Ապրել Սաթենիկ Ղազարյան

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՍԱԹ ԵՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ

Ա Պ Ր Ե° Լ

(փաստագրական դրամա)

երեք արար

ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

ԴՈԿՏՈՐ ՅՈՀԱՆՆԵՍ ԼԵՓՍԻՈՒՍ

- հայանվեր գործիչ, հրապարակախոս

ՕՐԻՈՐԴ ԿԱՐԵՆ ՅԵՊԵ

- ուսուցչուհի

ՅԱԿՈԲ ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ

- բժիշկ-բուժ. սպասարկող

ՖՐԻԴՐԻԽ ՑԵԼԵՐ

- ուսուցիչ, քահանա ՇԹ ԻՐ - քահանա

ՖՐԱՆՑ ԷՔԱՐՏ

- ուսուցիչ, որբանոցի և արտադրական ղեկավար

ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ

- ԱՄՆ դեսպան

ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ

- Գերմ. դեսպան

Թ ԱԼԵԱԹ ԲԵՅ

- թուրք պաշտոնյա

ԶԻԱ ԳՅՈՔ-ԱԼՓ

- թուրք պաշտոնյա ՋԱՎԻԴ - թուրք պաշտոնյա ՆԱԶԻՄ - թուրք պաշտոնյա

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ

- հայ ֆիդայի ՊԵՏՐՈՍ - հայ ֆիդայի ՄԿՐՏԻՉ - հայ ֆիդայի ՏԻԳՐԱՆ - հայ ֆիդայի ԳԵՎՈՐԳ - հայ ֆիդայի ՎԻՈԼԱ - Լեփսիուսի աղջիկը Դատավոր, դատապաշտպաններ, միսիոներներ, աքսորյալներ, որբեր, դռներ, հոգիներ, դիմակներ, թուրք զինվորներ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

²ð²ð ²è²æÆÜ

Տեսարան առաջին (Ֆրիզդորֆ, հավաքված են ավետարանական եկեղեցու սպասավորներ, քահանաներ, ուսուցիչներ: Կարդում են հատվածներ Աստվածաշնչից) Քահանա - Բարև ձեզ: Չէի սպասում, որ այսօր հավաք կունենանք: Ի±նչ է, շտա±պ էր, չէ±ր կարելի հետաձգել՜ այնքան գործեր ունեի ՜ Վիոլա - Համեցեք:Ներս եկեք: Թույլ կտա±ք, ձեր գլխարկը վերցնել՜ Քահանա - Այս ի ~նչ շոգ է՜ /առաջին քահանայի մտնելուց հետո, դուռը թակում և ներս է գալիս մեկ ուրիշ քահանա և անմիջապես էլ խառնվում խոսակցությանը / - Մենք

մեզ

չենք

հանգստանայինք,

խղճում:

Այս

մինչդեռ

շոգին

պետք

է

պատրաստվում

մի

ենք

լավ նոր

ոգևորությամբ աշխատելու՜ - Ուղղակի տառապում եմ հոդացավից՜ - Ձեզ հարկավոր է հարավ ուղևորվել՜ Արև, տաք ավազ՜ / Վիոլան մոտենում է ներսում արդեն տեղավորված քահանային / Վիոլա - Դուք թեյ կխմե±ք: Լավ է ծարավը հագեցնելու և շոգին դիմակայելու համար: Գուցե օշարա±կ՜ Հայրիկը շուտով կգա: / նրանք, ովքեր տեղավորվել են զրուցում են, գալիս են մի քանիսը ևս / - Գերմանիան

ցանկանում

է

իր

տեղը

գրավել

աշխարհի

տնտեսական հարաբերություններում: -

Այո ~ ՜ անհրաժեշտ կլինի նեղություններ տալ որոշ երկրների: Երկրների, որոնք վաղուց են բեմահարթակում՜

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

- Դե այլ կերպ ինչպե±ս կլինես առաջինը՜ - ՜ Այսօրվա արևելքը ՜

/ կանգնած նայում է պատից կախված

նկարին, երկար կանգնած է / Մենք պետք է խառնվենք քաղաքականությանը՜ -

Իսկ մի±թե խառնված չենք.. .

- Ես գերադասում եմ իմ հոտի հոգևոր դաստիարակությամբ միայն զբաղվել՜ - Ուրեմն կամ պետք է փոխեք ձեր մտածողությունը, կամ պետք է մեր կողքին չլինեք՜ / մտնում է Լեփսիուսը/ Լեփսիու ս - Ուշացա: Հուսով եմ շատ չեք սպասել,կներեք, այդ անսպասելի կնունքի արարողությունները՜ չի կարելի մերժել՜ Քահանա - Նրանք մեր ապագան են՜ Գերմանիայի հզորությունը նրանք են: Լեփսիու ս - Արդեն կարող ենք սկսել: Տեսնում եմ իմ գեղեցկուհին ձեզ հյուրասիրել է: Այսօրվա հավաքն այլ նպատակ ունի: - Կարծում եմ բարի է՜ նպատակը՜ Լեփսիու ս - Կարծում եմ ՜ որին մենք կանդրադառնանք վերջում: Կարող ենք սկսել: Մենք համակ ուշադրություն ենք: / արդեն բոլորը լսում են մեկին, որը կարդում է / ՈՒՍՈՒՑԻՉ.- ... Եւ Աստուած ստեղծեց մարդը` իր պատկերովը, Աստուծոյ պատկերովը ստեղծեց նորան. արու եւ էգ ստեղծեց նորանց: Եւ Աստուած օրհնեց նորանց, եւ Աստուած ասաց նորանց. Աճեցե°ք և շատացե°ք, եւ լցրե°ք երկիրը, եւ տիրեցե°ք նորան, եւ իշխեցե°ք ծովի ձկների եւ երկնքի թռչունների վրայ եւ երկրի վերայ սողացող բոլոր կենդանիների վերայ: ՑԵԼԵՐ.- Եւ Եհովայ Աստուածը արևելքի կողմը Եդէմի մէջ մի պարտեզ տնկեց, եւ իր շինած մարդը դրավ այնտեղ...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՈՐԵՎԷ ՔԱՀԱՆԱ.- Խնդրեմ, թույլ տվեք շարունակել. ... Եւ մի գետ էր դուրս գալիս Եդէմից` պարտէզը ջրելու համար, եւ այնտեղից բաժանվում ու չորս գլուխ էր դառնում: Մէկի անունը Փիսոն է, սա պտտում է Եվիլայի բոլոր երկիրը, ուր որ ոսկին է, եւ այն երկրի ոսկին ազնիվ է, այնտեղ են սուտակը եւ գահանակը: Եւ երկրորդ գետի անունը Գեհոն է. սա պտտում է Քուշի բոլոր երկիրը: Եւ երրորդ գետի անունը Տիգրիս է. սա գնում է Ասորեստանի առաջովը: Եւ չորրորդ գետը Եփրատն է: Եւ Եհովայ Աստուածն առավ մարդը եւ դրավ Եդեմի պարտեզումը, որ նորան մշակէ եւ պահէ: ՄԵԿ ԱՅԼ ՔԱՀԱՆԱ.- ... Եւ եօթներորդ ամսում` ամսի տասնեւեօթներորդ օրը տապանը Արարատ սարի վերայ նստեց: Եւ ջրերը գնալով քիչանում էին... ՄԵԿ ԱՅԼ ՔԱՀԱՆԱ.- ... Եւ Աստուած օրհնեց Նոյին... ՈՐԵՎԷ ՈՒՍՈՒՑԻՉ.- Արդեն երեք հազար տարի և ավելի այդ տարածքում ապրում են հայերը: Հայերը միակ քրիստոնյաներն են, որ միայնակ պատնեշ են կանգնած մահմեդականությանը: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Քրիստոնեությունը, միակ կրոնն է, որով պետք է ապրի մարդկությունը: Հասարակության առավել լայն զանգվածներ պետք է հասկանան Տիրոջ առաքելությունը: Ճիշտ է: Ինչպես տեսնում եմ, մենք եկանք նպատակին ինքնաբերաբար: Մեր հիմնախնդիրը պետք է լինի արևելքում, ուր առավել ընդգրկուն է մահմեդականությունը, քարոզչական աշխատանքներ իրականացնել: Ահա և այն նպատակը, որ իմ կարծիքով նաև բարի է: ՑԵԼԵՐ.- Եվ ինչպե±ս եք տեսնում, արդեն մտածված նպատակների իրականացումը, թեև համոզված եմ, որ դուք բավականին մտածել եք և մտահղացումն իրականացնելու ճանապարհն էլ ունեք: Կարո±ղ ենք տեղեկանալ: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Դե, իհարկե: Այո°... : Այսպես, կարծում եմ` քարոզչական աշխատանքներն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է, որ մեր ուսուցիչները, ինչպես դուք և նաև ես` առաքվեն այդ երկրներ (աղմկում են): Համբերությո°ւն, համբերությո°ւն, կարո±ղ եք լռել: Մեր ուսուցիչները պետք է նվիրվեն միսիոներական գործունեությանը: Ձայն - Մի±թե մենք դրա անհրաժեշտությունն ունենք՜ Ձայն -Մեր հասարակությունն էլ կարիք ունի հոգևոր խոսքի, իսկ մենք պետք է առաքվենք այլ երկրնե±ր՜ Ձայն - Ես նվիրաբերվելու՜

բավականին

լեցուն

եմ

և

պատրաստ

եմ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Լեփսիուս

-

Ահա

և

կամավորներ

կան,

և

գաղափարի

համախոհներ: Անգամ, որ շատերը դեմ կլինեին, ես դրան էլ պատրաստ էի:Նրանք ովքեր կկանգնեն այդ ճանապարհին, նրանց, այսինքն մեր հիմնական խնդիրը պետք է լինի արևելքում ավետարանական քարոզչության ծավալումը: Ո±րն է իմ առաջարկը: Առաջարկում եմ ստեղծել մի միություն, որի շուրջ կհամախմբվեն միսիոներները (աղմուկ): ՁԱՅՆ.- Այդ ինչպե±ս... ՁԱՅՆ.- Ի±նչ միջոցներով... ՁԱՅՆ.- Ճիշտ է, համաձայն ենք... ՁԱՅՆ.- Ավետարանական քարոզչություն է հարկավոր... ՁԱՅՆ.- Հարկավո°ր է քարոզել... ՁԱՅՆ.- Քրիստոնեությունը միակ կրոնն է... ՁԱՅՆ.- Եվ ո°չ միայն քարոզել, հարկավո°ր է ապրե°լ... ՁԱՅՆ.- Ի±նչ ասել է ապրել... Ձայն - Գերմանիան այսօր դաշնակիցների կարիք ունի: ՑԵԼԵՐ.- Իմ կարծիքով, որպեսզի մեր երկիրն ունենա իր ազդեցությունը դրսում, նա պետք է տարածի և իր կրոնը: Այսինքն, մենք մեր պետությանը կաջակցենք մեր կրոնական գաղափարախոսությամբ, որն էլ կլինի արևելքի գրավում` կրոնական ճանապարհով: Ճիշտ հասկացա ձեզ, դր. Լեփսիուս: / հնչում է հեռախոսի ձայն, / Լեփսիու ս - Վիոլա, սիրելիս, պատասխանիր զանգին՜ / մոտենում է Վիոլան / Վիոլա - Այո±՜ ոչ՜ արարողությունն այսօ±ր է՜ նա զբաղված է՜ կհաղորդեմ՜/ դնում է ընկալուչը / Նրանք այսօր հարսանեկան արարողություն ունեին, խնդրեցին չուշանալ՜ Լեփսիու ս - Մոռացել էի՜ Ձայն - Գեղեցիկ է այսօրվա երիտասարդությունը՜ Ձայն - Այս շեղումը մեզ հեռու կտանի՜ խոսակցությանն այլ ուղղություն մի տվեք՜ Լեփսիու ս - Ներեցեք, կարող ենք շարունակել:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՈՐԵՎԷ ՔԱՀԱՆԱ.- Ա՜ Այո, ինչպես դր. Լեփսիուսն է ասում` կարող ենք ստեղծել մի միություն, որը կզբաղվի այդ քարոզչական նպատակների իրականացմամբ: ՑԵԼԵՐ.- Եվ, քանի որ դր. Լեփսիուսն է առաջարկի հեղինակը, ապա առավել տեղյակ լինելով, կարող է այն ղեկավարել, այսինքն` ուղղություն տալ իր նպատակներին:

(Ստեղծվում է մի ընկերություն, որն անվանվում է` «Գերմանական առաքելություն արևելքում»: Միաձայն, մոտ 100 անդամ ղեկավար են ընտրում դր. Լեփսիուսին: Ներս է մտնում մեկը և նամակ հանձնում: Կարդում է) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Պարոնա°յք, մեր ծրագրերը՜ չնայած ցավով եմ այս ասում, ներկա իրադարձությունների ճնշման ներքո, պետք է մղվեն երկրորդ պլան: Ցավալի է, ափսոսում եմ, բայց մեր ընկերության կազմավորման առաջին իսկ օրը մենք պետք է գործենք իրադարձությունների թելադրանքով: ԳԱԱ-ի նպատակները որոշակի փոփոխություն կկրեն: Համենայնդեպս, այդպես է թվում ինձ: Չափազանց բարդ իրավիճակ է, և հարկավոր է ճիշտ կողմնորոշում: Ստացվում է, որ քարոզչական աշխատանքների փոխարեն, մեր առաքելությունը կլինի` արևելքում առաջին քրիստոնյա ժողովրդին օգնելը: Նամակով հայտնում են, որ Կ. Պոլսում սկսվել են հայերի զանգվածային կոտորածներ, և այդ ժողովուրդը, որ հին, քրիստոնյա ավանդություններով ժողովուրդ է, կարիք ունի օգնության: Ջարդերի հրահրողը անձամբ Աբդուլ Համիդ II-ն է: Փաստորեն, մեր միսիոներական գործունեությունը պետք է ուղղված լինի հարյուր-հազարավոր այրիների և որբերի օգնության կազմակերպմանը: Ահա° պատկերը: Այստեղ մենք պատրաստվում ենք քրիստոնեություն քարոզել քաղաքակիրթ ձևերով, այնտեղ մահմեդականներն այրել ու քանդել են եկեղեցիներ, բռնի մահմեդականացրել` գյուղեր: Եկեղեցիներից շատերը վերածվել են մզկիթների, և սպանվել են քրիստոնյա քահանաներ: ՁԱՅՆ ՆԵՐԿԱՆԵՐԻՑ.- Արդյո±ք գերմանական հասարակությանը կարող ենք համոզել նման տեղեկություններով: Չէ± որ այժմ մեզ հարկավոր է հանրության օգնությունը: Մեզ անհրաժեշտ են գումարներ, որոնք մենք չունենք:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Մեր հայանպաստ շարժումը պետք է հենվի իրադարձությունների փաստացի ներկայացման վրա, և քանի որ ուսերիս է դրվել «Գերմանական առաքելություն արևելքում» կազմակերպությունը, իմ պարտականությունն է` ինքս մեկնեմ Թուրքիա և տեղում պարզեմ եղերական իրադարձությունների բնույթը: Իմ ճանապարհորդության համար պատրվակ կդառնան գորգի արդյունագործության խնդիրները, որոնք կնույնանան Թուրքիայում` նման կենտրոնների գործունեության հետ, որտեղ և կատարվել են հիմնական իրադարձությունները: Ինձ թվում է` այդ հարցում ինձ կօգնի Էքարտը: Պարոնա°յք, դուք ազատ եք, ես պետք է պատրաստվեմ մեկնելու:

(Բոլորը դուրս են գալիս) ԼԵՓՍԻՈՒՍ (միայնակ).- Արդյոք ճակատագրի ցուցում է, որ կազմակերպության հիմնադրման առաջին իսկ օրը Կ. Պոլսում սկսված հայերի կոտորածը փոխել տվեց մեր կազմակերպության պլանները: Մի±թե Աստված մեզ մղում է օգնության... Բայց, Տե°ր Աստված, չէ± որ Գերմանիայում համապատասխան նախադրյալներ չկան` օգնությունը կազմակերպելու համար: Հարկավոր են գումարներ: Շա¯տ գումարներ: Գերմանական ժողովուրդը պետք է իմանա ճշմարտությունը: Հանգանակությունների համար ճշմարիտ տեղեկություններ են հարկավոր:

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

(Գերմանական միսիոները կանգնած է դռան դիմաց: Լեփսիուսը և Բ. Դուռը) Բ. ԴՈՒՌ.- Մենք այնքան էլ շահագրգռված չենք ձեր այցով Թուրքիա: Որքան հասկանալի է, ձեր այցը պատահական չէ: Դո°ւք գուցե մտադիր եք ճնշում գործադրել Բ. Դռան վրա (այսինքն` իմ): ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Ձեր թույլտվությամբ, կարող եմ բացատրել: Դոկտոր Լեփսիուսը կամենում է գալ ոչ թե Բ. Դռան վրա ճնշում գործադրելու, այլ հայերին կողմնորոշելու նպատակով: Ես պատրաստ եմ մեկնել գավառներ, տեղի հայ առաջնորդների համար պարզաբանելու թուրքական կառավարության հանդեպ համր փոխհարաբերությունների անհրաժեշտությունը: Այցը կհանգստացնի տեղի հայերին:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Դուք համաձա±յն եք: Բ. ԴՈՒՌ.- Դուք զայրացնում եք ինձ` Բ. Դռանը: Բ. Դուռը միանգամայն դեմ է ձեր այցելությանը: Բացի այդ, ձեր այցը, առավել ևս, նպատակը, որի համար դուք ցանկանում եք այցելել հայերին, ուշացած կլինի, և ձեր ջանքերն արդյունք չեն տա: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Զանգվածային ապստամբությունները կանխելու համար աքսորում են ոչ թե «ընտանիքներ», որոնք «միանշանակ անմեղ» չեն, այլ` զանգվածներ: Իսկ զանգվածների աքսորումը նշանակում է զանգվածային կոտորածներ: Դա գիտի ամեն ոք, ով ծանոթ է Թուրքիայի ներքին պայմաններին, որոնց թելադրանքով տեղի են ունենում նման աքսորները... Բ. ԴՈՒՌ.- ...

(Լեփսիուսը միայնակ) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Գիտեի, որ պաշտոնապես թույլտվություն ստանալու, նրանց բոլորովին էլ վկաներ հարկավոր չեն: Մնում է արդյունաբերական տարբերակը:

չեմ

/ Լեփսիուսի վեցշաբաթյա ճանապարհորդության ընթացքում հիմնվում են ԳԱԱ- ի առաջին երկու որբանոցները` Ուռհայում և Թալասում/ Կեսարիայի մոտ/

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

(Բեմով անցնում են կանայք, երեխաներ, ծերունիներ: Նրանք կիսամերկ են, սոված ու տանջահար: Նրանց ուղեկցում են զինված թուրքեր: Նրանք ապստամբներ չեն, այլ անզեն ու անպաշտպան մարդիկ) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Փաստ է, որ ոչ մի տեղ հայերի կողմից ապստամբություն չի եղել: Գերմանական պահպանողական մամուլը կարծում է, թե ծառայություն է մատուցում, եթե հանդես է գալիս հայերի դեմ` պաշտպանելով սուլթանի կուսակցությունը: Ե°վ թուրքական մամուլը, և° գերմանականը աշխատում են ճշմարտությունը կոծկել: Նրանք շահարկում են «հայկական հեղափոխություն» հեքիաթը: Ահա° այդ հեքիաթը`

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

հազարավոր ցնցոտիավոր այրիներ ու որբեր, սոված ու տանջահար մարդիկ: Այստեղ մարդու իրավունքները չեն գործում: Ինչո±ւ Գերմանիան չցանկացավ Հայաստանը տեսնել` որպես հնարավոր առևտրային գործընկեր: Որևէ բնակավայրի բնակչության հատուկ տեղափոխումը ենթադրում է լավ կազմակերպված վարչության գոյությունը, որին այն պիտի կանգնեցներ բազմաթիվ հարցերի առջև: Տարակույս չկա, որ նախապես պետք է ձեռք առնված լինեին գաղթականներին փոխադրման, պարենավորման, բնակեցման և այդքան մեծ զանգվածներին սնելու համար միջոցներ: Հայ ժողովրդին դեպի Արաբիայի անապատների սահմանակից մարզերը տարագրելու ժամանակ, թուրքերը երբեք իրենց մտածողությունը չեն ծանրաբեռնել նման հարցերի մտածումով: Տարագրության վերջի կետը ոչ թե Բաղդադի երկաթգիծն էր ու նրան հարող Միջագետքի երկրները այլ Արաբիայի անապատները: Նրանք նույնիսկ անտարբեր են, որ ճանապարհին տարագիրները մեռնում էին սովից, հիվանդություններից, ասպատակություններից: - Ի±նչ կարող եմ անել: Երեխաները կտեղավորվեն որբանոցներում, իսկ մեծե±րը, նրանք չեն կարող մնալ առանց աշխատանքի: Որքա±ն հանգանակություն է հարկավոր իրադրությունը շտկելու համար: Երբ կառավարությունը թույլ չի տալիս, ամեն ինչ գաղտնի պետք է կատարվի: Տե¯ր Աստված (աղոթում է)...

/ Հերթով բեմեզրին են մոտենում ցնցոտիավորները / - Զինվորական հարձակումների ժամանակ գյուղերն ամբողջապես կողոպտված են և դատարկված: Դասալիքներին պատժելու պատրվակով ժանդարմներն այրել էին անհամար տներ և ունեցվածքները հափշտակել արքունիքի համար: Սրա նման ոչ մի բան չեն անում մահմեդականների նկատմամբ, որոնց մեջ ավելի շատ դասալիքներ կային: Թուրքերը ներում շնորհեցին և զենք բաժանեցին բոլոր ավազակներին, մի քանի տեղերում բանտերից ազատեցին նշանավոր ոճրագործների ու զինեցին նրանց: - Եփրատի մեջ երևում են դիակներ, որոնք տարվում են հոսանքի կողմից: Դրանք մեջտեղից երկու - երկու կամ բազուկներից 3 - 8 հոգով կապված են իրար: Թե ինչու դիակները թաղել չեն տալիս,

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ասում են, որ հրաման չեն ստացել և հետո պարզ չէ, թե նրանք ո ±ր կրոնին են պատկանում իսլա±մ են թե± քրիստոնյա, քանի որ նրանց սեռական օրգանները կտրված են: Շները պատառոտում էին ալիքների կողմից դուրս նետած դիակները՜ Թուրք մի փաշա ասել էր, թե գոհ եղեք գոնե անապատում գերեզման ունենալու համար, ձերոնցից շատերն այդ էլ չունեն: Ողջ մնացողը, ով ուզում է լինի, ստիպված է իսլամություն ընդունել՜ - Ազատված են տասհազարից մեկը: Արդեն ժամանակ առաջ բոլոր տղամարդկանց զորք են հավաքել՜ այդ կոտորածի մեջ արդեն տղամարդիկ շատ չեն եղել, երեխաներ և կանայք են եղել՜ - Երբ գիշեր եղավ, բաշ չավուշը բոլորիս մերկացնել տվեց, մեկ շապիկ ու վարտիք թողնելով, դարձյալ կապել տվեց և ախոռը խոթեց: Տասական տղա հերթով հանեցին և ձորի մեջ կացիններով մորթեցին՜ - Հրոսակները տեսքով գեղեցիկ բոլոր կանանց ու աղջիկներին առան իրենց ձիերի վրա ու տարան: Մայրս քայլում էր և որովհետև ուժասպառ էր եղել, ընկավ ճանապարհի եզրին՜ Ճանապարհին գտանք նաև շատերին ովքեր մեզնից առաջ էին քարավաններով դուրս բերվել՜ մի առավոտ տեսանք հիսունից - վաթսուն կառք, որոնց վրա նստած էին երեսուն թուրք կանայք: Նրանք պատերազմում զոհվածների այրիներն էին՜Այդ կանանցից մեկը նշան արեց մի հայ մարդու, որ սպանեն նրան: Ժանդարմը թրքուհուն հարցրեց, թե արդյոք նա անձամբ չի ուզում սպանել նրան: Նա պատասխանեց` ինչու չէ և գրպանից ատրճանակը հանելով սպանեց հային: Այդ թրքուհիներից յուրաքանչյուրն իր հետ ուներ հինգ - վեց հայ աղջիկ, տասը տարեկան և ավելի փոքր: Երբեք չէին ուզում տղաներ վերցնել, նրանց սպանում էին, ինչ տարիքի էլ լինեին՜

(Լեփսիուսը դուրս է գալիս` որբերի ու այրիների ձեռքից բռնած, որոնք մնացին զինվորների աչքից դուրս...)

ՏԵՍԱՐԱՆ ՉՈՐՐՈՐԴ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

(Միմյանց կողքի կանգնած են վեց դուռ, նրանք խորհրդանշում են վեց պետություններ, որոնք հաստատել են բարեփոխումների ծրագիրը և որոնք տեղյակ էին Թուրքիայի ծրագրին / բոլորը մի դեմք` դուռ (1895-1915 թթ.)) Ա. ԴՈՒՌ.- Պարոնա¯յք, Բ. Դռան ներկայացուցիչնե°ր, մենք այստեղ ենք, որ փաստենք մեր իրազեկությունը Կ. Պոլսում և շրջակա գյուղերում տեղի ունեցած դեպքերի վերաբերյալ: Գ. ԴՈՒՌ.- Չնայած, բոլորս էլ գիտենք, որ սպանվել են հազարավոր հայեր, ավերվել ու թալանվել են բնակավայրեր, եկեղեցիներ, մենք հնարավորին չափ կպահենք գաղտնիությունը, և իրականությանը իրազեկ չի դառնա հանրությունը: Բ. ԴՈՒՌ.- Պարոնա°յք, մենք կարող ենք փաստել, որ կատարվածը հայ հեղափոխականների «ծրագրված ապստամբություն» է և մեր միջոցառումներն այդ ընդվզումների կանխարգելումն են լոկ: Ռուսաստանի և Անգլիայի գործակալները օգտվում են ամեն մի պատեհ առիթից` գրգռելու համար հայ ազգաբնակչությանը, որպեսզի նա ապստամբվի կայսերական կառավարության դեմ: Ա ԴՈՒՌ.- Իհարկե, իհարկե, մենք կփորձենք հավատալ և հավատացնել հասարակությանը ձեր ասածների ճշմարտացիության մեջ: Իսկ ինչ վերաբերվում է եռյակ դաշինքի պետություններին, նրանց հետ առանձին ՜ Ե ԴՈՒՌ.- Հայերը քրիստոնյաներ են: 1878-ի Բեռլինի վեհաժողովի կնքված պայմանագրի 61-րդ հոդվածի համաձայն Բ. Դուռը պարտավոր էր բարեփոխումներ կատարել: Բ. ԴՈՒՌ.- Բ. Դուռը պարտավորվում է առանց ավելորդ հապաղման իրականացնել այն բարենորոգումները, որոնք տեղական անհրաժեշտություններն են պահանջում հայերի բնակեցված գավառներում, և նրանց ապահովությունը երաշխավորում չերքեզներից ու քրդերից: Այդ նպատակով ձեռք առնված միջոցների մասին պարբերաբար տեղեկություն կտրվի տերություններին, որոնք հսկում են բարեփոխումների գործադրումը: Կցանկանայի հիշեցնել, որ Մեծ Բրիտանիայի հետ կնքվել է պայմանագիր, որի համաձայն Անգլիան կգրավի Կիպրոսը և դրա դիմաց չի խառնվի Թուրքիայի ներքին գործերին ու կօգնի Օսմանյան կայսրության դիմադրությանը Ռուսաստանի դեմ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Զ ԴՈՒՌ.- Մենք հասկանում ենք, որ դաշնակիցներ ենք, և վայել չէ դաշնակից պետությանը միջամտել մյուս դաշնակցի «ներքին թշնամիների» գործերին: Ա. ԴՈՒՌ.- Պետք է լուծվի հայկական հարցը: Բ. ԴՈՒՌ.- Ես բարեկիրթ երկիր եմ: Գ. ԴՈՒՌ.-Թուրքիայի հետ մեր եղբայրակցությունը մեզ վրա պարտքեր է դնում, մենք պարտական ենք հողի այն զիջումներին,որ Թուրքիան արեց Բուլղարիային: Մենք թերևս, ապացուցելու շատ բան ունենք, միակ արիացիներն ենք: Եվ հետո, այս տարածաշրջանը մեզ խաղաղ է հարկավոր: Մեր վրա է թուրքական բանակի վերականգնման խնդիրը: Զ. ԴՈՒՌ.- Ձեր ասածն ինձ համար օրենք է: Ես ո±վ եմ, որ չկա տարեմ ձեր ցանկությունները: Դ. ԴՈՒՌ.- Պետք է կատարվեն պայմանագրով հաստատված բարենորոգումները և հայերին տրվեն իրենց վիլայեթները: Ա. ԴՈՒՌ.- Հայկական հարցին միջամտել` նշանակում է ողջ Եվրոպան ներքաշել արյան մեջ: Նշանակում է մեծ ընդհարումների տեղիք տալ: Դ. ԴՈՒՌ.- Ինձ բոլորովին դուր չի գալիս Ե. Դուռը:Եռյակ դաշինքի, մասնավորապես Ռուսաստանի գործակալները օգտվում են ամեն պատեհ առիթից` գրգռելու համար հայ ազգաբնակչությանը, որպեսզի նա ապստամբվի կայսերական կառավարության դեմ: Ա. ԴՈՒՌ.- Իմ կարծիքով Ե. Դուռը անձնական շահեր ունի հայերի հետ: Ե. ԴՈՒՌ.- Վատ է, մեր երկրի ֆինանսական վիճակը, վա°տ է: Առանց այն էլ հեռավոր արևելքում տեղի են ունենում իրադարձություններ, որոնց պատճառով Ե. Դուռը հեռու է մնում Թուրքիայում կատարվող դեպքերից: Եվ ասեմ, որ Ե. Դուռը բոլորովին չի ոգևորում Հայաստանն ինքնուրույն տեսնելը: Բ. ԴՈՒՌ.- Օսմանյան կայսրությունն անկախ պետություն է: Ա. ԴՈՒՌ.- Ի±նչ եք ասում: Այն, որ ծվատված եք տարբեր երկրների միջև, այդ ոչինչ: Ո±ւմ ձեռքում են Թուրքիայի երկաթուղին, հանքերը, տնտեսությունը, նավահանգիստներն ու ֆաբրիկաները: Քիչ էլ որ խոսենք, կպարզենք արտասահմանից ստացված փոխառությունների քանակը: Բա տոկոսնե±րը... Մեծանո¯ւմ են... ու մեծանո¯ւմ են...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Գ. ԴՈՒՌ.- Իհարկե, ձեր բախտը բերել է, որ ձեր շահերն ու մեր շահերը հանդիպեցին միմյանց: Եվ... և ձեր, այսինքն` մեր նպատակը դարձավ Օսմանյան կայսրության ամբողջականության պահպանումը: Դ. ԴՈՒՌ.- Ի±նչ է պատահել, մենք կպահպանենք և° մեր հավասարակշռությունը, և° ձեր հավասարակշռությունը: Մենք մեծ ախորժակով կխժռեինք ձեզ` թուրքերիդ ձևականորեն պատկանող հողերը, բայց... մենք կպահպանենք... կը... պահպանենք... Ա. ԴՈՒՌ.- Ցավալի է, բայց քաղաքակրթությունը Թուրքիայի համար չէ: Գ. ԴՈՒՌ.- Չեմ հասկանում, իրա°վ, եթե կարող եք բացատրեք, թե ինչպե±ս է հաջողվում ձեզ (Բ. Դուռ) օտար երկրներից այդքան վարկ վերցնել, երբ դուք հարկ եք վերցնում անգամ ձեր շներից ու կատուներից: Այդ խեղճ հայերին քամեցիք: Հափշտակում եք ձեր հպատակ ժողովուրդների վերջին շապիկը: Ծեծում, սպանում ու անարգում եք: Բ. ԴՈՒՌ.- Ակնարկել հարկավոր չէ: Մենք ձեր ծառան ենք: Անհոգ եղեք: Աչքաթող արված դեպք չկա: Միջոցներ ենք ձեռք առնում` իրեղեն ապացույցները կոծկելու համար: Անգամ աներևութացել են փոսերի մեջ ամփոփված հարյուրավոր ոսկորներ: Վկա են ձեր տեսուչներն ու սպաները: Ճիշտ է` խոշտանգելով, բայց շատ անգամ, ներեցե°ք, որոշ միջոցառումներից հետո, մի քանի հայերից կեղծ ցուցմունքներ են վերցվել, և իրողության մեջ ստացվել է այնպես, որ ոչինչ չի պատահել կամ թե հայերը պետք է ներում խնդրեն թուրքական գյուղեր կողոպտելու, կոտորելու համար: Անհոգ եղեք: Ոչինչ չի բացահայտվի: Թուրքական մամուլում կարող եք կարդալ, թե հայերը հավատարիմ են մնացել իրենց թուրքական հայրենիքին: Գ. ԴՈՒՌ.- Որքան էլ որ բացահայտվի, մենք չենք հայտնի և չենք միջամտի Թուրքիայի «ներքին գործերին»: Բ. ԴՈՒՌ.- Կյանքն արտաքուստ ընթանում է իր հունով: Հայերին, ինչպես և թուրքերին, կանչում են բանակ, տարիքավորներին` ռազմական ամրություններ և ճանապարհներ կառուցելու համար: Գաղտնի նախապատրաստությունն ընթանում է, և հայերը գլխի չեն ընկնի իրենց սպառնացող վտանգի մասին: Որոշված է կոտորածի ողջ նախագիծը: Հրահանգները տրված են:

(Երիտթուրքերի վերադարձը իշխանության ազգային փոքրամասնություններին բերեց լարվածության թուլացում և առերևույթ լիբերալություն: Կառավարությունը խոստացավ հայերին

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

քաղաքական և մշակութային լայն ինքնուրույնություն, բայց գաղտնի պատրաստություններն ընթանում էին) Ա. ԴՈՒՌ.- Եվրոպայի համար շատ կարևոր է ձեր ներքին խաղաղությունը: Այնպես որ ներքին որոշումները միայն ձեզ են վերաբերում, և մենք էլի կրկնում ենք, որ իրավունք չունենք խառնվելու ձեր «ներքին քաղաքականությանը»: Եվրոպան չափազանց մեծ դրամագլուխ է դրել ձեր տերության մեջ և մտադիր չէ այն կորցնել: Այնպես որ... Բ. ԴՈՒՌ - Այնպես որ՜ Թուրքական կառավարության կողմից ձեռք առնված միջոցառումները « երբեք հայերի դեմ ուղղված շարժում չեն ներկայացնում, նրանք երբեք մի այնպիսի արարք չեն կատարել, որը կարողանար հանրային անդորրությունն ու կարգը խանգարել »

ՏԵՍԱՐԱՆ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

(Մարդիկ, որ քայլում են դիմակներով) / կարելի է օգտագործել տեխնիկա և տեսարանն ընթանա էկրանային պատկերով, մամուլի հրապարակումներով / ԴԻՄԱԿ 1.- Մենք ամեն ինչ անում ենք հայ ժողովրդի «բարօրության» համար: - « Հայ ազգաբնակչությունը մեծագույն հանդարտությամբ զբաղվում էր իր գործերով և վայելում էր մեծագույն ապահովություն իշխանությունների պատասխանատվությամբ » ԴԻՄԱԿ 2.- Ամեն ինչ վկայում է, որ անկարող ենք կանխել հայ ժողովրդի զանգվածային տեղահանությունը: «- Միհրան Դավթյանը կոչվում է Դավուդ Զիա - Հակոբ Կիճյանը կոչվում է Օսման Սուրեա - Կարապետ Կիլիմճյանը կոչվում է Հադի Էֆենդի - Հովսեփ Դավթյանը կոչվում է Զիա Դյուկի օղլու՜.» ԴԻՄԱԿ 3.- Ոչ բոլոր դիվանագիտական փաստաթղթերն են մատչելի: Նրանք զտված են:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

« Մենք իբրև ճշմարիտ օսմանցիներ գոռում ենք մարդկության և քաղաքակիրթ Եվրոպայի երեսին, որ հայերի և հույների դեմ կիրառված հալածանքները շատ ավելի զարհուրելի ձևով են գործադրվել, քան ինչ որ երևում է մամուլում գրվածներից: ԴԻՄԱԿ 4.- Փաստաթղթերում նշված է, որ աքսորը ստրատեգիական նշանակություն է ունեցել: «Ամեն մի բուռն ճնշում, ժողովրդի որ տարրի դեմ էլ գործադրված լինի այն, աններելի է: Խաղաղ ազգաբնակչության դեմ ուղղված հալածանքները բարբարոսական են ու խղճի դեմ: Նման իրողությունների լուռ հանդիսատեսը դառնալը նշանակում է մեղսակցություն:» ԴԻՄԱԿ 6.- Բոլոր թերթերն ու գրագրությունները ենթարկվում են «սրբագրման». գրաքննությունը թույլ չի տա, որ ճշմարտությունը հասնի ժողովրդական զանգվածներին: « Գործադրվում են ամենազարհուրելի ոճիրները հույների, որոնք ապրում են օսմանյան կայսրության մեջ, և էլ ավելի հայերի դեմ: Մարդկային լեզուն ու գրիչը անկարող են ներկայացնելու իրողությունների նույնիսկ մեկ հարյուրերորդը:» ԴԻՄԱԿ 1.- Կազմակերպություններ կան, որ հայ հոգևոր մշակութային կյանքում ցանկանում են բողոքական կամ կաթոլիկ համայնքներ ձևավորել լուսավորչական համայնքների ներսում, նաև ազդեցություն ձեռք բերել: « Կեղծ հայրենասերները և կարճատես քաղաքագետները ճգնում են քողարկել Թուրքիայի ներկա կացությունը:» ԴԻՄԱԿ 2 (հանում է դիմակը).- ԳԱԱ-ի խնդիրն էր դարձել, ոչ թե ավետարանական քարոզը, այլ «ավետարանի պահանջների իրագործումը»: Ոչ ոք բարոյական իրավունք չունի լուսավորչական ծնողների որբացած երեխաներին օտարացնել իր եկեղեցուց:

ՏԵՍԱՐԱՆ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

(Գերմանիա, դոկտոր Լեփսուսի բնակարանը: Նա և իր աղջիկը կապում, փաթեթավորում են նոր տպագրված «Տեղեկագիր Թուրքիայում հայ ժողովրդի դրության» գրքի տպաքանակը, որ է 20 500)

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Աստված ամենուր է և ունի ճշմարտություն տեսնող, ամենատես աչքեր: Բարև աղջիկս: Այդ ինչո±վ ես զբաղված: Դու չպե±տք է պարապեիր: ՎԻՈԼԱ.- Հայրի°կ, ես գրքերը ուտելիքի և սպիտակեղենի զամբյուղներում տեղավորեցի: Պարզ է նրանց մտքով չի անցնի, որ զամբյուղում գրքեր են: Չեմ հասկանում, մի±թե նրանք չեն ցանկանում օգնել այդ մարդկանց, չէ± որ նրանք մարդ են: Երկար ժամանակ չեմ տեսնելու քեզ, հայրիկ: ԼԵՓՍԻՈՒՍ - Այդ այդպես է՜ես չեմ հասցնում՜ ՎԻՈԼԱ - Դու երևի մոռացել ես, թե ի±նչ էիր խնդրել: Նախ կատարում եմ քո խնդրանքը, հետո այնքան էլ բարդ չէ ինձ համար սովորելը: Մայրիկը սպասեց, որ միասին ճաշենք, բայց դու այդպես էլ չեկար: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Ապրե°ս, աղջի°կս: Պետք է հասկացնել, որ հայերը քաղաքակիրթ մշակույթ ստեղծող ժողովուրդ են, և դաշնակիցները, այդ ժողովրդին օգնելով` կարող են հասնել գերակայության: Թուրքերը պետություն չեն կարող ստեղծել: Եթե նրանք ինչ-որ բան ստեղծեն, ապա հայերի շնորհիվ: Հայերը այդ տարածքի կմախքն են: Ասում ես մայրիկը սպասե±ց՜իսկ ու±ր է նա: ՎԻՈԼԱ - Գնաց: Տիկին Մարգարետի հետ պետք է քննարկեին ժամանակակից կանանց դիրքը, այսօրվա հասարակական կյանքում: Լավ է չէ±: Տղամարդիկ պատերազմում են, իսկ կանայք քննարկում:

ԼԵՓՍԻՈՒՍ

- Մայրիկն ինձ բավական օգնեց հանգանակություններ հավաքելու գործում: Կանայք շատ էմոցիոնալ են: Նրանք անմիջապես արձագանքում են: ՎԻՈԼԱ - Մի±թե չէի կարող մի այլ ժամանակաշրջանում ծնվել՜ ԼԵՓՍԻՈՒՍ - Բողոքու±մ ես, բայց դու այնքան անհրաժեշտ ու կարևոր ես ինձ համար:

(Մտնում է Շթիրը` Գերմանահայկական ընկերության գործավարը) ՇԹ ԻՐ.- Դոկտո°ր Լեփսիուս, ձեր համագործակցության կոչին լայն արձագանք են տվել, մենք այժմ ունենք բարեկամներ` գիտության, արվեստի և մշակույթի բնագավառում, բազմաթիվ ակնառու գործիչներ պատրաստակամություն են հայտնել զորավիգ լինելու Ուռհայի որբանոցին կից ուսուցիչների պատրաստման ուսումնական կենտրոնի ստեղծմանը:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Շնորհակալ եմ, հարգելի° իմ բարեկամ, հարկավոր է, որ հայ մշակույթի վերաբերյալ, նաև գերմանական մշակույթի մասին փոխադարձ տեղեկություններ ունենան այս երկու ժողովուրդները: Արժեքավոր հայերեն գործերը հարկավոր է թարգմանել գերմաներեն և գերմաներեն գործերը` հայերեն: Ես գիտեի, որ երկու լեզվով հրատարակվող պարբերական մամուլը մեզ շատ կօգնի: Հարկավոր է Գերմանիայում հիմնադրել հայագիտական գրադարան, հայկական դպրոցներում դասավանդել գերմաներեն և` հակառակը, օգնել Գերմանիայում ուսանել հայ ուսանողներին: Հարյուրամյակներ շարունակ իսլամական մշակույթ չի եղել: Այդ բոլոր տարածքներում հայերը տնտեսական և մշակութային կյանքի կրողներն են: Բայց ահա իրավիճակն այնպիսին է, որ տպարանները մերժում են, պետք է շարունակել գաղտնի գործել: ՎԻՈԼԱ.- Հայրի°կ, ո±ւր պետք է տանեմ այս գրքերը: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Հրատարակիչները չեն համարձակվում տպագրել, հիմա էլ արգելվել է տարածումը: Գրքում իմ նյութերն են, շարունակ ստացվող տեղեկություններ, հարյուրավոր գրառումներ, փաստեր, որոնցով ցանկացել եմ լուսաբանել «մեղքի գործոնը», որով փաստվում է հայ ժողովրդի ճակատագրի հանդեպ թուրքերի գործած ոճիրը և գերմանական կառավարության անտարբերությունը: Հասարակական ճնշման ուժեղացում. ահա° ինչ է հարկավոր: Գիրքը հարկավոր է հասցնել Գերմանիայի ավետարանական քահանայություններին, ԳԱԱ-ի բարեկամներին և հասարակական ազդեցիկ շրջաններին: ՎԻՈԼԱ.- Հայրի°կ, ճի±շտ է, որ ոստիկանությունն ուզում է բռնագրավել գիրքը, բայց չէ± որ դու ճշմարտությունն ես գրել: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Դու այդ փաթեթները կգցես փոստարկղերի մեջ: Նայի°ր, նրանց վրա հասցեները գրված են: Նրանք չեն հասցնի, չե°ն հասցնի բռնագրավել: Դու ամեն ինչ գիտես, աղջի°կս, դու պե°տք է օգնես: Համարձա°կ եղիր: Մենք պետք է հասնենք այն բանին, որ դադարեն հայերի դեմ կիրառվող հալածանքները: Եթե արդյունքի չհասնենք, մեր աշխատանքը կդառնա դանայան աշխատանք: Մենք պետք է ձեռք մեկնենք մի ողջ ժողովրդի: Հին, քրիստոնյա ժողովուրդը, պե°տք է պահպանվի իր բնօրրանում: Որքան արագ գործենք, այնքան օգնությունն արագ կիրականանա, աղջի°կս: ՎԻՈԼԱ - Կգցեմ փոստարկղերի մեջ՜ դասերից հետո, անպայման՜ հայրիկ, կգա մի օր, որ դու քո ժամանակն ամբողջությամբ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

կտրամադրես մեզ, ինձ՜ դու կողքիս ես, բայց ինձ թվում է, դու արդեն գնացել ես՜Մենք գրեթե միմյանց չենք տեսնում: / հայրը գրկում է աղջկան / Լեփսիու ս -Երբ տեսնում եմ այդ մարդկանց թշվառությունը, նրանց կորուստները՜ դու այնքան մոտ ես լինում ինձ՜ դու աստծո պարգև ես՜ Ի±նչ կանեիր դու, եթե իմանայիր, որ հիվանդ մեկը քո կարիքն ունի և եթե չօգնես կմահանա՜ ՎԻՈԼԱ - Կօգնեի՜ ԼԵՓՍԻՈՒՍ - Պարզ է, դու հասկանում ես այնպես, ինչպես ես: Կգա այդ օրը՜ և ես չեմ լինի՜ ՎԻՈԼԱ - Այդ ի±նչ ես ասում՜ ԼԵՓՍԻՈՒՍ - ՜ Վստահ եմ, որ դու կփոխարինես ինձ և ավարտին կհասցնես այն գործը, որին նվիրել եմ ողջ կյանքս՜ քեզանից խլելով քեզ հասանելիք ժամանակը՜ Հիմա արա ինչ խնդրել էի՜ Աշխարհը մի թանկ բան է փնտրում ու չի գտնում ՜ բարությունը՜ / աղջիկը դուրս է գալիս /

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՏԵՍԱՐԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

(1914 թ. հոկտեմբերի 15-ի նիստի սղագրություն) Թ ԱԼԵԱԹ ԲԵՅ.- Մի խոսքով վախենում եմ, որ Գերմանիան պատերազմում հաղթանակ տանելուց հետո կապվի ամենից ավելի ամուր և ընդունակ` հույն ու հայ տարրերի հետ: ԶԻԱ ԳՅՈՔ-ԱԼՓ. - Հույները կասկածելի են: Վաղ թե ուշ ստիպված կլինենք պայքար մղել նրանց դեմ: Իսկ հայերի կոտորածը կվախեցնի նրանց: Հունաստանը չի համարձակվի նոր պատերազմ սկսել` վախենալով Թուրքիայում ապրող հույների համար: ՋԱՎԻԴ.- Գուցե դուք իրավացի եք, բայց ինչ կլինի, եթե այս պատերազմում պարտվենք: Ես լավ եմ ճանաչում հայերին: Բավարարելով նրանց հինգ պահանջներից միայն մեկը` կարող ենք մեր կողմը գրավել նրանց: Պետության ապահովության համար կարելի է վերաբնակեցնել նրանց, բայց պետք չէ սպանել. չէ± որ այդ ձևով կկոր չեն նաև նրանք, որոնց հնարավոր է ստիպել իսլամություն ընդունել և հետո օգուտ քաղել նրանցից: ՆԱԶԻՄ.- Զարմանում եմ, որ ոմանք պաշտպանում են նրանց: Չէ± որ նրանք խանգարում են մեզ կովկասյան ռազմաճակատում` անհնարին դարձնելով մեր մուտքը Ռուսաստան: Այնտեղի հայերը կամավոր են մտնում բանակ, իսկ մեզ մոտ դասալիք են: Անհրաժեշտ է հիմնովին լուծել հայկական հարցը` բոլոր հայերին իսպառ բնաջնջելով: Կարծում եմ, որ արտահայտում եմ այստեղ եղողների ընդհանուր համոզմունքը` հաստատելով, որ միանգամից կլուծենք այս խնդիրը, հենց որ որոշումն ընդունվեց: Թ ԱԼԵԱԹ ԲԵՅ (ներքին գործերի նախարար).- Իմ անձնական պատասխանատվությամբ հայերի դեմ կգործադրեմ այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է, քանի որ թեև առայժմ ցույց են տալիս, թե մեր կողմն են, բայց վաղը կարող են փոխել իրենց վերաբերմունքը:

(Քարտուղարը սղագրում է ամբողջ ընթացքում) Թ ԱԼԵԱԹ . - Ձայների մեծամասնությամբ ընդունվեց հետևյալ բովանդակությամբ որոշում` հայերի վերաբնակեցում կատարել` միաժամանակ ոչնչացնելով նրանց անապատում:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

(Գերմանական հյուպատոսը Կ. Պոլսում: Դոկտոր Լեփսիուսի հանդիպումը) ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- ԱԳՆ-ն արդեն բավականաչափ տեղյակ է հայ ժողովրդի բնաջնջման քաղաքականությանը, որ իրագործվում է Թուրքիայում: Ցավն այն է, որ Թուրքիայի վրա ճնշում գործադրելու պահանջն արձագանք չգտավ: Մեր ուժը միայն հասարակական ճշմարիտ կարծիքն է մեր մամուլի միջոցով: ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ.- Թուրքերը մեզ կարևոր ծառայություններ են մատուցում` պաշտպանելով հարավ-արևելյան դիրքային թևը: Հասկանալի է, որ չենք կարող խզել մեր դաշինքը: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Ձեր պատճառաբանությունները, գուցեև անկեղծ են, բայց մի±թե Գերմանիան այդպես անկարող է ազդել: Կեղծ, ստահոդ տեղեկությունների փոխարեն, որ տպում է Գերմանիայի պաշտոնական մամուլը, գուցե փորձենք ճշմարտությունը տպել: Բացի այդ, Թուրքիայում են գերմանական սպաները, գերմանական հրանոթները, նաև դրամը: Թուրքիան ոչինչ է առանց Գերմանիայի: ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ.- Իրականում ինձ բոլորովին չի հետաքրքրում հայ ժողովրդի ո°չ տեղահանումը, ո°չ ճակատագիրը: Եվ այդ տեղահանումներն ինձ անհանգստացնում են միայն այնքանով, որ ժամանակին որևէ ձևով Գերմանիան չհամարվի մեղսակից: Այդ առումով ես զգուշացում եմ արել մեծ վեզիրին, որ տեղահանվողներին պաշտպանեն թալանից և հարձակումներից, իսկ եթե դա կապված է ապստամբության հետ, ես նրանց հետ համամիտ եմ: Կգա մի օր, որ գուցե Թուրքիան ինքը Գերմանիային համարի մեղսակից: Այդ առումով ճշմարիտ է, որ իրական դեպքերի պատկերը հայտնի լինի Գերմանիային` թեկուզև գաղտնի: ԼԵՓՍԻՈՒՍ.- Դեսպանները ոչ միայն արտաքին քաղաքականության իրագործողներն են, այլև անմիջական ներդրողներն այդ քաղաքականության իրագործման մեջ, և ես վստահ եմ` հայ ժողովրդի բախտը չի բերել. դուք ատում եք այդ ժողովրդին: ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ .- Բոլոր երկրների ներկայացուցիչների վճռով կարելի է ազդել Բ. Դռան վրա և դադարեցնել ոճրագործությունները: ՎԱԳԵՆՀԱՅՄ.- Ես կօգնեմ սիոնիստներին, բայց հայերին` ո°չ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ .- Մի±թե դուք կարող եք այսչափ անտարբեր լինել երկինք հասնող, աղաղակող հանցագործության նկատմամբ: ՎԱՆԳԵՆՀԱՅՄ.- Որքան էլ դուք պնդեք, Գերմանիան պատասխանատու չէ. այդ հայերը ապստամբներ են: Բացի այդ, մենք իրավունք չունենք խառնվելու Թուրքիայի ներքին գործերին: ՄՈՐԳԵՆԹ ԱՈՒ .- Ձեր հոգին զուրկ է խղճմտանքից, անգամ ես զզվանք եմ տածում ձեր նկատմամբ:

(Վանգենհայմը փորձում է հեռանալ, բայց սկսվում է շնչահեղձություն և, Գերմանիայի դեսպանը անշնչացած ընկնում է հատակին)

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

²ð²ð ºððàð¸

ՏԵՍԱՐԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

(Հայկական ճամբար, որտեղ հավաքվել են եղեռնից մազապուրծ կանայք և երեխաներ: Կանայք ասեղնագործում են: Կյունցլերը բաժանում է դրամ, դեղեր և հագուստ) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Մեր տունը կարծես աղավնատուն լինի. մերկերը գալիս են, հագնված հեռանում: Անհնար է,և այս մարդկանց հարկավոր է գաղտնի օգնել, նրանք շատ են, իսկ երիտթուրքերի ծրագրում անգամ մնացորդի բնաջնջումն է: Նրանք դավաճան են համարում նրանց, ովքեր կհամարձակվեն օգնել մնացորդի ապրելուն: Նրանք չեն արգելում քրդերին տրվող օգնությունը, որոնք նույնպես սովամահ են լինում, մինչդեռ հայերին օգնելն արգելված է: Այդ պատրվակով ես կարող եմ ազատ գործել և պատսպարվել խոչընդոտներից: ԷՔԱՐՏ.- Ես կարողացել եմ բազմաթիվ հայ կանանց արաբի կամ քրդի հագուստով ուղարկել Հալեպ, որտեղ նրանք անվտանգության մեջ են: Այդպիսով նրանք կփրկվեն մահմեդական ստրկությունից:

ՈՐԲ ԵՐԵԽԱ .- Հա¯ց...

ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Առժամանակ անհնար է մտածել դաստիարակության մասին: Մենք կարիք ունենք փողի, շա¯տ փողի... մտավորական ժողովրդի այս դժբախտ մնացորդների վիճակի բարելավման համար: Ծանր աշխատանք է պահանջվում, որ բոլոր վայրենացած երեխաներին կրկին դպրոցին և կանոնավոր կյանքին վարժեցնենք: Նրանք թուրքերից սովորել են անգործություն: Մուսուլմանների տներում անցկացրած երեք-չորս տարին թողել են իրենց ազդեցությունն ընկալուն հայ երեխաների վրա: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Ո±ւմ զարմանք չի պատճառել հայերի ինքնապահպանման անհաղթելի բնազդը, որը նրանց ոչ միայն որպես անհատների, այլ որպես ժողովրդի է հզորացնում: Ո±ւմ ծանոթ չէ այն հսկայական ուժը, որ հայ ժողովուրդն իրեն հատկացված դիրքում` որպես մեր ռասայի, մեր մշակույթի, մեր կրոնի պիոներ, Ասիային դեմհանդիման պահպանել է, և որը վերջին տարիների անլուր իրադարձությունների ընթացքում ևս իր ազդեցությունն ի հայտ է բերել: Այն այժմ նրանց միայնության մեջ նույնպես կպաշտպաներ մահմեդականներին բաժին դառնալուց:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՏՂԱ.- Ի¯նչ հրաշալի է այստեղ, կարծես երազում լինեմ: Դուք ինձ լվանում ու ջուր եք տալիս: ՈՒՐԻՇ ԵՐԵԽԱ .- Ճի±շտ է, որ ես հայ եմ, նրանք ինձ ասում էին, որ ես մահմեդական եմ, հետո ասում էին, որ կսպանեն, եթե խոստովանենք մեր ազգությունը: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Հանգի°ստ եղեք, ձեզ այստեղ ոչինչ չի սպառնում: Դուք այլևս այլ կերպ կապրեք: Կսովորեք և կվերականգնեք ձեր մայրենի լեզուն: Դոկտոր Լեփսիուսը հոգացել է, որ վերաբացվի դպրոցը:

(Բեմում հնչում է հայ ժողովրդական երգ, օրիորդ Յեպեն մոտենում է նոր բերված ցնցոտիապատ 12-13 տարեկան երեխաներին, որոնք հայերեն բառ չգիտեն) ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Բառերը մոռացվել են, բայց հին մեղեդու ծանոթ հնչյունները հնչում են ձեր հոգում, նրանք կարթնացնեն ձեր քնած բնազդները: Երգի°ր, սիրելի°ս:

(Երեխաները փորձում են երգել) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Եթե անգամ մոռացվում է բառը, մայրական երգը, որ մտել է կաթի ու օրորի հետ, երբեք չի° մոռացվում: Երաժշտությունն էություն է:

(Երեխաները, որ իրենց մահմեդական համարելով մոռացել էին հայ բառը, երգում են հայերեն) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Հայ երգի հնչյունը նրանց արյան մեջ է: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ (դիմելով տղային).- Այժմ դու գիտես, որ հա°յ ես: Եվ դուք` նո°ւյնպես:

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

(Որբանոց, բոլոր կողմերում կանայք և երեխաներ`սոված ու քրքրված շորերով)

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Որքան էլ մեծ լինի մեր նվիրումը, չենք կարող փրկել հարյուր-հազարավորներին: Ուռհան և շրջակայքը ամեն օր ծածկվում են աքսորյալների դիերով: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Եթե քաղաքի փողոցներից նրանց հավաքում և թաղում են, ապա միևնույն է, այնքան թերի է կատարվում, որ վայրի գազանները դարձյալ կարողանում են դիակները հանել և հոշոտել: ՀԻՎԱՆԴ.- Ջո¯ւր... (տնքոցներ) ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Քո°ւյր, ջո°ւր հասցրու: Փա°ռք Աստծո, որ դեռ ջուր էլ ունենք: Թերևս ես պետք է մեկնեմ Եվրոպա և փորձեմ այնտեղից օգնություն ուղարկել: Մեր գումարները վերջացել են: Պետք է գնալ դոկտոր Լեփսիուսի մոտ: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Մեր կարողությունը բավարար չէ, որ դուք հեռանաք երկրից: Միգուցե առժամանակ հրաժարվեք այդ մտքից: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Դիմանալն անհնար է: Յե°պե, սիրելի°ս, չափազանց հոգնած եք, գուցե գնաք հանգստանալո±ւ: Ես աքսորյալներից երիտասարդ աղջիկներ եմ առանձնացրել և ընդգրկել հիվանդանոցի խնամող անձնակազմում: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Դուք կարողացել եք նրանց հետ պահել աքսորից, ինչպես նաև, մեր բազմապատկված աշխատանքն արագ հաղթահարելու օգնություն տրամադրել: ԱՔՍՈՐՅԱԼ .- Հարյուր-հազարավոր աքսորյալներ են քայլում դեպի Միջագետքի անապատը տանող ճանապարհին... Նրանք միայն կանայք ու երեխաներ են, անուժ ու հիվանդ ծերեր...

(Ներս են մտնում թուրք զինվորներ) ԶԻՆՎՈՐՆԵՐ.- Վե°ր կացեք, դո°ւրս, արագացրե°ք, ճանապարհը շարունակելու ժամանակն է, արա°գ... ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Նրանք ուտելու ոչինչ չեն ստացել, նրանք քայլել չեն կարող, իրենց հագուստներն էլ երկար ժամանակ չեն լվացվել: ԶԻՆՎՈՐ.- Վե°ր, արա°գ (հարվածելով աքսորյալին): ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Գոնե թողեք` մեկ օր հանգստանան, մե°կ օր` հետո կշարունակեն: Ես կփորձեմ տեղեկացնել իշխանությանը:

(Զինվորները տեղի են տալիս, դուրս են գալիս: Բաժանվում է հաց և տաք սնունդ, կանայք լվանում են շորերը, որբանոցում աշխատող կոշկակարները կարկատում են այն կոշիկները, որ առավել քրքրված

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

են: Օրիորդ Յեպեին օգնում են որբանոցի աշխատակիցներ Հովհաննեսը և Պետրոսը) ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Ես կարողացա համոզել իշխանության ներկայացուցչին տարագիրներին անարգել օգնություն տրամադրել, թույլ տալ գոնե մեկ օր հանգստանալ: Նրանք այլևս կենդանի մարդիկ չեն, նրանք ստվերներ են: Ստվերների աշխարհն իր վրեժն է լուծել և դուրս թքել իր բոլոր բնակիչներին: Այստեղ, որ նախկինում որբերի ուրախ բնակատեղի էր, շուրջ երկու հազար կանայք և երեխաներ են կուտակվել` արնակարմիր աչքերով և դատարկ հայացքներով, խոռոչված այտերով, վիրավոր ոտքերով... ՀԻՎԱՆԴՆԵՐ (տարբեր կողմերից).- Ջո¯ւր... հա¯ց... քո¯ւյր...

(Ներս է մտնում ֆիդայու հագուստով մի երիտասարդ) ՄԿՐՏԻՉ.- Արժանավոր մահը աքսորից և կառափումից լավ է: Մենք Հալեպից զենք ենք բերել: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Ձեր նպատակասլաց գնդակից վախեցած` անգամ որևէ մոլլա չի բարձրանում իր մինարեթի ծայրը` ընդունված կարգով աղոթք անելու: Նրանք վախենում են: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Նրանք պաշարել են գորգագործական ֆաբրիկայի շենքը: Հայերի դեմ հրահրել են քրդերին (փաթաթում է երիտասարդի ձեռքը): ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Այստեղ ցանկանում են թուրքեր տեղավորել: Մարտերի ընթացքում ավելացել են թուրք վիրավորները: Ես կարգադրություն եմ ստացել հիվանդներից ազատել և տրամադրել բանակին: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Այլևս ի±նչ պիտի անենք: Նրանք խնամքի կարիք ունեն, այս խեղճ տարագիրներին մեր ձեռքով չենք տալու ոճրագործներին: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Հայերը դեռ երկար կարող են անառիկ պահել իրենց բերդը: ՕՐԻՈՐԴ Կ. ՅԵՊԵ .- Ես հույս ունեմ հայկական թաղամասի այդ անառիկ բարձունքի վրա թուրքին հայերի կողմից հաղթված տեսնել:

(Լսվում են կրակոցներ) ՊԵՏՐՈՍ.- Մեր տեսադաշտը բավական մեծ է, մենք գրավել ենք թաղամասի կարևոր նշանակության շենքերը:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ.- Նրանք 6000 զինվոր և հրետանի են բերել, որ ճնշեն ապստամբությունը: Ուռհա է եկել նաև Հալեպի զինվորական պարետ Ֆահրի փաշան: ՊԵՏՐՈՍ.- Միևնույն է, արժանավոր մահը աքսորից լա°վ է: Չեմ վախենում: Ես իմ տունն եմ պաշտպանում: ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ.- Եթե միայն կարողանայինք պայքարը մղել միացյալ դաշտով, թե չէ, այսպես մեզ մեկ-մեկ կկոտորեն: ՊԵՏՐՈՍ.- Դու ճի°շտ ես, սասունցիներն առանձին են, զեյթունցիները` առանձին, այդ բարբարոսներին էլ դա է հարկավոր, որ առանձին օջախներով խեղդեն, թույլ չտան միավորվենք: ՄԿՐՏԻՉ.- Ուշ է արդեն, մենք կորցրել ենք պատեհ ժամանակը, հիմա միայն մնում է հատ-հատ, օջախ-օջախ պաշտպանենք յուրաքանչյուրս մեր տունը: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Ֆաբրիկայի շենքը ստրատեգիական մեծ նշանակություն ունի երկու կողմերի համար: Ֆաբրիկայի տանիքից հնարավոր է տեսնել ողջ մուսուլմանական թաղամասը: Ցավալի է: Շենքում մոտ 1000 հայ կա: Եթե մուսուլմանները գրավեն, մենք կկորցնենք օգնելու հնարավորությունը: Բ. ԷՔԱՐՏ .- Քեզ հետ համաձայնելը դժվար է: Իմ կարծիքով թուրքերին կհաջողվի ճնշել ապստամբությունը. չէ± որ, եթե չհաջողվի, ֆաբրիկան կռմբահարվի և կթալանվի: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Մի±թե դուք համաձայն եք թուրքերի հայաջինջ քաղաքականության հետ: Հապա ի±նչ եք անում այստեղ: ԷՔԱՐՏ.- Հարգելի° իմ Կյունցլեր, մենք Թուրքիայի դաշնակից պետություն ենք և երբեք պարտավոր չենք դեմ գնալ Թուրքիայի քաղաքականությանը: ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Ամենևի°ն: Ես եկել եմ իմ օգնությունը տալու տառապող հային, ոչ թե նրանց հրի մատնելու: Դուք, իմ կարծիքով, այստեղ անելիք չունեք, կամ պիտի փոխեք ձեր վերաբերմունքը: ԷՔԱՐՏ.- Ես թուրքերին կխնդրեմ հայերից առաջ գրավեն ֆաբրիկան: Այդ ապստամբները պետք է պատժվեն (դուրս է գալիս):

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Թուրքերը ձերբակալեցին դեղագործին: Անգամ նրա օգնական Հովսեփին: Գեթ կարողանայի փրկել հիվանդապահուհիներին: Նրանց էլ տարան ու բռնի միացրին աքսորյալների շարասյանը: ՔՈՒՅՐ.- Պարոն Կյունցլեր, դուք նամակ ունեք:

ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ.- Տվե°ք:

ՔՈՒՅՐ.- (Մեկնում է նամակն ու դուրս գալիս): ԿՅՈՒՆՑԼԵՐ (կարդալուց հետո).- Փակվում է: Նրանք արգելում են` ասելով իբրև ես` բժշկական գործունեություն վարելու իրավունք չունեմ: Ինչ-որ մի թուրք տեսչի կարգադրություն: Պիտի փակվեն ԳԱԱ-ի բժշկական բոլոր հաստատությունները: Միևնույն է, չեմ հանձնվի:

ՏԵՍԱՐԱՆ ՉՈՐՐՈՐԴ

(Գորգի ֆաբրիկայի շենք` հայկական և թուրքական թաղամասերի սահմանագիծ) ՏԻԳՐԱՆ.- Մի±թե չպիտի հաջողվի: Տարիներ շարունակ պատրաստվել ենք: Ի¯նչ լռություն է շուրջը: Լռեցին: Հը±... Ինչո±ւ լռեցին: Ի±նչ են պատրաստում: Ես այլևս ստրուկ չեմ կարող լինել: ԳԵՎՈՐԳ.- Լռեցին: Ճի°շտ է, լռեցի°ն: Դու, Հարությո°ւն, դու այդտեղ ուշադի°ր եղիր: Այս լռությունը այն անրջային լռությունը չէ°, սրանք` այս ոճրագործները, մի հանցագործ ծրագիր ունեն կամ թե որոճում են, դրա համար այդպես լռում են: Ամեն կողմին ուշադի°ր եղիր: Տիգրա°ն, ի±նչ ես կարծում, կարո±ղ ենք դիմագրավել: ՏԻԳՐԱՆ.- ... Կուժն առած ջրի էր իջնում... (երգում է) - Մեծ աղբյուր ջուրի կերթաս, Սիրտս հետդ կառնես, կերթաս, Գյուղին մեջը քեզ սիրեցի, Պաղ մի կենար, անո°ւշ աղջիկ: Հանկարծ շիկնում էր ու փախչում եղնիկի նման, թե հասնում էի հետևից, ձեռքը բռնում, ալ խնձոր էր ու... սրտիկը կրա¯կ... սերս կրա¯կ... համբույրը... ի±նչ մա¯մ, ի±նչ մեծ մա¯մ... թող հա° կանչեն, զո¯ւր... ԳԵՎՈՐԳ.- Թո°ղ, թո°ղ անուրջները: Այս լռությունը ոխակալ է: Սիրտդ վրեժի տուր, որ թուրքի արյունը ջրի պես վազի: Ազգս տարագիր են արել, գեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին` անպատվել: Ցամաք ու սովյալ` ճանապարհներին: Հավատարիմ հպատա¯կ: Չե°ք տեսնի:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Բազուկս վկա°: Չե°ք տեսնի: Իմ լեռների ազատ թռչունն եմ ես: Իմ հոգին ու շունչը այս լռության հետ համաչափ դեպ անսահման ազատություն կթևաբախեն: Դո°ւ, թո°ւրք, դու ո±վ եղար, որ ինձ հպատակեցնես: ՏԻԳՐԱՆ.- Ինչո±ւ չմիավորվեցինք: Ինչո±ւ անջատ-անջատ: Գյուղերում կանայք էին մնացել: Հատ ու կենտ տղամարդ է, որ զենք է վերցրել: Հարկավոր էր մերժել զորահավաքը: Հիմնովի°ն: Ոչ ոք չպետք է ենթարկվեր: ԳԵՎՈՐԳ.- Հավա°տ, հավատով մարդ սարեր շուռ կտա: Փոխարեն ասելու ժողովրդին` պայքարի ե°լ, պաշտպանվի°ր, որ եկեղեցիդ թշնամին չպղծի, նրանք երիտթուրքերի հետ համերաշխություն ու հավատարիմ հպատակ լինելու ստրկամիտ գաղափար քարոզեցին: Պատերազմի առաջին օրից հայ մամուլը, հայ ժողովրդին կոչերով հրավիրում էր պաշտպանել օսմանյան հայրենիքի միասնությունը: ՏԻԳՐԱՆ.- Սը¯ս... կամա°ց, մենք չենք հանձնվի, մենք մեր զենքով կապացուցենք, որ ստրկամիտ չենք և չենք հավատում երիտթուրքերի խոստումներին: ԳԵՎՈՐԳ.- Խաթունիս հույսը ես եմ: Թե զենքս վայր դնեմ, նրանք էլ կբռնեն տարագրության ճանապարհը: Իմ հույսը, իմ ապավենը այս զենքն է: Երդվել եմ. իմ ամենաբաղձալի երազանքը հայրենիքի համար մեռնելն է: Բարո°վ արժանանամ հրեղեն գնդակի համբույրին: Թեկուզ իմ մահով իմ հայրենին ազատագրված տեսնեմ: ՏԻԳՐԱՆ.- Թուրքը թուրք է` սուլթանական, թե հեղափոխական: Նրանցից արդարություն չի° կարելի սպասել: Խի°ղճ: Ի±նչ է խիղճը, ո±րն է խիղճը. այդ բառը, այդ զգացողությունը թուրքից չի կարելի սպասել: Ինչո±ւ մոռացվեցին համիդյան կոտորածները, քրդերի անվերջ հարձակումներն ու ասպատակումները: Ինչքա¯ն միամիտ է հայը, որ թույլ տվեց հավատ արթնանա իր ներսում: Ո±ւր է խելքը, ինչի± համար է խելքը, որ Աստված տվել է հային և ոչ` թուրքին: Չէ± որ այդ թուրքն է, որ նախանձում է հային նրա ունեցած ընդունակությունների համար` ճարտարության ու աշխատասիրության, հաջողության` և° առևտրում, և° երկրագործության, և° արհեստներում, և° մտավոր-կրթական աշխարհում: Հապա ինչո±ւ, ինչո±ւ մթագնեց մեր մտավորականի ուղեղը, ու նա հավատաց... ու հնազանդություն խոստացավ... ու հնազանդություն խոստացավ... քիչ էր, որ թուրքը խլել էր հայի ձեռքից զենքն ու պաշտպանող տղամարդուն: Ոգին էլ էր հարկավոր կոտրել, սպանել... ու ողորմելի, ստորաքարշ դարձնել...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԳԵՎՈՐԳ.- Հավատարմության խոստո±ւմ: Ո±ւմ... ո±ւմ` երիտթուրքերի±ն: Աշխատե±նք, որ չքանդվի նրանց պետությո±ւնը... իմ ուժը ներդնեմ, որ ամրանա երիտթուրքական կառավարությո±ւնը: Չլինելու բա°ն է: Խենթացե±լ են: Չէ°... չլինելո¯ւ բան է: Իմ զենքը կտեսնեն միայն: Խենթացե±լ են: ՏԻԳՐԱՆ.- Դու ճի°շտ ես: Մտածե±լ են: Գուցե չե±ն մտածել: Հանցագործի հետ պայման կնքել, հավասար է ներումի°, չտեսնելո°ւ. այսինքն` նա իրավունք է ստանում նոր ոճրագործության: Ու այդպես էլ եղավ, ահա° քեզ արդյունքը: Բոլոր եկեղեցիներում աղոթք էին անում օսմանյան զենքի հաղթանակի համար՜ ԳԵՎՈՐԳ.- Ի°մ օջախ, ի°մ հայրենիք, պատրաստ եմ անձս զոհել` գերագույն նպատակիդ համար: Ահա° ես ինչ եմ զգում, ինչ եմ ասում ու ապրում: Ոճրագործը ներում չունի, ոճրագործն իմ զենքով կստանա իր պատիժը: ՏՂԱ.- Տիգրա¯ն, Տիգրա¯ն... նրանք դարանակալ են, ավելի մոտ, քան կարծում ենք... ՏԻԳՐԱՆ.- Այս կետն ամենաբարձրն է...

(Լսվում են կրակոցներ)

ՏԵՍԱՐԱՆ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

(Նահատակների հոգիներ: Միմյանց կապված թուրքեր` բոբիկ, վախեցած: Ուրվականները խփում են, տանջում, ծաղրում) ՀՈԳԻ.- Դե°, պարի°ր, պարի°ր, հը¯... շա¯տ դժվար է, սովա±ծ ես, թե± հոգնած, չէ°, երևի ծարա¯վ... ՀՈԳԻ.- Ի±նչ է, վախենո±ւմ ես... ՀՈԳԻ.- Հը±... հիմա ի±նչ անենք, ո±ւր տեղավորվենք: Ամեն հոգի մի մարմին ունի, որ Տերն է տվել: Որտե±ղ են մեր մարմինները... ՁԱՅՆ.- ... Իմ մարմի¯նը... ՁԱՅՆ.- ... Իմ մարմի¯նը... ՀՈԳԻ.- Գուցե քո մարմնո±ւմ ինձ տեղ տաս:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ՄՅՈՒՍ ՀՈԳԻ.- Ի¯նչ... ինչ եմ ասել` թուրքի մարմնում` հայի հոգի: Ես կպղծվեմ: Կպղծվե¯մ... չհամարձակվե°ս անգամ ասել այդ: Իմ մարմինն եմ ուզում: Թուրքի մարմինը պիղծ է: ՀՈԳԻ.- Ասում ես, որ ոչինչ տեղի չի ունեցել, որ հայերը ստում են, որ խաղաղություն էիք հաստատում... ՄՅՈՒՍ ՀՈԳԻ.- Քանի± հայի արյուն խմեցիր ու ապրեցիր, ու ապրեցիր, ապրեցի±ր... ինչպե±ս... ինչպե¯ս... ՀՈԳԻ.- Անապատ... ձգված, կանաչ ծաղկուն երկրից մինչ անապատի խորքերը ձգված հիշողություն: Հարյուրների, հազարների, հազար-հազարների հիշողություն` կյանքով լի, սիրով լի, ապագայի հույսով լի... Անապատ ձգված երազանք... իսկ հետո... ի±նչ եղավ... ո±ւր մնաց... ավազի խորքո±ւմ... արևի տա±կ... բորենու երախո±ւմ... այդքա¯ն տենչ, այդքա¯ն երազանք... ՀՈԳԻ.- Սա մեր ժամանակն է, մենք Աստծո հետ ենք: Սա մե°ր իշխանության ժամանակն է: ՀՈԳԻ.- Ո±ւր էր` բորենի լինեի ու կրծեի քո արնախում կոկորդը, որ չխղճաց հայ մանուկներին... վախենո±ւմ ես, կեղծո±ւմ ես, ինչի± վրա ես հույս դնում` խաբեությա±ն... հոգիներն ամենուր են, մի ամբողջ տարածք դատարկվել ու դարձել է թուրքերի երկիր... երկի±ր... երկիրը մե°րն էր... որ հոգիներ ենք... սո¯ւրբ... սո¯ւրբ... անմե¯ղ... ՀՈԳԻ.- Ինչ հանգիստ եք ապրում մե°ր հողում, մե°ր տանը, չե±ք վախենում... վախենո¯ւմ եք... ձերը չէ°, վախենում եք կորցնել այն ինչ ձերը չէ°, ձերը չէ°... ՀՈԳԻ.- Լսի¯ր... լսի¯ր... մոտ է օրը, հողը նրանն է, ում Աստված է տվել. որքան էլ կառչես ատամներով, քո գայլային ճանկերով, միևնույն է այս հողը հայինն է, ի սկզբանե... ի սկզբանե, այս հողը սրբազան է...

ՏԵՍԱՐԱՆ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

(Մտնում են դիմակներով մարդիկ) /տեսարանը կրկին կարող է լինել էկրանային,ամբողջ բեմն ու պատը լցնելով մամուլից հատվածներով / ԴԻՄԱԿ I.- Ինչո±ւ... հայը փոխվե±լ է...

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԴԻՄԱԿ II. - Հայը փոխվել է: Կորցրել է արժեքներ: Արժեքներ, որոնք քրիստոնեական են: ԴԻՄԱԿ III. - Եռանկյունին առավել լավ է գործել, երբ բազմաթի±վ են եղել աստվածները: ԴԻՄԱԿ IV.- Դարեր շարունակ` փորձության մեջ, մեկը մյուսի ետևից: ԴԻՄԱԿ V.- Արդյո±ք կպահպանի այն, ինչն ընդունել է առաջինը... ԴԻՄԱԿ VI. - Առաջինը... երբ ընդունեցիր, գիտեի±ր, գիտակցո±ւմ էիր, որ պետք է պահպանես պատվիրանները... ԴԻՄԱԿ I.- Բարությունը թուլությո±ւն է... Օգնելը` հանցա±նք, մեր աշխատելու սերը... մե±ղք... / էկրանի վրա պատկերով պտտվող տեքստը` «1948թ. - Մայիսի 28- ին Միացյալ ազգերի կազմակերպության մարդու իրավունքների խորհրդի տնտեսական և սոցիալական հարցերի հանձնաժողովը քննարկեց «Թուրքիայում հայերի կոտորածները» զեկույցը, « որ Սևրի 1920թ. օգոստոսի 10- ի պայմանագրի համաձայն` Թուրքիան պատասխանատվություն է կրում իր իսկ տարածքում կատարված կոտորածների համար»: ահա այն երկրները, որոնք ընդունել են հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարված ցեղասպանության փաստը` 1985թ.-Արգենտինա 1985թ. - Ուրուգվայ 1990թ. - ԿԻպրոս 1995թ. - Ռուսաստան 1996թ. - Հունաստան 1996թ.- Կանադա 2000թ. - Շվեդիա 2001թ. - Ֆրանսիա Եվրոմիություն 2000 - Լիբանան ՜՜ 1998 -- Բելգիա 2000 - Վատիկան 2000 - Իտալիա 2003 - Շվեյցարիա 2004 - Սլովակիա 2004 - Լեհաստան 2005- Վենեսուելլա

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

2005 - Գերմանիա 2005 - Լիտվա 2007- Չիլի և՜

ՏԵՍԱՐԱՆ ՅՈԹ ԵՐՈՐԴ

(Բ. Դուռ, դռան դիմաց հայր սուրբը, ապա հերթով երևում են 6 դռները) ՀԱՅՐ ՍՈՒՐԲ. - Մեղքը... մեղքը մնաց գիտակցության ծալքերում: Թվում է` ժամանակն անցել է, և կոծկված մոռացություն է ամեն ինչ: Մեղքը գիտակցության ենթաշերտերում է, պտտվում է արյան գնդիկներում ու հանգիստ չի տալիս, հանգիստ չի տալու մեղսակիցներին, որոնք անմեղության քող ունեն դեմքներին:

ՏԵՍԱՐԱՆ ՈՒԹ ԵՐՈՐԴ

(Միջազգային դատարան) Թ ՈՒՐՔԻԱՅԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ (իրավահաջորդ).- Պատերազմական իրավիճակի թելադրանքով միջոցառումներ են ձեռնարկվել հեղափոխական տարրերի դեմ: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ (մարդու իրավունքների պաշտպան).- Ովքեր էին այդ հեղափոխական տարրերը: Կանա±յք, երեխանե±րը, ծերե±րը, թե± սովահար հիվանդները: Չէ± որ բոլոր տղամարդկանց զորահավաքի անվան տակ տարել էին ռազմաճակատ: Ինչպես դո°ւք եք նշում, երկիրը մասնակցում էր աշխարհամարտին: Նաև մի ժողովուրդ, որ աստվածային երկյուղածությամբ էր լի. դրան ապացույց` նրա` հլուհնազանդ դեպի սուրը գնալը. այդ ժողովուրդը չէր կարող ապստամբ լինել: Իսկ եթե ապստամբ լիներ, քանզի նրա բազուկն ամուր է` հնազանդ լինելուն հակառակ, ապա երբևէ կոտորած չէր լինի: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.- Տուժել են և° հայեր, և° թուրքեր, պատերազմ էր, ոչ ոք իրավունք չի վերապահել խառնվելու մեր երկրի ներքին գործերին: Հայերի մեծ խռովությունների պատճառով զոհվել են թուրքեր:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.- Մի±թե ապացույցներ կային Կ. Պոլսի ձերբակալված հայ մտավորականների հակապետական գործունեության վերաբերյալ: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.- Դրա կարիքը մենք չունենք: Երիտթուրքերը հեղափոխությամբ էին եկել և գիտեին նման բաներն ինչպես են արվում: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.- Հարց կտայի` արդյո±ք նույն ճանապարհով չեն ընթացել բոլոր ժողովուրդները: Չէ± որ հայն ըմբոստանալ կարող էր հուսահատ և անօգնական կացության մեջ: Եվ ձեր խոսքից հետևելով` այսինքն, դո°ւք ձեր անձնական փորձից ելնելով, տարագիրներին եք միացրել մտավորականներին, որոնք գուցեև գային իշխանության: Բայց... մի±թե բարոյական է թրով` գրիչի կամ բահի դեմ: Չէ± որ տիրել եք երկրին թրով, ինչպես դուք եք կրկնում, բայց թրով ելել եք միանգամայն անզեն, անպաշտպան մարդկանց դեմ: Վկաներն ապացուցում են, որ ոչ մի ապստամբություն էլ չի եղել, եղել են պաշտպանվողներ, որի իրավունքն ունի յուրաքանչյուր մարդ, իսկ անզեն մարդու դեմ զենքի օգտագործումը սպանություն է, և այս դեպքում ոչ թե մեկի կամ երկուսի, այլ հազարավորների, ընդ որում` միայն մեկ ազգի նկատմամբ. դա անուն ունի` ծրագրված ցեղասպանություն: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.- Բողոքո°ւմ եմ, դուք կեղծում եք փաստերը և չափազանց կողմնապահ եք: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.- Դուք մոռացե±լ եք, որ կաշառել էիք բոլոր դեսպաններին, մամուլի աշխատողներին: Թուրքիան մի երկիր է, որտեղ ճշմարտությունը խաբեությունն է: Բայց... փորձել եք ծածկել փաստերը և գրաքննությամբ վերացնել իրադարձությունների իրական պատկերը. եղել են դեպքեր, որ այրված գյուղերը հողին են հավասարեցվել` իբր այդտեղ գյուղ չի° եղել, կամ մահացածներին ծածկել են: Միևնույն է, իրականությունը չի կարող թաքցվել, փա°ստ է, որ 1894-1920 թթ. մոտ 3 մլն հայ է մորթվել, իսկ մնացածը տարագիր են ողջ երկրագնդով մեկ: Թուրքիա կոչվող պետության սահմաններում գերված է հող` առանց ժողովրդի: Այդ սպանդը տեղի չէր ունենա, եթե հայկական հարցին բնական ընթացք տրվեր: Եվրոպան թերացավ իր կոչման մեջ` իր պառակտվածությամբ: Յուրաքանչյուրն իր անհատական մղումների մեջ էր: Լռություն էր մամուլում: Մեծ մասը վարձատրվել էր` լռության համար: Եվրոպական որոշ տերություններ իրենց անտարբերությամբ ու հաշտվողականությամբ մեղսակից դարձան մի ամբողջ ժողովրդի խողխողմանը: Եվրոպական շատ թերթեր ընդունեցին «լռության դավադրությունը»: Ոսկով գնեցին ում կարողացան, կեղծեցին

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

փաստերը, ընդ որում` այն ոսկով, որ հարկերի դիմաց հավաքում էին հայերից: ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ ԴՈԿՏՈՐ ԼԵՓՍԻՈՒՍԻ ԿՈՂՄԻՑ.- Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ հայ ժողովուրդը թուրքական կառավարության կողմից Հայկական լեռնաշխարհի, Անատոլիայի, Կիլիկիայի և Միջագետքի իր բնակավայրերից անմնացորդ կերպով տեղահանվել է, իր ունեցվածքից զրկվել, աքսորվել արաբական անապատներ` ճանապարհին մորթվել և սովամահության ենթարկվել: Նրա զոհերի թիվը, գերմանական հյուպատոսների գնահատմամբ կազմում է մեկ միլիոն, մեկ քառորդ միլիոն բռնի իսլամ ընդունած կանայք և աղջիկներ, որոնց քարշ են տվել քրդական և թուրքական հարեմներ, ևս մեկ քառորդ միլիոն մուրացիկներ, անապատում գուցե կենդանի են մնացել 150 000 մարդ, որոնք նույնպես ենթարկվել են սովամահության: Գերմանիան «հանդուրժողականության և փոքրոգի անգործունեության միջոցով» մեղսակից է դարձել մի ողջ ժողովրդի կործանման հարցում: Նույն կերպ և այն երկրները, որոնք կարող էին կասեցնել կոտորածը: Այն ամենը, ինչ պատերազմի տասնապատիկ ծանր հանգամանքներում կարողացավ անել դոկտոր Լեփսիուսը, շատ էր զիջում նրան, որ կարող էին անել մեծ տերությունները: Գերմանիան կրում էր բարոյական պատասխանատվություն իր դաշնակցի արարքների համար: Փաստաթղթերը հստակ պարզաբանում են, և նույնիսկ «ամենաարմատական սկեպտիկը և թուրքասերը» չէր կարող և չի կարող աչքերը փակել ճշմարտության և սոսկալիության առաջ: Ի վերջո, 1920 թ. օգոստոսի 10-ին Թուրքիան Հայաստանը ճանաչել է ազատ և անկախ պետություն: Եվ նույնը հաստատել էին դաշնակից պետությունները: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.- Որքան էլ մարդասպանը մահացած լինի, նրա կատարած եղեռնագործությունն ապրողների համար մահացած չէ և պետք է պատժվի, տուժածը պետք է փոխհատուցվի, և չարագործի հետնորդները, ուզեն թե չուզեն, ժառանգության կրող են: Իրավական նորմերով մարդկության դեմ կատարված ոճրագործությունների համար պատասխանատվությունը չի° հնանում: Ըստ Նյուրնբերգյան դատավարության որոշումների` նրանք ուժի մեջ են ներկայի, ապագայի և անցյալի նկատմամբ: Օրինակ բերեմ` Լեհաստանի հողերը վաղուց էին գտնվում գերմանական կայսրության սահմաններում (հարյուր հազար քմ), Արևմտյան Հայաստանի տարածքը Օսմանյան պետության գաղութն էր: Եթե այժմյան թուրքերը հայերից գողացված երկիրը համա-

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

րում են իրենցը, ապա ինչո±ւ իրենցը չեն համարում Օսմանյան կայսրության մեղքերը: Եվ ավարտելով... թույլ տվեք մեջբերել. «ՄԱԿ-ի ընդհանուր ժողով. 14.12.1960 թ. և 27.11.61 թ. հայտարարվել է գաղութակալության լիակատար վերացում»: Հարցս ուղղում եմ ատյանին. «Մի±թե աշխարհում կա նման պարգև` ժողովրդասպանության դիմաց` հողեր: Եթե չլիներ սպանդը, այդ հողերի վրա կապրեին կրկնակի և եռակի թվով ավելի հայեր»: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.- Դիտվել և քննարկվել են հարյուրավոր ականատեսների պատմածները կատարված դեպքերի մասին. ժապավենի վրա եղած ձայնագրությունները կցվում են գործին: Բազմաթիվ են նաև այն ժամանակ տարբեր երկրների դեսպանների տված տեղեկություններն իրենց երկրներին: Եթե դրանք մի ժամանակ արգելված արխիվային փաստաթղթեր էին, ապա այժմ միանգամայն մատչելի են: Մեկ միտք կարող եմ մեջբերել ամերիկյան դեսպանի խոսքից, որ դատապարտել է հայերի կոտորածները` բնութագրելով որպես «երկինք աղաղակող հանցագործություն»: Մեկ այլ տեղեկագրից մեջբերեմ. «Գիտակցաբար նպատակադրվել է հայ ժողովրդի հնարավորին չափ մեծ զանգվածների այնպիսի միջոցներով բնաջնջելու, որոնք փոխ են առնված հնադարից...»: Իհարկե, այս բոլոր տեղեկագրերը, որ կազմել են Ամերիկայի, Գերմանիայի դեսպանները, կցվում են գործին: Ընթերցենք մեծ հայասեր դոկտոր Լեփսիուսի ձեռագրից. «Թուրքական կառավարությունն իր միանգամայն անմեղ հայ հպատակներին պատերազմի գոտուց հեռացնելու անհրաժեշտության պատրվակով հազարներով և տասնյակ հազարներով քշել է անապատ` բացառություն չանելով ո°չ հիվանդների, ո°չ հղիների և ո°չ էլ զորակոչված զինվորների ընտանիքների համար... ոչինչ չի ձեռնարկել նրանց մեջ բռնկված համաճարակների դեմ, կանանց զրկանքների և հուսահատության մեջ է նետել, որ նրանք իրենց ծծկեր և նորածին երեխաներին նետել են ճանապարհի վրա, իրենց` հասունության մոտեցող աղջիկներին վաճառել են, իսկ շատերն էլ փոքրիկ երեխաների հետ նետվել են գետը: Նա նրանց մատնել է ուղեկցող զորախմբի կամայականություններին և այդպիսով` անարգանքի ու անպատվության, մի զորախմբի, որ տիրացել է աղջիկներին և վաճառել նրանց: Նա նրանց նետել է բեդվինների ձեռքը, որոնք նրանց կողոպտել և առևանգել են: Հայ տղամարդկանց մեկուսի վայրերում անօրինաբար ոչնչացրել է և իր զոհերի դիերը կեր դարձրել շներին ու գիշատիչներին: Նա իբրև թե «աքսորավայր» ուղարկված պատգամավորներին սպանել է, բանտերից ազատել է կալանավորներին, հագցրել զինվորի համազգեստ և ուղարկել այն

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

վայրերը, որտեղով պետք է անցնեին աքսորյալները: Նա հավաքագրել է չերքեզ կամավորների և ուղղել հայերի վրա...»: Թ . ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉ.- Այդ բոլորը կորցրել են իրենց վաղեմությունը և այժմյան թուրքական կառավարությունը, որը Ժողովրդավարության կողմնակից է, պարտավոր չէ° պատասխան տալ մոտ հարյուր տարվա վաղեմություն ունեցող դեպքերին: Եվ հետո, եթե այդ բոլոր պետությունները դեմ էին թուրքական կառավարության այն տարիների վարած քաղաքականությանը, ինչո±ւ չէին արգելում: ԴԱՏԱՊԱՇՏՊԱՆ.- Իմ կարծիքով բոլոր մյուս երկրները, որոնք ինչ-որ քաղաքական դրդապատճառներով չեն փորձել արգելել թուրք կառավարության ոճրագործությունները, կունենան իրենց հասանելիք` մեղսակցությամբ ապացուցվող պատժաչափը: Մի բան միայն կարող եմ ավելացնել, որ այն դեսպանները, որոնք դեմ են դուրս եկել թուրքական կառավարության քաղաքականությանը, բողոքարկվել են և հետ ուղարկվել իրենց պետություն: ԴԱՏԱՎՈՐ (ընթերցում է).- Հայցն ընդդեմ թուրքական կառավարության 1894-1920 թթ. Օսմանյան տերության սահմաններում հայ ազգաբնակչության նկատմամբ կատարված եղեռնագործության, որ է` ցեղասպանություն, որի հետևանքով բնաջնջվել է մոտ երեք միլիոն հայ բնակչություն, ինչպես նաև հայ տարրը զրկվել է իր բնօրրանից, որի վրա ապրել է 3000 տարի և ավելի, ապացուցված եմ համարում, որի համար կան բազմաթիվ փաստեր, գրառումներ և վկայումներ, որ երիտթուրքական կառավարությունը, օգտվելով իր կառավարման առավելությունից, այդ տարիներին իր ենթակայության տակ գտնվող հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրագործել է ցեղասպանություն` այդպիսով տիրելով նաև հողային տարածքներին, որոնք գտնվում էին գաղութային վիճակում` Օսմանյան Թուրքիայի լծի տակ: Ըստ Միջազգային դատարանի որոշման` ա) Ապացուցված եմ համարում և 1915 թ. Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերը որակում` որպես ցեղասպանություն, բ) Թուրքիան պարտավոր է փոխհատուցել կատարված ժողովրդասպանության համար, գ) Արևմտյան Հայաստանի տարածքը Օսմանյան պետության գաղութն էր և այժմ, բնակչությունից զրկված, որպես հող` գտնվում է Թուրքիայի տարածքում. Ըստ ՄԱԿ-ի որոշման` գաղութակալության լիակատար վերացում` Արևմտյան Հայաստանի հողերն ազատագրվում են: Դատարանի որոշումն անփոփոխ է:

/home/elibam/tmp/pdfconv_db20505799fd/1778490741_ba5f68.docx

Ինձ թվում է, որ թուրքերն այժմ իրենց բնակատեղին կփոխեն ավելի բարենպաստ պայմաններում, քան հայերը` 1894-1920-ին` մահվան երթով: