացած բերքի մի մասը՝ աշխատավճարային ռենտայի ձնով (կոռ), իսկ երկրորդ կարգի, այսինքն՝ համայնքի հողերից հողատերը յուրացնում էր բնավճար ռենտան: Վերջինս բնորոշ է եղել Հայաստանի պատմության ֆեոդալական ողջ ժամանակաշրջանին: Ինչ վերաբերում է դրամական ռենտային, ապա այն, որպես կանոն, վճարում էին ոռոգելի երկրագործության շրջանների գյուղացիները՝ բոստան-բանջարանոցային ն այգեգործական մշակաբույսերի բերքից:

Տերունական (մուլքատիրական, թիուլական) գյուղերից բացի, Հայաստանում զգալի թիվ էին կազմում նան պետական գյուղերը: Այդ գյուղերի բնակիչները ընչազուրկ էին, այսինքն՝ զուրկ էին արտադրամիջոցներից (գործիքներ, սերմացու ն այլն), ուստի ն այդ միջոցները ստանում էին պետությունից, կանխավճարի կարգով, որոշ դեպքերում՝ մասնավոր հողատիրոջից (օրինակ՝ Երնանի Սարդար-խանից)՝ հետագայում դրանց դիմաց վճարելով ստացած բերքից: ∗ Բացի այդ, նրանք նան պետք է վճարեին սահմանված հարկերը ն տուրքերը (ռենտան): Հետաքրքիր է նշել, որ պետական գյուղերի ընչազուրկ գյուղացիները իրենց հողերում, սովորական մշակաբույսերից բացի, պետական կամ մասնավոր հողատիրոջ պատվերով, աճեցնում էին նան ինտենսիվ արդյունաբերական մշակաբույսեր, մասնավորապես՝ բամբակ, ծխախոտ ն այլն, ընդ որում, այդ գյուղերից գանձվող ռենտան սահմանվում էր դրամական հարկերի ձնով: Հիշեցնենք, որ այդ մշակաբույսերը զարգանում էին արգավանդ, ոռոգելի հողերի վրա: Մինչդեռ սովորական, այսինքն՝ սակավ բերրիության անջրդի հողերից գանձվող ռենտան սահմանվում էր բնեղեն (աշխատավճարային, բնավճարային) ձներով: Նշենք, որ թիուլական հողերի վրա ֆեոդալական շահագործումն ավելի ծանր էր, քան մուլքատիրական հողերի վրա, թեկուզ այն պատճառով, որ թիուլի տերը, զբաղեցրած պետական կամ զինվորական պաշտոնի բերումով, ավելի մեծ վարչական իշխանություն ուներ ն գյուղացիներից ավելի մեծ հարկեր ու տուրքեր վերցնելու հնարավորություն: Դրան ավելանում էր նան մեկ կարնոր հանգամանք. չէ՞ որ թիուլական հողատիրությունը ժամանակավոր հողատիրական իրավունք էր ն գործում էր նրա տիրոջ պաշտոնավարության ընթացքում, լավագույն դեպքում՝ նրա կյանքի տնողության ընթացքում, որից հետո այդ իրավունքը կարող էր փոխանցվել մեկ ուրիշին: Հասկանալի է, որ թիուլական կալվածքի տերը ձգտում էր իրեն տրված ժամանակամիջոցում առավելագույնը վերցնել իրեն ենթակա հողերից, բնավ չէր մտահոգվում հողը ն նրա մշակին բարվոք վիճակում պահելու խնդրով: Այսպիսին է եղել բոլոր ժամանակավոր տերերի չգրված օրենքը: Միջնադարյան Հայաստանում դիվանի (պետական) գյուղերից բացի, գոյություն ուներ նան պետական գյուղերի մի այլ տեսակ՝ «խալիսե» (պարսկական), որոնք պատկանում էին տվյալ վիլայեթին ∗

Այս կարգի գյուղացիները հայտնի էին փարաքերեր, ռանչպարներ ն այլ անվանումներով: Որոշ հեղինակներ բնորոշում են դրանց «ֆեոդալական պրոլետարիստ» (1 .Ճãà1 ÿ1 , “Ճãðàð1 0 4 1 ò1 1 9 41 6ÿ 4 Ճð1 41 66 41 6 1 1 ո64 1 ð6ո1 4461 41 6ÿ 6 Ծ1 ոո66”, Ճð44à1 , 1987):

(մարզին), ն դրանցից ստացված ռենտան (եկամուտը) նույնպես պատկանում էր այդ վիլայեթի խաներին ն բեկլարբեկերին, այլ խոսքով՝ տեղական իշխանություններին: ∗ Ֆեոդալական ռենտայի ձները պայմանավորված են ոչ միայն տնտեսության զարգացման պատմական փուլերով, այլն երկրի բնատնտեսական պայմաններով. անջրդի ն սակավ բերրի հողերից ռենտան ունեցել է բնեղեն ձներ (աշխատավճարային, բնավճարային), իսկ ոռոգելի ն արգավանդ հողերից ռենտան սահմանվել ն գանձվել է դրամական ձնով: Մյուս կողմից, ֆեոդալական ռենտայի ձնը կապված է եղել նան հողատիրության ձների հետ: Ինչպես պատմությունն է վկայում, վաղ ֆեոդալական շրջանում, երբ հողատիրոջ՝ ֆեոդալի ն գյուղական համայնքի հողային տիրույթը միասնական էր, ռենտան ուներ բնեղեն, բնավճարային ձն, հարկ ու տուրքեր վճարում էին գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքից, իսկ աշխատավճարները համեմատաբար փոքր էին: Հետագայում, երբ ֆեոդալական կալվածքներն անջատվեցին համայնքից՝ որպես առանձին տնտեսություն, գյուղացիները հարկադրված էին մշակել նան այդ հողերը: Ագրարային համակարգերը տարբերվում են միմյանցից ոչ թե նրանով, թե ով է կանգնած գյուղացու գլխին (ով է հողի ն ռենտայի տերը), այլ՝ թե ինչպիսին է գանձվող ռենտայի չափն ու ձնը, որը յուրացվում է հողատիրոջ կողմից:∗ ∗ Ֆեոդալական հողատիրության ձները Հայաստանում աչքի են ընկնում մի շարք առանձնահատկություններով: Նշենք դրանցից մի քանիսը: • Ֆեոդալական հողատիրության ձները Հայաստանում զարգացան ոչ թե գյուղացիների հողերի բռնազավթման ն ճորտացման ճանապարհով, ինչպես դա տեղի ունեցավ Արնմտյան Եվրոպայում, այլ օտարների կողմից գյուղական համայնքների հողի ն ունեցվածքի բռնագրավման ճանապարհով, որի հետնանքով նվաճող պետությունը երկրի հողերը բաժանեց իր ∗

Այս կարգի գյուղերից մեկն էլ այսօրվա Արարատյան մարզի Խալիսա գյուղն է, որն այժմ դարձել է Ալիսա: ∗∗ «Տնտեսական դարաշրջանները միմյանցից տարբերվում են ոչ թե նրանով, թե ինչ է արտադրվում, այլ նրանով, թե ինչպես է արտադրվում, աշխատանքի ինչպիսի գործիքներով»: Դրան հետագայում Մարքսն ավելացնում է ոչ պակաս կարնոր (սակայն պակաս հիշատակվող) մեկ այլ դրույթ. տնտեսական համակարգերը միմյանցից տարբերվում են «հավելյալ արդյունքի այն առանձնահատուկ ձնով, որով այն յուրացվում է անմիջական արտադրողից» (Կ.Մարքս «Կապիտալ»): Ասվածը 1009-ով վերաբերում է հողային ռենտայի յուրացման տարբեր ձներին, որոնք գործել են ֆեոդալիզմի զարգացման տարբեր պատմական փուլերում:

զորապետերին ն այլ պետական պաշտոնյաներին՝ մշտական (ժառանգական) կամ ժամանակավոր (պայմանական) օգտագործման իրավունքով: • Հողատերերը (ֆեոդալները) Արնմուտքում ինքնակամ էին ձնավորում իրենց տնտեսությունը ն տնտեսական կախում չունեին պետությունից: Մինչդեռ Հայաստանում ֆեոդալը (նախարարը) հողը ստանում էր պետությունից, ուստի ն մշտական կախման մեջ էր պետությունից, որը կարող էր վավերացնել կամ չվավերացնել նրա սեփականության իրավունքը: • Եվրոպական պետությունները չէին խառնվում ֆեոդալի ն ճորտ գյուղացիների տնտեսական փոխհարաբերություններին՝ նրանցից գանձվող հարկերի ու տուրքերի սահմանման ն նման այլ հարցերում: Մինչդեռ Հայաստանում, ընդհանրապես՝ Արնելքում, պետությունն էր կարգավորում այդ փոխհարաբերությունները, սահմանում նույնիսկ գյուղացիների սեփական (համայնական) ցանքերը, դրանց հարկման (ռենտայի) չափերը ն այլն: Այլ խոսքով՝ Արնելքում (այդ թվում՝ Հայաստանում) պետության դեսպոտիզմը դրսնորվում էր ոչ միայն քաղաքական, այլն տնտեսական հարաբերություններում: Միջնադարի ֆեոդալական տնտեսակարգին, ընդհանուր առմամբ, բնորոշ է եղել հարկերի ու տուրքերի բազմազանությունը. գոյություն են ունեցել 2-3 տասնյակ հարկեր, որոնք կարելի է բաժանել մի քանի խմբերի. • Հարկեր՝ արտադրության հիմնական օբյեկտներից (գործոններից), այդ թվում՝ − բնակչությունից (բնակչության 1 շնչի հաշվով) − հողից (մշակելի հողերի 1 հեկտարից) − անասնագլխաքանակից (1 գլուխ անասունի հաշվով): • Հարկեր, ըստ հարկառու սուբյեկտների, օրինակ՝ − բնավճար ն աշխատավճար հարկեր հողատիրոջը, ֆեոդալին − պետական հարկ − եկեղեցական հարկ: Այսպես, օրինակ՝ գյուղացիները ս. էջմիածնի վանքի ն մյուս հայկական վանքերի օգտին էին վճարում սովորական հողերից ստացվող բերքի 1/10 («տասանորդը»), իսկ ոռոգող հողերից՝ բերքի 2/10 մասը: Իր հերթին, ս.էջմիածինը իր կալվածքներից վճարում էր պարսկական պետությանը գլխագին՝ յուրաքանչյուր գյուղացու համար, ինչպես նան հարկ անասնագլխաքանակից:

Առավել կարնոր նշանակություն ունեին հարկերի (ռենտայի) բնեղեն (բնավճար, աշխատավճար) ն ապրանքադրամական ձները, որոնք կախված էին հիմնականում ֆեոդալական տնտեսության շուկայական զարգացման աստիճանից: Վաղ ֆեոդալիզմի շրջանում ռենտայի հիմնական ձնը բնավճարային ն աշխատավճարային հարկերն ու տուրքերն էին, որ մուծում էին գյուղացիները ֆեոդալին: Դրան հաջորդեց բնավճարային ռենտան, վերջապես, շուկայական հարաբերությունների զարգացման հետնանքով տիրապետող է դառնում դրամական ռենտան: Վերջինս արդեն ազդարարում էր կապիտալիստական հարաբերությունների առաջացումը: Ուշ ֆեոդալիզմի շրջանում ռենտայի հաշվարկման ասպարեզում տեղի ունեցավ մեկ էական փոփոխություն. ռենտայի չափերը հաստատուն էին, ուստի ն կախված չէին յուրաքանչյուր տարվա բերքից, որն ակնհայտորեն ավելի առաջադիմական տեղաշարժ էր: Չնայած ֆեոդալիզմի օրոք հարկերի ն տուրքերի բազմազանությանը, երկրի ն պետության հարստության գլխավոր աղբյուրը պետական, ինչպես նան մասնավոր ֆեոդալական հողերից գանձվող հարկն էր: Մյուս հարկատեսակները ունեին տեղական նշանակություն: Արաբների հարկային քաղաքականությունը 8-րդ դարի սկզբին համեմատաբար մեղմ է եղել: Սակայն հետագայում, Արաբական խալիֆաթի զավթողական արշավանքների ծախսերը հոգալու համար, արաբները խիստ մեծացրին հարկային բեռը: Այս նպատակով նրանք անցկացրին աշխատագիր (725թ-ին հերթական մարդահամարը)՝ հաշվառման ենթարկելով բնակչության թիվը, հողերը, գույքը ն եկամուտները: Դրա հիման վրա մշակվեց նոր հարկային քաղաքականություն: Այն է. • Հարկման էին ենթարկվում ոչ թե բնակչության ծխերի թիվը, այլ նրա բոլոր անդամների թիվը: • Սահմանվում էր գլխահարկ («ջիզյա») ոչ մահմեդականներից, որը գանձվում էր 15-60 տարեկան տղամարդկանցից: Այդ հարկից ազատվում էին կանայք, երեխաները ն հոգնորականները: Դա կրոնական հարկ էր, որը արաբները կիրառել են առաջինը: Գլխահարկը սահմանվում էր՝ ելնելով բնակչության տարբեր խավերի տնտեսական վիճակից: Այսպես, օրինակ՝ հարուստները պետք է վճարեին տարեկան 48 դիրհեմ հարկ, միջին կարողություն (եկամուտ) ունեցողները՝ 24 դիրհեմ, չքավորները` 12 դիրհեմ: • Հողի հարկը («խարաջ») կազմում էր բերքի 30-509-ը: Այն գանձվում էր դարձյալ ոչ մահմեդականներից. ընդ որում, հարկ գանձողը ստանում էր հողը օգտագործելու ն այն ժա36

ռանգելու իրավունք: Հողի հարկը տարբերակվում էր ըստ հողատեսակների. ոռոգելի հողերից հարկը 25-309-ով ավելի էր սովորական (անջրդի) հողերի հարկից: Անասունների համար հարկը գանձվում էր՝ ելնելով դրանց գլխաքանակից (որպես կանոն՝ 10 գլխից 1-ը): • Բնամթերային հարկի գանձումը փոխարինվեց դրամական հարկով, որն անտարակույս վկայում էր դրամական հարաբերությունների զարգացման մասին, սակայն ծանրացրեց գյուղացիների վիճակը, քանի որ նրանց մեծ մասը չուներ պահանջվող դրամական միջոցները: • Վերջապես, արաբները վերացրին Հայաստանում իշխող վերնախավի հարկային արտոնությունը. հարկը պետք է վճարեին բոլորը՝ ն՛ գյուղացին ու արհեստավորը, ն՛ իշխանն ու նախարարը: Այդ «անխտիր» հարկային պարտականությունն ուղղված էր հայ նախարարական տների իրավունքների հետագա սահմանափակմանը: Արաբների հարկային քաղաքականությունը, հիմնականում կրկնելով պարսիկների կիրառած քաղաքականությունը, 725թ. հետո ձեռք բերեց մի շարք նոր առանձնահատկություններ, որոնք չափազանց ծանր անդրադարձան Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակի վրա: Այդ առանձնահատկություններից են. • Հարկային բեռի աննախադեպ ծանրացումը, որը համատարած չքավորության մատնեց երկրի բնակչությանը: • Հարկերի կրոնական բնույթը ոչ մահմեդական բնակիչների նկատմամբ: • Հարկերի ու տուրքերի գանձման խիստ դաժան մեթոդները: Հարկերը գանձվում էին առկա ն բացակա բնակիչներից, մահացածներից՝ ընթացիկ ն անցյալ տարիների հաշվով: Մարդկանց ստորացմանը չափ չկար. հարկ չվճարողներին խարանում էին՝ վզից կախ տալով արճճե կողպեք-կնիքներ, անխնա ծեծում ն խոշտանգում, դաժան ծեծի ն հալածանքի ենթարկում արհեստավորին ն նախարարին: Չվճարված պարտքի դիմաց խլում-տանում էին ընտանիքի անդամներին, հատկապես՝ պատանիներին, կանանց ու աղջիկներին: Հայը իրավունք չուներ ձի նստել, լավ հագուստ կրել: Հայ բնակչությունը արտաքսվում էր քաղաքներից, նրանց տեղը գրավում էին «արբաբները»՝ արաբ պաշտոնյաները, զինվորականները, քաղաքներից վերանում էին արհեստները ն առնտուրը, դրանք վեր էին ածվում ռազմավարչական անպտուղ հենակետերի: Ծայր էր առել երկրի բնակչության զանգվածային արտագաղթ դեպի Բյուզանդիա, Վրաստան:

Այս ամենի հետնանքով ամայանում էին քաղաքներն ու գյուղերը: Պատմությունը վկայում է, որ արաբական տիրապետության 200 տարիների ընթացքում Հայաստանում չկառուցվեց ոչ մի քաղաք: Այսպիսով, արաբների հարկային քաղաքականությունը ոչ միայն ծանր բեռ էր բնակչության համար, այլն վերածվել էր մարդկային ն ազգային արժանապատվության դեմ ուղղված դաժան հալածանքի, որն ի վերջո պետք է ստանար իր համարժեք պատասխանը հայերի կողմից: ∗ Արաբները շարունակեցին պարսիկների ու բյուզանդացիների քաղաքականությունը, այն է` հայոց արքունական հողերի զավթում, պետականացում, նախարարների հողատիրության ժառանգական իրավունքների սահմանափակում ն վերացում, հակառակ դրան` սեպուհական հողատիրական իրավունքների խրախուսում, որն ի սկզբանե եղել է նախարարական հողատիրության ախոյանը: Սեպուհական հողատիրության տարածումը Հայաստանում արագացրեց նախարարական կարգի քայքայումը, որը մեծ վնաս հասցրեց ինչպես զուտ տնտեսական առումով (քանի որ վերջինիս արդյունավետությունը ավելի ցածր էր խոշոր նախարարական տիրույթների համեմատությամբ), այնպես էլ քաղաքական առումով, քանի որ շարունակեց հայոց պետականության տեղական օջախների քայքայումը: Ֆեոդալական ավագանու, նախարարական հողատիրության իրավունքը վերջնականապես վերացավ 15-րդ դարում: Սելջուկ թուրքերի կողմից Հայաստանի նվաճումը խիստ բացասաբար անդրադարձավ երկրի տնտեսության ն մշակույթի վրա: Սելջուկները կասեցրին գյուղացիության ճորտացման ընթացքը, քանի որ, լինելով վաչկատուն ցեղեր ն ապրելով քոչվորական կենցաղով, նրանք բնավ շահագրգռված չէին, որ գյուղացին ամրակցվի հողին ն ապրի մշտական բնակչության կենցաղով: Դա խորթ էր նրանց դարավոր քոչվորական ապրելակերպին: Երկրի բնակչությունն ազատ տեղաշարժի իրավունք ստացավ: Սակայն գյուղացու ն ընդհանրապես բնակչության վիճակը ծանրացավ: Ծայր առավ կողոպուտը, թալանն ու ավերը, բնակչությունը զրկվեց անձի ն ունեցվածքի ապահովությունից: Սելջուկները խլեցին աշխարհիկ ֆեոդալների կալվածքները, դուրս քշեցին երկրից ն ոչնչացրին երկրի վերնախավի ներկայացուցիչներին, իսկ նրանց հողերը հանձնեցին իրենց պաշտոնյաներին ն զինվորականներին՝ «իքտա» հողօգտագործման իրավունքով: Հայաստանի արգավանդ հողերը ն այգիները օգտագործվեցին որպես արոտավայր: ∗

Պատահական չէ, որ «Սասունցի Դավթի» հերոսական ընդվզումը արաբների դեմ ծայր է առել օտար հարկահավաքների ծեծով ու վռնդումով երկրի սահմաններից դուրս:

Սելջուկներին հաջորդեցին թաթար-մոնղոլական ցեղերը, որոնք շարունակեցին նրանց քայքայիչ քաղաքականությունը՝ էլ ավելի ծանրացնելով երկրի տնտեսական վիճակը: Հայաստանում մոնղոլների տիրապետության օրոք հաստատվեցին հողատիրության երեք հիմնական ձներ. • Պետական կամ «Դիվանի» հողերը • Խոշոր ֆեոդալների (պետական ն զինվորական վերնախավի) մասնավոր ժառանգական հողային տիրույթները («ինջու») • Պայմանական կամ «պարգնական» հողերը, որոնք հատկացվում էին զինվորական ծառայության համար, ժամանակավոր օգտագործման հողային տիրույթները («իքտա» իրավունքով): Հողատիրության հիմնական ձնը պետական («դիվանի») հողերն էին: Պետական հողային ֆոնդը զգալիորեն ընդարձակվեց նվաճած Հայաստանի արքունի, «հայրենիք» ն համայնական հողերի հաշվին: Սակայն հետագայում այդ հողային ֆոնդը կրճատվեց, դրա հաշվին մեծ հատկացումներ կատարվեցին «ինջու» արտոնյալ սեփականության իրավունքով խանական տան անդամներին ն զինվորական վերնախավին: Այդ կարգի հողերը հատկացվում էին ոչ միայն մոնղոլ պաշտոնյաներին, այլն տվյալ երկրի տոհմիկ ֆեոդալական տներին, որոնք կոչված էին հենարան ծառայելու մոնղոլ իշխանություններին: Իր հերթին, հայ ֆեոդալները, «ինջու» հողային տիրույթի հետ միասին ստանալով մոնղոլ խաների հովանավորությունը, դառնալով նրանց ժառանգական վասալները, ապահովում էին իրենց տիրույթներն ու հաստատությունները ամեն տեսակ պատահարներից ն մոնղոլ պաշտոնյաների կամայականություններից, հավելյալ ավեր ու թալանից: Ինչպես տեսնում ենք, մասնավոր սեփականությունը ն մասնավոր հողատիրությունը միջնադարում պաշտպանվում էին... նույնիսկ նվաճողների իշխանության կողմից, սակայն միայն մեկ պայմանով՝ եթե սեփականատերը հավաստել էր իր անձնական վասալությունը ն նվիրվածությունը տեղի իշխանավորին: ∗ Հողատիրության «իքտա» ձնը երնան եկավ դեռնս արաբական խալիֆաթի ժամանակ, զարգացավ սելջուկների տիրապետության ∗

«Ինջու» տերմինը մոնղոլ-իրանական ծագում ունի ն նախապես արտահայտում էր անձնական հողատիրության արտոնյալ բնույթը: Այդ կարգի հողերը տրամադրվում էին պետական պաշտոնյաներին՝ ժառանգականության իրավունքով: Այդօրինակ արտոնյալ «ինջու» կարգավիճակի շնորհիվ Սյունիքի իշխան Սմբատ Օրբելյանը կարողացավ կայուն ն ապահով կյանքի պայմաններ ապահովել իր ընդարձակ երկրամասում, ազատվել պետական տուրքերից ն վճարել միայն տեղական էմիրին՝ ձեռք բերելով որոշակի ինքնուրույնություն ն ինքնիշխանություն: Պատահական չէ, որ նրա օրոք Սյունիքի հայ բնակչությունը զգալիորեն ավելացավ Հայաստանի մյուս գավառներից եկածների հաշվին՝ շենացնելով երկրամասը:

օրոք ն լայնորեն տարածվեց 14-րդ դարի սկզբին՝ մոնղոլների տիրապետության ժամանակ: «Իքտան» տրվում էր քոչվոր վերնախավին՝ զինվորական ծառայության համար, ընդ որում, այն ժառանգաբար անցնում էր հողատիրոջ ընտանիքի հետնորդ զինվորականին, իսկ վերջինիս բացակայության դեպքում «իքտա» իրավունքը անցնում էր ուրիշին: «Իքտադարի» ժառանգական իրավունքը գոյություն է ունեցել մոնղոլներից առաջ, սակայն իրավական ձնակերպում ստացավ Ղազան խանի օրոք: Իքտա հողերի ընդարձակումը կատարվում էր «դիվանի» ն «ինջու» հողերի հաշվին: Այդ կարգի հողեր էին տրվում սահմանապահ զորքերին՝ նկատի ունենալով դրանց հատուկ դերը տերության համար: Եթե սկզբնական շրջանում «իքտան» արտոնյալ հողատիրության ձն էր, ապա հետագայում տարածվում ն վերածվում է սովորական հողատիրության եղանակի ամբողջ երկրի, մասնավորապես՝ Մեծ Հայքի սահմաններում: Մոնղոլ զորապետ (հազարապետ) էմիրը, ստանալով «իքտա» հողը խանից, այն բաժանում էր ոչ միայն քոչվոր առաջնորդներին, այլն շարքային զինվորներին: «Իքտադարն» ստանում էր բնակեցված հողը, գյուղը, ոռոգման ջրի համակարգը, արոտավայրերը, ինչպես նան բնակչությունից գանձվող հարկը, որը մինչ այդ գանձում էր պետությունը: Անտնտեսվար ն անբարեխիղճ իքտադարները, որոնց հողերը չէին մշակվում ն ամայանում էին, զրկվում էին դրանցից: «Իքտայի» օտարումը, վաճառքը կամ նվիրատվությունը արգելված էր: «Իքտադարը» պարտավոր էր իրեն հատկացված հողերից կայուն բնեղեն հարկ վճարել պետական գանձարանին՝ միաժամանակ հոգալով սեփական զորքի ծախսերը: Մասնավոր ֆեոդալական հողային տիրույթները աստիճանաբար ընդարձակվում էին պետական հողերի հաշվին: Հետաքրքիր է այն փաստը, որ, ի տարբերություն պետական («դիվանի») հողերի, այդ երկրորդ կարգի («ինջու») հողերի օգտագործումը աչքի էր ընկնում ավելի բարձր արդյունավետությամբ: Մոնղոլական տիրապետության առաջին շրջանում «ինջու» հողային տիրույթների հաշվին ավելացան մասնավոր հողատիրության տարածքները (հատկապես «մուլք» ն «վակֆ» հողերը): Հետագայում, Ղազան խանի ռեֆորմից հետո, «ինջու» հողերի հաշվին զգալի չափերով ավելացան «իքտա», այսինքն՝ պայմանական հողային տիրույթները: Դա հողատիրության 3-րդ ձնն էր: Նկատենք, որ վերը նկարագրված հողատիրության ձները ն դրանց զարգացման միտումները մեզ ծանոթ էին Հայաստանի վաղ միջնադարյան պատմությունից: Այստեղ, ինչպես ասում են՝ նոր բան չկա: Նորը, թերնս, մոնղոլների անհագուրդ ախորժակն էր հայ գյուղացու ստեղծած բարիք40

ների նկատմամբ: Այդ մասին պատկերացում կազմելու համար բավական է նշել, որ պետական հողերից գանձվող հարկը կազմում էր հայ գյուղացու հավաքած բերքի 2/3 մասը, իսկ մասնավոր հողային տիրույթներում հարկային բեռը ավելի ծանր էր: Մոնղոլների տիրապետության շրջանում հայերը վճարում էին շուրջ 100 տեսակի հարկեր ու տուրքեր: Դրանցից ամենադաժանը ն անտանելին կոչվում էր «նաղդ», ըստ որի հարկագանձումը կատարվում էր ցանկացած պահի ն ցանկացած քանակով, որը որոշում էր հարկահավաքը: Այդ հարկատեսակը ժողովրդի համբերության վերջին կաթիլն էր ն հաճախ նրա ընդվզումի պատճառ էր դառնում: Դրա հետնանքը հայ գյուղացու ծայրաստիճան սնանկացումն էր, գյուղերի լքումը, ամայացումը: Նման իրավիճակը ծանր հետնանքներ ունեցավ ոչ միայն Հայաստանի սոցիալ- տնտեսական վիճակի, այլն մոնղոլական պետական համակարգի վրա: Նվաճողները սկսեցին ճաշակել իրենց իսկ քաղաքականության դառը պտուղները. նվազեցին պետական գանձարանի եկամուտները, վատացավ զորքի մատակարարումը, ընկավ ընդհանուր կարգապահությունը: Վտանգի տակ էր մոնղոլների պետական կայունությունը: Հայաստանում ն Իրանում մոնղոլական տիրապետության հետնանքով 13-րդ դարի 90-ական թվականներին ծայր առավ սուր տնտեսական ճգնաժամ, տնտեսության քայքայում, ինչը տանում էր պետական գանձարանի աղքատացման, զորքի տնտեսական հիմքի խարխլման, դրա հետ միաժամանակ, ի հայտ եկան մոնղոլ քոչվոր վերնախավի կենտրոնախույս միտումները, որը չէր ցանկանում ենթարկվել կենտրոնական իշխանությանը: Մոնղոլ նվաճողների դիրքերը ակնհայտորեն թուլանում էին: Ղազան խանը ստեղծված վիճակից դուրս գալու համար սկսեց իրականացնել մի շարք բարեփոխումներ: Առաջինը ագրարային ռեֆորմն էր: Ամրակցելով յուրաքանչյուր զորագնդին իր գրաված հողերը՝ նա սահմանեց գյուղացուց գանձվող հարկի հաստատուն ն կայուն չափեր, սահմանափակեց հարկահավաքների թիվը ն դրանց չարաշահումները: Ռեֆորմի իրականացումը ապահովում էր, մի կողմից՝ անհրաժեշտ եկամուտներ պետական գանձարանին ն յուրաքանչյուր զինվորին, իսկ մյուս կողմից՝ խթանում էր գյուղատնտեսության զարգացումը, ամայացած գյուղերում բնակչության ավելացումը: Հողային ֆոնդի մի մասը հայտարարվեց «դիվանի», այսինքն՝ պետական հողեր, ինչպես նան «ինջու», որը նշանակում էր զինվորական ծառայության դիմաց տրվող պայմանական սեփականության իրավունք, այդ թվում՝ վաճառքի, ժառանգության ն այլն: Հատուկ օրենքով յուրաքանչյուր զորագնդին (թվով՝ 1000) ամրակց41

ված-հանձնված էին նրա գրաված հողատարածքները, այդ թվում՝ ամառային ու ձմեռային արոտավայրերը, որպեսզի զորապետերը «դրանց տիրեն, համարեն իրենցը, ու նրանց աչքը ու սիրտը կշտանա»: Ինչպես հայտնի է, մինչն Հայաստանի նվաճումը, մոնղոլները ապրում էին քոչվորական համայնքների (ցեղերի) կենցաղով ու չգիտեին, թե ի՛նչ է նստակյաց կյանքն ու մասնավոր սեփականությունը: Մասնավոր սեփականությունը ն ժառանգական իրավունքով հողերի ամրակցումը նպատակաուղղված էր մոնղոլ խաների ու զինվորական վերնախավի շրջանում նստակյաց կյանք արմատավորելուն: Հողաբաժանության այս ձնի շնորհիվ գյուղացիները ամրակցվեցին հողին, իսկ գանձարանն ազատվեց զորքերին օգնելու ծախսերից: Մենք բնավ այն կարծիքին չենք, թե մոնղոլ Ղազան խանի ագրարային բարեփոխման ծրագրի իրականացումով բարելավվեց գյուղի ն գյուղացիության վիճակը: Խոսքն այն մասին է միայն, որ անգամ ամենաբիրտ ու վայրենի նվաճողները, ինչպիսիք մոնղոլներն էին, կործանելով հայոց պետությունը, ի զորու չէին ոչնչացնել հայկական հազարամյա տնտեսակարգը, որի հիմնաքարերից մեկն էր հողի մասնավոր սեփականությունը: Ավելին, առարկայական (օբյեկտիվ) հանգամանքների թելադրանքով, նրանք, կամա թե ակամա, ստիպված էին հարմարվել նվաճված ժողովրդի ավելի առաջադիմական մասնավոր տնտեսական կացութաձնին ն օգտագործել այն սեփական շահերի համար: Երկրորդ. մոնղոլ յոթերորդ իլխանը բարելավեց իր հարաբերությունները տեղական ֆեոդալական տների հետ՝ զանազան միջոցներով նպաստելով նրանց ուժեղացմանը ն կախվածությանը կենտրոնական իշխանությունից, միավորելով նրանց ուժերը՝ որպես իր հենարան: Երրորդ՝ փոխեց նախկին թուրք-մոնղոլական վերնախավի հենարանը ավելի առաջադիմական իրական հենարանով: Այդ ընթացքում Ղազան խանն ընդունեց իսլամը ն հռչակեց այն պետական կրոն, քանի որ իր հպատակ ժողովուրդների ճնշող մասը մուսուլմաններ էին, դրանով իսկ շահեց նրանց կրոնական առաջնորդների համակրանքը: Միաժամանակ, Ղազան խանը վերացրեց առաջին շրջանում հայերից ն մյուս ոչ մուսուլմաններից գանձվող կրոնական հարկը («ջիզյա»): Վերջին միջոցառումը նպատակ էր հետապնդում շահել հատկապես հայ ն վրացի ֆեոդալների ն ժողովրդական լայն խավերի համակրանքը, օգտագործել նրանց զինուժը արտաքին ն ներքին թշնամիների դեմ:

Ղազան խանի տարաբնույթ ռեֆորմների շարքում առավել կարնոր ն հարատն նշանակություն ունեին նրա տնտեսական ն ագրարային ռեֆորմները: ∗ Մոնղոլների 7-րդ իլխանի սկսած ռեֆորմները թեն չիրականացան (նա մահացավ 1304թ-ին), սակայն ակնհայտորեն վկայում են այն մասին, որ նվաճողների քաղաքական առաջնորդը քաջ գիտակցում էր իր տիրակալման ժամանակաշրջանի տնտեսական ն քաղաքական հիմնախնդիրների բովանդակությունը, դրանց կործանարար ազդեցությունը նվաճած երկրում: Մոնղոլները իրենց տիրակալության ժամանակաշրջանի երկրորդ կեսին սկսեցին ճաշակել սեփական ավերիչ հարկային քաղաքականության դառը պտուղները, պետական գանձարանի տկարացումը, զորքի ն զինվորների կենսապայմանների վատթարացումը, կարգապահության անկումը, իշխանության ընդհանուր թուլացումը... Ուշացումով առաջացավ իրենց տնտեսական ն քաղաքական համակարգը շտկելու ցանկությունը՝ ի դեմս Ղազան խանի ռեֆորմի: Այդ ցանկությունը մնաց հիմնականում թղթի վրա: Պատմության այդ դասը կրկնվեց բազմիցս՝ նան մյուս նվաճողների տիրակալության օրոք: Եվ մնաց անհետնանք...

3. Բագրատունիների տնտեսության վերելքը ն անկումը Հայաստանի տնտեսության բնականոն զարգացումը անկախ պայմաններում շարունակվում էր երկրի երկու հատվածներում Բագրատունիների թագավորության (9-11-րդ դարեր) ն Կիլիկիայի հայկական թագավորության (11-14-րդ դարեր) սահմաններում: Բագրատունիների օրոք Հայաստանի տնտեսության առաջընթացն ամենից առաջ կապված էր գյուղատնտեսության, արհեստների ն առնտրի հետ: Դարավոր արորը ն երկդաշտյա երկրագործությունը իրենց տեղը զիջեցին երկաթե գութանին (վեցկի) ն եռադաշտ երկրագործությանը: Ընդարձակվեցին ոռոգելի մշակաբույսերի տարածությունները, լայն կիրառություն ստացան պարարտանյութերը, զարգացավ այգեգործությունը, հացահատիկային ն տեխնիկական մշակաբույսերի արտադրությունը, շերամապահությունը, դրա հիման վրա էլ ավելի մեծ թափ հաղորդվեց գինեգործությանը, մետաք∗

Դրանցից առավել նշանակալի էին «Յուրաքանչյուր մարզի տեղանքի (հողատարածության) մոնղոլական զորքին «իքտա» կարգով հատկացման մասին», «Լքված հողերի կարգավորման ն օգտագործման մասին», «Բերքի տուրքային գնահատման վերացման ն ... տարբեր կարգի բռնատուրքերի վերացման մասին», «Ռայատների (հայ գյուղացիների) նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքի մասին» ն այլն: բ.

Áà4àÿ1 , Վ1 66à6ü1 1 -761 1 1 1 6-4ո6àÿ 6 1 1 66ò6-4ո6àÿ 6ոò1 ð6ÿ Ճð1 41 66 4 13-14 446à6. 1 1 ո64à, 1969 ã.

սագործությանը: Գյուղատնտեսական արտադրանքը ն դրա վերամշակումից ստացված արտադրանքները բավարարում էին ոչ միայն երկրի ներքին պահանջները, այլն արտահանվում էին արտաքին շուկա: Գյուղատնտեսության ն հարակից ճյուղերի նման զարգացումը պայմանավորված էր արհեստագործության զարգացումով: Արհեստները անջատվեցին գյուղատնտեսությունից, իսկ արհեստավորները աստիճանաբար սկսեցին կենտրոնանալ քաղաքներում: Պատմությունը վկայում է, որ Անի քաղաքում 50-ից ավելի արհեստների գծով գործում էին հարյուրավոր մեծ ու փոքր արհեստանոցներ, որոնց արտադրանքն օգտագործվում էր ոչ միայն Հայաստանում, այլն նրա սահմաններից շատ հեռու: Արհեստների անջատումը գյուղատնտեսությունից բնականաբար տանում էր քաղաքի ն գյուղի տարբերակման խորացմանը, երկրում քաղաքների թվի աճին: Հին քաղաքների կողքին (Դվին, Արտաշատ, Վան, Խլաթ ն այլն) ավելացան նոր քաղաքներ` Անի, Արծն, Կարս, Երզնկա ն այլն, ընդ որում՝ ի տարբերություն հիմնականում գյուղատնտեսական բնույթի հին քաղաքների, նոր քաղաքները ունեին առավելապես արհեստավորական-առնտրային բնույթ ն աչքի էին ընկնում արտահայտված դասակարգային շերտավորմամբ ն հակասություններով: Դրանցից շատերը իրենց առնտրական գործառնություններով դուրս էին եկել միջազգային շուկա՝ ծառայելով նան որպես տարանցիկ առնտրի կարնոր հանգույցներ: Օրինակ՝ հայտնի է 13-րդ դարում Կարս քաղաքի առնտրային պայմանագիրը ճենովայի հանրապետության հետ: Հայաստանի քաղաքների առնտրային կապերը տարածվում էին Եգիպտոսից մինչն Հնդկաստան ն Չինաստան՝ մի կողմ մնալով համաշխարհային 2 խոշոր տերությունների հակամարտություններից: Անիի թագավորության օրոք Հայաստանը իր չեզոք քաղաքականության շնորհիվ հնարավորություն էր ստացել ակտիվ տնտեսական դեր խաղալու արնելք-արնմուտք միջազգային առնտրական կապերում՝ հանդես գալով որպես այդ կապերի կարնորագույն միջազգային օղակ: Բազմաճյուղ տնտեսության զարգացման արդյունքում ձնավորվեց բնակչության բազմատեսակ դասակարգային կազմ: Մասնավորապես, գյուղատնտեսության մեջ վարձու աշխատողներին անվանում էին «մշակ» կամ «օրամշակ», քաղաքների արհեստանոցներում՝ «վարձվոր», գործիքներ ունեցողին` «վարձկան» ն այլն: Քաղաքներում գոյություն ունեին աշխատողների վարձակալման հատուկ տեղեր, ժամանակակից արտահայտությամբ՝ աշխատանքի շուկաներ: Քաղաքի աշխատավոր բնակչության մի զգալի մասը

«սեզոնային աշխատողներ էին», որոնք քաղաք էին մեկնում գյուղատնտեսական աշխատանքների դադարի ամիսներին՝ զբաղմունք գտնելով քաղաքի արհեստանոցներում, շինարարության մեջ ն այլ ճյուղերում՝ որպես գործավարձով կամ օրավարձով աշխատողներ: Այդ շարքում արդեն առանձնանում էր «վերակացուի» պաշտոնը, ինչն ինքնին նշանակում էր, որ ձեռնարկատեր-գործատուն իր արտադրության կամ առնտրի մեջ ազատ էր ֆիզիկական աշխատանքից, ն աշխատողների անմիջական վերահսկողությունը հանձնարարում էր վարձու վերակացուին: Բագրատունիների թագավորության վերջին շրջանում ապրանքա-դրամային հարաբերությունների լայն տարածումը պայմանավորված էր տնտեսական գործոններով, որոնց թվում էին գյուղատնտեսական ապրանքային ճյուղերի զարգացումը, արհեստների ն առնտրի զարգացումը ն այլն: Միջնադարի հայ գյուղացին վաղուց ի վեր շուկա էր հանում իր արտադրանքը, վերածում այն դրամական եկամտի: Տնտեսությանը բնորոշ էին արհեստների ն առնտրի ծաղկումը, առնտրական ն վաշխառուական խավերի մոտ մեծ դրամագլխի կուտակումը (կապիտալի նախասկզբնական կուտակում), վարձու աշխատանքի տարածումը տնտեսության հիմնական ճյուղերում, որի համար անհրաժեշտ «նյութ» էր տալիս գյուղացիությունը ն քաղաքի ընչազուրկ խավը, ներքին շուկաների ընդարձակումը երկրի սահմաններից դուրս, քաղաքների աննախադեպ բարգավաճումը, երկրի արտաքին տնտեսական կապերի ընդարձակումը: Քաղաքային բնակչությունը աչքի էր ընկնում իր խայտաբղետ սոցիալական կազմով՝ բանվորներ ու արհեստավորներ, առնտրականներ ու վաշխառուներ, իշխող ֆեոդալական դասի վերնախավ` թագավորն իր արքունիքով, իշխաններն իրենց ծառաներով, բազմաթիվ եկեղեցիների ու վանքերի հոգնոր սպասավորներ: 10-րդ դարում Հայաստանում առաջանում է նան ճորտատիրությունը, ունեզուրկ գյուղացիների ամրակցումը ֆեոդալական կալվածքներին: Պատմության տարբեր ժամանակներում ճորտատիրությունը, որպես կանոն, ներմուծվում էր օտար նվաճողների կողմից, ն գյուղական բնակավայրերը ամրակցվում էին նվաճող պետության պաշտոնյաներին: Սակայն գյուղացին չէր դառնում տիրակալֆեոդալի սեփականությունը, այլ խոսքով՝ ճորտ չէր՝ այդ հասկացողության դասական իմաստով, անձնապես ազատ էր: Այդ մասին է վկայում վաղ ն ուշ միջնադարյան ագրարային, հողատիրական ն ռենտային հարաբերությունների ուսումնասիրությունը: Վաղ միջնադարին արդեն անդրադարձանք նախորդ շարադրանքում: Ինչ վերաբերում է Բագրատունիների ժամանակաշրջանին, ապա այդ շրջանին բնորոշ խոշոր ֆեոդալական տնտեսություն45

ների (կալվածքների) գոյության հատկապես սկզբնական փուլերում գյուղացուց գանձվող ռենտայի գերակշռող ձնը աշխատավճարն էր, որը հանդես էր գալիս որպես անվճար աշխատանք ֆեոդալի հողի վրա՝ շաբաթվա որոշակի օրերին: Ռենտայի այս տեսակը առավելապես կապված էր կախյալ (ճորտ) գյուղացու աշխատանքի հետ, որը Հայաստանում լայն տարածում չունեցավ: Դրա կողքին գոյություն ուներ ազատ գյուղացու ինքնուրույն տնտեսությունը, որի արդյունքի մի մասը նա վճարում էր ֆեոդալին: Նշված հանգամանքի բերումով էլ միջնադարյան Հայաստանում ֆեոդալական ռենտայի գերակշռող ձնը բնավճարն էր, բնեղեն ռենտան: Հասկանալի է, որ ֆեոդալական ռենտայի նշված երկու ձները (աշխատավճարը ն բնավճարը), ըստ էության, պատկանում են տարբեր կացութաձների. առաջինն առավելապես բնատնտեսության, երկրորդը՝ առավելապես ապրանքադրամական տնտեսության: Ասվածից բխում է, որ այս երկրորդ կացութաձնը բնորոշ էր Բագրատունիների ժամանակաշրջանին: Այսպիսով, Բագրատունիների թագավորության ժամանակաշրջանում Հայաստանի տնտեսության մեծ առաջընթացը կապված էր այդ տնտեսության հիմնական ճյուղերի` գյուղատնտեսության, արհեստների ն առնտրի զարգացման հետ, որի հիման վրա բարգավաճեցին քաղաքները, ճարտարապետությունը, արվեստները: Ազատ ն կիսաազատ գյուղացու աշխատանքի կողքին քաղաքներում շինարարական արհեստների ն այլ ասպարեզներում արդեն սկսվել էր վարձու աշխատանքի կիրառումը դրամատեր գործարարների կողմից, որը ապագա կապիտալիզմի՝ մեծ առաջընթացի սաղմերի սկզբնավորման վկայությունն էր: Բագրատունիների օրոք Հայաստանի հասարակական հարաբերությունների զարգացումը հասել էր այն սահմանագծին, որից այն կողմ տրամաբանորեն հետնում էր նոր պատմական փուլ` կապիտալիզմի զարգացման փուլը: ∗ Այս պատմական գործընթացը, սակայն, կասեցվեց թաթարմոնղոլական ն սելջուկ-թուրքական արշավանքներով ն Հայաստանի գրավումով, որը սառեցրեց Հայաստանի առաջընթացը 600 տարով:

4. Համայնական կարգը Հայաստանում ∗

Պատահական չէ, որ գիտական գրականության մեջ այդ ժամանակաշրջանը համարվում է «Հայկական վերածննդի» ժամանակաշրջան: Տե՛ս Վ. Զալոյան, «Հայկական ռենեսանս», Երնան, 1964:

Ինչպես հնագույն ժամանակների, այնպես էլ միջնադարյան Հայաստանի պայմաններում գյուղական համայնքը հանդես է եկել որպես հողատիրություն ինքնուրույն սուբյեկտ, հողատիրության 5 սուբյեկտներից մեկը: Համայնքը բացառիկ դեր է ունեցել հայ գյուղացու ինքնատիպ նկարագրի ձնավորման գործում: Որտեղից է այն բխում: Բնական պայմանների բերումով՝ գյուղատնտեսությունը Հին Հայաստանում ն Արնելքում զարգացել է հիմնականում մեծ գետահովիտներում, հիմնվել է ոռոգման վրա: Ոռոգման համակարգերի ստեղծումը ն բնականոն շահագործումը հնարավոր էր միայն պետության միջոցներով ն նրա վերահսկողության ներքո: Այդ է պատճառը, որ ի սկզբանե այստեղ պետությունը հռչակվել է հողի ն ջրի գերագույն սեփականատեր: Դա նշանակում է, որ պետությունը Արնելքում իրականացրել է ոչ միայն բարձրագույն քաղաքական, այլն բարձրագույն տնտեսական գործառույթներ: Մի հանգամանք, որը թերնս արնելյան բռնապետությունների անսահմանափակ իշխանության ն դեսպոտիզմի հիմքն է հանդիսացել: Մյուս բնապատմական առանձնահատկությունը կապված է Հայկական բարձրավանդակի աշխարհագրական դիրքի հետ, որը բնորոշվում է ոչ միայն դաժան բնական պայմաններով, այլն կտրվածությամբ ն հեռավորությամբ առնտրի ն ծովագնացության եվրոպական կենտրոններից: Այդ պայմաններով էր թելադրված ներհակ բնատնտեսությունը, աշխարհից ն միմյանցից կտրված գյուղական համայնքների գոյությունը: Ուրարտական շրջանում ն հետագայում, հայկական կենտրոնական պետության ստեղծումից հետո, ազատ բնակչության ճնշող մասը համայնքի անդամ հողագործներ էին ն ապրում էին մեծ ընտանիքներով, գերդաստաններով: Համայնքի հիմքը գյուղացիական ընտանիքն էր, որի անդամները արդեն կտրված էին նախկին տոհմացեղային կապերից: Դա միամուսնության ն հայրական իրավունքի վրա կազմված առանձին ընտանիք էր, իսկ նման ընտանիքները միավորված էին ոչ թե տոհմա-ցեղային, այլ տարածքային գյուղական համայնքներում: Ֆ. էնգելսի բնորոշմամբ, ժամանակակից ընտանիքի մասնավոր սեփականությունը տղամարդու ժառանգական իրավունքի հաստատումն է, մինչդեռ նախկինում այդ իրավունքը պատկանում էր կնոջը: ∗

∗

Ֆ. էնգելս, «Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության ն պետության առաջացումը»:

Համայնքի անդամ շինականը, որպես կանոն, ազատ գյուղացի էր: Գյուղական համայնքի տնական գոյատնումը պատմականորեն երկակի դեր է խաղացել. մի կողմից այն պաշտպանել է իր անդամներին ստրկացումից, ճորտացումից (շինականը ազատ գյուղացի էր), մյուս կողմից՝ համայնական կյանքի նահապետական բնույթը տնականորեն կաշկանդել է տնտեսական առաջընթացը, արտադրող անհատի նախաձեռնությունը, աշխատանքի գործիքների ն կազմակերպման ձների կատարելագործումը: Վերջապես, Հայաստանի երրորդ կարնոր առանձնահատկությունը նրա բնակչության միատարր էթնիկական կազմն էր: Դրա հետ կապված է նան այն հանգամանքը, որ մեզանում պետությունը ոչ թե ցեղերի ն ազգությունների սոսկ քաղաքական միավորում էր, ինչպես հելլենիստական աշխարհի պետություններում, այլ միասնական ազգային բարձր մարմին, ինչն ապահովում էր նրա կայունությունը ն դիմացկունությունը արտաքին վտանգներից: Երկրի բնապատմական առանձնահատկություններն իրենց անխուսափելի կնիքն են թողել հողատիրության ն ագրարային հարաբերությունների բնույթի վրա: Հին ն Միջնադարյան Հայաստանի հողատիրության բոլոր ձների (պետական, մասնավոր թե եկեղեցական) սկզբնական հիմքը գյուղական համայնքն էր: Պատմական փաստ է, որ դեռնս հայ Արշակունիների օրոք ստրկությունը Հայաստանում վերացած էր: Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո (387 թ.՝ Պարսկաստանի ն Բյուզանդիայի միջն), ստրկությունը նորից ներմուծվում է Հայաստան Բյուզանդիայի կողմից, ուր այն մեծ դեր էր խաղում: Այլ խոսքով՝ ստրկությունը Հայաստանում այդ ժամանակ ոչ թե ներքին, այլ արտաքին երնույթ էր ն հետագայում չունեցավ շատ թե քիչ զարգացում: Ստրուկների աշխատանքը հիմնականում օգտագործվում էր պետական տնտեսության ն առանձին պաշտոնյաների տնային տնտեսության մեջ, այլ խոսքով՝ դա նահապետական ստրկություն էր, այն չէր օգտագործվում երկրի տնտեսության հիմնական ճյուղերում: Դասական ստրկատիրության երկրներում (Հունաստան, Հռոմ) տնտեսության հիմնական ձնը մասնավոր կալվածքն էր (վիլլան): Պետության տնտեսական դերը չնչին էր, իսկ գյուղական համայնքը ընդհանրապես բացակայում էր: Մասնավոր հողատիրական կալվածքի (վիլլայի) տնտեսական հիմքը ստրուկների աշխատանքի շահագործումն էր: Ստրկատիրությունը համատարած երնույթ էր, երկրի տնտեսական կյանքի իշխող կացութաձնը: Ստրուկների աշխատանքով բավարարվում էին ոչ միայն նրանց տերերի անձնական պահանջները, այլն այն ուներ ապրանքային, շուկայական նշանա48

կություն: Մինչդեռ Հայաստանում ն Արնելքում ստրկությունը նահապետական բնատնտեսության մի հատվածն էր, երկրի նյութական բարիքների ճնշող զանգվածը ստեղծվում էր համայնքի ազատ, կիսաազատ կամ ճորտ գյուղացու աշխատանքով: Այստեղ ստրկությունն ունեցել է նահապետական (տնային) բնույթ՝ այն սահմանափակվել է նախնական ձների մեջ, որոնք հետագա զարգացում չեն ստացել: Ստրուկների, իսկ հետագայում՝ ճորտ գյուղացու աշխատանքը առավելապես տարածված էր ագարակներում ն դաստակերտներում, այսինքն՝ սահմանափակ թվով գյուղական բնակավայրերում: Ստրուկների թիվը քիչ էր, այն եղանակ չէր ստեղծում: Ընդ որում՝ ստրուկները, որպես կանոն, աշխատում էին տիրոջ ընտանիքի անդամների հետ, տնային տնտեսությունում, շինարարությունում ն այլն: Հայաստանում ն Արնելքում ստրկատիրության մյուս առանձնահատկությունը այն էր, որ գոյատնել է ֆեոդալական կարգերի հետ միասին: Նահապետական ստրկությանը պատմականորեն հաջորդել է նահապետական ճորտատիրությունը: Այսպիսով, Հայաստանի բնապատմական առանձնահատկությունների ն հատկապես գյուղական համայնքի երկարատն գոյատնման պայմանները սահմանափակեցին ստրկատիրության զարգացումը լայն հասարակական մասշտաբներով, ուստի ն ստրկատիրությունը մնաց նախնական՝ նահապետական փուլում: Ինչպես արդեն նշել ենք, դեռնս վաղ ֆեոդալիզմի շրջանում խոշոր չափերի արքունական հողեր էին տրամադրվում թագավորի մերձավորներին, պետական ն զինվորական վերնախավի ներկայացուցիչներին՝ որպես վարձատրություն նրանց ծառայության համար: Սկզբնապես այդ հողերը տրամադրված էին պաշտոնյաներին որպես «Հայրենիք», այսինքն՝ ժառանգական սեփականություն: Հետագայում հայ Արշակունիները, երկրի արտաքին ն ներքին բարդ իրավիճակից ելնելով, հողերը շնորհում էին (ազատների ն սեպուհների դասի ներկայացուցիչներին) առավելապես որպես ‘’պարգնականք”, այսինքն՝ ժամանակավոր օգտագործման իրավունքով: Սակայն վերջիններիս տերերը ամեն ջանք գործադրում էին, որ իրենց տիրույթները դարձնեն ժառանգական: Դրան հասնելու համար կար երկու հիմնական ճանապարհ. • Ակտիվորեն մասնակցել արքունական քաղաքական իրադարձություններին ն հասնել նրան, որ իրենց ժամանակավոր պաշտոնն ի վերջո դառնա մշտական, ժառանգական պաշտոն: Ժառանգելով հոր պաշտոնը, որդին ժառանգում էր նան նրա հողային տիրույթը:

• Կառուցապատել ն բարեկարգել իրեն տրված տիրույթը, կառուցել կամ նորոգել ամրոցը, ճանապարհները, կամուրջները, ջրատարը ն այլն: Մասնավորապես՝ սեպուհները ն ազատները, առանձին դեպքում՝ գյուղական համայնքը կամ նրա պաշտոնյան հիմնում էին իրենց տիրույթներում հատուկ նոր բնակավայրեր` «ագարակներ» ն «դաստակերտներ»: ∗ Վերը ասվածից հետնում է, որ այսպես կոչված՝ «ագարակային ն դաստակերտային հողատիրությունը» չի կարելի համարել հողատիրության առանձին ինքնուրույն ձն, ինչպես կարծում են որոշ հեղինակներ: ∗∗ Իրականում, ինչպես տեսանք, ագարակները ն դաստակերտները նախարարական (սեպուհական) հողային տիրույթներում հիմնված բնակավայրեր էին, որոշակի հողային տարածքով, որպես վերոհիշյալ տիրույթների բաղկացուցիչ մաս, այսպես ասած՝ դրանց հաստատագրում: Ի տարբերություն մյուս գյուղական համայնքների, ագարակների ն դաստակերտների բնակիչները ոչ թե հողօգտագործողներ էին, ինքնուրույն տնտեսատերեր, այլ հողազուրկ ն իրավազուրկ հողագործներ, վարձու մշակներ: Իրավական առումով՝ դրանք մի աստիճանով ցածր էին համայնական գյուղացիներից: Միջնադարյան Հայաստանի բնակչության դասակարգման մեջ Մխ. Գոշը իշխող նախարարական դասից հետո երկրի մնացած բնակչությանը բաժանում է երեք խավերի. քաղաքացիներ, գյուղացիներ ն ագարակի բնակիչներ: Ընդ որում՝ «քաղաքացի մարդիկ պետք է ավելի պատիվ ունենան, քան գեղջուկները, իսկ գեղջուկներին նմանապես առավել պատիվ պետք է տրվի, քան ագարակի բնակիչներին»: ∗∗∗

∗

Ագարակ- երկրագործական մասնագիտական տնտեսություն ն բնակավայր` գյուղական համայնքի հողագործությունից դուրս: Հին Հայաստանում ագարակի մշակները ստրուկներ էին, իսկ միջնադարում` գյուղացի համայնականներից իրավապես ցածր երկրագործներ: Եթե գյուղացիները շինական էին կամ ճորտ, ապա ագարակի աշխատողները` միայն ճորտեր: Պատկանում էին թագավորին, ազնվականներին, հարուստ կալվածատերերին, վանքերին: Գործածվում է նան ժամանակակից ֆերմա, ֆերմերային տնտեսություն իմաստով: Դաստակերտ ‘’ձեռքով կերտված’’- կալվածապատկան գյուղ, ավան, այգի, որոնք հիմնվել ն պատկանել են թագավորին, նախարարներին, ազատներին, վանքերին, ավելի սակավ` նան գյուղացիներին, գյուղական համայնքին: Անմիջական իմաստով՝ բնակելի համակարգ հողամասով: Անցյալում տարբերել են իշխանական – կալվածատիրական ն գյուղացիական դաստակերտներ: ∗∗ Լ. Անանյան, «Հայաստանի տնտեսական զարգացման ուրվագծեր», Երնան, 2003:

Մխ. Գոշ, «Դատաստանագիրք»:

Միջնադարում գյուղական համայնքի գոյությունը սերտորեն կապված էր խոշոր ֆեոդալական տնտեսության հետ՝ հանդիսանալով վերջինիս բաղկացուցիչ մասը: Այդ հարաբերությունները ունեին երկու տարբերակ. 1. Գյուղացիական համայնքը ռենտա էր վճարում ֆեոդալին՝ սակայն համայնքի անդամները կիսաանկախ գյուղացիներ էին սեփական հողի վրա, որը նրանք կարող էին վաճառել, ժառանգել ն այլն: 2. Գյուղացիները զուրկ էին սեփական հողից, արտադրամիջոցներից ն ֆեոդալական հողի իրավազուրկ «վարձկաններ» էին: Այստեղ մենք գործ ունենք ոչ թե հողատեր գյուղացու, այլ ագարակների կամ դաստակերտների ընչազուրկ ռանչպարների հետ: Կարնոր ենք համարում նշել, որ նույնիսկ ուշ Միջնադարում (1617-րդ դարերում) գոյություն են ունեցել ազատ հողատիրական համայնքներ, առանց «մուլիքների» ն մուլքատիրական ենթակայության: Նման գյուղերում հողի նկատմամբ սեփականությունը պատկանում էր գյուղական համայնքին, որը հանդես էր գալիս որպես հավաքական (կոլեկտիվ) մուլքատեր ն ազատ էր ֆեոդալից, բայց հարկ էր վճարում պետությանը: Մի շարք դեպքերում էլ համայնքը փրկագին էր վճարում մուլիքին ն դրանով իսկ դառնում իր հողի լրիվ սեփականատեր: Ինչ վերաբերում է մուլքատիրական գյուղերին ∗, այստեղ հողատիրության հիմնական ձնը կիսաանկախ գյուղացիների ինքնուրույն ժառանգական տնտեսությունն էր: Գյուղացիները կախման մեջ էին հողի սեփականատիրոջից՝ մուլիքից: Ինչպես տեսնում ենք, գյուղական համայնքը, գտնվելով տնտեսական բարդ հարաբերությունների համակարգում, շարունակում էր գոյատնել ն դրսնորել իր բնույթին ներհատուկ որոշակի ինքնուրույնություն՝ զուգակցելով իր մեջ համայնական ն մասնավոր հողատիրության դարավոր տնտեսաձները: Միջնադարյան նախարարական Հայաստանում, ազգային անկախ պետականության կորստի հետ մեկտեղ, ուժեղացել էր գյուղական համայնքների ինքնիշխանությունը: ∗

«Մուլք» տերմինի արմատն ունի բաբելական ծագում: Առաջին անգամ գործածության մեջ է դրվել սելջուկների կողմից: Մալիք շահը իր պետության մեջ մի շարք հողային տիրույթներ հիմնեց իր բարձր պաշտոնյաների համար, որով սկսվեց պետության մասնատումը մանր տիրույթների: Մուլքատիրական տերմինը սկզբում համազոր չէր մասնավոր սեփականությանը: Սովորաբար «մուլքը» կազմում էր գյուղացու ստացած բերքի 1/10 մասը: Հետագայում «մուլքը» վերածվում է հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության իրավունքի:

Այս գործոններով էր պայմանավորված Հայաստանի գյուղական համայնքների այն սոցիալ-տնտեսական ն հոգեբանական «լիցքը», ինչպես նան հայ գյուղացու համեմատական անկախությունը, որը ապահովեց համայնքի հարատնությունը մինչն 19-րդ դարի վերջը: Քանի որ պետությունն էր հողի ն ջրի գերագույն սեփականատերը, ուրեմն ն հողատիրության մյուս սուբյեկտներից ն ոչ մեկը (ֆեոդալը, գյուղական համայնքը կամ անհատ գյուղացին) նրա լիիրավ սեփականատերը լինել չէր կարող: Երկրի միապետը կարող էր զրկել հողատիրոջը հողատիրության իրավունքից կամ ընդհակառակը, շնորհել այդ իրավունքը: Գյուղական համայնքը հողատիրության ցանկացած կարգի պայմաններում մնում է հողօգտագործման նախնական միավորումը ն այն միջնորդը (միջանկյալ օղակը), որը կոչված էր կարգավորելու պետության (կամ այլ հողատիրոջ) հարաբերությունները գյուղացու հետ: Որպես կանոն՝ հողատեր-ֆեոդալը չի միջամտել գյուղական համայնքի ներքին կյանքին: Իր հիմնական գործառույթները համայնքն իրականացրել է միանգամայն ինքնուրույն: Այդ գործառույթները մի քանիսն են. − Հողօգտագործման ն ոռոգման համակարգի շահագործման բնականոն պայմանների ապահովումը ն վերահսկումը: Այդ նպատակով համայնքը ընտրում էր իր ավագին (գյուղապետին), ոռոգման ջրի բաշխման ավագին (ջուվարին), իրականացնում մշակելի հողերի պարբերական վերաբաշխում համայնքի անդամների (ծխերի) միջն՝ հավասարության սկզբունքով: Արոտավայրերի, խոտհարքների ն անտառների համատեղ օգտագործման ընդհանուր կանոնների սահմանում ն վերահսկում (այդ հողատեսքերը բաժանման ենթական չեն եղել): Հողը չէր կարող լինել համայնքի կամ առանձին գյուղացու սեփականությունը, այդպիսին էր միայն գյուղացու տնամերձ հողաբաժինը: Վերջինս ընտանիքի ժառանգական սեփականությունն էր: − Հողատիրոջ (պետություն, նախարար ն այլն) օգտին հողային ռենտայի, հարկ ու տուրքի գծով պարտավորությունների բաշխումը համայնքի ծխերի միջն, այս ոլորտում համայնքի անդամների համապարտ պատասխանատվության (երաշխավորության) համակարգի հիման վրա: Գյուղական համայնքը հարկահավաքության տեսակետից չափազանց հարմար ձն էր,

ն զարմանալի չէ, որ նույնիսկ օտար նվաճողները թողեցին անխախտ գյուղական համայնքը: ∗ − Գյուղական համայնքի ներքին գործառույթներից մեկը նրա առանձին ծխերի միջն ծագող վեճերի ն հակասությունների լուծումն է, ինչպես նան ծանր վիճակում հայտնված ընտանիքներին օգնություն ցույց տալը: − Վերջապես, համայնքի միջոցով էր իրականացվում երկրի բանակի զորակոչի, ինչպես նան, անհրաժեշտության դեպքում՝ ինքնապաշտպանության կազմակերպումը: Գոյություն ունե՞ր արդյոք ճորտատիրություն Հայաստանում: Հայտնի է, որ Արնմտյան Եվրոպայում ն Ռուսաստանում ճորտատիրությունը ֆեոդալիզմի անբաժան ուղեկիցն էր: Այդ երկրներում գյուղացին ոչ միայն անձնական կախման մեջ էր հողատիրոջից, այլն վերջինիս սեփականությունն էր, որին նա կարող էր ծախել (առանց հողի), նվիրել, նույնիսկ սպանել: Այդպես չէր Հայաստանում. այստեղ կախյալ գյուղացին հողատիրոջ ճորտը չէր, որի հետ կարող էր վարվել ինչպես անասունի: Ինչպես ասվեց, հողատերը չէր կարող խառնվել համայնքի ներքին գործերին, օրինակ, չէր կարող զրկել գյուղացուն հողից ն ունեցվածքից, հեռացնել գյուղից: ∗∗ Դա անտարակույս վկայում է միջնադարյան Հայաստանում հողատիրության իրավունքի կայուն վիճակի, նրա անձեռնմխելիության մասին: Հայ գյուղացու այդ համեմատական անձնական ազատությունը պահպանվեց ամբողջ միջնադարի ընթացքում, նույնիսկ օտար նվաճողների տիրապետության ժամանակներում: Հայ գյուղացու անձի նկատմամբ հողատիրոջ բացարձակ իշխանության բացակայության հիմնական պատճառներից մեկը, անշուշտ, հողի նկատմամբ հողատիրոջ մասնավոր սեփականության բացակայությունն էր, այդ կատեգորիայի բացարձակ իմաստով: Այլ խոսքով՝ ցանկացած հողատեր, հին կամ նորընծա, հայրենական կամ օտար, հողատիրության իրավունքը ստանում էր պետությունից, սակայն դա պայմանական, ն ոչ թե բացարձակ սեփականություն էր, ուստի պայմանական էր նան հողատիրոջ իրավունքը անմիջական արտադրողի՝ գյուղացու անձի նկատմամբ:

∗

Ասվածը հաստատվեց նան Հայրենական պատերազմի տարիներին, երբ գրավելով ԽՍՀՄ տարածքի մի զգալի մասը, գերմանական ղեկավարությունը թողեց անփոփոխ կոլտնտեսային համակարգը ն օգտագործեց այն իր նպատակների համար: ∗∗ Միջնադարյան Հայաստանում իշխանավորը կարող էր դաժանորեն պատժել գյուղացուն, սակայն չէր կարող զրկել հողից (Մխիթար Գոշ, «Դատաստանագիրք»):

Հայ գյուղացիության համայնական ն անձնական ազատությունը պահպանվեց նան օտար տիրապետության շրջաններում: Մասնավորապես, Պարսկաստանի ն Թուրքիայի տիրապետության տակ եղած Հայաստանի մարզերում տեղի չունեցավ հողատիրոջ բացարձակ իշխանության հաստատումը հայ գյուղացու անձի նկատմամբ, նրա ճորտացումը, քանի որ ճորտատիրությունն այդ երկրում գոյություն չուներ մինչ այդ: Դրա փոխարեն հաստատվեց ամբողջ համայնքի կախվածությունը հողատիրոջից, պետությունից: «Անտարակույս, ճորտատիրությունը բնավ բնորոշ չէ միայն միջնադարյան ֆեոդալիզմին. դրան հանդիպում ենք գրեթե ամենուր, որտեղ օտար նվաճողը պարտադրում է երկրի տեղաբնակներին մշակել իր հողը»: ∗ Եթե Արնմուտքում կամ Ռուսաստանում գյուղացու գլխին կանգնած էր մեկ տեր կամ շահագործող, ապա Հայաստանում նրա վրա իշխում էին ն՛ օտար պետությունը, ն՛ մասնավոր հողատերը՝ ֆեոդալը: Այսպես թե այնպես ակնհայտ է, որ օտար նվաճողները հատկապես շահագրգռված չէին մտցնել ճորտատիրություն մի երկրում, որտեղ այն երբեք չէր եղել: Դրան ավելացնենք նան այն կարնորագույն հանգամանքը, որ ճորտատիրության կարգը հայտնի չէր նան օտար նվաճողներին, որոնց ճնշող զանգվածը ապրում էր քոչվոր ցեղերի կենցաղով:

5. Հողատիրությունը ն ռենտան նորագույն պատմության շրջանում (1828 թ. հետո) Ռուսաստանին միանալու նախօրյակին, ինչպես նշել ենք, Հայաստանի գյուղացիության ճնշող մեծամասնությունը անձնապես ազատ էր՝ ինչպես տարածքային տեղաշարժի, այնպես էլ սեփական տնտեսություն վարելու տեսակետից: Սակայն գյուղացիների ազատությունը չուներ բացարձակ նշանակություն, թեկուզ այն պատճառով, որ սահմանափակվում էր գյուղական համայնքի համապարտ պատասխանատվության համակարգով, ըստ որի՝ գյուղացին պատասխանատու էր համայնքի առաջ հարկային ն մի շարք այլ պարտավորությունների գծով: Գյուղացիներից գանձվող ռենտան երկու հիմնական ձն ուներ, պետական հարկ կամ «բահրաչե», որը սահմանված էր բերքի 2/10 մասով, ն հարկ մասնավոր հողատիրոջը կամ մուլքատիրոջը («մալիքին»), որը կազմում էր բերքի 1/10 մասը: Պետական հարկերի ∗

1 àð6ո 6 Ý1 ã46üո. Վ1 -. ò. 35, ո.112.

մեծ մասը տրվում էր «թիալի» կարգով պետական ծառայության մեջ գտնվող ֆեոդալներին: «Մուլքատիրական» գյուղերում հողատերը շահագրգռված էր թույլ չտալու գյուղացիների սնանկացումը: Մինչդեռ «թիալական» գյուղերում գյուղացիները փաստորեն ճորտային վիճակում էին գտնվում, որը բացատրվում էր նրանց ծանր, կամայական հարկային բեռով: Նշված ժամանակաշրջանում գոյություն ունեին շուրջ 30 տեսակի հարկեր ու տուրքեր, որոնցից նշենք մի քանիսը. • «Բեգար» - ոչ գյուղատնտեսական աշխատանքային (հիմնականում շինարարական) պարհակ: • «Ավարազ» - զանազան պատահարների դեպքում գյուղացիների անվճար աշխատանք: • «Բահրաչե» կամ պետական հարկ, որը սահմանված էր բերքի 2/10 մասի չափով. այն կազմում էր պետության հավելյալ արդյունքի հիմնական բաժինը: • «Մալ» - հարկ ունեցվացքից (այգի, ջրաղաց ն այլն), որը գոյություն ուներ դեռնս մոնղոլական ն արաբական տիրապետության շրջաններից: • «Ջահար» - հողի հարկ, որը գանձվում էր բոլոր մշակելի հողերից՝ 15-րդ դարից ի վեր: • «Ջիզյա» - հարկ, որը գանձվում էր բոլոր քրիստոնյաներից ն հրեաներից, այսինքն՝ ոչ մուսուլման բնակչությունից: • «Ուլախ-ուլամ» - հարկ՝ բանող անասունների դիմաց: Ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտից ն Հայկական (Երնանյան) մարզի հռչակումից անմիջապես հետո ցարական կառավարությունը որոշակի քայլեր կատարեց հողատերերի ն գյուղացիների հարաբերությունները օրենսդրական հիմքով կարգավորելու ուղղությամբ, հարաբերություններ, որոնք մինչ այդ կարգավորվում էին ավելի հաճախ դարավոր ավանդույթներով, օտար ն տեղական իշխանությունների կամքով: Այսպես, օրինակ՝ հողատերերը (մալքադարները ն թիալադարները), իրենց իրավունքները համապատասխան փաստաթղթերով հաստատելուց հետո, հնարավորություն էին ստանում տնօրինելու իրենց հողերը, սակայն՝ ոչ իրենց ենթակա գյուղերի գյուղացիներին: Վերջիններս հայտարարվեցին պետական ն ենթարկվում էին պետությանը: Թիուլական իրավունքը հողի ն գյուղացիների նկատմամբ, վերացվում էր իրավատիրոջ մահից հետո, այսինքն՝ այլնս չէր կարող լինել ժառանգական: Մուլքատերերը շարունակում էին տնօրինել սեփականության իրավունքով իրենց հողերը, որոշ դեպքերում նույնիսկ ընդարձակում էին դրանք համայնքի հողերի հաշվին: Միաժամանակ, պետական

գյուղերից գանձվող բնամթերային հարկ ու տուրքերը փոխարինվում էին դրամական հարկով, իսկ հարկերի գումարը կրճատվեց կիսով չափ: Մասնավոր հողատիրության (տերունական) գյուղերից հարկերն ու տուրքերը շարունակում էին գանձվել բնեղենով (բնավճար ռենտա): Պարզեցվում էր գյուղացիության հարաբերությունը պետության հետ, որոշ չափով թեթնացվում նրանց հարկային բեռը: Իր հարկային քաղաքականությամբ ցարական իշխանությունը փոխում էր տնտեսական հարաբերությունների արտաքին ձնը՝ տալով դրանց ժամանակակից տեսք ն նպաստելով ներքին շուկայի զարգացմանը: Սակայն հողատիրական հարաբերությունների ներքին բովանդակությունը մնում էր նույնը, ավանդականը: Դեռ ավելին, ռուսական կայսրությունը նպաստավոր պայմաններ էր ստեղծում կալվածատիրական դասի զարգացման համար, որի վրա հենվելով պետք է հաստատեր իր ազդեցությունը Հայաստանում ն Անդրկովկասում: Ռուսաստանում վաղուց արդեն հասունացած գյուղացիական ռեֆորմը պետք է իրականացվեր նան այս երկրներում: Սակայն ռեֆորմի պատմական դաշտը Հայաստանում նման չէր այն դաշտին, որը գոյություն ուներ Ռուսական կայսրության կենտրոնում ն այլ մասերում: Այս պատճառով էլ ագրարային բարեփոխումը Հայաստանում պսակվեց ցածր արդյունքով: Որն էր Հայաստանի գյուղացիական հողատիրության առանձնահատկությունը, եթե այն համեմատենք, օրինակ՝ Ռուսաստանի ն հարնան Վրաստանի հետ: • Եթե Ռուսաստանում ֆեոդալն իր կալվածքի լիիրավ սեփականատերն էր, ապա Հայաստանում ֆեոդալի հողը նրա լիարժեք բացարձակ սեփականությունը չէր, այլ միայն իրավունք էր տալիս նրան յուրացնել գյուղացու ստեղծած եկամտի մի մասը, հողային ռենտան՝ մուլքի կամ թիուլի ձնով: Այդ իրավունքը նրան շնորհում էր պետությունը, հետնապես նույն պետությունը կարող էր զրկել: • Ռուսաստանում գյուղացին ֆեոդալի հողին ամրակցված ճորտ էր, որն իր տիրոջ կամքով կարող էր զրկվել հողից, օտարվել (վաճառվել), ենթարկվել դատաստանի, անգամ՝ սպանվել: Մինչդեռ Հայաստանում գյուղացին անձնապես ազատ էր, ուներ ազատ տեղաշարժի իրավունք ն ոչ միայն չէր կարող զրկվել հողից կամ վաճառվել, այլ նույնիսկ կարող էր ժառանգաբար փոխանցել հողը իր զավակներին: • Վերջապես, հայ գյուղացին թեն հողի իրավական սեփականատեր չէր, սակայն ֆեոդալի կամ համայնքի կողմից հատկաց56

ված իր հողաբաժնի վրա վարում էր ինքնուրույն մասնավոր տնտեսություն, որը նրա փաստացի սեփականությունն էր:

Գյուղացիական ռեֆորմը (1861թ.) Ռուսաստանին միանալուց հետո, պարսկական Դիզունի ն Երհունի Սարդար խանի հողերը անցան Ռուսաստանի պետական կարգավիճակի: Նշենք, որ այդ ժամանակ պետական գյուղերի գյուղացիությունը կազմում էր գյուղական բնակչության գերակշռող զանգվածը (68709): Գյուղացիության ն գյուղերի մնացած մասը բաժանվում էր երկու հիմնական խմբի. − մուլքատիրական կամ հողատիրոջ մասնավոր սեփականության գյուղեր, − թիուլական կամ պայմանական (ժամանակավոր) օգտագործման գյուղեր: Ինչպես նշել ենք, մասնավոր (տերունական) գյուղերի բնակչության վիճակը ավելի ծանր էր, քան պետական գյուղերինը, քանի որ պետական գյուղերի բնակչությունն անձնապես ավելի ազատ էր ն հիմնականում հարկ էր վճարում պետությանը: Մինչդեռ «տերունական» գյուղերի գյուղացիությունը կրկնակի հարկային բեռի տակ էր. դրամական հարկ՝ պետությանը, պարենային հարկեր հողատիրոջը՝ բերքի 1/10-ից մինչն 1/5 մասը, բացի դրանից, զանազան բնավճար ն աշխատավճար տուրքեր՝ նույն հողատիրոջը: Հայաստանի գյուղացիության վիճակը Ռուսաստանին միանալուց հետո հիմնականում կապված էր վերջինիս ագրարային քաղաքականության հետ: Այդ քաղաքականության կենտրոնական հարցը 19րդ դարի երկրորդ կեսին ճորտատիրական կարգերի վերացումն էր: Ինչպես հայտնի է, Հայաստանում ճորտատիրությունը համատարած բնույթ չէր կրում, այն բնորոշ էր միայն հյուսիսային շրջաններին: Այնուհանդերձ ճորտատիրության վերացումը կարնոր էր ոչ միայն այդ շրջանների համար, այլն ընդհանուր ազդեցություն պետք է ունենար կայսրության ամբողջ տարածքում շուկայական տնտեսական կապերի զարգացման համար: Պետական ն համայնական հողերից գանձվող հարկը կրճատվեց կիսով չափ: Սահմանվեցին նան հարկերի ն տուրքերի կայուն չափեր՝ 6 տարվա համար, անփոփոխ, ելնելով հողի տեսակից ն բերրիությունից, որը նույնպես առաջադիմական քայլ էր տնտեսական քաղաքականության ասպարեզում: Վերջապես, գյուղացիական ռեֆորմի նախօրյակին 44 գյուղերի պարենային պարտավորությունները փոխարինվեցին դրամականով, որը նույնպես դրական նշանակություն ունեցավ երկրում ապրանքա57

փողային հարաբերությունների, շուկայական հարաբերությունների զարգացման համար: Գյուղացիական ռեֆորմը վաղուց հասունացել էր, այն կոչված էր լուծելու երեք հիմնական հարց. 1. գյուղացիների անձնական իրավական կախվածության վերացումը, 2. գյուղացիներին սեփական հողաբաժիններով ապահովումը, ինչպես նան այդ հողամասերի դիմաց փրկագնի վճարումը, 3. գյուղացիների հարկային ն այլ պարտավորությունների սահմանումը: Ազատելով գյուղացիներին կալվածատիրոջից անձնական ճորտական կախվածությունից, ռեֆորմը պահպանեց ն ուժեղացրեց նրանց կախվածությունը գյուղական համայնքից. նախ, հողահատկացումը կատարում էր գյուղական համայնքը՝ ելնելով յուրաքանչյուր ծխում տղամարդկանց քանակից: Երկրորդ, գյուղացին առանց համայնքի համաձայնության չէր կարող հեռանալ գյուղից, վաճառել կամ ուրիշին տալ (նվիրել) իր հողը, երրորդ, ռեֆորմը չէր վերացնում համայնքի պատասխանատվության համակարգը: Ինչ վերաբերում է կալվածատերերին, օրենքով նրանց հատկացվում էր համայնքի հողերի 1/3-ը երկրի կենտրոնական մարզերում, իսկ տափաստանային մարզերում՝ հողերի 1/2-ը: Գյուղացիներին հատկացված հողերի փրկագինը որոշվում էր նրանց նախկին ֆեոդալական բնավճար ռենտայի կապիտալացման միջոցով ∗, որը, ինչ խոսք, սահմանափակում էր համայնական գյուղացիների անձնական ազատության իրավունքները: Ռեֆորմի իրականացումը չէր բացառում գյուղացիների անուղղակի կախվածությունը իրենց նախկին կալվածատերերից, թեն այդ կախվածությունը այժմ ընդունում էր նոր ձներ: Գյուղացիության հողաբաժինների փրկագնման գործարքների հետնանքով կալվածատերերի ձեռքում էին կենտրոնանում հսկայական դրամական միջոցներ, որը նրանց հնարավորություն էր տալիս իրենց տնտեսությունը վերակառուցելու շուկայական-կապիտալիստական հիմունքներով: Միննույն ժամանակ, գյուղացիական ռեֆորմի հետնանքով 19-րդ դարի վերջին գյուղում սկսեցին ձնավորվել խոշոր ապրանքային տնտեսություններ, որոնք կազմում էին գյուղացիական տնտեսությունների շուրջ 209-ը: Այդ տնտեսությունները հողերի գնման ն վարձակալության միջոցով իրենց ձեռքում կենտրոնացրին ապրանքային հողերի գրեթե ամբողջ զանգվածը, գյուղա∗

Որպես կապիտալացման գործակից էր ընդունված բանկային տարեկան տոկոսադրույքը՝ 69 չափով:

տնտեսական մեքենաները, ինչպես նան վարձու աշխատուժի կեսից ավելին: Այդ տնտեսությունները օրըստօրե մեծացնում էին իրենց տեղը երկրի ներքին ն արտաքին շուկաներում: Գյուղացիական ռեֆորմից 9 տարի անց (1870թ.) նոր օրենքով սահմանված էր գյուղացիական ծխի մասնավոր հողատիրության իրավունքը, որը նրանց հնարավորություն էր տալիս հողը վաճառելու, գնելու, հանձնելու վարձակալության, մի խոսքով՝ դնելու ակտիվ շրջանառության մեջ, ինչը հնարավոր էր դարձնում հողային ռեսուրսների կենտրոնացումը ուննոր գյուղացիության ձեռքերում: Գյուղացիական ռեֆորմը շարունակվեց փաստորեն մինչն դարավերջը. 1883 թ. կառավարությունը վերացրեց գյուղացիության հիմնական զանգվածից գանձվող, այսպես կոչված՝ շնչահարկը, դրանով իսկ թեթնացավ գյուղացիության հարկային բեռը ն որոշ չափով՝ նան համայնքի համակարգի շղթաները: Բոլոր դժվարություններով ն խոչընդոտներով հանդերձ, գյուղացիական ռեֆորմը չափազանց դրական ազդեցություն ունեցավ Ռուսաստանի էկոնոմիկայի զարգացման վրա: Բավական է նշել այդ ազդեցությունը երկրի ժողովրդագրական պատկերի վրա. ռեֆորմից 40 տարի անց Ռուսաստանի բնակչությունը ավելացավ շուրջ 2 անգամ, որը տեղի ունեցավ հիմնականում գյուղական բնակչության հաշվին: Սակայն շարունակվում էր գյուղացու ճորտացումը համայնքի կողմից: Ուստի ն համայնքի քայքայմանն էր ուղղված Ստոլիպինի ագրարային ռեֆորմը: Պ. Ստոլիպինը գրոհելու էր միջնադարյան ֆեոդալիզմի վերջին ամրոցի վրա:

Ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմի էությունը ն պատմական նշանակությունը Հետխորհրդային Ռուսաստանի առաջին նախագահ Բ. Ելցինը հիշեցրեց նոր սերնդին այդ երկրի երեք մեծ ռեֆորմատորների անունները. Պետրոս |, Ալեքսանդր || ն Պ. Ստոլիպին: Ստոլիպինը հայտնի է որպես ռուսական կայսրության 22 դարասկզբի ամենանշանավոր պետական գործիչ, որը կառավարության նախագահի ն ՆԳ նախարարի պաշտոնում ամեն ջանք գործադրեց 1905-1907թթ. հեղափոխությանը ճնշելու համար: Նույն ժամանակաշրջանում նա նախաձեռնեց ն սկսեց իրականացնել իր հանրահայտ ագրարային ռեֆորմը, որը կոչված էր ստեղծելու նոր ազատական հասարակության տնտեսական հիմքը, մասնավոր ուննոր միջին խավը (դասակարգը), որն այնքան պակասում էր (ն այսօր էլ պակասում է) Ռուսաստանին: Սակայն նրա կյանքը ընդհատվեց վաղաժամ (1911թ.), իսկ սկսած ռեֆորմը կիսատ մնաց 1917 թ. հայտնի հե59

ղաշրջումների հետնանքով: Հեղաշրջումներ, որ նրան չհաջողվեց կանխել իր ռեֆորմի իրականացումով: Պատմությունը դրա համար քիչ ժամանակ էր թողել: Հազիվ թե պատշաճ լինի քննադատել Ստոլիպինին այն բանի համար, որ նրա ռեֆորմը արագացրեց գյուղացիների շերտավորումը ն լավագույն հողերի կենտրոնացումը ուննոր գյուղացիների ձեռքում (դրանց կոչելով կուլակներ), որ ռեֆորմը մնաց անավարտ, քանի որ չստեղծվեց զանգվածային միջին դասակարգը, որ կարող էր կանխել հեղաշրջումների հնարավորությունը: Նման մեղադրանքը անհիմն է թեկուզն այն պատճառով, որ այդպիսի դասակարգը ստեղծվում է ոչ թե 10, այլ հարյուր տարում: ∗ Հայտնի է, որ համայնական կարգը ռուսական ավանդական նահապետական կարգի հազարամյա կայունության հիմքն էր, ն այդ հիմքի քայքայմանն էր ուղղված Ստոլիպինի ագրարային ռեֆորմը, ընդ որում՝ այդ համակարգի հեղաշրջումը պետք է ընթանար խաղաղ ն աստիճանական եղանակով: Ստոլիպինի ագրարային ռեֆորմը 1861թ. գյուղացիական ռեֆորմի շարունակությունն էր, ըստ որի՝ գյուղացին իրավունք էր ստանում. − ազատ դուրս գալ համայնքից (առանց վերջինիս համաձայնության), առանձնացնել իր հողաբաժինը ն վարել ինքնուրույն մասնավոր տնտեսություն, − ազատ վաճառել իր հողը կամ վարձակալության տալ, − երկրի տարածքում ազատ տեղաշարժվել: Ստոլիպինը Ռուսաստանի 20-րդ դարասկզբի առաջին պետական գործիչն էր, որ ճիշտ հասկացավ երկրի դարավոր հետամնացության ն լճացման գլխավոր պատճառը, այն է՝ գյուղում իշխող համայնական հողօգտագործման համակարգը, որի արմատական վերափոխումը, ըստ նրա, պետք է հանդիսանար երկրի տնտեսական բարեփոխումների անկյունաքարը: Առաջ անցնելով նկատենք, որ մեր օրերում նս այդպիսի հաջորդականությունը չի կորցրել իր նշանակությունը: Ինչպես Ստոլիպինի կողմնակիցները, այնպես էլ հակառակորդները ընդգծում էին, որ ռեֆորմի հիմնական նպատակը ուննոր, հարուստ գյուղացիության ստեղծումն էր, որը տոգորված լիներ մասնավոր սեփականության ն մասնավոր տնտեսության գաղափարով, ն չոգնորվեր որնէ հեղափոխության գաղափարով, որը կարող էր ցնցել հասարակությանը ն վտանգել նրա շահերը: Այլ խոսքով՝ ∗

Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատ. 11, Երնան, 1985թ.:

“Ճãðàð1 àÿ 1 1 66ò66à” (Â. 1 1 4661 4 6 4ð.) 1 ., 2001ã.

ագրարային ռեֆորմը կոչված էր ամրապնդելու պետության ն պետական իշխանության դիրքերը, քանի որ ուննոր գյուղացիության լավագույն երաշխիքն էր հեղափոխության վտանգից: Այսպիսով, Ստոլիպինի նպատակը «ամուր մասնավոր սեփականատիրոջ» ստեղծումն էր: Այդ նպատակը հեղափոխական էր ոչ միայն տնտեսական, այլն՝ գաղափարական ոլորտում, քանզի կտրականապես հակասում էր ռուսական-քրիստոնեության դարավոր դավանանքին, ըստ որի՝ «բոլոր մարդիկ հավասար են», իսկ հողը չի կարող լինել մասնավոր անձի սեփականություն, քանի որ տրված է Աստծո կողմից: Ստոլիպինյան ռեֆորմը նպատակ ուներ ոչ միայն օգնել համայնքի ճնշումից ազատ ն ուժեղ գյուղացուն մտնել շուկա ն ստեղծել մրցունակ շուկայական տնտեսություն, այլն հընթացս ուղղել գյուղից դուրս եկած չքավոր գյուղացիության զանգվածը դեպի քաղաք, դեպի արդյունաբերություն: Եթե 1861թ. գյուղացիական ռեֆորմը շեշտը դնում էր գյուղական համայնքի՝ որպես պետական իշխանության հենարանի վրա, ապա 1906թ. ստոլիպինյան ռեֆորմում հիմնական շեշտը դրվում էր անհատ գյուղացու վրա, որը իրավունք ուներ դուրս գալու համայնքից ն կազմակերպելու սեփական մասնավոր տնտեսությունը: Դրան էին նպաստում նան 1909-1911թթ. ընդունված օրինագծերը, որոնք նախատեսում էին համայնքի լուծարումը համայնքի անդամների ձայների պարզ մեծամասնությամբ, մինչդեռ նախկինում պահանջվում էր ձայների 2/3-ը: Հասկանալի է, որ համայնքի քայքայմանն ուղղված վերոհիշյալ օրինագծերը ճանապարհ էին հարթում գյուղում կապիտալիզմի արագ զարգացման համար: Խորհրդային շրջանի պաշտոնական գիտության մեջ տարածված էր այն կարծիքը, թե ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմը Ռուսաստանի գյուղացիության զարգացումը տանում էր, այսպես կոչված՝ պրուսական պահպանողական ն ոչ թե ավելի առաջադիմական՝ ամերիկյան ուղիով: Իրականում ստոլիպինյան ռեֆորմը չէր կարող կրկնել ո՛չ Գերմանիայի ն ո՛չ էլ ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսության փորձը: Այնուհանդերձ հիշյալ ռեֆորմը իր առաջադիմական միտումներով թերնս ավելի մոտ էր ամերիկյան փորձին, այն վերապահումով, որ եթե ամերիկյան օրենսդրությունը ֆերմերային տնտեսություններին ազատ հնարավորություն էր տալիս զարգանալու դեպի Արնմուտքի ընդարձակ տարածությունը, ապա ստոլիպինյան ռեֆորմը ն հետռեֆորմյան օրենսդրությունը հնարավորություն էին ստեղծում ազատ գյուղացիական տնտեսությունների զարգացման համար՝ սակայն դեպի Արնելքի ընդարձակ տարածություններ:

Մյուս վերապահումն այն է, որ եթե ԱՄՆ-ի ազատ ֆերմերային տնտեսությունները կուտակեցին շուրջ 200 տարվա զարգացման փորձ, ապա ստոլիպինյան ռեֆորմի ազատագրած գյուղացիության զարգացումը չափազանց կարճատն էր՝ ընդամենը 6-7 տարի... Ո՞րն էր ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմի հիմնական բովանդակությունը: Այդ շրջանի օրինագծերի համաձայն (1910-1911թթ)՝ գյուղացիական ծուխը ցանկացած ժամանակ կարող էր դուրս գալ համայնքից՝ պահանջելով իրեն հասանելիք հողաբաժինը՝ առանձին միասնական զանգվածով: Ընդ որում, տեղական իշխանությունները ն հողաշինարարական հանձնաժողովները օժտված էին լայն լիազորություններով, կոչված էին ըստ ամենայնի օժանդակելու ն խթանելու առավել թվով մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունների ստեղծումը: Գյուղացիական համայնքի քայքայման կարնոր գործիքներից մեկը վարկային բանկն էր: Ընդ որում, մասնավոր գյուղացիական տնտեսություններին վարկերը տրամադրվում էին կրկնակի ավելի ցածր տոկոսադրույքով, քան համայնքներին, որով խրախուսվում էր նրանց կողմից նոր հողերի ձեռքբերումը: Կալվածատերերից գնված հողերը բանկը երկարատն վարկով տրամադրում էր ակտիվ ն գործունյա գյուղացիներին: Հասկանալի է, որ աղքատ գյուղացիությունն ի վիճակի չէր ձեռք բերելու լրացուցիչ հողեր, իսկ գյուղացիական տնտեսության փոքր չափերը հնարավորություն չէին տալիս արդյունավետ վարելու գյուղատնտեսությունը: Այդ տեսակետից ագրարային ռեֆորմը բնավ չէր կարող լուծել ամբողջությամբ ագրարային հարցը: Ռեֆորմի անմիջական խնդիրներից մեկը բնակչության խտության լիցքաթափումն էր Ռուսաստանի կենտրոնական մարզերում: Նկատի առնելով այդ հանգամանքը, Ստոլիպինի ստեղծած վերաբնակեցման վարչության կարնորագույն խնդիրն էր՝ կազմակերպել ցանկացողների վերաբնակեցումը կայսրության հողով հարուստ ծայրամասեր՝ Կովկաս, Միջին Ասիա, Սիբիր: Հանգամանալից ուսումնասիրությունից հետո ընդունվեցին օրենքներ, որոնցով մի շարք արտոնություններ էին տրվում հիշյալ ծայրամասերի, հատկապես՝ Սիբիրի տեղաբնիկներին ն նորաբնակներին, մասնավորապես. − հողի անհատույց տրամադրումը՝ որպես սեփականություն, − արտոնյալ քառապատիկ վարկերի տրամադրումը գյուղացիական տնտեսություններին, հատկապես համայնքից առանձնացած անհատական տնտեսություններին, − նորաբնակների անվճար տրանսպորտային փոխադրումները պետության հաշվին ն այլն:

Նոր իրացվող շրջաններում հողահատկացումները կատարվում էին առանց ավելորդ բյուրոկրատական քաշքշուկների: Դրան ավելացնենք նան այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանի ծայրամասային մարզերում գյուղական համայնքը ավելի թույլ էր ն ավելի հանդուրժողական համայնքից դուրս եկող գյուղացիների նկատմամբ, քան երկրի կենտրոնական մարզերում: Այնուհանդերձ, Ստոլիպինի ագրարային ռեֆորմը չիրականացավ նախատեսված ծավալով, այն ձախողվեց: Դրա հիմնական ներքին պատճառներն էին. − Գյուղացիական համայնքի դարավոր պահպանողական բնույթը: Գյուղացիների ճնշող զանգվածի դիմադրությունը կամ չկամությունը, որի արդյունքում համայնքից դուրս եկան գյուղացիների 1/2-ից ավելի քիչ մասը, այդ թվում՝ ուննոր գյուղացիների շուրջ 1/4 մասը: Համայնքը լքածների 509-ը ցանկանում էր անմիջապես վաճառել իր հողը ն միայն 199-ն էր ցանկանում վարել ինքնուրույն անհատական տնտեսություն: Դա նշանակում է, որ գյուղացիների ճնշող մեծամասնությունը շարունակում էր ապրել ն աշխատել համայնքում: − Ռեֆորմը անձեռնմխելի թողեց կալվածատերերի ընդարձակ հողատարածությունները: Հետնապես շարունակում էր գոյատնել գյուղացու ն կալվածատիրոջ դարավոր դասակարգային հակասությունը, որը խոցելի էր դարձնում ամբողջ հասարակարգը: − Վերջապես, ռեֆորմի լիարժեք իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների բացակայությունը կամ անբավարարությունը: Հայաստանում կապիտալիզմի զարգացման համար արդեն առկա էին որոշ նպաստավոր պայմաններ, մասնավորապես. − Հողի ազատ առք ու վաճառքը ն վարձակալության տալը, որի հետնանքով տեղի էր ունենում հողային ռեսուրսների կենտրոնացում խոշոր հողատերերի ն ուննոր գյուղացիների ձեռքում: − Շուկայական նշանակության մի շարք ապրանքային գյուղատնտեսական մշակաբույսերի զարգացումը (բամբակ, ծխախոտ, խաղող, հացահատիկ ն այլն): − Պետական գյուղերի գյուղացիներից գանձվող հարկ ու տուրքերի բնաիրային ձնից անցումը դրամական ձնի, որը խթանում էր ապրանքային արտադրության զարգացումը: − Հողի փրկագնի հաշվին գյուղացու դրամագլխի կենտրոնացումը խոշոր հողատերերի ձեռքում, որն ինքնին հանդիսանում էր կապիտալի նախասկզբնական կուտակման միջոց:

− Հայ գյուղացու անձնական ազատությունը, նրա ազատ տեղաշարժի լայն հնարավորությունը, որն աշխատանքի շուկայի կարնորագույն նախապայմանն էր: − Վերջապես, Անդրկովկասի խոշոր արդյունաբերական քաղաքների մեծ ազդեցությունը Հայաստանի մի շարք շրջանների տնտեսական զարգացման վրա (Զանգեզուր, Լոռի ն այլն): Դրա հետ մեկտեղ, մի շարք գործոններ խոչընդոտում էին կապիտալիզմի զարգացումը, մասնավորապես. − Ընդհանուր առմամբ, Ռուսաստանում ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմի իրականացմանը մեծապես խանգարում էին գյուղական համայնքի ներսում գոյություն ունեցող հակասությունները, հատկապես՝ հողատերերի ն գյուղացիության զանգվածի միջն, ինչպես նան այդ երկու խավերի ներսում, որը պայմանավորված էր ֆեոդալիզմին բնորոշ մտածելակերպով, ն որը հնարավոր չէր հաղթահարել օրենսդրական ակտով: Մի կողմից գյուղացիությունը դեռնս հոգեբանորեն պատրաստ չէր պայքարելու սեփական իրավունքների համար, մյուս կողմից՝ խոշոր հողատերերի մի զգալի մասը ընտելացել էր դարավոր բնատնտեսությանը ն բնավ պատրաստ չէր աշխատելու շուկայի համար: − Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, այստեղ կապիտալիզմի զարգացմանը խանգարում էին շատ թե քիչ զարգացած քաղաքների ն ներքին շուկայի բացակայությունը կամ խիստ նեղ շրջանակները: − Ռեֆորմի հետ կապված հողաշինարարական աշխատանքների անվերջ ձգձգումները, որի հետնանքով հայ գյուղացիների հողատիրական իրավունքներն ի վերջո չստացան վերջնական իրավական ձնակերպում: − Ռեֆորմի հետ կապված հողահատկացման ն հողաշինարարական աշխատանքների ծախսերը Հայաստանում դրված էին գյուղացիության վրա, ի տարբերություն Ռուսաստանի, որտեղ այդ ծախսերը կատարվում էին պետության հաշվին: Այս հանգամանքը լրացուցիչ ծախսեր էր ստեղծում Հայաստանի գյուղացիության համար ն արհեստականորեն դժվարացնում գյուղացիական ռեֆորմի իրականացումը: Նկատի ունենալով Հայաստանում ն Կովկասում ռեֆորմի դեմ բյուրոկրատական քաշքշուկները, կայսրության երնանյան նահանգային կոմիտեի հաշվետվության մեջ արձանագրվում էր, որ «ռեֆորմի նման ընթացքը դրա լիակատար իրականացման համար կպահանջի մի քանի հազարամյակ»: Եվս մեկ վկայություն, որը տալիս էր Պ. Ստոլիպինի կառավարության պաշտոնական ամսագիրը. «Հողա64

յին ռեֆորմի սկզբից անցած ժամանակամիջոցում Կովկասում հողային հարստությունները մնացել են նույն տեսքով, ինչպես դրանք գոյություն ունեին ռեֆորմի նախօրյակին»: ∗ Ստոլիպինյան ռեֆորմի ձախողման հիմնական արտաքին պատճառը նրա հեղինակի վաղաժամ ողբերգական մահն էր (1911թ.), ինչպես նան առաջին աշխարհամարտի սկիզբը (1914), որոնք ընդհատեցին ռեֆորմի իրականացումը անորոշ ժամանակով: Այժմ կարող ենք ասել, որ այն ընդհատվեց 70-80 տարով: Ընդհատվեց, որպեսզի վերստին վերսկսվի 20-21 դարերի սահմանագլխին: Ասվածից հետնում է, որ ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմի ուսումնասիրությունն ունի ոչ միայն պատմական-ուսուցողական, այլն կենսական առօրյա նշանակություն նախկին ԽՍՀՄ տարածքում, հատկապես՝ Ռուսաստանում ն Հայաստանում իրականացվող ագրարային ռեֆորմների ճիշտ գնահատման տեսակետից: Պատմությունը մնում է նոր սերունդների ամենամեծ ուսուցիչը:

6. )ԵԽ՝Խ

Բ Գ ԹԵԿԺ ն Գ

Խ Խ Բ Գ՝ Ա ն Խ

ԴԱՍԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Հին Հռոմում ընդունված կարգի համաձայն, երբ պատերազմում հաղթանակած զորավարը մուտք էր գործում Հռոմ, նրա աջ կողմից նժույգի վրա ընթանում էր զորավարին փառաբանող փողհարը, իսկ ձախ կողմից՝ վատաբանողը, որը հանրությանն էր հայտնում նրա ձախողումների, սխալների ու այլնայլ մեղքերի մասին: Այդ էր պահանջում հռոմեական ժողովրդավարությունը (պատմությունից):

6.1. 1917թ. հեղաշրջումը ն ագրարային քաղաքականության երեք փուլերը Ռուսաստանյան երրորդ հեղաշրջումը խոր ազդեցություն թողեց ագրարային հարաբերությունների զարգացման վրա, ն այդ ազդեցությունն առ այսօր չի հաղթահարվել հենց բուն Ռուսաստանում: Կարող է թվալ, որ այն արդեն իսկ հաղթահարվել է գոնե Հայաստանում՝ նկատի առնելով 1991թ. իրականացված հողի սեփականաշնորհումը: Եթե նկատի ունենանք վերադարձը դեպի մասնավոր սեփականություն, դա թերնս ճիշտ է, սակայն եթե նկատի ունենանք դրա իրականացման համատարած հեղափոխական եղանակը ն ∗

’’Ï à1 ÿò1 àÿ 61 6ãà Ýð64à1 üո61 6 ã644ð1 66’’, 1904, ո.39.

թողած ընկերային հետնանքները, պետք է ընդունենք, որ մինչն այսօր էլ մեզ վրա դեռնս կրում ենք վերոհիշյալ հեղաշրջման ազդեցությունը: Առավել նս կարնոր է իմաստավորել անցած պատմությունը: Ի՞նչն էր դրական ն ի՞նչն էր բացասական այդ պատմության մեջ, ն ի՞նչ է այն մեզ ուսուցանում, որո՞նք են դրա դասերը: Կարող են ասել՝ պատմական ընթացքը անբաժան է, ն անիմաստ է այն տարանջատել լավ ու վատի, դրականի ն բացասականի: Անցածկատարվածի տեսակետից, անտարակույս, այդպես է. անցյալից խուսափել չես կարող: Սակայն միննույն ժամանակ, անցյալի պատմության ցանկացած հատվածի մեջ շատ թե քիչ քննախույզ մոտեցման դեպքում կարելի է նկատել զարգացման ոչ թե մեկ, այլ մի քանի տարբերակի սաղմեր, հնարավորություններ, ժամանակակից լեզվով՝ զարգացման այլընտրանքային տարբերակ, որը այս կամ այն հանգամանքների բերումով մնացել է անկատար ն իր տեղը զիջել է մեկ այլ իրականացված տարբերակի: Այսպիսի մոտեցմամբ, ահա, ցանկացած պատմությունից կարելի է դասեր քաղել մեր առօրյա ն մանավանդ՝ վաղվա գործերի համար: Եվ այսպես, համառոտակի. ի՞նչ պատմական փուլերով անցավ ագրարային համակարգի զարգացումը խորհրդային իշխանության տարիներին: | փուլ (1918: Նորաստեղծ խորհրդային կառավարությունը հատուկ դեկրետով հայտարարեց ամբողջ հողի ազգայնացման մասին, որով օրենքից դուրս էր հայտարարվում նրա մասնավոր սեփականության իրավունքը, որ Ռուսաստանում սկսել էր արմատավորվել ճորլ լ խեկ բ գ ի խ ծեկա ծ , լե , լ. է ժ ստոլիպինյան ագրարային բարեփոխումների ընթացքում (19061916 բժէ ժեի . ժ ծի ծ ա ժգ իեխ ժ հ . գեկ բան միտումը, որը ձնավորվել էր 20-րդ դարասկզբին: Նոր իշխանության հաջորդ քայլը հողի հավասար-սպառողական անվճար բաժանումն էր գյուղացիների միջն՝ ըստ շնչի, որը գյուղացիության դարավոր երազանքն էր ն, ըստ էության, նրան տվեց մասնավոր հողօգտագործման ն մասնավոր տնտեսավարման հնարավորություն՝ փոխարենը վերցնելով գյուղացիներից նրանց ստացած բերքի ամբողջ ավելցուկը: Դա պարենմասնատրման վրա հիմնված՝ տխրահռչակ «ռազմական կոմունիզմի» քաղաքականությունն էր: Արդեն այդ տարիներին սույն տխրահռչակ փորձի հիման վրա գիտական ն քարոզչական ասպարեզում ձնակերպում ստացավ սոցիալիզմի այն պատմական առաքելությունն ու «առավելությունը», ըստ որի՝ այդ հասարակությունը պահանջում է ոչ միայն արտադրության միջոցների ն արտադրության, այլ նան սպառման միջոցների ու բաշխման ոլորտի

հանրայնացում: Հետագայում այդ գիտական «նորամուծությունն» ուղեկցում էր մեզ մի քանի սերունդների կյանքի ընթացքում՝ անկախ այն ձախողումներից, որոնք գոյություն ունեին մշտապես ն՛ արտադրության, ն՛ սպառման ասպարեզներում: Պարենմասնատրման (կամ ռազա . գ .եաեկգ ա ձ ձ . գեկ բեկգ իրականացվում էր զինված, այսպես կոչված՝ «պարենջոկատների» միջոցով: Զարմանալի չէ, որ դա ընդվզումների ու ապստամբությունների պատճառ էր դառնում:

ՆէՊ. ոսկե դարի գաղտնիքը ն վախճանը «Ռազմական կոմունիզմի» քաղաքականության սնանկությունը աստիճանաբար ավելի պարզ էր դառնում, ն քաղաքացիական պատերազմների ավարտին հարկ եղավ դրանից հրաժարվել: Ագրարային քաղաքականության հաջորդ՝ երկրորդ փուլը կապված էր, այսպես կոչված՝ նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացա գ, լ գէ 921բ ձ ձ . գեկ բեկնը հիմնված էր երկու ելակետի վրա. առաջինը՝ կայուն պարենային հարկի սահմանումն էր, որով գյուղացիների ազատ տնօրինմանն էր թողնվում հարկի վճարից դուրս ամբողջ բերքի ավելցուկը ն երկրորդը՝ ազատ շուկայական առնտրի թույլատրումը, որի միջոցով էլ գյուղացին կարող էր իրացնել իր ապրանքային ավելցուկը: Մեկ տարի հետո պարենհարկը փոխվեց դրամականի: Դա նշանակում էր, որ գյուղացին կարող էր շուկա հանել ամբողջ ապրանքային արտադրանքը, վաճառել ազատ գներով ն հոգալ սեփական կարիքները: Սովին փոխարինեց ապրանքների առատությունը, արժեզրկված փողին՝ ոսկուն համարժեք «չերվոն»-ը, տնտեսական կյանքի վերելքի հետ կապված՝ սկսեց աշխուժանալ ամբողջ հասարակական կյանքը: Ամենաավագ սերնդի հազվադեպ մոհիկանները նէպի մասին ջերմ հուշեր են պահպանել, որպես մի ժամանակաշրջանի, երբ մարդիկ թղթադրամ «չերվոնը» գերադասում էին ոսկեդրամից, մասնավոր գործարանատերերը գյուղացուն վաղ գարնանը կանխավճար էին տալիս աշնան բերքի համար, իսկ մեկ ամսվա աշխատավարձով ծառայողը կամ նույնիսկ ուսանողը կարող էր լիուլի բավարարել ոչ միայն ընթացիկ կարիքները, այլն որոշ գնումներ կատարել երկարատն կարիքների համար: Թե ինչ տվեց նէպը մեր երկրին, կարելի է տեսնել հետնյալ թվերից: ԽՍՀՄ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ծավալը 1921-28թթ., համադրելի գներով, 32,9 մլրդ ռուբլուց ավելացավ մինչն 71,9 մլրդ ռուբլի, կամ աճեց 2,2 անգամ: Այդ թվերը մեկնաբանման կարիք չունեն, եթե ասենք, որ նման շեշտակի աճ այս ճյու67

ղում չի արձանագրվել այլնս ոչ մի անգամ՝ ԽՍՀՄ գոյության հաջորդ 60 տարիների ընթացքում: Ո՞րն է այդ աննախադեպ տնտեսական աճի գաղտնիքը: Նշենք երեք կարնորագույն գործոն: Առաջինը, անտարակույս, դարավոր ագրարային հարցի լուծումն էր, որը չհաջողվեց ավարտել ստոլիպինյան ռեֆորմի տարիներին: Դրա մեջ էին մտնում հողային հարցի լուծումը, նրա հավասարարական բախշումը գյուղացիական տնտեսությունների միջն, կալվածատիրական հողատիրության վերացումը, ինչպես նան գյուղացիության պետական պարտավորությունների ճիշտ համակարգի սահմանումը: Երկրորդը՝ ազատ շուկայական հարաբերությունների թույլատրումը ն շուկայական կատեգորիաների կիրառումը տնտեսության տարբեր ոլորտներում (հողի ն այլ գույքի առք ու վաճառք, վարձակալում, վարձու աշխատանք ն այլ գործարքներ): Վերջապես, նէպը ∗ ն շուկայական մոտեցումները պահանջեցին բոլոր ծառայությունների վճարելիության սկզբունքների կիրառում, պետական ծախսերի կրճատում, որն ի վերջո հանգեցրեց ֆինանսական համակարգի առողջացմանը, նոր դրամական միավորի՝ «չերվոնի» կիրառմանը, որն ազատ փոխանակվում էր ոսկով: Երրորդ, նէպի տարիներին ազատ գործունեության հնարավորություն ստացան երկրի բազմակացութաձն տնտեսության բոլոր հատվածները, այդ թվում՝ խոշոր ն մանր, ապրանքային, պետական, մասնավոր ն այլն: 1920 թվականին երկրում գոյություն ունեին առնվազն հինգ կառույցներ` պետական-սոցիալիստական, կապիտալիստական, մանր ապրանքային, արհեստագործական-տնայնագործական, նահապետական, բնատնտեսություն: Վերջին տնտեսաձնը բնորոշ էր հատկապես Հայաստանի հեռավոր լեռնային շրջանների բնակավայրերին: Այդ ազատությունն ինքնին ուներ ոչ միայն տնտեսական, այլն կարնոր սոցիալ-հոգեբանական նշանակություն: Այս բոլորն իր հերթին նշանակում էր, որ նէպի օրոք երկրի կառավարման վարչահրամայական մեթոդներից անցում էր կատարվել տնտեսական մեթոդների: Ընդ որում՝ երկրի իշխանությունն իր ձեռքում էր պահում տնտեսության վճռական ռազմավարական ոլորտները (հաղորդակցության միջոցները, խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները, կենտրոնական բանկը, արտաքին առնտուրը ն այլն): Դա նշանակում է, որ պետությունը կարող էր վերահսկել ն ∗

Տե՛ս “1 à66à 6 æ661 ü”, 1986, Վ 5:

անհրաժեշտ չափով կարգավորել երկրի տնտեսական զարգացման հիմնական ուղղությունները ն միտումները: Այսպիսով, նէպի հաջողության գաղտնիքը ոչ միայն ագրարային հարցի լուծումն էր, ճիշտ ագրարային քաղաքականությունը, այլն, ամբողջությամբ վերցրած՝ ազատական տնտեսական քաղաքականության իրականացումը: Այդ եզրակացությունը կարնոր է ոչ միայն նէպի ժամանակաշրջանը բնութագրելու տեսակետից, այլն երկրի ագրարային ն տնտեսական զարգացման հետագա փուլերի երնույթները հասկանալու համար: Ամփոփելով նէպի ժամանակաշրջանը՝ կարելի է ասել, որ այն ոչ միայն երկրի ագրարային հատվածի, այլն ամբողջ տնտեսության համաչափ արագ զարգացման պատճառ դարձավ, որը ակնհայտորեն պարունակում էր ժողովրդավարական միտումներ: Իսկ ժողովրդավարությունը ոչ միայն տնտեսական, այլ նան քաղաքական պլյուրալիզմ էր... ∗ Մինչդեռ քաղաքական պլյուրալիզմը, այսինքն՝ բազմակուսակցականության գաղափարն ի սկզբանե խորթ էր կոմկուսի մենիշխանության համար: Կոմկուսն ընդունում էր միայն միակուսակցականկոմունիստական դիկտատուրայի գաղափարախոսությունը: Իսկ այդ գաղափարը չէր սահմանափակվում կոմունիստական հեղափոխական կարգախոսներով, այլ պահանջում էր դրան ուղղված տնտեսական քաղաքականության կիրառում: Այն է` արդյունաբերության զարգացման մակարդակով հասնել ն անցնել արնմուտքի առաջավոր երկրներից: ԽՍՀՄ կոմկուսի 14-րդ համագումարը հռչակեց երկրի արագ ինդուստրացման քաղաքականությունը (1925թ.): Ինդուստրացման միջուկը պետք է լիներ ծանր արդյունաբերությունը, ավելի որոշակի՝ մեքենաշինությունը: Նկատենք, որ ինչպես համաշխարհային փորձն է վկայում, անցումը թեթն արդյունաբերությունից ծանր արդյունաբերության զարգացման փուլ, օրինակ արնմուտքի երկրներում, տնեց 100-150 տարի: Դա երկարատն պատմական փուլ էր, որի ընթացքում կապիտալի կուտակումն անհրաժեշտ պայմաններ էր ստեղծում ծանր արդյունաբերության զարգացման համար: Մինչդեռ ԽՍՀՄ ղեկավարությունը միահամուռ ընդունեց իր առաջնորդի հիմնադրույթը. «Մենք այդ ճանապարհը պետք է

∗

Նէպի ժամանակների լավագույն գեղարվեստական գործերից են, անտարակույս, «Ոսկե հորթը» ն «12 աթոռ» երգիծական ստեղծագործությունները (Իլֆ ն Պետրով): Գլխավոր հերոսը շուկայական ճանապարհով դիզելով մեծ հարստություն՝ ստիպված էր այն վերածել ոսկու ն թանկարժեք քարերի ն երկրից արտահանելու փորձ անել, քանի որ վտանգավոր էր այդ հարստությունը կապիտալի վերածելը երկրի ներսում:

անցնենք 10-15 տարում. կամ մենք դա կանենք, կամ մեզ կջնջեն» (Ստալին): ՃՃՃ Ինդուստրացման հիմնական նպատակներից մեկը ռազմաարդյունաբերական համալիրի ստեղծումն էր, որը պետք է օգներ պաշտպանելու երկիրը կապիտալիստական շրջապատի սպառնալիքից ն ապա ապահովեր կոմունիզմի հաղթանակը ամբողջ աշխարհում: Եվ քանի որ աղքատ գյուղացիական երկրի պաշարները բավարար չէին այդ խնդրի լուծման համար, ապա սկսեց գործել «թնդանոթներ կարագի փոխարեն» դասական բանաձնը: Այդ բանաձնը գործնականում նշանակում էր զարկ տալ ռազմաարդյունաբերական արդյունաբերության զարգացմանը՝ ի հաշիվ գյուղատնտեսության ն քաղաքացիական արդյունաբերության ճյուղերի: Արտաքին շուկայում անհրաժեշտ տեխնիկա ձեռք բերելու համար պահանջվում էր մեծացնել հացահատիկի ն այլ պարենի արտահանումը: Ինչպես ապահովել այդ խնդրի լուծումը: Ահա թե ինչպես. գյուղացին հաց ունի, սակայն մեզ չի տալիս /քանի որ այն վաճառում էր ազատ շուկայում/... «Ուրեմն այն ուժով պետք է վերցնենք» /Ստալին/: Ռազմական կոմունիզմի տխրահռչակ ժամանակները վերադառնում էին... էժան հացի ն պարենի ձեռքբերման ամենահարմար եղանակը գյուղատնտեսության արագ ն համատարած կոլեկտիվացումն էր, որը ն իրականացվեց նույն վարչահրամայական մեթոդներով: Մասնավոր սեփականությունը ն շուկան հայտարարվեցին օրենքից դուրս ն որպես սոցիալիզմի թշնամի կատեգորիաներ՝ արտաքսվեցին բոլոր դասագրքերից, իսկ այդ կատեգորիաների կրող դասակարգը` ուննոր ն ձեռներեց գյուղացիությունը /կուլակները/, աքսորվեց Սիբիր ն Ղազախստան: Մասնավոր հողատիրությունը, որը ստեղծվել էր Ռուսաստանում շուրջ 55 տարիների 2 խոշոր գյուղացիական ռեֆորմների ընթացքում /1861-1916/, իսկ Հայաստանում՝ ավելի վաղ, ոչնչացվեց 2-3 տարվա ընթացքում՝ հրով ու սրով: Խոսքը ԽՍՀՄ-ի շուրջ 15 միլիոն գյուղացիների, իսկ Հայաստանում՝ հազարավոր գյուղացիների մասին է, որոնց իրական թիվն ու կազմը մինչն այսօր հայտնի չէ վիճակագրությանը: Պատմականորեն, 1929-33 թթ. համատարած կոլեկտիվացումը հիրավի, 1917 թվի հոկտեմբերյան բոլշնիկյան հեղաշրջման ն հետագա քաղաքացիական պատերազմի ուղղակի շարունակությունն էր (նէպի 7-ամյա ընդհատումից հետո) ն երկիրը նէպի ազատական տնտեսության ճանապարհից շեղելու նպատակ ուներ:

Համատարած կոլեկտիվացումը նէպի կարճատն, բայց չափազանց արդյունավետ ժամանակաշրջանի մահազանգն էր: Դրանով էլ սկսվեց ԽՄԿԿ խորհրդային շրջանի ագրարային քաղաքականության երրորդ ն եզրափակիչ փուլը: Դա ագրարային հարցի լուծման փակուղային փուլն էր: Այսպիսով կարելի է եզրափակել, որ ագրարային հարցի համայնավարական «լուծումը» հետընթաց էր պատմական զարգացման նախորդ 68 տարիների ընթացքից (նկատի ունենք 1861-1916թթ. գյուղացիական ռեֆորմները): Առավել նս այն հետընթաց էր նէպի ժամանակաշրջանի համեմատ: Նախորդ շուրջ 7 տասնամյակների ընթացքում ստեղծված հողատեր գյուղացու փոխարեն երկիրը ստացավ հողազուրկ գյուղացիություն, իսկ մասնավոր տնտեսությունների ստվար հատվածի փոխարեն՝ դիմազուրկ ն ցածր արդյունավետ համայնավարական տնտեսություն: Ագրարային հարցի նման լուծումը, ի դեպ, փակուղային եղավ ոչ միայն երկրի ագրարային հատվածի համար, այլն ընդարձակ տերության ամբողջ տնտեսության համար ընդհանրապես: Խորհրդային տնտեսակարգի՝ նէպին հաջորդած հետագա 60 տարիներին նէպի անվան հիշատակումն անգամ համարվում էր հանցանշան: Նէպի կարոտախտը արթնացավ հատկապես 60-70 թվականների սահմանագծին, երբ ի հայտ եկան համայնավարական տնտեսակարգի խափանումները ն ճգնաժամային երնույթները: Ոչ պաշտոնական ն կիսապաշտոնական գիտական շրջանառության մեջ էր մտել նէպի ն նոր-նէպի անհրաժեշտության գաղափարը: Շարքային քաղաքացիները ն մտահոգ գիտնականները միմյանց հարց էին տալիս. - Ու՞ր էր տանում նէպի բնականոն զարգացումը: Նման զարգացումը տանում էր դեպի կապիտալիզմ: Հասկանալի է, որ այդ միտքը չէր կարող հնչել պաշտոնական ն նույնիսկ գիտական ամբիոնից: ՊԱԿ-ը հո քնա՞ծ չէր: Իսկ գիտական ամբիոնից, այսպես թե այնպես, հնչում էր: 1970-ական թվականներին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի մի մեծ հավաքի ժամանակ հայտնի գիտնական-ակադեմիկոսը ամբիոնից հայտարարել էր: − Վòðà1 4 1 6æ41 1 ÝÏ ... Եվ նայելով դահլիճում նստածների ապշահար-սարսափած դեմքերին՝ շտապել էր բացատրել, որ ինքը նկատի ունի... − 1 à44441 64 7641 41 òàð1 1 ã1 1 1 ðÿ46à 4 ոòðà1 4... Դահլիճը բարձր ծիծաղով էր արձագանքել ակադեմիկոսի հնարամիտ մեկնաբանությանը ն թեթնացած շունչ քաշել:

Տնտեսությունը ն հասարակությունը Ագրարային հարցի լուծումը չի կարող լինել մեկուսացած երկրի տնտեսության զարգացման հարցերից: Խորհրդային ագրարային զարգացման խափանումները ն լճացումը պայմանավորված էին ոչ միայն այդ հատվածի ներքին շարժիչ ուժերի բացակայությամբ, այլն արտաքին գործոններով, հատկապես գյուղատնտեսության անավարտ ներդրումներով, ինչպես նան արդյունաբերության անհամաչափ զարգացմամբ: Ուշադրություն դարձնենք հետնյալ թվերի վրա: Ըստ ԽՍՀՄ պաշտոնական վիճակագրական աղբյուրների, 1917-87 թթ. ընթացքում երկրի ազգային եկամտի ծավալը, համադրելի գներով, ավելացել է 149 անգամ, արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը` 330 անգամ, այդ թվում՝ արտադրության միջոցների արտադրության գծով այդ աճը կազմել է 729 անգամ, իսկ սպառման ապրանքների գծով` 108 անգամ: Իսկ նշված ժամանակաշրջանում երկրի գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքն ավելացել է ընդամենը 5,5 անգամ: ∗ Ինչպես երնում է այդ թվերից, սպառման ապրանքների արտադրության աճը գրեթե 7 անգամ հետ է մնացել արտադրության միջոցների արտադրության աճից: Ինչ վերաբերում է գյուղատնտեսությանը, ապա այդ ճյուղի արտադրությունը 7 տասնամյակների ընթացքում ավելացել է չնչին չափերով: Խորհրդային պաշտոնական ն գիտական մամուլում տասնամյակներ շարունակ թմբկահարվում էր ծանր արդյունաբերության /այսպես կոչված՝ «Ա» խմբի ճյուղերի/ առաջանցիկ աճը սպառման ապրանքների /«Բ» խմբի ճյուղերի/ համեմատ՝ որպես պլանային սոցիալիստական տնտեսության առավելություն: Մինչդեռ իրականում այդ քողի տակ տեղի էր ունենում երկրի ռազմական արդյունաբերության արագընթաց աճ, որը շատ քիչ միջոցներ էր թողնում գյուղատնտեսության զարգացման համար: Ասվածը հավասարապես վերաբերում է նան Հայաստանին: Նրա տնտեսության խեղաթյուրված, անհավասարակշիռ զարգացման մասին որոշ պատկերացում են տալիս հետնյալ թվերը: Հայկական ԽՍՀ արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության ծավալների աճը 1950-1966թթ. /տոկոսով/. Արդյունաբերություն 552 տոկոս այդ թվում՝ «Ա» խմբի ճյուղեր 734 «Բ» խմբի ճյուղեր ∗

“1 àð1 41 1 4 61 6ÿ6ոò41 ՎՎՎԾ 4 1988 ã1 46”, 1 1 ո64à, 1989.

Գյուղատնտեսություն Ինչպես տեսնում ենք, «Բ» խմբի արդյունաբերության ճյուղերի զարգացումը շուրջ 2 անգամ զիջել է «Ա» խմբի զարգացման տեմպերին, իսկ գյուղատնտեսության զարգացումը շուրջ 3,5 անգամ զիջել է «Ա» խմբին, այլ խոսքով` ծանր արդյունաբերությանը: ∗ Ինչ խոսք, անուրանալի է արդյունաբերության վճռական դերը Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական տնտեսության, նրա քաղաքների ու գյուղերի հիրավի առասպելական թռիչքային զարգացման գործում: Մեր խոսքը այդ վերընթացի ստվերային կողմի մասին է, Հայաստանի տնտեսության չհիմնավորված միակողմանի, անհամաչափ զարգացման մասին է: Հայաստանի արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության աճի տեմպը 1966-1988թթ. (9) ∗∗ 1966-1970 1986-1988 ՀՀ ազգային եկամուտ 7,6 0,8 Արդյունաբերություն 11,5 3,1 Այդ թվում՝ «Բ» խմբի ճյուղեր 12,9 4,0 Գյուղատնտեսություն 3,8 0,6 Թվերը վկայում են ոչ միայն տնտեսության հիմնական ճյուղերի զարգացման անհամաչափության, այլն դրանց մոտալուտ անկման մասին: Սոցիալիզմի ն կոմունիզմի հռչակված հիմնական սոցիալական նպատակն էր այնպիսի հասարակարգի ստեղծումը, որտեղ չէին լինի ոչ դասակարգային հարաբերություններ /այսինքն չէին լինի տարբեր դասակարգեր/ ն ոչ էլ ազգային հակասություններ /այսինքն, ըստ էության, չէին լինի նան տարբեր ազգեր/, այլ խոսքով՝ անդասակարգ ն վերազգային հասարակարգի ստեղծումը: Այսօր արդեն ակնհայտ է, որ նման «իդեալական» հասարակությունը պարզունակ ուտոպիա է: Ռուսաստանում ն ամբողջ ԽՍՀՄ-ում կառուցված հասարակարգը, նրա սկզբնավորումից 20-30 տարի հետո, գիտությունը կոչեց իր

∗

Վերջինիս ռազմական արդյունաբերության ուղղվածության մասին են վկայում գործարարների անունները: «Հայէլեկտրոգործարան», «Սիրոս» «Իմպուլս», «Ռադիոկապ» ն այլն: ∗∗

“1 àð1 41 1 4 61 6ÿ6ոò41 Ճð1 ÿ1 ո61 6 ՎՎԾ 4 1988ã” Ճð44à1 , 1989.

իսկական անունով՝ «վարչահրամայական» կամ «զորանոցային սոցիալիզմ»: ∗ Հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայաստանի բնակչության կազմի վերաբերյալ հետնյալ վիճակագրությունը: Հայաստանի բնակչության սոցիալական կազմը ∗∗ 1939 1959 (հազ. մարդ) Ամբողջ բնակչությունը 3037,7 Բանվորներ ն ծառայողներ 32,2 62,3 90,3 այդ թվում՝ բանվորներ 18,6 41,4 64,2 ծառայողներ 26,1 Կոլտնտեսականներ ն 64,1 37,5 9,7 կոոպերատիվ տնայնագործներ Աղյուսակը պարզորոշ ցույց է տալիս խորհրդային վիճակագրության քաղաքական միտումը՝ ներկայացնել երկրի բազմաշերտ հասարակությունը ընդամենը 2-3 կատեգորիաներով /բանվորներ, ծառայողներ, գյուղացիներ/, ինչը կոչված էր արհեստականորեն պարզեցնելու հասարակության բարդ կառուցվածքը: Մեջբերած պաշտոնական վիճակագրական աղյուսակի տողատակում ասված է. «Հայաստանում առկա են երկու բարեկամական դասակարգեր` բանվոր դասակարգը ն կոլտնտեսային գյուղացիությունը: Բնակչության զգալի մասն չեն կազմում մտավորականությունը, մտավոր ոլորտի աշխատողները»: Մինչդեռ աղյուսակից երնում է, որ մտավորականության թիվը զգալիորեն ավելի մեծ է: Մտավորականության այդպիսի սահմանափակ բնութագրումը ն հաշվառումը անտարակույս նպատակ ուներ նվաստացնելու այդ հզոր դասակարգի դերը հասարակության կյանքում: Չէ՞որ մտավորականության աչքի ընկնող ներկայացուցիչները արդեն ոչնչացվել էին, իսկ մնացածները պետք է սպասարկեին իշխող կուսակցական վերնախավին ն նրա գաղափարախոսությանը:

∗

«Ինչպես առանձին անհատի մասին չի կարելի դատել այն բանի հիման վրա, թե ինչ է ասում ինքն իր մասին, այնպես էլ սոցիալական հեղաշրջման դարաշրջանի մասին չի կարելի դատել՝ ելնելով նրա գիտակցությունից», այլ խոսքով՝ ելնելով այդ դարաշրջանի կարգախոսներից: Կ. Մարքս, «Քաղաքատնտեսության քննադատության շուրջը»: ∗∗

“1 àð1 41 1 4 61 6ÿ6ոò41 Ճð1 ÿ1 ո61 6 ՎՎԾ 4 1987ã.”, Ճð44à1 , 1988.

Այսպիսով, սոցիալիզմի կառուցման արդյունքում ոչնչացվեց ոչ միայն գյուղի ն քաղաքի ուննոր ն ձեռներեց դասակարգը, այլն ակտիվ մտավորականությունը, ամեն ինչ արվեց նրա նվաստացման ն դիմազրկման համար: Նվաստացնելով հասարակության մտավոր վերնախավի դերը մինչն բանվորագյուղացիական իշխանության սպասարկուի աստիճանի, կարծես թե համատարած իրականացվում էր համասեռ /միասեռ/ հասարակության ձնավորումը, որն այնքան հարազատ էր 19-րդ՝ «ֆայտոնի դարի» կոմունիզմի պարզունակ երազանքին: Ինչպես այդ օրերի հայ բանաստեղծն էր ծաղրում. «Կյանքը չար խաղ էր, թե ուներ պատճառ», ճահիճը դարձավ գիտության կաճառ, գորտերին տվեցին գիտական կոչում, գիր ճանաչողը գրիչ է ճոճում ն ազդարարում արար աշխարհին, թե նրա վերջը կլինի բարին, եթե հաջողվի կյանքում ամեն ինչ խառնել ու շինել ... միասեռ ճահիճ /Հրաչիկ Սնոյան/

6.2. Ագրարային կարգի համայնավարական (սոցիալիստական) բնութագիրը (1930-1990թթ.) Համատարած կոլեկտիվացումից հետո սկիզբ առավ ագրարային հարաբերությունների զարգացման երրորդ ն վերջին փուլը: Խորհրդային ագրարային համակարգը բաղկացած էր 4 հիմնական տնտեսական օղակներից` • Կոլտնտեսություններ • Պետական տնտեսություններ (սովխոզներ) • Միջտնտեսային գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ (անասնապահական համալիրներ, տոհմաբուծական, տնկարկային ն այլն) • Գյուղացիների անհատական օժանդակ տնտեսություն: 1. Համակարգի կենտրոնական օղակի՝ կոլտնտեսության գործունեության հիմքում ընկած էր հողի պետական սեփականությունը ն մյուս բոլոր արտադրամիջոցների հանրային սեփականությունը: Կոլտնտեսությունում հանրայնացված էին գյուղարտադրության բոլոր ճյուղերը, այդ թվում նան՝ օժանդակ (թռչնաբուծություն, մեղվաբուծություն ն այլն): Գոյություն չուներ ենթակառուցվածքային ծառայությունների ոլորտի ն ոչ մի կոլտնտեսություն: 2. Կոլեկտիվ ն պետական տնտեսությունները աչքի էին ընկնում իրենց գերխոշոր չափերով: Դրանք ամենախոշոր տնտեսություն75

ներն էին աշխարհում: Հայաստանի մեկ կոլտնտեսությունը միջին հաշվով ուներ 1300 հեկտար գյուղատնտեսական հողեր, 15 տրակտոր, 258 միջին տարեկան աշխատող: Համեմատության համար՝ ԱՄՆ-ում գյուղացիական տնտեսության միջին չափը կազմում է 300 հա, Եվրոպայում՝ 80-100 հա, ճապոնիայում՝ 1,5 հա: 3. Հանրային տնտեսությունում աշխատանքը ուներ պարտադիր բնույթ. օրինակ, Արարատյան դաշտի կոլտնտեսություններում տարվա աշխատանքային նորման սահմանված էր 150 օր (աշխօր), որը չկատարելու դեպքում նախատեսված էին տույժեր: Ընդ որում, պարտադիր էր աշխատանքի սահմանված նորմայի կատարումը միննույն կոլտնտեսությունում: Այսպես, օրինակ՝ կենսաթոշակային տարիքի ստաժի 35 տարիներից 25 տարին կոլտնտեսականը պետք է աշխատեր նույն կոլտնտեսությունում: Նման նորմավորման նպատակն էր կանխել կամ խիստ սահմանափակել տվյալ կոլտնտեսության անդամի ազատ («ինքնակամ») տեղաշարժը մեկ այլ տնտեսություն: Դա կարելի էր համարել համայնավարական համայնական տնտեսաձնի ճորտատիրական մնացուկ, մարդու ազատության բացահայտ սահմանափակում: 4. Հանրային տնտեսությունից բացի, թույլատրված էր գյուղացիների փոքր չափերի անձնական օժանդակ տնտեսության գոյությունը՝ որպես նրա ընտանիքի գոյամիջոցների լրացուցիչ աղբյուր, որը գտնվում էր գյուղի ն վերադաս իշխանությունների մշտական հսկողության տակ: Որպես տնտեսական հարաբերությունների համակարգ ն պատմական կատեգորիա, կոլտնտեսությունն իր վրա պետք է կրեր երկրի ոչ հեռու համայնական անցյալի ն խորհրդային վարչա-հրամայական ռեժիմի կնիքը: Նույնիսկ չիմանալով ոչինչ համատարած կոլեկտիվացման վերաբերյալ, պատմաբանը կարող է ճիշտ պատկերացում կազմել կոլտնտեսային կարգի մասին՝ ծանոթանալով տնտեսության կանոնադրության առաջին ն վերջին հոդվածներին: Կանոնադրության առաջին հոդվածում, ինչպես արդեն ասվեց, կոլտնտեսությունը բնութագրվում է որպես «գյուղացիների համատեղ արտադրական գործունեության նպատակով ստեղծված կամավոր միություն (կոոպերատիվ)»: Իսկ ահա թե ինչ է գրված նույն կանոնադրության վերջին հոդվածում. «Կոլտնտեսության գործունեությունը դադարեցնելու դեպքում աշխատանքի վարձատրության գծով ն կոլտնտեսության անդամների անձնական հաշիվներից բաժնային ֆոնդի միջոցների վճարման հաշվարկները ավարտելուց, բյուջեի, բանկերի, ակցիաների կետերի ն մյուս վարկատուների նկատմամբ պարտավորությունները կատարելուց հետո կոլտնտե76

սությունների համապատասխան խորհրդի (շրջանային, հանրապետական) որոշմամբ, նրա ունեցվածքը հանձնվում է այլ կոլտնտեսությունների ու ձեռնարկությունների՝ գյուղատնտեսական արտադրության համար»: ∗ Մինչդեռ ցանկացած կոոպերատիվի ունեցվածքը, եթե դա իրոք կոոպերատիվ է ն ոչ թե բռնի միավորում, լուծարման դեպքում պետք է բաժանվի նրա հիմնադիր անդամների միջն ն ոչ թե օտարվի: Առանց չափազանցելու կարելի է ասել, որ կոլտնտեսությունները ոչ թե կամավոր գյուղացիական միավորումներ էին, այլ իրականում պետական ճորտեր, կոլտնտեսային կյանքը կանոնակարգվում էր ճորտատիրական-կոլտնտեսային համայնքի օրենքներով, իսկ կոլտնտեսության ղեկավարները ժամանակակից ֆեոդալներ էին: Այստեղ միայն սոցիալիստական ու կոմունիստական կարգախոսներ էին: Անդրադառնանք նան խորհրդային ագրարային համակարգի երկրորդ կարնոր օղակին` պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին (սովխոզներին): Դա առանձնապես կարնոր է, եթե նկատի ունենանք սովխոզների մեծ տեղն ու դերը Հայաստանի գյուղատնտեսության ն գյուղական բնակավայրերի զարգացման ասպարեզում: Սովխոզներում տնտեսության զարգացման բոլոր հարցերը` սկսած աշխատանքի վարձատրությունից մինչն արտադրության տեխնիկական զինվածությունը, լուծվում էին վերնից, կենտրոնացված կարգով՝ միասնական պետական նորմատիվների հիման վրա: Տնտեսության կառավարումն իրականցվում էր պետության կողմից նշանակված տնօրենի միջոցով՝ միանձնյա ղեկավարության սկզբունքով: Այդ իսկ պատճառով սովխոզները, իրենց շնորհված պաշտոնական կարգավիճակով, համարվում էին գյուղատնտեսության կազմակերպման առավել կատարյալ ն առաջատար ձնը, որը հեռանկարում պետք է ընդօրինակեին կոլտնտեսությունները: Պաշտոնական մամուլում կոլտնտեսային սեփականության հեռանկարը համարվում էր նրա պետականացումը, այսպես կոչված՝ համաժողովրդական սեփականության հաստատումը ամբողջ երկրի մասշտաբներով: Հանուն ճշմարտության պետք է ասել, որ սովխոզներում արտադրության տեխնիկական զինվածությունը ն աշխատանքի վարձատրությունը ձնավորվում էր՝ ելնելով կայուն պետական նորմատիվներից, այսինքն՝ պետական բյուջեի հաշվին: Մինչդեռ կոլտնտեսություններում այդ նույն խնդիրները լուծվում էին՝ ելնելով յուրաքանչյուր տնտեսության եկամուտներից: ∗

«Կոլտնտեսության կանոնադրություն», հոդ 1, 77, Երնան, 1980:

Այնուհանդերձ, ներդրված նյութական միջոցների ն աշխատանքի միավորի հաշվով, սովխոզներում ստեղծվող վերջնական արդյունքը զգալիորեն ցածր էր կոլտնտեսային համանուն ցուցանիշից: Գյուղատնտեսության այս հատվածում զգալիորեն ավելի ցածր էր աշխատողների սրտացավությունը հանրային ունեցվածքի նկատմամբ: Սովխոզներում տարածված էին հափշտակության ն անտնտեսվարության երնույթները (պատահական չէր ժողովրդի մեջ տարածված այն կարծիքը, որ սովխոզները «թալանի կոոպերատիվներ» են): Դրա հիմնական պատճառը անտարակույս այն էր, որ կոլտնտեսության անդամները, այսպես թե այնպես, նրա ունեցվածքի համասեփականատերեր էին: Մինչդեռ սովխոզի բանվորները սոսկ վարձու բանվորներ էին: Այստեղ մենք գործ ունենք երկու տարբեր դասակարգերի հետ, որոնցից մեկը հիշեցնում է միջնադարյան Հայաստանի շինականների, այսինքն՝ հողատեր (անկախ կամ կախյալ) գյուղացու, իսկ մյուսը` հողազուրկ ն ուրիշի հողի վրա աշխատող ագարակի բնակչի՝ «վարձվորի» կամ մշակի: Սովխոզները մեծ դեր են խաղացել գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունների խորացման, ինչպես նան գյուղական բնակավայրերի պահպանման ն որոշակի զարգացման առումով: Մինչն 1940 թվականը նրանց թիվը շատ չնչին էր, իսկ 50 տարի անց շուրջ երկու անգամ գերազանցեց կոլտնտեսությունների թիվը: Ծանոթացեք հետնյալ ցուցանիշներին: Հայաստանի կոլտնտեսությունների ն սովխոզների թիվը 1940-1988թթ.∗ 1940 1960 1988 Կոլտնտեսությունների թիվը Սովխոզների թիվը

1940-88թ. շարժը (+,-) +515

∗ “Վ46üո61 4 61 6ÿ6ոò41 Ճð1 ÿ1 ո61 6 ՎՎԾ”, Ճð44à1 , 1969, “1 àð1 41 1 4 61 6ÿ6ոò41 Ճð1 ÿ1 ո61 6 ՎՎԾ 4 1988ã.”, Ճð44à1 , 1989.

Ինչպես տեսնում ենք, 48 տարիների ընթացքում Հայաստանի սովխոզների թիվը խիստ ավելացել է, իսկ կոլտնտեսությունների թիվը, ընդհակառակը՝ խիստ կրճատվել է: Դա կարող է անհասկանալի թվալ, եթե որոշենք, որ սովխոզների տնտեսվարության ցուցանիշները (բերքատվության, եկամտաբերության ն այլն) զգալիորեն զիջում էին կոլտնտեսությունների համապատասխան ցուցանիշներին: Ո՞րն էր նման տեղաշարժի պատճառը:

Նախ նկատենք, որ հանրապետության սովխոզների ճնշող մեծամասնությունը (529-ից 229-ը) անասնապահական (կաթնապրանքային) տնտեսություններ էին, որոնք հիմնականում տեղաբաշխված էին լեռնային շրջաններում: Այստեղից հետնում է, որ վերոհիշյալ տեղաշարժի պատճառը երկակի բնույթ ուներ: Առաջինը. լեռնային շրջանների անասնապահական մասնագիտացումն է, որն, ինչպես հայտնի է, ամենուրեք (ոչ միայն Հայաստանում) վնասով աշխատող ճյուղն էր: Հանրային անասնապահությունը (կոլտնտեսություններում, սովխոզներում), վարչահրամայական տնտեսակարգի գնագոյացման պայմաններում, բավարար եկամուտներ չէր ապահովում ոչ կոլեկտիվ ն ոչ էլ պետական տնտեսություններում: Եթե Արարատյան հարթավայրի պայմաններում կոլտնտեսությունը ն սովխոզները իրացնում էին բավարար եկամուտներ /այն էլ՝ հիմնականում այգեգործության հաշվին/, ապա լեռնային շրջաններում պատկերը այլ էր. այստեղ կոլտնտեսությունները ն սովխոզները հավասարապես վնասով էին աշխատում: Սակայն վերջիններս զարգանում էին պետական բյուջեի ֆինանսավորման հաշվին՝ որպես պետական տնտեսություններ, մինչդեռ կոլտնտեսությունները պետք է «տապակվեին սեփական յուղի մեջ», իսկ դա նշանակում էր՝ պետք է գոյատնեին առանց կուտակման ն սպառման բավարար միջոցների՝ մշտական պարտքերի ու վնասների պայմաններում: Երկրորդ պատճառն էր լեռնային բնակավայրերի դժվարին աշխարհագրական դիրքը, հեռավորությունը, ճանապարհների ն այլ կենսապայմանների /դպրոցներ, մշակույթի ն առողջապահության օջախներ/ անբավարար վիճակը: Այս պայմաններում լեռնային բնակավայրերի կոլտնտեսությունները երկու ելք ունեին. կամ լքել գյուղերը՝ տեղափոխվելով հարթավայրեր ու քաղաքներ, կամ կամովին վերածվել պետական տնտեսության: Այդ պատճառով էլ 19591979թթ., այսինքն՝ ընդամենը 20 տարվա ընթացքում Հայաստանի գյուղական բնակավայրերի թիվը կրճատվեց 275-ով: ∗ Ինչպես երնում է վերը բերված աղյուսակից, 1960-1988թթ. ընթացքում Հայաստանի սովխոզների թիվը ավելացավ 486-ով, այսինքն՝ ավելի քան 6 անգամ, մինչդեռ կոլտնտեսությունների թիվը այդ տարիներին կրճատվեց 485-ով կամ 2,7 անգամ: Ո՞րն էր դրա պատճառը: Հաստատվելով Հայաստանի բոլոր շրջաններում՝ կոլտնտեսային կարգը շուտով /ընդամենը 20-25 տարիների ընթացքում/ բացահայտեց իր անկարողությունը՝ ապահովելու նվազագույն միջոցներ, հանրային տնտեսության ն նրա անդամների կենսամի∗

“Ï ð1 4641 0 ո1 66à6ü1 1 -761 1 1 1 6-4ո61 ã1 ðà646ò6ÿ ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4 (41 66à40 1 à6-1 1 6 61 1 6 4ð41 666)”, Ճð44à1 , 1985.

ջոցների պարզ վերարտադրությունը, պարզ գոյատնման հնարավորությունը: Այս պայմաններում տասնյակ ն նույնիսկ հարյուրավոր լեռնային բնակավայրեր վերացան. բնակիչները տեղափոխվեցին Արարատյան դաշտի բնակավայրեր: Մյուսները, խուսափելով այդ ճակատագրից, խնդրեցին վերակազմավորել կոլտնտեսությունը սովխոզի. չէ՞ որ վերջինիս բոլոր խնդիրները լուծվում էին պետության հաշվին: Ի պատիվ այն օրերի հայ պետական ն կուսակցական գործիչների, նման խնդրանքները գրեթե միշտ հարգվում, ի կատար էին ածվում հոգուտ լեռնաբնակների ն հոգուտ Հայաստանի: Արդյունքում Հայաստանի լեռնային շրջանների մեծ մասը համատարած վերածվեց սովխոզային շրջանների: Այդ շրջաններում մնացին հատուկենտ հաջողակ կոլտնտեսություններ /օրինակ՝ Սիսիանում՝ Բռնակոթի, Գորիսում` Խնձորեսկի, Մեղրիում` Շրջկենտրոնի ն այլն/: Դրանք կոլտնտեսային կարգի վերջին մոհիկաններն էին, նրա համատարած սնանկացման վերջին վկաները:

6.3. Համակարգի 60-ամյա ձեռքբերումները ն ճգնաժամը Վերջին շուրջ 50 տարիների ընթացքում զարգացած երկրների գյուղատնտեսությունը կատարյալ հեղաշրջում ապրեց արտադրության տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ու գիտական սպասարկման առումներով՝ լուծելով պարենային ինքնապահովման խնդիրը ն սեփական պարենի արտահանումով մրցելով երրորդ աշխարհի ագրարային երկրների հետ: Գյուղատնտեսությունն այդ երկրներում (Արնմտբ գ իխեէ ՝բեկժ ժ բ գ ա խ . ՛ էեգ բ:գ այսօր գործում է արդյունաբերական հիմքի վրա, իսկ զբաղված աշխատուժի քանակը աստիճանաբար կրճատվում է՝ հասնելով նվազագույնի: Ընդամենը կես դարում հիմնական գյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվությունը աճել է 2-3 անգամ՝ հացահատիկի գծով հասնելով 80-100ց մեկ հեկտարից, իսկ մեկ կովի կաթնատվությունը՝ 6-7 հազար լիտրի: Այս հեղաշրջումը տեղի է ունեցել առանց հասարակական ցնցումների, անփոփոխ հասարակական հիմքի վրա, այն է՝ մասնավոր սեփականություն ն ձեռներեցություն, շուկա ն շուկայական մրցակցություն: Ի՞նչ արդյունքներ ապահովեց մեր երկրում կոլտնտեսային համակարգը վերջին 60 տարում, այսինքն՝ դրա հաստատումից ի վեր: Այս հարցի պատասխանը միանշանակ չէ, չի կարելի այն ներկայացնել մեկ գույնով՝ սն կամ սպիտակ: Ամենից առաջ անվիճելի է, որ անցած տասնամյակների ընթացքում.

1. Երկրում ստեղծվեցին խոշոր ծավալների ապրանքային տնտեսություններ: Հայաստանում մեկ կոլտնտեսությանը բաժին էին ընկնում 1300 հեկտար գյուղատնտեսական հանդակներ, որից՝ 500 հա վարելահող, 635 խոշոր եղջերավոր անասուն, 15 տրակտոր, 260 միը գ լ խ . գ դ( լե Ա . է լ . գ լգլ ժեկ բ գ չափերն ավելի մեծ էին: Բնականոն հասարակական հարաբերությունների պայմաններում դա կարող էր լավ հիմք ծառայել բարձր արդյունավետ տնտեսություն վարելու համար: Ցավոք, ինչպես արդեն տեսանք, այդ հարաբերությունները խաթարված էին հանրային տնտեսությունների ծննդի առաջին իսկ օրվանից: 2. Ստեղծվեց հզոր մեքենատրակտորային պարկ, որը թույլ տվեց մեքենայացնել արտադրությունը, զգալի չափով թեթնացնել ն դուրս մղել ձեռքի աշխատանքը՝ հատկապես հացահատիկային ն մի շարք այլ մշակաբույսերի ասպարեզում: 3. Շրջանառության մեջ դրվեցին զգալի թվով իրացված հողատարածություններ: Հատկապես մեծ աշխատանք կատարվեց ոռոգելի հողատարածությունների ընդարձակման ուղղությամբ: 1985թ. Հայաստանի մշակելի հողատարածքները կազմեցին 555 հազար հեկտար, որից 290 հազարը՝ ոռոգելի: Վերջինս շուրջ 5 անգամ գերազանցում էր 1920-ական թթ. ոռոգելի տարածությունը: 4. Զգալի չափով ընդարձակվեցին ինտենսիվ ն արժեքավոր կուլտուրաների տարածությունները (խաղող, պտուղ-բանջարեղեն, տեխգ . . գ .եկ:լեկխ գ խ իեխի ծ ի : ա ՞բեկ հարուստ գյուղատնտեսություն: 5. Գյուղատնտեսությունը հագեցվեց տարբեր ուղղությունների որակյալ մասնագետներով, որոնք պատրաստվեցին հանրապետության բարձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական հաստատություններում, գիտա-փորձարարական հենակետերով, սերմնաբուծական, տոհմաբուծական, պտղատնկարանային ն այլ տնտեսությունների ցանցով: 6. Որոշ հաջողություններ ձեռք բերվեցին գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության ն անասունների մթերատվության բարձրացման ուղղությամբ: Բավական է ասել, որ հանրապետության այս հիմնական ճյուղերի միջին ցուցանիշները զգալիորեն գերազանցում էին ԽՍՀՄ ն Անդրկովկասի հարնան հանրապետությունների համանման ցուցանիշները: 7. Վերջապես, չի կարելի չնշել, որ հայկական գյուղից գրեթե ի սպառ վերացան աղքատությունը ն թշվառությունը, չնայած, ընդհանուր առմամբ, գյուղական բնակչության կենսամակարդակը դեռնս շատ ցածր էր նրա արտադրական-աշխատանքային ներդրումների ն արդյունքների համեմատ:

Այժմ անդրադառնանք խորհրդային ագրարային համակարգի բացասական արդյունքներին: Սկսենք տնտեսական, մասնավորապես արտադրական ցուցանիշներից: Եթե համեմատենք այդ ցուցանիշները ոչ թե հարնան հանրապետությունների ցուցանիշների հետ, այլ շատ թե քիչ երկար ժամանակաշրջանի կտրվածքով, մասնավորապես՝ համատարած կոլեկտիվացմանը նախորդող տարիների հետ, պարզվում է հետնյալը: Հացահատիկային կուլտուրաների բերքատվությունը 60-70 տարում, այսինքն՝ 1920-ական թվականների համեմատ, բարձրացել էր 10ց մինչն 16-17 ցենտներ մեկ հեկտարից, այսինքն՝ լավագույն դեպքում 60-709, իսկ իրականում՝ ավելի նվազ չափով, եթե հաշվի առնենք, որ խորհրդային վիճակագրությունը վերոհիշյալ 16-17ց բերքը հաշվում էր կոմբայնի բունկերի տարողուբ ա գ խ թբ : հեգգ եկ աե: (ել խ ա գզ թ -ական թվականներին հաշվառումը տարվում էր մաքուր պահեստային բերքով: Այսպիսով, 70 տարում բերքատվության աճը կազմում էր լավագույն դեպքում 509: Մինչդեռ Եվրոպայում ն Ամերիկայում աճը հասնում էր 3009-ի ն ավելի: Կարելի է ասել՝ «առաջընթաց կրիայի քայլերով»: Նույնը, չնչին տատանումներով, կարելի է ասել նան մյուս կուլտուրաների մասին: Այժմ վերցնենք խաղողագործությունը, այսինքն՝ մի ճյուղ, որը որոշում է Հայաստանի գյուղատնտեսության հիմնական մասնագիտական ուղղությունը: Որքան էլ «պատվերով» էր գործում պաշտոնական վիճակագրությունը, այնուհանդերձ, չէր կարող մինչն վերջ թաքցնել այն իրողությունը, որ համատարած կոլեկտիվացման նախօրյակին հայ գյուղացին մեկ հեկտար այգուց ստանում էր նվազագույնը 200 ցենտներ խաղող: Տարեց գյուղացիները պատմում են, որ դրանից քիչ բերք ստացողը, այսինքն՝ այգին անխնամ թողնողը, կամաչեր գյուղամեջ դուրս գալ: Մինչդեռ հանրային կոլտնտեսային կարգերի օրոք խաղողի բերքատվությունը մեկ հեկտարից ընկավ մինչն 60-70 ցենտներ՝ միջին հաշվով, լավագույն դեպքում՝ 150-200 ցենտներ: Այս վերջին մակարդակը կարողացել էին պահել ամբողջ Հայաստանում երկու-երեք կոլտնտեսություն: Ինչ վերաբերում է պետա. գ լգլ ժեկ բեկգգ խ գ ժեի(ե գ խ գ է խ գծեկա խքատվությունը զգալիորեն ավելի ցածր էր վերոհիշյալ ցուցանիշներից: ԽՍՀՄ պատմության մեջ կարելի է առանձնացնել ընդամենը երեք կարճատն ժամանակաշրջան, երբ գյուղատնտեսության արդյունքի բնականոն աճ է նկատվել: Առաջինը՝ նէպի տարիների (1921-28 թթ.) աճն էր 2,2 անգամ: Երկրորդը 1953-58 թթ. աճը՝ 1,5 անգամ: Վերջապես, 1966-70 թթ. աճը՝ 1,2 անգամ: 1970թ. հետո ԽՍՀՄ գյուղատնտեսության աճի տեմպերը պաշտոնական տվյալներով, ըստ հնգամյակների, 139-ից նվազելով հասան 39-ի, ապա... 0-ի: Պատ82

կերը լրացնելու համար թերնս մնում է ավելացնել, որ համատարած կոլեկտիվացման տարիներին (1929լ եկգ ծ « գ ժնագլխաքանակի անկումը հնարավոր եղավ վերականգնել միայն 1959-1960թթ.՝ կամ 30 տարի հետո: Երկրի գյուղատնտեսության ճգնաժամն իր տնտեսական արտահայտությունը գտավ այն պարզ հանգամանքի մեջ, որ 60 տարվա ընթացքում այդ ճյուղը չկարողացավ լուծել երկրի պարենային խնդիրը: ճգնաժամի մյուս կողմն այն էր, որ ունենալով հզոր տնտեսական ու տեխնիկական բազա, գյուղատնտեսության հանրային հատվածը չկարողացավ ապահովել արտադրության այն նվազագույն արդյունավետությունն ու արտադրողականությունը, որն առկա էր մասնավոր հատվածում: Գյուղացիների անհատական տնամերձ տնտեսությունները, ունենալով ընդհանուր հողատարածությունների 5-79-ը, տալիս էին գյուղատնտեսության համախառն արդյունքի ավելի քան 339-ը: Վեց տասնամյակների ընթացքում գյուղատնտեսության հանրային հատվածը չկարողացավ մրցել ն հաղթել փականքների ու արգելքների մեջ գտնվող անհատական հատվածին, դրսնորեց իր սնանկությունը վերջինիս համեմատությամբ՝ այդպես էլ անլուծելի թողնելով երկրի պարենային խնդիրը: Թերնս հարկ է ավելացնել նս մեկ, մեր հանրապետության համար շատ կարնոր հանգամանք: 1950-1975թթ., այսինքն՝ 25 տարվա ընթացքում Հայաստանի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների հաշվեմատյաններից դուրս էր գրվել շուրջ... 750 հազար հեկտար հող՝ որպես գյուղատնտեսության համար ոչ պիտանի տարածքներ: Անվիճելի է, որ այդ հողերի որոշ մասը հողատարման հետնանքով իրոք դուրս է մնացել շրջանառությունից: Սակայն զգալի տարածություններ դուրս են գրվել հաշվեմատյաններից, այսպես կոչված՝ ոչ մեքենահարմար լինելու (թեք ն քարքարոտ լանջեր, մանր ն մասնատի « ,ե .լեխգ խ բ:գ ծ «խ խ բեկգ ի լեկ բ գ է լճառով, դուրս են գրվել պետական պարտադիր մթերումների բեռից ազատվելու, գլխացավանքից հեռու մնալու միտումներով: Այդ փաստը ինքնին վկայում է խորհրդային համայնավարական ագրարային համակարգի արատավորության մասին:

6.4. ճգնաժամի հիմնական պատճառները Խորհրդային ագրարային համակարգի ճգնաժամը սկսվեց համատարած կոլեկտիվացումից, որի նպատակն էր մասնավոր սեփականության ն այն կրող ուննոր ու ձեռներեց գյուղացիության՝ որպես դասակարգի ոչնչացումը: Վերջինս ստեղծվել ու ձնավորվել էր տաս83

նամյակների ընթացքում: Այդ դասակարգի տնտեսության փլատակների վրա կազմավորվեցին կոլեկտիվ ու պետական տնտեսություններ, որոնք երբեք չունեցան այլնս ոչնչացված դասակարգի տնտեսության մակարդակը: Քանզի նոր համակարգի պայմաններում կար ամեն ինչ, բայց չկային մասնավոր սեփականությունն ու մասնավոր շահը: Նորաստեղծ կոլեկտիվ սեփականությունը առաջին իսկ օրվանից ուներ ձնական-մակերեսային բնույթ, քանի որ չէր տարածվում ոչ միայն հողի, այլ նույնիսկ տնտեսության արտադրանքի ու եկամուտների վրա: Վերջինիս բաշխումն իրականացվում էր պետության ն պետական բյուրոկրատիայի կողմից: Այն էլ ասենք, որ կոլտնտեսային սեփականության թերարժեք բնույթը ամեն անգամ ընդգծվում էր նան քարոզչական ն նույնիսկ գիտական գրականության մեջ՝ նրա հեռանկարը դիտելով պարզապես բարեհաջող պետականացումը: Այսպիսով, ագրարային համակարգի, ինչպես նան խորհրդային ամբողջ տնտեսակարգի զարգացումն ընթանում էր պետական սեփականության ամբողջատիրական բնույթի տիրապետության պայմաններում, որոնք բացառում էին կոոպերատիվ-կոլտնտեսային սեփականության ինքնուրույն զարգացման հնարավորությունը: ճգնաժամի մյուս հիմնական պատճառը կապված է ազատ շուկայի ն մրցակցության բացակայության հետ: Նէպից հետո շուկան ու շուկայական կապերի դերը խիստ սահմանափակվեցին: Ազատ շուկայում կարող էր իրացվել գյուղատնտեսական արտադրանքի չնչին մասը՝ հիմնականում կապված գյուղացու անձնական տնտեսության հետ, մինչդեռ դրա վճռական մասը իրացվում էր, ըստ էության, հարկադիր պետական շուկայում, պետության կողմից սահմանված քանակով ու գներով: Հետնապես, բացակայում էր արտադրության զարգացման շուկայական խթանը: Շուկայական մրցակցության բացակայությունը դրսնորվեց այն բանում, որ գյուղատնտեսության հանրային հատվածում տասնամյակներով կողք-կողքի գոյություն ունեին շահութաբեր ու վնասով աշխատող ձեռնարկություններ, ն 60 տարում չսնանկացավ ոչ մի կոլեկտիվ կամ պետական տնտեսություն: Վնասով աշխատող տնտեսությունները գոյատնում էին մյուսների հաշվին, սոցիալիստական հավասարությունը վեր էր ածվել պետական բարեգործության: Հասկանալի է, որ այդ համատարած միջինացման մթնոլորտը կարող էր «խթանել» միայն անձեռներեց աշխատողներին: Գյուղատնտեսական ռեսուրսների օգտագործման վրա չէր կարող բացասական ազդեցություն չունենալ տասնամյակներ շարունակ անվճար հողօգտագործման մասին հակագիտական թեզը, որը պարզապես արդարացնում էր հողերի անտնտեսվար օգտագործումը

ինչպես գյուղատնտեսության մեջ, այնպես էլ նրանից դուրս (շինարարության ն բ: գէ լ .գ խեի Ագրարային համակարգի, ինչպես նան ամբողջությամբ վերցրած խորհրդային տնտեսակարգի զարգացման վրա խիստ բացասական ազդեցություն էին գործում հասարակության հսկողությունից դուրս գտնվող ռազմա-արդյունաբերական համալիրի ահռելի ծախսերը, որոնք խլում էին երկրի ազգային եկամտի առյուծի բաժինը՝ զրկելով քաղաքացիական տնտեսության ճյուղերին ն ամենից առաջ՝ գյուղատնտեսությանը ամենակենսական նվազագույն միջոցներից: Խորհրդային տնտեսական քաղաքականության, այդ թվում՝ հատկապես ագրարային քաղաքականության վրա խիստ բացասական, կաշկանդող ազդեցություն էր գործում այն, որ այդ քաղաքականությունը մշակողներն ու իրագործողները ելնում էին ոչ թե կյանքի հրամայական պահանջներից, այլ մարքսիստական տեսության հանրահայտ կաղապարներից, որոնք մշակվել էին 19-րդ դարում, պատկերավոր ասած՝ ձիակառքի (ֆայտոնի) դարում: Գաղափարախոսական հեղձուցիչ մթնոլորտը բացառում էր ամեն մի այլախոհություն ն ընդդիմություն: Ագրարային համակարգի արմատական բարեփոխումների վերաբերյալ գիտական համարձակ մշակումներն ու նոր մոտեցումները մնացին գիտնականների գզրոցներում, քանի որ հակասում էին մարքս-լենինյան դոգմաներին: Չի կարելի ժխտել հանրային սեփականության նշանակությունը հասարակական կյանքում: Իրականում հանրային սեփականությունը օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ է նախ երկրի արտակարգ իրավիճակներում (պատերազմ, բնական աղետ, ճգնաժամ ն այլն), երբ կյանքը պահանջում է երկրի ռեսուրսների կենտրոնացում, ազգայնացում՝ նման իրավիճակներից դուրս բերելու համար: Երկրորդ, հանրային սեփականությունն անհրաժեշտ է երկրի բնականոնխաղաղ զարգացման պայմաններում՝ որպես բազմակացութաձն տնտեսության անբաժան կատեգորիա, ազատ մրցակցության անհրաժեշտ սուբյեկտ: Տարբեր երկրներում պետական սեփականության ոլորտի մեջ են առնվում նրանց տնտեսության կարնորագույն ռազմավարական ճյուղերը (հաղորդակցության միջոցներ, բնապահպանություն, տիեզերագնացություն ն այլն): Ասվածից հետնում է, որ պետական սեփականությունը չի կրում ամբողջատիրական, համատարած բնույթ: Ամբողջատիրական պետական ն հանրային սեփականությունը նույնքան անարդյունավետ է, որքան ն ամբողջատիրական մասնավոր սեփականությունը, քանի որ երկուսն էլ ունեն մենատիրական,

մենաշնորհային բնույթ, որը բացառում է տնտեսական ազատությունը: Ագրարային հարցի դրական լուծումը հնարավոր է գտնել այդ երկու ծայրահեղությունների միջնակետում՝ բազմակացութաձն տնտեսակարգում:

Անխուսափելի՞ էր, արդյոք, փլուզումը (տնտեսագետի հուշեր) 1968թ. ապրիլին Հայաստանի Ազգային Ակադեմիայի մի գիտաժողովում տնտեսագետ Լնոն Սարգսյանն իր կարճ ելույթն ավարտեց հետնյալ կերպ. − Մեր երկիրը երկիր կդառնա այնժամ, երբ կարողանա իրականացնել երեք գործ. • բաժանել կոլտնտեսությունը պետությունից, • բացել սահմանները ազատ ելք ու մուտքի, առնտրի ն մրցակցության համար, • արտաքսել ներմուծված մայրիշխանությունը Հայաստանից: Ելույթից հետո գիտնականը հեռացվեց կոմկուսի շարքերից: Վերջինը թերնս արդարացված էր. հետագայում պարզվեց, որ գիտնականը դաշնակցական կուսակցության անդամ էր: Իհարկե՝ ծպտյալ: Տվյալ դեպքում մեզ հետաքրքրողը հիշյալ ելույթի առաջին կետն էր. բաժանել կոլտնտեսությունը պետությունից, որը նշանակում էր՝ ազատել նրան համայնավարական ամենօրյա ճորտատիրական «խնամակալությունից»: Սակայն նման «ազատագրումը» կարող էր տեղի ունենալ միայն երկրի ամբողջ տնտեսակարգի ն հասարակարգի ազատականացման հետ մեկտեղ: Պատահական չէր այդ տարիներին նէպի կարոտախտի արթնացումը գիտական շրջաններում ն հասարակության լայն շերտերում: Հասկանալի էր, այս բոլորը դուրս էր գալիս տնտեսագիտության սահմաններից ն անմիջաբար առնչվում էր, դեմ էր առնում երկրում իշխող վերնախավի գաղափարախոսությանը ն հնաոճ կարգախոսներին, որոնք ժառանգվել էին 19-րդ դարավերջի, այլ խոսքով՝ ֆայտոնի դարի մարքսիստական զինանոցից: 1956 թ. ՀԿԿ Աշտարակի կուսշրջկոմի քարտուղարի աշխատասենյակում հիշեցնում եմ, թե ինչ բարձր բերք հավաքեցին Օշական ն Ոսկեվազ գյուղերի կոլտնտեսականները արդեն կիսալքված խաղողի այգիներից՝ անհատական գործավարձի պայմանագրային աշխատաձնի կիրառման շնորհիվ: - Գիտեմ, - ասում է քարտուղարը: - Ապա ինչու՞ այդ փորձը արգելվեց հաջորդ տարիներին: Սկզբում քարտուղարը խուսափեց հարցից, հետո տեսնելով երիտասարդ ասպիրանտի համառությունը, հղեց հակընդդեմ հարցը. - Որքա՞ն է ստանում Ձեր գիտական ղեկավարը՝ ակադեմիայի պրոֆեսորը: - Հինգ հազար ռուբլի՝ ամսական:

- Ահա տեսնում եք. իսկ գիտե՞ք, թե որքան է ստացել Օշականի կոլտնտեսականը անհատական գործավարձից՝ միայն լրացուցիչ վարձատրության կարգով: Եվ հիշեցնում է վարձաչափի գումարը՝ հաղթական շեշտով: Որքան հիշում եմ, այդ գումարը քիչ էր զիջում իմ գիտական ղեկավար պրոֆեսորի աշխատավարձի գումարին: Ես ելք եմ գտնում. - Նախ, այդ լրացուցիչ վարձատրությունը մի ամբողջ ընտանիքի գերլարված աշխատանքի դիմաց է վճարվում: Եվ երկրորդ, Մարքսը գրում է «Կապիտալում», որ երբ կապիտալիստը բարձր է վճարում բանվորի արտաժամյա աշխատանքի դիմաց, թեկուզ 2-3 անգամ սովորականից բարձր, նա դրանով բնավ էլ չի փոխհատուցում բանվորի գերլարված աշխատանքը. չէ՞ որ վերջինս կատարվում է աշխատուժի կենսական ուժերի կորստի հաշվին, այսինքն՝ կյանքի կրճատման հաշվին: Շրջկոմի քարտուղարն ի վերջո խոստովանում է ճշմարտությունը, այն էլ ոչ թե մեկը, այլ երկուսը. - Ես Մարքսի «Կապիտալը» չեմ հիշում: Սակայն ինձ ասել են փակիր, ես էլ փակել եմ: Մենք չենք կարող կուլակներ աճեցնել: Այլ խոսքով՝ համատարած կոլեկտիվացումը ն կուլակաթափությունը շարունակվում էր: 1958 թ. «Հայաստանի կոլտնտեսական» ամսագրի խմբագրության առաջարկով գնում եմ ՀԿԿ Կենտկոմ, անհատական գործավարձի մասին իմ հոդվածի հարցով, որում նկարագրել եմ հանրապետության մի քանի կոլտնտեսությունների փորձը, ն որի հրապարակման համար անհրաժեշտ էր ստանալ Կենտկոմի թույլտվությունը: Համապատասխան բաժնի վարիչը, ինքը լրագրող ն դրամատուրգ, ասում է. - Կարդացել եմ Ձեր հոդվածը: Այն գովաբանում է մասնավոր աշխատանքը: Փորձում եմ առարկել. - Անհատական գործավարձը պայմանագրային է, որ կնքվում է կոլտնտեսության ն նրա անդամի միջն, այն բարձր արդյունք է տալիս... Կոմկուսի պաշտոնյան հակադարձում է. - Մեզ համար միննույնը չէ, թե բարձր բերքը ով է ապահովում՝ կոլխոզը, թե՝ անհատը, մասնավորը: Մենք չենք կարող հետ գնալ կոլխոզից դեպի մասնավոր: Տարտու (էստոնիա) 1968 թ. Երիտասարդ գիտնականների փոքր խմբով մեկնում ենք Տարտու՝ գյուղատնտեսության հարցերով միութենական համաժողովին մասնակցելու համար: էստոնիան այն բացառիկ հանրապետությունն էր, որի գյուղատնտեսությունը զարգացման բարձր ցուցանիշներ էր ապահովում, ինչը պայմանավորված էր այդ ճյուղի ղեկավարման ոլորտում որոշ շուկայական եղանակների կիրառմամբ: Դա չվրիպեց Մոսկվայից ժամանած որոշ պաշտոնական գիտնականների ուշադրությունից: Եվ ահա նրանցից մեկը՝ ճանաչված ակադեմիկոս, իր զգուշավոր ն զգուշացնող ելույթում ասաց բառացիորեն.

- Չի կարելի շատ հրապուրվել «շուկայական սոցիալիզմի» փորձով: Ահա տեսե՛ք, ինչով ավարտվեց այդ փորձը Չեխոսլովակիայում: Այդ խոսքերը ասվել էին 1968 հոկտեմբերին: Իսկ նույն թվականի օգոստոսին սովետական տանկերը ներխուժել էին Չեխոսլովակիա՝ այնտեղ ազատական տնտեսական հարաբերությունները կանխելու, երկրի ղեկավարությանը «կարգի հրավիրելու» համար: Ես իմ ելույթում նախ հորդորեցի էստոնացի բարեկամներին շարունակել իրենց դրական փորձը, իսկ ժողովի մասնակիցներին՝ սովորել ն հնարավորինս կիրառել այն: Ապա ելույթիս ավարտին հայտարարեցի՝ խոսքս ուղղելով նախագահությունում բազմած Մոսկվայի «անվանի գիտնականին». - Գիտական խնդիրները տանկերով չեն լուծում: Դրա համար արժանացա դահլիճի բուռն ծափահարությանը ն էստոնացի գործընկերներիս հատուկ շնորհակալությանը: Սակայն ամենահետաքրքիրը առջնում էր, երբ գիտաժողովի մասնակիցների հրաժեշտի ընդունելության-ճաշկերույթի ժամանակ էստոնիայի գյուղատնտեսության նախարարը հայտարարեց. - Մեզ հաճախ են հարցնում, ո՞րն է Ձեր գյուղատնտեսության հաջողությունների գաղտնիքը: Ստիպված եմ խոստովանել. գաղտնիքն այն է, որ մենք աշխատում ենք որքան հնարավոր է քիչ խանգարել մեր գյուղացուն: 1968 թ. «գյուղացուն չխանգարելը» հազվադեպ շնորհ էր:

Նկարագրված դրվագները վկայում են այն մասին, որ հասարակության ընդերքում հասունացել էր արմատական բարեփոխումների անհրաժեշտությունը, մթնոլորտում թնածում էր բարեփոխումների գաղափարը, որի ակնհայտ դրսնորումներից էին հատկապես ապրանքային սովը, չլուծված պարենային խնդիրը: Բարեփոխումների գաղափարի համար որոշակի նպաստավոր հող էր ստեղծել նան խրուշչովյան «գարնանային ձնհալի» քաղաքական եղանակը: Եվ եթե այդ բարեփոխումները սկսվեին, երկիրը թերնս դուրս կգար օրըստօրե սրվող ճգնաժամից ու կընթանար առաջընթացի նոր ուղիով: Այդ ուղին, ի դեպ, արդեն որդեգրել էր Չինաստանը (այն այսօր բնութագրվում է որպես վարչա-շուկայական տնտեսության ուղի): Այս բարեփոխական քաղաքական-տնտեսական կուրսը կարող էր կանխել մոտալուտ փլուզումը: Սակայն 1965թ. «արքունի հեղաշրջման» հետնանքով հաստատված բրեժննյան կառավարչախմբի 20-ամյա իշխանությունը կտրականապես մերժեց բարեփոխումների ուղին: Չինաստանի փորձը ենթարկվեց փակ քննադատության, իսկ շուկային ն շուկայական սոցիալիզմի մասին հրապարակումների հայրենական հեղինակները ենթարկվեցին բացահայտ հալածանքների: Բարեփոխական զարգացման այլընտրանքային ուղին մերժվեց:

Համայնավարական տնտեսակարգի ն ամբողջ հասարակարգի փլուզումը դարձավ անխուսափելի: Գորբաչովյան վերակառուցումը (1 4ð4ոòð1 66à) ուշացավ ընդամենը... 20 տարով, ն վրա հասավ համայնավարական համակարգի մահազանգի արշալույսին:

ԳԼՈՒԽ 3

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

«Իսկ դուք ի՞նչ եք արել, որ լավ հողն ընկնի լավ գյուղացու ձեռքը»

Լնոն Գարայան (Կալիֆորնիայի համալսարան)

1. Անցումային տարբերակի ընտրությունը Անկախ Հայաստանի Հանրապետությունն առաջինը նախկին ԽՍՀՄ տարածքում իրականացրեց հողի սեփականաշնորհումը, ընդ որում՝ այն սկսվեց դեռնս ԽՍՀՄ օրոք, վերջինիս պաշտոնական լուծարումից շուրջ 1 տարի առաջ, իսկ համապատասխան հողային օրինագծերը մշակվեցին ավելի վաղ: Դա բնավ պատահական չէր, ն ուներ լուրջ պատմական-ազգային ն տնտեսական պատճառներ: Պատմականորեն՝ հայ գյուղացու մասնավոր սեփականության ն մասնավոր տնտեսության բազմադարյան ավանդույթը, սոցիալտնտեսական առումով էլ՝ համայնավարական տնտեսավարման 60ամյա նախորդ փորձը միանգամայն արդարացնում են հողի սեփականաշնորհման՝ վաղուց ի վեր հասունացած գաղափարը: Պետական-համայնավարական համատարած տնտեսաձնին նախորդող տնտեսակարգը բազմակացութաձն տնտեսակարգ էր, որտեղ մասնավոր տնտեսության կողքին գործում էին մանրապրանքային, պետական ն այլ ձներ: Կառուցողները կարող էին մի հարվածով վերացնել այդ բոլոր ձները, համատարած պետականացնել-հանրայնացնել դրանք օրենքի ուժով, հրով ն սրով: Սակայն նույն եղանակով հնարավոր չէր կատարել հետադարձ գործողությունը, այսինքն՝ վերադառնալ մասնավոր տնտեսությանը, առավել նս՝ բազմակացութաձն տնտեսությանը: Ուստի համայնավարական տնտեսաձնի փլուզումից հետո նորօրյա բարեփոխիչները փորձեցին մեկ հարվածով հաստատել մասնավոր սեփականության ն տնտեսության տիրապետությունը ն դա իրագործեցին հողի ն մյուս արտադրամիջոցների համատարած սեփականաշնորհման միջոցով: Եվ այսպիսով, կամա թե ակամա, սեփականաշնորհումը նույնացվեց մասնավոր սեփականության իրավունքի վերականգնման հետ: Մինչդեռ ամբողջատիրական համայնավարական տնտեսակարգից անցումը բազմակացութաձն շուկայական տնտեսությանը՝ շատ ավելի բարդ խնդիր է: Այդ անցումը ներառում է առնվազն 3 փուլեր:

| փուլ. տնտեսության ապապետականացում, որը ենթադրում է պետության հրաժարումը (օտարումը) ձեռնարկության տնտեսական գործունեության ուղղակի կառավարումից, վերջինիս լիակատար ազատության շնորհում՝ իր արտադրության կազմակերպման, կառավարման, արտադրանքի տեսականին որոշելու, շուկայական կապերը ն իրացման պայմանները ընտրելու, աշխատուժը փորձելու ն աշխատանքի վարձատրության պայմանները որոշելու ն այլ հարցերում: Ապապետականացումը թիվ առաջին նախապայմանն է յուրաքանչյուր ձեռնարկության ազատ շուկայական մրցակցության դաշտի ստեղծման համար: Հաջորդ (||) փուլը տնտեսության սեփականաշնորհումն է, որը տնտեսության (ձեռնարկության) հիմնական միջոցների՝ օրենսդրական կարգով ամրագրումն է նրա մասնակիցներին կամ այլ իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց (կոոպերատիվ, մասնավոր, ընկերային ն այլն)՝ սեփական ինքնուրույն տնտեսություն վարելու համար: Նման սեփականաշնորհումը իրականացվում է (կարող է իրականացվել) ոչ թե անմիջապես ն համատարած, այլ աստիճանական եղանակով, համապատասխան տնտեսական օղակների կազմավորմանը ն հասունացմանը զուգընթաց: Ընդ որում, դա ենթադրում է նան տնտեսական օղակների մասնակիցների մտածողության ն հոգեբանության արմատական վերակառուցում, որը հնարավոր է դարձյալ աստիճանական «հասունացման» ուղիով: Վերջապես, անցումային շրջանի բարեփոխումների թերնս ամենաբարձր՝ ||| փուլը, ենթադրում է մասնավորեցում, այսինքն՝ մասնավոր սեփականության իրավունքի հաստատում տնտեսության (ձեռնարկության) բոլոր մասնակիցների կամ հասարակության այլ անդամների համար, որոնք ունեն դրա ցանկությունը: Ի վերջո, մասնավորեցման նպատակը հողի սեփականաշնորհման միջոցով անհատական ագարակային (ֆերմերային) գյուղացիական տնտեսության ստեղծումն է: Շեշտենք, որ դա չի կարող իրագործվել սոսկ իրավական-օրենսդրական ակտերի միջոցով: Ավելի ճիշտ, օրենսդրական ակտի միջոցով հնարավոր է ստեղծել մասնավոր գյուղացիական տնտեսություններ, սակայն արդյունավետ գործող, մրցունակ ագարակային տնտեսություններ կարող են ստեղծել միայն գործունակ գյուղացիները (սակայն ոչ օրենքը): Հասկանալի է, որ մրցունակ գյուղացիական տնտեսությունների կազմավորումը ագրարային բարեփոխումների առաջնային նպատակն է, գերխնդիրը: Ժամանակակից պատմությանը հայտնի են կապիտալիզմից սոցիալիզմին անցման զանազան եղանակներ ու ձներ: Դրանք, գրեթե առանց բացառության, կապված են հասարակարգի հեղափոխական հեղաշրջման ն քաղաքացիական պատերազմի ու արյունահեղու91

թյան հետ: Անհամեմատ ավելի քիչ է հայտնի հակառակ անցումը, այն է՝ անցումը ձախողված սոցիալիզմից կապիտալիզմի ն ազատ շուկայական տնտեսության: Այս ասպարեզում պատմական փորձի կուտակումը դեռ շարունակվում է: Պատմական փաստ է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը հետխորհրդային ժամանակաշրջանի առաջին պետությունն է ԱՊՀ երկրներից, որ ձեռնամուխ եղավ սոցիալիստական տնտեսակարգի արմատական վերափոխմանը: Դա հիմնականում կարելի է բացատրել, նախ, այն պատմական նախադրյալով, որ հայ ժողովրդի տնտեսական կյանքում վաղնջական ժամանակներից արմատավորված է եղել մասնավոր սեփականության ն մասնավոր ձեռներեցության ավանդույթը, ինչպես արդեն նշեցինք հողատիրության պատմական ձների մասին խոսելիս, մի ավանդույթ, որը չնայած 70-ամյա արգելքին, այնուհանդերձ գոյատնեց ն հաղթահարեց համայնավարական փորձն ու քարոզը: Երկրորդ նախադրյալը կապված է, անկասկած, Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից սահմաններում ազգային միատարրության հետ, ինչը թույլ տվեց խուսափել ազգային հնարավոր հակասություններից ն արագ իրագործել հողային բարեփոխումը: Անցումային շրջանում գտնվող երկրները դրսնորեցին ագրարային-տնտեսական բարեփոխումների մի շարք սկզբունքային մոտեցումներ, որոնց իրականացումը հաջողություն բերեց այդ երկրներին: Ի՞նչ սկզբունքներ էին դրանք: 1. Պետությունը հրաժարվեց տնտեսության վարչական պլաններից, սակայն չհրաժարվեց իր կարգավորիչ գործառույթից, մասնավորապես՝ մակրոտնտեսական ցուցանիշների վերահսկումից: 2. Հողի ն արտադրամիջոցների սեփականաշնորհումը կատարվեց ոչ թե միանգամից ն արագորեն, այլ աստիճանաբար, փուլ առ փուլ, ընդ որում՝ լայնորեն արմատավորվում էին վարձակալական, պայմանագրային հարաբերությունները պետության ն տնտեսավարող սուբյեկտների միջն, ինչպես նան վերջիններիս միջն՝ հորիզոնական կտրվածքով: 3. Գների ազատականացումը կատարվեց դարձյալ ոչ թե կտրուկ ն միանգամից բոլոր ապրանքների նկատմամբ, այլ աստիճանական եղանակով, ընդ որում, պետությունը երկար ժամանակ հսկողություն էր սահմանում հատկապես գյուղատնտեսական ն լայն սպառման ապրանքների գների նկատմամբ: Ինչպես ցանկացած համակարգ, շուկայական համակարգը նույնպես ունի իր ներքին զարգացման օրենքները ն մեխանիզմը: Վերջինս պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու հիմնական գործառույթների՝ համակարգի կայուն վերարտադրության գործառույթ92

ներ ն համակարգի զարգացման գործառույթներ: Առաջինը կոչված է ապահովելու համակարգի կայունությունը, երկրորդը՝ համակարգի զարգացումը, բարեփոխումները: Հասկանալի է, որ այդ երկու մեխանիզմները գործում էին համատեղ ն դրանց միջն չկար «չինական պարիսպ»: Սակայն նշված երկու մեխանիզմների միջն գոյություն ուներ ն ունի նան հետնյալ հարաբերակցությունը. որոշ ժամանակ դրանց զարգացումը կարող է ընթանալ զուգահեռ ն «խաղաղ», որից հետո զարգացման մեխանիզմը «գերազանցելով» իր նախնական կաղապարը՝ օբյեկտիվորեն պահանջում է վերափոխել նան առաջին մեխանիզմի գործունեությունը: Ներկայացնենք ասվածը հետնյալ գծապատկերի միջոցով.

կայուն, մշտական գործառույթներ

զարգացման գործառույթներ

Գծապատկերից պարզ երնում է, որ 2-րդ մեխանիզմը վաղ թե ուշ պետք է «գերազանցի» տնտեսության կառավարման մեխանիզմի հաստատված սահմանները, որը պահանջելու է ամբողջ մեխանիզմի վերափոխում-«բարեփոխում»: Ասածից հետնում է, որ տնտեսակարգը կարող է ունենալ բնականոն զարգացում, եթե, մի կողմից՝ գործում է կայունության ն հավասարակշռության պայմաններում, մյուս կողմից՝ գործում է որպես անընդհատ զարգացող կատարելագործվող համակարգ: Զարգացման հիմնական ներքին շարժիչ ուժը տնտեսական բարեփոխումներն են: Տնտեսական բարեփոխումների անհրաժեշտությունն առավել սուր բնույթ է կրում, երբ դրանք համընկնում են հասարակական-քաղաքական համակարգի արմատական հեղափոխական վերափոխման հետ: Տնտեսական դարաշրջանները միմյանցից տարբերվում են ոչ միայն արտադրողական ուժերի ն մասնավորապես աշխատանքի գործիքների զարգացման աստիճանով, այլն աշխատանքի հասարակական բաժանման աստիճանով: Այն օրվանից, երբ ի հայտ եկան փոխանակությունը ն շուկայական առնտուրը՝ վերջինս սկսեց վե93

րածվել ինքնուրույն տնտեսական գործոնի, որն արագացնում է ցանկացած երկրի տնտեսական առաջընթացը: Միջնադարի մայրամուտին ն հատկապես 1492թ. Ամերիկայի մայրցամաքի ն այլ աշխարհագրական հայտնագործություններից հետո շուկան ն առնտուրը ավելի ու ավելի մեծ դեր են խաղում հասարակության զարգացման գործում: Պարզորոշ են դառնում շուկայական զարգացման ուրվագծերը: Մասնավոր սեփականությունը ն շուկան իրենց հետ են բերում նան անձի ազատություն, նրա աստիճանական ազատագրում միջնադարյան ֆեոդալական կապանքներից: Շուկայի գործոնն իր զարգացման գագաթնակետին է հասնում 19-20-րդ դարերում, կապիտալիզմի զարգացման տնտեսական նվաճումներում: 20-րդ դարի 1917-1920թթ. ընթացքում, դրան զուգահեռ ի հայտ է գալիս փակ տնտեսակարգը, որը փորձարկվում է հսկայական տերության սահմաններում: Այդ համակարգը վարչա-հրամայական լծակների միջոցով հասնում է տպավորիչ տնտեսական նվաճումների, որոնք, սակայն, ձեռք են բերվում երկրի բնական ն տնտեսական ռեսուրսների ահռելի ն անտնտեսվար ծախսերի գնով, որի հետնանքով այդ համակարգն ի վերջո հայտնվում է փակուղում ն փլուզվում: Շուկայական ն ոչ շուկայական զարգացման նշված երկու մոդելների իրականացման ընթացքում, հատկապես 1960-ական թվականներից հետո, ի հայտ եկավ փոխզիջումային երրորդ ուղու մոդելի առաջարկը, այսպես կոչված՝ «շուկայական սոցիալիզմի» մոդելը, որը նույնիսկ փորձարկվեց մի քանի սոցիալիստական երկրներում, սակայն շուտով կանխվեց սովետական զորքերի ներխուժումով (Հունգարիա-1956թ., Չեխոսլովակիա-1968թ.): Գիտնականները այդ ∗ երրորդ ուղին բնութագրեցին արհեստական, անկիրառելի: Հունգարացի տնտեսագետ Յա. Կորնալի արտահայտությամբ, հիմնախնդրի լուծումը պահանջում էր ոչ թե «բարեփոխել» սոցիալիզմի ստալինյան մոդելը՝ «մարդկային դեմքով սոցիալիզմի», այլ ընդհանրապես հրաժարվել սոցիալիզմից: Քանզի նման երկակի մոտեցումը նույն ∗ փակուղին է: ∗ Այսպես կոչված՝ երրորդ ուղին նույնպես մերժվեց պատմության կողմից: Շուկայական տնտեսակարգը վերստին հաստատվեց որպես այսօրվա ն հեռանկարային զարգացման հիմնական մայրուղի: ∗

Շուկայական սոցիալիզմի մոդելը համեմատելի է ... ջորու հետ, որը ծնվում է տարբեր կենդանիների խաչասերումից, սակայն չի վերարտադրվում, չի տալիս իր նման սերունդ: ∗∗

ß 1 1 ò Ê1 ð1 à6, Ï 6òü 6 ո41 41 41 1 6 761 1 1 1 664. 1 ., 1990.

Ագրարային բարեփոխումները ընդգրկում են գյուղատնտեսությունը ն նրա հարակից ճյուղերի ու ոլորտների բազմակողմանի վերակառուցումը, վերափոխումը, այդ թվում. − հողատիրության ն հողի սեփականության համակարգի բարեփոխում, մասնավորապես՝ հողի սեփականաշնորհման ն պետականացման գործընթացների կարգավորում, − գյուղարտադրանքի գների, մթերումների համակարգի բարեփոխում, − հողօգտագործման ձների, հատկապես հողի վարձակալության համակարգի բարեփոխում, − հողի շուկայի, հատկապես առք ու վաճառքի, գրավադրման համակարգի կարգավորում, − գյուղատնտեսության սպասարկումների ն ենթակառուցվածքների համակարգի բարեփոխում: Այս կամ այն երկրի զարգացման կոնկրետ առանձնահատկությունները կարող են պահանջել առաջին պլան մղել թվարկված գործոններից որնէ մեկը: Բոլոր դեպքերում, ագրարային էկոնոմիկայի այս կամ այն խնդրի բարեփոխումն ի վերջո անհրաժեշտաբար կապված է հարակից խնդիրների բարեփոխումների հետ: Ինչ վերաբերում է հողի սեփականաշնորհմանը, այն ագրարային բարեփոխումների մի օղակն է միայն: Որքան էլ կարնոր է այդ օղակը, սակայն ինքնին չի կարող բերել ցանկալի արդյունքի, եթե համակարգի մյուս օղակները մնան անփոփոխ: Ագրարային համակարգը մի ամբողջական շղթա է, որի յուրաքանչյուր օղակ իր դերն ունի, ուստի ն պետք է անցնի բարեփոխումների քուրայով: Շարունակելով շղթայի օրինակը, նշենք, որ այն կոփելու կամ նորոգելու համար ժամանակ է պահանջվում, ընդ որում՝ այդ գործը կարելի է սկսել թերնս ցանկացած օղակից, սակայն պայմանով, որ չմոռացվեն բոլոր օղակները, ամբողջ շղթան: Ագրարային, ընդհանրապես տնտեսական բարեփոխումների հաջողությունը կախված է ոչ թե այդ բարեփոխումների արագությունից, այլ հասունացած հիմնական խնդիրների համընթաց (սինխրոն) լուծումից, քանզի որնէ մեկ առանձին օղակի բարենորոգումը արդյունավետ է միայն մի դեպքում, եթե այն իր հետնից տանում է բարեփոխումների ամբողջ շղթան: Այս առումով բարեփոխումների իրականացման արագությունը բնավ այնքան կարնոր չէ, որքան բարեփոխումների լայնախոհությունը, ընդգրկուն լինելը: ճշմարիտ է հայտնի ռուսական խոսքը. “Ò69 4 4449 ü – 4à6ü9 4 46449 ü”: Հետխորհրդային անցումային շրջանի Եվրոպայի ն Ասիայի երկրների փորձը չափազանց հարուստ ն ուսանելի օրինակներ է տալիս տնտեսական, այդ թվում՝ ագրարային բարեփոխումների աս95

պարեզում: Եթե միաժամանակ (2-րդ աշխարհամարտից հետո) այդ երկրների ղեկավարները յուրօրինակ մրցավազքի մեջ էին, թե ով ավելի լավ ն արագ կիրականացնի տնտեսության պետականացումը ն գյուղատնտեսության համատարած կոլեկտիվացումը, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այդ երկրներից միայն քչերը շտապեցին արագորեն քանդել սոցիալիզմի տնտեսակարգը (Լեհաստան): Մյուսները, այսինքն՝ մեծամասնությունը, որդեգրեցին աստիճանական տնտեսական վերափոխումների (բարեփոխումների) քաղաքականությունը՝ օգտագործելով տնտեսության հին ու նոր ձները (Հունգարիա, Չինաստան, Ռուսաստան ն ուրիշներ): Դեպի շուկայական հարաբերություններին աստիճանական– խաղաղ անցնող դասական երկիրը Չինաստանն է, որը ցուցադրում է վարչա-շուկայական տնտեսության ձնավորման մի առանձնահատուկ մոդել: Երկրի ղեկավարությունը իրականացնում է շուկայական մեխանիզմի տարրերը՝ նույնիսկ պահպանելով սոցիալիստական ն նույնիսկ կոմունիստական կարգախոսները: Տնտեսության բոլոր ճյուղերի աննախադեպ աճը վկայում է այդ պատմական փորձարկման արդյունավետության մասին: Ի միջի այլոց, նան այն մասին, որ միշտ չէ, որ ձնն ու բովանդակությունը համընկնում են: Ինչպես ժողովրդական խոսքն է ասում՝ «անունը կա՝ ամանումը չկա»: Անցումային շրջանի մեկ այլ տարբերակ ենք տեսնում Ռուսաստանի Դաշնությունում: Այստեղ թեն հրաժարվել են սոցիալիստական ն կոմունիստական կարգախոսներից, սակայն մի կողմից՝ պահպանել են գյուղատնտեսության կազմակերպման կոլտնտեսայինսովխոզային ձնը, մյուս կողմից, դրան զուգահեռ, օրենսդրական պայմաններ են ստեղծվել մասնավոր գյուղացիական-ֆերմերային տնտեսությունների առանձնացման ն զարգացման համար: Սակայն այս երկրորդ հատվածը առայժմ տալիս է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի չնչին մասը, ուստի ներկայումս գյուղատնտեսության հիմքն է համարվում կոլեկտիվ ն պետական ձեռնարկությունների փայատիրական-բաժնետիրական ձնը, որն արմատավորվում ն խրախուսվում է պետության կողմից: Այդ ձնն է կիրառվում նան ԱՊՀ մի շարք այլ երկրներում, ինչպես նան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում: Այդ ձնի արդյունավետության մասին դեռնս վաղ է խոսել: Անցումային շրջանի երրորդ ուղին է որդեգրել Հայաստանի Հանրապետությունը, անկախության հռչակումից անմիջապես հետո: Այդ ուղին արդեն բնորոշել ենք որպես հողի համատարած սեփականաշնորհման ն ագրարային հատվածի լիակատար ազատականացման ուղի, որը կատարվեց նախկին կոլխոզային-սովխոզային համակարգի համատարած վերացման հիմքի վրա: Անցումային փուլի

հայկական տարբերակի մեկ այլ առանձնահատկությունն էլ եղավ այն, որ բարեփոխումների նման գործընթացում մեծ ժամանակային խզում առաջացավ ագրոպարենային հատվածի տարբեր օղակների սեփականաշնորհման փուլերի միջն. հողի սեփականաշնորհումն իրականացվեց 1991-92թթ., մինչդեռ գյուղարտադրանքը իրացնող օղակների սեփականաշնորհումը ձգձգվեց մինչն 1996-2000թթ., որի հետնանքով համալիրի տարբեր օղակներն այդ ժամանակահատվածում սկսեցին գործել խիստ անհամաչափ: Նորաթուխ հողատերմենատնտես հայ գյուղացին մնաց մեն-մենակ ոչ միայն իր արտադրական հոգսերի հետ (մեքենայացում, քիմիկատներ ն այլն), այլն, որն առանձնապես կարնոր էր, արտադրանքի իրացման հոգսերի հետ: Նախկին կազմակերպված պետական շուկային փոխարինեց ազատ տարերային շուկան՝ իր կամայական տատանումներով: Ծայր առած իրացման ճգնաժամը հետ գցեց գյուղատնտեսությունը 1985-1990թթ. սահմանագծից ավելի ցածր մակարդակի: Անցումային տարբերակի արագ ընտրությունը շատ թանկ նստեց երկրի վրա:

2. Սեփականաշնորհման օրենսդրական սկզբունքները ն դրանց իրականացումը Արդեն ԽԱՀՄ գոյության մայրամուտին, Հայաստանի Հանրապետության Առաջին գումարման Գերագույն Խորհրդի ընտրությունից ա բ ժ գա ը է ժ , լե ձ ձ . գ ժէ րեզ եկած ազգային նոր ուժերի կողմից, գիտնականների ու մասնագետների ակտիվ աջակցությամբ, մշակվեցին ն ԳԽ կողմից հաստատվեցին հողային օրենսդրության նոր հիմունքներ, որոնցով իրավական դաշտ ստեղծվեց հողի ն մյուս արտադրամիջոցների սեփականաշնորհման ու մասնավոր սեփականության հիմքի վրա անհատական ն կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսությունների կազմավորման համար: Հողի սեփականաշնորհումը Հայաստանում իրականացվեց 1991թ. գարնանը՝ ելնելով հետնյալ սկզբունքներից. 1. Հողը բաժանվեց գյուղի մշտական բնակիչներին՝ ելնելով առկա ընտանիձգ խ «( խ ձ գ . ծ բեկ հողային ռեսուրսներից: Ավելի ճիշտ, խոսքը մշակելի հողատարածությունների մասին էր: Այստեղից պարզ է, որ մեկ հողաբաժնի չափը յուրաքանչյուր գյուղի համար տարբեր մեծություն է: Հայաստանի յուրաքանչյուր գյուղական ընտանիք սեփականաշնորհման արդյունքում ստացավ միջին հաշվով 1,5 հեկտար հող:

2. Հողամասերի բաժանումը կատարվեց վիճակահանության սկզբունքով՝ ելնելով յուրաքանչյուր ընտանիքում ընդգրկված ծխերի քանակից: Ցանկության դեպքում մի քանի ընտանիք (սովորաբար հարա լգ խ . խե գ ,ե ժլ գ : ա ննույն դաշտից, որը հետագայում կդյուրացներ նրանց համատեղ աշխատանքների կազմակերպումը: 3. Հողը տրվեց գյուղացուն վճարովի, փոխհատուցումը սահմանվեց երկու տարվա, այսպես կոչված՝ կադաստրային զուտ եկամտի 709-ի չափով, որը հաշվարկված էր ըստ հողերի տեսակների (ոռոգելի, անջրդի, այգի ն այլն բժ հե(, լեկծա գ եկա խգ բգձ գ չնչին էր, որ կարելի է ասել՝ հողը տրվեց անվճար կամ խորհրդանշական վճարով: 4. Գյուղատնտեսական մշակովի հողերի միջին հաշվով 209-ը չսեփականաշնորհվեց՝ գյուղի հետագա զարգացման համար: Այդ տարածքները կարող են տրվել վարձակալությամբ օգտագործելու կամ այլ հանրային կարիքների համար: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում այդ հողերի արդյունավետ օգտագործումը պահանջում է ՞եկխ բ գ ախծեկ բ գ ժ. եկգձեի խ գծ վարձակալում: 5. Նոր օրենսդրությունը թույլատրում է սեփականաշնորհված հողի ազատ տնօրինումը նրա տիրոջ կողմից, այդ թվում՝ օտարում, վաճառք, ժառանգելու իրավունք, վարձակալությամբ տալ կամ վերցնել, օրինական այլ գործարքներ կատարել, որոնք նախկինում արգելված էին: Վերջապես, օրենքով նախատեսվում է տեղական իշխանության կողմից հողը հետ վերցնելու իրավունք, հատկապես այն դեպքում, երբ հողը մի քանի տարիների ընթացքում չի օգտագործվում կամ նրա տերը չի վճարում օրենքով սահմանված հողային հարկը: Պետք է նկատել, որ իրականում օրենքի այս դրույթը չի գործում, քանի որ, նախ, ոչ ոք չի սահմանել, թե ինչպիսին պետք է լինի հողի նպատակային ն արդյունավետ օգտագործումը, ն երկրորդ, գյուղացիների մի մասը պարզապես անվճարունակ է, չի վճարում հարկը: Հողի սեփականաշնորհումը գյուղի բոլոր մշտական բնակիչներին (ինչպես նան, որոշ բացառիկ դեպքերում, քաղաքաբնակ նախ. գ բեկ ծ գ խ գ գ , գեկխ թա ա եկգ , . ժ . գ գեկբ . մի կողմից, հողը տրվեց նան այնպիսի մարդկանց, ովքեր ակնհայտորեն ավանդական իսկական գյուղացի չեն, ուստի, չեն կարող բավարար արդյունավետությամբ օգտագործել հողը: Մյուս կողմից, սակայն, հողի հավասար բաժանումը հավասար մրցակցության մեկնարկային պայմաններ է ստեղծում, որը հետագայում, շուկայականբնական ընտրության եղանակով, մի օր կհանգեցնի լավագույն

հողատերերի, լավագույն հողօգտագործողների ի հայտ գալուն: Մի խոսքով, շուկայական մրցակցությունը պետք է լուծի այն խնդիրը, որը չլուծեց ն չէր կարող լուծել հողի սեփականաշնորհումը, այն է՝

լավ հողը տալ լավ գյուղացու ձեռքը: Բանավեճ Հր. Բագրատյանի հետ

Հողային օրենսդրության նոր ակտերը հանգամանորեն մշակված ն քննարկված փաստաթղթեր էին, որոնք արժանացան Հայաստան այցելած ամենատարբեր երկրների մասնագետների՝ տնտեսագետների, իրավաբանների հավանությանը: Սակայն հողային նոր օրենսդրության ակտերը ինքնին չէին կանխորոշում ն սահմանում սեփականաշնորհման ժամկետներն ու ընդգրկումը: Դա կարող էր ն պետք է աներ գործադիր իշխանությունը, կառավարությունը: Եվ արեց, այնպես արեց, որ աներնակայելի ցնցումներ պատճառեց գյուղին ու գյուղատնտեսությանը, ինչպես նան ամբողջ հասարակությանը: Ցնցվեց նույնիսկ... ՀՀ Գերագույն խորհուրդը, սակայն ինչպես լինում է նման դեպքերում, սկզբնական փուլում չհասցրեց ինչպես հարկն է ընկալել կատարվածի իմաստը, ուստի երկար-բարակ քննարկումից հետո ի վերջո հավանություն տվեց կառավարության գործունեության ծրագրին, իսկ հետագայում, երբ ընկալեց ու հասկացավ, արդեն ուշ էր... Չեմ կարող չվերհիշել ԳԽ 1991թ. գարնանային նիստերից մի դրվագ, մի կարճ բանավեճ, որը ծագեց իմ ու Հր. Բագրատյանի միջն: Վերջինս, գործելով էկոնոմիկայի նախարարի պաշտոնում, ներկայացնում էր կառավարության ծրագիրը առաջիկա սեփականաշնորհման մասին: Իմ այն հարցին, թե ի՞նչ է մտածում կառավարությունը լավ ն վատ աշխատող կոլեկտիվ ու պետական տնտեսությունների նկատմամբ տարբերակված մոտեցում ցուցաբերելու մասին, նախարարը խնդրեց ճշտել, թե ինչ նկատի ունեմ: Ես համառոտ շարադրեցի իմ մոտեցումը. հողի ն մյուս արտադրամիջոցների սեփականաշնորհումը ամենից առաջ պետք է իրականացվի վնասով աշխատող, նորմալ վերարտադրություն չապահովող տնտեսություններում, որոնք պետք է անմիջապես լուծարվեն, մյուսները, հավանաբար, կաշխատեն նույն կարգավիճակով ն, եթե չդիմանան մրցակցային նոր պայմաններին, հավանաբար կհասունանա նան դրանց լուծարման ու սեփականաշնորհման հարցը: Վերջապես, հանրապետության յուրաքանչյուր շրջանում հաջողությամբ գործում են առանձին, բարձր արդյունավետությամբ հանրային օրինակելի տնտեսություններ, որոնք պետք է շարունակեն աշխատել իրենց կարգավիճակով: Դրանք,

անկասկած, մրցունակ են ն իրենց գոյության փաստով կվկայեն բազմակացութաձն տնտեսության առավելությունները ն լավ խթան կլինեն շուկայական մրցակցության ընդհանուր մթնոլորտի ստեղծման առումով: Սակայն, միտքս դեռ չավարտած, Հր. Բագրատյանը ամբիոնից պատասխանեց. «Մենք մտադիր ենք ամբողջովին ն միանգամից արմատախիլ անել սոցիալիզմը, իսկ դուք ինչ-որ հերթականություն եք ուզում սահմանել: Չենք կարող երկու-երեք տնտեսության պատճառով ձախողել նոր, մասնավոր տնտեսակարգի արմատավորումը»: Բագրատյանն անդրդվելի էր իր վճռականության մեջ, նա չէր թաքցնում, որ վախենում է սոցիալիզմի վերադարձից, եթե նրա հետ հաշիվը չմաքրվի միանգամից: Սկսվել էր ոչնչով չհիմնավորված, համատարած ն կայծակնային սեփականաշնորհումը, որի ալիքի դեմն անհնար էր առնել... Տարիներ հետո, երբ երնացին սեփականաշնորհման արդյունքները, ի հայտ եկավ ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունված հողային օրինագծերի մի էական բացթողում. դրանց մեջ բացակայում էր ընդամենը մի հոդված՝ այն, որ արգելվում է հողի համատարած ն արհեստականորեն արագացված սեփականաշնորհումը: Օրինագծի հեղինակները՝ միամիտ գիտնականները, թողել էին այդ հարցի լուծումը... գործադիր իշխանություններին... ՀՀ հողային օրենսդրական կարնորագույն ակտերը ընդունվեցին 1991թ. սկզբին, երկարատն քննարկումներից հետո: Այդ ակտերի հիման վրա իրականացված հողի սեփականաշնորհումը ն գյուղացիական տնտեսությունների ստեղծումը ունեին արմատական բնույթ, իրականացվեցին հախուռն, համատարած կերպով ն կայծակնային արագությամբ: Անվիճելի է, որ հողային բարեփոխումները Հայաստանում ունեին արմատական բնույթ, սակայն դժվար է համաձայնել այն կարծիքին, որ դրանք միանշանակ դրական են, ինչպես կարծում է Հր. Բագրատյանը: Նա գրում է, որ «բարեփոխումների հայկական ուղին ավելի ար∗ դյունավետ եղավ, քան ռուսաստանյանը»: Նման միանշանակ լավատեսական գնահատականը թերնս կարելի էր սպասել բարեփոխումների հեղինակից: Իրականությունն ավելի բարդ է: Հողի արագընթաց սեփականաշնորհումը դրական էր այն իմաստով, որ միանգամից վերացրեց համայնավարական ցածր արդյունավետ ագրարային համակարգը: Սակայն դրանում պետք է տեսնել ∗

Ãð. Áàãðàòÿ1 , Օ41 46ü1 àÿ ð46 1 ð1 à. Ճð44à1 , 2003.

արագ սեփականաշնորհման արմատական թերությունը, այն վերացրեց հիշյալ տնտեսակարգի ոչ միայն բացասական, այլն դրական գծերը՝ խառնելով «թացն ու չորը»: Իսկ դրա հետնանքը չէր կարող դրական լինել: Անցումային տնտեսությամբ երկրներում ագրարային բարեփոխումների իրականացման մակարդակի գնահատման տվյալներով, Հայաստանը 25 երկրների մեջ զբաղեցնում է 8-րդ հորիզոնականը: Տարբեր միջազգային կազմակերպությունների կողմից (ՀԲ, ԱՄՀ ն այլն) վերլուծությունները նույնպես արձանագրում են ԱՊՀ երկրների շրջանակներում Հայաստանի ագրարային բարեփոխումների հիմնարար բնույթը: Միննույն ժամանակ, ճանաչված հայ տնտեսագետն արձանագրում է, որ գյուղատնտեսության ոլորտի բարեփոխումների վարկանիշային գերադասելի ցուցանիշները չեն ուղեկցվում ոլորտի «տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշների համարժեք ∗ բարձրացումով»: Ավելին, վիճակագրական տեղեկատուների վկայությամբ, գյուղատնտեսության ամփոփ ցուցանիշները առայժմ զգալիորեն ցածր են նախաբարեփոխումային 1990թ. մակարդակից: Ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանում հողային բարեփոխումների գնահատականը բնավ էլ միանշանակ դրական չէ: Այդ գնահատականը հակասական է, քանի որ հակասական է իրականությունը ն բովանդակում է թե՛ դրական, թե՛ բացասական տարրեր:

3. Սեփականաշնորհման արդյունքները Խորհրդային համայնավարական ագրարային համակարգի ճգնաժամը չէր կարող դրսնորվել միայն Հայաստանում. այն արտահայտվեց ԱՊՀ բոլոր երկրներում ն ամենից առաջ՝ Ռուսաստանում: Գյուղատնտեսության անկում է նկատվում ԱՊՀ բոլոր երկրներում: Գյուղատնտեսության հանրային հատվածի ապապետականացումը ն սեփականաշնորհումը նոր է սկսվել, ուստի ն դրա արդյունքների մասին դեռնս վաղ է խոսել: Պատմաբանները ն տնտեսագետները դեռնս պետք է պարզեն՝ արդյո՞ք քաղաքական համակարգի ճգնաժամը որնէ երկրում երբնէ ուղեկցվել է այնպիսի խոր ն կործանիչ տնտեսական ճգնաժամով, որպիսին տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, վերջինիս բոլոր հատվածներում: ∗

Սամվել Ավետիսյան, Հայաստանի Հանրապետության ագրարային շուկայի ձնավորման հիմնախնդիրները անցումային տնտեսության պայմաններում. Երնան, 2002:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, այստեղ սոցիալիզմի ընդհանուր ճգնաժամին գումարվեցին նան մի շարք արտաքին հանգամանքներ ն հատկապես շրջափակման ու արցախյան պատերազմի բացասական հետնանքները, որոնք ոչ միայն կտրել են մեզ արտաքին շուկաներից, այլն շարունակում են խլել այն ֆինանսական միջոցները, որոնք պետք է ուղղվեին գյուղատնտեսության կենսական պահանջների բավարարմանը: Դրա հետ մեկտեղ, ՀՀ գյուղատնտեսության ներկա վիճակի վրա բացասական ազդեցություն գործեցին բուն սեփականաշնորհման ընթացքում տեղ գտած մի շարք արմատական սխալներ: Շրջափակումը, նախկին շուկաներից կտրվելը ն հացի խնդրի սրացումը հանգեցրին նրան, որ երկրում ավելացան հացահատիկի ու կարտոֆիլի ցանքերը ն, չնայած դրան, հացահատիկի համախառն բերքը նվազեց, ինչն անխուսափելի էր դրա ցանքերի բերքատվության գրեթե կրկնակի անկման պայմաններում: Կարտոֆիլը միակ մշակաբույսն է, որի բոլոր ցուցանիշները ավելացան (ցանքերը՝ շուրջ 1,5 անգամ, , ա ( թգ խձ գ ա Աբեկժ ե:եխ մշակաբույսերի, այդ թվում՝ խաղողի ն պտղատու այգիների բերքատվությունը ն համախառն բերքի ծավալները նվազեցին: Վերջապես, Հայաստանի համար ավանդական ն արժեքավոր մշակաբույսերի՝ ծխախոտի ն խորդենու արտադրությունը գրեթե դադարեց գոյություն ունենալ: Արտադրության անմիջական անկման հետ մեկտեղ, խորը ճգնաժամ ապրեցին գյուղատնտեսության գիտական բազան, նրա գենոֆոնդի վերարտադրությունը: Աեփականաշնորհման նախօրյակին Հայաստանում գործում էին 65 տոհմային անասնաբուծական ն թռչնաբուծական տնտեսություններ, որոնցից 38-ը՝ տավարաբուծության ն 19-ը՝ ոչխարաբուծության ուղղությամբ: Այժմ դրանց սեփականաշնորհումից հետո մնացել է համապատասխանաբար հինգ ն երկու տնտեսություն: ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության վկայությամբ, այժմ մի քանի կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսություններում տոհմային գործը առաջ տանելու հիմքեր են դրվում: Անասունների արհեստական սերմնավորման տասնյակ կայանների անգործունեության հետնանքով այժմ արհեստական եղանակով բեղմնավորման է ենթարկվում կովերի ն երինջների 4-59-ը միայն (1988թ. 259-ի փոխարեն գզէ ժ վկայում են փորձված ֆերմերները ն մասնագետները, առանց ամենամյա արհեստական բեղմնավորման (քանի որ արդեն հինգ տարուց ավելի դրսից սպերմա չեն ստագեկա , այսինքն՝ վերադառնալով անասունների ազատ զուգավորման հին եղանակին, բարելավված բարձր մթերատու ցեղատեսակը սկսում է անհետանալ, այլասերվել, հետ գնալ դեպի իր նախ102

կին ցածր մթերատու տեսակը: Միայն դա բավական է, որ անասնապահության՝ տասնամյակներով ձեռք բերած կուլտուրայի մակարդակն ընկնի: Իսկ եթե դրան գումարենք նան անասնաբուժական սպասարկման ն կերային բազայի շեշտակի անկումը, ապա միանգամայն անխուսափելի է անասնապահության արտադրանքի շեշտակի անկումը: 1990թ. Հայաստանում գործում էին 120 սերմնաբուծական պետական տնտեսություններ, որոնք բարձրորակ սերմերով բավարարում էին գյուղատնտեսության գրեթե բոլոր ճյուղերը (բացի կարտոֆի: ծ բ ա, 1997թ. հունվարի դրությամբ, դրանցից գործում է ընդամենը 33-ը, մյուս տնտեսությունները անողոքաբար սեփականաշնորհվեցին՝ հակառակ այն օրենքների ն ծրագրերի, որոնցով դա արգելված էր: Գորիս-Սիսիան-Զանգեզուր լեռնանցքի 70 կմ մայրուղին անցնում է հացահատիկի ն կերաբույսերի ընդարձակ դաշտերով: Աչք շոյող այս դաշտերը վերջին տարիներին, սեփականաշնորհումից հետո, ծածկվել են մոլախոտ-փշերի ծփացող ալիքներով (հումորով մի գորիսեցի դրանք անվանել է Զանգեզուրի բամբակի դաշտեր , որոնց արանքում տեղ-տեղ հազիվ են նշմարվում մաքուր ցանքերի խղճուկ կղզյակները: Պատճառները, կարծում եմ, պարզ են՝ ցածրարժեք, խառնափնթոր, պատահական սերմերի օգտագործումը, նոսր ցանքերի, քիմիական մշակման բացակայությունը: Ավելի ընդհանուր պատճառը, անտարակույս, սեփականաշնորհման հայկական համատարած տարբերակն է: Ընդամենը երկու-երեք տարում մենք ականատես եղանք այն բանին, թե ինչպես խոշորագույն մեքենայացված բարձր ապրանքային տնտեսության փլատակների վրա միանգամից գոյացան հարյուր հազարավոր մանր ն գաճաճ բնատնտեսական բնույթի ն ձեռքի աշխատանքի վրա հիմնված մասնավոր գյուղացիական տնտեսություններ: Տեխնոլոգիայի (ցանքաշրջանառության իսպառ վերացումը բավական է այդ տեսակետից տեղի ունեցած «թռիչքը» նկարագրելու հաա խ , վերջապես աշխատանքի բաժանման ն կազմակերպման առումով մեր հանրապետության գյուղատնտեսությունը հայտնվեց, կարելի է ասել, քարե դարում: Ամենաակնառու հակասություններից մեկն էլ այն է, որ սեփականաշնորհված պիտանի հողերի մի զգալի մասը, հատկապես լեռնային շրջաններում, մնաց անմշակ, այսինքն՝ ակտիվ շրջանառությունից դուրս՝ մատչելի վառելանյութի ն մեքենա-տրակտորային սպասարկման բացակայության հետնանքով: Սեփականաշնորհված անասնագլխաքանակի թերնս շուրջ կեսը, եթե ոչ ավելին, անմիջա103

պես մորթվեց կերերի բացակայության պատճառով: Այս բոլորն, անշուշտ, ուղղակիորեն ն անուղղակիորեն վկայում են սեփականաշնորհման քաղաքականության բնագավառում թույլ տրված էական սխալների ու բացթողումների մասին: Ամենագլխավոր սխալը, որի հետ կապված էին մյուս սխալները, սեփականաշնորհման հեղինակների ն իրագործողների հեղափոխական մոտեցումն էր այս հարցին, այն է՝ հին տնտեսակարգի համատարած ն արագ արմատախիլ անելու տրամադրվածությունը: Դրանից էր բխում մասնավորապես այն, որ սեփականաշնորհումն իրականացվեց միանգամից, մի հարվածով ն համատարած, ամբողջ հանրապետությունում, գյուղատնտեսության բոլոր ճյուղերում ն օղակներում, հանրային հատվածի բոլոր ձեռնարկություններում անխտիր: Իհարկե, նման անցումը չէր կարող բացասաբար չանդրադառնալ տնտեսության լավ թե վատ գործող օրգանիզմի օղակների վրա. դրանցից շատերը պարզապես կաթվածահար եղան նման «ցնցաբուժումից»: Պարզաբանեմ ասածս: 1. Հանրապետության բոլոր շրջանները պատրաստ չէին սեփականաշնորհմանը նան տնտեսական-կազմակերպական ու հոգեբանական առումով: Եթե Արարատյան հարթավայրի շրջաններում մասնավոր սեփականության ն շուկայի գաղափարը վաղուց հասունացել էր, ապա լեռնային շրջանների մեծ մասում, բնապատմական ն սոցիալ-տնտեսական պայմանների թելադրանքով, ժողովրդի զանգվածների համար ավելի մատչելի էին ն ե՛ն համայնական մտածողությունն ու կենցաղը, մինչդեռ մասնավոր սեփականության ն կապիտալիզմի գաղափարները օտար էին: Այս պայմաններում սեփականաշնորհումն իրականացվեց հիմնականում որպես հերթական վարչական միջոցառում: 2. Սեփականաշնորհումն իրականացվեց անխտիր բոլոր կոլեկտիվ ն պետական ձեռնարկություններում՝ առանց հաշվի առնելու դրանց տնտեսավարման մակարդակը, արդյունավետությունը: Մինչդեռ բոլոր շրջաններում կային որոշ թվով արդյունավետ ն լավ աշխատող, օրինակելի հանրային տնտեսություններ, որոնք կարող էին մրցունակ լինել նան նոր տնտեսակարգի պայմաններում ն ապահովել պարենային ֆոնդի նվազագույն երաշխավորված մասը, օրինակ՝ բուժհիմնարկների, դպրոցների, մանկապարտեզների համար ն այլն: 3. Հողի սեփականաշնորհման հետ մեկտեղ սխալ էր հանրային հատվածի՝ տասնամյակների ընթացքում կազմակերպված մեքենատրակտորային պարկը, ինչպես նան բոլոր հանրային անասնապահական ֆերմաները լուծարելը: Եթե առաջինը ի չիք դարձրեց երկրագործության աշխատանքների կազմակերպված մեքենայացման

ամբողջ գործը ն գյուղացուն վերածեց անհատ մեխանիզատորների կամակատարի, ապա երկրորդը, բաժանելով հանրային անասնագլխաքանակը անհատ գյուղացիներին՝ այդ ճյուղի տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, անասնաբուծության ն անասնաբուժության ամբողջ գործը գրեթե 60 տարով հետ տարավ, հանգեցրեց այդ ճյուղի բացարձակ հետընթացի, որը մինչն այսօր չի հաղթահարվել: Կրկնենք վերստին. սխալ էր ոչ թե սեփականաշնորհումը ընդհանրապես, այլ միայն դրա իրականացման մեթոդներն ու ժամկետները, համատարած ն հախուռն սեփականաշնորհումը: Նմանօրինակ հանպատրաստի, հեղափոխական սեփականաշնորհումը չափազանց թանկ նստեց Հայաստանի տնտեսության վրա: Համատարած սեփականաշնորհումն այս առումով ոչ այլ ինչ էր, քան համատարած կոլեկտիվացման 20-րդ դարավերջի հակադարձ արձագանքը: 4. Հողի ն գյուղատնտեսական մյուս արտադրամիջոցների սեփականաշնորհումը կատարվեց առանց ագրոարդյունաբերական համալիրի (ա խե գ ժ աբեկժ . խ եխ ՞բեկ խ օղակների համընթաց սեփականաշնորհման (վերամշակող ն մատակարարող արդյունաբերությունը, մթերող ն առնտրական ձեռնարկությունները): Դրա հետնանքով գյուղատնտեսությունը երկար ժամանակ աշխատում էր մասնավոր սեփականության, իսկ նրան սպասարկող ճյուղերը՝ պետական սեփականության պայմաններում, ինչը խիստ բացասաբար անդրադարձավ ամբողջ ագրոպարենային համալիրի արդյունքների վրա: 5. Գյուղատնտեսության որոշ հատված մնացել է պետության հսկողության տակ, բայց դեռնս շատ հեռու է շուկայական լինելուց, աշխատում է պետության ֆինանսական աջակցությամբ, այդ պատճառով էլ լուծարման վտանգի տակ է: Մինչդեռ ցանկացած երկրում պետությունը կամ տնօրինում, կամ կարգավորում է այս ճյուղի զարգացման այնպիսի կարնոր հարցեր, ինչպիսիք են. լ , լ ել .ան աշխատանքները ն դրանց արդյունքների փորձարկումն ու կիրառումը, լ -մեթոդական օգնություն գյուղատնտեսությանը, ժ խագ եկ«եկ բ գ, տոհմաբուծության, տնկարանային տնտեսության զարգացումը: Քաջ հայտնի է, որ թվարկված ոլորտները հաճախ վնասով են աշխատում, ուստի ն չեն կարող զարգանալ առանց պետության անմիջական օգնության, ընդ որում՝ կարնոր է ոչ միայն ն գուցե ոչ այնքան անմիջական ֆինանսական օգնությունը, որքան գյուղատնտեսությանը սպասարկող ճյուղերի համար զարգացման ընդհանուր նպաստավոր պայմանների ստեղծումը ն պետական կարգավորումը:

4. Ագրարային արդի ճգնաժամը 20-րդ դարում Հայաստանի գյուղատնտեսությունն անցավ բարդ ն դրամատիկ ուղիներով: Թերնս առավել դրամատիկ էր վերջին 12 տարիների զարգացման ուղին: Խորհրդային-համայնավարական տնտեսակարգի 70 տարիների ընթացքում Հայաստանում ստեղծվեցին գյուղատնտեսության հզոր նյութատեխնիկական բազա, խոշոր մասնագիտացված ապրանքային ձեռնարկություններ (804 պետական ն կոլեկտիվ տնտեսություններ), պատրաստվեցին մասնագիտական-մեխանիզատորական մեծաթիվ ն որակյալ կադրեր: Վերջապես՝ աննախադեպ չափերով ընդարձակվեցին ոռոգելի հողատարածությունները՝ մեր գյուղատնտեսական ոսկե ֆոնդի հիմնական հզորությունը: Սակայն ստեղծված նյութական գործոնները տասնամյակներ շարունակ օգտագործվում էին ցածր արդյունավետությամբ ն չէին ապահովում երկրի կենսական խնդիրների լուծումը: Հետպատերազմյան չորս տասնամյակների ընթացքում Հայաստանի գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը ավելացավ 4659-ով (հաա խ : գ խեի եխ .խ.գ . խ խ խ ԽՍՀՄ միջին ցուցանիշից: Ամբողջ բնակչության աճը կազմեց 2369, իսկ քաղաքային բնակչության աճը՝ 5529: Այդ թվերից երնում է, որ չնայած գյուղատնտեսությունը կարծես թե զարգանում էր բարձր տեմպերով, սակայն իրականում այդ տեմպերը զգալիորեն ցածր էին քաղաքային (այսինքն ժէ թե գ .զեկ բ գ ՞ լ աէ խ ծ եխ , լ անքով պարենային խնդիրը ոչ միայն չէր լուծվում, այլն աստիճանաբար ավելի էր խորանում: Այդ խնդիրը քողարկվում էր ԽՍՀՄ փակ ն «միասնական տնտեսության» գոյությամբ, սակայն հանրապետության տնտեսական, այդ թվում՝ պարենային անկախության հեռանկարի տեսանկյունից դա միանգամայն ակնհայտ էր արդեն իսկ այն ժամանակ: Համայնավարական-հանրային ագրարային համակարգի ճգնաժամի հիմնական պատճառը մասնավոր սեփականության ն մասնավոր ձեռներեցության բացակայությունն էր: Չէ՞ որ այդ տնտեսակարգը ի սկզբանե կազմավորվել էր մասնավոր տնտեսության փլատակների վրա, այն հայտարարվել էր օրենքից դուրս: Այդ արհեստածին տնտեսակարգը, ինչ խոսք, երկար գոյատնել չէր կարող: Տնտեսական, հատկապես ագրարային բարեփոխումները մեզանում վաղուց էին հասունացել՝ ինչպես պատմական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական առումներով (հիշատակենք մասնավոր գյուղած . գ ,ե լ խեկ բ գ է լաեկ բեկգ ՝ բ ժլ գեկա Այս տեսակետից նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության՝ 1991թ. հռչակած հողի սեփականաշնորհումը համապատասխանում

էր ժողովրդի սպասումներին, այն կոչված էր վերածնելու մասնավոր գյուղացիական դասակարգը ն նրա օգնությամբ գյուղատնտեսությունը դուրս բերելու համայնավարական ագրարային ճգնաժամից: Եվ այսպես՝ 60-ամյա ընդհատումից հետո վերահաստատելով հողի մասնավոր սեփականության իրավունքը, Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը դրանով իսկ մի հարվածով կարծես թե հաղթահարեց համայնավարական համակարգի հիմնական արմատական արատը ն արգելակը: Սակայն բարեփոխումներն իրականացվեցին այնպիսի հեղափոխական եղանակներով, որոնք հանգեցրին հակառակ արդյունքի՝ գյուղատնտեսության 60-ամյա ձեռքբերումների կորստի ն նրա արտադրության մակարդակի աննախադեպ անկման: Եթե խորհրդային ագրարային համակարգը քննադատվում էր զարգացման անբավարար տեմպերի համար, նոր համակարգի անմիջական «արդյունքը» եղան գյուղատնտեսության ձեռք բերած մակարդակի անկումը ն երկարատն լճացումը: Այսպիսով, չհասցնելով դուրս գալ համայնավարական կարգերից ժառանգած ագրարային ճգնաժամից, մեր նորաստեղծ ագրարային համակարգը հայտնվեց նոր, ավելի խոր ճգնաժամի մեջ:

ճգնաժամի նկարագիրը Պատմական հանգամանքների բերումով ագրարային վերափոխումները Հայաստանում համընկան շրջափակման ն պատերազմի հետ: Սակայն դա բնավ չի կարող արդարացնել «բարեփոխումների» ձախողումը: Ավելին, տարբեր երկրների փորձից գիտենք, որ բարեփոխումները հենց նման արտակարգ իրավիճակներից դուրս գալուն են կոչված: Ինչնիցե, ճգնաժամը մնում է ճգնաժամ: Ուստի, անդրադառնանք նրա տնտեսական նկարագրին: Ներկայացնենք ՀՀ գյուղատնտեսական երկու հիմնական ճյուղերի՝ բուսաբուծության ն անասնապահության մի քանի հիմնական ցուցանիշների շարժը վերջին տասնամյակում:

ՀՀ երկրագործության ցուցանիշները 1990-2001թթ.∗ Աղյուսակ 1 Մշակաբույսեր

շարժը, 9

Հացահատիկային, հազ. հա Համախառն բերքը, հազ. տոննա Կարտոֆիլ, հազ. հա Համախառն բերքը, հազ. տոննա Բանջարեղեն, հազ. հա Համախառն բերքը, հազ. տոննա Ընդամենը ցանքատարածություն, հազ. հա Խաղողի ն պտղատու այգիներ, հազ. հա Համախառն բերքը, հազ. տոննա

138,2 271,0 22,4 212,5 18,0 389,7 436,6

203,4 367,3 31,8 363,8 19,8 456,0 317,1

147,2 135,5 141,9 171,2 110,0 117,0 72,6

79,4

37,5

47,2

299,1

218,9

73,2

∗ «Գյուղատնտեսությունը Հայաստանի Հանրապետությունում», Երնան, 2001: «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք», Երնան, 2002:

ՀՀ երկրագործական ճյուղերը դասակարգելով 3 խմբերի՝ առավել պարզորոշ ենք տեսնում դրանց զարգացման միտումները հետսեփականաշնորհման 10 տարիների ընթացքում: Ցավոք, այդ միտումները երեք խմբերում էլ բացասական են: Այսպես, հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքերի ավելացումը 479-ով ուղեկցվել է համախառն բերքի նվազեցումով, որը վկայում է երկրագործական ագրոտեխնիկայի անկման մասին: Դրա հետնանքով տեղի է ունեցել հեկտարի բերքատվության նվազում: Երկրագործության ճյուղերի 2-րդ խմբում (կարտոֆիլ ն բանջարեղեն) նույնպես տեղի է ունեցել ցանքատարածությունների ն համախառն բերքի ավելացում, ընդ որում՝ համախառն բերքն ավելացել է ավելի բարձր տեմպերով, քան ցանքատարածություններինը: Վերջապես, 3-րդ խմբում, որն ինչպես հայտնի է, բախտորոշ նշանակություն ունի Հայաստանի համար, դարձյալ անկում է արձանագրվել. բազմամյա տնկարկների տարածությունները կրճատվել են ավելի քան կիսով չափ, համախառն բերքը նվազել է 269-ով: Դա նշանակում է, որ խաղողի ն պտղատու այգիների միջին բերքը որոշ չափով ավելացել է, գյուղացիները կարողացել են բարելավել սեփականաշնորհված այգիների մշակությունը: Սակայն սա կարելի էր մխիթարական համարել, եթե այդ այգետարածությունների կեսը կորստյան չմատնվեր: Իսկ դրա ցավալի պատճառն այն է, որ այգիները վերածվեցին վարելահողերի, հացահատիկի ն այլ ցանքատարածությունների: Այսպիսով, երկրագործության մի շարք ճյուղերի արտադրանքի ծավալը այս կամ այն չափով գերազանցել է 1990թ. մակարդակը, սակայն դա տեղի է ունեցել հիմնականում ցանքատարածությունների ընդարձակման հաշվին: Մինչդեռ հանրապետության գյուղա108

տնտեսության հիմնական ապրանքային ճյուղերում (խաղողի ն պտղատու այգիներ) մեծ չափերով կրճատվել են ն՛ համախառն արտադրանքի ծավալը, ն՛ այգիների տարածությունը: Այս վերջին խմբի ցուցանիշները 1990թ. մակարդակը զիջում են կիսով չափ: Ի դեպ, այս ճյուղերի դեպքում տեղի է ունեցել ոչ միայն արտադրանքի կորուստ, այլ, որն ավելի կարնոր է, դրանց հիմնական ներուժի (ֆոնդերի) կորուստ, որի վերականգնումը կպահանջի 5-10 տարի: Ասվածին ավելացնենք նս երկու հանգամանք. այդ տարիներին գրեթե 0-ի հասցվեց գյուղատնտեսության բարձրարժեք ն արդյունավետ տեխնիկական բույսերի մշակությունը (ծխախոտ, խորդենի, շաքախ ՞ .գ , այնուհետն՝ գյուղատնտեսական շրջանառություգ ծ եկխժ ագ ծ գ :ձի ծ գ դեկխը , , .լ խ ի խ : ,ե խ կամ այդ հողատեսքերի 359-ից ավելին, որը բացատրվում է ոչ միայն արտաքին անբարենպաստ հանգամանքներով (պատերազմ, շրջափակում, տեխնիկայի ն վառելանյութի գների աննախադեպ թան. ծեկա , այլն հողի համատարած սեփականաշնորհման սխալ քաղաքականությամբ: Մեր սակավահող երկրի համար այդ կորուստը, ինչ խոսք, անթույլատրելի է: ճշմարտությունը պահանջում է ասել, որ այդ հողերի մի մասը դեկխը , , .լ խ լգիեկա սահմանամերձ գոտում, ն դրա օգտագործումը մշտական վտանգի տակ է: ՀՀ անասնապահության ցուցանիշները 1990-2000թթ.∗ Աղյուսակ 2 Ցուցանիշներ Խոշոր եղջերավոր անասուն, հազ. գլուխ Այդ թվում՝ կովեր, հազ. գլուխ Ոչխարներ, այծեր, հազ. գլուխ Խոզեր, հազ. գլուխ Թռչուն, հազ. հատ Արտադրվել է միս (սպանդային քաշով), հազ. տոննա Կաթ Բուրդ, տոննա Ձու, մլն հատ

640,1 250,9 1186,2 310,9 92,8

478,7 262,1 548,6 70,6 49,3

շարժը, 9 74,8 104,5 46,2 22,7 45,4 53,1

441,9 517,9

452,1 385,4

102,3 46,3 74,4

∗ «Գյուղատնտեսությունը Հայաստանի Հանրապետությունում», Երնան, 2001: «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք», Երնան, 2002:

Անասնապահությունը գյուղատնտեսության առավել զգայուն ճյուղն է, քանի որ կրում է ոչ միայն սեփական տեխնոլոգիական գործոնների, այլն բուսաբուծության ազդեցությունը (հացահատիկային . խ բ գ ադ . եկբժ խ բ է լ՞ թեի : բժ ՞բեկ գ.եկագ

ավելի մեծ է, քան բուսաբուծությանը: Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը նվազել է շուրջ 259-ով: Կովերի գլխաքանակի որոշ աճը բնավ չի լրացնում այդ կորուստը, իսկ ոչխարների գլխաքանակը կրճատվել է ավելի քան կիսով չափ: Դրան համապատասխան՝ մսի արտադրությունը 1990թ. համեմատ կրճատվել է կիսով չափ, իսկ կաթի արտադրությունը ավելացել է ընդամենը 2 9-ով: Անկման ընդհանուր ցուցանիշը տատանվում է 25-509-ի սահմաններում: Ծավալային ցուցանիշներից բացի, գյուղատնտեսության վիճակի ընդհանուր վատթարացումն արտահայտվել է նրանով, որ բացասական տեղաշարժեր են կատարվել նան երկրագործության բնագավառում. մշակելի հողատարածքների ընդհանուր հաշվեկշռի մեջ ավելացել ձժլ գժ ի , ծ , լ . բ գ ՞բեկ խ տեսակարար կշիռը ն դրան հակառակ՝ կրճատվել է բարձրարժեք մշակաբույսեխ գ ա աբ լ (գ . . գ ադ . եկբժ խ բժ ծ ժ . գ տեղաշարժը թելադրված է եղել օբյեկտիվ պատճառով՝ տնտեսական ճգնաժամը ն բնակչության աղքատացումը առաջնային դարձրին պարենի, ավելի ճիշտ՝ հանապազօրյա հացի խնդիրը, այստեղից էլ՝ հացահատիկի ն կարտոֆիլի ցանքադաշտերի ընդարձակումը (հիշեցնենք, որ այդ ցանքադաշտերը նախորդ 2-3 տասնամյակների ընթացքում կիսով չափ կր՞ լի : գ բ գեկբգ էատճառով նվազեց բնակչության վճարունակ պահանջը խաղողի, պտուղների ն այլ թանկարժեք պարենի նկատմամբ, որոնց շուկայական գինն առաջին անգամ ընկավ հացահատիկի ն կարտոֆիլի գներից: Այսպիսով՝ խորհրդային համակարգից ժառանգած պարենային չլուծված հիմնախնդիրը վերածվեց հանապազօրյա հացի խնդրի: Հայտնի է, որ երբ հացը թանկանում է՝ թանկարժեք ապրանքներն էժանանում են: էժանանում է նույնիսկ ոսկին: Անկման պատկերն ամբողջացնելու համար նշենք, որ գյուղատնտեսության արտադրության կրճատմանը զուգահեռ, հողի սեփականաշնորհման տարիներին տեղի ունեցավ գյուղատնտեսության բնական ն տնտեսական ներուժի զգալի կորուստ, որն, ինչ խոսք, կարող է երկարատն բացասական ազդեցություն ունենալ ճյուղի զարգացման վրա: Կարնոր պատճառներից են նան մշակելի հողատարածությունների զգալի կրճատումը ն լքումը. դրանք այսօր դուրս են մնացել գյուղատնտեսական շրջանառությունից՝ վերածվելով խոպանի կամ լավագույն դեպքում՝ արոտավայրերի: Հողը սկզբում բաժանվեց 315 հազար, իսկ հետագայում՝ ավելի քան 330 հազար գյուղացիական տնտեսությունների միջն, ինչն առաջին օրվանից բացառեց տարրական ագրոտեխնիկայի ն ցանքաշրջանառության կիրառումը: Եվ ոչ միայն այն պատճառով, որ աննախադեպ թանկացան տեխնիկան, քիմի110

կատները, սերմացուն, վառելիքը ն մյուս նյութերը, այլն ամենից առաջ այն պատճառով, որ այդ բոլորի կիրառումը մանր, մասնատված հողակտորների վրա (ըստ Գյուղնախարարության տվյալների՝ դրանց իգ գծգեկա ա : եգ ծ է խզապես անհնար է: Ասենք՝ ջրի վարձը մուծելու դեպքում գյուղացին կարող է պարարտացնել ն ոռոգել հողը, սակայն անզոր է անհատապես ցանքաշրջանառության կամ տվյալ հողին համապատասխանող ոռոգման ռեժիմ կիրառել, քանի որ դա հնարավոր է միայն միասնական՝ համատեղ ջանքերով: Անասնագլխաքանակի սեփականաշնորհումը ն հանրային անասնապահական համալիրների կազմալուծումը նույն օրվանից բացառեցին տարրական զոոտեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի կիրառումը, տոհմային անասնաբուծական գենոֆոնդի պահպանումը ն զարգացումը, կերարտադրության ն անասունների կերակրման տարրական գիտական պահանջները, վերջապես՝ վերացան այդ բոլորի նկատմամբ միասնական պետական վերահսկողության մշակված համակարգերը: էլ չենք խոսում այն մասին, որ 10-ից 9 դեպքերում թալանվեցին ն շարքից դուրս եկան անասնապահական համալիրների շենքերը ն սարքավորումները: Գյուղատնտեսական մեքենատրակտորային հավաքակայանների լուծարման ն համատարած սեփականաշնորհման հետնանքով վերացավ գյուղատնտեսական տեխնիկական սպասարկման միասնական, կենտրոնացված համակարգը, լուծարվեց ճյուղի ժամանակակից տեխնիկական բազան, որի հետնանքով մեքենայացված ն ինտենսիվ գյուղատնտեսությունն իր տեղը զիջեց ձեռքի աշխատանքի վրա հիմնված էքստենսիվ գյուղատնտեսությանը:

ճգնաժամի պատճառները Դրանք կարելի է դասակարգել երեք հիմնական խմբի: Առաջինը ՀՀ այդ օրերի ղեկավարության որդեգրած քաղաքականությունն էր՝ ցանկացած գնով ն արագորեն արմատախիլ անել համայնավարական տնտեսակարգի բոլոր տարրերը, բացառել նրա վերակենդանացման որնէ հնարավորություն: Այդ նպատակով ձեռնարկվեց ն իրականացվեց հողի ն մյուս արտադրամիջոցների արագ ն համատարած սեփականաշնորհումը Հայաստանի բոլոր շրջաններում ն գյուղերում, բոլոր պետական ն կոլեկտիվ տնտեսություններում: Մինչդեռ դրա համար չկային ո՛չ նախադրյալներ ն ո՛չ էլ օբյեկտիվ անհրաժեշտություն: ճիշտ է, մասնավոր հողատիրությունը Հայաստանում ուներ հարյուրամյակների պատմություն, սակայն այն բնավ էլ բնորոշ չէր գյուղացիության բոլոր խավերին ն տարբեր չափով էր տարածված

երկրի տարբեր շրջաններում. Արարատյան դաշտավայրում՝ ավելի շատ, լեռնային շրջաններում՝ ավելի քիչ: Վերջիններիս՝ նահապետական կենցաղով ապրող բնակչության համար օտար էին մասնավոր սեփականության, շուկայի ն կապիտալիզմի գաղափարները: Արհամարհելով այս պատմական իրողությունը՝ մեր բարեփոխիչները հողը պարտադրեցին բոլոր գյուղաբնակներին, որոնց մի զգալի մասը ո՛չ պատրաստ էր ն ո՛չ էլ ցանկանում էր դառնալ մասնավոր հողատեր, քանի որ չուներ մասնավոր տնտեսության որնէ փորձ ն հմտություն, եթե չհաշվենք աշխատանքը գաճաճ տնամերձ հողամասերում: Հեղափոխական բարեփոխիչները ցանկանում էին սեփականաշնորհման միջոցով անմիջապես, մի գիշերվա ընթացքում (դա եղավ «բարդուղիմեոսյան գիշեր»՝ մեր տնտեսության համար նահապետական միջնադարից անցում կատարել ժամանակակից շուկայական տնտեսության: Սակայն ահա թե ինչ ստացվեց դրանից: Սեփականաշնորհման հետնանքով հանրային հողի խոշոր զանգվածները բաժան-բաժան արվեցին 330 հազար գյուղացիական տնտեսությունների միջն՝ 1,3-ական հա հողաբաժնով: Յուրաքանչյուրն իր հերթին բաժանվեց 2-3 տարբեր հեռավորության հողակտորների, հետնապես հանրապետության գյուղօգտագործելի հողային ֆոնդը մասնատվեց շուրջ 1 մլն հողակտորի: Անասնապահական խոշոր ֆերմաները կազմալուծված ն թալանված են: Անասունների գլխաքանակը, գյուղացիական տնտեսություններում այսօր էլ դեռ զգալիորեն պակաս է 1990թ. մակարդակից: Ակնհայտ է, որ արդի գյուղացիական տնտեսությունները բացառում են ժամանակակից տեխնոլոգիայի կիրառումը երկրագործության ն անասնապահության բնագավառներում: Իսկ մեքենատրակտորային հավաքակայանների լուծարումը ն սեփականաշնորհումը ամբողջ գյուղատնտեսությունը զրկեցին մեքենայացման միասնական կենտրոնացված համակարգից: Ի հավելումն դրան, գյուղատնտեսական մեքենաները, դառնալով գյուղի բնակչության մի փոքր խավի սեփականությունը, նրան հնարավորություն տվեցին թելադրել տեխնիկական սպասարկման այնպիսի մենաշնորհ գներ, որոնք դուրս են գյուղացիական տնտեսությունների ֆինանսական հնարավորությունից: Դրա հետնանքով այսօր մեքենայացվում է նախկինում իրականացվող մեքենայական աշխատանքների 209-ից ոչ ավելին: ճգնաժամի առավել վառ դրսնորումը թերնս այն է, որ սակավահող Հայաստանի վարելահողերի շուրջ 409-ը դուրս է մնացել գյուղատնտեսական շրջանառությունից, քանի որ դրանց մշակությունը ձեռնտու չէ գյուղացիական տնտեսություններին:

Այսպիսով՝ գյուղատնտեսության մեջ իրականացված համատարած սեփականաշնորհման հետնանքով այս ճյուղն իր տեխնիկատեխնոլոգիական մակարդակով հայտնվեց ոչ թե ժամանակակից տնտեսության, այլ ավելի շուտ՝ միջնադարյան պայմաններում: Ագրարային ճգնաժամի երկրորդ պատճառը կապված է արտաքին գործոնի հետ. խոսքը Ռուսաստանի Դաշնությունում իրականացված բարեփոխումների, հատկապես պետական գների ն գնումների (մթերումների լ . գ ծա գ ա ժ գ , որոնք արագորեն ենթարկվեցին շուկայական տարերքին: Ծայր առավ սպառողական ապրանքների գների թռիչքաձն բարձրացում, իսկ պետական գնումների (մթերումների ,ամակարգը պարզապես փլուզվեց: Այդ շուկայական տարերքը, բնականաբար, չէր կարող արագորեն չհասնել Հայաստան ն շարունակվեց մանավանդ հայկական դրամի ներդրումից հետո: Զարմանալի զուգադիպությամբ ազգային դրամի ներդրումը, որը տեղի ունեցավ տնտեսական բարեփոխումների թեժ օրերին, նշանավորվեց ազգային պետության տնտեսական դերի շեշտակի նվազումով, կարծես թե վերջինս ամբողջ հույսը դրել էր շուկայի ինքնակարգավորիչ-ամենափրկիչ «առաքելության» վրա: Մինչդեռ ժամանակակից աշխարհի զարգացած երկրներում շուկայական տարերքը սանձվում ն սահմանափակվում է պետության կողմից՝ նկատի առնելով այդ տարերքի բացասական հետնանքները: Իսկապես, ինչպես վկայում է տարբեր երկրների երկարամյա փորձը, ազատ, անկառավարելի շուկայական մրցակցության պայմաններում առավել խոցելի, անպաշտպան ճյուղը գյուղատնտեսությունն է: Դա երնում է նրանից, որ գների ընդհանուր մակարդակի բարձրացման, այսինքն՝ ինֆլյացիայի դեպքում գյուղատնտեսական արտադրանքի գների բարձրացումը զգալիորեն հետ է մնում մյուս (արդյունաբերա. գ ՞բեւղերի ապրանքների գներից: Այլ խոսքով՝ գների հայտնի «մկրատը» բացվում է ի վնաս գյուղատնտեսության: Դա երնում է ինչպես սպառողական, այնպես էլ արտադրողական ապրանքների գների օրինակով: Հաշվարկը ցույց է տալիս, որ եթե 1985-88թթ. մեկ զույգ կոշիկ գնելու համար գյուղացին պետք է վաճառեր կամ 20 կգ լոլիկ, կամ 15 կգ խաղող, կամ 10 կգ դեղձ, ապա այսօր նույն ապրանքի համար նա պետք է իրացնի 100 կգ լոլիկ, 50 կգ խաղող կամ 60 կգ դեղձ: Մեկ այլ օրինակ, որը վերաբերում է գյուղատնտեսական տեխնիկային. եթե մինչն 1990թ. անվավոր, 75 ձիաուժանոց տրակտորի ձեռքբերման համար կոլտնտեսությունը պետք է իրացներ 70 տոննա լոլիկ կամ 17 տոննա խաղող, ապա այսօր՝ համապատասխանաբար 100 ն 110 տոննա:

Այս օրինակները կարելի է շարունակել ն դրանք վկայում են այն մասին, որ համարժեքային հարաբերությունները գյուղի ն քաղաքի միջն, որոնք, ի դեպ, տնտեսագիտության «հավերժական» խնդիրներից են, տնտեսական բարեփոխումների ընթացքում ավելի են սրվել՝ ի վնաս գյուղատնտեսության, ն դա ագրարային ճգնաժամի կարնոր գործոններից է: Բարեփոխումների մյուս բացասական հետնանքը կապված էր գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման-մթերման պետական համակարգի փլուզման հետ: Հիշենք, որ նախկինում պետական ն կոլեկտիվ տնտեսությունների ամբողջ արտադրանքը գնվումմթերվում էր պետության կողմից՝ նախօրոք սահմանված գներով: Մթերումների այս համակարգը, իր բոլոր թերություններով հանդերձ, ապահովում էր գյուղարտադրանքի երաշխավորված իրացումը, որը տարածվում էր նան գյուղացիների անձնական տնտեսության վրա, չնայած նրանք իրենց արտադրանքի զգալի մասը կարող էին իրացնել նան ազատ շուկայում: Մթերումների պետական համակարգի վերացումը կտրուկ կրճատեց գյուղատնտեսական արտադրանքի ներքին շուկայի տարողությունը, որը կապված էր նան վերամշակող արդյունաբերության անկման հետ: Եվ եթե համայնավարական գյուղատնտեսության մշտական խնդիրը արտադրության ավելացումն էր ն թերարտադրության հաղթահարումը, այժմ արդեն անհատ գյուղացիական տնտեսության թիվ մեկ խնդիրը սեփական արտադրանքի իրացումն է: Թերարտադրության պայմաններում թերնս սա է ագրարային ճգնաժամի ամենամեծ պարադոքսը: Վերջապես, ճգնաժամի երրորդ պատճառը կապված է հանրապետության տրանսպորտային շրջափակման հետ: Եթե գների ն գնումների պետական համակարգի ազատականացումը հանրապետության գյուղատնտեսությունը տնտեսական առումով թանկացրեց, մեկուսացրեց արտաքին շուկայից, ապա տրանսպորտային շրջափակումը, եխգ ի : ի խ ժ.ժի : , այդ մեկուսացումն ամրագրեց ուղղակի աշխարհագրական իմաստով: Վիճակագրությունը վկայում է արտաքին շուկայից հանրապետության տնտեսական մեծ կախվածության մասին. բավական է ասել, որ ՀՆԱ կեսից ավելին բաժին է ընկնում արտաքին առնտրին: Այստեղից էլ՝ շրջափակման վճռական նշանակությունը հանրապետության տնտեսության ճյուղերի վերջնական արդյունքում: ՀՀ նոր տնտեսական քաղաքականությունը մշակվեց ն ներդրվեց արդեն 1991-92թթ. սկսած, մինչդեռ շրջափակումը ն պատերազմը ծայր էին առել շատ ավելի վաղ՝ 1988-90 թվականներին: Կարելի՞ էր,

արդյոք, որդեգրել բարեփոխումների այն տնտեսական քաղաքականությունը, որը որդեգրվեց: Արդի ագրարային ճգնաժամը պատմականորեն հաջորդեց խորհրդային ագրարային համակարգի ճգնաժամին, թեն զուտ տնտեսական առումով դրանք արմատապես տարբեր են: Խորհրդային ճգնաժամը համակարգային էր ն ուներ թերարտադրության բնույթ: Բոլորը համայնավարական ագրարային համակարգը քննադատում էին զարգացման ցածր տեմպերի ն այն բանի համար, որ չկարողացավ լուծել հողային հսկայական պաշարներ ունեցող երկրի պարենային տարրական խնդիրը: Ագրարային բարեփոխումները վաղուց ի վեր հասունացել էին, սակայն դրանք Հայաստանում իրականացվեցին համատարած ն արհեստականորեն արագացված տեմպերով, ինչն էլ տվեց հակառակ արդյունքը՝ արտադրության աննախադեպ կրճատում, ստեղծված ներուժի զգալի կորուստ ն այլն: Ի վերջո՝ նախորդ համակարգից ժառանգած պարենային հիմնախնդիրը ոչ միայն չլուծվեց, այլն ավելի խորացավ ն վերածվեց... հացի խնդրի: Թերարտադրության ճգնաժամին ավելացավ իրացման ճգնաժամը: Սա արդեն բարեփոխումների շրջանի տրանսֆորմացիոն ճգնաժամ է: Ի դեպ, նկատի առնելով բարեփոխում բառի իմաստը, ավելի ճիշտ է ասել, որ տվյալ դեպքում գործ ունենք

անցումային շրջանի տրանսֆորմացիոն ճգնաժամի հետ:

Համատարած ն արհեստականորեն արագացված սեփականաշնորհումն ունեցավ ավելի ծանր հետնանքներ, քան արտադրության մակարդակի անկումը: Ինչի՞ մասին է խոսքը. նախ՝ հանրապետության գյուղատնտեսության նյութական-բնաիրային ներուժի այն մեծ կորուստը, որը կապված էր հատկապես մշակելի հողատարածքների լքման ու ամայացման հետ, ապա՝ անասունների գլխաքանակի ն անասնապահական շենքերի, դրանց սարքավորումների, մեխանիզմների, հանրային այլ շինությունների փաստացի թալանն ու ավերը՝ արտադրական ն ոչ արտադրական ֆոնդերի փոշիացումը, որոնք ստեղծվել էին գյուղացիների երկու սերունդների ջանքերով: Վերջապես՝ հողի, տեխնիկայի ն անասունների համատարած սեփականաշնորհման հետնանքով կորստի մատնվեց գյուղատնտեսության տեխնիկատեխնոլոգիական ողջ ներուժը: Արդյո՞ք սեփականաշնորհման քաղաքականությունն ընդհանրապես սխալ էր: Իհարկե, ո՛չ: Այն պատմական անհրաժեշտություն էր, որը տնտեսության կառավարման ասպարեզում վերացրեց պետության 60-70-ամյա մենաշնորհը, վերահաստատեց մասնավոր սեփականության ն մասնավոր տնտեսավարության սրբազան իրավունքը: Ստեղծվեց մասնավոր գյուղացիական տնտեսություն վարող այն

խավը, որի հիման վրա պետք է ձնավորվի ն զարգանա ժամանակակից հասարակության կայունության երաշխավորը՝ միջին դասակարգը: Հարցերի հարցն այն է, թե նորաստեղծ մանր գյուղացիական տնտեսաձնը կարո՞ղ է գյուղատնտեսությունը դուրս բերել ճգնաժամից ն ապա տանել առաջընթացի ուղիով: Առաջինը հնարավոր է աշխատանքային ն նյութական միջոցների առավելագույն օգտագործման շնորհիվ: Դա նշանակում է վերականգնել արտադրության նախաճգնաժամային՝ 1990թ. մակարդակը: Ոչ ավելին: Հետագա առաջընթացի համար անհրաժեշտ կլինի ոչ միայն եղած միջոցների լիակատար օգտագործումը, այլն կորցրածի վերականգնումը ն արդյունավետ կիրառումը: Խոսքը երկրագործության ն անասնապահության ժամանակակից տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ներդրման մասին է, մի խնդիր, որը վեր է մանր գյուղացիական տնտեսաձնի ուժերից ն ենթադրում է խոշոր ապրանքային ձեռնարկությունների ստեղծում՝ որպես պարտադիր նախապայման: Այսպիսով՝ գյուղատնտեսության հետագա զարգացման համար պահանջվում է անցում կատարել մեկ այլ տնտեսաձնի: Սեփականաշնորհման հետնանքով հողի, տեխնիկայի ն անասնապահության առաջացած մասնատվածությունը գրեթե 0-ի է հասցրել ժամանակակից տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի կիրառումը: Գյուղատնտեսությունն անպաշտպան է տարերային աղետներից: Ո՞րն է ելքը. Անցումային շրջանում վերոհիշյալ խնդիրների լուծումը հնարավոր է միայն պետության նպատակային ակտիվ քաղաքականության միջոցով, որը կպահանջի դոտացիոն ֆինանսավորման իրականացում: Պետությունը պետք է ըստ ամենայնի աջակցի հանրայինտնտեսական կազմավորումներին (կոոպերատիվներ, բաժնետիրական ընկերություններ ն այլն)՝ իրենց վրա վերցնելու. − գյուղին անհրաժեշտ տեխնիկայի, քիմիկատների ն այլ նյութերի մատակարարումը՝ բավարարվելով սեփական գործառույթների դիմաց ստացվող նվազագույն շահույթով, − հեռավոր գյուղական բնակավայրերում նրանց հիմնական ենթակառուցվածքների, մշակույթի ն կենցաղի օջախների, հաղորդակցության միջոցների, ջրի ն էներգիայի մայրուղիների վերականգնումը, − հանրապետության ծայրամասում գյուղարտադրանքի պետական պատվեր-մթերումների ն դրա հիման վրա՝ վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկությունների կազմակերպումը՝ դրանով իսկ այդ վայրերում ստեղծելով ազատ բնակչության զբաղվածության նոր ոլորտներ:

Որպես հեռանկարային խնդիր՝ պետությունը պետք է առաջիկայում հանձնարարի պատկան մարմիններին մշակել լքված գյուղական բնակավայրերի վերականգնման ծրագիր, որն ունի ռազմավարական նշանակություն:

Սեփականաշնորհում ն պետականացում Հողի ն մյուս արտադրական ռեսուրսների սեփականաշնորհումը ոչ թե ինքնանպատակ է, հիմնախնդիրների լուծման ամենափրկիչ դեղամիջոց, այլ նպատակաուղղված է տնտեսության արդյունավետության բարձրացմանը, մասնավոր սեփականատերերի դասակարգի վերածնունդին, որն իր վրա կվերցնի այդ խնդիրների լուծումը: Սեփականաշնորհման գործընթացները լինում են հաջողված ն ձախողված, արդյունավետ ն անարդյունավետ: Դա հուշում է մեզ «հարգանքով վերաբերել» ինչպես սեփականաշնորհման, այնպես էլ հանրայնացման կամ պետականացման գաղափարներին, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է արդյունավետ լինել ազգային տնտեսության զարգացման համար: Այդ է վկայում նան տարբեր երկրների պատմական փորձը: Հիշեցնենք թեկուզն Անգլիայի փորձը: Հայտնի է, որ 2-րդ աշխարհամարտից հետո այդ երկրի տնտեսության մի շարք ճյուղեր ն ձեռնարկություններ (ածխի ն թեթն արդյունաբերության, երկաթուղային տրանսպորտի ն այլն) աշխատում էին ցածր արդյունավետությամբ, նույնիսկ՝ վնասով: Խորհրդարանական քննարկումների ընթացքում դրվեց այդ ճյուղերի շուտափույթ ազգայնացման հարցը, որը հնչեցվեց բանվորական (լեյբորիստական) կուսակցության ներկայացուցիչների ելույթներում: Շուտով կառավարությունը որոշեց ն իրականացրեց ազգայնացման ծրագիրը: Տարիներ անց, երբ հիշյալ ճյուղերում, պետական ներդրումների հաշվին, արձանագրվեցին զարգացման լավ արդյունքներ, խորհրդարանում քննարկման դրվեց արդյունաբերության նույն ճյուղերի ապապետականացման, սեփականաշնորհման հարցը, քանզի այդ ճյուղերը ծանր բեռ էին պետական գանձարանի համար: Սեփականաշնորհման ջատագովն այս անգամ երկրի պահպանողական կուսակցությունն էր, որը հանդես էր գալիս մասնավոր սեփականության ն ազատ շուկայի գաղափարախոսության դիրքերից: Եվ կառավարությունը շուտով ընդունեց ն իրականացրեց արդյունաբերության սեփականաշնորհումը՝ աճուրդով կամ կես գնով հանձնելով այն մասնավոր գործարանատերերին ն ձեռներեցներին: Ինչպես հայտնի է, Անգլիայի կառավարությանը այդ նույն տարիներին (2-րդ աշխարհամարտի ավարտին ն հետագայում) իրակա117

նացրեց նան ագրարային բարեփոխումների լայն ն երկարամյա ծրագրեր: Բրիտանական օրենսդրությունը ակտիվորեն միջամտում է նան վարձակալական ն հողատիրական հարաբերություններին, այսպես օրինակ՝ ֆերմերից գանձվող ռենտայի գումարը սահմանվում է օրենքով ն անփոփոխ է վարձակալական պայմանագրի ամբողջ ժամկետի ընթացքում: Դրանով օրենքը պաշտպանում է ոչ միայն ֆերմերների շահերը, այլն զսպում գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական գների բարձրացումը, այսինքն՝ պաշտպանվում են նան սպառողների շահերը: Մնում է ավելացնել, որ Անգլիայում գործում են ֆերմերային շահերը պաշտպանող 300-ից ավելի կազմակերպություններ ն ընկերություններ, որոնց գործունեությունն ուղղված է մի նպատակի՝ պաշտպանել ֆերմերներին ն հավասարակշռել գյուղի ն գյուղացիության շահերը ամբողջ հասարակության շահերի հետ: Վերը բերված օրինակը վկայում է այն մասին, որ տնտեսության մասնավորեցումը ամենափրկիչ դեղատոմսը չէ՝ բոլոր տնտեսական խնդիրները լուծելու համար: Սեփականաշնորհման ն պետականացման գործընթացները օբյեկտիվորեն պայմանավորված են տնտեսության զարգացման պարբերաշրջանի փուլերի առանձնահատկություններով, այսինքն՝ տնտեսության վերելքի ու անկման, լճացման ն աշխուժացման փուլերի հաջորդափոխությամբ: Դրանք կապված են նան արտաքին անկանխատեսելի գործոնների հետ, օրինակ՝ պատերազմի, բնական աղետների ն այլն: Ինչպես արդեն նկատել ենք, նմանօրինակ արտակարգ իրավիճակներում օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է առաջանում հանրայնացնելու արտադրության ն բաշխման գործընթացները, որը էականորեն օգնում է տնտեսության կառավարմանը: Մինչդեռ երկրի բնականոն, խաղաղ զարգացման ժամանակ ավելի նպատակահարմար է տնտեսության մասնավորեցումը, սեփականաշնորհումը: Այսպիսով, ազգային տնտեսության ճյուղերի ն տնտեսական ռեսուրսների սեփականաշնորհումը ն հանրայնացումը (ազգայնացումը), լայն տնտեսական ն պատմական առումով, որքան հակադիր, նույնքան ն միմյանց փոխլրացնող գործընթացներ են, որոնք կարող են հաջորդել միմյանց ճիշտ այնպես, ինչպես ծովի մակընթացության ն տեղատվության բնական երնույթները: Այդ ճշմարտության ընկալումն ունի ոչ միայն տեսական, այլն գործնական նշանակություն: Հայտնի է, որ հողի սեփականաշնորհման հետնանքով զգալի հողատարածություններ դուրս են մնացել գյուղատնտեսության ակտիվ շրջանառությունից (չեն մշակվում) ն

վերածվել են արոտավայրերի կամ լավագույն դեպքում՝ խոտհարքների: Որքա՞ն ժամանակ այդ հողատարածությունները պետք է մնան լքված, անօգտագործելի ն ո՞վ պետք է մտածի դրանց մասին, եթե ոչ պետությունը: Հայտնի է նան, որ անմխիթար վիճակում է, այսպես կոչված՝ պահուստային ֆոնդի հողերի օգտագործումը. մի շարք դեպքերում գյուղապետերը այդ հողերի մի մասը տրամադրում են գյուղացիներին կամ այլ անձանց՝ վարձակալության կարգով, սակայն հավաքագրված վարձավճարը մուտք է արվում ոչ թե գյուղապետարանի բյուջե, այլ... սեփական գրպանը: Ո՞վ պետք է տնօրինի այդ հողերի հետագա արդյունավետ ն նպատակային օգտագործումը: Ներկայացված օրինակները դարձյալ հուշում են հիշյալ հողերի ժամանակավոր պետականացման, այսպես ասած՝ հետսեփականաշնորհման նպատակահարմարության մասին՝ նախօրոք դրանք ստույգ գույքագրելով ն հաշվառելով: Այս կարգի հողերի պետականացումը պետք է հետապնդի հետնյալ խնդիրների լուծումը: Նախ՝ փրկել այդ հողերը ներկայիս անտերությունից՝ հանձնելով դրանք խոշոր հողօգտագործողներին (ընկերություն, կոոպերատիվ ն այլն): Երկրորդ՝ մրցույթով ընտրված նոր հողօգտագործողների հետ կնքել երկարաժամկետ (առնվազն 10-15 տարով) վարձակալական պայմանագիր՝ սահմանելով վարձակալության ժամկետը, վարձավճարի չափը, գանձման պայմանները ն այլն: Ելնելով լքված հողերի վիճակից՝ դրանց մի մասը, թերնս, նպատակահարմար է հանել ակտիվ գյուղատնտեսական շրջանառությունից ն պետական միջոցներ հատկացնել այդ հողերի բնական բերրիության վերականգնման համար՝ բազմամյա խոտացանքերի, անտառատնկումների ն այլ հնարավոր եղանակներով: Այդ նպատակներով պետական միջոցների տրամադրումը պետք է որոշվի մրցույթով ն ներառվի երկարաժամկետ վարձակալական պայմանագրի մեջ: Ինչ վերաբերում է հիշյալ հողերից ակնկալվող վարձավճարին, վերջինիս գանձումը նպատակահարմար է հետաձգել որոշ ժամանակով, որի ընթացքում այդ հողերը կարող են դառնալ եկամտաբեր:

Մասնավոր սեփականություն ն մասնավոր տնտեսություն Հաջորդ տեսական հարցը կապված է սեփականաշնորհման «հրաշագործության» պատրանքի հետ: Տարածված է այն պատկե119

րացումը, որ սեփականաշնորհումն ինքնաբերաբար ծնում է մասնավոր սեփականություն ն սեփականատերերի նոր դասակարգ, որը ն երկիրը կհանի ճգնաժամից: Իրականում մասնավոր սեփականությունը ոչ թե սոսկ իրավական, այլ ամենից առաջ տնտեսական կատեգորիա է, ուստի օրենսդրական ակտով այն կարելի է միայն հռչակել, մինչդեռ իրականություն դառնալու համար այն պետք է ծագի ն հասունանա որպես տնտեսական հարաբերություն որնէ բարիքի (օբյեկլ լգղխ գա գ լ խ . :ա գ ղ լ եխ«ա գ ղլ խա գ բ: առիթով: Պատմությունը վկայում է, որ մասնավոր սեփականությունը կարելի է վերացնել օրենսդրական-քաղաքական ակտով, սակայն ստեղծել այն նույն արագությամբ հնարավոր չէ, ինչպես հնարավոր չէ իրավական ակտով վերափոխել տնտեսական հարաբերությունները: Ֆերմերի ն սեփականատիրոջ երկարատն ծնունդը Հայաստանի հողատիրության համառոտ պատմությունից մենք պարզեցինք, որ մասնավոր սեփականության ծնունդը երկարատն պատմության արդյունք է: Բավական է հիշել, թե ինչպես սեպուհների ժամանակավոր հողային կալվածքները տնտեսական շինարարության ն քաղաքական պայքարի ընթացքում վերածվեցին ժառանգական, սեփական տիրույթների: Հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության զարգացումը շարունակվում է նան մեր օրերում: 20-րդ դարի սկզբին գյուղատնտեսական հողերի շուրջ 909-ը վարձակալական էր: Հողային ռենտայի գումարը հաստատագրված էր 3 տարի ժամկետով՝ ելնելով հողի եկամտաբերությունից: Հասկանալի է, որ դա սահմանափակում էր երկարատն կապիտալ ներդրումները ֆերմերի կողմից, քանի որ դրանց արդյունքը յուրացվելու էր հողատիրոջ կողմից: Դա ձեռնտու էր հողատիրոջը, սակայն հակասում էր գյուղատնտեսության զարգացման շահերին: Ուստի իշխանություններն աշխատում էին օրենսդրական ակտերի միջոցով սահմանափակել հողատերերի մենաշնորհ իրավունքը ուղղակի-վարչական ն հարկային քաղաքականության միջոցներով: Մյուս կողմից, ֆերմերները ձգտում էին ամեն կերպ ազատվել ռենտայի մշտական բեռից: 20-րդ դարի սկզբից վարձակալ-ֆերմերները սկսեցին հետ գնել իրենց վարձակալած հողերը, իսկ հողատերերը՝ վաճառել դրանք կամ վերածվել ֆերմերի, այսինքն՝ անմիջական հողօգտագործողի: Այդ բոլորի արդյունքում վարձակալական ֆերմաների տեսակարար կշիռը 1956 թվականին նվազեց մինչն 409, այդ թվում՝ զուտ վարձակալական ֆերմաներինը՝ 209-ից ոչ ավելի:

Այսպիսով, եթե դարասկզբին գյուղում գերիշխում էին հողի սեփականատերերը, որոնք հողագործությունից հեռու մարդիկ էին, ապա 50 տարի հետո սկսեցին իշխել ֆերմերները, այսինքն՝ հողագործ-սեփականատերերը: Գյուղացիների դասակարգային կառուցվածքն արմատապես փոխվեց: Հիշատակենք նան ճապոնիայի օրինակը: Այս երկրում ԱՄՆ օկուպացիոն իշխանությունը 1946թ. հատուկ օրենսդրական ակտով իրականացրեց ագրարային բարեփոխումներ, որոնց շնորհիվ հողի վարձակալները սկսեցին աստիճանաբար ձեռք բերել ն սեփականացնել իրենց մշակած հողերը: Արդյունքում, եթե 2-րդ աշխարհամարտից հետո գյուղատնտեսական հողերի 469-ը օգտագործվում էր վարձակալական սկզբունքով, ապա 30-40 տարի հետո վարձակալների թիվը նվազեց մինչ 89: Ընդ որում, գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների 68-709-ը ընտանեկան ֆերմաներ են, որոնց մշակելի հողակտորի միջին չափը չի անցնում 1 հեկտարից: Հիշեցնենք, որ Հայաստանի գյուղացիական տնտեսության չափերն այսօր կազմում են 1.3 հեկտար: Ամբողջ աշխարհում ֆերմեր-մենատնտեսը գերադասում է աշխատել սեփական հողի վրա, ընդ որում՝ սկսնակ ֆերմերը, եթե աշխատում է վարձակալած հողի վրա, նպատակ է դնում առաջիկայում դառնալ հողի մասնակի սեփականատեր, իսկ հեռանկարում՝ նան լրիվ սեփականատեր: Շուկայական տնտեսության պայմաններում կողք-կողքի գոյատնում են տնտեսության բոլոր 3 ձներն էլ՝ վարձակալության, մասնակի հողատիրության ն լրիվ հողատիրության վրա հիմնված ֆերմաներ: Դա կարելի է տեսնել ԱՄՆ-ի օրինակով.

Սեփականատեր-ֆերմերների տեսակարար կշիռը ԱՄՆ-եկա բացարձակ Ֆերմաների ընդհանուր թիվը, հազար Այդ թվում՝ լրիվ սեփականատերեր

նույնը՝ տոկոսով

տեսակարար կշիռը մշակելի հողերի մեջ

57,8

31,3

Մասնակի սեփականատերեր Վարձակալական

31,0

55,7

11,2

13,0

Ինչպես տեսնում ենք, ԱՄՆ ֆերմաների գերակշռող մասը աշխատել է սեփական հողերի վրա, մյուսները հանդես են եկել կամ որպես մասակի հողատերեր, կամ վարձակալական ֆերմաներ: Ընդ որում, առաջին երկու խմբի մեջ մտնող ֆերմաները կազմել են բոլոր ֆերմաների շուրջ 899-ը, որոնք տնօրինել են գյուղատնտեսական մշակելի տարածքների 87 տոկոսը: Զուտ վարձակալական տնտեսությունների տեսակարար կշիռը ֆերմաների ընդհանուր թվի ն մշակելի հողատարածությունների մեջ չի անցնում 119-ից: Հայաստանում այսօր գոյություն ունի 330 հազար գյուղացիական անհատական ն շուրջ 30 գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն, դրանք բոլորն էլ, առանց բացառության, աշխատում են սեփական հողի վրա: Հողի վարձակալությունը շատ չնչին տարածում ունի, այն ընդգրկում է հիմնականում գյուղական համայնքի պահուստային հողերը: Վարձակալական պայմանագրերը կնքվում են 2-3 տարով, այսինքն՝ կարճ ժամանակով: Հողի գրավադրումը հիպոթեկային վարկ ստանալու կամ այլ նպատակով դեռնս բացակայում է: Վարձու աշխատանքի կիրառումը չնչին տեղ է գրավում, քանի որ յուրաքանչյուր ընտանիքում կան ազատ անդամներ: Գյուղացիական տնտեսությունների հարցման տվյալներով՝ վարկեր ստանալու համար հողի գրավադրում են կատարել հարցվողների շուրջ 0.5 տոկոսը միայն, ինչը վկայում է վարկային հարաբերությունների չափազանց ցածր մակարդակի մասին: Մինչդեռ, առանց դրամավարկային հարաբերությունների, մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունը պարզապես չի կարող զարգանալ, այն կարող է միայն «քարշ գալ» տասնամյակներով՝ ոչ մի եկամուտ չստեղծելով ոչ իր, ոչ էլ հասարակության համար: Տարբեր երկրների պատմության փորձը ն առօրյան վկայում են, որ հողատիրության ն հողօգտագործման այս կամ այն ձնն ինքնին չի երաշխավորում տնտեսության արդյունավետությունը: Այն չի երաշխավորվում նան մասնավոր սեփականության իրավունքի օրենսդրական ճանաչումով: Նախ՝ չմոռանանք, որ համայնավարական ագրարային համակարգի բարեփոխումն ավելի լայն իմաստ ունի, քան տնտեսության մասնավորեցումը, սեփականաշնորհումը: Այն ենթադրում է, ոչ միայն մասնավոր սեփականության, այլն բազմասեփականության միջավայրի ստեղծում, որտեղ մասնավորի կողքին գոյության պայքար է մղում նան կոլեկտիվ-բաժնետիրականը, պետականը, ընկերակցա122

կանը ն այլն: Բազմասեփականության միջավայրը ինքնին ազատ մրցակցության միջավայր է: Երկրորդ, մասնավոր տնտեսության արդյունավետությունը ենթադրում է տնտեսավարող անհատների նախաձեռություն, ռիսկ, նորարարություն, մի խոսքով, տնտեսությունն առաջ մղելու ունակություն ն ցանկություն, այն ինչ կոչվում է ձեռարկատիրական տաղանդ, որն արտադրության նույնքան կարնոր գործն է, որքան հողը, կապիտալը, աշխատուժը: Եթե այդ տաղանդը բացակայում է, ցանկությունը մնում է սոսկ ցանկություն, իսկ արտադրության մյուս գործոնները՝ մեռյալ կամ կիսակենդանի կապիտալ: Երրորդ, տնտեսության արդյունավետությունը կախված է գործատիխեը թգ խ. լ խեը դեկխը ժտեղծվող հասարակական-օրենսդրական, ինչպես նան հոգեբանական մթնոլորտից, ընդ որում՝ այս վերջինը չէր կարող ստեղծվել միայն իրավական ակտերով: Վերջապես, ցանկացած տնտեսաձնի արդյունավետությունը մեծապես կախված է նան արտադրության ն իրացման ընդհանուր տարրական միջավայրի գոյությունից (կամ բացակայությունիծ այն ինչ ընդունված է անվանել տնտեսության շուկայական ենթակառուցվածք: Այդ ենթակառույցները շուկայի տարերքին թողնելու դեպքում, հասարակությունը պետք է տասնամյակներ սպասի դրանց ստեղծմանը: Ուստի հասարակության ն պետության խնդիրն է իր ձեռքը վերցնել ն արագացնել շուկայական տնտեսության ենթակառույցների ստեղծումը: Առանց շուկայական ենթակառույցների չի կարող լինել լիարժեք շուկա, ինչպես ն առանց շուկայի չի կարող գործել մասնավոր տնտեսություն: ՃՃՃ Ինչպես համաշխարհային փորձն է վկայում, բնականոն տնտեսական զարգացման պայմաններում մասնավոր ձեռնարկությունը գործում է ավելի արդյունավետ, քան պետականը: Միննույն ժամանակ, մասնավոր հողօգտագործումը ժամանակակից շուկայական տնտեսության ձներից մեկն է միայն: Ազգային տնտեսության ագրարային հատվածում գոյություն ունեն ն կիրառվում են հետնյալ հիմնական տնտեսաձները. − ագարակային (ֆերմերային) անհատական գյուղացիական տնտեսություն. − գյուղացիական (գյուղատնտեսական) կոոպերատիվներ. − բաժնետիրական (կորպորատիվ) գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ. − գյուղացիական ընկերակցական ձեռնարկություններ (ասոցիացիաներ):

Թվարկված ձների տնտեսական հիմքում ընկած են մասնավոր սեփականությունը կամ դրա ածանցյալ գոյացումները: ԱՄՆ-ի ն Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում առավել տարածված է մասնավոր ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությունը, որը, որպես կանոն, հիմնված է գյուղացիական ընտանիքների հողատիրության ն անդամների աշխատանքի վրա, իսկ գյուղատնտեսական լարված սեզոնին կարող է կիրառվել նան որոշ քանակի վարձու աշխատանք, որը կախված է տնտեսության չափերից ն մասնագիտական ուղղությունից: Ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությունը կազմակերպվում է, որպես կանոն, սեփական, ինչպես նան վարձակալական հողերի վրա, որի վարձավճարը ստանում է հողի սեփականատերը: Գյուղատնտեսական կոոպերատիվները հիմնված են գյուղացիների համատեղ հողատիրության ն նրանց անդամների աշխատանքի վրա, տնտեսության կազմակերպումն իրականացվում է կոոպերատիվի ընտրած ղեկավար մարմինների կողմից: Վերջապես, կոոպերատիվների արդյունքի իրացումից ստացված վերջնական եկամուտը (շահույթը) բաշխվում է նրա անդամների միջն: Գյուղատնտեսական ն գյուղացիական կոոպերատիվները գործում են ոչ միայն արտադրության մեջ, այլն, հատկապես, ագրոպարենային ոլորտի ապրանքների իրացման, ինչպես նան մատակարարման ոլորտներում: Մեծ կիրառում են ստացել գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների ոլորտում ստեղծված գյուղացիական միությունները (կոոպերատիվները), որոնք համակարգում են տվյալ վայրի (նահանգի, մարզի) գյուղացիական տնտեսությունների սպասարկումները՝ վարկային կոոպերատիվներ, հաղորդակցության միջոցների տեղադրման ն սպասարկման, տրանսպորտային, գյուղատնտեսությանն անհրաժեշտ արտադրամիջոցների ն նյութերի մատակարարման կոոպերատիվներ ն այլն: Վերջապես, ագարակային տնտեսությունների հիման վրա գոյանում են նան, այսպես կոչված, ընտանեկան բաժնետիրական ընկերություններ (կորպորացիաներ), որոնք աչքի են ընկնում իրենց խոշոր չափերով ն կենտրոնացնում են ագրոպարենային ոլորտի ապրանքային մեծ ծավալներ ն ըստ էության մենատիրական բնույթ ունեն: Հատկապես կարնոր է այդ ընկերությունների դերը ագրոպարենային արտադրանքի արտահանման ասպարեզում: Ներկայումս շուկայական տնտեսությամբ երկրներում ագրարային ոլորտի բոլոր տնտեսաձների հիմքում ընկած է հողի ն արտադրամիջոցների մասնավոր սեփականությունը: Մասնավոր սեփականությունը պատմական կատեգորիա է, այն իր լինելիության ընթացքում երկար ճանապարհ է անցել, ն այդ ճանապարհը նախ ն առաջ անցել է հողի վարձակալության դարավոր փորձի միջոցով: Հողի

վարձակալությունն այն դասական դպրոցն է, դարբնոցը, որի միջոցով շուկան ի հայտ է բերել ն բերում է հողի իսկական մշակներին՝ տերերին, որոնք շատ բարձր փրկագին են վճարել (ուղղակի ն լայն իմաստով)՝ հողի մշտական սեփականատերեր դառնալու համար: Շուկան ն կապիտալիզմը տարբեր երկրներում տարբեր ուղիներով են զարգացել: ԱՄՆ-ում դրանց զարգացումն սկսվել է գյուղացիական ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությունից, որն ազատ էր որնէ ֆեոդալական միջնադարյան սահմանափակումից, ազատ էր անհատը, ազատ էր նան հողը, որը գրեթե անվճար բաժանվել էր «հին աշխարհից» եկած նորաբնակներին: Ռուսաստանում շուկայի ն կապիտալիզմի զարգացումը պատմական այլ պայմաններում է ընթացել, այն սկիզբ է առել կալվածատիրական-ճորտատիրական հողատիրությունից ն հազարամյա գյուղացիական համայնքներից, որոնք երկուսն էլ շուկայական տնտեսության հակապատկերն էին: Նէպի կարճատն ժամանակաշրջանից հետո երկրում հաստատված կոլտնտեսային ն սովխոզային համայնավարական համակարգը նույնպես չէր կարող հետք թողնել գյուղացիության կենցաղի ն սոցիալական մտածողության վրա: Այս պատմական հանգամանքները բացատրում են, թե ինչու մինչն այսօր ռուսական գյուղացիական միջավայրում դեռնս տիրապետում է թշնամական վերաբերմունքը մասնավոր ագրարային (ֆերմերային) տնտեսության ն մասնավոր ագարակատերերի (ֆերմերների) նկատմամբ, սեփականատեր լինեն դրանք, թե՝ վարձակալ, տեղացի թե՝ եկվոր: Առավել նս, եթե հիշյալ տնտեսություններում օգտագործվում է վարձու աշխատանք ն վարձու աշխատուժ, առանց որի դրանք պարզապես չեն կարող լինել արդյունավետ տնտեսություններ: «Շուտով այդպիսիք կարող են դառնալ նախկին կոլտնտեսությունների ն սովխոզների հիմքի վրա ստեղծվող բազմաճյուղ կամ մասնագիտացված տնտեսությունները, որոնք զարգացած կապեր կունենան իրացնող, մատակարարող, սպառող ն կոոպերատիվ ∗ հիմունքներով կառուցվող այլ կազմակերպությունների հետ»: Ռուս գյուղացու ն ռուս գիտնականի երազած նման հեռանկարը թելադրվում է այդ երկրի պատմական ն ազգային պայմաններով: Ինչ վերաբերում է մասնավոր ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությանը, այն առայժմ չնչին դեր է խաղում ՌԴ ագրարային հատվածում, ն դրա հետ հույսեր չեն կապում: Նկարագրված մոդելում անկասկած ուսանելի է անցյալից ժառանգություն ստացած կոլտնտեսային-սովխոզային տնտեսաձնի ∗

Ճãðàð1 àÿ 1 1 66ò66à, 1 ., 2001ã., ոòð. 122.

օգտագործման ն բարեփոխման միտումը՝ շուկայական տնտեսության պահանջներին այն ծառայեցնելու նպատակով: Թե որքանով դա կհաջողվի իրականացնել, ցույց կտա կյանքը: Ամեն դեպքում կասկածից վեր է, որ այդ մոտեցումը դեպի շուկա տանող ճանապարհի աստիճանական՝ փուլ առ փուլ հաղթահարման սկզբունքն է:

5. Ազատագրված շրջանների հողատիրության հիմնախնդիրը Հայ գիտնականները դեռնս 20-րդ դարի 50-60-ական թթ. մշակել էին Հայաստանի գյուղատնտեսության մասնագիտացման ն տեղաբաշխման ուղղությունները, ինչպես նան դրա վարման բազմաբնույթ հարցեր ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ առանձին գյուղատնտեսական գոտիների կտրվածքով: ՀԽՍՀ ժամանակաշրջանում հաստատված վարչատարածքային 37 շրջանները բաժանված էին 9 գյուղատնտեսական գոտիների, որը ն հիմք էր ծառայում գյուղատնտեսության ճյուղային ն գոտիական ամփոփ ցուցանիշների հաշվառմանհաշվետվության ն վերլուծության համար: Խորհրդային համակարգի փլուզումից հետո, ՀՀ ԳԽ որոշմամբ ընդունվեց հանրապետության նոր վարչատարածքային բաժանում, ըստ որի՝ ստեղծվեցին այդ բաժանման խոշորացված միավորներ՝ 10 մարզեր, իսկ նախկին շրջանները ստացան մարզերի տարածքաշրջանային միավորների կարգավիճակ: Վարչատարածքային նոր բաժանումը վերջնականապես ավարտված ն կատարյալ համարել չի կարելի: Ագրարային բարեփոխումների հիմնախնդիրների առումով անհրաժեշտ է առանձնացնել առնվազն երեք խոշորացված բնատնտեսական գոտիներ. Դրանք են՝ • Արարատյան հարթավայրի շրջաններ, • Լեռնային գոտիներ (Զանգեզուր, Արցախ ն այլն), • Ազատագրված շրջանների գոտի (Քաշաթաղի մարզ): Վերջինիս վերաբերյալ մեր գիտական գրականության մեջ առայժմ չկա որնէ ուսումնասիրություն: Եթե ՀՀ ավանդական գոտիների գիտական ուսումնասիրությունները ագրարային բարեփոխումների շրջանում անհուսալիորեն ուշացել են, նույնը չի կարելի թույլ տալ ազատագրած ն նոր իրացվող շրջանների նկատմամբ: Այստեղ, լքված-խոպան հողերի վարուցանքին զուգընթաց, հնարավորություն ն կենսական անհրաժեշտություն կա մշակել ն կիրառել այնպիսի ագրարային քաղաքականություն, որն առնվազն կբացասի հին շրջաններում արդեն թույլ տրված սխալները:

Բնապատմական ն սոցիալ-տնտեսական մի շարք պայմանների բերումով (խոշոր քաղաքների, հաղորդակցության միջոցների ն շուկաների առկայությունը) Արարատյան դաշտի գյուղական բնակչությունը վաղուց ի վեր պատրաստ էր հողային նոր հարաբերությունների, այդ թվում, հատկապես, հողի մասնավոր սեփականության ն մասնավոր անհատական տնտեսության հաստատմանը: Ուստի ն հողի սեփականաշնորհման իրականացումը այստեղ ընդունվեց միանգամայն դրական: Մինչդեռ լեռնային, հատկապես հեռավոր շրջանների գյուղացիությունը հողային բարեփոխումները բնավ էլ միանշանակ չընդունեց: Պատմական ն տնտեսական գործոնների բացակայութան պատճառով գյուղացիական տնտեսությունը այս շրջաններում գերազանցապես բնամթերային բնույթի էր: Օրինակ, Զանգեզուրի գյուղացիությանը միանգամայն խորթ էին մասնավոր սեփականության ն շուկայի գաղափարները, էլ չենք ասում կապիտալիզմի գաղափարը: Գյուղացիական համայնքի ն բնատնտեսության դարավոր կենցաղը, մարդկանց անշահախնդիր փոխօգնության համայնական կյանքի ավանդույթներն էլ ավելի էին արմատավորվել կոլտնտեսայինսովխոզային տնտեսվարության տարիներին: Այդ ավանդույթներից կտրուկ անցումը մասնավոր սեփականության նոր տնտեսաձնին շատ ցավոտ ն բացասական հետնանքներ ունեցավ այդ շրջաններում հողային բարեփոխումների առաջին իսկ օրերին: Մինչն ազատագրված շրջաններին անցնելը համառոտակի անդրադառնանք Արցախում իրականացվող ագրարային բարեփոխումներին: Այստեղ, բարեբախտաբար, կարծես թե խույս են տալիս Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված բարեփոխումների, հատկապես հողի համատարած սեփականաշնորհման ձախողված փորձից: Պահպանելով գյուղացիական համայնքի խորհրդային (կոլտնտեսային-սովխոզային) տնտեսաձնը, Արցախում միաժամանակ փորձ է արվում արդիական շունչ հաղորդել այդ ձնին, այն է. - համայնական տնտեսությունը հայտարարվել է բաժնետիրական-փայատիրական ընկերություն, - տնտեսության (ընկերության) յուրաքանչյուր անդամ դառնում է նրա հողատարածության ն հիմնական ունեցվածքի (ֆոնդերի) համապատասխան բաժնի իրավական տերը, - տնտեսության (ընկերության) յուրաքանչյուր անդամին համայնքը իրավունք է տալիս դուրս գալու ն կազմակերպելու առանձին անհատական տնտեսություն: Արցախում ագրարային բարեփոխումների սկզբնական փուլում (1995թ.) օրենքով արգելվեց հողի, ինչպես նան մյուս հիմնական միջոցների սեփականաշնորհումը, հանձնարարվեց կոլեկտիվ գյուղա127

ցիական տնտեսությունների հիմնումը, ինչպես նան թույլատրվեց անհատական գյուղացիական տնտեսությունների ստեղծումը: Սակայն ստեղծված 142 կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսությունները (դրանց թիվը համընկնում էր գործող կոլեկտիվ ն պետական տնտեսությունների թվին) չընդունվեցին բնակչության կողմից (մարդիկ չընկալեցին բաժնեմասի, փայատիրական կատեգորիայի իմաստը, այն ակնհայտորեն արհեստական էր ն է), ն դրանք շուտով լուծարվեցին: Եվ սկսվեց հողի ն տեխնիկայի սեփականաշնորհումը (1998թ.), կրկնվեց սեփականաշնորհման հայաստանյան ձախողված ∗ փորձը, որի մասին մենք վաղօրոք զգուշացրել էինք: Միննույն ժամանակ, Արցախում կիրառվեց հողերի մի զգալի մասի վարձակալությունը: Այսպես, սեփականաշնորհվել են 25,5 հազ.հա վարելահողեր, 1700 հա բազմամյա տնկարկներ, զուգահեռաբար՝ 28,5 հազ. հա գյուղատնտեսական հող (վարելահող) տրվեց երկարատն վարձակալության, որը, անտարակույս, արցախյան փորձի թերնս հիմնական դրական ձեռքբերումն է: Ինչու՞ է Արցախին հակացուցված հողի ն մյուս արտադրամիջոցների մասնավորեցումը: Այս հարցի պարզաբանումը առնչվում է նան ազատագրված տարածքների հողօգտագործման հիմնախնդրի հետ: Մեր բացասական հարցադրման համար գոյություն ունի առնվազն երեք հիմնավորում. 1. Արցախը գտնվում է կիսապատերազմական վիճակում ն հայտնի չէ, թե ինչքան կտնի այդ լարված վիճակը, իսկ նման իրավիճակներում, ինչպես արդեն նշել ենք, հասարակությունը կենտրոնացնում է իր ռեսուրսները ն ոչ թե ապակենտրոնացնում դրանք: Դա նշանակում է, որ Արցախում այսօր ն տեսանելի ապագայում (մինչն խաղաղության պայմանագրի կնքումը) հողը պետք է մնա պետական սեփականություն, իսկ մյուս արտադրամիջոցները (տեխնիկա, անասնագլխաքանակ)՝ հանրային-համայնական սեփականություն: Բերված փաստարկը թերնս բավական է մեր թեզը հիմնավորելու համար: Սակայն դրան ավելանում են լրացուցիչ հանգամանքները: 2. Արցախյան գյուղական համայնքը անուրանալի դեր է խաղացել ազատագրական պատերազմի տարիներին բանակին օգնելու առումով, իսկ այդ հանգամանքը բնավ էլ զուտ պատմական չէ, այլ միանգամայն առօրյա, եթե նկատի առնենք աշխա∗

«Դրօշակ» թիվ 21, 1998: «ՀՀ տնտեսության ն ձեռնարկատիրության զարգացման արդի խնդիրները», «Ազգային գիտաժողովի նյութեր», Երնան, 1998թ.:

տունակ բնակչության խիստ պակասը գյուղում: Այս պայմաններում սեփականաշնորհել հողը նշանակում է այն պարզապես մատնել անտերության, քանի որ անհատ գյուղացին ի վիճակի չէ այն օգտագործել շատ թե քիչ ընդունելի մակարդակով: 3. Արցախի բնակչությունը պատրաստ չէ հողի սեփականաշնորհմանը նան սոցիալ-հոգեբանական առումով, քանզի այդ երկրամասում (ինչպես նան Զանգեզուրում ն մի շարք այլ գոտիներում) մասնավոր սեփականությունը ն շուկան անհամատեղելի են բնակչության բնատնտեսական դարավոր կենսաձների հետ, ուստի ն կարող են արմատավորվել միայն վարչահրամայական, այսինքն՝ արհեստական եղանակով, որը կարող է բերել հակառակ արդյունքի: Եվ այսպես, հողի ն մյուս արտադրամիջոցների հախուռն սեփականաշնորհումն Արցախում այսօր խոշոր ռազմավարական սխալ է՝ անկախ այդ սեփականաշնորհման «ժամանակակից» ձներից (փայատիրական, բաժնետիրական ն այլն): Արցախյան փորձի միակ դրական կետը հողի երկարատն վարձակալության կիրառումն է: Հենց դա էլ անմիջապես առնչվում է ազատագրված տարածքների հողօգտագործման հիմնախնդրին: Ազատագրված հայկական տարածքների մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Քաշաթաղի մարզի ընդարձակ տարածքը, որը ձգվում է Մրավի լեռներից մինչն Արաքսի հովիտը ն ընդգրկում է 4 նախկին վարչական շրջան (Քարվուճառի, Քաշաթաղի, Կույաթլուի ն Կովսականի): Մարզի բարեբեր տարածքով են հոսում Հագարագետը, Աղավնագետը, Ողլին. որոնք չափազանց բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում ոռոգելի երկրագործության վրա հիմնված բազմաճյուղ ինտենսիվ գյուղատնտեսության զարգացման համար: Այդ հնարավորություններն ավելի ակնհայտ են մի շարք լրացուցիչ գործոնների առկայությամբ: Հատկապես նկատի ունենք. • Մարզ եկած երիտասարդ ընտանիքների եռանդուն աշխատուժի մեծ աշխատանքային ներուժը: • Մարզի «միջանցքային» գործոնը, որն ապահովում է Հայաստանի ն Արցախի միջն բոլոր հաղորդակցության միջոցների զարգացումը (տրանսպորտային, էներգետիկ ն այլն), անտարակույս, կխթանի նրա տնտեսության ն շուկայական կապերի զարգացումը: • Նույն ուղղությամբ է լինելու նան հարնան Իրանի հետ նշված հաղորդակցությունների մոտալուտ զարգացումը, որը հնարա129

վորություն է ստեղծում դուրս գալու Մերձավոր Արնելքի շուկաներ: Նշված գործոնները օբյեկտիվ ն երկարատն նշանակություն կունենան մարզի նորաստեղծ տնտեսության արագ զարգացման համար, ընդ որում՝ մարզը ոչ միայն բնական օղակ է ԱրցախՀայաստան կապերի համակարգում, այլն բոլոր նախադրյալներն ունի զարգացնելու սեփական տնտեսությունը, որի միջուկը կարող է ն պետք է լինի մարզի ագրոպարենային համալիրի արագ ձնավորումը: Թերնս առավել կարնոր է, թե ինչ բնույթի ագրարային հարաբերություններ ն ինչ տնտեսաձներ են հաստատվելու ազատագրված հողերի այս կարնորագույն նորաբնակ շրջաններում (մարզում), քանզի պարզ է, որ այդ տնտեսաձների ընտրութունից է կախված վերը նշված տնտեսական խնդիրների հաջող կամ անհաջող լուծումը: Ավելի կոնկրետ այն հարցն է առաջանում, թե հողի սեփականաշնորհման ինչ եղանակ է կիրառվելու այդ շրջաններում, ինչ չափով ն սկզբունքով է կատարվելու այդ սեփականաշնորհումը, հողօգտագործման ինչ եղանակ է կիրառվելու ն այլն: Այժմ այդ հարցերը լուծվում են տարերային, պատահական եղանակով: Միանգամայն պարզ է, որ նոր շրջանների տնտեսական իրացումը արդյունավետ ն նպատակասլաց կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ վերը նշված հարցերը լուծվեն պետության կողմից որոշակիորեն մշակված հայեցակարգային ագրարային քաղաքականության հիման վրա: Այդպիսի հայեցակարգը ն այդպիսի քաղաքականությունը պետք է ելակետ ընդունեն հետնյալ օբյեկտիվ հանգամանքները. Ազատագրված շրջանների տնտեսական ն սոցիալական միջավայրը էապես տարբերվում է Հայաստանի Հանրապետության ն Արցախի միջավայրից: Այստեղ բացակայում են ինչպես Արարատյան դաշտի մերձքաղաքային-շուկայական միջավայրը, զարգացած հաղորդակցական միջոցները, այնպես էլ Զանգեզուրի կամ Արցախի բնատնտեսական-նահապետական հարաբերությունների՝ դարերով եկած ավանդույթները: Այդ շրջանների նորաբնակները ազատ են պատմական ավանդույթների բեռից, ն կառուցում են իրենց հարաբերությունները պատմական նախապաշարմուքներից ազատ հողի վրա՝ այդ բառի ուղղակի ն լայն իմաստով: Ասածն, ի դեպ, նշանակում է, որ այստեղ հավասարապես կարող են կիրառվել հողի սեփականության ն գյուղատնտեսության կազմակերպման այն ձներն ու տեսակները, որոնք ելնում են տեղական պայմաններից: Ելնելով Քաշաթաղի մարզի տարբեր գոտիների բնական առանձնահատկություններից, կարելի է նախապես ենթադրել, որ մարզի

լեռնային (հյուսիսային) գոտում գյուղատնտեսության կազմակերպման օպտիմալ ձնը կարող է լինել գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունը կամ գյուղատնտեսական կոոպերացիայի զանազան ձները: Մինչդեռ մարզի հարավային շրջաններում առավել ընդունելի տնտեսաձնը, հավանաբար, կլինի ազատ անհատական գյուղացիական տնտեսությունը: Ասվածից տրամաբանորեն հետնում է, որ առաջին դեպքում կկիրառվի կոլեկտիվ հողատիրության ն հողօգտագործման, իսկ երկրորդ դեպքում՝ անհատական, մասնավոր հողօգտագործման ձնը: Այլ խոսքով՝ կիրառելի են ինչպես կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսության, այնպես էլ մասնավոր գյուղացիական տնտեսաձները: Ինչպիսին պետք է լինի հողի սեփականության ձնը: Նախ նշենք, որ հողօգտագործման կամ տնտեսության ձները միշտ չէ, որ համընկնում են հողի սեփականության ձներին: Հողատիրության ձների պատմությունից մեզ հայտնի է, որ մասնավոր հողօգտագործումը կամ տնտեսությունը կարող են չհամընկնել մասնավոր հողատիրության հետ, ճիշտ այդպես էլ համայնական (կոլեկտիվ) հողօգտագործումը կամ համայնական տնտեսությունը կարող է չհամընկնել հողի համայնական սեփականության հետ: Այլ խոսքով, հողը, որպես սեփականության օբյեկտ, միշտ չէ, որ համընկնում է հողօգտագործման հետ՝ որպես տնտեսության օբյեկտ: Օրինակ, հողի սեփականության իրավունքը պատկանում է մեկին, սակայն նույն հողի վրա տնտեսություն է վարում մեկ ուրիշը, այսինքն՝ հողատիրության իրավունքի տերը ն հողօգտագործման իրավունքի տերը տարանջատված են տարածքային առումով: Կարծում ենք, Հայաստանի ազատագրված շրջաններում ամբողջ հողը պետք է հայտարարվի պետական սեփականություն, որը տրվում է վարձակալության սկզբունքով գյուղացիներին կամ դրանց խմբերին, կոլեկտիվներին: Հիշյալ շրջաններում հողի սեփականաշնորհման հիմնախնդիրը լուծելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի քանի կարնոր հանգամանք. 1. Այդ շրջանների բնակեցումը նոր է սկիզբ առել, ուստի դժվար է որոշել հողային ֆոնդի ն բնակչության թվաքանակի նույնիսկ մոտավոր հարաբերակցությունը այսօր, հետնաբար նան՝ մեկ հողաբաժնի մոտավոր չափը: 2. Նորաբնակները միշտ չէ, որ միանգամից ամրանում են տեղում, նրանց մի մասը չի հարմարվում ն հետ է վերադառնում: Նրանց փոխարինում են մյուսները: Այս պատճառով գյուղական համայնքի կայուն թվակազմը դեռնս չի ձնավորվել, այն դեռնս ժամանակ է պահանջում:

3. Նշված պայմաններում գյուղական նորաստեղծ համայնքները դեռնս չեն կարող կողմնորոշվել տնտեսաձների ընտրության հարցում, ուստի գյուղատնտեսական հողերը առանձին ընտանիքների միջն մասնատելու-կոտորակելու դեպքում ի սկզբանե լուրջ ն արհեստական դժվարություններ կստեղծվեն հետագայում այդ մասնատված հողակտորների խոշորացման ն խոշոր արտադրություն կազմակերպելու ճանապարհին: Նշված հանգամանքները թելադրում են առայժմ ձեռնպահ մնալ նորաբնակ շրջաններում հողի համատարած սեփականաշնորհումից, ավելի ճիշտ, տարբերակված քաղաքականություն կիրառել բնակավայրերից ներս ն բնակավայրերից դուրս գտնվող հողերի նկատմամբ: Առաջին կարգի, այն է՝ տնամերձ հողերը, կարելի է անմիջապես սեփականաշնորհել նորաբնակ ընտանիքներին: Միննույն ժամանակ, բնակավայրերից դուրս գտնվող խոշոր հողային զանգվածները պետք է հայտարարվեն պետական սեփականություն ն երկարատն (10-20 տարով) վարձակալական սկզբունքով տրվեն մասնավոր կամ կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսություններին: Վարձակալական հողի վրա մասնավոր գյուղացիական տնտեսության կազմակերպումը դարերով փորձված այն դասական դպրոցն է, որով անցել է բոլոր զարգացած երկրների ագրարային զարգացումը: Մի դպրոց, որն ընտրում է, սովորեցնում ն կոփում մասնավոր գյուղացիական տնտեսության ընտրյալներին ն, ի վերջո, օգնում հանձնել լավ հողը լավ գյուղացուն, բացահայտել ն առանձնացնել իսկական արդյունավետ հողատիրոջը ձնական-իրավական հողատիրոջից: Այդ բոլորը բնական ճանապարհով հասունացնում է մասնավոր սեփականատիրոջը ն մասնավոր սեփականությունը, որից հետո այդ կատեգորիան ստանում է իրավական ձնակերպում: Հանգամանքների բերումով Հայաստանի Հանրապետությունը շրջանցեց ն «խուսափեց» վարձակալական հողօգտագործման փուլից ն համայնատիրական հողատիրությունից միանգամից թռիչք կատարեց դեպի մասնավոր հողատիրություն՝ հռչակելով ն իրականացնելով հողի համատարած մասնավորեցում: Սակայն այդ թռիչքը իրականում ուներ գերազանցապես քաղաքական ն իրավական նշանակություն, որը զուրկ էր տնտեսական բովանդակությունից: Այժմ, համատարած սեփականաշնորհումից 12 տարի անց, պարզ է դառնում, որ հռչակված ավելի քան 330 հազար իրավական հողատերերից իրական արդյունավետ հողատերեր են, լավագույն դեպքում, գյուղացիական տնտեսությունների 1/10 մասը: Վերջիններս են կազմում մասնավոր սեփականություն ն ագարակատերերի (ֆերմերների) իրական դասակարգը:

Ամփոփենք: 1. Հողի մասնավոր սեփականությունը պատմական կատեգորիա է ն իր լինելիության ընթացքում անցել է հողատիրության ն հողօգտագործման տարբեր փուլերով ն դրանց համապատասխան ձներով: Այդ փուլերը ն ձները ունեն ոչ միայն պատմական, այլն տրամաբանական նշանակություն ն հատկապես պարտադիր են հողային բարեփոխումների արդի ժամանակաշրջանում: Այդ պատմությունը համառոտ ն խտացված կրկնվում է յուրաքանչյուր սերնդի կյանքի ընթացքում: 2. Ինչպես կյանքն է վկայում, մասնավոր սեփականության իրավունքը հնարավոր է հռչակել (ինչպես նան վերացնել) պետական օրենսդրական ակտով, սակայն այն չի ունենա տնտեսական բովանդակություն, մինչն չանցնի մասնավոր տնտեսավարման ն մասնավոր հողօգտագործման շատ թե քիչ երկարատն փուլով, որի ընթացքում իրավական հողատերը կդառնա իրական, արդյունավետ հողատեր: Այդ կերպարանափոխման մեջ մեծ է հողի վարձակալության դերը, որը հողատիրության ն հողօգտագործման մշտական ուղեկիցն է, ն որը, ցավոք, շրջանցվել է կամ խիստ անավարտ է կիրառվել մեր հանրապետությունում իրականացված հողային բարեփոխումների արագացված գործընթացներում: 3. Հողատիրության ն հողօգտագործման ճիշտ ձների կիրառումը առանձնահատուկ կարնոր նշանակություն ունի Հայաստանի ազատագրված շրջաններում, որոնց բնակեցումը ն հողօգտագործումն այսօր ընթանում է տարերային, չկանոնակարգված եղանակով: Այդ շրջանների գյուղատնտեսական հողերի սեփականաշնորհումը նորաբնակներին (ինչպես այժմ է կատարվում) սխալ է մի շարք նկատառումներով, այդ թվում նան այն, որ հողային զանգվածների մասնատումը, կոտորակումը բացառում կամ խիստ դժվարացնում է հեռանկարում այդ բնակավայրերում խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կազմակերպումը (մասնավոր-ագարակային կամ կոլեկտիվ գյուղացիական), ուստի ն հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը: Ելնելով ասվածից՝ այժմ ն հեռանկարում նորաստեղծ գյուղական բնակավայրերում տարբերակված մոտեցում պետք է սահմանել տնամերձ հողային տարածքների ն բնակավայրից դուրս խոշոր հողային զանգվածների նկատմամբ: Առաջին կարգի հողերը կարելի է անմիջապես սեփականաշնորհել նորաբնակներին: Միաժամանակ, խոշոր հողային զանգվածները պետք է հայտարարվեն պետական

սեփականություն ն վարձակալությամբ տրվեն համայնքին, մասնավոր կամ կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսություններին: Տարիների փորձը ցույց կտա, թե երբ ն ինչ եղանակով կարելի է իրականացնել հիշյալ հողային տարածքների սեփականաշնորհումը: Այդպիսի հողային քաղաքականության կիրառումով թերնս կարելի է ազատագրված շրջաններում խուսափել այն սխալներից, որոնք թույլ տրվեցին Հայաստանի կենտրոնական շրջաններում հողի համատարած սեփականաշնորհման ընթացքում:

6. Ագրարային բարեփոխումները ն ճգնաժամը Ռուսաստանում Ագրարային բարեփոխումների հիմքը հանդիսացավ պետական ն կոոպերատիվ սեփականության սեփականաշնորհումը: 1991թ. դեկտեմբերին ընդունված օրենքով կոլտնտեսությունները ն պետական (սովետական) տնտեսությունները վերակազմավորվեցին բաժնետիրական ընկերությունների, ընկերակցությունների (գյուղատնտեսական), կոոպերատիվների, գյուղատնտեսական միավորումների (միությունների): Կոլեկտիվ ն պետական տնտեսությունների աշխատողներին իրավունք էր տրվում, առանց կոլեկտիվի կամ նրա վարչության համաձայնության, դուրս գալ հանրային տնտեսությունից՝ իր հասանելիք հողաբաժնով ն ունեցվածքով՝ գյուղատնտեսական տնտեսություն կազմակերպելու համար (այդ իրավական ակտով 85 տարի անց վերականգնվեց Ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմի հայտնի դրույթը՝ խուտորային տնտեսությունների կազմակերպման իրավունքի մասին): Ագրարային ռեֆորմի 1-ին փուլն ավարտվեց նրանով, որ 1995 թ. երկրի կոլեկտիվ ն պետական տնտեսությունների շուրջ 709-ը վերակազմավորվեց՝ ընդունելով ընկերակցությունների, բաժնետիրական ընկերությունների, կոոպերատիվների իրավա-կազմակերպչական ձն. դրանք ավելի քան 17000 «նորաձն» ձեռնարկություններ էին: Բացի դրանից, շուրջ 10000 տնտեսություններ պահպանեցին նախկին կոլտնտեսային-սովխոզային կարգավիճակը՝ հողի ն ունեցվածքի նկատմամբ կոլեկտիվ-բաժնեմասային սեփականության հիման վրա: Վերջապես, նս 313 պետական (սովետական) տնտեսություններ ընդունեցին կոլեկտիվության կարգավիճակ: Գյուղացիական անհատական-ագարակային (ֆերմերային) տնտեսությունների թիվը չնայած արագորեն ավելանում է, սակայն

1995 թ. դրանց թիվը չէր անցնում 280 հազարից: Դրանց բաժին է ընկնում երկրի գյուղօգտագործելի հողերի 5.29-ը ն գյուղարտադրանքների ընդհանուր ծավալի 29-ը: Ավանդական տնտեսաձների՝ կոլեկտիվ, պետական ն միջտնտեսային ձեռնարկությունների բաժինը գյուղատնտեսական հողատարածությունների մեջ վերջին տարիներին նվազել է 989-ից մինչն 299: Մյուս, վերակազմավորված տնտեսաձների բաժինը կազմում է 549, պետական տնտեսություններինը՝ 119: Արդյունքում՝ նոր իրավական-կազմակերպական ձնի վրա ստեղծված գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները զբաղեցնում են բոլոր հողերի շուրջ 669-ը, որոնք թողարկում են գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 75-809-ը: Այդ տվյալները վկայում են, որ հիշյալ «նորաձն» ձեռնարկությունները կազմում են Ռուսաստանի ագրարային հատվածի իրական հիմքը, ինչը ն կանխատեսում էին ռուս ∗ հայտնի ագրարային-տնտեսագետները: Այսպիսով, ագրարային բարեփոխումների առաջին փուլը Ռուսաստանում արտահայտվեց կոլեկտիվ-համայնատիրական սեփականության ձնի փոփոխությամբ. ձնավորվեց կոլեկտիվ-փայատիրական սեփականության ձնը, այսինքն՝ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների իրավական կարգավիճակը փոփոխվեց՝ առանց տնտեսական-տնտեսավարման հարաբերությունների արմատական վերափոխման, պարզապես ագրարային ճյուղի յուրաքանչյուր աշխատողին հատկացրին հանրային տնտեսության ունեցվածքի ն հողատարածության մեջ նրա մասնաբաժինը՝ սեփականության իրավունքով: Հատկապես աչքի է ընկնում գյուղացիական, այդ թվում՝ ֆերմերային տնտեսությունների ցուցանիշների շարժը, որի շնորհիվ նրանց արտադրանքի ծավալը արագորեն ավելանում է: Հանրային տնտեսաձների կազմալուծման պայմաններում գյուղատնտեսության մասնավոր հատվածի արագ զարգացումը այն փրկօղակն է, որն այսօր գոյատնման միջոցներ է տալիս ոչ միայն գյուղի, այլն քաղաքի բնակչությանը: Ինչպիսին էր ամբողջությամբ գյուղատնտեսության զարգացման շարժը ագրարային ռեֆորմի իրականացման վերջին 9-10 տարիների ընթացքում: Պետք է խոստովանել, որ այդ շարժը բացասական ∗

Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունը այն համատեղ (կոլեկտիվ) ձեռնարկությունն է, որն ստեղծվում է նրա մասնակից անդամների ներդրած գույքի, ֆինանսական միջոցների հավաքագրման (կենտրոնացման) հիման վրա: Գործունեության արդյունքը (եկամուտը) բաժանվում է ըստ մասնակիցների փայաբաժինների (բաժնետոմսերի), իսկ ձեռնարկության սնանկացման դեպքում ընկերության անդամները պատասխանատվություն են կրում իրենց փայաբաժինների (բաժնետոմսերի) արժեքի չափով:

էր: Դրա մասին են վկայում հետնյալ թվերը. նշված ժամանակահատվածում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը նվազեց 2 անգամ, հացահատիկի ցանքատարածությունները կրճատվեցին 15 մլն հեկտարով, իսկ ամբողջ վարելահողերի տարածությունը՝ 30 մլն հեկտարով (դրանք լքված հողերն են), հացահատիկի բերքատվությունը 1 հա հաշվով նվազեց մինչն 11,5 ցենտներ, ինչը 1913թ. մակարդակն է, տրակտորների քանակը նվազեց 178 հազարից մինչն 9,6 հազարի ն այլն: Քիմիական պարարտանյութերի օգտագործումը կրճատվեց 10 անգամ: Ներքին շուկայի ազատականացման պայմաններում նման անկումը պետք է հանգեցներ ն իրականում հանգեցրեց արտասահմանյան պարենային ապրանքների ներմուծման ծավալների կտրուկ ավելացման, դրանք պարզապես գրավեցին ներքին շուկան: Երկրի առաջ ծառացավ երկրի պարենային անվտանգության հարցը: Այսպիսով. ագրարային ռեֆորմի իրականացման ընթացքում ծնված նոր կամ «նորացված» տնտեսաձները որքան էլ արդյունավետ էին առանձին վերցրած, այնուհանդերձ չկարողացան կանխել երկրի գյուղատնտեսության շեշտակի անկումը, կանխել ագրարային ճգնաժամը: Ի դեպ, գրեթե նույն ժամանակաշրջանում տեղի ունեցավ հայաստանյան ագրարային ռեֆորմը ն ագրարային ճգնաժամը: Ագրարային ճգնաժամ են վերապրում ոչ միայն Ռուսաստանը ն Հայաստանը, այլն ԱՊՀ մյուս երկրները: Այսպես, ըստ պաշտոնական աղբյուրների, ԱՊՀ երկրների գյուղատնտեսությունը 1996թ. կազմում էր 1990թ. մակարդակի ընդամենը 379-ը, այդ թվում՝ Ռուսաստանում այն կազմում էր 389, Մոլդովայում՝ 40, Ադրբեջանում ն Ղազախստանում՝ 46, Վրաստանում՝ 359 ն այլն: Դրա հետ միաժամանակ տեղի ունեցավ ԱՊՀ երկրների արդյունաբերության մեծ անկում ն դրա ճյուղային կառուցվածքի վատթարացում, զգալի չափով նվազեց նրա ժամանակակից վերամշակող ճյուղերի տեսակարար կշիռը ն հակառակ դրան, մեծացավ արդյունահանող ճյուղերի տեսակարար կշիռը: Դրա հետնանքով վատթարացավ նան արտաքին առնտրի կառուցվածքը, մասնավորապես՝ համեմատաբար ավելացավ հանքահումքային ապրանքների արտահանումը ն խիստ կրճատվեց պատրաստի արտադրանքի արտահանումը. վերջինս պարզապես դարձավ անմրցունակ ոչ միայն արտաքին, այլն ներքին շուկայում: Ներքին շուկան շուտով հեղեղվեց արտասահմանյան ապրանքներով: Պարենային ապրանքների ներքին շուկան անցավ օտարերկրյա ապրանքարտադրողների ձեռքը: Ռուսաստանում 1995թ. պարենային ապրանքների առնտրաշրջանառության 409-ից ավելին կատարվում էր ներմուծվող ապ136

րանքների հաշվին: Պարենային ապրանքների սպառումը ՌԴ-ում կրճատվեց շուրջ 1/3-ով, մեկ շնչի հաշվով դրանց ընդհանուր սպառումը կազմեց օրական 2500 կալորիայից պակաս: Ներմուծվող ապրանքների բաժինը խոշոր քաղաքներում կազմում էր 509, իսկ Մոսկվայում՝ 809: Նշված տխուր իրողությունը ագրարային ճգնաժամի արդյունք է, որն ուղեկցում է ԱՊՀ երկրներում իրականացվող ագրարային ռեֆորմը, իսկ ավելի լայն իմաստով, տնտեսական ռեֆորմը: Սակայն դժբախտության պատճառը բնավ էլ բարեփոխումները (ռեֆորմները) չեն, այլ դրանց իրականացման եղանակը, ժամկետները ն ձները: Նախորդ բաժնում մենք անդրադարձանք, մասնավորապես Հայաստանում ագրարային ճգնաժամի պատճառներին: Կարելի է ենթադրել, որ ԱՊՀ յուրաքանչյուր երկրում գոյություն ունի ագրարային ճգնաժամի «սեփական» առանձնահատուկ պատճառաբանությունը: Միաժամանակ, կասկածից վեր է, որ ագրարային ճգնաժամն ԱՊՀ տարածքում ունի ընդհանուր բնույթ, ուստի ն պետք է ունենա ընդհանուր պատճառ կամ պատճառներ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին մայրցամաքի տարբեր երկրներում իրականացված ագրարային բարեփոխումների փորձի տարրական վերլուծությունը թույլ է տալիս առանձնացնել այդ բարեփոխումների հաջողության կամ ձախողման առնվազն մեկ կարնորագույն գործոն, որը, մեր կարծիքով, համառոտ կարելի է բնութագրել երկու բառով. բարեփոխումների պետական պլանավորում, նախապատրաստում ն կանխամտածված իրականացում: Առանց այդպիսի նախապատրաստական կազմակերպական աշխատանքի՝ ցանկացած իդեալական բարեփոխման իրականացումը դատապարտված է ձախողման կամ խեղաթյուրման, ինչը ն տեղի ունեցավ Հայաստանում: Իսկապես, Հայաստանում ընդունված հողային օրենսգիրքը ն գյուղացիական տնտեսության մասին օրենքը (1991թ.) ճանաչվեցին այն ժամանակ ԽՍՀՄ-ում լավագույնը, կատարյալը: Սակայն դրանց ~ հանպատրաստի, հախուռն ն արագացված իրականացումը, ավա ղ, պսակվեց չափազանց անցանկալի ն անսպասելի ձախողված արդյունքներով՝ մեկ պարզ պատճառով. ագրարային ռեֆորմը տեսականորեն թերնս լավագույնն էր, սակայն գործնականում կիրառվեց շտապողականությամբ ն արմատական սխալներով՝ առանց նախադրյալների ստեղծման նախապատրաստական աշխատանքի: Իսպառ բացակայում էր օրենքի գործնական կիրառման հայեցակարգ ն ծրագիր: Արդյունքում՝ ռեֆորմը ձախողվեց, իսկ Հայաստանի գյուղատնտեսությունը հայտնվեց խորը ճգնաժամի մեջ, այդ ճյուղը դեռնս չի վերականգնել 1990թ. մակարդակը: Արդյունքում՝ տնտեսական ռեֆորմը տնտեսական առաջընթացի փոխարեն

պսակվեց տնտեսության հետընթաց շարժումով ն երկարատն լճացումով: Վարար գետի ափին հայտնվում են երկու գյուղացի՝ յուրաքանչյուրը շաքարի պարկով ծանրաբեռնված գրաստով: Մեկը համարձակորեն նետվում է գետի ալիքների մեջ, մաքառելով ճեղքում դրանք, ի վերջո հայտնվում մյուս ափին՝ թրջված ու վիրավոր՝ բեռը հանձնելով անողոք ալիքներին: Մյուս գյուղացին ուշադիր ուսումնասիրում է գետը ամբողջ երկարությամբ, ընտրում հոսանքի առավել հարմար, ծանծաղ տեղը ն զգուշորեն մտնում գետը՝ հետնից քարշ տալով բեռնված գրաստը: Ի վերջո հասնում է մյուս ափը՝ ինքն անվնաս ու բեռնված գրաստը հետնից: Ագրարային ռեֆորմի հեղինակները Հայաստանում գետն էին նետվում առաջին գյուղացու նման, արդյունքում կորցնելով իրենց նախասկզբնական բեռը ն մյուս ափ հասնելով դատարկ ուսապարկով:

ԳԼՈՒԽ 4

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱՆ ԵՎ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

1. Ագրարային շուկայի արդի նկարագիրը

1.1. Պետակա՞ն, թե՞ շուկայական կարգավորում Շուկան ամենուրեք է, որտեղ կա ապրանքների ն ծառայությունների փոխանակություն: Երբ նախամարդը որսորդությունից անցավ գյուղատնտեսության, ն հատկապես երկրագործության, նա դրանով հավաքչական տնտեսությունից անցում կատարեց արտադրության կազմակերպման, տեղի ունեցավ աշխատանքի առաջին խոշոր հասարակական բաժանումը: Արհեստների ն առնտրի առաջացումը ն անջատումը նշանավորեցին հասարակական աշխատանքի բաժանման հաջորդ պատմական փուլերը: Արհեստների ն առնտրի առանձնացումը իր հերթին քաղաքների գոյացման, քաղաքային ն գյուղական բնակչության բաժանման սկիզբը դրեց: Այստեղից երնում է, որ շուկայական առնտուրը, արհեստների, հետագայում նան արդյունաբերության զարգացումը քաղաքագոյացման հիմնական տնտեսական գործոններն են հանդիսացել: Շուկայի զարգացման պատմությունը սոսկ պատմություն չէ, այն այսօր էլ դեռնս իր արտահայտությունն է գտնում մեր իրականության մեջ, հատկապես ճգնաժամային պահերին, երբ ապրանքափոխանակությունը փրկօղակի դեր է խաղում գյուղի ն քաղաքի, արտադրողների ն սպառողների միջն տնտեսական կապերի խափանման դեպքում: ∗ Պատմական անցյալի ն արդի ժամանակաշրջանի շուկայական կապերի միջն կա առնվազն մեկ արմատական առանձնահատկություն. եթե անցյալում շուկա էր հանվում հասարակական արտադրանքի չնչին մասը, նրա ավելցուկը, այսօրվա արդյունաբերական ն հետարդյունաբերական դարաշրջանում շուկա է մտնում հասարակական համախառն արդյունքի ճնշող մասը, քանզի բնատնտեսությունն իր տեղը զիջել է համատարած ապրանքային տնտեսությանը: Այստեղից պարզ է, որ փոխվել է շուկայի դերը հասարակական արդյունքի վերարտադրության համակարգում: Եթե նախկինում շուկան ն շուկայական կապերը ածանցյալ նշանակություն ունեին տնտեսական կապերի մեջ, այսօր դրանք ունեն վճռական նշանակություն:

∗

Հայտնի է, օրինակ, որ ոչ հեռու անցյալում (մասնավորապես՝ Հայրենական պատերազմի տարիներին) Արարատյան դաշտի ն լեռնային շրջանների միջն գոյություն ուներ ուղիղ ապրանքափոխանակություն: Միննույն ժամանակ, լեռնային շրջանների ազատ աշխատուժը, հատկապես գարնան ն աշնան ամիսներին աշխատանքի էր մեկնում արոտային դաշտի կոլեկտիվ ն անհատական գյուղացիական տնտեսություններ՝ ստանալով դրա դիմաց բնավարձ:

Ասվածն իր արտահայտությունն է գտել հասարակական տնտեսության երկու տարբեր հայեցակարգերի (մոդելների) մեջ: Այսպես, ըստ վերարտադրության մարքսյան մոդելի (ՄՀՇ+Մ+M)՝ տնտեսական զարգացման գլխավոր օղակը, ելակետը՝ արտադրության զարգացումն է, որը ապահովում է շուկայական առաջարկը, որն էլ իր հերթին ձնավորում է համապատասխան պահանջարկը, ապահովում արտադրված արդյունքի իրացումը, սպառումը, հետնապես նան՝ մարդկանց բարեկեցության որոշակի մակարդակը: Կարելի է ասել, որ այդ մտածելակերպը բնորոշ էր 19-րդ դարին: 20-րդ դարի 30-ական թվականներին ձնավորվեց մեկ այլ տնտեսական մտածելակերպ ն տնտեսական մոդել, որի հիմնադիրն էր անգլիացի տնտեսագետ Ջ. Քեյնսը: Ըստ Ջ. Քեյնսի՝ տնտեսական մոդելի զարգացման գլխավոր օղակը հասարակական, շուկայական պահանջարկն է՝ սպառումը: Տնտեսական զարգացման ելակետը սպառողական պահանջարկի խթանումն է անհատ սպառողների, ներդրողների (կապիտալիստների) ն կառավարության կողմից (ՄՀՇ+|+G): Նկարագրված երկու տնտեսական մոդելները արտահայտում են երկու տնտեսական դարաշրջանների տնտեսական մտածողության տարբերությունը: Առաջինը նախապատվությունը տալիս է մարդարտադրողին ն արտադրության զարգացումը դիտում է որպես ինքնանպատակ, բոլոր խնդիրների լուծման գլխավոր միջոցը: Մինչդեռ երկրորդը նախապատվությունը տալիս է մարդու սպառմանը, նրա սպառողական պահանջմունքների բավարարմանը՝ սպառումը դիտելով որպես տնտեսական զարգացման գլխավոր նպատակ ն միաժամանակ այդ զարգացման գլխավոր խթան: Իզուր չէ, որ ժամանակակից կապիտալիզմը բնութագրվում է որպես «սպառողական հասարակություն»: Մի կողմ թողնելով հիշյալ բնորոշման գնահատումը ∗, նշենք այնուհանդերձ, որ շուկայի ն սպառողական խթանի քեյնսյան տեսակետը միանգամայն համահունչ է մեր երկրի անցումային շրջանի տնտեսական (այդ թվում՝ ագրարային) բարեփոխումների այսօրվա հիմնախնդիրներին: Երկու բառով ասած, ինչպես տնտեսական զարգացման, այնպես էլ հատկապես գյուղատնտեսության զարգացման հիմնախնդիրներն ամենից առաջ հանգում են իրացման շուկայի հիմնախնդրին: ∗

Հասարակական արժեքների առումով, այդ բնորոշումը բնավ էլ չի վկայում տվյալ հասարակության կատարելության մասին: ԱՄՆ-ի երջանկահիշատակ նախագահ Ջ. Քենեդին ափսոսանքով էր նշում, որ «ցավոք սրտի, մեզանում մարդը հաճախ գնահատվում է նրանով, թե ինչքան է նա սպառում, վերցնում հասարակությունից ն ոչ թե նրանով, թե ինչ է տալիս հասարակությանը»:

Ագրարային բարեփոխումների ն դրանց կենտրոնական օղակի՝ հողի ն մյուս արտադրամիջոցների արագ ն համատարած սեփականաշնորհման նպատակը ամբողջատիրական վարչական տնտեսակարգից ազատական-շուկայական տնտեսակարգին անցումն էր: Սակայն համայնավարական սեփականության փլատակների վրա 90-ական թթ. ընթացքում ծնվեց նոր գաղափարախոսություն, որի համաձայն՝ եթե մինչ այժմ տնտեսության զարգացման բոլոր հարցերը կարգավորվում էին վերնից եկող հրահանգներով, ապա մասնավոր սեփականության հաստատումով բոլոր հարցերը կարող են ն պետք է լուծվեն շուկայի միջոցով: Պետք է ասել, որ այդ գաղափարախոսությունը կարծես թե առավել չափով վերաբերում էր գյուղատնտեսությանը, չէ՞ որ գյուղատնտեսությունը ազատ (կատարյալ) շուկայական մրցակցության դասական ոլորտն է, ինչպես ընդունված է ասել՝ այդ մրցակցության վերջին ամրոցը: Մինչդեռ հանրահայտ է նան այն իրողությունը, որ ազատ շուկայական մրցակցությունը գրեթե միշտ բացասաբար է անդրադառնում գյուղատնտեսության ն գյուղացիության վրա: ՀՀ հողային բարեփոխումների ընթացքում գյուղատնտեսությունը բացահայտ հետընթաց ապրեց, տեղի ունեցավ նրա արտադրողական ուժերի մեծ անկում, ինչպես նան գյուղացիության սոցիալ-տնտեսական վիճակի շեշտակի վատթարացում: Երկիրը մտավ նոր ն տնական ագրարային ճգնաժամի մեջ: Ստեղծված իրավիճակի համար հասարակությունը մեղադրում է պետությանը: Դրանում ճշմարտության մեծ բաժին կա, թեկուզն այն պատճառով, որ տասնամյակներ շարունակ պետությունն էր պատասխանատվություն կրում երկրի տնտեսության վիճակի համար: Ուրեմն, կարո՞ղ է այդ պատասխանատվությունից ազատվել լոկ այն պատճառով, որ արդեն «շուկան» էր գործում: Իհարկե ո՛չ, չի կարող: Ո՞րն է պետության օբյեկտիվ դերը շուկայական տնտեսակարգի պայմաններում, հատկապես այդ տնտեսակարգի ձնավորման անցումային ժամանակաշրջանում, որը մենք այսօր ապրում ենք: Տնտեսագիտությանը ն տնտեսական պատմությանը հայտնի են երեք հիմնական մոտեցումներ: Ըստ առաջին մոտեցման, տնտեսությունն առավել արդյունավետ է գործում տնտեսավարող սուբյեկտների ն շուկայի մասնակիցների լիակատար տնտեսական ազատության պայմաններում, երբ շուկայական մրցապայքարը բնական ճանապարհով (տարերայնորեն) ընտրում ն առաջ է մղում մրցունակ ապրանքարտադրողներին ն պատժում անմրցունակներին, ձախորդներին: Ազատ շուկայական մրցակցության «անտեսանելի ձեռքը» տարերային եղանակով կարգավորվում է տնտեսական կյանքը:

Ադամ Սմիթի այդ տեսությունը տնտեսագիտության մեջ գերիշխեց շուրջ 200 տարի, մինչն 20-րդ դարի սկիզբը: Ըստ երկրորդ մոտեցման՝ տնտեսությունն առավել արդյունավետ է գործում պետական անմիջական վարչական կարգավորման պայմաններում, երբ տնտեսական ն սոցիալական խնդիրները լուծվում են վերնից սահմանվող հրահանգների ն նորմատիվների հիման վրա, հաստատական տնտեսության եկամուտները բաշխելու, ընդհանրապես արտադրության ն բաշխման բոլոր հարցերը կենտրոնից լուծելու միջոցով: Եթե առաջին մոտեցումը հիմնված էր լիակատար տնտեսական-շուկայական օրենքների վրա, ապա երկրորդը՝ տնտեսական կյանքի արտատնտեսական, վարչական կարգավորման վրա: Պետք է ասել, որ երկու ծայրահեղ մոտեցումներն էլ ի վերջո մերժվեցին ժամանակակից տնտեսության ն տնտեսագիտության կողմից: Պետության բացարձակ, անվերապահ դերի վերաբերյալ մոտեցումը որդեգրվել էր ԽՍՀՄ ղեկավարության կողմից ն մերժվեց նրա տնտեսության կառավարման 70-ամյա փորձի ձախողումով, համայնավարական տնտեսակարգի փլուզումով: Ինչ վերաբերում է ազատական շուկայական տնտեսության առավելության մոտեցմանը, ապա դրա ճակատագիրը ավելի բարդ է: Դեռնս 20-րդ դարի 30-ական թթ. այն մերժվեց 20-րդ դարի մեծ տնտեսագետ Ջ. Քեյնսի կողմից, որը հիմնավորեց շուկայական տնտեսության օրենքներով կապիտալիզմի հետագա զարգացման անհնարինությունը, ժամանակակից տնտեսության պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը: Պատահական չէ, որ այդ ուսմունքը դրվեց Արնմուտքի պետությունների տնտեսական քաղաքականության հիմքում ն իշխեց շուրջ 40 տարի: Զանազան ճշտումներով ն վերապահումներով հանդերձ, այդ մոտեցումը շարունակում է կիրառվել նան այսօր: Հենց դա էլ ստիպում է խոսել տնտեսագիտության երրորդ մոտեցման մասին, որի ռազմավարական հիմնականխնդիրը տնտեսության պետական ն շուկայական կարգավորման զուգակցման տարբերակների որոնումն է: ∗ Այդ տարբերակներն, ինչ խոսք, նույնը չեն տարբեր տարածաշրջանների ն երկրների համար: Եվ այսպես, որն է հիմնական եզրակացությունը: 1. Ժամանակակից տնտեսության բնականոն զարգացումը ենթադրում է շուկայական օրենքների ն պետական կարգավորման լծակների համադրում, փոխլրացում, ըստ որի՝ շուկայական օրենքները խթանում են տնտեսության զարգացումն ու առաջընթացը, իսկ ∗

Ա. Մարկոսյան, «Պետությունը ն շուկան», Երնան, 2000թ.:

պետական կարգավորումը նպատակաուղղվում է սոցիալական արդարության հաստատմանը, ծայրահեղությունների մեղմմանը: 2. Ասվածն ավելի կարնոր է գյուղատնտեսության ոլորտի զարգացման համար, նկատի ունենալով այս ոլորտի խոցելիությունը ազատ շուկայական մրցապայքարի ընթացքում: Ուստի ն այս ճյուղի զարգացումը կարգավորելու հարցում պետության դերը պետք է լինի ավելի ակտիվ ն ավելի անմիջական: 3. Վերջապես, տվյալ դեպքում գործ ունենք ոչ թե սովորական, այլ առանձնահատուկ իրավիճակի հետ, այն տնտեսության ձնավորման անցումային ժամանակաշրջանի հետ, որը համընկել է տնական ագրարային ճգնաժամի հետ: Իսկ դա օբյեկտիվորեն պահանջում է հակաճգնաժամային պետական ծրագրի մշակում ն իրականացում ազգային տնտեսության այս կարնորագույն ճյուղում: Զարգացած երկրների փորձից հայտնի է, որ տնտեսության ճգնաժամային կամ այլ արտակարգ իրավիճակներում պետությունն ուժեղացնում է տնտեսության կարնոր որոշ ճյուղերի ազգայնացման, կենտրոնացման քաղաքականությունը, մինչդեռ խաղաղ, բնականոն զարգացման պայմաններում, ընդհակառակը, պետությունը խրախուսում է տնտեսության ապակենտրոնացումը՝ ավելացնելով մասնավոր հատվածի տնտեսական ներուժը, որն առավել արդյունավետ է գործում պետական հատվածի համեմատությամբ: Պատմական հանգամանքների բերումով, Հայաստանում իրականացված տնտեսական բարեփոխումները, սեփականաշնորհումը համընկան հայ-ադրբեջանական հակամարտության, պատերազմի ն տնտեսական շրջափակման հետ: Ինչպիսի՞ տնտեսական քաղաքականությունն էր համապատասխանում այդ իրավիճակին: Կարելի է վստահորեն ասել. տնտեսության համատարած սեփականաշնորհումը չէր համապատասխանում այդ արտակարգ իրավիճակին: Անցումային ն ճգնաժամային այս փուլում իրականացված հողի ն այլ ռեսուրսների համատարած սեփականաշնորհումը չստեղծեց ն չէր կարող ստեղծել իրական մասնավոր հողատիրության զանգվածային տնտեսաձն, որի ձեռքին հողը կծառայեր որպես կապիտալ ն ոչ թե սոսկ գոյության կենսամիջոց: Այսօրվա հարյուր հազարավոր գյուղացիական տնտեսությունների մեջ մատների վրա կարելի է հաշվել նման խոշոր հողատերագարակատերերի: Հավաքական (կոլեկտիվ) տնտեսությունների թիվը չի անցնում 30-ից, այն էլ՝ անասնապահության մեջ: Բուսաբուծության մեջ կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսություններ ընդհանրապես չկան: Բացակայում են այդպիսիք նան գյուղատնտեսության ենթակառուցվածքում: Անցումային շրջանի գյուղատնտեսությունում այսօր գերիշխող են բնատնտեսական բնույթի մանր գաճաճ գյուղա143

ցիական տնտեսությունները, ցածր արտադրողական կացութաձնը: Միանգամայն պարզ է, որ այս կացութաձնը սեփական ուժերով ի վիճակի չէ հաղթահարել անցումային շրջանի բարդությունները ն դուրս գալ առաջընթացի մայրուղի: Դա հնարավոր չէ առանց պետության անմիջական աջակցության, առանց տնտեսության ծրագրային կարգավորման:

1.2. Գյուղարտադրանքի շուկան ն «գների մկրատը» Շուկան բաց տնտեսական համակարգ է, ապրանքային տնտեսության ն փոխանակության զարգացման բարձրագույն ձնը, մի միջավայր, որի «անտեսանելի ձեռքով» է իրականացվում ապրանքների ու ծառայությունների արտադրողի ն սպառողի, դրանց առաջարկի ն պահանջարկի, արժեքի ն գների, ապրանքի ծախսերի ն օգտակարության համամասնությունների ն համապատասխանության կարգավորումը: Շուկան է պարբերաբար ճշգրտում ու կարգավորում հասարակական վերարտադրության հիմնական համամասնությունները, կապիտալի, աշխատուժի ն այլ ռեսուրսների բաշխումը ն վերաբաշխումը ազգային տնտեսության տարբեր ոլորտների միջն, ինչպես նան յուրաքանչյուր երկրի տեղն ու դերը միջազգային առումով աշխատանքի բաժանման մեջ: Ագրարային շուկայի հիմնական տեսակներն են. • Գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկա (մանրածախ ն մեծածախ): • Գյուղատնտեսական տեխնիկայի ն տեխնիկական սպասարկումների շուկա: • Հողի ն ոռոգման ջրի շուկաներ: • Արտաքին շուկա: ԽՍՀՄ ագրարային համակարգի պայմաններում գյուղատնտեսական մթերքների իրացումը հիմնականում կատարվում էր պետական մթերումների (պատվերների) միջոցով: Պատվիրողը (գնորդը) ինքն էր որոշում մթերվող ապրանքների ծավալը ն մթերման գինը: Դա, ըստ էության, պետական (անազատ) շուկա էր: Գյուղացին ազատ շուկա էր հանում իր արտադրանքի չնչին մասը, որն արտադրվում էր նրա անձնական տնտեսությունում: Համայնավարական տնտեսակարգի փլուզումից հետո գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումը թողնվեց գյուղացուն, իսկ գները՝ ազատ շուկայի կամքին: Միաժամանակ ընդլայնվեցին այդ շուկայի շրջանակները, որը, սակայն, բնավ ի վիճակի չէր ընդունել ն իրացնել նորաստեղծ գյուղացիական տնտեսությունների ամբողջ ապրանքային արտադրանքը:

Ինչպես վիճակագրությունն է վկայում, վերջին տարիներին ապրանքային տեսք է ընդունում ՀՀ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 35-409-ը: Միննույն ժամանակ, գյուղատնտեսության հիմնական մասնագիտական ճյուղերի (այգեգործություն, բանջարաբուծություն) արտադրանքի հիմնական մասը (50-52 9) իրացվել է մեծածախ առնտրի օղակներում: Դրանք բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի: Առաջին խմբի մեջ են մտնում մասնավոր ձեռներեցները, այսինքն՝ վերավաճառողները, մեծածախ գնորդների-վաճառողների այն ավանդական խավը, որին առօրյայում ընդունված էր անվանել «սպեկուլյանտներ»: Գյուղատնտեսական արտադրանքի այս ամենամեծ բաժինը մինչն սպառողին հասնելը անցնում է նս մի քանի միջանկյալ օղակներով (տեղական ն շրջանային)՝ յուրաքանչյուր օղակում ավելացնելով նրա արժեքին իր բաժին ծախսն ու օգուտը, ձնավորելով գյուղատնտեսական արտադրանքի վերջնական սպառողական շուկայական գինը: Գյուղացիական տնտեսության թողարկած արտադրանքի մյուս՝ ավելի փոքր բաժինը, իրացվում է վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկություններին, որոնք տնական կաթվածահար վիճակից սկսեցին դուրս գալ ն աստիճանաբար աշխուժանալ 2000 թ. շեմին: Վերջապես, գյուղացիական արտադրանքի մի մասն իրացվում է դրսից եկող կամ հայրենական մեծածախ գնորդներին՝ արտաքին շուկա հանելու համար: Մեծածախ գնորդների այս խավը նույնպես սկսեց զարգանալ վերջին տարիներին՝ լրացնելով այն բաց տեղը, որ գոյացել էր գյուղատնտեսական արտադրանքի մթերումների պետական համակարգի փլուզումից հետո: Այդ տարերային զարգացումը անվերջ շարունակվել չի կարող, այն հուշում է մեծածախ շուկայի պետական կարգավորման անհրաժեշտության մասին, որին կանդրադառնանք հետագա շարադրանքում: Այժմ այդ շուկայի բեռնվածությունն աննախադեպ ավելացել է՝ ի հաշիվ ոչ միայն անհատ գյուղացիների, այլն մեծածախ շուկայի առնտրականների: Այստեղ գործող գները զգալի չափով բարձր են մեծածախ շուկայի գներից: Այդ մասին մոտավոր պատկերացում են տալիս հետնյալ թվերը. Գյուղատնտեսական մթերքների գները Երնանի շուկաներում (2003թ. հուլիս-հոկտեմբեր ամիսներին, 1 կգ. հաշվով, դրամ)

N

Մթերքի անվանումը

1. 2.

լոլիկ կարտոֆիլ

Մեծածախ գին

Մանրածախ գին

3. 4. 5. 6. 7.

ծիրան դեղձ խաղող միս պանիր

Ինչպես տեսնում ենք, գյուղատնտեսական արտադրանքի մեծ մասի մանրածախ գները զգալիորեն՝ 1,5-2,5 անգամ գերազանցում են մեծածախ գների մակարդակը: Այդ մանրածախ շուկայում գները սահմանվում են ոչ թե ազատ մրցակցության արդյունքում, ինչպես կարող է թվալ առաջին հայացքից, այլ թելադրվում են, ըստ էության, մեծածախ գնորդների կամքով ն ունեն խմբիշխանական-մենատիրական բնույթ: Մեծածախ ն մանրածախ գների նման մեծ տարբերությունը ոչ մի տնտեսական հիմք չունի: Իսկապես, գյուղացու եկամուտը գոյանում է մեծածախ գնից, իսկ միջնորդ-վերավաճառողի եկամուտը՝ մանրածախ գնից: Եթե նկատի ունենանք գյուղացու ն միջնորդ-վաճառողի ծախսերի տարբերությունը, ապա վստահորեն կարելի է ասել, որ մեծածախ միջնորդվաճառողի իրացրած եկամուտը առնվազն 3-4 անգամ գերազանցում է գյուղացու իրացրած եկամուտը: Դա հաստատվում է ն՛ հաշվարկներով, ն՛ շուկայական իրադրության պարզ դիտարկումով: Ինչ խոսք, հիշյալ խավի (մեծածախ գնորդների) գոյությունը օբյեկտիվ տնտեսական երնույթ է, այն կապված է երկրի ներսում աշխատանքի հասարակական բաժանման հետ ն, վերջին հաշվով, ուղղված է գյուղատնտեսական արտադրանքի զանգվածային իրացմանը: Սակայն այդ խավի գոյությունը միաժամանակ վկայում է պետականորեն կազմակերպված մեծածախ առնտրի ն մեծածախ շուկայի չգոյության մասին: ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության ծրագրերը ն ջանքերը այդ ուղղությամբ առայժմ արդյունք չեն տվել: Համեմատության համար նշենք, որ Եվրոպայում մանր առնտրական ձեռնարկություններից բացի, պետության կողմից խրախուսվում են նան խոշոր մեծածախ առնտրական կազմակերպությունները, որոնք ի վիճակի են ամբողջությամբ գնել ֆերմեր-գյուղացու արտադրանքը ն նվազագույն գնով այն հասցնել սպառողներին: Ինչ վերաբերում է մեր երկրին, ապա այստեղ գյուղացու արտադրանքը գնվում է նվազագույն գներով, որը նրան չնչին եկամուտ է ապահովում, ն սպառողին է հասցվում առավելագույն գներով, որը մեծ եկամուտ է ապահովում վերավաճառողներին: Այսպիսով, գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական իրացման ոլորտում այսօր վճռական դեր են խաղում այստեղ իշխող

առնտրական խավի սահմանած գները, դրանք, ըստ էության, մենաշնորհ (մոնոպոլ) գներ են: Գյուղի ն քաղաքի տնտեսական կապերի այս կարնորագույն ասպարեզը դուրս է մնացել պետական կարգավորումից, իսկ նրանում կատարվող տնտեսական գործարքները, ապրանքաշրջանառությունը դուրս են պետական հարկային հսկողությունից, այսինքն՝ ունեն ստվերային բնույթ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ապրանքաշրջանառությունը հանձնված է ագրարային շուկայի խմբիշխաններին: Ինչ խոսք, այս երնույթը արմատապես հակասում է հանրապետության ագրարային հատվածի զարգացման շահերին ն բնավ չի համապատասխանում կարգավորվող շուկայական տնտեսության գաղափարին: ՃՃՃ Որքան էլ կարնոր է գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական գների վերլուծությունը, այն լիարժեք պատկերացում չի կարող տալ այդ ճյուղի վիճակի մասին, մինչն այդ գները չհամեմատվեն ազգային տնտեսության մյուս ճյուղերի, հատկապես արդյունաբերական արտադրանքի գների հետ, որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսության մեջ: Գյուղատնտեսական տեխնիկայի, վառելանյութերի, քիմիկատների ն այլ ապրանքների գների ն դրանց շարժի համեմատությունը գյուղարտադրանքի գների հետ հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու գյուղատնտեսության միջճյուղային հարաբերությունների մասին, այդ թվում՝ առանձնապես կարնոր է պարզել դրանց միջն համարժեքային փոխհարաբերությունները, այսպես կոչված՝ «գների մկրատի» գոյությունը ն, ի վերջո, գյուղի ն քաղաքի տնտեսական հարաբերությունները: Այդ բազմաբնույթ հարցերից տվյալ դեպքում քննության առնենք գյուղատնտեսական տեխնիկայի գների շարժը հետսեփականաշնորհման 10 տարիների ընթացքում: «DT-75» տրակտորի բնամթերային համարժեքը 1985 ն 2002թթ. Տրակտորի շուկայական գինը (ԱՄՆ դոլար) 15000 Նույնի համարժեքը՝ բնամթերքով, տոննա Հացահատիկ Լոլիկ Խաղող 7,8 37,5 Ծիրան 12,5 37,5

Ինչպես երնում է աղյուսակից, 1985թ. Հայաստանի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները մեկ տրակտոր ձեռք բերելու համար

պետք է արտադրեին ն իրացնեին 39 տոննա հացահատիկ, իսկ 2002թ.՝ 60 տոննա, այսինքն՝ 549-ով ավելի բարձր համարժեքով: 2002 թվականին մեկ տրակտորի համար գյուղացին ստիպված էր արտադրել ն իրացնել 1,9 անգամ ավելի շատ լոլիկ ն 4,8 անգամ ավելի շատ խաղող, քան 1985թ.: «Գների մկրատը» այդ տարիներին էլ ավելի էր մեծացել՝ ի վնաս գյուղատնտեսության: Վերստին հաստատվում է, որ ճգնաժամը առավել ծանր է անդրադառնում գյուղատնտեսության վրա՝ սրելով անհամարժեքային փոխանակման բացասական հետնանքները այս ճյուղի գործունեության արդյունքների վրա: Ամփոփելով կարելի է ասել, որ գյուղի անմիջական արտադրողը իր ստեղծած արդյունքի (եկամտի) մի զգալի մասը զիջում է գյուղարտադրանքի շուկայական իրացման ժամանակ վերավաճառողներին (մանրածախ ն մեծածախ գների տարբերության միջոցով): Իսկ նույն եկամտի մի զգալի մասն էլ զիջում է գյուղտեխնիկայի շուկայում, որի շուկայական գներն աճում են ավելի արագ, քան գյուղատնտեսության արտադրանքի գները:

1.3. Գյուղարտադրանքի մեծածախ շուկայի մասին Գյուղատնտեսական արտադրանքի մեծածախ շուկայի հիմնախնդիրը մեզանում քննարկվում է արդեն շուրջ 10 տարի, սակայն դեռնս լուծում չի գտել: Դա կարելի է բացատրել երկու հիմնական պատճառներով, որոնցից առաջինը մեր երկրի ավանդական բյուրոկրատիայի՝ ամեն ինչը արգելակող գործողությունն է, որի հիմքում սեփական-անձնական շահին պետական շահը հարմարեցնելու հանգամանքն է: Իսկ երկրորդ պատճառը հավանաբար այն է, որ ազատորեն-տարերայնորեն գործող մեծածախ շուկայի գործակալները շատ ավելի ճկուն են շուկայի կոնյունկտուրայի նկատմամբ: Այսպես թե այնպես, մեծածախ ներքին շուկա առայժմ հանրապետությունում չկա: Ուստի այլընտրանքի հարց է ծագում. գուցե հնարավոր է սկսել արտաքին առնտրի ասպարեզում այն կազմակերպելուց, այսինքն՝ պետականորեն կազմակերպել գյուղարտադրանքի արտահանման մեծածախ շուկա: Այս հարցադրումն առավել նս հիմնավոր է դառնում այն պատճառով, որ ՀՀ գյուղարտադրանքի իրացման խնդիրն առավելապես կապված է արտաքին շուկայի հետ: Ի միջի այլոց, այս ոլորտում նս անհատ գործարարները բավական ուսանելի փորձ են կուտակել: Չի բացառվում նան, որ արտահանման մեծածախ շուկայի պետական կազմակերպումը օգտակար օրի148

նակ ն նախադեպ կարող է ծառայել ներքին մեծածախ շուկայի կազմակերպման համար: Հայտնի է, որ զարգացած երկրների գյուղատնտեսության առաջընթացը գտնվում է պետության ուղղակի աջակցության ներքո, դա հատկապես վերաբերում է այդ ճյուղի թողարկած արտադրանքի իրացմանը: Այս հարցում մեծ դեր է խաղում պետության կողմից երաշխիքային գների ն արտոնյալ վարկերի կիրառումը հայրենական ֆերմերային տնտեսությունների նկատմամբ: Մեր կարծիքով մեր երկրի ագրարային քաղաքականության, պետության անմիջական աջակցության առաջնահերթ ուղղությունը պետք է լինի պարենի արտահանման մեծածախ շուկայի կազմակերպումը: Նկատենք, որ գյուղատնտեսական մթերքների արտահանման մեծածախ շուկան արդեն իսկ իրողություն է, այն տարերայնորեն կարգավորվում է, մասնավորապես՝ հարնան Վրաստանից եկող անհատ ձեռներեցների կողմից, նրանց մասնագիտացված ավտոմեքենաների շարասյուները կանոնավոր իրականացնում են Արարատյան դաշտի ն հյուսիսային շրջանների գյուղացիական տնտեսությունների աճեցրած բերքի մեծածավալ գնումներ՝ նախօրոք պայմանավորված գներով: Վերջերս այդ ոլորտում հայտնվել են նան մեր հայրենական ձեռներեցները: Չնայած նրանց գործը շատ ավելի դժվար է, քանի որ հարնան հանրապետության տարածքով անցնող ճանապարհին, ավելի մեծ տրանսպորտային ծախսերից բացի, նրանք հանդիպում են նան այլ կարգի խոչընդոտների (խտրականության, դրամաշորթության ն այլն), ն անհամեմատ մեծանում է անխուսափելի վտանգների ու ռիսկի գործոնը: Հասկանալի է, որ հայրենական անհատ ձեռներեցների՝ արտահանման հետ կապված գործունեությունը սակավ եկամուտներ է բերում՝ դրսից եկողների համեմատ: Տնտեսական շրջափակումից այս եզակի ելքը չափազանց թանկ ելք է մեր երկրի համար: Կենսական անհրաժեշտություն է պետության անմիջական մասնակցությունը հիշյալ ասպարեզում: Պարենի, հատկապես գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման մեծածախ շուկայի կազմակերպումը պետության կողմից պետք է հետապնդի հետնյալ հիմնական խնդիրների լուծումը: 1. Ապահովել արտահանվող գյուղարտադրանքի անվտանգ երաշխավորված փոխադրումը հարնան «միջանցիկ» երկրների տարածքով, որը կարող է իրականացվել պետական, կոոպերատիվ կազմակերպությունների, ընկերությունների միջոցով կամ այլ հավաքական ձներով՝ նվազագույնի հասցնելով «միջանցիկ» երկրների տարածքում թալանի ն ապօրինի բռնագրավումների չափերը:

2. Հարահոս ն համակողմանի տեղեկատվության ապահովում արտաքին պարենային շուկաներում տիրող իրավիճակի մասին (հիմնական ապրանքատեսակների գների ն պահանջների ն այլն), որը պետք է ժամանակակից տեխնիկական միջոցներով (ինտերնետ) կենտրոնացվի մեծածախ շուկայի հանրապետական կենտրոնում ն սփռվի հանրապետության տարածաշրջաններ: Այս կարգի խնդիր կարող է լուծել միայն պետությունը՝ իր միջոցներով: 3. Հիշյալ տեղեկատվության հիման վրա ՀՀ գյուղացիական տնտեսություններից մեծածավալ գնումների կազմակերպումը՝ կայուն երաշխավորված գներով, դրանց նվազագույն պաշարների կուտակումը ն պահպանումը: Դա ինքնին ենթադրում է ժամանակակից մասնագիտացված պահեստարանների առկայություն հանրապետության մի քանի տարածաշրջաններում (մարզերում): Դա թույլ կտա ապահովել արտահանվող գյուղատնտեսական արտադրանքի կայուն իրացումը, խուսափել արտաքին շուկայի կոնյունկտուրային մեծ տատանումներից, ապահովել գյուղացիական տնտեսություններին կայուն դրամական մուտքեր՝ իրացվող արտադրանքից: Արտահանման մեծածախ շուկայի կազմակերպումը կպահանջի արտահանման պետական կարգավորման մեխանիզմի ստեղծում, դրա անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների ձնավորում, օրինակ՝ մասնագիտացված տրանսպորտային մշտական շարժակազմ (սեփական կամ վարձակալական), ամենօրյա ժամանակակից տեղեկատվական միջոցների, այդ թվում՝ ինտերնետային կապի, այլ շուրջօրյա ծառայությունների, այդ բոլորը սպասարկող բարձր որակավորում ունեցող կադրերի ն այլն: Հասկանալի է, որ շուկայական ենթակառուցվածքների բաղադրիչների ստեղծումը ն անխափան գործունեությունը ենթադրում են խոշոր պետական միանվագ ներդրումներ, իսկ գյուղարտադրանքի գնումների կազմակերպումը երաշխավորված կայուն գներով, ենթադրում է նան համապատասխան սուբսիդիաներ, դոտացիաներ, որոնք որոշակի նախնական փուլում չեն կարող շահույթ (եկամուտ) բերել, դրանք հիմնականում կամ ամբողջովին պետք է կատարվեն պետական բյուջեի հաշվին: Նման պլանավորված դեֆիցիտային ֆինանսավորումը կամ սուբսիդավորումը գյուղատնտեսության տնտեսական խթանման անհրաժեշտ նախապայման է ոչ միայն անցումային շրջանի համար, այլն, նախ ն առաջ, հենց այդ շրջանի համար: Հետսեփականաշնորհման տարիների ձախորդ փորձի դասերից մեկը հանգում է գյուղարտադրանքի մթերումների պետական համակարգի վերանորոգմանը, որը լուծարվեց ժամանակից շուտ: Եթե մինչն այժմ հիշյալ համակարգի վերականգնման անհրաժեշտության

մասին խոսում էին գիտնականները, այժմ արդեն այդ մասին սկսել են խոսել ագրարային ոլորտի պետական պաշտոնյաները:

1.4. Գյուղատնտեսության տեխնիկական սպասարկումների շուկա Արդի ագրարային բարեփոխումների ընթացքում տեղի ունեցան գյուղի ն գյուղատնտեսության կացութաձնային արմատական փոփոխություններ, որոնք առաջին հերթին վերաբերում էին այդ ճյուղի տեխնիկական բազիսին: Փոխվեցին արտադրության հիմնական գործոնների՝ աշխատանքի, հողի ն տեխնիկայի քանակական ն որակական փոխհարաբերությունները, համամասնությունները: Աշխատուժի քանակը միանգամից կրկնապատկվեց, եռապատկվեց, որը հողի սեփականաշնորհման ուղղակի հետնանք էր: Տեխնիկայի քանակը որոշ չափով նվազեց, սակայն, ի վերջո, հավասարակշռվեց՝ ի հաշիվ արդյունաբերության ն շինարարության մեջ թափուր մնացած տրակտորների ն այլ մեքենաների: Մշակելի հողատարածությունները, ինչպես արդեն գիտենք, զգալի չափով կրճատվեցին: Նշվածի արդյունքում տեղի ունեցավ երկու էական տնտեսական տեղաշարժ. նախ՝ անմիջապես ն աննախադեպ չափերով ավելացավ գյուղատնտեսության մեջ կենդանի աշխատուժի քանակը, երկրորդ՝ որքան էլ զարմանալի թվա, բարձրացավ գյուղատնտեսության տեխնիկազինվածության ցուցանիշը: Դա կարելի է տեսնել հետնյալ թվերից. հետսեփականաշնորհման 10 տարիների ընթացքում (1990-2000թթ.) ՀՀ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունները կրճատվեցին 516 հազ. հա-ից մինչն 366 հազ. հա, բազմամյա տնկարկները՝ 79,4 հազ. հաից մինչն 37,8 հազ. հա: Միննույն ժամանակ, տրակտորների թիվը (ֆիզիկական միավորներով) 13,9 հազարից նվազեց մինչն 12,5 հազ. միավորի: Այստեղից դժվար չէ հաշվարկել, որ եթե 1990թ. մեկ տրակտորի բեռնվածությունը կազմում էր 37,1 հա մշակելի հող, ապա 2000թ. այն կազմեց 29,3 հա: Այլ խոսքով, մեկ տրակտորի բեռնվածությունը պակասել է: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե գյուղատնտեսության աշխատանքի մեքենայացման խնդիրը այժմ ավելի լավ կլուծվի, քան նախկինում: Սակայն իրականում տեղի ունեցավ ճիշտ հակառակը. գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման աստիճանը շեշտակիորեն նվազեց: Դրա պատճառները երկուսն էին. առաջինը՝ հողի սեփականաշնորհման հետնանքով 880 խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին փոխարինեցին 334,5 հազ. մանր գյու151

ղացիական տնտեսություններ, որոնց սպասարկման տեսակարար ծախսերը պետք է զգալիորեն գերազանցեին նախորդ խոշոր՝ հանրայնացված տնտեսությունների ծախսերը: Երկրորդ՝ գյուղատնտեսական տեխնիկայի, նյութերի գների ն սպասարկումների սակագների շեշտակի բարձրացումը, որը պետք է ավելի ուժեղացներ վերոհիշյալ թանկացումը: Այդ մասին որոշ պատկերացում են տալիս հետնյալ թվերը: 1 հեկտար վարի մեքենայացման ծախսերը կոլտնտեսություններում ն գյուղացիական տնտեսություններում Ծախսերի հոդվածը 1. Վառելահեղուկ 2. Նույնի արժեքը 3. Տրակտորիստի աշխատավարձը 4. Ընդամենը ծախսեր (2-3) 5. Նույնը՝ ԱՄՆ դոլարով∗

Կոլտնտեսություններում (1985թ.) 22 լ 1,15 ռուբ 3,10 ռուբ

Գյուղացիական տնտեսություններում (2000թ.) 50 լ 12500 դրամ 5000 դրամ

4,25 ռուբ

17500 դրամ

5,95 Ֆ

35 Ֆ

∗ ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքը ընդունել ենք 07 ԽՍՀՄ ռուբլի, 500 ՀՀ դրամ:

Աղյուսակի վերջին տողից երնում է, որ գյուղացիական տնտեսությունները 1 հա վարուցանքի համար կատարում են գրեթե 6 անգամ ավելի մեծ ծախսեր, քան կոլտնտեսությունները: Միննույն ցանքադաշտը կամ այգին կոլտնտեսային տրակտորը՝ կից գործիքներով, գյուղատնտեսական զանազան աշխատանքներ կատարելու համար մուտք էր գործում առնվազն 7-8 անգամ, մինչդեռ այսօր անհատ գյուղացին ի վիճակի է մասնավոր մեխանիզատոր «հրավիրել» լավագույն դեպքում 2-3 անգամ: Ուստի ն շատ աշխատանքներ մնում են չկատարված կամ չմեքենայացված, որը խիստ բացասաբար է անդրադառնում հողամշակության որակի, հետնապես նան՝ բերքի մակարդակի վրա: Հիշյալ ճշտումից հետո պարզվում է, որ գյուղացիական տնտեսությունը համադրելի հողատարածքի մշակության համար ծախսում է շուրջ 2,5 անգամ շատ վառելահեղուկ, իսկ տրակտորիստին վճարում է աշխատանքի դիմաց 3,3 անգամ մեծ գումար, քան կոլտնտեսության օրոք: Ասածը վերաբերում է ոչ միայն Արարատյան դաշտին, այլն հանրապետության բոլոր գոտիներին: Դա նշանակում է, որ բնականոն տնտեսական հարաբերությունների ն պատշաճ հասա152

րակական վերահսկողության դեպքում գյուղացիական տնտեսությունը նույն ծախսերով կարող էր առնվազն 2 անգամ ավելի շատ մեքենայական աշխատանքներ կատարել, որն այժմ չի կարող կատարել, ն որը հանգեցնում է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի կորստի: Հողի ն տեխնիկայի սեփականաշնորհումից հետո գյուղատնտեսության տեխնիկական սպասարկումը դարձավ մասնավոր ձեռներեցության մի ասպարեզ: Ընդ որում, այդ ասպարեզում ստեղծվել են անազատ ն անկատար մրցակցության պայմաններ, որի հետնանքով տեխնիկական սպասարկման գները թելադրում է գյուղի մեխանիզատորական փոքրաթիվ խավը, որը հանդիսանում է սեփականաշնորհված գյուղտեխնիկայի մենատերը ն չունենալով մրցակից՝ ինքն է թելադրում գյուղատնտեսական տեխնիկայի շահագործման (նան գյուղացու շահագործման) պայմանները: Այդ խավի ձեռքին է գյուղատնտեսության տեխնիկական սպասարկումների շուկան՝ դրանից բխող բոլոր հետնանքներով: Այդ շուկայում սահմանված բարձր սակագները (դրանք, ըստ էության, մենատիրական գներ են) հանգեցնում են ծանր տնտեսական հետնանքների՝ գյուղատնտեսական աշխատանքների ճնշող մասի ապամեքենայացում, հողի արտադրական ներուժի թերօգտագործում, վերջապես՝ հանրապետության մշակելի հողերի զգալի մասի լքում: Միանգամայն պարզ է, որ անկառավարելի շուկայի տարերային օրենքները ոչ մի լավ բան չեն խոստանում գյուղատնտեսությունը այսօրվա ճգնաժամից հանելու իմաստով: Այստեղ նս, ինչպես ագրարային շուկայի մյուս ոլորտներում, կենսականորեն անհրաժեշտ է պետության կարգավորող միջամտությունը, որի նպատակը պետք է լինի՝ տեխնիկական սպասարկումների ասպարեզում ապահովել ավելի կատարյալ մրցակցային դաշտ, իջեցնել սպասարկման գները ն մատչելի դարձնել դրանք գյուղացիական տնտեսությունների համար: Դրան համապատասխան պետական միջամտությունը կարող է տեղի ունենալ հետնյալ հիմնական ուղղություններով. 1. Մեծացնել գյուղատնտեսական տեխնիկայի տարածաշրջանային (մարզային) պետական կենտրոնների տեխնիկական հզորությունը (ի հաշիվ արտերկրից օգնության ն այլ կարգով ստացվող տեխնիկայի) ն արմատապես բարելավել դրանց տեխնիկայի վարձակալության պայմանները գյուղացիական տնտեսությունների համար: Նկատենք, որ այդ ուղղությամբ կան մեծ ռեզերվներ: Գյուղատնտեսական տեխնիկայի պետական հավաքակայանները կարող են լուրջ մրցակից դառնալ մասնավոր մեքենատերերին, օրինակ՝ կրճատելով մեկ հեկտարի մշակման վարձավճարը առնվազն կրկնակի՝

մասնավոր մեխանիզատորի սահմանած գնի համեմատ: Այժմ այդ մրցակցության մեջ նրանք պարտվում են, քանի որ իրենց սահմանած սակագները ոչնչով չեն տարբերվում մասնավոր խմբիշխանների սահմանած սակագներից: 2. Պետությունը կարող է ն պետք է վերահսկողություն սահմանի գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործման այն պայմանների (սակագների) նկատմամբ, որոնք թելադրում են մասնավոր մեքենատերերը: Այդ վերահսկողությունը կարող է լինել ինչպես քաղաքականության միջոցով, այնպես էլ օգտագործելով գյուղական համայնքների պետական հասարակական հեղինակությունը, ինքնակառավարման լծակները: Հարկային վերահսկողությունը, մասնավորապես, կարելի է իրականացնել տեխնիկայի սպասարկման այն սակագների կամ սակագների այն մասի նկատմամբ, որն ակնհայտորեն գերազանցում է որոշակի թույլատրելի սահմանը: Ինչպես արդեն նշել ենք, գյուղատնտեսական առկա տեխնիկայի շուրջ 109-ը այժմ կենտրոնացված է պետական շրջանային կայաններում, սակայն դրանք զգալի դեր չեն խաղում «գյուղացիական տնտեսությունների սպասարկման գործում, քանի որ չեն վարում ակտիվ մրցակցային քաղաքականություն, այլ, ըստ էության, հարմարվում են մասնավոր մեքենատերերին: Մինչդեռ կարող են ն պետք է գնան առջնից, եթե վարեն ճիշտ տնտեսական քաղաքականություն ն օգտագործեն իրենց մրցակցային ներուժը: Այս դեպքում եղած գյուղտեխնիկայի հավաքակայանը (10-159) կարող է «հսկիչ ծրարի», այսինքն՝ վճռական դեր խաղալ գյուղացիական տնտեսությունների տեխնիկական սպասարկման շուկայում, թելադրել սպասարկման մատչելի գներ ն այլ պայմաններ: Նման քաղաքականության իրականացումը կունենա առնվազն երկու հիմնական արդյունք. − Կեժանացնի գյուղտեխնիկայի օգտագործումը գյուղացիական տնտեսությունների համար, իսկ դա նշանակում է, որ այսօրվա ծախսերով գյուղացիական տնտեսությունները կկարողանան մեքենայացնել ավելի շատ աշխատանքներ, կրճատել ցածր արտադրողական ձեռքի աշխատանքների ոլորտը: − Հնարավորություն կտա մշակելու նոր հողատարածություններ, մեքենայացնելու շրջանառությունից դուրս եկած հողատարածությունները կամ դրանց մի մասը: 3. Գյուղատնտեսական աշխատանքների տեխնիկական սպասարկման շուկայի պետական կարգավորումը պետք է հետապնդի նս մեկ նպատակ, այն է՝ գյուղացիական տնտեսությունների խոշորաց154

ման նպատակ: Այդ խնդիրն անխուսափելիորեն ծագում է նան ոռոգման համակարգի հիմնահարցերի քննարկման ժամանակ: Այսպիսով, ոռոգման ջրի ն գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործումը, զուտ տնտեսական խնդիր լինելուց բացի, հանդիսանում է այսօրվա մեր գյուղատնտեսության սոցիալ-տնտեսական վերակառուցման եզակի լծակներից մեկը, որի դերը դժվար է գերագնահատել: Այդ երկու կարնոր ռեսուրսների օգտագործումը գաճաճ գյուղացիական տնտեսության պայմաններում չի ապահովում գյուղատնտեսության բնականոն զարգացում: Ինչպես ճապոնիայում են ասում, էկոնոմիկան նման է հեծանվի, այն պետք է առաջ ընթանա որոշակի արագությամբ կամ ընկնի վայր: Հայաստանի տնտեսությունն այսօր շատ է նման մի կերպ կանգնած հեծանվի՝ կարող է շուտով վայր ընկնել, եթե առաջ չընթանա: Ինչպես վկայում է նախորդ վերլուծությունը, գյուղատնտեսության առաջընթացը կախված է հիմնական տնտեսական ռեսուրսների արագ իրացումից, հատկապես. • Ոռոգման ժամանակակից համակարգի ներդրումից ն պետության ու ջուր սպառող գյուղացիական տնտեսությունների միջն ճիշտ տնտեսական հարաբերությունների ձնավորումից: • Գյուղատնտեսական տեխնիկայի ն տեխնիկական սպասարկման շուկայի պետական կարգավորման համակարգի արագ իրականացումից, այդ ասպարեզում այժմ բացակայող մրցակցային դաշտի ապահովումից: • Ջրի, տեխնիկայի ն աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը հնարավոր է միայն խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների պայմաններում, ուստի անհրաժեշտ է անհապաղ սկսել արդի մանր գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման գործընթացը՝ օգտագործելով բոլոր տնտեսական լծակները ն մեխանիզմները, այդ թվում՝ հողի շուկայի կատեգորիաները (հողի գին, վարձակալություն ն այլն), ոռոգման համակարգի ն ոռոգման ջրի լծակները: ԱՊՀ երկրների շարքում Հայաստանն առաջինը որդեգրեց ագրարային բարեփոխումները: Որքանով են արդյունավետ եղել այդ բարեփոխումների արդյունքները ն դրանց «հաշվեկշիռը», այլ հարց է: Բոլոր դեպքերում, բարեփոխումների առաջամարտիկի անունը պարտավորեցնող է ն պահանջում է մշակել արդի ագրարային ճգնաժամի լուծման ելքը, ուղիները: Եվ այն, անկասկած, կմշակվի, սակայն այն պայմանով, որ հասկանանք տարերային ագրարային շուկայի միտումները ն այդ շուկայի պետական կարգավորման հրատապ անհրաժեշտությունը:

1.5. Պահանջարկի ն առաջարկի օրենքը գյուղատնտեսական շուկայում Հիշյալ տնտեսական օրենքի համաձայն, ինչպես գիտենք, որնէ ապրանքի կամ ծառայության պահանջարկն ու առաջարկը ուղղակիորեն կախված են նրա շուկայական գնից: Գնի բարձրացումը հանգեցնում է ապրանքի պահանջարկի կրճատման ն հակառակը, նրա առաջարկի ավելացման: Մինչդեռ, նույն ապրանքի կամ ծառայության շուկայական գնի նվազումը հանգեցնում է դրա պահանջարկի ավելացման ն առաջարկի անկման: Պահանջարկի ն առաջարկի կորերի նման հակադարձ շարժի հատման կետում էլ գոյանում է շուկայական հավասարակշռման գինը, որը ձեռնտու է ինչպես գնորդին, այնպես էլ վաճառողին, սպառողին ն արտադրողին: Ժամանակակից շուկայական տնտեսության համակարգում գյուղատնտեսությունն աչքի է ընկնում առնվազն երկու առանձնահատկություններով, որոնցից մեկը համահունչ է պահանջարկի ն առաջարկի վերոհիշյալ շուկայական օրենքին, իսկ մյուսը՝ ոչ: Առաջինն այն է, որ գյուղատնտեսությունը շուկա է ուղարկում ապրանքարտադրողների բազմահազարանոց բանակ, որի յուրաքանչյուր զինվոր, առանձին վերցրած, բացարձակապես ոչ մի ազդեցություն չի գործում շուկայական կոնյունկտուրայի, գնագոյացման, առուվաճառքի հավասարակշռության վրա: Դեռ ավելին, նրա ապրանքի գինը լիովին կախված է շուկայի տարերային իշխանությունից: Այդ իմաստով գյուղապրանքների շուկան կարելի է համարել բացարձակ կատարյալ, ազատ մրցակցության շուկա՝ ի տարբերություն տնտեսության մյուս ճյուղերի, որտեղ հաճախ իշխում են մենաշնորհները կամ խմբիշխանները /օլիգոպոլիաները/: Իզուր չէ, որ տնտեսագետները գրեթե միահամուռ գյուղատնտեսությունը համարում են ազատ «շուկայական մրցակցության վերջին ամրոցը»: Մյուս առանձնահատկությունը կապված է գյուղապրանքների շուկայական պահանջարկի ն առաջարկի ցածր առաձգականության հետ: Որքան էլ պարենի գինը բարձրանա, դրանից չես կարող հրաժարվել ն փոխարինել մեկ ուրիշ ապրանքով, հետնաբար պարենի նկատմամբ պահանջարկը շատ քիչ բանով է կապված նրա գնի հետ, այլ խոսքով՝ պահանջարկի առաձգականությունը շատ թույլ է արտահայտված: Երկրորդ, քանի որ գյուղատնտեսությունը գործ անի սահմանափակ ն անվերարտադրելի ռեսուրսի՝ հողի հետ, ապա հասկանալի է, որ այդ ռեսուրսի միջոցով թողարկված արտադրանքը նս չես կարող

ավելացնել ցանկացած պահանջարկի կորի օրենքով, հողի քանակը հաստատագրված է, կայուն, լավագույն դեպքում կարող ես լրացուցիչ ներդրումների օգնությամբ ավելի ինտենսիվ օգտագործել հողը ն լրացուցիչ արտադրանք թողարկել, այն էլ կապված է այս ճյուղի բնական պարբերաշրջանի հետ /մեկ տարի կամ ավելի երկար ժամանակաշրջան/: Վերջապես, երրորդ գործոնը կապված է բնակչության եկամուտների հետ: Սովորաբար բնակչության եկամուտների ավելացումը հանգեցնում է սպառման մակարդակի, մասնավորապես՝ պարենային ապրանքների նկատմամբ պահանջարկի բարձրացման: Սակայն այս օրինաչափությունն ունի իր բնական սահմանները: Օրինակ՝ աղքատ հասարակության պայմաններում, որտեղ դեռնս չի լուծված նորմալ սննդի խնդիրը, բնակչության եկամուտների ավելացումը, ուստի ն գնողունակության բարձրացումը, անմիջապես անդրադառնում են սննդամթերքի շուկայական պահանջարկի համապատասխան ավելացման վրա, որը գների բարձրացման միջոցով վաղ թե ուշ խթանում է այդ ապրանքների արտադրության ծավալի ավելացումը: Այդ ավելացման բնական սահմանը բնակչության ֆիզիոլոգիական /այսինքն՝ ստամոքսի/ պահանջների բավարարումն է: Մինչն այդ սահմանը գյուղապրանքների պահանջարկի առաձգականությունը միանգամայն բնականոն է /արդեն նշված ժամանակային վերապահումը նկատի ունենալով/, քանի որ այն «արձանագրվում է» գյուղատնտեսության արտադրության համապատասխան ընդլայնման մեջ: Իսկ ի՞նչ է տեղի ունենում այդ սահմանից այն կողմ: Նախապես բերենք մի քանի թվեր Հայաստանի Հանրապետության բնակչության կենսամակարդակի վերաբերյալ. Տնտեսության մեջ զբաղված 1 աշխատողի միջին ամսական աշխատավարձը Միջին ամսական կենսաթոշակը Նվազագույն աշխատավարձը Նվազագույն կենսաթոշակը

34,8 հազ. դրամ 7,4 հազ. դրամ 5,0 հազ. դրամ 3,0 հազ. դրամ

ՀՀ բնակչության շուրջ 509-ը գտնվում է աղքատության գծից ցածր մակարդակի վրա, դա նշանակում է, որ նրա եկամուտները զգալիորեն քիչ են սպառողական զամբյուղի համարժեքից: ∗

∗

«Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք» 2003թ., նույնը՝ 2004թ.:

Այդ թվերին մնում է ավելացնել, որ Հայաստանը ԱՊՀ երկրների ցուցակում կենսամակարդակի ցուցանիշներով վերջին տեղն է զբաղեցնում: Ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանում դեռնս չի լուծված բնակչության պարենային ապահովման խնդիրը՝ ֆիզիոլոգիական պահանջների մակարդակով: Քննարկվող հարցի առումով դա նշանակում է, որ գյուղատնտեսության, ավելի ստույգ՝ պարենային ապրանքների նկատմամբ ներկայացվող պահանջարկի առաձգականությունը պետք է որ բարձր լինի ն իրոք բարձր է: Հարուստ հասարակության մեջ գյուղմթերքների նկատմամբ ներկայացվող պահանջարկի առաձգականությունը այլ բնույթ ունի: Այն շատ ավելի թույլ է արտահայտված, թույլ է արձագանքում բնակչության եկամուտների ավելացման գործոնին: Այսպես, օրինակ, եթե պայմանականորեն ընդունենք, որ աղքատ հասարակության մեջ բնակչության եկամուտների ավելացումը, ասենք, 20 տոկոսով հանգեցնում է պարենամթերքի նկատմամբ պահանջարկի ավելացմանը նույն չափով, ապա հարուստ հասարակության պայմաններում եկամուտների 20 տոկոսով ավելացումը միայն 5-10 տոկոսի չափով կավելացնի պարենամթերքի պահանջարկը ն սպառումը: Այլ խոսքով, պահանջարկը պարենամթերքի նկատմամբ հարուստ հասարակության մեջ կրկնակի թույլ առաձգականություն ունի: Պահանջարկի նման բնույթը հարուստ հասարակության մեջ բացատրվում է այն պարզ հանգամանքով, որ այստեղ պարենամթերքի սպառումը վաղուց արդեն հաղթահարել է բնակչության ֆիզիոլոգիական պահանջների սահմանը, հագեցել է ն այլնս ավելանալու տեղ չունի կամ գրեթե չունի: Այստեղից բխում է այն եզրակացությունը, որ պահանջարկի ն առաջարկի տնտեսական օրենքը տարբեր եղանակով է դրսնորվում աղքատ ն հարուստ հասարակության պայմաններում, մասնավորապես՝ այն տարբեր ձներով է դրսնորվում պարենային ու ոչ պարենային ապրանքների շուկայական շրջանառության ասպարեզում: Հանդիսանալով ազատ շուկայական մրցակցության դասական օրինակ, գյուղատնտեսությունը միննույն ժամանակ առավել զգայուն ն խոցելի է դառնում, երբ տեղի է ունենում ազատ մրցակցության պայմանների խախտում, մասնավորապես՝ պահանջարկի ն առաջարկի հավասարակշռության խախտում: Այսպես օրինակ, տնտեսական ճգնաժամի կամ լճացման պայմաններում գյուղատնտեսության վրա խիստ բացասաբար է անդրադառնում բնակչության ցածր գնողունակությունը, որի հետնանքով գյուղարտադրանքի շուկայական գները, ուստի ն գյուղացիների /ֆերմերների/ եկա158

մուտները խիստ նվազում են: Շղթայական ռեակցիայի օրենքով, դրա հետնանքով նվազում է գյուղացիների գնողունակ պահանջարկը արդյունաբերական ապրանքների նկատմամբ: Տնտեսական լճացումը քաղաքից փոխադրվում է գյուղ ն երկար ժամանակով արգելակում տնտեսության զարգացումը: Համեմատաբար ավելի բարդ է շուկայի հակասական ազդեցությունը գյուղատնտեսության վրա խաղաղ, բնականոն տնտեսական զարգացման պայմաններում: Գիտատեխնիկական նորույթների կիրառումը հնարավորություն է տալիս, իսկ մրցակցությունը պահանջում է անընդհատ ավելացնել գյուղապրանքների շուկայական առաջարկը: Դրա հետնանքով իջնում են նույն ապրանքների գները, ուստի ն գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտները շատ ավելի դանդաղ են ավելանում, քան դրանց արտադրությունը: Այսպիսով, ԳՏԱ հետնանքով նվազում է գյուղարտադրանքի ավելացման սահմանային օգտակարությունը, որի հետնանքով բնակչության սպառողական պահանջարկի հետագա ավելացումը կարող է տեղի ունենալ միայն գյուղապրանքների գների զգալի իջեցման պայմաններում, որը հավասարազոր է գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտների շատ դանդաղ ավելացմանը կամ, նույնիսկ, այդ եկամուտների սառեցմանը: Ստեղծվում է մի իրավիճակ, երբ արտադրության ընդլայնումը չի հանգեցնում եկամուտների աճի, հետնաբար արտադրության ընդլայնումը դառնում է անօգտակար: Նման իրավիճակում, որպես կանոն, օգնության է հասնում պետությունը, որը երաշխավորված կայուն գներով մթերում է գյուղացիական տնտեսությունների արտադրանքը՝ կանխելով նրանց եկամուտների անկումը: Ո՞րն է նման հակասական իրավիճակների առաջացման արմատական պատճառը, չէ՞ որ դրանք ոչ թե պատահական են, այլ բնորոշ են զարգացած երկրների մեծ մասին: Արնմուտքի տնտեսագիտական գրականության մեջ գերիշխում է այն կարծիքը, որ այդ պատճառը կապված է գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող ռեսուրսների, հատկապես աշխատանքի պահպանողական բնույթի հետ: Այդ «ավանդապաշտությունն» էլ հանգեցնում է գյուղացիական տնտեսությունների ցածր եկամտաբերությանը, որի հետ նրանցից շատերը հաշտվում են, չնայած կարող էին ավելի եկամտաբեր զբաղմունք գտնել երկրի տնտեսության որնէ այլ ճյուղում: Ուստի, ըստ այդ տնտեսագետների, գյուղացիության հիմնախնդիրը զարգացած երկրներում հանգում է ռեսուրսների, հատկապես՝ աշխատանքի ն կապիտալի ավելի նպատակային ն արդյունավետ բաշխմանը, առավելապես գյուղում զբաղված աշխատուժի ավելի ճիշտ, ռացիոնալ վերաբաշխմանը՝ երկրի տնտեսության ավելի ժամանակակից ն արդյունավետ ճյուղերում: Գյուղում գոյություն

ունի ավելցուկային բնակչություն, որը զբաղված է ցածր արդյունավետ աշխատանքով, ն միակ ելքը այդ ավելցուկից ազատվելն է, նրան ավելի արդյունավետ աշխատանքով ապահովելը, այսպես ասած, ավելցուկային գյուղական բնակչության զբաղմունքի փոփոխությունը: ∗ Քննադատություն: Շարադրված տեսակետը, չնայած իր արտաքին գիտական տեսքին, տառապում է գռեհիկ շուկայական ն գռեհիկ ուրբանիստական հիվանդությամբ ն հասարակական կյանքի երնույթները ձգտում է բացատրել բացառապես տնտեսական շահի ն շահույթի շարժառիթով: Մյուս մարդկային շարժառիթները՝ հոգնորհոգեբանական, բարոյական ն զուտ բնական, հիշյալ հեղինակների մտահորիզոնից դուրս են: Նկատենք, որ նույնիսկ մարքսիստական մատերիալիզմի հիմնադիրները, մասնավորապես՝ Ֆ. էնգելսը, իր վերջին աշխատություններում խոստովանում էր, որ միակողմանի շեշտելով տնտեսական օրենքների կարնորությունը՝ իրենք ուշադրությունից դուրս են թողել հասարակական կյանքի մյուս, ոչ պակաս կարնոր կողմերը ն զգուշացնում էր ապագա սերնդի գիտնականներին՝ տնտեսական մատերիալիզմի հրապուրանքի վտանգից: Տնտեսական-շուկայական մատերիալիզմը մերժվում է ոչ միայն լուրջ գիտության, այլն գործարար աշխարհի մարդկանց կողմից: Այսպես, օրինակ, ըստ Անգլիայի մանր ձեռներեցության /բիզնեսի/ շրջանակներում կատարված ուսումնասիրության տվյալների՝ տնտեսական գործունեության արդյունքին՝ շահույթին առաջնահերթ նշանակություն է տվել հարցվողների 8 տոկոսը միայն, մինչդեռ ճնշող մեծամասնությունը առաջնահերթ է համարել իրենց անկախությունը ն աշխատանքից ստացած բավականությունը: Ահա թե որն է մանր ձեռնարկատիրության /իսկ գյուղացիական-ֆերմերային տնտեսությունը դրա ամենազանգվածային տարատեսակն է/ կենսունակության գաղտնիքը: Ինչ խոսք, ասվածը բնավ չի նսեմացնում շահույթի, ինչպես նան տնտեսական այլ շարժառիթների նշանակությունը: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ շահույթի ն եկամտի նկատառումը մի դեպքում կարող է հանդես գալ որպես հիմնական շարժառիթ, մյուս, թերնս ավելի սակավաթիվ դեպքերում՝ կարնոր, սակայն ոչ հիմնական շարժառիթ ն միայն բացառիկ դեպքում՝ մարդու գործունեության միակ ն բացարձակ շարժառիթ: Ինչ խոսք, ճիշտ է ասված, որ մարդը տնտեսական էակ է: Սակայն միայն տնտեսական էակ չէ: Նրա գործունեության նպատակները /գիտակցված, նան չգիտակցված/ շատ ավելի հա-

∗

Ê. 1 à661 1 1 466, Վ. Áðի , “Ý61 1 1 1 66à”, ã6. 35.

րուստ են ու բազմազան՝ աստծո օրը օգուտով փակելու շուկայական շարժառիթներից:

2. Հողային ռենտան ն եկամուտների պետական կարգավորումը Ռենտայի ընդհանուր բնութագիրը Հողի ն անշարժ գույքի օգտագործման հետ կապված եկամուտների բաշխման հարաբերությունները ընդունված է անվանել ռենտային հարաբերություններ: Ավելի նեղ տնտեսական իմաստով ռենտա է համարվում հողի (հողօ լ եխ«ա գ գ եխ ի՞ խեկա հողի վարձակալը նրա սեփականատիրոջը: Ռենտան կամ հողօգտագործման վարձը հողատիրոջ սեփականության իրավունքի տնտեսական իրացումն է: Ցանկացած արտադրական ռեսուրսի օգտագործումը վճարովի է, այդ թվում նան՝ կապիտալի, աշխատուժի ն հողի: Հողային ռեսուրսների շուկայական շրջանառությունն ունի այն առանձնահատկությունը, որ հողը անփոխարինելի ռեսուրս է, չունի այլընտրանքային փոխարինող, դրա շուկայական առաջարկը զուրկ է կամ գրեթե զուրկ առաձգականությունից ն հենց դրանով է պայմանավորված հողային ռենտայի մշտական, հաստատագրված բնույթը: Տնտեսագիտության մեջ ն տնտեսական առօրյայում ռենտան հաճախ վերագրվում է ոչ միայն հողի, այլն, ընդհանուր առմամբ, բոլոր արտադրության գործոնների օգտագործմանը, հատկապես անվերարտադրելի կամ հազվագյուտ գործոնների (տեխնիկական կապիլ : , լեկ. եխ . իեխեկա է , գըե դ( լ գձ բ:գ ե:եխ դեպքերում նման արտադրական գործոններն առանձնանում են շուկայական առաջարկի շատ թույլ առաձգականությամբ կամ նույնիսկ՝ դրա բացակայությամբ, որն էլ առանձնահատուկ բնույթ է հաղորդում այդ ռեսուրսների շուկայական պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերությանը: Հազվագյուտ ռեսուրս տնօրինող ն օգտագործող ձեռնար.եկ բեկգ ՞բեկ հ ժլեխ գ լգղխ գեկա գ . գ ա գ շնորհի, որը ն նրան ապահովում է մշտական եկամուտ, ռենտա: Սակայն ռենտան, որպես հավելյալ եկամուտ, կարող է ունենալ ոչ միայն մշտական, այլն ժամանակավոր կոնյունկտուրային բնույթ, երբ այն գոյանում է որնէ ապրանքի շուկայական առաջարկի ն պահանջարկի հավասարակշռության ժամանակավոր խախտման, գնորդի կամ վաճառողի ավելի բարենպաստ շուկայական դիրքով:

Վերջապես, հիշյալ հավասարակշռությունը կարող է խախտվել նան արհեստականորեն բժ . ա բգ ՞բեկ եկա ե:եխլեկա ժլ «ի « ա գ դգեխ,գ խ (ա լ խեկ բ գ եխ«եկգ եկ բ գ , լ գքով: Նման իրավիճակը կշարունակվի այնքան ժամանակ, մինչն գործի չդրվի պետության հակամենաշնորհային քաղաքականությունը: Հակառակ դեպքում հույսը կմնա տարերային շուկայի քմահաճ իշխանության վրա: Եվ այսպես, հողային ռենտան գոյանում է որպես մշտական հավելուրդային արդյունք ն եկամուտ այն հողերից, որոնք աչքի են ընկնում ավելի բարձր բերրիությամբ կամ շուկաների նկատմամբ ավելի բարենպաստ դիրքով: Նման պայմաններում գոյացող ն իրացվող հավելյալ եկամուտը վճարվում է ռենտայի ձնով, հողատիրոջ օգտին՝ վարձակալ-ֆերմերի կամ որնէ այլ տնտեսատիրոջ կողմից: Ռենտայի գոյացումը սովորաբար կապում են լավ ն լավագույն հողերի ավելի բարձր բնական բերրիության խ ի գ եկ բ գ հետ՝ մյուս, միջին որակի հողերի համեմատ: Սակայն քաջ հայտնի է, որ հավելուրդային բերքը կամ եկամուտը կապված են նան միննույն հողի վրա կատարվող լրացուցիչ աշխատանքային ն նյութական ներդրումների հետ, հատկապես այն դեպքում, երբ այդ ներդրումները պսակվում են ավելի բարձր արդյունքով, եկամտով: Տեղին է հիշեցնել Վ. Պետտիի թնավոր խոսքն այն մասին, որ «աշխատանքը հարստության հայրն է, իսկ հողը՝ նրա մայրը»: Այսպիսով, հողային ռենտան, որպես լրացուցիչ բերք կամ եկամուտ, մի դեպքում ստացվում է գյուղատնտեսության էքստենսիվ զարգացման պայմաններում, որպես որոշակի հողատարածություններից իրացվող լրացուցիչ եկամուտ, երկրորդ դեպքում՝ գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացման պայմաններում՝ որպես աշխատանքի ն կապիտալի լրացուցիչ ներդրումների արդյունք: Առաջին տեսակի եկամուտն ընդունված է անվանել դիֆերենցիալ ռենտա |, երկրորդը՝ դիֆերենցիալ ռենտա ||: Նման տարանջատումը կարնոր տեսական նշանակություն ունի, քանի որ պարտավորեցնում է ամեն անգամ հետամուտ լինել ռենտայի գոյացման օբյեկտիվ գործոններին. արդյոք դրանք ունեն զուտ բնական ծագում, թե ունեն նան տնտեսական բնույթ: Այս հարցի պատասխանը շատ կարնոր է ինչպես տեսականորեն, այնպես էլ ռենտայի բաշխման գործնական խնդիրը ճիշտ լուծելու համար: Մեր օրերում գյուղատնտեսությանը, հատկապես զարգացած երկրներում, բնորոշ է ինտենսիվ ուղին: Դա նշանակում է, որ ռենտան այդ երկրներում գոյանում է առավելապես տնտեսական գործոնի, այն է՝ աշխատանքի ն կապիտալի լրացուցիչ ներդրումների արդյունքում: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ինչպես նան հետ162

խորհրդային շրջանի մի շարք այլ երկրներին, որոնց գյուղատնտեսությունը հետընթաց է ապրել ն ըստ էության հանդիսանում է էքստենսիվ տնտեսություն, այստեղ առավելապես գործ ունենք ռենտագոյացման բնական գործոնների հետ: Միաժամանակ, տնտեսագետները խոստովանում են, որ տնտեսական առօրյայում շատ դժվար է, եթե չասենք անհնար, ռենտայի ընդհանուր գումարի մեջ առանձնացնել ռենտայի վերը նշված երկու տեսակները: Այնուհանդերձ, այդ տարանջատումը գիտական առուաեի զ հ գծ . խ եխ , ժ խ .եկ բ գ է լեկ բ գ բեկղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական շահերը ճիշտ կարգավորելու համար:

Ռենտայի բաշխման մասին Հողային ռենտայի յուրացումը ն բաշխումը ագրարային հարաբերությունների արմատական հարցերից է, այն առնչվում է հասարակու բ գ է լեկ բ գ ,ե լ խեը ,ե ղ լ եխ«ե լգլ ժ կան շահերի հետ: Տնտեսագիտության մեջ գոյություն ունի ռենտայի բաշխման վերաբերյալ երեք հիմնական տեսակետ: Ըստ առաջին տեսակետի, ամբողջ հողային ռենտան նպատակահարմար է գանձել պետության օգտին՝ ընդհանուր հասարակական կարիքներին ծառայեցնելու համար: Այդ տեսակետը հիմնավորվում է նրանով, որ ռենտան ոչ աշխատանքային եկամուտ է, ինչպես նան նրանով, որ ռենտայի գումարի ավելացումը կամ նվազումը ոչ մի ազդեցություն չի գործում հողի շուկայական առաջարկի վրա, վերջինս մնում է անփոփոխ, զուրկ է առաձգականությունից: Ուստի ն ամբողջ ռենտայի գանձումը պետության օգտին միանգամայն անվնաս է հողի շուկայի համար: ∗ Ինչպես տեսնում ենք, շարադրված տեսակետի հիմքում ընկած է զուտ շուկայական մոտեցումը, որն, ինչ խոսք, միակը լինել չի կարող: Ինչ վերաբերում է այն հիմնավորմանը, որ ռենտան ոչ աշխատանքային եկամուտ է, նույնպես անվիճելի համարել չի կարելի: Չմոռանանք, որ ռենտան, որպես բնության պարգն ն հավելուրդային եկամուտ, ստեղծվում ն իրացվում է գյուղացու լարված աշխատանքային ն նյութական ներդրումների շնորհիվ, ընդ որում՝ այդ ներդրումները, որպես կանոն, իրականացվում են ֆերմերի կողմից, որն իր մշակած հողի սեփականատերն է: Հայտնի է, որ մեր օրերում ֆերմերային դասակարգի ճնշող զանգվածը ոչ թե հողի վարձակալներ ∗

Ê. 1 à661 1 1 466, Վ. Áðի , “Ý61 1 1 1 66à”, ã6. 31.

են, այլ հողի սեփականատերեր: Այստեղից հետնում է, որ 100 9անոց ռենտային հարկի կիրառումը ուղղված կլիներ ոչ այնքան հողից կտրված սեփականատիրոջ, որքան հողատեր-ֆերմերների դեմ: Զարմանալի չէ, որ ամերիկացի տնտեսագետների առաջարկը՝ 100 9 ռենտային հարկի մասին, կիրառություն չի գտել սեփական երկրում ն առայժմ պատվավոր տեղ է գրավում միայն տնտեսագիտական դասագրքում: Ավելին, հայտնի է, որ զարգացած շուկայական տնտեսությամբ երկրներում, այդ թվում ն ԱՄՆ-ում, պետության կողմից հետնողականորեն կիրառվում է ֆերմերային տնտեսությունների ֆինանսական օժանդակություն, նան հողի ֆինանսավորում, որի նպատակն է երաշխավորել նրանց զարգացման համար անհրաժեշտ նվազագույն եկամուտները: Այս պայմաններում անտրամաբանական է ֆերմերային տնտեսություններից գանձել հողային ռենտայի ամբողջ գումարը: Ռենտայի բաշխման երկրորդ տարբերակը առաջինի հակառակ տարբերակն է ն ենթադրում է ամբողջ ռենտան թողնել գյուղատնտեսական ձեռնարկատեր-սեփականատերերին: Այս տարբերակը, ինչ խոսք, ծայրահեղ ն հազվադեպ է այն իմաստով, որ հակասում է ռենտայի՝ որպես բնության պարգնած հավելուրդային եկամտի բնույթին, պարգն, որը կարծես չի կարելի թողնել հողատերերին, չէ՞ որ հողի մասնավոր սեփականության մենաշնորհը հակասում է հասարակության շահերին: Սակայն այդ տարբերակը բացառված չէ հատկապես անցումային, ճգնաժամային շրջան ապրող երկրներում, որոնց գյուղատնտեսությունը խիստ կարիք ունի ամեն տեսակի ներդրումների: Նման երկիր է հենց Հայաստանը, որտեղ 1991թ. հետո ստեղծվել են 332 հազար մասնավոր մանր գյուղացիական տնտեսություններ, որոնք հողատեր են, միաժամանակ՝ հողի մշակներ ն չափազանց սուր են զգում ներդրումների սովը: Այդպիսի երկրում ամբողջ ռենտայի գանձումը գյուղատնտեսությունից շատ քիչ բան կավելացնի պետական գանձարանին, սակայն շատ մեծ վնաս կհասցնի գյուղատնտեսությանը՝ զրկելով նրան նվազագույն կուտակումներից: ∗ Թերնս մնում է ավելացնել, որ հետսեփականաշնորհման տարիներին Հայաստանի գյուղատնտեսությունը զրկվել է ոչ միայն լրացուցիչ հավելուրդային զուտ եկամուտներից, այլն, ճիշտ կլինի

∗

Հիշեցնենք, որ հենց այդպիսի եռակի հարկերի միջոցով 1930-ական թվականներին խորհրդային պետությունը ցանկանում էր բացահայտորեն ճնշել ն սնանկացնել կոլտնտեսություն չմտած անհատ գյուղացիական տնտեսության վերջին մոհիկաններին:

ասել, գյուղատնտեսությունը ն գյուղացին մոռացել են, թե ինչ է ընդհանրապես զուտ եկամուտ կատեգորիան: Եթե դիմենք ՀՀ վիճակագրական ծառայության հատուկ ուսումնասիրության տվյալներին, ապա պարզվում է, որ մեկ գյուղացիական տնտեսության հաշվով իրացված գումարը շուկայական վաճառքից կազմել է 292.6 հազ. դրամ, արտադրության ծախսերը՝ շուրջ 117 հազ. դրամ, հետնապես եկամուտը՝ 75.6 հազ. դրամ, որը 1 հեկտարի հաշվով կազմում է 44.7 հազ. դրամ, իսկ մեկ ամսվա հաշվով՝ 6300 դրամ՝ մի փոքր ավելի մեկ թոշակառուի ամսական կենսաթոշակից, որը ցածր է նույնիսկ 1 պարկ ալյուրի գնից: Ռենտայի բաշխման երրորդ տարբերակը («փոխզիջումային») վերը նշված երկու ծայրահեղ տեսակետների միջինն է ն ենթադրում թ գլ բ դ(եկա , ժ խ .եկ բ գ է լեկ բ գ բեկ տնտեսության միջն: Այս տարբերակը թվում է առավել անխոցելի ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական առումներով: Քանի որ ռենտան բնության պարգն է, այն պետք է գանձվի պետության գանձարան, սակայն միաժամանակ ռենտան նան աշխատանքի ն ներդրումների արդյունք է, ուստի պետք է իրացվի գյուղատնտեսության մեջ աշխատող ձեռնարկատերերի կողմից: Ռենտայի բաշխման այս տեսական մոտեցումը իր գիտական հիմնավորումն է գտել հատկապես խորհրդային տնտեսագիտության մեջ: ∗∗ Սակայն խորհրդային տնտեսակարգի փլուզումը տեղի ունեցավ ավելի վաղ, քան վերոհիշյալ գիտական հայեցակարգը կկիրառվեր իրականության մեջ: Ռենտայի բաշխման շարադրված տեսակետը, կարծում ենք, առավել չափով է համապատասխանում հասարակության ն գյուղացիության շահերին: Միննույն ժամանակ, նկատի առնելով ՀՀ գյուղատնտեսության ներկայիս ճգնաժամային վիճակը, հողային ռենտան ամբողջովին պետք է թողնել այդ ճյուղին՝ որպես զարգացման խթան: Հողային ռենտայի, ինչպես ն ցանկացած այլ եկամտի բաշխումն իրականացվում է երկու հիմնական տնտեսական մեխանիզմների միջոցով, այն է՝ գների մեխանիզմ ն հարկային մեխանիզմ: Գների մեխանիզմն առավել չափով էր կիրառվում համայնավարական ագրարային համակարգի 60-ամյա ժամանակաշրջանում, դա գների ուղղակի պետական համակարգն էր: Հայաստանի ն վարչահրամայական համակարգի մյուս երկրների երկարամյա փորձը ցույց տվեց գնագոյացման պետական մեխանիզմի ցածր արդյունավետությունը: Ի՞նչ դեր են խաղում ռենտայի բաշխման հարցում գների մեխանիզմը ն հարկային մեխանիզմը: Դրանք արմատապես տարբեր են: Ինչպես հայտնի է, առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամբ են ∗∗

Ա. Առաքելյան, Սոցիալիզմի քաղաքականություն, Երնան, 1960թ.:

ձնավորվում ցանկացած ապրանքի, այդ թվում՝ գյուղապրանքների, այսպես կոչված՝ հավասարակշռված գները, որոնք ամփոփում են արտադրության բոլոր գործոնների ն ծախսերի հաշվառումը (աշխատավարձ, շահույթ, տոկոս, թ գլ Այստեղից բխում է մի շատ կարնոր եզրակացություն. եթե գյուղարտադրանքի շուկայական գնի մեջ ներառված է ռենտան, դրանով իսկ գինը կատարում է իր բնականոն տնտեսական գործառույթը: Դա նշանակում է, որ շուկայական գները ազատվում են ռենտայի բաշխումից՝ թողնելով այդ կարնոր պարտականությունը հարկային մեխանիզմին: Եթե գնագոյացման ասպարեզում պետությունը անելիք չունի կամ գրեթե չունի, ապա հարկային մեխանիզմը անհնար է պատկերացնել առանց պետության, որը ն հարմարեցնում է հիշյալ մեխանիզմը իր տնտեսական ն սոցիալական քաղաքականությանը: Հիշեցնենք, որ հարկահավաքությունից են սկսվել ցանկացած պետության առաջին քայլերը: Այսօր էլ հարկային (հարկաբյուջետաբ գ ձ ձ . գեկ բեկգ ագեկա է լեկ բ գ ծ թ . մենաշնորհը: Եվ այսպես, եթե գնագոյացման մեխանիզմի օբյեկտիվ դերը տնտեսության մեջ ստեղծվող ապրանքների ն ծառայությունների ն դրանց սպառողական օգտակարության հաշվառումն է, ապա հարկային մեխանիզմի օբյեկտիվ դերը տնտեսական ռեսուրսների ն եկամուտների բաշխումն է, այդ բաշխման առավել կատարյալ եղանակների ու ձների մշակումը: Անդրադառնալով ռենտայի բաշխման հարցին՝ անհրաժեշտ է նշել, որ հարկային մեխանիզմի միջոցով պետությունը կարող է իրականացնել հողային ռենտայի բաշխման նշված երեք տարբերակներից յուրաքանչյուրը, նայած, թե ինչ նպատակ է հետապնդում: Այլ խոսքով, հարկային մեխանիզմի միջոցով պետությունը կարող է վերցնել գյուղատնտեսության մեջ գոյացող ամբողջ ռենտան, կարող է այն ամբողջովին թողնել գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին, վերջապես, կարող է իրականացնել ռենտայի բաշխումը իր ն գյուղատնտեսության միջն՝ այս կամ այն համամասնությամբ: Դրան համապատասխան, առաջին դեպքում պետությունը կարող է կիրառել 100 9-անոց ռենտային հարկ, երկրորդ դեպքում՝ չի կիրառի հատուկ ռենտային հարկը ն կբավարարվի եկամտահարկի (շահութահար. ժեվորական տոկոսով: Վերջապես, երրորդ դեպքում կսահմանի ռենտային հարկ, ասենք՝ 509-ի չափով: Դժվար չէ համոզվել, որ ռենտայի գործոնի հաշվառումը ն ռենտաբ գ , ի :եկխ բ գ . աեկլգ խ ծ , խ. գ եկագ եկգ եզ միայն գանձարանաբ գ ճ ժ. : գդ գ .եկ բեկն, այլն պետության

կողմից գյուղատնտեսական ձեռնարկատիրական գործունեության տնտեսական աջակցության ն տնտեսական խթանման նշանակություն:

Հողի շուկան ն հողի գինը Հողը ն բնական մյուս ռեսուրսները երկրի ազգային հարստության կարնորագույն բաղադրիչն են, որոնք մեզանում դեռնս, ցավոք, չեն ստացել իրենց բավարար արտահայտությունը այդ ռեսուրսների տնտեսական գնահատման ասպարեզում: ∗ Հազարամյակներ հողը ծառայել է որպես մարդկանց կենսամիջոցների արտադրության անմիջական բնական աղբյուր: Միայն ապրանքային տնտեսության պայմաններում է հողը ստացել արժեքային գնահատում ն հաշվառվել որպես հարստություն: Այսպիսով, ապրանքային տնտեսության պայմաններում հողը, ինչպես ն մյուս բնական ռեսուրսները, գտնվում են ապրանքափողային հարաբերությունների ոլորտում, սակայն դա չի նշանակում, որ այն եղել է անմիջապես առուծախի առարկա ն մտել ապրանքափողային շրջանառության մեջ: Վերջինիս համար անհրաժեշտ են որոշակի պատմական ն տնտեսական նախադրյալներ: Հիշեցնենք, օրինակ, որ ԽՍՀՄ պաշտոնական գաղափարախոսությունն ընդունում էր փողի ն ապրանքային արտադրության գոյությունը, սակայն մերժում էր հողի ն մյուս բնական ռեսուրսների ապրանքային բնույթը: Մեր օրերում անվերապահորեն ընդունվում է մասնավոր սեփականության ն շուկայի գոյությունը, ինչպես նան ռեսուրսների, այդ թվում հողի, շուկայական բնույթը, հողի առք ու վաճառքի գործարքները: Հողի շուկան դեռնս լիարժեք չի գործում: Դրան ավելացնենք նան, որ գոյություն չունեն նան հողի միասնական գներ ն միասնական գնահատման չափանիշներ: Առօրյա տնտեսական հարաբերություններում հողի գինը որոշում են՝ ելնելով նրա բերած եկամտի միջին տարեկան գումարից, որը հողօգտագործող վարձակալը (ֆերմերը) վճարում է հողի սեփականատիրոջը: Դրան համապատասխան՝ հողի առուվաճառքի ժամանակ գնորդը վճարում է հողային ռենտայի փաստացի կամ ակնկալվող եկամուտը՝ կապիտալացնելով այն բանկային տոկոսադրույքից ելնելով: Այլ խոսքով, հողի գինը կապիտալացված ռենտայի (կամ վարձավճարի) գումարն է: ∗

Այսպես, օրինակ, ԱՄՆ-ի ազգային հարստության նյութական արժեքների մեջ հողի գինը կազմում է շուրջ 2,59:

ՀԳ Հ

R ⋅100 ԲՉ

որտեղ՝ R - հողից ստացվող ռենտայի տարեկան գումարն է, Բ Չ - բանկային տոկոսադրույքը: Եթե ընդունենք ռենտայի տարեկան գումարը 1 հեկտարից 2000Ֆ, բանկային տոկոսը՝ 59, ապա հողի գինը կկազմի ⋅100 = 4000$ : 5օ Տնտեսական իմաստը հետնյալն է. գնելով տվյալ հողամասը, սեփականատերը պետք է ստանա տարեկան այնքան եկամուտ, որքան կստանա նույն գումարը ներդնելով բանկում: Հակառակ դեպքում, այսինքն, ավելի քիչ եկամուտ ստանալու դեպքում ոչ մի իմաստ չի տեսնի դրամագլուխը հողի մեջ ներդնելը: Պարզ է, որ հողային ռենտայի (կամ վարձավճարի) տվյալ գումարի հիմքում ընկած է տվյալ հողամասից ստացվող գյուղարտադրանքի շուկայական իրացումը, շուկայական գինը: Շարադրվածից երնում է, որ հողի գինն ածանցյալ է գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական գներից, այդ արտադրանքի նկատմամբ գոյացող պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցությունից: Հողի շուկայի անբավարար վիճակը Հայաստանում ունի մի շարք պատճառներ: Առաջին ն անմիջական պատճառը տնտեսական է ն կապված է հողօգտագործման ցածր արդյունավետության հետ, որի հետնանքով խիստ սակավ են այդ ռեսուրսով հետաքրքրվողների թիվը ն գործարքները, ցածր է նրա՝ որպես լուրջ ներդրումների ոլորտի հասարակական արժեքը: Երկրորդ պատճառը գյուղի բնակչության շատ ցածր միգրացիոն ակտիվությունն է: Շատ քիչ է գյուղից քաղաք բնակչության արտահոսքը, ինչպես նան հակառակը, այսինքն՝ ներհոսքը կամ, այսպես կոչված՝ ճոճանակային միգրացիան: Դա իր հերթին բացատրվում է գյուղի բնակչության արտագյուղատնտեսական զբաղվածության ոլորտի բացակայությամբ, արդյունաբերական ոլորտի ճգնաժամային իրավիճակով: Երրորդ պատճառը պայմանավորված է գյուղարտադրանքի ներքին ն արտաքին իրացման շուկաների կորստով կամ դրանց շրջանակների խիստ կրճատումով: Հետնապես չկա նան դրսի ն ներսի պոտենցիալ ներդրողների (գնորդների) շահագրգռվածությունը հողի նկատմամբ: Երբեմն հողի շուկայի չգոյությունը պատճառաբանում են հողի սեփականության վկայականների բացակայությամբ ն այլ տեխնիկական բնույթի հանգամանքներով: Նկատենք, որ իրականում դա չի

խանգարում հողի առուվաճառքի գործարքներին, որոնք կատարվում են հանրապետության տարբեր ծայրերում ն, ի վերջո, ձնակերպվում են գյուղապետարանների, անշարժ գույքի կադաստրի ձեռնարկությունների ն նոտարական գրասենյակների կողմից: Հողի, ինչպես ն ցանկացած այլ ռեսուրսի շուկան ենթադրում է տվյալ ռեսուրսի առաջարկի ն պահանջարկի որոշակի համամասնության գոյություն: Հայտնի է, որ հողի սեփականաշնորհումից հետո սկսեց տարերայնորեն առաջ գալ հողի զգալի առաջարկ՝ նորաթուխ հողատերերի կողմից: Հողի առաջարկը, սակայն, չուներ բացահայտ շուկայական բնույթ: Միաժամանակ բացակայում էր նան հողի շուկայական պահանջարկը: Հասկանալի է, որ առաջարկի ն պահանջարկի նման անհամապատասխանությունը պետք է անդրադառնար հողի գնի վրա, վերջինս այսօր ցածր է իր իրական գնից: ∗ Ո՞րն է դրա պատճառը: Ամենաընդհանուր մոտեցմամբ, այն կապված է երկրի արդյունաբերական ճգնաժամի հետ: Այս առաջնակարգ ճյուղի անկումը համատարած գործազրկության սկիզբը դրեց, ն հասկանալի է, որ զրոյի հասցրեց գյուղի ազատ աշխատուժի նկատմամբ երբեմնի պահանջարկը, դադարեց գյուղից քաղաք աշխատուժի արտահոսքը, ավելի ճիշտ՝ այն տարերայնորեն ուղղվեց Հայաստանից դուրս: Այսօր էլ շարունակում է գոյություն ունենալ գյուղում ազատ աշխատուժի զգալի ավելցուկ, որը գործազրկության կարգավիճակ չունի սոսկ այն պատճառով, որ այդ աշխատուժը պաշտոնապես հողատերեր են, ուստի ն ունեն աշխատատեղ, սակայն իրական տնտեսական առումով, այսպես կոչված՝ հողատերերը, թաքնված գործազուրկներ են, ն տնտեսագիտության մեջ այդ երնույթը կոչվում է նան «ագրարային գերբնակեցվածություն»: Այսպիսով, գոյություն ունի հողային ռեսուրսների ավելցուկ, ն հողի ակնհայտ մեծ առաջարկը չի հանդիպում համապատասխան պահանջարկի, դրանով էլ պայմանավորվում է հողի ցածր գինը: Ընդգծենք, որ հողի շուկայի ոչ լիարժեք վիճակի հիմնական պատճառը երկրի ագրարային հատվածի տնական լճացումն է, որի հետնանքով գյուղում դեռնս չի ձնավորվել ուննոր մենատնտես ագարակատերերի (ֆերմերների) շատ թե քիչ նկատելի խավ, որը ցանկանար լրացուցիչ հող գնել ն մեծացնել-ընդարձակել իր տնտեսությունը, վարել ժամանակակից խոշոր ապրանքային տնտեսություն: Կան հատուկենտ նման դեպքեր, սակայն դրանք եղանակ չեն ∗

Այսպես, օրինակ. Անշարժ գույքի կադաստրի տվյալներով՝ Արարատյան դաշտի մշակելի հողերի շուկայական գները զգալի չափով (շուրջ 2 անգամ) զիջում են պաշտոնական կադաստրային գներին, ն այդ հարաբերակցությունը կայուն է վերջին 7-8 տարիների ընթացքում:

ստեղծում: Մյուս կողմից՝ չկան նան դրսից գյուղ եկող նման ձեռներեցներ, որոնք ի վիճակի են ն կցանկանային մեծ դրամագլուխներ դնել՝ խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություն կազմակերպելու նպատակով: Այլ կերպ ասած՝ չկա հողը կապիտալ դարձնելու հնարավորություն ն ցանկություն, հողը շարունակվում է օգտագործվել սոսկ որպես գոյամիջոց, ավելի ճիշտ՝ գոյատնման միջոց:

Հողի առաջարկի ն պահանջարկի մասին Հողը, նրա ընդերքի հարստությունները, ինչպես նան անշարժ գույքը շուկայական տնտեսության պայմաններում հանդես են գալիս որպես կարնորագույն արտադրության գործոններ: Ի տարբերություն կապիտալի, փողի ն աշխատուժի, հողային ռեսուրսները այլընտրանք չունեն, քանի որ անվերարտադրելի են: Այդ ռեսուրսների շահագործումից ստացվող եկամուտները ենթարկվում են առանձնահատուկ գնագոյացման ն կազմում են ռենտային հարաբերությունների բովանդակությունը: Սեփականությունը հողի, նրա ընդերքի ն անշարժ գույքի նկատմամբ իրավական հիմք է տալիս հողային ռենտայի ն վարձավճարի յուրացման համար: Հողային ռենտան առաջանում է այն պատճառով, որ հողի շուկայական առաջարկն ունի հաստատուն բնույթ, զուրկ է առաձգականությունից. դա նշանակում է, որ գնագոյացման վճռական գործոն է դառնում պահանջարկը: Պահանջարկի ավելացման դեպքում հողի գինը ն ռենտան ավելանում են, իսկ պահանջարկի նվազման դեպքում դրանք նվազում են: Հիշեցնենք, որ սովորական ապրանքների (կամ ռեսուրսների) պահանջարկի, ուստի ն գնի բարձրացումը, ի վերջո, հանգեցնում է այդ ռեսուրսի առաջարկի մեծացմանը, որի հետնանքով գինը նորից իջնում է, գոյանում է, այսպես կոչված՝ հավասարակշռված շուկայական գին: Ինչ վերաբերում է գյուղմթերքներին, դրանց պահանջարկի բարձրացումը կարող է հանգեցնել դրանց գնի, ինչպես նան հողի գնի բարձրացմանը, սակայն հողի առաջարկի մեծությունը դրանից բնավ չի փոխվի: Ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ տարածված է այն կարծիքը, որ գյուղմթերքների գինը, հողային ռենտայի կամ հողի գնի մեծությունը ոչ մի ազդեցություն չեն գործում գյուղատնտեսական հողատարածքների առաջարկի վրա, քանի որ վերջինը, ինչպես ասվեց, հաստատուն, անփոփոխ մեծություն է: Գյուղատնտեսական հողատարածությունների սահմանափակությունը անվիճելի իրողություն է ցանկացած երկրի, ինչպես նան աշխարհի համար: Սակայն այդ իրողությանը չի կարելի բացարձակ

նշանակության տալ, այն բնավ հիմք չի տալիս պնդելու, թե հողի ն գյուղմթերքների շուկայական գները ոչ մի ազդեցություն չեն գործում հողի ամբողջական առաջարկի վրա: Հողի սահմանափակված լինելը ֆիզիկաաշխարհագրական կատեգորիա է, մինչդեռ հողի առաջարկն ու պահանջարկը՝ շուկայական կատեգորիա: Առաջինն իրոք կախված չէ սպառողական գների ցանկացած տատանումներից, մինչդեռ երկրորդը կախված է: Օրինակ, գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական գների կայուն բարձրացումը անմիջապես անդրադառնում է մշակելի հողատարածությունների ընդարձակման վրա, քանի որ բարձր գների դեպքում ձեռնտու է դառնում նոր, այդ թվում նան՝ ցածր որակի հողերի իրացումը: Այդ հողերի մշակումը դառնում է եկամտաբեր (հետնապես ն՝ ռենտաբեր), որը չէր կարող լինել ցածր գների պայմաններում: Ակնհայտ է նան գյուղարտադրանքի ցածր շուկայական գների ազդեցությունը հողի առաջարկի վրա: Իսկապես, եթե այդ գները կայուն նվազման միտում ունեն, ապա հաջորդ գյուղատնտեսական տարիների ընթացքում որոշ հողատարածություններ դուրս կմնան գյուղատնտեսական շրջանառությունից: Դրա վառ օրինակը ՀՀ վերջին տարիների այն տխուր իրողությունն է, որ հանրապետության ցանքատարածությունները կրճատվեցին ավելի քան 140 հազ. հեկտարով կամ 359-ով: Դրա պատճառների շարքում առաջինը ն հիմնականն, անշուշտ, կապված է գյուղարտադրանքի ցածր շուկայական գների հետ: Այստեղ մենք հանդիպում ենք չկարգավորվող շուկայական տնտեսության հակասական ն հակաբնական երնույթի. երկրի բնակչության ցածր պարենային ապահովության պայմաններում տեղի է ունենում գյուղատնտեսական հողատարածությունների կրճատում: Մինչդեռ հասարակության կենսական շահերը պահանջում են այդ հողերի ընդարձակում կամ, թեկուզ, եղած հողերի ավելի ինտենսիվ ն արդյունավետ օգտագործում: Այդպիսին է տարերային շուկայական տնտեսության զարգացման հետնանքներից մեկը: Միանգամայն այլ է պատկերը կարգավորվող շուկայական տնտեսության պայմաններում: Գիտատեխնիկական նորույթների կիրառումն այստեղ հանգեցնում է գյուղարտադրության անընդհատ ավելացման, որի հետնանքով ի հայտ է գալիս գների իջեցման միտումը: Պետության միջամտությունը կանխում է դրա բացասական ազդեցությունը: Պետությունը տնտեսապես խրախուսում է մշակելի հողատարածությունների կրճատումը կամ սառեցումը, որը ոչ միայն կանխում է գների հնարավոր իջեցումը, այլն նպաստում հողապահպանության խնդիրների լուծմանը:

Այս պայմաններում հասկանալի է, որ գյուղարտադրանքի ն հողի շուկայական գների տատանումները անմիջապես չեն անդրադառնում հողի առաջարկի ն պահանջարկի վրա, քանի որ դրանք, ըստ էության, կարգավորվում են պետության տնտեսական քաղաքականության լծակների միջոցով: Հողի շուկայի հարցերը քննարկելիս անխուսափելիորեն առնչվում ենք նան ոռոգման ջրի շուկայի հարցերի հետ: Ոռոգման ցանցերի ն մայրուղիների ենթակայության տարանջատումը, ջրի սպառողական ընկերությունների կազմակերպումը համայնքների ներսում դեռնս ավարտուն տեսքի չեն հասցվել, սակայն վերակառուցման նպատակը հստակ է. ապահովել ոռոգման ջրի սակագների կիրառման միջոցով ջրի վարձի գանձումը գյուղացիական տնտեսություններից: Ինչպիսի հեռանկար է խոստանում այդ համակարգը ագրարային բարեփոխումների հետագա զարգացման տեսակետից: Համեմատենք այդ առումով հողի շուկայի ն ոռոգման ջրի շուկայի այն հիմնական առանձնահատկությունները, որոնք կապված են ագրարային շուկայի հետ: Հողի շուկայի զարգացման օբյեկտիվ ներքին միտումը գյուղացիական տնտեսությունների մանր հողատարածությունների խոշորացումն է, հողային ռեսուրսների աստիճանական կենտրոնացումը (գյուղացիական առանձին տնտեսությունների, կոոպերատիվների ձեռքում ն այլն), վերջին հաշվով, խոշոր ապրանքային գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ստեղծումը: Այդ ուղղությամբ նկատելի են առաջին, խիստ սակավաթիվ ն համեստ քայլեր: Պետության պարտքն է աջակցել այդ օբյեկտիվ գործընթացին: Ոռոգման ջրի շուկայի արդի վիճակը ոչ մի լավ հեռանկար չի խոստանում ոչ միայն նրա անկայուն ն անավարտ լինելու պատճառով, այլն սկզբունքային առումով: Ոռոգման համակարգի վերակազմավորումների հիմնական նպատակը գյուղացիական տնտեսություններից ջրի վարձի գանձումն է՝ «ով կվճարի ջրի վարձը, նա էլ ջուր կստանա»: Չնայած խախտումներին ու վերապահումներին, այդ համակարգը այնուհանդերձ սկսում է գործել: Եվ այն ամրագրում է մանր գյուղացիական տնտեսությունների համակարգը ն բացարձակ անտարբեր է նրա հեռանկարի նկատմամբ: Այսպիսով, ջրի շուկայի գործող համակարգը տեխնիկա-տնտեսական առումով տանում է դեպի հողերի նորանոր ճահճակալման ն այլ աղետալի հետնանքների, իսկ սոցիալ-տնտեսական առումով՝ ամրագրում ն սառեցնում է մանր գյուղացիական տնտեսությունների ցածր արտադրողական համակարգը: Ոռոգման ներկայիս տնտեսական համակարգը, այդ թվում՝ ջրի վարձի համակարգը, չունի իր մեջ

գյուղատնտեսության առաջընթացի ոչ մի հեռանկար, ոչ մի օբյեկտիվ միտում: Ասվածից այն եզրակացությունն է բխում, որ եթե հողի շուկայի ստեղծման ասպարեզում պետության խնդիրն է ըստ ամենայնի ակտիվացնել այդ շուկայի «կենտրոնացման» միտումները (խոսքը հողի կենտրոնացման մասին է), ապա ոռոգման ջրի շուկայի ասպարեզում պետության խնդիրը շատ ավելի բարդ է՝ հարմարեցնել ոռոգման համակարգը, այդ թվում ն ջրի վարձի գանձումը, խոշոր հողատիրության ն խոշոր հողօգտագործման ստեղծման նպատակին: Այդ նպատակի որդեգրումից հետո կարելի է մտածել դրա իրագործման տնտեսական մեխանիզմի մշակման մասին:

Հողի ժամանակակից կադաստրային գնահատումը Հողի տնտեսական գնահատումը ժամանակակից բազմակացութաձն տնտեսության պայմաններում կանոնավոր, բանիմաց տնտեսավարման կարնորագույն նախադրյալներից մեկն է: Խորհրդային ագրարային համակարգի գոյության վերջին ժամանակահատվածում որոշ «մասնագետներ» հանդես եկան մի շարք աշխատություններով, որոնցում փորձ էր արվում հիմնավորել հողային ռենտայի ն հողի տնտեսական գնահատման կոնկրետ եղանակները: Հասկանալի է, որ հողային ռենտայի ն հողի գնահատման փորձերը ն հաշվարկները հիմնված էին համայնավարական կոլեկտիվ ն պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության հաշվետվությունների պաշտոնական տվյալների վրա: Այդ փորձերը ն գնահատման արդյունքները հնարավորություն տվեցին կոտրել երկարամյա արգելքը, շրջանառության մեջ դնել հիշյալ տնտեսական կատեգորիաները, ինչպես նան հողօգտագործման հարաբերությունները կարգավորելու առաջին քայլերը կատարել: Այսօր՝ հողի սեփականաշնորհումից հետո, արմատապես փոխվել են ոչ միայն հողի տնտեսական գնահատման սոցիալական սահմանները, այլն՝ անհրաժեշտ վիճակագրական բազան: Ընդամենը մի քանի հարյուր խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների փոխարեն գործում են մի քանի հարյուր-հազարավոր տնտեսություններ, որոնք բնավ ենթակա չեն համատարած վիճակագրական հաշվառման-հաշվետվության: Հողի կադաստրային գնահատման նպատակը հողօգտագործման հետ կապված հարկի, վարձավճարի, գրավադրման ն այլ գործարքների օրենսդրական կարգավորումն է: Հողի կադաստրային

գինը, պատշաճ ձնակերպման դեպքում, կարող է հիմք ծառայել հիպոթեկային վարկի համար: Կադաստրային գնահատման համար ելակետային են համարվում հետնյալ հիմնական ցուցանիշները` − մեկ հեկտար հողի բերրիության, եկամատաբերության գնահատումը, − համախառն արտադրանքի արտադրության գնի որոշումը, − ռենտային եկամտի որոշումը, − այդ եկամտի կապիտալացման ժամկետը (գործակիցը): Առաջին երկու ցուցանիշները (հողի բերրիության ն հիմնական ծախսերի գնահատականները) հողի կադաստրային գնահատման հիմնական նորմատիվային ցուցանիշներն են: Ընդ որում՝ առաջինը որոշվում է հիմնական մշակաբույսերի երեք տարվա միջին բերքի շուկայական արժեքով (գներով), իսկ երկրորդը, այսինքն՝ նորմատիվային ծախսերը, որոշվում են նույն հողատարածքի վրա կատարված միջին փաստացի ծախսերին ավելացնելով վերարտադրության նվազագույն եկամուտը (79 ծախսերի նկատմամբ): Նման եղանակով հաշվարկված ցուցանիշը ներկայացնում է համախառն բերքի արտադրության գինը: Այստեղից էլ, տրամաբանորեն, հիշյալ երկու ցուցանիշների (այսինքն համախառն արտադրանքի ն նրա արտադրության գնի) տարբերությունը հանդես է գալիս որպես տվյալ հողամասի ռենտա: Հողի կադաստրային գինը որոշվում է հաշվարկային դիֆերենցիալ ռենտայի կապիտալացման եղանակով: Որպես կապիտալացման ժամկետ (կամ գործակից) է ընդունվում 33 տարին: Այսպիսով, եթե փորձենք հողի կադաստրային գնահատման՝ ՀՀ-ում ընդունված մեթոդիկան արտահայտել հաշվարկային բանաձնով, այն կարելի է ներկայացնել որպես ՀԳՀ Բ2«, որտեղ՝ Բ- միավոր հողատարածքից ստացվող հաշվարկային ռենտայի եկամուտն է, «- կապիտալացման ժամկետը (գործակիցը): ∗ Հիշեցնենք, որ տարիներ առաջ (ավելի ստույգ՝ 1978 թ.) բազմամյա տնկարկների տնտեսական գնահատման նպատակով մենք օգտագործում էինք, որպես զուտ եկամուտի կապիտալացման գոր-

∗

Հողի գնահատման շարադրված եղանակը, որն ընդունվել է ՀՀ կառավարությանն առընթեր Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի կողմից, ընդօրինակված է ՌԴ պետական ձեռնարկության համապատասխան կարգից:

ծակից, այդ տնկարկների ամորտիզացիոն ժամկետները (30 ն 50 տարի): ∗∗ Դժվար չէ նկատել, որ հիշյալ բանաձնը էապես տարբերվում է հողի գնի տարածված բանաձնից, ըստ որի՝ հողի գինը որոշելու համար հողային ռենտան կապիտալացվում է՝ ելնելով բանկային տոկոսադրույքից: ճիշտ այդպես է որոշվում նան բաժնետոմսի շուկայական գինը, որի համար բաժնետոմսի բերած եկամուտը (դիվիդենդը) Դ հարաբերվում է բանկային տոկոսադրույքին՝ Բ գ = ⋅100 : Զուտ Բ9 տեսական-ձնական մոտեցմամբ՝ հիշյալ երկու բանաձները տրամաբանական են, համադրելի: Իրականում բնավ այդպես չէ. բաժնետոմսի գնի հիմքում ընկած են դիվիդենդը ն բանկային տոկոսադրույքը, այսինքն, խորհրդանշական, թղթադրամային կատեգորիաներ, որոնք կապված են կապիտալի շարժի ն շրջանառության հետ, մինչդեռ հողի գինը միանգամայն իրական տնտեսական կատեգորիա է, որն արտահայտում է հողային (հողը որպես իրական կապիտալ) հարաբերությունները: Եթե ռենտան ն հողի գինը իրական տնտեսական հարաբերության ձներ են, ապա դիվիդենդը ն բաժնետոմսի գինը ածանցյալ տնտեսական հարաբերության ձներ են: Պատմականորեն տնտեսական հարաբերությունների առաջին ձները եղել են ն մնում են ագրարային հարաբերությունները՝ ինչպես որ սեփականության բոլոր ձների ակունքը եղել ն մնում է հողային սեփականությունը, որից սկիզբ են առել նրա մյուս բոլոր ձները ն տեսակները: Հողը եղել է հարստության անսպառ ն հավերժական տեսակը: Տրամաբանական է, որ անշարժ գույքի մյուս տեսակների արժեքը ն գինը ածանցյալ են հողի գնից ն արժեքից: Շարադրված տեսակետը կարող է վիճելի թվալ ն, ինչ խոսք, առանձին լուսաբանման կարիք ունի: Անդրադառնալով հողի կադաստրային գնահատականին, պետք է ասել, որ դա բնավ վերջնական լինել չի կարող, թեկուզ այն պատճառով, որ հիմնված է ոչ թե իրական, այլ հաշվարկային նորմատիվային ելակետային ցուցանիշների վրա. օրինակ՝ հողի կադաստրային գինը որոշվում է՝ ելնելով կադաստրային (հաշվարկային) ն ոչ թե իրական զուտ եկամտից: Բերենք կոնկրետ օրինակ. Արարատի մարզի Ուրց-Կոտայքի գոտում 1 հեկտար 3-րդ կարգի վարելահողից ստացվող զուտ եկամուտը գնահատված է 63,8 հազ. դրամ, իսկ մերձարաքսյան գոտում՝ 121,8 հազ. դրամ կամ շուրջ 2 անգամ ավելի շատ: ∗∗

Տե՛ս Ն. Մանասերյան, Լ. Ադամյան, Հողի գնահատման տնտեսական պրոբլեմները, Երնան, 1978:

Սակայն տվյալ հաշվարկում բացակայում է այս երկու գոտիների տարբեր տեղադրվածությունը քաղաքային շուկաներից, մինչդեռ դա վճռական նշանակություն ունի նրանց հողերի իրական եկամտաբերության վրա: Օրինակ, մերձարաքսյան գոտու գյուղերը շատ ավելի մոտ են շուկաներին, ուստի ն նրանց դրամական եկամուտները ավելի մեծ են, քան Ուրց-Կոտայքի գոտում, որտեղ բերքի մեծ մասը մնում է որպես սոսկ բնեղեն արժեք: Այս կամ այն գոտու հողերի նպաստավոր տեղադրվածությունը հնարավորություն է տալիս կրկնակի-եռակի չափով ավելի մեծ եկամուտներ իրացնել, որը, բնականաբար, բարձրացնում է այդ հողերի շուկայական գինը: Բացի դրանից, հողերի նպաստավոր դիրքը հնարավորություն է տալիս նրանց տերերին հավելյալ եկամուտ ստանալ նան հողերի ոչ գյուղատնտեսական օգտագործումից (հյուրանոց, հանգստյան գոտի ն այլն), հողի ն դրա վրա կառուցված անշարժ գույքի առք ու վաճառքից: Ասվածից հետնում է, որ չնայած հողի շուկայական գնի հիմքում նրա կադաստրային գնահատումն է, սակայն իրական վերջնական շուկայական գինը մեծապես կարող է շեղվել այդ հիմքից, քանի որ այն կարգավորվում է հողի շուկայական առաջարկի ու պահանջարկի հարաբերակցությամբ: Այսպիսով, հողի կադաստրային գինը սոսկ նրա մեկնարկային գինն է, որը առաջարկի ու պահանջարկի ազդեցությամբ ի վերջո վերածվում է շուկայական գնի: Հողի շուկայական գործոնների ազդեցությունն, ի վերջո, այն ենթարկում է քաղաքակենտրոնացման գործընթացներին:

Ոռոգման համակարգի կառավարումը ն ջրօգտագործման վարձի հիմնախնդիրը Հայաստանում ն Արնելքում երկրագործությունն անհնար է պատկերացնել առանց ոռոգման: Ուստի պատահական չէ, որ հողի ու ջրի գերագույն սեփականատերը եղել է պետությունը: Ոռոգման գործոնը կարնոր է ոչ միայն զուտ տնտեսական, այլն սոցիալական ժողովրդագրական առումով, քանզի այնտեղ, որտեղ չկա ոռոգում, հաճախ չկա նան բնակավայր ն բնակչություն: Ոռոգումն ի սկզբանե վճռական դեր է խաղացել երկրի տնտեսական հզորության ապահովման հարցում: Եվ ընդհակառակը, ինչպես պատմությունն է վկայում, ոռոգման համակարգի փլուզումը հաճախ նախորդել է տնտեսության կործանմանը:

Ոռոգման ջրի առկայությունը կամ բացակայությունը թելադրում է մշակաբույսերի ընտրությունը, ուրեմն ն՝ գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքը: Այստեղից պարզ է, որ ջրօգտագործման հարաբերությունները որոշ իմաստով կարող են հանդես գալ որպես առաջին կարնորության հարաբերություններ: Ոռոգման համակարգի տնտեսական հարաբերություններն իրենց արտահայտությունն են գտել «Ջրային օրենսգրքի» մեջ: Այն սահմանում է ոռոգման համակարգի կառավարման կառուցվածքը, տնտեսավարող սուբյեկտների փոխադարձ պարտականությունները ն գործառույթները ոռոգման ջրի օգտագործման ոլորտում, ջրի վարձի որոշման սկզբունքները ն չափանիշները ն այլն: Ջրային ռեսուրսների կառավարման գործակալությունը, ՀՀ բնապահպանության նախարարության կազմում, կոչված է իրականացնելու կառավարման ն վերահսկողության գործառույթները: ՀՀ կառավարությանն առընթեր ջրային տնտեսության պետական կոմիտեն տնօրինում է բոլոր ջրաղբյուրների մակերեսային ն ստորերկրյա ջրերի բաշխման ն օգտագործման գործընթացները, կարգավորում դրա հետ կապված կազմակերպական, տեխնիկական ն տնտեսական հարաբերությունները: Հանրապետության մայր ջրատարների շահագործումը իրականացնում են համապատասխան ջրավազանների բաժնետիրական ընկերությունները, որոնք, իրենց հերթին, ոռոգման ջուր են տրամադրում առանձին գյուղական համայնքներին՝ վարձակալական հիմունքներով: Համայնական ընկերությունները /դրանց ընդհանուր թիվը կազմում է 400-450/ իրականացնում են ներտնտեսային ջրանցքների շահագործման, նորոգման, ինչպես նան ջրի վարձավճարի գանձման վերահսկողությունը: Ոռոգման ջրի օգտագործման տնտեսական հարաբերությունների ասպարեզում առավել սուր հարցերից մեկը ջրօգտագործման վճարելիության ն ջրի վարձի սակագների տնտեսական հիմնավորման հարցն է: Ինչպես սահմանվում է «ՀՀ ջրային օրենսգրքում», ջրային ռեսուրսների օգտագործման, վերականգնման ն պահպանման տնտեսական կարգավորման հիմնական սկզբունքը ջրօգտագործման վճարելիությունն է /հոդ. 76/: Ջրի վարձի սակագնի որոշման հիմքում ընկած են երկու հիմնական գործոններ. − ջրային տնտեսության հիմնական միջոցների ն ընթացիկ ծախսերի փոխհատուցումը, − ջուր սպառողների եկամուտները /օգուտը/ ն վճարունակությունը:

Ուսումնասիրությունը վկայում է, որ հիշյալ երկու գործոնները զարգանում են հակառակ ուղղություններով՝ ջրային տնտեսության ծախսերն անընդհատ ավելանում են /թեկուզ նյութերի ն էլեկտրաէներգիայի թանկացման հետնանքով/, մինչդեռ ջուր սպառող գյուղացիների եկամուտները ն վճարունակությունը նվազում կամ, լավագույն դեպքում, մնում են անփոփոխ: Արդյունքում՝ ջրային տնտեսության մարմինները տրտնջում են հիմնական միջոցների աննախադեպ մաշվածության աղետալի վիճակից, իսկ ջրօգտագործող գյուղացիները՝ ջրի բարձր սակագնից: Հիշեցնենք, որ 1998-2002թթ. ընթացքում ոռոգման ջրի վարձի սակագինն ավելացել է 3 անգամ: Իսկ որքանո՞վ են բարձրացել գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտները, նրանց վճարունակությունը: ՀՀ ազգային վիճակագրության տվյալներով՝ նշված ժամանակահատվածում գյուղարտադրանքի համախառն արժեքը համադրելի գներով ավելացել է շուրջ 109-ով, իսկ գյուղական բնակչության դրամական եկամուտները 1 շնչի հաշվով կրճատվել են 10,5 9-ով, կրճատվել են նան սպառողական ծախսերը: ∗ Այսպիսով, ՀՀ բնակչության կենսամակարդակը հիշյալ ժամանակաշրջանում անկում է ապրել, իսկ ոռոգման ջրի սակագինը, հակառակը, խիստ ավելացել է, խախտվել է «Ջրային օրենսգրքի» պահանջը ն ընդհանրապես տնտեսական համամասնությունների տարրական պահանջները: Ո՞րն է ելքը այդ փակուղային վիճակից: Մինչն այդ հարցին պատասխանելը ծանոթանանք ՀՀ ոռոգման համակարգի կառուցվածքին:

ՀՀ ոռոգման համակարգի կառավարման գործող կառուցվածքը Ջրային ռեսուրսների գերագույն սեփականատեր /պետություն/

∗

«Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք», Երնան, 2002, «ՀՀ բնակչության եկամուտներն ու ծախսերը» վիճակագրական ժողովածու, Երնան, 2003:

ՀՀ բնապահպանության նախարարություն, ջրային ռեսուրսների գործակալություն

ՀՀ կառավարությանն առընթեր ջրային տնտեսության պետական կոմիտե Ջրային պետական փակ բաժնետիրական ընկերություններ Ջրօգտագործողների /սպառողների/ ընկերություններ համայնքներում Ջրօգտագործող ընկերությունների միություններ

Մի կողմ թողնելով ոռոգման համակարգի կառավարման արմատական կատարելագործման կարնորագույն հարցը, քննենք գործող համակարգի կառուցվածքի օրգանական կապը ոռոգման ջրի վարձի հետ: Գծապատկերը վկայում է, որ ոռոգման համակարգի կառավարումը բաժանվում է երկու հատվածի՝ պետական հատված, որն ընդգրկում է ոռոգման համակարգի հիմնարար կառուցվածքները, մայր ջրատարները, ջրամբարները, այլ հանգույցներ /առաջին 3 վանդակները/ ն տեղական կամ համայնքային հատված, որն ընդգրկում է ներտնտեսային ոռոգման ցանցը, շահագործումը /վերջին 2 վանդակները/: Հայտնի է, որ վաղնջական ժամանակներից ոռոգման համակարգի հիմնարար կառույցները ն դրանց սպասարկումը եղել են պետության տնօրինության ն հսկողության տակ, պետությունն է եղել ոռոգման ջրի գերագույն սեփականատերը: Ինչ վերաբերում է ներտնտեսային ոռոգման ցանցին, ապա դրանց սպասարկումը ն ծախսերը կատարվել են գյուղացիական համայնքների կողմից: Համայնքն է եղել այդ ցանցերի բնականոն շահագործման պատասխանատուն ն իրավասու մարմինը: Ոռոգման համակարգի կառավարման ուսումնասիրությունից այն եզրակացությունն է բխում, որ դրան պետք է համապատասխանի նան ջրօգտագործման վարձի սակագնի կառուցվածքը: Այդ սակագնի առաջին մասը արտահայտում է ոռոգման համակարգի հիմ179

նարար կառուցվածքի շահագործման ծախսերը, որոնք պետք է հատուցի ն ըստ էության հատուցում է պետությունը: Սակագնի երկրորդ մասը կապված է ոռոգման ներտնտեսային ցանցի շահագործման հետ, որի ծախսերը տրամաբանորեն պետք է փոխհատուցեն գյուղական համայնքը, գյուղացիական տնտեսությունները: Սակագնի առաջին կեսի վճարումը գյուղական համայնքի կողմից արմատապես սխալ է, նախ այն պատճառով, որ վերջինս ի վիճակի չէ դրանք փոխհատուցել, երկրորդ, համայնքը պատասխանատու չէ այդ կառույցների շահագործման ծախսերի համար: Ոչ հեռու համայնավարական անցյալում հողի, ջրի, ինչպես նան այլ ռեսուրսների օգտագործումը հայտարարված էր անվճար, սակայն իրականում դրանց շահագործման համար վճարում էր պետությունը՝ իր ընդհանրական գանձարանից: Վճարում էր մասնավորապես ոռոգման համակարգի կառուցման ն շահագործման հետ կապված բոլոր ծախսերը: Մեր օրերում, երբ երկիրը անցնում է շուկայական տնտեսության, հողի, ջրի ն այլն բնական ռեսուրսների օգտագործումը դրվում է վճարելիության սկզբունքի վրա, իսկ պետության տնտեսական գործառույթները իրենց տեղը զիջում են շուկայական գործառույթներին: Սակայն հասարակությունը չի կարող ընկնել մեկ ուրիշ ծայրահեղության մեջ: Եթե նախկինում ոռոգման համակարգի բոլոր ծախսերը իր վրա էր վերցրել պետությունը, ապա այժմ հակառակ միտումն է նկատվում, այն՝ այդ համակարգի բոլոր ծախսերը դնել գյուղական համայնքների, իսկ ավելի կոնկրետ՝ գյուղացիական տնտեսությունների վրա: Ցավոք, հենց այդ ուղղությամբ է ընթանում ՀՀ տնտեսական իրավասու մարմինների քաղաքականությունը: Խնդիրը միայն այն չէ, որ ոռոգման ջրի սակագինը վերջին 5-6 տարիների ընթացքում բարձրացվել է 3 անգամ ն չի համապատասխանում գյուղացիական տնտեսությունների վճարունակությունը: Ոչ պակաս կարնոր է այն, որ հիշյալ սակագինը միտված է ներառելու ոռոգման համակարգի շահագործման բոլոր ծախսերը՝ հիմնարար պետական կառույցների ծախսերից մինչն ներտնտեսային ցանցի ծախսերը: Արարատյան հարթավայրի տնտեսություններում 1 խ.մ. ոռոգման ջրի սակագինը այսօր կազմում է ավելի քան 7- 8 դրամ, որից շուրջ 4 դրամը՝ պետական համակարգի ծախսերի բաժինը, 3-4 դրամը՝ ներտնտեսային ցանցի ծախսերը: Այսպիսով, գյուղացիական տնտեսություններին է բաժին ընկնում ամբողջ ոռոգման համակարգի շահագործման ծախսերի հատուցումը, որը ոչ միայն վեր է այդ տնտեսությունների ֆինանսական հնարավորություններից /բավական է

ասել, որ այսօր ջրի վարձը 1 հեկտարի հաշվով շուրջ 3 անգամ գերազանցում է հողի հարկի գումարը/, այլն սկզբունքորեն սխալ է: Զարմանալի չէ, որ ջրօգտագործման վարձի գումարը չի հաջողվում հավաքել նույնիսկ կիսով չափ: Ջրային տնտեսության տեղական մարմինները վկայակոչելով բնակչության հետ կնքած պայմանագրերը՝ 2004թ-ին դատական գործ են հարուցել ջրի վարձի մուծում չկատարած բաժանորդների դեմ, ն դատարանի որոշմամբ զանգվածային պահումներ են կատարում «մեղավոր» գյուղացիական ընտանիքների թոշակառու անդամների կենսաթոշակներից: Հիմնախնդիրը շարունակում է մնալ լարված ն լուծում է պահանջում: Ոչ դատական լուծում:

Երնույթի զանգվածային բնույթը վկայում է, որ ոռոգման ջրի օգտագործման տնտեսական հարաբերությունները ակնհայտորեն խեղաթյուրվել են: Ջրային օրենսդրությունը, ըստ էության, սխալ հիմքերի վրա է կառուցված ն արմատական բարեփոխման կարիք ունի: Ոռոգման ջրի վարձի գործող սակագները, ինչպես ասվեց, չեն համապատասխանում գյուղացիական տնտեսությունների վճարունակությանը, շուրջ 3 անգամ գերազանցում են հողի հարկի գումարը, ն վերջապես՝ ոռոգման համակարգերի գործող կառուցվածքին: Վերջինս օբյեկտիվորեն պահանջում է սահմանազատել պետական ն տեղական մարմինների /համայնքների/ տնտեսական գործառույթները ն պատասխանատվությունը ոռոգման համակարգի երկու հատվածների նկատմամբ: Տնտեսական պատասխանատվությունն ու գործառույթների նման սահմանազատումը իրատեսական հիմքի վրա կդնի ոռոգման համակարգերի շահագործումը ն դրանց ծախսերի փոխհատուցումը: Նպատակահարմար է նան ջրի վարձի կենտրոնացումը գյուղական համայնքների գանձարանում, ինչը կբարձրացնի ջրի օգտագործման նրանց պատասխանատվությունը, ինչպես նան կբարելավի նրանց ինքնակառավարման ն ինքնաֆինանսավորման գործընթացները: Մինչն այժմ մենք չենք անդրադարձել թերնս ամենակարնոր հարցին. արդյոք գոյություն ունի՞ որնէ կապ ջրօգտագործման վարձի ն հողօգտագործման վարձի միջն: Պարզ բանականությունը հուշում է, որ այդ կատեգորիաների միջն կապը նույնքան բնական ն պարտադիր է, որքան հողի ն ջրի միջն: Նախորդ շարադրանքում արդեն նշել ենք, որ հողատերը /պետությունը կամ ֆեոդալը/ գյուղացիությունից հարկ էր վերցնում սովորական հողերից՝ բերքի 1/10-ի, իսկ ոռոգելի հողերից` բերքի 1/5-ի,

այսինքն՝ կրկնակի չափով: Դա արտահայտվել է նան օրենսդրական իրավական փաստաթղթերում: ∗ Դա համապատասխանում է նան մեր օրերի իրողությանը: Հայտնի է, որ հացահատիկի ն մյուս հիմնական պարենային մշակաբույսերի բերքատվությունը ոռոգելի հողերում շուրջ 2 անգամ ավելի բարձր է, քան անջրդի հողերում: Ասվածից առնվազն երկու եզրակացություն է բխում. նախ այն, որ ոռոգելի հողերի օգտագործման համար գյուղացին վճարել է կրկնակի հարկ: Եվ երկրորդ, ջրօգտագործման ն հողօգտագործման վարձը /հարկը/ մեր պատմության մեջ հանդես են եկել ոչ թե առանձինառանձին, այլ միասին: Անվիճելի է, որ եթե անգամ ընդունենք ջրօգտագործման վարձի առանձին գոյությունը /որը խիստ վիճելի է/, ապա այս դեպքում էլ վերջինիս հիմքում ընկած է հողի բերրիությունը, եկամտաբերությունը: Ոռոգման բերած օգուտը արտահայտվում է հավելյալ բերքի մեջ, այդ բերքից էլ պետք է գանձվի ջրի վարձը: Մինչդեռ այսօր ջրի վարձի որոշման հիմքում դրված է բոլորովին այլ մոտեցում՝ ջրային տնտեսության ծախսերը /սպառողների վճարունակությունը անտեսվում է/: Ինչ խոսք, այդ մոտեցումը նս քննարկման կարիք ունի, սակայն հեռու է կատարյալ լինելուց: Իհարկե, ոռոգման վրա հասարակությունը հսկայական ծախսեր է կատարել, մասնավորապես, Հայաստանի ոռոգելի հողերի շուրջ կեսը ջուր են ստանում պոմպակայանների միջոցով /մեխանիկական ոռոգում/, որը գոյություն չուներ պատմական անցյալում: Սակայն մեր խոսքը հենց այն մասին է, որ ոռոգման համակարգերի գոյությունն ապահովվել է պետական միջոցներով, ն այսօր անհնար է այդ համակարգի ամբողջ ծախսերի բեռը դնել գյուղացիական տնտեսության ուսերին՝ ոչ միայն վերջինիս տկարության պատճառով, այլն սկզբունքային նկատառումներով, ելնելով ոռոգման համակարգի երկու հատվածների /պետական ն համայնքային/ կառավարման ն տնտեսական գործառույթների բնույթի սկզբունքային տարբերությունից, որի մասին արդեն խոսել ենք: Ասածից հետնում է երկու եզրակացութուն. − Ոռոգման ջրի վարձի քաղաքականությունը լուրջ վերանայման կարիք ունի, այն այսօր հիմնված է ծախսային գործոնի հաշվառման վրա, մինչդեռ պետք է հիմնված լիներ հանրային օգտակարության կամ եկամտային արդյունավետության գործոնների հաշվառման վրա: Որպես «վերստուգիչ» ցուցանիշ, պետք է ելնել հողի հարկի գործող նորմատիվներից: Ջրի

∗

Մխիթար Գոշ, «Դատաստանագիրք»:

վարձը 1 հեկտար ոռոգելի հողատարածության հաշվով չի կարող գերազանցել հողի հարկը: − Առաջիկա հեռանկարում անհրաժեշտ է միացնել հողի հարկը ն ջրի վարձը, այդ երկու գանձումները պետք է հանդես գան միասնական հողի հարկի տեսքով: Առավել նս, որ այսօր անշարժ գույքի կադաստրի պետական ձեռնարկությունները արդեն կիրառում են եկամտի հաշվարկը ոռոգելի ն անջրդի հողերի համար առանձին: Հողը ն ջուրը բնության անկրկնելի բարիքներ են: Ջուրը հողից թանկ չէ:

3. Գյուղատնտեսության եկամուտների պետական կարգավորման մասին Շուկայական տնտեսակարգի պայմաններում պետության հիմնական գործառույթները այս ճյուղի ոլորտներում ամենից առաջ առնչվում են ստացվող եկամուտների ն իրացման գների կարգավորմանը, որոնցում արտահայտվում է ինչպես գյուղացիական տնտեսությունների, այնպես էլ հասարակության շահերի ճիշտ զուգակցման խնդիրը: Գյուղատնտեսությունը նյութական բարիքների արտադրության այն հազվագյուտ ճյուղն է, որը գործ ունի բնական ռեսուրսի օգտագործման ն դրանից բխող հավելուրդային (ռենտային) եկամուտների գոյացման ու բաշխման հետ: Տնտեսագիտության մեջ տարածված է այն տեսակետը, որ այդ հավելյալ եկամուտները անհրաժեշտ է հատուկ հարկի միջոցով վերցնել հողատերերից, գանձել պետական բյուջե ն օգտագործել ընդհանուր հասարակական կարիքների համար: Այդ տեսակետը հիմնավորվում է նրանով, որ հիշյալ եկամուտների գոյացումը կապված է բնական գործոնի հետ, ունի ոչ աշխատանքային բնույթ, ուստի ն պատկանում են ամբողջ հասարակությանը: Նման մոտեցումն ունի այն հավելյալ հիմնավորումը, որ ռենտայի գումարը ոչ մի կերպ չի անդրադառնում հողի շուկայի, նրա առաջարկի ն պահանջարկի վրա, վերջինս ունի անփոփոխ բնույթ, ուստի ն ռենտայի գանձումը պետության օգտին միանգամայն հիմնավոր է: ∗ Ինչպես տեսնում ենք, շարադրված տեսակետի հիմքում ընկած է զուտ շուկայական մոտեցումը, որն, ինչպես նկատեցինք, միակ ճշմարիտ մոտեցումը համարել չի կարելի: ∗

1 à661 1 1 466, Áðի , Ý61 1 1 1 66ո, ò 2, ã6.21.

Նախ, խիստ վիճելի է այն պնդումը, ըստ որի՝ հողային ռենտան ոչ աշխատանքային եկամուտ է: Իսկապես, հողը բնության հազվագյուտ պարգն է, սակայն նրանից ստացվող եկամուտը, այդ թվում ն հավելյալ եկամուտը (ռենտան), գոյանում ն իրացվում է հողատիրոջ ն հողօգտագործող ագարակատիրոջ (ֆերմերի) լարված աշխատանքի ն լրացուցիչ ներդրումների շնորհիվ: Ասվածը առավել նս ճշմարիտ է մեր օրերի համար, երբ գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը անհնար է պատկերացնել առանց լրացուցիչ ներդրումների, պարզապես «կույս բնության» օգտագործման շնորհիվ: Այստեղից հետնում է, որ հատուկ ռենտային հարկի կիրառումը, գյուղատնտեսության մեջ գոյացող ամբողջ ռենտայի գանձման նպատակով, ուղղված կլիներ աշխատավոր գյուղացիության շահերի դեմ: Ասվածին մնում է ավելացնել, որ ռենտային հարկի մասին վերը շարադրված տեսակետը կիրառություն չի գտել նույնիսկ զարգացած երկրներում: Դեռ ավելին, հայտնի է, որ զարգացած շուկայական տնտեսությամբ երկրներում, այդ թվում ն ԱՄՆ-ում, պետության կողմից հետնողականորեն կիրառվում է ֆերմերային տնտեսությունների ուղղակի ն անուղղակի ֆինանսական օժանդակությունը, որի պաշտոնական նպատակն է ապահովել նրանց զարգացման համար անհրաժեշտ նվազագույն եկամուտներ: Եկամուտների բաշխումը գյուղատնտեսությունից կամ գյուղատնտեսության օգտին կարող է իրականացվել երկու հիմնական եղանակով՝ գների ու գնագոյացման ն հարկային մեխանիզմի միջոցով: Որնէ ապրանքի գինը որոշվում է շուկայական մրցակցության, առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամբ. այն արտահայտում է ինչպես արտադրողի ծախսերը, այնպես էլ սպառողի համար ապահոված օգտակարությունը: Գինը շուկայական մեխանիզմի կենտրոնական օղակն է: Ազատ մրցակցային այդ դասական ճյուղը առավել խոցելի է դառնում տնտեսական ճգնաժամի կամ լճացման տարիներին: Ի տարբերություն տնտեսության մյուս ճյուղերի, օրինակ՝ արդյունաբերության ոլորտի ձեռնարկատերերի, մենատնտես գյուղացին (ֆերմերը) չի կարող ազդել իր ապրանքի շուկայական գնի վրա: Ընդհակառակը, այդ գները լիովին կախված են շուկայի վայրիվերումներից: ճգնաժամի կամ լճացման ժամանակ գյուղարտադրանքի սպառողների գնողունակության անկումը անմիջապես անդրադառնում է ագարակատեր գյուղացիների ապրանքների իրացման գների վրա, այդ գները շեշտակի իջնում են, դրա հետ միասին իջնում են նան նրանց եկամուտները: Մինչդեռ արդյունաբերական արտադրանքի գները մնում են շատ թե քիչ կայուն, որի հետնանքով մեծանում է արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական (պարենային) ապրանքների

գների խզումը (կամ ինչպես ասում են՝ «գների մկրատը»)՝ ի վնաս գյուղատնտեսության ն գյուղացիների: Գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայական գների անկումը այդ ճյուղի «դարավոր հիվանդությունն է», որոշակի օրինաչափություն: Այն պայմանավորված է մի կողմից՝ գիտատեխնիկական առաջընթացով, որի անմիջական ազդեցությամբ ավելանում է գյուղարտադրանքի թողարկումը, ուստի ն՝ շուկայական առաջարկը: Մյուս կողմից, որքան էլ ավելանա պարենի արտադրությունը ն առաջարկը, վերջինիս շուկայական պահանջարկն ունի շատ թե քիչ կայուն, հաստատուն բնույթ: Առաջարկի ն պահանջարկի նման անբարենպաստ հարաբերակցությունն, ինչ խոսք, դարձյալ պայմանավորում է գյուղարտադրանքի շուկայական գների նվազման միտումը: Այս համառոտ վերլուծությունը դարձյալ վկայում է այն մասին, որ անկառավարելի շուկայական զարգացման պայմաններում գյուղատնտեսությունը դատապարտված է տնական լճացման: Այդ տարերային միտումը կարելի է հաղթահարել միայն շուկայական գների պետական կարգավորման դեպքում: Այստեղ առաջնակարգ նշանակություն ունի ագրոպարենային արտադրանքի գնագոյացման պետական կարգավորումը, իսկ ավելի կոնկրետ՝ գյուղատնտեսական արտադրանքի գների պետական երաշխավորումը: Երաշխավորված գինը սովորաբար ավելի բարձր է, քան փաստացի շուկայական գինը: Դա երնում է հետնյալ գծապատկերից: Գնի, առաջարկի ն պահանջարկի գծապատկեր

∗

Գ Ա

Պ Գ2 Գ1

Գ3 Տ3

Տ1

∗

Տ2

Տ

Զգուշացնենք, որ այս գծապատկերն արտահայտում է պահանջարկի ն առաջարկի ուղղակի կամ հակադարձ կապը գնի մակարդակից, որը թերնս ճշմարիտ է սովորական ապրանքային շուկաների համար, սակայն էականորեն տարբեր է ագրարային շուկայի դեպքում:

Պ, Ա - պահանջարկի ն առաջարկի կորերը, Գ1 Գ2 - գնի մակարդակների կորերը, Տ1 Տ2 Տ3 - արտադրանքի ծավալների կորերը, 0 - պահանջարկի ն առաջարկի հավասարակշռության կետը: Ապրանքի շուկայական գնի, առաջարկի ն պահանջարկի օրինաչափ կապը հաստատվում է միայն 0 կենտրոնական կետում, որտեղ առաջարկն ու պահանջարկը հավասարակշռվում են: Դրանից դուրս պատկերն այլ է, եթե շուկայական գինը ցածր է ն չի ապահովում գյուղացու արտադրության ն եկամուտների անհրաժեշտ մակարդակ (Գ3), այդ ցուցանիշները անկում են ապրելու: Այս դեպքում պետությունը միջամտում է ն գնում գյուղացու արտադրանքը՝ երաշխավորված բարձր գներով (Գ2), որը, սակայն, չի երաշխավորում գնված ամբողջ ապրանքային զանգվածի անմիջական շուկայական իրացում, քանի որ բարձր գնի դեպքում պահանջարկն ընկնում է, ն գոյանում է ապրանքների որոշակի ավելցուկ (գծապատկերի ընդգծված եռանկյունին): Պարզ է, որ դրա իրացումը հնարավոր է միայն շուկայի թելադրած ցածր գների պայմաններում, որը ն կատարվում է: Գների տարբերությունից գոյացած այդ վնասը կրում է պետությունը՝ ուղղակի ֆինանսական օգնության կամ սուբսիդիաների ձնով: Գյուղատնտեսության պետական կարգավորումը ենթադրում է պետական անմիջական ֆինանսական օգնության համակարգի կիրառում, որի նպատակը ոչ միայն գյուղատնտեսության աջակցությունն է, արտադրության ն եկամուտների անհրաժեշտ մակարդակի ապահովումը, այլն ավելի լայն հասարակական հիմնախնդրի լուծումը, այն է՝ ամեն գնով պահպանել գյուղացիության՝ որպես ազգային հոգեբանության ն գենոֆոնդի կրող վերջին դասակարգի գոյատնումն ու կենսունակությունը: Ասվածից հետնում է, որ եթե մեր տնտեսությունը ն տնտեսագիտությունը մի բան ունեն սովորելու ն ընդօրինակելու զարգացած երկրներից, ապա առաջինն, անտարակույս, այդ երկրների կողմից գյուղատնտեսության ն գյուղացիության նկատմամբ կիրառվող պետական հովանավորչական ուսանելի երկարամյա փորձն է: Տվյալ դեպքում մեր երկրի աղքատ հնարավորությունները, մասնավորապես՝ աղքատ բյուջեն, բնավ ոչ միայն չեն հերքում ն չեն բացառում մեր մոտեցումը, այլն ընդհակառակը, ենթադրում են դրա անհրաժեշտությունը՝ երկու պարզ պատճառով, նախ, որ գյուղատնտեսությունը գործ ունի սահմանափակ, բայց, վերարտադրության առումով, անսպառ ռեսուրսի՝ հողի հետ, որը կարող է թերօգտագործվել, նույնիսկ վատնվել, բայց չի կարող վերանալ կամ մաշվել ու սպառ186

վել: Ի տարբերություն տնտեսության այլ ճյուղերի, որոնց արտադրական ռեսուրսները սպառվեցին, վերջին 10 տարիների ընթացքում հասցվեցին զրոյի: Ուրեմն ն ցանկացած ներդրում կարող է անմիջապես գործի դնել այդ ռեսուրսը, արդարացնել այն: Երկրորդ, ի դեմս գյուղատնտեսության ն գյուղացիության, մենք գործ ունենք հանրապետության բնակչության ն զբաղված աշխատուժի ամենամեծ զանգվածի հետ, որի սոցիալ-տնտեսական «գինը» շատ բարձր է երկրի կայունության ն շատ այլ առումներով: Չմոռանանք, որ այստեղից են ի վերջո գոյանում տնտեսության բոլոր մյուս ոլորտները ն դասակարգերը, գյուղն ու գյուղատնտեսությունը եղել ն մնում են տնտեսության մյուս ճյուղերի ն ոլորտների նախասկզբնական բնատնտեսական հիմքը, նախապայմանը: Բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ գյուղատնտեսությունից ն ագրոպարենային ոլորտից կարող է սկիզբ առնել Հայաստանի ազգային տնտեսության զարգացումն ու վերելքը: Գյուղատնտեսության եկամուտների կարգավորման մեխանիզմը բաղկացած է երեք հիմնական օղակներից. • գյուղարտադրանքի գների համակարգ (մեծածախ ն մանրածախ), • արտադրական սպասարկումների (ոռոգման, տեխնիկական) սակագների համակարգ, • արտադրանքի պետական պատվերների (գնումների) համակարգ, • հարկային համակարգ: Թվարկված օղակների միջոցով է կատարվում գյուղացու արտադրանքի արժեքավորումը ն աշխատանքի համարժեքային փոխհատուցումը: Այն սկիզբ է առնում արտադրությունից ն արտադրական սպասարկումների ոլորտից ն ավարտվում է շուկայում (գյուղարտադրանքի իրացում ն արդյունաբերական ապրանքների ձեռքբերում): Նշված երկու օղակներում ստեղծված տնտեսական հարաբերություններն արդեն շուրջ 10-12 տարի կաշկանդում-խոչընդոտում են ագրարային հատվածի զարգացումը, ուստի ն այն գտնվում է տնական լճացման մեջ: Այս երկու հիմնական պատճառներից մեկն ունի օբյեկտիվ տնտեսական բնույթ ն կապված է մանրապրանքային գյուղացիական կացութաձնի հաստատման հետ, որը հնարավոր չէ հաղթահարել տեսանելի հեռանկարում: Սակայն մյուս պատճառը կապված է շուկայում հաստատված մենատիրական-խմբիշխանական, անազատ մրցակցության հետ, բացառապես պետության ն հասարակության «չեզոք» դիրքի հետ, որը անընդունելի է, միանգամայն հաղթահարելի՝ անհրաժեշտ կամքի առկայության դեպքում: Խոսքը

պետական կամքի մասին է, որը պետք է արտահայտվի համապատասխան ագրարային քաղաքականության մեջ: Ինչպես վկայում են թվերը ն փաստերը, անվերահսկելի շուկայի պայմաններում, երկրագործական հիմնական աշխատանքների մեքենայացման համար գյուղացին 2-3 անգամ ավելի թանկ է վճարում՝ այդ աշխատանքների առավելագույն համադրելի համարժեքի համեմատ: Այլ խոսքով, ավելի բնականոն, ավելի հիմնավոր սակագների պայմաններում գյուղացիական տնտեսությունը այսօրվա ծախսերով կարող էր մեքենայացնել առնվազն կրկնակի անգամ ավելի շատ հողատարածք կամ կրկնակի անգամ ավելի շատ աշխատանք, որի հետնանքով կարող էր համապատասխանաբար ավելի բարձր բերք ունենալ: Նույնը կարելի է ասել նան ոռոգման ջրի վարձի մասին, որի բարձր ն չհիմնավորված սակագնի բացասական հետնանքի մասին արդեն նշել ենք: Առավել ակնհայտ ն կարնոր է գյուղարտադրանքի շուկայական իրացման հիմնախնդիրը: Այսօր գյուղացիական տնտեսության արտադրանքի մանրածախ գինը առնվազն 2 անգամ ավելի բարձր է նրա մեծածախ գնից: Դա նշանակում է, որ այդ արտադրանքի վերավաճառողը շուրջ 5 անգամ ավելի շատ եկամուտ է ստանում գյուղարտադրանքի իրացումից, քան գյուղացին (նկատի առնելով առաջինի չնչին ծախսերը): Դա վկայում է այն մասին, որ շուկայում տեղի է ունենում գյուղացիական տնտեսության ստեղծած եկամուտների ահռելի վերաբաշխում՝ հոգուտ շուկայական խմբիշխանների: Այստեղ գործ ունենք իսկապես ստվերային (բառացիորեն՝ գիշերային) շուկայի հետ, որի եկամուտները չեն հարկվում պետության կողմից: Դժվար չէ հաշվարկել, որ այդ շուկան պետական վերահսկողության տակ դնելու դեպքում գյուղացին կարող է այդտեղից տուն տանել 45 անգամ ավելի շատ եկամուտ, քան տանում է այսօր, կամ, գոնե որպես այլընտրանք, այդ հավելյալ եկամուտները կհոսեն պետական բյուջե: Եթե նախորդ դեպքում, այսինքն՝ գյուղաշխատանքների մեքենայացման դեպքում, խմբիշխան-մեքենատերերի կողմից իրացված հավելուրդային եկամուտը այսպես թե այնպես մնում է գյուղում, ապա երկրորդ դեպքում, այսինքն, գյուղարտադրանքի շուկայի խմբիշխանների կողմից իրացվող գերշահույթը բացահայտ անաշխատ եկամուտ է ն բացարձակ հասույթ գյուղից ու գյուղատնտեսությունից, որը հասարակությունը իրավասու է վերցնելու: Ո՞րն է հարցի լուծման ելքը: Երկու խոսքով, այդ ելքը խմբիշխանական-մենատիրական անազատ մրցակցության մթնոլորտի հաղթահարումն է, ազատ մրցակցության կանոնների հաստատումը վե188

րոհիշյալ երկու շուկաներում: Այստեղից տրամաբանորեն հետնում է, որ ելքը այդ շուկաների տնտեսական գործառույթների հանրայնացումն է, որը կարող է իրականացվել մի դեպքում՝ տեխնիկական սպասարկման սակագների նկատմամբ հասարակական (գյուղական համայնքների կողմից) վերահսկողության սահմանման եղանակով, մյուս դեպքում՝ պետության անմիջական մասնակցությամբ գյուղարտադրանքի մեծածախ-մանրածախ շուկայի ստեղծման ն նրա նկատմամբ վերահսկողության սահմանման միջոցով: Ի դեպ, գյուղարտադրանքի մեծածախ շուկայի ստեղծումը ն նույնիսկ պետական գնումների (մթերումների) համակարգի վերականգնումը ագրարային հատվածի հիմնախնդիրների քննարկման առավել տարածված թեմաներից մեկն է, եթե ոչ ամենատարածվածը: Եվ այսպես, պետական (կամ կիսապետական) մեծածախ շուկայի նպատակը ոչ միայն ն ոչ այնքան գյուղարտադրանքի մեծածավալ գնումների (մթերումների) կազմակերպումն է, որն այսօր էլ լավ թե վատ կատարվում է, այլ այդ մթերումների այնպիսի համակարգի ստեղծումը, որի պայմաններում գյուղացիական տնտեսության արտադրանքի մթերման գները կլինեն ներկայիս մեծածախ գներից ավելի բարձր, իսկ մանրածախ գները՝ վերավաճառող-առնտրականների կողմից սահմանվող մանրածախ գներից ավելի ցածր, որի արդյունքում կշահեն ն՛ արտադրող-գյուղացիները, ն՛ քաղաքի սպառողները: Եվ ամենակարնորը՝ մեծածախ-մանրածախ շուկայում գյուղարտադրանքի մանրածախ ն մեծածախ գների տարբերության ամբողջ գումարը (շուկայական ծախսերի փոխհատուցումից հետո) պետք է օգտագործվի գյուղատնտեսության ֆինանսավորման-սուբսիդավորման համար: Գերխնդիրը պետք է լինի այդ արտադրանքի մանրածախ ն մեծածախ գների տարբերությունից գոյացող ֆինանսական միջոցները շուկայի խմբիշխանների գրպանից գյուղի ն գյուղատնտեսության գանձարան փոխանցելը:

ԳԼՈՒԽ 5

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՐՑԸ ԵՎ ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՀԱՐԱՏԵՎՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

1. Պարենի արտաքին առնտուրը ն ԱՊՀ միասնական ագրարային շուկայի հարցը Հողային բարեփոխումների ն հողային հարցի լուծումը նեղ գյուղատնտեսական կամ գյուղացիության հարց չէ, այն ի վերջո դուրս է գալիս լայն հասարակական հարաբերությունների ոլորտ ն առնչվում է երկրի տնտեսական անվտանգությանը, որի կարնորագույն հատվածներից մեկը ագրարային անվտանգության խնդրի լուծումն է: Վերջինիս մեջ են մտնում երեք հիմնական բաղադրիչներ. − երկրի պարենային անկախության ն անվտանգության ապահովումը, − գյուղատնտեսական տարածքների լիարժեք օգտագործումը, − գյուղական բնակավայրերի ն գյուղական բնակչության կենսագործունեության բնականոն պայմանների ապահովումը: Համառոտակի անդրադառնանք նշված հարցերին: Պարենային անկախությունը (անվտանգությունը) պայմանավորված է մի շարք ներքին ն արտաքին գործոններով: Այդ գործոններից առավել կարնոր են. − գյուղատնտեսության ն նրա արդյունքի վերամշակման մակարդակը, − պարենի կարնորագույն ապրանքների շուկայական գնագոյացման նկատմամբ պետական վերահսկողությունը, − արտաքին առնտուրը, նրա ճյուղային կառուցվածքը, ներմուծման ն արտահանման հաշվեկշիռը ն աշխարհագրությունը, − արտաքին առնտրի ռեժիմը, պետության մաքսային քաղաքականությունը, պարենի հայրենական արտադրական ճյուղերի պաշտպանությունը: Սոցիալիզմից շուկայական տնտեսության անցման շրջանում վատթարացան բոլոր տնտեսական ցուցանիշները, առանձնապես երկրի պարենային ապահովումը, արտաքին առնտրի ապրանքային կառուցվածքը:

Վերջին տասնամյակում տեղի է ունենում ԱՊՀ երկրներից հումքային ապրանքների արտահանման արագ աճ՝ ի վնաս վերամշակող ճյուղերի: Դրա հետնանքով անխուսափելիորեն աճում է սպառողական ապրանքների ներմուծումը: Դա նշանակում է՝ համաշխարհային շուկայում մեծանում է ԱՊՀ երկրների բնական ռեսուրսների փոխանակումը սպառողական ապրանքներով: Դրա հետնանքով ԱՊՀ ընդարձակ տարածաշրջանի ազգային տնտեսության կառուցվածքում տեղի է ունենում ակնհայտ հետադիմական շարժ՝ վերամշակող ճյուղերից դեպի հումքային ճյուղերի գերակշռություն: Նման զարգացումը հեռանկարում միտում ունի վերածելու ԱՊՀ երկրները ն, առաջին հերթին Ռուսաստանը, Արնմուտքի զարգացած երկրների հումքային կցորդի: Որքանո՞վ է այդ վտանգը սպառնում Հայաստանին, ինչպիսի՞ն է նրա արտաքին առնտրի վիճակը, հատկապես՝ պարենային ապրանքների առնտուրը: Այս հարցերը պարզելու համար դիտարկենք ՀՀ արտաքին առնտրի մի քանի ցուցանիշներ: ՀՀ արտաքին առնտրի շրջանառությունը∗ (մլն ԱՄՆ դոլար) 1. 2. 3. 4. 5. 6.

ՀՀ արտաքին առնտրի ապրանքաշրջանառությունը Այդ թվում՝ պարենային ապրանքներ Նույնը 9-ով՝ ընդհանուրի մեջ Ապրանքաշրջանառությունը ԱՊՀ երկրների հետ, Այդ թվում՝ պարենային ապրանքներ Նույնը ԱՊՀ հետ ընդհանուր ապրանքաշրջանառության մեջ, 9-ով

944,8

1217,0

շարժը,9 128,8

317,1 33,69 503,6

254,1 20,69 304,4

80,1 -12,8 604,0

40,1

71,1 23,3

177,3 -15,3

∗ Վòàò6ոò6-4ո666 4æ4ã1 41 66 Ե æ1 1 -Êà46à6ո666 ոòðà1 , 2000. նույն աղբյուրը՝ 2002թ.:

Ինչպես տեսնում ենք, նշված ժամանակաշրջանում Հայաստանի արտաքին ապրանքաշրջանառության մեջ տեղի է ունեցել երկու կարնոր տեղաշարժ: Առաջինը՝ արտաքին առնտրի ծավալի ավելացման հետ մեկտեղ խիստ կրճատվել է առնտուրը ԱՊՀ երկրների հետ: Եթե մինչն 1995թ. ԱՊՀ երկրներին բաժին էր ընկնում ՀՀ արտաքին ապրանքաշրջանառության շուրջ 559-ը, ապա 2001թ. այն նվազեց մինչն 259: Դա նշանակում է, որ համապատասխան չափով մեծացել է առնտուրը հեռավոր արտերկրի հետ: Եթե մինչն 1995թ. արտաքին առնտրի ծանրության կենտրոնը ԱՊՀ երկրներն էին, հատկապես Ռուսաստանը, ապա վերջին

տարիներին այդ ծանրության կենտրոնը տեղափոխվեց Մերձավոր Արնելքի ն Եվրոմիության երկրներ: Նման ապակենտրոնացումը, ինչ խոսք, պետք է գնահատել որպես դրական տեղաշարժ: Երկրորդ տեղաշարժը վերաբերում է պարենային ապրանքների արտաքին շրջանառությանը, որի ընդհանուր ծավալը կրճատվել է ինչպես բացարձակ գումարով, այնպես էլ հարաբերական առումով: Եթե 1995թ. այն կազմում էր արտաքին առնտրի 1/3 մասը, ապա 1991թ.՝ դրա 1/5 մասը: Միննույն ժամանակ շեշտակի ավելացել է պարենային ապրանքաշրջանառությունը ԱՊՀ երկրների հետ (1,8 անգամ): Մինչդեռ, հիշեցնենք, որ ընդհանուր ապրանքաշրջանառությունը ԱՊՀ երկրների հետ այդ տարիներին կրճատվել է գրեթե 409-ով: Կարելի՞ է արդյոք այդ տեղաշարժը գնահատել դրական: Իհարկե, Հայաստանի համար չափազանց կարնոր է պահպանել իր տեղը ավանդական «խորհրդային» շուկայում, քանի դեռ չի հաջողվել նվաճել նոր շուկաներ: Միննույն ժամանակ, ավանդական շուկաները անցումային շրջանի շուկաներ են ն առայժմ կարնոր (սակայն ոչ վճռական) դեր են խաղում մեր ագրոպարենային արտադրանքի իրացման համար: Այդ դերը ճիշտ գնահատելու համար բավական է նշել, որ 2001թ. պարենի արտաքին ապրանքաշրջանառության մեջ ԱՊՀ երկրների բաժինը 2001թ. կազմել է 289՝ 1995թ. 12,69-ի փոխարեն: ԱՊՀ ագրարային շուկայի դերի նման աճը տեղի է ունեցել հեռավոր արտերկրի շուկաներում Հայաստանի ագրոպարենային արտադրանքի ծավալի բացարձակ չափերի կրճատման հետնանքով, որը, իհարկե, չի կարող տնական լինել: Ագրոպարենային արտադրանքի շուկայավարության մակարդակի ն պատշաճ գովազդի կազմակերպման դեպքում անկասկած տեղի կունենա հեռավոր արտերկրի շուկաների նվաճումը, ն Հայաստանի արտադրանքը ավելի մեծ չափերով կիրացվի այդ շուկաներում: Պարենային խնդրի լուծման տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի ագրոպարենային արտադրանքի արտաքին առնտրաշրջանառության կառուցվածքի բարելավումը: Ինչպիսի՞ն է այդ կառուցվածքը այսօր, կարելի է տեսնել հետնյալ թվերից:

ՀՀ պարենային առնտրի արտաքին ապրանքաշրջանառության կառուցվածքը 2002թ. (մլն ԱՄՆ դոլար)∗

1. 2. 3. 4.

Պարենի արտաքին շրջանառությունը Այդ թվում՝ պարենի հումք (բուսական ն կենդանական ծագում ունեցող) Պատրաստի սննդի ապրանքներ Նույնը՝ ընդհանուր ապրանքաշրջանառության մեջ, 9

Արտահա- Ներմու- Ընդա- Առնտնում ծում մենը րային հաշվեկշիռ 59,3 199,9 259,2 -140,6 4,9

95,7

100,2

-90,8

54,9

79,1

134,0

-24,2

92,5

39,6

51,7

-

∗ «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2002թ.»:

Արդեն նշեցինք, որ արտաքին ապրանքաշրջանառության մեջ պարենային ապրանքների դերը աստիճանաբար նվազում է. 1995թ. այն կազմում էր 33,59, իսկ 2002թ.՝ 17,39, որն անշուշտ օբյեկտիվ միտում է ն վկայում է հանրապետության էկոնոմիկայի ոչ ագրարային ճյուղերի արտաքին կապերի աշխուժացման մասին: Եթե նկատի առնենք, որ գյուղատնտեսությունը համատարած զբաղվածության թերնս միակ ճյուղն է Հայաստանում, կարելի է սպասել, որ այդ ճյուղի արտադրանքի ն արտահանման տեմպերը պետք է գերազանցեին տնտեսության մյուս ճյուղերի տեմպերը: Դա տեղի կունենա առնվազն երկու պայմանների առկայության դեպքում. առաջինը՝ գյուղատնտեսության մակարդակի զգալի բարձրացման ն երկրորդ՝ նրա արտադրանքի համար արտաքին շուկայի ընդարձակման դեպքում: Արտաքին առնտրի հիմնական հարցը ապրանքների ն ծառայությունների արտահանման ն ներմուծման հաշվեկշռի հարցն է: Հայտնի է, որ Հայաստանի անկախացումից ի վեր՝ արտաքին առնտրի տնական բացասական հաշվեկշիռը ազգային տնտեսության ամենաթույլ օղակն է, նրա, այսպես ասած՝ «աքիլլեսյան գարշապարը»: Ինչպես տեսնում ենք բերած տվյալներից, Հայաստանի պարենային արտաքին առնտրին նույնպես բնորոշ է բացասական հաշվեկշիռը: Պարենի ներմուծումն ավելի քան 3 անգամ գերազանցում է պարենի արտահանումը: Եթե չհաշվենք հումքի առնտրի թվերը, ապա բացասական հաշվեկշիռը նվազում է (ներմուծումը գերազանցում է արտահանումը 1,9 անգամ), սակայն դարձյալ մեծ է:

Բացասական հաշվեկշիռը բնորոշ է հատկապես պատրաստի պարենամթերքների արտաքին առնտրին: Այլ է վիճակը ԱՊՀ երկրների հետ: Իսկապես, 1995թ. պարենային ապրանքների առնտրի բացասական հաշվեկշիռը կազմում էր 11,5 մլն դոլար, իսկ 2001թ. այդ հաշվեկշիռը արդեն դրական էր. արտահանումը գերազանցեց ներմուծումը 16,7 մլն դոլարով: Ինչպես տեսնում ենք, պարենային ապրանքների արտաքին առնտուրը ԱՊՀ երկրների հետ փակվում է դրական մնացորդով, այսինքն՝ օգուտով: Չափազանց կարնոր է պարենային ապրանքների արտաքին առնտրի կազմում պատրաստի սննդի ն պարենային հումքի հարաբերակցությունը: Ինչպես վկայում են վերջին աղյուսակի թվերը, Հայաստանն այսօր ներմուծում է 1,4 անգամ ավելի շատ պատրաստի սննդամթերք, քան արտահանում, ինչը նշանակում է, որ հանրապետությունն առավելապես սպառող երկիր է, քան արտադրող: Այլ խոսքով, պատրաստի սննդամթերք ձեռք բերելու համար 1,4 անգամ ավելի շատ միջոցներ են ծախսվել, քան ստացվում է սննդամթերքի արտահանումից: Դա, ինչ խոսք, սահմանափակում է սննդամթերքի հայրենական արտադրությունը ն, բացի դրանից, հանգեցնում է հանրապետությունից փոխարժեքի հավելյալ արտահանմանը: Ինչ վերաբերում է պարենային հումքի ներմուծմանը, այն զգալի չափով գերազանցում է հումքի արտահանման ծավալները: Սակայն այստեղ գոյացող բացասական հաշվեկշիռը զուտ հաշվապահական է, մինչդեռ տնտեսական իմաստով, հումքի մեծաքանակ ներմուծումը միանգամայն դրական նշանակություն ունի, քանի որ ուղղակիորեն կապված է վերամշակող արդյունաբերության ն պատրաստի սննդամթերքի հայրենական արտադրության զարգացման հետ ն նպաստում է պատրաստի աննդամթերքի արտահանմանը, վերջին հաշվով՝ նան դրա արտահանման ծավալների մեծացմանը: Հարցի էությունը պարզելու համար կարնոր է համեմատել պարենային ապրանքների ներմուծման ն արտահանման ցուցանիշները: Ինչպես աղյուսակն է վկայում, հումքային ապրանքների ներմուծումը Հայաստան շուրջ 20 անգամ գերազանցում է դրանց արտահանման ծավալը, մինչդեռ պատրաստի սննդամթերքի արտահանումը ն ներմուծումը շատ չեն տարբերվում: Լա՞վ է դա, թե՞ վատ, ն ո՞րն է տվյալ դեպքում գնահատման չափանիշը: Հումքի ներմուծումը ն պատրաստի վերջնական սպառման արդյունքի արտահանումը բնորոշ է զարգացած երկրներին, հակառակ համամասնությունը՝ զարգացող երկրներին: Այս տեսակետից ակնհայտ է, որ պարենային հումքի ներմուծման գերակշռությունը արտահանման նկատմամբ դրական է հանրապետության տնտեսության համար:

Այստեղ հարկ է երկու վերապահում կատարել: Առաջինը՝ ներմուծվող հումքը ն արտահանվող արտադրանքը բնավ պարտադիր չէ, որ նույն ծագումն ունենան: Օրինակ, ներմուծվող հումքի (մսի, ճարպի, պտուղների ն այլն) վերամշակումից ստացվող վերջնական արտադրանքը կարող է մասամբ, նույնիսկ լիովին իրացվել երկրի ներքին շուկայում, սակայն բոլոր դեպքերում դա նպաստում է արտահանմանը: Երկրորդ, ինչպես վկայում է ներկայացված աղյուսակը, թե՛ պարենի հումքի, թե՛ պատրաստի պարենի արտաքին առնտուրը Հայաստանում ունի բացասական հաշվեկշիռ, սակայն, դրանով հանդերձ, ազգային տնտեսության տեսակետից հումքի ներմուծումն, անկասկած, ավելի արդյունավետ է, քան պատրաստի սննդամթերքի ներմուծումը, քանի որ այն ըստ, էության, խթանում է երկրի ներսում վերամշակող արտադրությունների զարգացումը, հատկապես երկրի արտադրական ներուժի ավելացումը, մի խոսքով, դա առաջադիմական ցուցանիշ է: Այսպիսով, չնայած պարենային ապրանքների առնտուրը արտաքին առնտրի առումով ունի բացասական հաշվեկշիռ, դա մեր երկրի համար թելադրված է օբյեկտիվ հանգամանքներով, մասնավորապես՝ հացահատիկի, անասնապահական մթերքների, շաքարի սեփական արտադրության անբավարարությամբ կամ բացակայությամբ: Ուստի դրանց ներմուծումը ապահովում է պարենային անվտանգությունը: ճիշտ այնպես, ինչպես էներգակիրների (գազի, նավթամթերքների) ներմուծումն անխուսափելիորեն ունի բացասական առնտրական հաշվեկշիռ, սակայն ապահովում է երկրի տնտեսական անվտանգությունը: Պարենային ապրանքների արտաքին առնտրի հիմնախնդիրը պահանջում է. • Սահմանափակել պատրաստի պարենի ներմուծումը՝ համանման կամ փոխարինող ապրանքատեսակների սեփական արտադրության ընդարձակման հաշվին: • Ավելացնել պարենային հումքի ներմուծումը ոչ միայն ներքին շուկայի սպառողական պահանջները բավարարելու, այլն պատրաստի արտադրանքի արտահանումն ավելացնելու համար: Պարենային առնտրի այդ երկմիասնական խնդրի լուծումը կնպաստի ն՛ արտաքին առնտրի ներկայիս անբարենպաստ հաշվեկշռի բարելավմանը, ն՛ ագրոպարենային ոլորտի շուկայական կողմնորոշմանը: Հիշյալ հիմնախնդրի լուծման համար կարնոր նշանակություն ունի Հայաստանի ագրոպարենային ոլորտի ավանդական ճյուղերի,

հատկապես այգեգործության, բանջարաբուծության ն վերամշակող արդյունաբերության զարգացումը, որն այսօր ակնհայտորեն անբավարար է, քանի դեռ այդ ոլորտի մեծ ներուժը մնում է չօգտագործված: Հանրահայտ է, օրինակ, որ խաղողի, պտղատու այգիների ն բանջարեղենի բերքատվության այսօրվա ցուցանիշները 5-10 անգամ ցածր են հնարավոր բերքատվությունից, ինչպես նան Եվրոպա մայրցամաքի մի շարք առաջատար երկրների ձեռք բերած մակարդակից: Ինչն է դրա պատճառը, ինչով է Հայաստանը զիջում այդ երկրներին, չէ՞ որ խոսքը ոչ թե արդյունաբերական նոր ճյուղերի, այլ մեր երկրի ավանդական ճյուղի մասին է: Պատասխանը մեկն է. զիջում է արտադրության շուկայական ցածր մակարդակով, որը ժառանգել է ԽՍՀՄ համակարգից ն որը զսպաշապիկի նման կաշկանդում է հիշյալ ճյուղերի արագ վերելքը: Մեր երկրի գյուղատնտեսությունը դեռնս չի հաղթահարել նահապետական անցյալի հոգեբանությունը ն ավանդույթները: Սյունիքի ն Արցախի շուկաները միայն վերջին 10 տարիների ընթացքում են նվաճել գյուղի արմատական բնակիչները՝ հայերը, մինչ այդ հայ գյուղացին իր պատվից ցածր էր համարում սեփական բերքը շուկա հանելը: Խոստովանենք, որ այդ նահապետական-բնատնտեսական հարաբերությունները ն հոգեբանությունը թերնս լավ նյութ են արվեստի ն պատմության համար, սակայն բնավ չեն համապատասխանում ժամանակակից շուկայական հարաբերություններին: Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ հայկական գյուղմթերքների ավանդական տեսակների իրացման հնարավոր շահութաբերությունը Մերձավոր Արնելքի ն ավելի հեռավոր երկրների շուկաներում բարձր է, նույնիսկ՝ չափազանց բարձր: Օրինակ, հայկական ծիրանի ն դեղձի իրացումը Մերձավոր Արնելքի շուկաներում (Դուբայ) ապահովում է 4659 շահույթ, իսկ Եվրոմիության շուկաներում՝ 4289: ∗ Բնական հարց է ծագում. եթե այդ գնահատականները հայկական մրգերի շահութաբերության մասին իրական են, ինչու մինչն հիմա Մերձավոր Արնելքի ագրարային շուկան գրավված չէ հայ գործարարների կողմից, ավելին՝ ինչու այդ շուկան դուրս է մնացել նրանց հետաքրքրությունների շրջանակից: Դա կարելի է բացատրել հետնյալ պատճառներով. • Բավարար տեղեկատվության բացակայությամբ: Դարն ընդունված է անվանել «տեղեկատվության դար», ն «ով տիրա∗

Դա այն գնահատականն է, որ տվել է տնտեսական քաղաքականության ն իրավական հարցերով Հայ-եվրոպական խորհրդատվական կենտրոնը, «Հայաստան. ֆինանսներ ն էկոնոմիկա», 2002, N1:

պետում է տեղեկատվությանը, նա կառավարում է աշխարհը»: Անընդհատ տեղեկատվության հոսքը ցանկացած գործարարության նախնական՝ 0-ական օղակն է, որից հետո սկսվում են հաջորդ օղակները՝ շուկայական հայտերի կազմակերպումը, պայմանագրերի կնքումը, գովազդի կազմակերպումը ն այլն: • Արտադրանքի որակի երաշխավորման միջազգային համակարգի բացակայությունը: Նման համակարգի ներդրումը պահանջում է համապատասխան օրենսդրական դաշտի ստեղծում, որի եզրափակիչ փուլը շուկա արտահանման հավակնող արտադրանքին որակի նշանի շնորհումն է, որը դրա համար կանաչ լույս է բացում դեպի արտաքին շուկա: Ընդգծենք, որ եթե ապրանքը չունի որակի նշան, ապա միջազգային շուկայում համարվում է որպես անորոշ ծագման արտադրանք, ն, ինչ խոսք, իրեն հարգող գնորդը խուսափում է գործ ունենալ նման արտադրանքի մատակարարի հետ: Որակի նշանի խնդիրը բնավ էլ տեխնիկական խնդիր չէ, այն ենթադրում է շուկայական ապրանքի որակը կառավարելու միջազգայնորեն ընդունված համապատասխան օրենսդրական համակարգի ստեղծում ն իրականացում, որն իր հերթին ենթադրում է համապատասխան կադրերի ստեղծում, գյուղացիական տնտեսությունների հետ իրավական-պայմանագրային հարաբերությունների կազմակերպում, ն այլն: Որակի կառավարման նման համակարգ մեզանում դեռնս բացակայում է: • Վերջապես, գործին խանգարում է նան գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկայավարման (մարքեթինգի) ժամանակակից համակարգի բացակայությունը, ն այդ խնդրի լուծումը դարձյալ կապված է համապատասխան օրենսդրական դաշտի ստեղծման, ինչպես նան ապրանքի շուկայական գովազդի կազմակերպման հետ ն այլն: Որակի նշանի, շուկայագիտության (մարքեթինգի) կառավարման նշանակության մասին է վկայում փորձագետների հետնյալ եզրակացությունը. «եթե անգամ որակի առումով ձեր արտադրանքը լինի ամենալավը աշխարհում, միննույն է, այն համաշխարհային շուկայում տեղ չի ունենալու, քանի դեռ օրենսդրական, ստանդարտացման ն կառավարման խնդիրները չեն բերվել միջազգային չափանիշների»: Վերջին 5-6 տարիներին դրական տեղաշարժ է նկատվում Հայաստանի գյուղատնտեսության հիմնական ապրանքային ճյուղերի շուկայի կողմնորոշման ուղղությամբ: Ասվածը ցույց տանք երկու ճյուղերի օրինակով: Խաղողի վերամշակման առկա 22 գործարաններից (գինու, կոնյակի, շամպայնի) այժմ գործում է 14-ը, որոնք խաղողի

մթերման տարեկան ծավալը հասցրել են 119 հազ. տոննայի, որը կազմում է նրանց արտադրական հզորությունների 20-309-ը: Վերջին տարիների դրական միտումն այն է, որ խաղողի մթերման խնդիրն այժմ կարելի է համարել լուծված, այս արտադրանքի առաջարկն ու պահանջարկը գրեթե հավասարակշռված են: Ավելին, 2003թ. փորձը վկայում է, որ խաղողի մթերման գործարանային գները մոտենում են շուկայական գներին, ինչը թելադրվում է գինուկոնյակի գործարանների ներկայացրած պահանջարկով: Նման իրավիճակ է նան հացահատիկի արտադրության ոլորտում: Հացահատիկի առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամբ ձնավորվել է դրա շուկայական գինը, այն վերապահումով, որ վերջինիս ձնավորման հիմնական գործոնը ոչ թե ներքին, այլ արտաքին շուկան է: Ընդ որում՝ հացահատիկի արտադրությունը թեն չի բավարարում սեփական պահանջը, այնուհանդերձ, այդ արտադրանքի որոշ մասն օգտագործվում է օղու արտադրության համար: Արդյունքում՝ հացահատիկի արտադրությունը ն վերամշակումը վերջին տարիներին լիովին ապահովում են ներքին շուկայի պահանջարկը: Դրա շնորհիվ որոշ ապրանքների ներմուծումը (այդ թվում՝ օղու) փոխարինվում է տեղական արտադրանքով: Այդ միտումը պետք է ըստ ամենայնի խրախուսվի, այն պետք է հանդես գա որպես Հայաստանի տնտեսական հիմնահարցերի մեծ մասի լուծման առանցքային գործոն: Վերջին տարիների արտաքին ապրանքաշրջանառության ծավալը կազմում է Հայաստանի ՀՆԱ 61,99-ը ն վկայում է արտաքին առնտրից հանրապետության տնտեսության չափազանց մեծ կախվածության մասին: Ինչ վերաբերում է պարենային ապրանքներին, ապա Հայաստանի ներքին շուկայի ապրանքաշրջանառության շուրջ 509-ը բաժին է ընկնում ներմուծվող ապրանքներին: Դրա պատճառներն են. - Գյուղատնտեսության ն ամբողջ ագրոպարենային ոլորտի թերարտադրությունը՝ շուկայի պահանջարկի համեմատ անհրաժեշտ պարենի արտադրության անբավարար մակարդակը: - Թողարկված արտադրանքի չափազանց ցածր շուկայական մակարդակը՝ ապրանքի որակի, տեսքի, ձնավորման, մատակարարման տեսակետից, այն ինչ կոչվում է մարքեթինգ կամ շուկայագիտություն, ինչի պատճառով հայրենական ապրանքները անմրցունակ են: - Մեծ դեր են խաղացել ն շարունակում են խաղալ արտաքին հանգամանքները, մասնավորապես՝ ներմուծվող պարենի ժամանակակից ապրանքային տեսքը ն էժանությունը, ցածր գները, որը դրանք մատչելի են դարձնում մեր երկրի աղքատա198

ցած բնակչության համար, թեն ներմուծվող պարենը, որպես կանոն, ցածրորակ է հայրենականի համեմատ: - Վերջապես, ներմուծողների թիկունքում կանգնած է այդ երկրների պետությունը, որն արտադրող ն արտահանող ագարակատերերին ն ֆիրմաներին աջակցում է բազմազան ձներով (էժան վարկեր, հարկային արտոնություններ, գնային լրավճարներ ն այլն): Արդյոք կարող ենք ասել, որ Հայաստանի գյուղատնտեսությունը ն ագրոպարենային ոլորտը այսօր վայելում են հայրենական պետության նման աջակցությունը: Իհարկե, ո՛չ: Այսօր մենատնտես ն նույնիսկ ագարակատեր գյուղացին ն արտաքին շուկա դուրս եկող գործարարը գործում են հավասարապես միայնակ՝ բաց ծովում հայտնված միայնակ մակույկավարի նման: Ընդգծենք, խնդիրը սոսկ այն չէ, որ պետությունը պետք է խթանի ն ֆինանսապես աջակցի ագարակատերերին ն գործարարներին՝ նրանց ներկայությունը ներքին ն արտաքին շուկայում ապահովելու համար: Չէ՞ որ դրա համար պահանջվում են որոշակի միջոցներ, որոնք դեռնս բացակայում են: Խնդիրն այն է, որ պետք է մշակվի ագրոպարենային անվտանգության ազգային հայեցակարգ, որն առայժմ բացակայում է: Այդ պայմաններում ցանկացած ֆինանսական կամ այլ աջակցություն կարող է նպատակավրեպ լինել, քանզի այն չի «տեղավորվում» պարենի ազգային ծրագրի մեջ: 2003թ. սեպտեմբերին ԱՊՀ չորս պետությունների բարձրաստիճան ղեկավարներ (Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուս, Ղազախստան) պայմանավորվեցին իրենց երկրների շրջանակներում ստեղծել միասնական տնտեսական տարածք: Խոսքն, ըստ էության, միասնական շուկայի ստեղծման մասին է, արտոնյալ պայմաններով ապրանքների, աշխատուժի ն կապիտալի շարժի մասին: Կարելի է չկասկածել, որ այդ համաձայնագրին առաջիկայում կմիանան ԱՊՀ մյուս պետությունները: Հետնապես խոսքը ԱՊՀ ազատ շուկայական տարածքի կամ գոտու ձնավորման մասին է, որն անտարակույս համապատասխանում է այդ երկրների ազգային շահերին, ինչպես նան նրանց հավաքական, միասնական շահերին: ԱՊՀ երկների միասնական շուկայի պատմական նախատիպը ԽՍՀՄ ներքին միասնական համապարփակ շուկան էր, սակայն այդ երկու շուկաները պատկանում են երկու տարբեր տնտեսական կացութաձների: ԽՍՀՄ միասնական շուկան համայնավարական վարչական տնտեսական կացութաձնի բաղկացուցիչ մի օղակն էր, որի ամբողջական շղթան ընդգրկում էր երկրի բոլոր նյութական ն ոչ նյութական բարիքների բաշխման ն իրացման միասնական պետական համակարգը: Յուրաքանչյուր ազգային հանրապետության

տնտեսությունը ընդգրկված էր միասնական միութենական տնտեսության համակարգի մեջ՝ որպես վերջինիս բաղկացուցիչ մաս: Ընդ որում, եթե միութենական ժողովրդական տնտեսությունը ըստ էության փակ տնտեսական համակարգ է, ապա ազգային հանրապետությունների տնտեսությունը բաց տնտեսություն էր, հանդիսանում էր վերջինիս տեխնոլոգիական-տնտեսական մի օղակ ն զուրկ էր ինքնուրույն-փակ համակարգ դառնալու հնարավորությունից: Ասվածը այս կամ այն չափով վերաբերում է նան երկրի ագրոպարենային համակարգին, այն վերապահումով, որ այդ համակարգի ամենակարնոր ագրարային օղակը՝ գյուղատնտեսությունը, իր դարավոր հաստատված ճյուղերով հանդերձ, ի սկզբանե պահպանողական ճյուղ է ն ենթակա չէ դիվերսիֆիկացման (բազմազանեցման), ն այդ իմաստով շատ թե քիչ ինքնուրույն, փակ տնտեսական համակարգ է: Սակայն գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումը ենթարկվում էր նույն կենտրոնացված պետական համակարգին: Խորհրդային կենտրոնացված իրացման դասական օրինակներից կարելի է համարել. - Գյուղարտադրանքի մթերումների պետական համակարգը, որը պարտադիր էր բոլոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համար, - Գյուղատնտեսական արտադրանքի գնագոյացման միասնական պետական համակարգը: Այս երկուսը միասին ապահովում էին յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկության ապրանքային արտադրանքի անխափան իրացումը: Դա ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ գյուղատնտեսական արտադրանքի ն դրա վերամշակումից ստացված արտադրանքի միասնական պետական շուկայի առկայություն ընդարձակ երկրի սահմաններում, որը ագրոպարենային ոլորտի ձեռնարկություններին ազատում էր իրենց արտադրանքի իրացման հոգսերից: - Մասնավոր օրինակ. հարավային մրգերի, բանջարեղենի վաղօրոք սահմանված մասը հատկացվում էր, այսպես կոչված՝ միութենական ֆոնդին, որը առաքվում էր Խորհրդային Միության խոշոր քաղաքներ: - Աշխատուժի կենտրոնացված օգտագործման դասական օրինակներից մեկը յուրաքանչյուր հանրապետության կողմից մասնագիտական կադրերի հավաքագրումը ն միութենական խոշոր կառույցներ առաքումն էր, օրինակ՝ «Հայբամշինի» ձեռնարկության գործունեությունը, Բայկալ-Ամուրյան երկաթգծի շինարարությունը: Միասնական ագրարային շուկայի դրսնորումները ն ձները բազմազան էին: Այդ շուկան համատարած էր, սակայն ոչ համապար200

փակ: ճիշտ է, նշված համակարգի մեջ մասնավոր տնտեսությունը ն շուկան արգելված էին, սակայն այդ կատեգորիաները օբյեկտիվորեն գոյություն ունեին, գործում էին «ստվերում թաքնված», «անօրինական» ձնով: Եթե բաշխման պետական համակարգը հիմնականում ծառայում էր պետական ձեռնարկությունների մատակարարմանը, մասնավոր շուկան հիմնականում մատակարարում էր երկրի բնակչությանը, քանի որ բաշխման պետական համակարգը չէր բավարարում բնակչության պահանջները: Հատկապես պարենի նկատմամբ լայն սպառման ապրանքների առաջարկի ն պահանջարկի օրըստօրե մեծացող պակասը լրացնում էին Միության ազգային ծայրամասերից տարերայնորեն «հավաքագրված» գործարարները, առնտրականները, գյուղացիները: Ադրբեջանցիները արդեն 70ական թվականներին հարավային գյուղարտադրանքի ամենախոշոր վաճառախումբն էին Մոսկվայի, Պետերբուրգի ն Ռուսաստանի այլ քաղաքների շուկաներում: Նրանց քիչ էին զիջում արտագնա գյուղացիները ն գործարարները Միջին Ասիայի հանրապետություններից, որոնք առնտուր էին անում կամ հող մշակում Ռուսաստանի տարբեր վայրերում: Ինչպես ռուս բանաստեղծն է ասում. «Ուզբեկները մերձմոսկովում խոպան են հերկում»... Շատ ավելի բազմազան էր հայերի տնտեսական գործունեությունը Ռուսաստանում, ինչպես նան Միության այլ երկրներում: 1950-60-ական թվականներին հայ գյուղացիները Արարատյան դաշտից գինի ն օղի էին տեղափոխում Ռուսաստանի հեռավոր վայրեր ն վաստակած փողով ցորեն ուղարկում Հայաստան՝ լուծելով իրենց ընտանիքների հացի խնդիրը: Սակայն շուտով այդ պարզ ապրանքափոխանակությունից նրանք անցան արտագնա սեզոնային աշխատանքի: Այսպես կոչված՝ «խոպան» մեկնող հայ շինարարական խմբերի սեզոնային աշխատանքները աստիճանաբար կայուն բնույթ ընդունեցին, ն շինարարներից շատերը այդ վայրերում հաստատվեցին իրենց ընտանիքներով: Ի դեպ, հմուտ շինարարների աշխատանքի կազմակերպման արդյունավետ փորձը տարածվեց այդ երկրում այսպես կոչված՝ «բրիգադային կապալի» ն այլ ձների անվան տակ: Հայ շինարարների բարի համբավը, բազմաթիվ շնորհավորագրերից բացի, հիմք էր հանդիսանում տեղական իշխանությունների համար շարունակելու նրանց հետ պայմանագրային գործարար կապերը: Մինչդեռ Հայաստանում արտագնացության երնույթը միանգամայն բացասական գնահատականի էր արժանանում: Չէ՞ որ տեղի էր ունենում ակտիվ աշխատուժի զանգվածային արտահոսք, որը, տարբեր գնահատումներով, կազմում էր 60-100 հազար մարդ: Ընդ որում, աշխատուժի սեզոնային կամ, այսպես կոչված, ճոճանակային

միգրացիան միտում ուներ վերածվելու բնակչության կայուն արտահոսքի, այսինքն՝ էմիգրացիայի: Գիտնականները ն մտավորականությունը համարում էին դա երկրի ազգային հարստության կորուստ, կոլտնտեսությունների ղեկավարությունը ժամանակ առ ժամանակ ջանում էր պատժել «խոպան» գնացողի ընտանիքին (վերցնել օժանդակ կամ տնամերձ հողամասը, անջատել էլեկտրաէներգիան ն այլն): Ու թեն խոպանից ուղարկված գովասանագրերը մեղմում էին վիճակը, սակայն այդ ընտանիքների վիճակը մնում էր անմխիթար: Ինչպես վկայում էին գյուղական դպրոցների մանկավարժները, ընտանիքների գլխավորի երկարատն բացակայությունը խարխլում էր հայ ընտանիքի բարոյական հիմքերը: ∗ Ինչպես տեսնում ենք, քննարկվող հարցերը դուրս են գալիս բուն ագրարային հարցի շրջանակներից: Սակայն դրանք սկիզբ են առնում ագրարային ոլորտից: Իսկապես, ինչով է պայմանավորված բնակչության արտահոսքը Հայաստանից երեկ ն այսօր: Որքանով էլ բազմազան են դրա պատճառները, կարելի է դասել երկու խմբի. - Առաջին ն հիմնական պատճառը այն օբյեկտիվ հանգամանքն է, որ հայաստանյան գյուղում գոյություն ուներ ն ունի աշխատուժի որոշակի ավելցուկ, որոնք չունեն աշխատանքի ասպարեզ: Դրանք թաքնված գործազուրկներն են, որոնք վաղ թե ուշ պետք է փնտրեն ն գտնեն աշխատանք՝ լինի դա երկրի ներսում, թե՝ դրսում: Նկատենք, որ աշխատուժի ավելցուկը կամ թերզբաղվածությունը բնորոշ էր ն է ոչ միայն Հայաստանին, այլն մի շարք երկրների, մասնավորապես՝ Ադրբեջանին ն Միջին Ասիայի երկրներին: Հայաստանում այդ հիմնախնդիրն ունի ավելի սուր բնույթ, քանի որ սակավահող երկիր է, այստեղից էլ՝ զբաղվածության խնդիրը առավել ցայտուն է գյուղական վայրերում: - Չխորանալով այդ հիմնախնդրի մեջ, անդրադառնանք արտագնացության, բնակչության մեծ արտահոսքի երկրորդ՝ սոցիալ-հոգեբանական պատճառին: Ռուսաստան ն այլ երկրներ մշտական աշխատանքի ն բնակության մեկնելու անմիջական շարժառիթը աշխատանքի վարձատրության ավելի բարձր չափերն են այդ երկրում, նան՝ վարձատրության մատչելի համակարգը: Խնդիրը ավելի խորն է, քան վարձատրության ցածր մակարդակը. այն շոշափում է աշխատողի ն քաղաքացու շահերի համատարած ոտնահարումը հասարակա∗

Խոպան մեկնած տղամարդկանց ընտանիքների պաշտոնական մի հավաքի ընթացքում այդ միտքն արտահայտվեց մի տարեց կնոջ ելույթում, որը բաղկացած էր ընդամենը մեկ նախադասությունից. «Մինչն ե՞րբ մեր երեխաները պետք է որբ մնան»: Հասկանալի է, որ այդ կնոջ համար խոպանից ուղարկված փողը ոչ մի արժեք չուներ:

կան հարաբերությունների ոլորտում, հոռի-ասիական բյուրոկրատական բարքերի գերիշխանությունը: Այդ բարքերը հայ աշխատողին, առավել քան որնէ այլ ազգի ներկայացուցչի, մղել ն մղում են դուրս՝ այն հույսով, որ ակնկալվող հավերժ անհասանելի արդարությունը թերնս հնարավոր լինի փոխարինել առօրյա արդար վաստակով, նյութական հաջողությամբ: Արդյունքում՝ մարդը չի գտնում իր ուզածը, սակայն մեկընդմիշտ հրաժեշտ է տալիս հայրենի երկրի արատավոր բարքերին: Այդ պատմությունը անվերջ կրկնվող է, կարելի է ասել, հավերժական, այն բնավ չի ավարտվում ԽՍՀՄ տնտեսակարգի վախճանով: ԽՍՀՄ փլուզումը միանգամից բացեց ազատ շուկայի ճանապարհը, սակայն միաժամանակ խափանեց նախկին շուկայական կապերը, փոխեց այդ կապերի աշխարհագրությունը: Այսպես, եթե մինչն 1990թ. Հայաստանի արտաքին առնտրի 809-ը կատարվում էր ԽՍՀՄ սահմանների ներսում, ապա 1991 թ. հետո պատկերը արագորեն փոխվեց: Արդեն 1996 թ. Հայաստանի արտաքին առնտուրը ԱՊՀ երկրների հետ շեշտակիորեն նվազեց՝ ներմուծումը 669-ից մինչն 199, իսկ արտահանումը՝ 819-ից մինչն 249: Միննույն ժամանակ, սկսեց մեծանալ առնտուրը Եվրոմիության երկրների հետ, որն այժմ կազմում է 40-509: Առավել հետաքրքրական է այն տեղաշարժը, որ տեղի է ունեցել պարենային ապրանքների արտաքին առնտրում, մասնավորապես՝ ԱՊՀ երկրների հետ: Վիճակագրությունը վկայում է, որ եթե ԱՊՀ երկրների հետ Հայաստանի արտաքին առնտրի ծավալը 1995-2001 թթ. կրճատվել է 409-ով, ապա պարենային ապրանքների գծով ավելացել է՝ 40,1 մլն դոլարից մինչն 71.1 մլն դոլար, որի հետնանքով պարենային ապրանքների տեսակարար կշիռը ԱՊՀ երկրների հետ առնտրի ծավալում 89-ից բարձրացել է 23,59-ի կամ գրեթե 3 անգամ: Ի՞նչն է պատճառը: Առաջինը՝ ընթացիկ տնտեսական ճգնաժամը առավել ծանր հետնանքներ ունեցավ արդյունաբերության համար, վերջինս պարզապես փլուզվեց: Գյուղատնտեսության մեջ նման փլուզում տեղի չունեցավ, արտադրության ծավալները կրճատվեցին շուրջ 2 անգամ, մինչդեռ արդյունաբերության մեջ՝ տասնյակ անգամ: Արդյունաբերության հիմնական ֆոնդերը դարավերջին, սեփականաշնորհման հետնանքով, թալանված էին կամ երկար ժամանակ սառեցված, դրանք արտադրանք չէին տալիս: Գյուղատնտեսության հիմնական ֆոնդը՝ հողը, բնական պարգն է, այն չէր կարող թալանվել ն սառեցվել, թեն սեփականաշնորհման հետնանքով օգտագործվեց խիստ

ցածր արդյունավետությամբ: Չմոռանանք նան, որ հողը, ի տարբերություն արդյունաբերական ֆոնդերի, չի կարող մաշվել ո՛չ բարոյապես, ո՛չ ֆիզիկապես, թեն վատ օգտագործման հետնանքով կարող է նվազել դրա բերրիությունը, ինչը ն տեղի ունեցավ հետսեփականաշնորհման տարիներին: Ուստի ն գյուղատնտեսական արտադրությունը չէր կարող պարզապես հավասարվել զրոյի, ինչպես դա տեղի ունեցավ արդյունաբերության շատ ճյուղերում: Նույն պատճառով չէր կարող ամբողջովին փոխվել նան գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքը: Ինչպես նշել ենք, այս ճյուղը դիվերսիֆիկացիայի գրեթե չի ենթարկվում: Երկրորդ հանգամանքը կապված է ագրարային շուկայի առանձնահատկությունների հետ, որոնք ԱՊՀ երկրները, այդ թվում ն Հայաստանը, ժառանգեցին ԽՍՀՄ-ից: Ինչպես արդեն նշեցինք, այդ շուկան ընդգրկում էր ոչ միայն «օրինական» պետական ձեռնարկությունների արտադրանքը, այլն ժողովրդական տնտեսության «ստվերային», մասնավոր ձեռնարկությունների արդյունքը: Ընդ որում, այս երկրորդ հատվածի դերը ն նշանակությունը աստիճանաբար մեծանում էր, իսկ ԽՍՀՄ պատմության վերջին տասնամյակում դրա գոյությունը օրինականացվեց, երբ կոոպերացիան, վարձակալությունը ն անհատ ձեռներեցությունը հայտարարվեցին տնտեսության զարգացման կարնոր խթաններ: Արժե հիշեցնել, որ երկրի ամբողջ գյուղացիությունը (կոլտնտեսային, թե՝ պետական) հենց այդ քողարկված ն սահմանափակված մասնավոր տնտեսության մասնավոր կրողն էր՝ իր թզուկ, փոքրիկ անհատական տնամերձ հողակտորի վրա, որը զբաղեցնում էր գյուղատնտեսության հողատեսքերի 3-59-ը, սակայն տալիս էր այդ ճյուղի համախառն արտադրանքի շուրջ 30359-ը: Իրականում այդ տոկոսն ավելի բարձր է. գյուղացիների անհատական տնտեսություններին բաժին էր ընկնում անասնապահական արտադրանքի 40-509-ը: Երրորդ հանգամանքը կապված է հանրային ն անձնական տնտեսությունների վրա ագրարային բարեփոխումների ունեցած ոչ միանշանակ ազդեցությամբ: Ակնհայտ է, որ հողի ն անասունների սեփականաշնորհումը Հայաստանում խիստ բացասական ազդեցություն ունեցավ հանրային-պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների աշխատանքի արդյունքի վրա, մինչդեռ գյուղացիների անհատական տնտեսության վրա այն գրեթե չթողեց բացասական ազդեցություն, քանի որ այդ տնտեսությունները մինչ այդ էլ գյուղացիների սեփականությունն էին, ուստի ն փրկված էին սեփականաշնորհման ազդեցությունից: Այստեղից հետնում է, որ ագրարային բարեփոխումներից հետո գյուղատնտեսության մասնավոր հատվածի արդյունքը մնաց հիմնականում նախկին մակարդակի վրա ն

որոշ իմաստով հավասարակշռեց հանրային տնտեսության անկման հետնանքները: Եվ այսպես, ԽՍՀՄ փլուզման տնտեսական ճգնաժամի արդյունքում ՀՀ պարենային ապրանքների «ներկայությունը» ԱՊՀ ագրարային շուկայում ոչ միայն չնվազեց, այլն ավելացավ: Վերջապես, մնում է պարզել, թե ինչու ՀՀ պարենային առնտրի ընդհանուր ծավալը վերջին տարիներին նվազեց, սակայն ԱՊՀ երկրների հետ պարենային առնտրի ծավալն ավելացավ շուրջ 1,8 անգամ: Դրա ակնհայտ պատճառներն են. • ԱՊՀ ագրարային շուկան առավել մատչելի ն սովորական է Հայաստանի համար, այն յուրացվել է առնվազն երկու դարի ընթացքում, Ռուսաստանին միանալուց ի վեր, այդ պատճառը կարելի է անվանել պատմական: • Ավելի հեռավոր շուկաները դեռնս չեն յուրացվել (Մերձավոր Արնելք, Եվրոպա ն այլն) թերնս ոչ միայն հեռավորության, այլն այն պատճառով, որ այնտեղ մուտք գործելու համար անհրաժեշտ է հաղթահարել որոշ նվազագույն արգելքներ, մասնավորապես՝ արտադրանքի որակի, ստանդարտացման ն շուկայավարման (մարքեթինգի), ինչպես նան դրան համապատասխան իրավական-օրենսդրական պահանջները: Ապրանքագիտության ն միջազգային շուկայի օրենսդրության այդ փուլերը պետք է հաղթահարեն ԱՊՀ բոլոր երկրները: Երբ դա տեղի կունենա, ն Հայաստանը կզինվի համաշխարհային շուկայի պահանջած «ստանդարտներով», նրա առջն կբացվեն, ինչպես Արնելքի, այնպես էլ Արնմուտքի շուկաների դռները: Սակայն դա բնավ չի նշանակում, որ ԱՊՀ շուկայի դերը Հայաստանի պարենային առնտրում անպայման կնվազի, չնայած նվազման միտումը չի բացառվում: Այս հարցում վճռական դեր են խաղալու երկու կարնոր գործոններ. − ԱՊՀ ն առաջին հերթին ռուսական շուկան եղել է ն կմնա Հայաստանի համար ամենամոտիկ ն «հարազատ» շուկան ոչ միայն աշխարհագրական, այլն պատմական ն ազգային գերակայությունների տեսակետից: − Շուկայագիտության ն շուկայավարման պահանջներին համապատասխան տեխնիկատնտեսական առաջընթացը տեղի է ունենալու ոչ միայն Հայաստանում, այլն Ռուսաստանում ն ԱՊՀ մյուս երկրներում, իսկ դա նշանակում է, որ այն պարենը, որը կընդունվի, ասենք, Եվրոպայի շուկայում, թերնս ավելի մեծ հաջողությամբ կընդունվի նան ԱՊՀ շուկաներում:

Ռուսաստանը եղել է ն կմնա հայաստանյան պարենի ամենակարնոր շուկան: ԱՊՀ երկրների միասնական պարենային շուկայի ստեղծումը այդ երկրների միասնական, ընդհանուր շուկայի ձնավորման առաջին ծիծեռնակն է: Այդ օբյեկտիվ, տարերային գործընթացն ի վերջո գտավ իր պաշտոնական ճանաչումը դեռնս 1997թ., երբ ԱՊՀ պետությունների ճնշող մեծամասնությունը (բացառությամբ Ադրբեջանի ն Ուզբեկստանի) համաձայնագիր կնքեցին միասնական ագրարային շուկայի ստեղծման մասին: Այն պետք է ապահովի պարենային ապրանքների, տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի, ագրոարդյունաբերական համալիրի ծառայությունների ազատ տեղաշարժ՝ համատեղ մշակված սկզբունքներին ն կանոններին համապատասխան: Վաղուց ի վեր մեզ հայտնի են ներքին շուկայի պաշտպանության սկզբունքները ն մեխանիզմները: Այժմ դրանք պետք է զուգակցվեն ն համաձայնեցվեն տարածաշրջանի մի շարք երկրների ագրոպարենային ոլորտի քաղաքակիրթ հովանավորչական քաղաքականության հետ: Նման զուգորդման հնարավորությունը ն նպատակահարմարությունը բացահայտել են դեռնս տնտեսագիտության դասականները, 18-րդ դարում: Համաշխարհային ճանաչում է ստացել Ադամ Սմիթի ն Դավիթ Ռիկարդոյի այն դրույթն, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր երկիր որոշակի արտադրությունների ասպարեզում ունի համեմատական առավելություն, որը օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ ն օգտակար է դարձնում արտաքին առնտուրը բոլոր երկրների համար: Արտաքին առնտրի ասպարեզում զուգակցվում են տարբեր երկրների տնտեսական շահերը: Միասնական ագրարային շուկայի գործողության ընդհանուր սկզբունքն այն է, որ պարենի շուկան պետք է լինի բաց ն ազատ բոլորի համար, սակայն սեփական ապրանքարտադրողի որոշակի առաջնության ճանաչման պայմանով: Միասնական կամ ընդհանուր ագրարային շուկայի ստեղծումը ենթադրում է ընդհանուր ագրարային քաղաքականության սկզբունքների ն դրանց իրականացման մեխանիզմների մշակում ն մասնավորապես. − Հիմնական պարենային ապրանքների ներմուծման (արտահանման) առավելագույն չափաքանակների (քվոտաների) սահմանում, հատկապես այն դեպքերում, երբ ներմուծումը կամ արտահանումը կարող է գերազանցել ներմուծող երկրի ներքին շուկայի սպառողական պահանջարկի ծավալները: − Նույն ապրանքների նկատմամբ համաձայնեցված նվազագույն գների սահմանում ն վերահսկում:

− Քանի որ հիշյալ խնդրի լուծումը կապված է որոշ ռեսուրսների առկայության հետ, ուստի նպատակահարմար է պայմանագրային հիմունքներով ստեղծել գյուղատնտեսական հիմնական ապրանքների համատեղ (կամ համատեղ ղեկավարվող) պահուստային ֆոնդ, որի հիմնական նպատակն է անհրաժեշտության դեպքում «ներխուժել» շուկա ն թույլ չտալ դրանց գների անցանկալի տատանումներ (բարձրացում կամ իջեցում): − Գյուղատնտեսական տեխնիկայի ավելցուկի առուվաճառքի ն օգտագործման, այդ թվում՝ վարձակալության, համատեղ ձեռնարկության (կամ ձեռնարկությունների) ստեղծում: − Ագրոպարենային արտադրանքի ն իրացման ոլորտում մենաշնորհի կանխման կամ հաղթահարման համաձայնեցված քաղաքականության իրականացում՝ արտադրողի ն սպառողի տնտեսական շահերի համատեղման նպատակով: − Համաձայնեցված հարկային քաղաքականության իրականացում պարենային ապրանքների արտադրության ն իրացման ոլորտում: Ասվածից տրամաբանորեն հետնում է, որ միասնական քաղաքականության իրագործումը առաջին փուլում պահանջում է ԱՊՀ շրջանակներում վերազգային տարածաշրջանային ագրոպարենային կարտելի կազմավորում, որի հիմնական գործառույթները կարող են ն պետք է լինեն. 1. Օպերատիվ (ընթացիկ) տեղեկատվության ապահովում պարենի շուկայական գների, իրացվող ծավալների ն շուկայական կոնյունկտուրայի վերաբերյալ՝ ԱՊՀ ամբողջ տարածքում: 2. Հիմնական պարենային ապրանքատեսակների միասնական պահուստների ստեղծում՝ շուկայական կոնյունկտուրայի վերահսկումը ն կարգավորումը ապահովելու նպատակով: 3. Սահմանամերձ մաքսային գոտիներում մեծածախ պարենային շուկաների ձնավորում: Ներկայումս նման մեծածախ շուկաներն արդեն իսկ տարերայնորեն գործում են շուրջ 10 տարի: Խոսքն այն մասին է, որ տարերայնորեն գոյացած մեծածախ առնտուրն այդ գոտիներում քայլ առ քայլ իրականացվի շահագրգիռ հարնան երկրների պետական աջակցությամբ ն վերահսկողությամբ, ինչը որոշակի փուլում, միասնական համատեղ ապրանքային ն այլ ֆոնդերի ստեղծմանը զուգընթաց, կարող է վերաճել մեծածախ շուկայի պետական (միջպետական) կարգավորման: Հիշյալ գործառույթներից բացի, միասնական (վերազգային) ագրարային կարտելը կարող է տնտեսական լծակների միջոցով

խթանել գյուղատնտեսական տեխնիկայի համատեղ շահագործումը՝ պայմանագրային-վարձութային հիմունքներով: Տեխնիկական միջոցների մատակարարման միասնական պետական համակարգի բացակայության պայմաններում չափազանց կարնոր նշանակություն է ստանում տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի վերաբերյալ լիարժեք ն օպերատիվ տեղեկատվությունը, որի հիման վրա, համաձայնագրով միավորված տարածաշրջանի պետությունները, կարող են կոնկրետ միջոցառումներ իրականացնել տեխնիկայի ավելցուկի կամ պակասի կարգավորման, առաքման, վաճառքի կամ վարձակալական հիմունքով օգտագործման ուղղությամբ:

2. Պարենային անվտանգության խնդիրը Յուրաքանչյուր գործ սկսվում է առաջին քայլից: Յուրաքանչյուր տնտեսական գործառույթ սկսվում է տնտեսական տեղեկատվությունից: Շուկայի կամ շուկաների վերաբերյալ լիարժեք տեղեկատվությունը մեր երկրի տնտեսության համար մի նոր Ամերիկայի հայտնաբերում է: Պարենային անվտանգության ապահովումը տնտեսության պետական կարգավորման կարնորագույն գործառույթներից մեկն է: Այն ընդգրկում է երեք բաղադրիչներ. 1. Պարենային անկախությունը, որը ենթադրում է ամենից առաջ պարենի կարնորագույն ապրանքատեսակների շատ թե քիչ մրցունակ արտադրության առկայություն, ներքին շուկայում նրա տիրապետության հաստատում: Դա ինքնին ենթադրում է, որ երկրի տնտեսական անկախությունը, աշխատանքի միջազգային արդի պայմաններում, չունի բացարձակ նշանակություն, քանզի ազգային տնտեսությունները զարգանում են փոխադարձ կապերի ն ազդեցությունների պայմաններում: 2. Երկրի ազգային տնտեսության կայունությունը ն հավասարակշռությունը, որը ենթադրում է բնական աղետներից, ինչպես նան այլ հնարավոր ցնցումներից ն ճգնաժամերից դուրս գալու նրա ընդունակություններ, ինչպես նան բացահայտ ն թաքնված ապօրինությունների, մենաշնորհների (մոնոպոլիաների) գերիշխանության հաստատման հնարավորության չեզոքացում: 3. Ազգային տնտեսության կայուն զարգացման պայմանների ստեղծում, ժամանակակից գիտության ն տեխնիկայի, կրթության համակարգի հիմքի վրա տնտեսական առաջընթացի հնարավորությունների ապահովում: Միայն այդ պայմանները

կարող են ապահովել արտաքին առնտրի ն ազգային դրամի կայուն վիճակ, ինչպես նան բնակչության վստահությունը երկրի ղեկավարության նկատմամբ: 4. Վերջապես, պարենային անվտանգությունը ենթադրում է նան ագրոպարենային ոլորտի ապահովագրում զանազան պատահականություններից, բնական աղետներից, ճգնաժամային իրավիճակներից ն այլն: Այլ խոսքով, ենթադրում է զարգացած ապահովագրական համակարգի ստեղծում, առանց որի հնարավոր չէ ցանկացած գործարարություն: Պարենային անկախության ն անվտանգության խնդիրն ունի ոչ միայն զուտ տնտեսական, այլն տնտեսաաշխարհագրական բովանդակություն ն առնչվում է այն հարցին, թե քանի երկրից է ներմուծվում անհրաժեշտ պարենը, ն ինչպիսին է այդ երկրներից յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը: Այդ հարցի մասին որոշակի պատկերացում կազմելու համար ծանոթանանք հետնյալ աղյուսակին: Պարենային մի քանի ապրանքատեսակների ներմուծման աշխարհագրական պատկերը (2002)∗ Ապրանքատեսակը

Ներկրող երկրների թիվը

Ցորեն Եգիպտացորեն Բրինձ Ալյուր Շաքար Խոզի միս Ձու Տավարի միս

Կարագ

10 Թռչնի միս

Հիմնական ներկրողի անունը Ռուսաստան Ուկրաինա Իրան Իտալիա Բրազիլիա Բրազիլիա Թուրքիա ԱՄէ Իրան Հնդկաստան Ֆինլանդիա Ուկրաինա ԱՄէ ԱՄՆ Ֆրանսիա Վրաստան

Դրա տեսակարար կշիռը, 9

∗ ՀՀ գյուղնախարարության տվյալներով:

Նկատենք, որ աղյուսակում ներկայացված է պարենային ապրանքներ ներմուծող երկրների մի նասը միայն, իրականում այդ

երկրների թիվը շատ ավելի մեծ է: Սակայն բերված տվյալներն էլ բավական են մի քանի բնորոշ միտումներ հասկանալու համար, որոնք ունեն ն՛ դրական, ն՛ բացասական նշանակություն: Աղյուսակի առաջին (ձախ) մասում բերված թվերը վկայում են այն մասին, որ հիմնական պարենային ապրանքներ (հացահատիկ, շաքար ն այլ) ներմուծող երկրները, տնօրինելով տվյալ ապրանքի ներմուծման գրեթե ամբողջ զանգվածը, ըստ էության ունեն մենաշնորհային դիրք: Դա նրանց հնարավորություն է տալիս, որոշ հանգամանքներում, գների սահմանման հարցում թելադրել իրենց կամքը, որը կնշանակի միջամտել ներքին շուկայի գործընթացներին: Ավելի գերադասելի է աղյուսակի աջ մասում նշված մթերքների ներմուծման աշխարհագրությունը (կարագ, տավարի միս, թռչնի միս), որը շատ թե քիչ համաչափորեն բաշխված է մի քանի երկրների միջն: Նման բաշխվածության արդյունքում որնէ երկիր առավելություն կամ մենաշնորհ ձեռք չի բերում, ինչը, փաստորեն, ավելի ապահով է դարձնում արտաքին առնտրի զարգացումը, ինչպես նան ապահովագրում է առնտուրը շուկայական կոնյունկտուրայի կամ արտաշուկայական գործոնների հնարավոր տատանումներից, ինչպիսիք են, ասենք, բնական աղետը, ճգնաժամը, տրանսպորտային շրջափակումը ն այլն: Այն սկզբունքը, որով տվյալ դեպքում պետք է ղեկավարվել, լավ է արտահայտված հայտնի դարձվածքի մեջ՝ «չդնել բոլոր ձվերը միննույն զամբյուղի մեջ»: Եվ այսպես, եթե հիմք ընդունենք ասվածը, ապա ներմուծվող պարենի այս կամ այն տեսակը առավել նպատակահարմար է «բաշխել» 3-4 երկրների միջն՝ յուրաքանչյուր երկրին հատկացնելով գնվող պարենի 25-339-ը: Նման սկզբունքի կիրառումը կդնի պարենի ներմուծումը ավելի հուսալի հիմքի վրա՝ զերծ պահելով այն արտաքին շուկայի տհաճ անակնկալներից: Պարենային անվտանգությունը երկրի ագրոպարենային ոլորտի կայունության ներքին ն արտաքին պայմանների ապահովումն է, հիմնական պարենային ապրանքատեսակների մրցունակ արտադրության ապահովումը, նվազագույն պարենային զամբյուղի շրջանակներում երկրի բնակչության կարիքների երաշխավորումը: Երկրի պարենային հնարավոր վտանգները կապված են մի շարք արտաքին ն ներքին գործոնների հետ. Հիմնական արտաքին վտանգները • Երկրի մեծ կախվածությունը պարենային ապրանքների, հատկապես պատրաստի սննդամթերքի ներմուծումից, որն ինքնին վկայում է սեփական արտադրության անբավարար զարգացման մասին:

• Պարենի արտահանման ընդհանուր ծավալում պարենային հումքի գերակշռությունը, որը վկայում է այդ հումքի վերամշակման ոլորտի անբավարար զարգացման մասին, հետնապես վկայում է նան արտահանման բացասական կառուցվածքի մասին: • Երկրի տնտեսական (պարենային) կախվածության բարձր աստիճանը 2-3 ապրանքատեսակների ներմուծումից: Խնդիրն այն է, որ պարենի արտաքին առնտրի նման «աղքատիկ» կառուցվածքի դեպքում այդ առնտուրը գտնվում է բացասական հաշվեկշռի մշտական վտանգի տակ: Այսպես, օրինակ, եթե հացահատիկի ն շաքարի ներմուծումը կլանում է պարենի ներմուծման ծախսերի 2/3-ը ն ավելին, ապա հիշյալ սննդամթերքի հանկարծակի թանկացումը միջազգային շուկայում անմիջապես կհանգեցնի պարենի ներմուծման ծախսերի համապատասխան մեծացմանը: Հաջորդ օրինակը վերցնենք արտահանման ոլորտից. հայտնի է պարենի հիմնական արտահանվող ապրանքատեսակների, խմիչքների ն պահածոների մեծ գերակշռությունը արտաքին առնտրի մեջ (շուրջ 809): Դա նշանակում է, որ արտաքին շուկայում նշված ապրանքների շուկայական գների իջեցման դեպքում անմիջապես կնվազեն Հայաստանի արտաքին առնտրի եկամուտները: Երկու դեպքում էլ մեծանում է երկրի արտաքին առնտրի բացասական հաշվեկշիռը. մեծանում են ծախսերը, ն ընդակառակը, նվազում են եկամուտները: Ո՞րն է ելքը: Մինչ այդ հարցին պատասխանելը, անդրադառնանք պարենային ապահովման երկրորդ վտանգին՝ երկրի մեծ կախվածությանը պարենային հիմնական ապրանքների ներմուծման ներկայիս սահմանափակ աշխարհագրությունից: Ինչպես ցույց են տալիս վերը բերված աղյուսակի տվյալները, 10 հիմնական ապրանքներից 7 ապրանքների գրեթե ամբողջ ծավալը բաժին է ընկնում որնէ մեկ երկրի: Արդարացված է արդյոք դա: Իհարկե ո՛չ: Ներմուծման նման բաշխվածությունը պարզապես նշանակում է կամա թե ակամա մենաշնորհային դիրք տալ այդ երկրներին պարենի արտաքին առնտրում, որը միշտ էլ հղի է վտանգավոր հետնանքներով: Եվ այսպես, ո՞րն է ելքը, ինչպես պաշտպանել երկրի պարենային ապահովությունը արտաքին վտանգներից: Այդ հարցին պատասխանելու համար ամենից առաջ պետք է ձնակերպել պարենային ապրանքների արտաքին առնտրի հիմնական հեռանկարային, ռազմավարական խնդիրը, այն է՝ հասնել նրան, որ երկրից արտահանվող պարենի մեջ գերակշռեն պատրաստի սննդամթերքներ, իսկ ներմուծվող պարենի մեջ՝ հումքային

ապրանքներ: Դա ոչ միայն կնպաստի արտաքին առնտրի դրական հաշվեկշռի ստեղծմանը, այլն երկրի ներսում ագրոպարենային ոլորտի արտադրության ն աշխատատեղերի ընդլայնմանը, այլ խոսքով, զբաղվածության խնդիրների լուծմանը: Այդ ռազմավարական խնդրի լուծումը պահանջում է. • Ընդլայնել արտահանվող պարենային ապրանքների տեսականին ինչպես սեփական, այնպես էլ ներմուծվող գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման հաշվին: Ինչպես հայտնի է, գյուղատնտեսական հումքն ունի բավական սահմանափակ տեսակներ, որոնք չեն անցնում 2-3 տասնյակից: Սակայն հայտնի է նան, որ զարգացած երկրների ագրարային ոլորտի գործարարները գյուղատնտեսական հումքի յուրաքանչյուր տեսակից թողարկում են մի քանի տեսակի վերջնական սպառման սննդամթերք, ընդ որում՝ դրանց տեսականին տարեցտարի ընդլայնվում է: Ագրոբիզնեսի այդ ուղղությունը հնարավորություն է ընձեռում ոչ միայն ընդլայնելու արտահանվող պարենի արտաքին շուկան, այլն ներքին շուկայում ավելացնելու հայրենական արտադրանքի իրացումը՝ դուրս մղելով այնտեղից օտար ծագումով ապրանքները: • Ընդլայնել ներմուծվող պարենային ապրանքների աշխարհագրությունը այն հաշվով, որ ներմուծվող պարենը ձեռք բերվի ոչ թե մեկ-երկու, այլ առնվազն 3-4 երկրների շուկաներում, որը հնարավորություն կտա խուսափելու աշխարհաքաղաքական ն շուկայական անակնկալներից: • Վերջապես, չափազանց կարնոր է արտաքին շուկաների ցանկի ընդլայնումը, արտահանման ն ներմուծման շուկաների դիվերսիֆիկացման (փոփոխության, փոխարինելիության) հնարավորությունների ստեղծումը: Խոսքն այն մասին է, որ տնտեսական հարաբերություններ ստեղծվեն երկրների լայն շրջանակի հետ: Շարադրված դրույթն անկասկած վերաբերում է ոչ միայն պարենային ապրանքների, այլն ընդհանրապես արտաքին առնտրի, երկրի տնտեսական անվտանգության ապահովմանը: ∗ Անդրադառնանք պարենային անվտանգության ապահովման հետ կապված ներքին գործոններին: Նկատենք, որ ներքին ն արտաքին գործոնների միջն գոյություն չունի անանցանելի պատնեշ, իրականում դրանք փոխադարձաբար կապված են միմյանց հետ: Օրինակ, ինչպես արդեն նշել ենք, եթե որնէ երկիր մենաշնորհ դիրք ունի այս կամ այն ապրանքի ներմուծման ոլորտում, նրա թելադրած գինը ∗

Ý61 1 1 1 6-4ո6àÿ ò41 ð6ÿ (1 1 66ò761 1 1 1 6ÿ), 1 1 4 ð44. Â64ÿ1 61 à 6 4ð., 1 ., 1997.

անխուսափելիորեն «թափանցելու» է ընդունող երկրի ներքին շուկա (մաքսային պատնեշը հազիվ թե կարողանա էապես ազդել դրա վրա): Արտաքին շուկայի նվաճումը սկսվում է ներքին շուկայի նվաճումից, քանի որ ապրանքի մրցունակությունը երկրի ներքին շուկայում այն վճռական պայմանն է, որն ապահովում է նրա մրցունակությունը արտաքին շուկայում: ՀՀ ագրոպարենային արտադրանքի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում∗ մլրդ մլրդ դրամ դրամ Ընդամենը ՀՆԱ Այդ թվում՝ Արդյունաբերության ոլորտ 23,4 21,4 Ագրոպարենային ոլորտ 42,7 38,8 Այդ թվում՝ ա) Գյուղատնտեսություն 34,8 30,5 բ) Սննդի արդյունաբերություն 7,9 8,3 ∗ «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2002»:

Ինչպես տեսնում ենք, ՀՀ ագրոպարենային ոլորտի համախառն արդյունքը 2000թ. կազմել է երկրի ՀՆԱ-ի շուրջ 399-ը, այդ թվում՝ գյուղատնտեսության բաժինը կազմել է 30,59, իսկ սննդի արդյունաբերության բաժինը՝ 8,39: Որոշ վերապահումով այդ երկու ճյուղերի ցուցանիշները համադրելի են, ն այդ դեպքում նրանց հարաբերությունը կկազմի 3,6:1, որը վկայում է գյուղատնտեսության ն սննդարդյունաբերության շատ ցածր տեխնոլոգիական կապի մասին: Համեմատության համար նկատենք, որ 1988թ. տվյալներով, այսինքն՝ բարեփոխումների կամ անցումային շրջանի նախօրյակին, խորհրդային վիճակագրության տվյալներով Հայաստանի ագրոպարենային ոլորտի համախառն արտադրանքի մեջ գյուղատնտեսության բաժինը կազմում էր (անտառտնտեսության հետ մեկտեղ) 45,19, իսկ այն վերամշակող արդյունաբերության ճյուղերի բաժինը՝ 42,69: ∗∗ Այստեղից կարելի է որոշել գյուղատնտեսական ն վերամշակող արդյունաբերության ճյուղային արդյունքների հարաբերակցությունը, որը կկազմի 1:1,06: Վիճակագրական պայմանակա∗∗

”1 àð1 41 1 4 61 6ÿ6ոò41 Ճð1 ÿ1 ո61 6 ՎՎԾ 4 1988 ã1 46”.

նություններով ն վերապահումներով հանդերձ, կարելի է պնդել, որ գյուղատնտեսության տեխնոլոգիական կապը նրա արդյունքի վերամշակող արդյունաբերության հետ այսօր 3-4 անգամ ավելի թույլ է, քան 15 տարի առաջ: Հանրապետության ագրոպարենային ոլորտի զարգացման միտումները վերջին 14 տարիների ընթացքում բնութագրելու համար նկատենք, որ ներքին շուկան սպասարկող ճյուղերի արտադրանքը (կարտոֆիլ, հացամթերք ն թարմ բանջարեղեն) 1990թ. համեմատ ավելացել է, մինչդեռ հիմնական ապրանքային ճյուղերինը, որոնք կապված են արտահանման հետ (խաղողի գինու, կոնյակի, բանջարեղենի ն պտուղների վերամշակվող արտադրանքը), դեռնս զգալի չափով ցածր է 1990թ. մակարդակից: Հենց այդ հանգամանքն էլ անխուսափելիորեն անդրադառնում է պարենային ապրանքների արտաքին առնտրի վրա: Չունենալով բավարար արտարժույթի մուտքեր վերոհիշյալ ապրանքատեսակների արտահանումից՝ հանրապետությունը փաստորեն հարկադրված է լրացուցիչ միջոցներ ծախսել պարենի ներմուծման համար, այլ խոսքով, ունենալ բացասական հաշվեկշիռ: Նման հաշվեկշիռը գոյանում է հիմնականում հացահատիկի, անասնապահական մթերքների ն շաքարի ներմուծման հաշվին, որոնք կլանում են ամբողջ պարենի ներմուծման արժեքի շուրջ 839-ը, որի կեսը բաժին է ընկնում հացահատիկի ներմուծմանը: Այժմ տեսնենք, թե ինչպիսին է պարենի հիմնական տեսակների փաստացի արտադրությունը ն սպառումը ՀՀ բնակչության մեկ շնչի հաշվով: Բնակչության 1 շնչի հաշվով պարենի արտադրությունը ն սպառումը (2000թ.) Սպառման Փաստացի Փաստացի պակաս է ֆիզ.նորման արտադրվել է սպառվել է (ավելի է) կգ/տարի ֆիզ.նորմայից Հացամթերք +9 86∗ 137∗∗ Կարտոֆիլ +26 Բանջարեղեն Պտուղ-խաղող Շաքար 34,5 18,2 -16,3 Բուս.յուղ 7,7 3,5 -4,2 Միս-մսամթերք 13,5 22,8 -52,2 Կաթ-կաթնամթերք 120,5 116,6 -275,4 Ձու, հատ Ձուկ-ձկնեղեն 12,8 0,6 12,2 ∗ Հացահատիկ կշռով, մշակումից հետո:

∗∗ Հացամթերք (հաց, մակարոնեղեն, ձավար ն այլն):

Դժվար չէ նկատել, որ մսի, կաթի, ձկնեղենի փաստացի սպառումը զգալիորեն պակաս է ֆիզիոլոգիական նորմայից, միննույն ժամանակ հացի ն կարտոֆիլի սպառումը գերազանցում է ֆիզիոլոգիական նորման: Այլ խոսքով՝ սպիտակուցային սննդամթերքի պակասը լրացվում է ածխաջրային սննդամթերքով: Եթե դրան ավելացնենք սննդի մեջ պտուղբանջարեղենի զգալի պակասը, ապա ավելի պարզ է դառնում ՀՀ բնակչության սննդի խիստ ցածր որակը: Աղյուսակի տվյալները թույլ են տալիս պատասխանել այն հարցին, թե սպառման որ մասն է ապահովվում սեփական արտադրության հաշվին: Այսպես, բանջարեղենի ն կարտոֆիլի սպառումը գրեթե ամբողջությամբ ապահովվում է սեփական արտադրության հաշվին (971009), ձկնեղենի սպառման՝ 899-ը, կաթի ն կաթնեղենի՝ 769-ը, մսի ն մսամթերքի՝ 389-ը, հացի ն հացամթերքի՝ 279-ը: Դա նշանակում է, որ սեփական հացի արտադրությունը Հայաստանի բնակչության սպառողական պահանջները այսօր կարող է բավարարել 3 ամիս: Թվարկված պարենային ապրանքների ներմուծումը պարտադիր բնույթ ունի, քանի որ դրանք այլընտրանք չունեն: Սակայն նույնը չենք կարող ասել մի շարք այլ ապրանքների մասին, օրինակ՝ խմիչքների, ծխախոտի, թեյի ն սուրճի մասին, որոնք զգալի տեղ են գրավում արտաքին առնտրի հաշվեկշռում: Ծխախոտի ն խմիչքների փոխարինիչների մասին թերնս առանձին հիմնավորումների կարիք չկա: Պակաս կարնոր չէ սուրճի, թեյի ն համեմունքների այլընտրանքների որոնումը, հարց, որը մինչն այժմ չի արժանացել տնտեսագետների ն գործարարների ուշադրությանը: Կասկածից վեր է, որ պատշաճ ուշադրության դեպքում հիշյալ «սննդամթերքների» այլընտրանքային լուծումներ միանգամայն հնարավոր են: Ուշադրություն դարձնենք այն հանգամանքին, որ թեյի ն սուրճի ներմուծման վրա այսօր ավելի շատ միջոցներ են ծախսվում, քան կաթնամթերքի ն բուսական յուղերի ներմուծման վրա (13,8 միլիոն դոլար ն 11,4 միլիոն դոլար): Հարց է ծագում. արդյոք առաջին երկու սննդատեսակները անփոխարինելի են, ...Այդ հարցի պատասխանը պետք է փնտրել Հայաստանի հարուստ բուսական աշխարհի շտեմարաններում: Պարենային ապահովության ելակետը անձի ն ընտանիքի կենսական պահանջմունքների բավարարումն է: Կենսաբանական նորմաների համաձայն՝ հանրապետության մեկ շնչի հաշվով նվազագույն պարենային զամբյուղի էներգետիկ արժեքը կազմում է 2412 կիլոկալորիա: ՀՀ էկոնոմիկայի ն ֆինանսների նախարարության կողմից 2002թ. համար նվազագույն պարենային զամբյուղն ընդունվել է ամսական 20 հազ. դրամ, իսկ նվազագույն սպառողական

զամբյուղը՝ 30 հազ. դրամ: Ըստ միջազգային չափանիշների՝ բնակչության 1 շնչի հաշվով նվազագույն սպառողական զամբյուղն ընդունվում է 1 ԱՄՆ դոլար՝ ծայրահեղ աղքատների համար ն 2 ԱՄՆ դոլար՝ աղքատների համար: Աղքատության պատկերը Հայաստանում∗ Աղքատության տեսակարար Քաղաքներում Գյուղերում կշիռը ամբողջ բնակչության մեջ Աղքատները Շատ աղքատները (չքավորները) ∗ «Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, 2003»: ՀՀ Ազգային ժողովը 2003թ. հոկտեմբերին ընդունեց օրենք պարենային զամբյուղի մասին, սակայն այն դեռնս չի ստացել կոնկրետ կիրառական (ֆիզիկական ն արժեքային) արտահայտություն, որին սպասում է հասարակությունը:

Աղքատների տեսակարար կշիռը քաղաքներում ն գյուղերում կազմում է բնակչության 49-529-ը, իսկ ծայրահեղ աղքատների տեսակարար կշիռը՝ 11-189-ը: Դա նշանակում է, որ գյուղական բնակչության 119-ը, իսկ քաղաքային բնակչության 189-ը մի կերպ կարող է լուծել միայն ընտանիքի պարենային խնդիրը, իսկ մյուս սպառողական կարիքների համար միջոցներ չունի: Չափազանց կարնոր է այն հարցը, թե երկրի սպառողական պահանջների որ մասն է ապահովվում սեփական արտադրության հաշվին: Բնականաբար Հայաստանի համար առաջնահերթ նշանակություն ունի հացահատիկի ն անասնապահական մթերքների արտադրությունը ն սպառումը: Հացահատիկի (հացամթերքների) գծով Հայաստանը ապահովում է իր սպառողական պահանջների 319-ը, իսկ 2002 ն 2004 թթ. այն կազմում է 41-459, ինչը կապված է այդ տարիներին հացահատիկային մշակաբույսերի ռեկորդային բերքի հետ: Անասնապահական արտադրանքի (մսամթերք, կաթնամթերք) գծով հանրապետությունը ապահովում է բնակչության սպառողական պահանջների 40-509-ը: Շաքարի, բուսական յուղերի, սուրճի ն թեյի սպառումն ամբողջովին (1009) ապահովվում է ներմուծման հաշվին: Վերջապես, խաղողի, պտուղների, բանջարեղենի արտադրությունը ոչ միայն բավարարում է ներքին սպառողական պահանջները, այլն այդ ճյուղերի արտադրանքի զգալի մասը՝ թարմ ն վերամշակված պարենի տեսքով, արտահանվում է արտաքին շուկա: Հայաստանը չի կարող վարել չափազանց ազատական տնտեսական քաղաքականություն՝ թափանցիկ դարձնելով իր սահմաններն

օտարերկրյա ապրանքների համար, քանի որ այդպիսի քաղաքականությամբ կվնասի իր տնտեսությանը, կվտանգի ներքին արտադրողի շահերը: Անհրաժեշտ է, ելնելով պարենային ն տնտեսական անվտանգության հեռանկարային նկատառումներից, գյուղատնտեսության ն վերամշակող արդյունաբերության ճյուղերի նկատմամբ կիրառել հովանավորչական քաղաքականություն: Արդյունավետ քաղաքականության մշակումը ն իրականացումը բխում են ոչ միայն ներտնտեսական (ազգային) խնդիրներից, այլ նան այն միջազգային պարտավորություններից, որոնք ստանձնել է Հայաստանը, այն է՝ մինչն 2015թ. կրկնակի կրճատել աղքատությունը ն պարենային անապահովվածությունը: Նման պարտավորության ստանձնումը բացատրվում է այն պարզ պատճառով, որ պարենային ապահովության խնդիրները պայմանավորված են ոչ միայն յուրաքանչյուր պետության ազգային անվտանգության նկատառումներով, այլն մարդու իրավունքների հռչակագրով: Տարբեր երկրների պետությունների կողմից մշակվող պարենային ապահովության ռազմավարության մեջ կենտրոնական տեղ են գրավում ներքին շուկայի ն արտադրողների պաշտպանությունը արտաքին մրցակցությունից, ինչպես նան արտաքին շուկաների ձեռքբերման խնդիրները: Այդ առումով, նախ նպատակահարմար է պարզել, թե հատկապես գյուղատնտեսության ո՞ր ճյուղերն են պահանջում պետության առանձնահատուկ վերաբերմունքը: Հանրապետության գյուղատնտեսության ճյուղերը, սեփական կարիքները բավարարելու տեսակետից, պայմանականորեն կարելի է բաժանել 3 հիմնական խմբի. Առաջին խմբի ճյուղերի արտադրանքը հիմնականում բավարարում է հանրապետության ներքին սպառման պահանջները (կարտոֆիլ, թռչնի միս, ձու) ն առաջիկայում կզարգանա ներքին շուկայի պահանջարկի բավարարման շրջանակներում: Ասվածը բնավ չի նշանակում, որ այս ճյուղերի զարգացումն ունի զուտ տեղական, սպառողական նշանակություն: Առաջընթացի արդի մետումների զարգացումը, անկասկած, կարող է վերադարձնել ոչ հեռու անցյալի այն իրողությունը, երբ Հայաստանի կարտոֆիլը ն թռչնի միսը իրացվում էին Անդրկովկասի խոշոր ն միջին քաղաքների շուկաներում (Թիֆլիս, Բաքու, Ղազախ, Նախիջնան ն այլն): Ուստի ն հիշյալ ճյուղերի նկատմամբ պետական աջակցությունը միանգամայն արդարացված է Հայաստանի արտաքին առնտրի զարգացման տեսակետից: Երկրորդ խմբի ճյուղերի արտադրանքը չի բավարարում ն առաջիկայում էլ չի կարող բավարարել հանրապետության բնակչության պահանջմունքը, ուստի դրա պակասը կշարունակի ծածկվել ներ217

մուծմամբ (հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ, շաքար), ընդ որում՝ այս մթերքների սակավությունից է գոյանում հանրապետության պարենային դեֆիցիտը: Այս խմբի մթերքներից գլխավորը, իհարկե, հացահատիկն է, որը կոչված է, առաջին հերթին, ծածկելու պարենային ցորենի ներքին պահանջները: Հացահատիկի տեղական արտադրության համախառն բերքը, վերջին տարիների միջինացված ցուցանիշներով, տատանվում էր 300-350 հազար տոննայի սահմաններում՝ մեկ հեկտարից 17-18 ցենտներ միջին բերքատվությամբ: ∗ Այս ցուցանիշը կրկնապատկելու դեպքում հացահատիկի ներկայիս ցանքադաշտերից (190-200 հազ. հա) կարելի է ստանալ ավելի քան 600 հազ. տոննա հացահատիկ: Այդ սահմանագիծը հնարավոր է հաղթահարել հավանաբար 5-10 տարում: Ավելի համեստ ն իրական ցուցանիշն ընդունելով 25-30 ցենտներ, դա թերնս կարելի է նվաճել առաջիկայում ագրոտեխնիկայի նվազագույն պահանջների կիրառման դեպքում (սերմնաբուծության պարագայում, ցանքերի քիմիական մշակում ն այլն): Անասնապահության զարգացումն անհրաժեշտ է Հայաստանին ոչ միայն մսի ն կաթի ու դրանց ենթամթերքների արտադրության, այլն բնական անասնապահական հանդակները լիարժեք օգտագործելու համար: Նկատենք, որ այդ հանդակների (արոտավայրերի, խոտհարքների) օգտագործումը ռազմավարական նշանակություն ունի, քանի որ դրանց նշանակալի մասը սահմանամերձ տարածքներն են, որոնց օգտագործումը լրացուցիչ զբաղվածության աղբյուր է լեռնային շրջանների բնակավայրերի համար ն լրացուցիչ խթան՝ այդ բնակավայրերի պահպանման ն զարգացման համար: Եվ վերջապես, այդ տարածքների բնակավայրերի ամրապնդումը ն էնդեմիկ բնակչության միգրացիայի կանխումը ոչ միայն տնտեսական, այլն ազգապահպանման խնդիր է ամենալայն իմաստով, քանի որ այդ տարածքներն այն բնական միջավայրն են, որտեղ դարեր ի վեր ձնավորվել ն պահպանվել է հայ էթնոսը: Պարենային ինքնապահովման տեսակետից, երրորդ խմբի մեջ են մտնում հանրապետության գյուղատնտեսության ապրանքային մասնագիտացման ավանդական ճյուղերը, որոնք ոչ միայն բավարարում են հանրապետության պահանջները, այլն ապրանքային ավելցուկ են առաջացնում արտաքին շուկայի համար (խաղողագործություն, պտղաբուծություն, հարավային բանջարեղեն): Հիշյալ ճյուղերի թողարկած ն վերամշակած արտադրանքի արտահանման հաշվին է մասամբ ծածկվում հանրապետության պարենային ապ∗

2002 ն 2004 թթ. հացահատիկի համախառն բերքը Հայաստանում կազմեց 420 ն 460 հազ. տոննա, միջին բերքատվությունը՝ շուրջ 21-23 ցենտներ՝ 1 հեկտարից:

րանքների ներմուծման համարժեքը: Հեռանկարում նս այս ճյուղերի զարգացման հետ է կապված պարենային ապրանքների արտաքին առնտրի ներկայիս բացասական հաշվեկշռի բարելավումը: ∗ Ագրոպարենային ոլորտի բոլոր ճյուղերի զարգացումը անցումային շրջանում օբյեկտիվորեն պահանջում է պետական հովանավորչություն, ընդ որում՝ հովանավորչական քաղաքականությունը պետք է տարբեր մոտեցումներ ունենա հիշյալ ոլորտի առանձին ճյուղերի նկատմամբ՝ ելնելով այդ ճյուղերի առանձնահատուկ նշանակությունից: Փորձենք պարզել, թե ինչ է դա նշանակում գյուղատնտեսության վերը դիտարկած ճյուղերի համար: Առաջին ն երկրորդ խմբերի մեջ են մտնում այն ճյուղերը, որոնք այսօր ն առաջիկայում աշխատելու ն արտադրելու են հանրապետության ներքին շուկայի համար (հացահատիկային, կարտոֆիլի ն անասնապահական մթերքների արտադրություն), ընդ որում՝ դրանք բավարարում են ներքին շուկայի պահանջարկի 35-509-ը (բացի կարտոֆիլից), հետնապես մնացած մասը բավարարվում է ներմուծման հաշվին: Հասկանալի է, որ պետական հովանավորչությունը տվյալ դեպքում պետք է ուղղվի ներքին շուկայի պաշտպանությանը ն իրականացվի հիմնականում մաքսային ն քվոտավորման քաղաքականության ձներով: Ներմուծվող պարենի մաքսատուրքի սակագների ն քվոտաների (չափաբաժինների) սահմանման նպատակը առավելապես հայրենական արտադրողների պաշտպանությունն է արտաքին մրցակիցներից: Պետք է ասել, որ սահմանային մաքսատուրքերի ոլորտը հանրապետության տնտեսական քաղաքականության թույլ օղակներից մեկն է: Ամբողջ ԱՊՀ տարածքում Հայաստանն աչքի է ընկնում առավել ցածր մաքսատուրքերով: Ներմուծվող պարենային ապրանքների նկատմամբ իրականացվում է «ազատ դռների» քաղաքականություն: Արդյոք արդարացված է այդ քաղաքականությունը, չէ՞ որ հայրենական պարենի շատ ապրանքատեսակներ դեռնս չունեն բավարար մրցակցային մակարդակ: Ինչ խոսք, սա ագրարային քաղաքականության լուրջ հարցերից է ն պահանջում է ավելի լուրջ ուսումնասիրություն ն այլընտրանքային լուծումների հիմնավորում:

∗

Հայտնի է, որ Հայաստանի հյուսիսային շրջաններում աճեցրած հացահատիկը ն անասնապահական արտադրանքը (միսը) գյուղացիներն իրացնում-վաճառում են Վրաստանի մեծածախ գնորդներին: Հայաստանի տնտեսական կապերի տեսակետից այդ հակաբանական երնույթը կարող է հաղթահարվել հանրապետությունում գյուղարտադրանքի մեծածախ շուկայի կազմակերպման դեպքում, որը, ցավոք, մինչն այժմ չի իրականացվել:

Ինչ վերաբերում է գյուղատնտեսության 3-րդ խումբ ճյուղերին, որոնք ունեն լայն ապրանքային նշանակություն ն արտահանման մեծ հնարավորություններ (այգեգործության, պտուղբանջարեղենի ն դրանց վերամշակումից ստացվող ապրանքներ), դրանց նկատմամբ պետական հովանավորությունը պետք է արտահայտվի արտահանման ֆինանսական ն այլ աջակցության ձներով, մասնավորապես. − գյուղարտադրանքի ն դրա վերամշակման ձեռնարկություններին ձեռնարկատիրական արտոնագրերի տրամադրում՝ արտոնյալ ն պարզեցրած պայմաններով, − նմանատիպ ձեռնարկություններին ն գյուղացիական տնտեսություններին արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերի տրամադրում, − առանձին դեպքերում՝ արտահանող ձեռնարկություններին (ֆիրմաներին) որոշակի լրավճարների տրամադրում: Բացի այդ, պետք է իրականացվեն ցանկացած ճյուղի ն տեսակի ներմուծվող պարենային ապրանքների որակի պետական վերահսկողություն ն դրանից բխող սահմանափակումների կիրառում՝ բարձր մաքսատուրքից (159) մինչն ապրանքի ներմուծման արգելումը: Ուշադրություն պետք է դարձվի հացահատիկի, կարտոֆիլի սերմացուների որակի պատշաճ վերահսկողությանը՝ ներառյալ մարդասիրական բարեգործական նպատակներով ներմուծվող խմբաքանակները: Հայտնի է, որ քիչ չեն դեպքերը, երբ երկիր են մտնում տարբեր մշակաբույսերի սերմացուներ, ն դրա հետ մեկտեղ թափանցում են զանազան մոլախոտեր ն հիվանդություններ: Ի տարբերություն առաջին կետերի, վերջին կետում նշված միջոցը պետությունից լրացուցիչ ծախսեր գրեթե չի պահանջում ն ունի կարնոր գործնական նշանակություն: Հարցն այն է, որ ցածրորակ ն էժան պարենի անարգել ներմուծումը հանգեցնում է նրան, որ հայրենական նույնանման ապրանքները դառնում են անմրցունակ: Որակի պատշաճ հսկողությունը սահմանային մաքսակետերում ն շուկայում պետք է հետապնդի հստակ նպատակ՝ արգելել անորակ կամ կասկածելի որակի պարենի ներմուծումը, քանի որ այն վտանգում է մեր բնակչության առողջությունը: էժան ն ցածրորակ սննդամթերքից ներքին շուկայի պաշտպանության համար, դրա նկատմամբ ամենօրյա հսկողությունից բացի, անհրաժեշտ է ընդունել համապատասխան օրենսդրություն: ՃՃՃ

Միջազգային չափանիշների համաձայն՝ որնէ երկրի պարենային անվտանգության ապահովման համար անհրաժեշտ է լուծել երեք հիմնախնդիր. − ապահովել հիմնական պարենամթերքների սեփական բավարար արտադրություն, որը համապատասխանում է պարենային զամբյուղի ֆիզիկական բովանդակությանը, − ապահովել սպառողական զամբյուղի արժեքին համապատասխանող եկամուտներ, այսինքն՝ բավարար սպառողական պահանջարկ, − ապահովել սպառվող սննդամթերքի անվտանգությունը՝ ապրանքների միանվագ կամ շարունակական օգտագործման դեպքում: Այսպիսով, պարենային անվտանգությունը լուրջ սոցիալ-տնտեսական խնդիր է ն ենթադրում է պարենի նկատմամբ երկրի շուկայական պահանջարկի գերակշռող մասի ապահովում սեփական արտադրության հաշվին: Ընդ որում, սեփական արտադրության օպտիմալ տեսակարար կշիռը միջազգայնորեն ընդունված է 809: Ֆիզիոլոգիական իմաստով այդ խնդիրն առնչվում է պարենային զամբյուղի նվազագույն չափերի ապահովման հետ, տնտեսական իմաստով՝ բնակչության եկամուտների որոշակի մակարդակի ապահովման, մասնավորապես՝ աղքատության հաղթահարման հետ: Քանի որ երկրին անհրաժեշտ պարենի որոշակի մասն անխուսափելիորեն կապված է ներմուծման հետ, ուստի ն պարենային անվտանգության խնդիրն առնչվում է ներմուծող երկրների աշխարհագրական նպատակահարմար տարբերակի ընտրության հետ: Օրինակ, ընդունված է, որ որնէ պարենային ապրանքի գնումը որնէ մեկ երկրից կարելի է կատարել ոչ ավելի քան 309-ի սահմաններում, իսկ 1009 պարզապես անթույլատրելի է՝ ներմուծող երկրի անվտանգության շահերից ելնելով: Պարենային անվտանգությունը կապված է ագրոպարենային ոլորտի տնտեսաիրավական հարաբերությունների կարգավորման հետ: Այդ տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի «ՀՀ պարենային անվտանգության մասին» օրենքի ընդունումը, որով հստակեցվում են այս հիմնախնդրի իրավական ն տնտեսական կատեգորիաները: ∗ Պետության պարենային անվտանգությունը բնորոշվում է որպես տնտեսության այնպիսի վիճակ, որն ապահովում է երկրի պարենային անկախությունը: Օրենքում նախատեսվում են. ∗

Հիշյալ օրենքի բովանդակությունը բնավ չի արտահայտում այս ոլորտին անմիջաբար առնչվող տնտեսական ն իրավական հարաբերությունների ժամանակակից պահանջները:

− պարենային ճգնաժամերի կանխատեսման ն կանխարգելման միջոցառումների մշակում, − պարենի պետական պահուստների ստեղծում ն օգտագործում՝ պարենային ճգնաժամերի վտանգի դեպքերում, − պարենամթերքի շուկայում պետական հսկողության իրականացում՝ սննդամթերքի արտադրության անհրաժեշտ ն փաստացի մակարդակների հաշվեկշռի հիման վրա, − սննդամթերքի որակի գնահատում: Այս համառոտ թվարկման մեջ թերնս անհրաժեշտ է ավելացնել հակադեմպինգային միջոցառումների, ինչպես նան պարենի արտաքին առնտրի հաշվեկշռի կարգավորման մասին կետերը, որոնք անհրաժեշտ են երկրի պարենային անկախության ն անվտանգության խնդիրների լուծման տեսակետից: Քննարկենք պարենային շուկայի պետական կարգավորման հարցերը:

3. Պարենային շուկայի պետական կարգավորումը Անցումային երկրի ազգային տնտեսությունը ընդհանրապես, իսկ գյուղատնտեսությունը ն ագրոպարենային ոլորտի զարգացումը հատկապես, դժվար է պատկերացնել առանց պետական հովանավորության: «Տեղական արտադրողին պաշտպանելու մտահոգությունն անհրաժեշտաբար տարածվում է նան տնտեսական անվտանգության այնպիսի կարնոր ենթաճյուղի վրա, ինչպիսին պարենային անվտանգությունն է: Արնմտյան Եվրոպայում, Հարավային Ամերիկայում, ճապոնիայում, որոշակի նկատառումներից ելնելով, իշխանությունները երբեմն գերադասում են պետական պատվերներով կամ սուբսիդիաներով պահել սննդարդյունաբերության որոշ ենթաճյուղեր, որոնք դուրս են մղվել արտաքին մրցակցության ուժերի կողմից: Իրականում վնասով աշխատող սննդի վերամշակման բազմաթիվ ընկերություններ օգտվում են պետական հովանավորությունից...»: ∗ Ինչ վերաբերում է ՀՀ գյուղատնտեսությանը, նրա դժվարին բնական պայմաններին վերջին 12-13 տարիներին ավելացան նան բարեփոխումային դժվարությունները՝ հատկապես հողային հանդակների ն անասնապահության մասնատվածությունը, որին այսօր բնո∗

Թաթուլ Մանասերյան, «Նոր տնտեսական քաղաքականության ուրվագծերը», Երնան, 2000:

րոշ է պարզ գոյատնումը, պարզունակ բնատնտեսության գերիշխումը: Անցումը մրցունակ շուկայական տնտեսության չի կարող տեղի ունենալ միանգամից ն առանց պետական աջակցության: Այդ աջակցությունն այսօր պահանջում է ոչ միայն ֆինանսական միջոցներ (որոնք բացակայում են), այլն որոշակի հովանավորչական մաքսային ն վարկային քաղաքականության իրականացում: Միննույն ժամանակ, հարկ է նշել, որ հովանավորչական քաղաքականությունը բնավ չի նշանակում, թե կարելի է բարձր մաքսատուրքերի «չինական պարիսպով» մեկուսանալ արտաքին շուկայից ն երկար ժամանակ ապրել մեկուսացման պայմաններում: Դա ոչ միայն հակասում է երկրի հեռանկարային շահերին ն, մասնավորապես, հայրենական արտադրողին կտրում է շուկայական մրցակցության միջավայրից, այլն հակասում է առնտրի միջազգայնորեն ընդունված սկզբունքներին, որոնք պարտադիր են բոլոր երկրների համար: Ի վերջո, դա դեմ է նան պատմական անցյալի դասերին: Չէ՞ որ դեռ թարմ են մեր հիշողությունները՝ կապված հզոր խորհրդային պետության 70-ամյա մեկուսացման ն դրա հետնանքների հետ: ∗ Ասվածը բնավ չի նշանակում, որ գերադասելի է որդեգրել «բաց դռների» լրիվ ազատական տնտեսական քաղաքականություն: Այն, ի դեպ, որդեգրել էր Հայաստանի երրորդ հանրապետության իշխանությունը՝ 1990-ական թվականներին, որի հետնանքով մեր ներքին շուկան արագորեն հեղեղվեց հեռավոր ն մերձավոր արտասահմանից ներմուծված էժան ն ցածրորակ պարենով: Նման առատությունը թեն ընդունելի էր մեր սնանկ սպառողի համար, սակայն միաժամանակ խանգարեց պարենի հայրենական արտադրողներին: Բարեբախտաբար, 90-ական թվականների ավարտին արտադրողները սկսեցին լցնել շուկան հայրենական արտադրանքով, որոնք նախընտրելի դարձան նան սպառողների համար, այսպիսով միասին աստիճանաբար դուրս մղեցին շուկայից անորակ օտար ապրանքները: Հովանավորչական քաղաքականության ազդեցությունը ագրարային հատվածի վրա բնավ էլ միանշանակ չէ: Ընդհանուր առմամբ, պարենի արտաքին առնտրի ազատականացումը նորանկախ Հայաստանում ուղեկցվել է արտաքին առնտրի բացասական հաշվեկշռի գոյացմամբ: Սակայն կարելի՞ է արդյոք սպասել, որ արտաքին առնտրի պետական հովանավորչական քաղաքականությունը կբերի դրական հաշվեկշռի: Իհարկե, կարելի է: Սակայն թե, ինչ հե∗

Հիշեցնենք նան, որ «Չինական պարիսպը», պաշտպանելով երկիրը արտաքին, մոնղոլական արշավանքներից, երկար ժամանակով կտրեց այն արտաքին աշխարհից՝ ի վերջո դառնալով նրա դարավոր հետամնացության հիմնական պատճառներից մեկը:

տնանքներ կունենա ներքին շուկայի վրա, հայրենական սպառողի ն արտադրողի վրա, դժվար է ասել: Ավելի ճիշտ, կարելի է ասել, որ այդ հետնանքները բնավ միանշանակ չեն լինի: Ենթադրենք՝ պարենի ներմուծումը բարձր մաքսատուրքերի միջոցով սահմանափակվում է (օրինակ, մսամթերքի, կաթնամթերքի): Դրա անմիջական հետնանքը կլինի ներքին շուկայում այդ ապրանքների գների բարձրացումը: Դա, ինչ խոսք, ձեռնտու է հայրենական արտադրողներին, սակայն հակասում է սպառողների, այսինքն՝ բնակչության լայն զանգվածների շահերին, քանի որ անխուսափելի կլինի նրանց կենսամակարդակի անկումը: Թե ինչ տեղի կունենա պարենի արտաքին առնտրի ազատականացման դեպքում (առանց մաքսատուրքերի), արդեն տեսանք. ներքին շուկան հեղեղվեց ներմուծվող էժան, հաճախ՝ ցածրորակ պարենով, որը մատչելի ն ձեռնտու էր աղքատացած հայրենական սպառողներին: Սակայն ակնհայտորեն բացասական ազդեցություն կունենա հայրենական արտադրողների վրա, որոնց արտադրանքը կդառնա անմրցունակ, հետնապես, արտադրությունը կսահմանափակվի, պարենի համապատասխան ճյուղերի զարգացումը կխաթարվի: ∗ Ինչպես տեսնում ենք, պարենի արտաքին առնտրի լրիվ ազատականացումը կամ լրիվ սահմանափակումը հավասարապես հղի են բացասական տնտեսական հետնանքներով: Վերջինիս գերխնդիրը պետք է լինի պարենի ներքին շուկայի գների այնպիսի կարգավորումը, որի հիմքում կդրվի արտադրողների ն սպառողների շահերի օպտիմալ հաշվառումը, հաշվեկշռումը, գնագոյացման ն գների այնպիսի կարգավորումը, որը կհավասարակշռի արտադրողի ն սպառողի, գյուղի ն քաղաքի բնակչության շահերը: Հասկանալի է, որ դա չափազանց դժվար ն բարդ խնդիր է: Պարենի արտաքին առնտրի հաշվեկշռի խնդիրը ինքնանպատակ չէ, այն ոչ միայն զուտ տնտեսական, այլն սոցիալական բնույթի խնդիր է: Առնտրի հաշվեկշռի կարգավորումը պետք է դիտվի ոչ թե որպես ինքնաբավ խնդիր, այլ առնվազն երկու կամ երկու միասնական հիմնախնդրի տեսանկյունից, այն է. − երկրի պարենային անվտանգության ապահովում ն, միաժամանակ, պարեն արտադրողների ն սպառողների շահերի ներդաշնակության ապահովում:

∗

Չմոռանանք, որ ազատականացումը նշանակում է ոչ միայն ապրանքների ազատ ներհոսք, այլն ազատ արտահոսք: Բագրատաշենի արգելափակոցը դրա վառ օրինակն է: Լրիվ ազատականացումը, այսինքն՝ արգելափակոցի վերացումը:

Վերահսկելի ն կարգավորվող շուկայական տնտեսության պայմաններում պետությունը ն հասարակությունը կարող են ն պետք է հասնեն այդ երկու միասնական խնդիրների համատեղմանը, համադրմանը: Ամփոփելով հանրապետության պարենային անվտանգության խնդրի էությունը, նշենք, որ այն կապված է. 1. Առաջիկա փուլում՝ գյուղատնտեսական կորցրած ներուժի վերականգնման ն զարգացման հետ: Ընդ որում, եթե այս խնդրի առաջին մասը հնարավոր է լուծել ագրարային արդի մասնավոր-մասնատված կացութաձնի սահմանափակ միջոցներով, ապա երկրորդ մասը, այսինքն՝ գյուղատնտեսության զարգացումը (1985-1990 թթ. մակարդակի գերազանցումը) անհնար է առանց խոշոր գյուղացիական տնտեսաձների կազմակերպման ն խթանման: 2. Քանի որ այսօր պարենի կարնորագույն մասը (հացահատիկի ն անասնապահական մթերքների 509-ը ն ավելին) ներմուծվում է դրսից, ուստի, մինչն սեփական արտադրության հարցերի լուծումը, անհրաժեշտ է կատարելագործել ներմուծվող պարենի աշխարհագրությունն այն հաշվով, որ այն հնարավորինս երաշխավորված լինի արտաքին շուկայի տարաբնույթ պատահական տատանումներից ն համապատասխանի երկրի պարենային անվտանգության հեռանկարային նկատառումներին: 3. Պարենային անվտանգության խնդիրը հնարավոր չէ լուծել առանց աղքատության հաղթահարման, քանի որ բնակչության մեծագույն զանգվածի այսօրվա եկամուտները ցածր են նվազագույն սպառողական զամբյուղի շուկայական արժեքից, այլ խոսքով՝ բավարար չեն ընտանիքի հացի խնդրի լուծման համար: Թվարկված հիմնախնդրի լուծումները հնարավոր չեն առանց պետական հովանավորչական քաղաքականության իրականացման, ընդ որում՝ առաջին երկու կետերի դեպքում դա կդրսնորվի որպես առնտրային հովանավորչական քաղաքականություն, իսկ վերջին դեպքում՝ հովանավորչական սոցիալական քաղաքականություն, քանզի առանց լիարժեք սպառման՝ չի կարող լինել լիարժեք ն զարգացող արտադրություն ն առնտուր:

4. Հնարավո՞ր է արդյոք ՀՀ պարենային ինքնապահովումը Դեռնս 1998թ. ՀՀ կառավարության կողմից ընդունվեց «ՀՀ պարենային ապահովության քաղաքականության հայեցակարգը», որի դրույթների հիման վրա մշակվեց համապատասխան ծրագիր: Ծրագրում առանձնակի ուշադրություն է դարձվում տեղական արտադրության խթանմանը ն արտահանում-ներմուծում հաշվեկշռի բարելավմանը: Հասկանալի է, որ հաշվեկշռի բարելավումը, առաջին հերթին, նպատակաուղղված է երկրի պարենային անկախության ն անվտանգության ապահովմանը: Պարենային անկախության խնդիրը իր արտահայտությունն է գտնում պարենամթերքի արտահանման ն ներմուծման հարաբերակցության մեջ, որն ունի հետնյալ պատկերը. ՀՀ պարենի արտաքին առնտրի հաշվեկշիռը մլն ԱՄՆ դոլար∗ 1990թ. Պարենի արտահանում 48.8 57.5 Պարենի ներմուծում 208.6 192.8 Հաշվեկշիռ (+,-) - 159.8 - 135.3 ∗ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայություն:

Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, պարենի արտահանման-ներմուծման հաշվեկշիռը մնում է բացասական: Պարենային արտադրանքների արտահանման ծավալների անկման հետ մեկտեղ, լարվածություն է ստեղծվում նան ներքին շուկայում՝ սեփական արտադրության ապրանքների իրացման ոլորտում: Ագրոպարենային համակարգի հետագա զարգացումն ապահովելու նպատակով առաջիկայում առաջնահերթ ուշադրություն պետք է դարձնել ճյուղում ինչպես ներհանրապետական, այնպես էլ օտարերկրյա ֆինանսական ներդրումների ծավալների ընդլայնմանը: Այս ուղղությամբ որոշ քայլեր կատարվել են: Օրինակ՝ 1998 թվականից բոլոր գյուղատնտեսական մթերքների ն պարենամթերքների ներմուծման մաքսատուրքերը սահմանվել են 0 կամ 109: Անհրաժեշտ է լուծել սեզոնային արտադրական ձեռնարկություններին (գինու, կոնյակի, ձկան ն այլն) երկարաժամկետ (1 տարուց ոչ պակաս), մատչելի տոկոսադրույքներով վարկերի հատկացման խնդիրը:

Հանրապետությունում արտադրվող մակարոնեղենը, մսեղենը ն կաթնեղենը նպատակահարմար է ժամանակավորապես ազատել ավելացրած արժեքի հարկից՝ դրանց արտադրության ծավալների հետագա աճն ապահովելու նպատակով, որով նպաստավոր պայմաններ կստեղծվեն գյուղատնտեսական հումք արտադրողների ն վերամշակողների համար: Հանրապետություն ներմուծվող արտադրատեսակների համեմատությամբ, տեղական արտադրողների թողարկած ն հանրապետությունում իրացվող պարենային ն սննդի արտադրատեսակների նկատմամբ սահմանել ավելի մեղմ ակցիզային ն այլ հարկեր: Քննարկվող խնդրի լուծումը առնչվում է գնային ն հարկային մեխանիզմների օգտագործմանը: Ո՞ր մեխանիզմն է առավել արդյունավետ. գնային, թե՝ հարկային: Պարենային ապրանքների ն, ամենից առաջ հացի արտադրությունը, երկար ժամանակ պաշտպանվում էին գնային սուբսիդիաների (լրավճարների) միջոցով, որը հակասում է շուկայի օրենքներին ն շատ բարդ է ու անկայուն: Սուբսիդիաների կրճատումը ն աստիճանաբար վերացումը նախ «կվերադարձնի» գները ազատ շուկայական հուն ն ապա, ամենակարնորը, կհանի պարենային անվտանգության ապահովման խնդիրը գնային տարերքից ն կփոխադրի այդ խնդիրը հարկային բնագավառ: Ինչ խոսք, Հայաստանը կանխատեսվող հեռանկարում թերնս ի վիճակի չէ իրեն լիովին ապահովել սեփական հացահատիկով, շաքարով, մսամթերքով ու կաթնեղենով: Իսկապես, այդ մթերքների առումով հանրապետությանը կարողացել է լավագույն դեպքում (մինչն 1990թ.) ապահովել իր ներքին կարիքների համարյա 50 տոկոսը, իսկ շաքարի առումով՝ համարյա 20 տոկոսը: Սակայն չենք կարող համաձայնել այն մտքի հետ, որ մեր երկրի բնական պայմաններն այդ արտադրանքների արտադրության հնարավորությունը չեն տալիս: Խորհրդային միապետության ժամանակ պարենային անվտանգության (անկախության) խնդիրները լուծվում էին ոչ թե ըստ առանձին տարածաշրջանների (հանրապետությունների), այլ ամբողջ տերության սահմաններում: Խաղաղ, բնականոն զարգացման պայմաններում առնվազն այդ երկուսի գծով Հայաստանը միանգամայն կարող է հասնել ինքնապահովման (խոսքը հացահատիկի ն կաթնեղենի մասին է), որոնց արտադրության բնական պայմանները միանգամայն բավարար են առաջիկա 5-10 տարվա ընթացքում դրանց ծավալի կրկնապատկման համար, ինչը մոտենում է ինքնապահովման սահմանագծին: Հիմքեր կան պնդելու, որ հեռու չէ այն ժամանակը, երբ Հայաստանը կկարողանա հավասարակշռել ներմուծումը ն արտահանումը, իսկ հաջորդ փուլում` նան զարգացնել այն՝ պարենային ինքնապահովման օգտին:

Վերջին տարիների ընթացքում գյուղատնտեսական արտադրանքի գնումների առումով նկատվում է որոշ առաջընթաց, սակայն գնումների բացարձակ ծավալը դեռնս հեռու է գյուղատնտեսության իրական հնարավորությունից: Գլխավոր գնորդի՝ վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկությունների գլխավոր հիմնախնդիրը հումքի գնումները կատարելու համար անհրաժեշտ շրջանառու (վարկային) միջոցների մշտական անբավարարությունն է: Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ն իրացման հիմնախնդրի տեսակետից կարնորագույն դեր կարող է խաղալ արտերկրի հետ համատեղ ձեռնարկությունների կազմակերպումը, որը միաժամանակ հնարավորություն կտա պատրաստի արտադրանքը դուրս բերելու արտաքին շուկա, դրանով իսկ կլուծվի նան իրացման խնդիրը: Ինչպես տեսանք, հիշյալ խնդիրների լուծումը կապված է լուրջ ֆինանսական ներդրումների հետ, քանի որ գյուղարտադրանքի մթերումների ն վերամշակման պետական համակարգն այժմ չի գործում, իսկ անհատ գործարարները դեռնս չունեն բավարար միջոցներ՝ այս ոլորտը թափանցելու համար, այն շարունակում է մնալ ագրոպարենային ոլորտի զարգացման ամենաթույլ օղակը: Գյուղատնտեսական արտադրության այս ենթակառուցվածքի անբավարար վիճակը օբյեկտիվորեն թելադրում է զարգացնել կոոպերացիան, ձնավորել կոոպերատիվ հիմքերով գյուղացիական միություններ, միավորումներ, սպասարկող, մթերող ն մատակարարող ծառայություններ: Կոոպերացման գործընթացի խթանումը նույնպես պարենային անվտանգության հիմնախնդրի լուծման կարնորագույն նախապայմաններից է: Դա է վկայում միջազգային փորձը: Եվ այսպես, ՀՀ պարենային անվտանգության հիմնախնդրի վերլուծությունը թույլ է տալիս կատարել հետնյալ եզրահանգումները. 1. Հայաստանում աղքատությունը հիմնականում դրսնորվում է պարենային անապահովվածությամբ ն ոչ թե կրթական, առողջապահական ն այլ դրսնորումներով: Այդ իսկ պատճառով, աղքատության հաղթահարման ռազմավարությունը պետք է առաջին հերթին նպատակաուղղված լինի այդ խնդրի լուծմանը՝ կենտրոնացնելով պահանջվող ռեսուրսների առաջնային ուղղորդումը ագրոպարենային ոլորտի ենթակառուցվածքների ստեղծման վրա, որոնք ապահովում են այդ ոլորտի արագ զարգացումը: 2. Հիշյալ համալիրի ճյուղային վերլուծությունը վկայում է, որ գյուղատնտեսության մեջ ստեղծված միավոր արդյունքը (արժեքը) իր հետ է բերում պարենային համալիրի մյուս օղակներում 3-5 անգամ ավելի մեծ վերջնական սպառողական արդյունք, այլ խոսքով՝ տնտեսական բազմապատկիչի գործոնն

այստեղ առավել բարձր է ազգային տնտեսության մյուս միջճյուղային համալիրների համեմատ: Այստեղից տրամաբանորեն հետնում է, որ զուտ տնտեսական առումով գյուղատնտեսության ն ամբողջ ագրոպարենային համալիրի զարգացումը, Հայաստանի տնտեսական զարգացման մյուս գերակայությունների շարքում, ունի առաջնակարգ ն առաջնահերթ նշանակություն: Իսկ եթե հաշվի առնենք նան գյուղացիության՝ որպես ամենազանգվածային դասակարգի սոցիալական դերը երկրի կայունության ապահովման գործում, ասվածն առավել նս ակնհայտ կդառնա: 3. Բնակչության պարենային ապահովումն այսօր գտնվում է վատթար վիճակում, եթե նկատի առնենք, որ սպառվող սննդամթերքի կարնորագույն տեսակների (հացի, կաթնամթերքի ն մսամթերքի) 38-40 տոկոսը կախված է ներմուծումից, ընդ որում՝ ներկրվող հացահատիկի գերակշռող մասը բաժին է ընկնում ԱՊՀ երկրներին (հիմնականում Ռուսաստանին): Ուստի երկիրն ապահովագրված չէ արտաքին առնտրի տարաբնույթ տատանումներից: Ասվածից այն հետնությունն է բխում, որ պարենի հիմնական ապրանքատեսակների արտաքին առնտրի քաղաքականությունը պետք է կատարելագործել՝ համապատասխանեցնելով այդ առնտրի աշխարհագրությունը երկրի պարենային անվտանգության շահերին: 4. Հայաստանի Հանրապետության պարենային անվտանգությունն առաջիկայում պահանջում է պետական հովանավորչական քաղաքականության հետնողական իրականացում պարենի հիմնական տեսակների արտաքին առնտրում՝ տարբերակելով այն հատկապես երկրի ցածր մրցունակ պարենի, այլընտրանքային ապրանքների ներմուծման ն մրցունակ պարենի արտահանման ասպարեզներում: Կարնորագույն ապրանքատեսակների (հացահատիկի, անասնապահական արտադրանքի) ներմուծման խնդիրները կարգավորելիս պետությունը պետք է դրսնորի չափավոր սահամանափակման վարքագիծ, որի նպատակն է պաշտպանել պարենի հայրենական արտադրողին: Միաժամանակ, ագրոպարենային ոլորտի բարձր ապրանքային ն մրցունակ ճյուղերի նկատմամբ (այգեգործություն ն բանջարաբուծություն) պետությունը պետք է իրականացնի դրանց առավելագույն չափերով արտադրության ն արտահանման խթանման քաղաքականություն: Առաջին դեպքում պետությունը պաշտպանում է հայրենական արտադրողին ներքին շուկայում, երկրորդ դեպքում՝ նույն գործառույթը տեղափոխվում է արտաքին շուկա:

Դժվար չէ համոզվել, որ շուկայական գործընթացների պետական կարգավորումը ն հովանավորչությունը օբյեկտիվորեն թելադրվում են երկրի պարենային անվտանգության այսօրվա ն հեռանկարային շահերից ելնելով:

5. Պարենային խնդիրը ն լեռնային բնակավայրերի հարատնումը Ընդհանուր պատկեր Հայաստանը լեռնային երկիր է, դրանով էլ պայմանավորված է նրա գյուղատնտեսության հիմնախնդիրների մեծագույն մասի առանձնահատուկ բնույթը: Հանրապետության տարածքի ճնշող մասը գտնվում է ծովի մակերնույթից 1500 մ-ից ավելի բարձր նիշերում: Մինչն 1000 մ բարձրության վրա է գտնվում ընդամենը 240 գյուղ կամ հանրապետության գյուղերի 259-ը: Մնացած գյուղերը տեղաբաշխված են հետնյալ բարձրություններում: 1000 – մինչն 1500 մ վրա 208 գյուղ կամ 22 9 1500 – 2000 մ վրա 371 գյուղ կամ 39 9 2000 – 2500 մ վրա 134 գյուղ կամ 14 9 Նշված բարձրություններում գյուղատնտեսական հողերի հիմնա0 կան մասն ունի 6-20 ն ավելի թեքություն: Դա նշանակում է, որ այդ հողերը հողատարման մշտական վտանգի տակ են: Դրան ավելանում է բարդ ռելիեֆը, հողերի մեծ կտրտվածությունը (ավելի քան 1 մլն հողակտոր), քարքարոտությունը, որոնք չափազանց բարդացնում են գյուղատնտեսության պայմանները: Վերջին 15 տարիների քաղաքական-պատերազմական իրադարձությունները հավելյալ դժվարություններ են ստեղծել հարյուրավոր սահմանամերձ գյուղերի կենսագործունեության համար, հատկապես որ սպառնում են դառնալ տնական ն խիստ բացասական ազդեցություն են գործում ոչ միայն գյուղատնտեսության, այլն այդ գոտու գյուղական բնակավայրերի ն բնակչության կենսագործունեության բնականոն ընթացքի վրա: Հիշյալ գոտու բնակավայրերի թվի վերաբերյալ կան տարբեր գնահատականներ: Մի դեպքում նման բնակավայրերը կազմում են Հայաստանի բոլոր գյուղական բնակավայրերի 519-ը, մյուս դեպքում՝ դրանց 249: ∗ Այսպես թե այնպես անհերքելի ∗

Ըստ «Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի ատլասի» (Գր. Ավագյան)՝ լեռնային, բարձր լեռնային ն սահմանամերձ բնակավայրերի ընդհանուր թիվը կազմում 493: ՀՀ գյուղնախարարության առանձին ուսումնասիրության տվյալներով (Հ. Քլոյան)՝ հանրապետության սահմանամերձ ն բարձր լեռնային բնակավայրերի թիվը կազմում է 228:

իրողություն է, որ մշտական վտանգի պայմաններում է ընթանում Հայաստանի գյուղական բնակավայրերի զգալի մասի տնտեսական ն սոցիալական կյանքը: Հայաստանի գյուղական բնակչությունը 1920-1990 թթ. ընթացքում ավելացել է շուրջ 1,5 անգամ՝ կազմելով 1,087 հազ. մարդ: Նույն ժամանակահատվածում Հայաստանի քաղաքային բնակչությունն ավելացել է 14,5 անգամ, իսկ քաղաքների թիվը՝ 35-ից մինչն 57: Սակայն այդ ընդհանուր համապատկերում Հայաստանի գյուղաշխարհը մեծ կորուստներ կրեց. քարտեզից վերացավ ավելի քան 270 գյուղական բնակավայր, որոնց բնակիչները լքեցին հարազատ օջախները ն տեղափոխվեցին այլ վայրեր, հիմնականում՝ Արարատյան դաշտի քաղաքներ, քաղաքատիպ ավաններ, շրջկենտրոններ ն այլն: Լքվեցին ն ակտիվ գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս մնացին շուրջ 500 հազ. հեկտար հողեր, որոնք վերածվեցին արոտավայրերի: Սակավահող երկրի համար դա մեծ կորուստ էր: Բերենք հետնյալ համեմատությունը. հանրապետության բնակչության մեկ շնչի հաշվով գյուղատնտեսական օգտագործելի հողերը կազմում են 0,43 հա, իսկ լքված հողերը՝ 0,16 հա: Այլ խոսքով՝ հողային ռեսուրսների ավելի քան 1/3-ը լքված հողեր են: Պետք է ասել, որ լեռնային բնակավայրերի ամայացումը, լքումը 20-րդ դարի օբյեկտիվ սոցիալական միտումներից մեկն է, ն Հայաստանն այս հարցում բացառություն չէ: Բացառությունը թերնս այն է, որ Հայաստանը ամբողջովին լեռնային երկիր է ն այսպես ասած՝ տեղ չունի նահանջելու... Ուշադրություն դարձնենք հետնյալ թվերին. Հայաստանի բնակչությունը 1897-2002 թթ. հազ. մարդ∗ Ամբողջ բնակչությունը 797,8 1282,3 1763,5 Այդ թվում՝ խոշոր քաղաքների 81,6 312,2 687,0 բնակչությունը (Երնան, Գյումրի, Վանաձոր, Դիլիջան) 3 Արարատյան հարթավայրի 134,2 140,6 225,0 548,9 4 Նախալեռնային շրջանների 72,7 99,4 105,9 410,9 5 Այդ թվում՝ քաղաքային 10,3 17,5 33,6 186,5 6 Լեռնային շրջանների 590,9 1.042,0 1.432,7 1.148,5 7 Այդ թվում՝ քաղաքային 47,8 99,5 173,5 595,1 ∗ “1 àո4641 1 0 4 1 61 6ò0 6 1 àո4641 64 Ճð1 ÿ1 ո61 6 ՎՎԾ ո 1831 1 1 1959 ã1 40 ” Վòàò6ոò6-4ո666 ո41 ð1 66, Ճð1 ÿ1 ո61 4 ã1 ո. 664àò46üոò41 , Ճð44à1 , 1962ã.

«Հայաստանի Երնան, 2003:

Հանրապետության

2001թ.

մարդահամարի

տվյալները»,

Հայաստանի բնակչությունը նշված 62 տարում ավելացել է 2,2 անգամ, այդ թվում՝ Արարատյան հարթավայրի բնակչությունը՝ 4,2 անգամ, նախալեռնային ն լեռնային շրջաններինը՝ 2,4 անգամ: Աղյուսակից դժվար չէ նկատել քաղաքային բնակչության արագ աճը. այսպես, հանրապետության խոշոր քաղաքների բնակչությունը նշված ժամանակահատվածում ավելացել է 8,4 անգամ, այդ թվում՝ նախալեռնային շրջաններում ավելացել է շուրջ 1,5 անգամ, լեռնային շրջաններում՝ 3,6 անգամ: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ ինչպես ամբողջ հանրապետությունում, այնպես էլ նրա երեք հիմնական բնական գոտիներում 20-րդ դարի ընթացքում տեղի է ունեցել բնակչության ընդհանուր աճ՝ հատկապես քաղաքային բնակչության առաջանցիկ աճ, այլ խոսքով՝ քաղաքակենտրոնացում: Բերած թվերն առաջին հայացքից ոչ մի տագնապ չեն հարուցում: Իրականում դրանք անուղղակիորեն վկայում են լեռնային շրջանների գյուղական բնակավայրերի թվի զգալի կրճատման մասին: Այսպես, եթե 1897-1939թթ. Հայաստանի գյուղական բնակավայրերի թիվը կրճատվել է 67-ով, ապա հաջորդ 40 տարում (մինչն 1980թ.) կրճատվել է 136-ով, այսինքն՝ կրկնակի: Եթե դրան ավելացնենք գյուղատնտեսական հողատարածությունների կրճատումը, որը նույն ժամանակաշրջանում կազմել է ավելի քան 500 հազ. հա, ապա պատկերը իսկապես դրամատիկ է դառնում: Ընդամենը 40 տարում (դրանք խորհրդային ագրարային համակարգի տարիներն էին) տեղի է ունեցել Հայաստանի տարաբնակեցման ն կենսատարածքի ահռելի կրճատում: Ո՞րն էր դրա պատճառը: Առաջինն, ինչ խոսք, բնական պայմանները, սակայն դրանց կողքին՝ նան տիրող հասարակարգի, ավելի կոնկրետ՝ ագրարային համակարգի պայմանները: Պարզաբանում. լեռնային բնակավայրերի կտրտվածությունը, հեռավորությունը երկրի ն տվյալ շրջանի կենտրոններից, հաղորդակցության միջոցների ն այլ կենսապայմանների (բուժական, մշակույթի ն այլն) բացակայությունը կամ անմխիթարական վիճակը եղել են (ն կան) այն հարատն գործոնը, որը մղել է այդ բնակավայրերի բնակչությանը դեպի դուրս, դեպի Երնան, մյուս արդյունաբերական կենտրոններ, Արարատյան դաշտի գյուղեր ն քաղաքներ: Հիշյալ արտահոսքը հաճախ դրամատիկական չափերի է հասել: Օրինակ՝ Կապանի շրջանի 100 գյուղերից 1950-80թթ. մնացին 60, քարտեզից անհետացել է Վայոց ձորի 2 շրջանի 21 գյուղ, Արագածոտնի մարզում՝ 31, Արարատի մարզում՝ 55 գյուղ ն այլն: ∗ ∗

«Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի ատլաս».

Արարատի մարզու՞մ, կհարցնի ընթերցողը: Այո՛, գյուղերի «մաղումը» տեղի է ունեցել ոչ միայն հեռավոր շրջաններում, այլն Երնանի ն Արարատյան դաշտի անմիջական հարնանությամբ: Դրա վառ օրինակներից մեկը Գառնի-Գեղաձորի (Հազարաձորի) գոտու ավելի քան 20 գյուղերի տեղահանումն էր 60-70-ական թվականներին: Պատճառաբանությունը շատ պարզ էր ն «դասական» տիրող վարչահրամայական կարգերի համար. «Հեռու եք, ձեզ մոտ գալը դժվար է, կառավարելը՝ նույնպես»: Սակայն գյուղերի տեղահանումը դեպի Արարատյան դաշտ ավելի «հիմնավոր» պատճառաբանելու համար վերադաս մարմինները առաջ էին քաշում նրանց խոշորացման, խոշոր տնտեսությունների առավելության մասին հայտնի մարքս-լենինյան հակագիտական թեզը: Թեզը իրականացվեց հարյուրավոր լեռնային գյուղերի տեղահանման գնով: Մարքսլենինյան գաղափարախոսությունը թանկ նստեց երկրի գյուղատնտեսության վրա: Ի պատիվ այդ օրերի ղեկավարության պետք է ասել, որ մեկ այլ դեպքում նրանք կարողացան իրենց դավանած տեսությունը գործադրել ի օգուտ լեռնային շրջանների գյուղերի: Ինչպես նշեցինք, հեռավոր լեռնային գյուղերից շատերը, եթե ոչ բոլորը, անհետացան: Վտանգից փրկելու համար Հայաստանի համայնավարական ղեկավարությունը վերակազմավորեց դրանց կոլտնտեսությունները պետական տնտեսությունների կամ սովխոզների, որոնց տնտեսական գործունեությունը հիմնված էր պետական ֆինանսավորման վրա (նյութատեխնիկական մատակարարում, աշխատանքի վարձատրություն ն այլն): Դրանով իսկ ապահովվեց այդ գյուղերի գոյատնումը, դրանց մեծ մասը մնաց իր տեղում, չվերացավ: Միաժամանակ, վերադաս ղեկավարության համար այդ փորձը վերստին «հաստատում էր» պետական տնտեսաձնի առավելության մասին նրանց դավանած գաղափարը: ∗ Ինչպես տեսնում ենք, ագրարային հարցի լուծման համայնավարական փորձը ամբողջության մեջ արատավոր ն փակուղային էր: Այդ լուծումը 19-րդ դարի (ֆայտոնի դարի) պարզունակ պրոլետարական գաղափարախոսության կենսագործման արգասիք էր: Սակայն հայաստանյան իրականության պայմաններում ագրարային

∗

Տեղահանված գյուղերի բնակչությունը տեղաբաշխվեց Արտաշատի ն Արարատի շրջանների գյուղերում: Անտեսվեցին նրանց գույքային ն այլ իրավունքները, իսկ լքված գյուղերի տարածքը շուտով ներառվեց Խոսրովի արգելանոցի մեջ, որը հակասում էր արգելանոցի համար սահմանված կարգավիճակին: Արգելանոցը համարվում է բնական միջավայր, որտեղ բացառվում է մարդու ցանկացած տնտեսական գործունեություն՝ անցյալում, թե՝ ներկայում:

հարցի նման լուծումն ունեցավ ոչ միանշանակ հետնանքներ, դրանք ինչպես բացասական էին, այնպես էլ դրական էին: Խորհրդային ագրարային համակարգի գոյության երկրորդ, եզրափակիչ փուլում, 1960-ական թվականներից հետո, Հայաստանի պետական գործիչների ջանքերով սովխոզային ձնի նպատակային օգտագործման միջոցով հաջողվեց հանրապետության լեռնային շրջանների տասնյակ, նույնիսկ հարյուրավոր բնակավայրեր փրկել արտահոսքի ն վերացման վերահաս վտանգից: Այդ բնակավայրերի ֆինանսական հոգսը դրվեց պետության վրա: Դրանում արտահայտվեց Խորհրդային Հայաստանի այդ շրջանի ղեկավարների պետական ն ազգային մտածողությունը: Մեր համառոտ ակնարկը խորհրդային ագրարային համակարգի վերաբերյալ ուսանելի է նան այն առումով, որ միշտ գոյություն է ունեցել հակասություն տնտեսավարման ձնի ն բովանդակության միջն: Տնտեսավարման ձնը, որպես կանոն, ժամանակավոր է ն փոփոխական, մինչդեռ բովանդակությունն ավելի տնական է ու մնայուն: Ձնը ենթակա է առօրյա գործունեության կարգախոսներին ն ցանկություններին, մինչդեռ բովանդակությունը, վերջին հաշվով, թելադրվում է ժողովրդի մշտական շահերով: Ավելին, երկրի շահերը կարող են պահանջել զարգացման տարբեր փուլերում տարբեր տնտեսաձների օգտագործում: Կարելի է հիշատակել հակառակ օրինակը, երբ ազգային տնտեսության շահը պահանջում էր կոլտնտեսային ձնի տարածում: Այսպես, 1987-88թթ. Արցախյան ազատագրական պայքարի սկզբնական փուլում, ԼՂ այդ օրերի ղեկավարության նախաձեռնությամբ, մարզի սովխոզները վերակազմավորվեցին կոլտնտեսությունների, քանի որ այդ կարգավիճակով հայ գյուղացիությունը հնարավորություն էր ստանում ակտիվորեն պաշտպանելու իր կոլեկտիվ հողատիրության իրավունքը հարնան ազերիների ոտնձգություններից: ԽՍՀՄ կազմում դա եզակի իրադարձություն էր: Այսօր՝ համայնավարական ագրարային կարգի փլուզումից 15 տարի հետո, լեռնային (ն ոչ միայն լեռնային) գյուղի ն գյուղատնտեսության զարգացման ճակատագիրը դարձյալ մնում է օրակարգային խնդիր: Յուրաքանչյուր գյուղացիական տնտեսություն իր գլխի տերն է, իսկ բոլորը միասին նրանք աշխատում են հարմարվել շուկայի օրենքներին: Իսկ ինչ հետնանքների կհանգեցնի տարերային շուկայական զարգացումը՝ լեռնային բնակավայրերի ամրապնդմանը, թե ընդհակառակ՝ նրանց բնակչության արտագաղթի մեծացմանը՝ դժվար է գուշակել: Պարզ է, որ այդ հարցի դրական լուծումը գտնվում է ոչ թե տարերային գործող շուկայում, այլ կառավարվող շուկայի ուղինե234

րում, ճշգրիտ հաշվարկված ագրարային-շուկայական ու թերնս՝ արտաշուկայական կարգավորման ոլորտում: Իհարկե, լեռնային շրջանների գյուղատնտեսության ներուժը հեռու է լիարժեք օգտագործումից, ն այդ ուղղությամբ դեռնս շատ անելիքներ կան: Սակայն նույնիսկ այդ ներուժի լիարժեք օգտագործումը չի ապահովում լեռնային բնակավայրերի հարատնությունը, քանի որ այդ բնակավայրերից ընդամենը 30-40 կմ հեռավորությամբ գոյություն ունի այլ տնտեսաձն ու այլ կենսաձն:

Ո՞րն է հիմնախնդրի էությունը Լեռնային գյուղերի ժամանակակից զարգացումը կապված է նախ ն առաջ գյուղատնտեսության զարգացման հետ, որին պետք է զուգորդի ագրոպարենային ամբողջ ոլորտի զարգացումը գյուղական վայրերում, որը ենթադրում է, գյուղատնտեսությունից բացի, նան այդ ճյուղի արտադրանքի մեծածախ պետական մթերումների ն մթերված արտադրանքի արդյունաբերական վերամշակման կազմակերպում: Այլ խոսքով, գյուղատնտեսությունն այսօր կարող է զարգանալ միայն որպես ագրոպարենային ոլորտի բաղկացուցիչ օղակ, որը հիմնված կլինի մասնավոր սեփականության, շուկայի ն պետության ջանքերի համադրության վրա ն ուղղված կլինի հանրապետության պարենային խնդրի լուծմանը: Պարենային խնդրի ամենաթույլ օղակն այսօր անասնապահական մթերքների արտադրությունն է ն դրանց արտաքին առնտրի վիճակը: Այսօր ներքին շուկայում հիմնական անասնամթերքների նկատմամբ պահանջարկի միայն 35-459 է բավարարվում սեփական արտադրության հաշվին, մնացած մասը ներմուծվում է: Մյուս կողմից, այդ մթերքների փաստացի սպառումը հանրապետության բնակչության մեկ շնչի հաշվով չի անցնում կենսաբանական պահանջի (նորմայի) 509-ը: Դա նշանակում է, որ այդ մթերքների (մսեղեն, կաթնեղեն) նկատմամբ կենսաբանական պահանջը բավարարելու համար Հայաստանը պետք է ավելացնի սեփական արտադրությունը 3-4 անգամ: Հիշեցնենք, որ գրեթե նույն հարաբերական ցուցանիշներն էին բնորոշում այդ ոլորտի նախաբարեփոխումային 1990թ. իրավիճակը: Մնում է հիշեցնել, որ հիմնական անասնագլխաքանակի գծով 2002 թվականին Հայաստանը դեռնս չէր վերականգնել 1990թ. մակարդակը: Ե՞րբ ն ի՞նչ ուժերով Հայաստանը կարող է լուծել այս խնդիրը (խոսքը անասնապահական պարենի արտադրության մասին է): Անասնապահության ներկայիս կերային պաշարները, ցեղային կազ235

մը ն տեխնոլոգիան մխիթարական եզրակացության հիմքեր չեն տալիս: Իսկապես, հանրապետության ընդարձակ ամառային կերահանդակները (800 հազ. հա ամառային արոտավայրեր, կամ հանրապետության գյուղօգտագործելի հողերի շուրջ 609-ը) խիստ անտնտեսվար, էքստենսիվ օգտագործման հետնանքով ունեն ցածր ն անընդհատ նվազող բերրիություն, չեն կատարվում բարելավման տարրական ծախսեր ն այլն: Մսուրային շրջանի անասնապահության ցուցանիշները նս ցածր են ինչպես ցածր ցեղային կազմի, այնպես էլ կերի ն տեխնոլոգիայի ցածր մակարդակի պատճառով, ինչը անխուսափելի է մանր գյուղացիական տնտեսության սահմանափակ հնարավորությունների պայմաններում: Անասնապահությունը, ինչպես նան ամբողջ գյուղատնտեսությունը, 60-ամյա համայնավարական դեգերումներից հետո վերադարձավ 1920-ական թվականների անհատական տնտեսության ելակետին: Այսպիսով, անասնապահությունը, այսինքն՝ լեռնային բնակավայրերի հիմնական արտադրությունը այսօր չունի բավարար շուկայական մրցունակության տարրական նյութատեխնիկական բազա: Միակ «փրկությունը» թերնս այն է, որ այդ ճյուղը բավարարում է ներքին շուկայի պահանջները: Իրականում դա էլ փրկություն չէ, քանի որ այդ ճյուղի արտադրանքի բարձր շուկայական գները նրա անմրցունակության հետնանք են: Հայաստանի անդամակցումը Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությանը (2003թ.) նրա վրա պարտավորություն է դնում վերացնել ներմուծվող պարենի նկատմամբ մաքսատուրքերը ն դրա հետ կապված՝ գյուղատնտեսությանը տրվող սուբսիդիաները՝ սկսած 2008 թվականից: Դրանից հետո պարենի հայրենական արտադրողները ն իրացնողները հարկադրված են լինելու մրցակցության մեջ մտնել այլ երկրների հետ ոչ միայն արտաքին, այլն ներքին շուկայում: Ինչպե՞ս օգնել հայրենական անասնապահներին, հետնապես նան՝ լեռնային շրջաններին: Գոյություն ունի հարցի լուծման երկու հիմնական ուղղություն: Առաջինը կապված է անասնապահության կերային բազայի զարգացման, հոտի ցեղական կազմի բարելավման նպատակով իրականացվող պետական ներդրումների հետ, որն առանձին լուսաբանման կարիք ունի: Երկրորդ ուղղությունը կապված է անասնապահական արտադրանքի մեծածախ շուկայի ձնավորման, ավելի ստույգ՝ այդ արտադրանքի մթերումների պետական համակարգի վերականգնման հետ, որի վերացումը հախուռն սեփականաշնորհման կոպիտ սխալներից մեկն էր:

Գյուղարտադրանքի մթերումների պետական համակարգի վերականգնումը պետք է հետապնդի երեք խնդիրների լուծում. 1. Ապրանքային արտադրանքի գնում-մթերում՝ պայմանագրային գներով, որոնք գյուղացիական տնտեսությունների համար կապահովեն նվազագույն եկամտաբերություն: Գնային սուբսիդիաները (լրավճարները) կատարվում են պետության հաշվին: 2. Մթերված արտադրանքի վերամշակում, վերջնական պատրաստի սննդամթերքի թողարկում, որը կարող են իրականացնել մասնավոր, կոլեկտիվ (կոոպերատիվ) կամ պետական ձեռնարկությունները: 3. Պատրաստի արտադրանքի մեծածախ-մանրածախ շուկայական իրացում՝ պայմանագրային կամ ազատ գներով: Այսպիսով, պետական մեծածախ շուկայի կազմակերպման նպատակը սոսկ գյուղարտադրանքի երաշխավորված իրացումը չէ, այլ ագրոպարենային տեխնոլոգիական ն տնտեսական ամբողջական ավարտուն պարբերաշրջանի կազմակերպումը գյուղական բնակավայրերում: Հասկանալի է, որ նման ավարտուն արտադրականիրացման պարբերաշրջանի կազմակերպումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն զուգակցել գյուղատնտեսությունը վերամշակող արդյունաբերության ն շուկայական իրացման հետ, այլն լրացուցիչ զբաղվածության ոլորտ ստեղծել գյուղական բնակչության համար, դրանով իսկ կանխել կամ մեղմել նրա արտագնացությունը ն արտագաղթը: Գյուղարտադրանքի գնում-մթերումների պետական համակարգի վերականգնման անհրաժեշտության մասին մեզ հուշում են հետսեփականաշնորհման տարիների տնտեսական առօրյայի ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական միտումները: Պետական մթերումների համակարգի տեսքով գյուղարտադրանքի մեծածախ շուկայի ստեղծումը առանձնապես կարնոր է սկսել անասնապահությունից, որն այսօր Հայաստանի ագրոպարենային ոլորտի ամենաթույլ օղակն է: Այդ ճյուղի հետագա զարգացումը մեծապես կապված է նրա արտադրանքի շուկայական իրացման նպաստավոր պայմանների ստեղծման հետ, որոնք այսօր բացակայում են: Այդ պայմանները արդեն երկար ժամանակ թելադրվում են վերավաճառող-առնտրականների կողմից: Հիշեցնենք, որ բուսաբուծության ավանդական ապրանքային ճյուղերում, օրինակ, խաղողագործության, վերջին տարիներին արդեն սկսել են ձնավորվել պայմանագրային հարաբերություններ գյուղացիական տնտեսությունների ն վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկությունների միջն, ընդ որում՝ արտադրանքի իրացումը այլնս մեծ խնդիր չէ գյուղացու համար:

Ի դեպ, նշված օրինակը մեզ հուշում է, որ գյուղարտադրանքի մեծածախ իրացման ն վերամշակման զուգակցումը, համատեղումը միանգամայն հնարավոր է ոչ միայն այգեգործության, այլն գյուղատնտեսության մյուս ճյուղերում, մասնավորապես՝ անասնապահությունում: Մեծածախ շուկայի գաղափարը նոր չէ: Այն յուրովի է մեկնաբանում Հր. Բագրատյանը, որի կարծիքով «Արտադրանքի իրացման մյուս կողմը հանրապետությունով մեկ մեծածախ շուկաների ցանցի ձնավորումն է, գյուղացուն իր արտադրանքը անմիջականորեն վաճառելու հնարավորություն տալն է (առանձնապես կարնոր է «կոլտնտեսային» շուկաների ձնավորումը)»: ∗ Հեղինակը, ինչպես տեսնում ենք, փորձում է համատեղել երկու հարցի լուծում. մեծածախ շուկայի ձնավորումը ն գյուղացու կողմից իր արտադրանքը իրացնելու գործառույթը: Մինչդեռ իրականում այդ երկու երնույթներն անհամատեղելի են: Իսկապես, եթե գյուղացին իր արտադրանքը հանձնում-վաճառում է մեծածախ շուկային, ապա ակնհայտ է, որ նա այլնս չի կարող լինել նույն արտադրանքի անմիջական վաճառողը: Մեծածախ շուկայի ստեղծումը ենթադրում է նան նրանից առանձնացած մանրածախ շուկայի գոյությունը: Երկուսը միասին վկայում են առնտրի ասպարեզում աշխատանքի բաժանման մասին: Որքան ավելի է զարգացած գյուղատնտեսությունը, այնքան ավելի ակնհայտ է դառնում մեծածախ առնտրի ն մեծածախ շուկայի անհրաժեշտությունը: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ մեծածախ շուկան այսօր գործում է որպես ստվերային շուկա, իսկ հասարակության շահերը պահանջում են այն դարձնել պետականորեն կազմակերպված ն զուգակցել այն գնվող գյուղարտադրանքի արդյունաբերական վերամշակման ն վերջնական սննդամթերքի թողարկման հետ: Դա առավելագույնս կհամապատասխանի գյուղացու ն քաղաքացու, արտադրողի ն սպառողի շահերին: xxx Լեռնային շրջանների խնդիրը սոսկ տնտեսական բարեփոխումների խնդիր չէ, այլ նան տնտեսական ներդրումների խնդիր: Առանց մեծ ներդրումների հնարավոր չէ լուծել լեռնային բնակավայրերի բնականոն կենսագործունեություն ոչ մի խնդիր, դրանցից մեկը կապված է մեծածախ շուկայի ստեղծման հետ, ինչի մասին արդեն ասվեց: Եվս երկու ներդրումային ոլորտ ունեն առաջնահերթ նշանակություն: Դրանցից մեկը լեռնային գյուղերի սոցիալական ծառայությունների ոլորտն է, գյուղում զբաղված մտավոր աշխատողների ն մասնագետների կենսապայմանների բարելավումը, ինչի մասին ∗

Հր. Բագրատյան, «Հայաստանը դարերի սահմանագծին», Երնան, 2003, էջ 211:

շատ է ասվել ու գրվել: Մյուսը կապված է լեռնային արոտների արմատական բարելավման հետ: Նկատենք, որ այս երկրորդ հարցը հանգամանորեն մշակվել է Հայաստանի գիտական օջախների կողմից (արոտավայրերի ռեժիմի, մակերեսային ն արմատական բարելավման ծրագրեր ն այլն): Մնում է վերսկսել ընդհատված ծրագրի իրականացումը ն անհրաժեշտ միջոցների ներդրումը: Ընդգծենք վերստին. այս վերջին ներդրումների միջոցով պետք է լուծվի ոչ միայն բուն արոտավայրերի բարելավման, այլն բնապահպանության հիմնախնդիրը: Նկատի ունենք հատկապես այն հանգամանքը, որ արոտների վիճակը վերջին 15 տարում խիստ վատթարացել է, ընկել է դրանց բնական բերրիությունը, զգալի տարածքներ անխնա օգտագործման հետնանքով զրկվել են կամ զրկվում են օգտակար բուսածածկից, երբեմն էլ՝ ընդհանրապես բուսածածկից: Հողատարման ն անխնա օգտագործման հետնանքով տեղի է ունենում արոտավայրերի որոշ տարածքների բուսազրկում, ամայացում: Եթե չլինի պետության ն հասարակության արագ արձագանքը, հիշյալ բնական երնույթները անխուսափելիորեն կարագանան, որից հետո դրանց կորուստը կլինի անդառնալի: Ամփոփելով նկատենք, որ եթե մեծածախ շուկայի ստեղծումը կոչված է էականորեն բարելավելու լեռնային բնակավայրերի գյուղատնտեսության, հատկապես անասնապահության արտադրանքի իրացման պայմանները, ապա նրանց արոտավայրերի արմատական բարելավումը արտադրության մակարդակի բարձրացման կարնորագույն նախադրյալն է, որը պետք է զուգորդվի արտադրանքի իրացման նախադրյալների զարգացման հետ:

Եվ ո՞րն է հիմնախնդրի լուծումը Համառոտակի անդրադառնանք լեռնային բնակավայրերի հեռանկարի արտաքին գործոններին: Ի սկզբանե ակնհայտ է, որ այդ հեռանկարը կապված չէ գյուղատնտեսության հետ կամ նվազագույն չափով է կապված: Ավելին, որքան էլ զարգացած լինի գյուղատնտեսությունը ն որքան ավելի արտադրողական ն արդյունավետ լինի գյուղատնտեսական աշխատանքը, այնքան ավելի ակնհայտ է դառնում, որ այդ ճյուղում զբաղված աշխատուժի մի մասը ավելցուկային աշխատուժ է: Այստեղից էլ՝ գյուղական բնակչության թերզբաղվածությունը ն այսպես կոչված՝ ագրարային գերբնակեցվածությունը կամ գործազրկությունը, որը դասական քաղաքատնտեսության տնտեսական օրենքներից մեկն է: Հիշյալ օրենքը իր շոշափելի արտահայտությունն է գտել հայաստանյան իրականության մեջ արդեն 1960-ական թվականներից

սկսած, երբ տասնյակ հազարավոր գյուղացիներ ամեն տարի մեկնում էին Ռուսաստան ն ԽՍՀՄ այլ հանրապետություններ արտագնա աշխատանքի (այսպես կոչված՝ «խոպանչիների» խմբեր): Արտագնա աշխատանքը աստիճանաբար ավելի կայուն, տնական երնույթ էր դառնում ն հակասական գնահատականի արժանանում Հայաստանում ն «խոպանում». առաջինում միանգամայն բացասական, մինչդեռ երկրորդում, այսինքն՝ Ռուսաստանում ն այլուր՝ միանգամայն դրական: Արտագնացությունը շարունակվում է նան այսօր ն ավելի մեծ չափերով: Գյուղական բնակչության արտահոսքը կատարվում է երկու ուղղություններով՝ Հայաստանից դուրս ն հանրապետությունում՝ գյուղից քաղաք, լեռնային բնակավայրերից դեպի Արարատյան դաշտավայր: Արտահոսքի այս երկրորդ ուղղությունն ավելի վտանգավոր է, քան առաջինը: Գյուղական (ն ոչ միայն գյուղական) բնակչության արտահոսքը հանրապետությունից դուրս կամ արտագնացությունը ունի «ճոճանակային» կամ սեզոնային միգրացիայի բնույթ՝ «արտագնացը» ստանձնած աշխատանքը ավարտելուց հետո վերադառնում է հայրենի օջախ: Վերջինիս չի սպառնում վերջնական լքման վտանգը, մինչդեռ ներքին արտահոսքը գյուղից դեպի քաղաք կամ Արարատյան դաշտավայրի բնակավայրեր ավելի հաճախ ն, որպես կանոն, անվերադարձ է լինում: Այստեղ գործում է հայտնի հոգեբանական օրենքը. գյուղը լքողը ամեն գնով ապացուցում է շրջապատին ն ինքն իրեն, որ ի վիճակի է գոյատնել քաղաքում կամ գոնե շրջկենտրոնում: Գյուղական բնակչության արտահոսքը օբյեկտիվ ն դարավոր միտում է, հետնապես այն հնարավոր չէ կանխել: Սակայն հնարավոր է կարգավորել ն հասցնել նվազագույնի, հնարավոր է փրկել գյուղը վերջնական դատարկումից, ամայացումից: Խնդիրը լուծելու համար նախ պետք է որպես ելակետ ընդունել այն ճշմարտությունը, որ գյուղական բնակչությունը կարող է լինել գյուղատնտեսական ն ոչ գյուղատնտեսական: Բնակչության այս երկրորդ կատեգորիան գոյանում է այն դեպքում, երբ գյուղի ազատ աշխատուժը զբաղմունք է գտնում արդյունաբերության, շինարարության ն այլ ոչ գյուղատնտեսական ոլորտում՝ մնալով գյուղի բնակիչ: Հասկանալի է, որ դրա նախադրյալը գյուղական վայրերում կամ մերձակայքում արդյունաբերական, շինարարության ն հատկապես տրանսպորտի ու այլ հաղորդակցության միջոցների զարգացումն է: Ասվածի կենդանի օրինակը 1960-1990 թվականների Խորհրդային Հայաստանն էր: Ըստ 1979թ. մարդահամարի տվյալների՝ գյուղական բնակչության (զբաղվածների) շուրջ 609-ը զբաղված էր գյուղատնտեսության մեջ ն 409-ը՝ ոչ գյուղատնտեսական ոլորտում (շի240

նարարության, արդյունաբերության, սպասարկումների ն այլն): Դրա ամենակարնոր նախադրյալը Հայաստանում արդյունաբերության ն այլ ժամանակակից արտադրությունների զարգացման բարձր մակարդակն էր, որոնք տարածվել էին ոչ միայն խոշոր քաղաքներում, այլն փոքր ն միջին մեծության քաղաքներում ն նույնիսկ՝ որոշ խոշոր գյուղերում: Հայաստանն աչքի էր ընկնում արդյունաբերության ն քաղաքակենտրոնացման (ուրբանիզացման) շատ բարձր մակարդակով. արդյունաբերությանը ն շինարարությանը բաժին էր ընկնում հանրապետությունում ստեղծվող ազգային եկամտի 2/3-ը, քաղաքներում էր ապրում բնակչության գրեթե 709-ը, (այդ ցուցանիշը զգալիորեն բարձր էր, քան հարնան Վրաստանում ն Ադրբեջանում): Դա ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ արհեստական քաղաքակենտրոնացում (ուրբանիզացում), որն ուղեկցվում էր մի շարք բացասական հետնանքներով ինչպես գյուղում, այնպես էլ քաղաքում: Այսպես թե այնպես անվիճելի էր, որ արդյունաբերության ն քաղաքակենտրոնացման բարձր տեմպերի ալիքները հասնում էին հեռավոր լեռնային բնակավայրեր, տեղի էր ունենում գյուղական կյանքի որոշակի քաղաքակենտրոնացում, գյուղական ընտանիքի աշխատունակ անդամներից մեկնումեկը զբաղված էր արդյունաբերության կամ այլ՝ ոչ գյուղատնտեսական ոլորտում, իսկ դա անխուսափելի կնիք էր դնում նրա կենցաղի ն մշակույթի վրա: Դա, ի վերջո, արգելակում կամ խիստ սահմանափակում էր գյուղական բնակչության արտահոսքը ն արտագաղթը: Սակայն խորհրդային համակարգի հետ գրեթե միասին փլուզվեց արդյունաբերությունը, փակվեցին նան գյուղական բնակավայրերի արդյունաբերական օջախները, վերստին սրվեց գյուղական բնակչության զբաղվածության հիմնախնդիրը: Հողի սեփականաշնորհումը կարծես թե պետք է մեղմեր այդ խնդիրը. չէ՞ որ գյուղում ստեղծվեց սեփականատերերի հզոր զանգված: Սակայն շուտով պարզվեց, որ դա իրականում արտաքին, մակերեսային երնույթ էր: Եթե 1990 թվականին, այսինքն՝ հողային բարեփոխումների նախօրյակին Հայաստանի գյուղատնտեսության բոլոր հատվածներում (հանրային, պետական ն անհատական) միջին տարեկան զբաղվածների թիվը չէր անցնում 300 հազարից, ապա 3-4 տարի անց, հողի սեփականաշնորհումից հետո, պաշտոնական վիճակագրությունն արձանագրեց 550 հազար զբաղվածներ գյուղատնտեսության մեջ, իսկ իրականում այդ թիվը հասնում է 750-800 հազարի: Դա նշանակում էր, որ նույն հողի վրա զբաղված էին (ն այսօր զբաղված են) առնվազն 2-2,5 անգամ ավելի աշխատողներ, որոնց մեծ մասը թաքնված գործազուրկներ են: Արդյունաբերության ն այլ ոչ ագրարային ոլորտի իսպառ բացակայությունը վեր է ածել նորընծա սեփականատերերի այդ հոծ

զանգվածը բացահայտ գործազուրկների: Հայ ժողովրդի աշխատունակությունը ն աշխատասիրությունը այն հզոր զսպանակն է, որ մղում է գյուղի գործազուրկ սեփականատերերի այդ զանգվածին դեպի քաղաք, դեպի արտերկիր: Արտագաղթը նոր թափ է ստանում ն առաջին հերթին՝ լեռնային բնակավայրերից: Փրկությունը ակնհայտորեն զբաղվածության ոչ-ագրարային ոլորտի զարգացումն է: Կարնոր հարցն այն է, թե ի՞նչ բնույթի ոլորտ է լինելու դա: Կարելի է համաձայնել այն կարծիքին, որ «ոչ գյուղատնտեսական պրոֆիլի արտադրությունների զարգացումը ագրարային քաղաքականության հիմքը պետք է կազմեն»: ∗ Այդ տեսակետը թերնս համապատասխանում է Հայաստանի խորհրդային ժամանակաշրջանի իրողությանը. իրոք, Հայաստանի գյուղական վայրերում հիմնականում զարգանում էին ոչ-ագրարային բնույթի արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որպես կանոն, Երնանի ն այլ արդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղական մասնաճյուղեր: Սակայն այսօր այդ զարգացումը, ցավոք, ավարտվել է ն հայտնի չէ, թե երբ կվերսկսվի: Տրամաբանությունը հուշում է, որ գյուղական բնակավայրերում պետք է զարգանա գյուղարտադրանքի վերամշակումը, այսինքն՝ ագրարային բնույթի արդյունաբերությունը, ինչ բխում է. − ագրոպարենային արտադրանքի արտադրությունը հումքի վայրերին մոտեցնելու անհրաժեշտությունից ն նպատակահարմարությունից, որը ոչ միայն կկրճատի փոխադրական ծախսերը ն կորուստները, այլն կխթանի հումքի ավելացումը, − հումքի անհրաժեշտ ն երաշխավորված պաշարների առկայությամբ, որն առանձնապես կարնոր է շրջափակման պայմաններում, − վերամշակող ձեռնարկությունը հումքի մեծածախ շուկայի հետ կապելու նպատակահարմարությունից ն առավելությունից, − վերջապես այն նկատառումից, որ ագրոպարենային ոլորտի ծավալումը գյուղական վայրերում առավել նպաստավոր է փոքր ն միջին (տնային) ձեռներեցության զարգացման, ինչպես նան գյուղական բնակչության զբաղվածության բարձրացման համար: Ամփոփելով կարելի է պնդել, որ գյուղարտադրանքի վերամշակող արդյունաբերության տեղաբաշխումը գյուղական վայրերում, ժամանակակից հաղորդակցության միջոցների առկայության պայմաններում, բացարձակ առավելություն ունի խոշոր քաղաքների հա-

∗

“Ճ461 41 6 76ո1 ð4ոո”, Վ 07 22 / 02, 2003:

մեմատ: Մյուս կողմից էլ այն կխթանի ն կնպաստի գյուղական վայրերում նույն հաղորդակցության միջոցների զարգացմանը: Ինչպես վկայում է փորձը, վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկությունները առավելապես նպատակահարմար է տեղադրել. • նախկին շրջկենտրոններում, • քաղաքատիպ ավաններում, • տվյալ տարածաշրջանի խոշոր գյուղերում: Արդյունաբերական ձեռնարկությունը գյուղում ոչ միայն լուծում է (իհարկե ոչ լիարժեք) գյուղական բնակչության զբաղվածության խնդիրը, այլն իր հետ բերում է կենցաղի ու մշակույթի քաղաքային երնույթներ, ի վերջո նշանավորում է գյուղական կյանքի քաղաքակենտրոնացման առաջին քայլերը: Հաջորդ քայլերը դժվար չէ գուշակել, եթե վերհիշենք, թե ինչ բարերար ազդեցություն ունեցավ արդյունաբերական ձեռնարկությունների (կամ մասնաճյուղերի, արտադրամասերի) մուտքը Հայաստանի լեռնային շրջանների մարող գյուղերի ճակատագրի վրա: Այդ գյուղերը գոյատնման փուլից սկսեցին թնակոխել հարատնման փուլ՝ միանգամայն հուսալի հեռանկարով: Քաղաքակենտրոնացման ալիքը փրկության թարմ շունչ էր հաղորդում հեռավոր լեռնային գյուղերին: 1990-ական թթ. քաղաքական իրադարձությունները ընդհատեցին հիշյալ դրական միտումները: Հայաստանի երրորդ հանրապետությանը վերապահված է այդ դրական միտումները վերակենդանացնելու պատմական առաքելությունը: Ամփոփելով ՀՀ լեռնային շրջանների հիմնախնդիրը՝ կարելի է այն բաժանել երկու մասի: Անմիջական առօրյա առումով այն առնչվում է երկրի պարենային խնդրի լուծմանը ն պահանջում ագրոպարենային համալիրի տեղական (լոկալ) օղակների ստեղծում, որը կընդգրկի գյուղատնտեսական արտադրանքի մթերումը, վերամշակումը ն իրացումը լեռնային բնակավայրերում, կմերձեցնի արդյունաբերությունը ն շուկան այդ բնակավայրերին ն կստեղծի զբաղվածության նոր ոլորտ նրանց բնակչության համար՝ նպաստելով լեռնային գյուղերի ամրապնդմանը, հարատնմանը: Ասվածից բխում է նան հիմնախնդրի հեռանկարային կողմը: Այն առնչվում է հայ ժողովրդի դարավոր տարաբնակեցման տարածքի պահպանությանը, որն ունի ռազմավարական նշանակություն՝ այդ խոսքի ամենալայն իմաստով: Եթե Արարատյան հարթավայրը այսօր կենտրոնացնում է Հայաստանի տնտեսական (արդյունաբերական) ներուժի ն հարստության հիմնական մասը, այն եղել ն մնում է նյութական հարստություն ստեղծելու ն կուտակելու ազգային շտեմարանը, ապա լեռնային

բնակավայրերը եղել ն մնում են մեր ազգային գենոֆոնդի վերարտադրության ն պահպանման միակ ն բնական միջավայրը, այդ գենոֆոնդի անկրկնելի շտեմարանը, որը մեզ տվել ն տալու է հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառների վառ անհատականություններ՝ բանաստեղծներ, գուսաններ, զորավարներ, գիտնականներ: Այդ տաղանդներն ու անհատականությունները ծնվում են լեռնային վայրերում ն «սպառվում» Երնանում ն Արարատյան հարթավայրի մյուս բնակավայրերում: Լեռնային բնակավայրերի մարումը նշանակում է ազգային գենոֆոնդի այդ բնական շտեմարանի անխուսափելի աղքատացում, մարում: Եթե դրան ավելացնենք, որ առողջ լեռնաբնակների կուտակումը Երնանում ն Արարատյան դաշտավայրի քաղաքներում ու արդյունաբերական կենտրոններում անխուսափելիորեն տկարացնում է մեր ժողովրդի ֆիզիկական նկարագիրը, ապա մեր ասածն ավելի ամբողջական կդառնա: Տասնամյակներ առաջ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահությունում քննարկվում էր Ակադեմիայի կազմում ագրարային հիմնախնդիրների բաժին ունենալու հարցը: Հարցի հիմնավորման համար բերվեցին զուտ տնտեսագիտական նկատառումներ, մասնավորապես՝ հողի տնտեսական գնահատման ն լավագույն գյուղատնտեսական հողերի հաշվին Երնանի ընդարձակման դեմն առնելու անհրաժեշտությունը: Ամփոփելով քննարկումը, ակադեմիկոս Վ. Համբարձումյանը նկատեց. − Իսկ եթե ձեր ասածին ավելացնենք մեր առողջ, կարմրաթուշ լեռնային բնակիչների առողջական վիճակը, որ կուտակվելով Երնանում մեր աչքի առաջ տկարանում է, ապա հարցն ավելի հիմնավոր կդառնա: Աշխարհահռչակ գիտնականի միանգամայն անսպասելի նկատառումը բավական էր հարցը լուծելու համար: Արդյոք այդ նկատառումն այսօր բավական է լեռնային բնակավայրերի՝ որպես ազգային գենոֆոնդի բացառիկ աշխարհագրական միջավայրի պաշտպանության համար, կախված է մեր ագրարային ն ոչ միայն ագրարային քաղաքականությունից:

Հետգրություն ∗ Երբ այս գիրքը տպագրվում էր, անսպասելիորեն ասպարեզ հանվեց ՀՀ կառավարության նախագիծը միջհամայնքային միավորումների մասին: Մեր գրքի վերջին Մ գլխում ցույց է տրված, թե ինչ աղետալի հետնանքներ ունեցան 20–րդ դարի 50-70թթ. նման միավորումները ն խոշորացումները Հայաստանում (հարյուրավոր լքված գյուղեր, հարյուր-հազարավոր լքված մշակելի հողատարածություններ): Համայնավարական «կոլխոզ-սովխոզային» համակարգի վերջին մոհիկանների հիշողության մեջ այդ վարչարարական վերաձնումները, մնացել են որպես մարող տնտեսակարգի «աշխուժացման» վերջին ձախորդ ճիգեր: Ոչ հեռու անցյալի այդ ձախորդ փորձի նոր կրկնությունը կարող է լինել նույնանման աղետի կրկնությունը՝ մի նոր արկածախնդրություն Հայաստանի գյուղերի ն գյուղատնտեսության նկատմամբ, որը բարդ ագրարային հարցի լուծումը կմղի դեպի նոր փակուղի: Աստված մի արասցե, որ վերոհիշյալ նախագիծը ընդունվի որպես օրենք ն տնտեսագետները ստիպված լինեն մի նոր գիրք գրել դրա հետ կապված վտանգների մասին:

Հեղինակ

∗

Ն. Մանասերյան, «Կասեցրեք վտանգավոր օրինագծի ընդունումը» (նամակ ՀՀ վարչապետին), «Ազգ» օրաթերթ, 2 սեպտեմբերի, 2005թ.

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Հնագույն ժամանակներից մինչն 19-րդ դարավերջը հողային հարցը եղել է գյուղացիական շարժումների առանցքը, իշխող կամ իշխանատենչ կուսակցությունների գործունեության փորձաքարը: Հայաստանի համար ագրարային հարցի տեսակետից ամենադրամատիկ իրադարձությունները ծավալվեցին 20-րդ դարում: Բավական է հիշել ցարական ինքնակալության կողմից 19-20-րդ դարերի սահմանագծում «վերնից» ձեռնարկված գյուղացիական ռեֆորմները, խորհրդային իշխանության կողմից իրականացված հողի ազգայնացումը, իսկ հետագայում հավասարարական բաշխումը, նէպի ազատական ժամանակաշրջանը, գյուղացիության համատարած կոլեկտիվացումը, վերջապես՝ 1990-ական թվականների շրջադարձը դեպի մասնավոր հողատիրության վերահաստատում, որպեսզի պատկերացում կազմենք այն մասին, թե ինչ քառուղիներով է ընթացել ագրարային հարցի լուծումը 20-րդ դարում, մինչն որ չի վերադարձել «ի շրջանս յուր»: Վերստին հետադարձ հայացք գցելով 19-20-րդ դարերի սահմանագծի ագրարային ռեֆորմներին՝ նշենք հետնյալ ամենակարնոր հանգամանքը: Չնայած 1861 թվականի ն 1906-1913թթ. ագրարային ռեֆորմները մնացին թերի ն անավարտ, այնուհանդերձ դրանց իրականացումը պսակվեց անհերքելի տնտեսական առաջընթացով, ամենից առաջ՝ գյուղատնտեսության արտադրանքի արագ աճով, ներքին ն արտաքին շուկաների ծավալների զգալի ընդարձակումով, արտաքին ապրանքաշրջանառության ակտիվ հաշվեկշռով, բնակչության թվաքանակի արագ ավելացումով, ինչպես նան գյուղական բնակչության կազմում միջին խավի ավելացումով: 20-րդ դարավերջի հողային բարեփոխումները Հայաստանում առայժմ, 15 տարվա տվյալներով, պսակվեցին ճիշտ հակառակ արդյունքով. տեղի ունեցավ գյուղատնտեսական արտադրության մակարդակի զգալի անկում, նյութական ն կադրային ներուժի զգալի կորուստ, պարենի արտաքին առնտրի բացասական հաշվեկշռի մեծացում, երկրի բնակչության թվաքանակի շեշտակի կրճատում, գյուղական բնակչության սոցիալական բնեռացում: Եթե 1929-32 թթ. համատարած կոլեկտիվացումը, ըստ էության, գյուղացիության համատարած պրոլետարացում էր, որով գյուղացիությունը վերածվեց միջնադարյան «ագարակների» ընչազուրկ մշակների (հիշենք, որ դրանք նան իրավական առումով մի աստիճանով ցածր էին շինականներից), ապա 60 տարի հետո հողի համատարած սեփականաշնորհման հետնանքով ստեղծվեց մասնավոր գյուղացիական սեփականության իրավական-օրենսդրական հիմքը,

սակայն ոչ բնավ՝ իրական, իսկ սոցիալ-տնտեսական կացութաձնը՝ մասնավոր հողատիրությունը, որ ԳՏ-ների ճնշող զանգվածի համար ծառայում է ընտանիքի սպառողական պահանջմունքների բավարարմանը, հանդես է գալիս սոսկ որպես կենսագոյության ն ոչ թե եկամտի ն շահույթի միջոց, որպես գոյամիջոց ն ոչ թե որպես կապիտալ: Հետադարձ հայացք գցելով խորհրդային տնտեսակարգի պատմությանը, խոստովանենք, որ նէպի ժամանակաշրջանը այդ պատմության այն եզակի հատվածն է, երբ ագրարային հարցը գտավ իր արդյունավետ լուծումը, քանի որ զուգորդվել էր երկրի ամբողջ տնտեսության ազատականացման հետ ն ենթադրում էր ոչ միայն մասնավոր սեփականության ն շուկայի ազատություն, այլն տնտեսաձների ն տնտեսավարող սուբյեկտների ազատ մրցակցության լայն դաշտ: Հենց դա էլ նէպի ժամանակաշրջանի հիմնական դասն է: Ագրարային հարցի արդյունավետ լուծումը հնարավոր է միայն ամբողջ տնտեսակարգի հիմնարար խնդիրների համընթաց լուծման ճանապարհով: Ժամանակակից պայմաններում վճռական նշանակություն ունի գյուղարտադրանքի շուկայական իրացման խնդիրը, որն այսօր հանձնված է շուկայի խմբիշխան մենատերերի կամքին: Շուկայի վերավաճառողները ն նրանց թիկունքում կանգնած խմբիշխանները՝ շուկայի իսկական տերերը, սահմանում են գյուղարտադրանքի մեծածախ ն մանրածախ գները: Ընդ որում, ցանկացած գյուղարտադրանքի մանրածախ գինը առնվազն 2-3 անգամ բարձր է դրանց մեծածախ գներից, ինչը նշանակում է, որ վերավաճառողները, հաշված ժամերի ընթացքում, ստանում են (նկատի առնելով նրանց չնչին ծախսերը) 4-5 անգամ ավելի շատ եկամուտ, քան արտադրող գյուղացին: Շուկայից դուրս գյուղացին շահագործվում է նան արտադրության կազմակերպման ընթացքում (տեխնիկայի, քիմիկատների, այլ նյութերի ձեռքբերում, աշխատանքի մեքենայացում ն այլն): Գյուղատնտեսական աշխատանքի մեքենայացման համար (համադրելի տարածքի հաշվով ն համադրելի ցուցանիշներով) գյուղացիական տնտեսությունը հարկադրված է վճարել առնվազն 3-5 անգամ ավելի շատ, քան կոլտնտեսային կարգի օրոք: Թերնս միակ «մխիթարությունն» այն է, որ շահագործման այս երկրորդ ոլորտում գյուղացու եկամտի յուրացումը մասնավոր մեքենատիրոջ կողմից մնում է գյուղում, մինչդեռ շուկայում նրա կորցրած եկամուտը ամբողջովին դուրս է մնում գյուղից ն գյուղատնտեսությունից: «Գների մկրատի» այս կրկնակի ազդեցությունը հանգեցնում է այն բանին, որ գյուղացու արտադրանքի շուկայական իրացումից ստացվող եկամուտը

հազիվ է ծածկում նրա ընտանիքի սպառողական ծախսերը, ն չնչին բան է մնում տնտեսության մեջ ներդնելու համար: Զարմանալի չէ, որ բարեփոխումների 1,5 տասնամյակի ընթացքում ՀՀ գյուղատնտեսությունը զարգանում է կրիայի քայլերով՝ տակավին չկարողանալով վերադառնալ նախաբարեփոխումային 1990 թ. մակարդակին: Գյուղատնտեսության առաջընթացի բացակայությունը, անտարակույս, պայմանավորված է նրանով, որ հիշյալ ժամանակաշրջանում մեզանում բացակայել է գյուղատնտեսության պետական կարգավորումը, այն պարզապես հանձնվել է ազատ շուկայի կամքին: Նկատենք, որ նման ազատ շուկայական մոտեցումը (Ադամ Սմիթի ուսմունքը) տիրում էր Եվրոպայում 200 տարի, մինչն որ 1930-ական թվականներին Արնմուտքի երկրները որդեգրեցին կապիտալիստական տնտեսության պետական կարգավորման գաղափարախոսությունը (Ջ.Քեյնսի ուսմունքը), որը ժամանակակից տնտեսության ն տնտեսագիտության դասագրքային ճշմարտություններից մեկն է: Զարմանալի պատմական զուգադիպությամբ, ճիշտ նույնքան ժամանակ պահանջվեց (70 տարի), որպեսզի ԽՍՀՄ ընդարձակ տարածքում կատարյալ սնանկության մատնվեր մեկ այլ խոշոր «գիտափորձ», որի հիմքում դրված էր տնտեսության համատարած վարչահրամայական պլանավորման սկզբունքը: Այդ սկզբունքը մերժում էր մասնավոր սեփականությունը ն շուկայի կատեգորիաները: 70 տարի ԽՍՀՄ տնտեսության զարգացման բոլոր խնդիրները լուծվում էին պետության կողմից, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո պետությունն ազատվեց այդ հոգսից, ն տնտեսության բոլոր հարցերի լուծումը հանձնվեց ազատ շուկայական տարերքին: Պետության գլխավոր խնդիրը հռչակվեց «արմատախիլ անել սոցիալիզմն ամբողջությամբ», որը ն իրականացվեց հախուռն եղանակով՝ խառնելով չորն ու թացը, սոցիալիզմի լավն ու վատը («մյուս հարցերը կլուծի շուկան»): Պետության նման «ինքնաչեզոքացումը» տնտեսությունից չափազանց ծանր հետնանքներ ունեցավ այդ մոտեցումը որդեգրած Հայաստանի վրա: Անցումային փուլում գտնվող երկրների փորձը վկայում է, որ այդ փուլում պետության՝ որպես տնտեսության կարգավորող մարմնի դերը ոչ թե վերանում է, այլ այն որակապես վերափոխվում, վերածվում է բարեփոխումներ ծրագրավորող ն իրականացնող հավաքական սուբյեկտի: Ազատ, անկառավարելի շուկան կարող է լուծել ինչինչ տնտեսական խնդիրներ: Սակայն շուկան չի կարող ն չի լուծում հասարակության սոցիալական խնդիրները: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի ագրարային հատվածին, այստեղ նման խնդիրների շարքից առանձնապես կարնոր է առանձնացնել.

• գյուղարտադրանքի մեծածախ ն մանրածախ շուկան, • գյուղատնտեսական տեխնիկայի ն տեխնիկական սպասարկումների շուկան, • «գների մկրատը»՝ որպես այդ երկու շուկաների փոխհարաբերության անմիջական արդյունք, • ոռոգման հարաբերությունների ն ջրօգտագործման վարձի կարգավորումը, • պարենային անկախության ն լեռնային բնակավայրերի հարատնության ապահովումը: Առանձնակի կարնորություն, եթե չասենք՝ ճակատագրական նշանակություն ունի վերջին երկու միասնական հիմնախնդրի լուծման ուղիների ընտրությունը: Հայաստանի ներկայիս պարենային հաշվեկշռի ճեղքվածքի (դեֆիցիտի) հիմնական հոդվածները կապված են հացահատիկի ն անասնապահական մթերքների թերարտադրության հետ: Օբյեկտիվորեն գոյություն ունի այդ խնդրի լուծման երկու տարբերակ՝ ազատ շուկայական ն պետականորեն կարգավորվող ն ֆինանսավորվող ուղի: Առաջին տարբերակի դեպքում պարենային ապահովման խնդիրը լուծվում է հանրապետության գյուղատնտեսության ավանդական ապրանքային զարգացման հաշվին (այգեգործություն, բանջարաբուծություն), որոնց թարմ ն վերամշակված արտադրանքի արտահանումը պետք է ապահովի անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներ՝ պակասող պարենի ներմուծման համար: Զարգացման այդ տարբերակի դեպքում խնդրի լուծումը կապված է հիմնականում բուսաբուծության նշված ճյուղերի զարգացման հետ, այն երկարաձգվում է այնքան ժամանակով, մինչն կվերականգնվեն ն կընդարձակվեն բազմամյա տնկարկների կորցրած (քանդված) տարածությունները, որը հեշտ գործ չէ: Սակայն ազատ (անկառավարելի) շուկայական զարգացման գլխավոր վտանգը շատ ավելին է, քան ժամանակի կորուստը: Հույսը կապելով երկրագործության ճյուղերի զարգացման հետ՝ մենք ստվերում ենք թողնելու անասնապահության մեծ ներուժի օգտագործումը: Մինչդեռ անասնապահական հանդակները (արոտավայրեր, խոտհարքներ ն կերային ցանքադաշտեր) այսօր կազմում են շուրջ 800 հազար հեկտար կամ Հայաստանի գյուղատնտեսական հողերի ավելի քան 2/3 մասը: Այդ հողերի անխնա ն անտնտեսվար օգտագործման պատճառով (վերջին 15 տարում ոչ մի ներդրում չի կատարվել) դրանց բնական բերրիությունը տարեցտարի նվազում է, մի մասն էլ դուրս է գալիս շարքից, ինչը խիստ բացասաբար է անդրադառնում անասունների մթերատվության վրա: Եթե դրան ավելացնենք արտադրանքի իրացման դժվարությունները ն ազատ

շուկայական գնագոյացման արդի «կարգ ու կանոնը», ապա վստահորեն կարելի է ասել, որ նման անկառավարելի զարգացումը կարող է անասնապահությունը հասցնել սնանկության եզրին: Քանի որ անասնապահությունը Հայաստանի լեռնային գյուղերի բնակչության հիմնական զբաղմունքն է, ապա նման զարգացումը կարող է ունենալ միանգամայն կանխատեսելի հետնանք. լեռնային գյուղերի բնակչության արտահոսքի ավելացում, դրանց աստիճանաբար ն անխուսափելի ամայացում: 20-րդ դարի վարչահրամայական համայնավարական տնտեսավարման տխուր հետնանքները (շուրջ 300 գյուղերի ամայացում) այժմ, ազատ շուկայական զարգացման դեպքում, ոչ միայն չեն շտկվի, այլ էլ ավելի կխորանան: Եվ այսպես, պարենային խնդրի լուծման առաջին (ազատ շուկայական) ուղին անընդունելի է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ սոցիալական առումով: Խնդրի լուծման երկրորդ ուղին (տարբերակը) կապված է գյուղատնտեսական ն, հատկապես, անասնապահության զարգացման պետական կարգավորման հետ, որը ենթադրում է. • արտադրանքի իրացման համար մեծածախ շուկայի (շուկաների) ստեղծում, գյուղացիական տնտեսությունների արտադրանքի կանոնավոր մթերում երաշխավորված գներով, որոնք կապահովեն այդ տնտեսություններին անհրաժեշտ նվազագույն եկամուտներ՝ արտադրությունը շարունակելու համար, • մթերված արտադրանքի վերամշակման կազմակերպում տեղերում (շրջկենտրոններում, խոշոր գյուղերում)՝ վերջնական սպառողական ապրանքների թողարկման ն իրացման նպատակով, • պետական ներդրումների իրականացում՝ բնական կերհանդակների բարելավման ն արդյունավետ օգտագործման նպատակով: Հասկանալի է, որ այդ խնդիրների լուծումն անհնար է առանց պետական ուղղակի ֆինանսավորման: Անասնապահական արտադրանքի մթերումների ընթացքում գոյացող վնասները (որոնք սկզբնական շրջանում անխուսափելի են) պետությունը կծածկի իր բյուջեի, ինչպես նան արտադրանքի վերամշակումից ն իրացումից ստացվող եկամուտների հաշվին: Ամեն դեպքում, այս հիմնախնդրի լուծումը, հատկապես առաջին փուլերում, անխուսափելիորեն կպահանջի լրահատկացում, դոտացիոն ֆինանսավորում: Գյուղարտադրանքի իրացման գործուն համակարգի ստեղծումը հնարավորություն կտա որոշ չափով լուծելու նան լեռնային բնակա250

վայրերի բնակչության զբաղվածության խնդիրը, հաղթահարելու կամ կրճատելու բնակչության արտահոսքը այդ շրջաններից: Ասվածին ավելացնենք երկու կարնոր հանգամանք: Առաջինը՝ սոցիալ-տնտեսական. ինչպես ցույց է տալիս վերլուծությունը, գյուղացիական տնտեսությունը չի կարող հասնել նյութական բավարարվածության միայն բուսաբուծության ճյուղերի զարգացման հաշվին, առանց անասնապահության: Վերջինս, թերնս, վճռական նշանակություն ունի գյուղում ուննոր միջին խավի ձնավորման համար: Մինչդեռ այսօր հանրապետության գյուղացիական տնտեսությունների միայն 409-ն է զբաղվում անասնապահությամբ՝ անհրաժեշտ միջոցներ չունենալու պատճառով: Այդ ճյուղի զարգացումը առանձնապես կարնոր է լեռնային բնակավայրերում: Երկրորդ հանգամանքը զուտ ազգային է. լեռնային բնակավայրերում է հազարամյակների ընթացքում ձնավորվել մեր ազգային գենոֆոնդի անկրկնելի նկարագիրը: Այսօր էլ այդ բնակավայրերը հանդիսանում են մեր ազգային գենոֆոնդի վերարտադրության եզակի բնական կենսատարածքը: Եզրակացություն. լեռնային շրջանների գյուղարտադրանքի իրացման խնդիրը, այդ թվում՝ մեծածախ շուկայի արտադրանքի մթերումների ն վերամշակման պետական համակարգի վերականգնումը ոչ միայն սոսկ գյուղատնտեսության զարգացման, այլն Հայաստանի պարենային ն ագրարային անվտանգության ազգային ռազմավարության խնդիր է: Հողային հարցը կարող է լուծվել գյուղում, լուծվել կատարյալ կամ անկատար ձնով: Սակայն ագրարային հարցի լուծումը գտնվում է գյուղից դուրս, գյուղացիության ն հասարակության շահերի համաձայնեցման ոլորտում: Հացահատիկը ն խաղողը աճեցվում են գյուղում: Սակայն հացն ու գինին արտադրվում ն իրացվում են քաղաքում:

ՕՃÊբԵ × Ճ1 Խ Ճ

Վ 4ð441 66 4ð41 41 6 41 61 1 6à 20 446à 641 46ü1 0 6 41 1 ð1 ո 40 6 ոò4ðæ1 41 6ð4ոòüÿ1 ո666 41 61 41 66 6 1 ð1 41 0 1 6à1 1 41 44ÿò46ü1 1 ոò6 1 1 66ò6-4ո666 1 àðò66. Ճ6ÿ Ճð1 41 66 20-0 6 446 40 6 1 à641 644 4ðà1 àò6-4ո661 4 ð49 41 66 àãðàð1 1 ã1 41 1 ð1 ոà. Êð4ոòüÿ1 ո664 6 àãðàð1 64 ð46 1 ð1 0 ð6ոո61 ã1 ոà1 1 44ðæà46ÿ 61 1 6à 19-ã1 6 1 à-à6à 20-ã1 446à, 1 ո6ն 4ոò4641 64 Վ1 44òո61 6 46àոòüի 1 à661 1 à666à66ի 6àò41 6ðà41 6ò46ü1 1 4 ðàո1 ð444641 64 641 66, “Օ1 61 ò1 6” 6 1 441 6ã1 44-1 0 6 1 4ð61 4 1 ÝÏ , ո1 61 9 1 àÿ 61 6646ò6466à66ÿ ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à 6 666464à66ÿ -àոò1 1 -6ð4ոòüÿ1 ո61 ã1 641 6446à441 6ÿ, 60-64ò1 66 1 4ð61 4 61 661 61 1 -ո1 461 61 1 6 ո6ոò41 0 , 1 à61 1 46, ո1 61 9 1 àÿ 6 6ո61 ð41 1 àÿ 1 ð64àò66à66ÿ 641 66 4 1 à-à64 90-6 ã1 41 4-4àի ò 1 4ն 44 1 ð44ոòà4641 64 1 1 4ð41 4ò6ÿ6 ð49 41 6ÿ àãðàð1 1 ã1 41 1 ð1 ոà 1 à 1 ð1 òÿæ41 66 1 1 ո6441 4ã1 41 644 -41 100 64ò1 4ã1 1 4ð61 4à, 1 1 6à ð49 41 64 41 1 ð1 ոà 44ð1 661 ոü 6 ո41 41 6 6ո61 41 1 1 6 1 61 6ò6 1 à-à6à 20 446à. Ճàæ4 ոà1 0 6 44ã60 6 ð4òð1 ո1 46ò641 0 6 46ã6ÿ4 1 à àãðàð1 6ի 6ոò1 ð6ի 20 446à 1 1 641 6ÿ4ò 1 ò1 4ò6òü ո6446ի ն 6ի 44 ո1 4666 666: àãðàð1 0 4 ð46 1 ð1 0 61 1 6à 19-ã1 6 1 à-à6à 20-ã1 446à 4 Ծ1 ոո66ո61 6 61 1 4ð66, 1 4ո1 1 òðÿ 1 à 1 4ո1 44ð9 41 ոò41 6 1 46à61 1 -41 1 1 ոòü 7ò66 ð46 1 ð1 (1861, 1906-1913 ã.ã.) 1 ð64466 6 6ո61 ð41 6ի ð1 ոòà ո/6 1 ð1 6641 4ոò4à, 64466-41 6ի 44 76ո1 1 ðòà, ð4661 4 666-9 41 64 4à6à1 ոà 41 49 1 4ã1 ò1 4àð1 1 41 ð1 òà, 6ո61 ð41 64 ð1 ոòà 1 àð1 41 1 àո4641 6ÿ, 1 à61 1 46, 64466-41 64 61 6ն 4ã1 ոð441 4ã1 ո61 ÿ 6ð4ոòüÿ1 ոò4à, 4ð6ã61 6 ո61 4à1 6, 61 461 1 4ոò1 6ո61 ð41 64 761 1 1 1 6-4ո61 ã1 6 ո1 66à6ü1 1 ã1 ðà646ò6ÿ ոòðà1 0 . Օ41 46ü1 àÿ 6 àãðàð1 àÿ ð46 1 ð1 0 4 Ճð1 41 66 1 1 ո64 1990 ã1 4à 1 1 6à 1 ð64466 6 1 ðÿ1 1 1 ð1 ò641 1 1 61 æ1 1 1 6 ð4666üòàò6, à 61 41 1 1 : ո1 6ðàն 41 6ի 6ð1 41 ÿ ո/6 1 ð1 6641 4ոò4à, 1 1 ò4ð4 1 à61 1 641 1 1 ã1 1 1 ò41 66à6à 7ò1 6 1 òðàո66, 41 6ðàոò1 6ի 446 666òà ò1 ðã1 41 ã1 4à6à1 ոà 1 1 1 ð1 41 41 6üոò46ի , ð4661 1 6 ո1 6ðàն 41 6ի 1 àո4641 6ÿ ð4ո1 646666, 6ո6641 6ի ո1 66à6ü1 1 ã1 ðàոո61 41 6ÿ 4 44ð441 4, 1 à61 1 46, 6 61 à-6ò46ü1 1 1 6 ո1 6ðàն 41 6ի 1 61 ն à46 1 4ðà4àò0 4à41 0 6 641 46ü,- 4ð6ã61 6 ո61 4à1 6, 61 46 1 4ոò1 ð4ãð4ոո, 41 4ոò1 1 à1 4-à41 1 ã1 1 ð1 ãð4ոոà. 1 461 ò1 ð0 6 ð1 ոò 4 1 òðàո6ÿ6 ðàոò41 6441 4ոò4à 4à6461 1 4 41 61 4ն à4ò 1 1 ò4ðü 4 4ð6ã66 1 òðàո6ÿ6 ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à. Ճո66 ո1 61 9 1 àÿ 61 6646ò6466à66ÿ ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à 1 61 à-à6à ո1 61 9 1 6ի 1 ð1 64òàð66à66ի 6ð4ոòüÿ1 ոò4à 6 4ã1 1 ð44ðàն 41 64 1 1 ո6ò6

446à 4 44ո1 ðà41 0 6 ոð441 44461 40 6 446641 46ü1 0 6 “1 9 à61 4” (4ո1 1 1 1 61 , -ò1 7ò6 1 1 ո6441 64 1 1 ò1 ã4à9 1 46 ãðàæ4à1 ո61 6 ãðà4à666 -6ո6666ոü 1 6æ4 6ð4ոòüÿ1 – “9 61 à6à1 1 4”), ò1 ո1 61 9 1 àÿ 1 ð64àò66à66ÿ 641 66 60 64ò ո1 6ոòÿ 1 61 à-à6à ո1 64à1 64 6à61 1 1 4àò46ü1 1 6 1 ո1 1 40 -àոò1 1 6 6ð4ոòüÿ1 ո61 6 641 46ü1 1 6 ո1 4ոò441 1 1 ոò6, 1 1 4ն 4 1 4 ð4à6ü1 1 6 6àò4ã1 ð66 ո1 4ոò441 1 661 4, 1 1 ո61 6ü66 46ÿ 1 1 4à46ÿի ն 46 1 àոո0 1 1 41 6ո1 4-41 1 0 6 ո1 4ոò441 1 661 4 641 6ÿ ո66æ6ò ո4ã1 41 ÿ 669 ü ոð44ոò41 1 1 ð1 1 6òà1 6ÿ, 1 1 1 4 ոð44ոò41 1 1 1 66-41 6ÿ 41 61 4à 6 1 ð640 66, 1 4 6à1 6òà61 1 . 1 ã6ÿ40 4àÿոü 1 à 6ոò1 ð6ի ո1 44òո61 ã1 àãðàð1 1 ã1 ոòð1 ÿ, 1 41 461 461 1 1 ð661 àòü, -ò1 1 4ð61 4 1 ÝÏ -à 40 6 4461 ոò441 1 0 1 1 òð4661 1 7ò1 6 6ոò1 ð66, 61 ã4à àãðàð1 0 6 41 1 ð1 ո 1 1 66-66 76 6 46ò641 1 4 ð49 41 64 – 4 ո666 ò1 ã1 -ò1 7ò1 ð49 41 64 40 61 ò4ո1 1 ո1 1 ðÿæ41 1 ո 1 4ն 46 6644ðà666à6646 761 1 1 1 666 ոòðà1 0 , 61 ò1 ðàÿ 1 61 à-à6à 1 4 ò1 6ü61 ո41 41 46 -àոò1 1 6 ո1 4ոò441 1 1 ոò6 6 ð0 1 6à, 1 1 6 ո1 64à1 64 1 ð1 ոòðà1 ոò4à 46ÿ ո41 41 41 1 6 61 1 66ð41 666 ðà666-1 0 6 6 1 ð1 61 6ÿ6ոò4à, 6 61 6ÿ6ոò46ի ն 66 ո64Ա46ò1 4. 1 ո1 1 41 1 6 6ð1 6 1 ÝÏ – à 6 ո1 ոò1 6ò 4 ò1 1 , -ò1 76 6 46ò641 1 4 ð49 41 64 àãðàð1 1 ã1 41 1 ð1 ոà 41 61 1 æ1 1 669 ü 4 ð6ո64 ð49 41 6ÿ 6 61 4à1 41 òà6ü1 0 6 1 ð1 4641 761 1 1 1 6-4ո61 6 ո6ոò41 0 . Վ1 4ð41 41 1 1 4 ո46üո61 4 61 6ÿ6ոò41 ÿ46ÿ4òոÿ 6ո61 41 1 6 6 4àæ1 469 46 ո1 ոòà41 1 6 -àոòüի àãð1 1 ð1 41 41 6üոò441 1 1 ã1 (àãð1 1 ð1 1 0 9 641 1 1 ã1 ) 61 1 1 646ոà ոòðà1 0 6 1 ðãà1 6-4ո66 ո4ÿ6à1 1 ո 61 6 ðàոòð66ò6ð1 6 1 4ո66æ64àի ն 66 6 1 1 1 ոð44ոò46ի ն 66 6441 ü44 7ò1 ã1 61 1 1 646ոà. Ï 1 7ò1 1 6 6 1 ð1 46666ÿ ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à 6 1 ð1 6ð64òոÿ 1 à ð0 1 64 6à6 ո1 ոòà41 àÿ -àոòü ð0 1 1 -1 1 6 ոò1 61 1 1 ոò6 1 ð1 466666 ՃÏ Ê. 1 òոի 4à 1 ո1 4àÿ à6ò6à6ü1 1 ոòü 1 ð1 4641 0 ð0 1 1 -1 1 6 ð4à666à666 ո/6 1 ð1 466666 – 444ü 1 1 ո6441 ÿÿ ո4ã1 41 ÿ 1 ոòà4641 à 1 à 41 6ի ոò6666 1 461 ðà46ÿ41 1 ã1 ð0 1 6à, à ò1 -1 44, 6à6 1 1 6à6à6 1 à9 à1 à666, 1 à 41 6ի 1 1 1 1 1 1 666 1 66ãàð61 4 àãðàð1 1 ã1 ð0 1 6à. Ýò6 6 à6ò6-4ո664 61 6ÿ44à ð0 1 6à ո4ã1 41 ÿ 466ò6ի ò 1 1 ò1 40 4 6 ð1 61 6-1 0 4 641 0 1 à ո46ü61 61 ð1 46666ի 6 -4ð46 66 ðà61 666 1 ð6ո4à64àի ò 6ü461 6ի 41 6ի 41 61 4à 6ð4ոòüÿ1 61 à. Êà6 1 1 6à60 4à4ò 7641 41 òàð1 0 6 à1 à666, ð1 61 6-1 0 4 641 0 1 à 6ի 41 6 464 ո46ü61 61 ð1 466666 4 2-3 ðà6à 1 ð440 9 àի ò 66 1 1 ò1 40 4 641 0 , à 7ò1 1 61 à-à4ò, -ò1 1 4ð41 ð1 4à460 7ò1 6 1 ð1 466666 (6-6ò0 4àÿ 66 1 664ð1 0 4 6àòðàò0 ) 6à ո-6òà1 1 0 4 -àո0 ð4à6666ի ò 4 ո41 ի 1 1 6ü66 6à6 1 61 61 61 4 3-5 ðà6 41 6ü9 4 41 61 4à, -41 ð4à66664ò 1 ð1 6641 46ò46ü6ð4ոòüÿ1 61 . Ï ð6 7ò1 1 41 61 40 1 4ð41 ð1 4à461 4 6 ոò1 ÿն 66 6à 66

ո1 61 1 6 ð0 1 1 -1 0 6 1 66ãàð61 4 1 61 6ի ò ã1 ո64àðոò441 1 6ի 6à61 6, ò.4. 7ò1 ò41 440 4 41 61 40 , 61 ò1 ð0 4 6 1 ð1 6ð6ի òոÿ 6à ո-4ò òð64à 1 ð1 6641 46ò46ÿ-6ð4ոòüÿ1 61 à, à òà6æ4 ã1 ð1 4ո61 ã1 1 1 òð446ò46ÿ. × ò1 6àոà4òոÿ 6ð4ոòüÿ1 61 à, ð4à6661 4à1 1 0 6 61 41 61 4, -àոò1 1 4 1 1 6ð0 4à4ò 4àæ4 76464à641 òà 1 61 61 à6ü1 1 6 1 1 òð446ò46üո61 6 61 ð661 0 . 1 1 6ð4ոòüÿ1 61 76ո1 66àò6ð64òոÿ 1 4 ò1 6ü61 1 à ð0 1 64, 1 1 6 4 1 ð1 64ոո4 1 ðãà1 66à666 1 ð1 6641 4ոò4à, 61 6à-64àÿ -ð4640 -à61 1 41 ð1 ã64 641 0 6à ո/6 ò461 666, 661 66àò0 6 4ð, 1 àò4ð6à60 , à òà6æ4 40 ո1 664 ðàո641 66 6à 1 46à1 66à66ի ո/6 ðà41 ò. Óոòà1 1 4641 1 , -ò1 6à à1 à61 ã6-1 0 4 ðà41 ò0 1 à 4461 666 641 46ü1 1 6 1 61 ն à46 ո4ã1 41 ÿ 6ð4ոòüÿ1 ո61 4 61 6ÿ6ոò41 40 1 6æ441 1 1 6àò6òü -àոò1 666-1 46à1 66àò1 ð6, ո1 1 1 ոòà461 0 6 1 1 6à6àò46ÿ6, 4 3-4 ðà6à 41 6ü9 4, -41 40 61 4 6ո61 46ÿ6 61 661 61 1 ã1 ոòð1 ÿ. Օ44ոü 4461 ոò441 1 0 1 “6ò49 41 641 ” 46ÿ 6ð4ոòüÿ1 61 à 1 1 æ4ò ո66æ6òü ò1 1 4ոò1 ÿò46üոò41 , -ò1 66Աÿò0 6 6 1 4ã1 41 61 4 1 ո44à4ò 4 ո46üո61 1 61 6ÿ6ոò44. (Â 1 ò66-64 1 ò ð0 1 1 -1 1 ã1 41 61 4à 1 4ð41 ð1 4à461 4, 61 ò1 ð0 6 646661 1 660 1 à4òոÿ 66 ո46à 6 ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à). Êð4ոòüÿ1 61 , òà661 1 4ðà61 1 , 669 à4òոÿ 1 1 ð1 à6ü1 1 ã1 41 61 4à, 61 ò1 ð0 6 1 41 461 461 46ÿ 1 1 6ð0 ò6ÿ ո41 66 1 1 òð446ò46üո666 1 6æ4 6 1 61 61 à6ü1 0 6 461 æ41 66 1 à ðà646ò64 61 6ÿ6ոò4à. 1 464646ò46ü1 1 , -ò1 ո46üո61 4 61 6ÿ6ոò41 6à ã1 40 àãðàð1 0 6 1 ð41 4ðà61 4à1 66 ðà6464à61 ոü -4ð41 à9 ü61 6 ò41 1 à1 6. Վ61 æ649 44ոÿ 1 1 61 æ41 64 4 àãðàð1 1 1 ո46ò1 ð4 ÿ46ÿ4òոÿ ð4666üòàò1 1 ò1 ã1 , -ò1 1 ð1 64ոո0 àãðàð1 1 ã1 ð0 1 6à 1 ոòà66ոü 41 4 1 1 6ÿ 6ð41 6ÿ 6 61 1 òð1 6ÿ ո1 ոò1 ð1 1 0 ã1 ո64àðոò4à 6 1 4ն 4ոò441 1 1 ոò6, 641 1 òո6òոò464ò 1 à661 1 à6ü1 àÿ 61 1 641 66ÿ 6 1 ð1 ãðà1 1 à àãðàð1 1 6 1 1 66ò666. Ï 1 41 41 àÿ 61 1 641 66ÿ 6 1 1 66ò66à, 1 à 46ã6ÿ4 à4ò1 ðà, 41 6æ1 à 466ի -àòü ո6446ի ն 64 1 ո1 1 41 0 4 41 1 ð1 ո0 : • 1 ðãà1 66à66ÿ 6 ð4ã666ð1 4à1 64 1 ո1 1 41 0 6 1 ð1 64ոո1 4 1 1 ò1 41 ã1 ð1 61 6-1 1 ã1 ð0 1 6à ո46ü61 61 ð1 466666, • Ծ4ã666ð1 4à1 64 6 61 1 òð1 6ü 6à 1 àò4ð6à6ü1 1 -ò461 6-4ո661 1 4ո66æ64à1 641 6ð4ոòüÿ1 ո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à, • Ê1 1 òð1 6ü 6à “1 1 æ1 6646 641 ” 1 à àãðàð1 1 1 ð0 1 64, 61 ò1 ð0 6 ÿ46ÿ4òոÿ 1 ðÿ1 0 1 ð4666üòàò1 1 1 ð1 64ոո1 4 1 à 4466 66à6à1 1 0 6 ո4ã1 41 òà6 àãðàð1 1 ã1 ð0 1 6à, • Ծ4ã666ð1 4à1 64 ð0 1 6à 1 1 6641 1 6 41 40 6 ðàո641 1 6 1 6àò0 6à 41 41 1 1 6ü61 4à1 64,

• Ï 1 66ò66à 4 1 46àոò6 1 ð1 41 41 6üոò441 1 1 6 1 46à46ո61 1 ոò6 6 àãðàð1 1 6 4461 1 àո1 1 ոò6 ðà646ò6ÿ 1 àո4641 1 0 6 1 61 6ò1 4 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4 Ճð1 41 66. 1 4ðàն àÿոü 6 1 44à41 41 6 1 ð1 9 61 1 6 1 4òð641 1 64446òüոÿ 4 ò1 1 , -ò1 1 4ð4-6ո641 1 0 4 41 1 ð1 ո0 40 66 1 41 1 ոð44ոò441 1 0 1 1 ð441 4ò1 1 ã1 ո64àðոò441 1 1 6 761 1 1 1 6-4ո61 6 1 1 66ò666. Ï 1 ո64 1 ð64àò66à666 641 66 6 4 61 44 4ð6ã66 761 1 1 1 6-4ո666 ð46 1 ð1 Ծ4ո1 646666 Ճð1 41 6ÿ 1 ò1 4-41 1 0 4 6 61 6666 40 66 66Աÿò0 6 ã1 ո64àðոò4à 6 1 ոòà4641 0 1 à 1 ð1 6641 6 ð0 1 6à. 1 4æ46 ò41 – ո6441 4à61 1 ð64àòü 61 6à-4ոò441 1 1 61 1 6 ո1 66à6ü1 0 6 6àðà6ò4ð, 6 7ò1 41 6æ1 1 40 61 ո446àòü ã1 ո64àðոò41 . Խ 6 1 4ð4-6ո641 1 1 ã1 ո1 6ո6à àãðàð1 1 -761 1 1 1 6-4ո666 1 ð1 4641 46ÿ Ճð1 41 66 1 ո1 46ի 4àæ1 1 ոòü 61 44ò 40 41 ð 1 6ò46 6 1 4ò1 41 4 ð49 41 6ÿ 4464461 1 6 6à4à-6: 1 ð1 41 41 6üոò441 1 1 ã1 1 44ո1 4-41 6ÿ ð4ո1 646666 6 1 41 1 4ð41 41 1 1 ո 7ò61 à6ò6466à666 6ո1 1 6ü61 4à1 6ÿ 4ոò4ոò441 1 1 ã1 6 òð641 41 ã1 1 1 ò41 66à6à ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4. 1 0 1 49 1 ÿÿ ոò66661 1 -ð0 1 1 -1 àÿ ò41 441 66ÿ ð49 41 6ÿ 66à6à1 1 1 6 4464461 1 6 6à4à-6 ո1 44ðæ6ò 6ãð1 66 46ÿ ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à 6 ո46üո61 ã1 1 àո4641 6ÿ 1 49 6ð1 1 6 61 1 0 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4 Ճð1 41 66. 1 òո6òոò464 ã1 ո64àðոò441 1 1 ã1 ð4ã666ð1 4à1 6ÿ 6 1 4ն 4ոò441 1 1 ã1 61 1 òð1 6ÿ 4 àãðàð1 1 1 ո46ò1 ð4 6 1 à àãðàð1 1 1 ð0 1 64 1 òð66àò46ü1 1 ո6à60 4à4òոÿ 1 4 ò1 6ü61 1 à ò466ն 66 41 61 4à6 6 461 æ41 6ÿ6 6ð4ոòüÿ1 ո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à, 1 1 6 6ãð1 æà4ò ոà1 1 1 6 40 ò6ի (46æ64à1 6ի ) 1 ո1 1 41 1 6 1 òðàո66 ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4. Â 6ո61 46ÿ6 ոò66661 1 ã1 ð0 1 6à 4ոòà4ò 41 1 ð1 ո: 40 òü 666 1 4 40 òü 7ò61 1 àո4641 1 0 1 1 61 6òà1 . 1 ո1 1 41 0 4 ոòàòü6 1 ð1 41 41 6üոò441 1 1 ã1 446 666òà ԾՃ ո4ã1 41 ÿ 6 4 466æà69 46 1 4ðո1 46ò644 ÿ46ÿի òոÿ 1 441 ոòàò1 6 ո1 4ոò441 1 1 ã1 1 ð1 6641 4ոò4à 64ð1 à 6 1 ð1 466ò1 4 æ641 ò1 1 41 4ոò4à. Խ 1 41 1 1 7ò6 1 òðàո66 6 ÿ46ÿի òոÿ ã6à41 0 1 6 1 òðàո6ÿ1 6 ո/6 – 4à ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4. Ï ð6-41 , 1 ò1 4-41 1 0 4 1 òðàո66 61 6ÿ6ոò4à 1 ò66-àի òոÿ 1 6661 6 76 6 46ò641 1 ոòüի 6 1 6661 6 ð0 1 1 -1 1 6 61 1 66ð41 ò1 ո1 1 ո1 41 1 ոòüի . Ճոò4ոò441 1 0 4 1 àոò46ն à 6 ո41 1 61 ո0 – 1 ո1 1 41 àÿ 61 ð1 1 4àÿ 4à6à æ641 ò1 1 41 4ոò4à 6ո1 1 6ü66ի òոÿ 6ðà61 4 1 476 6 46ò641 1 , 66 1 ð1 466ò641 1 ոòü ã1 4 1 ò ã1 4à ո1 6æà4òոÿ, à -àոòü 66 44ãðà46ð6ի ò 66-6à 44ո61 6ÿ6ոò441 1 1 ã1 6ո1 1 6ü61 4à1 6ÿ 6 1 òո6òոò46ÿ 1 61 61 à6ü1 0 6 461 æ41 66, à òà6æ4 7641 41 òàð1 1 ã1 ð4æ61 à 1 1 ոòü40 . Ï 1 61 æ41 64 1 41 ոòðÿ4òոÿ 1 ð1 4641 1 6 òðà1 ո1 1 ðò6ð1 466 6 ð0 1 1 -1 1 6 ð4à666à666 1 ð1 466666 æ641 ò1 1 41 4ոò4à, 61 ò1 ðàÿ 1 ð64àò666ð1 255

4à1 à 1 66ãàð6à1 6 àãðàð1 1 ã1 ð0 1 6à, 6 4à4ò 4 ð666 6ð4ոòüÿ1 61 à 1 664ð1 0 4 41 61 40 . Վ41 41 41 0 6 441 6 æ641 ò1 1 41 4-4ո61 6 1 ð1 466666 1 1 æ4ò 1 1 ոòà46òü æ641 ò1 1 41 4ոò41 1 à 6ðà6 4à1 6ð1 òոò4à. Â0 61 4 66 ո1 64à49 46ոÿ (6 1 æ64à41 1 6) ո6ò6à666 1 1 æ4ò 40 òü 1 à6441 1 à 1 6òÿ6 ð49 41 66 ո6446ի ն 66 1 ո1 1 41 0 6 6à4à-: • Վ1 64à1 64 ã1 ո64àðոò441 1 1 -1 ðãà1 661 4à1 1 1 ã1 1 1 ò1 41 ã1 ð0 1 6à 46ÿ 6à661 66-6àã1 ò1 466 6 ð4à666à666 æ641 ò1 1 41 4-4ո61 6 6 4ð6ã1 6 ո46ü61 61 ð1 466666 6 6ð4ոòüÿ1 ո666 61 6ÿ6ոò4 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4. • 1 ðãà1 66à66ÿ 1 4ð4ðà41 ò66 ո/6 1 ð1 466666 6 41 44441 6ÿ 41 61 1 4-1 1 ã1 ò1 4àð1 1 ã1 464à, ò.4. ð4à666à666 61 1 4-1 1 6 1 ð1 466666. • 1 ո6ն 4ոò4641 64 1 41 461 461 66 461 æ41 66 1 à 666-9 41 64 ո1 ոò1 ÿ1 6ÿ ã1 ð1 0 6 1 àոò46ն 61 4ÿ 44646 1 41 461 461 1 ոòü 61 à-6ò46ü1 1 ã1 4 1,5-2 ðà6à 1 1 40 9 41 6ÿ 66 6ð1 æà61 1 ոò6. 1 ðãà1 66à66ÿ 6àã1 ò1 41 6-6à661 1 6 1 ð1 466666 æ641 ò1 1 41 4ոò4à 41 6æ1 à 40 òü 1 ð1 44441 à 1 à 1 ո1 1 44 ãàðà1 ò6ð1 4à1 1 0 6 641 , 61 ò1 ð0 4 1 44ո1 4-64àի ò 1 61 61 à6ü1 0 4 41 61 40 46ÿ ðà646ò6ÿ 4à1 1 1 6 1 òðàո66. Ó40 ò66, 61 ò1 ð0 4 1 46644æ1 0 4 4à1 1 1 1 ո66-à4 1 à 1 4ð40 6 7òà1 à6, ã1 ո64àðոò41 41 6æ1 1 41 61 4ոò6òü 6à ո-4ò ո41 4ã1 4ի 4æ4òà, à 4 4à6ü1 469 41 – 6à ո-4ò 41 61 41 4 1 ò 1 4ð4ðà41 ò66 6 61 1 4-1 1 6 ð4à666à666 ò1 4àð1 1 6 1 ð1 466666. Â1 4ո46 ո66-àÿ6 ÿո1 1 , -ò1 ð49 41 64 1 ð1 4641 0 , 1 ո1 441 1 1 1 à 1 à-à6ü1 1 1 7òà1 4 1 1 òð4464ò ã1 ո64àðոò441 1 0 6 ո64ո6466 6 ã1 ո64àðոò441 1 1 ã1 6 61 à1 ո6ð1 4à1 6ÿ. 1 ðãà1 66à66ÿ ã1 ո64àðոò441 1 1 6 ո6ոò41 0 6àã1 ò1 41 6 6 1 4ðà41 ò66 ո/6 1 ð1 466666 4 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 à6 ոòà1 4ò ð4à6ü1 61 ոò61 661 1 ðà646ò6ÿ 1 ո1 1 41 0 6 1 òðàո646 ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à, à òà6æ4 1 àðà6646ü1 1 ո 7ò61 ո1 64à1 6ի 1 1 41 6 ո6 4ð0 6à1 ÿò1 ոò6 1 àո4641 6ÿ 7ò66 ðà61 1 1 4, -ò1 61 à-6ò46ü1 1 1 ãðà1 6-6ò 1 6ãðà66ի 1 àո4641 6ÿ 66 ո46à 4 ã1 ð1 4. Վ4ã1 41 ÿ 4 ã1 ð1 0 6 6 1 ð44ã1 ð1 0 6 ðà61 1 à6 1 ð1 æ64à4ò 65օ ո46üո61 ã1 1 àո4641 6ÿ Ճð1 41 66. Â 7ò66 ðà61 1 à6 ո1 ոð441 ò1 -41 0 4ոò4ոò441 1 0 4 61 ð1 1 40 4 6ã1 4üÿ (41 644 800 ò0 ո.ãà.), 61 ò1 ð0 4 ո1 ոòà46ÿի ò 1 ð61 4ð1 1 2/3 4ո46 ո46üո61 61 6ÿ6ոò441 1 0 6 6ã1 466 ð4ո1 646666. Վ1 6ðà1 41 64 6 41 644 1 ð1 466ò641 1 4 6ո1 1 6ü61 4à1 64 7ò66 6ã1 466 ÿ46ÿ4òոÿ 1 4 ò1 6ü61 761 1 1 1 6-4ո61 6, 1 1 6 761 61 ã6-4ո61 6 6à4à-46 1 0 1 49 1 4ã1 1 1 61 641 6ÿ. Ê ո6à6à1 1 1 1 6 ո64464ò 41 4à46òü 4ն 4 44à 4àæ1 0 6 1 4ոò1 ÿò46üոò4à: Ï 4ð41 4 66 1 66 ո1 66à6ü1 1 -761 1 1 1 6-4ո61 ã1 6àðà6ò4ðà. Êà6 1 1 6à60 256

4à4ò à1 à666 6ð4ոòüÿ1 ո61 4 61 6ÿ6ոò41 1 4 1 1 æ4ò 41 46òüոÿ 1 àò4ð6à6ü1 1 ã1 41 ոòàò6à 669 ü 6à ո-4ò 1 ð1 6641 4ոò4à ðàոò41 6441 4-4ո61 6 1 ð1 466666 446 æ641 ò1 1 41 4ոò4à. 1 1 æ1 1 6ò44ðæ4àòü, -ò1 ðà646ò64 æ641 ò1 1 41 4ոò4à 4 6ð4ոòüÿ1 ո666 61 6ÿ6ոò4à6 1 à 4à1 1 1 1 6ոò1 ð6-4ո61 1 7òà1 4 ÿ46ÿ4òոÿ ð49 àի ն 61 6 à6ò1 ð1 1 ո1 64à1 6ÿ 41 644 666 1 41 44 61 à-6ò46ü1 1 ã1 ոð441 4ã1 66àոոà 1 à ո464. Վ6à6à1 1 1 4 1 ո1 441 1 1 4àæ1 1 4 1 ò1 1 9 41 66 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4. Âò1 ð1 4 1 4ոò1 ÿò46üոò41 . Ã1 ð1 0 4 1 àո4641 1 0 4 1 61 6ò0 ÿ46ÿի òոÿ 4ոò4ոò441 1 1 6 1 41 1 4ò1 ð61 1 6 1 ð6ð1 41 1 6 ո6 4ð1 6, 4 61 ò1 ð1 6 1 à 1 ð1 òÿæ41 66 ò0 ոÿ-464ò66 6 1 ð1 6ð1 4à6ոÿ 1 à661 1 à6ü1 0 6 ã41 1 6 1 1 4 àð1 ÿ1 ո61 ã1 1 àð1 4à. Ã1 ð1 0 4 ðà61 1 0 1 ոòàի òոÿ 6 ո4ã1 41 ÿ 4ոò4ոò441 1 1 6 ոð441 6 4ã1 æ661 444ÿò46ü1 1 ոò6, 41 ո1 ð1 6641 4ոò4à 1 à661 1 à6ü1 1 ã1 ã41 1 6 1 1 4à. Ýò1 41 6ü9 4, -41 761 1 1 1 6-4ո666 àðã61 41 ò 4 1 1 6ü66 ո1 6ðà1 41 6ÿ 6 4à6ü1 469 4ã1 ðà646ò6ÿ ո46üո61 ã1 61 6ÿ6ոò4à 6 ո46üո666 1 àո4641 1 0 6 1 61 6ò1 4 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4. Â0 41 4: ã1 ո64àðոò441 1 àÿ 1 ðãà1 66à66ÿ ð4à666à666 ո/6 1 ð1 466666 ã1 ð1 0 6 ðà61 1 1 4 (4 ò1 1 -6ո64 1 1 ò1 41 ã1 ð0 1 6à, 6àã1 ò1 466 6 1 4ð4ðà41 ò66) 1 4 ò1 6ü61 ո6ã641 761 1 1 1 6-4ո6àÿ, 4 -àոò1 1 ոò6 1 ð1 41 41 6üոò441 1 àÿ 1 ð1 4641 à, 1 1 6 1 ð6ð1 41 1 6ðà1 1 àÿ à òà6æ4 1 ð1 4641 à àãðàð1 1 6 6 1 à661 1 à6ü1 1 6 ոòðàò4ã66 ԾՃ. Օ41 46ü1 0 6 41 1 ð1 ո 4 Ճð1 41 66 ð49 41 4 61 44 1 ո6ն 4ոò4641 6ÿ 641 46ü1 1 6 ð46 1 ð1 0 , ո1 44ð9 41 1 1 6 666 1 4ո1 44ð9 41 1 1 6. 1 41 à61 ð49 41 64 àãðàð1 1 ã1 41 1 ð1 ոà 4 6461 1 1 à61 46òոÿ 6à 1 ð4446à1 6 ո46à. Օ4ð1 1 6 461 1 ãðà4 40 ðàն 64àի òոÿ 1 à ո464. 1 41 à61 6644 6 461 1 1 ð1 6641 46òոÿ 6 ð4à66664òոÿ 4 ã1 ð1 44.

ՃՃՃ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախաբան ..................................................................................... 5 Գլուխ 1. Ագրարային հարաբերությունները ն ագրարային հարցը ............................................................................. 10 1. Գյուղատնտեսությունը հասարակական տնտեսության համակարգում ............................................................................ 10 2. Հողային սեփականությունը՝ որպես բնապատմական ն տնտեսական կատեգորիա ......................................................... 14 3. Ագրարային հարցի բովանդակությունը ..................................... 20 Գլուխ 2. Հողատիրության ն հողային ռենտայի պատմական ձները Հայաստանում .................................................... 24 1. Հողատիրությունը ն ռենտան միջնադարում .............................. 24 2. Օտար նվաճողների ագրարային քաղաքականությունը Հայաստանում ............................................................................. 27 3. Բագրատունիների տնտեսության վերելքը ն անկումը .............. 43 4. Համայնական կարգը Հայաստանում ......................................... 47 5. Հողատիրությունը ն ռենտան նորագույն պատմության շրջանում (1828թ. հետո) ............................................................. 54 6. Խորհրդային (ռուսական) ագրարային համակարգի դասերը Հայաստանում ............................................................................. 65 6.1. 1917թ. հեղաշրջումը ն ագրարային քաղաքականության երեք փուլերը ....................................................................... 65 6.2. Ագրարային կարգի համայնավարական (սոցիալիստական) բնութագիրը (1930-1990թթ.) ................ 75 6.3. Համակարգի 60-ամյա ձեռքբերումները ն ճգնաժամը ........ 80 6.4. ճգնաժամի հիմնական պատճառները ................................ 83 Գլուխ 3. Ագրարային բարեփոխումների հիմնախնդիրները .... 90 1. Անցումային տարբերակի ընտրությունը ..................................... 90 2. Սեփականաշնորհման օրենսդրական սկզբունքները ն դրանց իրականացումը ............................................................. 97 3. Սեփականաշնորհման արդյունքները ....................................... 101 4. Ագրարային արդի ճգնաժամը .................................................... 106 5. Ազատագրված շրջանների հողատիրության

հիմնախնդիրը ............................................................................ 126 6. Ագրարային բարեփոխումները ն ճգնաժամը Ռուսաստանում .......................................................................... 134 Գլուխ 4. Ագրարային շուկան ն եկամուտների պետական կարգավորման հիմնախնդիրը ................................... 139 1. Ագրարային շուկայի արդի նկարագիրը .................................... 139 1.1. Պետակա՞ն, թե՞ շուկայական կարգավորում ..................... 139 1.2. Գյուղարտադրանքի շուկան ն «գների մկրատը» ............... 144 1.3. Գյուղարտադրանքի մեծածախ շուկայի մասին ................. 148 1.4. Գյուղատնտեսության տեխնիկական սպասարկումների շուկա .................................................... 151 1.5. Պահանջարկի ն առաջարկի օրենքը գյուղատնտեսական շուկայում .......................................... 156 2. Հողային ռենտան ն եկամուտների պետական կարգավորումը ........................................................ 161 3. Գյուղատնտեսության եկամուտների պետական կարգավորման մասին ............................................................... 183 Գլուխ 5. Պարենային հարցը ն լեռնային բնակավայրերի հարատնության հիմնախնդիրը ................................. 190 1. Պարենի արտաքին առնտուրը ն ԱՊՀ միասնական ագրարային շուկայի հարցը ...................................................... 190 2. Պարենային անվտանգության խնդիրը ..................................... 208 3. Պարենային շուկայի պետական կարգավորումը ..................... 222 4. Հնարավո՞ր է արդյոք ՀՀ պարենային ինքնապահովումը ........ 226 5. Պարենային խնդիրը ն լեռնային բնակավայրերի հարատնումը ............................................................................. 230 Հետգրություն ............................................................................. 245 Վերջաբան .................................................................................. 246

Նորայր Մանասերյան

Ագրարային հարցը երեկ ն այսօր

1 1 ðà6ð 1 àð6àð1 46- 1 à1 àո4ðÿ1 Ճãðàð1 0 6 41 1 ð1 ո 4-4ðà 6 ո4ã1 41 ÿ

Հրատ. խմբագիր՝ Ռ.Վարդանյան Սրբագրիչ՝ Ջ.Հովհաննիսյան

Համակարգչային ձնավորումը՝ Ա.Մարգարյանի

Պատվեր՝ 460: Չափս՝ 60x84 1/16: 13,3 հեղ. մամուլ, 13,4 հրատ. մամուլ, 16,62 տպ. մամուլ, 15,43 տպ. պայմ. մամուլ: Տպաքանակ՝ 300:

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն Տպագրված է «Տնտեսագետ» հրատարակչության տպագրական արտադրամասում Երնան 25, Նալբանդյան, 128