Արդյունաբերական քաղաքականություն

Բ--
|

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

որը չորա

ԱԼԲԵՐՏ ԱՐՇԱԿՅԱՆ
ԱՐԱՄ ԱՐՇԱԿՅԱՆ

Արաց Ե ԱՔ Իննան
ՋԱ ԱԶ ԱԳԿ ԱԵԱ ԹԱՆՆ

ԵՐԵՎԱՆ 2004

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Ներածություն... Աաաա
6
Գլուխ |. Արդյունաբերական քաղաքականության էությունը ն
հիմնական ուղղությունները
1.1. Տնտեսական բարեփոխումների գործընթացը ն
արդյունաբերական քաղաքականության կայացումը
ՀՀ-ՈԼՄ Լւ... աԱ Աաաա աան վանական,
9
1.2. Արդյունաբերական քաղաքականության բնորոշ գծերը
ն դրսնեորման առանձնահատկությունները անցումային
տնտեսություններոՈւմ.... ւււ... Լ, ,
36
Գլուխ |. Արդյունաբերական քաղաքականության մշակման
մեթոդաբանությունը ն դրսնեորումները ՀՀ-ում
2.1. Արդյունաբերական քաղաքականության մշակման
հայեցակարգային մեթոդաբանական մոտեցումները
ն դրսնորումները ՀՀ-ում ..............................................
55
2.2. Արդյունաբերական արտադրության կայացումը՝ որպես
անցումային տնտեսության հիմնախնդիր ն ԱՔ
դրսնորման ուղղություն ՀՀ-ում .....................................
85
2.2.1. Արդյունաբերության համակարգի կառուցվածքային
ճգնաժամը ն դրա դրսնորման առանձնահատկու-
թյունները ՀՀ-ՈԼմ.. Լ.Լ Լւ... ,ասա
85
2.2.2. Արդյունաբերական համակարգի վերափոխման
միտումները ն դրանց դրսնորումները ՀՀ-ում ............
104

2.2.3. Արդյունաբերական արտադրության կայացումը ն
զարգացման միտումները ՀՀ տնտեսության
տրանսֆորմացման փուլում ........................................
116

3.1. Մասնավորեցումը ն պետական գույքի կառավարման
կատարելագործումը՝ որպես կառուցվածքային
փոփոխությունների հիմք ...........................................
122
122

3.1.2. Սեփականաշնորհման գործընթացի տնտեսական
արդյունավետության վերլուծությունն ու

3.1.3. Մասնավորեցման կատարելագործման ուղիները
Հայաստանի Հանրապետությունում
147
իրականացման լծակների համակարգում................
155
շրջանում ն դրանց կենսագործունեության ապահով-
ման մեխանիզմը... ււ...
182

Գլուխ |||. Կառուցվածքային բարեփոխումները՝ որպես արդյու-
նաբերական քաղաքականության զարգացման
ուղղություն

3.1.1. Մասնավորեցումը՝ որպես արտադրության արդյունա-
վետության բարձրացման կարնորագույն լծակ
գնահատումը Լեւ... ՆԱՆԱ Աաաա նն,
132
3.2. Հարկումը արդյունաբերական քաղաքականության
Գլուխ Ռ/. Արդյունաբերական ն ֆինանսական ոլորտների
տնտեսական փոխներգործությունը՝ որպես արդյունա-
4.1. Արդյունաբերական ձեռնարկությունները անցման

բերական քաղաքականության դրսնորման ուղղություն:
Դրա կայացման ու զարգացման հիմնահարցերը

4.1.1. Արդյունաբերական ձեռնարկությունները անցման
շրջանում ն դրանց կենսագործունեության
պայմանները... եւ... անն,
182

4.1.2. Անցման շրջանում ձեռնարկությունների ցուցաբերած
վարքագիծը ն դրա գնահատումը ...............................
192

4.1.3. Ձեռնարկությունների փոխհարաբերությունները
անցումային փուլ Ում... Լ ւււ... ԼԼ... նն,
201

4.1.4. Փոքր, միջին ն խոշոր ձեռնարկությունների գործունե-
ության համակցումը՝ որպես արդյունաբերության
զարգացման հիմնախնդիր ւ... ե... Լ...
206

4.2. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
փոխներգործունեության մեխանիզմը ն դրա
կատարելագործումը ււ... Նմա,
214

4.2.1. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
կազմակերպատնտեսական փոխներգործության
հետահայաց վերլուծությունը .....................................
214

4.2.2. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
փոխներգործության մեխանիզմի շարժընթացը ն դրա
վերլուԾծությՈԼնը Լ. ււ... ւււ,
224

4.2.3. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
ֆինանսական փոխներգործության ընտրանքային
մոդելը ՀՀ-ՈՒՄ. Լ ււ... ւււ Աաաա,

245

Օգտագործված գրականության ցանկ
266

Ներածություն

Հայաստանի Հանրապետությունում շուկայական տնտեսու-
թանը ն շուկայական 0հարաբերություններին անցման
գործընթացը` հրատապ է դարձրել ինչպես տնտեսական,
այնպես էլ քաղաքական ու սոցիալական բազմաթիվ ու
բազմաբնույթ հիմնախնդիրների լուծումը, որոնց ուղղված
միջոցառումների փաթեթում, տնտեսության ` պետական
կարգավորման տեսանկյունից, իր ուրույն տեղն ու գերակա
դերն ունի արդյունաբերական քաղաքականությունը:

Պետությունը արդյունաբերական քաղաքականության
միջոցով կարգավորում է արդյունաբերության զարգացման
գործընթացը հիմք ու նորմատիվային բազա ստեղծելով
տնտեսության աճի համար: Այս առումով էլ արդյունաբերական
քաղաքականությունը դառնում է ներկայումս շուկայական
ճանապարհով դանդաղ, բայց կայուն քայլերով ընթացող
Հայաստանի տնտեսական ներուժի ամրապնդման հիմնական
նախադրյալներից մեկը ստիպելով իր վրա սնեռել համակ
ուշադրություն:

Արդյունաբերական քաղաքականությունը՝ որպես
ուսումնասիրման առարկա, այսօր ն, կարծում ենք, ապագայում
նս կմնա որպես ամենաարդիական հիմնախնդիրներից մեկը՝
հաշվի առնելով դրա տնտեսական ն հատկապես գործնական
դերն ու նշանակությունը տնտեսական բարեփոխումների
գործընթացում: Աս տեսանկյունից արդյունաբերական
քաղաքականության ձնավորման ու նյութականացման գործում
հանրապետությունում իրականացվել են որոշակի
գործընթացներ:

Հ. ԱՔն ն դրա կառուցվածքային ուղղությունները
(բաղադրիչները) տնտեսական բարեփոխումների ընթացքում
դարձել են շատ ու շատ տնտեսագետների ու քաղաքական
գործիչների հետազոտության կարնոր օբյեկտներից ն նրանց
քաղաքական կապիտալի կուտակման հիմնական
ճանապարհներից մեկը: Ադ ընթացքում հանրապետության
կառավարության մակարդակով բազմիցս դիտարկվել են ԱՔ

6

տարբեր հայեցակարգեր ն իրականացման համապատասխան
ծրագրային փաթեթներ: Ժամանակ առ ժամանակ ստեղծվել են
տարբեր կառույցներ այդ ծրագրերը կյանքի կոչելու
նպատակով, սակայն, ինչպես մենք տեսնում ենք, բարե-
փոխման տարիների ընթացքում այդպես էլ ոչ մի կառավա-
րության չհաջողվեց հասարակայնորեն ընտրված,
տեսականորեն հիմնավորված ն գործող արդյունաբերական
քաղաքականություն ընտրել:

Արդեն բարեփոխման առաջին տարիներին փոփոխվեցին
արդյունաբերական քաղաքականության մի քանի
կանխադրույթներ: Սկզբում գերակայում էին
վերակարգավորման տարբեր հիմնադրույթներ՝
արդյունաբերության զարգացման պետական կարգավորման
անհրաժեշտ սահմանափակմամբ պետությանը կարգելով
շուկայի «գիշերային պահակ»: Սակայն շուտով, արդյունաբե-
րության անկման խորացման վտանգի տակ, սկսվեցին կիրառ-
վել արդյունաբերության աջակցման ֆրոնտալ (ընդհանուր)
միջոցառումներ` ձեռնարկությունների պարտքերի փոխադարձ
մարման ն զեղչային վարկավորման ճանապարհով, որը խիստ
բացասական հետնանքներ ունեցավ: Հետագայում մեծ
տարածում ստացավ արդյունաբերությանը առանձին ձներով
սելեկտիվ աջակցումը, որի նպատակը պետության
գերակայության պահպանությունն էր: Սակայն
գերակայությունների «թիվը» չափազանց մեծ ստացվեց, իսկ
նրանց որոշումը, մեղմ ասած, սուբյեկտիվությունից այն կողմ
չանցավ. առաջնային կարնորություն էր տրվում ճյուղային լոբ-
բիզմի ն միջոցները վատնելու վտանգին: Ահա թե ինչու
ճյուղային ընտրության հայտանիշները իրենց տեղը զիջեցին
առավել արդյունավետ նախագծերի հայտանիշներին:

1995-1996թթ. հիմնականում իրականացվում էր «մակրո-
տնտեսական մեղմացման» քաղաքականություն, այսինքն՝
առաջնային կարնորություն էր տրվում մակրոտնտեսական
կայունության ապահովմանը ն կառուցվածքային բարեփոխում-
ներին, մասնավորեցումը ավարտին հասցնելու գործընթացին,
հարկային արդյունավետ .0քաղաքականութան միջոցով
Ֆինանսական կայունության ապահովմանը: Աջակցության նման
թելադրողները միջազգային կազմակերպություններն էին, որոնք

7

նպատակ էին հետապնդում մասնավոր հատվածի ձնավորման
ն դրա գործունեության հաջող իրականացման համար ստեղծել
համապատասխան արտաքին ն ներքին միջավայր: Բնական է,
որ այս պարագայում, մանավանդ որ առաջնահերթ խնդիրը
մասնավոր հատվածի ձնավորումն էր, ակտիվ ԱՔ-ն չէր կարող
իրականանալ, ուստի ն այն հետին պլան էր մղված: Սակայն այս
երկու գործընթացները համամասնորեն չէին իրականացվում:
Այդ տարիներին սեփականաշնորհման տեմպերն ավելի առաջ-
ընթաց էին, քան նոր ձնավորվող մասնավոր
արդյունաբերության ձեռնարկություններին աջակցման
քաղաքականության իրականացման տեմպերը: Դրա հետ
միասին, Կառավարության արագ ռոտացիան հնարավորություն
չտվեց ուշադրությունը բնեռել ավելի ակտիվ ու նպատակային
ԱՔ մշակմանը ն նյութականացմանը: Ակտիվ ԱՔ գաղափարը
նորից առաջադրեց հանրապետության 7. կառավարությունը,
սակայն նա էլ կառավարման ղեկի մոտ շատ կարճ մնաց:
Ներկայիս կառավարությունը ես, կարծես թե, այս Բնագավառում
այնքան էլ ակտիվություն չի ցուցաբերում: Փաստն այն է, որ
ցայսօր ԱՔ գերակայությունների վերաբերյալ համապարփակ
փաստաթուղթ գոյություն չունի, բացառությամբ վերջերս
տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտը որպես գերակա
հաստատելը ն դրա զարգացման հայեցակարգի մշակումը:
Այնինչ, նման փաստաթղթի ոչ միայն մշակումը, այլն
գործնական կիրառումը խիստ կարնոր նշանակություն ունեն ՀՀ
համար:

Ներկայումս տարերայնորեն իրականացվող ու պետության
կողմից այնքան էլ կարնորություն չտրվող ԱՔ-ն չի կարող
իրականացնել իրեն վերագրված գործառույթները, ուստի դրա
մշակման համար անհրաժեշտ հայեցակարգային-
մեթոդաբանության մոտեցումների, ՀՀ տնտեսության, հատկա-
պես արդյունաբերութան կայացան ու զարգացման
գործընթացի ապահովման համար համապատասխան
դրսնորումների ուսումնասիրությունը մեծ կարնորություն է ձեռք
բերում:

ՀՀ-ում ԱՔն որպես տնտեսական քաղաքականության
դրսնորման հիմնական ուղղություններից մեկը ն շուկայական
կարնոր ենթակառուցվածք, գտնվում է կայացման փուլում, որի

8

զարգացման միտումների ընտրությունը բխում է ընդհանուր
տնտեսական քաղաքականության պահանջներից: Ձեռնարկում,
հաշվի Խառնելով Հանրապետության ,արդյունաբերության
զարգացման ներկա վիճակը ն այդ ուղղությամբ տարվող
ռազմավարությունը, փորձ է արվել ձնավորել ԱՔ զարգացման
միտումները ն հնարավորության սահմաններում բացահայտել
դրանց կյանքի կոչման ուղիները:

ԳԼՈՒԽ |

ԱՐԴՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ
էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1.1. Տնտեսական բարեփոխումների գործընթացը ն
արդյունաբերական քաղաքականության
կայացումը ՀՀ-ում

Տնտեսութան զարգացման այս կամ այն փուլի մասին
խոսելիս տնտեսագետներ շատ հաճախ օգտագործում են
«անցում» ն «տրանսֆորմացիա» հասկացությունները, ընդ
որում, երբեմն հանդիպում ենք այդ երկու կատեգորիաների
նույնացման դեպքերի:

Հասարակության իրավիճակի ձնափոխումը կարող է պայմա-
նավորվել միայն օբյեկտիվորեն կամ էլ իրականացվել
«սուբյեկտիվ կամքով»,։ սակայն այդ .»`փոփոխությունը
ցանկացած դեպքում կատարվում է սուբյեկտիվ գործոնի
ակտիվ միջամտությամբ ն անպայման պահանջում է նպատա-
կադրություն: Ընդ որում ձնափոխվող սուբյեկտը շատ
պատճառների հետնանքով այս կամ այն համարժեքության
ընկալում է, թե օբյեկտի ելակետային դրության մեջ ինչից է
ցանկանում ազատվել ն նոր դրության մեջ ինչ նպատակի է
ցանկանում հասնել: Աս կապակցությամբ, «անցումը»
(համապատասխանաբար՝ անցումային ժամանակաշրջանը կամ
փուլը) նպատակահարմար է անվանել որոշակի
ժամանակաշրջանում սոցիալ-տնտեսական ձնափոխումների
այնպիսի գործընթաց, որը օբյեկտի ելակետային դրությունը
հանգեցնում է որակական տեղաշարժերի՝ հասարակության նոր
նպատակադրությանը հասնելու համար: Ի տարբերություն

10

«անցում» կատեգորիայի տնտեսական «տրանսֆորմացիան»
իրենից ներկայացնում է սոցիալ-տնտեսական այնպիսի
ձնափոխում, որը նշվում է նրա հատկանիշների ֆորմալ կամ
քանակական փուփոխությունով սակայն չի հասցնում
հասարակության ամբողջական որակական նոր նպատակային
դրության: Հենց շնորհիվ դրան, տրանսֆորմացիոն
գործընթացում սուբյեկտիվ գործոնը դառնում է շատ կարնոր ն
հաճախ ձեռք է բերում որոշիչ նշանակություն: Որպես
տրանսֆորմացիոն գործընթացի արդյունք (հայտանիշ) կարող է
ծառայել տնտեսական համակարգի կայուն վիճակի հասնելը":
Այնպես որ, տնտեսութան տրանսֆորմացման նպատակը
ճգնաժամի միջոցով (որը բնութագրվում է
անհավասարակշռության, անորոշության ուժեղացմամբ,
արտադրության անկումով ն վերարտադրողական
կառուցվածքի փոփոխությամբ) տնտեսությունը մի որակական,
համեմատաբար կայուն վիճակից մեկ այլ` հավասարակշռված
վիճակի հանգեցնելն է: Սակայն երկու դեպքերում էլ, որպես
ժողովրդական տնտեսության զարգացման պետական
ռազմավարություն ն արդյունաբերության աճի դինամիկայի վրա
պետության ներգործության հիմնական մեխանիզմ, հանդես է
գալիս պետության` իր արդյունաբերության զարգացման գործ-
ընթացի կարգավորման նկատմամբ իրականացվող քաղաքա-
կանությունը: Ուստի, անցման շրջանում հաճախակի կրկնվող ու
պարբերաբար խորացող ու մարող ճգնաժամերի հետնանքով
առաջացած սոցիալ-տնտեսական հետնանքները
օրակարգային են դարձնում արդյունաբերության նկատմամբ
պետութան կողմից իրականացվող քաղաքականության
արդյունավետության հարցը: Այն դեռնս կարելի է համարել
«պետության կողմից թույլ միջամտությամբ մակրոտնտեսական
ն շուկայական կողմնորոշում ունեցող քաղաքականություն»:
Այսօր ՀՀ պետության ու կառավարության կողմից իրակա-
նացվող քաղաքականությունը, ընդհանուր առմամբ, ընդունակ
չէ ամբողջությամբ ապահովելու տնտեսության ն հատկապես
արդյունաբերության զարգացման հեռանկարային հիմքը ն

1 չու086ղ էՕ.8., ո0ՕՔՕոութ: 9օՇՇաո: 116քճուճքու 7 ոճքշոճթՆւտԵԼ. 8/1,
1996.

11

լուծելու երկրի առջն ծառացած սոցիալ-տնտեսական էական ու
սուր պրոբլեմներըլք

Միայն կյանքի կոչված հետնողական արդյունաբերական
քաղաքականությունն է ի վիճակի վերակառուցել արդյունաբե-
րության կառուցվացքը, բարձրացնել հայրենական ապրանքի
մրցունակությունը ն լուծել գործազրկության հիմնահարցը: Հարկ
է նշել այն փաստը, որ ներկայումս Հայաստանում գոյություն
չունի արդյունաբերականշ քաղաքականություն (կամ ավելի
ճիշտ` այն իրականացվում է, առանց որնէ կոորդինացման),
արդյունքում ներդրվող պետության միջոցները չեն տալիս
պահանջվող հատույցը: Ուստի պետության արդյունաբերական
քաղաքականութան տեղի նեն դերի ճիշտ ընտրությունը
հանդիսանում է տրանսֆորմացիոն զարգացման շղթայի
կարնորագույն օղակներից մեկը: Այն չի կարող հանդես գալ
ինքնուրույն, այ պետք է հանդես գա որպես պետության
սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության որոշակի կարնոր
բաղադրամաս: Ընդ որում, սոցիալ-տնտեսական
քաղաքականությունը պետք է ոչ թե իրենից ներկայացնի
ներդրումային, սոցիալական, ֆինանսական, արդյունաբերա-
կան ն արտաքին տնտեսական քաղաքականությունների
մեխանիկական հավաքածու, այլ` որոշակի ուղիղ ե հակադարձ
կապերով փոխկապակցված բարդ համակարգ: Ինչ
վերաբերում է արդյունաբերական քաղաքականությանը, ապա
այն պետք է ակտիվորեն փոխներգործի տնտեսական
քաղաքականության բոլոր բաղադրամասերի (բլոկների) վրա:

Պետությունը իր գործունեության ընթացքում օգտագործում է
սոսկ արդյունաբերական քաղաքականության (ԱՔ) առանձին
տարրեր, ընդ որում դրանք միավորված չեն մի ընդհանուր
ռազմավարական համակարգում: Թերենս դա է հիմնական պատ-
ճառը, որ Հայաստանում այսօր .արդյունաբերությանը
վերաբերող պետական ծրագրերը արդյունավետ չեն ն
հիմնված են բացթողումների, վրիպումների ն հաշվեսխալների
վրա: Մասնավորապես դա բացատրվում է այդ ծրագրերի վատ
կոորդինացմամբ ն դրանց իրականացման համար տրամադրած

2 Դարբինյան Ա. Վ., «Հայաստանը միջազգային տնտեսական ինտեգրացման
գործընթացում», Երնան, 2000թ.:

12

միջոցների ոչ բավարար ծավալով Շատ կարնոր
նշանակություն ունի այն հանգամանքը թե ինչպես է
մեկնաբանվում ԱՔ հասկացությունը, ինչ է այն իրենից
ներկայացնում: Նախ նշենք, որ ցանկացած երկրի
տնտեսության բնականոն զարգացման համակարգում իր
կարնոր դերն ու նշանակությունն ունի պետության կողմից իրա-
կանացվող տնտեսական քաղաքականությունը, որը տվյալ
տնտեսակարգի, նրա պայմանների ն հնարավորությունների
շրջանակներում ուղղված է հասարակության կյանքի
տնտեսական պարամետրերի բավարարմանը:

Արդյունաբերական քաղաքականությունը կամ, ինչպես
հաճախ անվանում են` արդյունաբերության կառուցվածքային
զարգացմաան քաղաքականություն, հանդե, է գալիս
ուղղորդված նե արտահայտում է պետության տնտեսական
քաղաքականության նյութականացման հիմնական բաղադրիչ-
ներից մեկը ե նախանշում է տնտեսական աճի ապահովման ն
տնտեսության ինտենսիվացման մակարդակի բարձրացումը,
դրանց իրականացման մեխանիզմների մշակման ն
իրականացման ուղղությունները, որոնք անմիջականորեն
առնչվում են պետության տնտեսական քաղաքականության
մնացած բոլոր բաղադրիչներին (ուղղություններին): Այսինքն՝
եթե այ ոլորտներում տնտեսական քաղաքականության
կիրառման շրջանակները որոշված են ըստ տվյալ ոլորտի
առանձնահատկություննրի ապա .ԱՔն ամբողջապես
կախված է պետության կողմից իրականացվող` տնտեսության
ինդուստրացման մակարդակից` սերտաճելով պետության ընդ-
հանուր տնտեսական քաղաքականության հետ:
Հանդիսանալով տնտեսական աճի արագացման
կառուցվածքային զարգացման քաղաքականություն, ԱՔ-ը
հետապնդում է նան տնտեսական իրնքնուրույնության,
տնտեսական անվտամճգության ն մրցակցության ապահովման,
հարկային, վարկային ն ներդրումային քաղաքականության
իրականացման նպատակների ամբողջություն:

ԱՔ տնտեսագիտական մեկնաբանման ն հասկացության
բնորոշումների ուսումնասիրությունը ու վերլուծությունը մեզ
համոզում է, որ տնտեսական գրականության մեջ այդ հասկա-
ցության նկատմամբ միասնական մոտեցում չի ցուցաբերվում ն

13

միանշանակ չի ընկալվում. այն մեկնաբանվում է ինչպես նեղ,
այնպես էլ լայն իմաստով: Նեղ իմաստով ԱՔ-ն երբեմն ներկա-
յացվում է որպես արդյունաբերության որոշակի բնագավառին
առնչվող կոնկրետ ծրագրի կամ կոորդինացված որոշակի
նպատակի իրականացում:

Դրանցից մեկը, օրինակ, արդյունաբերական
քաղաքականությունը համարում է ., արդյունաբերության
սկզբնական օղակի՝ ձեռնարկության (ֆիրմայի),

արդյունաբերության ենթաճյուղի կամ նույնիսկ առանձին
ծրագրի ընտրություն միջոցառումների հատուկ պլանով
զարգացնելու համարը, կամ արդյունաբերական քաղաքա-
կանությունը ներկայացվում է որպես կառավարության այնպիսի
քաղաքականություն, որի նպատակը արդյունաբերության
որոշակի ճյուղի կամ կոնկրետ ֆիրմայի վրա ուղղակի
ազդեցություն ունենալն է` առավելագույն հնարավոր արդյունք
ապահովելու համար՞:

Արդյունաբերական քաղաքականությունը մեկնաբանվում է
նան որպես, տնտեսութան առանձին ճյուղերի կամ
ենթաճյուղերի հիմնախնդիրների լուծման նպատակով դրանց
նկատմամբ կառավարությունների կողմից վարվող հատուկ
քաղաքականություն: կամ արդյունաբերության կառուցվածքի
ձնավորմանն ուղղված քաղաքականություն": Ըստ
Լ.Ի.Աբալկինի ԱՔ-ը, իրենից ներկայացնում է ազգային
նպատակների գերակայությունների համապատասխան
միջոցառումների համակարգ ուղղված արդյունաբերական

3 8ոռոմօ Լ, 1987. Տհռքլոց ՇԸօոտքօտէխ Ճռոմճցճ: եճմճ քօ1լտ7,

լոմստեղմԼ քօնտ/7, մոմ ճշօոօոաւԸ քճոՕտոճոշծ, ՛1օոօուօ, էԼԽ6
1ՈՏԱՒԱԷԲ.

4 «Պետական գույքի մասնավորեցման (սեփականաշնորհման) մասին» ՀՀ
օրենքը, 13.01.1998թ.

5 ստօո Լ. ճոմ 27Տաոճո Լ, 19878 /ՃՃոճոՇճո 1ոմստէր7 1ո 1ուճւոմձնօոճլ
ՇՕաքճենեօծո, 1էհճօճ.

Տ ՃՇճխաու /ՆՆԼ ԽՇԱՇԱՂՄՅՊԵՒԼԵԼՐՏ 8Օղքօշեւ ք83քձ60օ1:մ Աքօոաւա-
ճ6քլուօլ Առուն 8 ՄՇռՕՑԱՏ 2 ՇՕտքճուճւաօմ ՔՕՇՇաաԸթՕ1 5»թօտօ-
Խութ. // Ղքոււ 80ԴԵԽՕՐՕ 55Օ1ՕՊԱՎՇԸՀՕՐՕ ՕՕա:ճԸՆՑՁ ԵՕՇԸտո. Խ/.,
1997, Ըք. 28-33.

14

արտադրության կառուցվածքում առաջադիմական փոփոխու-
թյանը՛: Այսինքն` ԱՔ-ն միջոցառումների մի համակարգ է, որն
ուղղված է ազգային նպատակներին ն գերակայություններին
համապատասխան արդյունաբերության կառուցվածքի
պրոգրեսիվ փոփոխությանը: Սակայն ԱՔ այսպիսի
մեկնաբանման արդյունքում ԱՔ օբյեկտը դառնում են արդյունա-
բերության միջճյուղային համամասնությունները ն
կառուցվածքային տեղաշարժերը: Հանդիպում ենք
կարծիքների, որտեղ էլ ավելի է նեղացվում ԱՔ բնորոշումը՝
հանգեցնելով այն լոկ արդյունաբերության վերակազմա-
կերպմանը՝:

Լայն առումով ԱՔ բնորոշումները ներառում են նան պետու-
թյան կողմից վարվող տնտեսական քաղաքականության այլ
տարրեր. որպես կառավարության կողմից ձեռնարկված
ցանկացած միջոցառում կամ միջոցառումների համախումբ, որն
ուղղված է աջակցելու կամ կանխելու տնտեսության մեջ տեղի
ունեցող կառուցվածքային փոփոխությունները:: Մեկ այլ
ընկալմամբ ԱՔ կարող են նշանակել 339այն բոլոր
միջոցառումները, որոնք ուղղած են տնտեսության մեջ
առաջարկի բարելավմանը, այսինքն այն ամենը, ինչը
հանգեցնում է տնտեսական աճի, արտադրողականության ն
մրցունակության բարելավմանը՛":

Առավել լրիվ ու ամփոփ, մեր կարծիքով, ԱՔ-ն բնութագրել է
Պենսիլվանիայի համալսարանի էկոնոմիկայի պրոֆեսոր Ջոն
Ադամսը: Ադամսը հանդես գալով ԱՄՆ կոնգրեսում ԱՔ մասին
լսումների ընթացքում նշել է, որ ԱՔ-ն պետք է ուղղվի
բացառապես արդյունաբերության կառուցվածքի ձնավորմանը

"Նույն տեղում, էջ 30:
3 116Բ7քօ:օ8 ԷԼ Տ. Քոթոթ րքա նա ԷՅ: ԽԱՕՎՇՏՕԼ ԹՒՇՐթՄԻԼՇԷՐԻ 1լքօ-
ԽՏԱԼՀԲԷՈՅ011 ԱՕՐՐԼԵՆԼ // ՛1քոօւ 85Օթ. 11քօդխտւամճոոճը Աօորւաձ

ԵօՇՇւ ոմ ոՕքօրճ Ճ24186ո8. 8/., 1997, Շրք. 40-42.

9 ՀՀ սոցիալ-րնտեսական վիճակը 2001 թ. Հունվար-դեկտեմբերին. ՀՀ
ազգային վիճակագրական ծառայություն, րեղեկագիր: Երնան, 2002թ.:

16 Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք (1999, 2000) ՀՀԱՎԾ, Երնան,
2001թ.:

15

կամ էլ կոնկրետ ճյուղերի աջակցմանը"՛: Նրա կարծիքով ԱՔ-ն
պետք է ներառի այնպիսի միջոցառումներ, որոնք նպատակ
ունեն՝

1. Կատարելագործել արդյունաբերության կառուցվածքը
կամ էլ ձեռնարկություններին օգնել ու աջակցություն
ցուցաբերել նրանց կառուցվածքային ձենափոխումներին
հարմարվելու համար:

2. Ներդրումների իրականացման բնագավառում ստեղծել
տնտեսական խթաններ:

Յ. Խթանել հետազոտությունների արդյունքների ն մշակում-
ների նյութականացումը:

4. Նոր ճյուղերի ստեղծման ն հին ճյուղերից դեպի նոր
ճյուղեր ձեռնարկությունների ներհոսքի ն արտահոսքի
նպատակով միջոցառումների իրականացումը:

Պրոֆ. Ադամսը ընդգծում է, որ ԱՔ-ն պետք է դիտել որպես
ձեռնարկությունների վրա ազդելու միջոցառումների
համակարգ, որի նպատակն է կառուցվածքային
փոփոխություններին հարմարվող նոր արտադրական
կարողությունների ստեղծման համար ներդրումային
պայմանների ու խթանների ստեղծումը, գիտահետազոտական
ն գիտական մշակումների անցկացման խթանումը, նոր ճյուղերի
ստեղծման նպաստումը, ինչպես նան ֆիրմաների հին
ճյուղերից դեպի նոր ճյուղեր անցնելը հեշտացնելու համար
միջոցառումների ընտրությունը: Նա ԱՔ-ն դիտում է որպես
պետության կողմից իրականացվող միջոցառումների այնպիսի
համակարգ, որն ազդում է առաջարկի վրա ն ուղղված է
արդյունաբերության մրցունակության ն արտադրողականության
բարձրացմանը:

Միննույն ժամանակ պետք է ընդգծել, որ ԱՔ-ն անհրաժեշտ է
հենց տնտեսության տրանսֆորմացման ժամանակաշրջանում,
քանի որ հատկապես այդ ժամանակ է էապես բարձրանում ԱՔ
դերն ու նշանակությունը: Այսպես, շատ տնտեսագետներ
գտնում են, որ Ճապոնիայի ն Գերմանիայի տնտեսության

1 Դարբինյան Ա. Վ., «Հայաստանը միջազգային տնտեսական ինտեգրացման
գործընթացում», Երնան, 2000թ., էջ 23-26:
12 Դարբինյան Ա. Վ., «Հայաստանը միջազգային տնտեսական ինտեգրացման
գործընթացում», Երնան, 2000թ., էջ 27-29:

16

հետպատերազմյան հաջող զարգացումը այդ երկրներում
կիրառվող արդյունավետ ԱՔ արդյունք էր: Ընդ որում, այդ
տնտեսագետները տարբերում են ԱՔ այս կամ այն գործիքի
(լծակի) դերը՝ նշելով, որ հատկապես խորը տրանսֆորմացիոն
գործընթացների փուլերում (Ֆրանսիայում ն Գերմանիայում 50-
60-ական թվականներին, ժամանակակից տնտեսական աճի
մեխանիզմների ձնավորմաան ն էական կառուցվածքային
տեղաշարժերի փուլում 70-80-ական թվականների առաջին
կեսին) այդ երկրներում բարեփոխման ընթացքում ակտիվորեն
օգտագործվում էին ԱՔ գործիքները: 3:

ԱՔ նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել ն այժմ
էլ շարունակում է ցուցաբերել Եվրոպական տնտեսական
հանձնաժողովը (ԵՏՀ): Այսպես 1995 թվականին Ժննում
կայացած ԱՔ ն արդյունաբերության վերակառուցման հարցերին
նվիրված խորհրդակցությունում ԵՏՀ-ը ներկայացրել է այն
հիմնահարցերը, որոնց լուծումով է պայմանավորված ամեն մի
երկրուն ԱՔ հաջող իրականացումը՛՞: Դրանք են՝

բարեփոխումներ նորմաստեղծման ն օրինաստեղծման
շրջանակներում (ներառյալ` ազատականացման,
ապակարգավորման, սոցիալական, աշխատանքային ն
արդյունաբերական օրենսդրության, Ֆինանսական
ինժինիրինգի, սեփականաշնորհմանը առնչվող հիմնա-
խնդիրները),

2. ` քաղաքականություն .արդյունաբերութան կոնկրետ
հատվածներում (արդյունաբերությաան վերակառուցում,
փոքր ն միջին ձեռնարկությունների աջակցում, բարձր
գերակայություն ունեցող ճյուղերի աջակցում),

Յ. զբաղվածություն ն արտադրողականություն,

4. նյութական ակտիվներում (արդյունաբերություն, տրանս-
պորտային ենթակառուցվածք, կապ) ներդրումներ,

5 Այս մասին մասնավորապես ընդգծվել է «Շուկայական ձնափոխումների ն
կառուցվածքային տեղաշարժերի քաղաքականությունը Ռուսաստանում»
գերմանա-ռուսական սեմինարում` գերմանացի մասնակիցների կողմից: Տես՝
ՀնԻ, 1996 1-2:

14 ՐԲրԵՑՅ:ւօ8Շ-ամ ԽԼԵԼ ԼՕՇՄոճթԸ ՑԸ: ՅՑ 1լքօութւաււճ ԲԷ ճ841 ԱՆՆԵ ՀՅ
Ց ԱՇքճյՕյւուլ ոճքոաօր // ՃոմմոՂ ՇԸ 86 ա ՍԼՃՄ, ԸՕՑՇՆԵԼ
քճՓօքուճաու ԵՓ, 1998, Է 2. ՎՅՇՀԵ 2, ԸՂք. 50-65.

17

5. ոչ նյութական ակտիվներում (արդյունաբերական
հետազոտություններ ն մշակումներ, տեխնոլոգիաների
փոխանցում, կադրերի պատրաստում, այդ թվում՝
կառավարչական, որակի բարձրացում, էկոլոգիապես
մաքուր տեխնոլոգիաներ, ստանդարտացում ն
վիճակագրություն) ներդրումներ,

6. մրցակցություն ն քաղաքականություն մրցակցության
բնագավառում (միջոցառումներ ներքին շուկայում,
արտահանման զարգացում ու խթանում, առնետրի
ազատականացում),

7. միջազգային ներդրումներ,

8. էկոլոգիական քաղաքականություն, արդյունաբերական
էկոլոգիա,

9. արդյունաբերական ոլորտներում էներգետիկ
քաղաքականություն,

10. զարգացած երկրների միջն, ինչպես նան այն երկրների
միջն, որոնք ընտրել են բարեփոխումների ուղին, արդյու-
նաբերական համագործակցության իրականացում,

11. անցման փուլում գտնվող երկրների արդյունաբերության
զարգացման առանձնահատուկ ոլորտներ:

Ընդհանրացնելով նշենք, ԱՔ ասելով պետք է հասկանալ
միջոցառումների այն համակարգը, որն ուղղված է`

» մի կողմից` արդյունաբերական արտադրության կառուց-
վածքում առաջադիմական փոփոխություններ` ազգային
նպատակներին ն գերակայություններին համապատաս-
խան

» մյուս կողմից` երկրի ` արտադրական ներուժի
արդյունավետ օգտագործմանն ու զարգացմանը:

ԱՔ-ն հաշվի է առնում նան ռեսուրսային ն ժամանակային
սահմանափակումնե, որոնք Փծագում են վերոհիշյալ
գերակայությունները իրականացնելու գործընթացում:

ԱՔ բոլոր բնորոշումներին ընդհանրական է մեկ հիմնական
գիծ այն է, ԱՔ-ն ուղղված է տնտեսության այս կամ այն
մակարդակում կամ հատվածում զարգացման կոնկրետ խնդրի
լուծմանը: Իսկ քանի որ վերջինս ապահովելու համար
յուրաքանչյուր երկիր պետք է արդյունավետ օգտագործի իր
հնարավորությունները, ապա կարծում ենք, որ լայն իմաստով

18

արդյունաբերական քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի
հենց այդ խնդիրների լուծմանը: Ինչ վերաբերում է
ռազմավարական արդյունաբերական քաղաքականությանը,
ապա դա տնտեսական աճի բարձր տեմպեր ապահովելու
նպատակով առկա ռեսուրսները առավել արդյունավետ ուղի-
ներով ն եղանակներով օգտագործելու քաղաքականությունն է:

Կախված ընդգրկման ոլորտներից ն .մակարդակից՝
տնտեսագետներն առանձնացնում են արդյունաբերական
քաղաքականություն բաղկացուցիչների մեծ փաթեթ:
Մասնավորապես պրոֆեսոր Ջ.Ադամսի կողմից առանձնացվել
են ԱՔ հետնյալ բաղկացուցիչները`'5

» Ընդհանուր կամ ոչ ընտրանքային արդյունաբերական
քաղաքականություն, որի դեպքում չի առանձնացվում
որնէ ոլորտ ն բոլորի նկատմամբ վարվում է հավասար
քաղաքականություն՝ նպաստելով սոցիալական,
ֆինանսական նեն շուկայական ենթակառույցների
զարգացմանը:

» .-Գործունեության առանձին փուլին ուղղված քաղաքակա-
նություն, որի դեպքում աջակցության համար ընտրվում է
արտադրական գործընթացի որնէ փուլ, ինչպես օրինակ՝
գործնական նշանակություն ունեցող գիտական
հետազոտությունների օժանդակելը:

» Հատվածային քաղաքականություն որի դեպքում
աջակցության օբյեկտը տնտեսության լայն հատվածներն
են, ասենք՝ արդյունաբերությունը կամ
գյուղատնտեսությունը:

» Առանձին արտադրության, ճյուղի կամ ենթաճյուղի
զարգացմանը աջակցության քաղաքականությունը:

» Առանձին ֆիրմաներին կամ ծրագրերին ուղղված
աջակցության քաղաքականությունը:

» Առանձին տարածքների աջակցության քաղաքականու-
թյուն, որի դեպքում նպատակը երկրի որնէ տարածքի
զարգացումն է` դրանում որնէ հատվածի,

15 Ճճոռտ, Շ., ճում 8օհոօ Ճ., 1983., ԽՂ6ճուոց օք 1ոմստեճ1 քօիտ, 1ո
լոմստեղճ1 քօԱոլ6Տ էօ Օհ ձոմ ԸՇօուքճԱԱՄՇոճտտ, Լճշլոցէօո, ԽՃ:
Լճշմոցէօո 5օՕօնտ, ք.15.

19

արտադրության կամ գործունեության տեսակի
զարգացման միջոցով:

Սակայն այս բաղկացուցիչների ընդհանուր թերությունն այն
է, որ դրանք շատ են նեղացված ու վերացարկված, այնինչ
իրականում, ինչպես հետագայում կհամոզվենք, այդ
բաղկացուցիչներն առավել լայն ընդգրկվածություն ունեն ն
փոխադարձորեն կապված են մեկը մյուսի հետ:

Արդյունաբերական քաղաքականության նպատակներից,
ընդգրկման ոլորտից ն ուղղվածությունից կախված՝
տնտեսագետները դրանք դասակարգում են՛".

այ կախված տնտեսութան մակարդակի ընդգրկման
բնույթից՝ մակրոտնտեսական կամ սելեկտիվային
(հատվածային, ընտրանքային) ն միկրոտնտեսական,

բ) կախված պետության կողմից տնտեսության վարմանը
միջամտության աստիճանից շուկայական, միջամտողական
(ինտերվենցիոնիստական) ն խառը՛՛,

գ՝`՞ կախված արտաքին առնետրի քաղաքականության
ուղղվածությունից` ներմուծման փոխարինման, արտահանման
կողմնորոշում ունեցող ն ազատական"::

Մակրոտնտեսական, շուկայական ն ազատական
ուղղվածությունների դեպքում տնտեսութան զարգացումը
հիմնականում վերապահվում է շուկայական ուժերին:
Պետությունն այս դեպքում արդյունաբերության
քաղաքականությունը վարում է միջնորդավորված լծակների
միջոցով բոլորի համար ստեղծելով գործարարության
զարգացման հավասար պայմաններ:

Միջամտողական արդյունաբերական քաղաքականությունը
հիմնականում բնորոշ է կենտրոնացված պլանային տնտեսու-
թյուններին, երբ տնտեսության մեջ ռեսուրսների բաշխման

6 Այս մասին մանրամասն տես Դարբինյան ԱՎ. ., Հայասրանը տնտեսական
ինտեգրացման գործընթացում,, Երնան, «Պետական ծառայություն», 2000թ.

7 Սձոշցսճուռ Ճ. 1984. Էսօքճճո Լ1զմստեյ: սեն Քօիո7 տոմ
ԸՕ-քօւ8է6 ՏԱՅԼէճցՄ, Օ2էօոմ:

18 լոզստեղո1 ՔօԼԸՇ16Տ 1ո Բոճտէ ՃՏ18, 1998, Եոտսձ Ք6ՏՇՅՇհ Լոտեէսէճ, ք.
10.

20

հարցերում պետության անմիջական միջամտությունը գերակշիռ
է:

Զարգացող ն անցումային երկրներին հիմնականում բնորոշ է
այնպիսի խառը ԱՔ, որն իր բնույթով կարող է լինել ինչպես
մակրոտնտեսական, շուկայական կամ ազատական, այնպես էլ
սելեկտիվային նե միկրոտնտեսական: Սակայն այս դեպքում
պետության միջամտութան աստիճանը ն եղանակները
տարբեր են: Հարկ է նշել, որ ԱՔ տարրերը ոչ մի երկրում
առանձին չեն դրսնորվում, քանի որ կախված տնտեսության
զարգացման առանձնահատկություններից՝ որոշակի
ժամանակահատվածում կարող են կիրառվել դրանցից նույնիսկ
մի քանիսը միաժամանակ կամ էլ` իրար հետ սերտաճած:

Քանի որ զարգացած երկրների տնտեսական համակարգի
նպատակը շուկայական ուժերի ազատ գործունեությանը նպաս-
տելն է ն մասնավոր ձեռնարկատիրության զարգացման համար
բարենպաստ պայմանների ստեղծումը, ապա
արդյունաբերական քաղաքականությունն այս երկրներում
կարելի է համարել շուկայական, քանի որ այն հիմնված է ազատ
մրցակցության սկզբունքի հնարավորինս լիարժեք կիրառման
վրա: Իսկ եթե այս կամ այն երկրում պետության կողմից
միջամտությունն անհրաժեշտ է, ապա դա կատարվում է միայն
հստակ սահմանված օրենսդրական դաշտի շրջանակներում:
Ընտրանքային միջամտությունը հիմնականում ընդունելի չէ,
քանի որ այն ամբողջ հասարակության հաշվին միայն որոշակի
խմբերի համար է բարենպաստ պայմաններ ստեղծում: Այս
երկրներում կառավարությունները ձգտում են
մակրոտնտեսական քաղաքականության միջոցով բարենպաստ
միջավայր ստեղծել ներդրումների ներգրավման համար ն
աջակցել աշխատուժի որակավորման բարձրացմանը: Այսպիսի
երկրների համար ԱՔ ամենագործուն նե ակտիվ լծակն
արագացված ամորտիզացիայի քաղաքականությունն է, որը
ներդրումների խրախուսման ն նոր տեխնոլոգիաների ներդրման
ամենակարնոր խթանն է՞:Չ:

5 Բոստանջյան Վ.Բ., Դավթյան Ս., «Տնտեսական քաղաքականության ուղղու-
թյունները անցումային շրջանում», Շուկայական տնտեսության անցման
արդի հիմնախնդիրները Հայաստանում, ՀՀ ՖԷՆ ՏՀԻ, Երնան, 1997թ., էջ 170:

21

Չնայած զուտ շուկայական կողմնորոշում ունեցող արդյունա-
բերական քաղաքականության իրականացմանը,
այնուամենայնիվ այսպիսի երկրներում նույնպես հայտնի են
կառավարության միջամտության փաստեր: Այսպես,
Ճապոնիայում (ավելի մեծ չափով) ն Ֆրանսիայում արդյունա-
բերական 0քաղաքականությունը բավականին ժամանակ
միջամտողական բնույթ է ունեցել: Բայց եթե առաջին դեպքում
ռազմավարական արդյունաբերական 0քաղաքականության
հետնողական իրականացման շնորհիվ ապահովվել են
շոշափելի արդյունքներ, ապա նույնը չի կարելի ասել երկրորդի
մասին, որտեղ արդյունքները ավելի համեստ են: Բայց թե՛ մեկ ն
թե՛ մյուս դեպքերում արդյունաբերական քաղաքականության
փոփոխության ընդհանուր միտումը դեպի ավելի ընդգծված
շուկայականն է` տնտեսության զարգացման հարցերում պետու-
թյան անմիջական միջամտության աստիճանական վերացումը:

Սակայն անցումային երկրների համար, արդյունաբերական
քաղաքականության բնագավառում նս, թերնս, ավելի ուսանելի
է Արնելյան Ասիայի նոր արդյունաբերականացված երկրների
փորձը, քանի որ զարգացած երկրներն արդյունաբերական
քաղաքականություն իրականացնում են արդեն ձեավորված ն
խորը արմատներ ունեցող շուկայական ինստիտուտների,
սովորությունների ն տնտեսության կառուցվածքի
պայմաններում: Իսկ անցումային երկրները դեռնս այդ ամենը
նոր միայն պետք է ստեղծեն կամ նոր ստեղծածը զարգացնեն,
ինչը, բնականաբար իր կնիքն է դնելու նան արդյունաբերական
քաղաքականության վրա: Ըստ էության, մենք պետք է անցնենք
նոր արդյունաբերականացվող երկրների ճանապարհը ն, այս
տեսանկյունից, բնականաբար, մեզ համար շատ ավելի
կիրառելի կարող է լինել նրանց փորձը":

Արդյունաբերական քաղաքականության վարքագծի
հետահայաց վերլուծության արդյունքները վկայում են, որ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մի շարք

26 Դարբինյան Ա. Վ., «Հայաստանը միջազգային տնտեսական ինտեգրացման
գործընթացում», Երնան, 2000թ., էջ 171:

22,

երկրներում այն զարգացել է երեք փուլով: Ընդ որում
երկրների մեծ մասը ի սկզբանե որդեգրել է ազատական
առնտրական քաղաքականություն, այնինչ մնացած երկրներն
իրականացրել են ներմուծման փոխարինման
քաղաքականություն, ժամանակի ընթացքում տնտեսական աճի
ն արդյունաբերականացման բարձր տեմպերի ապահովման
քաղաքականություն: Ներմուծման փոխարինման
քաղաքականություն այսօր գլոբալացման գործընթացի
արագացման պայմաններում, սպառել է իրեն նե տնտեսական
կայուն ն բարձր տեմպերով աճ չի կարող ապահովել:

Ներմուծման փոխարինման քաղաքականությունից դեպի
արտահանման խրախուսումը առաջինը, 50-ական
թվականների վերջին ն 60-ական թվականների սկզբներին,
անցում կատարեցին Ճապոնիան, Հարավային Կորեան, քանի
որ այս երկրները հարուստ չէին բնական ռեսուրսներով ն,
բնականաբար, տնտեսական աճ ապահովելու համար պետք է
արդյունաբերական արտադրանք արտահանեին: Իսկ շատ
երկրներ, որոնք ավելի հարուստ էին բնական ռեսուրսներով,
անցումը արտահանման կողմնորոշում ունեցող
քաղաքականության սկսեցին միայն 80-ական թվականների
կեսերից, երբ հումքի գները միջազգային շուկայում սկսեցին
էականապես ընկնել:

Ներկայումս այս տարածաշրջանի ԱՔ-ան կոչված է լուծելու
արտադրության տեխնիկա-տեխնոլոգիական բազայի
վերափոխման խնդիր, քանի որ նրանց մի մասը արդեն մոտեցել
են զարգացած երկրների մակարդակին: Սակայն զարգացած
երկրների ժամանակակից տեխնոլոգիաների ձեռքբերումը
դառնում է ավելի ու ավելի դժվար խնդիր, քանի որ
համաշխարհային շուկաներում աճող մրցակցության
պայմաններում արդյունաբերապես զարգացած երկրները
ձգտում են պահպանել նվաճած համեմատական առավե-
լությունները, տեխնոլոգիական ձեռքբերումները հատկապես
ՕՈՒՆ-երի ներհոսքի խրախուսման ճանապարհով:

21 լոզստեղճ1 ՔՕԱՇԼՇՏ 1ո Բոտէ ՃՏ18, 1998, Հառտսյձ Ք6Տ6ՅՇհ ԼոտԱէսէճ, ք
6-4.
23

Արդյունաբերության արդիականացման քաղաքականության
բնագավառում շատ երկրներ առաջնություն են տալիս իրենց
տնտեսությունների համար ռազմավարական նշանակություն
ունեցող հեռանկարային ճյուղերին: Նման մոտեցումն ավելի
արդարացված է այն երկրների համար, որոնց տնտեսական
զարգացումը հետ է մնացել: Իսկ ավելի զարգացած երկրների
համար այն չի կարող արդյունավետ լինել: Նման
միջամտությունն ավելի զարգացած երկրների համար արդեն
անցյալ է ն նրանք ներկայումս հիմնականում կենտրո նացված
են շուկայական գործոնների վրա:

Զարգացած երկրների ներկայիս արդյունաբերական
քաղաքականությունը բնութագրվում է նս երկու
առանձնահատկություններով, որոնք նույնպես կոչված են
նպաստելու դրանց տնտեսական արդիականացմանը:

Առաջինը տնտեսության ճյուղերի միջն փոխադարձ կապի
ուժեղացման միտումն է, այսպես կոչված` արդյունաբերական
խմբերի ձնավորումը, որոնք իրենցից ներկայացնում են տեխնո-
լոգիապես միմյանց մոտ արդյունաբերության ենթաճյուղերի
արտադրությունների համախումբ ն միմյանց հետ կապված են
ուղղահայաց ու հորիզոնական կապերով: Արդյունաբերական
այդպիսի խմբեր կարող են ձնավորվել օրինակ, բիոտեխնոլո-
գիաներ, նոր նյութեր, միկրոէլեկտրոնիկա ն այլն սպասարկող
ճյուղերը: Զարգացող երկրներում արդյունաբերական խմբերի
ձնավորումը մասնագետների կողմից ներկայումս դիտարկվում
է որպես տվյալ երկրի մրցակցային առավելությունների
դրսնորման ն տեխնոլոգիական նորարարության զարգացման
կարնորա գույն գործոն:

Երկրորդը երկրների տնտեսությունների տարբեր
արտադրությունների միջն (այնտեղ, որտեղ դա հնարավոր է)
տարածաշրջանային կապերի ն համագործակցության
հաստատումն է: Այսինքն` զարգացման այս փուլում երկրներն
ամբողջովին գիտակցում են տարածաշրջանային
համագործակցության խորացման անհրաժեշտությունն իրենց
տնտեսությունների հետագա կայուն աճի համար:

22 ԽՈՇհճ61 Ք. ՔՕո6ո, 1998. հօ ՇօոռքճէլեԽօ /Ճ«Խճութց6 օէ Հոնօոջ. 9.
71.

24

Հատկանշական է, որ այսօ արդեն ՛տանտեսության
զարգացման բնագավառում բավականին հաջողության հասած
համարյա բոլոր երկրներում արդյունաբերական
քաղաքականությունը իրականացվում է համաձայն պետության
կողմից նախօրոք մշակված ծրագրերի, որոնք կարող են
ունենալ` ժամանակային տարբեր կտրվածք ն ընդգրկել
տնտեսութան Ւտարբեր ոլորտներ ու մակարդակներ:
Բնականաբար հնարավոր չէ ներկայացնե 389զարգացած
երկրների կողմից վարվող արդյունաբերական քաղաքականու-
թյունը ե դրա իրականացման բոլոր առանձնահատկու-
թյունները, մանավանդ որ ընդհանուր գծերով ունենալով մի
շարք նմանություններ, ռազմավարութան իրականացման
մեխանիզմների առումով դրանք էականորեն տարբերվում են:

Անցումային երկրների արդյունաբերական
քաղաքականության ուղղվածության ուսումնասիրությունը ցույց
է տալիս, որ այն նույնպես հիմնականում չի պարունակում
ուղղակի միջամտության տարրեր: Բայց դա չի նշանակում, որ
նրանք չեն կիրառում արդյունաբերական քաղաքականության
վրա ազդելու միջնորդավորված լծակներ: Ավելին, մի շարք
երկրներ, ինչպես ասենք՝ Հունգարիան, Սլովենիան, Սլովակիան
ն այն, շատ ակտիվ են գիտահետազոտական, կրթական,
ինչպես նան մասնավոր բիզնեսին սպասարկող տարաբնույթ
ինստիտուտների աջակցության հարցերում»:

Անցումային երկրները սահմանափակ ռեսուրսները
լավագույն ձնով տնօրինելու, օգտագործելու ն արագորեն
զարգացած երկրներին հասնելու համար պետք է կարողանան
կենտրոնացնել այդ ռեսուրսները տնտեսության
համեմատական առավելություններ ունեցող ճյուղերում՝
օգտագործելով զարգացած երկրների տեխնոլոգիական
ձեռքբերումները: Նման քաղաքականությունը թույլ 3չկտա
համեմատաբար կարճատն ժամանակահատվածում հասնել
զարգացած երկրների մակարդակին:

53: լոզստեոճւ ԸՇօոքճԱնմՄճոճտտ 1ո ԷՇ Էսօքճ. 1999, Բմաւօո Ե7 ԽՈ ււնո
Խու, ԷԽՅւմՎ Էլցու, ՃՃ.ք 14.

25

ԱՔ գերակայությունների ընտրությունը որոշվում է արտա-
դրութան ոլորտի բարեփոխման (մոդեռնացման) 3,տտիպի
ընտրությամբ:

Ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհային փորձը, այս կամ այն
երկիրը որոշակի կոնկրետ ժամանակահատվածում
կողմնորոշված է լինում դեպի վերջնական պահանջարկի այս
կամ այն «գերակայությունը»: Բարեփոխվող տնտեսության
ընդհանուր հաշվեկշռվածության տեսանկյունից արդյունա-
բերական արտադրության կառուցվածքային տեղաշարժերը
պետ է կախված լինեն վերջնական սպահանջարկի
կառուցվածքային փուփոխություններից։ Հետնապես ԱՔ-ն
կախված է երկրի տնտեսության զարգացման մակարդակից,
երկրում իրականացվող տնտեսական քաղաքականության
ռազմավարությունից, կարող է իրականացվել ներքոհիշյալ չորս
հիմնական մոդելներով՝

1զ հասարակական վերարտադրութան սպառողական

կողմնորոշմամբ մոդելով,

2. արտահանման կողմնորոշմամբ մոդելով,

Ց. ներդրումների կողմնորոշմամբ մոդելով,

4. ռազմականացված տնտեսությամբ մոդելով:

Փորձենք առանձին-առանձին լուսաբանել ն բնութագրել այն

հիմնական պայմանները, որոնց առկայությունը
հնարավորություն կտա դրսնորվկլ ԱՔ այս կամ այն
ուղղությունը:

Սպառողական կողմնորոշմամբ մոդել: Կարելի է նշել այս
մոդելով տնտեսական քաղաքականություն իրականացնող
առնվազն երկու ստվարախումբ երկրներ.

Առաջին խումբը՝ տնտեսապես թույլ զարգացած այն
երկրներն են, որոնք ունեն առաջնային պահանջմունքների
ելակետային շատ թույ հագեցվածության մակարդակ: Այս
մոդելի իրականացումը նախատեսում է.

» գզյուղատնտեսության ապրանքայնության բարձրացման

համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում,

» սպառողական պահանջարկը ձնավորող բնակչության

իրական եկամուտների աճ,

» գյուղատնտեսության ն նրա արտադրանքի

վերամշակման գործընթացի արդիականացում,
26

» ներքին շուկայի ենթակառուցվածքի ձնավորում,

» բնակշինարարության զարգացում (կապված
ուրբանիզացման անխուսափելիության հետ):

Սակայն ԱՔ դրսնորման այս մոդելին ներհատուկ են երկու

կոշտ սահմանափակումներ՝

» առաջին` բարձր .կապիտալատարություն, որպես
կանոն, ներքին ֆինանսական դեֆիցիտի ն
ներդրումների համար նյութական բազայի
բացակայության պայմաններում,

» երկրորդը որպես կանոն, պահանջարկի շատ ցածր
մակարդակը` կապված հասարակության աղքատության
ն ներքին շուկայի թույլ զարգացման հետ:

Հարկ է նշել, որ այս սահմանափակմանը առնչվել են
Հնդկաստաը ն Լատինական Ամերիկայի գրեթե բոլոր
երկրները:

Այս մոդելն իրականացնող երկրորդ խումբ երկրները, ընդհա-
կառակը՝ առաջնային պահանջմունքների բավարարման բարձր
մակարդակի այն երկրներն են, որոնք անցնում են
սպառողական նոր չափանիշների ն կողմնորոշումների: ԱՔ այս
ուղղության հիմնական ջատագովներն են եղել ԱՄՆ-ը՝ 40-ական
թվականներից մինչն 60-ական թվականների վերջը ն հետպա-
տերազմյան Գերմանիան: Այս մոդելի շրջանակներում
արտադրական ոլորտում կառուցվածքային տեղաշարժերը
ընդունում են սպառողական ուղղություն` հենվելով բնակչության
եկամուտների ն պետության սոցիալական ծախսերի դինամիկ
աճի վրա: Վերջիններս խթանում են սպառման առարկաների
արտադրության արագ զարգացումը, առաջին հերթին` երկա-
րաժամկետ օգտագործման բարդ համակարգերի, տեխնիկայի
(ավտոմեքենաներ, բարդ համակարգիչներ ն այլն): Իսկ այն
ճյուղերը, որոնք կողմնորոշված են դեպի այդ
արտադրատեսակների արտադրությունը ձնավորում են
այսպես ասած` «Բարեփոխման կառուցվածքային միջուկ», որի
զարգացումը, համարա առանց 6ըբացառության, խիստ
ձնափոխող ազդեցություն է թողնում տնտեսության մնացած
հատվածների վարքագծի վրա:

Հարկ է նշել, որ ԱՔ այս մոդելի համար կարնոր գործոն է
համարվում հզոր տեխնոլոգիական առաջընթացը, որն էլ

27

արտացոլվում է վերարտադրության արդյունավետության
ընդհանուր բարձրացման մեջ: Դա իրականացվում է երեք
գլխավոր ուղղություններով.

1զ. . Համեմատաբար դոմինանտ (գերակշռող) են դառնում ոչ
կապիտալատար արտադրությունները՝ թուլացնելով
ներդրումների ծանրաբեռնվածությունը տնտեսության վրա:
Պատահական չէ, որ ԱՄՆ-ում 50-ական թվականներին
կապիտալատարության միջին տարեկան նվազումը կազմել է
մոտ 1,146, իսկ 60-ական թվականներին այն տարեկան աճել է
ընդամենը 0,496-ով: Այնինչ, այդ նույն ժամանակահատվածում
Ճապոնիայում, որն իրականացնում էր ԱՔ երկրորդ՝ ներդրմամբ
կողմնորոշված մոդելը, կապիտալատարությունը
համեմատասխանաբար կազմել է 6,2 ն 3,602:

2 Սոցիալական կողմնորոշում ունեցող ճյուղերում
առաջավոր տեխնոլոգիայի զարգացումը նպաստում է
նյութատարության կրճատմանը, կողմնորոշելով պահանջարկը
դեպի որակապես նոր բազային ռեսուրսները (օրինակ, ԱՄՆ-ում
կենցաղային տեխնիկայի, ավտոմեքենաների արտադրության
բուռն զարգացումը պայմանավորեց պլաստմասսայի, ալյումինի
ձուլվածքի առաջավոր տեսակների օգտագործման ոլորտի
ընդլայնումը, տնային տնտեսությունների արագ
էլեկտրիֆիկացումը):: Վերջինս էլ հեւտագայում խթանեց
կիսահաղորդիչների արտադրությունը, որով էլ դրվեց
համակարգչային ինդուստրիայի ստեղծման ու արագ
զարգացման հիմքը:

ՅՑ. ` Աշխատուժի թանկացումը ն սոցիալական
ապահովագրության վրա կատարվող ծախսերի աճը խթանում է
ավտոմատացումը նե նախապատրաստում ինֆորմացիոն
տեխնոլոգիաների տարածումը:

Ինչ վերաբերում է ներմուծման կողմնորոշման
հիմնահարցին, ապա, ըստ էության, խոսքը ներքին շուկայի
ապահովման ստրատեգիայի մասին է, առավելապես ազգային
արտադրության զարգացման հիման վրա` որպես խիստ
տրամաբանական մեր երկրի համար: Առավել նս, այն
մատնանշում է ժողովրդական տնտեսության համալիրի
դեզինտեգրացման հաղթահարման ն հասարակական
վերարտադրության միասնականության վերականգման

28

ճանապարհը: Ակտիվ արտահանման փոխարինումը
համարվւմ է կարնոր միջոց վճարային հաշվեկշռի
բարելավման ն երկրի արտարժույթի պաշարի պահպանման ու
ավելացման, ինֆլյացիայի հաղթահարման, ներքին նորմա-
լացման ն գործազրկության հաղթահարման համար: Սակայն
ԱՔ կառուցվածքի ձնավորման այս մոտեցման
բացարձակացումը հազիվ թե օգտակար լինի: Չի կարելի թույլ
տալ ավտարկիա, քանի որ մեր ճանապարհը` եվրոպական,
կովկասյան ն, ինչու չէ, մերձավորարնելյան շուկաներին ն
կապերին արդյունավետ ձեով ն հավասարի իրավունքով
միանալու մեջ է: Ներմուծումը հարստացնում է ներքին շուկայի
ասորտիմենտը, որոշ դեպքերում՝ հեշտացնում է
ժամանակակից տեխնոլոգիայի ներդրումը իսկ շատ
դեպքերում էլ` ներկայացնում է միակ հնարավորությունը:
Արտահանման կողմնորոշմամբ մոդել: Այս մոդելի հիմնական
նպատակը համաշխարհային շուկայում հնարավոր խորշերի
նվաճումն է` բարձր մակարդակի մշակմամբ արդյունաբերական
արտադրանքի արտահանման ընդլայնման ճանապարհով: Այս
գործընթացով տնտեսությունը միանգամից լուծում է մի շարք
հիմնական հարցեր.
1զ. .հաղթահարվում է ներքին շուկայի
սահմանափակությունը,
2. . կուտակման լրացուցիչ աղբյուրներ են մոբիլիզացվում,
քանի որ արտահանման եկամուտներին զուգընթաց, ԱՔ
այս մոդելի պայմաններում, տեղի է ունենում ՕՈՒՆ-երի

ներհոսք,

ՅՑ. տնտեսությունը հենց սկզբից կողմնորոշվում է դեպի
առաջավոր երկրների բարձր
տեխնիկատեխնոլոգիական ն կազմակերպական
ստանդարտներ,

4. խթանում է արդյունաբերական արտադրության
դիվերսիֆիկացումը,

5. մի շարք դեպքերում հաջողվում է իրագործել զարգացող
երկրների նկատմամբ «հետամնացության առավելությու-
նը»՝ կապված աշխատուժի ն հումքի էժանության, արդեն
«պատրաստի» ն գործնականում «փորձարկված»
ինդուստրիալ տեխնոլոգիաների ն արդյունաբերական

29

նմանօրինակների բազմացման, ինչպես նան էկոլոգիայի
նկատմամբ նվազեցված պահանջների հետ:

Որպես մոդելի կիրառման օբյեկտ` ժամանակին ծառայել են
Հեռավոր Արնելքի երկրները (Հարավային Կորեան, Թայվանը,
Հոնկոնգը, Սինգապուրը, Ինդոնեզիան, Մալայզիան, Թաիլանդը
ն այն): Սակայն այս մոդելի իրականացման ընթացքում
տնտեսությունը առնչվում է մի շարք լուրջ հիմնահարցերի,
որոնցից կարելի է առանձնացնել՝

1զ Սկսած 80-ական թվականների երկրորդ կեսից խիստ
դժվարացան տեխնիկապես հետամնաց տնտեսության կա-
ռուցվածքում առաջավոր տեխնոլոգիայի ներդրման
պայմանները: 70-ից մինչն 80-ական թվականների առաջին կեսը
դարձավ «երրորդ աշխարհի» երկրների մոդեռնացման համար
բարենպաստ ժամանակաշրջան, քանի որ զարգացած
երկրները ներդրեցին հումքատար, էներգաաշխատատար
արտադրություններ: Բացի դրանից, ինչպես նշվել է
«Զարգացող երկրների տնտեսական բարեփոխումների փորձի
ամփոփման մեջ»շ՞, քանի դեռ էլեկտրոնիկան օգտագործվում
էր կենցաղային տեխնիկայի համար որպես «խճողակ, միջուկ»,
առաջ եկան ինդուստրիալ համակարգի մոդեռնացման համար
բարենպաստ պայմաններ` «պտուտակահանի տեխնոլոգիայի»
հիման վրա տեխնիկական նմուշների `տրիրաժավորում,
արտահանումը կողմնորոշող բարդ , արտադրությունների
աստիճանական ինտենսիվ զարգացում: Սակայն 80-ական
թվականների երկրորդ կեսից սկսած համաշխարհային
տնտեսության զարգացման նոր փուլի հետ կապված, կարնոր
գործոն դարձավ ոչ թե տիրաժավորումը, այլ, տեխնոլոգիական
գործընթացների բարձր տեղեկատվացման պայմաններում,
արտադրանքի մշտական նորացումը, որն էլ նպաստեց դրանց
համար անհրաժեշտ օժանդակ տնտեսությունների

ենթակառուցվածքների, շուկայի համապատասխան
կառուցվածքի ստեղծմանը, կադրերի պատրաստման
անընդհատության ապահովմանը, աշխատանքի

կատարողական կարգապահության բարձրացմանը ն այլն:

24 ԼՕՇՄոճքԸր80 8 "ՇԷՄԱԾՆԱԲԵԸՏ: "ոմք6. Օ1Կ6Ի Օ ուքօտ80ու ք8382րրուլ.
ԽՃ/(., Լքճա-՛ԼՃՇՇ, 1997, ՇՂք. 113.
30

Այսինքն` այն ինչ-որ մոդեռնացնողները չունեին ն դրսից բերելն
էլ կամ շատ դժվար էր, կամ էլ` անհնարին: Պատահական չէր,
որ արդեն 80-ական թվականների վերջին «երրորդ աշխարհի»
երկրներում նկատվեցին կիսահաղորդիչների, միկրոպրոցեսոր-
ների ն այլ էլեկտրոնային բաղադրամասերի
արտադրությունների տեղափոխում դեպի համաշխարհային
տնտեսության կենտրոն":

2. Դիտարկվող ԱՔ մոդելը, որպես կանոն, նախատեսում է
տեխնոլոգիաների հանդիպակաց ներմուծում. ընդ որում, մեծա-
մասամբ արտադրության բաղադրամասերի գծով: Սակայն այս-
տեղ կարող են ծագել երեք բավականին վտանգավոր
երնույթներ՝

» նոր տեխնիկայի յուրացումը, առանց համապատասխան
կապիտալ ներդրումների, բավականին դժվար է, որի
ընդլայնումը կարող է հանգեցնել ազգային տնտեսության
մի մասի վրա ազգային մասշտաբով հսկողության կորստի
(իզուր չէ, որ Հարավային Կորեան ն Թայվանը, զարգաց-
նելով տեխնոլոգիայի ներմուծման գործընթացը,
պահպանողական են վերաբերվում արտասահմանյան
ներդրումներին):

» սարքավորումների, լիցենզիաների, նոու-հաուների ն
այլնի ներմուծման հիման վրա տեխնոլոգիական ն
գիտահետազոտական բազայի ձնավորումը հանգեցնում
է վերարտադրութան երկարաժամկետ գլխավոր
գործոնների կախվածության արտաքին պայմաններից,
ինչպես նան.

» . համաշխարհային շուկայի կոնյունկտուրայից,

» . վճարային հաշվեկշռի դրությունից,

» . վարկերի հասանելիությունից:

Տվյալ մոդելի կիրառումը նպաստում է հասարակության
սոցիալական միատարրության ն դեպի արտաքին ու ներքին
շուկաները կողմնորոշված կառավարիչների միջն պայքարի ու
հակասությունների խորացման:

5. Օոերր 56081081 1Վ6Շ ար: քշօքու 8 քոտատուօուօտ Շրքճոճշւ. Ճ/.,
1992, էջ 50-52:
31

Առաջին ն հիմնավորված փաստարկը արտահանման կողմն-
որոշում ունեցող արդյունաբերության զարգացման օգտին` ընդ-
լայնված վերարտադրությունն է` առավելապես արտահանման
ճյուղերի հիման վրա (թեթն արդյունաբերության, քիմիական ն
էներգետիկ արդյունաբերություն ն այլն):

Երկրորդը այդ ճյուղերի առավել բարձրը տնտեսական
արդյունավետությունն է:

Երրորդ փաստարկն այն է, որ արտահանող ճյուղերի
զարգացումը առաջացնում է բազմարկչի էֆեկտ ն կարող է
խթանել մեքենաշինության ն այն ճյուղերի զարգացումը, որոնք
նպաստում են արտահանման կողմնորոշված ճյուղերի
սպառման զարգացմանը:

Չորրորդ փաստարկը հիմնված է մի շարք երկրների,
մասնավորապես Չիլի, Սինգապուրի, ., Մալայզիայի,
Թաիլանդի, ԱՊՀ որոշ երկրների փորձի վրա:

Սակայն կան նան հակափաստարկներ: Այս մեթոդի բացար-
ձակացումը հանգեցնում է հայրենական արտադրանքի
կառուցվածքի պրիմիտիվացմանը դրանով իսկ թուլացնելով
նրա հիմքերը:

Արտահանման կողմնորոշմանը նպաստող ԱՔ ռազմավարու-
թյան մշակման համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է իրակա-
նացնել մի շարք կարնոր միջոցառումներ, որոնցից
հատկանշական են՝

1. Առավել արդյունավետ օգտագործել միջազգային
Ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից
բարեփոխումների նպատակով հատկացված վարկերը ն այլ
միջոցները (դրանք մասնավորապես ուղղել ,պետական
կառավարման համակարգի արդյունավետության
բարձրացմանը, մասնավոր հատվածի աջակցմանը ն այլն),
հատկապես այդ նպատակի համար ստեղծված հատուկ
ֆոնդերի միջոցով:

2 Մշակել գիտական, տեխնոլոգիական :պարկերի
ստեղծման ու ինֆորմացիոն բարձր տեխնոլոգիաների
օգտագործման ծրագրր նեն նպաստել դրանց պրակտիկ
կիրառությանը:

3. Նպաստել ձեռնարկությունների (հատկապես՝
տեղական) արտահանման ծավալների մեծացմանն ուղղված

32

քաղաքականությանը, մշակել դրա իրականացման հստակ ն
իրատեսական ծրագիր:

4 Իրականացնել արտահանման ընդլայնմանն ուղղված
ՕՈւՆ-երի ներգրավումը խրախուսող քաղաքականություն՝
հաշվի առնելով դրանց անվտանգութան ապահովման
հարցերը:

5. Արտաքին շուկաների կոնյունկտուրայի ն
մարքեթինգային ուսումնասիրության ն դրանցում հայրենական
արտադրանքի ն ծառայությունների ներկայացմանն աջակցող
գործակալության կարողությունների ուժեղացումը:

6. . Տնտեսության տեխնիկա-տեխնոլոգիական մակարդակի
բարձրացումը, ռեսուրսափոխարինումը (դեֆիցիտային
ռեսուրսից դեպի անդեֆիցիտ ռեսուրսային տեխնոլոգիաներին
կողմնորոշումը, օրինակ` էներգատարից դեպի աշխատատար
տեխնոլոգիաներին անցնելը), արդյունաբերության մեջ
միջազգային կոոպերացման արմատավորումն ու խորացումը:

Քանի որ այս մոդելը կապիտալատար է, իսկ ներդրումը
դառնում է որոշակի իմաստով ինքնանպատակ, ապա այս
քաղաքականությունը նս ինչ-որ ձնով դառնում է ինվեստիցիոն-
կողմնորոշված: Ի տարբերություն դիտարկվող նախորդ մոդելի,
այս մոդելը համակցված չէ տնտեսական աճի երկարաժամկետ
սոցիալական նպատակների հետ: Ուստի այս դեպքում այն
դառնում է հաջորդ կողմնորոշման համար որպես միջանկյալ`
կողմնորոշված կամ դեպի արտաքին շուկան, կա՛մ ներքին
սպառմանը, կամ էլ` երկրի պաշտպանությանը:

Աս մոդելի իրականացման ժամանակ կարելի է
առանձնացնել մի շարք սահմանափակումներ.

1. Մոդեռնացման անխուսափելի բարձր
կապիտալատարությունը: Ինչպես ցույց է տալիս փորձը,
այդպիսի մոդեռնացումը գործնականում անհնարին է
իրականացնել աճող ինվեստիցիոն հատվածի ինքնաֆինան-
սավորման հաշվի ն անխուսափելիորեն բախվում է
խնայողությունների դեֆիցիտի հետ: Դրա հետնանքով
ինվեստիցիոն հատվածը սկսում է աշխատել ծանրաբեռնված,
կորցնում է ինքնանորացման հնարավորությունը ն դառնում է
տնտեսության մեջ հնացած սարքավորումների ավելացման
աղբյուր.

33

2. .Ներդրումների նյութական ն կազմակերպական ապահո-
վում: Ինվեստիցիոն-կողմնորոշված մոդելով առաջնորդվող
տնտեսությունը սովորաբար կանգնում է երկընտրանքի առջն՝

» կամ զարգացնել ր սեփական ինվեստիցիոն բազան
(այսինքն` սարքավորումների ն կոնստրուկցիոն նյութերի,
շինարարական հզորությունների, համապատասխան
գիտատեխնիկական, նախագծային բազայի ստեղծում ն
այլն),

» կամ էլ համապատասխան տեխնոլոգիական համակարգի
ներկրում (ներմուծում):

Առաջինը հսկայական ռեսուրսների մոբիլիզացման ճանա-
պարհն է, որը, շատ քիչ բացառությամբ, դնում է
տեխնոլոգիական հետամնացության ն տնտեսության ցածր
մրցունակության հիմնաքարը: Երկրորդ ճանապարհը տանում է
տեխնոլոգիական կացութաձների ոչ հարացիկությանը, այսինքն`
ներմուծվող տեխնոլոգիայի ն առկա ռեսուրսների
ենթակառուցվածքայի ն գիտատեխնիկական մակարդակի,
ինչպե նան ընդհանուր տեխնոլոգիական միջավայրի
անհամատեղելիության ն փոխառու նյութատեխնիկական հա-
մակարգի ոչ արդյունավետ օգտագործման, այսինքն` նորից
հանգեցնում է մտնտեսութան ցածր մրցունակությանը ն
հետամնացությանը:

ՅՑ. Ազգային տնտեսության բարձր նյութա, մետաղա ն էներ-
գատարությունը՝ դիտարկվող մոդեռնացման տարբերակի դեպ-
քում: Ցանկացած տնտեսության ռեսուրսատարության մակար-
դակը ձնավորվում է երկու բաղադրամասերից՝
տեխնոլոգիական ն կառուցվածքային: Եթե առաջինը կարող է
կրճատվել առաջավոր տեխնոլոգիայի նպատակաուղղված
ներհոսքի հաշվին, ապա երկրորդ (կառուցվածքայինը)
բաղադրամասի կրճատումը բավականին պրոբլեմատիկ բնույթ
ունի՝ կապված այն բանի հետ, որ ռեսուրսատար ինվեստիցիոն
հատվածը մոդեռնացվող տնտեսությանում ձեռք է բերում
բավականին բարձր տեսակարար կշիռ:

Հաշվի առնելով վերը նշված հայտանիշները, իրական
հնարավորությունները ն առաջնահերթ սոցիալ-տնտեսական
պահանջմունքները, արդյունաբերական քաղաքականության
գերակայությունների կարճաժամկետ փուլում հարկավոր է

34

փոխկապակցել ընդհանուր արդյունաբերական այն ճյուղերը,
որոնք լոկոմոտիվի դեր կարող են տանել:

4. Ռազմականացված տնտեսություն: Այս մոդելի ԱՔ հատուկ
է նախապատերազմյան Գերմանիային ն մասնավորապես՝
Իսրայելին: Ինչպես ցույց է տալիս այս երկրների փորձը,
պետության պաշտպանության ծրագրերը կարող են դառնալ
գիտատեխնիկական միջավայրի նեն ենթակառուցվածքի
բավականին հզոր խթան: Սակայն հասարակության սոցիա-
լական, քաղաքական ն տնտեսութան ռազմականացման
մասշտաբային ծախսերից բացի, կարնոր խնդիր է նան
ռազմարդյունաբերական համալիրների «բացություն»-ը:
Տնտեսությունը կզարգանա միայն ու միայն այն դեպքում, երբ
ռազմարդյունաբերական համալիրը դառնալով որակական
բարեփոխումների «գեներատոր», մատչելի դառնա նան ոչ
ռազմական արտադրությունների համար:

Անցումային տնտեսությամբ երկրներում պետությունն ավելի
մեծ դեր պետք է ունենա գործարարությանը սպասարկող
ինստիտուտների ն երկրի համեմատական ու մրցակցային
առավելությունների ստեղծման ն զարգացման գործում: Ըստ
որում` նման միջամտությունը պետք է կրի միջնորդավորված
բնույթ, քանի որ հակառակ դեպքում միշտ առկա է ռեսուրսների
անարդյունավետ օգտագործման վտանգը Եթե այս
բնագավառում պետությունը չվարի ակտիվ
քաղաքականություն ապա անհնարին կլինի ակնկալել, որ
համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում անցումային
երկիրը կարողանա ձնավորել արտահանման ուղղվածություն
ունեցող տնտեսության կառուցվածք ն ապահովել
համաշխարհային տնտեսությանն ինտեգրվելու բարձր տեմպեր՝
դիմանալով ն դիմակայելով համաշխարհային գլոբալացման
արագացման տեմպերին: Այսինքն ԱՔ-ը պետք է դառնա
պետութան ն արդյունաբերական հատվածի ներդաշնակ
փոխներգործության գործիք: Պետությունը ն բիզնեսը պետք է
հանդես գան որպես միասնական խնդրի լուծման «հաղորդակից
անոթներ», այլ ոչ թե հակառակորդներ` ձգտելով ապացուցել
իրենց շահերի գերազանցությունը: Ժամանակակից շուկայական
տնտեսությունում ն զարգացած դեմոկրատական
ինստիտուտներում պետության ն բիզնեսի միջն

35

փոխհամաձայնեցման հիման վրա կառուցվում է գործարար
գործընկերության հստակ ն ճկուն համակարգ:

Հարկավոր է ընդգծել նան, որ տնտեսական դաշտում սեփա-
կանության տարբեր սուբյեկտների առկայությունը ներկայաց-
նում է յուրաքանչյուր սուբյեկտի նկատմամբ ԱՔ կողմից
իրականացվող համապատասխան պահանջներ: Այսպես.

1. Երկրի պետական արդյունաբերական հատվածում ԱՔ-ը
կարող է հենվել`

» ունիտար ձեռնարկությունների ուղղակի կառավարման
վրա,

» արտադրութան գների նեն Փախքերի նկատմամբ
հսկողության վրա,

». ձեռնարկությունների նորացման, վերակազմավորման ն
բարեփոխման նկատմամբ պետական ծրագրերի բյուջե-
տային ֆինանսավորման վրա:

Միննույն ժամանակ մշակվում են հստուկ հայտանիշներ,
որոնց միջոցով առանձնացվում են պետական
արդյունաբերական հատվածին պատկանող
ձեռնարկությունները, շուկայական միջավայրում դրանց
կենսագործունեության մեխանիզմները:

2 Խառը պետական սեփականութան ն մասնավոր
սեփականության հիման վրա գործող արդյունաբերական
հատվածի նկատմամբ պետական ԱՔ-ը պետք է առաջնորդվի
պետական շահերի իրականացման ն մասնավոր հատվածի
զարգացման համար առավել լավ պայմանների ապահովման
խնդրով:

ՅՑ. Ինչ վերաբերում է հայրենական ն արտասահմանյան
ձեռնարկությունների մասնակցությամբ համատեղ սեփականու-
թյամբ ձեռնարկությունների նկատմամբ ԱՔ-ը, ապա այն ունի
նան Օ առավել բարդ :առանձնահատկություն կապված
արտադրանքի արտադրության ն շահութի բաշխման
գործընթացում արտասահմանյան կապիտալի մասնակցության
կարգավորման օրենսդրական ակտերի դրույթների իրական
մեխանիզմների մշակման անհրաժեշտության հետ:

4. Մասնավոր սեփականությամբ արդյունաբերական ձեռ-
նարկությունների նկատմամբ պետութան ԱՔ-ը կարող է
իրականացվել՝ օգտագործելով միայն պետական

36

կարգավորման անուղղակի մեթոդներ գոյություն ունեցող
օրենսդրության նեն տնտեսական քաղաքականության մեջ
մշակված զարգացման ուղղության սցենարների
շրջանակներում:

Արդյունաբերական քաղաքականությունը կարող է դիտվել
նրա նպատակների տեսանկյունից, առանձնահատկություննե-
րից, ինչպես նան նրա զարգացման ն իրականացման
մեխանիզմից ելնելով: ԱՔ նպատակները ձնավորվում են երկրի
սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության ն երկարաժամկետ
սոցիալ-տնտեսական ռազմավարության զարգացման հիման
վրա: Որպես ԱՔ նպատակ կարող են դառնալ.

» .»ներդրողներին խրախուսելը,

» . հետմնացողներին աջակցելը,

» վերակառուցմանը աջակցելը:

Առաջին դեպքում, ներդրումների աճի տեսանկյունից,
արդյունաբերութան ճյուղեից ընտրվում են առավել
առաջադիմականները: Հատկապես այս ճյուղերն են ստանում
առավելագույն աջակցություն:

Երկրորդ դեպքում պետական աջակցություն ստանում են
դժվար կացության մեջ գտնվող արդյունաբերական ճյուղերը ն
առավել խոշոր ընկերությունները:

Իսկ երբ երկրում մրցակցության աճը տնտեսապես նպատա-
կահարմար չէ, ապա ԱՔ մշակելիս օգտագործվում է երրորդ
տարբերակը:

Արդյունաբերական քաղաքականության առանձնահատկու-
թյունն այն է, որ կարող է տարբեր կերպ ազդել ճյուղերի ն
առանձին համալիրների վրա: Ընդ որում, նա կարող է ներազդել
ամբողջ արդյունաբերության վրա, եթե նույնիսկ այդպիսի
գլոբալ նպատակ չի նախատեսվում: Նրա մեխանիզմներն ունեն
լայն ընդգրկում` ուղղակի պետական միջամտությունից մինչն
մասնավոր հատվածի զարգացման գերակա ուղղությունների
սահմանում:

ԱՔ իրականացման օպտիմալ մեխանիզմի (գործիքների)
ընտրությունը բավականին բարդ գործընթաց է, քանի որ
միննույն արդյունքին կարելի է հասնել տարբեր եղանակներով:
Այսպես. վերամշակող արդյունաբերության խթանման ն երկրի
տնտեսության ամբողջականության պահպանման համար ո՞րն է

37

գերադասելի. էժան փոխադրումները, էլեկտրաէներգիայի ն
վառելիքի ցածր գները, թե՞ սպառողների ակտիվ
սուբսիդավորմամբ ապրանքների ն ծառայությունների գները
համաշխարհային մակարդակին կողմնորոշելը: Տեսականորեն
առավել արդյունավետը առաջին տարբերակն է, սակայն
գործնականում, որպես կանոն, կիրառվում է երկրորդ տարբե-
րակը: Բոլոր դեպքերում համապատասխան որոշումները՝
վճիռները, հարկավոր է ընդունել կոնկրետ վերլուծության
հիման վրա, այլ ոչ թե մտացածին պատկերացումների հիման
վրա:

Ակտիվ ԱՔ իրականացումը, անտարակույս, կապված է
այնպիսի մասշտաբային վերաբաշխող գործընթացների հետ,
որոնց իրականացմանը ի զորու է միայն գործադիր
իշխանությունը: Դա նշանակում է, որ այդպիսի
քաղաքականության իրականացումը կապված է
համեմատական բարձր մակարդակով ընդհանուր պետական
ծախսերի հետ:

ՀՀ-ում կառավարման ծախսերը երկար ժամանակ գտնվում
էին ակնհայտ անբավարար մակարդակում` կազմելով ՀՆԱ-ի
մոտ 3546-ը: Ամենազարգացած հետխորհրդային երկրներում
այդ ցուցանիշը այժմ տատանվում է 40-5096-ի սահմաններում,
իսկ արեմտյան զարգացած երկրներում այդ ցուցանիշը միջին
հաշվով կազմում է շուրջ 5029: Բնական է, խոսքը չի
վերաբերում ձեռնարկատիրական հատվածը արյունաքամ
անող պետպատվերի արհեստական «ուռճաց մանը»:
Պարզապես ակտիվ ԱՔ անցկացման հարցադրումը կմնա
դատարկ արձագանք, եթե դրա իրականացման համար չեն
հավաքագրվում համապատասխան ռեսուրսներ ու միջոցներ:

Վերջապես չի կարելի չընդունել, որ ԱՔ իրականացումը
ուղեկցվում է որոշակի ռիսկով: Դժվար չէ սխալվել ԳՏԱ հեռա-
նկարային հարաբերության ։տեսանկյունից ,տնտեսական
զարգացման գերակայությունների ընտրության ընթացքում: Ոչ
միշտ է հնարավոր ճիշտ կանխագուշակել ուրիշ երկրների
ռեակցիան ն հարմարվել միջազգային կազմակերպությունների
տնտեսական այս կամ այն քայլին: Չէ որ գլոբալացման
գործընթացում մրցակցում են ոչ միայն ֆիրմաները, այլն
պետություններ ն տնտեսական ամբողջ շրջաններ: Որոշումներ

38

կայացնելու ընթացքում անորոշության գործոնի ընտրությունը,
սակայն, տնտեսագիտության տեսութան ն պրակտիկայի
համար սկզբունքորեն նոր խնդիր չէ:

Ընդհանրացնելով երկրի արդյունաբերության զարգացման
վրա պետութան ազդեցության համաշխարհային փորձը՝
կարելի է արձանագրել, որ առանց հստակ ձենավորված, տեղա-
կան իրողություններին (սոցիալ-տնտեսական, ինչպես նան
արտաքին տնտեսական-ինստիտուցիոն-օրենսդրական,
սոցիալ-մշակութային ն հոգեբանական) 3հարմարված ն
արդյունաբերական համակարգի նորացման ընթացքում
իրականացված պետական ԱՔ-ան, անհնար է ապահովել
ազգային տնտեսության զարգացումը:

1.2. Արդյունաբերական քաղաքականության բնորոշ
գծերը ն դրսնորման առանձնահատկությունները
անցումային տնտեսություններում

Վերափոխվող տնտեսություն ունեցող երկրների արդյունա-
բերական քաղաքականութան համաշխարհային փորձը
վկայում է, որ այն տարածվում է երկու հարթություններում: Դա,
մի կողմից, իրական հատվածի միջոցառումների ն ուղիների
որոշման իրականացման պետական կարգավորումն է, իսկ
մյուս կողմից` ձեռնարկատիրության նախաձեռնությունների ն
տնտեսության մրցակցային միջավայրի զարգացման,
արտադրության արդյունավետության բարձրացման ն դրա
ծավալա-կառուցվածքային պարամետրերը հասարակական
պահանջարկին համապատասխանեցաան ըստ ամենայնի
աջակցումը:

Այս երկու ուղղությունների սինթեզը կոչված է բավարարելու
շուկայի սուբյեկտների ձՃճիգերը հասնելու ընդհանուր
տնտեսական ազգային (մարզային 3Ընպատակներին: Այլ
խոսքով` տնտեսության շուկայական վերափոխման շրջանում
ինդուստրիալ զարգացման խթանման համար լիբերալ
մոտեցումները հանդիսանում են արդյունաբերական
քաղաքականության գործունեութան պարտադիր պայման:

39

Ուստի ԱՔ այս կամ այն ուղղությամբ ցանկացած շեղումը ոչ
միայն կարող է թուլացնել նրա ազդեցությունը, այլն
տնտեսության շուկայական տրանսֆորմացումը կարող է
վերածել մի աղետալի գործընթացի:

Ներկայումս կիրառվում է պետության արդյունաբերական
քաղաքականության երկու հիմնական տիպ՝ ընդհանուր համա-
կարգային ն սելեկտիվ (ընտրանքային):

Համակարգային արդյունաբերական քաղաքականությունը
ուղղված է այնպիսի ընդհանուր պայմանների ստեղծմանը,
որոնք բարենպաստ դեր են խաղում արդյունաբերության
զարգացման համար: Դրա չափերը չունեն որնիցե ընտրության
նշանակություն (հատուկ կողմնորոշվածություն դեպի ճյուղը,
կորպորացիան, մարզը), սակայն քիչ թե շատ հավասարաչափ
են ազդում շուկայի բոլոր սուբյեկտների վրա` ձնավորելով
նրանց ակտիվութան տնտեսական կազմակերպչական ն
իրավական միջավայր: Ան հիմնականում կրում է
մակրոտնտեսական բնույթ: Այս տիպի քաղաքականությունը
ունի լիբերալ բնույթ, քանզի նրա պարտադիր ուղղվածությունը
բոլոր շուկայական սուբյեկտնեի համար արտաքին
պայմանների (տնտեսական ն իրավական) գոնե ձնական
հավասարեցումն է: Դրա հետ մեկտեղ, համակարգային
արդյունաբերական 0քաղաքականությունը համարվում է
դիրիժիստական: Դրա հիմքի վրա պետությունը ուղղակորեն
սահմանում է տնտեսավարման կարգ ու կանոն` տալով նշված
սուբյեկտների գործունեության համընդհանուր ն որոշակի
թույլատրելի շրջանակները պարտադրում տնտեսական
գործելակերպի կանոններ: Այն անպայման ներառում է տնտե-
սական կանք պետական ներգործության հարկային,
դրամական, արժութային ն մաքսային ռեժիմներ,
աշխատանքային օրենսդրություն, տեխնիկական ն
էկոլոգիական ստանդարտներ ն այն: Ինչ վերաբերում է
ընտրանքային (սելեկտիվ) արդյունաբերական քաղաքականու-
թյանը, ապա այն նպատակաուղղված ազդեցությամբ հանդես է
գալիս որպես տնտեսավարող սուբյեկտների վրա
ներգործություն Նրա գործունեությունը ներկայացվում է
ուղղահայաց բնույթով՝ կենտրոնից տնտեսության հիերարխիայի
աստիճանով, ընդհուպ մինչն արդյունաբերության սկզբնական

40

օղակը՝ ձեռնարկությունը: Այդ իմաստով այն ունի բացառապես
միկրոտնտեսական բնույթ: Քաղաքականության նման ձնը
կդառնա ավելի արդյունավետ, երբ շուկայական սուբյեկտների
գործունեության իրավական, միկրոտնտեսական,
ենթակառուցվածքային միջավայրի ձնավորման
իրականացումը կբավարարի հասարակական պահանջները:
Իսկ եթե այդ պահանջները անտեսվում են, ապա սելեկտիվ
արդյունաբերական քաղաքականության իրականացման
փորձերը տալիս են ոչ կանխատեսելի արդյունքներ` մնալով
որպես էպիզոդիկ ն չստանալով տրամաբանական լուծում:
Օրինա` պետության կողմից արդյունաբերության այս կամ այն
օղակի ֆինանսավորումը, առանց լուծելու ինֆլյացիոն
պրոբլեմները (առավել նս հիպերինֆլյացիայի պայմաններում),
կարճաժամկետ փուլում արժեզրկվում է ն սելեկտիվության
էֆեկտը հանվում է ինքն իրեն: Այդպիսի աջակցությունը, ինչպես
ցուց է տալիս փորձը, դառնում է քիչ արդյունավետ:
Բյուջետային դոտացիաները կամ էլ վարկային էմիսիաները,
որոնք կոչված են ռեալ հատվածի աջակցման համար, այդ
դեպքում անհայտ ուղիներով ուղղվում են ֆինանսական
հատված, օգտագործվում են սպեկուլյատիվ օպերացիաների
մեջ, իսկ վերջնականապես փոխարկվելով արտարժույթի,
հոսում են արտասահման: Այսպիսով իրական հատվածի
«սելեկտիվ» աջակցությունը առաջ է բերում բումերանգի էֆեկտ
ն շրջվում է իր հակադրությանը ուղեկցվելով հայրենական
տնտեսության թալանով: Ուստի ակտիվ համակարգային ն
արդյունավետ արդյունաբերական քաղաքականությունը
նախատեսում է որոշ տնտեսական ն կազմակերպական
անհրաժեշտ պայմանների առկայություն:

Անընդհատ խոսք է գնում մանր ն միջին բիզնեսի, մեքենա-
շինության, թեթն արդյունաբերության աջակցման, ՀՀ տնտեսու-
թյան բազային ճյուղերի կայացման ու զարգացման մասին:
Այնինչ, իրականում պետք է առանձնացվեն այն ոլորտների
օբյեկտները, որոնք պետական սելեկտիվ աջակցություն են
պահանջում:

Ինչ վերաբերում է արդյունաբերական քաղաքականության
մեթոդներին, ապա դրանք շատ բազմազան են ն փորձարկված
են շատ երկրների պրակտիկայում ձնավորելով որոշակի

41

ստանդարտ հավաքածու: Սակայն նպատակահարմար է տվյալ
մեթոդները դասակարգել ըստ բովանդակության (միաժամանակ
օբյեկտի վրա ներգործելու բնույթով): Այս տեսանկյունից
անհրաժեշտություն է առաջանում հետնյալ 4 դիրքորոշումների
առանձնացումը:

1. Տեղեկատվական մեթոդներ: Պետության արդյունաբերա-
կան քաղաքականության իրականացման առաջնային
պարտականությունը ինդուստրիալ զարգացման
սուբյեկտներին սոցիալ-տնտեսական միջավայրի վերաբերյալ
համակարգված, գիտականորեն հիմնավորված մեթոդներով
մշակված տեղեկությունների հավաքածուի տրամադրումն է,
որը տվյալ սուբյեկտներին հնարավորություն կտա իրենց
կոմերցիոն նե արտադրական գործունեության ընթացքում
ընդունե|լթ5առավել արդյունավետ որոշումներ: Խոսքը լայն
շրջանակներին հասանելի սոցիալ-տնտեսական զարգացման
իրավիճակի մասին տեղեկատվությանն է վերաբերում:
Միաժամանակ, պետության այս պրոգնոզային-անալիտիկ ն
տեղեկատվական ակտիվությունը ի վիճակի է կողմնորոշված
ներգործել արտադրական-տնտեսական ոլորտներում
կենսագործող մասնակիցների վրա:

2. Մակրոտնտեսական կարգավորման մեթոդներ: Դրանք
ուղղված են իրական արտադրության զարգացման համար
անհրաժեշտ ընդհանուր տնտեսական միջավայրի
ձնավորմանը, նախն ե առաջ ֆինանսական կայունության
հասնելու, պետության բյուջեի պակասուրդի հաղթահարմանը ն
ինֆլյացիայի զսպմանը, վճարային հաշվեկշռի ապահովմանը ն
ազգային արժույթի կայուն փոխարժեքի պահպանմանը: Խոսքը
արդյունաբերական քաղաքականության մակրոտնտեսական
հիմքի մասին է:

1992-99թթ. ՀՀ-ում արդյունաբերական քաղաքականության
իրականացման ձախողումը մեծապես պայմանավորված էր
մակրոտնտեսական մակարդակի անկայունությամբ:
Մակրոտնտեսական միջավայրի վիճակը արդյունաբերական
քաղաքականության որոշակի նախադրյալ է, որի հիման վրա
ձնակերպվւմ են ոլորտի խնդիրնեը Նե կայացվում
համապատասխան մեթոդների ընտրությունը:

42

Յ. Ռեսուրսային (ծախսային) մեթոդները առավել արդյունա-
վետ ն ինդուստրիալ օբյեկտների վրա ուղղակի ազդող
մեթոդներ են (դրանք նս կարելի է անվանել ապահովող, քանզի
նախատեսում են արդյունաբերական քաղաքականության
խնդիրների լուծման համար շուկայական սուբյեկտներին
ներկայացնել վերարտադրված ռեսուրսներ): (Ռեսուրսային
մեթոդների օգտագործման կոնկրետ ձները բազմազան են:
Նախ ն առաջ դրանք առնչվում են պետպատվերների ն
պետգնումների համակարգի, հասցեավորված
սուբսիդավորման ն վարկավորման, ռիսկերի ապահովագրման
ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման, հարկային զեղչերի
հետ: Արդյունաբերական քաղաքականությունը պետք է
ուղղված լինի նան կադրերի պատրաստման ն
վերապատրաստման, ֆինանսական ապահովման, կիրա-
ռական բնույթի հիմնարար հետազոտության ն գիտական ու
փորձարարական-կոնստրուկտորային աշխատանքների հետ
առնչվող հիմնահարցերի լուծմանը:

4. Ինստիտուցիոնալ մեթոդներ: Դրանք շուկայական
սկզբունքների ն ԱՔ, իրավական ն կազմակերպատնտեսական
միջավայրի, խնդիրների համապատասխանության ձնավորման
մեթոդներ են` հաստատված շուկայի բոլոր սուբյեկտների
համար: Պետք է նշել, որ ինստիտուցիոնալ մեթոդների բնույթը
ն կարգավորող է, ն' խթանող: Ինստիտուցիոնալ մեթոդների
իրականացումը ԱՔ օբյեկտների վրա անմիջական ծախսեր չի
նախատեսում. այդ ծախսերը լոկ կապակցում է կազմակերպա-
տնտեսական ձնափոխությունների իրականացման հետ,
ինդուստրիալ զարգացման կարգավորման ն շուկայի
համապատասխան ինստիտուտների .8,ստեղծման հետ:
Ինդուստրիալ զարգացման դիտարկվող դասի մեթոդների
ազդեցությունը ներառում է բոլոր տեսակի ադմինիստրատիվ
միջոցառումները, գործելաձնները ն գործիքները, քվոտաները,
լիցենզիաները, էկոլոգիական նորմաները: Այստեղ ներառվում
են նան տնտեսական օրենսդրության լծակները, այդ թվում,
նան Կ առաջ աշխատանքային :հարաբերությունների
իրավական կառույցների ապահովումը: Ինչ վերաբերում է
ինստիտուցիոնալ ձեափոխման գլխավոր օբյեկտներին, ապա
շուկայական վերափոխման փուլում վճռորոշ նշանակություն է

43

ձեռք բերում սեփականության հարաբերությունների
կարգավորումը են պետական գույքի սեփականաշնորհման
կանոնների մշակումը: Եթե սեփականաշնորհման
գործնթացները չեն հասել իրենց տրամաբանական ավարտին,
այսինքն ակտիվ սեւփականատիրոջ հայտնվելուն ապա
իմաստավորված ԱՔ առհասարակ հնարավոր չէ, քանզի այն,
ըստ էության, գործում է տնտեսական շահի գիտակցումով, ինչը
ներհատուկ է հատկապես այդպիսի սեփականատիրոջը:
Զբաղեցնելով ն ցանկանալով ընդլայնել շուկայում իր գրաված
խորշը նա ոչ թե ձգտում է եկամտի ավելացման, այլ
պատրաստ է իր եկամտի միջոցով ամրացնելու իր
հեռանկարային դիրքերը: Այս տեսանկյունից նա կարող է
դառնալ երկրի ինդուստրիալ զարգացման գերակայությունների
իրականացման գծով պետության շահագրգիռ գործընկերը:

Վերը նշված բոլոր մեթոդները բնութագրում են ԱՔ որպես
տնտեսական աճի խթան` հօգուտ արտադրության տեսակների,
որոնք ընտրվում են նախ ն առաջ ըստ նրանց արտադրանքի
նկատմամբ մեծ պահանջարկի, ինչպես նան այն արտադրանքի
նկատմամբ, որոնք ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին
շուկաներում օժտված են մրցունակությամբ: Սակայն վերա-
փոխման փուլում ԱՔ իրականացման ընթացքում առաջ են
գալիս խոչընդոտող, ինվեստավորմանը դիմագրավող ն այս
կամ այն արտաքին արգելակող հանգամանքներ, որոնք չեն
համապատասխանում վերը նշված շուկայական
հատկանիշներին ն դառնում են «ավելցուկային»: Այդ պրոբլեմ-
ները բացառապես բարդ են ու սուր, հատկապես, սոցիալական
պլանով, քանզի կապված են այն մարդկանց եկամուտների
կորստի հետ, որոնք զբաղված են «երկրորդական»
արտադրապրոցեսներում՝ գործազուրկներ ն այլն:

Այսպիսով, պետական ԱՔ միջնորդությամբ երկրի ազգային
շահերին ուղղված արդյունաբերության կազմակերպատնտեսա-
կան կառուցվածքի վրա իրականացվում է խթանող ն ոչ
խթանող ազդեցություն: Այստեղ փաստորեն օգտագործվում են
այն ամենը, ինչը ներհատուկ է տնտեսական
քաղաքականությանը ամբողջությամբ:

Արդյունաբերական քաղաքականության մշակումը նշանա-
կում է առաջին հերթին գերակայությունների, փոխազդեցության

44

կարգավորման օբյեկտների, մոնիտորինգի ն ճշգրտման
գործառնությունների որոշում, որոնք համապատասխանում են
տնտեսութան պետական կարգավորման, կառավարման
հնարավորություններին նե տնտեսական պայմաններին: Այս
դեպքում ԱՔ գործիքների համակցումը պետք է
համապատասխանի տնտեսութան իրական հատվածի
վերափոխման կոնկրետ փուլին նե չի կարող չփոխվել
ճգնաժամի, կայունության, ստագնացիայի, տնտեսական աճի ն
ակտիվ կառուցվածքային վերափոխման փուլերի
հերթափոխությանը զուգընթաց:

Մեր հասարակությունը զարգացման այնպիսի փուլ է
ապրում, երբ անհրաժեշտ են մասնավոր հատվածի կայացման
եՆ զարգացման խթանման վարչական ն կոմերցիոն
մոտեցումներ: Այսօր տարբեր բնագավառներում դեռես
պահպանվում են հայրենական ձեռնարկատիրության դերի ն
կերպարի հակասական գնահատումներ, սակայն չի կարելի
չնշել, որ ձեռներեցները սկսել են գիտակցել իրենց նոր
սոցիալական դերը՝ որպես Հայաստանի տնտեսության իրական
հատվածի կայունացման ն հետագա զարգացման
կազմակերպիչների ն իրականացնողների:

Հայաստանում ներկայումս ձեռներեցության ներգրավման
շրջանակը կազմում է տնտեսության իրական հատվածի շուրջ
5/6-րդը: Ընդ որում, համեմատած տնտեսապես զարգացած,
ինչպես նան վերափոխման գործընթացում գտնվող մնացած
երկրներից շատերի հետ, կիրառման յուրօրինակ
առանձնահատկություններ ունի: Այսպես, եթե շուկայական
տնտեսություն ունեցող երկրներում ձեռնարկատերերին
հետաքրքրող հիմնական հարցերը առնչվում են
ձեռնարկատիրությանը, շահույթի ստացմանը ն նրա մաքսի-
մալացմանը, բիզնեսի աճին հարմարվելուն, փողի ներհոսքի
(արտահոսքի) կառավարմանը ն կարգավորմանը, նոր տեխնո-
լոգիաների ներմուծմանը ն արմատավորմանը ն այլն, ապա
Հայաստանի ձեռներեցներին հուզում են այն
հիմնախնդիրնեերը, որոնք ԱՔ կարնոր օբյեկտ են հանդիսանում
ն որոնց լուծման հաջողությունից է կախված ԱՔ իրականացման
արդյունավետությունը: Դրանք են.

45

» պետության անընդհատ փոփոխվող հարկային քաղաքա-

կանությունը,

» նորմալ իրավական դաշտի բացակայությունը,

» իրական հատվածում ֆինանսական ոչ բավարար

կարգավորումը,

» տնտեսական դատարանների բացարձակ անգործունեու-

թյունը,

» վարկային ոչ արդյունավետ քաղաքականությունը,

» բանկային ն արդյունաբերական հատվածների միջն ոչ

արդյունավետ փոխգործունեությունը:

ԱՔ այս կամ այն ուղղության ճիշտ ու արդյունավետ ռազմա-
վարության մշակման ն իրականացման համար խիստ կարնոր
նշանակություն ունի նան անհրաժեշտ տեղեկությունների
դաշտի հուսալիությունը: Դրա կարնորությունը հատկապես
պայմանավորված է նրանով, որ այսօր երկրի տնտեսությունը
բաժանված է երկու հատվածի օրինականի (իրական) ն
ստվերայինի: Ընդ որում, վերջինիս դերը անընդհատ աճում է,
պայմանավորված նրանով, որ անընդհատ այս հատված են
հոսում զգալի ֆինանսական, նյութական, ինտելեկտուալ
ռեսուրսներ: Ճիշտ է, այս հատվածի չափերի իրական գնահատ-
ման մեթոդաբանությունը բացակայում է, այնուամենայնիվ,
եղած համեստ հաշվարկներն էլ լուրջ մտահոգության առիթ են
տալիս:

Շատ ձեռնարկությունների հաշվեկշռի վերաբերյալ բացակա-
յում են Ճշգրիտ տեղեկություններ: Ինչ վերաբերում է արդյունա-
բերական ձեռնարկություններին, ապա թվում է, որ դրանք երկու
տեսակի գործավարություն են տանում, մեկը հարկային
մարմինների համար, իսկ մյուսը իրենց: Բացակայում են
հավաստի տվյալները ձեռնարկությունների 8, պարտքերի
կառուցվածքի ն բարտերային գործառնությունների
կառուցվածքի վերաբերյալ, ինչը բազմաթիվ անգամ
բարձրացնում է ներդրման առանց այդ էլ բարձր
ռիսկայնությունը: Մի կողմից պարզ չեն կապիտալի
ապակենտրոնացման գործընթացի մասշտաբները, մյուս
կողմից` չեն դիտվում տնտեսական համակենտրոնացման
երնույթներ, այդ թվում նան ձեռնարկությունների սնանկացման
հետնանքով: Իսկ գաղտնիք չէ, որ մի շարք դեպքերում

46

համակենտրոնացումը կրում է թաքնված բնույթ,
իրականացվում է տնտեսական սուբյեկտների ն փոխանձերի
փոխադարձ բարդ ու խճճված կապերի միջոցով:

ԱՔ-ը միանգամից, ինքնիրեն չի կառուցվում: Այն անընդհատ
իրականացվող բարդ ու բազմաբովանդակ գործողությունների
արդյունք է: Ուստի հարկավոր է նախ ուշադրությունը սնեռել
արդեն ձնավորված ԱՔ ինստիտուցիոնալ ն մակրոտնտեսական
ասպեկտների վրա, ամրապնդել արդեն գոյություն ունեցող
հաստատությունները, իսկ այնուհետն հոգ տանել դրանց
ակտիվության բարձրացմանը արդեն իրական հատվածում:

ԱՔ-ը կարելի է արդյունավետորեն կյանքի կոչել միայն
որոշակի մեխանիզմնե արմատավորելու ն ամրագրելու
պայմաններում: Դրանով էլ խիստ կարնորվում է այսօր երկրի
արդյունաբերական համալիի զարգացման խթանման
վերաբերյալ օրենքի կամ օրենքների փաթեթի առկայությունը,
որտեղ պետք է իրենց ուրույն տեղն ունենան՝

» Արդյունաբերական քաղաքականության մասին,

» Ազգային ապրանքարտադրողին պետական

աջակցության մասին,

» Բարձր տեխնոլոգիաների ն գիտական ինֆորմացիայի

ներմուծման մասին ն այլ օրենքներ:

ԱՔ ռազմավարության մշակման ընթացքում առավելությունը
պարտադիր կերպով պետք է տրվի բարձր տեխնոլոգիական ն
գիտատար արտադրություններիի զարգացմանը: Եթե 1970-
ական թվականների սկզբներին սովետական գիտությունը
տալիս էր համաշխարհային գիտարտադրության 2046-ը, ապա
այսօր Ռուսաստանի գիտական արտադրանքը լավագույն
դեպքում կազմում է 4-540, իսկ Հայաստանը, ԱՊՀ երկրների
շրջանակներում, լավագույն դեպքում` 1-296-ը: Այլ կերպ լինել
չր էլ կարող քանի որ Հայաստանում գիտության
ֆինանսավորումը 2001 թվականին 1990 թվականի համեմատ
կրճատվել է շուրջ 18 անգամ: Եթե Հայաստանը չի ցանկանում
կորցնել իր երբեմնի ունեցած բարձր դիրքերը այս բնագա-
վառում, ուրեմն շատ կարճ ժամանակահատվածում, ասենք՝ 2-3
տարվա ընթացքում, պետք է գիտության վրա կատարվող
ծախսերը հասցնի գոնե ՀՆԱ 4-596-ին: Ընդ որում, պետության
ջանքերը պետք է ուղղվեն այն մշակումների զարգացմանը,

47

որոնք ունեն մրցակցային առավելություններ՝` հնարավորություն
ստեղծելով հանրապետութան (հայրենական) 3,ատպրանք-
արտադրողներին մրցակցության մեջ մտնելու միջազգային
շուկայական սուբյեկտների հետ: Իսկ պետության խթանման
հիմնական մասը պետք է ուղղվի նոր տեխնոլոգիաների
ներմուծմանը, այլ ոչ թե հնացածի ձեռքբերմանը, ինչպես դա
մեծ հաջողութամբ նե անարգել կերպով կատարվում է
«Արմենթել»-իիԻ կողմից նեն ինչը՝ այսօր հաջողությամբ
իրականացնում են մեր արտասահմանյան գործընկերների մեծ
մասը Հայաստանում: Անհրաժեշտ է արդյունաբերական
զարգացած երկրների փորձի հիման վրա կարգավորել բարձր
տեխնոլոգիաների տրանսֆերտների գործուն մեխանիզմներ:

ԱՔ իրականացման կարնոր խնդիրներից մեկը բիզնեսի
կազմակերպումն ու արդյունավետ իրականացումն է:
Բավական է նշել, որ այժմ նոր` «ինտերէկոնոմիկայի»
դարաշրջան է: Այս մասին են խոսում այս բնագավառում
կատարվող ներդրումների գլխապտույտ արագությամբ
մեծացող ծավալները: Այսպես, «ամենաինտերնետացված»
երկրում` ԱՄՆ-ում, 1998 թվականին միայն գծային գնումների
վրա ծախսվել է շուրջ 7 մլրդ դոլար: Այդ նպատակների համար
2002 թվականին նախատեսվում է ծախսել արդեն 41 մլրդ
դոլար, իսկ արդեն 2004 թվականին այդ թիվը կհասնի
աստղաբաշխականի՝ 1,5 տրիլիոն դոլարի: Դա այդ երկրին
հնարավորություն կտա ապրանքների գնման ընթացքում
կրճատել ծախսերը շուրջ 4096-ով"":

Եվրոպայում յուրաքանչյուր հազար բնակչին միջին հաշվով
բաժին է ընկնում շուր 50 փոքր ձեռնարկություն,
Բուլղարիայում՝ 38, Լեհաստանում՝ 42, Հունգարիայում՝ շուրջ 46,
այնինչ Հայաստանում այդ ցուցանիշը 30 է:

Հայաստանւմ փոքր բիզնեսի :թերզարգացածության
արմատնեը պետք է փնտրել ,տնտեսութան իրական
հատվածի ճգնաժամային վիճակի շրջանակներում: Սակայն
այստեղ էլ փոքր բիզնեսի կարիքը բոլորը չէ, որ էապես զգում
են: էներգետիկ հատվածը, օրինակ, առավել քիչ չափով է

5. լոզստեղո1 ԸՇօոթճէԲԱԽԲՈո6ՏՏ 1ո ԷԸ Էսօքծ. 1999, Է Աեօո Ե7 Խւնո
Խ(ՄՅոէ, ԷմԽւմՎ Էլցու, ՃԽ. Ե. 9.

48

կարիք զգում փոքր բիզնեսի վրա հենվելուն նե նրա հետ
կոոպերացվելուն, քան, ասենք մեքենաշինությունը: Ուստի
պատահական չէ, որ փոքր ձեռնարկությունների կեսից ավելին
կենտրոնացած է առնտրական-միջնորդական ոլորտում:
Այսպես, 01.01.2001 թվականին Հայաստանի արդյունաբե-
րության մեջ հաշվվում էր ամբողջ փոքր ձեռնարկությունների
շուրջ 1546-ը, շինարարության մեջ՝ 2046-ը, տրանսպորտում՝ 3Չ6-
ը՝' Ադ նոյն ժամանակ փոքրը :ձեռնարկությունների
ներկայացուցիչների անկետային հարցումը՝ նրանց զարգացման
գերակա ուղղությունների ն նախասիրությունների վերաբերյալ,
ցույց է տալիս, որ տնտեսության այդ հատվածի ճյուղային
կառուցվածքը բոլոր հնարավորություններն ունի տնտեսության
իրական հատվածում առավել տիրապետող դառնալու համար:

Ինչպես վկայում է արտասահմանյան փորձը, նորմալ կենսա-
գործող շուկայական տնտեսությունում փոքր
ձեռնարկությունների մեծ մասը (եթե ոչ` գերակշռողը), այսպես
թե այնպես, գտնվում է խոշոր ձեռնարկությունների շահերի
շրջանակներում: Ուստի փոքր ձեռնարկությունների պետական
աջակցման վերաբերյալ ընդունված նոր օրենքը պետք է
ուղղված լինի խոշոր, միջին ն փոքր ձեռնարկությունների
փոխներգործության ամրապնդմանը:

ԱՔ գործունեության կարնորագույն օբյեկտ է հանդիսանում
նան իրացման (առնտրային) բնագավառը, այսինքն ամբողջ
սպառողական շուկան` իր կենսունակությամբ,
կոնյունկտուրայով ն դրսնորած վարքագծով: Այն պետք է լինի
զարգացող, ունենա կազմակերպման բարձր մակարդակ, կրի
քաղաքակիրթ բնութ ն լինի սոցիալապես գրավիչ: Այս
բնագավառում իրականացվող ԱՔ առաքելությունը պետք է լինի
գործունեութան ճշգրիտ հիմնադրույթների մշակման ն
իրականացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծման
մեջ: Ահա թե ինչու տնտեսության իրական հատվածի զարգաց-
ման հույսերը կմնան անկատար, եթե ԱՔ չնպաստի ներքին
շուկայի ընդլայնմանը ն իր առաքելության հիմնահարցերից
մեկն էլ չդարձնի ազգային ապրանքի նկատմամբ վճարունակ
պահանջարկի բարձրացման խթանումը, քանի որ
պահանջարկի խթանումը ոչ միայն սոցիալական կայունության

49

պահպանման միջոց է, այ նան մակրոտնտեսական քաղա-
քականության տարրը:

ԱՔ ռազմավարական ծրագրում իր ուրույն տեղը պետք է
ունենա նան տնտեսության կառուցվածքային բարեփոխման ն
տնտեսական աճի վերաբերյալ հիմնավորված ն ըստ
ժամանակի կոնկրետացված ենթածրագիր, հակառակ դեպքում
այս ուղղությամբ պետության վարած ամեն քաղաքականություն
կճնա թղթի վրա` կրելով սոսկ բարի ցանկության բնույթ: Ընդ
որում` այդ ծրագրերում պետք է հստակ արտացոլվեն իրական
հատվածի երկարաժամկետ կենսագործունեության ն
բարեփոխումների ծրագրերը` հաշվարկված 10-15 տարիների
կտրվածքով ն ներկայացված 5-ամյա փուլերով:
Երկարաժամկետ ծրագրերի հիմնական բաղադրամասը պետք
է դառնա Հայաստանի արդյունաբերական արտադրանքի
մրցունակության բարձրացման պետական հատուկ ծրագիրը՝
հաշվի առնելով արդյունաբերության յուրաքանչյուր ճյուղի
զարգացման առանձնահատկությունները ն հնարավո-
րությունները Ընդ որում, անհրաժետ է, որ բոլոր
փաստաթղթերում հստակ երնան վերարտադրության
գործընթացի բարելավման համամանսնությունների
փոփոխությունները: ԱՔ բաղադրամասերը ներկայացված են
գծապատկեր 1-ում:

Գծապատկեր 1. ԱՔ բաղադրամասերը

| ԱՔ բաղադրամասերը |
Է | 1 1
Կառավարության Ֆինանսական ռեսուրսների Պետական
մակրոտնտեսական մոբիլիզացմանն ուղղված կարգավորման
միջոցառումներ միջոցառումներ միջոցառումներ
՛ մ
ԱՔ իրականացման համար Պետական կառավարման
անհրաժեշտ օրենսդրական դաշտի | ունիվերսալ (ամբողջ
ստեղծմանն ուղղված արդյունաբերական մակարդակով)

միջոցառումներ միջոցառումներ

Ինչպես երնում է գծապատկերից, ԱՔ ներկայացված է
համակարգված չորս բաղադրամասերի միջոցով: Ընդ որում,
յուրաքանչյուր բաղադրամաս ներկայացվում է բազմաթիվ
միջոցառումների համակարգի միջոցով: Դրանք են.

» կառավարության մակրոտնտեսական միջոցառումները,

» Օրենսդրական դաշտի ընդլայնմանն ուղղված

միջոցառումները,

» ֆինանսական ռեսուրսների մոբիլիզացմանն ուղղված

միջոցառումները,

» պետական կարգավորմանն ուղղված միջոցառումները:

1. Կառավարության մակրոտնտեսական միջոցառումները
հանդիսանում են ԱՔ ամենակարնոր ու բարդ բաղադրամասե-
րից մեկը:

Այդ միջոցառումներից թերես ամենակարնորներն են՝

ա) ժողովրդական տնտեսության զարգացման
կանխատեսումը,

բ) ինվեստավորմանը չարգելակող շրջանակներում ինֆլյա-
ցիայի կայուն տեմպերի ապահովումն ու պահպանումը,

գ) ֆինանսական շուկայում առողջ մրցակցության ստեղծումն
ու ապահովումը ն պոտենցիալ ներդրողների միջոցների
ներգրավումը, պետական գործիքների եկամտաբերության
նվազեցումը,

դ) դրամի գնողունակության պարիտետի հետ համեմատած
ցածր կուրսի պահպանումը` որպես արտահանող արտադրու-
թյունների զարգացման խթանման միջոց,

51

ե) արտադրական հատվածի բարելավման նպատակով
ակտիվ հարկային են մաքսային 8, քաղաքականության
իրականացումը,

զ) տնտեսական անվտամճգության ապահովումը:

Այսօրվա դրությամբ արտադրության խթանման նպատակով
պետական բյուջեի հարկային մուտքեի կրճատման
պարագայում անհրաժեշտություն է առաջանում կրճատել
պետական որոշ ծախսեր, սակայն դրանք պետք է առաջին
հերթին լինեն այն ծախսերը, որոնք չեն առնչվում ո՛չ
գիտությանը, ո՛չ կրթությանն ու առողջապահությանը ն ո'չ էլ՝
ենթակառուցվածքի ն բարձր տեխնոլոգիայի կոնկրետ այն
նախագծերին (հատկապես մասնավոր հատվածում), որոնք
ներկա ժամանակաշրջանում կամ շահավետ չեն, կամ էլ հասու
չեն մասնավոր հատվածի բիզնեսին, սակայն իմպերատիվ
(հրամայական) են երկրի սոցիալ-տնտեսական ն ինֆորմացիոն
անվտանգության տեսանկյունից: Շատ տնտեսագետներ
պնդում են, որ հատկապես բարձր ազատության ինդեքս
ունեցող երկրներում է, որ առկա է զարգացման համեմատական
բարձր մակարդակ, սակայն այստեղ երբեմն կախվածությունը
կարող է ակնհայտ հակադարձ վարքագիծ ցուցաբերել: Այդ է
վկայում նան պատմությունը: ԱՄՆ-ը դուրս եկավ «Համաշխար-
հային ճգնաժամից»` շնորհիվ իր կողմից իրականացրած
ֆինանսական կոշտ հսկողության, ճանապարհաշինական
պետական ծրագրերի, .հիդրոկառույցների, :մարզահրա-
պարակների ն այ խոշոր ծրագրերի իրականացման:
Ճապոնիան 50-ական թվականներին օգտվելով Վ. Լեոնտնի
խորհուրդներից, կիրառեց ակտիվ ԱՔ: Ներկայումս Ճապոնիայի
վարչապետին կից ստեղծվել է պլանավորման
նախարարություն, որի կարնոր գործառույթներից մեկը ԱՔ
մշակումն է: ժամանակակակից ԱՄՆ-ում չկա արդյունա-
բերության նախարարություն, սակայն ԱՔ-ը մշակվում է ն
իրականացվում այնպիսի հսկաների միջոցով, ինչպիսիք են
«Ջեներալ էլեկտրիկ»-ը ն այլն, որոնց եկամուտները մի քանի
անգամ գերազանցում են նույնիսկ բարեփոխվող ՌԴ բյուջեի
հնարավորությունները: Այսօր արդեն, երբ թափ է առել
գլոբալացման ժամանակաշրջանը, արնեմտյան
տնտեսագետները առհասարակ չեն հենվում «շուկայի

52

անտեսանելի ձեռքի» վրա: 2000 թվականի Նոբելյան
մրցանակակիրներ Ջոն Հեքմանը ն Ջոն Մաքվեդենը իրենց
աշխատանքներում ընդգծում են, որ ինքնակարգավորման
լիբերալ տեսությունը ի վիճակի չէ բացատրել ներդրողների
վարքագիծը ն հումքի գների տատանումները համաշխարհային
շուկայում, հնարավորություն չի տալիս կանխատեսել պահան-
ջարկըը՝ ։»ապրանքնեի ն ծառայությունների հսկայական
ընտրության պայմաններում նե սպառողական վարքագծի
զարգացումը: Տնտեսական ռազմավարության հիմքը դառնում է
ձեռնարկությունների վարքագծի ռազմավարական վերլու-
ծութան մեթոդիկան ն տեսությունը: Հետնաբար՝` քաղաքա-
տնտեսությունը վերափոխվում է սոցիոլոգիա-էկոնոմիկա-էկոլո-
գիական գիտության: Այս համատեքստում, հաշվի առնելով
իրական իրավիճակը, առավել այժմեական է ԱՔ վերոհիշյալ
բաղադրամասի փաթեթում հետնյալ հիմնահարցերի
ներառումը.

1. հարկավորման օպտիմալացումը,

2. ինվեստիցիոն-ինովացիոն միջավայրի բարելավումը,

3. որակավորված կադրերի` հատկապես կառավարիչների

նկատմամբ պահանջարկի ապահովումը,

4. մրցակցային միջավայրի ապահովումը ն պահպանումը:

Դիտարկենք այս խնդիրների լուծման ուղիները:

1. Հարկավորման բնագավառում տեղի են ունենում
որոշակի ապլարզեցումներ: Աստիճանաբար նեղանում է
հարկավորման բազան, կրճատվում են մաքսային սակագները
ն թվաքանակը, պարզեցվում է գանձվող հարկավորման
գործընթացը: Սակայն հարկերի ունիֆիկացումն ու պարզեցումը
էլ ավելի են նպաստում նրանց ֆիսկալ բնույթի ուժեղացմանը:
Պետությունը կորցնում է իր գերակա ձնի ուղղություններին
հարկային արտոնությունների խթանման
հնարավորությունները27: Բարձր տեխնոլոգիական ն փոքր
բիզնեսը, ռեկապիտալացվող ն սպառման վրա ծախսվող
շահույթը գործնականում հարկվում է ընդհանուր հիմունքներով:

77 ԼՕՇՄոճքԸր80 8 "ՇԷՄԱԾՆԱԲԵԸ: "ոմք6. Օ1ԿՇԻ Օ ոալքօ50ո1 ք8382րուլ.
Խ/(. 1 քմրա-ԼՃՇԸ, 1997, «ք 8.
53

Փոքր ձեռնարկությունների հարկային արտոնությունները ոչ
թե բարեգործություն է, այ նրանց կողմից ստեղծված
մակրոտնտեսական էֆեկտի մի մասի վերաբաշխում: Այն
ներառում է գործազրկության կրճատումից ստացված էֆեկտը
(կրճատվում են մեկ աշխատատեղի ստեղծման հաշվով
ներդրումները), սահմանափակ աշխատունակություն
ունեցողներին աշխատանքի մեջ ներգրավումից ստացված
էֆեկտը, լիմիտավորված շուկաների պայմաններում
ձեռնարկատիրության զարգացումից ստացված էֆեկտը ն այլն:
Օրինակ ԱՄՆ-ում 2000 թվականին գործում էին հարկային
արտոնություններից օգտվող շուրջ 250 հազար փոքր ն միջին
ձեռնարկություննր (հատուկ վարկեր, պետպատվերի
քվոտաներ, անվարձահատույց ծառայություններ, կադրերի
ուսուցում ն այլն): ՀՀ-ում ոչ միայն քիչ են փոքր ն միջին
ձեռնարկությունները, այլն վերջին տարիներին խիստ նվազել է
նան դրանց աճման տեմպերը: Հատկապես արտոնությունների
բացակայությամբ է պայմանավորված փոխադարձ
ապահովագրության, վարկային կոոպերատիվների,
ֆրանչայզինգի, լիզինգի ն ուրիշ մասնագիտացված ֆինանսա-
կան ինստիտուտների զարգացման ցածր մակարդակը:

2. Ինվեստիցիոն-ինովացիոն միջավայրի (կլիմայի)
բարելավումը, բացարձակապես անհրաժեշտ է
ձեռնարկությունների արմատական վերակառուցման համար:
Եթե 724 դարում յուրաքանչյուր արդյունաբերական ձեռնար-
կություն իր արտադրության ն իրացման ծախսերի կրճատմանը
հասնում էր հիմնականում արտադրության սերիականության ն
ռացիոնալացման բարձրացման ճանապարհով, ապա 724
դարում արդեն ակցենտը տեղափոխվում է ոչ թե ստանդարտ
արտադրանքի գծով ծախսերի կրճատմանը, այլ` միավոր
արտադրանքի հաշվով սպառողական էֆեկտի ավելացմանը:

Մի շարք տնտեսագետներ գտնում են, որ ԱՔ հանդես է
գալիս որպես մրցակցության գործընթացի պասիվ մասնակից:
Սակայն պրակտիկան համանման տեսակետ չի հաստատում:
Այդպիսի քաղաքականությունը կարող է ինչպես դրական,
այնպես էլ բացասական ազդեցություն ունենալ ազգային
մրցակցային առաջնայնության վրա, մրցակցության ամբողջ
թատերաբեմի շրջանակներում գործող մրցակցային ուժերի

54

առկայության պայմաններում: Պասիվ մասնակցի դիրքը
գրավիչ է համարվում ընթացիկ շահերի տեսանկյունից, այն է. ոչ
մրցունակ ձեռնարկություննեը պետք է թողնեն իրենց
գործունեութան «թատերաբեմը» ն հեռանան, այսինքն՝
փակվեն: Այդ վտանգը շրջանցելու համար հարկավոր է
իրականացնել հեռանկարային զարգացմանը կողմնորոշված
ԱՔ կիրառում:

2. ԱՔ իրականացման համար անհրաժեշտ բաղկացուցիչնե-
րից մեկն էլ իրավական դաշտի ստեղծումն է:

Այսօր ձնավորված սեփականության հարաբերությունների
կառուցվածքը, այդ հարաբերությունների լեգալացումը ն
պետական սեփականութան կառավարման աշխատունակ
կառույցների ստեղծումը համարվում է կարնոր հիմնախնդիր:
Սեփականության կառուցվածքի տեսանկյունից, ռեգլամենտա-
վորվող հիմնական դրույթը համարվում է սեփականության
իրավունքի ն կառավարման լիազորության առանձնացումը,
կառավարման հիերարխիայի տարբեր մակարդակների միջն
իրավունքների բաշխման օրենսդրական ամրացման
տեսանկյունից:

3. ԱՔ իրականացման համար կարնոր նշանակություն ունի
նան ֆինանսական ռեսուրսների մոբիլիզացումը:

Բոլորին հայտնի է, որ ազատ միջոցներ, որոնք կարող են
ուղղվլ տնտեսութան ռեալ հատված, գոյություն ունի
մասնավոր ներդրողների մոտ, ինչպես երկրի ներսում, այնպես
է նրա սահմաններից դուրս: Սակայն այդ միջոցները
արտադրության մեջ ներդնելու ընթացքում կան բազմաթիվ ն
բազմաբնույթ խոչընդոտներ: Դրանցից են՝

» դեռնս չկարգավորված օրենսդրական դաշտը,

» բնակչութան ու կազմակերպությունների միջոցների
հավաքագրման ն դրանք ֆոնդային շուկայի գործող
մեխանիզմի միջոցով արտադրության մեջ ներդրմանն
ուղղելու մեխանիզմի բացակայությունը:

Ք Այդ մասին տես` Արշակյան ԱԱ. Շուկայում մրցակցությունը ձնավորող
ուժերի ն դրանց փոխադարձ կապերի վերլուծությունը: Գործարարության
զարգացման հիմնախնդիրները ՀՀ-ում: Երնան, 2000թ. էջ 201-203:

55

Այս նպատակի իրականացման համար անհրաժեշտ է հաշվի
առնել ներքոհիշյալ միջոցառումները.

ա) Ստացված շահույթը արտադրության մեջ ներդնելու, այլ
ոչ թե ընթացիկ սպառման վրա ծախսելու շահամիտումը:

բ) Ձեռնարկության միջոցների պետական կառավարումը,
որի արժեթղթերի մեծ մասը գտնվում է պետության ձեռքում:

գ) Պետության մասնակցությամբ առնտրային բանկերի
գործունեության կողմնորոշումը շահույթի նորմա ապահովող ԱՔ
գերակա ճյուղե ներդրումային ծրագրերում միջոցներ
ներգրավելու համար: Իսկ այնտեղ, որտեղ պետությունը անելիք
չունի պետական մասնակցություն չունեցող առնտրային
բանկերի կողմնորոշման ապահովման համար կարող է օգտա-
գործվել այնպիսի միջոցառում, ինչպիսին նրանց կայունացնող
վարկերի տրամադրման պայմանների փոփոխությունն է: Ընդ
որում, այդպիսի վարկերի տրամադրումը ընթանում է հատուկ
պայմաններով, որտեղ առնտրային բանկին պարտադրվում է
որոշակի ֆինանսական ռեսուրսներ ուղղել գերակա
արտադրությունների զարգացումն ապահովող ներդրումային
նախագծերի վարկավորմանը:

Այդպիսի Կվարկեր, օրինակ, լայնամասշտաբ ձնով
օգտագործվեցին Ճապոնիայում արդյունաբերության
կառուցվածքային բարեփոխման իրականացման փուլում՝
դառնալով տնտեսության բուռն աճի ապահովման գործոն:

դ) Ֆինանսական շուկայի տարբեր տարրերի օգտագործման
ակտիվությունը բնակչության ն կազմակերպությունների ազատ
միջոցների հավաքագրման նպատակով: Զարգացած
շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում դա
իրականացվում է ոչ միայն բանկերի միջոցով, այլե ուրիշ
ֆինանսական ինստիտուտների (ներդրումային ն թոշակային
ֆոնդերի, նպատակային փոխառությունների, պետական
արժեթղթերի ն այլնի) միջոցով: Այդպիսի ինստիտուտների
արդյունավետ կենսագործման համար ՀՀ-ում դեռես
անհրաժեշտ օրենսդրական ակտեր (պետական թոշակային
ֆոնդի, ոչ պետական թոշակային ֆոնդի, գույքի վստահելի
կառավարման, ֆինանսական ինստիտուտների ն ավանդատու-
ների, մասնավորապես սպառողներին Ֆինանսական
ծառայությունների իրականացման, սպառողների

56

իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ ն այլն) գոյություն
չունեն: Քանի դեռ վերոթվարկյալ օրենքները կյանքի չեն կոչվել,
դժվար է ակնկալել ներդրման համար միջոցների ակտիվ
հոսքեր:

4 ԱՔ հաջող իրականացման համար աստիճանաբար
ուժեղանում է պետության դերն ու նշանակությունը` հատկապես
կապված պետական կարգավորման միջոցառումների հետ:
Ուստի այս հարցը կարնորվում է պետության կարգավորման
միջոցառումների առկայությամբ: Ընդ որում, այդ
միջոցառումները կարելի է բաժանել երկու փաթեթի՝

» համընդհանուր, այսինքն միջոցառումներ, որոնք վերաբե-

րում են ամբողջ արդյունաբերությանը,

» առանձնահատուկ՝ ուղղված ինչպես առանձին ճյուղերին,
այնպես էլ` առանձին արտադրություններին,
ծառայություններին:

Հարկ է նշել, որ կարնորության տեսանկյունից այս
փաթեթների միջն տարբերակում չի դրվում: Երկուսն էլ էական
նշանակություն ունեն ԱՔ հաջող իրականացման համար:
Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է առաջին հերթին նշել այն
միջոցառումները, որոնք ներկայացնում են արդյունաբերության
վրա պետության կառավարման ընդհանուր, ունիվերսալ միջո-
ցառումների փաթեթը: Այստեղ կարնոր են.

1զ. . Պետության կառուցվածքային քաղաքականության հետ
գնային քաղաքականության համապատասխանեցումը:

2. Ձեռնարկության տեխնոլոգիապես կապակցված
շղթաներն ընդգրկող խոշոր կորպորացիաների, հոլդինգային
ընկերությունների ստեղծումը՝ հիմք ընդունելով՝

» այդպիսի ընկերություններին ձեռնարկությունների արժե-

թղթերի ծրար ձեռք բերելու իրավունքի տրամադրում,

» արտադրութան զարգացման համար ներդրումներ
կատարելու նպատակով ներդրումային ֆոնդերի
գործունեության խթանման համար որոշակի հարկային
զիջումների սահմանում,

» փոքր, միջին ն խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկու-
թյունների գործունեության աջակցմանը տնտեսական
միասնական սիմբիոզի մեջ կենսագործելու նպատակով,

57

» արտադրության ն ֆինանսական հատվածների միջն զար-
գացման օպտիմալ հարաբերակցության սահմանումը ն
պահպանումը,

» ձեռնարկությունների կառավարման մակարդակների միջն
իրավունքների բաշխումը:

Յ. Ներքին շուկայի բացության մակարդակի
կարգավորումը արտաքին տնտեսական գործունեության
կարգավորման այնպիսի գործիքակազմի օգտագործման
ճանապարհով, ինչպիսիք են մաքսային օրենսդրական ակ-
տերը, ներմուծման, արտահանման քվոտաները, ներմուծվող
ապրանքի սերտիֆիկացման ընթացքում որակի կոշտ
նորմաների օգտագործումը ն այլն:

Այս միջոցառումներին զուգընթաց, ԱՔ տեսադաշտից չպետք
է դուրս մնան ներդրումների, այդ թվում` նան արտասահմանյան,
լայնամասշտաբ ձնով ներգրավելը, ընդհուպ մինչե արտասահ-
մանյան ներդրողներին ձեռնարկության լրիվ վաճառքը: Սակայն
պետությունը Օ պետք է հնարավորություն ստեղծի իրեն
իրավունք վերապահելու այն պայմանների հսկմանը, որի հիման
վրա ձեռք են բերվել ձեռնարկությունները, այլապես կշրջանցվի
մի կարնոր հանգամանք, որը տնտեսական անվտանգության
համակարգում արտասահմանյան ինվեստիցիոն
անվտանգություն է անվանվում:

58

ԳԼՈՒԽ Լ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՄԱՆ
ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ
ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

2.1. Արդյունաբերական քաղաքականության մշակման
հայեցակարգային-մեթոդաբանական մոտեցումները
- դրս-որումները ՀՀ-ում

Ինչպես հետխորհրդային մյուս հանրապետություններում,
այնպես էլ Հայաստանում տնտեսության բարեփոխման հիմքերը
դրվել են դեռնս 90-ական թվականներից շատ շուտ, երբ սկսվեց
Գորբաչովյան, այսպես կոչված, «պերեստրոյկան»: Հենց այդ
ժամանակ էլ դրվեց վարչահրամայական համակարգի փլուզման
սկիզբը: Հատկապես 1987 թվից հետո կատարվեցին տնտեսության
ազատականացման ն կառավարման ապակենտրոնացման ուղղու-
թյամբ կարնորագույն քայլեր.

» ընդլայնվեցին պետական ձեռնարկությունների իրավունք-

ները,

» ստեղծվեցին որակապես նոր տիպի պետական ձեռնարկու-
թյուններ (վարձակալական, մասնավոր, օտարերկրյա
կապիտալի ներգրավմամբ ն այլն),

» ստեղծվեցին շուկայի ենթակառուցվածքի առաջին տար-
րերը՝առնտրային բանկերը ն ապրանքային բորսաները:

Այնուամենայնիվ, մի շարք պատճառներով, շուկայական ձնա-
փոխումները ինչպես ամբողջ ԽՍՀՄ-ում, այնպես էլ նրա մի փոքր
մասը կազմող Հայաստանում, շատ դանդաղ էին տեղի ունենում՝
ընթանալով տնտեսությունում ն հասարակական կյանքում հակա-
սությունների խորացմամբ: Տնտեսական բարեփոխումը իրակա-
նացվում էր ոչ համակողմանի, ոչ բավարար եռանդով ն ամենա-
կարնորը՝ անհետնողականորեն: Բնական է, այլ կերպ լինել չէր

55

կարող, քանզի այդ ժամանակ տնտեսական բարեփոխումների
վերաբերյալ գիտական հիմնադրույթը բացակայում էր (հատկա-
պես այնպիսին, որը հաշվի առներ յուրաքանչյուր հանրապետու-
թյան առանձնահապկություններն ու շահերը): Չնայած արդեն
կիրառվում էին այդ նպատակն իրականացնող երկու տարբեր
մեթոդներ.

1. Սոցիալ-դեմոկրատական:

2. Լիբերալ-մոնետարիստական (կամ աջ ռադիկալ):

Պլանաբաշխողական համակարգից խառը էկոնոմիկայի համա-
կարգին անցման սոցիալ-դեմոկրատական (էվոլյուցիոն) ճանա-
պարհը տանում է նոր տնտեսական հարաբերությունների ն նոր
ինստիտուտների ստեղծմանը, որոնք աստիճանաբար գալիս են
փոխարինելու վարչահրամայական համակարգը ներկայացնող
կառույցներին: Ըստ էության, դիտարկվող ճանապարհով շարժու-
մը տանում է «շուկայական սոցիալիզմի» մոդելի իրականացմանը,
որը գործնականում կարտահայրվեր առավել հետնողական,
ակտիվ ն խորացված շուկայական ձնափոխումներով, որպես
«պերեսփրոյկայի» շարունակություն: Այսպիսի մոտեցումը ավելի
հոգեհարազատ էր ՀՀ քաղաքացիների մեծամասնության մենթա-
լիտետին: Կային արդյոք մեր հանրապետությունում օբյեկտիվ
հնարավորություններ՝ նման մոտեցմամբ առաջնորդվելով շուկա-
յական էկոնոմիկային անցնելու համար: Ցավոք, առավել ռադի-
կալորեն տրամադրված հայրենական նորաթուխ քաղաքականա-
գետները ն տնտեսագետները, ելնելով շուկայի ն պլանի բացար-
ձակ անհամապեղելիության կանխավարկածից, 1980-ական թվա-
կաններին այդ հարցին կատեգորիկ բացասական պատասխան էին
տալիս: Սակայն հետագայում, երբ հակակոմունիստական ն
հակասովետական քաղաքական ն բանավեճային կրքերը փոքր-
ինչ հանդարտվեցին, երբ աջ ռադիկալներն արդեն լուծեցին իրենց
քաղաքական խնդիրները՝ կանգնելով երկրի կառավարման վահա-
նակի մոտ, արդեն նույնիսկ տնտեսագետ-լիբերալների շրջանակ-
ներում հայտնվեցին այլ, առավել օբյեկտիվ այլընտրանքային
գնահատականներ: Մասնավորապես ընդունվեց, որ «խաղաղ
քաղաքական մթնոլորտում» այդպիսի ուղղվածությունը կարող էր

56

լրիվ բնական ու իրական թվալ": Սակայն 1987 թվականից հետո
տնտեսության կառավարման ապակենտրոնացմանն ուղղված
մասնակի տնտեսական բարեփոխումները հիմնականում դուրս
չեկան տնտեսության պետական ավանդական կարգավորման
շրջանակներից, անհետրնողականության պատճառով դրանք
չապահովեցին տնտեսության գործունեության արդյունավետու-
թյան բարձրացումը: Ձեռնարկությունների՝ լրիվ տետհաշվարկի ն
ինքնաֆինանսավորման անցնելը կանգ առավ շուկայի շեմի վրա,
այնիեչ՝ շուկայական ենթակառուցվածքի ն կարգավորման շուկա-
յական մեթոդները ուշացան: Չարդարացված էին այնպիսի արմա-
տական բարեփոխումները, ինչպիսիք են՝ նոր հարկային համա-
կարգի ստեղծումը, ապրանքադրամական հարաբերությունների
ընդլայնումը, գնագոյացման ն. հարկային, վարկային քաղաքակա-
նության նոր սկզբունքների արմատավորումը: 1988 թվականին
նախապատրաստված գների ռեֆորմը մահացավ, այդպես էլ`
դեռ բարուրում, մի շարք (գների նկատմամբ որոշ կոնյունկտու-
րային կողմնորոշում ունեցող) րնտեսագետների նպաստմամբ:
Համապատասխան ձնով չգնահատվեց մենաշնորհի դերը արտա-
դրության մեջ, որը հզոր արգելք էր շուկայի արմատական հիմնա-
խնդիրների լուծման ճանապարհին: Ձեռնարկությունների իրա-
վունքների ընդլայնումը (այդ թվում նան մենաշնորհային դիրք
ունեցողների) հանգեցրեց սպառող ճեռնարկությունների ան-
պաշտպանությանը` առաքողների տնտեսական աճող իշխանու-
թյունից: Որոշիչ նշանակություն ունեցավ նան դրամական համա-
կարգի քայքայումը ն ռուբլու ու դրամի պրոգրեսիվ արժեզրկումը:
Դրամաշրջանառության ճգնաժամը հասունացավ տնական ժամա-
նակաշրջանում: Մի շարք տարիների ընթացքում` սկսված 1986
թվականից, արտադրության արդյունավետության մոնոտոն նվազ-
ման հետնանքով երկիրը աստիճանաբար ավելի քիչ եկամուտ էր
սկսում ստանալ, չնայած տարեցտարի ավելացող պետական
ծախսերին, որն էլ ոչ թե պայնամավորված էր արտադրության
վերազիեմամբ, այլ՝ պետական ծառայողների ցանցի ընդլայնմամբ:
Ֆինանսական ռեսուրսների սղությունը ն անբավարարությունը

» Խ(87 5. 116ք6որքօաոճ: 16ՕքճՂԱՎՇԸՇաա6 1 ոՇՆԱՆԼՎՇՇԵԼՇ ոքօՕոդճոլել
550Օ80ՕԽԱՎՇԸՃՄ ոքօԾՕոճու. ԾՕղքօՇտւ .օ0Օուտամ, 1995, Է/ 2, ՇՏք. 15-
16.

57

ծածկվում էր կոնյունկրուրային գործոնների հիման վրա ն
պետական պարտքի ուռճացման ճանապարհով:

Արդյունաբերական քաղաքականության մշակման հայեցակար-
գային-մեթոդաբանական մի մոտեցում էլ բխում է (ՀՀ-ում մի շարք
տարիներ արդեն իրականացվող) շուկայական բարեփոխման
լիբերալ-մոնետարիստրական տնտեսական հիմքերից ն պրակտիկ
էությունից .

1992-1993թթ. առավել կոշր ն խիստ (անցանկալի) շոկային
թերապիայի տարբերակով, |

1994- 1996թթ. համեմատաբար ավելի մեղմ «աստիճանական»
տեսքով,

1997-1998թթ. մոնետար մեթոդների օգտագործման վրա հենվե-
լով այդ ժամանակի փխրուն կայունության պահպանման նպատա-
կով:

Լիբերալ-մոնետարիստական մոդելը ելնում է նրանից, որ
շահույթի ձնավորումը ինքնակա` առանց դրսի միջամտության
գործընթաց է. բավական է լիբերալացնել տնտեսության ն նրա
սուբյեկտների հարաբերությունը, կսկսեն արդյունավետ ինքնա-
կարգավորել «անտեսանելի ձեռքի» ազդեցությամբ:

Լիբերալ-մոներարիստական մոդելը դարձավ անկախ Հայաս-
տանի տետեսության բարեփոխումների հիմնական մոդելը՝ հենվե-
լով այն դրույթի վրա, համաձայն որի` կառուցվածքային ն
ինստիտուցիոնալ ճգնաժամը հաղթահարելու համար անհրաժեշտ
է սահմանային դինամիկ ռեժիմով ձնավորել տնտեսական համա-
կարգը, որտեղ պետք է գերակշռող դիրք ունենա մասնավոր
սեփականությունը: Այլ կերպ ասած, տնտեսությունը պետք է
հենվեր լիբերալ կապիտալիզմի գաղափարախոսության վրա: Թե
ինչպիսին պետք է լիներ այդպիսի կապիտալիզմը, նույնիսկ աղոտ
չէին կարող պատկերացնել ոջ միայն լայն հասարակությունը, այլն
նրա ղեկավարությունը: Տվյալ ճանապարհով շարժվելու նպատա-
կը անհասկանալի էր: Անհասկանալիության սինդրոմը համակել էր
նան աշխարհի հզոր երկրների ղեկավարներին: Դիպուկ է 1991-
1994թթ. ռուսական կառավարության (ազգությամբ շվեդ) տնտե-
սագետ-խորհրդատու Ա.Օպույիդի արտահայտությունը այն մասին,
որ անկախ Ռուսաստանի առաջին նախագահը «Ռուսաստանում
ապագա կապիտալիզմը պատկերացնում էր այնպես, ինչպես այն
կար 1917 թվականի հեղափոխությունից երեք տասնամյակ

58

առաջ»"": Ինչ վերաբերում է մեր լիբերալ-նորարարներին, ապա
նրանք գտնում էին, որ դա կապիտալի նախասկզբնական կուտակ-
ման գործընթաց է: Բարեփոխումների նման նպատակային
հարկադրմանը բնակչության գերակշռող մասը չէր կարող կամա-
վոր հարմարվել: Դրա համար աջ ռադիկալ ուղղության կողմնա-
կիցները նախ չբացահայտեցին իրենց նպատակադրվածության
էությունը՝ փոխարինելով կոնկրետ ձնակերպումները վերացական,
իմպերատիվ լոզունգներով՝ «հարկավոր են արմատական տնտե-
սական բարեփոխումներ»: Երկրորդը, ակնկալելով աջ ռադիկալ
բարեփոխման նկատմամբ բնակչության մեծամասնության դժգո-
հությունը, նրանք ի սկզբանե, ամենայն հավանականությամբ,
հույս դրեցին դրա իրականացման բացառապես ավտորիտար
մեթոդների վրա: Չկատարվեց այդ մեթոդի լայն ու բաց քննարկում,
չնայած նրանք բոլորն էլ կողմնակից էին «ազատ խոսքին ու
թափանցիկությանը»: Այս մեթոդը ներդրվեց տեղեկացման կար-
գով: Երրորդը, նպատակի իրականացումը, անտարակույս, պլանա-
վորվեց որպես սրընթաց ն կարճաժամկետ (մեծ ցատկի մեթոդով)
ակցիա:

Այնպես որ, լիբերալ-մոնետարիստական բարեփոխման ընտրու-
թյունը կատարեց ոչ թե ժողովուրդը, այլ իշխանության ձգտող
քաղաքական խմբավորումներից մեկը՝ ՀՀՇ-ն:

Տնտեսական բարեփոխումների բնույթը դիտարկվող մոդելում
մեկնաբանվում է որպես շուկայի ինքնաստեղծման, ինքնաբերա-
կան գործընթաց, որի հաջող իրականացումը կախված է լոկ երկրի
տնտեսական կյանքի պետական հարկադրական ուղղությունից
ազատվելուց: Այդ իսկ պատճառով նախատեսվում էին հետնյալ
անհետաճգելի միջոցառումները.

1. Տնտեսության պլանաբաշխողական ինստիտուտների վերա-

ցում:

2. Տնտեսության գործունեության բոլոր բնագավառների արագ

ազատականացում:

3. Պետության տնտեսական դիրքի թուլացում ն երկրում

սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի փոփոխություն` պետա-

30 ՕՄԱՆ Ճ. ՔՕՇԸու: Քօշարճաւմճ քօլուօզոաօպ1 55Օտօրդուամ. ԽԼ, 1996,

Ը ք.94.
59

կան սեփականության օտարման (մասնավորեցման) ճանա-
պարհով:

4. Մրցակցային միջավայրի ձնավորում՝ ազատականացման ն
սեփականաշնորհման ճանապարհով:

5. Տնտեսության կենսագործունեության, դրամավարկային ն
բյուջետային պայմանների խստացում՝ գների ազատակա-
նացման ն շուկայի տետեսապես թույլ սուբյեկտների ապա-
որակավորման ճանապարհով:

6. Ֆինանսական կայունության քաղաքականության գերակա-
յության` որպես գործարար ակտիվության, տնտեսության
աճի համար արտասահմանյան կապիտալի ներդրման
անհրաժեշտ ու բավարար պայմանի ապահովում:

7. Դրամական զանգվածի կարգավորում:

ծ. Սոցիալական պարտավորությունների նկատմամբ պետու-
թյան հոգսի թեթնացում` այդ ծանրությունը հասարակու-
թյանը փոխանցելու ակնկալիքով:

Սակայն լիբերալ-մոնետարիստները պնդում են, որ անցման այս
ամբողջ ժամանակահատվածում շուկայական բարեփոխումները ն
տնտեսությունը ճգնում են սոցիալական ծախսերի անտանելի
ծանրության տակ, իսկ ժողովուրդը, վարակվելով սոցիալիստական
պարազիտիզմով, պահանջում է շատ ավելի, քան նրան այսօր
կարող է տալ պետությունը, այն պետությունը, որն ապրում է հենց
այդ ժողովրդի մեկենասությամբ: Ամբողջ քարոզչական ապարատն
ու մեքենան ուղղված են այն բանին, որ ժողովրդին համոզեն, որ
պետությունը, որն, ընդ որում, նա պահում է իր հաշվին, նրան
փաստորեն ոչինչ պարտք չէ: Ճիշտ է, մեկ շնչի (ինչպես նան մեկ
շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ի) հաշվով սոցիալական զեղչերով,
թոշակով, նպաստներով, առողջապահության ն ուսուցման գծով
ԽՍՀՄ-ն այնքան էլ չէր «փայլում», այնուամենայնիվ, այսօր համա-
պատասխան ցուցանիշները Հայաստանում պարզապես շատ են
աղքատիկ: Այս ցուցանիշների գծով 1993թ. Հայաստանը հետ էր
մնում Ֆրանսիայից շուրջ 20 անգամ, Անգլիայից՝ շուրջ 10 անգամ:
Երկրորդը, չի կարելի մոռանալ, որ ԽՍՀՄ-ում ցածր աշխատա-
վարձը փոխհատուցվում էր տարբեր տեսակի արփտոնություններով,
սոցիալ-կուլտուրական միջոցառումների միջոցով: Սակայն այդ
ծախսերի մեծացումը, որին դեմ են մեր բարեփոխիչները, առաջին
հերթին պետք է զուգորդվի աշխատավարձի բարձրացմամբ,

60

այնինչ այդ մասին նրանք լռում են: Ստացվում է, որ դա ասոցիալ,
ամորալ քաղաքականություն է: Մակայն ոչ մի լիբերալացում չի
կարող վերացնել այդ պրոբլեմների լուծման, ինչպես նան
էկոլոգիական անվտանգության ապահովման պատասխանապվու-
թյունը: Ճիշտ է, նրանք ամեն ինչ արեցին, որպեսզի պետության
«հոգսը» թեթնանա, ու ճիշտ էին վարվում, քանի որ «բարեփո-
խումների աշխղեկները» գիտեին, որ իրենց զինանոցում բարճր
որակավորված պետական ծառայողներ` ունակ անցման շրջա-
նում արդյունավեր աշխավպելու, Հայաստանում շուկայական
բարեփոխումների առաջին փուլում պարզապես չկային: Իսկ
եղածներն էլ իրենց պարտքն էին համարում հսկողություն սահմա-
նել որոշակի նվազագույն մակրոտնտեսական ցուցանիշների
նկատմամբ՝ բյուջեի պակասուրդ, ինֆլյացիա, դրամական զանգ-
ված, տոկոսադրույքի, ազգային դրամի կուրսի դինամիկա ն
վճարային հաշվեկշիռ: Ընդ որում, առաջին ալիքի լիբերալները
հավաստիացնում էին ու հաստատում, որ պետության առաքե-
լությունը սահմանափակվում է երկրի քաղաքական ղեկավարու-
թյամբ, իսկ մնացածը, հատկապես այն, ինչ առնչվում է տնտե-
սությանը, կանի «շուկայի անտեսանելի ձեռքը», այսինքն` նա
արագ կհաղթահարի, արտադրության վերակազմակերպման
խնդիրները՝ հինը «ակտավորելով», իսկ նորը՝ աճեցնելով, ներքին
ձնափոխումների, սոցիալական գների մինիմալացման ն համաշ-
խարհային շուկա մտնելու հեր կապված հարցերի լուծման
ճանապարհով:

Ազատականացումը իր ռացիոնալ բովանդակությամբ, տնտե-
սության ն ձեռնարկատիրության ազատագրումն է արգելափա-
կումներից ու սահմանափակումներից` մրցակցային միջավայրի
ստեղծումն է, որի դեպքում արտադրության դինամիկան ն կառուց-
վածքը որոշվում են վճարունակ պահանջարկի դինամիկայով ն
կառուցվածքով: Իսկ դա բնական ու օրինաչափ գիծ է, քանզի
այնուհետն շուկայական համակարգի կայացման խնդիր կդրվի:
Սակայն բացարձակապես ճիշտ չէ այն տեսակետը, ըստ որի՝
ազատականացումը կայուն տնտեսության ստեղծման միակ ուղին
է: Չէ՞ որ որքան ուժեղ ու կայուն է տնտեսությունը, նա այնքան
ավելի շատ կարող է իրեն թույլ տալ լիբերալիզմ: Իսկ տնտեսա-
կան աճը տնտեսական ազատության ընդլայնման անհրաժեշտ
կարնոր պայմաններից մեկն է: Այս թեզը հիմնավորվում է

61

Գերմանիայում Էրհարդի հետպատերազմյան բարեփոխմամբ,
որով տնտեսության զարգացմանը զուգընթաց հատկապես
կրճատվեց գնի կարգավորման շրջանակը, առավել մեղմացավ
արժույթի նկատմամբ վերահսկողությունը, նվազագույնի հասցվե-
ցին բյուջետային լրահատկացումները պրոբլեմային արտադրու-
թյունների ու ռեսուրսների համար:

Անիմաստ է նան դեմոկրատիայի ն ազատականացման միջն
հավասարության նշան դնելը: Հայտնի է Պինոջչետի տնտեսության
ազատականացման ֆենոմենը՝ արյունալի ճնշումների ն դեմոկրա-
տական ազատության ճնշման պայմաններում: ՀՀ-ում տնտեսու-
թյան ազատականացումը նս իրականացվեց ուժի միջոցով, ն
երկրի աշխատավոր բնակչության մեծ մասի համար քայքայիչ
նշանակություն ունեցավ: Ըստ հաշվարկների` այժմ սեփակա-
նության ն ձեռնարկատիրության գործունեության եկամուտների
90576»-ից ավելին, արժեթղթերի ու ավանդների շուրջ 8570-ը բնակ-
չության մոտավորապես 1026-ի ձեռքում են: Բացի դրանից,
ազատականացումը չի կարելի մեկնաբանել որպես հասարակու-
թյան` պատասխանատվությունից խուսափում: Այնինչ, հայ աջ
ռադիկալների բարեփոխումները ընթացան ազատականացման
կամայականությամբ, որն ավելի շար նման էր աջակողմյան
նիհիլիզմին: Շատ է ասվում, որ Հայաստանում վերջին 10 տարի-
ներին բիզնեսով զբաղվող յուրաքանչյուր ոք ուղղակի կամ անուղ-
ղակի խախպում է կանոններ ն օրենքներ: Ասվածի մեջ ոչ այնքան
տնտեսական օրենսդրական անկատարությունն է, որքան կապի-
տալի բացարձակ աճի նկատմամբ վստահությունը, ըստ որի՝ նրա
տերը ազատվում է հասարակական պատասխանապտվությունից:

Իրականում գոյություն ունի ազատականացման այլ մեթոդ՝
դեմոկրատական, էվոլյուցիոն, որի դեպքում որոշակի օրենքների
վրա հիմնված պետական կազմակերպությունները, ձեռնարկու-
թյունների ն աշխատողների ինքնուրույն միությունները կենսա-
գործում են որոշակի հստակ օրենքների շրջանակներում, տփնտե-
սավարող սուբյեկտների տնտեսական ազատության պոտենցիալը
օգտագործվում է բնակչության մեծամասնության կողմից: Ընդհա-
նուր առմամբ, փետրվող շուկայական բարեփոխման արդյունավետ
մոդելը պետք է առաջին հերթին ընդգրկի ազատականացումը, այլ
ոչ թե հանգի դրան (այսինքն ազատականացումը լինի ոչ թե
նպատակը, այլ՝ միջոցը): Ընդ որում, այդ գործընթացում իր արժա-

62

նի տեղը պետք է ունենա նան պետությունը, որը պետք է լիբերա-
լացման ն դիրիժիզմի միջն կշռողի, գնահատողի դեր կատարի՝
նպաստելով դրանց միջն օպտիմալ համամասնական, կոմպրոմի-
սային տարբերակի ընտրությանը, տնտեսության կառավարումից
պետության ինքնամեկուսացմանը: Բնական է, տնտեսության
ապապետականացման այս կամ այն միջոցառումը, վարչահրամա-
յականից շուկայական համակարգին անցնելու գործընթացը իմպե-
րատիվ բնույթ են կրում: Մակայն Հայաստանում այդ անցումը
իրականացվեց առանձնահատուկ իրավիճակում՝ հանրային սեփա-
կանության դրամատիկ լուծարման ն նոր պերական ապարատի
ձնավորման համար որակավորված ն ունակ կադրերի ծայրահեղ
դեֆիցիտի պայմաններում: Տորալ «ապակարգավորման» էֆեկտը
տնտեսության բարեփոխումների առաջին տարիներին իրական
հատվածի վրա առավելապես դեստրուկտիվ բնույթ ունեցավ: Իսկ
արտադրության տարեցտարի անկումը իր հերթին նեղացրեց
պետության միջոցով անհրաժեշտ տնտեսական ն սոցիալական
միջոցառումների իրականացման ֆինանսական բազան: Ապապե-
տականացման այսպիսի պայմանները դարձան խուընդոտներ՝
տնտեսության ազատականացման համար: Վերջինս արգելափակ-
վեց մասնավորապես նրանով, որ ձեռնարկատիրական գործու-
նեության ազապությունը չընթացավ հասարակական տփետեսական
վարքի էական կարնոր կանոններով, կոդեքսներով ն իրավական
նորմերով: Քանի որ ազատականացումը, առանց տնտեսական
կարգ ու կանոն հաստավելու, անխուսափելիորեն վերափոխվում է
անարխիայի ն անհագուրդ թալանի: Սակայն այս բոլորը չի
նշանակում վերադարձ պետության կողմից տնտեսության լայնա-
մասշտաբ կարգավորմանը: Պետությունը հաջողությամբ իրակա-
նացնում է մրցակցային կառույցների համար մեկնարկային
հնարավորությունների հավասարության ազատականացման
սկզբունքի խախտում՝ «անհատական» կարգով ստեղծելով շուկա-
յական որոշ սուբյեկտների համար առանձնահատուկ պայմաններ
(նպաստող, հակազդող. արգելակող. խեղդող ն այլն): Այսպես, այս
տարիներին պետության կարգավորման տեմպերի թուլացմանը
հակառակ՝ անընդհատ մեծանում են պետական ծախսերը ՀՆԱ-ում:
Պետությունը՝ հեռանալով արտադրության ն ներդրումային դեֆի-
ցիտ ռեսուրսների ուղղակի բաշխողի դերից, շարունակում է հաջո-

ղությամբ ուժեղացնել իր դիրքերը դեֆիցիտ դրամական ռեսուրս-
63

ների բաշխման բնագավառում: Պետօրգանները բյուրոկրատական
հայեցողությամբ ստեղծեցին «լիազորված» բանկեր՝ գերշահավետ
աշխատանքների համար հսկայական բյուջետային միջոցներով,
առանձնացրեցին տարբեր տեսակի քվոտաներ, լիցենզիաներ,
զեղչեր, կոնկրետ սուբյեկտներին ու առանձին խմբերի աջակցեցին
«երաշխիքային աուկցիոններում» ն սեփականաշնորհման այլ
ծրագրերում՝ դրանով իսկ նպաստելով «Օլիգարխիայի» ծննդին ն
կայացմանը: Մի թանի անգամ մեծացնելով հարկային բեռը
ձեռնարկություններում, դրամական զանգվածի սուղ ն համապա-
տասխան գնողունակության բացակայության պայմաններում
հանգեցրին պարտքերի ձնավորմանն ու հսկայական կուտակմանը՝
հիմք դնելով պետական կառույցներից, բյուրոկրատական
որոշումներից ձեռնարկությունների կախվածության վտանգին:
Ձեռնարկությունների մեծ մասի համար ստեղծվեց «Ժամանա-
կավոր ազատության մեջ գտնվելու» կյանքի ռեժիմ: Նրանց նկատ-
մամբ ցանկացած ժամանակ կարող են կիրառել ցանկացած
ուժային միջոցառումներ: Այլ կերպ ասած, պետության «էքսկլյու-
զիվ» ինտերվենցիան տնտեսության միկրոէկոնոմիկայի բնագա-
վառում, արժեզրկում է տնտեսության շուկայական ազատակա-
նացման միջոցառումները: Այս տեսանկյունից պետության դիրքի
ուժեղացումը վտանգավոր է ն հակասում է տնտեսավարման
արդյունավետության բարձրացման խնդիրներին: Այս առումով,
մեր կարծիքով, տնտեսության պետական կարգավորման շրջա-
նակները պետք է ամփոփված լինեն հետնյալում՝ պետությունը
կոչված է կատարելու այն առաքելությունները, որտեղ նա
անփոխարինելի է անկախ ընտրած բարեփոխման մոդելից -
դրան Օ։Օհամապատրասխան իրականացվող տնտեսական -
մասնավորապես` արդյունաբերական քաղաքականությունից:
Այսինքն`

» տնտեսությունը դեպի անդունդ չհրելու համար պետք է
սահմանվի ճիշտ հարկային բեռի ճնշում,

» արդյունավետորեն հավաքվեն հարկերը,

» ստեղծվի օպտիմալ դրամական քաղաքականություն՝ թույլ
չտալով ոչ ինֆլյացիայի, ոչ կատաստրոֆիկ դեմոնետիզաց-
ման ն ոչ էլ փաստացի նատուրալիզացնի տնտեսական
հարաբերությունները (բարտեր, պարտքերի փոխադարձ
մարում ն այլն),

64

5 բացառի այն իրավիճակը, երբ արտասահմանյան արժույթը
երկրի ներսում դառնում է ազգային դրամից կարնոր
(ծայրահեղ դեպքում, թեկուզ փողի մի քանի ֆունկցիաների
գծով միայն),

» պահպանի բաժնետերերի ն պայմանագրերի տերերի սեփա-
կանության իրավունքը,

» իրականացնի համակարգային սոցիալական գործառույթներ
ն այլն:

Սակայն այս բոլորը չի նշանակում, որ տնտեսության պետական
կարգավորման ուժեղացումը համարժեք է ազատականացման
սկզբունքների ճնշմանը ն վերադարձ այն իրավիճակին, երբ
պետությունը հանդիսանում էր մենաշնորհ ձեռնարկատեր:

Այնպես որ, այսօրվա պետության լուրջ դերակատարումը
տնտեսության կարգավորման բնագավառում հիմնականում պետք
է ամփոփվի հետնյալում՝

» ֆինանսավարկային կարգավորում,

» կառուցվածքա-ներդրումային, գիտատեխնիկական քաղա-
քականության հիմքի նեն իրականացման մեխանիզմի
ձնավորում,

» կադրային ներուժի վերարտադրություն ն. օպտիմալ զբաղ-
վածության իրականացում,

» երկրում սոցիալական ապահովության կազմակերպում,

» տնտեսության իրական հատվածի վերականգնում ն զարգա-
ցում ն այդ նպատակին ուղղված ջանքերի համակենտրո-
նացում:

Վերջին տարիներին հանրապետության տնտեսական քաղա-
քականությունը նպատակաուղղված է եղել ֆինանսական կայու-
նացման ապահովմանը, սղաճի զսպմանը` պահպանելով դրամի
փոխարժեքը համապատասխան կայուն մակարդակի վրա:

Իսկ որն է այս մոդելում պետական արդյունաբերության քաղա-
քականության դերը: Այն առնվազն չի երնում ֆինանսական կայու-
նության պրակտիկայում ն ցանկացած ճանապարհով ն գնով
սղաճը կանխելու փուլում, որի սանձման ցանկացած գինը արտա-
դրության անկումն է (այն ՀՀ-ում եռակի էր): Լիբերալ-մոնետարիզ-
մի կողմնակիցները, չտեսնելով դրանում դժվարություն, պնդում են,
որ աստիճանաբար պահանջարկի ընդհանուր անկման ազդեցու-
թյամբ (ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց կողմից) իրական

65

հատվածում տեղի է ունենում ինչ-որ սանիտարական մաքրում,
որից հետո էլ դրա հերնանքով կձնավորվի դրա կառուցվածքը՝
հասարակության գնողունակ պահանջարկին ն արտադրության
միջոցների նոր տերերի հետաքրքրություններին համապատաս-
խան:

Դրանք բոլորը նշանակում են, որ պետական արդյունաբե-
րական քաղաքականության բացակայությունը հենց լավագույն
պետական արդյունաբերական քաղաքականություն է, իսկ
թեզիսը ռեֆորմի հերնանքների սկզբունքային դիրքորոշումն է:
Այն թեզիսը, ըստ որի լիբերալ-մոնետարական մոդելը՝ թելադրված
միջազգային արժութային հիմնադրամի կողմից, բացառապես
անհարիր է ՀՀ պայմաններին, որի աստիճանական կործանումը
մենք զգում ենք մեր արտադրության «մաշկի» վրա: Համաշխար-
հային փորձը ցույց է տալիս, որ այդպիսի մոդելը կարող է
արգասաբեր լինել այնպիսի երկրների համար, որոնք չունեն
զարգացած արդյունաբերություն ն սկսում են այն կառուցել`
մաքուր թղթից սկսած (ֆինանսական կայունության հասնելու
համար իրոք ապահովում են անհրաժեշտ ու բավարար պայման,
սակայն դա հակացուցված է այն երկրներին, որոնք ունեն բարդ
տնտեսական համակարգ, հարուստ մարդկային կապիտալ, բարդ
արտադրական կապեր, տնտեսական աճի սկզբի պայման),
սակայն հակացուցված է այն երկրներին, որոնք ունեն նան
արտադրական կարողությունների համամասնություններ, տեխնի-
կական-տեխնոլոգիական տարբերություն ունեցող արտադրական
համակարգ՝ ցածր տնտեսական արդյունավետությամբ ու շահու-
թաբերությամբ: Ահա թե ինչու Հայաստանի տնտեսագետների մեծ
մասը կողմնակից է տնտեսական ռեֆորմացման մոտեցմանը, այդ
թվում՝այդ գործընթացում արդյունաբերական քաղաքականության
էականության գնահատմանը: Այդ մոտեցման էությունը նրանում է,
որ հիմք ընդունելով պետության կարգավորման սկզբունքներն ու
մեթոդները` պետք է օգտագործել ոչ միայն շուկայական մեթոդ-
ները, այլ` նախ ն առաջ, պետության ուղղակի աջակցությունը՝
ռեսուրսների ուղղակի վերաբաշխումից մինչն ձեռնարկություն-
ներում նրանց համակենտրոնացումը` ուղղված տնտեսության
իրական հատվածի զարգացմանը:

Արդյունաբերական քաղաքականության կողմնակիցների
հայացքները բարեփոխումների առաջին տարիներից սկսած,

66

բավականին լայնորեն ներկայացվեցին տնտեսագիտական
գրականության մեջ: Դա վերաբերում է ինչպես անհատական,
այնպես էլ կոլեկտիվ հրատարակություններին՝ '. Այդ աշխատանք-
ներում, ճիշտ է՝ հիմնականում բոլոր տեղերում էլ, որպես աղբյուր
են նշում քաղաքականության բոլոր ուղղությունները, այնուամե-
նայնիվ այնտեղ յուրաքանչյուրը այս կամ այն ուղղությանը գերա-
կայություն տալու իր մուտեցումն է ցուցաբերում: Մի դեպքում`
որպես գերակայող ուղղություն ընդունվում է ԳՏԱ-ն, մյուս դեպ-
քում նշվում է ակտիվ արդյունաբերական քաղաքականության
մասին՝ որպես տետեսական աճի կարնոր ն անքակտելի բաղկա-
ցուցիչ մասի: Ընդ որում, այս դեպքում որպես ընթացքին լուծում
տալու միջոց առաջարկվում է արդյունաբերական քաղաքականու-
թյան իրականացման համաշխարհային փորձը:

Սակայն այս առաջարկությունները մեզ մոտ հնարավոր չեղավ
իրականացնել: Կյանքը ընթանում է, ինչպես նշվել է արդեն,
այսպես կոչված` խառն նորմավորված տարբերակով: Իսկ դրա
համար կային մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ լուրջ պատճառներ:
Մի կողմից որպես հզոր արգելակ ծառայեցին շուկայական
տնտեսության` պետության կողմից կարգավորման մասին լսել
չուզեցող, բայց պետության կառավարման ղեկին կանգնած
երիտասարդ լիբերալ-մոնետարիզմի ներկայացուցիչները: Մյուս
կողմից, իհարկե, վճռորոշ նշանակություն ունեցավ նան տնտե-
սության ընդհանուր իրավիճակը: ՀՀ տնտեսության վերափոխման
գործունեության այս ասպեկտները քննադատորեն մանրամասն
դիտարկված են տնտեսագիտական շատ հրապարակումներում,
այդ թվում՝ շատ է խոսվում այս մասին նան ՀեԻ-ների հոդվածա-
շարերում՞-:

Նշենք, որ ՀՀ կառավարությունները ձեռքները ծալած չեն
նստել: Ամեն մեկը անդրադարձել է ԱՔ բնագավառի հիմնա-
խնդիրներին` աշխատելով իր լուման ներդնել այդ բարդ ու
դժվարին գործընթացում: Մասնավորապես, բարեփոխումների
առաջին տարիներին, չնայած նրանց այն պնդումներին, որ ԱՔ-ն

31 - -
ՁոՕԽՕԽՔՎՇԸՇՏԱԸ աքօծոճալ Աաքօոուօ3Յւքօտ8ղմճ // ՔՕՇՇ Շու

55Օ110ՕՆ1ՎՇԸԵՀՆ շօ7քուճո. ԻԷ/2, 2001 Ը.
32 լց92-95 բր. Բ ՀթաՅաԸ ոմն քճֆօքոաճաաօտումմ ՅռԵղճքումՆոտծ.

11020261 ՄՎԲԵՏԵ: ՃԹՒԼ Լ ՔՕՇՇտու".
67

շատ թանկ հաճույք է, նե պետության տվյալ բյուջեն ի վիճակի չէ

էականորեն մասնակցելու այդ հիմնախնդրի լուծմանը, այնու-

ամենայնիվ բարեփոխման ընթացքում նրանց նպատակը եղել է

հետնյալ հիմնական ուղղությունների ապահովումը՝
արդյունաբերական արտադրության անկման դադարեցում ն
կայունացում,

- Հայաստանի ապրանքի ն ծառայության գծով պետության ն
հասարակական կարիքների որոշակի չափով բավարարում,

-. արդյունաբերական համալիրի ն նրա ենթակառուցվածքի
գիտատեխնիկական ներուժի պահպանում,

-. կառուցվածքային բարեփոխումների իրականացման ան-
հրաժեշտ պայմանների ստեղծում ն իրականացում,

-. կառուցվածքային բարեփոխումների հերնանքով առաջա-
ցած սոցիալական հետնանքների մեղմում:

Թե դրանցից որն է իրականացվել ն ինչ ուղղությամբ ու
ներուժով, այլ հարց է: Մեր կարծիքով, դեֆորմացված փտնտե-
սության մեջ հիմնախնդիրների մասշտաբները այնպիսին են, որ
դրանց լուծումը անիմաստ է՝ առանց պետական միջամտության ու
կարգավորման, ներառյալ նան՝ ԱՔ: Չնայած որոշ տնտեսագետներ
մինչ այս ռեֆորմը այսպիսի բազմաթիվ հարցադրումներ արդեն
արել են | 76, 77, 78|:

Ին: վերաբերում է հայրենական արդյունաբերության
աջակցմանը, մեր կարծիքով հարկավոր է նախատեսել

- վարկային էմիսիայի ընդլայնում, վարկի տոկոսադրույքի
իջեցում, արտոնյալ վարկավորում,

- գերակայություն ունեցող արտադրություններին հարկավո-
րումներից ազատում կամ համապատասխան արտադրող-
ներին արտոնությունների տրամադրում,

- հայրենական արտադրողներին բյուջերային հատկացում-
ներ, արտադրության զարգացման համար արտաբյուջե-
տային ն ներդրումային ռիսկերի ապահովագրում,

- հիմնարար գիտահետազոտական, կոնստրուկտորական,
փորձարարական աշխատանքներին պետության կողմից
ֆինանսական աջակցություն,

- արտաքին առնտրի հովանավորճություն, փորձարարական
շնորհների, փորձագիտական պարգնների, շնորհների

68

օգտագործում, արտաքին առնտրի ռիսկերի ապահովա-
գրության ֆոնդերի ստեղծում ն այլն:

Այսինքն` կանոնակարգել պետության ն արդյունաբերական
ձեռնարկությունների փոխներգործության գործընթացը: Իսկ դրա
անհրաժեշտություն խիստ կարնոր է հատկապես անցման
փուլում:

Դիտարկելով ն վերլուծելով պետության ն. արդյունաբերական
ձեռնարկությունների փոխներգործությունը, անհրաժեշա է նշել, որ
ձեռնարկությունների նկատմամբ պետության հսկողության լծակի
կորստյան իրավիճակը ձնավորվեց 1991 թվականի սկզբից: 1987-
1989թթ. պետական ձեռնարկությունների մասին ՍՍՀՄ օրենքը,
«նրտադրական կոոպերատիվների մասին» օրենքը ն շուկայական
բարեփոխումների ձնավորումը ձեռնարկությունների ն պետու-
թյան միջն փոխհարաբերությունների հին համակարգը հիմնովին
փլուզեցին: Այստեղ ամենամեծ նշանակությունը ձեռք բերեց այն
փաստը, որ բոլոր տեսակի տնտեսական ն նյութական ռեսուրս-
ների ադմինիստրատիվ բաշխումից պետությունը (կառավարու-
թյունը), համաձայն իրականացվող տնտեսական բարեփոխման
հիմնական կանխավարկածի, անցավ միայն դրամական միջոց-
ների բաշխմանը: Անցումը, որն իրականացավ արագ տեմպով,
ինչպես նան բյուջեի պակասուրդը, իսկ դրա արդյունքում՝ ձեռնար-
կություններին ֆինանսական աջակցութուն ցուցաբերելու հնարա-
վորության բացակայությունը զրկեցին կառավարման ճյուղային
մարմիններին իրական ուժից՝ սրելով այդ ճյուղերի ձեավորման ն.
լիկվիդացման գործընթացը: Այսպիսով, ձեռնարկությունները դե
յուրե մնալով որպես պետական, դե ֆակտո դարձան լրիվ անկախ:
Այդ նույն Ժամանակ պետությունը ոչ միայն լրիվ կորցրեց
ձեռնարկությունների կառավարման լծակը, այլն ընդհանրապես
զրկվեց որպես իրեն պատկանող սեփականության ինչոր ձնով
(բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները, անկախ սեփա-
կանության ձնից, սկսեցին պետբյուջե մուծումներ, կատարել
միննույն պայմաններով) աջակցելու հնարավորությունից:

Չնայած 1997 թվականի վերջին, կապված ՀՀ քաղաքացիական
օրենսգրքի ընդունման ն ներդրման հետ, լիկվիդացվեց պետական
ձեռնարկությունների համակարգի նորմալ գործունեությունը խան-
գարող ն արգելակող օրենսդրական հիմքը, այնուամենայնիվ
դրանից հետո մինչն այսօր կառավարության ն օրենսդրական

69

մարմինների կողմից ոչ մի կոնկրետ քայլ չի կատարվել պետական
ձեռնարկությունների կառավարման գործընթացը կանոնակարգե-
լու ուղղությամբ: Այս հարցի առնչությամբ մինչն այսօր ձնավոր-
ված է օրենսդրական վաապկում, այսինքն՝ լրիվ բացակայում են այն
օրենքներն ու նորմատիվային ակտերը, որոնք կկարգավորեն
պետական ձեռնարկությունների գործունեության կառավարման
գործընթացը: Փաստորեն պետության ն պետական ձեռնարկու-
թյունների փոխներգործության բնույթը համապատասխանում է
պետական ն մասնավոր ձեռնարկությունների միջն գոյություն
ունեցող փոխներգործությանը:

Այն փաստը, որ ձեռնարկությունների մեծ մասը երկար ժամա-
նակ պետության աջակցության կարիք կունենա, ինչպես նան այն,
որ երկրի սոցիալ-քաղաքական իրավիճակի ազդեցությամբ
պետության կարիքը դեռ երկար ժամանակ կզգացվի, պարզ էր
դեռնս շուկայական արմատական բարեփոխում իրականացնելու
հենց սկզբից, սակայն այնուամենայնիվ իրականացվեց զանգվա-
ծային ն շուրափույթ սեփականաշնորհում, որի հիմնավորումը
այժմ շատ կասկածելի է թվում":

Այդ ժամանակահատվածում իշխանական ղեկի ու լծակների
մոտ կանգնած լիբերալ տնտեսագետների միջոցով շրջանառվում
էր այն կարծիքը, ըստ որի մասնավոր սեփականատիրոջը
պետական ձեռնարկությունները հանձնելու դեպքում, կապահովվի
նորմալ ռեժիմով ն արդյունավեր աշխատանք: Սակայն, ավելի
նպատակահարմար կլիներ սեփականաշնորհում իրականացնել ու
այդքան արագ տեմպերով` ձեռնարկություններին հնարավորու-
թյուն տալով հարմարվելու նոր պայմաններին: Պետական ձեռ-
նարկությունների այդքան արագ սեփականաշնորհումը հնարավո-
րություն չտրվեց նրանց նախապատրաստվելու նոր պայմաններում
ինքնուրույն գործունեություն ծավալելուն: Ուստի պարտադրված
սեփականաշնորհման ընթացքում բացահայտվեց, որ մասնավոր
սեփականատիրոջ բարձր արդյունավետության մասին տեսակետը
ոչ միշ է արդարացված``:

3 Բոստանջյան ՎԲ., Դավթյան Ս., «Տնտեսական քաղաքականության ուղղու-
թյունները անցումային շրջանում», Շուկայական տնտեսության անցման
արդի հիմնախնդիրները Հայաստանում, ՀՀ ՖԷՆ ՏՀԻ, Երնան, 1997թ., էջ 60-
66:
3"Նույն տեղ՝ էջ 65-75:

՛70

Զարգացած երկրներում արտադրանքի մեծ մասը արտադրվում
է խոշոր կորպորացիաներում` չնսեմացնելով փոքր ճձեռնարկու-
թյունների դերը: Հայաստանում էլ էր անհրաժեշտ տարածել այդ
համաշխարհային փորձը ժամանակավորապես պահպանելով
խորհրդային կարգերի օրոք ստեղծված արտադրական համալիր-
ները՝ անկախ այն հանգամանքից դա որոշ ուժերի համար ցանկալի
էր, թե՝ ոջ: Փաստորեն եղավ հակառակը: Իրենց գործունեության
ընթացքում ինքնուրույնություն ձեռք բերելու ճձեռնարկությունների
ցանկությունները կերպափոխվեցին նրանց կառուցվածքային
միավորների ն ստորաբաժանումների ձգտմամբ՝ ունենալ նույնա-
տիպ իրավունքներ, ընդ որում՝ այդպիսի մոտեցումներն օրենսդրո-
րեն ամրագրվեցին: Այսպիսով` փուլ առ փուլ իրականացավ
արտադրական շղթայի (միավորումների) քայքայումը. սկզբում
ըստ «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեու-
թյան մասին» ՀՀ օրենքի, իսկ հետագայում՝ սեփականաշնորհման
օրենքի շնորհիվ: Ցանկացած կառուցվածքային միավոր կարող էր
ձնափոխվել բաժնետիրական ընկերության` առանց ձեռնարկու-
թյան ամբողջ կոլեկտիվի համաձայնության, երբեմն էլ` չգիտու-
թյան: Սակայն, նույնիսկ այդ ժամանակ էլ դրանք շատ դեպքերում
չստեղծվեցին ըստ միննույն տեխնոլոգիական շղթայի սկզբունքի,
այլ՝ըստ էժան ն համարյա ձրի գնված արժեթղթերի ծրարների:

Պետության կողմից շուրջ 11 տարվա ընթացքում համարյա
ուշադրություն չդարձվեց արդյունաբերական մենաշնորհների
վարքագծի կարգավորմանը՝ չնայած այն հանգամանքին, որ այս
հարցը ցանկացած շուկայական տնտեսության մեջ պետության
ամենաէական գործառույթներից մեկն է: Հակամենաշնորհային
քաղաքականությունը ամեն մի պետության համար հանդիսանում
է տվյալ երկրում իրականացվող ԱՔ առավել ընդհանուր ն էական
մասը, երբեմն ասում են նան` անկյունաքարերից մեկը:

Սակայն, որքան մեզ հայտնի է, կառավարության կազմում
այդպիսի ծառայությամբ շուրջ մեկ տարի արդեն կենսագործող
ստորաբաժանումը դեռնս իրեն չի արդարացրել ն առայժմ
դեգերումների մեջ է, չնայած դրա անհրաժեշտությունն այսօր
խիստ կարնոր է: Այդպիսի ուշադրություն պահանջվում էր, քանի
որ վարչահրամայական համակարգի պայմաններում, ինչպես ն
դրանից անմիջապես հետո, ՀՀ-ում գոյություն ուներ տնտեսության
բարձր մոնոպոլացված մակարդակ: Ուստի պետք է ընդունվեր, որ

71

գների պետական կարգավորումից հրաժարվելը ն ակտիվ հակա-
մենաշնորհային քաղաքականության իրականացումը կարող էր
դառնալ դրանց աճի տեմպերի սահմանափակման էական գործոն:
Ուստի լիբերալ բարեփոխման նախաշեմին հակամենաշնորհային
քաղաքականության իրականացումը խիստ անհրաժեշտ էր ու
կարնոր, անհրաժեշտ է նան այժմ, քանի որ այ հավասար
պայմաններում այն նպաստում է առաջին հերթին մրցակցային
միջավայրի ապահովմանը՝ դրանից բխող բոլոր հետնանքներով:
Անհրաժեշտ է, որ այն արդյունավետ իրականացվի ու շրջանցի
բոլոր թերությունները, որոնք առկա են հետխորհրդային որոշ
հանրապետություններում իրականացվող հակամենաշնորհային
քաղաքականության բնագավառում (մասնավորապես` ՌԴ-ում,
Ուկրաինայում, Ղազախստանում ն այլուր):

» Նախ պետք է ուշադրություն դարձնել ն հակամենաշնոր-
հային քաղաքականություն իրականացնել արդյունաբերու-
թյան մոնոպոլիզմի նկատմամբ, այլ ոչ թե գործընթացն սկսել
առնտրական ն միջնորդ կազմակերպություեներից, այսինքն՝
սկսել արտադրության, այլ ոչ թե շրջանառության ոլորտից:

» Մենաշնորհային ձեռնարկություններն ընտրելիս մշակել
առավել ադեկվատ չափանիշներ, որպեսզի այդ դաշտը շատ
ընդլայնելիս տեսադաշտից դուրս չմնան հիմնականում այն
ձեռնարկությունները, որոնք չարաշահում են իրենց մենա-
շնորհային կարգավիճակը:

» Մենաշնորհային ձեռնարկություննեի ն կազմակերպու-
թյունների կողմից արրադրվող արտադրանքի ն մատուցվող
ծառայությունների գնի մակարդակի կարգավորում, չնայած
այն հանգամանքին, որ նույնիսկ բնական մենաշնորհի մոտ
գնի կարգավորման պետական միջամտություն տեղի չի
ունենում, քանի որ բարեփոխումների ջատագովները կառա-
վարությունում ն Ազգային ժողովում դա արգելակում են:
Չնայած կառավարությունը որոշ աշխատանքներ անում է
այս ուղղությամբ` զբաղվելով սպառողների իրավունքների
պաշտպանությամբ, երկրում գովազդային արտադրանքի
հսկումով ն այլն:

Կառավարության կողմից ընդունված փաստաթուղթը (միջին
ժամկետ հիմնադրույթները 1998-2000թթ., ինչպես նան 2001-
2003թթ.), որը ըստ էության պետք է որոշեր Հայաստանի արդյու-

72,

նաբերութան զարգացման հիմնական գերակայությունները
դարավերջում ն հազարամյակի սկզբում, համազգային մակար-
դակի ծրագրի չվերածվեց, չնայած գիտականորեն հիմնավորված
փաստաթուղթ չէր:

Առավել պարադոքսային էր արտադրական ոլորտում 1998
թվականի ՌԴ օգոստոսյան ճգնաժամը: Արդեն բոլորին հայտնի է,
որ դրա արձագանքները արագ հասան նան Հայաստան, չնայած
ԿԲ նախագահը մեզ հուսադրում էր ու հավաստիացնում, որ մենք
շատ հեռու ենք այդ տիրույթից, իսկ մեր տնտեսության արտաքին
կապերն էլ ՌԴ-ի հետ շատ թույլ էն: Չնայած ԿԲ կողմից ամեն ինչ
արվում էր, որ շատ թույլ երնա այդ ալիքի ուժն ու պոտենցիալը,
սակայն արդարությունը պահանջում է հաստատել, որ ոչ բոլոր
արդյունաբերական ձեռնարկությունները տուժեցին դրանից:

Այսպիսով, վերլուծելով պետության վարած քաղաքականու-
թյունը արտադրության ոլորտում, կարելի է արձանագրել, որ
շուկայական բարեփոխումների նախնական շրջանում հանրապե-
տությունում ոչ միայն բացակայում էր արդյունաբերության
զարգացման նպատակաուղղված ամբողջական ծրագիր, այլն՝ ԱՔ,
որը հանգեցներ արդյունաբերական արտադրության կառուցված-
քում դրական փոփոխությունների՝ երկրի արտադրական ներուժի
արդյունավետ օգտագործման ն զարգացման:

Այնպես որ, ՀՀ արդյունաբերության զարգացման բնագավա-
ռում պետության միջամտություն, ներկա փուլում պետք է
իրականացվի երկու ուղղությամբ՝

մարտավարական, այսինքն՝ մշակվի միջոցառումների համա-
կարգ՝ երկրի արդյունաբերական ներուժի պահպանման, զարգաց-
ման ն հատկապես ռացիոնալ օգտագործման նպատակով,

ռազմավարական, այսինքն՝ պետության այնպիսի միջոցառում-
ների համակարգի առկայություն, որն ուղղված լինի արդյունաբե-
րական արտադրության կառուցվածքային վերափոխմանը՝ ազգա-
յին շահերին համապատասխան:

Իր հերթին` արդյունաբերական զարգացման բնագավառում
պետության գործունեության մարտավարական ուղղությունը
պայմանականորեն կարելի է բաժանել գործունեության նս երկու

ուղղությունների՝
» արդյունաբերական արտադրության անկման հաղթահա-
րում ն կայունացում,

73

» բարեփոխման գործընթացների կառավարում:

Փորձենք համառոտ ներկայացնել այս ուղղությունները:

Արդյունաբերական արտադրության անկման
հաղթահարումն ու կայունացումը, որպես երկրի տնտեսական
կյանքի հիմք, նախատեսում է առաջին հերթին սեփականության
բոլոր ձների վրա խարսխված ձեռնարկությունների
կենսագործունեությաան պայմանների նորմալացմանն ուղղված
միջոցառումների համակարգի ընդունում: Վերջիններս
անհրաժեշտ է ընդունել կամ օգտագործել հետնյալ
ուղղություններով.

ա) Վճարունակ պահանջարկի պահպանման` աջակցման ուղ-
ղություն: Վճարունակության ոչ հիմնավոր սահմանափակումը
հիմնական տնտեսական սուբյեկտների սեփական ն փոխառու
միջոցների անչափ կրճատման արդյունքում արգելակում է տնտե-
սության ն բնակչության անհրաժեշտ նյութական ռեսուրսների
արտադրությունը ն սպառումը: Դրա համար պետության գործու-
նեությունը այստեղ պետք է ուղղված լինի ոչ միայն պետության
պահանջարկի ավելացմանը, այլն ներդրումների, առավել նս՝
սպառողական պահանջարկի ուղղությամբ: Այս բոլոր միջոցա-
ռումները նախօրոք պետք է դրված լինեն ԱՔ հիմքում:

բ) Գների հսկում - կարգավորում: Հարկավոր է վերջ դնել
գների ն եկամուտների շարժման բնագավառում այժմ գոյություն
ունեցող քաոռսին: Սակայն դա չի նշանակում, որ գնագոյացման
բնագավառում պետք է վերադառնալ գների սահմանման կամ
դրանց սառեցման նախկին համակարգին: Գնագոյացման կառա-
վարումն այժմ պետք է նախատեսի տնտեսական ն ինստիտու-
ցիոնալ մեթոդների լայն գամայի համակցում: Այստեղ հարկավոր է
կարնորել հումքային ռեսուրսների նկատմամբ հատկապես
բնական մենաշնորհի ն վերջնական արդյունքի գների հարաբե-
րակցության հարցը: Անհրաժեշտ է, որ սահմանվի հստակ ու կոշտ
կապ առաջին անհրաժեշտության ապրանքների ու ծառայու-
թյունների գների ն նվազագույն աշխատավարձի ու թոշակների
միջն, քանզի դա ապահովում է երկրի բնակչության նվազագույն
սոցիալական ապահովությունը: Աշխատավարձի կազմակերպման
ն կարգավորման նպատակով անհրաժեշտ է ընդունել եռակողմ
(պետություն, արտադրողներ ն արհմիություն) համաձայնագիր՝
սոցիալ-համագործակցության վերաբերյալ:

74

գ) Դրամաշրջանառության - բանկային ոլորտի
նորմալացում: Դրամական ռեսուրսների կարճաժամկետ բնույթը
ն նրանց փոշիացումը չափազանց փոքրը ու փոքրիկ բանկերի միջն,
միջբանկային արդյունավետ փոխներգործության նպատակին
ծառայող գործիքների ն ինստիտուտների թերզարգացությունը,
փաստորեն, նախանշեցին բանկերի ն այլ Փինանսական
ինստիտուտների համընդհանուր մասնագիտացումը կարճա-
ժամկետ սպեկուլյատիվ օպերացիաների ուղղությամբ:
Արտադրական ռեսուրսներին ուղղված ֆինանսական նորմալ
ներդրումներն այդ պայմաններում կապված են բանկային անչափ
մեծ ռիսկերի հետ: Այդ հիմնախնդիրը լուծելու համար
պահանջվւմ է ֆինանսական ներդրումների զարգացման
պետական մեծ հոգածություն, այդ թվում պետական
ապահովագրական ֆոնդերի միջոցով ն այլ միջոցներով պետու-
թյունը իր վրա պետք է վերցնի համապատասխան ռիսկը:

դ) Հաշվեվճարային գործառնությունների կանոնակարգում:
Դրամական համակարգի նորմալացման համար որոշիչ դեր է
խաղում հաշվարկման պրոբլեմը: Անտարակույս, չվճարումների
ճգնաժամը նախ ն առաջ կապված է գնագոյացման քառսի հետ ն
դժվար թե լուծվի առանց գների միջն կարգ ու կանոն մտցնելու:
Ուստի համընդհանուր կանխավճարին անցումը հակասում է վեր-
արտադրության գործընթացի տրամաբանությանը: Իսկ արտա-
դրության սեզոնային բնույթի կամ երկար ցիկլերի հետ կապված`
մի շարք ճյուղերում համարվում է անընդունելի ն հանգեցնում է
արտադրության կրճատմանը հաշվարկների իրականացման
միջոցների բացակայության պատճառով:

Տնտեսավարման նորմալ պայմաններում հաշվարկների համար
պահանջվում է բանկային համակարգում ձեռնարկությունների
համար ներդրված բանկային կապիտալի ն վարկի գնի չգերազան-
ցում ճյուղային միջին շահութաբերությունից: Այս առումով պետու-
թյան գործողությունը պետք է ուղղված լինի չվճարումների
կանխարգելմանը ն արտադրական ու բանկային հատվածների
միջն նորմալ համագործակցության ապահովմանը: Այդ միջոցների
իրականացումը պայմաններ է ստեղծում ձեռնարկությունների
արդյունավեր աշխատանքի ն նորմալ կենսագործունեության
համար: Սակայն դա չի նշանակում, որ բոլոր ձեռնարկությունները
միանգամից արդյունավետ կաշխատեն: Մեզ թվում է, թե ժամանա-

75

կակից ձեռնարկությունների մեծ մասի համար գոյություն ունեն
նրանց կենսագործունեությունը խոչընդոտող մի շարք հիմնա-
խնդիրներ: Դրանցից առավել արտահայտվածներն են՝

1. Ձեռնարկությունների ոչ արդյունավետ կառավարման
համակարգը՝պայմանավորված՝

» ձեռնարկությունների գործունեության մեջ ռազմավարու-
թյան բացակայությունը ն կարճաժամկետ արդյունքներին
կողմնորոշվածությունը՝ ի վնաս միջին ժամկետ ն. երկարա-
ժամկետ փուլերի,

» շուկայի կոնյունկտուրայի մասին ոչ բավարար տեղեկություն
ունենալը,

» մենեջերների ն անձնակազմի մասնագիտական ցածր մա-
կարդակը, աշխատողների մոր աշխատանքային մոտիվաց-
ման բացակայությունը, աշխատողների իմիջի նվազումը,

» ֆինանսական մենեջմենթի ն արտադրության ծախքերի ոչ
արդյունավետ կառավարումը:

2. Ձեռնարկությունների կառավարիչների պատասխանատ-
վության ցածր մակարդակը, ընդունած որոշումների նկատմամբ
ցուցաբերած անհետնողականությունը:

3. Ձեռնարկության ֆինանսատնտեսական դրության վերա-
բերյալ ճշգրիտ տեղեկությունների բացակայությունը (սեփակա-
նատերերի, բաժնետերերի, ձեռնարկությունների ղեկավարների,
վարկառուների, ինչպես նան գործադիր իշխանության մարմին-
ների համար): Գոյություն ունեցող արդյունաբերական ձեռնարկու-
թյունների գործունեության մեջ տեղ գրած բացասական միտում-
ների վերացման համար անհրաժեշտ է պետական մակարդակով
իրականացնել ձեռնարկությունների գործունեության արդյունավե-
տության բարձրացման ն. կատարելագործման համալիր ծրագիր,
որի գլխավոր նպատակը պետք է լինի ձեռնարկության արդյունա-
վետության բարձրացմանը ն գործունեության բարելավմանը
ուղղված միջոցառումների մշակում, նախապատրաստում ն
իրականացում, ձեռնարկության կառավարման ժամանակակից
կառուցվածքի, մեթոդների ու մեխանիզմների օգտագործման ն
ֆինանսատնտեսական արդյունավետ գործունեության ներդրման,
բիզնեսի կառուցվածքային փոփոխությունների վերաբերյալ հա-
մալիր առաջարկությունների մշակում ն ներդրում: Այս խնդիրները

76

իրագործելու համար անհրաժեշտ է ըստ փուլերի իրականացնել
ներքոնշյալ միջոցառումները՝

» վերջին երկու-երեք տարիների կտրվածքով ձեռնարկության
արտադրատնտեսական գործունեության համակողմանի,
համալիր տնտեսական դիագնոստիկայի անցկացում,

» ինֆորմացիոն հոսքերի ն բիզնես-գործընթացների համա-
կողմանի վերլուծություն ն դրա հիման վրա՝ տնտեսության
իրավիճակի գնահատում:

Իրականում խնդիրը ոչ թե արդյունաբերական քաղաքակա-
նության վերոհիշյալ միջոցառումների արդյունքում փաստերի վեր
հանումն է, այլ այն, որ այդ միջոցառումները կանոնակարգվեն ըստ
ժամանակի, տարաբաշխվեն ըստ տնտեսական ռեֆորմի ուղղու-
թյան` ըստ տարածության ն ժամանակի, դիֆերենցվեն ըստ
գործունեության ուղղությունների ու ոլորտների ն սերտաճեն
իրար հետ ըստ ռեալ հնարավորությունների: Հակառակ դեպքում
արդյունավետ արդյունաբերական քաղաքականության ձնավոր-
ման փորձերը կսահմանափակվեն միայն հմտությունների ցու-
ցադրման պարզագույն փորձով, իսկ գիտությունը իր բացառիկ
գործառնություն ունենալուց կվերածվի զուտ բելետրիստիկայի
(հսկիչի):

Տվյալ կոնտեքստում ավելորդ չի լինի հաստատել հետնյալը. մի
շարք հայեցակարգերի ն առաջարկությունների համար (արդյու-
նաբերական քաղաքականության վերաբերյալ) բնութագրական
էին կոշր նպատակադրումները՝ ելնելով ժամանակակից գիտա-
տեխնիկական, փորձարարական բարդություններից:

Նշենք, որ պետության արդյունաբերական քաղաքականության
իրականացմանը առնչվող շատ առաջարկություններ չէին համա-
պատասխանում ազատ ձեռներեցության հետաքրքրություններին
ն երկրում ազատ մրցակցային միջավայրի ստեղծմանը կամ
ներդրմանը: Այսպես օրինակ, որոշ գների նկատմամբ հսկողության
սահմանումը, ամորտիզացիոն հատկացումների կայուն քաղաքա-
կանության իրականացումը ն հատկացումների կոնկրետ ֆոնդում
պահելը, կենրրոնացված արտահանման համար ներդրումների ն
արժութային կուրսի միջոցներն ն այլն: Պետության կարգավոր-
ման դերի ուժեղացումը, այդ թվում ն արտաբյուջետային ոլորտում,
պետք է հանգեցնի տնտեսությունում լիբերալացման սկզբի
ճնշման ն վերադարձնի նորից այն իրավիճակին, երբ պետությունը

77

հանդես էր գալիս «խոշոր ձեռնարկատիրոջ» դերում: Նրա դերի
մեծացումը պետք է արտահայտվի նախ ն առաջ երկրում որոշակի
տնտեսական կարգուկանոն հաստատելու մեջ, այսինքն՝ ստեղծել
շուկայի սուբյեկտների նե պետության վարքագծի վերաբերյալ
անհրաժեշտ օրենքներ ն կանոններ, իրավաբանական օրենքներ ն
օրենսգրթեր ն վերջապես, դրանք կյանքի կոչող արդյունավետ
ինստիտուտների համակարգ: Այս խնդրի լուծումը ներառում է
իրավական, տնտեսական պաշտպանություն: Դրանց թվին է
դասվում տարբեր սեփականությամբ շուկայական սուբյեկտների
իրավահավասարության ն բազմակացութաձնության, մրցակցու-
թյան, ազատ ձեռներեցության, տնտեսության բափանցիկության
ապահովումը: Պետությունը պարտավոր է մասնակցել տփնտեսու-
թյան կառավարման (կորպորատիվ) ապարատի ստեղծմանը, իսկ
այնուհետն հաշվի նստել այդ շղթայի հետ: Խոշոր կորպորա-
ցիաները խառը տնտեսությունում կարող են ն պետք է իրենց վրա
վերցնեն ձեռնարկությունների գործունեության պլանավորման ն
կազմակերպման ֆունկցիան` օգտագործելով իրենց համակար-
գերում ինչպես շուկայական, այնպես էլ պլանային բաշխողական
մեթոդները:

Հենց սոցիալական կողմնորոշում ունեցող խառը շուկայական
տնտեսության այսպիսի կոորդինացիոն համակարգ պետք է
տարածի ն. կյանքի կոչվի պետության կարգավորող տնտեսական
գործունեությունը, ներառյալ արդյունաբերությաան զարգացման
վրա նրա ակտիվ ներգործությունը: Եվ հարկապես դրա համար էլ
այդ համակարգը սկսեցին նկատի ունենալ ն հաշվի առնել որպես
խիստ կարնոր՝ արդյունաբերական քաղաքականության հայեցա-
կարգային ծրագրի մշակման գործընթացում:

Այնուամենայնիվ, վերջին 3-4 փտարիների ընթացքում նկատվում
է արդյունաբերական քաղաքականության իրականացման
որոշակի աշխուժացում:

Իրականացված քաղաքականության հիմնական ուղղու-
թյունները: 2001թ. իրականացված քաղաքականությունը նպատա-
կաուղղված է եղել տնտեսության զարգացման դրական միտում-
ների պահպանմանն ու ամրապնդմանը, ՀՀ կառավարության
որդեգրած քաղաքականության հետնողական իրագործմանը ն,
ընդհանուր առմամբ, հանգել է հետնյալին.

» մասնավոր հատվածի հետագա զարգացում,

78

հանրապետության առողջ ն տնտեսավարող սուբյեկտների
համար հավասար մրցակցային միջավայրի բարելավում,
հանրապեպությունում ձեռնարկատիրական գործունեու-
թյան (այդ թվում` փոքրը ն միջին) զարգացման աջակցու-
թյուն,

սպառողական ն արդյունաբերական նշանակման շուկաների
կայացում ն կանոնակարգում, քաղաքակիրթ առնտրի
արմատավորում,

ՀՀ ներդրումային վարկանիշի բարձրացմանն ուղղված
միջոցառումների իրականացում, ներդրումների ներգրավ-
ման գործընթացների արդյունավետության բարձրացում,
արդյունաբերության արտադրական կառուցվածքը շուկայա-
կան կառուցվածքին հարմարեցնելու միջոցառումների իրա-
կանացում, տրնտեսության իրական հատվածի համամասնա-
կան զարգացման ապահովում,

հանրապետության տնտեսության զարգացմանը նպաստող
արտաքին տնտեսական քաղաքականության իրականացում,
արտահանման խթանման արդյունավետ համակարգի ձնա-
վորմանն ուղղված միջոցառումների իրականացում,
գիտական ն գիտատեխնիկական ներուժի զարգացում ն
արդյունավետ օգտագործում,

տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման համար
անհրաժեշտ նախադրյալների ձնավորում,

արտադրական կոոպերացիայի զարգացման աջակցություն,
էլեկտրոնային առնտրի ներդրման համար անհրաժեշտ
նախադրյալների ձնավորում,

միջազգային տնտեսական կառույցներին Հայաստանի
անդամակցությանն ուղղված գործընթացների կազմակեր-
պում ն կոորդինացում, միջազգային այլ կազմակերպու-
թյունների հեր աշխատանքների ակտիվացման միջոցով
համաշխարհային տնտեսությանը Հայաստանի տնտեսու-
թյան ինտեգրման գործընթացների արագացում,
նորմատիվային տեսութան կարգավորման համար
նախադրյալների ձնավորում,

տարածքային տնտեսական զարգացման սկզբունքների
մշակում ն կիրառում:

79

Վերջին տարիներին հաջողվել է պահպանել արդյունաբերու-
թյան աճի համեմատաբար բարձր տեմպեր: Այսպես, ըստ վիճա-
կագրական տվյալների` 2001 թվականին արդյունաբերական
արտադրանքի ընդհանուր ծավալը (առանց էներգետիկայի) նա-
խորդ տարվա համեմատ աճել է 7.256օ-ով, սպառողական ապրանք-
ների արտադրության ծավալը՝ 10.292-ով:

Ըստ ՀՀ արդյունաբերության ն առնտրի նախարարության
վարչական մոնիտորինգի (ընտրանքի մեծությունը 252 խոշոր
ընկերություն) 2001թ. աճը կազմում է 8.792, իրացման ծավալի աճը՝
14.896, արրահանման ծավալի աճը՝ 17.092: Հատկապես էական աճ
է ապահովվել թեթն, մեքենաշինական ն էլեկրրատեխնիկական,
հանքաարդյունաբերության ն շինանյութերի ճյուղերում: Ըստ
առանձին ոլորտների, ցուցանիշները հետնյալն են.

հանքարդյունաբերություն ն շինանյութեր 127.450
թեթն արդյունաբերություն 133.7 02
մեքենաշինություն ն էլեկրրատեխնիկա 142.8 06
հատուկ ծրագրեր 100.3 70
քիմիական 79.4 06
ակնագործություն ն ոսկերչություն 94.7 02

Վերագործարկվել է 9 խոշոր արդյունաբերական ընկերություն
(Գյումրիի մանվածքային ֆաբրիկա, Վանաձորի «Պրոմեթեյ-
Խիմպրոմ», «Ավիահամալիր» ԲԲԸ, «Լույս»-«Գրանդ-Սան» ԲԲԸ,
Ախթալայի հարստացուցիչ կոմբինատ ն այլն):

Ընդհանուր առմամբ, խոշոր արդյունաբերական ընկերություն-
ների վերագործարկման, դրանցում արտադրության ընդլայնման
արդյունքում ստեղծվել է շուրջ 9000 աշխատատեղ:

Երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար կարնոր
նշանակություն ունեցող փոքրը ն միջին ձեռնարկատիրության
զարգացման ն աջակցության նպատակով 2001թ. իրականացվել
են մի շարք միջոցառումներ` ապահովելով որոշակի առաջընթաց
այդ ոլորտում: Փորձագիտական գնահատականների համաձայն՝
2001թ. մոտ 2500-ով ավելացել է գործող ՓՄՁ սուբյեկտների
թվաքանակը, ավելացել է նան արտահանման ներուժ ունեցող
ՓՄՁ սուբյեկտների թվաքանակը: Դրանք հիմնականում ՀՀ տնտե-
սության գերակա ուղղություններում (բարձր տեխնոլոգիաներ, այդ
թվում` տեղեկատվական, ոսկերչական իրերի, թանկարժեք ու

ծ0

կիսաթանկարժեք քարերի արտադրություն ն իրացում, գյուղ-
մթերքի վերամշակում ն այլն) գործող ձեռնարկություններ են:

ՀՀ արդյունաբերության գերակա ճյուղերի զարգացման
միտումները

Թեթ- արդյունաբերություն: Ոլորտի զարգացման ռազմավա-
րությունը բխում է հանրապետության արդյունաբերական համա-
լիրի զարգացման ընդհանուր հայեցակարգից, որով թեթն. արդյու-
նաբերությանը տրված է գերակայություն` կապված այդ ոլորտի մի
շարք նպաստավոր առանձնահատկությունների հետ՝

» արտադրության բարձր աշխատատարություն ն նոր աշխա-
տատեղերի ստեղծման համար անհրաժեշտ համեմատաբար
ցածր սահմանային ծախսեր,

» արտադրական հզորությունների մեծ ներուժ,

» արտադրության տեղաբաշխվածության մեծ շրջանակ ն
այլն:

Այս ն նման հանգամանքները հնարավորություն տվեցին ն
նպաստեցին այս ճյուղում վերջին 2-3 տարիների ընթացքում
համարյա կրկնապատկել ճյուղի հիմնական տեխնիկատնտեսա-
կան ցուցանիշները: Այսպես, արդեն 2001 թվականի վերջում ճյուղի
զբաղվածների թվաքանակը հասցվեց շուրջ 7500-ի, արտադրու-
թյան ծավալը՝ 7,5 մլրդ դրամի՝ գերազանցելով 2000 թվականի նույն
ցուցանիշները համապատասխանաբար 3526 ն 4570-ով: Ճյուղում
արդեն գործում էին 31 ձեռնարկություն՝ 2000 թվականի 25-ի
փոխարեն:

2001թ. ընթացքում տարվող նպատակային ն հետնողական
աշխատանքի շնորհիվ հնարավոր եղավ վերագործարկել 5 ձեռ-
նարկություն (Կապանի «Սոնա» ԲԲԸ, Գյումրիի «Մանվածքային
ֆաբրիկա» ԲԲԸ, Սպիտակի «Վանուհի» ԲԲԸ, Երնանի «Կաշի»
ԲԲԸ, Գյումրիի «Կարարվեստր» ԲԲԸ), ավելացվեցին արտա-
դրանքի թողարկման ն արտահանման ծավալները, թարմացվեց
տեսականին ն այլն: Հեռանկարում մեծ սպասելիքներ են ակնկալ-
վում գորգագործության (հատկապես` ձեռագործ) զարգացման
ծրագրից, որի հաջող իրականացման գրավականն են հանրա-
պետությունում առկա սեփական հումքային բազան (հիմնականում
բուրդը), աշխատանքի բազմադարյան փորձն ու հմտությունը,

81

որակյալ մասնագետների առկայությունը, ինչպես նան հայկական
ձեռագործ գորգերի արժանի խորշը համաշխարհային շուկայում:

Քիմիական արդյունաբերություն: Քիմիական արդյունաբերու-
թյան զարգացման ուղղությամբ միայն 2001 թվականին իրակա-
նացվել են մի շարք կազմակերպչական, վերագործարկման,
ներդրումների ներգրավման, ներճյուղային կոոպերացման զար-
գացման, ներկրման ծավալների փոքրացման աշխատանքներ,
որոնք ակտիվորեն շարունակվել են նան 2002 թվականին:
Հատկապես քիմիայի ոլորտի խոշորագույն ձեռնարկություններում
աշխատանքներ են կատարվում ձեռնարկությունները ներդրու-
մային տեսանկյունից գրավիչ դարձնելու համար: Հատկապես
ուշադրության կենտրոնում են եղել «Նաիրիտ», «Դողագործ»,
«Պոլիվինիլացետատ», «Պրոմեթեյ-խիմպրոմ» բաժնետիրական
ընկերությունները: Ճիշտ է, 2001 թվականին նկատվեց քիմիայի
ոլորտում արտադրության ծավալների անկում, սակայն արտահան-
ման ն իրացման ծավալների, աշխատատեղերի կտրուկ աճը
ապագայի մեծ հույսեր է ներշնչում: Դրան կնպաստի նան այսու-
հետ կարնոր ուղղություն հանդիսացող ն քիմիական նյութերի
ներմուծման կրճատման հիմնական ուղի հանդիսացող քիմիայի
մասնավոր ոլորտի ձեռնարկությունների գործունեությունը օժան-
դակելու նպատակով իրականացվելիք ներճյուղային ն միջճյու-
ղային կոռպերացիան: Անհրաժեշտ է նան մեծ ուշադրություն
դարձնել քիմիական մի շարք հարակից արտադրվող նյութերի
բազայի վրա շինարարության, թեթն արդյունաբերության, մետա-
լուրգիական ոլորտների համար հիդրոմեկուսիչ, հակակոռոզիոն,
սոսնձային, ախտահանող նյութերի, ռետինի ն ռետինատեխ-
նիկական իրերի արտադրությունը, որոնք ներքին շուկայում այսօր
մեծ պահանջարկ ունեն:

Հանքարդյունաբերության ոլորտ: Այս ոլորրի զարգացմամբ
մեծապես պայմանավորված է նան մի շարք ոլորտների
զարգացումը, մասնավորապես՝ մեքենաշինության, մետաղամշակ-
ման, ոսկեգործության ն այլն: Թերենս դա է պատճառը, որ
կառավարությունը, Արդյունաբերության ն առնտրի նախարարու-
թյունը մեծ ուշադրություն են դարձնում այս բնագավառի
հեռանկարային զարգացմանը: Բավական է նշել, որ միայն 2001
թվականին այս ոլորտի գործունեությունը բնութագրող գրեթե
բոլոր տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները մեծ աճ են ունեցել:

82

Մասնավորապես` ապրանքային արտադրանքի ծավալն աճել է
135-ով՝ կազմելով շուրջ 35 մլրդ դրամի, ալյումինե փայլաթիթեղի
արտադրությունը՝ շուրջ 4 անգամ, ցինկի խտանյութի արտադրու-
թյունը՝ շուրջ 7 անգամ, ոսկու արտադրությունը շուրջ 2 անգամ ն
այլն: Այս բնագավառի ճեռնարկությունների գործունեությունը
խթանելու համար միայն 2001 թվականին կատարվել են մի շարք
միջոցառումներ, որոնք շարունակվել են նան 2002 թվականին:
Սակայն հարկավոր է նան.

» սն պղեձի ն մոլիբդենի եռօքսիդի արտադրության ծավալ-
ները .հանքարդյունաբերությաան կարիքների համար
թողարկվող ձուլվածքների արտադրությունը ընդլայնելու
միջոցառումներ մշակել,

» արագացնել հանրապետությունում ռաֆինացված պղնձի
արտադրության նախապատրաստման աշխատանքները,

» ներդնել սն մետաղների արտադրություն ն շուտափույթ
կազմակերպել սն մետաղներից արտադրանքի թողարկումը,

» մշակել ոլորտի ռազմավարական նշանակություն ունեցող
ձեռնարկությունների մասնավորեցման հայեցակարգ ն
մեխանիզմներ,

» շուտափույթ ձեռնամուխ լինել «կոնցեսիայի մասին» ՀՀ
օրենքի կյանքի կոչելուն:

Շինանյութերի արտադրություն: Հայաստանի տնտեսության
մեջ ոչ մետաղական ռեսուրսների ն շինանյութերի ոլորտի
կարնորությունը պայմանավորված է նրանով, որ եթե Հայաստանի
մետաղական օգտակար հանածոների կորզման արժեքը գնահատ-
ված է 245 մլրդ ԱՄՆ դոլար, շինանյութերինը՝ 27,9 մլրդ ԱՄՆ
դոլար, իսկ ոչ մետաղական հումքինը՝ 45,0 մլրդ ԱՄՆ դոլար:
Այնուամենայնիվ, չնայած շինանյութեի ն ոչ մետաղական
ռեսուրսների կորզման արժեքը մոր երեք անգամ մեծ է
մետաղական օգտակար հանածոների կորզման արժեքից ն տնտե-
սության համար ունի հույժ կարնոր նշանակություն, շինանյութերի
ն ոչ մետաղական ռեսուրսների արդյունաբերությունը վերջին
տարիներին անկում է ապրում: Մինչդեռ սեփական հանքահում-
քային հենքի վրա հիմնված արտադրությունների զարգացման
ազդեցության նշանակությունը հանրապետության ընդհանուր
տնտեսության զարգացման գործում դժվար է գերագնահատել: Այս

83

տեսանկյունից, անհրաժեշտ է էական նախադրյալներ ստեղծել
ոլորտի արդյունավետ զարգացման համար:

Ակնագործություն, ոսկեգործություն - գեղարվեստական
իրերի արտադրության ոլորտ: Այս ոլորրը վերջին տարիներին
կառավարության կողմից իրականացվող նպատակասլաց քաղա-
քականության հիման վրա աննախադեպ վերելք է ապրում: Ճիշտ է,
2001 թվականին համաշխարհային շուկայում խոր ճգնաժամ
նկատվեց, այնուամենայնիվ, ոլորտի զարգացման համար իրակա-
նացվել են մի շարք օրենսդրական, վարչատնտեսական, կազմա-
կերպչական միջոցառումներ՝ ուղղված հումքի ն իրացման նպաս-
տավոր շուկաների պահպանմանն ու ընդլայնմանը, արտադրական
հզորությունների ն արտահանման ծավալների դիտված ճգնա-
ժամի պայմաններում պահպանմանը, ոլորրի միջազգային
ինտեգրմանը, ինչպես նան ներհանրապետական կոոպերացմանը:
Այս միջոցառումների իրականացումը Հայաստանի ոսկերչական
արդյունաբերությանը կհանի հետխորհրդային անցումային ն
անկայուն տնտեսական իրավիճակից, միջազգային ոսկերչական
շուկայում կապահովի լայն ճանաչում` որպես ոսկի արդյունա-
հանող, ոսկերչական իրեր արտադրող ն արտահանող երկիր,
ներքին շուկայում կապահովվի արտադրության ն իրացման
կազմակերպման կայուն ռիթմ: Վերջինս հնարավորություն կտա
առաջիկա 2-3 տարում այս ճյուղում արտադրության ծավալն
ավելացնել շուրջ 2,5 անգամ հասցնելով 42-45 մլրդ դրամի՞ ::

Մեքենաշինական համալիր: Նկատի ունենալով հանրապե-
տության սոցիալ-տնտեսական դրությունը` ոլորրի պահպանումն
ու զարգացումը չի կարող կրել համընդհանուր բնույթ՝ այն, ըստ
արտադրության ուղղվածությունների, պետք է ընթանա առանձին
ձեռնարկությունների գործարար ծրագրերի իրականացման ճանա-
պարհով: Ըստ կառավարության ծրագրի՝ ոլորրի պահպանման ն.
զարգացման ռազմավարությունը նպատակաուղղվելու է ժամանա-
կակից, նորացված արտադրատեսակներով ներքին շուկայի
պահանջարկի ապահովմանը - արտաքին շուկա դուրս գալու
հնարավորությունների ստեղծմանը: Այնուամենայնիվ 2001թ.

5. Մարփիրոսյան Ն., «ՀՏ ոսկերչական արդյունաբերության արտադրանքի
առաջարկի կանխատեսումները» // Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա, Հայաստան,
2001թ.. թիվ .5. էջ 19-20:

84

արդյունքներով` համակարգի ընկերությունները կտրուկ առաջ-
ընթաց են ապրել, ն նախորդ տարվա համեմատ աճը կազմել է
42.866: Արտադրանքի իրացումն աճել է ն կազմել 108.422: Արտա-
դրանքի արտահանման ծավալն աճել է 3175-ով, որից ավելի քան
8506-ը իրացվել է ԱՊՀ երկրներում:

Վերոհիշյալ հայեցակարգային մոտեցումների իրականացումը,
անտարակույս, խիստ կարնոր նշանակություն ունի այսօրվա
բարեփոխումների ուղին բռնած ն դրանով բավականին առաջ
անցած Հայաստանի Հանրապետության համար:

2.2. Արդյունաբերական արտադրության
կայացումը՝ որպես անցումային տնտեսության
հիմնախնդիր
- ԱՔ դրս-որման ուղղություն ՀՀ-ում

2.2.1. Արդյունաբերության համակարգի կառուցված-
քային ճգնաժամը - դրա դըրս-որման
առանձնահավպկությունները ՀՀ-ում

Մի շարք երկրներում վարչահրամայական տնտեսությունից
շուկայականին անցման վերջին մի քանի տարիները բնորոշվում են
նոր բնույթի ու մասշտաբի այնպիսի խնդրի լուծման անհրաժեշ-
տությամբ, ինչպիսին է ազատական տնտեսական հարաբերու-
թյունների ձնավորումը: Այս հիմնախնդրի լուծման անհրաժեշտու-
թյունը սկիզբ դրեց սկզբունքորեն նոր տեսության` անցումային
տնտեսության կառավարման, ըստ որի՝ առանձնացան անցումային
շրջանի բարեփոխումների իրականացման երկու հիմնական մոտե-
ցումներ` էվոլյուցիոն զարգացում ն «ցնցումային թերապիա»,
որոնցից երկուսի կողմնակիցներն էլ, չնայած էական տարբերու-
թյուններին, առանձնացնում են մասնավոր հատվածի ստեղծումն
ու զարգացումը: Ընդ որում, դիտարկվող երկու մոդելներն էլ
անցումային տարբեր երկրներում ունեցե են արդյունավետ
կիրառություններ՝ պայմանավորված յուրաքանչյուր երկրի մակրո-
տնտեսական հավասարակշռվածությամբ, տնտեսական զարգաց-

ծ5

ման աստիճանով, կիրառվող տնտեսական (մասնավորապես ԱՔ)
քաղաքականությամբ, ինչպես նան ոչ տնտեսական բազմաթիվ ու
բազմաբնույթ գործոններով:

Ընդհանուր առմամբ, բարեփոխումների միջոցառումները, ըստ
իրականացման ժամկետների, տնտեսագետների կողմից դասա-
կարգվում են երեք հիմնական խմբերի՞շ.

» Առաջինը ներառում է առավել առաջնային իրականացում
պահանջող այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիքն են` գների,
աշխատավարձի, արտաքին առնտրի ազատականացումը ն գների
կայունացումը:

» Երկրորդը՝ անցման միջին փուլին բնորոշ միջոցառումները,
որոնց թվում՝ մասնավորեցումը, դրամավարկային ն հարկաբյուջե-
տային բնագավառներում կառուցվածքային փոփոխությունները,
հարկային համակարգի բարեփոխումները, ձեռնարկություններին
տրվող լրահատկացումների վերացումը, սոցիալական պաշտպան-
վածության համակարգի բարեփոխումները, բանկային համակար-
գի վերափոխումը ն վճարահաշվարկային համակարգի արդիակա-
նացումը, շուկայական տնտեսության ինստիտուտների ստեղծումը,
որը ենթադրում է սեփականության հստակ ու հուսալի իրա-
վունքների, անշարժ գույքի, սնանկացման, հակամենաշնորհային
կարգավորման մասին օրենսդրության մշակում:

» Երրորդ՝ անցման վերջին փուլում կարելի է իրականացնել
այն հատուկ խնդիրների փաթեթը, որտեղ հիմնականում
առանձնացվում են շուկայական հարաբերությունների կուլտու-
րայի ձնավորումը, արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության
ընդհանուր վերակառուցումը, հակամենաշնորհային քաղաքակա-
նության կիրառումը ն այլն` 7:

5 Օրոր Մ. ԾԵՓ ՛Լ. Ծ.օԵՕԽԱԿՇԸՑԱ6 քճշֆօքութ 5 Շրքմոճա Ը

ոճքճչՕոօ11 5տռօտՕրաաօք1: Շքմքաւ Եճումամ, ԵՔԵՕՇՇա, ռտ տքոտճ
ՒՕՇՄՃՅքԸՂ884 ՇԷԼ. Խ122քօ5թՕ080ԽԱՎՇԸՇԵՅՏՑ ՇԱՆՀԱՅ. Խ/.: 1994, ԸՐք. 7-
24.
3" բոօոօու ՏԱԽԲ7 օէ Էսոօք» լո 1996-1997. Աու մ ԷՃՇնօոտ,
Է-Շ-օոօոշ. Շօտո15510ո է0օր Էսւօքճ. (ՕճՈ6ՄՁ, 1997, ք. 41-43.

Խոօքճ 11. 115քշոճոթնոթմ 580Խ0Ա201Ե, քճօքու 5 5ռՕ1Օոոչճ
8ՕՇՂՕՎԵՕՇՑքՕԱՇԱՇԵՆՀՆ ԸՆքճոոչ. // Է/Ղու. 162. Շոճծ. 1991, Վ 3, «ոք.
54-55.

86

Որպես կանոն, բոլոր երկրներում անցումային առաջին փուլը
բնորոշվում է տետեսական աճի տեմպերի անկմամբ, իսկ հետա-
գայում՝ տնտեսական զգալի անկմամբ (տես՝ աղյուսակ 2.1), ինչը
մակրոտետեսական կայունացումը խոչընդորող հիմնական
գործոններից մեկն է:

Աղյուսակ 2.1
ՀՆԱ աճի տեմպերը անցումային երկրներում (22)

1971-1980 | 1981-1990
ԵՐԿՐՆԵՐ միջին միջին | 1990 | 1992 | 1994 | 1996 | 1998 | 2000

տեմպեր | տեմպեր

Հունգարիա 4,6 1,8 -9,1 | -43 | 29 | 05 | 5,1 | 63
Ռումինիա 7.6 1,0 -5.6 | -188| 3,9 | 4,1 | 773 | -11
Չինաստան 5,5 11,1 39 | 13.6 | 1.8 | 6,6 | 7,8 | 6,9
Լատվիա 4,7 3,7 -1.2 | -35,0| 0,6 | 2,5 | 35 | 41
Լիտվիա 4.6 1,8 -3.3 | 393 | 10 | 40 | 5,1 | 57
Էստոնիա 5.1 02 | 7.1 |-216|-27 | 35 | 41 | 47
ՌԴ 6,5 3.0 -3.6 | -14,5 | -12,7 | -6,0 | -46 | 3,7
Ուկրաինա - - 38 | -12,5 | -229 | -100 | -17 | -10
Վրաստան 6,8 1,2 -14,8 | -40,3 | -30,0 | 11,0 | 3,0 | 2,9
Ադրբեջան 215 29 |-117|-352|-197| 10 | 10.1 | 63
Հայաստան 14,5 3,5 -7.2 | -52,3 | 5,4 59 | 73 | 6,0

նղբյուրները՝ 1. ՀՀ ԿԲ տարեկան հաշվետվությունները (1994- 2001)
2. Իւօո թլոո (0 տունօէ: ՖՄ0ո1մ մ67610քօռճոք ոծքօրէ -
2001- /011մ Ծոու

Ինչպես երնում է աղյուսակից, անցումային երկրների գերակշող
մասում ՀՆԱ մակարդակը դեռնս հետ է մնում մինչանցումային
մակարդակից, իսկ շատերում էլ` շարունակում է մնալ նախկին
մակարդակի կեսից էլ պակաս: Ավելին, մի շարք անցումային
երկրներում դեռնս շարունակվում է տնտեսական անկումը: Այս
երնույթը հիմնականում մեկնաբանվում է անցումային երկրներին
բնորոշ մի շարք պատճառներով: Մասնավորապես՝

» պլանային տնտեսությանը բնորոշ զգալի ավելցուկային

զբաղվածությունը,
87

» շուկայական տետեսությանը համապատասխան՝ բանկային
համակարգի ձնավորման ն գործունեության դանդաղ
տեմպերը,

» զանգվածային մասնավորեցման ն մասնավոր սեփականու-
թյան իրավունքի ձնավորման դանդաղ տեմպերը,

» վարչահրամայական տնտեսությունից շուկայականին անց-
ման հեր կապված կառավարման ցուցումները,

» տնտեսական կապերի խզումը,

» որոշակի խուճապային տփրամադրությունների ձնավորումը,

» օրենսդրական դաշտի անկատարությունը ն այլն:

Հայաստանի Հանրապետությունում շուկայական հարաբերու-

թյուններին անցման հիմնական առանձնահավկություններից
մեկը ն, թերնս, ամենակարնորն այն է, որ ՀՀ-ն, ինչպես ն մնացած
հետխորհրդային հանրապեվպությունները, տնտեսական բարեփո-
խումների հորձանուտի մեջ մտան անկում ապրող տնտեսության
ժառանգությամբ: Ընդ որում, երկար տարիներ ի վեր այդ անկումը
շարունակում էր խորանալ ոչ միայն վճարունակ պահանջարկի
ազդեցությամբ, այլն դա ձնավորվում էր տոտալիտար պետության
պայմաններում, որտեղ տիրապետող էր այն դոկտրինան, ըստ որի`
տնտեսության հիմքը ծանր արդյունաբերությունն է, որտեղ
ածուխն ու մետաղը արդյունաբերության հացն են, նավթը ն գազը
արյունատար անոթներն են, մեքենաշինությունը՝ երա նյարդային
համակարգը"": Այս պարագայում սպառողական ապրանքներին,
ինչպես նան բնակչությանը մատուցած ծառայությունների ոլոր-
տին ն բնական է, նրանց արտադրությանը հատկացված էր
երկրորդ կարգի դերակատարություն: Դերերի այդպիսի բաշխումը
արտահայտում էր տնտեսության մեջ պետության կողմից իրակա-
նացվող ներդրումային քաղաքականության մոտեցումը: Պետա-
կան կապիտալ ներդրումների շուրջ 9056-ը ուղղված էր առաջին
ստորաբաժանմանը՝ սպառողական հատվածին բաժին թողնելով
միայն 10 տոկոսից էլ պակաս: Եվ ահա այս ծանր ու ոչ ճկուն
արտադրական կառուցվածքով տնտեսությունը միանգամից ու
արագ շուռ տրվեց դեպի շուկա, չստեղծելով նրա համար կենս-
ապահովման նե զարգացման համապատասխան պայմաններ,

ք ՂճԲօքոռ ոճքճօրուօտմ 52080, ԽաւաքօտթօտՕրաձ 1. 7Վ6`Օուօ6
ոօՇՕՕ26. Խ/., ԼԵ1ՂԸ, 1997, ԸՂք. 8.
68

նույնիսկ թույլ ջրրվեց նրան որոշակի ժամանակ՝ շունչ քաշելու ն
եղած պայմաններին հարմարվելու համար: Այդ իսկ պատճառով
տեղի են ունենում հասարակության համար բավականին մեծ
կորուստներով ու մեծ թվով արգելակումներ: Թերնս դա էր պատ-
ճառը, որ այդ ընթացքում ծանր արդյունաբերության «թեթնաց-
ման» պատճառով անգործ մնաց ու համալրեց առանց այդ էլ
բազմանդամ գործազուրկների բանակը շուրջ հարյուր հիսուն
հազար մարդ: Այս ճգնաժամի ն ֆինանսական միջոցների
սղության ն երբեմնի բացակայության պատճառով պետությունը ի
վիճակի չէ ներդրումներով օգնել իր երբեմնի ամենալավ ն տեխ-
նիկապես հագեցած արդյունաբերական ձեռնարկություններին՝
թողնելով նրանց՝ իրենց ծանր հոգսերով, շուկայի քմահաճույքին:

Գրեթե նման օրինաչափություն գոյություն ուներ ամբողջ
տնտեսության մեջ: Ստացվում է, որ մեզ այդքան տրակտոր պետք
չէր, որքան մենք արտադրում ն ինքնարժեքից ցածր գներով
վաճառում էինք՝ հերագայում այդ տարբերությունը դուրս գրելու,
կամ էլ դոտացիայի ձնով փակելու համար: Ռեսուրսների նման
բաշխումը՝ շրջանցելով շուկան ն արհամարհելով այդ ռեսուրսների
նկատմամբ պահանջարկն ու առաջարկը, հնարավորություն չէր
տալիս ապահովել արդյունաբերության արդյունավետությունը ն
այս կամ այն կերպ լուծել տնտեսության զարգացման խնդիրները:
Այսպես, գյուղատնտեսությաան մեջ բաշխված տրակտորները
համարյա նույն հզորությունն ունեին, չնայած շատ տնտեսություն-
ների համար դրանց շահագործելը ոչ միայն անարդյունավետ, այլն
անտնետեսվարության դրսնորում էր: Մեքենաշինական ձեռնարկու-
թյուններում շահագործվում էին հզոր հաստոցներ, որոնց օգտա-
կար գործողության գործակիցը չէր գերազանցում նույնիսկ նրանց
արտադրական հզորության 1/10 մասը: Թերնս դա էր պատճառ-
ներից ամենակարնորը, որ տնտեսագիտության մեջ ոչ մի ձնով իր
ուրույն տեղը չեր կարողանում գտնել «մասշտաբի էֆեկտ»
կատեգորիան, այն էլ իր դրսնորման դրական կողմով: Ուստի, եթե
ամբողջապես գնահատենք այդ ժամանակաշրջանը արդյունա-
բերության պատմության տեսանկյունից, կհամոզվենք, որ այդ
ժամանակահատվածում արդյունաբերությունը աշխատում էր
հանուն արտադրության, այլ ոչ թե հանուն վերջնական սպառման,
որը անհարիր է շահութաբերության ն սպառողների պահանջարկի
վրա հարատնող շուկայական տնտեսությանը:

89

Ահա թե ինչու ՀՀ-ում շուկայական հարաբերություններին
անցումը համընկավ մասշտաբային ճգնաժամի հետ: Պարզվեց, որ
արտադրությունը շար արագ պետք է դառնա լրիվ այլ` արագ
հարմարվելով գնողունակ պահանջարկին:

ԽՄ կազմում Հայաստանը նս, բնականաբար, իր վրա էր կրում
տնտեսական փակ համակարգի ազդեցությունը: Լինելով փոքրը ն
բնական ռեսուրսներով ոչ հարուստ երկիր, այն ուներ համեմա-
տաբար ինդուստրացված ն առնտրից կախված տնտեսություն:
Խորհրդային Միության փլուզումից առաջ Հայաստանի արտաքին
ապրանքաշրջանառությունը գերազանցում կամ էլ մոտ էր ՀՆԱ
ծավալներին: Ընդ որում, ներմուծումը (1988թ.) կազմում էր ՀՆԱ
66,9965-ը իսկ արտահանումը` 47,396-ը: Տնտեսության առանձնա-
հատկություններից ն. հնարավորություններից ելնելով՝ հիմնակա-
նում ինտեգրված էր ԽՄ շուկային: 1988-91թթ. ընթացքում Հայաս-
տանից արտահանվող ապրանքների 9726-ից ավելին ուղղվում էր
ԽՄ տարբեր հանրապետություններ, որտեղից ներկրվում էր
ընդհանուր ներմուծման 7592-ից ավելին: Հայաստանի գրեթե ամ-
բողջ արտահանումը կազմում էր արդյունաբերական արտադրան-
քը: Իսկ ներմուծվում էին, ինչպես ն այժմ, էներգակիրներ, սննդա-
մթերք ն. կիսաֆաբրիկատներ"": Այնպես որ, ինչպես բոլոր Հետ-
խորհրդային Հանրապետություններում, այնպես էլ Հայաստանում,
արդյունաբերության կառուցվածքային ճգնաժամի հիմքը դրվել էր
դեռես վարչահրամայական համակարգի ծաղկման փուլում` սովե-
տական տնտեսության ինդուստրիալ համակարգի կառուցված-
քային ճգնաժամի տեսքով: Այդ ճգնաժամը, որը 70-80-ական
թվականներին ընդունել էր թաքնված բնույթ, իսկ 90-ականներին
ստացավ բաց տեսք (արտադրության անկում, արագացված
ինֆլյացիա, սղաճ ն այլն) անբաժանելիորեն պայմանավորված էր
այն պայմաններով, որում 50-60-ական թվականներին ձնավորվեց
սովետական տետեսությունը: Այն է`

» կառուցվածքային դեֆորմացմամբ. (Ա խումբը գերազանցում

էր Բ խմբին),

35 Տես Դարբինյան Ա.Վ, Հայաստանի Հանրապետության միջազգային տնտե-
սական ինտեգրացման ռազմավարությունը գլոբալացման պայմաններում,
ճրնտեսագիտության դոկտորի գիրական աստիճանի հայցման սեղմագիր/:
Երնան, 2001, էջ 22:

90

» արտադրության բարձր ռեսուրսատարությամբ,

» հիմնական արտադրական ֆոնդերի աստիճանական ծերաց-
մամբ,

» ինֆլյացիայով ճզմված ն ոչ ռացիոնալ կառուցվածքով
գներով,

» կուտակվող էկոլոգիական պրոբլեմներով,

» անընդհատ կուտակվող արտաքին պարտքերով,

» տնտեսական փոխօգնության խորհրդի քայքայումով:

Սովետական ինդուսրրիալ համակարգի հետպատերազմյան

զարգացումը որոշվեց երեք գլխավոր գործոններով.

1. Կոշր կերպով դրսնորվում էր «նոցիալական պարտքի»
վերադարձման անհրաժեշտություեը՝ կուրակված նախապա-
տերազմյան ինդուստրացման ն պատերազմի տարիների
քաղաքական իրադրությամբ, որն էլ րնտեսությունը կողմե-
որոշեց մարդկանց կյանքի մակարդակի դինամիկ բարձրաց-
մանը, քանզի դա ծայրահեղ անհրաժեշտ էր: Մա էլ պայմա-
նավորեց սոցիալական նպատակների կարնորությունը ն
գերակայությունը, առաջնային պահանջմունքների բավա-
րարումը:

2. Դոմինանտ դարձավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազ-
մի արդյունքում ձեռք բերված ռազմաքաղաքական առաջա-
տարության պահպանումը: ՌԱՀ-ների զարգացման տփրամա-
բանությունը որոշող այս նպատակը «տեխնոլոգիական
մրցակցության» հիմքը դրեց, որը ն հետագայում հանգեցրեց
սովետական ինդուստրիալ համակարգի տեխնոլոգիական
հատվածավորմանը, որտեղ էլ տեխնոլոգիական տեսանկյու-
նից առանձնացվեց պաշտպանական հատվածը՝ հետին պլան
մղելով քաղաքացիական հատվածի զարգացումը:

3. Ծագեց նոր տնտեսական տարածության յուրացման անհրա-
ժեշտություն, արնմտյան երկրների՝ որպես մեկ միասնական
համակարգի տնտեսական ինտեգրացում: Դա նախորոշեց
այդ երկրների ազգային տնտեսություններին՝ կողմնորոշվե-
լու դեպի սովետական էներգահումքային ռեսուրսները ն
վերջնական արտադրանքի հանդիպակաց արտահանումը:

Արդյունաբերական արտադրանքի հավելաճի միջին տարեկան

տեմպերը 40 տարվա (1918-1957թթ.) ընթացքում կազմեցին 1072,
այդ թվում՝ նախապատերազմյան 11 տարիներին (1930-1940թթ.)՝
9|

16,592, իսկ 11 հետպատերազմյան տարիներին (1947-1957թթ.)՝
15,992: Նման բարձր տեմպեր այդքան տնական ժամանակա-
հատվածում, որը չի արձանագրվել համաշխարհային պրակտի-
կայում, վկայում են տնտեսական ներուժի մեծ աճի մասին, որը
ՍՍՀՄ-ին հնարավորություն տվեց դուրս գալ տեխնիկական առաջ-
ընթացի առաջավոր դիրքերը:

Սովետական տնտեսագետները ելնելով դրանից, առաջ քաշե-
ցին տեսություն, ըստ որի` տնտեսության զարգացման բարձր
տեմպերը բնորոշ են սոցիալիզմին ն դրանում կարծես թե համոզիչ
դրսնորվում էին պլանային համակարգի առավելությունները:
Սակայն արնմտյան տնտեսագետները այդ զարգացումը բացատ-
րում էին ոչ թե տնտեսության կառավարման պլանային համա-
կարգի առավելություններով, այլ նրա մեկնարկային դիրքի ցածր
մակարդակով (1913թ. ն առավել ցածր՝ 1918-1920թթ.), որ արտա-
դրության ընդհանուր ծավալի մեծացմանը զուգընթաց, նույնիսկ
դրա աճի դեպքում տեմպերը անշեղորեն նվազում են, ինչը
հաստատվում է աղյուսակ 2.2-ի միջոցով:

Ինչպես երնում է աղյուսակից, թէ ՍՍՀՄ ն թե ՀՄՍՀ
տնտեսության ցուցանիշների վարքագծերը բնութագրվում են
միննույն վեկտորներով:

10 Է(ՈԲքօռուօճ 20341618օ ՇՇԸՇՔ 38 70 ռող. ԽԼ, 1987, Էռքօճուօ6

203122180 ՇՇԸՇԵ 8 1991ո., Շոք. 5-7.
92,

Աղյուսակ 2.2
Տնտեսական աճի բնութագիրը: 1966-1990թթ. միջին տարեկան
հավելաճի տեմպերը՝ ըստ հնգամյակների ( համարիչում՝ ՍՍՀՄ,
հայտարարում՝ ՀՀ)"

Ցուցանիշները 1966- 1971- 1976- 1981- 1986-
1970 1975 1980 1985 1990
Հասարակական ամբող- 7,4 /8,1 | 6,3 772 | 4,2 77.1 | 3,7/5,5 | 2,4/3,4

ջական արդյունք

Ազգային եկամուտ 7.8/8,5 | 5.7/18 | 43 7.5 | 3.65.,8 | 13714
Արդյունաբերական 8.5/115 | 7.4/7.7 | 44/79 | 3.7/60 | 2.5/52
արտադրանք

Գյուղատնտ.արտադրանք 3,9/3,8 | 2,5/4,0 | 1,7/4,4 | 1.1/2.6 | 1,9/4,0
Կապիտալ ներդրումներ 7,3/8,5 | 6,7 /2.7 | 3,7 /2.6 | 3,7 /42 | 4,1/ 4,5
Բնակ:. իրական 5,9/6,8 | 4,4/3.1 | 3,4/4.5 | 2.171.8 | 1,9/173
եկամուտների դինամիկան | 190/219 | 165/146 | 114/151 | 102/87 | 100/100
1990թ. նկատմամբ

Մանրածախ ապրանքաշչքջ. | 8.2/11.0 | 6,3/7.,5 | 4.,4/6.2. | 3.1/2.8 | 5.3/4.0

Այսպես, հասարակական ամբողջական արդյունքը, որպես
տնտեսության վարքագծի բնութագրման ինտեգրալային ցուցա-
նիշ, երկու դեպքում էլ ոչ միայն նույն նվազման միտումն ունի, այլն
այդ նվազումը բնութագրվում է նույն պոտենցիալը ներկայացնող
մոդելներով: Ըստ որի՝

ՀԱՍԽսՀՄ -0.08575 - 1,77431-: 9,18 (է՛ Հ 0.9779)

ՀԱՍ ՀՀ - 027865 -- 0,5614է-: 7.64 (Ք՛ Հ 0,9764)

40ա Ւ(քօրոօճ 203:47427280 ՇՇԸՔ 38 70 ոճ. ԽԼ, 1987, Էլ քօոուօճ

203122180 ՇՇԸՇԵ 8 1991ո., Շոք. 5-7.
ԷԼԲքօռուօճ 2403116Ը48օ Ճքու ՇՇՔ 5 1990 Ը. ԸղոՊԱՇՂՈՎԲԸաՆԼ
Շ286ԻՕՊԲ ՈՀ. Էլ քճՑ8ք, 1991ո., ԸՐք. 5, 143.

93

Հ Հ -0,2786Ե-- 0,5614ԷԷ 7.64

Թ2- 0,9764

ՄԽԽՀ 0,0857ե-1,7743է-9,18

Յ,4
3 Թ2- 0,9764

2,4

1966-70 1971-75 1976-80 1981-85 1986-90

Գծն. 2.1. ՍՍՀՄ -- ՀՀ ՀԱԱ-ի դինամիկայի համադրական
գործընթացը

Ինչպես տեսնում ենք, 80-ական թվականներին, 60-ական
թվականների համեմատ` տետեսության աճի տեմպերը միջին
հաշվով նվազել են շուրջ 2-3 անգամ: Աճի բարձր տեմպերի պահ-
պանման փորձերը տնտեսավարման ծախսային մեթոդների տիրա-
պետության պայմաններում տնտեսությանը հսկայական վնաս
հասցրեցին: Կառավարման պլանային համակարգի դիսկրեդիտա-
ցումը, վերջապես, հանդիսացավ ՄՍՀՄ ժողտնտեսության քայքայ-
ման հիմնական ու օբյեկտիվ գործոններից մեկը: Սակայն գործոնի
հետ մեկտեղ հարկավոր է նշել նան դիտարկվող ժամանակա-
հատվածում տնտեսության կազմակերպման ցածր մակարդակը:
Հսկայական էին արտադրական ռեսուրսների, :պատրաստի

94

արտադրանքի ն կիսաֆաբրիկատների հանդիպակաց՞: ու անհար-
կի փոխադրումները, հավելագրումներն ու կրկնահաշվարկները,
որի արդյունքում հնգամյակ առ հնգամյակ մեծանում էր, այսպես
կոչված «դատարկ արդյունքը», կամ ինչպես կասեր պրոֆ.
Վ.Վալովոյը՝ «803Ճ7Ու01 88Պ»-ը: Ըստ նրա հաշվարկների, 1985
թվականին ՄՍՀՄ-ում արտադրված մեկ տրիլիոն 380 մլրդ ռուբլու
հասարակական ամբողջական արդյունքի մեջ 541 միլիարդը, կամ
39.206-ը կազմում է կրկնահաշվարկը՞-, ինչպես որ պատկերված է
գծն. 2.2-ում:

Լ| Ազգային եկամուտ

Ամորտիա

Արլ Աշխատանքի առարկայի արժեքը,
1400 զ |ը-լ Աշխատանքի առարկայի արժեքը

կրկնահաշվարկի հիման վրա
1200 - առաջացած (դատարկ արդյունք)
576
1000 -
800 - 102
363
600.) 161
50
400 - 83
193 541
22 365
200 - 48
158
0 :
1965 1975 1985

Գծն. 2.2. Հասարակական ամբողջական արդյունքը
(մլրդ ռուբլիներով, փաստացի գներով - տոկոսներով)

41 ՀՀ տնտեսական անվտանգության ցուցանիշների փաթեթի համաձայն՝
թողարկվող ընդհանուր արտադրանքի մեջ նոր տեսակի արտադրանքի
տեսակարար կշիռը պետք է կազմի առնվազն 672:
՛2 ոո0801 Ե.Ե. Քուուօոչ: 56օ:օրոոոճ ԽԼ, 1996, Ըոք.193.

95

Այնպես որ, եթե հասարակական ամբողջական աւդյունքը
«մաքրենք» հավելագրումներից, ապա բարեփոխման մեկնարկա-
յին ժամանակահատվածում մենք կստանանք տնտեսական աճի
այլ պատկեր, քան այն ներկայացված է վիճակագրական փտեղեկու-
թյուններում:

Դիտարկվող ժամանակահատվածում կարելի է առանձնացնել
տնտեսության կառուցվածքային տեղաշարժերի երեք խումբ,
որոնք որոշում են րնտեսության զարգացման ընդհանուր նկարա-
գիրը երկարաժամկետ փուլում.

1. Կառուցվածքային տեղաշարժերի առաջին խումբը կապված է
սոցիալական նպատակների իրականացման հետ: Այն ընդգրկում է
այնպիսի արտադրություններ, որոնք ապահովում էին առաջին
անհրաժեշտության ապրանքների արտադրությունը ն բնակշի-
նարարության իրականացումը:

2. Կառուցվածքային տեղաշարժերի երկրորդ խումբը կապված
էր տնտեսության էներգետիկ բազայի ընդլայնման հետ: Էլեկտրա-
էներգիայի նոր խոշոր սպառողների ի հայտ գալը (շինարարու-
թյուն, գյուղատնտեսություն, խոշոր քիմիա), ինչպես նան երկաթ-
գծերի էլեկտրիֆիկացումը նպաստեցին էլեկտրաէներգիայի զար-
գացման տեմպերի առաջանցիկությանը: Սակայն, ինչպես երնում
է աղյուսակից, ճիշտ է, աստիճանաբար ավելացել են էլեկտրա-
էներգիայի արտադրության ծավալները, սակայն հնգամյակ առ
հնգամյակ նվազել են նրա տարեկան հավելաճի տեմպերը: Ընդ
որում` տարեկան հավելաճի նվազման վեկտորները ինչպես
ՍՍՀՄ-ի, այնպես էլ ՀՄՍՀ-ի համար ոչ միայն նույն ուղղությունն
ունեն, այլն համարյա շարժվում են նույն պոտենցիալով:

96

Աղյուսակ 2.3
Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 1966-1990թթ.
(միջին տարեկան հավելաճի տեմպերով)

Ցուցանիշը 1966- | 1971-1975 | 1976-1980 | 1981-1985 | 1986-1990
1970

Էլեկտրաէներգիա | 11.6/23,9 | 7.9/19.1 | 4.5/108 | 3.6/110 | 28/69

3. Կառուցվածքային տեղաշարժերի երրորդ խումբը կապված էր
մեքենաշինության համալիրի ձնավորման հետ: Սակայն ինդուստ-
րիալ համակարգի մոդեռնացման մոդելի հիմքում դրված էր երկա-
կիություն, որն էլ հետագայում հանգեցրեց տնտեսության կառուց-
վածքային ճգնաժամի.

- ըստ էության, ռեսուրսների ձեռքբերման համար մրցակցող

երկու տնտեսությունների ստեղծում,

-. ժողովրդական տնտեսության տեխնոլոգիական բնեռացում
(ինվեստիցիոն ն ռեսուրսային բազայի ծանրաբեռնվածու-
թյուն):

Ընդ որում, այս երկակիությունը թափանցեց ինդուստրիալ
համակարգի բոլոր տարրերը` կառուցվածքա-տեխնոլոգիականից
մինչն սոցիալական ն ինստիտուցիոնալը: Ինչպես պատերազմից
հետո սկսած մոդեռնացումը կողմնորոշվեց դեպի սպառման տիպի
մոդելը` ստեղծելով տնտեսության սպառողական հատվածի հետ
էշելոնացված բազա՝ փոխելով սոցիալական մեխանիզմը, այնպես
էլ 60-ական թվականների ռեֆորմը կողմնորոշեց դեպի դրամական
եկամուտները ն սոցիալական ոլորտում մրցակցության ստեղ-
ծումը: Մի կողմից էլ, ստեղծելով ՌԱՀ, ինտեգրվելով ՍՍՀՄ ՌԱՀ-
ին, կազմելով նրա երբեմեի 1/6 մասը՝ իր «փակ» աշխարհով
(ռեսուրսների ավտոնոմ շրջապպտույտով, տեխնոլոգիական, գիտա-
տեխնիկական ն կադրային ապահովումով, սեփական ենթա-
կառուցվածքով ն հատուկ սոցիալական խթաններով ն վարքա-
գծային նորմերով):

Նշված երկակիությունը դրսնորվեց նրանում, որ մեքենաշինու-
թյունը հայտնվեց կրկնակի ճնշման տակ.

» ինվեստիցիոն պահանջարկի

97

» տնտեսության ռազմականացման հատկանիշների թելա-

դրանքով՝ ռազմա-արդյունաբերական ծրագրերի:

Մոդեռնացման նշված երկակիությունը հանգեցրեց նրան, որ
մեքենաշինական միջուկը կամաց-կամաց զրկվեց իր զարգացման
համար անհրաժետ կապիտալ ներդրումներից, որովհետե
ներդրումների օբյեկտները առաջին հերթին դարձան էներգետի-
կայի ն քիմիայի արդյունաբերությունները:

Մեքենաշինության «միջուկում» ներդրումների հետ մնալը, նրա
վերջնական շղթայի բարձր ծանրաբեռնվածությունը, որակյալ
ռեսուրսների դեպի ՌԱՀ հոսքը նպաստեցին ն պայմանավորեցին
նրա տեխնոլոգիական հետամնացությանը: Արդեն 60-ական
թվականներին նկատվեց թողարկվող տեխնիկայի նորացման
դանդաղում, թողարկվող արտադրանքի անվանացանկը կայու-
նացվեց, իսկ որոշ տեսակների (Էներգետիկ սարքավորումների,
գյուղմեքենաների ն այլն) գծով դիտվեց նույնիսկ նվազում: Հետ-
պատերազմյան տնտեսության զարգացման մոդելի ամբողջական
լինելը պահանջեց արտադրական ռեսուրսների անընդհատ աճ ն
ձնավորվեց այնպիսի տնտեսական կառուցվածք, որը բնութա-
գրվում էր երկու փոխադարձաբար կապված հատկանիշներով
(այսինքն՝երկակիությամբ).

ա) տնտեսական աճի կոշր կախվածությունը սկզբնական
ռեսուրսների ներգրավման մասշտաբից՝ կախված վառելիքահում-
քային արտադրության ներդրումների մակարդակից,

բ) ուռճացած ներդրումային ոլորտով, որի տեխնոլոգիական
հետամնացությունը որոշվեց ռեսուրսների նկատմամբ պահան-
ջարկի աճով:

Արդեն 70-ական թվականների կեսերին սովետական էկոնոմի-
կայի կայուն աճի ռեզերվները տեղի տվեցին: Տնտեսության
աշխատանքի առարկայատար կախվածության ֆոնի վրա կրճատ-
վեցին ռեսուրսաապահովման վատթարացող պայմաններին
հարմարվելու ժողովրդական տնտեսության հնարավորություն-
ները: Տնտեսական աճի տեմպերի նվազումը, որը պատսպարվում
էր թաքուն ինֆլյացիայի քողի տակ, ընթացավ արտադրության
արդյունավետության մոնոտոն նվազմամբ: Ստեղծվեց կառուց-
վածքային «ծուղակ»: Այն, ինչ որ արտադրվում էր, այդ ոլորտը
մղելով հսկայական ռեսուրսներ, ցածր որակի էր: «Ուստի ինչ-որ
կառուցվում էր, անմիջապես քանդվում էր: Դրա հետնանքով

98

շարունակվում էր կառուցումը՝ սպառելով հսկայական ռեսուրսներ:
Բնական է, տնտեսությունը այդպիսի լարված ռեժիմի չէր կարող
երկար ժամանակ դիմանալ»:

Ձնավորված ինդուստրիալ մոդելի զարգացման սահմանները

դրսնորվեցին հետնյալ սահմանափակումներով.

-. Սահմանափակումներ դրսնորվեցին սոցիալական նպատակ-
ներում: 60-ական թվականների սկզբներին երկրում տեղի
ունեցավ «առաջնային պահանջմունքների հեղափոխություն»
(մեկ շնչին բաժին ընկնող մսի, կաթի, մրգերի ն բանջա-
րեղենի սպառման մակարդակը 50-60-ական թթ. ավելացավ
շուրջ երկու անգամ): Արդյունքում արդեն 60 թվականի
վերջերին առաջին անհրաժեշտության ապրանքների սպառ-
ման մակարդակը համարյա համադրելի դարձավ արնելյան
երկրների 60-ական թվականների սկզբի մակարդակին:
Չնայած այդ ժամանակ արնելյան երկրներում դեպի «ընդհա-
նուր կենսամակարդակը» շրջադարձ տեղի ունեցավ: Դա
չնվազեցրեց բնակարանի ն բարձրորակ սննդի նկատմամբ
հետագա պահանջմունքների բարձրացման արդիականու-
թյունը, սակայն տեղաշարժեց սպառման գերակայությունը
«կապիտալ բարիքների» ուղղությամբ: Անհրաժեշտություն
առաջացավ անցնել ինդուստրիալ աճի նոր մոդելի՝ երկարա-
ժամկետ օգտագործման տեխնիկական բարդ արտադրանքի
արտադրության ն բնակարանային շինարարության:

- Ինդուստրիալ համակարգի զարգացման սահմանները ձնա-
վորեց նան էներգառեսուրսների ն կապիտալ ներդրումների
փոխկապակցված աճի հնարավորությունները: Վերարտա-
դրության այդպիսի ռեժիմն ամրացրեց տնտեսության մի
թնում (վերջնական հատվածներում) ռեսուրսատար տեխնո-
լոգիա, իսկ մյուս թնում (առաջնային ն միջանկյալ ճյուղե-
րում) էներգահումքային ռեսուրսների անընդհատ ավելա-
ցում, ինչն էլ պահանջեց նորանոր կապիտալ ծախսեր:

- Ինվեստիցիոն բազան կողմնորոշվեց դեպի էքստենսիվ
տնտեսական աճ: Մեքենաշինական նոր արտադրական
հանգույցները (օղակները) ոջ թե դուրս մղվեցին, այլ ընդհա-

3 Վքճաճմուօ ԷՕ. 8. Թ»օՕԽՈՎՇԸԾ/Ը ՇՇԸճրբւ // 1ւտճքթ-ճոքճոթ 1993
Ր., Խ/Լ., 1993, ՕՇԸԲՈՑ 4.
99

կառակը տարրալուծվեցին հների հետ: Արդյունքում` արագ
ուռճացան ծայրամասային մեքենաշինական հատվածները՝
պահանջելով լրացուցիչ ներդրումներ:

-. Ուժեղացավ տեխնիկական բազայի, տեխնոլոգիական ճեղք-
վածքների ն, համապատասխանաբար, տեխնոլոգիական
որակական աճի բնեռացումը:

- Հայաստանի արդյունաբերությունը, ի թիվս սովետականի,
դարձավ վերարտադրության կառուցվածքային ճգնաժամի
անքակվելի մասը:

՛70-ական թվականների վերջերին ն 80-ական թվականների
սկզբներին ինդուստրիալ համակարգի կառուցվածքային ճգնաժա-
մին նպաստեցին արտադրության բազմաթիվ համապարփակ
ճգնաժամեր՝ նվազեցնելով շատ արտադրատեսակների արտադրու-
թյան հավելաճի տեմպերը:

Վերը թվարկած կառուցվածքային հակասություններն արտա-
ցոլեցին ոչ միայն ինդուստրիալ համակարգի դեֆորմացման
կրիտիկական մակարդակը, այլն նրա մոդեռնացման ուշացումը
(հետ մնալը), այն է՝ տնտեսության «կառուցվածքային միջուկի»
ձնավորման ն ինդուստրիալ զարգացման սպառման-կողմնորոշ-
ման մոդելի հետ մնալը: Այնպես որ 70-80-ական թվականները
կարելի է բնութագրել որպես «հնարավորությունների բացթողում-
ների փուլ»:

Սպառողական նոր կողմնորոշիչների վրա հիմնված ինդուստ-
րիալ զարգացման մոդելին սահուն անցումը կարող էր իրակա-
նացվել արդեն 70-ական թվականների վերջից սկսած, երբ ՍՍՀՄ
արտաքին տնտեսական նպաստալի կոնյունկրուրան հնարա-
վորություն էր տալիս մոբիլիզացնել տնտեսության «կառուցված-
քային միջուկի» ձնավորման համար անհրաժեշտ որակական
ռեսուրսներ` ստեղծելով դրա զարգացման նոր պոտենցիալ:
Սակայն այստեղ շրջադարձ դեպի «հասարակության բարեկե-
ցությանը» տեղի չունեցավ, որը ն մեծապես կանխորոշեց 80-ական
թվականների ճգնաժամային անկումը:

80-ական թվականների երկրորդ կեսին, «արագացման քաղա-
քականության հիման վրա առաջ եկած» կարճաժամկետ թռիչքից
հետո, ինդուստրիալ համակարգի ճգնաժամը ձեռք բերեց բաց
տեսք: Ստեղծված արտփադրատեխնիկական կառուցվածքի պայ-
մաններում արդեն հնարավոր չէր պահպանել ռեսուրսների հաշվե-

100

կշռված փոփոխությունը տնտեսության տարբեր հատվածների
միջն՝ առանց ոչ արտադրական սպառման կրճատման: Վերարտա-
դրության ռեժիմի որակական փոփոխությունների բեկումը տեղի
ունեցավ 1987-1988 թվականներին: Ինդուսրրիալ համակարգի
կենսագործման նոր փուլի դրսնորման լակմուսը դարձավ արտա-
դրական ն սպառման նշանակություն ունեցող արտադրանք
թողարկող արդյունաբերական ճյուղերի միջն աններդաշնակու-
թյունը, ինչը ն ատիպեց տնտեսությանը ընդհանուր արտադրու-
թյան անկումից խուսափելու նպատակով ժամանակավորապես
հարմարվել հումքաէներգետիկ ռեսուրսների մատակարարման
աստիճանական կրճատմանը:

Ինստիտուցիոնալ ռեֆորմները էապես ուժեղացրին ինֆլյա-
ցիան ինչպես ճնշված (անբավարար պահանջարկի), այնպես էլ`
գնային ձնով:

Տնտեսության կառուցվածքի փոփոխությանը ն առհասարակ
տնտեսությանը զգալի վնաս պատճառեց 1988 թվականի ավերիչ
երկրաշարժը՝ ակնթարթորեն ոչնչացնելով ՀՀ արդյունաբերական
հատվածի ձեռնարկությունների շուրջ 25765-ը։ Երկրաշարժի
հետնանքների վերականգնումը այսօր էլ պահանջում է մեծա-
ծավալ տնտեսական ռեսուրսներ ն դեռ ապագայում էլ քիչ չեն
պահանջվի՝ այն լրիվ վերացնելու համար:

Արդյունաբերական կառուցվածքային ճգնաժամը նախամեկ-
նարկային փուլում արտահայրվեց նան հանրապետության
արտաքին ապրանքաշրջանառության կառուցվածքի ն ազգային
եկամտի կառուցվածքի փոփոխության դրսնորմամբ: Այդ ժամա-
նակաշրջանում ոջ միայն արտահանման աճի տեմպերն էին հետ
մնում ներմուծման աճին տեմպերից, այլն բացարձակ արժեքով
բացասական դարձավ նրանց փոխառեչություեը՝ ներմուծումը հետ
մնաց արտահանումից մեկ մլրդ ռուբլուց ավելի չափով: Սկսվեց
ազգային եկամտի «ուտելու» գործընթացը: Այդ ժամանակահատ-
վածում արդեն ազգային եկամտի սպառման մասը սկսեց գերա-
զանցել արտադրվածին: Եթե 1987 թվականին դրանց փոխհարա-
բերությունը համապատասխանաբար կազմում էր 4,3:1,5 մլրդ
ռուբլի, ապա 1990 թվականին՝ 5,6:2,6 մլրդ ռուբլի: Ճիշտ է, 1988-
1990թթ. նկատվեց ինչպես ազգային եկամտի արտադրության աճ
(5,8 մլրդ ռուբլուց հասնելով 7,0 մլրդ ռուբլու) ն օգտագործված
ազգային եկամտի աճ (5.0 մլրդ ռուբլուց դառնալով 8,2 մլրդ ռուբլի),

101

սակայն այդ աճը առաջին հերթին պայմանավորված էր կուտակ-
ման ֆոնդի կազմում նյութական շրջանառու միջոցների ավելաց-
մամբ, որոնք աճեցին անավարտ շինարարության զգալի հավելաճի
հաշվին (եթե 1988թ. այն կազմում էր 470 մլն ռուբլի, ապա 1989թ.՝
արդեն 1.3 մլրդ ռուբլի, իսկ 1990թ-՝ 1230 մլն ռուբլի՞՞):

Բազմաթիվ տարիների ընթացքում ձնավորված շուկաների
ակնթարթային փլուզումը ն տնտեսության արմատական վերա-
փոխումը տնտեսության ազատականացման քաղաքականության
իրականացման ճանապարհով ոչ միայն ուժեղացրին ճգնաժա-
մային միտումները, այլն որակապես փոխեցին դրանց դրսնորման
մեխանիզմները:

Աղյուսակ 2.4

Հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշների դինամիկան

1987-1990թթ. (համարիճում՝ բացարձակ արժեքն է՝ մլրդ

ռուբլիներով)

Ցուցանիշներ 1987 1988 1989 1990
Արտադը. ազգային 6.1/100. | 5.08/100 | 67/100 | 7.0/100
եկամուտը
Օգտագ. ազգային եկամուտը. | 7 այցչ լ | 50/862 |75/1119182/1172
այդ թվում

Ազգային եկամտի սպառում | 43/74.15 | 4:5/900 | 48/640 | 5.6/68.3

Ազգային եկամուփ՝ կուտակ-
ման ն այլ ծախսերի համար

1.5/25.85 | 0.5/10.0 | 2.7/36.0 | 2.6/31.7

Կառուցվածքայիի տեղաշարժերի ճգնաժամին զուգընթաց
հումքա-էներգետիկ հատվածի ֆինանսական աջակցման ընդլայ-
նումը հանգեցրեց տնտեսական աճի նվազման տենդենցի (որը
նեղացրեց բյուջեի եկամտային մասը) հիմք դնելով նան արդյունա-
վետության դինամիկայի դանդաղեցմանը: Աստիճանաբար աճե-
ցին ֆինանսների վերաբաշխման մասշտաբները: Այսպես, 1976-
1980թթ. հումքաէներգետիկ հատվածում ֆինանսական տարեկան
պակասուրդը կազմեց շուրջ 50 մլրդ ռուբլի, 1981-1985թթ.՝ 70 մլրդ,

4 Սարգսյան Հ. Լ, Տնտեսական քաղաքականությունը Հայաստանում.
Պետության դերը: Երնան, 2001թ., էջ 7:
102

այնինչ 1986-1990թթ. այն արդեն անցավ 100 մլրդ-ի սահմանա-
գիծը:

Ի մի բերելով մինչն 1991 թվականը արդյունաբերական արտա-
դրության արդյունավետության մոնոտոն նվազման պատճառների
վերլուծության արդյունքները, որոնց վարքագիծը նույնաբար
կարելի է տարածել ՀՀ արդյունաբերությունը բնութագրող ցուցա-
նիշների վրա ( դրա ապացույցն են բերված աղյուսակների ՄՍՀՄ
ն ՀՍՍՀ նույնատիպ ցուցանիշները), կարող ենք մատնանշել
անկախացած Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության
ստացած ժառանգությունը բնութագրող պայմանները.

1. Միկրորնտեսական կտրվածքով`

1. բարձր հարկային դրույքաչափերը (երբեմն այն կազմում էր
ձեռնարկությունների եկամուտների 9072-ից ավելին),

2. ճյուղային գիտական հետազոտությունների անբավարար
մակարդակը,

3. կուտակումների ն ներդրումների ցածր նորման,

4. . պետության կողմից տնտեսության երբեմն անհարկի ն
չափից ավելի կարգավորումը,

5. սղաճը (որն արտահայտվում էր ոչ թե գների աճի, այլ
ապրանքների առաջարկի անընդհատ կրճատման տեսքով),

6. Ւհակամենաշնորհային քաղաքականության բացակայու-
թյունը,

7. տնտեսության կառավարման բյուրոկրատացումը ն կառա-
վարչական բարձր ծախսերը,

ծՂ կառավարման ապարատի ծայրահեղ ցածր արտադրողա-
կանությունն ու արդյունավետությունը,

9. անընդհատ մեծացող նյութական պաշարների
պակասուրդը,

10. մասնավոր հատվածի նկատմամբ խիստ բացասական
վերաբերմունքը,

11. աշխատանքի վերջնական արդյունքի նկատմամբ աշխա-
տողի անտարբեր վերաբերմունքը,

12. ձեռնարկությունների խոշորացման ն միաձուլման գաղա-
փարով չափազանց տարվելը,

13. արտադրության կառավարման, կազմակերպման, կարգա-
վորման նորագույն արդյունավետ ձների կիրառման
անհանդուրժողականությունը,

103

14. փոքը ու միջին բիզնեսի անկատարությունը ն այլն, ն այլն:

Ա. Մակրոտնտեսական կտրվածքով`

1. տեխնիկապես հետամնաց կացութաձնի կառուցվածքը,

2. կազմակերպա-արտադրական կառուցվածքի ձնախեղում-
ները,

3. տնտեսական սուբյեկտների ավանդական ոչ օրինապահ
վարքագծի առկայությունը, այսինքն՝ կոնֆլիկտների լուծ-
ման համար ոչ թե դարաիրավական մարմիններին դիմելը,
այլ վերադասի մեջ հովանավոր փնտրելը ն նրա միջոցով
հարցերը լուծելը,

4. . վճարունակ պահանջարկի կփրուկ անկումը ն այն պայմա-
նավորող գործոնների կենսագործման համար նպաստա-
վոր պայմանների առկայությունը, մասնավորապես՝

» ըստ տարբեր ճյուղերի արտադրատեսակների` գների
կտրուկ աճը

» կոշտ, զսպող ֆինանսական ն դրամավարկային քաղաքա-
կանությունը

» 0 բնակչության գնողունակության կտրուկ նվազումը:

Այնպես որ, ճիշտ չէ այն տեսակետը, ըստ որի` արդյունա-
բերության կամ իրական հատվածի քայքայումը միայն առանձին
բարեփոխիչների սխալների արդյունք է, ինչպես նան նախկին
արտադրական վերնախավի «հզոր դիմադրության» արդյունք:
Իրականում ստացված արդյունքների պատճառը առաջին հերթին
համեմատական բազայի ոչ իրատեսական լինելն է (որը, մեր
կարծիքով, դարձել է անկման շուրջ 4026-ի պատճառը), իսկ այնու-
հետն՝նոր բարեփոխման գիտակցաբար ն հետնողականորեն իրա-
կանացվող ընտրված մոդելի արդյունք է (եթե բոլշնիկները հեղա-
փոխությունից անմիջապես հետո փակեցին դեմիդովյան գործա-
րանները Ուրալում, պուտիլովյան գործարանները Լենինգրադում,
մորոզովյան ն պրոխորովյան մանուֆակտուրաները՝ Մոսկվայում,
ապա ինչու մեր երիտասարդ բարեփոխիչները սահմանափակ-
վեցին միայն «Նաիրիտի» կամ ՀԱԷԿ-ի փակումով):

Ճիշտ է, այս բոլորը վաղուց անցած փուլ է, սակայն դրանք հիմք
հանդիսացան ն դեռնս չեն կորցրել իրենց ազդեցությունը ՀՀ
արդյունաբերության կայացման գործընթացում:

104

2.2.2. Արդյունաբերական համակարգի վերափոխման
միտումները -- դրանց դրս-որումները ՀՀ-ում

Անգլիացի տնտեսագետ Ա. Նոուվի կարծիքով` «ցանկացած
տնտեսություն վերացական է, ն ոչ ոք չի կարող որոշումներ
կայացնել կամ ընդունել, կամ նույնիսկ խորհուրդներ տալ՝ առանց
երկրի տնտեսական իրավիճակի կամ կոնկրետ դեպքի մանրա-
մասն հետազոտման» `: Այնպես որ, վերլուծելով ՀՏ արդյունա-
բերության դինամիկան բարեփոխումների անցած փուլում՝ կարող
ենք նշել, որ առաջին փուլում արտադրության անկման բարձր
տեմպերի առկայությունն էր, որը ՀՀ արդյունաբերությունը գլորեց
վերարտադրության «ուրվագծի ծուղակը», որը տեղի էր ունենում
ներքոհիշյալ սխեմայով.

Արտադրության անկում Փ» եկամուտների կրճատում Թ»
պահանջարկի կրճատում թ արտադրության անկում

Բնական է, սխեմայի մեջ մտնող բոլոր տարրերը փոխադար-
ձաբար կապված են` կենսագործելով միասնական ռեսուրսային
տարածության մեջ ն ունենալով միասնական հարակից ենթակա-
ռուցվածք, հենց որի շրջանակներում էլ կատարվում է ֆինանսա-
կան ռեսուրսների վերաբաշխումը: Դրա արդյունքը, թերնս՝ արդյու-
նաբերական արտադրության հսկայական չափի կրճատումն էր,
որը նույնիսկ վերջին տարիների անշեղ աճի պայմաններում, դեռնս
2001 թվականին կազմել է 1990 թվականի մակարդակի 4972-ը
միայն: Իսկ 1990-2001թթ. դինամիկան արտահայտվում է գծն. 2.3
տեսքով:

45
Ճ. ԷՕ. Ճոոճն Պօխորմ ՕՇՕոլրե 5.:Օ1ՕԽԱՎՇԸՑՅՑ Շօքազ

ոՈճքճչ0ՕՃ10ՐՕ ոճքոօր8. ԾՕռքօՇու 560ոօոոաւայ, 1993, Շք. 16-23.
105

110

90

70

50

30

10

1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001
-40

Գծն. 2.3. Արդյունաբերական արտադրանքի դինամիկան 1990-
2000թթ. (1990թ.- 10076)

Ինչպես երնում է գծանկարից, ն իրականում էլ այդպես է,
տնտեսական անկումը առավել մեծ չափեր ընդունեց հատկապես
1992. թվականին, երբ արտադրված ազգային եկամուտը նախորդ
տարվա համեմատ կրճատվեց շուրջ 4372-ով: Վերլուծելով ազգային
եկամտի կառուցվածքը՝ համոզվում ենք, որ այդ անկման մեջ իր
առաջանցիկ դերն ունեցավ արդյունաբերությունը: Ընդ որում՝
սպառողական ն կարնորագույն պարենային ապրանքների
արտադրությունը կրճատվեց մոտ կիսով չափ: Այս երնույթի վրա
իր մեծ ազդեցությունն, Օ Օ։Օունեցավ օրեցօր «ընկնող»
ձեռնարկությունների թվաքանակի աճը, որոնք նույնիսկ այդ
վիճակում՝ գտնվելով ֆինանսական կրիտիկական դրության մեջ.
արտադրանք էին թողարկում, կամ ծառայություններ մատուցում:

106

70

60

50

40

Յ0

20

10

1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

Գծն 2.4. Վնասաբեր ձեռնարկությունների տեսակարար
կշռի վարքագիծը արդյունաբերական ձեռնարկությունների մեջ՝
տոկոսներով

Այսպես, վնասաբեր ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռն
ամբողջ արդյունաբերական ձեռնարկությունների համակարգում
դեռնս շարունակաբար աճում է 1992 թվականի 7,296-ից 2001
թվականի վերջում հասնելով 6092-ի սահմանագծին 5:

Վնասով աշխատող ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռն
արդյունաբերական ձեռնարկությունների ընդհանուր թվաքանա-
կում 2000թ. 49,252 էր, իսկ 2001 թվականին՝ 39,826, շինարարության
մեջ, համապատասխանաբար՝ 2000թ.՝ 39,2, 2001թ.՝ 34,196: Միայն
էլեկտրաէներգետիկական արդյունաբերությունում է դեռնս աճում
վնասով աշխատող ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռը:
Ճիշտ է այդ աճը այնքան էլ մեծ տեմպեր չունի, բայց փաստն
արձանագրվում է: Արդյունաբերության մեջ, ճիշտ է, վնասով
աշխատող ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռը նվազում է,
սակայն այն դեռնս մեծ չափերի է հասնում:

6 Հայաստանի վիճակագրական տեղեկագիր, 200Լթ.
107

նղյուսակ 2.5
Վնասաբեր ճձեռնարկությունների տեսակարար կշիռը
արդյունաբերական ճեռնարկությունների ընդհանուր

թվաքանակի մեջ

1999 2000 2001
59,2 49,2 39.8
30,9 32.4 35
52.9 48 32

ուն 57,7 46,5 35.2

ուն 63 56,9 49,9

ու . 69,4 61.8 49.1

Սն ու . 55,5 43,5 36.6

Ըստ ԱՎԾ տվյալների՝ ՀՀ-ում 1992-1994թթ. ճգնաժամային վի-
ճակի հասած ՀՆԱ անկումը բավականին կարգավորվել է: 1993թ.
համեմատ 2000 թվականի վերջին այն աճեց արդեն 38,122-ով: Եթե
ընդունենք, որ նույն տեմպերով էլ կշարունակվի ապագայում,
ապա, ՀՆԱ-ի 1990 թվականի մակարդակին մեր տնտեսությունը
կհասնի շուրջ 12-13 տարի հետո, այսինքն՝ մորավորապես 2013-
2014 թվականներին` հիմք ընդունելով հաշվարկման հետնյալ
մոդելը.

50(1 0065) Հ 100

Միաժամանակ, ՀՆԱ-ի կառուցվածքում արտադրված արտա-
դրանքի տեսակարար կշիռը, որը 1990 թվականի համեմատ 1993-
1994թթ. աննշան աճեց (համապատասխանաբար՝ 10,2 ն. 15,196-ով),
2000թ., 1990 թվականի համեմատ, նվազեց 12,226-ով: Այդ ընթաց-
քում ՀՆԱ-ն դրսնորել է հետնյալ դինամիկան.

108

Աղյուսակ 2.6
ՀՆԱ-ի ճյուղային կառուցվածքի շարժընթացը 1990-2001թթ.

Ցուցանիշ | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | Լ996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001

Արտա-
դրանքի |699 |73,9 |68,.6 |71.7 797 |718 | 67,8 |63.8 | 622 | 583 |57,7 | 55.5
արտադը.

Ծառ.
30,1 | 26,1 |31.4 | 22,3 20,7 | 28.2 | 32.2 | 36.2 |37,8 | 417 | 42,3 | 44,5
մատուց.

Դիտարկվող ժամանակաշրջանում բավականին կրճատվեց
արտադրական պոտենցիալը ն աճեց տնտեսության տեխնոլո-

գիական կառուցվածքի պահպանմանը սպառնացող վտանգը: Դա
մասնավորապես բացատրվւմ է արտադրական ոլորտում
ներդրումների գրեթե հնգակի կրճատման հետնանքով:

60

40

20

1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

Գծն. 2.5. ՀՆԱ-ի դինամիկան 1989-2001թթ. (տոկոսով`1989 թ.
նկատմամբ)

Ներդրումների այդպիսի կրճատումը հնարավորություն չտվեց
իրականացնել նույնիսկ հիմնական ֆոնդերի պարզ վերարտա-
դրությունը, որի պատճառով տեղի է ունենում ոչ միայն հիմնական

109

ֆոնդերի բարոյական, այն ֆիզիկական ծերացում: Այսպես,
արտադրության մեջ վերջին 25 րարում արտադրական սարքավո-
րումների միջին հասակը համարյա կրկնակի աճել է (1970
թվականին 8 տարի, 2000 թվականին՝ 14 տարի): Դա դեռ չարիքի
փոքրագույնն է: Իրադրությունն ավելի սրվում է արտադրական
սարքավորումների մեջ երիրասարդ սարքավորումների տեսակա-
րար կշռի տարեցտարի կրճատվելու հետնանքով: Այսպես, մինչն
հինգ տարեկան սարքավորումների տեսակարար կշիռը դիտարկ-
վող ժամանակահատվածում կրճատվել է համարյա չորս անգամ:
Ինչպես երնում է, արդյունաբերության մեջ հիմնական միջոցնե-
րի ֆիզիկական ն բարոյական մաշման գործընթացը դեռնս
շարունակվում է: 1995 թվականին մաշվածքը արդյունաբերության
մեջ կազմել է միջին հաշվով 45,326, իսկ արդեն 2001 թվականին՝
49,720: Փաստը առավել ցավալի է դառնում այն պատճառով, որ
մաշվածքում առավել մեծ է մեքենաների, սարքավորումների,
տրանսպորտային միջոցների, այսինքն՝ ֆոնդերի այն մասը, որը
որոշում է արտադրության տեխնիկական մակարդակը: Այնպես որ,
եթե հիմնական կապիտալի մեջ իրական ներդրումների կրճատու-
մը շարունակվի արտադրական կապիտալի կառուցվածքում ասփի-
ճանաբար կավելանա ինչպես բարոյապես, այնպես էլ ֆիզիկապես
հնացած տեխնիկայի տեսակարար կշիռը՝ իր բոլոր հետնանք-
ներով: Ներդրումների կրճատումը միաժամանակ նվազեցնում է
շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ձեռնարկու-
թյունների գոյարնման մարտավարությունը զարգացման ռազմա-
վարությունով փոխարինելու հնարավորությունները: Ակնհայտ է,
որ վերջին տարիներին ներդրումների ծավալը տնտեսության մեջ
փոքը-ինչ ավելացել է, սակայն դա դեռ ձեռնարկությունների
ներդրումային ակտիվության բավարար ցուցանիշ է:

110

Աղյուսակ 2.7
Արդյունաբերության մեջ սարքավորումների հասակային
կառուցվածքը (տոկոսներով)

Տարվա վեր- որից տարեկան
Տարի- | ջում բոլոր մինչն 5 շ0ն միջին

ներ սարքավո- 6-10 11-15 16-20 հասակը

րումները (Մր ի ավելի (րարի)
1970 100 40.8 30.0 14,0 6.9 8.3 8.4
1980 100 35.5 28.7 15.6 9.5 10.7 9.5
1990 100 294 | 283 16,5 108 | 15.0 10.8
1995 100 10.9 295 | 217 149 | 23.0 14.1
2000 100 7.5 299 | 22. 153 | 245 16,6

900,000

800,000

700,000

600,000

500,000

400,000

300,000

200,000

100,000

0,000

1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Գծն 2.6. ՀՀ տնտեսության մեջ ներդրումները (տոկոսով` 1992թ.
նկատմամբ)

Ինչպես հայտնի է, 1991-1993 թվականները դարձան կապիտալ
ներդրումների ծավալի աճի տարիներ: Եթե 1991թ. իրացված
կապիպալ շինարարության ծավալը կազմել է 3828 մլն ռուբլի, ապա
1993 թվականին այն ընթացիկ գներով կազմել է 72290 ռուբլի:

111

Ճիշտ է, այստեղ իր դերն է խաղացել նան շինանյութերի ն
շինարարական աշխատանքների էական թանկացումը, սակայն
առկա է աղետի գոտու վերականգնման փաստը: Միննույն ժամա-
նակ, 1992-1993թթ. նկատվել է բնակչության ն ձեռնարկություն-
ների հաշվին կատարվող շինարարության կրճատում` համապա-
տասխանաբար 9,456 ն 18,626օ-ի չափով, որը պայմանավորված էր
բնակչության եկամուտների նվազմամբ, գործող արդյունաբերա-
կան ձեռնարկությունների թերբեռնված գործունեությամբ ն նրանց
թվաքանակի կտրուկ նվազմամբ:

Այս ամենի հեր մեկտեղ, պահպանվում է տնտեսության
դեինդուստփրալացումը, որը ձեռք է բերում նոր որակ: ՌՈրակապես
փոխվել է արդյունահանող ն վերամշակող ճյուղերի համամաս-
նությունը: Եթե ԽՍՀՄ-ի ժամանակ առաջինները նեցուկ էին
երկրորդին, էներգետիկ ռեսուրսների հզորացման հաշվին կոմպեն-
սացնում էին ավելցուկ ծախսերը ն արտադրանքի ցածր որակը
վերամշակող արդյունաբերության մեջ, ապա այժմ Հայաստանի
տնտեսությունում իրավիճակը արմատապես փոխվել է. էներգե-
տիկայում կայունացումը շատ դեպքերում հենվում է վերամշակող
արդյունաբերության կծկման վրա, գնային ն այլ մեխանիզմների
միջոցով ներծծելով եկամուտը այլ վերջնական ճյուղերից ու
գյուղատնտեսությունից, որի հերնանքով էլ անընդհատ թուլանում
է վերամշակող արդյունաբերության դերը բարեփոխվող Հայաս-
տանի տնտեսության մեջ` կառուցվածքային տեղաշարժ կատա-
րելով դեպի արդյունահանող արդյունաբերությունը:

Ճգնաժամի հիմնական ծանրությունը ընկել է մեքենաշինության
ն քիմիական արդյունաբերությունների վրա, որոնք 80-ական
թվականների վերջերին համալրում էին արդյունաբերական
արտադրության կեսից ավելին: Այնինչ, հիմա կրճատվել է շուրջ 60-
75:օ-ով: Կտրուկ խորացել է ճյուղերի դիֆերենցումը: Մի բնեռում
(անկման ավելի քան 5056 խորությամբ) այսօր կենտրոնացվել են
այնպիսի ճյուղեր, որոնք առավել կապիտալատար էին (բարձր
տեխնոլոգիական արտադրանքի արտադրությունը, քիմիական ն
մեքենաշինական համալիրները ն այլն), իսկ մյուս կողմում` համե-
մատաբար քիչ անկում ունեցող սննդի, թեթն, փոքրը թիմիական
արդյունաբերական ճյուղերը:

ԳՀՓԿԱ Փ Նոր արտադրանք Թ Բարձր տեխնոլոգիա Փ
Որակյալ կադրեր թ» Ինովացիայի կառավարում
112

Այսօր տեղի է ունենում նան տնտեսության զարգացման
ներուժի անկում ն դեգրադացում: Խոսքն այստեղ համակարգի
մասին է: Այստեղ գլխավոր պրոբլեմը կայանում է.

» վերարտադրության շրջանակներում տնտեսության զար-

գացման ներուժի նկատմամբ պահանջարկ չներկայացնելը,

» ֆինանսական, նյութական ն կազմակերպական անապահո-

վության համակարգի զարգացումն ու նորացումը:

Ավելի խորն անկում ապրեցին հատկապես այն արտադրու-
թյունները, որոնք հենց այդ պայմաններում ավելի շատ էին
անհրաժեշտ ՀՀ արդյունաբերությանը՝ արդյունաբերության գիտա-
տար ճյուղերը, որոնք օգտագործում էին առաջավոր տեխնոլո-
գիաներ: Չնայած ԳՏԱ խթանման անհրաժեշտության բազմաթիվ
կոչերին, նոր արտադրանքի տեսակարար կշիռը 2000 թվականին
կազմեց շուրջ 2,222, որը տնտեսության մրցունակության տեսան-
կյունից համարյա երեք անգամ ցածր է նվազագույն թույլատրելի
սահմանից ':

Այսօրվա դրությամբ դեռնս շարունակվում է արդյունաբերու-
թյան մեջ աստիճանաբար կրճատվել տեխնոլոգիական ինովացիա
մշակող ն ներդնող ձեռնարկությունների թիվը: 2000թ. այդպիսի
ճեռնարկություններիի տեսակարար կշիռը հանրապետության
ամբողջ արդյունաբերական ձեռնարկությունների կառուցվածքում
կազմում էր 526 (համեմատելու համար նշենք, որ դրանց թիվը 1998
թվականին 6972 էր): Հիմնարար հետազոտությունների ֆինանսա-
վորումը ն ԳՏԱ աջակցունը ՀՆԱ-ում բարեփոխման ընթացքում
կրճատվել է շուրջ երեք անգամ (1991թ.՝ 0,9895»-ից 2000 թվականին
հասնելով 0,26176-ի): Այնինչ այդ նույն ժամանակ զարգացած
երկրների ՀՆԱ-ում ԳՀՓԿԱ -ին հատկացվող միջոցները կազմել
են, ասենք Ճապոնիայում՝ 1994 թվին ավելի քան 392, Ֆրանսիայում՝
2,492, Գերմանիայում` 2,795 , Շվեդիայում 2,990, Հարավային
Կորեայում 3,092:

Կախված վճարունակ պահանջարկի կայունությունից` տնտե-
սության արտադրական ոլորտում տեղի է ունենում դեզինտե-
գրացիա ն ձեռնարկությունների բաժանում երեք հիմնական

17 ՀՀ տնտեսական անվտանգության ցուցանիշների փաթեթի համաձայն՝
թողարկվող ընդհանուր արտադրանքի մեջ նոր տեսակի արտադրանքի
տեսակարար կշիռը պետք է կազմի առնվազն 672:

113

խմբերի: Ընդ որում, յուրաքանչյուր խմբին բնորոշ է դրամաշրջա-
նառության իր համեմատական ավտոնոմ կոնտուրը:

Առաջին խումբը բնութագրվում է վճարունակ կայուն պահան-
ջարկով ն. շահույթով՝ բավարար իր շրջանառու միջոցները պահ-
պանելու ն դրանց համալրման համար արտաքին պարտքերի
ներգրավումն ապահովելու համար: Այս հանգամանքը այդ խմբի
ձեռնարկություններին հնարավորություն է տալիս իրենց համար
պահպանել համեմատական բարձր շահույթի նորմա, ժամանակին
ապահովելու միջոցների վերադարձը, ինչպես նան շրջանառու
միջոցների ֆինանսավորման համար ներգրավել էժան հարկային
ռեսուրսներ:

Երկրորդ խումբը բնութագրվում է իր պարզ վերարտադրու-
թյունն ապահովելու համար անհրաժեշտ շահույթի նորմայով ն
համեմատական վճարունակ պահանջարկի առկայությամբ (որը
թույլ կրա թեկուզ ուշացումով, այնուամենայնիվ պահպանել
կապիտալի պտույտը): Դրանք գլխավորապես այն ճեռնարկու-
թյուններն են, որոնք կողմնորոշված են դեպի առաջին խումբ
ձեռնարկությունների պահանջարկը ն այն ձեռնարկություններն
են, որոնք արտադրում են սպառողական նշանակության մրցունակ
արտադրանք: Այս ճեռնարկությունների կապիտալի պտույտը
սպասարկվում է հիմնականում փոխադարձ հաշվանցումներով ն
բարտերային գործարքներով:

Երրորդ խմբի մեջ մտնում են անվճարունակ ձեռնարկություն-
ները, որոնք բնութագրվում են ցածը, աննշան, կամ էլ բացասական
շահութաբերությամբ, ոչ մրցունակ արտադրանքով, թողարկում են
այնպիսի արտադրանք, որը տվյալ պահին համապատասխան
գնորդներ չունի: Այս խմբի ձեռնարկություններում գերակայում են
բյուջետային լրահատկացումները, չվճարումները, ցածր իրացվե-
լիությամբ դրամական սուրոգատները: Այս խմբի ձեռնարկություն-
ները գոյատնելու նպատակով ստիպված են բազմազանեցնել
իրենց գործունեությունը՝ զարգացնելով գործառույթները շրջանա-
ռության ոլորտում (շենքերը, րարածքները տալ վարձակալության,
սուբսիդիաները ներդնել՝ արժեթղթեր ձեռք բերելու համար, ստեղ-
ծել ու կազմակերպել պահեստային տնտեսություններ ն այլն): Ընդ
որում, տարեցտարի առաջին խմբի ճեռնարկությունների թիվն
ավելի քիչ է աճում, քան երրորդ խմբինը՝ ի հաշիվ երկրորդ խումբ
ճեռնարկությունների:

114

Էներգահումքային արտադրության` դեպի արտաքին շուկա
կողմնորոշումը, իսկ նրանց ներքին գների՝ դոլարից կախվածու-
թյունը պատճառ դարձավ տնտեսության մեջ գների անհամապա-
տասխանության ձնավորման (հումքաէներգետիկ ռեսուրսների
աճի տեմպերի գերազանցումը պատրաստի արտադրանքի համե-
մատական գներից), որի հետնանքով վերամշակող արդյունաբե-
րության ձեռնարկությունների մեծ մասը դարձավ վնասով աշխա-
տող: Այսպես` 1990-2000 թթ. ընթացքում էներգակիրների գներն
աճեցին 7095»-ով, ավելի թան մեքենաշինական արտադրանքի
գները:

Աղյուսակ 2.8
Արդյունաբերական արտադրանքի գների ինդեքսը
(նախորդ տարվա դեկտեմբերի նկատմամբ)

Դիտարկվող 2000/199
1991 | 1992 | 1999 | 2000
ժամանակաշրջանը 1
Ամբողջ արդյունաբերություն 3,4 33,8 | 126 | 1.07 14316
Էլեկտրաէներգետիկա 2,1 55,1 | 135 | 1.09 22925

Գների ազատականացումը դարձավ երկրի ժամանակակից
արտադրության ոլորտի «խոցը»՝չվճարումների ծագման կարնոր ն
հիմնական պատճառներից ու նախադրյալներից մեկը: Ձեռնար-
կությունների շրջանառու միջոցներից հանկարծահաս զրկվելու
պատճառով աճեցին նրանց ն պետության միջն ժամկետանց
վարկային պարտավորությունները: Չվճարումների ն շրջանառու
միջոցների ճգնաժամի պատճառահետնանքային կապերի մասին
անընդհատ խոսվել ն այժմ էլ խոսվում է: Այդ ուղղությամբ կատար-
ված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ չվճարումների
ճգնաժամը պարտադրված է տնտեսական քաղաքականության
միջոցով, շրջանառու միջոցների արժեզրկումը՝ գների ազատակա-
նացման հետնանքով, իսկ ձեռնարկությունների կապիտալի գնի ու
իրական լինելը` բարեփոխիչների տեսադաշտից դուրս մնալու
հետնանքով: Գների ազատականացման ընթացքում ոչ մեկը
չմտածեց համապատասխան ձնով ձեռնարկության շրջանառու
միջոցների ինդեքսավորման պրոբլեմի մասին, ինչը ն հանգեցրեց

115

միջբանկային հաշվարկների ճգնաժամի ֆոնի վրա չվճարումների
պրոբլեմին:

Սակայն հետագայում չվճարումների գեներատորի դեր կատա-
րեցին արդյունաբերական ն ֆինանսական հատվածների սահման-
ների վերացումը ն տնտեսության արտադրական հատվածից
ֆինանսական միջոցների դուրս բերումը: Պետությունը փաստորեն
լրիվ զրկվեց սեփականության իր գործառույթը կատարելու գործ-
ընթացից: Դրա հետնանքով, այսօրվա դրությամբ (ինչպես ցույց
տվեցին հետսեփականաշնորհված ձեռնարկությունների կենսա-
գործունեության մոնիտորինգի արդյունքները) պետական սեփա-
կանություն հանդիսացող արժեթղթերի ծրարի կառավարման
աշխատունակ համակարգ դեռնս գոյություն չունի: Արդյունքում`
ինչպես այժմ մեկնաբանվում է, պետական սեփականությունը
դիտվում է որպես պետական գույք: Այսինքն` որպես օբյեկտ,
ենթաաա այս կամ այն աստիճանի կամ վաճառքի, կամ
փոխանցման որոշակի պայմաններում մասնավոր անձանց, այլ ոչ
թե որպես գույքային համալիր՝ ի վիճակի իր կենսագործունեու-
թյան ընթացքում պետության կառավարման միջոցով ստեղծելու
բարենպաստ պայմաններ արդյունաբերական քաղաքականություն
իրականացնելու համար: Նույնիսկ տնտեսության սոցիալ-տնտե-
սական կանխատեսումներում առաջին հոդվածներից մեկը «պե-
տական սեփականության նկատմամբ հիմնական կառավարման
ուղղությունը համարվում է սեփականաշնորհումը, կորպորատիվ
կառավարման հանձնելը, վարձակալությունը ն այլն»: Որքան էլ
տարօրինակ է, պետական սեփականության տեսակարար կշռի
նման դեպքում (այն դեռնս շուրջ 1092 է կազմում), չկա մի հոդված՝
պետական բյուջ պետական սեփականությունից ստացվող
եկամուտների վերաբերյալ, այլ կա տող՝ պետական գույքի վաճառ-
քից ստացվող եկամտի վերաբերյալ:

Այնուհանդերձ պետական սեփականության կառավարման
էական պրոբլեմները շարունակում են աճել՝ կապված այն բանի
հետ, որ այժմ պետությունը ի վիճակի է դառնալ առավել արդյու-
նավեր սեփականատեր մի շարք խոշոր ն միջին ձեռնարկու-
թյունների համար: Սակայն այդ հնարավորությունը կյանքի կկոչվի
միայն պետական սեփականության կառավարման արդյունավետ
համակարգի ստեղծման ն արմատավորման ճանապարհով:

116

2.2.3. Արդյունաբերական արտադրության կայացումը -
զարգացման միտումները ՀՀ տնտեսության
տրանսֆորմացման փուլում

Նշված ժամանակահատվածում կատարվել են մի շարք դրական
փոփոխություններ ինչպես ամբողջ տնտեսությունում, այնպես էլ
արդյունաբերության մեջ: Այսպես, արդյունաբերության արտա-
դրանքի աճի ընդհանուր միտումից բացի, տեղի են ունեցել նան
նրա որոշակի կառուցվածքային տեղաշարժեր: Մասնավորապես,
արդյունաբերության ընդհանուր ծավալում գունավոր մետալուր-
գիայի ծավալը 1990 թվականի համեմատ նվազելով 4,5 անգամ,
արդեն 2000 թվականին աճել է՝ համարյա հասնելով 1991 թվականի
մակարդակին: Դրական փոփոխության են ենթարկվել լեռնաար-
դյունահանող արդյունաբերության ցուցանիշները: 1990թ. համե-
մատ 2001 թվականին դրանք աճել են շուրջ 2922-ով: Բավականին
մեծ ծավալի է հասել անտառամթերման արդյունաբերության
արտադրանքը` վերջին 10 տարիների ընթացքում ավելանալով
շուրջ 175 անգամ: Սակայն դրա հետ մեկտեղ, փայտամշակման
արդյունաբերական արտադրանքն աճել է ընդամենը 1175-ով:
Նման երնույթի արձանագրում նկատվում է նան սննդի, թեթն
արդյունաբերության մեջ: Այնպես որ, կարելի է արձանագրել, որ
սկսած 1994 թվականից` հանրապետության արդյունաբերության
մեջ արդեն նկատվում է որոշ աշխուժացում, իսկ 1994-1997թթ.
ժամանակահատվածը բնութագրվում է արդյունաբերության աճի
տեմպերի հարաբերական կայունացմամբ (համապատասխանա-
բար՝ 105,3: 101,5: 101,4: 101,0 տոկոսներով): Ճիշտ է, 1998 թվակա-
նին, կապված ՌԴ ֆինանսական (հատկապես վճարային համա-
կարգի) խորը ճգնաժամի հետ, կրճատվեցին ն որոշ դեպքերում էլ
համարյա վերացան Հայաստանի մի շարք խոշոր ձեռնարկություն-
ների պատվերների ծավալները ն իրացման շուկաների համապա-
տասխան խորշերը, այնուամենայնիվ այդ անկումը շատ կարճ
տնեց, ն արդեն 1999 թվականին ն դրանից հետո արդյունաբերու-
թյան մեջ աստիճանական աճ է գրանցվում: Այսպես՝ 1999 թվակա-
նին, 1998 թվականի համեմատ, արդյունաբերության մեջ գրանց-
վեց 5,396 աճ, 2000 թվականին՝ 6,452, իսկ 2001 թվականին արդեն
այդ աճը 2000թ. ցուցանիշը գերազանցեց 950-ով: Ճիշտ է, դեռնս
անմխիթար է վիճակը արդյունաբերության որոշ ճյուղերում

117

(ասենք՝ մեքենաշինությունում), սակայն կարելի է արձանագրել, որ
արդյունաբերությունը արդեն կայունացման փուլում է: Հայաստա-
նը նախկին ԽՍՀՄ այն հանրապեպություններից է, որի տնտեսու-
թյունը «բուժվել» է, ն կան համապատասխան միտումներ՝ արդյու-
նավետ ԱՔ իրականացնելու շնորհիվ անցնելու զարգացման
փուլին: Ասվածին որպես հիմնավորում կարող են ծառայել մեր
կողմից կատարված արդյունաբերության աճի կանխատեսման
արդյունքները, որոնցից մի հատված ներկայացված է 2.7
գծանկարում:

600000
Հ 156152 Է 153137

ի494369,5 ՔշՀ 0,1293

400000 յ 311095.1

ԾՆՆ 2601362.28089046..

172048,2

200000| զ

1990թ 1993թ 1994թ 1995թ 1996թ 1997թ 1998թ 1999թ 2000թ 2001թ

Գծն. 2.7. ՀՀ արդյունաբերությունը 1993-2001թթ.

Գծանկարում որպես արտադրության ծավալները ներկայացնող
դրամական միավոր 1990-1993 թվականների համար վերցվել է
ԽՍՀՄ ռուբլին, իսկ հետո, երբ Հայաստանի Հանրապետությունն
անցավ ազգային դրամական միավորին ՀՀ դրամը: Սակայն
ուսումնասիրության ժամանակահատվածը` 1993-2001թթ. համըն-
կել է դրամական խոշոր բարեփոխումների ն ցնցումների հետ: Այդ
են վկայում 1990-1994թթ. ՀՀ արդյունաբերական արտադրանքի
վերաբերյալ հրատարակված վիճակագրական տվյալները, ուստի
նշված տարիների համար հանրապեվության արդյունաբերության
վարքագծի իրական գնահատական տալն առանց արտադրության
ծավալների համադրելի դրամական գնահատման, բավականին
դժվար է: Ռուբլու ն դրամի համադրությունը համատեղելու
նպատակով վերլուծությունները կատարել ենք 1994 թվականից
սկսած` որպես դրամական փոխարժեք ընտրելով ԱՄՆ դոլարը,
որին էլ համապատասխան՝ կատարել ենք ՀՀ արդյունաբերության
առկա վիճակի գնահատում ն, այդ արդյունքների հիման վրա,

118

իրականացրել համապատասխան կանխատեսումներ: Ելակետա-
յին տեղեկությունները համակարգված են ներքոհիշյալ աղյուսա-
կում:

Աղյուսակ 2.9
ՀՀ արդյունաբերությունը 1993-2001թթ.

Դոլարի փոխ-

Տ Ա ն ծա
արի արժեքը (դրամ) րփադրության ծավալը
համադրելի գներով
նե
փաստացի գներով | ղը ԱՄՆ դոլար)

1993թ. 1764.,24 494369,5 -հազ ռ. 285

1994թ. 290.7 93264.1 -մլն դրամ 3208

1995թ. 405.85 172048.2.--մլն դրամ 424

1996թ. 4343 229570:4 -մլն դրամ 555.3

1997թ. 494.98 243436.7-մլն դրամ 4918

1998թ. 504,89 260136,2 -մլն դրամ 515.2

1999թ. 535.07 280890:4 -մլն դրամ 525

2000թ. 539.49 298102,1 -մլն դրամ 552.6

2001թ. 554.14 311095.1 -մլն դրամ 5614
400000 29891021 311095.1
300000 աաա աաա Ր ո ա աաա ՅՈՐ»

2295704 .743436.7 280890,4
260136.2
200000 Ո աաա րրո Ն
172048.2

100000 ԻՈ աաա»

93264.1

1994 19995 199. 199. 199: 1999. . 2000 . 2001
Գծն 2.8. ՀՀ արդյունաբերությունը 1994-2001թթ. (մլն դրամ)

Կանխատեսումներն առավել ճշգրիտ դարձնելու համար մեր
կողմից դիտարկվել են 1994-2001թթ. ժամանակահատվածի տեղե-

119

կությունները, որտեղ վերլուծվող տվյալները ցուցաբերում են
առավել կայուն վարքագիծ:

Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերական արտա-
դրանքի թողարկման ցուցանիշները 1994-2001 թվականների հա-
մար ներկայացնենք գծանկարի միջոցով ն այդ տվյալների հիման
վրա կատարենք արդյունաբերական արտադրանքի թողարկման
2002-2005 թվականների կանխատեսումներ: Ըստ գծանկար 2.8-ի՝
1994 թվականից ՀՀ արդյունաբերությունը ցուցաբերել է զարգաց-
ման աճ (2001թ.՝շուրջ 3,3 անգամ):

Ճիշտ է, սրացված կորագիծը հնարավորություն է ընձեռում ՀՀ
արդյունաբերության զարգացման հերագա վարքագծի վերաբեր-
յալ տարբեր եղանակներով կանխատեսումներ կատարել, սակայն
ստացված մոդելը այնքան էլ նպատակահարմար չէ կանխատես-
ման համար, քանի որ դետերմինացման գործակիցը դեռնս բավա-
կանին փոքրը է: Ուստի շարունակելով մոդելավորումը լոգարիթ-
մական ն արժեքային եղանակներով, կստանանք հետնյալ
դիագրամները, որտեղից կընտրենք 1 թվին հնարավորին չափ մոտ
արժեք ունեցող դետերմինացման գործակցով տարբերակը.

400000

՞
7- 10970245" 400000

Բ2-0952
350000

300000 311095,1

298102,1
280890,4

243436,1 Է
250000 260136,2
200000

172048,2

150000

100000

93264,1

50000

0

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2005

Գծանկար 2.9
120

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ կանխատեսման համար
առավլ նպատակահարմար է կիրառե 390լոգարիթմական
հավասամամբբԲ։ արտահայրված մոդել: 6Ապրոքսիմացվող
բանաձնը կկրի լոգարիթմական տեսք ն. կարտահայտվի հետնյալ
մոդելի տեսքով

Պ՞103004:1724-99904,

իսկ դերերմինացման գործակիցը կկազմի՝
թ--0.9879:

Այս հավասարումը հնարավորություն է տալիս կանխատեսել
2002-2005 թվականներին Հայաստանի արդյունաբերության
սպասվելիք ծավալները ն զարգացման միտումները՝ ելնելով 1994-
2001թթ. փաստացի տվյալներից: Մոդելի տնտեսագիտական
մեկնաբանումից եզրակացնում ենք, որ 2002 ն 2005 թվականներին
Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերական ներուժը
կստանա աճի միտում` համապատասխանաբար արտադրության
ծավալները կհասնեն 326226.9 ն 400000 մլն դրամի: Այնպես որ
Հայաստանում առկա է արդյունաբերական հզոր ներուժ, որը ճիշտ
կառավարման ն կազմակերպման դեպքում արդյունաբերությունը
կստանա համապատասխան աճ, իսկ Կառավարության կողմից
տարվող նպատակասլաց արդյունաբերական ռազմավարությունը
երկրի տնտեսությանը կարող է կանգնեցնել մրցունակ ն կայացած
շուկա ունեցող, զարգացող երկրների կողքին:

121

ԳԼՈՒԽ 111

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ՝
ՈՐՊԵՍ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ
ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆ

3.1. Մասնավորեցումը - պետական գույքի
կառավարման կատարելագործումը՝ որպես
կառուցվածքային փոփոխությունների հիմք

3.1.1. Մասնավորեցումը՝ որպես արտադրության
արդյունավետության բարձրացման
կար-որագույն լծակ

Սեփականատիրական հարաբերությունների ն սեփականու-
թյան կառուցվածքի վերափոխման գործընթացն անցման փուլում
գտնվող երկրներում իրականացվող տետեսական բարեփոխում-
ների կարնորագույն բաղադրիչն է: Ընդ որում, ինչպես ԱՊՀ բոլոր
երկրների, այնպես էլ Հայաստանում տնտեսական բարեփոխում-
ների ընթացքի վերլուծությունից պարզվում է, որ սեփականատերը
անխուսափելիորեն հանգում է տետեսական մեխանիզմի ն սեփա-
կանության ձների փոփոխման միջն գոյություն ունեցող ն փոխա-
դարձաբար մեկը մյուսով պայմանավորված կապի առկայության
հիմնախնդրին:

Անցումային շրջանում սեփականատիրական հարաբերություն-
ների զարգացման օրինաչափություններին հասու լինելու համար,
կարծում ենք, ուսանելի է պետական սեփականությունից մասնա-
վորին անցման՝ սեփականաշնորհման (մասնավորեցման) համաշ-
խարհային փորձը, որի վերլուծության արդյունքների համակար-
գումից գալիս ենք այն եզրակացության, որ այն շոշափում է
հասարակության գրեթե բոլոր սոցիալական շերտերի շահերը,
ուստի պետք է իրականացվի կենտրոնացված կարգով ն ունենա

122

պատշաճ կազմակերպական ու օրենսդրաիրավական ապահով-
վածություն: Բնականաբար, չկան մասնավորեցման միասնական
սխեմաներ, որոնք հնարավոր լինի կիրառել յուրաքանչյուր երկրում
կամ նրա զարգացման յուրաքանչյուր փուլում: Ըստ էության,
մասնավորեցման յուրաքանչյուր դեպքը յուրահատուկ է: Այդ է
վկայում տարբեր երկրներում մասնավորեցման նպատակների
համադրման հետնյալ աղյուսակը:

Աղյուսակ 3.1
Մասնավորեցման հիմնական նպատակները - խնդիրները
տնտեսական զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող

երկրներում
Մասնավորեցման հիմնական Զարգացած Հայաստանի
նպատակները երկըներ Հանրապետություն
Պետական հատվածի պարտքերի :
կրճատում
Աջակցություն շուկայի զարգացմանը Է Է
Ձեռնարկատիրության խթանում - -
Անհատական ազատությունների . .
ընդլայնում
Տնտեսության ազգային մոդելի :
ձնավորում

Մասնավոր սեփականապտերձեռնար-
կատերերի խավի ձնավորում
Ձեռնարկությունների գործունե-

ության արդյունավետության -
բարձրացում

Մրցակցային միջավայրի ձնավորում Է
Տնտեսության

ապամենաշնորհացմանը նպաստում
Ներդրումների ներգրավման
նպաստում

Բնակչության սոցիալական
պաշտպանվածության ապահովում

Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, Հայաստանում մաս-
նավորեցման նպատակներն ու խնդիրներն ավելի լայն շրջանակ
են ընդգրկում, թան տնետեսական զարգացման բարձր մակարդակ
ունեցող երկրներում:

123

Համաշխարհային փորձը տարբերում է մասնավորեցման բազ-
մաթիվ ձներ, որոնք կարող են հանդես գալ նույնիսկ իրար
սերտաճած: Սակայն խմբավորելով ն համադրելով մասնավորեց-
ման ձները՝ կարելի է պնդել, որ դրանք այնքան էլ շատ չեն ն
կարելի է խմբավորել ընդամենը երկու հիմնական խմբերում:

Առաջին ձճ-ը կապված է վերարտադրության մեխանիզմում
տեղաշարժերի ն 1970 թվականի երկրորդ կեսից սկսած` արն-
մտյան զարգացած երկրներում տնտեսության կառուցվածքային
վերափոխման հետ, ինչը պահանջեց 1950-60-ական թվականներին
ձնավորված տնտեսության պետական կարգավորման կառուց-
վածքի վերանայում:

Երկրորդ ճՃ-ը իր զարգացումն ստացավ ավելի ուշ՝ մորավորա-
պես 1989 թվից` նախկին սոցերկրներում համակարգային վերա-
փոխությունների գործընթացի ժամանակ` վարչահրամայական
տնտեսության համակարգից շուկայական համակարգին անցման
շրջանում: Ընդ որում, այս գործընթացում մասնավորեցմանը հա-
տուկ տեղ էր առանձնացվում:

Տնտեսագիտական գրականության մեջ հաճախ սեփականու-
թյունը դիտվում է որպես «հրավաբանական հասկացություն, որն
արտահայտում է գույքային հարաբերությունների օրենսդրական
կարգավորում», որի հետ չենք կարող համամիտ լինել, քանի որ
սեփականության տարողունակ հասկացությունը հանգեցվում է
գույքային հարաբերությունների իրավական կարգավորմանը:

Որոշակի իմաստով կարելի է խոսել նան «անցումային տետե-
սության սեփականության» մասին, որի առանցքային բնութագիրը
կլինի երկու տնտեսությունների (կապիտալիզմի ն. սոցիալիզմի)
սեփականություններին բնորոշ գծերի անհամամասնության
զուգակցումը»:

Այնպես որ, դիրարկելով ապապետականացումը՝ որպես բարե-
փոխումների ամբողջական տարրերից մեկը, ենթադրելով տնտե-
սության կառավարման ապաբյուրոկրատացում, պետության
ձեռնարկատիրական գործունեության սահմանափակում, մասնա-

5 Հատկապես այստեղ հետաքրքիր է օգտագործել անցման տնտեսության
սեփականության բնորոշման համար նոր ինստիտուցիոնալ էկոնոմիկայի
գործիքները, որտեղ գոյանում են 3 այլընտրանքային համակարգեր. մասնա-
վոր սեփականություն, պետական (կոլեկտիվ) սեփականություն, ընդհանուր
(կոմունալ) սեփականություն:

124

վոր կապիտալի խթանում, տնտեսության կենտրոնացված կարգա-
վորման կրճատում, հարկավոր է, նախ ն առաջ, մշակել մասնավո-
րեցման ամբողջական համակարգ, որը հնարավորություն կտա
դիտարկել համատեղ գործընթացների ինչպես «տեխնիկական»,
այնպես էլ «համակարգային» տնտեսական մեկնաբանումները:
Այսինքն, պետք է առանձնացնել գոնե երկու ընդհանուր ն միմյանց
հետ փոխադարձորեն կապված բնորոշումներ.

ա) Տնեխմվվլականմ., որն անմիջականորեն բխում է սեփականու-
թյան նյութական բովանդակությունից:

բ) Գույք ա-խկսավական: Այս տեսանկյունից մասնավորեցումը
իրենից ներկայացնում է պետության գույքի (ակտիվների) մասնա-
վոր հատվածին լրիվ կամ մասնակի վաճառքը (փոխանցումը):
Այսինքն՝ մասնավորեցումը հենվում է ազգայնացմանը հակառակ
լեզվաբանական առումով ապաազգայնացման հասկացության
վրա: Այս մեկնաբանությունը հարիր է նան մասնավորեցման ՀՀ
մոդելի գաղափարախոսությանը Սակայն մասնավորեցման
«տեխնիկական», լայն իմաստով բնորոշման շրջանակներում,
մասնավորեցումը ներառում է նան պետական ձեռնարկություն-
ների կառավարման մոդելի մոդիֆիկացում առանց գույքային
իրավունքների օտարման՝ կապալ, վարձակալություն, օգտագործ-
ման պայմանագրեր, կամ էլ պետական ձեռնարկության (ՊՁ)
իրավական կամ ֆինանսական վիճակի լրիվ, կամ մասնակի փոփո-
խություն: Այսպիսի մեկնաբանմանը համարժեք է մասնավորեց-
ման հասկացությունը: Նման մասնավորեցումը բնորոշ է արն-
մտյան երկրներում իրականացվող գործարքներին, սակայն նախ-
կին սոցերկրներում համարյա կիրառություն չի գտել:

Շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների մասնավորեց-
ման գործընթացի բնույթից կախված՝ վերջինիս մասնավորեցումը
դիտարկվում է որպես տնտեսության վերակարգավորման պետա-
կան քաղաքականության տարր, որի իրականացումը հանգեցնում
է մասնավոր հատվածում ներդրումների մեծացմանը, իսկ պետա-
կան հատվածում` ներդրումների նվազմանը: Ըստ ՀՀ պետական
գույքի մասնավորեցման մասին օրենքի «Մասնավորեցումը
պետական գույքի նկատմամբ սեփականության կամ այլ գույքային
իրավունքների օտարումն է ֆիզիկական ն իրավաբանական
անձանց ու իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող
ձեռնարկություններին, իսկ սույն օրենքով սահմանված դեպքում՝

125

նան մասնավորեցվող ընկերության կամ «փոքր» օբյեկտի աշխա-
տավորական կոլեկտիվի անդամներին» "»:

Լայն իմաստով մասնավորեցումը ներառում է նան պետական
ձեռնարկության կառավարման համակարգի գործընթացը՝ առանց
գույքային իրավունքների օտարման (կապալ, վարձակալություն,
օգտագործման պայմաններ) ն այս ձնակերպման հոմանիշը առա-
վելապես համարվում է «ապապետականացումը»: Այնպես որ,
ապապետականացումը պետական, մասնավոր ն կոլեկտիվ սեփա-
կանության ձների միջն սեփականության իրավունքի որոշակի
վերաբաշխման գործընթաց է:

Սակայն եթե ՀՀ-ում մասնավորեցումը դիտարկենք հետա-
հայացքում ու նման լայն ձնակերպմամբ, ապա որոշակի վերապա-
հումով այդպիսի ապապետականացում արդեն մեզ մոտ սկսվեց
դեռնս 1987-1988թթ.: Ուստի դա կարելի է ընդունել որպես զանգ-
վածային մասնավորեցման սկզբնական կամ նախապատրաս-
տական փուլ"": Ընդ որում, այդպիսի գործընթացի վերլուծությունը`
մասնավորապես Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում ն նախկին սո-
ցիալիստական հանրապետություններում, հնարավորություն
տվեց ։6առանձնացնել|Ս զանգվածային մասնավորեցման երեք
հիմնական մոտեցում՝

5 «Պետական գույքի մասնավորեցման (սեփականաշնորհման) մասին» ՀՀ
օրենք, 13.01.1998թ.

52 Հայաստանում ճձեռնարկությունների մասնավորեցման սկիզբը դրվեց
1995թ. մարտին (երբ մարտի 14-ին բաժնետոմսերի բաժանորդագրության
միջոցով սկսվեց առաջին 10 ձեռնարկությունների մասնավորեցումը): Առ
01.01.2001թ. դրությամբ մասնավորեցվել է 1327 միջին ն խոշոր ձեռնարկու-
թյուն (որից 496 արդյունաբերական ձեռնարկություն), որը կազմում է մասնա-
վորեցման բոլոր ծրագրերում ընդգրկված ձեռնարկությունների շուրջ 3772-ը:
«Պետական ձեռնարկությունների ն անավարտ շինարարության օբյեկտների
սեփականաշնորման ն ապապետականացման մասին» ՀՀ օրենքով
(17.08.92թ.) սեփականաշնորհումը ՊՋՁ-երի, անավարտ շինարարության
օբյեկտների օտարումն էր ՀՀ քաղաքացիներին, նրանց խմբերին, ոջ պետա-
կան ն պետական մասնակցությամբ ձեռնարկություններին ն օտարերկրյա
անձանց: Ըստ այդ օրենքի` ապապետականացումը ՊՁ-երի ն անավարտ
շինարարության օբյեկտների տրամադրումն էր ՀՀ քաղաքացիներին, նրանց
խմբերին, ոչ պետական կամ պետական մասնակցությամբ ձեռնարկություն-
ներ ստեղծելու համար` առանց պետական սեփականության իրավունքի
օտարման: Այնինչ, 13.01.1998թ.` ընդունված «Սեփականաշնորհման մասին»
ՀՀ օրենքը նախատեսեց մասնավորեցումը` որպես պետական գույքի
նկատմամբ սեփականության կամ գույքային իրավունքների օտարում:

126

1. Արագ (նախկին ԳԴՀ»),

2. Զանգվածային` ներդրումային միջնորդ հիմնադրամների

միջոցով (Լեհաստան, Ղազախատան),

3. Վառոււերային համակարգով (ՌԴ, Չեխիա, Լատվիա,

Մոլդովա, Ղրղզստան, Սլովակիա, Սլովենիա):

ՀՀ-ում մասնավորեցումը նս կատարվել է վերոհիշյալ կանոնա-
կարգով:

Երկրորդ բնորոշումը, որը պայմանականորեն կարելի է բնութա-
գրել որպես «համակարգային», պայմանավորված է իրավաբանա-
կան (գույքային) հարաբերություններով, որոնք ծագում են մասնա-
վորեցման «տեխնիկական» ակտի հետ կապված: Այս իմաստով
մասնավորեցումը դիտվում է որպես համակարգաձնափոխող
երնույթ: Դրա ընթացքում աստիճանաբար «նեղանում են» պետու-
թյան՝ որպես գույքային հարաբերությունների սուբյեկտի համա-
պատասխան իրավունքների տփտետեսական իրացման հնարավորու-
թյունները:

Մասնավորեցման նման բնորոշումը հնարավորություն է տալիս
պնդելու, որ ապապետականացումը տնտեսական բարեփոխումնե-
րի այն կարնոր մասն է, որի նպատակը՝ որպես անցումային տնտե-
սության համակարգված բարեփոխումների հնարավոր տարր,
ապագա շուկայական համակարգի գործունեության ն ինքնավեր-
արտադրության առանցքային պայմանների (մեխանիզմների,
ինստիտուտների) նյութականացումն է, միկրո ն մակրոմակար-
դակներում տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը`:
Ստացվում է, որ մասնավորեցումը շուկայական գործուն համա-
կարգի ձնավորման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումն
է ն այդ բազայի հիման վրա սեփականատիրական հարաբերու-
թյունների նոր համակարգի կայացման կայունության ապահո-
վումը, ինչպես նան այդ համակարգի ինքնավերարտադրության
համար անհրաժեշտ ինստիտուտների ստեղծումը: Սակայն այս
նպատակին հասնելու համար, ելնելով մասնավորեցման գոյու-
թյուն ունեցող բազմաթիվ այլընտրանքներից, ՀՀ արդյունաբերու-
թյան մասնավորեցմանը համապատասխան արդյունավետ տար-
բերակի ընտրությանը պետք է նախորդի տարբերակային ընտրու-

51 :
Ճ. Օրերու - ԽՃ օքա ոքոտմոյմուա 5 Էճքճաօոուօտ

52Օ10Օրո1ամ. 8օոքօՇւ 5թՕ10րուոյ, 1995, 12., Շրք. 65.
127

թյան մեթոդի կիրառումը, ըստ որի պետք է, այսպես ասած՝
«կշռվեն» բոլոր տարբերակները՝ դրանցից արդյունավետն ընտրե-
լու նպատակով, նախապես որոշակի կոնկրետ ընդհանրական
ցուցանիշի` արդյունավետության հայտանիշի հիման վրա: Այս
պարագայում, որպես մասնավորեցման արդյունավետության հիմ-
նական ցուցանիշ, ամենալայն (համակարգային) իմաստով կարող
է ծառայել սեփականության նոր համակարգի (կողմնորոշված
դեպի միկրոմակարդակի արդյունավետությունը՝ մասնավորապես,
ն տնտեսության համակարգի արդյունավետությունը՝ ընդհանրա-
պես) տնտեսական պայմանների ստեղծումը:

Կարնոր է նան հաշվի առնել այն փաստը, որ մասնավորեցումը
կրում է ժամանակային բնույթ, ուստի մասնավորեցման արդյունա-
վետության ցանկացած հայտանիշ չի կարող դիտարկվել դինամի-
կայում (ինչպես, օրինակ, ֆիրմայի կամ արդյունաբերության
արդյունավետությունը), այլ միայն սահմանված տեսքով, համա-
կարգային բարեփոխումների բոլոր փուլերում: Հաշվի առնելով այն
հանգամանքը, որ մասնավորեցումը տարաբնույթ կողմերով
բնութագրվող բարդ ն բազմակողմանի սոցիալ-տնտեսական
երնույթ է, դրան գնահատող հայտանիշները նս դառնում են
բազմաբնույթ ու բազմազան: Եթե փորձենք համակարգել դրանք,
ապա կստանանք ներքոհիշյալ բլոկ-սխեման:

Մասնավորեցումը իրականացվում է տարբեր մեխանիզմների,
մեթոդների ն եղանակների օգտագործմամբ: Մեծ Բրիտանիան,
օրինակ 1980-ական թվականներին իր զինանոցում ուներ այդպիսի
22 մեթոդ, Ֆրանսիան՝ 14, Իտալիան` 1957: Սակայն համաշխար-
հային պրակտիկայում առավել տարածված են մասնավորեցման
հետնյալ եղանակները.

» պետական գույքի որոշակի մասի լրիվ փոխանցում մասնա-

վոր հատվածին,

» պետական գույքի մասնակի փոխանցում մասնավոր հատ-

վածին,

52 գտ 8ԸՇցց `Շէճ, ԽՈՇւՕ6'ՇՕոօողյճ, է մ1501Բո6ճ, 1ոէճւոոճնօոձճլ 1993. 2
553-555.

128

երը -
նիշն
հայրա
ման

հատ հ

ն գնա կարգ

ին համա

ետութ եզի

աց աան մոա»

ծընթ Խն

անը մապա

եցմա արիա

նավոր իրի

Մաս

ՀԵԱ 5
-

ծ Ծ- ՅԱՐ
::: Ք Տ 8
Ց" թ ւռ
3: ՅԼԷԼԻ 05058
133 Ա-Ի ԷՋ ք

Տ. -- ՕՔ Զ՝ Օ" 8 3-8
Ք» ք ԶԶ`. 5985 58 Լ:

- Ք 536 852 58 ՀՅ -55: ւ
: : 2: ար Զ ք 5
Եբ- 3 ԷԷ: Է Է:»- ԲԵ 8 Ց. ծ Ի -::: :
ւ: ի Ց ԻՋ ՕԶ թ
ի Ալ ՅՑ 83237 Է 8 Բ ՀՋ|8 Ք
1 11 ::5 Հ 82:53 է ք 68 թ

5858 Ք ք Ի` 8 ::- :

55 6: Ար 221- Ը ` : չմ

85 ՍԵ ք" :-8:8 3411: բ : :1 :

5ե է ԷԲ ԷԼ: ծ, ::3 ՀՀոԵՏ :) |

:::1 ::::: --: ՀՅջ5 ` Է «5 |

ւջ ՏՀՏ 5` 8 52 ::

5.5 Յ8 ՏՏ. "ք ՒԼԷ :: :

Տ:Յ8 5555 : փ 1

ք Էք քբ 5 Հ 5 5: :

Բ5- ք" Յ Է |

Թ, թ 3 :

-

նան
հատ
ն գնա
ութլա ատ
նավետ ԱՑ
ըդլու րո
ԱԱ
վորեզման Աոա
րոր համապ
3.1. Մա ամուր
-սխեմա արը
Բլոկ-ս Ա

հալտա

129

» պետական ձեռնարկության մի մասի կամ նրա առանձին
գործառույթների փոխանցում կամ վաճառք մասնավոր
անձանց,

.» համապեղ ձեռնարկություն,

» մասնավոր անձանց հետ կնքվող պետական ձեռնարկու-
թյունների կառավարման պայմանագրեր,

» վարճակալություն,

» պետական ձեռնարկության ապրանքային նշանի օգտագոր-
ծում,

» արտադրանքի թողարկման իրավունքի փոխանցում մասնա-
վոր անձանց,

» պետական սեփականության առնտրայնացում,

5 հրաժարում պետական սեփականությունից:

Մասնավորեցման դիտարկված ձներն ունեն բազմաթիվ անցու-
մային տարատեսակներ, իսկ գլխավորը, սովորաբար կիրառվում
են տարբեր համակցություններով: Բոլոր հնարավոր տարբերակ-
ներից մասնավորեցման հիմնական ձնը մնում է մասնավոր
անձանց՝ որպես սեփականության պետական գույքի փոխանցումը:
Այս եղանակը հատկապես կարնոր է այն տնտեսություններում,
որտեղ շուկայական ենթակառուցվածքները դեռնս չեն գործում:

Հարկ է նշել նան, որ իր բոլոր ճներով մասնավորեցման իրակա-
նացման համար անհրաժեշտ են համապատասխան իրավական
մեխանիզմներ:

Մասնավորեցման իրավական կողմն ունի խիստ կարնոր
նշանակություն: Ավելին, հենց մասնավորեցում հասկացությունը
հիմնված է ուղղակի իրավական սկզբունքների ն ինստիտուտների
վրա, ն առանց դրանց գոյությա` պարզապես չի կարող լինել:
Հասկանալի է, որ մասնավորեցումը մեր երկրում ունի իր առանճ-
նահատկությունները: Եթե վերցնենք խնդրի արտաքին կողմը,
ապա կարելի է ասել, որ նախկին Միությունում, ընդհուպ մինչն
վերջինիս փլուզումը, իրականացվում էին մասնավորեցման վերը
նշված եղանակները հիշեցնող առանձին գործողություններ: Եղել
են պետական ձճեռնարկությունների առնտրայնացման փորձեր
(դրանց փոխադրում, այսպես կոչված` լրիվ տնտհաշվարկի ն
ինքնաֆինանսավորման), վերջին տարիներին ակտիվորեն զար-
գանում էր վարձակալությունը պետական հատվածում, բացվեց
օտարերկրյա կապիտալի մասնակցությամբ համատեղ ձեռնարկու-

130

թյունների ստեղծման ն գործունեության խթանման ուղին: ՄՍա-
կայն դրանցից ն ոչ մեկը չտվեց այն արդյունքը, որին ձգտում էր
հասարակությունը: Սկզբունքորեն չէր էլ կարող տալ, քանի որ
նշված գործողություններն իրականացվում էին այնպիսի տնտեսա-
կան միջավայրում, որը մերժում էր դրանք: Չկար այնպիսի
բազային ենթակառուցվածք, որը կարող էր հանգեցնել ցանկալի
արդյունքի (րնտեսության մեջ մասնավոր հատվածի ն շուկայա-
կան հարաբերությունների առաջացման): Ավելին, այդ գործողու-
թյունները նույնիսկ չէին հերապնդում րնտեսական համակարգի
փոփոխման նպատակ: Ընդհանուր առմամբ, ժամանակակից պայ-
մաններում Հայաստանի Հանրապետությունում ընթացող մասնա-
վորեցումը կոչված է կատարելու մի քանի առաջնային գործառույթ.

» Մասնավորեցման օբյեկր հանդիսացող գույքի (առաջին
հերթին` արտադրության միջոցների) փոխանցում պետու-
թյունից ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց:

» Տնտեսությունում բավականաչափ ուժեղ մասնավոր հատ-
ված ն շուկայական հարաբերությունների հիմնական տար-
րեր ունեցող շուկայական ենթակառուցվածքների ստեղծում:

» Հասարակության սոցիալական կառուցվածքի վերափոխում
ու արտադրության միջոցների սեփականատեր ձեռնարկա-
տերերի նոր խավի (սեփականատերերի միջին խավի)
ստեղծում:

» Բնակչությունից, ձեռնարկություններից ն կազմակերպու-
թյուններից ապրանքներով չապահովված ավելորդ դրամա-
կան զանգվածի հավաքագրում, ինչը կհանգեցնի տնտե-
սության ֆինանսական առողջացմանն ու դրամի վերջնական
կայունացմանը:

» Պետական ձեռնարկությունների մասնավորեցումից ստաց-
ված միջոցների հաշվին պետական բյուջեի եկամուտների
ավելացում:

» Ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության արդյու-
նավետության բարձրացում:

» Տնտեսության մասնավորեցման աստիճանի բարձրացում ն
այդ ճանապարհով շուկայում մրցակցային միջավայրի ն
համապատասխան մրցակցության ապահովում:

» Զբաղվածության մակարդակի բարձրացում:

131

» Մասնավորեցման մեթոդների անընդհատ զարգացում, առա-
վել խրախուսելով վաճառքը ռազմավարական ներդրողնե-
րին:

Մասնավորեզման վերոհիշյալ գործառույթները այդպես էլ

ամբողջությամբ ճ«կատարվեցին մեր հանրապետությունում: Այդ
հնարավորությունը սահմանափակվեց մի շարք օբյեկտիվ ն սուբ-

յեկտիվ պատճառներով, այնուամենայնիվ, կարելի է անվերապա-
հորեն հաստավել, որ մասնավորեցումը ՀՀ-ում կայացած է:

3.1.2. Սեփականաշնորհման գործընթացի տնտեսական
արդյունավետության վերլուծությունն
ու գնահատումը

Անկախ այն հանգամանքից՝ սեփականաշնորհումը իրականաց-
վում է տնտեսապես զարգացած, թե՝ անցումային տնտեսությամբ
երկրում, դա շատ բարդ ու տնական գործընթաց է ն տնտեսության
վրա անխուսափելիորեն ունենում է թե՛ դրական ն թե՛ բացասական
ազդեցություն: Այսպես, ցանկացած անցումային տնտեսությունում
սեփականաշնորհման բացասական ազդեցության վերաբերյալ
գոյություն ունի բազմապիսի գրականություն, ըստ որի՝ սեփակա-
նաշնորհումը հանգեցնում է.

» համախառն ներքին արդյունքի թեկուզ կարճաժամկետ

կրճատման,

» զբաղվածության կարճաժամկետ կրճատման,

» աշխատանքի արտադրողականության կարճաժամկետ իջեց-

ման,

» տնտեսական ազատականացման կրճատման,

» սոցիալական անարդարության, մարդու իրավունքների

ոտնահարման,

» հանցագործության, կաշառակերության, կոռուպցիայի,

սոցիալական անհավասարության, աղքատության աճի,

» պարտքերի ն չվճարումների տեսակարար կշռի մեծացման:

Եթե այս ցուցանիշները դիտարկենք կարճաժամկետ կտրված-
քով, ապա թվարկած երնույթներն անխուսափելի են: Ինչ վերա-
բերում է սեփականաշնորհման հետնանքներին երկարաժամկետ

132

փուլում, ապա նշված թերություններն աստիճանաբար վերանում
են՝ իրենց տեղը զիջելով որոշակի առավելությունների, որոնցից
հատկանշական են.

» մրցակցութան ն արտադրության արդյունավետության
աճը,

» պետական գույքի օտարման ճանապարհով բյուջեի եկա-
մուտների ավելացումը,

» համախառն ազգային արդյունքի աճը,

» արտադրության ոլորրի աստիճանական աշխուժացումը՝
կապված մասնավոր ներդրումների մեծացման ն աշխատա-
տեղերի ավելացման հետ,

» պետական լրահատկացումների աստիճանաբար նվազումը,

» հարկային բազայի ընդլայնումը ն տատրվերային ոլորտի
աստիճանական նեղացումը,

» ԳՏԱ զարգացումը, նորամուծությունների աճը, որակի
բարձրացումը,

» ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին շուկաներում մրցունա-
կության աստիճանական կայունացումը ն բարձրացումը,

» արտադրական ծախսերի նվազեցումը,

» նոր տեխնիկայի ն առաջավոր տեխնոլոգիաների արմատա-
վորման խթանումը,

» ներքին ն արտաքին ներդրումների խթանումը,

» որոշումներ կայացնելու ազատության հնարավորությունը,

» կառավարման ճկուն համակարգի ստեղծումը:

Սեփականաշնորհման (հատկապես` մասնավորեցման ձնով)

վերաբերյալ գոյություն ունեցող հարուստ գրականությունը ն բազ-
մաբնույթ հետազոտությունների արդյունքները (ինչպես զարգա-
ցած, զարգացող, այնպես էլ անցումային երկրներում, մասնավո-
րապես՝ ՀՀ-ում) վկայում են, որ տնտեսությունը կարող է առավել
արդյունավետ զարգանալ, եթե սեփականաշնորհումից գոյացած
միջոցներն ուղղվեն ոչ թե պետական բյուջեի ճեղթվածքի կրճատ-
մանը կամ պարտքերի մարմանը, այլ զարգացման միտում ունեցող
ճյուղեր դրանցում երկարաժամկետ ներդրումներ կատարելու
համար: Ոչ մի պայմանի դեպքում չի կարելի ուղղել սեփականա-
շնորհման միջոցները պետական բյուջեի ընթացիկ ծախսերին,
«որպեսզի պետության համար այդ եկամուտները յուրօրինակ

133

թմրամիջոց չդառնան»՝՝ : Ճիշտ է, գործնականում այն նպաստում է
բյուջեի «ծակերը» փակելուն, սակայն սեփականաշնորհումից
ստացված եկամուտների մեծությունը դեռնս շատ ավելի փոքր է,
քան պետք էր ստանալ, թանի որ ինչպես հետխորհրդային բոլոր
երկրներում, այնպես էլ մասնավորապես Հայաստանում, սեփա-
կանաշնորհման կազմակերպիչներ: ն սեփականաշնորհողները
երբեմն միննույն անձինքն էին: Հենց նրանց մեծ մասը, համարյա
անվճար կամ աննշան վճարով, սեփականացրեց հասարակական
հարսվպությունը, այլ ոչ թե «մտացածին, միֆական սեփականատե-
րերը, որի ստեղծման մասին հայտարարեցին բարեփոխիչները»՞":

Նոր դասական տնտեսագիտությունը գտնում է, որ սեփակա-
նության ձնի ն նրա գործունեության միջն կապը շատ աննշան է:
Իսկ արդյունավետությունն ավելի շատ շուկայական կառուց-
վածքի, մրցակցության զարգացման արդյունք է, քան նրանց
գործունեության արդյունք, որոնք տիրում են ակտիվներին:

Սեփականաշնորհման արդյունքների գնահատման վերաբերյալ
այսօրվա դրությամբ, ինչպես արդյունաբերական զարգացած,
այնպես էլ զարգացող երկրներում գոյություն ունեն բավականին
շատ պրակտիկ արդյունքներ:

Սկզբում րնտեսապես զարգացած երկրներում ՄՁ-երի արդյու-
նավետության գնահատման վերաբերյալ առավել հակվածություն
կար խարսխվելու շուկայական կառուցվածքի գործոնի ազդեցու-
թյան վրա, քան թե՝ սեփականության ձնի, այնինչ զարգացող
երկրներում կատարված հետազոտպությունները հանգեցրին ՊՁ ն
ՄՁ-երի միջն ոչ էական տարբերությանը՝`: Այսպես, Շապիրոն ն
Վիլինգը գտնում են, որ ՊՁ-երը գնային քաղաքականության միջո-
ցով համարվում են շուկայի «թերությունները բուժող» գործիքները՝
հաշվի առնելով սոցիալ-մարժինալ գները՞": Կարելի է պնդել
(սոցիալական տեսանկյուն), որ նախկին սոցերկրներում ՊՁ-երը
կարնոր դեր են խաղացել տարատեսակ սոցիալական ծառայու-

53
ՕՑՏողճաաօ էՕ. 3. 1քԽաշճ ՏՇԽՄԼ ՇՕպաձնԵրՕ-5ՒՕ1ԼՕրԱՎՇՇԵԶԼԲ

քօՓօքուու 8 թօՇՇոո // ոօ. Խ/ ՅՆ. ոլ61., 1999, 5. 35, Վ1, «ք. 29.
Նույն տեղում էջ 97.

5 ԻՎաշհ Ք. )օսռոմ) օէ Բլոճոտ, 1994, 7օ1 ԼԾՀ (2). Քք 55-59.

56 Շհոքաօ Ը, Կտնոց Ք., - ԷՇշօոօուԸ Խճեօոձճյճտ էօ էհճ Տօօքճ օՒ

թոԽՅԱշճնօո. Լօոճօծո. 1990, ք.55.

134

թյունների մատուցման գործում մասնավորապես բնակարանային,
առողջապահական, հանգստի ն այլն: Իսկ նման գործառույթները
ն ծախսերը, բնականաբար, բացասական ազդեցություն են թող-
նում ՊՁ-երի տնտեսական գործունեության արդյունավետության
վրա:

Սակայն կարելի է բերել լրիվ հակառակ տեսակետ: Այսպես՝ ըստ
Շլեյֆերի ն. Վիշնի՝ ֆիրմայի գործունեությանը քաղաքական միջա-
մտությունը հանգեցնում է զբաղվածության ավելցուկի, արտա-
դրանքի ոչ օպտիմալ տեսականու ն անվանացանկի ընտրության
ու արտադրության ոչ օպտիմալ տեղաբաշխման, ներդրումների
անբավարարության ն կառավարիչների համար խթանների ոչ
հստակ որոշման`":

ՄՁ-երը ավելի քիչ են ենթարկվում քաղաքական միջամտությա-
նը (քաղաքական տեսանկյուն): Սակայն մասնավոր սեփականա-
տերերի շահերը դառնում են կարճաժամկետ ն սպեկուլյատիվ:
Այստեղ արդեն քաղաքական միջամտությունը կարող է դառնալ
երկարաժամկետ ն նախընտրելի ձեռնարկության տնտեսական
գործունեության բարելավման համար: ՊՁ-երը առավել ընկալու-
նակ են շահագրգռված խմբերի կողմից ճնշմանը, այնինչ ՄՁ-երը
բացառապես կարող են կենտրոնանալ շահույթի մաքսիմալացման
վրա:

Սեփականաշնորհումը հանգեցնում է աշխատանքի առավել
գործուն խթանների (խթանող տեսանկյուն): Վիկկերսը ն Յարոուն
նշում են, որ ՊՁ կառավարիչները արդյունավեր աշխատանքի
համար կարող են բավարար խթաններ չունենալ, կամ էլ նրանց
վատ են հսկում՞::

ՄՁ-երը ունեն առավել ուժեղ խթաններ շահույթի մաքսիմալաց-
ման համար, քան պետության կողմից նշանակված կառավարիչ-
ները, քանի որ նրանք տնօրինում են սեփականություն ն կրում են
ֆինանսական պատասխանապվություն իրենց որոշումների ն

57 Տոլուքթ ԽՃ ՊՂՏհճՄ Է -- Քօրեշճնօո ձոմ Էւոոտ- Օսճաէճւ Սօսւոձ| օէ
Ե-ՕոօողօՏ, 1994., 7օԼ. ՇՆ: ք.995-1025.

Ց ՊՈԱԸՒՇԼՏ Լ, ՄաւօԽ Շ. ՖոխձԱշճնօո: Ճո ՔՇօոօոյը Ճոճիյշ15.
ՇճտԵղցցճ» Ն/855, Լհճ ԽՈՒԼ Եւ6ՏՏ, 1988.

135

դրանց հետնանքների համար"»: Այնպես որ սեփականաշնորհման
արդյունավետության վերաբերյալ հետազոտության արդյունքները
խիստ իրարամերժ են, որոնք, մեր կարծիքով, այնքան էլ խորքային
չեն, որքան արդյունք են համեմատվող ձեռնարկությունների ճիշտ
ընտրության ն օգտագործվող մեթոդաբանության փարբերություն-
ների: Այս հարցում մեկ անգամ նս համոզվում ենք՝ անդրադառ-
նալով Ա.Մարկոսյան կատարած հիմնարար վերլուծության
արդյունքներին: Պրոֆ. Ա.Մարկոսյանի ղեկավարությամբ կատար-
վում է սեփականաշնորհված ձեռնարկությունների գործունեու-
թյան հիմնական արդյունքների (արտադրանքի թողարկման,
իրացման ծավալների, հաշվեկշռային շահույթի, պետբյուջե
կատարվող հատկացումների, պարտքերի ն չվճարումների, աշխա-
տողների թվի դինամիկայի, միջին աշխատավարձի չափերի, հիմ-
նական միջոցների վիճակի ն ներդրումների մեծության) բազմա-
փուլային վերլուծություն": Ըստ առաջին փուլի (ընդգրկում է
1995թ. հոկտեմբեր-1996թ. փետրվար) արդյունքների` չնայած
ուսումնասիրված ձեռնարկությունների մեծ մասում ապապետա-
կանացումց հերո արձանագրված տնտեսական դրական
արդյունքներին, ակնհայտ է ներդրումների, այդ թվում՝ օտարերկ-
րյա, լրիվ բացակայությունը, առանց որի, հեռանկարային գործու-
նեության առումով, առկա է անորոշությունը:": Ուսումնասիրու-
թյան երկրորդ փուլում, որը նպատակաուղղված էր ապապետակա-
նացված ձեռնարկությունների սկզբնական արդյունքների բացա-
հայտմանը (ընդգրկում է մինչն 1997թ. հունվարը), վերլուծվում են
50 խոշոր ն միջին ձեռնարկություններ, որոնցից 25-ը նախորդ
փուլի ձեռնարկություններն էին: Տնտեսական գործունեության
հետազոտության արդյունքում պարզում է, որ բոլոր դիրարկված
ճեռնարկություններում, բացառությամբ մի քանիսի, տեղի չի ունե-
նում վերակազմավորում: Հետազոտված ձեռնարկություններին
բնորոշ են ցածր իրացվելիությունը, իրացման դիմաց գումարների
ստացման զգալի ուշացումները, ինչը կապված է իրացման ցածր

59 թուԵթոտ ԷԼ 8օ7Ճօ ԽԼ, ԷՕ օտ ԹոձԱՏՃԱԾո ՄՄՕԼՃ . ԷՄ1Ամոշծ
էօ Խստտլօո Տիօքտ-յօսւոճլ օէ Եօլեխճլ Էճօոօո»տ 1996, Մօ1. 104 (4),

.ք. 781.
ո Աշխատանքին, երրորդ փուլից սկսած, մասնակցում է նան հեղինակը:
5 ԱԽ. Մարկոսյան, (ոէ Օլ ՓԽԼ էյ. Ճօոռլոտաճ2)ճո սեղմագիր, էջ 26.

136

մակարդակի հետ: Այնպես որ, ապապետականացված ձեռնարկու-
թյունների մեծ մասի վարքագիծը հիմնականում չի տարբերվում
նախկին ՊՁ-երի վարքազծից"՞:

Ինչ վերաբերում է այդ երկու հատվածների ձեռնարկու-
թյունների տնտեսական գործունեության արդյունավետության
գնահատմանը, ապա երկուսի համար էլ, որպես կարնոր ցուցա-
նիշներ կարող են հանդես գալ արտադրանքի (ծառայությունների)
արտադրության ն իրացման ծավալները, քանի որ շատ տնտեսա-
գետների կարծիքով, այդ ցուցանիշները շուտ երնացող ն խիստ
«զգայուն» են: Ճիշտ է, ուսումնասիրված ձեռնարկությունների
ցուցանիշները հնարավորություն չեն տալիս՝ գնահատելու մասնա-
վորեցման ազդեցության ուժն ու պոտենցիալը (ուսումնասիրվող
ձեռնարկությունների մի մասում այդ ցուցանիշներն աճել են, իսկ
համարյա նույնքանում էլ` նվազել), այնուամենայնիվ, ճյուղային
կտրվածքով արտադրանքի ծավալի թեն դանդաղ, սակայն աճի
միտում է նկատվում մեքենաշինության ձեռնարկությունների 3072-
ում, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկությունների 287--ում,
թեթն արդյունաբերության ձեռնարկությունների շուրջ 6290-ում ն
այլն: Ուսումնասիրվող ձեռնարկություններում մասնավորեցումից
հետո արտադրանքի իրացման ծավալի ցուցանիշն ավելի արագ է
աճել, քան արտադրանքի թողարկման ցուցանիշը: Այս հանգա-
մանքը, թերնս, բացատրվում է ձեռնարկությունների մեծ մասում
առկա չիրացված արտադրանքի մնացորդներով, որը, բնական է,
մասնավորեցման արդյունք չէ: Իրացված արտադրանքի ծավալի
աճի նկատվող միտումները վկայում են, որ մասնավորեցված
ձեռնարկությունները, թեն դժվարությամբ, սակայն ձգտում են
գտնել իրացման նոր շուկաներ, հարմարվել շուկայում ինքնուրույն
գործելու պայմաններին, ակտիվորեն որոնելով նոր տնետեսական
համակարգում գոյատնելուն զարգանալու ուղիներ: Մակայն
ձեռնարկությունների մի մասում դեռնս չիրացված արտադրանքի
մնացորդը զգալիորեն ավելի արագ է աճում իրացման ծավալի
ցուցանիշի համեմատ, որը առավել բնորոշ է մեքենաշինական
ճեռնարկություններին: Ընդհանուր առմամբ, պատրաստի արտադ-
րանքի մնացորդը զգալիորեն կրճատվել է (հատկապես մասնավո-
րեցումից հետո): Ուստի, եթե հանենք այն ձեռնարկությունների

2 ԱԽ. Մարկոսյան, «Պետությունը ն շուկան», Երնան, 2000թ., էջ 199:
137

թիվը, որոնցում իրացման ծավալի աճը պայմանավորված է
պատրաստի արտադրանքի մնացորդով, ապա հօգուտ մասնավո-
րեցման ավելի քիչ ձեռնարկություն կմնա: Հետնաբար մասնա-
վորեցման տնտեսական արդյունավետության մասին (ըստ իրաց-
ման ծավալի) հարկավոր է խոսել որոշակի վերապահումով:
նսվածն առավել հիմնավոր կլինի, եթե համեմատենք արդյունաբե-
րության ցանկացած ճյուղում մասնավոր հատվածի ավելացման ն
դրանում արտադրության ծավալի աճի տեմպերը:

Դիմենք ձեռնարկությունների տնտեսական արդյունավետու-
թյան գնահատման երկրորդ կարնոր ցուցանիշին՝ աշխուաումնքմա-
յին ցուցանիշի փաթեթի: Մեր կողմից կարարված հաշվարկ-
ները վկայում են, որ 1998-1999թթ. մասնավոր հատվածում աշխա-
տող 4076 բանվորների կողմից թողարկվել է ամբողջ արդյունա-
բերական արտադրանքի 27-3092-ը, այսինքն՝ նրանց աշխատանքի
համեմատական արտադրողականությունը զբաղվածների հաշվով
կազմել է 192՝ արտադրված արդյունաբերական արտադրանքի 0,7-
0,7556-ը: ՊՁ-երում նույն ցուցանիշը կազմել է 60-707օ: Միայն 1-2
ճյուղում է, որ մասնավոր հատվածում հարաբերական արտադրո-
ղականությունը 2 տարի իրար հետնից գերազանցել է պարիտե-
տային արժեքին, երբ բանվորների 196-ը թողարկել է արդյունաբե-
րական ամբողջ արտադրանքի 126-ը: Այս բացառությունը թեթն
արդյունաբերության ձեռնարկություններում է, որտեղ աշխատան-
քի արտադրողականության պարիտետային արժեքը տարեցտարի,
թեկուզ դանդաղ, բայց մոնոտոն աճում է: Առավել նս որոշ ճյուղե-
րում ՊՁ-երի արդյունավետությունն ավելի բարձր է մասնավորից՝
ծածկելով նույնիսկ պարիտետային արժեքները: Այսպես, էներգե-
տիկական արդյունաբերության պետական հատվածում հարաբե-
րական արտադրողականությունը գերազանցում է պարիտետայի-
նը (.,07-1,5), իսկ շինանյութերի արտադրության ճյուղում մինչն
վերջերս կազմում էր շուրջ 1,3-ը արդյունավետությամբ զիջելով
միայն համատեղ ձեռնարկություններին:: : Այնպես որ, բարձր
արտադրողականությունը վկայում է ոչ թե արդյունավետ սեփակա-
նապտերերի ի հայտ գալու մասին, այլ այն մասին, որ արտասահ-

Ց. Բոստանջյան Վ.Բ., Դավթյան Լ. Տնտեսական քաղաքականության ուղղու-
թյունները անցումային շրջանում: Շուկայական տնտեսության անցման արդի
հիմնախնդիրները Հայաստանում, ՀՀ ՖԷՆ ՏՀԻ, Երնան, 1997թ., էջ 52-54:

138

մանյան գործընկերները ընտրում են համեմատաբար հեռանկա-
րային ն տեխնոլոգիապես առավել հագեցած ձեռնարկություններ:

Սեփականաշնորման արդյունավետության գնահատման կարն-
որ հայտանիշներից մեկն էլ շահույթի ցուցանիշն է: Դա պայմանա-
վորված է նրանով, որ սեփականաշնորհման գործընթացի ն
շահույթի միջն գոյություն ունի սերր կապ: Սակայն այդ կապը
լագային էֆեկտի բնույթ ունի: Մեր կողմից ուսումնասիրված
ձեռնարկություններում այն նկատվում է սեփականաշնորհումից
հետո երեք տարվա ընթացքում՝ առաջին տարում՝ 0,15 դրամ՝ մեկ
դրամ իրացման ծավալի դիմաց, երկրորդ տարում՝ 0,18 դրամ ն
երրորդ տարում՝ 0,49 դրամ: Մասնավորեցումից հետո տնտեսու-
թյան գրեթե բոլոր ճյուղերում շահույթն աճել է 50-ից (շինանյութե-
րի արտադրություն) մինչն 54626 (սպասարկման ոլորտում):
Սակայն այստեղ հարկավոր է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ
ՊՁ-երից ոջ բոլորն են շահույթ հետապնդող ձեռնարկություններ,
ուստի այս ցուցանիշն այնքան էլ ճիշտ չի կարող բնութագրել այդ
երկու հատվածների ձեռնարկությունների տնտեսական գործունե-
ության արդյունավետությունը: Այդ իսկ պատճառով, երբ ՊՁ-երի
ուսումնասիրության ցուցակը մաքրում ենք այդպիսի առաքելու-
թյուն ունեցող ձեռնարկություններից, ապա պատկերն ամբողջո-
վին այլ կերպ է ներկայանում: Բացի դրանից, 1994-1996թթ.
ստացված արդյունքները վկայում են, որ անցման առաջին փուլում
սեփականաշնորհումը նպաստել է մարժինալ շահույթի էական
նվազմանը միայն առաջին տարում: Այսինքն՝ ուսումնասիրության
երկրորդ փուլում սեփականաշնորհված ճձեռնարկություններն
արդեն փոխել են իրենց վարքագիծը շահույթի, մասնավորապես՝
շահութաբերության նկատմամբ: Սակայն դժվար է պնդել՝ ձեռնար-
կությունները իսկապես սկսել են վերակազմավորման գործընթա-
ցը, թե՝ սկսել են թաքցնել իրենց ստացած շահույթի համապատաս-
խան մասը:

Ըստ դասական տնտեսագիտության՝ սեփականության ձնի ն
ձեռնարկությունների տփտետեսական գործունեության արդյունավե-
տության միջն կապ կամ առհասարակ չկա, կամ էլ` այն շատ
աննշան է: Արդյունավետությունը ավելի շատ շուկայական կառուց-
վածքի, մրցակցության զարգացման արդյունք է, քան նրանց,

139

ովքեր տիրում են ակտիվներին": Այսինքն, նրանք բացառում են
սեփականության ձնի ն ձեռնարկությունների տնտեսական գոր-
ծունեության արդյունավետության միջն վերոհիշյալ ցուցանիշների
գծով որնէ կապի առկայությունը: Սակայն սա դեռնս չի նշանա-
կում, որ սեփականության բուն կառուցվածքը իներտ է սեփա-
կանաշնորհված ձեռնարկությունների տնտեսական գործունե-
ության վարքագծի նկատմամբ: Մեր կողմից փորձ է կատարվել ՀՀ
սեփականաշնորհված արդյունաբերական ձեռնարկությունների
տնտեսական գործունեության արդյունքների վերլուծության հի-
ման վրա պատասխանել այն հարցին, թե ձեռնարկության վարքա-
գիծը ինչպես է կախված այն իրավիճակից, թե նրանում սեփակա-
նատերերի որ խումբն է գերակշռում ն դրա արդյունքում՝ ինչպիսի
վարքագիծ է ցուցաբերում այդ ձեռնարկությունը ստատփտիկայում ն
դինամիկայում: Արդյունքում պարզվել է, որ առավել արդյունա-
վետ են գործում խառը սեփականությամբ ձեռնարկությունները"":
Համակարգելով մեր կողմից ուսումնասիրված ձեռնարկություն-
ների տնտեսական գործունեության կարնորագույն ցուցանիշները
ըստ սեփականության կառուցվածքի՝ կարող ենք արձանագրել, որ
խիստ ցածր է արտադրական կարողությունների օգտագործման
մակարդակը բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկություններում:
Իսկ այս պայմաններում էլ՝ այն խիստ տարբեր է սեփականության
տարբեր ձն ունեցող ձեռնարկություններում: Այսպես, եթե մենե-
ջերների մոր այն կազմում է շուրջ 40926, ապա ֆինանսական
աուտսայդերների մոտ այն 13 տոկոսային կետով ավելի ցածր է ն
կազմում է ընդամենը 2726: Թերնս դա բացատրվում է նրանով, որ
ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում սեփականության այս
ձնի ձեռնարկությունների արտադրանքի նկատմամբ շուկայական
պահանջարկը շուրջ 6075-ով ցածր է, քան մենեջերների մոտ:
Ուստի ստացվում է, որ կապիտալի արդյունավետության տեսան-

64 Ճօոոց Լ, Շօտքճնեօո ձճոմ հոտ քճոօոտձոշճ ԵԱճոտոյտօո

6ՇՕոՕողւՇՏ. Էլ մմճոշճ հոտ Էւոո ԼճՄ6Լ ՏԱԽՇՄՏԼՈ 1ո Տ|ՅՄ6ում, էլսոցճւ
ձոմ Իօոյու.ՇԷԱԻ, 0155ստլօո Եմքճւ, ոօ. 1770, 1997.

65 Լաո» 11, Թոմա ւԲ ոճոօլօ ոքճճւթուաււ. 8 110ռ.ուճ, 1996 1.

66 Բոսրանջյան Վ.Բ., Դավթյան Լ Տնտեսական քաղաքականության ուղղու-
թյունները անցումային շրջանում: Շուկայական տնտեսության անցման արդի
հիմնախնդիրները Հայաստանում, ՀՀ ՖԷՆ ՏՀԻ, Երնան, 1997թ., էջ 51-55:

140

կյունից համեմատաբար ավելի բարվոք է վիճակը մենեջերների
մոտ: Համարյա նույն իրավիճակն է աշխատանքի օգտագործման
բնագավառում:

Ի մի բերելով ձճձեռնարկություննեի տնտեսական գործու-
նեության վրա սեփականաշնորհման ն նրա կառուցվածքի ազդե-
ցության գնահատումը, կարելի է արձանագրել, որ համաշխար-
հային պրակտիկայում այս բնագավառում գոյություն ունի երկու
մոտեցում` «սինխրոն» ն «պատմական»"՛: Առաջինը հիմնվում է
ՊՁ-երի ն ՄՁ-երի տնտեսական գործունեության արդյունքների
գնահատման ցուցանիշների համեմատման վրա: Այս մեթոդով
կարելի է գոհացուցիչ արդյունք ստանալ միայն այն դեպքում, երբ
համեմատվում են նույնանման պայմաններում գործող ն նույն
տեխնոլոգիան օգտագործող ձեռնարկությունները: Սակայն իրա-
կանում շատ դժվար է գտնել իրար խիստ նման ձեռնարկու-
թյուններ, որոնցից մեկը լինի պետական ձեռնարկություն, իսկ
մյուսը՝ մասնավոր:

Դրանում մեկ անգամ նս համոզվում ենք դիտարկելով
Ա.Մարկոսյանի կողմից առաջարկված համաչափելի պետական ն
ապապետականացված ձեռնարկությունների ցուցակը, ըստ որի,
ասենք, կարելի է համեմատել ապապետականացված Վանաձորի
կոշիկի ֆաբրիկա ԲԲԸ-ն ն Աբովյանի «Կոտայք» կոշիկի ԲԸ-ն:
Կարելի է նան նույն հաջողությամբ համադրել Լուսատեխնիկա-
կան ԲԲԸ-ն ն «Հայէլեկրրամեքենա» ՊՓԲԸ-ն՝ մեքենաշինության
մեջ, ապապետականացված «Պոլիմեր» գործարան ԲԲԸ-ն, պետա-
կան «Նաիրիտ» ՓԲԸ-ն` քիմիական արդյունաբերության մեջ ն
այլն: Սակայն դրանց համեմատումը թերնս արդարացված է միայն
նրանով, որ ունեն միննույն ճյուղային պատկանելությունը:

Միշտ կգտնվեն որոշակի տարբերություններ մատակարարման,
կադրերի կազմի, կառուցվածքի, օգտագործվող մարդկային կապի-
տալի, տեխնոլոգիայի, կենսացիկլերի փուլերի ն այլնի միջն: Այս
թերությունը կարելի է շրջանցել, օգտվել այսպես ասած՝ «պատմա-
կան» մոտեցումից, երբ համեմատվում են նույն ձեռնարկության
նույնանուն ցուցանիշները՝ սեփականաշնորհումից առաջ ն. հետո:

67 բոզոճո Է., ՕԼՅ7 Ը., ԷԼԲՏՏ6Լ Խ/., Եճքճշշնոտիլ /Ճ., ՔՈԽՄՅԼԷՇ Օխոճատիկք
ոմ ՇՕքօոէԲ քճոքօՕոոձուճ: Տօտ. ՔԲՏ. Խճքօււտ. ՒՎ97, Է: ԷՄ
ՍՈԽճԼՏԼԻ7 Ը. Մ. ՏէՕւճ ԸՇոէ6ո 10 Ճքքնճմ ԷՇ-օոօաօ165. 1997. Ք-29.

141

Ճիշտ է, այս մոտեցումն ավելի իրական է գնահատում ձեռնար-
կության տնտեսական գործունեության արդյունավետությունը,
սակայն դա հնարավորություն է տալիս գնահատել ձեռնարկու-
թյան աշխատանքի արդյունքները սեփականաշնորհումից առաջ ն
հետո` առանց առանձնացնելու այն մյուս էֆեկտները, որոնք
սեփականաշնորհման հետնանք չեն, բայց դրսնորվում են այդ
էֆեկտի հետ համատեղ: Հատկապես այս հանգամանքն ակնառու է
Հայաստանի Հանրապետությունում, քանի որ այստեղ սեփակա-
նաշնորհման հետ միասին տեղի են ունենում անցումային այլ բարդ
գործընթացներ (գների ազատականացում, պետական պլանային ն
կառավարման համակարգի լուծարում, բանկային համակարգի
առնփտրայնացում ն այլն): Ուստի ձեռնարկությունների տնտեսա-
կան գործունեության վրա հատկապես սեփականաշնորհման
ազդեցության հաշվառումը շատ բարդ է, երբեմն էլ՝ անհնար: Այդ
իսկ պատճառով, սեփականաշնորհման արդյունավետության
գնահատման համար առավել ճիշտ կլիներ զուգորդել վերոհիշյալ
երկու մեթոդները՝ համեմատելով այնպիսի ՊՁ ն ՄՁ-երը, որոնք
աշխատում են համընթաց, նույն ժամանակահատվածում, օգտա-
գործելով պատմական տեղեկությունները՝ ի լրացում սինխրոն
մոտեցման, նախընտրելի ընտրանքի բացառման նպատակով:
Սակայն ակնհայտ է, որ այդպիսի մոտեցումը նս լրիվ հնարա-
վորություն չի տալիս առանձնացնել սեփականաշնորհման էֆեկտը
որպես այդպիսին: Ուստի առավել հարմար է հենվել սեփականա-
շնորհման արդյունավերտության գնահատման այնպիսի մոդելի
վրա, որը առավել ճիշտ է ներկայացնում իրականությունը, փորձել
որոշ ձնափոխությամբ օգտագործել այդ մոդելը՝ ՀՀ արդյունաբե-
րության մեջ սեփականաշնորհման էֆեկտը «մաքուր», զուտ
տեսքով գնահատելու համար, մաքրելով այն մյուս համընթաց
էֆեկտներից, որը ն մենք կատարել ենք, որպես ուսումնասիրման
օբյեկտ ընտրելով սեփականության տարբեր ձների, տարբեր
ճյուղերի 50 արդյունաբերական ձեռնարկություններ: Ընդ որում,
բոլոր այդ ձեռնարկությունները մինչն 1994 թվականը (այսինքն՝
մինչն սեփականաշնորհումը) եղել են պետական ձեռնարկություն-
ներ: Դրանցից 25-ը մինչն այժմ էլ սեփականաշնորհված չեն, ն
դրանք հատուկ ենք ընտրել, որպես ՊՁ-եր՝ համեմատելու համար,
թե ինչպիսին էին այդ ՊՋ -երը մինչն 1994 թվականը ն ինչպես են
դրանք նույն կարգավիճակով գործում այժմ, ինչպիսին է եղել
142

դրանց վարքագիծն անցած 8 տարիների ընթացքում: Ընտրության
մեջ ընդգրկվել են արդյունաբերության գրեթե բոլոր ճյուղերը՝
անկախ նրանց գերակայության աստիճանից: Ընտրված ձեռնար-
կությունների թիվը կազմում է Ա.Մարկոսյանի կողմից առաջար-
կած՝ ՀՀ-ում համեմատության բազայի մեջ եղած ձեռնարկություն-
ների շուրջ 4026-ը, ինչը խոսում է ընտրության բարձր ներկայա-
ցուցջչականության մասինճ: Հետազոտության մոդելում ընդգրկ-
ված են այն բոլոր ցուցանիշները, որոնք մեր կողմից, որպես սեփա-
կանաշնորհման արդյունավետությունը գնահատող ցուցանիշներ,
քննարկվեցին վերնում. ( տես բլոկ- սխեմա 1): Դրանք են՝

1. . Իրացման ծավալը (եկամուտը):

2. Ճյուղում ձեռնարկությունների իրացման փայաբաժինը՝
որպես իրացման աճի համեմատական ինդիկատոր:

3. .Շահութաբերությունը:

4. ` Զբաղվածության աճի տեմպը:

Որպես անփոփոխ գործոններ՝ մի կողմից դիտարկվելու են
ձեռնարկությունների կենսագործունեության վրա ազդող սեփա-
կանության ն նրա կառուցվածքային ձների փոփոխությունը, իսկ
մյուս կողմից՝ անցումային գործընթացները: Սրան որպես հիմնա-
վորում, նշենք, որ սեփականաշնորհումը դինամիկ գործընթաց է,
ուստի դինամիկորեն է ազդում անցումային գործընթացների վրա՝
ճձնավորելով սեփականաշնորհման էֆեկտը, որում արտացոլվում
են ձեռնարկությունների ն՛ հաջողությունները, ն՛ անհաջողություն-
ները անցումային էֆեկտի մեղմացման գործում:

Որպեսզի «բռնենք» այդ էֆեկտը, մենք կհամադրենք ձեռնար-
կությունների գործունեության արդյունքները դրանց սեփականու-
թյան տիպի հետ: Այս պարագայում սեփականաշնորհման տնտե-
սական արդյունավետությունը գնահատող մոդելի բազային հավա-
սարումները կարող են հանդես գալ հետնյալ տեսքով:

ԹԵՒԻ «ՕՔ ՔԲԼՄԹշ Օ՛Լ8:ՒԹ: ՏԼՀէ,--Թ4 1ՀԲՀՔ: ՇՕԽ/(ԼԵ Ի

4
չք ԼԱԼ) է, Տու ՊԻ ծ

որտեղ՝
ՏԷԽԻ-ը գործունեությունը վերլուծող ցուցանիշ է,

68 Այդ ցանկը տես` ԱԽ.Մարկոսյան, Պետությունը ն շուկան, Երնան, 2000 թ.,
էջ 558-560:

143

ԵԹԻ/-ը՝ սեփականության տիպը բնութագրող ֆիկտիվ փոփո-
խական է: Ընդ որում
Հ 1, եթե ձեռնարկությունը սեփականաշնորհված է է
(ԱԼՄ) Վ տարում
Հ Օ, մնացած բոլոր դեպքերում
ՕՂՔ-ը ճյուղային պատկանելությունը բնութագրող ցուցանիշ է,
ընդ որում՝
Հ 1, եթե ճեռնարկությունը պատկանում է 1 ճյուղին
(018) Վ

Հ 0, մնացած բոլոր դեպքերում

ՏԼ2Է-ը ձեռնարկության չափը բնութագրող ֆիկտիվ փոփոխա-
կան է, ն երբ ձեռնարկությունը պատկանում է ընտրած խմբին,
ապա այն ընդունում է 1-ին հավասար արժեք:

ԻԲ-ը ինֆլյացիայի տեմպը որոշող ցուցանիշ է: Այստեղ
ինֆլյացիայի տեմպը ընտրվում է շատ բարձր: Ընդ որում, ոչ մի
ձեռնարկություն, բացի մենաշնորհից, ինֆլյացիայի տեմպի վրա չի
կարող ազդել: Իսկ ինչ վերաբերում է մենաշնորհներին, ապա
դրանց գներն էլ կարգավորվում են հակամենաշնորհային օրենս-
դրության միջոցով:

ՇՕԽ/(Ք-ը շուկայում ճյուղի իշխանությունը բնութագրող ցուցա-
նիշն է:

Ընդ որում, եթե ճյուղն ունի առնվազն 5 ձեռնարկություն, ապա
ՇՕԼ/Ե Հ 1, մնացած դեպքերում այն ընդունում է 0 արժեք:

Ֆ,Տ-ը ցույց է տալիս սեփականաշնորհումից հետո անցած
տարիները, որոնց ընթացքում ձեռնարկությունը գործում է, այն Հ1-
ի է տարում, իսկ եթե անցել է Խ տարի՝ թ-1,2,3.4:

Այսպիսով, մենք սեփականաշնորհման էֆեկտը բաղդատում
ենք հաստատուն, ըստ ժամանակի (ԵՒԼՄ) ն դինամիկ (5:Տ), որը
իրենից ներկայացնում է հաստատուն էֆեկտից շեղումներ: Հավա-
սարման գնահատումը իրականացվել է հաստրատագրված ն
պատահական էֆեկտների մոդելների օգտագործման միջոցով,
ինչպես այն կատարել է Ջոնսթոնը"»:

Սուբյեկտիվ ընտրության առկայության գնահատման համար
պարզենք, թե սեփականաշնորհվող ձեռնարկությունների գործու-

69 յօհոտէօո մ., ԱԼԻԾւՎօ Ս. ԷՇօոօոծէոո Խ/16էհ0օ05. ԻԼՎ.: ՛Լիճ ՃՂԸցոՅԽ-
ՒոԼ ՇՕոքճուծտ.
144

նեությունը ինչպես է ազդում երանց սեփականաշնորհման հավա-
նականության վրա: Քանի որ ելակետային տեղեկությունները,
այսպես կոչված՝ «պանելային են», կարելի է հաշվել յուրաքանչյուր
ձեռնարկության սեփականաշնորհման հավանականությունը
առանձին-առանձին (որոնք դիտարկվել են որպես պետական ն
սեփականաշնորհված կարգավիճակ ունեցող), ներքոնշյալ
հաստատուն էֆեկտով տրամաբանական մոդելի օգնությամբ՝

"ո Ֆո|-վֆոո|
է Ֆ-լ

որտեղ` Ի() - կոմուլյարտիվ բաշխողական տրամաբանական
ֆունկցիան է,

Ղ։ -1-րդ ձեռնարկության համար դիտարկումների թիվն է,

Ց: - 1-րդ խմբում 1-րդ դիտարկված փոփոխականների թիվն է,
ընդ որում

|/4 0, եթե այն սեփականաշնորհվել է

1 եթե ձեռնարկությունը պետական է է ժամանակահատ-
վածում

Ճւ-ը հավանական սեփականաշնորհման դետերմինանապներ են,

Ճ-ը ռեգրեսիոն գործակիցներն են:

Աղյուսակ 3.2-ում ամփոփված են մոդելի լուծման արդյունքները:

Ինչպես երնում է աղյուսակից, ճյուղի իրացման մեջ ձեռնար-
կության փայաբաժնի վարքը կարնոր նշանակություն ունի տվյալ
ձեռնարկության հավանական սեփականաշնորհման գործընթա-
ցում: Այն ձեռնարկություններում, որտեղ կրճատվում է զբաղվա-
ծությունը, մարժինալ շահույթը, իրացման ծավալն ու արտադրո-
ղականությունը՝ սեփականաշնորհման ենթարկվելու առավել մեծ
հավանականություն ունեն: Մինչդեռ իրացման մեկ դրամին բաժին
ընկնող ծախսերը ոչ մի ձնով չեն ազդում սեփականաշնորհման
հավանականության վրա:

1994-2000 թվականների ընթացքում իրացման ծավալում
ձեռնարկության իրացման փայաբաժնի մեծացումն առավել
կարնոր դեր է խաղացել ձեռնարկության սեփականաշնորհման
հավանականության վրա: Այն ձեռնարկությունները, որոնցում
կրճատվում է զբաղվածությունը, մարժինալ շահույթը, իրացման
ծավալը ն աշխատանքի արտադրողականությունը, առավել հավա-
նական է, որ սեփականաշնորհվեն: Ննյդ նույն ժամանակ, մեկ դրամ

145

բաժին ընկնողը իրացման ծախսերի փոփոխությունը ոչ մի ձնով չի
ազդում սեփականաշնորհման հավանականության վրա: Ինչ
վերաբերում է 1996-2000 թվականներին, ապա սեփականաշնորհ-
ման հավանականությունը պայմանավորող գործոնների վարքա-

Աղյուսակ 3.2

Հաստատուն էֆեկտով պայմա-
Սեփականաշնորհման հավանական | նական տրամաբանական ռեգրեսիա
որոշիչները 1994-2000 1996-2000

ռեգր. կորել. | ռեգր. / կորել.
գործ. | գործ. գործ. | գործ.

Ճլ. Մարժինալ շահույթ -4.174 -7.195

Ճշ. Մեկ դրամ իրացմանը բաժին -0582| 0.891 -0.682 | 0784
ընկնող ծախսեր

24. Աշխ. արտադը. -0.00001 | 0.018 | -0.00003 | 0.123
Ճ.. Ձեռն. իրացման բաժինը ճյուղում 51.826 6.755

Ճ5. Մեկ դրամ իրացմանը բաժին 2.515| 0.246 5.65 | 0.420
ընկնող աշխատավարձը

Ճւ. զբաղ. թվք. աճի լոգարիթմը -2.398 1.589

Ճ.. Իրացված արտ-քի ծավալի աճի -7.409 - 8.069
տարեկան տեմպի լոգարիթմը

Հավանակ. լոգարիթմ -120,05552 - 22,125493
Դիտարկումների թիվը 860 140

Աղբյուր` ՀՀ պետական գույքի կառավարման նախարարության
ընթացիկ հաշվետվություններ

գծերը ն հենց գործոնները փոխվում են: Այսպես, այստեղ միայն
զբաղվածների թվաքանակի կրճատումը ն մարժինալ շահույթն են
հանդիսանում սեփականաշնորհման էական ստատիկ դետերմի-
նանտները:

Մեզ թվում է, թե ձեռնարկությունների գործունեության
արդյունքների վատթարացումն ավելի շատ օբյեկտիվ բնույթի էր ն
ավելի շատ՝ պլանային համակարգի դեզինտեգրացման բնականոն
հետնանքով տարիների ընթացքում ձնավորված արտադրական
կապերի միաժամանակյա խզման ն շուկայական տնտեսության
անցման հետնանթք: Այս պարագայում արդյունքների վատթարա-

146

ցումը փոխում է ձեռնարկությունների մենեջերների ռենտայի
փնտրման ուղղությունը ն կողմնորոշում դեպի սեփականաշնոր-
հումը:

3.1.3. Մասնավորեցման կատարելագործման ուղիները
Հայաստանի Հանրապեվպությունում

Չնայած մասնավորեցումն անցած 10 տարիներին ենթարկվել է
բազմաբնույթ փոփոխությունների, որոնք անցել են պրակտիկայի
դաժան բովով, այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն բազմաթիվ
օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պայմաններ ու պատճառներ, որոնք
հնարավորություն չեն տալիս արդյունաբերական ձեռնարկություն-
ներին դրսնորելու մասնավորեցման առավելությունները իրենց
տնտեսական գործունեության փտեսանկյունից։ Հայաստանի
արդյունաբերական ձեռնարկությունների համար այդ «խոչընդոտ-
ները» կարելի է համակարգել հետնյալ խմբերում.

» մասնավորեցվող արդյունաբերական ձեռնարկությունների

սկզբնական (մեկնարկային) գնագոյացման բարելավումը ն

շուկայական պահանջներին համապատասխանեցումը,

». մասնավորեցման ծրագրերի անկատարությունը,

». մասնավորեցված ձեռնարկություններին պետական աջակ-
ցության բացակայությունը (հատկապես փոքր ն միջին
ձեռնարկություններին),

». տրանսակցիոն ծախքերի կրճատմանն ուղղված միջոցա-
ռումների փաթեթի բացակայությունը,

» մասնավորեցված ձեռնարկությունների կառավարման
համակարգի բարելավման ցածր տեմպերի առկայությունը,

- ձեռնարկությունների վերակառուցմանն առնչվող համապա-
տասխան խնդիրների ոչ ճիշտ լուծումը ն այլն:

Կանգ առնենք այս խնդիրների հնարավոր լուծման գործ-
ընթացի վրա: Ձեռնարկությունների մասնավորեցման (այդ թվում՝
մրցույթով) (գործընթացի ամենաբարդ ու մեծ պատասխանապվու-
թյուն պահանջող հիմնախնդիրներից մեկը սեփականաշնորհվող
ճձեռնարկությունների վաճառքի մեկնարկային գնի որոշումն է: Թեն
մասնավորեցվող ձեռնարկությունների գնի հաշվարկման համար

147

գոյություն ունի դեռնս 1994թ. ապրիլի 21-ի ՀՀ կառավարության
թիվ 183 որոշումը, ըստ որի՝ մասնավորեցվող պետական գույքի
հաշվեկշռային արժեքը գնահատվում է գործող նորմատիվներով
հաշվարկված մաշվածքի մեծության ն ձեռնարկության գործու-
նեության շահութաբերության հիման վրա: Մակայն, մինչն օրս,
մասնավորեցվող ձեռնարկությունների գնահատման ժամանակ
անտեսվում են մնացած մեթոդները, հիմնականում օգտագործվում
է միայն իրենից «արխաիզմ» ներկայացնող գնահատման հաշվե-
կշռային մեթոդը՝ հաշվի չառնելով այն հանգամանքը, որ ձեռնար-
կությունների հաշվեկշիռներում արտացոլված տվյալները լրիվ չեն
կարող ներկայացնել ձեռնարկությունների իրական շուկայական
արժեքները: Մեզ թվում Է հիմնական պատճառն այն է, որ
գնահատման բաժիններում աշխատող մասնագետները ըստ
էության չեն րիրապետում այդ նոր մեթոդներին, որոնք գնահատ-
ման գործընթացում բացառում են սուբյեկտիվ գնահատականները:
Այդ իսկ պատճառով այսօր մասնավորեցվող պետական գույքի ն
պետական մասնակցությամբ ձեռնարկությունների գնահատման
մեթոդներից (մյուս մեթոդների բացակայության պարագայում)
գործածության մեջ է միայն հաշվեկշռային մեթոդը", որը պայմա-
նավորված բազմաթիվ օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառներով՝
ԽՍՀՄ փլուզմամբ, ռուբլու արժեզրկմամբ, ազգային դրամի այլ
արժեքների նկատմամբ չհիմնավորված նախնական հարաբերակ-
ցության սահմանմամբ ն այլն, չէր կարող արտացոլել դրա իրական
արժեքը ն գների փոխարինման ինդեքսը ն հետագայում նույնիսկ
չկարողացավ ապահովել վերականգնման արժեքը: Վերականգ-
նման արժեքը, կախված լինելով ձեռնարկության շահութաբերու-
թյունից, առանձին դեպքերում նույնիսկ հանգեցնում էր անհեթեթ
արդյունքների (միննույն տիպի ն մաշվածության գույքի արժեքի

76 Պետական գույքի գնահատումը հաշվեկշռային մեթոդով կատարվում է ՀՀ
կառավարության 1998 թվականի մարտի 27-ի թիվ 209 ն ՀՀ կառավարության
1998 թվականի սեպտեմբերի 19-ի թիվ 590 ն. 1998 թվականի նոյեմբերի 17-ի
թիվ 714 որոշումներով կատարված փոփոխություններով ն լրացումներով
սահմանված կարգով: Մինչդեռ ՀՀ կառավարության 2000 թվականի մարտի
31-ի թիվ 134, ինչպես նան մայիսի 18-ի թիվ 246, հունիսի 14-ի թիվ 309
որոշումներով համապատասխանորեն ընդունվլ են պետական գույքի
գնահատման այլ մեթոդներ:

148

գնահատման շեղումը հասնում էր հազար անգամների): Ըստ
պետական գույքի կառավարման նախարարության պաշտոնական
տվյալների` առ 01.06.2001թ. մասնավորեցված պետական գույքը
կազմել է շուրջ 132 մլրդ դրամ, որի 48,626-ը վճարվել է սերտի-
ֆիկատով, իսկ 51,496-ը՝ փողային արժեքով, որը կազմում է շուրջ 68
մլրդ դրամ: Մասնավորեցումից ստացված եկամուտները ըստ
առանձին օբյեկտների, ըստ պետական գույքի կառավարման նա-
խարարության պաշտոնական տվյալների, ունեն հետնյալ տեսքը.

Աղյուսակ 3.3
Պետական ճեռնարկությունների մասնավորեցումից ստացված
փաստացի դրամական մուտքերը 1994-2001 թթ. օգոստոսի 1-ի
դրությամբ (մլրդ դրամ)

Սեփականաշնորհ-
Դրամով ման սերտիֆի- Ընդամենը
կատներով
Անավարմ շին. 320904,0 176180.0 497084.0
օբյեկտներ
«Փոր» օբյեկտ- 2 308758.6 23 846500.0 26 155258.6
Միջին ն խոշոր
ձեռնարկու- 61064353.6 39 766020.0 Լ00 830373.6
թյուններ
Ընդամենը 68 000.000 000 63 788 700.0 | 132 000 000 000

Աղյուսակից երնում է, ռր ստացված դրամամուտքերում մեծ
տեսակարար կշիռ են կազմում (շուրջ 79526) միջին ն խոշոր
ձեռնարկությունների մասնավորեցումից ստացված եկամուտները:
Միաժամանակ դրամամուտքերում միջին ն խոշոր ձեռնարկու-
թյուններց ստացված եկամուտը կազմում է 95.872:

2001թ. ընթացքում մրցույթով մասնավորեցման (որը մեր
կարծիքով համարվում է ամենահավանական ն ժամանակակից

7 Այս մեթոդների համադրական վերլուծությունը տես` Ա.Խ.Մարկոսյան,
Պետական ձեռնարկությունների ապապետականացման կառավարում: Եր.
Լույս, 1997թ., ինչպես նան՝ Օոճոոճ ոքճռոքոուտք. ՛16օքո տ ոքճթոյւծ,
ԱՕ քճր. Ե. (քորՕքճտճ.

149

մեթոդը ՀՀ-ում) էր ներկայացված շուրջ 300 օբյեկտ, սակայն այդ
ընթացքում մասնավորեցվեց միայն 100-ը Մասնավորեցման
ծրագրերով առաջարկվել էին շուրջ 22 մլրդ դրամի ներդրումներ,
այնիեչ՝ մասնավորեցվող ձեռնարկությունների համար առաջարկ-
ված գինը 10 անգամ ավելի ցածը է եղել: Այսինքն՝ մասնավորեցվող
ճեռնարկություններում 10 անգամ ավելի ներդրումների կարիք է
զգացվել: Սա, թերնս, վկայում է այն մասին, որ մասնավորեցվող
ձեռնարկությունների հիմնական կապիտալի ֆիզիկական ն բարո-
յական մաշվածության մակարդակը շատ բարձր է եղել, իսկ
մասնավորեցման մասնակիցներին առավել շատ հետաքրքրել են
ձեռնարկությունների ոչ արտադրական, քան թե` հիմնական
ֆոնդերը: Ուստի մրցույթով մասնավորեցման ընթացքում, առաջին
հերթին, անհրաժեշտ է վերլուծության ենթարկել մասնավորեցվող
ձեռնարկությունների ֆինանսատնտեսական գործունեությունը՝
պարզելու համար, թե որքան ներդրումներ է անհրաժեշտ, ինչպի-
սին կլինի դրանց շահութաբերությունը, հարիր կլինի դա բանկա-
յին գործող տոկոսադրույքին, թե՝ ոչ: Նույն սխալները թույլ են
տրվում այժմ էլ` հսրակ գիտակցելով ներկայումս թույլ տրված
սխալի գինը:

Մասնավորեցման գործընթացի վերլուծությունը նան վկայում
է, որ հատկապես տնտեսության կայունացման շեմին (1995-
1997թթ.) ՀՀ-ում մասնավորեցման հիմնական օբյեկտներ են
հանդիսացել փոքր ն միջին ձեռնարկությունները: Մասնավորեց-
ման ծրագրերում այդպիսի ձեռնարկությունների գերակայությունը
ապացույց է այն բանի, որ տնտեսությունում դրամական միջոց-
ների սղության պատճառով բնակչությունը ձգտում է ձեռք բերել
նման օբյեկտներ, քանի որ դրանք համեմատաբար էժան են, ճկուն
կառավարելի, իսկ շուկայի պահանջներին արագ ու քիչ վնասներով
հարմարվող: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ սկսած 1994
թվականից` փոքր օբյեկտների մասնավորեցման գործընթացը
աստիճանաբար թափ է առնում ն 1996-1997թթ. հասնելով իր
գագաթնակետին՝ աստիճանաբար սկսում է մարել՝2000 թվականին
կազմելով ընդամենը 44 հատ: Նույն օրինաչափությունը պահպան-
վում է նան արդյունաբերության փոքր ձեռնարկությունների
ձնավորման գործընթացում: Միայն այստեղ փոքր ձեռնարկատի-
րության հրապուրանքն ավելի շուր է սկսում ն ավելի արագ
տեմպերով է մարում: Ուստի, պետության կողմից իրականացվող

150

արդյունաբերական քաղաքականության մեջ համապատասխան
տեղ պետք է հատկացվի փոքր ձեռնարկությունների աջակցմանը
(ճիշտ է, այսպիսի օբյեկտների մասնավորեցումը այժմ իրականաց-
վում է բացառապես «փողային» տարբերակով, այնուամենայնիվ,
պետք է երկարացվի տարաժամկետ վճարումների համար նախա-
տեսված ժամկետը), ինչը ցայսօր բավարար արդյունավետությամբ
չի իրականացվում մեր հանրապեվությունում:

Ճիշտ է, առ այսօր Ազգային ժողովի ն կառավարության թույլ
վերահսկողության պատճառով չեն իրականացվել մասնավորեց-
ման ծրագրերում նախատեսված հիմնական նպատակները՝
մասնավորեցմանը հաղորդելով ինքնանպատակ բնույթ (մասնա-
վորեցված ձեռնարկությունները չկատարեցին իրենց ծրագրերում
նախատեսված ներդրումները պատճառ հանդիսանալով բազմա-
թիվ ձեռնարկությունների գործունեության դադարեցման. մասնա-
վորեցված ձեռնարկությունների արտադրական ֆոնդերի զանգվա-
ծային վաճառքի հետնանքով խիստ կրճատվեցին ձեռնարկու-
թյունների հերագա վերագործարկման հնարավորությունները ն
այլն), այնուամենայնիվ, մասնավորեցված ձեռնարկությունների
գործունեության աշխուժացումը կարող է արագացնել դրանց
կառավարման համակարգի կատարելագործումը:

Մասնավորեցումն արդեն կրում էր զանգվածային բնույթ,
սակայն տնտեսությունում այդ ժամանակ դեռնս բացակայում էին
դրա ապահովման ֆինանսական կառույցները (բանկերը, ինվես-
տիցիոն հիմնադրամները ն այլն):

Հետմասնավորեցման ժամանակաշրջանում հիմնական բացա-
սական հետնանքն այն է, որ մեծ թվով ընկերություններ մասնավո-
րեցումից հետո չեն աշխատում կամ աշխատում են թերբեռնվածու-
թյամբ: Որոշ դեպքերում մասնավորեցման գործարքների անար-
դյունավետության (ինչպես նան ընկերությունների մասնավորեց-
ման չկայացման) հիմնական պատճառը հսկայական պարտքերի
առկայությունն է: Ընկերությունների մասնավորեցումից հետո
դրանց առկայությունը թույլ չի տալիս դրամական միջոցները
ուղղել արտադրության զարգացման նպատակներին: Այս իմաս-
տով հատկապես կարնորվում է բաժնետոմսերի փոխարկման
իրավունքով պարտատոմսերի թողարկմամբ պետական գույքի
մասնավորեցումը: Մասնավորեցման գործընթացի արդյունավե-
տության բարձրացման համար կարնոր նշանակություն կարող է

151

ունենալ` պարտքերի վերակազմավորումը կամ երաշխիքներով
ապապետականացումը:

Այնուհանդերձ, մասնավորեցման ծրագրերի հետահայաց վեր-
լուծությունից պարզորոշ երնում է, որ ծրագիր առ ծրագիր այն
ավելի է կատարելագործվում: Այսպես, ՀՀ պետական գույքի
մասնավորեցման 2001-2003թթ. ծրագրում արդեն մշակված են
այնպիսի միջոցառումներ, որոնք ակնհայտորեն հանգեցնելու են
սեփականաշնորհման արդյունավետության բարձրացմանը:
Դրանցից հատկանշական են.

» Փակ բաժնետիրական ընկերությունների պետական բաժնե-
մասի մասնավորեցման արդյունքում դրանց գործունեության
արդյունավետության բարձրացումը:

» Պետական գույքի մասնավորեցման մեթոդների զարգա-
ցումը՝ առաջնություն տալով մասնավորեցման այն ձներին,
որոնք կնպաստեն մասնավորեցվող կազմակերպություն-
ներում ներդրումների ընդգրկմանը ն սոցիալական երաշ-
խիքների ապահովմանը` առավել խրախուսելով վաճառքը
ռազմավարական ներդրողներին:

» Պետական գույքի մասնավորեցումից ստացված միջոցների
հաշվին պետական բյուջեի եկամուտների ավելացումը:

» Սեփականավպերերի միջին խավի ձնավորում:

» Զբաղվածության մակարդակի բարձրացում:

Ավարտվեց զանգվածային մասնավորեցման գործընթացը՝
տեղիք տալով մասնավոր սեփականության բնութագրի կայացմա-
նը, ապահովվեց տնտեսության «շուկայացման» գործընթացի
անշրջելիությունը, ստեղծվեց մասնավոր տնտեսավարող սուբ-
յեկտների այն կրիտիկական զանգվածը, որն ի զորու է կանխո-
րոշելու տնտեսության արդյունավետությունը: Տնտեսությունում
արդեն նկատվում է համեմատական կայուն իրավիճակ ն անգամ՝
տնտեսական (հատկապես արդյունաբերության բնագավառում)
որոշակի աճ: Սակայն այս փոքր հաջողությունները կամրանային
ն կընդլայնվեր դրանց փաթեթը, եթե այսուհետն կիրառվեին
մասնավորեցումը բարելավելու, մեր կարծիքով, մի շարք լուրջ
միջոցառումներ, որոնցից հարկ ենք համարում նշել հետնյալները.

1. Հարկավոր է հստակեցնել պետական գույքի մասնավորեց-
վող մասի կազմը ն կառուցվածքը, այդ նպատակով ոչ միայն
մանրամասն կազմել մասնավորեցմանը ոչ ենթակա պետական

152

ձեռնարկությունների ցանկը, այլն շուրափույթ իրականացնել
պետական ձեռնարկությունների (հատկապես միջինների, որոնք
մեր հանրապետությունում այդպես էլ ցայսօր հստակեցված չեն, ն
խոշորների) հաշվառում, գնահատում, ինչպես նան համաժողո-
վըրդական թափանցիկություն ունեցող գրանցամատյանի վարում՝
պարբերաբար այն հրատարակման ն ժողովրդին ի ցույց դնելու
նպատակով:

2. Մասնավորեցման ենթակա ձեռնարկությունները գնահա-
տել շուկայական արժեքով, անհրաժեշտության դեպքում այդ գինը
ճշգրտելով տվյալ ձեռնարկության նկատմամբ ներկայացվող
շուկայական պոտենցիալ պահանջարկով: Որպես գնագոյացման
հիմք ընդունել ոչ թե ձեռնարկության ֆոնդերն առհասարակ, այլ
նրա ակտիվ ֆոնդերի (կամ դրանց առանձին մասերի շուկայական
արժեքը՝ կորելացված մնացած մասերի հետ) շուկայական արժեքը,
իսկ մնացած ֆոնդերի արժեքը որոշել դրանից կախված որոշակի
ֆունկցիաների միջոցով (որի մշակման ժամանակ հաշվի է
առնվում ֆոնդերի միջն եղած հարաբերակցությունը, կարնորու-
թյունը, ճյուղային պատկանելությունը, ձեռքբերման հնարավորու-
թյունները ն այլե):

3. Ինչ վերաբերում է պետության համար հույժ կարնոր ն
ռազմավարական նշանակություն ունեցող արդյունաբերական
ճեռնարկություններին,, Ձ ապա նախ անհրաժեշտ է որոշել, թե
դրանցից որոնք են հարմար լիազորագրային կառավարման
հանձնելը (մեր կարծիքով էներգետիկ արդյունաբերությունը,
լեռնահանքային արդյունաբերությունը, արդյունահանող արդյու-
նաբերության որոշ օբյեկտները ն այլն), դրանց համար (եթե,
իհարկե, դա զարգացման միտում ունի) կազմել գործարարության
ծրագրեր, որտեղ հիմնական ուշադրությունը պետք է սնեռվի
անհրաժեշտ ներդրումների ծավալի ն այդ ծավալն ապահովող՝
բյուջեի մասնավորեցումից գոյացած միջոցների օգտագործման ն
վարկային համապատասխան ռեսուրսների ապահովման հնարա-
վորությունների վրա: Ինչ վերաբերում է արդյունաբերական
ձեռնարկություններին առհասարակ, ապա դրանց մասնավորեց-
ման նպատակահարմարությունը որոշելիս հարկավոր է ելնել
արդյունաբերության ն տնտեսության զարգացման նախարարու-
թյան ու պոտենցիալ գնորդների կողմից ներկայացված գործարա-
րական ծրագրերի մանրակրկիտ ու մասնագիտական վերլուծու-

153

թյունից, որից հերո պետական գույքի կառավարման վարչու-
թյունը, բոլոր դեպքերում, պետք է առաջնություն, տա այն
ծրագրին, որտեղ ըստ հաջորդականության առավել գերակայու-
թյուն ունեն հետնյալ միջոցառումները (պահանջները).

» ճեռնարկության հեռանկարային զարգացման միտումներն
ու ուղղությունները,

» ճեռնարկության կողմից նախկինում թողարկված արտա-
դրանքի տեսականին ու անվանացանկը, ինչպես նան աշխա-
տողների ներգրավման նախկին մակարդակին մոտ մակար-
դակի ապահովում,

» ճեռնարկության կողմից պետական բյուջե, ըստ հետագա
տարիների, կատարվող համեմատական դիսկոնտավորված
առավել մեծ մուտքերը՝ ըստ նվազման հաջորդականության:
Ընդ որում, ձեռնարկության կողմից պետական բյուջե
կատարվող հատկացումները ն դրա հիման վրա ձեռնար-
կության մասնավորեցման նպատակահարմարությունը որո-
շելիս անհրաժեշտ է ելնել հետնյալ փոխառնչությունից.

ԲՄՍ Հ ԲՄՊ

ԲՄՍՀ ՀԲ. -- (ճ աի

ԲսոՀ-2.Շ. 26. Է 1)Լ,

Այսինքն՝ համեմատում ենք ձեռնարկության կողմից սպասվող՝
պետական բյուջե կատարվելիք տարեկան (Բ) մուտքերը (մասնա-
վորեցման (Բաս) ն չմասնավորեցման (ԲՄ) դեպքում): Մասնա-

վորեցման դեպքում տվյալ ընկերության կողմից ապահովվող
բյուջետային եկամուտները (Բս) հավասար են մասնավորեցման

վաճառքի գնի (Գլ) ն տարեկան հաշվարկային տոկոսի (ո) արփա-
դրյալի Գյո ն այդ ընկերությունից սպասվող տարեկան հարկերի
ՏՎ. գումարին, իսկ չմասնավորեցման դեպքում` բյուջետային
1-1

եկամուտները (Բ) հավասար են այդ ընկերության զուտ
շահույթի 2.6. գումարի ն կատարվելիք ներդրումների 2.1. ու

դիսկոնտային հաշվարկային տոկոսի (ոդ) արտադրյալի չ(. յլ,

տարբերությանը:
154

Եթե նման դիրքորոշմամբ քննարկենք մասնավորեցումը ՀՀ-ում,
կհամոզվենք, որ ըստ սեփականության ձների բավականին էական
կառուցվածքային փոփոխություններ կկատարվեն արդյունաբե-
րության մեջ՝ դրանք հասցնելով օպտիմալ այն մակարդակին, ինչը
գոյություն ունի այսօր մասնավորեցման բնագավառում բավակա-
նին հեռու գնացող ն մեծ հաջողությունների հասած երկրներում:

Ամփոփելով, անհրաժեշտ է ավելացնել, որ նոր շուկայական
հարաբերությունների ձնավորման անցումային փուլում հանրա-
պետության տնտեսության բարեփոխումները չպետք է սահմանա-
փակվեն միայն գործող ձեռնարկությունների վերակառուցմամբ:
Հանրապետության տնտեսական ն սոցիալական զարգացման
համար կարնոր է նան նոր, հատկապես «փոքր» ու «միջին»
ձեռնարկությունների ն շուկայական ենթակառուցվածքների
ստեղծումը ն դրանց ֆինանսավորումը ինչպես հայրենական,
այնպես էլ օտարերկրյա ներդրողների կողմից:

3.2. Հարկումը արդյունաբերական քաղաքականության
իրականացման լծակների համակարգում

Հարկումը համաշխարհային պրակտիկայում հանդիպող՝ ժողո-
վըրդական տնտեսության վարման առավել բարդ ու հավաքական
հիմնախնդիրներից մեկն է: Իսկ հարկային քաղաքականությանը,
տնտեսության մեջ հարկատուների ն նրանց` հարկման ենթակա
եկամուտների ուղղման, հարկատեսակների ն այ պարտադիր
վճարումների, դրանց դրույքաչափերի սահմանման ու այդ գործ-
ընթացների միջն եղած ուղղակի ն հակադարձ, ներքին ու
արտաքին կապերի համակարգ է:

Յուրաքանչյուր պետության հարկային քաղաքականությունը
բխում է նրանում խրախուսվող փետեսական ն առավել նս՝արդյու-
նաբերական քաղաքականությունից:

Հայաստանի Հանրապետությունում նս իրականացվող բարե-
փոխումների պրակտիկայում հարկումն առավել բարդ ու հակա-
սական հիմնախնդիրներից մեկն է: ՀՀ տարածքում գործող հար-
կային օրենսդրության ձնավորումը ունի շատ կարճ պապմություն:
Նրա սկիզբը դրվեց 1992թ., երբ մշակվեցին ն ընդունվեցին

155

հարկային մի շարք օրենքներ ն օրենսդրական ակտեր: Սկսած
1993թ-ից, հանրապետությունում ձեռնարկվել են մի շարք միջոցա-
ռումներ՝ հարկման բազայի ընդլայնման ուղղությամբ: Այդ միջոցա-
ռումներից են բազմաթիվ արտոնությունների վերացումը՝ կապված
ավելացված արժեքի հարկի, քաղաքացիներին եկամտահարկից ն
ձեռնարկություններին շահութահարկից ազատման, մաքսային
դրույքների ճշգրտման ն ներմուծման ու համապատասխան հայրե-
նական արտադրանքի վրա անվանական դրույքաչափերի հավա-
սարեցման հաշվին ակցիզային դրույքաչափերի կառուցվածքի
պարզեցման հետ:

Երկրի կյանքում (այդ թվում` նան տետեսական հարաբերու-
թյունների բնագավառում) տեղի ունեցող փոփոխությունների ն
տեղաշարժերի ընթացքում պահանջվում էր համապատասխան
փոփոխություններ իրականացնել նան գործող հարկային օրենս-
դրության մեջ: Այդ իմաստով, պարբերաբար փոփոխություններ են
կատարվել ընդունված օրենքներում, ընդունվել են ՀՀ կառավա-
րության բազմաթիվ որոշումներ:

1997թ. շրջադարձային եղավ հարկային բարեփոխումների
համար: Նոր հարկային համակարգի ձնավորման քայլ հանդիսա-
ցավ 1997 թվականին ՀՀ հարկային օրենսդրության մեջ կատար-
ված նոր փոփոխությունները: Այսպես, 1997-1998թթ. ընթացքում
ընդունվեցին «Հարկերի մասին», «Ակցիզային հարկի մասին»,
«նվելացված արժեքի հարկի մասին», «Շահութահարկի մասին»,
«Գույքահարկի մասին», «Եկամտահարկի մասին», ինչպես նան
«Հաստատագրված վճարումների մասին» Հայաստանի Հանրապե-
տության նոր օրենքները, որոնք սկզբունքորեն նոր հարթության
վրա տեղափոխեցին հարկային համակարգի հիմնարար սկզբունք-
ների փաթեթը, հարկային մարմինների ն հարկատուների հարա-
բերությունների կարգավորումը, հարկ վճարողի իրավունքներն ու
պարտավորությունները, հարկային օրենսդրությունը խախտելու
համար պատասխանապվությունը, հարկային արտոնությունները:
2000թ. հուլիսի 1-ից ուժի մեջ է մտել «Պարզեցված հարկի մասին»
ՀՀ օրենքը, որի ընդունման հիմնական նպատակը փոքր ն միջին
ձեռնարկատիրության զարգացման համար բարենպաստ պայման-
ների ստեղծումն է ն հարկային մեխանիզմների պարզեցման միջո-
ցով տնտեսության ստվերայնության մակարդակի կրճատումը:

156

Ներկայումս Հայաստանում գործում են նան իրավաբանական
ն այլ ծառայությունների դիմաց գանձվող պետական տուրքեր,
բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ, ինչպես նան
մաքսատուրքեր արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքների
համար: Նշված հարկերը ն տուրքերը վճարվում են Հայաստանի
Հանրապետության պետական բյուջե, համայնքային բյուջեներ,
ինչպես նան օրենքով սահմանված դեպքերում՝ արտաբյուջետային
ֆոնդեր: Նշենք, որ առանձին հարկի կարգավիճակ դեռնս չունեն
պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարները ն ճանա-
պարհային հարկը:

Հարկային համակարգերը կարելի է պայմանականորեն
տարբերակել` ըստ ուղղակի ն անուղղակի հարկերի՝ հարկային
համակարգում ունեցած դերի: Այսպես, հարկման «ամերիկյան»
մոդելը բնութագրվում է ուղղակի հարկերի արտահայտված
գերակշռմամբ, այն դեպքում, երբ եվրոպական հարկային կարգա-
վորման համակարգերը հաճախ կողմնորոշված են անուղղակի
հարկերի ակտիվ կիրառմանը: Հարկային մեխանիզմների վերլու-
ծությունը ցույց է տալիս, որ այս կամ այն ուղղվածությամբ մոդելի
ընտրությունը որոշվում է ինչպես տնտեսական համակարգի
առանձնահապկություններով, այնպես էլ անցկացվող պետական
տնտեսական ն մասնավորապես՝ արդյունաբերական քաղաքակա-
նության ակտիվությամբ: Այսպես, նույնիսկ «եվրոպական պահ-
պանողականության» շրջանակներում կարելի է առանձնացնել մի
շարք երկրներ (օրինակ, Նիդեռլանդները"), որոնք ակտիվորեն
կիրառում են ուղղակի հարկման տարրերը: Մյուս կողմից,
եվրոպական համակարգերի ինտենսիվ ինտեգրացման հետ
միասին": չ ներկայումս ակտիվորեն մշակվում ն ներդրվում են
հարկման միջազգային նորմեր: Ակնհայտ է դառնում անուղղակի
հարկման, որպես պետական եկամուտների ձնավորման առավել
արդյունավետ լծակի ն տնտեսության պետական կարգավորման

2 Խաատոտ 8. Է, Վճթուա Ճ. Լ. ԷԼ ԱճօՐՕ8ԵԼՇ ԸտոԼ6ոԼԵլ 3ձ4ք7ՄՕ62Թ ԵՀ
ՇՐքձո, Խ/., էՕԷԼՂՂՆ, 1997, ՇՂք.128-136.

թ Ճօթետ Շ. 185 Էլ ճոռօուշճնօո 1ո Էսօքճճո ԸՇօոռսոն: քօր
1ՏՏԱՇՏ ձոմ ձոմի7տ515 ՄՄմՏիլոցէօո, Ծ.Ը.: 1ոէճւոճնօոճ| Խ1օոճէոո7 Իսոմ,
1992., ԷտքօոճաԸոօճ ՇօՕՇալԸՐՑօ, 8ճու ԸՇՕՇԲո, /ԽՕԽԸԲուԾՄքը: Օա
օՓողոճթրթր: ԱՄծոա«ճաւյմ ԷՑքօոճոաՇ»ՕրՕ ԸՕօՇոճԸՆՑ4, 1992.

157

հիմնական տարր հանդիսացող ուղղակի հարկման միջն օպտիմալ
տարբերակի ընտրության անհրաժեշտությունը: Այնուամենայնիվ,
հարկ է նշել, որ, ընդհանուր առմամբ, զարգացած երկրներում
ուղղակի հարկերի դերը զգալիորեն բարձր է: Այսպես, 1987թ.
դրությամբ այն կազմում է ԱՄՆ-ում` 91,1, Ճապոնիայում` 71,2,
Անգլիայում՝ 54.3, ԳՖՀ-ում 44,1 927":

Ճիշտ է, յուրաքանչյուր երկրի հարկային քաղաքականության
զարգացումը ընթանում է երկրին բնորոշ առանձնահատպկություն-
ներով, սակայն կան որոշ օրինաչափություններ: Այսպես, ինչպես
երնում է աղյուսակ 3.4-ից, ներկայումս զարգացած երկրների
հարկային համակարգում գերակշռող են ուղղակի հարկերը, իսկ
զարգացող երկրներում` անուղղակի հարկերը: Այս տեսանկյունից

Աղյուսակ 3.45
Գանձվող հարկերի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ի նկատմամբ
2000թ.
Հարկերը ՀՆԱ-ի Այդ թվում՝
Երկրներ հավ
Ուղղակի Անուղղակի
2000թ. 1997/98թ. հարկեր հարկեր
միջինը

Հայաստան 24.5 17.2 11.6 47.3 12.9 52.7
ՌԴ 28.7 28.7 18.2 63.0 10.5 37.0
Լիտվա 30.4 30.4 17.8 58.5 126 | 415
Լատվիա 33.8 33.0 20.4 60.0 13.4 40.0
Էստոնիա 36.1 36.8 22.0 62.9 141 | 371
Գերմանիա 37.4 37.4 26.1 69.9 113 | 300
Ֆրանսիա 43.2 42.2 32.0 75.8 11.2 24.2
Շվեդիա 55.9 53.2 449 80.1 10 | 199
ԱՄՆ 28.5 27.7 24.2 84.9 4.3 15.1

74 Վճքումը Ճ. Լ. ԷԾոօոր, ԻՂօՇՔՑՅ, 1996, ԸՂք. 50.
5 լոտեսոծճու ԲլոճոտլԸճլ Տէճնտե:ոտ, մճոսո 2001, Լւտւոճնօոճլ
Խ/(օոճէճո7 Էսոզ, ք.19.

158

Հայաստանի հարկային համակարգը կարելի է բնութագրել որպես
համակարգ, որում հիմնական դերը պատկանում է անուղղակի
հարկերին, այսինքն` ՀՀ-ում հարկերն առավել ֆիսկալ բնույթ
ունեն: Ինչ վերաբերում է եկամուտների տնտեսական կարգա-
վորման ու բաշխման դերակատարին՝ ուղղակի հարկերին, ապա
ՀՀ-ում դա մնացած հարկերի նկատմամբ ամենաթույլն է: Բացի
այդ, ինչպես երնում է աղյուսակ 3.4-ից, ՀՀ-ում, սկսած 1994
թվականից, նկատվում է ուղղակի հարկերի տեսակարար կշռի
ընդհանուր նվազման միտում՝ անուղղակի հարկերի ն տուրքերի
միաժամանակյա բարձրացմամբ: Սակայն անուղղակի հարկերը
մեծացնում են սպառողների հարկային բեռը, որն առանց այդ էլ
անհամեմատ բարձը է սպառողական նվազագույն զամբյուղը
չգերազանցող իրական եկամուտներ ունեցող բնակչության
հիմնական զանգվածի համար:

Աղյուսակ 3.5
ՀՀ պետական բյուջեի հարկային եկամուտների կառուցվածքի
դինամիկան(րոկոսներով)

1991|1992| 1993/ 1994| 1995| 1996| 1997/ 1998| 1999/2000|2001
Եկամուտներ 100 | 100 | 100 | 100 / 100 / 100 | 100 / 100 / 100 / 100 / 100

Ավելացված

-` Թ2.5| 19.8) 16,7 | 18,0| 21,6 | 30,3 | 36,1 | 35,8 /38.8141.1
արժեքի հարկ
Ա ային
կցիզայի - |70| 46 | 29 | 25 | 114| 14,5| 12,0| 11,6) 15.2 | 16.0
հարկ

Շահութահարկ 111,2/32,4| 18,4 | 36,4 | 25,3 | 16,9 | 14,2 | 7,5 | 11,3| 11.8| 8.4
Եկամտահարկ | 15,3| 11,4 | 6,3 | 7,8 | 7,2 | 9,0 | 11.6| 8.2 | 8,9 | 7.8 | 58
Ոչ հարկային
եկամուտներ

33,9) 11,1 /48,4 22,7 | 19,1 | 19,8| 7,3 | 8,2 | 8,7 | 64 | 72

Պաշտոնական

տրանսֆերտներ
Այլ եկամուտներ |39.6 | 5,6 | 2,5 | 52 | 7.6 |114|109|158| - |248|16.7

- - - | 8,3 /20,3 | 9,9 | 11.21 12,2 7,4 | 4.9 | 4.8

Աղբյուրը՝ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայություն:

159

Այստեղ հիշատակման արժանի է դասական տնտեսագիտու-
թյան ներկայացուցիչներից մեկի` Պ. Հոլբախի դիտողությունը.
«Որպեսզի ժողովուրդը կարողանա իր թագավորին հարկեր
վճարել, թագավորը նրանց պետք է հնարավորություն տա
հարստություն ձեռք բերել ն ապրել լիության մեջ: Ոչ մի կառա-
վարություն հարուսփ լինել չի կարող, քանի դեռ նրա հպատակները
գոյատնում են աղքատության մեջ: Հպատակները աղքատ են
լինելուն զրկված աշխատելու խթաններից այնքան ժամանակ,
քանի դեռ ղեկավարները արգելելու են նրանց նախաձեռնություն-
ները կամ, որպես պատիժ, նրանց աշխատանքի արդյունքներից
գանձելու են անարդար ու չափազանց մեծ հարկեր»"": Ինչպես
երնում է աղյուսակ 3,5-ից, հարկային եկամուտների կազմում
մինչն 1995թ. հիմնականում մեծ տեսակարար կշիռ ունի շահութա-
հարկը՝ պայմանավորված մի շարք պատճառներով: Նախ ն. առաջ,
պետք է նշել, որ արժեզրկման բարձր տեմպերի պայմաններում
բացակայում էին առկա արտադրության միջոցների վերագնա-
հատման հնարավորությունները, որի արդյունքում րնետեսավարող
սուբյեկտներից գանձվող շահութահարկը էապես տարբերվում էր
դրա տնտեսական նշանակությունից (առաքելությունից), հարկման
բազան չէր համընկնում րնտեսավարող սուբյեկտների գործունե-
ության արդյունքում ստացվող իրական շահույթին: Պատրաստի
արտադրանքի իրացման ն դրա արտադրության համար օգտա-
գործված միջոցների գնման պահի միջն եղած մեծ ժամանակային
տարբերությունների հետնանքով վերջիններիս հաշվեկշռային
արժեքները մեծապես տարբերվում էին դրանց իրական շուկայա-
կան արժեքներից, ն շահութահարկը վճարվում էր իրականում
գոյություն չունեցող շահույթներից` հաճախ այն պայմաններում,
երբ արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթը չէր բավարա-
րում օգտագործված միջոցների (այդ թվում՝ հիմնական) ձեռքբեր-
ման ն արտադրության հաջորդ փուլը նախքին ծավալներով
կազմակերպելու համար: Այդ պայմաններում շահութահարկը ոչ թե
մասհանվում էր նոր ատեղծված արժեքից, այլ մասամբ նան
դառնում էր տնտեսավարող սուբյեկտների գույքի փոխանցում
պետությանը:

»: ՐՕղԵՇՅ». Լ1./". 1156ք8ւճ ոքօա386ոճ էո. 8 2-5 2. - ԽԼ: 13-80
ՇՕԱ-5.:Օ1. ՂԱրճքճրքձ, 1963, 1. 2, ՇՂք. 391-392.

160

Հայաստանի պետական բյուջեի հարկային բոլոր մուտքերում
վերջին տարիներին շահութահարկի տեսակարար կշռի նվազման
միտումը բացատրվում է այլ մուտքերի մեծացմամբ, առաջին
հերթին՝ անուղղակի հարկերի ն տուրքերի, իսկ 1998թ. շահութա-
հարկի կտրուկ նվազումը կապված է «Շահութահարկի մասին» ՀՀ
նոր օրենքի ուժի մեջ մտնելու հետ, համաձայն որի՝ նկատելիորեն
նեղացել է շահութահարկի հաշվարկման բազան: Ակնհայտ է, որ
խթանող ազդեցության տեսանկյունից, շահութահարկի դրույքա-
չափի իջեցումը հանդիսանում է դրական տեղաշարժ վարվող
հարկային քաղաքականությունում, սակայն վերը նշվածը կրում է
հարկային բեռի ընդհանուր նվազման բնույթ ն իր մեջ չի
պարունակում ուղղորդված ազդեցություն: Դա նշանակում է, որ
ակնհայտորեն թերօգտագործվում են նշված հարկի կարգավորող
հնարավորությունները:

Մինչն «Ամորտիզացիայի հատկացումների նորմաների սահ-
մանման մասին» ՀՀ կառավարության 1997թ. հունիսի 18-ի թիվ 187
որոշման ընդունումը, ամորտիզացիոն հատկացումների կարգը
հենվում էր նախկին ԽՍՀՄ օրենսդրության վրա, որով նախատես-
ված էին ավելի քան 1000 տեսակ ամորտիզացիոն նորմեր: Նշված
որոշման համաձայն ՀՀ տնտեսավարող բոլոր սուբյեկտների
համար հաստատվեցին ամորտիզացիոն հատկացումների ընդհա-
նուր նորմեր, որոնք նախկինում գործողների համեմատ բնութա-
գրվում էին ավելի մեծ դրույքաչափերով: Այսպիսով, դրվեցին
ամորտիզացիոն հատկացումների մեխանիզմի պարզեցման հիմ-
քերը, սակայն ընտրության ազատության տեսանկյունից տվյալ
մեխանիզմը որնէ փոփոխություն չմտցրեց գործող կարգում:
Ինչպե ն նախկինում, հաստատված միասնական նորմերից
շեղում չէր թույլատրվում:

Ամորտիզացիոն հատկացումների վերաբերյալ «Շահութահար-
կի մասին» ՀՀ օրենքի (27.11.1997թ.) դրույքաչափերը կարելի է
գնահատել որպես առաջին քայլ ընտրության մեխանիզմի ազա-
տականացման ուղղությամբ, քանի որ հիմնական միջոցների
ամորտիզացիոն մասհանումների համար օրենքով նախատես-
վեցին ընդամենը հիմնական միջոցների հինգ խոշորացված խմբեր՝

161

դրանց համար սահմանելով ամորտիզացիայի որոշակի նվազա-
գույն ժամկետներ":

Ամորտիզացիոն հատկացումների տվյալ համակարգը հաճախ
չի դառնում տրետեսական ամորտիզացիայի՝ ձեռնարկությունների ն.
սարքավորումների արժեքի նվազեցման ն օրենքով թույլատրելի
մասհանման միջն իրական բավարար կապի արտահայմություն:
Արդյունքում որոշակի կատեգորիայի ներդրումները հարկվում են
առավել ցածր հարկադրույքներով, քան մյուսները:

Շատ տնտեսագետներ այս երնույթը դիտում են որպես
որոշակիի խմբի կողմից հատուկ շարժառիթներ հետապնդող
աղավաղում: Շատերը պնդում են, որ այդ ռեժիմը միտումնավոր է
մտցվել՝ որոշ ճյուղերին աջակցելու համար, որոնք այս կամ այն
պատճառով քիչ կինվեսրավորվեն, քան պահանջում է հասարա-
կությունը: Այս տեսանկյունից շահութահարկը պետք է դիտարկվի
որպես ԱՔ գործիք: Այնպես որ, շահութահարկը պետք է օգտա-
գործվի ոչ միայն պետական եկամուտները համալրելու համար, այլ
նան տնտեսական գործունեության վրա ազդեցություն ունենալու
համար: Այնպես որ, հարկային քաղաքականությունը, ի դեմս
շահութահարկի, ներդրումները պետք է բաշխի այնտեղ, որտեղ դա
չի կարող այլ կերպ կատարվել:

Հարկվող շահույթը որոշելու նպատակով հարկատուն իր հայե-
ցողությամբ կարող է ընտրել հիմնական միջոցների ամորտիզա-
ցիոն այլ ժամկետ, սակայն տվյալ խմբի համար նշված ժամկետ-
ներից ոչ պակաս: Ակնհայտ է, որ վերը նշված մեխանիզմը տնտե-
սավարող սուբյեկրներին ազատության հնարավորություն է
տալիս միայն ամորտիզացիոն ֆոնդերի ձնավորման տեմպերի
դանդաղեցման ուղղությամբ:

Ճիշտ է, այսօր շահութահարկը որոշ դրական դեր խաղում է
տնտեսության աշխուժացման գործընթացում, սակայն դրա դերն
ակնհայտ կդառնա հատկապես տնտեսության արտահանման
բնագավառում, եթե հարկային վարկի ձնով որոշակի արտոնու-
թյուն տրվի փոքր ն միջին ճեռնարկություններին` արտահանել
իրենց արտադրանքը (զեղչված շահութահարկի պայմաններում,

5 Տե: ԱԱԱրշակյան, ԱԾ. Եղիազարյան, «ՀՏ հարկային համակարգի
բնութագրիչները ն զարգացման միտումները», Տեղեկատվական տեխնոլո-
գիաներ ն կառավարում: Հոդվածների ժողովածու, թիվ 2, 2000 թ.:

162.

ասենք, առաջին 2-3 տարվա կտրվածքով), ամրապնդվել համաշ-
խարհային շուկայի որնէ խորշում ն համեմատաբար ցածր գներով
այնտեղ դառնալ մրցունակ: Բացի այդ, պետությունը պետք է
աջակցի նման «վարկավորումով» ձեռնարկություններին` հանրա-
պետություն ներգրավել արտարժութ ն ավելի մեծ շահույթ
ստանալ` մեծացնելով շահութահարկման բազան, մեծացնել նան.
բյուջեի եկամուտները:

1994թ. ապրիլի 27-ից ՀՀ-ում գործում է տարեկան հողային
հարկի մասին օրենքը: Հողի հարկման էական թերություններից է
դրա արժեքի գնահատման հին, խորհրդային համակարգը, որը
բնականաբար չի համընկնում ներկա շուկայական արժեքին:
Հասկանալի է, որ շատ դժվար է հողային կադաստրի հիմքում դնել
դրա շուկայական գինը, որովհետն առ այսօր իրականացվել է հողի
շատ սահմանափակ քանակի վաճառք: Այնուամենայնիվ, հողի
վաճառքի մասին ՀՀ պետական եկամուտների նախարարության
կողմից հավաքված տեղեկատվությունը վկայում է, որ վաճառված
հողերի գինն ավելի բարճր է, քան դրա կադասփրային արժեքը:

Հայաստանում մեծ չէ եկամտահարկի տեսակարար կշիռը
(2001թ. պետական բյուջեի եկամուտներում եկամտահարկի կշիռը
կազմել է 5.826): Այն զգալիորեն քիչ է, քան զարգացած շուկայական
տնտեսությամբ երկրներում: Եկամտահարկի համեմատաբար ոչ
մեծ դերը Հայաստանում արտացոլում է բնակչության ցածր
կենսամակարդակը, ինչպես նան երա եկամուտների մասը կազմող
աշխատավարձի կշռի նվազումը, որը հարկման տեսանկյունից
դժվարություն չի ներկայացնում:

Աշխատավարձի վճարման ոլորտում պերական քաղաքակա-
նությունը, որը անցումային տնտեսության պահանջներին համա-
պատասխան՝ կողմնորոշված է սպառման զսպմանը, հանգեցրել է
օրենսդրորեն սահմանված նվազագույն աշխատավարձի «նառեց-
մանը», ինչը վերջին հաշվով, առաջ է բերել «անտարբերության»
երնույթ աշխատանքի ն աշխատավարձի նկատմամբ: Այսպիսով,
որպես ժառանգություն մնացած եկամտահարկի գանձման
սկզբունքնեերի այս առանձնահապկությունը ինքնըստինքյան
որոշում է վերջինիս կարգավորման գործառույթի կիրառման
ոլորրի սահմանափակվածությունը: Ելնելով հարկման օբյեկտ-
ների նվազեցման ն որոշ հարկման սուբյեկտների հարկային
արտոնություններ տրամադրելու գաղափարից, կարելի է հիմնա-

163

վորել այն ենթադրությունը, ըստ որի՝ անձնական եկամտի որոշ
տեսակներ հարկումից ազատելու ուղղությամբ կատարվող միջո-
ցառումները կարող են հանգեցնել խնայողությունների զգալի
ավելացման ն նպաստել դրանք ներդրումային տեսքով օգտագոր-
ծելուն: Դա հնարավորություն կտա.

» եկամուտների օգտագործման համար ապահովել լայն դաշտ,
որի շրջանակների փոփոխությունը կարող է իրականացվել
օրենսդրորեն,

» առաջին անհրաժեշտության ապրանքների ձեռքբերումը
հարկումից ազատելը կնպաստի եկամտահարկի գործա-
ռույթներից բխող պարտականությունները համեմատաբար
ապահով սպառողների վրա «տեղափոխելուն»,

» տեղի կունենա, այսպես կոչված, «ավելորդ ձեռքբերում-
ներին» հատկացվող միջոցների արտահոսք դեպի արտա-
դրական ոլորտ,

» վերոհիշյալների իրականացման պայմաններում տեղի
կունենա կապիտալի հոսք դեպի լայն սպառման առարկա-
ների արտադրության ոլորտ, ինչի շնորհիվ էլ չի խախտվի
սոցիալական հավասարակշռության ձգվելու սկզբունքը:

Պետք է կարնորել մի հանգամանք նս. արժեզրկման բարձր
տեմպերի պայմաններում եկամտահարկով չհարկվող եկամտի
նվազագույն շեմը կորցրել է իր տնտեսական նշանակությունը ն
ֆիզիկական անձինք եկամտահարկ են վճարում երբեմն նան այն
եկամուտներից, որոնք անհրաժեշտ են նվազագույն կենսաապա-
հովման համար:

Գույքահարկը, որի տեսակարար կշիռը համեմատաբար փոքր է
պետական բյուջեի եկամուտների ձնավորման մեջ (2001թ. պետա-
կան բյուջեի եկամուտների կառուցվածքում գույքահարկի կշիռը
կազմել է 0,196), փոխարինել է պետական ձեռնարկությունների
հիմնական ֆոնդերից, շինություններից ու տրանսպորտային
միջոցներից հարկերին: Ձեռնարկությունից գույթահարկը կարող է
դիտվել որպես նվազագույն հարկի տարատեսակ, քանի որ այն
մուծվում է անկախ երանից՝ ունի ձեռնարկությունը շահույթ, թե՝ ոչ:
Ձեռնարկության ակտիվից գանձվող նվազագույն հարկն ունի
որոշակի տնտեսագիտական հիմնավորում, որի էությունը նրանում
է, որ ձեռնարկության եկամուտը ինչ-որ ձնով պետք է կախված
լինի նրա ակտիվներից: Սակայն գործնականում այդ հարկը

164

անցումային շրջանում կարող է դառնալ ծանր բեռ ձեռնարկու-
թյունների համար, դանդաղեցնել նրանց ակտիվ հիմնական
ֆոնդերի նորացման գործընթացը ն առաջացնել լուրջ տնտեսա-
կան վնասներ: Դրա փոխարեն կարելի է հարկել անշարժ գույքը,
որը հնարավորություն կրա ավելի արդյունավետ օգտագործել
մասնավորեցված պետական գույքը: Այդ հարկային մեխանիզմի
տրամաբանությունը նրանում է, որ ոչ շահութաբեր արտադրու-
թյան դեպքում ձեռնարկության սեփականատերերը ձեռնարկու-
թյան ֆինանսական վիճակը բարելավելու համար պետք է իրակա-
նացնեն լրացուցիչ ներդրումներ (սեփական կամ վարկային) կամ
ստիպված վաճառեն այն: Այդպիսի մեխանիզմի կիրառումը
հատկապես կարնոր է այնպիսի մասնավորեցված պետական
ձեռնարկությունների գործունեության ակտիվացման համար,
որոնց փաստացի շահութաբերությունը չի գերազանցում նրանց
տնօրինության տակ գտնվող շենքերի ն շինությունների իրական
շուկայական գնի 170-ը: Ի դեպ, այդ շենքերից ն շինություններից
շատերն ընդհանրապես չեն գործում:

Արտադրական, աշխատանքային ու ներդրումային գործունեու-
թյունից եկամուտների հարկման հիմնական ծանրությունը
գույքային ն ռենտային հարկերի ոլորտը տեղափոխելու դեպքում,
ակնհայտ է, որ թեն դրանց աղբյուրը նորից մնում է ձեռնարկու-
թյունների շահույթը, սակայն համարյա վերանում է այն թաքցնելու
իմաստը, որն էլ կնպաստի արտադրության ծախքերի նվազեցմանը՝
ռեսուրսների արդյունավեր ու խնայողաբար օգտագործման
ճանապարհով, որն էլ իր հերթին ենթադրում է արտադրանքի
մրցունակության բարձրացում: Փաստորեն հարկերի գանձումը
հարստության այն մասից, որը տրվել է բնության կողմից ն ոչ թե
ստեղծվել է մարդկային աշխատանքի արդյունքում, լրացուցիչ
խթան կհանդիսանա ձեռնարկությունների արտադրական կարո-
ղությունների առավել լրիվ օգտագործման համար:

Անուղղակի հարկերից Հայաստանում վճռորոշ դեր է խաղում
ԱԱՀ-ն, քանի որ դա համարյա բացառում է հարկախուսափումը:
ԱԱՀ-ի կիրառումը պետք է հիմնված լինի արտադրության բոլոր
փուլերում կուրակման ծավալներին աճ հաղորդելու, արտահան-
մանը ն գների փոփոխությանը նպաստելու սկզբունքի վրա:
Սակայն ԱԱՀ-ը պետք է սոսկ չդիտվի որպես պետական բյուջեում
եկամտի մուտքագրման աղբյուր, ինչպես դա կատարվում է ՀՀ-ում,

165

քանի որ այարեղ բոլոր ապրանքատեսակներն էլ հարկվում են
միննույն հարկադրույքով, ն ԱԱՀ-ն դառնում է գործիք միայն ՀՆԱ-
ն հաշվելու համար:

ԱԱՀ-ում, չնայած դրա այդքան «գեղեցիկ ու խելացի»
անվանմանը, չկա ոչ մի խորը րնտեսագիտական իմաստ: Դա, մեր
կարծիքով, պարզապես տեխնիկական հնարք է հարկային քաղա-
քականության մեջ, որը հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ
աջակցելու արտահանմանը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ նան.
ներմուծման առանձին ձներին, հատկապես հումքի ն վառելիքի՞՞:
Այն պարզապես հարմար է այնպիսի երկրների համար, որոնք
արտահանում են տեխնիկապես բարդ, գիրատար ն աշխատատար
արտադրանք, իսկ ներմուծում են աշխատանքի առարկաներ
(օրինակ, Ճապոնիան, Գերմանիան ն այլ երկրները): Արտահա-
նումը ազատելով ԱԱՀ-ից՝ այդ երկրները համաշխարհային շուկա-
յում բարձրացնում են իրենց արտադրանքի մրցունակությունը, իսկ
ազատելով աշխատանքի առարկան ԱԱՀ-ի մուծումից՝ բարձրաց-
նում են գնողունակությունը ներքին շուկայում:

Թեկուզ ԱԱՀ-ը դեռնս չի նպաստում արտադրության խթան-
մանը, այնուամենայնիվ, այսօր համարվում է բյուջեի համալրման
դրոշակակիրը: Եթե 1998թ-ին ԱԱՀ-ն ձնավորել է բյուջեի
հարկային մուտքերի 40,896»-ը, ապա 2000թ.՝ 47,052, որը զգալիորեն
գերազանցում է եվրոպական համագործակցության երկրների
համանման ցուցանիշները, հետնաբար նան` համապատասխան
ցուցանիշները ԱՄՆ-ում, որտեղ անուղղակի հարկերն ավելի քիչ
դեր են խաղում: ԱԱՀ դրույքաչափը Հայաստանում 2096 է, որը
բարճր է, քան եվրոպական համագործակցության երկրների գերա-
կշռող մասում: Նշված երկրներում ԱԱՀ-ի 20 22-ից ավելի դրույքա-
չափը (օրինակ, 2522) րարածվում է սովորաբար պերճանքի առար-
կաների վրա: ԱԱՀ-ի դրույքաչափը Հայաստանում գերազանցում է
նան այլ` 39զարգացած երկրների համանման դրույքաչափերը,
օրինակ, ԱՄՆ-ում գործող վաճառքից հարկի դրույքաչափերը,
որոնք տարբեր նահանգներում տատանվում են 3-8,3572-ի սահ-
մաններում կամ ԱԱՀ-ի դրուքաչափը Ճապոնիայում, որտեղ այն
կազմում է 376):

5. 5.ԵԼ. ճրօր. /ՆՅՅՅԱՆԸ ք83ՕՇքճաԸՑ, ատ ոօքօշօաճոռբ ԵՕՇՇԼԱԸ»Օ11
ԷՅՃՕՐՕ802 ՇԱՇՀՇԵԵԼ' // ԽՕ, 6 (24), Ըղք.92.

166

Աղյուսակ 3.6"
Հարկային դրույքաչափերի կառուցվածքը ըստ առանձին

երկրների
ԿԱՀ (կամ) վա- Սոցիալական բնույթի
Պր ոռ յուն- արգի ճառքից հարկ | հատկացումներ (25 աշխա-
(0 տավարձի ֆոնդից)

Հայաստան 15-25 20 Ընդամենը 32
Հ. Կորեա 18-30 10 -
Թայվան 15-25 5 -
Թաիլանդ 30 157 ԱԱ 15
Ինդոնեզիա 1030 3-8.35 -

Ձեռնարկություններ՝20
Սինգապուր 27 Առանը ը"
Հոնկոնգ 16.5 - -

Ձեռնարկություններ՝ 11.5
Չիլի 15-35 8 Ծառայողների՝ 1 1.5

Ձեռնարկություններ՝ 19.5
Թուրքիա 2 5 Ծառայողնեխ՝ 14

Ձեռնարկություններ՝ 7.65
ԱՍՆ 15-35 (9 Ծառայողներ՝ 7.65
Ճապոնիա 37.5 3 Ընդամենը 3.2

Սակայն, ինչպես ցույց են տալիս հետազովությունները, աստի-
ճանաբար մեծանում է նան ԱԱՀ-ի կիրառման աշխարհագրու-
թյունը (տես գծն. 3.1):5:

7 Աղբյուրը՝ 1966 182: 1ոէտւոճԱօոձ|) Տաոճոտ Ճ ՕԱ: 101 Քլճոոյոց ձո
Թ121516ոտ, Շօօքճոտ Լ7եւճռոմ Օ1օԵճ| 18: ԷԸՇԵԽօԼ:, Քճաօւ: Շճօոց 1.
ՊՕՏէ, մօհո ՄՄ16167 Տօոտ, ու., ԷԼ Մ., 1996.

167

Մաքսատուրքերը կարելի է դասել անուղղակի հարկերի շարքը:
Ելնելով, այսպես կոչված՝ միջազգային շուկայում մրցունակությու-
նը պաշտպանելու շահերից, վերջիններս հաճախ դիտվում են
որպես հարկային համակարգի ոջ ցանկալի տարը: Սակայն մենք
կարծում ենք, որ դրանք այսօր էլ չեն կորցրել իրենց արդիակա-
նությունը ն մնում են որպե, տնտեսության հարկային
կարգավորման կարնորագույն լծակ: Մաքսատուրքերի հիմնական
նպատակը պետք է լինի ոչ թե պետական բյուջեի
եկամուտներիապահովումը (նշենք, որ միայն 1996թ. ապրիլից
մինչն 1998թ. դեկտեմբերի 31-ն ընկած ժամանակաշրջանում
մաքսատուրքերի տեսակարար կշիռը ավելացել է 1,125-ից մինչն
7,966, իսկ 2000թ. կազմել է 672), այլ հայրենական արտադրողների
պաշտպանության մեխանիզմի ստեղծումը:

89

44

40-) 29

1960 1970 1980 1990

Գծն. 3.1. ԱԱՀ-ի տարածման դինամիկան

Հարկ է նշել, որ պետական բյուջեի եկամուտների ձնավորման
կողմնորոշումը դեպի անուղղակի հարկերի օգտագործումը

80 ԼՕՇՄճձքԸ8Օ 8 ոԼԸԲԼՒՕԼԱԲԻԼԸ: Խուքճ. (Օ1Վ6Ր Օ ալքօ8081 քմ38որւ.
Խ/(., Աքճտա-՛ԼՃՇՇ, 1997, ՇՂք. 119.
168

ստեղծում է հարկաբյուջետային կարգավորման կեղծ պատկերա-
ցում: Դեռ ավելին, դա պետության ներդրումային քաղաքականու-
թյան պասիվ դերի ն կիրառվող ԱՔ անկատարության վկայու-
թյունն է:

ՀՀ հարկաբյուջերային քաղաքականության բնութագրիչ
առանձնահապկություններից մեկը հաստատագրված վճարում-
ների համակարգի լայնորեն օգտագործումն է: Ներկայացնելով
իրենից հարկման պարզ ձն, վերջինիս էությունը հաճախ հանգում
է հարկային պարտավորությունների «նվազագույն» չափերի
սահմանմանը:

Հաստատագրված վճարումների օգտագործման հիմնական
նպատակը հանգում է հարկման բազայի ընդլայնմանը ն տվյալ
հարկատեսակով պետական բյուջեի նվազագույն եկամուտների
ապահովմանը:

Պետք է նշել, որ եթե հասրատագրված վճարումները օժտված
են ակտիվ հարկաբյուջետային գործառույթով, ապա շատ սահմա-
նափակ են դրանց կարգավորիչ հնարավորությունները: Հիմնա-
կան կարգավորիչ կողմնորոշիչ կարող է հանդիսանալ տնտեսական
ակտիվության «օջախների» վերաբաշխումը:

Պարզեցված հարկը իրավաբանական անձանց համար փոխա-
րինում է ավելացված արժեքի հարկին (ԱԱՀ) ն (կամ) շահու-
թահարկին, իսկ անհատ ձեռնարկատերերի համար` ԱԱՀ-ին ն
(կամ) եկամտահարկին:

Պարզեցված հարկի մեխանիզմը ինչ-որ տեղ նման է ԱԱՀ-ին,
քանի որ հարկի գումարի պարտադիր չափը հաշվարկվում է
ամբողջ շրջանառության նկատմամբ սահմանված տոկոսադրույք-
ներով, որից հետո կատարվում են նվազեցումներ: Եթե տնտեսա-
վարող սուբյեկտը այդ նույն ժամանակահատվածում ունի փաստա-
թղթերով հիմնավորված ծախսեր, դրանց որոշակի տոկոսի չափով
կարող է նվազեցնել իր հարկային պարտավորության մեծությունը:
Տնտեսության ստվերայնության դեմ պայքարում օրենքի դերը
հետնյալն է՝ եթե սուբյեկտն անցնում է հարկման այս եղանակին,
ապա այն հանգամանքը, որ ապրանքների ձեռքբերումը սովորա-
կան հարկման կարգի դեպքում պետք է պարտադիր հիմնավորված
լիներ փաստաթղթերով, ինչը հաճախ բարդություններ էր ստեղ-
ծում ձեռներեցների համար, նոր օրենքով պարտադիր չէ: Այսինքն
ապրանքը, անկախ ճեռքբերման աղբյուրից, պարտադիր պետք է

169

մուտքագրվի, ն միայն ընդհանուր շրջանառությունից հաշվարկվի
հարկը: Ապրանքները պետք է գրանցվեն հաշվառման գրքերում,
սակայն արդեն ծախսերի փաստաթղթային հաշվառում իրակա-
նացնելու խնդիր չկա: Եթե հարկային բեռը գնահատենք, որը
կարծում ենք բարձր չէ, ապա հարկերից խուսափելու գայթակղու-
թյունը մեծ չի լինի, ն արվերայնությունը կարող է նվազել:

Ընդհանուր առմամբ, նոր օրենքի հետ կապված ակնկալիքները
չարդարացան այն առումով, որ ՀՀ-ում պետական գրանցում
ստացած մոտ 90 հազար տնտեսավարող սուբյեկտներից ն անհատ
ձեռնարկատերերից հարկման այս եղանակին անցան ընդամենը
1500-1600-ը: Հարկատեսակին անցնելու համար օրենքը որոշ
սահմանափակումներ ունի. օրինակ, եթե կան սուբյեկտներ, որոնք
հարկային պարտավորություններ ունեն, ապա նրանք հարկման
այս եղանակին անցնել չեն կարող: Մահմանափակումները հստակ
նշված են «Պարզեցված հարկի մասին» ՀՀ օրենքում: Այսպես,
հարկման պարզեցված համակարգին անցած ձեռնարկությունների
հետ խուսափում են փոխհարաբերությունների մեջ մտնել ԱԱՀ
վճարող ճեռնարկությունները: Բանն այն է, որ եթե ձեռնարկու-
թյունը ապրանք է գնում հարկման պարզեցված համակարգին
անցած ձճեռնարկություններից (որոնք, բնական է, հարկ չեն
վճարում), ապա նրանք հնարավորություն չունեն առանձնացնել ն
հաշվանցել փաստացի վճարված ԱԱՀ-ն, որը հաշիվ-ապրանքա-
գրում չի առանձնացվում վաճառող ճեռնարկությունների կողմից,
բայց ընդգրկվում է գնի մեջ:

Այսպիսով, Հայաստանի հարկային համակարգը բնութագրվում
է նրա կողմից իրականացվող բոլոր գործառույթների նկատմամբ
հարկաբյուջետային գործառույթի գերակշռմամբ: Հարկման այս
առանձնահավպկությունն առավելապես արտահայտվում է նրա-
նում, որ արնմտյան երկրների համեմատությամբ հարկային մուտ-
քերում զգալի դեր են խաղում անուղղակի հարկերը ն տուրքերը,
որոնք կազմում են բոլոր հարկային մուտքերի ավելի քան 6072-ը:

Ինֆլյացիայի զսպումից հետո բյուջետային հիմնախնդիրները
դարձան հետկոմունիստական Հայաստանի տնտեսության
կարնորագույն հիմնախնդիրները:

Չնայած այդ տարիներին պետական բյուջեի եկամուտները ն
պաշտոնական տրանսֆերտներն աճում էին միջին բարձր տեմպե-
րով, պետական ծախսերի գերազանցումը եկամուտներին մնում էր

170

կայուն ն վերարտադրվում տարեցտարի: Հարկային մուտքերի
հաշվին ծախսերի ծածկումը անհրաժեշտ էր դարձնում արտաքին ն
ներքին շուկաներից ֆինանսական միջոցների փոխառնումը, որը
զգալիորեն մեծացրեց ազգային տնտեսության խոցելիությունը:

Այսպես, 1996թ. պետական բյուջեի եկամուտները ն տրանս-
ֆերտները 1995թ. համեմատ աճեցին 4.055-ով, 1997թ., 1996թ.
համեմատ՝ 28.492-ով, 1998թ., 1997թ. համեմատ՝ 30.896-ով, 1999թ.,
1998թ. համեմատ՝ 10.456-ով, 2000թ. 1999թ-ի համեմատ կրճատվե-
ցին 9.95262-ով: 2000թ. առաջին անգամ կառավարությունը իրակա-
նացրեց սեկվեստոր՝ կրճատելով բյուջեի ծախսային մասը 16.7 մլն
ԱՄՆ դոլարի չափով: Մակայն առաջացած մեծ պակասուրդն
անհնար էր ամբողջությամբ չեզոքացնել ծախսերի կրճատման
հաշվին: 2001թ. 115 մլն ԱՄՆ դոլար փոխանցվեց բյուջե:

ՀՆԱ-ում պետական բյուջեի եկամուտները ն պաշտոնական
տրանսֆերտները կազմել են 1995թ.՝ 18.196, 1996թ.՝ 14.992, 1997թ.՝
15.896, 1998թ.` 17.396, 1999թ.՝ 17.890, 2000թ.` 16.790: Համեմատու-
թյան համար ասենք, որ այդ ցուցանիշն ԱՄՆ-ում կազմում է 30942,
Կանադայում՝ 31-3496, Ֆրանսիայում, Ավստրիայում, Դանիայում,
Բելգիայում, Նիդեռլանդներում, Շվեդիայում այն գերազանցում է
4092-ը, իսկ Գերմանիայում կազմում է 37-3894՝:

ՀՆԱ-ում պետական բյուջեի ծախսերը կազմել են 1995թ.
24. 1196, 1996թ.՝ 19.392, 1997թ.՝ 18.456, 1998թ.՝ 21.596, 1999թ.՝ 23.492,
2000թ.` 21.455, իսկ ՀՆԱ-ում պետական բյուջեի պակասուրդը,
համապատասխանաբար, 1995թ.՝ 6.092, 1996թ.՝ 4.492, 1997թ.՝ 2.296,
1998թ՝ 4.392, 1999թ.՝ 4. 190, 2000թ.՝ 4.79:

Հատկանշական է, որ պետական բյուջեն հիմնականում ձնա-
վորվել է ներքին աղբյուրների եկամուտների հաշվին, իսկ պակա-
սուրդի ծածկման համար արտաքին աղբյուրները մեծ դեր են
խաղացել: Այսպես, պետական բյուջեի եկամուտների ձնավորման
մեջ ներքին աղբյուրները կազմել են՝ 1997թ.՝ 88.892, 1998թ.՝ 91.294,
1999թ.՝ 92.622, իսկ 2000թ.՝ 92.195: Պետական բյուջեի պակասուրդի
կառուցվածքում արտաքին աղբյուրները կազմել են՝ 1999թ.՝ 85.596,
2000թ.՝ 42.097:

Բյուջետային պակասուրդի վերարտադրության մեխանիզմ է
եղել պլանավորվող հարկային մուտքերի չկատարումը: Ինչպես

`

31 Վճքումթ Ճ. Լ. Է Ծոօրր, ԻՂօՇՔՑՅ, 1996, Ըրք. 57.
171

ցույց է տվել 1995-1997թթ., իսկ այնուհետն` 1998-2000թթ. պրակ-
տիկան, հարկեր վճարելու նպատակով տնտեսական գործակալնե-
րի վրա քաղաքական ն վարչական ճնշման ուժեղացման պարբե-
րաբար ձեռնարկված փորձերը տվել են միայն կարճաժամկետ
արդյունքներ: Պետական բյուջեի եկամուտները ն պաշտոնական
տրանսֆերտները 1999թ. կազմել են տարեկան պլանի 94.972-ը,
2000թ.՝ 85,156-ը: Պետական բյուջեի ծախսերը 1999թ. կազմել են
նախատեսված տարեկան պլանի 9455-ը, իսկ 2000թ. պետական
բյուջեի ծախսերի կատարումը, հանած մասնավորեցման միջոցնե-
րը, կազմել են 82.372:

Ճգնաժամի բնույթի սխալ ընկալումը կանխորոշում է բյուջե-
տային ճգնաժամի հաղթահարմանն ուղղված սխալ գործողու-
թյունները: 1998-2001թթ. ընթացքում, ինչպես ն առաջ, շեշտադրվել
է հարկերի հավաքելիության բարելավումը կամ հարկային վարչա-
րարության խստացումը, կամ հարկային համակարգի ն օրենս-
դրության կատարելագործումը, մի խոսքով հարկերի ֆիսկալ
ֆունկցիայի բարձրացումը: Տվյալ հարցը եղել է իշխանությունների
ուշադրության կենփրոնում, այն չափանիշային է եղել միջազգային
ֆինանսական ինստիտուտներ ներկայացուցիչնեերի համար
Հայաստանին ԱՍՀ-ի ն Համաշխարհային բանկի փոխառություն-
ներ տրամադրելիս: Սովորաբար հարկային գործակիցը որպես
ցուցանիշ հարմար է վիճակագրության ն միջազգային համեմա-
տության համար, սակայն այն չի բնութագրում հարկային բեռի
ամբողջ ծանրությունը: Բարձր հարկերը, հնարավոր է, չնպաստեն
տնտեսության զարգացմանը, սակայն էականը ոչ այնքան հարկերի
դրույքաչափերն են, որքան այդ հարկերի գանձման մեխանիզմը:
Ուստի հարկային բեռը հարմար է որոշել ՀՆԱ-ի ն հարկի գումարի
ն դրա գանձման նպատակով կատարված ծախսերի (հարկային
մարմինների պահպանման, հարկային հաշվառման ն փաստա-
թղթավորման, հաշվետվությունների կազմման ն փոխանցման)
գումարից ելնելով՝՞: Ուստի պետք է հարկային բեռը նվազեցնել`

2 Դեռնս 20-ական թվականներին Կ. Շմելյնը նշել է. «Հարկային ծանրությունը
իրենից ներկայացնում է այն բեռը, որը պետությունը անմիջապես դնում է
ժողովրդի վրա: Այդ ծանրությունը վճարումների կամ ծախսերի այն գումարն
է, որը բնակչությունը կրում է հարկերի վճարման հետ: Այստեղ մտնում են
հարկերը՝ բրուտտո գումարով, այսինքն՝ ներառյալ դրանց գանձման ծախսերը:
Խիստ ասած՝ «այստեղ պետք է մտնեն ոչ միայն հայտերի գանձման ծախքերը,

172

ձգտելով թեթնացնել նրա այն մասը, որը կապված է հարկերի
գանձման տեխնիկայի ն ծախսերի հետ: Հարկավոր է շեշտադրումը
տեղափոխել «ինչքան» հարցից «ինչպես» հարցի վրա: Բնական է,
որ հարկման տեխնիկայի կատարելագործումը հեշտ գործընթաց
չէ, սակայն այստեղ է հարկման հիմնախնդրի լուծման բանալին:
Սրա հետ մեկտեղ, անհրաժեշտ է նան ուղղակի կազմակերպա-
տեխնիկական որոշակի փոփոխությունների իրականացում, որոն-
ցից կարելի է առանձնացնել հարկային մարմինների սերտ կապը
վիճակագրական մարմինների, պետական ռեգիստրի, կենսաթոշա-
կային հիմնադրամի, ուժային ն ֆինանսական նախարարություն-
ների հետ, որը նպաստի չգրանցված ձեռնարկությունների ն
թաքցրած հարկերի բացահայտմանը: Որպես ասվածի հիմնա-
վորում նշենք, որ այսօրվա դրությամբ տարբեր կազմակերպու-
թյունների կողմից կատարված ընտրանքային հետազոտություննե-
րի արդյունքների վերլուծությունները վկայում են, որ մանը ու
փոքրը ձեռնարկությունների որոշ մասը չի հայտնաբերվում հասցե-
ների անհամապատասխանության պատճառով: Ռրոշ դեպքերում,
ձեռնարկության գրանցման իրավաբանական հասցեները չեն համ-
ընկնում տնօրենների բնակավայրի գրանցման իրավաբանական
հասցեների հետ: Ուստի հարկավոր է օրենսդրորեն կարգ ու կանոն
սահմանել, համաձայն որի՝ ձեռնարկության պետական գրանցումը
իրականացվի ըստ նրա ղեկավարման մարմնի գտնվելու վայրի:
Այսօր ՀՀ իշխանությունները ոջ քիչ կազմակերպական ն քաղա-
քական ջանքեր են գործադրել հարկերի հավաքման բարելավման
նպատակով: Ընդլայնվել են հարկային ծառայության ֆունկցիանե-
րը, ձեռնարկվել են շրջանցող մաննրներ՝ ուղղված այն հարկերի
դերի բարձրացմանը, որոնք տեխնիկական պատճառներով հեշտ
են հավաքվել, որը գործնականում նշանակում է միայն, որ շեշտա-
դրումը ուղղակի հարկերից տեղափոխվել է անուղղակի հարկերի
վրա: Մեղմացվեց հարկերը ժամանակին չվճարելու համար կիրառ-
վող տույժերի համակարգը, նվազեց հարկի վճարումը սահմանված
ժամկետներից ուշացնելու դեպքում կիրառվող տույժերի չափը՝
նպատակ ունենալով դրանով բարելավել տնտեսավարող սուբ-
յեկտների ֆինանսատնտեսական վիճակը: Ավելի ուշ փոփոխու-

որոնք կատարվում են հարկատուների կողմից այն բանի համար, որպեսզի
վճարեն հարկերը»:

173

թյուն կատարվեց նան ֆինանսական խախտումների դեպքում
կիրառվող տուգանքների մեղմացման ուղղությամբ: Ուստի հարկե-
րի գծով ապառքապարտ ձեռնարկություններին հարկավոր է
հնարավորություն տալ «պայմանագիր կնքել» պետության հետ,
որով ձեռնարկությունը պետք է պարտավորվի մինչն ընթացիկ
տարվա վերջը մարել հարկերի ու տոկոսադրույքների գծով հիմնա-
կան պարտքերը (որոնք առկա են ընթացիկ տարվա հունվարի 1-ի
դրությամբ)՝ ասենք հետնյալ պայմանների դեպքում.

» եթե ձեռնարկությունը ժամանակին է բյուջե կատարել
ընթացիկ տարվա վճարումները ն մինչն տարեվերջ մարում է
հիմնական ապառքները ապա պետությունը մարում է
հաշվարկված բոլոր տույժերը,

» այն դեպքում, երբ ձեռնարկությունը ամբողջությամբ չի
մարում ապառքներն ու տուգանքները ապա ընթացիկ
վճարումների պարտադիր կատարման դեպքում տույժերը
մարվեն վճարված գումարին համապատասխան:

Մեր կարծիքով, ապառքների գանձման կարգի առաջարկած

տարբերակի կիրառումը կնպաստի դրանց զգալի կրճատմանը:

Անհրաժեշա է նշել, որ անցումային շրջանում հարկային համա-

կարգի ֆիսկալ գործառույթի ուժեղացումը հարկման փակուղային
ճանապարհ է, քանի որ դա չի հանգեցնում երկրում հարկային
ճգնաժամի հաղթահարմանը, մշտապես նեղացնում է հարկման
բազան արտադրության անկման ն վնասաբեր ձեռնարկություն-
ների թվի մեծացման հետնանքով: Այդպիսի ճանապարհի անար-
դյունավետության մասին է վկայում նան միջազգային փորձը, որը
ակնհայտորեն խոսում է արտադրության հետ հարկային համա-
կարգի օրգանական փոխկապվածության օգտին: Այստեղ է
գտնվում ցանկացած հարկային համակարգի զարգացման հիմքը,
որը փաստորեն կառուցվում է ապրանքների ն ծառայությունների
արտադրության հիման վրա: Հարկերը կապված են ապրանքների
արտադրության ն իրացման հետ: Պետությունը բավարար չափով
զարգացման հաստատուն հիմք ունի այն դեպքում, եթե նա
իրականացնում է արտադրության զարգացումը խթանող հարկա-
յին քաղաքականություն՝ օգտագործելով հարկային դրույքաչափե-
րի ն հարկման բազայի միջն ճկուն կախվածության օրինաչափու-
թյունը: Բնական է, հարկման օբյեկտի, ինչպես նան դրույթաչա-
փերի նվազեցման քաղաքականությունը կարճաժամկետ հատվա-
174

ծում անխուսափելիորեն կհանգեցնի հարկային մուտքերի կտրուկ
անկման, այնինչ երկարաժամկետ փուլում կապահովի ցանկալի
արդյունք:

ԱՔ արդյունավետ իրականացման համար հարկային քաղաքա-
կանությունը այնպիսին պետք է լինի, որ նպաստի տնտեսական
կայուն ն բարձր աճի համար բարենպաստ պայմանների ապահով-
մանը: Հարկային բարեփոխումների ներկա փուլում կարնորվում է
ԿԱՀ-ի դրույքաչափի նվազեցումը: Դա կարող է հանդիսանալ ՀՔ
առանձնահատուկ դրսնորում: Այն կնպաստի՝

» ստվերային հատվածի լեգալացմանը ն հարկման դաշտ

մտցնելուն,

» հարկատուների կողմից տրնտեսավարման նոր պայմաններին
համապատասխան` օրենքով սահմանված չափով հարկերը
վճարելու անհրաժեշտության բարձրացմանը,

» տնտեսավարող սուբյեկրնեի տրամադրության տակ
մնացած եկամտի մեծացմանը, որը հատուկ օրենքով, ասենք՝
հարկային վարկի ձնով, կներդրվի արտադրության մեջ՝
հետագայում մեծացնելով պետական բյուջե մուտքագրվող
եկամտահարկը:

Ճիշտ է, ԱԱՀ-ի դրույքաչափի իջեցումը կխորացնի առանց այն
էլ լարված բյուջետային իրավիճակը, սակայն հարկային քաղաքա-
կանության մեջ գոյություն ունեցող հարկման սուբյեկտների
կողմից վճարվելիք հարկերի նվազեցման երկու լծակներից
(հարկման օբյեկտի նվազեցումը ն հարկման դրույքաչափերի
նվազեցումը) որն էլ օգտագործվի (թեկուզ երկուսի միաժամա-
նակյա օգտագործման դեպքում էլ), միննույն է, հեւլտագայում
կհանգեցնի նոր հարկային սուբյեկտների ավելացման (կամ՝
եղածների մեծացման), որն էլ իր հերթին կհանգեցնի պետական
բյուջեի հարկային մուտքերի ավելացման: Ուստի անհրաժեշտ է
գտնել ն ապահովել եկամուտների այլ աղբյուր, այդ նպատակին
կարող են ծառայել.

» հարկահավաքման ծախսերի կրճատումը, այն չափով,

որքանով կրճատվում է հարկադրույքը,

» ստվերային հատվածի կրճատումը պետական բյուջե եկա-
մուտների վերականգնման հաշվին: Ճիշտ է, սա աստիճա-
նական բնույթ ունի, այնուամենայնիվ բավականին «հորդա-

175

ռատ» աղբյուրն կարող է դառնալ պետական բյուջեն
համալրելու համար:

ԱԱՀ-ի հարկման հարաբերություններում անհրաժեշտ է փոփո-
խություն կատարել նան ԱԱՀ-ի վճարող հանդիսանալու համար
իրացման շրջանառության նվազագույն շեմի բարձրացման ուղղու-
թյամբ: Այն զգալի դրական ազդեցություն կունենա ինչպես փոքր
բիզնեսի խթանման, այնպես էլ հարկային քաղաքականության
արդյունավետության բարձրացման տեսանկյունից: Դա հատկա-
պես կնպաստի ներդրումային քաղաքականության արդյունա-
վետության բարձրացմանը` ներդրումային գործարքներն աշխու-
ժացնելու ն նոր աշխատատեղեր ստեղծելու միջոցով: Այս
նպատակով պետք է ամրապնդվի նան հարկային ն մաքսային
մարմինների համագործակցությունը գների թերհայտարարա-
գրումների, թաքցվող շրջանառության, ստվերային տնտեսության
բացահայտման, հարկային պարտավորությունների թաքցման դեմ
պայքարում:

Հարկային համակարգի կատարելագործման ն դրա կենսունա-
կության համար վճռորոշ նշանակություն ունի հարկային արտո-
նությունների իսպառ վերացումը՝ բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտ-
ներին միննույն մրցակցային դաշտի մեջ պահելու համար: Այդ
արտոնությունների փոխարեն ֆինանսապես «հիվանդ» արդյունա-
բերական ձեռնարկությունների ֆինանսական առողջացման գործ-
ընթացի կիրառումը կնպաստի տնտեսավարող սուբյեկտների
առողջացմանը, կլուծի նան կուտակված ապառքների նվազեցման
հարցը: Այս հիմնախնդրի լուծման անհրաժեշտությունը հիմնավոր-
վում է նախ ն առաջ նրանով, որ ապառքների կուտակումը ստեղ-
ծում է մրցակցության համար անհավասար պայմաններ: Հարկա-
յին ապառքների կուտակումը, ըստ էության, համարժեք է ապառք
կուտակող ձեռնարկությանը պետական բյուջեից վարկավորման
տարեկան 5596-ի դրույքով՝՝: Ճիշտ է, հարկերի մասին ՀՀ օրենքով
հարկերի ուշացման դեպքում սահմանված են տույժեր, սակայն,
մեր կարծիքով, տույժի չափը բավականին բարձը է, եթե ընդունենք
ուշացման ինդեքսավորումը կամ օգտագործենք դիսկոնտավո-

Ց Ըստ հարկերի մասին ՀՀ օրենքի 23 հոդվածի առաջին մասի` հարկի
վճարումը սահմանված ժամկետից ուշացնելու դեպքում գանձվում է տույժ
տարեկան գումարից օրական 0,2926-ի չափով:

176

րումը: Սա նս տնտեսությունը ստվեր մղելու մի ուղի է, քանի որ
հարկատուները ապառք կուտակելով՝ համոզված են, որ մի գեղե-
ցիկ օր դրանք դուրս կգրվեն: Այդպիսի պրակտիկա իրոք գոյու-
թյուն ունի մեր հանրապեպությունում: Ուստի պետությունը պետք
է բոլոր հարկատուների նկատմամբ ցուցաբերի միննույն մոտե-
ցումը՝ այս սովորույթը արմատախիլ անելու համար: Իսկ եթե նա
ցանկանա ինչ-որ հարկատուի նկատմամբ ցուցաբերել առանձնա-
հատուկ մոտեցում, ապա լավագույն դեպքում կարող է անուղղակի
տրանսֆերտները փոխարինել ուղղակի տրանսֆերտներով:
Պետական բյուջեի ռեսուրսների օգտագործման տեսանկյունից
ունենալով նույն ազդեցությունը, ուղղակի տրանսֆերտների կիրա-
ռումը կապահովի ինչպես հարկատուի, այնպես էլ պետության
գործունեության հրապարակայնությունը ն թափանցիկությունը:

Բյուջետային եկամուտների ապահովումը հարկային համա-

կարգի միայն մի կողմն է: Հարկային համակարգը լուծելով այդ
հարցը՝ չպետք է կաթվածահար անի կուտակման ն արտադրական
աճի գործընթացները: Ֆինանսական քաղաքականության կայու-
նությունը ն հարկային քաղաքականությունը հաջողություն կարող
են ունենալ միայն այն դեպքում, երբ վերջիններս կօգտագործվեն
որպես արտադրության խթանման, այլ ոչ թե դրա մշտական
կրճատման միջոց: Հարկային համակարգը անհրաժեշտ է գնահա-
տել պետության ն ձեռնարկատերերի շահերի հաշվեկշռի հիման
վրա, որը թույլ կտա որոշել, թե ինչպես են լուծվում երկու միմյանց
հակադիր խնդիրները` անհրաժեշտ միջոցների ներգրավումը
պետության ծախսերը ծածկելու համար ն ձեռնարկատիրական
գործունեության համար պայմանների ստեղծումը ն աջակցումը՝
դրանով իսկ նպաստելով տնտեսական աճին: Իսկ այդ նպատակին
կարող է հասցնել միայն այն խելամիտ ՀՔ-ն, որը կարող է խթանել
արտադրությունը ե համապատասխանաբար ավելացնել հարկվող
բազան: Այդ առումով մշակվող միջոցառումները պետք է հիմնվեն
հետնյալ մոտեցումների վրա.

» Մաքսային օրենսդրությունը պետք է խթանի արտահանման
գործառնությունները ն ամեն կերպ աջակցի ներմուծման
փոխարինմանը:

» Հարկերը պետք է դառնան պետության արդյունաբերական
քաղաքականության կարնորագույն գործիք:

177

» Անհրաժեշտ է մշակել իրական հատվածում ներդրումների
խրախուսման համար արդյունավետ համակարգ:

» Անհրաժեշտ է մտցնել փափուկ հարկային ռեժիմ փոքր ն
միջին բիզնեսի համար՝ հաշվի առնելով դրանց վիթխարի
սոցիալական դերը աշխատանքային տեղեր ստեղծելու
հարցում:

» Հարկային կայուն դաշտ ստեղծելու համար անհրաժեշտ է
ՀՔ պարամետրերը հարկ եղած դեպքում ճշգրտել միայն
յուրաքանչյուր տարվա բյուջեի ընտրությունից առաջ՝
հրաժարվելով ֆինանսական տարվա ընթացքում ցանկա-
ցած բնույթի հարկային փոփոխություննե, կատարելու
քաղաքականությունից:

» Հարկատուների շահերի ապաշպանությունն ընդլայնելու
համար անհրաժեշտ է ստեղծել հարկային դատարաններ,
որոնք անհրաժեշտության դեպքում կխոչընդոտեն հարկային
մարմինների մեղքով առաջացած ծախսերը հարկատուների
վրա փոխադրելու արմատացած գործելակերպին ն միջոց-
ներ կձեռնարկեն անհարկի ստուգումների հետնանքով
ձեռնարկությանը պատճառած վնասները փոխհատուցելու
համար:

ՀՀ տնտեսության անցումային այս փուլում հատկապես
կարնորվում են լայնածավալ ներդրումային քաղաքականության
մշակման ն իրականացման կազմակերպական հիմնահարցերը
որպես ԱՔ արդյունավետ դրսնորման բաղադրամաս ն որպես
տնտեսական աճի ապահովման անհրաժեշտ գործոն:

Թեն ՀՀ-ում հարկային համակարգի առումով թեկուզ թույլ,
բայց կազմավորվել է ներդրումային միջավայր, այնուամենայնիվ,
այն դեռնս գրավիչ համարել չի կարելի, թեպետ ունի էժան
աշխատուժ, չօգտագործվող հսկայական արտադրական կարողու-
թյուններ (հատկապես մեքենաշինության մեջ), գիտատեխնիկա-
կան մեծ ներուժ, հարուստ ն բավականին հզոր սփյուռք:

Այս առումով առավել կարնորվում է ներդրումների գործընթա-
ցի կանոնակարգումը:

Ներդրումների բնագավառում ՀՔ պետք է իրականացվի
հետնյալ ուղղություններով՝

» խնայողություննրի ն կուտակումների ։խրախուսմանն

ուղղված օրենսդրության ընդունում,

178

» ներդրումների բարենպաստ միջավայրի ձնավորում,

» ներդրումային ոլորրը կարգավորող իրավական դաշտի
կայացում,

» վարչարարական խոչընդոտների վերացում,

» ներդրումների ներգրավման ապահովում,

» ներդրումային ծրագրերի մշակման ն իրականացման
աջակցում,

» ներդրումային ոլորրը կարգավորող պետական կառա-
վարման մարմինների օպտիմալ կառուցվածքի ձնավորում,

» ներդրումները խթանող ենթակառույցների կայացում,

» ներդրումները կարգավորող միջազգային իրավական նորմե-
րի ն միջազգային ընդունված պրակտիկայի ընդունում ն
կիրառում,

» ներդրումային ծախսերի խթանման նպատակով հարկային
համակարգում զեղչերի ն արտոնությունների նախատեսում,

» միջազգային վարկային կազմակերպություններից արաց-
ված վարկերի ուղղումը արտադրության ոլորտ, ի տարբե-
րություն այսօրվա գոյություն ունեցող պրակտիկայի, երբ
հայաստանյան ձեռնարկությունների մեծ մասը կենսագոր-
ծում է սպասարկման ոլորտում,

» տնտեսության վերականգնման նպատակով անհրաժեշտ է
փոքր ներդրումներն ուղղել սպասարկման ոլորտ, իսկ խոշոր
ՕՈՒՆ-երը՝ արտադրական, որտեղ ստեղծվում է մեծ ավելաց-
ված արժեք, իսկ ներդրումների կատարման ն շահույթի
ստացման միջն ընկած ժամանակահատվածը կարճ է:

Տնտեսական դաշտում դեռնս առկա են իրավահավասարության
սկզբունքի օրենսդրական նորմն ապահովելու համար անհրաժեշտ
առաջնակարգ խնդիրներ, որոնք կարելի է լուծել հակամենա-
շնորհային, սնանկացման ն ֆինանսական առողջացման նոր-
ընտիր օրենքները խիստ կատարելագործելու միջոցով:

Առաջարկի տեսության կողմնակիցներ, գտնում են, որ
այդպիսի երկակի դերը (հարկային բեռի իջեցումը բյուջեի եկա-
մուտների միաժամանակյա նույն մակարդակի վրա պահպանմամբ
ն նույնիսկ ավելացմամբ) հնարավոր է միայն արտադրանքի
վերջնական արտադրության արագացված աճի արդյունքում՝
պայմանավորված հարկային ճնշման թուլությամբ (այստեղ
կարնոր նշանակություն ունի ըստ հարկադրույքի ՀՆԱ-ի ճկունու-

179

թյունը՝"): Այս կանխադրույթը ժամանակին մեծ տարածում ստա-
ցավ հատկապես ԱՄՆ-ում, երբ պրեզիդենտ Ռ.Ռեյգանը կրճատեց
հարկերը` հույս ունենալով ավելացնել բյուջեի եկամուտները:
Սակայն ինչպես դիպուկ նկավել է Փ.Սամուելսոնը «Լաֆերի կորով
կանխատեսումները չարդարացան»: Ֆեդերալ եկամուտները
նվազեցին իրենց տրենդի նկատմամբ, իսկ ֆեդերալ բյուջեն 1979թ.
հավասարակշռված վիճակից փոփոխվեց այնպես, որ արդեն հինգ
տարի անց՝ 1983 թվականին կազմեց շուրջ 200 մլրդ դոլար: Փորձի
ցավալի հերնանքները հնարավոր է նորից ծագեն՝՝ : Ընդ որում,
Նոբելյան մրցանակակրի դիտողությունը զարմանալի չէ: Ճիշտ է,
չափազանց մեծ հարկային բեռի իջեցման հետնանքով որոշ
դեպքերում մեծանում են բյուջեի եկամուտները, սակայն այստեղ
հիմնախնդիրն այն է, թե որքան ժամանակ է պետք սկզբնական
հարկային մուտքերի անխուսափելի կրճատումը փոխհատուցելու
համար: Նման հիմնախնդրի լուծման համար կան շատ տնտեսա-
մաթեմատիկական մոդելներ, սակայն, որպես կանոն, դրանք շատ
բարդ են ն դժվարությամբ են ենթարկվում տնտեսագիտական
մեկնաբանման: Մեր կողմից փորձ է արվել առաջարկել այդ
նպատակը հետապնդող ներքոհիշյալ րրամաբանական մոդելը:
»(Թ0«)/(1-) -ԸԱ-Պ«ՏԵԱՒԺ

որտեղ՝ 9օ-ն հարկվող սկզբնական եկամուտն է (շահույթը, ավե-
լացված արժեքը, եկամուտը ն այլն), 5.-ն՝ հարկվող ընթացիկ եկա-
մուտն է (շահույթը, ավելացված արժեքը, եկամուտը ն այլն), ՛1-ն՝
հարկադրույքն է, Ղ-ն հարկադրույքի իջեցման չափն է, ՛-ը՝
դիսկոնտի նորման է:

Անհավասարության ձախ մասը գնահատվում է հարկային մուտ-
քերը է տարիներին, երբ 1 հարկադրույքը մնում է այդ ժամանակա-
հատվածում անփոփոխ, իսկ աջ մասը՝ երբ այդ նույն ժամանակա-
հատվածում հարկադրույքը նվազում է: Եթե է սկզբնական արժեքի
դեպքում անհավասարությունը չի պահպանվում, ապա Էն մե-
ծացվում է այնքան, քանի դեռ անհավասարությունը պահպանվում
է: Էի այն արժեքը, որի դեպքում անհավասարությունը խախտվում

4 Գրաֆիկորեն այս երնույթը տնտեսագիտական գրականության մեջ արտա-
ցոլվում է Լաֆերի կորի միջոցով:

5 ԸՅոր7ԲոԸՕԲ 11, ԷԼօՕքոոճյՅ 8. "Խաւչքօտաօտոօրաո«ճ". Լ16ք. Ը ճուր.
1998, Շ.449.

180

է, հանդիսանում է այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում
հարկադրույքի կրճատման պայմաններում բյուջեի եկամուտները՝
որոշակի նպաստող գործոնների ազդեցությամբ մեծանալով,
հասնում են մինչ միջոցառումը եղած հարկամուտքերի չափին:
Առաջարկված մոդելը մեր կողմից կիրառվել է ՀՀ փոքը ն միջին
ձեռնարկությունների շահութահարկի բացառման կամ պարզեց-
ված հարկով աշխատող ձեռնարկությունների շահութահարկին
համարժեք դրույքաչափի կրճատման տրամաբանական օրինակի
վրա, ընդունելով, որ փոքր ու միջին ձեռնարկություններում այդ
հարկաչափը կազմում է շուրջ 6 մլրդ դրամ, ն հաշվի առնելով այն
հանգամանքը, որ արդյունաբերությաան մեջ փոքր ձեռնարկու-
թյունում մեկ աշխատապեղ սվպեղծելու համար անհրաժեշտ է շուրջ
200 հազար դրամ, միայն մեկ տարվա ընթացքում կարող ենք
ունենալ շուրջ 30000 աշխատատեղ, որտեղ լրացուցիչ կարող է
թողարկվել մոր 50 մլրդ դրամի չափով արտադրանք կամ
ծառայություն: Հաշվարկները խորացնելով, կարող ենք ապացու-
ցել, որ 56 մլրդ շահութահարկը որպես հարկային վարկ օգտագոր-
ծելիս, մեկուկես տարի հետո, այլ հարկատեսակների հարկային
բազայի ընդլայնման ճանապարհով, պետբյուջեն կհամալրվի
ավելի մեծ չափով, քան տրամադրված այդ հարկային վարկն է:
Կարծում ենք, ՀՀ գործող հարկային համակարգը արմատապես
փոխել ճիշտ չէ: Դա կհակասի միջազգային հարկային համակար-
գերի զարգացման միտումներին: Ինչպես հայտնի է, կրկնակի
հարկագանձումից խուսափելու նպատակով Հայաստանը պայմա-
նագրեր է կնքել ն շարունակում է այդ գործընթացը բազմաթիվ
երկրների հետ, ուսրի հարկային համակարգի արմատապես
վերափոխումը կհանգեցնի վերը նշված պայմանագրերի ավտո-
մատ խզմանը, երկրից արտասահմանյան կապիտալի արտահոս-
քին, կխոչընդոտի միջազգային տնտեսությանը Հայասրանի ինտե-
գրացմանը՝ բացասաբար անդրադառնալով հատկապես արտաքին
առնտրի զարգացման վրա: Այդ իսկ պատճառով, ՀՔ բարեփոխ-
ման հիմնական ուղին մնում է եղած «ավանդական» հարկա-
տեսակների օպտիմալացումը, կառուցվածքային կատարելագոր-
ծումը ն հարկերի կրճատումը: Հատկապես վերջին գաղափարը
խիստ գրավիչ է ն անցումային տնտեսությունում ունի շատ կողմ-
նակիցներ: Հարկային բեռի թեթնացումը կարող է նպաստել
տնտեսական աճին: Եթե հարկերը նվազում են, ապա բնակչության
181

տրամադրության տակ կմնան ազատ միջոցներ, որոնք կարող են
կամ ուղղվել խնայողությանը, կամ էլ՝ արտադրության զարգաց-
մանը՝ կախված բնակչության սպառման ն կուտակման հակում-
ներից: Այս դեպքում կարնոր է այն հանգամանքը, որ բյուջեի
եկամուտները չնվազեն, հակառակ դեպքում անհրաժեշտություն
կառաջանա կրճատել րլթպետական ծախսերը, որը ոչ միշտ է
հնարավոր ն. նպատակահարմար, կամ էլ` բախվել ինֆլյացիայի
հետ, որը հանգեցնում է ձեռնարկությունների շրջանառու միջոց-
ների ն բնակչության դրամական եկամուտների արժեզրկման:

182

ԳԼՈՒԽ 17

Արդյունաբերական - ֆինանսական ոլորտների տնտեսական

փոխներգործությունը՝ որպես արդյունաբերական
քաղաքականության դրս-որման ուղղություն:
Դրա կայացման ու զարգացման հիմնահարցեր

4.1. Արդյունաբերական ճեռնարկությունները անցման շրջանում -
դրանց կենսագործունեության ապահովման մեխանիզմը

4.1.1. Արդյունաբերական ճեռնարկությունները անցման շրջանում
- դրանց կենսագործունեության պայմանները

Շուկայական տնտեսությանը անցումը, որպես միջհամակարգային գործընթաց,
ընդգրկում է տնտեսության բոլոր ոլորտներն ու մակարդակները (ինչպես մակրո, այնպես էլ՝
միկրո). նրա ամբողջական, մակրոտնտեսական բնութագրերը, հատկանիշները, ներքին
բաղադրությունը ներկայացնող ենթահամակարգերը ն դրանց միջն ուղղակի ն անուղղակի
կապերն ու կախվածությունները: Ուստի անցման հատկանիշները միկրոէկոնոմիկայում
հարկավոր է հատկապես դիտարկել որպես տնտեսության համեմատաբար ինքնուրույն
տարրերի կենսագործունեության անցումային առանձնահատպկություն: Այս իմաստով, պետք
է նշել, որ այն ինտեգրալային հատկանիշները, որոնք առհասարակ բնորոշ են անցումային
տնտեսությանը, համարյա առանց փոփոխության, դրսնորվում են նան միկրոտարրերում:
Ընդհանուր առմամբ, վերլուծության տրամաբանությունը մեզ հուշում է հետնյալ ասպեկտ-
ների գոյության ն անհրաժեշտության մասին.

1. Համակարգի ներքոնշյալ բնութագրերը պահանջող տարրերի հայտնաբերում ու
վերլուծում.

Հ. համակարգի շրջանակներում հաստատունությամբ,

Հ. տնտեսական հարաբերությունների տեսանկյունից որոշակիության դրսնորմամբ,

-... ֆունկցիաների որոշակիությամբ:

Ինտեգրալային համակարգում (լինի դա պլանային, թե շուկայական, բնականաբար,
համապատասխան տարբերությամբ) որպես այդպիսի տարրեր կարող են հանդես գալ
տնտեսական հարաբերությունների հետնյալ սուբյեկտները.

- գործարար ձեռնարկատերերը,

Հ. տնային տնտեսությունները,

-... պետությունը:

Տարրեր են հանդիսանում նան նշված սուբյեկտների այս կամ այն համակցությունները.

-.. տարբեր բնույթի միավորումներ,

-`. խառը ձեռնարկություններ ն այլն:

2. Այդ տարրերի կառուցվածքների միջ- կապերի հայտնաբերում -- վերլուծություն:
Շուկայական տնտեսությունում դա շուկայական կապերի մեխանիզմն Է դրսնորված
ապրանքադրամական տարբեր ձներով, իսկ վերլուծությունը սահմանում է այդպիսի ձների
գենետիկական կապը: Ընդ որում` ապրանքային ձնրը ծնում է փողը, իսկ դրանից էլ
ածանցված հանդես են գալիս գինը, պահանջարկը, առաջարկը ն այլն: Այս ձների
ֆունկցիոնալ կախվածությունը ոչ միշտ է համընկնում գենետիկայի հետ: Այսպես, գինը

182

պահանջարկի ն առաջարկի տեսանկյունից հանդես է գալիս որպես անփոփող մեծություն,
սակայն հնարավոր է նան հակադարձ կախվածություն:

3. Համակարգի, որպես ամբողջի ներկայացում - վերլուծություն բնութագրվում է
հետ-յալ հատկանիշներով.

- ինտեգրատիվ հատկանիշ, որը բացակայում է առանձին վերցրած համակարգը
ներկայացնող բոլոր տարրերում,

-`` հավասարակշռություն, այսինքն՝ համակարգի նորմալ կայուն դրություն,

-.. տարրերի ն կառուցվածքի որոշակի շրջանակներում նրա զարգացումը,

-.. համակարգի որոշակի վեկտորը (նպատակը):

Որպես ինտեգրատիվ հատկանիշի դասական օրինակ կարող է ծառայել Ա. Սմիթի
«ննտեսանելի ձեռքը»: Ինչ վերաբերում է Էհավասարակշռության, ապա այն
առանձնահատուկ է տարբեր կողմերի համար: Շուկայական համակարգում այդպիսի
հավասարակշռությունը ապահովվում է ընդհանուր առաջարկի ն ընդհանուր պահանջարկի
հավասարակշռվածության միջոցով:

Ռեսուրսասահմանափակող (պլանայի) համակարգում հավասարակշռությունը
նախատպեսնում է խրոնիկ ն ինտենսիվ դեֆիցիտի գոյությունը: Նորմալ համակարգի վեկտոր
(նպատակ) է հանդիսանում նրա կենսագործունեությունը, որի ընթացքում էլ տեղի է
ունենում նրա զարգացումը՝ առանց փոփոխություն կատարելու իր իսկ որակի մեջ, նրա
տարրերի հատկությունների առկայության սահմաններում ն նրանց միջն եղած կապերի
առկայության (անփոփոխության) պայմաններում: Նախ ն առաջ, այն բնութագրվում է նրա
տարրերի կազմի փոփոխությամբ, այսինքն` նրանց կայունության, բովանդակության ն
ֆունկցիայի որոշակիության խախտումով: Վերջինս վերաբերում է այն տարրերին, որոնք,
բնականաբար, «ժառանգվել են» նախկին համակարգից: Պլանային տնտեսությունից շու-
կայականին անցնելու դեպքում այդպիսի հին տարրերից համարվում են պետական
արդյունաբերական ձեռնարկությունները, տնային տնտեսությունները ն պետությունը:
Իրենց ձնով դրանք իրոք «հին» են: Սակայն պայմանների, կենսագործունեության ոլորտի,
միջավայրի փոփոխությունը նրանց լրացնում ն հաղորդում է նոր բռվանդակություն ն նոր
գործառույթ (ֆունկցիա):

Անցումային տնտեսության կարնոր հատկանիշներից է այնպիսի նոր տարրերի ի հայտ
գալը, որոնք բնորոշ չէին հին համակարգին: Տնտեսական գործընթացների անցումային
բնույթը պայմանավորում է, որ տվյալ դեպքում նրանց բնութագրելիս առաջին պլան մղվի ոչ
թե բովանդակությունը, այլ ձնը: Բանն այն է, որ նոր տարրերը կայացման գործընթացում
են: Ի հայր եկած նոր տարրերը կայուն ու ամուր չեն, բովանդակային ու ֆունկցիոնալ
առումով նոր սուբյեկտների գործունեությունը դառնում է առանձնահատուկ ն տարբեր
շուկայական տնտեսությունում կենսագործող նմանատիպ սուբյեկտների
գործունեությունւց: Այդպիսի նոր սուբյեկտներից են ձեռնարկատիրական կառուցվածքը՝
մասնավոր սեփականության հենքի վրա, այդ թվում` ֆերմերային տնտեսությունները,
տարաբնույթ բանկային կառույցները, տարբեր տեսակի բաժնետիրական
ընկերությունները, բորսաները ն այն: Անցման գործընթացում տարրերի կազմի
փոփոխությունը կախված է նան անցումային առանձնահատուկ ձնից, որի գործառույթը
տեղի ունեցող սոցիալ-տնտեսական ձնափոխությունների արդյունավետ անցկացումն է ն
անցումային շրջանի արդյունավետ (բարեհաջող) ավարտումը:

Անցումային տնտեսությունում կարնոր նշանակություն ունի նան խոշոր համակարգի
կառուցվածքային կապերի փոփոխությունը: Անցումային գործընթացի ուղղվածությունը՝
սկսված պլանային տնտեսության խիստ ճգնաժամի պայմաններում, նշանակում է նրան
ներունակ համակարգի կապերի անհրաժեշտ հաղթահարում: ՀՀ-ում այդ գործընթացը ձեռք
է բերել լրացուցիչ առանձնահատուկ գծեր՝ կապված ԽՍՀՄ փլուզման հետ, ինչպես նան
արնմտյան սոց.երկրների ն ԱՊՀ երկրների հեր արտադրական ն կոոպերատիվ անխզելի
թվացող կապերի ու շուկայի կորստի հետ: Տեղի ունեցավ հին (պլանային-դիրեկտիվ)

183

կապերի արագ ու կործանարար խզում: Դա անցումային տնտեսությունների վրա երկակի
ազդեցություն թողեց: Մի կողմից՝ խորացրեց անցման գործընթացների դժվարությունները՝
ծնելով տնտեսության սուբյեկտների համար բազմաթիվ ու բազմաբնույթ դժվարություններ
ու հիմնախնդիրները` նպաստելով արդյունաբերության առավել խորը անկմանը ն այլն,
մյուս կողմից, այդ սուբյեկտների համար առավել արագ հարթեց նոր՝ շուկայական կապերի
ասպարեզ գալու ճանապարհ: Բնականաբար, այս պարագայում նոր, շուկայական կապերի
ձնավորումը երկար ու դժվար իրականացող ու, երբեմն էլ, հիասթափեցնող գործընթաց է՝
կապված ինչպես տնտեսության սուբյեկտներից, այնպես էլ նրանց գործունեությունն
ապահովող արտաքին պայմաններից:

Բնական է նան, որ նոր կապերը իրենց կայացման գործընթացում կարող են դրսնորվել
այնպիսի ձներով, որոնք անհարիր են նույնիսկ կայացած շուկայական տնտեսությանը:
Այսպես, անցումային գործընթացում բանկային համակարգը երկար ժամանակ նորմալ
աշխատել չի կարող: Շուկայական հարաբերությունների զարգացումը դրսնորվում է
այնպիսի «իռացիոնալ» ձներով, ինչպիսիք են` իրար նկատմամբ արդյունաբերական
ձեռնարկությունների՝ «օրինաչափ չվճարումները», աշխատավարձի ոջ միայն ժամանակին
չվճարելը, այլն` տարիներով այդ վճարումներն ուշացնելը, փողերի պտտեցնելը ոչ
կոմերցիոն կառույցներում (հաճախ` սպեկուլյատիվ), արժույթի հոսքը արտասահման,
ստացած շահույթի ոչ թե հայրենադարձումը, այլ` էմիգրացիան ն այլն: Ամբողջապես
համակարգի կառուցվածքը, որպես նրա տարրերի միջն կապերի համախմբություն,
կորցնում է իր գլխավոր հատկանիշը՝ կայունությունը, ձեռք է բերում հոսունության վիճակ,
մշտական փոփոխության հատկություն, իհարկե, այդ ընթացքում փոփոխվում է նան նրանց
բովանդակությունը:

Այսպես, ձեռնարկությունների գործունեության մեջ նշված դիրեկտիվ ցուցումները
աստիճանաբար փոխարինվում են ինքնուրույն կայացված որոշումներով: Ընդ որում, այս
ճանապարհով աստիճանաբար բարձրանում է գների դերը, իսկ ձեռնարկությունների միջն
փոխադարձ կապերի փաթեթում կարնոր, աճող ու դոմինանտ դերը աստիճանաբար իրենց
վրա են վերցնում շուկայական գործոնները: Այլ կերպ ասած, դրսնորվում է ռեսուրսասահ-
մանափակող համակարգից պահանջարկասահմանափակող համակարգին անցնելու
միտում:

Վերջապես, անցումային տնտեսության առանձնահավկությունը ստեղծված ընդհանուր
համակարգի ն նրա բաղադրամասերի փոխներգործության բարձրացման մեջ նկատվող այն
ասպեկտն է, երբ մակրոտնտեսական կապերը հանդիսանում են լոկ միկրոտնտեսական
ցուցանիշների հետնանք"": նսվածը կարնոր նշանակություն ունի միկրոէկոնոմիկայում
անցման շրջանի դերի ն բովանդակության լուսաբանման համար: Առաջին այդպիսի
հատկանիշ կարելի է համարել այն, որ հատկապես միկրոոլորրն է հանդիսանում
անմիջական բովանդակալից փոփոխությունների ոլորտը, որոնք պետք է տեղի ունենան
անցման տնտեսության շրջանակներում: Այս հատկանիշը հարկավոր է ի նկատի ունենալ`
ելնելով այն հիմնադրույթից, որ միկրոէկոնոմիկան այն ոլորտն է, որտեղ անհրաժեշտ է նախ
ն առաջ իրականացնել բովանդակալից ձնափոխումներ: Անհրաժեշտ յուրաքանչյուր
փոփոխության արգելակումը այստեղ նշանակում է անցումային ամբողջ գործընթացի
արգելակում: Այսպիսի եզրակացությունը, ճիշտ է, առաջին հայացքից պարադոքսալ է թվում՝
ելնելով այն հիմնադրույթներից, որ անցումային տնտեսության էությունը հիմնականում մի
տնտեսական համակարգից անցումն է մեկ այ տնտեսական համակարգի, որը
հիմնականում ամփոփվում է մակրոտնտեսական ցուցանիշների վարքագծի փոփոխությամբ
(գների ազատականացում, սեփականաշնորհում, մակրոտնտեսական կայունացում,
ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ ն այլն): Սակայն իրականում ոչ մի պարադոքս էլ չկա,
տվյալ եզրակացությունը ոչ մի պարադոքս էլ չի պարունակում: Մենք պարզապես առնչվում

Չ" Հօթոռտ 8. Մշու. Խ/1., 1990, Շրք. 41.
184

ենք վերնում դիտարկված կանոնին. մակրորնտեսական որոշակի կապեր ընդհանուրի
շրջանակներում կարող են ճ-ավորվել լոկ այդ ընդհանուրի որոշակի մասերի կենսա-
գործունեության դրս-որմամբ: Իսկ առանց այդ մասերի համապատասխան
ձ-ափոխության` անհնարին է որոշել անցումային տնտեսության միկրորնտեսական
հիմնահարցերը: Դա բավականաչափ հստակ արտացոլում է հետխորհրդային երկրներում
անցման տնտեսության կենտրոնական հիմնահարցերից մեկի` պլանայինից շուկայական
տնտեսության անցման ապահովման լուծման օրինակում:

Հասարակության համար այս գլոբալ հիմնախնդրի լուծումը ներառում է մի շարք կարնոր
բաղադրամասեր.

- Կենտրոնից ձեռնարկություններին տրվող դիրեկտիվ հանձնարարականներն ու
կապեր, պետք է փոխարինվեն ձեռնարկություններիի միջն անուղղակի կապերով
(ապրանքադրամական հարաբերությունների հիման վրա): Համապատասխանաբար պետք
է փոխվի նան արդյունաբերական ձեռնարկությունների գործունեության մոտիվացիան:

- Արտադրանքի համախառն թողարկման ավելացման փոխարեն (ուղղորդվելով
միայն ռեսուրսների սահմանափակմամբ) անցնել արտադրանքի քանակական ն որակական
ասպեկտների հիման վրա սահմանափակվող շուկայական պահանջարկի:

- Արտադրվող արտադրանքի ֆոնդային բաշխման հովանավորչական
հարաբերությունը պետք է վերափոխվեն ձեռնարկությունների միջն նրանց գործունեության
արդյունավետության բարձրացման, խթանող մրցակցային հարաբերություններով:

-... Պետք է ձնավորվեն շուկայական տնտեսության համապատասխան սուբյեկտները,
քանզի, օրինակ, ճձեռնարկությունները պլանային տնտեսությունում ն՛ քանակական (ոչ
բավարար քանակությամբ), ն որակական (հիմնականում խոշոր պետական
ձեռնարկությունները` կապված արտադրության մենաշնորհացման հետ) տեսանկյունից
համապատասխանում են այդպիսի օբյեկտների բնույթին:

Ակնհայտ է, որ նշված մակրոտնտեսական խնդիրները կախված են միկրոէկոնոմիկայի
ոլորրին վերաբերող «բարդություններից»: Տնտեսության սուբյեկրնեի այդ
փոփոխությունները (տարրերը, մասերը) նրանց միջն կապերի բնույթի փոփոխություններն
են, որոնք համապատասխանում են նոր սուբյեկտներին, այն է՝ մասնավոր սեփականության
հիմքի վրա ձնավորված ձեռնարկությունները, փոքը ն միջին ձեռնարկությունների զար-
գացումը արտադրության մեջ ն այլ ոլորտներում: Ընդ որում, շուկայական տնտեսության
սուբյեկտների ձնավորման խնդիրների լուծման գործընթացը հարկավոր է տարբերել
բովանդակային ն ձնական առումներով: Բովանդակայինը խնդրի լուծումն է ըստ էության,
այսինքն` այդպիսի սուբյեկտների (ձեռնարկությունների) անհրաժեշտ քանակությամբ
ձնավորումը: Իսկ ձնականը՝ ինչպես դա իրականացնել: Այս դեպքում ձնական կողմը
չհիմնավորված կերպով իրեն է ենթարկում բովանդակայինը, ինչի մասին գրում են
արնմտյան շատ տնտեսագետներ: Այսպես, Պ.Նյուլերը, գտնում է, որ սեփականաշնորհմանը
անչափ մեծ կարնորություն է տրվել տնտեսական բարեփոխումների նպատակների մեջ:
Այնինչ, առավել ադեկվար նպատակ կլիներ նոր, մասնավոր հատվածի ստեղծումը:
Սեփականաշնորհումը այդ նպատակին հասնելու ուղիներից լոկ մեկն է, ընդ որում, առավել
թանկ արժեցողը: Սեփականաշնորհման իրականացումը խանգարում է մասնավոր
հատվածի ստեղծման համար միջոցների օգտագործմանը, հատկապես նոր մասնավոր
ձեռնարկությունների զարգացմանը»: :

Այժմ անդրադառնանք ձեռնարկության ն շուկայի փոխհարաբերությունների՝ ն այդ
լույսի ներքո` շուկայի աստիճանական կայացման հիմնախնդրի ուսումեասիրման ն
բացահայտման հիմնահարցին: Հիմք ընդունելով այն հանգամանքը, որ
ձեռնարկությունների կենսագործունեության ն վարքագծի դրսնորման համար որպես
«թատերաբեմ», ինչպես կասեր մրցակցային հիմնախնդրի համաշխարհային մասշտաբով

95 է .
ՇՂՅԱՕՑՀՇԷՆԼԸ քջուօ481071 55010 8 Շքմոմ 80օ1ՕՎոաՕ1 Էտքօդու. Խ/(., 1994, ՇՂք.80.

185

գիտակ Մ. Պորտերը, հանդես է գալիս շուկան: Ուստի անհրաժեշտ է նախ ն առաջ
գնահատել ՀՀ ժամանակակից շուկայի հիմնական գծերը՝ արդյունաբերության կայացմանը
ն զարգացմանը նպաստելու տեսանկյունից: Հարկ է նշել, որ այդ շուկան այսօր գտնվում է
կենտրոնացված պլանավորումից ինչ - որ շուկայական էկոնոմիկայի մոդելի անցման երկար
ու ճիգ, վերջը չնշմարվող դժվար անցանելի, որոգայթներով, լաբիրինթոսներով, վայրիվերու
մի ճանապարհի վրա: Ընդ որում, այդ գործնթացը հնարավոր չէ օրենսդրությամբ սահմանել
կամ հարկադրաբար անցնել պլանավորված որոշակի կարճ ժամանակաշրջանում: Մակայն
կարելի է միայն, լավագույն դեպքում, դնել տվյալ ուղղությամբ էկոնոմիկայի շարժման
սկիզբը, ինչը ն արվել է մեր հանրապեպությունում: Սակայն շուկայական սուբյեկտների
կամ տնտեսական սուբյեկտների միջն փոխհարաբերության արագ զարգացումը արդեն
այնքան էլ հեշտ չէ: Դրա համար անհրաժեշտ է երկար ու նպատակաուղղված ծրագրի
իրականացում, որի հիմնական պարամետրերը պետք է հանդիսանան համակենտրոնացման
մակարդակը ն արտադրության կենտրոնացման, նրա տարածքային ն ճյուղային
կառուցվածքը, շուկայի ենթակառուցվածքի ինստիտուտների զարգացումը, դրամական ն
ֆինանսական համակարգի կայունացումը, բնակչության եկամուտների մակարդակի
փոփոխությունը ն այլն: ՀՀ-ում այս գործընթացը առավել նս դժվար է, համեմատած
մնացած երկրների հետ, ելնելով նրա աշխարհագրական դիրքից:

Եթե դրանց ավելացվեն նան քաղաքական անկայունությունը ն սոցիալական ծայրահեղ
լարվածությունը, սոցիալական անվտանգության ներքին մակարդակին մի քանի անգամ
գերազանցման առկայությունը, ապա ակնհայտ կդառնա, որ Հայաստանում շուկայի արագ
ն միարժեք առաջընթացը դեռնս ուտոպիա է: Այս կարնոր առանձնահատկությունը
հարկավոր է հաշվի առնել հատկապես պլանային տնտեսության վերափոխման հիմնական
մոդելների քննարկման ժամանակ: Այդպիսի մոդելներից երկուսի տարբերակը բերված է 4.1.
աղյուսակում:

Ցավոք, ցայսօր ՀՀ-ում գերակշռում են պսեվդոշուկայի տարրերը: Աղյուսակում
թվարկված բոլոր գծերը այս կամ այն կերպ վերաբերում են նան մեր շուկային: Դրա հետ
մեկտեղ, շուկան ՀՀ-ում, թեկուզ դանդաղ, բայց հաստատուն ու անվերադարձ քայլերով
շարժվում է դեպի զարգացումը ն ձեռք բերված ամեն մի հատվածում անվերապահորեն
կայունանում է: Այդ մասին են վկայում ՀՀ-ում արդյունաբերության մեջ կենսագործող 500
մանրը, միջին ն խոշոր ձեռնարկությունների մենեջերների ու ղեկավարների հարցման
արդյունքները:

Աղյուսակ 4.1
Շուկայական տնտեսության անցման տարբերակները"
Սոցիալական ուղղված.
Պսեվդոշուկա շուկայ.րնտեսություն

սեփականության նկատմամբ վերա-

բերմունքը (հարաբերությունը), որտեղ սեփականության նկատմամբ

ա ալիսրական
ուժը գերազանցում է օրենքի մթ կան տիպի
նկատմամբ
մենաշնորհային կառուցվածքի
գերակայություն մրցակցային շուկա

ձեռնարկություն՝ կողմնորոշված
դեպի ազգային արտադրության
զարգացումը
արտադրության կառուցվածքի արտադրության ինովացիոն

ձեռնարկություն՝ կողմնորոշված
դեպի կապիտալի արտահանում

Փ Յճորօ8 Լ. ՔՕՇՇաԸ աու քոլուօտ Լոճ3ՅՅ»ոԼ Խճքթոճ10ո0108 // ԵՒ» 1005, Է 7, Ըք.44-45.

186

տրանսֆորմացիա՝ տեխնոլոգիական |զարգացում
դեգրադացիայի ճանապարհին

սոցիալական
ձեռնարկությունների ադմինիստրա- հա Սաո ալություն ն
ցիայի քմահաճույքը «մասնակցության էկոնոմիկա»
կոռումպացված պետական օրինական պետություն, որն
ապարապ՝ հօգուտ մենաշնորի ն իրականացնում է ուժեղ սոցիալական
կիսամենաշնորհ կառուցվածքի քաղաքականություն
անհամասեռ հասարակություն աար

Աղյուսակ 4.2.
Ձեռնարկությունների րնտեսական ազատության աստիճանի գնահատականը ՀՀ
արդյունաբերության մեջ 2000թ. հունիս-հուլիս ամիսներին

Ընդունած որոշումների բնագավառում

ազատության աստիճան
Ձուցանիշնե
Փիթր | լիվ| հիմնակա հիմնակա լրիվ
ազա- նում ազատ | նում ազատ անազա-
տություն է չէ տություն
Օշխատավարծ 49 36 7 7
ը
Արտադրանքի 51 33 4 12
գինը
Թողարկվող
1 արտադրանքի ծա- 58 12 շ 8
վալն ու կառուց-
վածքը
| .,Կապ-ներդը.
ծավալն ու 67 21 3 9
կառուցվածքը
Աշխատողների 71 27 լ լ

թվաք. ու կազմը

Աղյուսակից երնում է, որ ՀՀ-ում արդյունաբերական ձեռնարկությունների գերակշռող
մասը իրենց գործունեության հիմնական ուղղություններում արդեն տնօրինում է
բավականին մեծ ազատության աստիճանի: Հարցման արդյունքները նան վկայում են, որ
աստիճանաբար արմատական փոփոխության է ենթարկվում նան արտադրական
հարաբերությունների համակարգը, հատկապես` ռեսուրսային սահմանափակմանը
փոխարինելու են գալիս պահանջարկային ն դրամական (բյուջետային) սահմանա-
փակումները ( էական չէ, կոշտ, թե՝ փափուկ): Անցման այս շարժընթացը կարելի է դիտել
ներքոնշյալ աղյուսակի արդյունքներով:

Աղյուսակ 4 .3.
Արդ. ձեռն. արտադրության ծավալը սահմանափակող գործոնները ՀՀ-ում (այդ
գործոնը նշող արդ. ճեռնարկությունների 22-ը)

Դիտարկվող ժամանակաշրջանը
Գործոնները 01.12.19| 01.12.19| 01.12.19 01.12.2
9լ 92 99 000
187

Նյութական ռեսուրսների

88 40 14 19

անբավարարությունը

Աշխատուժի 28 6 3 7
անբավարարությունը

Անբավարար 2 48 50 48
պահանջարկը

ֆինանսական
ռեսուրսների 12 56 65 66
անբավարարությունը

Բերված տվյալներից կարելի է եզրակացնել, որ ՀՀ շուկան դրամական խնդիրների
նկատմամբ դառնում է բավականին ներունակ այն պարզ պատճառով, որ
ձեռնարկությունները կարողանում են ինքնուրույն մշակել ն արդյունավետ օգտագործել
սեփական գնային քաղաքականությունը:

4.1.2. Անցման շրջանում ձեռնարկությունների ցուցաբերած վարքագիծը - դրա
գնահատումը

ՀՀ ձեռնարկությունների մեծ մասը անցման փուլում պայքարել է ն պայքարում է,
որպեսզի չդադարեցվի նրանց արտադրատնտեսական գործունեությունը, ն թեկուզ ինչ-որ
չափով պահպանվեն արտադրատեխնոլոգիական ։Օ-ապարարը ն աշխատանքային
կոլեկտիվը, գործընկերների հեր կապի համար անհրաժեշտ նյութական ն ֆինանսական
հոսքերի կարգավորումը: Անհրաժեշտ է նշել, որ ձեռնարկությունների մի մասը, իրոք,
կարողացավ հարմարվել նոր իրողությանը, չնայած, երբեմն, շատ մեծ կորուստների գնով:
Նույնիսկ ոջ բարենպաստ պայմաններում էլ ձեռնարկությունների մի մասը շարունակեց
արտադրանք թողարկել, մատուցել ծառայություն ն արդյունքում վճարել աշխատավարճ՝
կենսագործելով շուկայում: Հատկապես այդպիսի ձեռնարկությունների շնորհիվ էր, որ ՀՀ
արդյունաբերական հանգույցը չմահացավ: ՀՀ արդյունաբերական ձեռնարկությունների
կենդանի մնալու եղանակները ոջ միայն բազմաթիվ էին, այլն՝ բազմաբնույթ: Տնտեսական
հարմարվողականության լավ հայտնի ու պրակտիկայում արդեն թրծված մեխանիզմներից
բացի, երբեմն էլ մշակվեցին ն հաջողությամբ կիրառվեցին այլընտրանքային նոր
տարբերակներ, կապված

- աշխատանքի կազմակերպման բարելավման,

-.. տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործման,

-. իրացման ավելի շահութաբեր շուկաների հայտնաբերման ու այնտեղ այս կամ այն
խորշում տեղավորվելու,

` բարձը պահանջարկ ունեցող արտադրանքի արտադրության ն այլնի հետ:

Արդյունքում այժմ ունեն, շատ արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնք
կարողացան դիմակայել անցման փուլի շատ անսովոր դժվարություններին ն բարեհաջող
իրականացնւմ եւ իրենց արտադրատնտեսական գործունեությունը Սակայն
ճեռնարկությունների մեծ մասը այդ ընթացքում մնաց ճանապարհի մայթեզրերին: Նրանց
նույնիսկ անհավատալի ջանքերը չպսակվեցին հաջողությամբ՝ հնարավորություն չտալով
նրանց գոյատնելու: Ձեռնարկությունների մի մասի մոր առաջացավ «ճգնաժամային»
իրավիճակ: Գների կտրուկ աճի հետնանքով (մանավանդ` սկսած 1974 թվականից)
արդյունաբերական ճեռնարկությունները զրկվեցին շրջանառու միջոցների մեծ մասից ն
դարձան անկարող նույնիսկ պահպանելու պարզագույն արտադրական պարբերաշրջան:
Ինֆլյացիան արտադրողների կորուսրնեի 6Իփոխհատուցմանն ուղղված բոլոր
միջոցառումները միշտ պահում էր զրոյական մակարդակի սահմաններում: Այդ ընթացքում

188

տեղի ունեցան կոռպերացիոն կապերի խոշորամասշտաբ խզումներ վերացնելով կամ
համարյա վերացնելով ճձեռնարկությունների միջն տասնյակ տարիների ընթացքում
ձնավորված ն բավականին հուսալի մակարդակի վրա գտնվող նյութատեխնիկական
մատակարարումը: Այս բոլորով հանդերձ, կտրուկ աճեցին նան հարկային դրույքաչափերը:
Գների մակարդակի կտրուկ փոփոխությունները ՀՀ արդյունաբերական ամբողջ
համակարգը դարձրեցին վնասաբեր, դրանով իսկ ՀՀ արդյունաբերական հատվածը
կանգնեց մահվան վտանգի առջն: Ծագած հիմնահարցերի բնույթը ն մասշտաբները
պահանջեցին առավել էական ու ուժեղ գործողություններ, քան այդ բնագավառում
գոյություն ունեցողներն էին` ձնավորված ն համալրված առկա շուկայական միկրոմա-
կարդակային ավանդական դեղատոմսերով: Տնտեսական նոր պայմաններում
ձեռնարկությունների կենսագործունեության հիմքն ապահովելու համար ի հայտ եկան
հարմարվողականության ոչ ավանդական, ձեռնարկություններին մինչ այդ ոչ հայտնի
մեթոդներ ն մեխանիզմներ: Ընդ որում, այդ ֆենոմենը հատկապես դրսնորվեց
տնտեսության բարեփոխումների սկզբնական փուլում, երբ հարմարվողականության
պահանջվղ մեթոդնեի մասին չր հիշատակվում նույնիսկ հայրենական
տնտեսագիտական գրականության մեջ: Դեռնս այսօր բարեփոխումներին
արդյունաբերական ձեռնարկությունների հարմարվողականության վերաբերյալ
քանակական վերլուծություն կամ տեղեկություններ շատ քիչ են: Արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ներկայացուցիչնեը այս մասին խոսում են շատ քիչ ն որոշ
վերապահումներով նան ն առաջ նրա համար, որ հարմարվողականության «ոչ
ավանդական» մեթոդները համապատասխան օրենսդրաիրավական հենքի վրա դեռնս չեն
գտնվում, իսկ այդ մասին խոսելը կարող է հանգեցնել իշխանության բացասական
ռեակցիայի փակելով ոչ քաղաքակիրթ կենսագործունեության բոլոր «անցքերը»,
նպաստելով արդյունաբերական ճեռնարկությունների «կիսաստվերային» կարգավիճակում
կենսագործելուն: Ճիշտ է, արդյունաբերական ձեռնարկությունների՝ նոր տնտեսակարգին
հարմարվելու «ոչ ավանդական» մեթոդների բնորոշումը դեռնս հատակեցված չէ,
այնուամենայնիվ, կարելի է առանձնացնել մի քանի էական հանգամանքներ, որոնք
արդյունաբերական ձեռնարկություննեի այս կամ այն որոշակի գործունեությունը
վերագրում են հարմարվողականության «ոչ ավանդական» մեթոդներին:

1. Պսեվդոնորմալ (բարտերային գործառնությունները, քվազիարդյունավետ
արտահանումը` դրամի իջեցված կուրսի ն ներքին ծախսերի հաստատագրման
պայմաններում, գույքի շենքերի, հողի, տրանսպորտային միջոցների, մեքենաների,
սարքավորումների վաճառքը ն վարձով տալը, ոչ պրոֆիլային գործունեությունը ն այլն):

2. .Անվճարունակությունը (ներառյալ աշխատավարձի գծով պարտքերը):

3. -Հարկերից խուսափելը:

4. .. Մենաշնորհային գործունեությունը: Կարտելային համաձայնությունը:

5. «Ոչ տետեսական եղանակները»՝լոբբիզմի աջակցման միջոցով:

Չնայած վերոհիշյալ դասակարգումը ունի նկարագրական բնույթ, սակայն թվարկված
հարմարվողականության մեթոդները կարելի է խմբավորել ըստ արդյունաբերական
ձեռնարկությունների՝ մակրոէկոնոմիկական երնույթների նկատմամբ դրսնորած այս կամ
այն ռեակցիայի Այսպես «պսեվդոնորմալ» մեթոդները դարձան տնտեսության
անհավասարաչափ աճի, ՀՀ տնտեսության անցման փուլի խորդուբորդությունների
ուժեղացման նկատմամբ արդյունաբերական ճեռնարկությունների արձագանքը: Արդյուն-
քում արդյունաբերական ձեռնարկությունները հարկադրված իրականացնում են այնպիսի
գործունեություն, որը չնայած իր էական արդյունքի ապահովմանը, տնտեսության նորմալ
զարգացման տեսանկյունից ոչ մի կերպ առաջադիմական համարել չի կարելի: Բնական է՝
այդպիսի մեթոդների ձնական համապատասխանեցումը տնտեսական
արդյունավետությունը գնահատող հայտանիշներին, ոչ մի հուսադրող արդյունք չի կարող
արձանագրել:

189

Փոխադարձ չվճարումները դարձան կառավարության դրամական քաղաքականության
անչափ ուժեղացման արձագանքը: Այս փաստի առավել պարզ հաստատումը համարվում է
դրամական քաղաքականության պարբերաշրջանների ն արդյունաբերության հատվածում
չվճարումների միջն եղած կոռելյացիան:

Արդյունաբերական ձեռնարկությունների զանգվածային հարկախուսափումը դարձավ
կառավարության կողմից իրականացվող ֆիսկալ քաղաքականության բնականոն
արձագանքը. թանի որ հարկավորման գոյություն ունեցող համակարգը, ինչպես մենք
նշեցինք նախորդ գլխում, չի համապատասխանում տնտեսության զարգացման ն
վերափոխման խնդիրներին: Դա հաստատվում է նան նրանով, որ տնտեսության
բարեփոխումների սկզբնական փուլում արդյունաբերական ձեռնարկությունները հակված
չէին խուսափելու հարկերից, սակայն տնտեսական իրավիճակը ստիպեց նրանց դիմել այդ
քայլին :

Շուկաների մենաշնորհացումը ն կարպտելացումը, հավասարազորապես
օրինախախտների թվաքանակի աճը պետության միկրոտնտեսական դերի թուլացման
հետնանք է: Ճիշտ է, այս գործողությունը խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններին
հնարավորություն է տալիս տնտեսության յուրօրինակ կարգավորում իրականացնել,
սակայն սուբյեկտի միկրոկարգավորող գործառույթի այդպիսի փոխարինումը չի կարելի
համարել բավարար: Անցյալ տարիների փորձը ցույց է տալիս, որ գնային ն նյութական
անհամամասնությունները առավել շատ են ուժեղացնում արդյունավետության հայտանիշի
աղավաղման չափը: Ուստի արդյունաբերական ձեռնարկությունների մի մասի
հարմարվողականությունը տնտեսական դժվարություններն տեղի է ունենում, ըստ
էության, տնտեսության այլ ոլորտների հաշվին, այլ ոչ թե արտադրության ն տնտեսության
ցուցանիշների բարելավման հաշվին: Այսպես, եթե ներքին հիմնախնդիրների լուծումը
չվճարումների միջոցով կիրառվում է համարյա ամբողջ վերափոխումների ընթացքում, բոլոր
արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից, ապա սպեկուլյատիվ գործողություններին
դիմում են ոչ մեծաթիվ արդյունաբերական ձեռնարկությունները (որոնց հասանելի են
բարձր իրացվելի ռեսուրսները ն այն էլ` միայն համեմատաբար կարճ ժամկետով՝
բարենպաստ կոնյունկտուրայով: «Ոչ ավանդական» մեթոդներով հարմարվողականության
ընտրության վրա մեծապես ազդում են ճյուղային պատկանելությունը, սեփականության
ձնը ն արդյունաբերական ձեռնարկության չափը: Այսպես՝ ոչ մեծ մասնավոր արդյունա-
բերական ձեռնարկությունները ավելի հաճախ, քան պետական խոշոր արդյունաբերական
ճեռնարկությունները, հակված են «ստվերային» գործունեության, իսկ հսկա
կորպորացիաները ավելի մեծ հնարավորություն ունեն՝ իրենց շահերը լոբբիզմի միջոցով
կառավարության հիերարխիայում պաշտպանելու համար:

Բնական է, այսպիսի դասակարգումը կրում է խիստ պայմանական բնույթ, քանի որ
հարմարվողականության վերոհիշյալ մեթոդները կարող են համակցվել իրար հետ ն
հանդես գալ բազմանպատակային համակցությունների ճներով:

Արդյունաբերական ձեռնարկությունների տնտեսական բարեփոխումներին հարմարվելու
գործընթացի մասին առավել| արմատական պատկերացում կազմելու համար ՀՀ
կառավարության առանձին կառույցների միջոցով պարբերաբար կատարվում են
պանելային վերլուծություններ»": Պետական գույքի կառավարման նախարարության
կողմից այդ նպատակի համար կազմված անկետաներում հարցերի մի մասը ուղղակի
առնվել է հետսեփականաշնորման ժամանակահատվածում արդյունաբերական
ձեռնարկությունների՝ ճգնաժամային պայմաններին հարմարվելուն:

Ստացված արդյունքների ամփոփումից պարզվում է, որ ՀՀ արդյունաբերական
ձեռնարկությունները հիմնականում զբաղված են ներքին վերակառուցմամբ ն իրենց

77 ԸՇրքճՆ6Ի25: 85աաւտ ձու // 11լքօ6ոճուու ոքօոոօ3ոլքօ88րտ. 1994, Վ 6.
Ք Մասնավորապես` պետական գույքի կառավարման նախարարության ն տնտ. բարեփ. ինստիտուտի
կողմից:

190

ֆինանսական դրության բարելավմամբ: Ընդ որում, դա վերաբերում է ոչ միայն այն
ճյուղերին, որտեղ այժմ իրական աճ է գրանցվում, այլն նրանց, որոնք դեռնս գտնվում են
ծանր ճգնաժամի ն դեպրեսիայի մեջ (մեքենաշինությունը ն այլն): Ուստի չի կարելի համա-
ձայնվել այն տեսակետի հետ, որ «մեր արդյունաբերական ճեռնարկությունները ի վիճակի
չեն կենսագործելու նոր պայմաններում», արդյունաբերական ձեռնարկությունների
դիրեկրորական կորպուսը մտածում է «պսեվդոշուկայական» ձնով: Այնպես, որ
ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ՀՀ-ում այսօր կա մենեջերների բարձր խավ,
առանց որի արդյունաբերական ձեռնարկություններում դրական տեղաշարժերը համարյա
անհնարին կլինեին: Այնուամենայնիվ, ՀՀ-ում ընդհանուր տնտեսական վիճակը դեռնս
այնքան բարդ է, որ կոշր ֆիսկալ ճնշման ենթարկվող այն արդյունաբերական
ձեռնարկությունները, որոնք միշտ շրջանառու միջոցների քաղց ունեն ն որոնց մոտ
բացակայում է ինվեսրավորման հնարավորությունը, նախկինի նման ստիպված են
օգտագործել հարմարվողականության «ոչ ավանդական» մեթոդները: Դրա մասին են
վկայում աղյուսակ 4.4-ում համակարգված անկետային հարցման արդյունքները:

Աղյուսակ 4.4
ֆինանսական հիմնախնդրի լուծմանն ուղղված գործողությունները

Տ 212582 Թ 058
Յ ՑՄ 5 |8 ժա թթ
Պատասխանի տարբերակները 88 5 8 6. 5|Տ 8 Յ
ս Ք

1. շրջանառու միջոցների անբավարարու-
թյան դեպքում մեծացվում են բարտերային

գործարքները
2. օպտիմալացվել են հարկային 1 1 2) 1 2 3
վճարումների համակարգի սխեմաները 08 | 3 5|0|7 լ3
3. գույքի մի մասը հանձնել է ծ 1 2 1 - 2
վարձակալության 3 4 7 2 5
4. պահպանել է կրեդ. ն դեբիտ. պարտակա- 1 2 3 1 2 2
նությունների միջն օպտիմալ հաշվեկշիռ 15 0 | 5 1 3 | 6
5. իրականացվել են ոչ ֆորմալ 1 շ 3 1
ֆինանսական օպերացիաներ 5 0
6. օգտագործվել են այլ մեթոդներ շ 3 ) 7 2 2

7. Ընդամենը այն ձեռնարկ. թիվը, որոնց
ղեկավարները համաձայնվել են մասնակցել
հարցմանը

2 5 66 3 3 9
ծ5:9|2 13 |8 13

Ներկայացված պատասխանները առավե օգտակար կլինեին, եթե դրանց
համաձայնության գործակիցը բավականին մեծ լիներ, այնինչ, իրականում, այն
մոտավորապես տատանվում է 0,6-0,65-ի միջակայքում: Այսինքն՝ հարցվողները այնքան էլ
«սրտաբաց» զրույց չեն ունենում: Հատկապես դա վերաբերում է «հարկային վճարների
օպտիմալացման» ն «դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի միջն խելամիտ
հաշվեկշռի պահպանման» տարբերակներին, երբ, որպես կանոն, նկատի է առնվում
հարկախուսափումը ն վարկերի դիմաց կատարվող վճարների ուշացումը (այդպիսի
արարքների համար իրավաբանական անձինք, բնականաբար, կարող են ենթարկվել էական
պատիժների, ուստի ոչ ֆորմալ ակտիվության վերաբերյալ տեղեկատվության տարածումը

191

ձեռնարկությունների համար ցանկալի չէ): Ուրեմն` ձեռնարկությունների գործունեության
«ոչ ֆորմա» ադապտավորման իրական մասշտաբները ավելի լայն են: Այս կանխա-
վարկածը անուղղակի հաստատում ենե նան իրենք .ձեռնարկությունների
ներկայացուցիչները՝ հայտարարելով, որ մեծ մասը սովորել է խուսափել ֆիսկալ ճնշումից ն.
կրճատել իրական հարկային բեռը՝ մինչն ընդունելի մակարդակը:

Կարելի է հաստատել, որ ադապտավորման ոչ ֆորմալ մեթոդների խելամիտ
օգտագործումը ն ճգնաժամային վիճակից ինչ-որ ձնով դուրս գալը որոշ չափով վկայում է
նան ՀՀ ձեռնարկատերերի բարձր որակավորման մասին: Ընդ որում, այդ եղանակների
լայնորեն օգտագործումը դժվար թե կապված լինի Հայաստանի մենեջերների հատուկ
հակվածության հետ, քանի որ ոչ ֆորմալ գործառնությունների կրիմինալ բաղադրությունը,
ինչպես վկայում են հարցման արդյունքները, չեն գերազանցում 10-1556օ-ը: Մնացած
դեպքերում դա համարվում է ձեռնարկության հարկադրական ռեակցիան ընդհանուր
տնտեսական ոչ նորմալ վիճակի նկատմամբ: Ըստ էության, ձեռնարկությունների
ցուցաբերած նման վարքագիծը կարելի է դիտարկել որպես խորը ն տնական ճգնաժամի ն
պետական ոչ համապատասխան տնտեսական քաղաքականության պայմաններում
օպտիմիզացիոն-կառավարչական պարադիգմի ինքնատիպ դրսնորում:

Այդ նույն ժամանակ անիմաստ կլիներ հաստատվել, որ ձեռնարկությունների վերոնշյալ
գոյարնման առանձնահատուկ եղանակները Հայաստանի տնտեսության համար անվիճելի
փապա են.

1. Այն գինը, որը պետք է վճարի ձեռնարկությունը իր կայունությունն ապահովելու ն
պահպանելու համար, դարձե է շար թանկ ու ոչ բոլորի համար հասանելի:
Արդյունաբերական ձեռնարկությունները,, որոշելով իրենց գլխավոր խնդիրը՝
կարճաժամկետ փուլում ապրելը, շատ դեպքերում հրաժարվում են գործընկերների հանդեպ
ֆինանսական պարտավորությունների ժամանակին կատարումից: Նրանք, ձգտելով թեկուզ
մասնակիորեն համալրել իրենց շրջանառու միջոցները ն ինչ-որ ձնով լուծել անհետաճգելի
հիմնախնդիրները, ձգձգում են նույնիսկ բյուջեի ն վարկերի մուծումները: Իսկ այդ ամենը
ապակայունացնում է ֆինանսական գործառնությունները երկրում:

2. Խուսափելով ֆիսկալ ճնշումից, արդյունաբերական ճեռնարկությունները իրենց
գործառնությունների զգալի մասը սովորեցին թաքցնել պետությունից, նպաստելով
պետության մակրոտնտեսական ճիգերի արդյունավետության նվազեցմանը:

3. Կրճատելով ծախսերը, արդյունաբերական ձեռնարկությունները ստիպված են
կտրուկ կրճատել ինվեստավորման ակտիվությունը ն իրենց զարգացման
հիմնախնդիրներով զբաղվել ավելի քիչ, քան պետք էր դա անել:

4. Արդյունաբերական ձեռնարկություննեի բավականին շար ստվերային ն
կիսաստվերային գործառնությունները պարարտ հող են նախապատրաստում տարբեր
տեսակի չարաշահումների համար, որն էլ խիսր նեղացնում է տնտեսության
կառուցվածքային բարեփոխումների հնարավորությունները` հեռացնելով տնտեսության
կայուն զարգացման հորիզոնը:

Ամփոփելով կարելի է հաստատել, որ արդյունաբերական ձեռնարկությունների
տնտեսական բարեփոխումներին հարմարվելը խաղում է երկակի դեր՝

» դրական` ճգնաժամային փուլում արդյունաբերության համակարգի գոյարնման
տեսանկյունից,

» բացասական՝արդյունավետ տնտեսության կայացման տեսանկյունից:

Իհարկե, սա չի նշանակում, ինչպես ցայսօր հայտարարում են մեր երիտասարդ
բարեփոխիչները, որ հատկապես արդյունաբերական ձեռնարկություններն են մեղավոր
չվճարումների, հարկեր թերհավաթքման, գների աճ ն տնտեսության այլ
«դժբախպությունների» համար: Այս հաստատումով նրանք պարզապես փոխում են
պատճառահետնանքային կապերի տեղերը՝ պատճառը հայտարարելով որպես հետնանք:

192

Տնտեսական վերոնշյալ բախումների ծագման իրական պատճառները հանգում են նրան,
որ վերափոխման հենց առաջին օրվանից ընտրված մոդելը չի համապատասխանում
հետխորհրդային տնտեսությանը: Մեր տնտեսությունը ցայսօր շատ քիչ է նման
ավանդական շուկայական տնտեական համակարգի, այնին։ այժմ տեղի ունեցող
շուկայական ձնափոխումները հենց սկզբից կողմնորոշվեցին այդ ուղղությամբ: Դրա
համար էլ զարմանալի է, որ շատ գործընթացներ սկսեցին զարգանալ ոչ այնպես, ինչպես
նախատեսել էին բարեփոխիչները: Ազգային տնտեսության ռեակցիան նորարարության
նկատմամբ օբյեկտիվ է, այն չի կարող որոշվել ինչ-որ մարդկանց` այդ թվում նան
մենեջերների չար կամ բարի մտադրությամբ, ուստի, եթե տնտեսական արդյունքները չեն
համապատասխանում սպասելիքներին, պետք է փոխել բարեփոխման կուրսը, այլ ոչ թե
սկսել արդարացումներ փնտրել այնտեղ, որտեղ դրանք, բնականաբար, չկան ու չեն էլ կարող
լինել:

193

4.Լ3. Ձեռնարկությունների փոխհարաբերությունները
անցումային փուլում

Անցումային փուլում փորձելով հարմարվել բարեփոխումների գործընթացին, որակական
էական փոփոխություններ են կատարվել նան արդյունաբերական ձեռնարկությունների
փոխհարաբերություններում:

Պլանային տնտեսությունում ձեռնարկություննեի միջե .հարաբերությունները
միջնորդավորված էին պետական օրգաններ միջոցով (պետպլան, պետական
նյութատեխնիկական մատակարարում, պետբանկ, ճյուղային մինիստրություններ ն այլն):
Չնայած տնտհաշվարկային ինքնուրույնության տարրերի առկայությանը, այնուամենայնիվ,
այս գործընթացում դոմինանտ էին կենրրոնացված կապիտալ ներդրումները, արդյունա-
բերական ձեռնարկությունների ամրագրումը մատակարար ն սպառող ձեռնարկություն-
ներին, արտադրանքի պլանային իրացումը ն պլանային գնագոյացումը, բյուջետային
փափուկ սահմանափակումները ն այլն:

Անցումը շուկայական տնտեսության առաջին հերթին նշանակում է ձեռնարկությունների
փոխհարաբերությունների բնույթի արմատական փոփոխություն, որե էլ իր
արտահայտությունն է գտնում տնտեսության շուկայական մրցակցային միջավայրի
ձնավորման ճանապարհին տնտեսական ինքնուրույն սուբյեկտների ձնավորման
գործընթացում: Ձեռնարկությունները փոխհարաբերության մեջ են մտնում ինքնուրույն`
ղեկավարվելով իրական տնտեսական իրողությամբ՝ ձնավորված շուկայական հայտանիշ-
ներով ն խթաններով:

Ձեռնարկությունների փոխհարաբերությունները սկզբունքորեն նոր հիմքի վրա դնելը
ձեռնարկությունները բավականին հիվանդագին են ընդունում: Չէ որ քայքայված է
պետական հովանավորության համակարգը, ձեռնարկություննեի միջ, »տասնյակ
տարիների ընթացքում ձնավորված արտադրական, կոոպերատիվ ու կազմակերպչական
կապերը: Շուկայականի հեր համատեղ, այսօր վերափոխված տեսքով շարունակում են
գոյատնել նան հին, ավանդական մեթոդները, որոնց թվում կարնորվում են.

» . Փափուկ բյուջետային սահմանափակումները (դոտացիաները, զեղչային հարկումը,
պարտքերի փոխադարձ մարումն ու դուրսգրումը ն այլն):

» Նախկին անհատական կապերի պահպանումն ու օգտագործումը իշխանական
օրգաններում ն նախկին օրգանների ձնափոխումը:

» Ավանդական տնտեսության հարաբերությունների պահպանման (թեկուզ երբեմն ոչ
ռացիոնալ) իներցիան, ձեռնարկությունների ղեկավարների միջն անհատական կապերի
(երբեմն նան` կոռուպցիոն նպատակների համար) մեծ դերը: Ձեռնարկությունները նոր
պայմաններին հարմարվելու գործընթացում, ինչպես նշեցինք նախորդ պարագրաֆում,
օգտագործում են գոյություն ունեցող բոլոր մեթոդները ն դրանց համակցությունները:
Իհարկե` այս ընթացքում տեղի է ունենում նան շուկայական վարքագծի ինտենսիվ
յուրացում:

Ձեռնարկությունների փոխհարաբերությունների համակարգում իր ուրույն ու կարնոր
տեղն ունեն 5մատակարարման-իրացման հարաբերությունները, որտեղ վերջին
տարիներին որակական մեծ տեղաշարժեր են կատարվել: Նյութատեխնիկական
մատակարարման (ՆՏՄ) տեսանկյունից ձեռնարկությունների միջն հարաբերությունները
(աշխատանքի միջոցների, աշխատանքի առարկաների ն այն) ն արտադրված
արտադրանքի կամ ծառայության մատուցումը ձեռք են բերում ավելի ու ավելի շուկայական
կողմնորոշում՝ անցումային տնտեսությանը հատուկ պայմաններին համապատասխան:

Ձեռնարկությունների միջն փոխհարաբերությունների նոր ձճներին անցմանը խանգարող
ու կանխարգելող գործոններից է համարվում շուկայական ենթակառուցվածքների թերի
զարգացածություն, մարքեթինգյան 0ըքաղաքականությաան թույլ ըմբռնումը ն
տիրապետումը, տնտեսական վեճերի հարցում դեռնս արբիտրաժային ցածը, երբեմն էլ ոչ

194

տեղին ու ադեկվատ որոշումների կայացումը, շատ ձեռնարկությունների ֆինանսական
վատ դրությունը ն ամբողջապես անցումային տնտեսության ճգնաժամային բնույթը:

Բարեփոխումների սկզբնական շրջանում (ավելի շատ, քան հետագայում) ՆՏՄ
քաղաքականության մեջ մեծ դեր էին խաղում.

1. նախկին գործընկերների տնտեսական կապերը (իներցիոն ուժի ներքո)՝
մեծամասամբ հիմեված վստահության վրա՝ տնտեսության անորոշության պայմաններում
(առաքում՝առանց նախօրոք վճարման, բարտերի պայմաններում ն այլն),

2. «անհրաժեշտ տեղեկատվության բացակայությունը,

3. նախկին «տեխնոլոգիական շղթայից» խիստ կախվածությունը,

4. ..ձեռնարկությունների պրոֆիլի փոփոխության ժամանակ միջոցների
անբավարարությունը ն այլն:

Ժամանակի ընթացքում գործընկերների ընտրության հիմնական հայտանիշ կդառնան
շուկայական ռացիոնալ գնահատականները:

ՀՀ ձեռնարկությունների ՆՏՄ վրա ազդող գործոններն են՝

1. . նախկին ԽՍՀՄ ն ՏՓՈԽ երկրների ճձեռնարկությունների միջն կապերի կորուստը,

2. տնտեսության վերափոխման պայմաններում մատակարարների մի մասի
վերակողմնորոշումը դեպի արտահանում,

3. տնտեսության մեջ շուկայական ուժեղ դիրք ունեցող մենաշնորհ-առաքողների,
մատակարարների ճնշումը,

4. . նյութատեխնիկական նշանակություն ունեցող հայրենական արտադրանքի նեղ
տեսականին ն որակի ոչ բարձր մակարդակը ն այլն:

Տնտեսության բարեփոխման պայմաններին ձեռնարկությունների հարմարվելը տեղի է
ունենում ինչպես ակտիվ, այնպես էլ՝պ պասիվ ձնով: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների
հարմարվողականության վարքի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ պասիվ ձնի
դեպքում իրականացվում է բարտեր (62765), կրճատում է թողարկման ծավալը (ճեռնար-
կությունների 1292), տեսականին (772) ն այլն: Ինչ վերաբերում է ակտիվ ձնին, ապա այս
դեպքում իրականացվող միջոցառումներից են նոր առաքողների փնտրումը (5776),
ձեռնարկությունում հումքի ն նյութերի արտադրության կազմակերպումը (790),
մատակարար ձեռնարկությունների զարգացմանն ուղղված ներդրումները (292):

Հարկ է նշել, որ շուկայական հարաբերությունների զարգացմանը զուգընթաց տեղի է
ունենում արտադրության նատուրալացում (բարտերացում, սեփական հումքի վրա
ձեռնարկությունների զարգացում ն համապատասխան արտադրության կազմակերպում):

Ձեռնարկությունների փոխհարաբերության ուղղվածության վրա պակաս կարնոր
ազդեցություն չի թողնում նան իրացման քաղաքականությունը, որի համար որպես որոշիչ
գործոններ են հանդես գալիս նախկին ավանդական շուկաների կորուստը, շուկայական
գործակալների կողմից պահանջարկի կրճատումը կապված բնակչության իրական
եկամուտների կրճատման հետ: Հարմարվելով ստեղծված իրավիճակին՝ արդյունաբերական
ձեռնարկությունները ձգտում են իրացման համար գտնել նոր ուղիներ ու մեթոդներ, ինչպես
նան շուկայական (խորշեր Այսպե` 199 թվականին արդյունաբերական
ձեռնարկությունների կեսից ավելին սահմանափակել են իրենց արտադրանքի գնի աճը,
համարյա նույնչափ էլ փոխել են թողարկվող արտադրանքի տեսականին, ակտիվ գովազդ
են սկսել արդյունաբերական ձեռնարկությունների շուրջ 2576-ը, 576-ը արմատապես փոխել է
ձեռնարկության արտադրական պրոֆիլը, 872-ը ցանկանում է դուրս գալ արտաքին շուկա,
իսկ 1092-ը՝ ձեռք բերել պերպատվեր: Միայն ռեսպոնդենտ-ձեռնարկությունների 592-ն է, որ
իրացման գործընթացում խնդիր չունի": Ընդ որում արդյունաբերական
ձեռնարկությունների իրացման քաղաքականության մեջ ոչ միայն կարնորվում է
ավանդական արտադրանքի իրացումը, այլն՝ արտադրության վերափոխման, նոր տեսակի
արտադրանքի արտադրության յուրացումը: Սակայն սա ձեռնարկություններին այնքան էլ չի

Ջ Տես` Պետական գույքի կառավարման նախարարության հետազոտության արդյունքները:
195

գրավում, քանի որ նրանք միջոցների բացակայության, կամ էլ սղության պատճառով չեն
կարող արտադրության ընդլայնում կատարել, առավել նս` փոփոխել ձեռնարկության
արտադրական պրոֆիլը:

Իրացման հետ կապված դժվարությունների համակարգում իրենց ուրույն տեղն ունեն
նան չվճարումները, որոնց ճգնաժամին նպաստում են բարտերային գործառնությունները,
ապագա վճարումնեի հաշվին կատարվող առաքումները, տարբե, տեսակի
չարաշահումները ն այլն:

Ձեռնարկությունների փոխադարձ պարտքերը խիստ տիպային են ոչ միայն ՀՀ, այլն
բարեփոխման նման ճանապարհն անցնող բոլոր երկրների ձեռնարկությունների համար,
միայն այն տարբերությամբ, որ դրանք մի տեղ շատ են, իսկ մեկ այլ տեղ՝ համեմատաբար
քիչ: Ցավոք, ՀՀ-ում այդ պարտքերը շատ են: Դրա մասշտաբի մասին են խոսում ներքոնշյալ
քանակական վերլուծության արդյունքները.

» ճեռնարկությունների միջն չվճարումները հավասար են արդյունաբերության մեջ
իրացման ենթակա արտադրանքի երկամսյա ծավալին,

» մատակարարների ժամկետանց պարտքերը շուրջ երեք անգամ գերազանցում են
ձեռնարկությունների դրամական միջոցները,

» 2001 թվականին չվճարումները շուրջ 2,5 անգամ գերազանցում են դրամական
զանգվածի արժեքը:

Նույնպիսի իրավիճակ է նան հետխորհրդային մյուս հանրապեպություններում: Այսպես,
ՌԴ-ում միայն 1996 թվականների կեսերին կարճաժամկետ պարտքերը կազմել են ՀՆԱ
տարեկան ծավալի 2892-ը, իսկ կրճատվելով՝ 1999 թվականին կազմել են ՀՆԱ 596-ը "7:

Ձեռնարկությունների փոխադարձ պարտքերի հիմնական պատճառներն են.

» տնտեսվարման շուկայական Օ Օ։-մեթոդներին ձեռնարկությունների դժվար
հարմարվելը,

» ճեռնարկության սեփական միջոցների բացակայությունը՝ շրջանառու կապիտալի ն
ներդրումային միջոցների համալրման համար,

» գների ազատականացման հետնանքով աշխատանքի առարկաների գների թռիչքը ն
պատրաստի արտադրանք արտադրող ձեռնարկությունների ֆինանսական
հնարավորությունների վատացումը,

» անցումային տնտեսության ճգնաժամի բնույթը ն նրա ծագման պատճառները,

» պետության կոշտ դրամավարկային քաղաքականությունը, որը նպաստեց
արտադրական ոլորտից կապիտալի հոսքին դեպի առավել շահութաբեր շրջանառության
ոլորտ,

» տնտեսության արդյունաբերական ն ֆինանսական հատվածների միջն օր-օրի
խորացող ճեղքվածքը,

» սեփականության ցածր սպեցիֆիկացիայի պայմաններում ոչ որակյալ մենեջմենթը:

Չվճարումները անխուսափելի են ձեռնարկությունների՝ անցման փուլին հարմարվելու
ընթացքում ն իրականացվող քաղաքականության պայմաններում, չնայած այդ երնույթի
«օբյեկրտիվացման» մեջ ավելի շատ շահագրգռված է դիրեկտորական կորպուսի,
նախարարների, բանկիրների այն մասը, որոր այդ ընթացքում իրականացնում է իր
շահադիտական նպատակները:

4.14. Փոքրը, միջին -- խոշոր ձեռնարկությունների գործունեության համակցումը՝
որպես արդյունաբերության

զարգացման հիմնախնդիր

100 8օղքօշոլ 5501, 1966, Վ 3, ՇՂք. 11, Վ 6, Ըք. 154. Թ»6ՕԵՕՃՈՀԸՆ, 1966, Է 7, ՇՏք.5.

196

Համակարգելով փոքր, միջին ն խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների
գործունեության համակցման կարնորությունը վկայող բազմաթիվ վերլուծությունների
արդյունքներ, ինչպես անցումային, այնպե էլ այդ փուլն անցած բազմաթիվ
տնտեսությունների փորձը, կարելի է փաստել, որ ՀՀ տնտեսության կայունացման ն
զարգացման բնագավառում այդ գործընթացը նս հույժ կարնոր նշանակություն է ձեռք
բերում:

Հիմնվելով արնմտյան երկրների փորձի վերլուծության արդյունքների վրա՝ գալիս ենք
ան համոզմա, որ անցման սկզբնական փուլում միջազգային դոնոր
կազմակերպությունները որոշի: դեր ունեն ուղղակի աջակցման միջոցառումների
բովանդակությունը որոշելու խնդրում, այնինչ միջին ու խոշոր մակարդակի աջակցման
կառույցները պատասխանատու են այդ միջոցառումների իրականացման համար: Ինչ
վերաբերում է տեղական իշխանությունների դերին, ապա այն կարնորվում է անցման
հետագա փուլերում, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում մշակելու աջակցման համընդ-
հանուր ռազմավարական ծրագրեր: Այս պարագայում հարց է առաջանում, թե արդյոք
կիրառելի են այլ երկրների փոքրը, միջին ն խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների
համակցման փորձը ն մոդելները անցումային երկրների տնտեսության պայմաններում: Այս
հարցին միանշանակ պատասխան տալը դժվար է, հատկապես, որ անցումային շրջանի
սկզբնական փուլերում այդ մոդելների կիրառումը դեռնս համընդհանուր դրական գնահա-
տականի չի արժանացել: Հատկապես, որ այդ մոդելները տարբերվում են տարբեր
երկրներում՝ կախված այնտեղ իրականացվող արդյունաբերական քաղաքականությունից:
Ուստի ցանկացած տարբերակ մեզ մոր իրականացնելիս պետք է փոփոխել` ելնելով ՀՀ
տնտեսության իրավիճակից, ստեղծելով ուրույն պայմաններին համապատասխան
աջակցող ն համակցող մոդելներ: Ուստի տվյալ քաղաքականության մասին պատկերացում
կազմելու համար.

» Պետք է ծանոթանալ իրականացվող քաղաքականության նպատակներին:

» Հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ եվրոպական գրեթե բոլոր երկրներում փոքրը
ճեռնարկությունների հատվածը հասել է այն չափերի ն կարնորագույն մակարդակի, որ
յուրաքանչյուր երկիր պարտադիր իրականացնում է փոքրը բիզնեսի ոլորրի պետական
աջակցման կանոնակարգված քաղաքականություն: Իսկ դա նշանակում է, որ անցումային
տնտեսությամբ երկրներում, այդ թվում նան ՀՀ-ում, այդ քաղաքականությունը չի կարող
անտեսվել, ինչը նան լավ հասկանում է կառավարությունը, որի ապացույցն է այդ ոլորտում
իրականացվող քաղաքականությունը: Սակայն այդ քաղաքականության
արդյունավետության բարձրացման համար հարկավոր է մշակել մի համակարգ, որը թույլ
կտա անմիջական տնտեսական գնահատականներ տալ փոքր բիզնեսի քաղաքականության
միջոցառումների մակրոտնտեսական ազդեցություններին: Ուստի ՀՀ կառավարությունը
պետք է մշակի այնպիսի օրենսդրական նորմեր, որոնք հստակ կսահմանեն փոքր բիզնեսի
քաղաքականության նպատակները ն գործիքները ամրագրելով համապատասխան
նորմատիվային կանոններով: Աջակցման քաղաքականության մեջ իր ուրույն տեղը պետք է
ունենա փոքրը, միջին ն խոշոր բիզնեսի համակցման մոդելը իր իրականացման
ուղղություններով ն գործիքներով:

» Հաշվի առնելով փոքրը, միջին ն խոշոր բիզնեսի համակցման արտասահմանյան
փորձը, անհրաժեշտ է ոչ միայն կառուցել ՀՀ-ում այդպիսի մի մոդել` հաշվի առնելով
հայկական բիզնեսի առանձնահապկությունները, այն այն հարմարեցնել ՀՀ
արդյունաբերական զարգացման հեռանկարային ռազմավարական ծրագրերին:

Հայկական փոքր բիզնեսում այժմ շրջադարձային փուլ է: Չնայած բարեփոխման սկզբում
ՀՀ փոքր բիզնեսը գտնվում էր խորը ճգնաժամի մեջ, այնուամենայնիվ, դարավերջին դրա
աշխուժացման որոշակի միտումներ նկատվեցին: Մակայն դրանք խիստ էպիզոդիկ բնույթ
կրեցին, քանի որ փոքր բիզնեսը` ներկայացնելով առհասարակ բիզնես-համակարգի մի
հատված, չէր կարող ինքնուրույն` առանց միջին ու խոշոր բիզնեսի աջակցման, թեկուզ

197

որոշակի հաջողություններ ունենալ: Ընդհակառակը կախված երկրի տնտեսական
ռեսուրսների կազմից, կառուցվածքից, տնտեսության մեջ բարեփոխման այս կամ այն
փուլում կարող է գերիշխող դիրք ունենալ բիզնեսի այս կամ այն հատվածը՝
պայմանավորելով մնացած հատվածների զարգացումը: Թերնս դա է պատճառը, որ, ասենք,
ՌԴ-ում բարեփոխումը, հենվելով բնական ռեսուրսների վրա, նպաստում է այնպիսի
ճյուղերի զարգացմանը, որոնք հումքատար ճյուղեր են, ն որոնք էլ, իրենց հերթին, փոքր
բիզնեսի կարիքն այնքան էլ չունեն: Այստեղ փոքր բիզնեսը հիմնականում փայլում է
շինարարության, Օ։»առնտրամիջնորդրդական ոլորրտւմ ն սապատահական չէ, որ
բարեփոխումների ընթացքում նրանք ներքաշվեցին կապիտալի նախասկզբնական
կուտակման գործընթացում` միաժամանակ դառնալով հարյուր 5, հազարավոր
գործազուրկներին աշխատանքով ապահովելու միակ հանգրվանը: Մակայն անհիմն
կերպով, փոքր բիզնեսի նման զարգացում որդեգրեց նան Հայաստանը: Այստեղ նս սնկի
նման օրեցօր աճեցին առնտրամիջնորդական կազմակերպությունները` արդյունա-
բերության ոլորտում փոքրը բիզնեսին բաժին թողնելով ընդամենը 4-526 փայաբաժին:
Սակայն տնտեսական պրակտիկան ցույց է տալիս, որ փոքր բիզնեսի ապագան մեծապես
կախված է խոշոր ն ոչ խոշոր ձեռնարկությունների նեղ, կոռպերատիվ կապերի ավելի
ընդլայնումից ն խորացումից: Ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհային փորձը, շուկայական
տնտեսության պայմաններում զգալիորեն գերակշռում են այն փոքրը ձեռնարկությունները,
որոնք ինչ-որ ձնով գտնվում են խոշոր ձեռնարկությունների գործունեության «ուղեծրում»՝
նրանց համար հանդես գալով որպես «արբանյակներ»: Ուստի փոքր ձեռնարկությունների
կայունությունը, եկամուտները, ֆինանսական ն ներդրումային հնարավորությունները
անմիջականորեն կախված են խոշոր ձեռնարկությունների հետ նրանց փոխառնճությունից:
Ընդ որում, կախված շուկայական տնտեսության մոդելից, այս փոխառնչությունը կարող է
դրսնորվել տարբեր կերպ: Մի տեղ այն շատ նեղ է (օրինակ՝ ԱՄՆ-ում), մի տեղ էլ` շատ լայն՝
(օրինակ՝ Ճապոնիայում): Թե ինչպիսին կլինի այս կապերի առկայությունը ՀՀ-ում, դեռնս
այնքան էլ որոշակի չէ, չնայած մի բան պարզ է. անհրաժեշտ է այդ ուղղությամբ մշակել
համակարգված քաղաքականություն նպաստելով ձեռնարկատիրական միջավայրի
զարգացման գլխավոր ուղղությանը ն իրականացնել այն: Որքան ուշացնենք այս
բնագավառի բարեփոխումը, այնքան կձգձգվի ՀՀ արդյունաբերական հատվածի կայացման
ն հատկապես զարգացման գործընթացը:

Հայաստանի տնտեսության մեջ կան փոխներգործության կողմնորոշման մի քանի
պատմական նախադրյալներ: Բավական է նշել, որ շար փոքր ձեռնարկություններ
առաջացել են պետական ձեռնարկությունների փլատակների վրա: Սակայն մինչն վերջերս
գործող փոքր ձեռնարկությունները ոջ միայն ուղղակի կապեր չունեն իրար հետ, այլն՝ խոշոր
ձեռնարկությունների հետ: Այս հարցում գոյություն ունի նան շահագրգռված չլինելու
սինդրոմ, ըստ որի` խոշոր ձեռնարկությունները «գլուխ» չեն դնում փոքը ճձեռնարկու-
թյունների հետ՝ համարելով նրանց անհուսալի ն թույլ գործընկերներ: ո:

Զարգացած երկրներում փոքր ձեռնարկությունները ոչ միայն ընդգրկված են խոշոր
բիզնեսի կոռպերացիոն համակարգում, այն հանդիսանում են խոշոր ֆիրմաների
արտադրական կառուցվածքի անբաժանելի մասը: Խոշոր ձեռնարկությունները
օգտագործւմ են փոքը ձեռնարկություննեի շուկայական ն կառուցվածքային
ճկունությունը, նրանց ինովացիոն հնարավորությունները: Խոշորները շահագրգռված են
համագործակցել ոչ խոշոր ձեռնարկությունների հետ, քանզի ոչ խոշորները կոմպենսացնում
են խոշորների դանդաղկոտությունը, դանդաղաշարժությունը, օգնում նոր տեխնիկայի
ներդրման հեր կապված որոշումների ընունմանն ու կիրառման ոլորտների ընտրմանը,
թափանցում վաճառման նոր շուկաներ ն ձեռք բերում անհրաժեշտ տեղեկություն: «Փոքր

գործընկերների» այդպիսի համակցումը թույլ է տալիս այս կամ այն գործում ռիսկի

101 րոճո ամ Ճ. Ճքյշո68 ոաւոյո08 Ը Բ/ւտճքճոււ -- ՏՕԸՇԸ, 1997 ոօ 5-6, Ըրք. 77.

198

ներդնում ն նպաստում խոշոր ձեռնարկությունների ռիսկերի մեղմացմանը: Բացի այդ, այդ
համակցումը որոշակի չափով հնարավորություն կտա չեզոքացնել փոքր բիզնեսի
նկարմաբ պետական աջակցման անկատարությունը: Այս տիպի կոռպերացիայի
զարգացումը ԱՔ հիմնական օբյեկտին ու սուբյեկտին դարձնում է ավելի գործնական՝
պետության գործառույթին թողնելով ընդհանուր տնտեսական պայմանների ստեղծման
բնագավառը:

Խոշոր - ոչ խոշոր ձեռնարկությունների փոխներգործության հիմնական ճ-երը -
մեխանիզմները միջոցառումների մի փաթեթ է, որը ներառում է ենթակապալը, լիզինգը,
ֆրանչայզինգը, ձեռնարկատիրական կապերի ստեղծումը, փոքր - միջին բիզնեսի
«ինկուբատորների» գործունեությունը - այլն:

Խոշոր ն ոչ խոշոր ձեռնարկությունների փոխներգործության հիմնական ձներից մեկը
ժամանակակից պայմաններում ենթակապալային գործունեության հիման վրա կատարվող
համագործակցությունն է: Դա բացատրվում է նրանով, որ այս գործընթացում աշխատանքի
տեխնոլոգիական բաժանման հետնանքով ապահովվում է միասնական տնտեսական բարձր
արդյունավետություն: Այս դեպքում խոշոր ձեռնարկությունը ոչ խոշորին ներկայացվում է
որպես ենթակապալառու՝ նրան վարձակալությամբ տրամադրելով շենքեր, շինություններ,
հարմարանքներ, արտադրական միջոցներ, ինչպես նան օգնում է շահավետ պայմաններով
ձեռք բերել աշխատանքի առարկաներ, ընդհուպ մինչն իր ապրանքանիշի օգտագործման
հնարավորության ընձեռումը: Այնպես որ, ենթակապալի օգտագործումը ժամանակակից
տնտեսության մեջ աստիճանաբար ավելի մեծ տարածում է ստանում: Իզուր չէ, որ
զարգացասծ երկրների մեքենաշինության արտադրանքի առնտրի ընդհանուր ծավալի
ավելի քան 1/3-ը իրականացվում է ոջ խոշոր ձեռնարկությունների կողմից:

Խոշոր ն ոչ խոշոր ձեռնարկությունների փոխառնչության դրսնորման ձներից մեկն էլ
նրանց միջն գոյություն ունեցող լիզինգային գործառնությունն է: Այն հանդես է գալիս
որպես այդ ձեռնարկությունների միջն տնտեսական հարաբերությունների ն տնտեսության
ճյուղերի լայն շրջանակ ընդգրկող փոխադարձ կապերի ձն: Ըստ փոխներգործության այս
ձնի խոշոր ձճձեռնարկությունները ոչ խոշորներին են տրամադրում տարբեր
սարքավորումներ՝ սկսած գրասենյակայինից մինչն ամենաբարդ ռոբոտոտեխնիկան:

Խոշոր ն ոչ խոշոր ձեռնարկությունների փոխառնչության դրսնորման ձներից մեկն էլ
ֆրանչայզինգն է, որն, ըստ էության, խոշոր ձեռնարկությունների իրավունքների
տարածումն է ոչ խոշոր ձեռնարկությունների վրա, որոնք այդ ֆիրմայի ապրանքանիշով
իրականացնում են արտադրանքի իրացում կամ ծառայության կատարում: Սա մի կողմից
առավել հեշտ ու նպաստավոր ուղի է ձեռնարկատիրական բավարար փորձ ու կոմերցիոն
ռիսկի հակում չունեցող նոր ստեղծված ձեռնարկությունների համար, մյուս կողմից՝ խոշոր
ձեռնարկությունների համար լուծում է արտադրանքի իրացման, շուկայի ընդլայնման,
երկրորդային կապիտալի ներգրավման, սեփական վաճառքի ցանցի հեր կապված
խնդիրներ: Մասամբ ոչ խոշոր ձեռնարկությունների վրա գցելով պատասխանատվությունը,
խոշոր ձեռնարկությունները, այդ գործունեության ընթացքում միշտ մնալով ակտիվ դիրք
ունեցողի կարգավիճակում, ավելի քիչ են վտանգում իրենց «բազային» կապիտալը: Դրա
հետ միասին, առավել ակտիվ են օգտագործվում մարդկային գործոնը, անհատական
շահագրգռվածությունը՝ առաջնորդվելով այն կարգախոսով, որ առավել կարնոր է սեփական
գործը, ն ոչ թե վարձու աշխատանքը:

Այսօրվա դրությամբ ՀՀ արդյունաբերական ոլորտի ճձեռնարկությունների փոխադարձ
առնչությունների առանձնահապկությունների մասին կարելի է նշել, որ.

1. Ի տարբերություն արնմտյան երկրների, Հայաստանում փոքր, միջին ն խոշոր
ձեռնարկությունների միջ, -արտադրական կապերը ձնավորվում են առավելապես
ենթակապալային հիմունքներով:

199

2. Հայաստանում փոքր, միջին ն խոշոր ձեռնարկությունների միջն կոռպերացումը
գտնվելով ձնավորման գործընթացում` դեռես հապաղում է խոշոր ճձեռնարկութունների
ներդրումային ռեսուրսների անբավարարվածության հետնանքով:

3. Անցման փուլի տնտեսության առանձնահավկությունը ավելի է կարնորում փոքր
ձեռնարկություննեի մասնակցության ընդլայնումը խոշոր :ձեռնարկությունների
սեփականաշնորհման գործընթացին:

4. Համարյա բացակայում է Հայաստանում փոքր, միջին ն խոշոր ձեռնարկությունների
կոոպերացման իրականացման պետական քաղաքականությունը: Նույնիսկ ցայսօր չունենք
օրենք «կոոպերացման» մասին: Հայաստանում դեռնս չկա մի կառույց (ի պաշտոնե կամ
ստեղծված սեփական նախաձեռնությամբ) որը զբաղվի տարբեր չափեր ունեցող
ձեռնարկությունների կոռպերացմամբ: Ինչ վերաբերում է խոշոր ձեռնարկություններին,
ապա դրանք այսօր մատհոգված են իրենց առօրյա տնտեսական ն սոցիալական
հիմնախնդիրներով ն նույնիսկ հոգեբանորեն պատրաստ էլ չեն ապահովելու այդպիսի
համագործակցություն Հիմնախնդրի լուծմանը խոջընդորւմ է նան խոշոր
ձեռնարկություններում առ այսօր կենտրոնացված ու չհիմնավորված աշխատուժի
ավելցուկը: Ուստի, եթե նույնիսկ խոշո ձեռնարկությանը անհրաժեշտ լինեն
կոմպլեկտավորող դետալներ, նրանք ոչ թե դիմում են կոոպերացմանը, այն էլ՝
օպտիմալացված տարբերակով, այլ, թեկուզ բարձր ինքնարժեքով, ձգտում են արտադրել
իրենց մոտ, այլ ոչ թե այդ աշխատանքներում ներգրավել ուրիշ ձեռնարկությունների:

Հայաստանում փոքր, միջին ձեռնարկությունները, որպես խոշոր ձեռնարկությունների
ֆինանսական կայունության ապահովման ձն, սկզբնական շրջանում գործում էին որպես
ինքնուրույն տնտեսական կառույցներ: Սակայն այժմ աստիճանաբար ձգտում են դեպի
խոշոր ձեռնարկությունները: Այստեղից էլ՝ խոշոր ձեռնարկությունները դառնում են
յուրահատուկ «ամորտիզատոր»՝ դրանց շուկայական ցնցումներից զերծ պահելու կամ այդ
ցնցումները մեղմելու համար: Իսկ շուկայական կոնյունկտուրային արագ հարմարվող ու
խոշոր ձեռնարկությունները ճկունորեն ընկալելով պահանջարկի կոնյունկտուրան, դառնում
են խոշոր ձեռնարկություններին շուկայի այս կամ այն խորշ ուղեկցող վեկտորներ: Այնպես
որ, խոշոր ձեռնարկությունները իրենց ուղեծրում ունենալով մեկ, կամ բազմաթիվ ոչ խոշոր
ձեռնարկություններ, իսկ մեկ ոչ խոշոր ձեռնարկությունը, երբեմն գործելով մեկ կամ մեկից
ավելի խոշոր ձեռնարկությունների ուղեծրերում, ստեղծում են էմերջենր հատկությամբ
օժտված համակարգ, որը կարելի է ներկայացնել ներքոնշյալ բլոկ-սխեմայի ձնով.

200

Խոշոր (հիմնական)
ձեռնարկություն

7 7 7

Հումքի Հրապարակներ, սարքա- Արտադրանքի
մատակարարում վորումներ, ենթակառուցվածք իրացում
Լ
Ոչ խոշոր (փոքր)
ձեռնարկություն
Հ
Հումքի գնման շուկա Արտադրանքի
Պ վաճառքի շուկա
Համատեղ աջակցման
ֆոնդ «

Բլոկ-սխեմա 4.1. Խոշոր -- ոչ խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների
տնտեսական փոխներգործության մոդել

Ինչպես երնում է բերված բլոկ-սխեմայից, արդյունաբերական ձեռնարկությունների
տնտեսական համագործակցության այսպիսի միությունը ձեռք է բերում նոր տնտեսական
կառուցվածք՝ օժտված էմերջենտ հատկությամբ, որտեղ ստացվելիք օգուտը ակնհայտ է:
Դուստր ձեռնարկությունը, ցածր վարձավճարներով ստանալով «մայր» ձեռնարկությունից
իր տնտեսական գործունեությունն ապահովող արտադրության գործոններ, ի հաշիվ «մայրը»
ձեռնարկության որոշակի շահույթ է կուտակում: Իսկ «մայր» ճեռնարկությունը կորցնելով
շահույթի մի մասը` այն կոմպենսացնում է այլ աղբյուրների հաշվին, մասնավորապես
ազատվելով մատակարարման ն իրացման ծանր հոգսերից (այս առաքելությունն արդեն
հանձն է առնում փոքր ձեռնարկությունը): Այս պարագայում թեթնանում է նրա հարկային
բեռը, քանի որ եկամուտների մի մասը բաց է թողնում հարկային այս կամ այն արտոնու-
թյուններից օգտվող ոչ խոշոր ձեռնարկության միջոցով:

Տարբեր չափերի արդյունաբերական ձեռնարկությունների տետեսական գործունեության
համակցման նման մոդելի օգտագործումը անտարակույս մեր հանրապետության
արդյունաբերական հատվածը կարող է հանել զարգացման մայրուղի ն համապատասխան
արդյունաբերական քաղաքականության իրականացման ճանապարհով նպաստել նրա
հետագա զարգացմանը:

201

4.2. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների -- բանկերի փոխներգործության

մեխանիզմը - դրա
կատարելագործումը

4.2.1. Արդյունաբերական ճեռնարկությունների -- բանկերի կազմակերպա-

տնտեսական փոխներգործության
հետահայաց վերլուծությունը

Ցանկացած, նույնիսկ ամենակատարյալ արտասահմանյան փորձը նույնությամբ
անհնարին է ընդօրինակե` առանց տվյալ երկրի սոցիալ-տնտեսական
առանձնահավպկությունները հաշվի առնելու Առավել նս, որ դա վերաբերում է
Հայաստանին, որը 20-րդ դ. սկզբին ն վերջին զարգանում էր յուրահատուկ պայմաններում:

Ինչ վերաբերում է տնտեսության զարգացման համատեքստում արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ն բանկային համակարգի փոխներգործությանն ու դրա զարգացման
միտումներին, ապա այն թեկուզ ոչ արմատապես, այնուամենայնիվ եղել է ու կա,
մանավանդ, որ ավանդական հասարակարգում «միշտ էլ անցյալը եղել է ապագայի
սխեման: ո»:

Ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության պատմության վերլուծությունը
հնարավորություն է տալիս մեզ պատկերացում կազմելու այդ բարդ գործընթացի հետագա
զարգացման թուլ ն ուժղ կողմեի մասի արդեն .90հետհեղափոխական
ժամանակաշրջանում: Հայկական տնտեսության զարգացումը պայմանավորված է եղել
հայկական մենթալիրերտի հակասականությամբ,։ պատմական փորձերի կոնկրետ
սերտաճմամբ, որոնք առաջացրին տնտեսավարման ինստիտուտի մի կողմի առաջընթաց,
իսկ մյուսի՝ հերընթաց:

Բանկային գործի պատմությունը որպես ձեռնարկատիրությաան ոլորտ ն նրա
փոխներգործությունը արտադրության համակարգի վրա, գնում է դեպի դարերի խորքը:
Բանկերի վերաբերյալ մեզ հասած առաջին քիչ թե շատ որոշակի տեղեկությունները
վերաբերում են մ.թ.ա. 6-րդ դարին: Բանկային գործի սաղմերը առաջացել են դեռնս հին
Բաբելոնում, որտեղ տաճարները պաշտոնապես համարվում էին փողերի պահպանման
գանձարաններ ն անգամ վճար էին ստանում այդ գործառույթը իրականացնելու համար: 5 :

Այսպես, Դոլանի գրքում տեղեկություն է տրվում հին Բաբելոնի բանկերի,
մասնավորապես Իգիբի՝ բանկիրային տան հիմնադրի մասին, որը մահացել է մ.թ.ա. 581թ., ն
որին հետազոտողներն անվանում են Բաբելոնյան Ռոտշիլդ: Ըստ պատմության, այդ
բանկիրային տանը կատարված գործառույթները առնչվում էին ինչպես ֆինանսական
ոլորտին (դրամական ավանդներ, վարկեր ն այլն), այնպես էլ արտադրական ոլորտին
(կոմերցիոն սկզբունքներով կատարվող գնումներ, ըսր կատարվող գործարքների
հանձնարարականներ ն այլն): Բացի դրանից, բանկերն ունեին պահեստային տնտե-
սություններ (րարածություններ) ն մասնակցում էին առնտրա-արդյունաբերական
ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեությանը: ""

Պատմության այդ քառուղիներում բանկերը դառնում են այն կազմակերպությունները,
որոնք սկսում են մասնագիտանալ փոխատվական կապիտալի եկամտաբեր շրջանառության
կազմակերպման մեջ ն հետզհետե փոխատվություններ տրամադրելու գործառույթից
անցնում են սեփական կապիտալի երկարատն ներդրումներին, իսկ դա նշանակում է, որ
բանկերը ընդլայնելով իրենց գործողությունների տիրույթը արդեն ներգրավվում են
ձեռնարկատիրական գործունեության ոլորտը: Արդյունքում` ժամանակակից բանկերի
եկամուտները կազմում են ստացված «տոկոսներից» ն «շահույթից»:

12. Տես ԾԱՀՎՅՒ /.Ը. 1քճորոքուաւնուճոԵՇՐՑՕ 8 ՔՕՇՇոու. ԸԼ1Տ5. Ե1ՅրճՆ6ո6ԹԸՆ80 "8՛Լ", 1995, էջ 15:
2. Տես Ա Մարկոսյան, «Տնտեսագիտություն բոլորի համար», Երնան, 2001թ., էջ 109:
18 Տես Ա Մարկոսյան, «Տնտեսագիտություն բոլորի համար», Երնան, 2001թ., էջ 111:

202

ՀՀ-ում նս բանկային ն արդյունաբերական համակարգերը հին պատմություն ունեն:
Դեռնս մինչհեղափոխական Հայաստանում գոյություն ունեին բազմաթիվ բաժնետիրական
կոմերցիոն բանկեր: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո երկրի բանկային
համակարգը աստիճանաբար էական ձնափոխման ենթարկվեց` ստանալով բոլշնիկյան
կուսակցության տնտեսական ն գաղափարական կոնցեպցիային համապատասխան բովան-
դակություն ու ուղղվածություն: Հենց բանկերի ն արդյունաբերական ձեռնարկությունների
փոխներգործության ժամանակակից ճգնաժամը 70 տարիների ընթացքում ստեղծված
տնտեսության մենաշնորհային համակարգի ն ձեռնարկությունների գործունեության
կազմակերպումը, կառավարումը ու պլանավորումը մեկ ձեռքում կենտրոնացնելու արդյունք
է: Մոնոպոլացված կազմակերպա-կառավարչական ամբողջական համակարգի կառուցման
ժամանակ այն չէր կարող չներառել նան արդյունաբերության ու բանկային ոլորտները:
Արդյունաբերական ն բանկային համակարգի զարգացումը տեղի ունեցավ մոնոպոլացման,
կառավարչական ֆունկցիաների կենտրոնացմամբ` երկրի էկոնոմիկայի կառավարման
պետական մարմինների ձեռքում ն, որպես արդյունք, արդյունաբերության ու բանկային
հատվածում ձնավորվեց հսկայական մոնոպոլ կառուցվածք համակենտրոնացման միջոցով:

Ընդսմին, համակենտրոնացումը արտադրական միավորների խոշորացման ն այդ
գործընթացում փոքր, մասնավոր արտադրությունների դուր, մղման ճանապարհով
ստեղծեց տրեստներ, սինդիկատներ ն, ի վերջո, արդյունաբերական միավորումներ: Ընդ
որում, այդ գործընթացի երկար ու ձիգ ճանապարհին կարելի է առանձնացնել հետնյալ
փուլերը.

1. ռազմական կոմունիզմի քաղաքականություն (1920-1921թթ.),

2. նոր րնտեսական քաղաքականություն (1922-1928թթ.),

3. .,ԿկԿառավարման վարչահրամայական համակարգի կառուցում (1930-1961թթ.),

4. րնտեսավարման մենաշնորհային-ավրորիրտար կազմակերպա-կառավարչական
համակարգի կառուցում (1961-1985թթ.),

5. վերակառուցումով ընթացող ադմինիստրատիվ համակարգի կառուցում (1985-
1990թթ.),

6. ապամոնոպոլացման, սեփականաշնորհման, ապապետականացման, մենաշնորհ
ձեռնարկությունների առաջացմամբ ընթացող, հաճախ արդյունաբերական ն բանկային
կապիտալի ներուժը միավորող ժամանակաշրջան ( սկսած 1990թ-ից):

Առաջին փուլը բնութագրվում է ժողովրդական տնտեսության կառավարման խիստ
կենտրոնացմամբ ն պետության ադմինիստրատիվ մարմինների բացարձակ տփնետեսական
իշխանությամբ: Այս փուլում արդյունաբերական ձեռնարկությունները ոչ միայն ի վիճակի
չէին բանկային կապիտալ օգտագործելու, այլն բացարձակ իրավազուրկ էին:

Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո տնտեսական համակարգը
էական վերափոխման ենթարկվեց: Բոլշնիկները, ցանկանալով իրենց ենթարկել բոլորին ն
տնօրինել ամեն ինչ, կյանքի կոչեցին լենինյան թեզն այն մասին, որ կոմունիզմը պահանջում
է ն նախատեսում ամբողջ երկրով մեկ արտադրության կառավարման ն կազմակերպման
կենտրոնացում:

Արդեն 1920-ական թվականների սկզբին կառավարությունը դնում է ռազմական
կոմունիզմի քաղաքականության հիմքերը` կազմակերպա-կառավարչական, տնտեսական
ընդհանուր մենաշնորհը՝ արտահայտված պետական իշխանության կողմից էկոնոմիկայի
միանձնյա ավտորիտար կառավարմամբ: Արտադրական հարաբերությունների նման
սկզբունքի իրականացման արդյունքն իր դերը խաղաց Հայաստանում խորհրդային իշխա-
նության ձնավորման գործում: Սակայն աստիճանաբար նվազեցին հանրապետության
տնտեսության զարգացումն արգելակող խոչընդոտները: Աստիճանաբար նվազեցին
խորհրդային իշխանության ստեղծած բանվոր դասակարգի ն գյուղացիության
աշխատանքային նախաձեռնությունները, որոնք շահագրգռված չէին իրենց, առանց այդ էլ
կենտրոնական կառավարման մարմինների կողմից լրիվ բռնագրավվող, աշխատանքի

203

արդյունքի համար: Բանկային համակարգը նս անկում ապրեց, քանզի վերացան
ապրանքադրամական հարաբերությունները Մենաշնորհային հարաբերությունները
պայմանավորեցին կառավարման ապարատի բյուրոկրատացման էլ ավելի մեծացում ու
բնեռացում: ՈՒսրի առաջացավ նոր տնտեսական քաղաքականության մշակման
անհրաժեշտություն, որն էլ սկսվեց իրականացվել 1922 թվականից` սկիզբ դնելով
սոցիալիստական հասարակության տնտեսական համակարգի զարգացման երկրորդ
փուլին:

Երկրորդ փուլը բնութագրվում է պետության կողմից արդյունաբերության կառավարման
մասնակի թուլացմամբ հօգուր ձեռնարկություններիին աստիճանաբար տրվող
արտադրական իրավունքների:

Արդյունքում՝ սկսեց ուժեղանալ բանկերի նշանակությունը ն դրվեց արդյունաբերական
ձեռնարկությունների հետ դրանց փոխներգործության սկիզբը: Աստիճանաբար առաջ եկան
փոխներգործության որոշակի ձներ վարկավորում, երաշխավորություն, դրամական
գումարների հատկացումներ, արդյունաբերական ձեռնարկությունների փոխադարձ
հաշվարկի բանկային համակարգ: Բացի դրանից, բանկերի համար հնարավորություն
ստեղծվեց որոշակի փայաբաժիննեով մասնակցելու արդյունաբերական խոշոր
նախագծերին:

Ընդհանուր առմամբ, այս փուլը կարելի է բնութագրել որպես ադմինիստրատիվ
ապարատի իշխանության մոնոպոլացման փուլ: Գերատեսչությունների լուծարման հիման
վրա առաջացան արդյունաբերական ճեռնարկությունների գործունեությունը
կոորդինացնող փրեստներ: Այս փուլը սովորաբար անվանում են «տփրեստավորում»: Արդեն
1926 թվականին հանրապետությունում ստեղծվել էին շուրջ 50 տրեստներ: Տրեստրներն
իրենք էին որոշում, թե ինչ արտադրել ն որտեղ իրացնել այդ արտադրանքը: Ձեռնարկու-
թյուններն անցնում են կոմերցիոն հաշվարկի, որը նախատեսում է նան որոշակի
պահանջներ բանկային համակարգին, որ ն զարգանում է արդյունաբերական
ձեռնարկությունների զարգացմանը համապատաս խան: Արդեն այս փուլի վերջում
տրեստներ, որպե պետական արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնց
պետությունը տրամադրում է որոշակի ինքնուրույնություն, սկսում են կոոպերացվել
բանկերի հետ: Արդյունաբերական ձեռնարկություներ ն բանկերի այդպիսի
կոոպերացումը սկիզբ է դնում արտադրական համատեղ գործունեության նոր ձնի, որն էլ
արտահայտվում է սինդիկատներ` կոոպերացման հիմունքներով ստեղծված
ձեռնարկությունների կամավոր միավորումների ձնով, որոնք զբաղվում են իրացումով,
մատակարարումով, արտաքին առնփտրի գործառնություններով:

Սակայն 1927 թվականին նորից մեծանում է կենտրոնական ապարատի ճնշումը, որն
իրականացվում է պլանավորման, կենտրոնացված նյութատեխնիկական մատակարարման
ն կենտրոնացված ֆինանսավորման ճանապարհով:

Մենաշնորհային կազմակերպա-կառավարչական կառույցի վերջնական ձնավոր ման
համար այս փուլի վերջին տարիներին ստեղծվում է կենտրոնական իշխանության կողմից
հսկվող ն արդյունաբերական ձեռնարկությունների ֆինանսական միակ աղբյուրը
հանդիսացող «Միասնական բանկը»: Այսպիսով, իր իրավունքի մեջ է մտնում տնտեսության
զարգացման երրորդ փուլը:

Երրորդ փուլը բնութագրվում է էկոնոմիկայի կառավարման վարչա-հրամայական
համակարգի ձնավորմամբ: Այս փուլում արտադրության համակենտրոնացման, ինչպես
նան պոտենցիալ մրցակից արտադրական կառուցվածքների ուղղակի լուծարման
ճանապարհով տեղի է ունենում ինքնուրույն ձճձեռնարկությունների առանց այդ էլ
սահմանափակ քանակի էլ ավելի նվազում: ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի 1930թ. հունվարի 30-ի
«Վարկավորման ռեֆորմի մասին» որոշումով վերացվեց կոմերցիոն վարկը, ն դրա փո-
խարեն մտցվեց ուղղակի բանկային վարկավորումը: Դրանով կենտրոնական
ղեկավարությունը միաժամանակ հասնում է երկու նպատակի: Մի կողմից ստորագրվում է

204

կոմերցիոն բանկերի «մահապատիժը», մյուս կողմից, կենտրոնական ադմինիստրատիվ
ապարատը իր ձեռքում գործնականում կենտրոնացրեց ֆինանսական իշխանությունը
արդյունաբերական ձեռնարկությունների վրա: Դիրեկտիվ կառավարման հետ միասին,
այսպիսի մոտեցումը կանխորոշեց մենաշնորհային կառավարման մեխանիզմ` ձեռնար-
կությունների կառավարման բոլոր երեք մակարդակներում: Այս փուլում նկատվում է նան
կենտրոնական ադմինիստրատիվ-կառավարչական ապարատի կողմից արդյունաբերական
ձեռնարկությունների կառավարման ֆունկցիաների մենաշնորհացման միտում: Դրա
արդյունքում աստիճանաբար տրեստները փոխարինվեցին արտադրական միավորում-
ներով: Արդեն 1960 թվականին արդյունաբերական ձեռնարկություններին ղեկավարում էին
շուրջ 50 նախարարություններ ն գերատեսչություններ տեղիք տալով ժողովրդական
տնտեսության մենաշնորհային ավտորիտար կազմակերպա-կառավարչական կառուցվածքի
ամրապնդմանը:

Չորրորդ փուլը բնութագրվում է տնտեսության կառավարման մենաշնորհային-
ավտորիտար ն առավել ճկուն համակարգի ստեղծումով ու զարգացումով, որն
իրականացվում էր ոչ այնքան ռեսուրսների ուղղակի տնօրինման, ինչքան դրանց
ֆոնդավորման ճանապարհով: Այս իրավիճակում կառավարման կենտրոնական օղակներից
մեկը դառնում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների բանկային ֆինանսավորման
համակարգը: Այս փուլում ձնավորվեց բանկային այնպիսի համակարգ, որը հնարավո-
րություն 7Օտվեցկ Փինանսական ռեսուրսների բաշխման փֆոնդավորման միջոցով
իրականացնել արդյունաբերական ձեռնարկությունների ավտորիտար կառավարումը: Ընդ
որում, կառավարման մոնոպոլացման մակարդակը հանգեցրեց նրան, որ բանկերը
ինվեստավորում էին արդյունաբերական ձեռնարկություններն ու ամբողջ ճյուղերը՝ առանց
վերջիններիս, տնտեսության վերաբերյալ վերլուծություն կատարելու: Այս բոլորը
հանգեցնում էր կառավարման բյուրոկրատացման ուժեղացման ն բազմաթիվ ցուցումներ
վերնից իջեցվում էին՝ առանց հաշվի առնելու արտադրության ն սպառման հատկանիշներն
ու առանձնահատկությունները: Գոյություն չուներ ոչ մարքետինգ ն ոչ էլ գիտական
կառավարում, չնայած վերջինս, որպես հիմնական դիսցիպլիններից մեկը, դասավանդվոււմ
էր տնտեսագիրական բոլոր մասնագիտությունների համար: Իսկ շատ բանկային
աշխատողներ տեղյակ չէին նույնիսկ իրենց նվազագույն հիմնական
պարտականությունների մասին: Ադ իսկ պատճառով բանկային ոլորրը դարձավ
նախարարության բյուրոկրատական մեքենայի հավելուրդը՝ կցորդը:

Համարյա նույնանման իրավիճակ էր նան տնտեսության արդյունաբե- րական ոլորտում:
Արդյունաբերական ձեռնարկությունների կառավարումը նս տեղի էր ունենում
դիրեկտիվորե՝ հատկապես, պլանավորման բնագավառում: Արդյունաբերական
ճեռնարկությունների համար վերնից իջեցվում էին ոչ միայն պլանային արժեքային
ցուցանիշները, այլն` բնաիրային: Պետպլանը դրանք դիֆերենցում էր 15000 դիրքի,
նախարարությունը` 50000: Դրա հետ մեկտեղ, սպառողին մատակարարի, առաքողի հետ
ամրացնելու փուլում, որն իրականացվում էր պետմատի միջոցով, յուրաքանչյուր
անվանացանկի դիրքը բաղդապտվում էր նս 10-15 անվանումների:

Այնպես որ, բանկերի ն ձեռնարկությունների ինչ ազատության մասին կարելի էր խոսել
այդ ժամանակ, երբ ձեռնարկությունը իրավունք չուներ անգամ արտադրելու այն, ինչ
ցանկանում էր կամ փոխել իր պրոֆիլը՝ շուկայական պահանջներին համապատասխան:
Հետնապես, ձեռնարկությունները պետք է արտադրեին այն, ինչը թելադրվում էր վերնից՝
առանց պահանջարկի ու առաջարկի կոնյունկտուրան հաշվի առնելու: Այդպիսի իրավիճակը
տվյալ ժամանակաշրջանում ամրագրված էր նան օրենսդրորեն: Բավական է նշել ՍՍՀՄ
Մինիստրների խորհրդի 1965 թվականի հոկտեմբերի թիվ 729 որոշումը` վերադաս
կազմակերպությունների կողմից հաստատված պլանի ցուցանիշների վերաբերյալ:

Արդեն 1960-ական թվականներին տեղի է ունենում բանկային համակարգի լրիվ
մոնոպոլացում, իսկ արդյունաբերության հետ նրա փոխներգործությունն իրականացվում է

205

կենտրոնական Օ։Օ»ապարատի կողմից` տնտեսության մենաշնորհի դետերմինացման
պայմաններում:

Այսպիսով, չորրորդ փուլում, տնտեսության մենաշնորհային դետերմինացման
պայմաններում, բանկային ն արդյունաբերական արտադրության համակարգերը
կենտրոնական ապարատի միջոցով փոխներգործում են մեկը մյուսի վրա: Այսպիսի
իրավիճակը կանխորոշվում է նան ձեռնարկությունների կառավարման մենաշնորհային
կառույցի ձնավորման ընթացքում կառավարման հիերարխիայի բոլոր մակարդակներում:

Տնտեսական համակարգի զարգացման հինգերորդ փուլը համըեկնում է, այսպես կոչված՝
«պերեստրոյկայի» ժամանակաշրջանի հետ: Այս փուլը բնութագրվում է տնտեսավարման
սոցիալական ինստիտուտի պետականության ապամոնոպոլացման փորձերով: Արդեն 1980-
ական թվականներին, ։»տնտեսության ինտենսիվ զարգացման ուղիների որոնման
խնդիրներից մեկը դարձավ բանկային համակարգի ապակազմակերպումը: Երկար բանավե-
ճերից ու տարբեր մակարդակներում քննարկումներից հետո, 1987թ. որոշում կայացվեց
երկրում իրականացնել արմատական բարեփոխում, որի առանցքը նախատեսվեց դարձնել
լրիվ տնետհաշվարկը ն ձեռնարկությունների ինքնաֆինանսավորումը: Իր հերթին դա էլ
պահանջեց բանկային համակարգի վերակառուցում՝ հաշվի առնելով նշված համակարգի ն
արդյունաբերական ձեռնարկությունների փոխներգործության անհրաժեշտությունը: Սա-
կան այդ միջոցառումը իրականում արդյունաբերական ձեռնարկությունների
փոխներգործության ընթացքում չհանգեցրեց վարկային կառույցների մասնագիտացմանը,
չնայած դա ռեֆորմի հիմնախնդիրներից մեկն էր: Այս փուլում նախանշվեցին նան բանկերի
ն արդյունաբերական ձեռնարկությունների փոխներգործության գործընթացում պոզիտիվ
հատկանիշներ: Մասնավորապես, ինչպես բանկային, այնպես էլ արդյունաբերության
հատվածներում տեղի ունեցավ կառավարման առաջին մակարդակի ապակենտրոնացում ն
արդյունաբերական համալիրների ապակենտրոնացմամբ ու կոմերցիոն բանկերի
ստեղծմամբ ստեղծվեց մրցակցային մեխանիզմ: Փոփոխվեց նան արդյունաբերական ն
բանկային հիմնարկների փոխներգործության ֆինանսավարկային մեխանիզմը՝ բանկային
վարկի հեր համատեղ կիրառվեց նան առնտրային (կոմերցիոն) վարկը: Ի հայր եկան
բանկերի ն արդյունաբերական ձեռնարկությունների ապրանքային համագործակցության
նոր ձներ՝ ֆակտորինգ, լիզինգային գործառնություններ ն այլն: Զուգահեռաբար զարկ
տրվեց շուկայական նոր կառույցների` բորսաների, բրոկերային - դիլերային
գրասենյակների ստեղծմանը:

Հենց տնտեսավարման սոցիալական ինստիտուտի զարգացման այսպիսի հակասական
բեռով էլ Հայաստանի տնտեսությունը անցում կատարեց իր զարգացման վեզերորդ փուլին,
որն էլ բնութագրվում է որպես տնտեսության կառավարման վարչահրամայական
համակարգից շուկայական տփտնտեսավարմանն անցումով: Այս փուլը սկսվում է մի շարք
օրենքներով ամրագրված` պետական հատվածի ապամենաշնորհացմամբ (սեփականա-
շնորհման, վառուչերացման, բանկային համակարգի ապակազմակեպման ն այլ
ճանապարհով):

Սակայն ապակենտրոնացվող տնտեսության անորոշակի վիճակը ծնում է ուրույն
հիմնախնդիրներ:

Իրոք, տասնյակ տարիների ընթացքում տեղի էր ունեցել տնտեսության կառավարման
կենտրոնական վարչահրամայական (ադմինիստրատիվ) ապարատի ավտորիրար
մոնոպոլացում: Այդ համակարգում ստեղծվել էին նան արդյունաբերական ն բանկային
մենաշնորհներ, որոնց կապերի հզոր ցանցը, պատեհ ն անպատեհ կոռպերացման
ճանապարհով, սփռված էր ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքով մեկ: Այս իրավիճակում այդպիսի
կոոպերացիոն կապերի խզումը չէր կարող իր բացասական հետքը չթողնել, ինչը ն նկատվեց
շուկայական տնտեսավարման անցած այս տասը տարիների ընթացքում: Այնպես որ,
հանրապետության տնտեսության ճգնաժամի փոսը սողալու գլխավոր պատճառը ԽՍՀՄ
առանձին պետությունների տրոհման ճանապարհով միասնական ժողովրդատնտեսական

206

մեխանիզմի ապակազմակերպման արդյունքում արտադրական ներուժի կտրուկ նվազումն
է, իսկ նոր արտադրական կապերի ձեռքբերումն էլ, հանրապետության սոցիալ-քաղաքական
պայմաններից ելնելով, շատ մեծ դժվարությամբ է իրականացվում: Արտադրական կապերի
քայքայումը հանգեցրեց նրան, որ մի կողմից պետությունից չաջակցվող արտադրությունը
«բաց թողնվեց ազատ նավարկման», իսկ մյուս կողմից` «ազատ շուկան» չգտավ իր մեջ
հետագա զարգացման ներքին ներուժ, ն արդյունքում` հիվանդ տետեսությունը ախտա-
հարվեց հիպերինֆլյացիայով, իսկ այս պայմաններում շահում է նա, ով ավելի արագ է
շրջում իր կապիտալը դեպի արտադրություն ն ով որ հանդես է գալիս որպես «վաճառող»:
ՀՀ-ն չկարողացավ արագ կողմնորոշվել առաջինում, իսկ երկրորդը նրան անհարիր էր,
քանզի համարյա «բան» չունե վաճառելու Դժվար էր ակնկալել մրցունակ
արդյունաբերության զարգացումը, քանզի «վաճառողի» շուկան նրա համար անհասանելի
էր: Այս պայմաններում հիվանդ արդյունաբերությանը, որպես համադարման, պետք է որ
ձեռք մեկներ բանկային համակարգը: Սակայն լինելով տնետեսական համակարգի կարնոր
բաղկացուցիչ ոլորտներից մեկը՝ այն նս հիվանդացավ այդ համակարգի հարուցիչներով:
Ճիշտ է, պետության կողմից որոշակի հեղափոխական փորձեր կատարվեցին բանկային
համակարգի հիվանդություն, քրոնիկ չդարձնելու . նպատակով, սակայն այդ
միջամտությունը «շոկային թերապիայի» բնույթ կրեց ն առ այսօր դեռնս անարդյունավետ
է:

Շատ տնտեսագետներ գտնում են, որ ինչպես բանկային, այնպես էլ արդյունաբերական
համակարգերը այս փուլում ապակազմակերպվել են ոչ թե «վերնի» ցուցումով, այլ ներքին
նախաձեռնությամբ: Ճիշտ է, այդպիսի հաստատմանը այս կամ այն կերպ կարելի է
համաձայնել, քանզի ընդունված օրենքները կարող են կամ չկատարվել, կա՛մ էլ կատարվել
ոջ այնպես, ինչպես որ հարկն է: Մակայն ն՛ արդյունաբերական ձեռնարկությունները, ն՛
բանկային կազմակերպությունները հայտարարվեցին որպես առնտրային ինքնուրույն
կազմավորումներ՝ բաժնետիրական ընկերությունների տեսքով: Ուստի ն ցայսօր, ինչպես
արդյունաբերական ճեռնարկությունները, այնպես էլ բանկերը այդպես էլ ընդհանուր
հայտարարի չեն եկել ն մեկմեկու կարոտ՝ պարզապես գոյատնում են:

4.2.2. Արդյունաբերական ճեռնարկությունների -- բանկերի փոխներգործության
մեխանիզմի շարժընթացը
- դրա վերլուծությունը

Այնուամենայնիվ, քանի որ գոյություն ունեն բանկեի ն արդյունաբերական
ձեռնարկությունների կայուն փոխներգործության բազմաթիվ մեխանիզմներ, ուստի կանգ
առնենք դրանց վերլուծության ն Հայաստանի Հանրապետությանը համապատասխան
մեխանիզմի ընտրության վրա: Նախ նշենք, որ բանկեր: ն արդյունաբերական
ձեռնարկությունները, որպես արտադրության սուբյեկրներ, մշտապես գտնվում են
արտադրական փոխներգործության մեջ՝ փոխադարձաբար ազդելով մեկը մյուսի վրա: Մեր
կարծիքով, կարելի է առանձնացնել արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
«հիմնարկների» փոխներգործության հետնյալ երեք ձները.

1 Շուկալական, որ՝։ դեպքում դրամական ն իրական հատվածների
«փոխկապակցվածությունը» կառուցվում է շուկայի միջնորդությամբ՝ որպես սպա ռողների ն
վաճառողների միջն հարաբերություն: Շուկան, որպես սոցիալ-տետեսական կատեգորիա,
մի ամբողջական համակարգի մեջ միացնում է ն՛ արդյունաբերությունը, ն՛
հասարակությունը: Իսկ դիտարկվող դեպքում մի համակարգում միավորվում են
արդյունաբերության սուբյեկտները ն բանկային համակարգը` որպես սպառողներ ն
վաճառողներ: Հարաբերության այս տիպը գործնականում կարող է իրականացվել հետնյալ
ձներով.

207

» Բանկային կազմակերպությունները` որպես վաճառող, իսկ արդյունաբերական
ձեռնարկությունները` որպես գնորդ: Տվյալ պարագայում փոխազդեցության մեխանիզմը
տեղի է ունենում բանկի ծառայություններից ապրանքը (հիպոթեկային վարկեր, տարբեր
տեսակի հարկեր, օպցիոններ, վարկային նամակներ ն այն) ձեռք բերելու գնորդի
(արդյունաբերական ձեռնարկությունների) օգտվելու շահագրգռվածության միջոցով:

» Արդյունաբերական ձեռնարկությունները որպես վաճառող, իսկ առ-տրային
բանկերը որպես գնորդ: Այս դեպքում փոխազդեցության մեխանիզմը նույնպես
իրականացվում է գնորդի շահագրգռվածությամբ` վաճառողի ապրանքը ձեռք բերելու
միջոցով: Այս դեպքում արդեն արդյունաբերական ձեռնարկություններն են բանկերին
առաջարկում իրենց ապրանքը (արտադրանքը):

Փոխհարաբերության վերոհիշյալ երկու ձներն էլ միջնորդավորված են շուկայով: Ճիշտ է,
շուկայական սուբյեկտների միջն փոխհարաբերությունը որոշվում է ինքնուրույն ձնով,
սակայն այդպիսի փոխազդեցությունը դետերմինացվում է շուկայի կողմից, այն էլ` շատ կոշտ
ձնով: Շուկան ինքն է որոշում ն՛ ապրանքի գինը, ն՛ վաճառողների վարքագիծը:

2. Սոցիալ-կառավարչական, որը նախատեսում է իշխանական կառույցների
միջամտությունը արդյունաբերական ձեռնարկություների ն բանկային ոլորտի
փոխներգործությանը, չնայած գոյություն ունի կառավարչական միջամտության բազում
արգելքների մի հսկա փաթեթ, որի մեջ մտնող հիմնական տարրերն են.

` զրնտեսական ողջ համակարգի կենսագործունեության (որը ներառում է նան
դիտարկվող ոլորտները) վերաբերյալ օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտերը,

-. հարկային համակարգը,

- նյութական արտադրության ն վարկավորման ոլորտների փոխհարաբերության
համակարգը կարգավորող հանձնաժողովներն ու ենթահանձնաժողովները,

- ապրանքային ն ֆինանսական շուկաների մասնակից ինքնակարգավորող
կազմակերպությունները:

3. Կոմբինավորված կամ սոցիալ-տնտեսական, որի դեպքում տնտեսության
սուբյեկտների փոխներգործություւը իրականացում է դեպ Օ։»հասարակական
ընդհանրական սոցիալ-տնտեսական պահանջմունքների ընտրության կողմնորոշումը:
Փոխազդեցության այս ձնը առավել նախընտրելի է մեր նպատակների դեպքում, քանի որ
այն միասնական մի համակարգի մեջ է միացնում ն՛ արդյունաբերությունը, ն՛
հասարակությունը: Հերնաբար փոխներգործության այս ձնի ուժ` ամփոփվում է
հետնյալով.

» Նախատեսում է արտադրական ն հարկային պրիզմայի միջոցով դիտարկել
արդյունաբերական ն բանկային կառույցների փոխգործունեության մեխանիզմը՝
միավորված մի միասնական համակարգի մեջ:

» Փոխազդեցությունն, Օ:ուղղակի կառավարչական ազդեցության միջոցով
իրականացվում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկային կառույցների
վարքագծի մեխանիզմի ն կառուցվածքի ձնավորման վրա, որը կարող է տեղի ունենալ
հետնյալ երկու ասպեկտներով.

» Կառավարչական ուղիղ ազդեցություն` իշխանության կառավարման ինստիտուտի
կողմից արդյունաբերական ձեռնարկության ն նրա արտադրական ռազմավարության ու
մարտավարութան կազմակերպական կառուցվածքի ձնավորման վրա: Տվյալ
կառուցվածում կարղ է իրականացվել 0արդյունաբերութան ն բանկային
ձեռնարկությունների փոխներգործության մեխանիզմը, եր։`"' մի արտադրական
կառուցվածքը պայմանագրային կամ ֆինանսական կախվածության միջոցով
փոխազդեցություն մեջ է գտնվում մյուսի հետ:

» Կառավարչական անուղղակի ազդեցություն: Փոխազդեցության տվյալ գործոնը
մոտ է երկրորդ ուղղությանը ն արտադրական ներգործության համակարգի միջոցով

208

իրականացվում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտադրական
փոխներգործությունը բանկերի հետ:

Իրոք արտադրական գործընթացում, փոխներգործելով մեկը մյուսի վրա,
արդյունաբերական ն բանկային ձճեռնարկություննեը ուղղակի կամ անուղղակի
կառավարում են մեկը մյուսին նան կազմակերպական ն կառուցվածքային
բնագավառներում: Դա տեղի է ունենում ինչպես գնորդների ն վաճառողների
փոխներգործության համակարգի, այնպես էլ հասարակության ու արտադրության
ընդհանրական պահանջմունքների բավարարման ու համատեղ արտադրության
ձնավորման միջոցով: Այնպե որ շար կարնոր է դիտարկել արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխազդեցության մեխանիզմը կառավարման փոխհարա-
բերության պրիզմայի միջոցով: Սակայն, որպեսզի ձնավորվի արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ն բանկային համակարգի փոխազդեցության մեխանիզմի օպտիմալ
կառուցվածքը, անհրաժեշտ է վերլուծե կառավարման մեխանիզմը որպես
արդյունաբերության ն բանկերի փոխներգործության գործընթացում
կազմակառավարչական մեթոդ: Հետնաբար, այդպիսի մեխանիզմի օպտիմալացմանը
անցնելու կամ այդպիսի օպտիմալ մեխանիզմի կանխատեսման համար անհրաժեշտ է նախ
դիտարկել կառավարումը՝ որպես մեխանիզմ ն կառավարումը՝ որպես կատեգորիա:

Արդյունաբերական ն բանկային համակարգերի դինամիկայի հաստապունությունն
ապահովելու ն պահպանելու համար անհրաժշտ է անընդհատ իրականացվող
պլանավորման ու կառավարման գործընթաց:

Արդյունաբերութան ն բանկային համակարի կազմակերպա-կառավարչական
փոխազդեցությունը իշխանության տնտեսական կառավարման մարմինների
(նախարարություններ, գերատեսչություներ նե այ մոտիվացիոն գործառույթի
օգտագործման միջոցով) մասնակցությամբ, դա երկու կողմերի կազմա-կառավարչական
փոխազդեցության տնտեսական շահագրգռվածության առկայությունն է` արտադրական
արդյունավետ կառուցվածքի կառուցման նպատակով: Վերջինս իրենից ներկայացնում է
ապագա այն արտադրական կառուցվածքը, որը պահանջվում է կառավարման սուբյեկտի
կողմից՝ որպես կառավարման օբյեկտի որոշակի դրություն: Առավել նս, այստեղ նպատակը
հանդես է գալիս որպես մի գործընթաց, որի իրականացման ընթացքում պետք է հասնել ինչ-
որ բանի, ինչ-որ ձնով: Մեր պարագայում այն արդյունաբերական ճեռնարկությունների ն
բանկերի այնպիսի կայուն փոխազդեցության ապահովումն է, որի արդյունքում ն՛
արդյունաբերական, ն՛ բանկային ձեռնարկությունները կկենսագործեն արդյունավետ:
Սակայն փոխազդեցության ինչպիսի արդյունավետ կառուցվածք էլ սահմանվի, առաջին
հերթին անհրաժեշտ է իրականացնել բանկային ն արդյունաբերական կապիտալների
հնարավորին ինտեգրացում, որի խորացման արդյունքում ի հայտ կգան
ֆինանսաարդյունաբերական կամ արդյունաբերաֆինանսական (խմբեր) կառույցներ: Դրա
ձնավորման ակտիվ գործընթաց այսօր տեղի է ունենում նան ՀՀ-ում: Ապացույցը՝ այսօր
Հայաստանում գործում են մորավորապես քսան ֆինանսաարդյունաբերական խմբեր: Դրա
հետ մեկտեղ ակտիվորեն ստեղծում են առնտրա-արդյունաբրական ն
արդյունաբերական ինտեգրացված կառույցներ, որոնց շրջանակներում, բացի զուտ
արտադրական ն առնտրական կապերից, ձնավորվում են նան ֆինանսական բնույթի
կապեր: Ինտեգրացված բնույթի կապերը ՀՀ-ում կարելի է բնութագրել այն փաստով, որ
արդյունաբերության հատվածում հիշյալ խմբերի փայաբաժինը ՀՆԱ-ում կազմում է շուրջ
826: Այս առումով հարց է առաջանում, թե ինչու շուկայական հարաբերությունների
զարգացումը ծնում է այնպիսի շուկա, որը շրջանցելով կարող է ձնավորվել
արդյունաբերական ն ֆինանսական ձեռնարկությունների միջն փոխազդեցություն: Ելնելով
այն փաստից, որ ֆինանսա-արդյունաբերական խմբերի (ՖԱԽ) նման ինտեգրացված
կառույցները (այնպիսի կառույցներ, որոնց ներսում ձնավորվում են ինչպես արտադրական,
այնպես էլ ֆինանսական կապեր) չեն համարվում ՀՀ տնտեսական կյանքում ժամանակակից

209

անցման փուլին հարիր հատկանիշ, այլ, ընդհակառակը, գոյություն ունեցել են ն գոյություն
ունեն ինչպես տնտեսական շատ զարգացած, այնպես էլ զարգացող երկրներում (մինչն
տնտեսության ազատականացումն ու սեփականաշնորհումը այդպիսի շատ ու բազմազան
խմբեր եղել են ինչպես նախկին ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում, այնպես էլ
Հայաստանում՝ տարբեր տեսակի միավորումների ձնով): Սակայն այսօր այդպիսի խմբերից
Հայաստանում առավել տարածվածները համարվում են բանկերը, որոնց կողմից
իրականացվող ներդրումները առավել գրավիչ են տնտեսության հետնյալ հատվածներում.

` շրջանառության ոլորտը,

-..պ արդյունաբերության ոլորտը (հատկապես լեռնահանքային արդյունաբերությունը,
ոսկերչությունը, ադամանդագործությունը, պղնձի արտադրությունը ն այլն),

Հ... սննդի արդյունաբերությունը,

-` դրա սաղմերը ակտիվորեն ձնավորվում են քիմիական արդյունաբերության մեջ ն
այլն:

Տնտեսագետները տարակարծիք են ազգային տնտեսությունում ինտեգրացված այդպիսի
կառույցների անհրաժեշտության ն բավարարության վերաբերյալ: Նրանց մի մասը գտնում
է, որ այդպիսի խմբերի ինվեստիցիոն ն արդյունաբերական քաղաքականությունը
նպաստում է տետեսության աճին` լրացնելով արդյունաբերության ն ֆինանսական
կապիտալների միջն կապը՝ փոխարինելով տնտեսության ինստիտուցիոնալ կառույցի դեռնս
մի քանի կարնոր բաղադրամասերի անկատարությանը: Սակայն կան նան կարծիքներ, ըստ
որոնց այդ խմբերը զսպում են մրցակցության զարգացումը ն արգելակում
արդյունաբերական քաղաքականության արդյունավետ իրականացումը (րնտեսական ն
իրավական բարեփոխումների իրականացմանը արգելակելու միջոցով): Մակայն խմբերի
գոյության վերաբերյալ այս երկու մոտեցումներն էլ, մեր կարծիքով, ճիշտ են, քանզի երկու
տեսակետներում էլ գոյություն ունեցող հետնանքները այսօր ծաղկում են մեր հանրապե-
տության արդյունաբերության մեջ: Դեռ ավելին, մինչն այսօր այս խմբերի վերաբերյալ
կանոնակարգված ոչ մի օրենք, կամ օրենսդրական արդյունավետ ակտ գոյություն չունի:
Դեռս դրա չի նպաստում նան արդեն շուրջ՝'։ երկու տարի գոյատնող
«հակամենաշնորհային հանձնաժողովը»: Առ այսօր չկա նան այն հարցի պատասխանը, թե
որքան է տնտեսական աճի միտումում այդպիսի խմբերի փայաբաժինը, կամ ինչպես կարելի
է ռեալ հաշվել այդ: Մեր կարծիքով, այդպիսի գնահատական կարելի է ստանալ, այդ խմբի
կողմից կատարված ներդրումների ն խմբի մեջ մտնող ձեռնարկությունների կողմից
առանձին կատարված ներդրումների արդյունքների համադրական վերլուծության
ճանապարհով: Եթե արդյունքում ստացվի, որ հավասար ինվեստիցիոն
հնարավորությունների դեպքում խմբի առանձին անդամների ներդրումները քիչ ճկուն են
ձեռնարկությունների ներքին իրացվելիության փոփոխության նկատմամբ (համեմատած
այն ձեռնարկությունների ներդրումների հետ, որոնք չեն համարվում խմբի անդամներ),
ապա արդյունքը կարելի է դիտել որպես խմբի զարգացմանը աջակցելու արգումենտ այն
պայմաններում, երբ ցածր մակարդակի ինվեստիցիոն գործունեությունը դառնում է
արտադրության աճի կամ արդյունավետության բարձրացման բացակայության կարնոր
պատճառներից մեկը: Իսկ այն հարցի պատասխանը, թե ինչու են ձեռնարկությունները
շրջանցում շուկան` ինտեգրվում մեկը մյուսի հետ, կարելի է գտնել` դիտարկելով այդ
խմբերում ձեռնարկությունների ուղղահայաց ինտեգրացման հարցերը: Այսպես, Ջ.Տիրոլը
ցույց է տվել, որ ցանկացած տիպի ինտեգրացումը, որի դեպքում ծագում է մասնակից-
ֆիրմաների շահույթների փոխկապվածություն, կարող է ավելացնել նրանց ընդհանուր
արդյունավետությունը 5: Արդյունավետության աճի հիմնական պատճառը այստեղ
համարվում է, թերնս, էքստերնալների ինտեգրացումը, որոնք ձնավորվում են իրար
նկատմամբ տեխնոլոգիական միննույն շղթայում կենսագործող ձեռնարկություններում:

105 ոլրՕ1 Լ, Լիճ ՛հճօո7 օք 1ոմստեղճ| Օցճուշձնօո, Ըճռեւմյճ, Խ/8ՏՏ, Խ11Ե ԵւճՏՏ. 1988, ք.112.

210

Կան նան հետազոտություններ, որտեղ շահույթների փոխկապվածությունը կարող է
բարձրացնել ոչ միայն ուղղահայացորեն կապված կառույցի արդյունավետությունը, այլն
իրար հետ անուղղակի կապված ձեռնարկությունների գործունեության
արդյունավետությունը: Առավել նս մի շուկայում ճեռնարկությունների
փոխկապվածությունը կարող է պայմանավորել նրանց միջն գոյություն ունեցող կայուն ն
փոխշահավետ կապերը նան մյուս շուկաներում: Այդպիսի կախվածության կոնկրետ տեսքը
որոշելու համար կարելի է կառուցել խմբի տարբեր մոդելներ ն կանխատեսել դրանց
ձնավորման կանխավարկածները (հիպոթեզները): Այսպես, Մ.Վորոնեցկու կողմից այդ
նպատակով առաջարկված մոդելում դիտարկվում է փոխկապվածությունը արտադրական
ֆիրմաների միջն 1: Ըստ այդ մոդելի, ֆիրմաները խաջչաձն սեփականության
մասնակցությամբ կարող են իրար միջն ստեղծել փոխշահավեր ն կայուն կապեր՝
ապրանքաշուկաներում հանգեցնելու տրանսակցիոն ծախսերի նվազմանը ն նպասպելու
կապիտալի շուկայում փոխշահավետ հարաբերությունների ստեղծմանը:

Որպես ինտեգրացման հորիզոնական ձն` դիտարկվում է ճեռնարկությունների
կառույցում՝ բանկերի այս կամ այն ճանապարհով ներկայությունը: Այսպես, Բ.Դեմենտնը,
իր կողմից առաջարկված մի այսպիսի մոդելում կապ հաստատելով խմբի
ձեռնարկությունների միջն, փորձում է կապ հաստատել բանկի ազդեցության ն
ձեռնարկությունների վարքագծի միջն: Համաձայն այս մոդելի ձեռնարկության
սեփականության մի մասը բանկի կողմից տնօրինելու դեպքում, նա ձեռնարկությանը կարող
է ցածր տոկոսով վարկ տրամադրել: "7: Սակայն այս բոլոր մոդելներն էլ համարյա հետա-
պնդում են միննույն նպատակը, այն է՝ արդյունաբերական ձեռնարկությունները միննույն
խմբում ինտեգրելը պետք է ընթանա նրանց վարկավորման գործընթացի պարզեցմամբ:
Խմբի մեջ մտնող ձեռնարկությունները պետք է ունենան իրացվելիության նկատմամբ
առավել թույլ սահմանափակում, համեմատած այն ձեռնարկությունների հետ, որոնք
կենսագործում են առանձին: Հենց այս հիպոթեզն է ստուգվել Է. Պերորտիի աշխատանքում,
որտեղ նա, ելնելով զարգացած երկրներում ֆիրմաների ներդրումային ակտիվության
հետազոտման մոտեցումից, տեստավորում է երկու խմբերի ռուսական ֆիրմաներ՝ խմբի մեջ
մտնողներ ն չմտնողներ: 1: Նա գտնում, որ խմբի մեջ չընդգրկվող ֆիրմաները առավել
զգայուն են այդ ֆիրմաների ներքին լիկվիդայնության փոփոխությունների նկատմամբ:
Դրանից ելնելով հեղինակները եզրակացնում են կապիտալի ներքին շուկայի
ինտեգրացված կառույցի շրջանակներում կապիտալի ներքին շուկայի գոյության մասին,
որը հեշտացնում է լավ նախագծերի համար վարկային հասանելիությունը՝ խմբի մեջ մտնող
ֆիրմաների միջն ռեսուրսների վերաբաշխման ճանապարհով: Այսպիսի խմբերի
առկայությունը, թերնս, օժտված լինելով մասշտաբի էֆեկտով, մեծապես կարող է նպաստել
օպերացիոն ծախսերի կրճատմանը նպաստելով խմբի ընդհանուր գործունեության
արդյունավետության բարձրացմանը:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանի արդյունաբերության ն ֆինանսական հատվածների
(ոլորտների) փոխներգործությանը, ապա այստեղ փնտեսական ողջ տարածքը բաժանված է
իրար հեր փոխադարձորեն կապված ն մեկը մյուսով պայմանավորված երկու թույլ
ոլորտների: Դրանցից առաջինը արդյունաբերության ոլորտն է, իսկ մյուսը կապիտալի
շրջանառության ոլորտը: Ընդ որում, այս բաժանումը ոչ ինքնանպատակ է ն ոչ էլ տեղի է
ունեցել պատահականորեն՝ ներհատուկ Հայաստանին ն նրա պատմաաշխարհագրական

106 .
5Տօքօոճոաաա ԽԼԽ/Լ 116քաքճԸոմտ ՇՕՕՇՆՑԲՒՈԼՕԸՂԵ Խճ լճՅքա13ու 1ւրճոքմււմտմ ոճ քած

ԴՕԹՅքձ 1 քեււչճ «8ԱՌՆՅԴՅ // Թթ. 1 ԿՅՆ. .ԼԲՂՕրել, 1997, 1. 33, եւո. 3.
107 ՊՃԲՈԼԲԷՐԻԵԸԹ 8.Բ. 118:18ԲԸՆԱԱԱՕՌԻԵՐԸ 71 աոԾ88ԱԶՕԽԻՅԵՐԲ ՃՕՇՊՕԶԵԸՆՑՃ ՓԼ. // Թ»:օո. տ ՊՅԼ.
ԻԼ ՕՃԵԼ, 1996, 1. 32, Ցեււ.2.
108 116քքօրաւ Է., Րճռֆոք ՇԸ. 118560 աաաօոխուօճ Փաոճոաքօտո8րաճ 8 Քօ«ՇամԸ առ: ՓԼԼ-ոյ.
Խ/(26քթոճոել «օուֆճքճուտա ԵԷԼԼԷ.11 "թՕ8:0ԽԱՎՇԸԾՅՑ 71 ՇօԱռձՆԵԽՅՑ քօֆօքոաճ 8 ԵՕՇՇատ", Խ/.,
19781.

211

դրությանը, այլ այն տեղի է ունեցել յուրահատուկ շուկայական տնտեսավարման դժվարին
ճանապարհը բռնած համարյա բոլոր երկրներին, ի թիվս նան Հայաստանին: Ընդ որում, այն
հիմնականում պայմանավորված է երեք հիմնական պատճառներով.

1. Իրական հատվածում գործարար ակտիվության նվազումը պայմանավորվեց
պոտենցիալ վարկառուների շրջանակների նեղացմամբ: Վարկային կառույցները
մեկուսանում են իրենց կենսագործունեության նյութական հիմքից արտադրական
հատվածից: Ավելի ու ավելի շար դրամական միջոցներ արտադրություն չընկնելով,
շրջանառում են ֆինանսական շուկայի տարբեր հատվածներում (միջբանկային վարկեր,
արժութային գործառնություններ, փոխառություններ ն այլն):

Զսպողական դրամավարկային 0քքաղաքականություն փաստորեն հանգեցրեց
«արատավոր շրջանի» մեխանիզմի գործողությանը. բանկերը հնարավորություն չունեն
վարկավորելու արդյունաբերության հատվածը, որտեղ դրությունը աստիճանաբար դառնում
է առավել կրիտիկական, որն էլ, իր հերթին, հանգեցնում է բանկային հաշվեկշիռների
կառուցվածքում չվերադարձվող վարկերի տեսակարար կշռի ավելացման, բանկերի
ընդհանուր լիկվիդայնության վատթարացման, ինչն էլ ավելի ու ավելի շատ նպաստում է
վերջինիս ներդրումային ներուժի մեծության նվազեցմանը:

Շատ քիչ բացառությամբ բանկերը կենսագործում են 2 դրություններով միաժամանակ.
իրական միայն իրենց հայրն ն հասկանալի պաշտոնական` արտացոլված
փաստաթղթերում: Նման դրություը բացատրվւմ է պետության ֆիսկալ
քաղաքականությամբ, օրենքի նկատմամբ ցածր հարգանքով ն այլ գործոններով: Ահա թե
ինչու, երբեմն բանկերի կողմից հրապարակված առանձին հաշվեկշիռները բանկային
ճգնաժամի վերաբերյալ ինֆորմացիոն աղբյուր կարող են ծառայել:

2. Արտադրական ոլորտում բանկային գործունեության եկամտաբերությունը երկար
ժամանակ ուղեկցվում նե հիմա էլ դեռնս շարունակում է ընթանալ բարձր ռիսկի
պայմաններում: ՀՀ էկոնոմիկաի կենսագործունեությունը :հիպերինֆլյացիայի
պայմաններում (փուլում), բանկային համակարգում վարկերը չվերադարձնելու ռիսկը
փոխհատուցվում էր դրանց տոկոսադրույքի անընդհատ բարձրացմամբ, ինչը երնում է
ներքոհիշյալ աղյուսակում զետեղված ՀՀ կենտրոնական բանկի վարկային տոկոսադրույքի՝
վերջին 11 տարվա դինամիկայից:

Աղյուսակ 4.5

ՀՀ կենտրոնական բանկի վարկային տոկոսադրույքի դինամիկան
1991-2001թթ.

Տարիներ Ժամանակային Տոկոսադրույքը
ը փուլերը դրամով արտարժույ
թով
1991 2-րդ եռամսյակ 20 -
4-րդ եռամսյակ ծ0 -
1992. 2- րդ եռամսյակ 100 67,3
4- րդ եռամսյակ 115 60,4
1995 2- րդ եռամսյակ 53.4 50,3
4- ըդ եռամսյակ 52.2 49,9
1998 2- րդ եռամսյակ 51.4 39,7
4- ըդ եռամսյակ 46,5 28.2
1999 2- րդ եռամսյակ 41,8 35,4
4- րդ եռամսյակ 38,8 33,5
2000 2- րդ եռամսյակ 28,3 31,9
4- ըդ եռամսյակ 26,5 27,5

212

2001 2- րդ եռամսյակ 27,8 24,9

4- րդ եռամսյակ 27,7 27.3
2002. 2- րդ եռամսյակ 22,0 19,1
4- ըդ եռամսյակ 28.8 20,0

Աղյուսակից երնում է, որ չնայած վերջին տարիներին վարկային տոկոսադրույքները
էականորեն նվազել են, սակայն դրանք դեռնս շատ բարձը են ն չեն կարող տնտեսության
զարգացմանը խթանել: Այսպես, մեկ տարուց ավելի ժամկերով արտարժույթով
տրամադրված վարկերի տոկոսադրույքը գերազանցում է 2072-ը: Դա նշանակում է, որ
վարկառու ձեռնարկությունը պետք է այնպիսի տնտեսական գործունեություն իրականացնի,
որպեսզի ապահովի տարեկան 20 75-ից ավելի շահութաբերություն: Իսկ դա շատ
ճեռնարկությունների համար այսօրվա դրությամբ անհասանելի է: .Ուսրի
տոկոսադրույքների տվյալ դինամիկան վարկային ռեսուրսները օր-օրի դարձրել ու
շարունակում է դարձնել վարկառուների (փոխառուների) համար ավելի ու ավելի
անհասանելի, անհարմար ու չարդարացված: Բացի դրանից, գործում է «բնական
բերքատվության» սկզբունքը՝ էժան ռեսուրսները ապահովում են համեմատաբար բարձր
շահութաբերություն, իսկ իրացվելիության կառավարման հիմնախնդիրները լուծվում են
հաշվեկշռի ակտիվում մեծ դրամարկղային մնացորդների օգնությամբ: Բանկային ոլորտի
ռեսուրսների կառուցվածքը վարկերի ու փոխառությունների փայաբաժնի կրճատմանը
նպաստեցին ն այժմ էլ դեռ թիչ չափով չեն նպաստում վերջին տարիներին
ձեռնարկությունների արդեն վերցրած վարկերի ն փոխառությունների դիմաց առաջացած
պարտքերը ն ձեռնարկությունների նվազող իրացվելությունը: Որպես հերնանք՝ կատարվել
է բանկերի պահանջը իրական հատվածին տրամադրվող վարկերի վերաբերյալ: Վարկերի
քրոնիկ չվերադարձման հիմնախնդրի վրա ազդեցություն է թողնում նան սուբյեկտների
վարկա-ֆինանսական հարաբերությունների, փոխադարձ պարտավորությունների վրա
տարածվող օրենսդրության անկատարությունը: Փաստորեն առայսօր բացակայում է
ֆիկտիվ վարկերի հայտնաբերման իրավական մեխանիզմը: Ճիշտ է, որոշ աշխատանք
վերջին տարիներին կատարվում է Վերահսկիչ պալատի կողմից, սակայն նրա
հետազոտության արդյունքները համապատասխան արձագանքի դեռնս չեն արժանանում ո՛չ
Ազգային ժողովի, ն ոչ էլ արդարադատության համապատասխան մարմինների կողմից:
Փաստորեն ի վերուստ բացակայում է ֆիկտիվ վարկերի հայտնաբերման իրավական
մեխանիզմը: Այդպիսի իրավիճակ է տիրում համարյա բոլոր հետխորհրդային
հանրապետություններում: Այստեղ տեղին է մեջբերել Ռ. Սելիվանովի դիտողությունը
«.Ընդ որում, եթե նույնիսկ ապացուցվում է, որ վարկատուն ու վարկառուն ի սկզբանե
իրազեկ են եղել վարկը չվերադարձնելու մասին, մասնակիցներից ոչ մեկի համար այդպիսի
ֆիկտիվ գործարքի համար իրավաբանորեն ոչ մի պատասխանատվություն չի
նախատեսվում..»:7

3. Կախված այն հանգամանքից, որ կապիտալի շրջանառության ոլորտը միշտ էլ
բնութագրվում է շահութաբերության շատ բարձր մակարդակով, փողի շրջանառության
բարձր արագությամբ ն համեմատաբար ոչ բարձր ռիսկայնությամբ, պետական աջակցման
շեորհիվ` սեփականաշնորհվող ձեռնարկությունների արժեթղթերի մի քանի անգամ
էժանացմամբ (եղավ պահ, երբ այդ արժեթղթերը վաճառվեցին իրենց անվանական
արժեքից շուրջ 50 անգամ ավելի էժան՝ ընդամենը 500-600 դրամով), իսկ արտադրության
ոլորտում, ընդհակառակը՝ ցածը շահութաբերությամբ, փողի պտույտի ցածը արագությամբ`
կապված տնտեսական կապերի թառսային վիճակի հետ, ինչպե, նան կապված
սեփականության հարաբերությունների անորոշության, պահանջարկի ոչ կայուն

109 - - .
թրթւօ-Ը Մ ՆԱՑՅ808 5. Փամ օթեւմ տ քՇՃՃԵՒԼԵԼԼ1 ԸՇ6ոՃղՕքել: ԱՕՇԶԸՃ 83412:1(ՕՃՇԱԸ'15151 //

8օղքօՇոլ ԹոօոօՕռաաք, 1998, Է 5, Շրք. 79-89.
213

մակարդակ, անազնիվ մրցակցության, շուկայի ընդհանուր անբարենպաստ
կոնյունկտուրայի հետ, տեղի ունեցավ արտադրության ոլորտից շրջանառության ոլորտ
կապիտալի մշտական հոսք: Շրջանառության ոլորտում կապիտալի գործարքների եկամտա-
բերությունը կազմեց հարյուրավոր, երբեմն էլ հազարավոր տոկոսներ (հատկապես
արժութային սպեկուլյատիվ գործառնություններում), այնինչ արտադրության ոլորտում
նույնիսկ սեփականաշնորհման բումի տարիներին այն չբարձրացավ 50-6076-ից ու ցայսօր
նվազում է: Իրական հատվածի վարկավորման ոլորտից բանկային ռեսուրսների հոսքը
աստիճանաբար զրկվեց բանկային ներդրումների կայուն տոկոսադրույքից (ՀՀ-ն նույնիսկ
մերձավոր երկրների ներդրումների համար որպես ներդրումային դաշտ փակ է), ծառայում է
ոչ միայն բանկերի սնանկացման պերմանենտ վտանգ, այլ նան խոչընդոտում է իրական
հատվածում տնտեսական աճի հեռանկարային վերականգեմանը:

Ինչպես ցույց են տալիս հերազովության ու վերլուծության արդյունքները միջբանկային
գործառնությունների վարկավորման գծով, միջին տարեկան իրական տոկոսադրույքը
1998թ. կազմել է 3256, որը էապես գերազանցում է 1997թ. մակարդակը (16 72): Արդյունքում,
եթե արդյունաբերության միջին տարեկան շահութաբերության նորմային ն միջբանկային
տոկոսադրույքին համապատասխան՝ փոխառու ռեսուրսների ձեռքբերման գնի տարբերու-
թյունը կազմել է 12526, ապա 1998 թվին այն ավելացավ մինչն 24 տոկոսային կետով: '":

Հավասարակշռված տնտեսական համակարգում կապիտալի շրջանառության ոլորտի ն
արտադրության ոլորտի տարբերությունը հանգեցնում է միասնական վերարտադրական
գործընթացի փոխլրացնող գործառույթի կատարման: Շրջանառության ոլորրի միջոցով
տեղի է ունենում ապրանքի մշտական փոխանակում ն կապիտալի մշտական հոսք առավել
քիչ արդյունավետ ուղղություններից առավել բարձրը արդյունավետ ուղղություններ՝
ապահովելով վերարտադրության գործընթացի անընդհատությունը: Այդ ոլորտները
միմյանց հեր կապված են բանկերով, իրացնող կազմակերպություններով, պետական
բյուջեով` կազմելով միասնական մի ամբողջություն ն սահմանափակ կենսագործում են
անբաժան «սիմբիոզի» մեջ:

ՀՀ ներկայիս տնտեսությունում կապիտալի շրջանառության ոլորրի ն արտադրական
ոլորրի անհավասարաչափ ն անհաշվեկշռվածության մեջ գտնվելը նպաստում է նրանց
էական տարբերությունների էլ ավելի խորացմանը ն դեզինտեգրմանը: Տնտեսության այս 2
ոլորտների միջն բազմաթիվ խզումները, ըստ շահութաբերության ն գործառնությունների
գրավչության, հանգեցրին արտադրական ոլորտից դեպի շրջանառության ոլորտ կապիտալի
զանգվածային հոսքի հետագայում դրա մի մասի արտասահմանյան հաշիվներում

խարսխվելու միտումով ': Այս հոսքի հիման վրա աճեց ժամանակակից բանկային ոլորտը՝
արտադրության ոլորտի ձեռնարկությունների էժան միջոցները ներգրավելով ն դրանք
ավանդավորելով ավելի եկամտաբեր սպեկուլյատիվ գործառնությունների իրականացման
համար: Հասարակական արդյունքի նման վերաբաշխման չափերը, մասնագետների
գնահատմամբ, 1994 թվին կազմում էին ՀՆԱ-ի շուրջ 1592-ը, որից 952-ը կուրակվեց բանկերի
կողմի, իսկ մնացածը հոսեց 0շրջանառութան ոլորրի .6գործառնությունները
ֆինանսավորելու համար: Այսպիսի միտումը շարունակվում է նան այսօր, որի մասին է
խոսում տնտեսության տրամադրված ընդհանուր վարկերի մեջ երկարաժամկետ վարկերի ոչ
մեծ բաժինը (շուրջ 10765): Վարկերի այդպիսի կառուցվածքը արտացոլում է արտադրական
ոլորտում ներդրումների ֆինանսավորման հիմնախնդրի կարնորությունը, որտեղ կապիտալ
ներդրումների հետգնման ժամկետը կազմում է 3-10 տարի: Փաստորեն, տնտեսության այս
ոլորտում ներդրման հիմնական աղբյուր են մնում սեփական ռեսուրսները` ձնավորված
շահույթի ն ամորտիզացիայի հատկացումներից (ընդ որում` հիմնական կապիտալին
ուղղված ինվեստիցիայի մեջ ապահովում է 62-649--ը):

10 Աբյուրը՝ՀՀ արդյունաբերությունը 1999թ.
17 Թերնս ասվածը այն 2.5 մլրդ դոլարի մասին է, որը դեգերում է արտասահմանյան բանկերում՝ ծառայելով
ուրիշներին:

214

Արտադրական ոլորտից շրջանառության ոլորտր կապիտալի հոսքը տեղի ունեցավ նան
պետական բյուջեի միջոցով: Հիմնականում արտադրական ոլորրի հարկավորումից
հավաքագրելով եկամուտները, պետությունը վերաբաշխում է այն առաջին հերթին ուժային
կառույցները ֆինանսավորելու ու պահպանելու համար՝ ռեզերվացնելով նրանց հաշիվները
մեծամասամբ առնտրային բանկերում` նպաստելով կապիտալի շրջանառության ոլորտի
կայունացմանը: Շրջանառության ոլորտից կապիտալի ներունակ (առանց դրսի օգնության)
հոսք դրամական էմիսիայի գերակշիռ մասը նս կենտրոնացվեց վերջինում,
անմիջականորեն ազդելով պահանջարկի մեծութան ն ինֆլյացիայի վրա: Այս
գործընթացները էապես նպաստեցին նան հայրենական ապրանքի ներքին շուկայից
զանգվածային դուրս մղմանը հօգուր ներմուծվողների: Արտասահմանյան ապրանքի
գրավչության բարձրացումը հայրենական արտադրության ապրանքի պահանջարկի
նկատմամբ փակեց շրջանառության ոլորրի մակրոտնտեսական շղթան ներքոհիշյալ
շրջանով՝

Ներմուծմա Արտարժո Փողի Փողի
ն ւթի հոսքը փոխա- Գ
նկատմամբ ների
գրավչության դեպի ար- նակային
պահանջա ա
բարձրացում րկի ժութային կուրսի ճ
մեծացում շուկա նվազում

Այս իրավիճակում դրամի կուրսի արհեստական պահպանումը լոկ աննշան
դանդաղեցնում է այդ կոնտուրով կապիտալի շրջապտույտը, սակայն այն շարունակվում է
մինչե այժմ ստեղծելով կապիտալի հոսքի վրա (հայրենական ապրանքների
մրցունակության արագ իջեցման հետնանքով կապված դրամի իրական փոխարժեքի
բարձրացման ն ներմուծվող ապրանքների գների արագ իջեցման հետ) լրացուցիչ
հզորագույն ճնշում արտադրական ոլորտից դեպի ներմուծվող ապրանքի իրացման ոլորտը:
Շրջանառության կապիտալի այժմյան հոսքի մասին են վկայում ԿԲ տվյալները, ըստ որի՝ ու
ֆինանսական հատվածի ձեռնարկությունների խնայողությունների տեսակարար կշիռը
նույնիսկ վերջին տարիներին, չնայած նվազող տեմպերով, բայց էլի անընդհատ կրճատվում
է:

Կապիտալի շրջանառության ոլորտ դրամական զանգվածի «կլանումը»
անխուսափելիորեն շոշափեց նան նրա հավելաճը, որը հանգեցրեց սպեկուլյատիվ
հատվածում փողի էմիսիայի նկատմամբ պահանջարկի ճկունության աճին: Լրացուցիչ
էմիտացված դրամական զանգվածը, անկախ նրա սկզբնական առաքելությունից, շատ
արագ անցավ շրջանառության ոլորտ՝ առաջ բերելով նրանում պահանջարկի աճ, այդ թվում՝
նան արտարժույթի նկատմամբ,։ նպաստելով դրամի փոխարժեքային կուրսի
աստիճանաբար նվազմանը ն ինֆլյացիայի մեծացմանը Իրական հատվածում
ֆինանսական դրության վատթարացման ն այնտեղից դեպի սպեկուլյատիվ հատված
կապիտալի արտահոսքի հնարավորության կրճատման հետնանքով տեղի ունեցավ
բանկային ճգնաժամի խորացում: Շատ բանկեր, որոնք հիմնականում զբաղված էին
արտադրության ոլորտից դեպի շրջանառության ոլորր կապիտալի հոսքի սպասարկմամբ,
սնանկացան ն լուծարվեցին: Արտադրության ոլորտում փողի նկարմամբ պահանջարկի
ցածր ճկունության պայմաններում նե նրա առաջարկ աճի նկատմամբ դրամական
զանգվածի հավելաճից կախված՝ գների աճը գործնականում չարտացոլվեց արտադրական
ոլորտում փողի նկատմամբ պահանջարկի վարքագծում: Փոխանակման
քաղաքականություն իրականացնելիս այդ ընթացքում հաշվի չառնվեցին նան
արտադրության ոլորտից շրջանառություն փողի հոսքի գործընթացը, որը ոչ մի կերպ
չարտացոլվեց էմիսիայի ցուցանիշներում, սակայն էական ազդեցություն ունեցավ

215

պահանջարկի բարձրացման վրա, հետնաբար, շրջանառության ոլորտում գների
բարձրացման վրա (այդ թվում նան ապրանքների ն ծառայությունների առնտփրում,
արժութային գործառնություններում, որը անմիջականորեն ազդեց սպառողական գների
աճի վրա): Միաժամանակ այդ հոսքի հերնանքով աճեց նան փողի շրջապտույտի
արագությունը: Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ արտադրության ոլորտում
դրամական միջոցները շուրջ 11,5 անգամ փոքր են, քան պահանջվում է մատակարարների
ժամկետանց պարտքերը ծածկելու համար: Այսպիսով, ՀՆԱ նկատմամբ դրամական 10-12
օօ-ին հասնող զանգվածը (համեմատած այն ՛70 20-ի հետ, որը գոյություն ունի զարգացած
շուկայական տնտեսությամբ երկրներում) համապատասխանեցվեց շրջանառության ոլորտի
շրջանառու կապիտալին, բնակչության առկա վճարունակ պահանջարկին, իսկ
մակրոտետեսական կարգավորման հիմնախնդիրը մնաց ինֆլյացիայի կրճատմանն
ուղղված միջոցառումների անիմաստ ու աննպատակ իրականացումը: Իսկ սա նշանակում էԷ՝
արտադրության ոլորրը զրկել դրամական միջոցներից` նպաստելով արտադրական
գործընթացների աստիճանական կծկմանը, ինչը որ տեղի ունեցավ հանրապետությունում
վերափոխումների շուրջ 10 տարիների ընթացքում: Իրական հատվածի ֆինանսական
դրության վատթարացումը ն այնտեղ կապիտալի հոսքի հնարավորությունների կրճատումը
նպաստեցին բանկային ճգնաժամի խորացմանը: Շատ բանկեր, որոնք սնկի նման աճում էին
մեր այս փոքրը հանրապետությունում, նպատակ ունենալով ապահովել արտադրության
ոլորտից դեպի շրջանառության ոլորտ հոսքի սպասարկումը, լուծարվեցին: Այժմ, ճիշտ է,
բանկային համակարգը որոշակի կայունացում է ապրում (նկատվում է նույնիսկ
ավելցուկային իրացվելիություն), այնուամենայնիվ, գոյություն ունն բանկային
իրացվելիության որոշակի ճգնաժամ, որը տարածվում է ամբողջ բանկային համակարգի
վրա: Մասնավորապես առնտրային բանկերի վրա ազդում է նան դրամի արժեզրկումը,
քանի որ, եթե դրամը արժեզրկվում է 1025»-ի սահմաններում, ապա այդ համակարգի
հաշվեկշռային շահույթը ի չիք է դառնում: Նման հարցապնդումների հավասփիությունը մեկ
անգամ նս հաստատելու համար դիտարկենք նան այն գործընթացը, որը վերաբերում է
արտադրական հատվածում ֆինանսական ռեսուրսների շարժին: Այս առումով նախ նշենք,
որ ձեռնարկության կապիտալի (ակտիվի) ներքին կառուցվածքը որոշվում է առկա
միջոցների ծավալի, դեբիտորական պարտքերի, ապրանքանյութական պաշարի, ինչպես
նան հիմնական միջոցներում ներդրումների համադրությամբ: Նրա գլխավոր բնութագիրը
անցման շրջանում դարձավ արտաշրջանառու ակտիվների աճի միտումը:

Չնայած արտադրության զարգացմանն ուղղված ֆինանսավորման ծավալների կտրուկ
նվազմանը՝ 2001 թվականին, 1991 թվականի համեմատ, հիմնական միջոցների ն այլ ոչ
նյութական ակտիվների տեսակարար կշիռը ՀՀ տնտեսության ընդհանուր հաշվեկշռում
աճեց 1.3 անգամ ն կազմեց շուրջ 7026: Մորավորապես այդպիսի տեղաշարժեր նկատվեցին
նան շինարարության, արդյունաբերության մեջ, առնտրում, տրանսպորտում ն այլուր:
նռնտրում արդյունաբերության շրջանառու ակտիվների տեսակարար կշիռը աճեց շուրջ 3.3
անգամ` հանգեցնելով ճյուղի հաշվեկշռի ակտիվների կառուցվածքային խորը
փոփոխության: Եթե 1991 թվին ճյուղի ճեռնարկությունների ակտիվները (հասարակական
սննդի հետ միասին) մեծամասամբ ներկայացվում էին ընթացիկ տարրերով (ապրանքանյու-
թական միջոցնե ն դրամական միջոցներ), ապա 2001 թվականին արտաշրջանառու
ակտիվները ապահովում էին ճյուղի կապիտալի կեսից ավելին:

Ոչ շրջանառու ակտիվների աճի (րնտեսական ռեսուրսների կառուցվածքում)
պատճառներից մեկը հիմնական ն շրջանառու ֆոնդեի վերագնահատման
անչափակցելիությունն է: Հիմնական ֆոնդերի վերականգնման արժեքը քառակի
ինդեքսավորման արդյունքում միայն 1991-1996թթ. աճեց շուրջ 4000 անգամ: Բնական է,
իրացվելի ակտիվների մասնաբաժինը (ապրանքադրամական հոսքերի խախտման ն
ձեռնարկության դրամական բազայի նեղացման հետնանքով) էապես կրճատվեց:

216

Այդ ժամանակամիջոցում տնտեսության ճյուղերում շրջանառու կապիտալի կարնոր
բաղադրիչները համարվում էին պասիվ ձնով միջոցները ն դեբիտորական պարտքերը:
Այսպես, եթե 1990-ական թ. սկզբին ապրանքանյութական արժեքների սպառողների
պարտքերի բաժինը կազմում էր 7526, ապա 2001թ. այն կազմեց արտադրական հատվածի
բոլոր շրջանառու ակտիվի արժեքի շուրջ 90 26-ը: Ընդ որում, շրջանառու միջոցների շարժի
մեջ աստիճանաբար ավելի ուժեղանում էր ընթացիկ կապիտալը` դրամական ձնից
փոխարինվելով կվազիլիկվիդային ակտիվների ձնի: Նյութական շրջանառու միջոցների ն
պարտքերում եղած միջոցների դերի բարձրացումը ընթանում էր նրանց կառուցվածքի
էական խորդուբորդերով, այն է՝ արտադրական պաշարներում ներդրումները հետ են մնում
դեբիտորական պարտավորությունների համար առանձնացված միջոցներից: Այսպես,
դեբիտորական պարտթերի ձնով ակտիվների ն նյութական շրջանառու միջոցների
հարաբերակցության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ շրջանառու ռեսուրսների գերակշիռ
մասը կենտրոնանում է հաշվարկներում ն չվճարումներում, այլ ոչ թե ապրանքանյութական
շարժում, որը հանդիսանում է վերարտադրության ցիկլի հիմնարար սեգմենտը:

Վերջին տարիներին արտադրական ոլորտի ձեռնարկությունները իրենց վրա զգալով
«փողի սովը» ստիպված սկսեցին օգտագործել վճարումների ն հաշվարկների ու
արդյունավետ ձներ (բարտեր, մուրհակ, բնավճար, դրամական ն առձեռն սուրոգատներով
վճարումներ ն այլն), սակայն այդ նույն ժամանակ իրենց ստացած եկամուտներն
օգտագործում էին երկրից արտահանման, անարտադրողական սպառման ուղղությամբ,
ֆինանսական ակտիվներում ներդրումներ կատարելու, այլ ոչ թե շրջանառու միջոցների ն
հիմնական կապիտալի համալրման համար: Ընդ որում, որպե, պետական
մակրոտնտեսական քաղաքականության օբյեկր գլխավորապես հանդես էր գալիս
կապիտալի շրջանառության ոլորտը, այնինչ արտադրական ոլորրը այդ ընթացքում
ֆինանսական շրջանառության համար կատարում էր ն այժմ էլ մասնակիորեն կատարում է
դոնորի դեր: Դեզինտեգրացման այսպիսի իրավիճակը նպաստում է ներդրումային
ակտիվության նվազմանը, նյութական արտադրության կծկմանը ն շատ ու շատ
արդյունաբերական ձեռնարկությունների սնանկացմանը, որոնց մեծ մասը այսօր արդեն
անվճարունակ են ճանաչվում: Այսպիսի իրավիճակ է նան ՀՀ մարզերում:

Ինչ վերաբերում է արդյունաբերական արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի վարքագծին,
ապա այն հանրապետության մարզերի կտրվածքով ունի հետնյալ տեսքը.

Աղյուսակ 4.6
Հանրապետության մարզերի ձեռնարկությունների արտադրանքի տեսակարար

կշիռները արդյունաբերական արտադրանքի
ընդհանուր ծավալում (ըստ ինքնուրույն հաշվեկշիռներով ձեռնարկությունների,

տոկոսներով)
217

Մարզե 19).23919 19| 39191 9 .91լջ9 1891 20| 20
իզ" րը | ցց | 9գ | ց5 | օ66 | 97 |1 986 19 | 00 | 01

Ամբողջ 00 10 101 40 910 10 10. 10| 10
արդյունաբ, այդ օ'|Ա|000)10)0)0)0)0)0

թվում`
ԼՔ, Երեան

53 41 43 39 39 42 44 47 47
9 :3 4 5 2 չ1 4 չ1 2

1, 0, 0, 1, 1, 1, 1, 1, 1,
04 39 32 2 5 5 4 3 25

3, 2, 2, 4, 5, 5, 5, 5, 5,

2. Արագածոտն

3 Արարատ 16 | 96 )185| 0 լ 24 | 6) 9
12) «Ս 1| | 00 9 1) 8
4. Արմավիր 54 13/97 | )4 | 31|12|5 լ
5. 2 Ց) 2/ 4 1 4 | 31) 2| 2
Գեղարքունիք 46:146418413|1)2|)0 13 | 5 լ
4, 4, 2, 4, 4, 4, 4, 5, 5,
ծ. Լոռի 61 | 46 |)1941| 3 2 | գ 9 4 9
ոլ 33. 21 21) 29) 2. 9) 39լ7| լ6
7. Կոտայք

6 /1(419)0|10 955 913 | 6
212 2 431 31 31 351 2
8. Շիրակ 85 79 | )199)| 5 81613) 0) 9
311 7) 4 5) 35| 5| 60 7| 5
՛9 | 48 | 2212 |2|5 | 7 | 3 լ
օ| 01) 00 09 9 | ւ| ւ| օ
25 | 20.133 | 8 | 1 | 05101 | 0 | 95
"10009090 909 911 11 ւ
97 | 92 | 54 | 5 | 6 |3 110 |0

9. Սյունիք

10. Վայոց ձոր

11. Տավուշ

Վերլուծելով մարզային արդյունաբերության դինամիկան` կարելի է առանձնացնել մի
քանի խումբ մարզեր, որոնք ունեն որոշակի ընդհանրություններ.

1. Մարզեր՝ թույլ կայուն անկումով: Դինամիկայի այսպիսի տիպ բնորոշ է այն մարզերին,
որտեղ արդյունաբերության հիմքը կազմում են այն ճյուղերը, որոնք պետության համար
ունեն կենսական կարնոր նշանակություն (էներգետիկա, քիմիական արդյունաբերություն,
մեքենաշինություն ն այլե):

2. Մարզեր՝ թույլ անկումով, սակայն հետագայում որոշ աճով: Սա բնորոշ է այն
մարզերին, որտեղ իրականացվում է բազմապրոֆիլ այնպիսի արտադրանքի
արտադրություն, որոնք սկզբից արտաքին շուկայում մեծ պահանջարկ ունեին, սակայն
մինչն 1990 թիվը հիմնականում իրացվում էին ներքին շուկայում (գունավոր մետալուրգիա,
քիմիական արտադրանք` հատկապես կաուչուկ թեթն արդյունաբերության կողմից
թողարկվող որոշ արտադրատեսակներ ն այան): Սկզբնական շրջանում դրանց
արտադրության տեմպերը նվազում էին, ճիշտ է, շար դանդաղ տեմպերով՝ կապված այդ
արտադրանքի նկատմամբ ներքին շուկայում պահանջարկի նվազման հետ: Ներկայումս,
արտադրության աճը թվարկված ճյուղերում կրում է արհեստական բնույթ: Բանն այն է, որ
ներքին շուկայում համապատասխան արդյունաբերական ձեռնարկությունները իրենց
անհրաժեշտ հումքային ռեսուրսների պահանջի մեծ մասը բավարարում են բարտերի
հաշվին: Այն ներքին սպառողները, որոնք չեն կարող ապահովել անհրաժեշտ ռեսուրսների
առաքումը, ստանում են չվճարված հաշվին ապրանք, իսկ բնական է, որ
ձեռնարկություննեը պետք է որոշակի վճարումներ կատարեն փողային ձնով

218

(աշխատավարձ, հարկեր, կենսաթոշակային ֆոնդի համար կատարվող մուծումներ ն այլն):
Ուստի միակ ու քիչ թե շատ կայուն աղբյուրը կենդանի փողի համար մնում է արտահանումը
(թեկուզ անշահութաբեր): Այսպիսի մարզերի հեռանկարային զարգացումը հիմնականում
որոշվում է երեք խումբ գործոնների միջոցով :

1. Համաշխարհային շուկայում համապատասխան արտադրանքի կոնյունկտուրան:
Այնպես որ, եթե նման արտադրանքի գինը համաշխարհային շուկայում աճի, ապա նրա
արտադրությունը կխթանվի նան. մեզ մոտ (պղինձ, մոլիբդեն, թանկարժեք քարեր, կոնյակ,
գորգ ն այլն):

2. Արտադրության ծախքերը: Քանի որ այսօրվա դրությամբ հանրապեվությունում
հատկապես արտադրանքի էներգատարությունը մեծ է, ն որի գներն էլ ավելի արագ են
աճում, քան արտադրվող արտփադրանքինը, ուստի արտադրության շահութաբերությունը
աստիճանաբար կրճատվում է: Այս հիմնախնդրի լուծման համար մենք տեսնում ենք երկու
ճանապարհ.

-.. Արտադրության ծախքերի նպատակաուղղված կրճատմանն ուղղված միջո-
ցառումներ՝ արտադրության ռացիոնալացման ն մոդեռնացման ճանապարհով: Ընդ որում,
այս ճանապարհը այնքան էլ նպաստավոր չէ, քանի որ ի վերջը առաջանում է
արտադրության ընդլայնման անհրաժեշտություն պահանջելով խոշորամասշտաբ
կապիտալ ներդրումներ` արտադրության տեխնիկական խոշոր վերազինում կատարելու
համար: Այնուամենայնիվ, կարճաժամկետ փուլի համար այս ճանապարհը այսօր խիստ
կենսական նշանակություն ունի:

-... Պետության վրա ներազդելու միջոցով գերակա ճյուղերում գնագոյացման խիստ
հսկողության սահմանում:

3. Խոշոր անկումով, բայց հետագայում կայուն աճ ապահովող մարզեր: Այսպիսի
մարզերի թվին են դասվում այն մարզերը, որտեղ ամենաքիչը իրականացվում է երկու
պայման.

- զարգացած դիվերսիֆիկացված արդյունաբերության առկայություն,

- զարգացած գյուղատնպեսության առկայություն:

Վերջին պայմանը կարնորվում է նրանով, որ այն որոշում է արտադրության անկման
օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող «հատակը»: Գյուղատնտեսության արտադրության
անկումը ամբողջ բարեփոխումնեի ընթացքում շար ավելի քիչ էր, քան
արդյունաբերությանը, չնայած այն ենթարկվեց ավելի վայրագ սեփականաշնորհման, քան
արդյունաբերությունը: Գյուղմթերքների մեծ մասի նկատմամբ պահանջարկը հանրա-
պետության մեծ մասում մինչն այժմ բավարարվում է ներքին արտադրության հաշվին (ներ-
մուծման կողմնորոշումը միայն քաղաքային ն մերձքաղաքային բնակչությանն է առայժմ
ներհատուկ): Բոլոր դեպքերում գյուղատնփտեսությունը ն վերամշակող
արդյունաբերությունը արդյունաբերական արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկ է
դրսնորում թեկուզ ոչ այն ծավալով, ինչ 1990 թվականին էր: Հատկապես հենց այդ
պահանջարկն է որոշում, որ արդյունաբերությունն ունի այդ պահանջարկը բավարարելու
հնարավորություն (առաջին պայմանը): Այլ խոսքով, այսպիսի դինամիկան բնորոշ է
այնպիսի մարզերին, որտեղ գոյություն ունեն ներքին շուկայի գործունեության համար
անհրաժեշտ պայմաններ: Այսպիսի մարզերում, ի տարբերություն առաջին խմբի մարզերի,
դժվար է արագ տեմպերով աճի սպասումը (քանի որ այստեղ շուկայի ընդլայնման
հնարավորությունները եթե չեն էլ բացակայում, այնուհանդերձ շատ քիչ են), սակայն ինչքան
էլ որ աճում են, այդ աճը կայուն բնույթ է կրում, քանզի նրան բնութագրող գործոնները
հսկվում են մարզի ղեկավարության կողմից: Այնուհանդերձ՝ այս մոդելով կենսագործող
մարզերում արդյունաբերության զարգացումը մեծապես կախված է երկրում իրականացվող
արդյունաբերական քաղաքականությամբ: Մասնավորապես, թե ինչքանով են այստեղի
շուկաները պաշտպանվում արտաքին շուկաներից: Ինչ վերաբերում է ներքին շուկային,
ապա դրա կոնյունկտուրայի համար կարնոր է սպառողների՝ տվյալ դեպքում այդ մարզի

219

բնակչության սպառողական պահանջարկը: Ուստի, այս մարզերում գլխավոր հիմնախնդիրը
մնում է բնակչության եկամուտների վիճակը, որը, ինչ խոսք, ավելի ցածր մակարդակ ունի,
քան հանրապետության միջինն է: Այսպիսի մարզերում բարձր է գյուղական բնակչության
տեսակարար կշիռը, որոնց եկամուտները ավելի ցածր են, քան արդյունաբերության մեջ
աշխատողներինը: Այս մարզերի զարգացման հիմնախնդիրներից մեկը մնում է տեղի
բնակչության ընդհանուր մակարդակի բարձրացումը:

4. Արագ -- կայուն անկումով մարզեր: Սրանք էլ`արդյունաբերությամբ զարգացած, բայց
համարյա գյուղատնտեսություն չունեցող կամ թույլ գյուղատնտեսություն ունեցող մարզերն
են:

Չնայած այն հանգամանքին, որ այդ մարզերում նկատվում է ավելի խորը անկում, դժվար
թե կարճաժամկետ հեռանկարում այստեղ հնարավոր լինի սպասել արտադրության ինչ-որ
կայունացում: Այսպիսի մարզերը տնօրինում են էական արտադրական ներուժի: Այստեղ
կենտրոնացված են ավելի բարձրորակ կադրեր:

5. Աղետի գոտու մարզեր:

6. Սահմանամերճ մարզեր:

4.2.3. Արդյունաբերական ճեռնարկությունների -- բանկերի փոխներգործության
ընտրանքային մոդելը ՀՀ-ում

Հաշվի առնելով վերոհիշյալը՝ այժմ վերլուծենք արդյունաբերական ձեռնարկությունների
ն բանկերի ֆինանսական փոխներգործության վրա ազդող գործոնները ն ստացված
արդյունքների հիման վրա փորձենք կառուցել արդյունաբերական ճեռնարկությունների ն
բանկերի ֆինանսական փոխներգործության արդյունավետ մոդելը: Նախ նշենք, որ
արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն վարկային կազմակերպությունների փոխներ-
գործությունը ամենից առաջ դրսնորվում է նրանց ֆինանսական փոխներգործությամբ:
Քանզի հատկապես ֆինանսական փոխներգործությունն է գլխավոր դեր խաղում ու
դետերմինացնում նրանց միջն գոյություն ունեցող փոխազդեցության համակարգը: Այս
նպատակով փորձեն ՀՀ արդյունաբերւթյան համակարգում բացահայտել
արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկային կառույցների փոխազդեցության
մեխանիզմը նրանց ֆինանսական փոխներգործության հիման վրա:

Վերլուծելով ՀՀ արդյունաբերական ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության
ցուցանիշները անցման շրջանում, գալիս ենք այն եզրակացության, որ ՀՀ-ում
աստիճանաբար տեղի է ունենում թեն դանդաղ, բայց արդեն բավականին նշմարելի
արդյունաբերական արտադրության կայունացում: Ընդ որում, անառարկելի է այն փաստը,
որ այդ գործընթացում իր էական դերն ունի նան. բանկային համակարգը՝ կրճատելով շատ
արդյունաբերական ձեռնարկությունների ֆինանսավորումը դրանց անվճարունակության
պատճառով:

Ինչպե, Օցուց են տալիս վերլուծության արդյունքները, արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ժամկետանց պարտքերը գերազանցում են արդյունաբերության
վարկավորման ընդհանուր աճը: Ընդ որում, այսպիսի իրավիճակը չի կարող չսրել
արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխհարաբերությունը: Այս երնույթը
դրսնորվում է հատկապես բանկերի կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ ներդրումների
ծավալների վերաբաշխման մեջ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ երկարա-
ժամկետ ներդրումները վկայում են ձեռնարկությունների ն բանկերի երկարաժամկետ
կապերի մասին, որոնք սկզբում աճում են, իսկ այնուհետն աստիճանաբար նվազում: Այնինչ,
այդ նույն ժամանակ, կարճաժամկետ վարկերը անշեղորեն աճում են: Այսպիսի իրավիճակը
բնութագրում է ՀՀ տնտեսության մեջ բանկերի՝ արդյունաբերական ձեռնարկությունների
հեր կարձաժամկեւր ֆինանսական փոխհարաբերությունների մեխանիզմը: Այնինչ,

220

արտասահմանյան առաջավոր փորձը վկայում է, որ այնտեղ բանկերը ձգտում են
երկարաժամկետ փոխհարաբերության հաստատմանը: Այսպես, կարճաժամկետ ն
երկարաժամկետ վարկերի փոխհարաբերությունը ԱՄՆ արդյունաբերության մեջ 1996 թվին
կազմել է. երկարաժամկետ վարկավորումը 6472, իսկ ձեռնարկություններին կարճաժամկետ
վարկավորմանը բաժին է հասել ընդամենը 34927: Այսինքն, ստացվում է, որ երկարա-
ժամկետ ն կարճաժամկետ վարկավորման հարաբերությունը ԱՄՆ արդյունաբերության մեջ
մոտավորապես կազմում է 2:1: Նման իրավիճակը բնորոշ է տնտեսապես զարգացած գրեթե
բոլոր երկրներին: Այնինչ, նույն ցուցանիշը ՀՀ-ում կազմում է 1:3: Բնական է, այսպիսի
իրավիճակը չի կարող գոհացնել ոջ ՀՀ արդյունաբերական ձեռնարկություններին ն ոչ էլ
բանկային համակարգին:

Որպեսզի բանկերը որնէ ձնով իրենց ապահովագրեն վարկային ռիսկից, որն առաջանում
է արդյունաբերական ձեռնարկությունների հետ նրանց ֆինանսական
փոխներգործությունից, նրանք փոխհարաբերության իրականացման ընթացքում շարժվում
են որոշակի կանոնով: Հաշվի առնելով արդյունաբերական ձեռնարկությունների
փոխներգործության արդյունքները, փորձենք կառուցել այդ փոխներգործության այնպիսի
ընտրանքային մոդել, որի գործնական նյութականացման դեպքում հնարավորություն
ստեղծվի այդ փոխներգործությունը հասցնել մեր պայմաններին հարիր ու օպտիմալ
մակարդակի: Այս առումով, նշենք, որ փոխներգործության ինչպիսի մոդել էլ ընտրելու
լինենք, նրա կառուցումը իրականացվում է որոշակի ընթացակարգով, որը հատուկ է բոլոր
կառուցվող մոդելներին: Այսպես, փոխներգործության բոլոր մոդելների կառուցումը սկսվում
է առաջին փուլով, որը մենք կանվանենք անալիտիկ տեղեկատվական փուլ: Վերջինիս
կարնորությունը, որպես արդյունաբերական արտադրության վարկավորման համակարգի
փոխներգործության էական բաղադրիչի, հիմնավորվւմ է նրանով, որ իրոք,
արդյունաբերական ձեռնարկությունները բանկերի հետ փոխներգործության ձնավորման
գործընթացում մանրակրկիտ վերլուծության են ենթարկում ֆինանսական
հաշվետվությունները, որպեսզի կոորդինացնեն իրենց ապագա փոխհարաբերությունները
բանկային կառույցների հետ: Որպեսզի այս կամ այն բանկին «ներքաշեն» փոխ-
ներգործության ռելսերի վրա, արդյունաբերական ձեռնարկությունները վերլուծում են իրենց
ֆինանսական գործունեությունը՝ նպատակ ունենալով որոշելու, թե ինչպես բարձրացնեն
կապիտալի եկամտաբերությունը ձեռնարկությունների վիճակի կայունության ապահովման
համար: Իրենց հերթին, բանկերն էլ վարկային ռիսկերի նվազեցման նպատակով
վերլուծության են ենթարկում ձեռնարկությունների ֆինանսական դրությունը: Վերլուծու-
թյունը կարնորվում է նան փոխներգործության էական փուլերից մեկի` արտադրության
պլանավորման փուլի վերլուծության իրականացման համար. միասնական հոսքերի ն
արտադրական ցիկլի կոորդինացման նպատակով` երկկողմանի առավելագույն շահույթ
ակնկալելու ն ստանալու համար: Այստեղ, որպես վերլուծության սուբյեկտներ կարող են
հանդես գալ ինչպես արդյունաբերական ձեռնարկություններն ու բանկերը, այնպես էլ
պետական կառավարման օրգանները` ներառյալ նան հարկային մարմինները: Որպես
վերլուծության սուբյեկտներ, հանդես են գալիս արդյունաբերական ձեռնարկությունների
գործունեությամբ շահագրգռված վարկառուի ն վարկատուի փոխներգործության բոլոր
մակարդակների մասնակիցները: Մեր կարծիքով, կարելի է առանձնացնել վերլուծության
երկու խումբ սուբյեկտներ:

նՆռաջին խումբը միավորում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների միջոցների
սեփականատերերին մեկ միասնության մեջ, որոնց թվին կարելի է դասել ինչպես բուն
ձեռնարկությունը, այնպես էլ՝ բանկը: Վերլուծության յուրաքանչյուր սուբյեկտը, ելնելով լոկ
իր շահերից, ուսումնասիրում է եղած տեղեկատվությունը: Սակայն կա մի ցանկություն, որն
ընդհանուր է բոլոր սուբյեկտների համար. այն Է ներդրված կապիտալից ստանալ

112 Խլզտօո Ը.Լ 8ստլո6Տտ հոձճոտլոցճ, - Լօոմօո: Ցսէէճւ ՆՄՕւԼհ. 1986, ք. 211.

221

առավելագույն շահույթ: Սակայն յուրաքանչյուր սուբյեկտ ունի նան իր առանձնահատուկ
շահերը: Օրինակ, բուն արդյունաբերական ձեռնարկությունը շահագրգռված է սեփական
կապիտալի փայաբաժնի մեծացման, արտադրության արդյունավետության բարձրացման ն
իր տնօրինության տակ եղած ռեսուրսների օգտագործման որակի գնահատման մեջ: Ինչ
վերաբերում է բանկին, ապա նրան առաջին հերթին հետաքրքրում է վարկի երկարացումը,
վարկավորման պայմանները, վարկերի վերադարձման երաշխիքը ն այլն:

Երկրորդ խումբը վերլուծության այն սուբյեկտներն են, որոնք չնայած կարող է ուղղակի
շահագրգռված չլինեն արդյունաբերական ձճեռնարկությունների գործունեության
արդյունքների ապահովման հարցում, այնուամենայնիվ պետք է պաշտպանեն առաջին
խմբի շահերը: Այս խմբին, նախ ն առաջ, վերագրվում են պետական կառավարման
օրգանները, ներառյալ՝ հարկային մարմինները:

Փոխներգործության առաջին փուլը կանոնավոր ձնով իրականացվում է
արդյունաբերական ձեռնարկության ղեկավարության` հատկապես նրա ֆինանսական
ծառայության կողմից` ներառելով վարկային կազմակերպությունների աուդիտորական
ծառայությունը: Գնահատման արդյունքները բնութագրւմ են բանկերի հետ
փոխներգործութան համակարգում արդյունաբերական ձեռնարկության որպես
գործընկերոջ վիճակը: Կատարված վերլուծությունը որոշում է արդյունաբերական
ձեռնարկության գրավչությունը որպես ներդրման ընդունիչի, կամ դոնորի:

Այս փուլում վերլուծության արդյունքների հիման վրա կառուցվում են արդյունաբերական
ձեռնարկության արտադրական ռազմավարությունը, մշակվում են Օպերատիվ
արտադրական ն բիզնես պլանները: Այնպես որ, առաջին փուլում արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ֆինանսաարտադրական ռազմավարության վերլուծության հիման
վրա որոշվում է նրա տեղը բանկային կառույցների փոխներգործության համակարգում:

Այս տեսանկյունից, մեր կարծիքով, կարելի է առանձնացնել արդյունաբերական
ձեռնարկությունների հետնյալ խմբերը՝

1. ֆինանսական լավ դրությամբ արդյունաբերական ձեռնարկություններ,

2. ֆինանսական միջին դրությամբ արդյունաբերական ձեռնարկություններ,

3. ֆինանսական վատ դրությամբ արդյունաբերական ձեռնարկություններ,

4. սնանկ արդյունաբերական ձեռնարկություններ:

Այս պարագայում արդյունաբերական ձեռնարկությունների ֆինանսական վիճակը
դիտվում է միջոցների ծախսման հետնյալ հիմնական ուղղությունների տեսանկյունից՝

»՞ նորմա (հավասարատափ արտադրատնտեսական ն վերարտադրողական
գործունեության ապահովում,

» ժամանակին երկարաժամկետ վարկերի ն փոխառությունների հաշվարկ,

» ճեռնարկությաան զարգացման մասշտաբային նախագծերի (շուկաների նոր
հատվածների յուրացում, ծավալի ընդլայնում, նոր տեխնիկայի ն առաջավոր տեխնոլոգիայի
ներդրում ն յուրացում ն այլն) ֆինանսավորման հնարավորություն "5 :

Եթե ձեռնարկության տրամադրության տակ եղած ֆինանսական ռեսուրսները
հնարավորություն են տալիս իրականացնելու վերոհիշյալ բոլոր երեք գործառույթները,
ապա նրա վիճակը գնահատվում է «լավ»: Եթե կատարվում են միայն առաջին երկու
գործառույթները, իսկ երրորդի կատարման համար պարզապես միջոցները չեն
բավականացնում, ապա ձեռնարկության վիճակը գնահատվում է «միջին»: Իսկ եթե
ձեռնարկության միջոցները չեն բավականացնում նույնիսկ առաջին երկու գործառույթները
կատարելու համար, ապա ձեռնարկության վիճակը մոտ է սնանկացման:

Իսկ թե ինչ պայմաններում պետք է գտնվի ձեռնարկությունը, որպեսզի նրա վիճակը
«լավ» գնահատվի, կախված է այն հանգամանքից, թե կոնկրետ ինչ բնույթի (տիպի)

13 1116քճ6Ր Է... ՇճաՓյուաատմ ՖԸ. ԷԼ ՆՃ ճտ Է.Ց. Խրո Փֆաոճո080ո0 մոռոճ

ոքճռոթոցոայ. Խ/1., 11Օ "ԽԱԼ", 1992, Ըւք. 78.
222

փոխներգործություն է դիտարկվում որպես պոտենցիալ իրականացվելի: Իսկ սա որոշվում է՝
ելնեով ձեռնարկության մասնագիտացումից, չափերից ն համատեղ ընտրված
արտադրաֆինանսական ռազմավարությունից:

Եթե խոսքը ճյուղային լիդերության ն շուկայական զավթման ռազմավարության մասին
է, ապա այստեղ նախատեսվում է երկարաժամկետ ֆինանսավորում ն բանկի ու
արդյունաբերական ձեռնարկության ավելի սերր կապի առկայություն` ընդհուպ մինչն
միավորում (սերտաճում), ֆինանսաարդյունաբերական կոնգլոմերատի (խմբի) ստեղծում,
արժեթղթերի փոխադարձ ձեռքբերում:

Արդյունաբերական ձեռնարկությունները կայուն կենսագործողների խմբին դասվում են
այն դեպքում, երբ ընդլայնման կամ էլ էական մոդեռնացման նպատակ չեն հետապնդում:
Այս դեպքում բանկերը կարող են սահմանափակվել այդպիսի ձեռնարկություններին
կարճաժամկետ վարկեր տրամադրելով՝ նրանց հեր կարճաժամկետ փոխհարաբերության
հաստատելու ճանապարհով:

Ձեռնարկության ն բանկերի փոխներգործության տիպի որոշման ն այդ համակարգում
բանկերի ն ձեռնարկությունների «տեղը» որոշելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել
ձեռնարկության ֆինանսական վիճակի վերլուծության ներքոհիշյալ խնդիրները: `

1. . ձեռնարկության վճարունակության գնահատում,

2. ձեռնարկության գործարար ակտիվության գնահատում,

3. միջոցների աղբյուրների կառուցվածքի կամ լուծարելիության գնահապում,

4. ..-ֆինանսական կայունության կամ շահութաբերության գնահատում:

Այսպիսով, հաշվի առնելով վերոգրյալը առանձնացնենք արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության մեխանիզմի վրա ազդող հետնյալ
գործոնները.

Լ. Սեփական - ներգրավված կապիրալի արժեքի Օ։»հարաբերությունը
արդյունաբերական ճեռնարկության ունեցվածքի (գույքի ընդհանուր արժեքին
(ֆինանսական լծակ):

Առհասարակ, մինչն այժմ, համաշխարհային տնտեսագիտության մեջ կամ կառավարման
պրակտիկայում, սեփական ն ներգրավված կապիտալների հարաբերակցության նորմատիվ
գոյություն չունի: Այնուամենայնիվ կա կարծիք, ըստ որի` սեփական կապիտալը
արդյունաբերական ձեռնարկություններում պետք է բավականին մեծ լինի ներգրավվածի
համեմատ (ՀՀ-ում այն կազմում է 5052): Այդ հարաբերակցությունը, որպես կանոն, կախված
է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ճյուղային պատկանելությունից:

Արնմտյան տնտեսագետների կարծիքով, գործողության բարվոք դաշտ ունեցող
ֆիրմաների համար նախընտրելի է փոխառու աղբյուրների 30-5056 տեսակարար կշիռը: Դա
նշանակում է, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը օպտիմալ կարող է լինել
ակտիվների տնտեսական շահութաբերության 1/3-ի սահմաններում: Այդ պարագայում
ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը ի վիճակի է փոխահատուցել հարկային գան-
ձումները ն ապահովել սեփական միջոցների բավարար եկամտաբերություն ու մեղմել
բաժնետիրական ռիսկը: 5:

Սովորաբար այս գործոնի գնահատումը իրականացվում է արդյունաբերական
ձեռնարկության հաշվեկշռի ուսումնասիրման Օ`հիմման վրա: Այդ ընթացքում
փոխներգործության տեսանկյունից ուշադրության են արժանանում հետնյալ ցուցանիշները՝

-.. մասնակի ակտիվներ,

- արագ իրացվղ ակտիվների (դրամական միջոցներ, դեբիտորական
պարտավորություններ) տեսակարար կշիռը, իսկ լիկվիդայնության տեսակարար կշիռը՝

Հ Լ Բադանյան, Կարճաժամկեր ֆինանսական կանխատեսումը արտադրական կազմակեր-

պություններում, Երնան, 2000թ. էջ 18-20:
15 Նուն տեղում էջ 33-34:
223

որպես ձեռնարկության ընդհանուր գույքի մեծության նկատմամբ դեբիտորական
պարտքերի ն դրամական միջոցների հարաբերություն,

-.. մուտքագրման, դուրսգրման, պիտանելիության, մաշվածքի գործակիցներ:

Իսկ որքան մեծ լինեն ձեռնարկության սեփական շրջանառու միջոցները՝ այնքան տվյալ
ձեռնարկությունը քիչ կախման մեջ կգտնվի բանկային կառույցներից: Միաժամանակ, այս
ցուցանիշը վկայում է ձեռնարկության ցածը ֆինանսական ն արտադրական ակտիվության
մասին: Ուստի հարկավոր է գտնել սեփական ն ներգրավված կապիտալների հարաբերակ-
ցության ոսկյա միջինը, որը ն հանդիսանում է ամեն մի ձեռնարկության հիմնական
ցանկություններից մեկը:

1. Արդյունաբերական ճեռնարկությունների վճարունակությունը: Արդյունաբերական
ձեռնարկությունները բանկերի համար գրավիչ գործընկերներ են: Եթե արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ակտիվները փոքր չեն նրանց ընթացիկ պարտավորություններից,
ապա արդյունաբերական ձեռնարկությունների վճարունակության մակարդակի ն դրա
փոփոխության գնահատման համար համեմատվում են նրա ընթացիկ ակտիվները՝ ընթացիկ
պարտավորությունների հետ: Ստացված տարբերությունը արտասահմանյան
պրակտիկայում անվանվում է մասնակի մոբիլային միջոցներ, ՀՀ-ում` շրջանառու կապիտալ:
Կախված սեփականության ձնից, շրջանառու կապիտալի հասկացությունը տարբերվում է:
Այսպես, պետական ձեռնարկություններում դա հիմնադիր ֆոնդի ն հիմնական միջոցների
տարբերությունն է, իսկ բաժնետիրական ընկերություններում` ընթացիկ ակտիվների ն
ընթացիկ պարտավորությունների տարբերությունը: Շրջանառու կապիտալի հաշվարկման
ընթացակարգի բլոկ-սխեման ներկայացված է գծն. 4.2-ում:

Սեփական միջոցները ն երկարաժամկետ
պարտավորությունները գերազանցում են ոչ
ընթացիկ ակտիվները. այս չափով սեփական

շրջանառու միջոցները ձնավորվում են

գերազանցող մեծության հաշվին
Դ
Մաքուր շրջանառու կապիտալը հավասար է՝
(սեփական միջոցներ Է երկարաժամկետ
պարտավորություններ) - հիմնական ակտիվներ
Դ

Մաքուր շրջանառու կապիտալ

Վ

Մաքուր շրջանառու կապիտալը Հ
ընթացիկ ատիցոոր ոոթացի պասիվներ
Շրջանառու կապիտալի այս մասը ծածկվում է
սեփական միջոցների ն երկարաժամկետ
պարտավորությունների հաշվին, այսպիսով
շրջանառու կապիտալը ձեռնարկության
սեփական շրջանառու միջոցներն են:

Գծն. 4.2. Մաքուր շրջանառու կապիտալի հաշվարկման ընթացակարգի
բլոկ-սխեման
224

Սովորաբար օպտիմալ է համարվում շրջանառու կապիտալի այն չափը, որը
մոտավորապես համընկնում է կարճաժամկետ պարտավորությունների կեսին:

Տնտեսական բարեփոխումների ներկա փուլում վճարունակությունը, այսինքն՝
ձեռնարկության ունակությունը իր պարտականությունների կատարման նկատմամբ,
դառնում է հաճախորդի, գործընկերոջ (արդյունաբերական ձեռնարկության) ն բանկի
փոխներգործության մեխանիզմի բաղադրիչներից մեկը: Վճարունակությունը մեծապես
որոշում է այդ փոխներգործության ն՛ ուղղությունը, ն՛ արդյունքայնությունը:

Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ընդհանուր վճարունակությունը պետության
մասշտաբով արտացոլում է դրամաշրջանառության վիճակը, պետության ֆինանսական ն
վարկային թաղաքականության ապահովվածությունը: Ոչ թիչ աստիճանով նրանից է
կախված նան բյուջեի կատարումը:

Արդյունաբերական ձեռնարկության վճարունակության գնահատումը
արդյունաբերական ձեռնարկութան Օն բանկի փոխներգործության մեխանիզմի
կարնորագույն տարրերից մեկն է: Այս ցուցանիշի հիման վրա բանկը ն արդյունաբերական
ձեռնարկությունները որոշում են իրենց փոխներգործության պայմանները ն ժամկետը, որը,
իր հերթին, մեծապես կանխորոշում է արդյունաբերական ձեռնարկության արտադրական
ռազմավարությունը:

Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ֆինանսական վիճակը դինամիկ բնույթ ունի,
ուսրի այն անհրաժեշտ է դիտարկել ժամանակի համապատասխան կտրվածքով: Այս
առումով առավել| լ հարմա է այն դիտարկել կարձճաժամկեր ն երկարաժամկետ
տեսանկյունից: Առաջին դեպքում, որպես գնահատման հայտանիշ, կարող է հանդես գալ
ձեռնարկության իրացվելիությունը ն վճարունակությունը: Սա հենց նախատեսում է
արդյունաբերական ձեռնարկությունների լրիվ հաշվետվությունը կարճաժամկետ պարտա-
վորությունների նկատմամբ` առանց երկարաժամկետ ակտիվների լիկվիդացման: Այս
ցուցանիշը նս միարժեք չէ: Նրա վրա ազդող բազմաթիվ գործոնների առկայությունը
(կապիտալի բաշխումը, շրջանառու միջոցների վիճակը, շահույթի բաշխումը,
շահութաբերությունը ն այլ ներտնտեսական գործոններ պայմանավորում է
ձեռնարկության գործունեության այս պարամետրերի օպտիմալացումը, որը մենք
կկատարենք արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության
մոդելը կառուցելիս:

ԼԼ Ձեռնարկության ֆինանսական կայունությունը: Արդյունաբերական
ձեռնարկության ն բանկի փոխներգործության վիճակը գնահատող հիմնական ցուցանիշն է,
երբ ֆինանսական ռեսուրսների բաշխումը ն օգտագործումը ապահովում են նրա
զարգացումը:

Շուկայական հարաբերություններին անցման գործընթացում ոչ մի ձեռնարկություն
ապահովված չէ անորոշության ն բարձր ռիսկային գոտու մեջ հայտնվելու վտանգից:
Ստանալով իր արտադրա-կոմերցիալ ռազմավարությունը ինքնուրույն որոշելու իրավունք,
շար արդյունաբերական ձեռնարկություններ առաջին անգամ կանգնեցին իրենց
ֆինանսական վիճակի ն պոտենցիալ գործընկերների հուսալիության գնահատման հիմնա-
խնդրի առջն: Պակաս դժվար չէր արդյունաբերական ձեռնարկության ֆինանսական
կայունության վերլուծության ն գնահատման գործընթացը. անհրաժեշտ էր պարզել, թե
արդյոք արդյունաբերական ձեռնարկությունը համապատասխան միջոցներ ունի՞ իր բոլոր
պարտավորությունները կատարելու համար, թե ինչքան արագ են ակտիվներում ներդրված
միջոցները դառնում իրական փող, թե ինչքան արդյունավեր է օգտագործվում
արդյունաբերական ձեռնարկության գույքը ն այլն: Վերջին ժամանակներս մամուլում ն
մասնագիտական գրականության մեջ շատ մոտեցումներ են հրատարակվել արդյու-
նաբերական ձեռնարկության գործունեության գնահատման այս ցուցանիշի որոշման
վերաբերյալ: Հարկ է ընդգծել, որ հրապարակված մեթոդիկաների մեծ մասում ֆինանսական

225

գործակիցների վերլուծությունը ներկայացվում է արնմտյան երկրների
ձեռնարկություններիի ֆինանսական դրության գնահարման հիման վրա: Սակայն

արտասահմանյան փորձի մեխանիկական ներմուծումը շատ դեպքերում համարյա
արդյունավետ չէ, քանզի այդ դեպքում հաշվի չեն առնվում հայկական ձեռնարկությունների
առանձնահապկությունները: Այդ իսկ պատճառով այս կամ այն ցուցանիշի թույլատրելի
նորմայի կիրառման երաշխավորությունը հաճախ չի գործում:

Գործող շատ մեթոդիկաների հաջորդ առանձնահապկությունն այն է, որ այս կամ այն
ցուցանիշի վերլուծությունը համարվում է նրանց կողմնորոշումը հաշվապահական
հաշվեկշռի տվյալների վրա: Նման մոտեցումը, կարծում ենք, բավականին պարզեցված է,
քանի որ խոսքը, այնուամենայնիվ, ձեռնարկության ն բանկի փոխներգործության մասին է,
իսկ հաշվապահական հաշվեկշռի տեղեկությունը, մի շարք օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ
պատճառներով, բավարար չէ: Հաշվապահական հաշվետվությունը, այդ թվում նան
հաշվեկշռը, կազմվում է որոշակի պարբերությամբ ն համարվում որոշակի ժամանակի
կտրվածքով արդյունաբերական ձեռնարկության «զուսանկարը»: Հետնաբար, նրա հիման
վրա հաշվարկված ցուցանիշները նույնպես համարվում են պահի տվյալնե: ն լոկ
մոտավորապես են բնութագրում արդյունաբերական ձեռնարկության ն նրա
գործընկերների ֆինանսական փոխներգործության վիճակը: Բացի դրանից, հաշվեկշռի
տեղեկությունը արտացոլում է ոջ թե ձեռնարկության գույքի «որակը», այլ նրա արժեքային
գնահատականը: Վերջապես, քանի դեռ չեն օգտագործվում ինֆլյացիայի հաշվառման
հատուկ մեթոդներ, հաշվեկշռի հիմքում ընկած կլինի փողի գնողունակության
անփոփոխության սկզբունքը: Նման ձնով, աղճատված կհամարվեն դեբիտորական ն
կրեդիտորական պարտավորությունների ն ակտիվների իրական արժեքների մասին
տեղեկությունները: Մեր կողմից առաջարկվում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների
ն բանկերի փոխներգործության տվյալ ցուցանիշի վերլուծության մի մեթոդիկա, որով այն
կբացահայտվի արդյունաբերական ձեռնարկության ֆինանսական կայունության
վերլուծության գործոնային մոդելի կառուցման ժամանակ: Դրա համար նախ նշենք, որ
արդյունաբերական ձեռնարկության (մասնավորապես` բաժնետիրական ընկերության)
ֆինանսական կայունության մոդելը արտահայտվում է հետնյալ հավասարման միջոցով: '".

ՀոՒԾպԴս-ՍսՒ Եւ ԿՒ- Հլ,

որտեղ՝ Հւ- հիմնական միջոցներն ու ներդրումներն են,

Ծպ- ծախսերն ու պաշարներն (պահուսփտներն) են,

Դո- դրամական միջոցները, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, հաշվարկներն
(դեբիտորական պարտավորություններ) ու այլ ակտիվներն են,

ԿԻ- կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները ն դեբիտորական պարտքերն են,

Սո- սեփական միջոցների աղբյուրներն են,

Եւ -երկարատն ն միջինժամկետային վարկեր ն փոխառու միջոցներն են,

Հա»-հաշվարկներ (կրեդիտորական պարմքեր ն այլն պասիվներ): |

Ըստ էության, պարտային միջոցների մեծությունները արտահայտելու համար, մոդելը
վերադարձման ժամկետների միասնականության տեսանկյունից, ենթադրում է հաշվեկշռի
հոդվածների որոշակի վերախմբավորում: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ
երկարաժամկետ վարկերը ն պարտային միջոցները ուղղվում են կապիտալ ներդրումների ն.
հիմնական միջոցների ձեռքբերմանը, հաշվեկշռային մոդելը կարելի է ձնափոխել հետնյալ
տեսքով`

Ծայր Հ լ (ՍԻ ԿԻ) - Հո) Է ԼԵւԻ ԿՒ- Հա)

Այստեղից հետնում է, որ Ծպ ՀԼ(Սս Հ ԿՒ) - Հ. պայմանի դեպքում ձեռնարկությունը

վճարունակ կդառնա, այսինքն՝ նրա դրամական միջոցները, կարճաժամկետ ֆինանսական

116 1.Ե.Եճքուուոաօ88. Քեււօմ Աճքութռ: 6781 1 Շաքշոճ806 ճճրօ. Խ/., 2000.

226

ներդրումները նե ակտիվային հաշվարկները կծածկեն ստանձնած կարճաժամկետ
պարտավորությունները:

Ճիշտ է, ձեռնարկության ֆինանսական կայունությունը որոշվում է պահուստների ն
ծախսերի միջոցների ձնավորման աղբյուրներով ապահովվածություն աստիճանով,
այսինքն՝

Ծպ ՀԼ(Սմ Ժ ԿՒ)-Հմ |

սակայն իրականում ձեռնարկության ֆինանսական կայունությունը ըստ ձեռնարկության
վճարունակության գնահատելու դեպքում ելնում ենք երկու դեպքից՝

1. Ձեռնարկության ֆինանսական կայունության գնահատում ելնելով պահուստների ն
ծախսերի միջոցների աղբյուրներով ծածկման աստիճանից, այսինքն՝

ԾաՏԼ (ՄՀ ԿԻ) -Հո|

2. Ձեռնարկության ֆինանսական կայունության գնահատում` ելնելով հիմնական
միջոցների ն. ոչ շրջանառու ակտիվների՝ միջոցների աղբյուրներով ծածկման աստիճանից,
այսինքն՝

ՀՀ (ՍԴ ԿՒ)- Ծս,

որտեղ՝ (ՍՀ ԿՒ)-ն ձեռնարկության կապիտալն է:

Ձեռնարկութան ֆինանսական կայունության գնահատման վերոհիշյալ երկու
ուղղություեն էլ բխում են կայունության ընդհանուր մոդելից, այսինքն՝

ԾաՒՀսՀ(ՄսՒԿԻ)

Այսպիսով, ձեռնարկության ֆինանսական կայունությունը արտահայտում է նրա
նյութական շրջանառու միջոցների արժեի ն սեփական ու փոխառու միջոցների
ձնավորման աղբյուրների հարաբերակցությունը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս,
որ տարեցտարի արդյունաբերական ձեռնարկությունների ֆինանսական կայունության
հնարավորությունները մեծանում են, սակայն արդյունաբերական արտադրանքի իրացման
դինամիկան (ըստ առանձին ճյուղերի) դեռնս բավարար չէ, քանզի ցածր է տեղական
ձեռնարկությունների բաժինը ներքին շուկայում ն առանձին ճյուղերի շուկայական
մասնագիտացման մակարդակը: Այսօր բավականին ։6արդիական է դարձել նան
արտադրական ն ֆինանսական լծակների գործունեության հիման վրա
ճեռնարկությունների ֆինանսական կայունության ներուժի գնահատումը: Նախ նշենք, որ
արտադրական լծակը բնորոշվում է ձեռնարկության հաստատուն ծախսերի մակարդակով:
Որքան բարձր է հաստատուն ծախքերի կրճատման մակարդակը, այնքան արտադրական
լծակի գործողության ոլորտը մեծ է, այսինքն՝ արրադրության ծավալի կրճատումը կարող է
հանգեցնել ձեռնարկության սպասվելիք եկամտի նվազմանը ն ընդհակառակը: Իսկ
արտադրական լծակի կոնկրետ պայմաններում հնարավոր է նան կանխագուշակել ռիսկի
մակարդակը: Այնպես որ, արտադրական լծակի օգտագործման գնահատումը կարելի է
իրականացնել ձեռնարկության անվնասաբերության ապահովման տեսանկյունից: Արտա-
դրության անվնասաբերության կետի դիրքային փոփոխությունը կախված է համախառն
մարժայի ն հաստատուն ծախսերի տարբերությունից, որը համարվում է արտադրական
լծակի դրսնորման հետնանք:

Արդյունաբերության ճյուղեի ն ձեռնարկություննեի ֆինանսական կայունության
կարնոր ցուցանիշներից մեկն էլ արտադրանքի շուկայական իրացման աճի տեմպերի
բարձրացումն է, ինչպե նա- անվնաս արտադրության կազմակերպումն ու
արտադրական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը:

Արտադրության անվնասաբերության կետը թողարկվող արտադրանքի այն ծավալն է,
որի դեպքում իրացումից ստացված հասույթը հավասար է լինում արտադրանքի
արտադրութան նե իրացման ծախսերի գումարին կամ լրիվ ինքնարժեքին:
Անվնասաբերության կետը կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով՝

227

ԻԸ,
Օ մկբ աը
7 (» ր »)
1-1
որտեղ՝ ԻՇ- դիտարկվող ժամանակահատվածում ձեռնարկության պայմանական կայուն
ծախսերն են (դրամ),
5.-ն՝ 1-րդ արտադրանքի գծով ձեռնարկության եկամտաբերության շեմն է,
5--ե՞ւ-րդ արտադրանքի շուկայական գինն է,
ո-ն -րդ արտադրանքի պայմանական փոփոխուն ծախսերն են,
Խ--ն` ձեռնարկության դրամամուտքի տեսակարար կշիռն է ըստ 1-րդ արտադրանքի
անվանացանկի ն որոշվում է Ճ-8/8, որտեղ 8-ն ձեռնարկության ընդհանուր հասույթն է:

Բնդ որում`
ՀՐՏ Տ Ք լ
- 8 զ 8
Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ եթե ձեռնարկությունը թողարկում է միայն մեկ
տեսակի արտադրանք, ապա ԽՀ1, իսկ որքան ընդլայնվում է ձեռնարկության տեսականին,
այնքան Խ-ն փոքրանում է: Այնպես որ՝

0«ՖՀ1
1-1

Արտադրության անվնասաբերությաան հիմնական պայմաններից մեկը վերոհիշյալ
բանաձնի հայտարարի պարամետրերի հարաբերակցության դրական արտահայտությունն
է ն, ըստ էության, համարվում է անվնասաբերության գնահատման չափանիշը:
Վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հաստատել, որ արտադրության
անվնասաբերության վերացման համար որպես կարնոր պայման, հանդես է գալիս
իրացման ն փոփոխուն ծախսերի տարբերությունը, որը հաստատուն ծախսերի ն շահույթի
գումարն է (կամ այսպես կոչված՝ համախառն մարժան), որի հարաբերությունն էլ շահույթին
ցույց է տպիս ձեռնարկության իրացվելության հնարավորությունը կամ
շահութաբերությունը:

17. Հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիություն (լիկվիդայնություն): Այս գործոնը
առաջին հերթին կապված է ձեռնարկության իրացվելիության հետ: Դա բացատրվում է
նրանով, որ լիկվիդայնությունը ձեռնարկության վճարունակությունն է ն նախատեսում է
ակտիվների ու պասիվների միջն ինչպես ընդհանուր գումարով, այնպես էլ մուտքերի
ժամկետներով մշտական հավասարություն: Լիկվիդայնությունը որոշվում է ձեռնարկության
պարտավորությունների ն նրա տրամադրության տակ տվյալ կոնկրեր պահին եղած
լիկվիդային միջոցների (դրամական միջոցներ, դեպոզիտներ, արժեթղթեր, շրջանառու
միջոցների իրացվող տարրեր, բանկում ընթացիկ միջոցների մնացորդներ ն այլն)
հարաբերությամբ: Ըստ էության, ձեռնարկության լիկվիդայնությունը նշանակում է նրա
հաշվեկշռի լիկվիդայնություն:

Այսպիսով, մենք փորձեցինք մշակել ձեռնարկության ն բանկերի փոխներգործության
գործոնային մոդել, ներգրավելով այն հիմնական գործոնները, որոնք առավել ընդհանուր
ձնով են որոշում այդ մոդելը ելնելով ճեռնարկության կենսագործունեության
պրակտիկայից: Այժմ փորձենք ստացած այդ մոդելը համակցել կանխատեսման ն բլոկային
մոդելների հետ ն մշակել ստացված մոդելի գործնական կիրառման ալգորիթմը: Մոդելին
բարձ, ադեկվատություն ն արդյունավետություն հաղորդելու համար, փորձենք
օգտագործել մորֆոլոգիական վերլուծության համակարգը, որի էությունը կարճ կարելի է
արտահայտվել հետնյալ դրույթներով.

` լուծման ենթակա հիմնահարցի ճշգրիտ ձնավորում,

228

- տվյալ հիմնահարցի լուծման տեսանկյունից բոլոր պարամետրերի մանրակրկիտ
վերլուծություն,

-.. բոլոր պոտենցիալ լուծումները պարունակող «մորֆոլոգիական արկղի» կառուցում:

Ընդ որում, «Մորֆոլոգիական արկղի» կառուցումով ձնավորվում է արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության կանխատեսումային մոդելը:

Մորֆոլոգիական վերլուծության համակարգը իրականացվում է հետնյալ փուլերով.

1 փուլ: 0Փոխներգործության մեխանիզմի կառուցվածքավորումը, բանկերի
առանձնացումը, բանկերի ն արդյունաբերական ձեռնարկությունների համա-
գործակցության (փոխներգործության) մակարդակի առանձնացումը, փոխներգործության
յուրաքանչյուր մակարդակում օբյեկտի ն սուբյեկտի առանձնացումը:

2 փուլ: Փնտրվող մոդելի համակարգումը: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն
բանկային (հատկապես վարկային) կառույցների փոխներգործությունը պայմանավորող
հիմնական գործոնների առանձնացում:

3 փուլ: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության
բիզնեսի կանխատեսման գործուն մոդելի կառուցում:

4 փուլ: Բանկերի ն նրանց հաճախորդների փոխներգործության արդյունավետ
կառավարման մոդելի ալգորիթմի մշակում ն իրացում:

Իր հերթին, յուրաքանչյուր փուլ կազմված է բավականին բարդ ու իրար հաջորդող մի
քանի գործընթացներից: Փորձենք դիֆերենցել այդ փուլերը ն դիտարկենլ դրանք: Այսպես,
առաջին փուլի իրականացմամբ դրվում է կանխատեսվող մոդելի անկյունաքարը:
Սխեմատիկորեն արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության
մակարդակը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ:

Առաջին մակարդակը ընդգրկում է րնտեսական կառավարման պետական օրգանները,
որոնք ազդում են արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության
ամբողջ մեխանիզմի վրա: Այս մակարդակը ներառում է արդյունաբերական ն ֆինանսական
տարբեր օրգաններ, ներառյալ նան հարկային մարմինները:

Երկրորդ մակարդակը բնութագրում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն
բանկերի փոխներգործության կապիտալի շարժի մակարդակը (վարկավորումը,
փոխառությունները, դեբիտորական գործառնությունները ն այլն):

Երրորդ մակարդակը ամփոփում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
փոխներգործությունը ֆինանսաարդյունաբերական խմբերի ստեղծման համատեքստում
(մակարդակում):

Փնտրվող մոդելի համակարգմամբ բնութագրվող երկրորդ փուլը նախատեսված է այդ
փոխներգործությունը պայմանավորող գործոնների առանձնացումով:

Այս բոլորի հիման վրա իրականացվում է պրոգնոզային մոդելի հաջորդ՝ երրորդ փուլը:
Վերջինս ընդգրկում է արդյունաբերական ձեռնարկություներ ն բանկերի
փոխներգործության բիզնեսի գործոնաանալիտիկ մոդելի կառուցումը ճեռնարկության
ֆինանսատնտեսական վերլուծության հիման վրա: Այս առումով առավել կարնոր ցուցանիշ
է արդյունաբերական ձեռնարկության վճարունակության գնահատումը` որպես
արդյունաբերական ձճեռնարկություննեի ն բանկերի փոխներգործության հիմնական
գործոններից մեկը: Այս ցուցանիշի հիման վրա բանկը ն արդյունաբերական ձեռնար-
կությունը որոշում են ֆինանսական փոխհարաբերությունների պայմանները ն ժամկետը,
որն էլ իր հերթին մեծապես կանխորոշում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների
արտադրական ռազմավարությունը:

Մյուս ընդհանրական գործոնը, որը կարնոր դեր է կատարում արդյունաբերական
ձեռնարկություններիի ն բանկերի փոխներգործության ռազմավարական ուղղությունը
որոշելու համար, ձեռնարկության ֆինանսական կայունության ցուցանիշների համակարգն
է: Այս գործոնի արժեքը որոշում է, կդառնա արդյոք արդյունաբերական ձեռնարկությունը
փոխազդեցության կորպորատիվ-դեմոկրատական մոդելի իրականացման իրավահավասար

229

գործընկեր, թե այդ ճեռնարկությւն, կընկնի ավտորիտար-մոնոպոլային
փոխներգործության համակարգի մեջ: Այս ցուցանիշը շատ դեպքերում կանխորոշում է
արդյունաբերական ձեռնարկության հետ բանկի ռազմավարական միության մեջ մտնելու
ցանկությունը: Այս գործոնը միաժամանակ որոշում է արդյունաբերական ձեռնարկության
արտադրատեխնիկական կառուցվածքի փոփոխության միտումները:

Չորրորդ փուլում գնահատվում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
փոխներգործության զարգացման միտումների կանխատեսումը գործոնային մոդելի ն
արտասահմանյան առաջադեմ փորձի հիման վրա: Խոսելով տնտեսության իրական
հատվածի ն ֆինանսական հատվածի փոխներգործության զարգացման միտումների
մասին, չի կարելի շրջանցել արդյունաբերական ձեռնարկություննեի ն բանկերի
փոխներգործության կազմակերպա-կառավարչական առաջին մակարդակը: Այս հարցում
շատ կարնոր է պետության դերը: Չի կարելի մոռանալ, որ մաքուր տեսքով շուկա գոյություն
չունի, ուսրի պետությունը միշտ էլ որոշակի «խաղի կանոններ» է սահմանում րնտեսական
հարաբերությունների իրականացման համար: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն
բանկերի փոխներգործության կանխատեսումային հիմնական բնութագրերը դրսնորվում են
հետնյալ կերպ.

1. .Ձեռնարկություններում սեփականության իրավունքը պետք է ՛պատկանի
փոխներգործության կազմակերպա-կառավարչական երկրորդ ն երրորդ մակարդակների
սուբյեկտներին: Օ։Օ`Մեր պարագայում, նան ն առաջ, խոսքը արդյունաբերական
ձեռնարկությունների ն վարկային կազմակերպությունների մասին է: Պետական հատվածի
նկատմամբ միտք ունի խոսել սեփականության խառը ձնի տիրակալման մասին (թեկուզ
կոլեկտիվ տիրակալման իրավունքով): Այսպիսի մոտեցումը համընկնում է արդյու-
նաբերական ձեռնարկություննեի ն բանկերի փոխներգործության համաշխարհային
փորձի հետ, որտեղ նույնիսկ ամենաապապետականացված երկրում, ինչպիսին Շվեդիան է,
պետական ձեռնարկությունների կոլեկտիվները իրավունք ունեն տվյալ ձեռնարկությունում
պետության հետ համատեղ ունենալ սեփականության իրավունք:

2. Գոյություն ունեցող բոլոր 3 մակարդակներում, որպես կազմակերպա-
կառավարչական փոխներգործության բնութագրերից մեկը, կարելի է ներկայացնել որնէ
արտադրական նախագծի իրականացման համատեղ ծրագիր բոլոր երեք կողմերի
մասնակցությամբ (պետություն, արդյունաբերական ձեռնարկություններ ն վարկային
կազմակերպություններ) որպես տվյալ փոխազդեցության սուբյեկտներ:

3. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի կազմակերպա-
կառավարչական փոխներգործության երկրորդ մակարդակում ցանկալի է չօգտագործել
ֆինանսական կապիտալի առաքողի կողմից ավտորիտար-մենաշնորհային
փոխազդեցությունը: Դա հիմնավորվում է այն փաստով, որ որոշակի ժամկետում
տնտեսական համակարգի այս կամ այն սուբյեկտը կարող է լինել ինչպես կրեդիտոր,
այնպես էլ՝`դեբիտոր:

4. . Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության երրորդ
մակարդակի համար առավել նպատակահարմար է համաձայնողական-դեմոկրատական ոճի
իրականացումը համատեղ ընդունված որոշումների ռազմավարության որոշման
տեսանկյունց նե երրորդ մակարդակի օբյեկտի-սուբյեկրի ։արտադրա-կոմերցիալ
գործունեության մարտավարության տեսանկյունից:

5. Հսկողությունը, որպես արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի
փոխներգործության իրականացման վերջին տարր, բոլոր 3 մակարդակներում էլ պետք է
իրականացվի հարկային քաղաքականության, օրենսդրական գործունեության ն
աուդիտորական գործունեորթյան միջոցով:

6. Արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն բանկերի փոխներգործության երկրորդ
ն երրորդ մակարդակներում կանխատեսումային բնութագիրը: Սա արդյունաբերական
ձեռնարկություններիի ն բանկերի փոխներգործության միտումներն են: Այս առումով

230

հետաքրքիր է ԱՄՆ-ի ն Գերմանիայի համապատասխան բնագավառի փորձը` կապված
արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն մասնագիտացված բանկերի նկատմամբ
աշխատանքի հետ: Այդպիսի փորձի հիմնական տարրերից, որպես արդյունաբերական
ձեռնարկություննեի ն բանկերի փոխներգործության բնագավառում իրականացվող
արդյունաբերական քաղաքականության ուղղություն, կարելի է ընտրել.

- Որպես նոր ստեղծված արդյունաբերական արտադրության աջակցություն՝
հեռանկարում արդյունաբերա-ֆինանսական խմբերի ստեղծում,

- ՝Վնասաբեր ձեռնարկություննեի աջակցման նպատակով` արդյունաբերա-
ֆինանսական խմբերի հետ նրանց վերակազմակերպում:

-. Արտադրական նախագծերի հեռանկարային ֆինանսավորումը արդյունաբերա-
ֆինանսական խմբերի կազմավորման հետ:

Հ... Արդյունաբերա-ֆինանսական, ֆինանսաարտադրական խմբերի ձնավորումը
դիրեկտորատների, արժեթղթերի ձեռքբերման, արդյունաբերական ձեռնարկությունների
կառուցվածքների սերտաճման միջոցով:

-.. Իշխանությունների կամ էլ սոցիալական ինստիտուտների կողմից պատվիրված
արտադրաֆինանսական ն սոցիալական ծրագրերի համատեղ իրականացում:

Հինգերորդ փուլում իրականացվում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն
բանկերի փոխներգործության մոդելի ալգորիթմը, որն իրականացվում է հետնյալ
հաջորդականությամբ՝

1 քայլ: Փոխներգործության մեխանիզմի ռազմավարական ն մարտավարական
նպատակների ն խնդիրների որոշում:

Ա, քայլ: Փոխներգործութան մեխանիզմի իրականացման համար պոտենցիալ
գործընկերների որոշում:

11 քայլ: Պոտենցիալ գործընկերոջ նկատմամբ գործոնային մոդելի իրականացում:

` քայլ: Երրորդ քայլի հիման վրա փոխներգործության մեխանիզմի իրականացման
օպտիմալ բնութագրիչների ընտրություն` երրորդ մակարդակի մոտեցման հիման վրա:

Մ քայլ: Այն փաստաթղթերի ձնավորում, որոնք առնչվում են գործընկերներին,
վարկադեբիփտորային փոխազդեցությանը մոդելի համակարգում:

ԽԼ1 քայլ: Փոխներգործության մոդելի ձնավորումը կազմակերպակառավարչական
գործառույթի (պլանավորում, կազմակերպում, մոտիվացիա, հսկում ) միջոցով:

Մ11 քայլ: Փոխազդեցության մեխանիզմի իրականացման սկիզբը:

Կարծում ենք, փոխներգործության այս մոդելը արդյունաբերական
ճեռնարկություններին հնարավորություն կընձեռի ապահովելու իրենց կայուն
կենսագործունեությունը, իսկ բանկերին ակտիվ ներխուժել արտադրական ոլորտ`
ապահովելով իրենց համար կայուն եկամտի «ջրառատ աղբյուր»:

231

Օգտագործված գրականության ցանկ

1. Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի 1995-2001 թվականների
տարեկան հաշվետվությունները:

2. Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2001 թվականի
հունվար-դեկտեմբեր, ՀԱՎԾ, Երնան, 2002թ.:

3. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք (1997, 1998, 1999, 2000, 2001թթ.):

4. «Պետական գույքի մասնավորեցման (սեփականաշնորհման) մասին» ՀՀ օրենքը,
13.01.1998թ.:

Տ. ՀՀ պետական ն պետության մասնակցությամբ ձեռնարկությունների հիմնական
միջոցների վերագնահատման մասին ՀՀ կառավարության 4.06. 1999թ. նո. 382 որոշումը:

6. Հ. Ազգային վիճակագրական ծառայության վիճակագրական-վերլուծական
զեկույցներ (1993-2001թթ.):

7. ԱԱ.Արշակյան, Ա.Ծ. Եղիազարյան «ՀՀ հարկային համակարգի բնութագրիչ գծերը ն
զարգացման միտումները». / Տեղեկարվական տեխնոլոգիանե ն կառավարում:
Հոդվածների ժողովածու, նո. 2, 2000թ.:

8 Արշակյան ԱԱ. «Շուկայում մրցակցությունը ձնավորող ուժերը ն դրանց
փոխադարձ կապերի վերլուծությունը»: Գործարարության զարգացման հիմնախնդիրները
Հայաստանում, Ժողովածու, Երնան, 2000թ.:

9. Արշակյան Ա.Կ. Սեփականաշնորհման գործընթացի կայացումը ն զարգացման
միտումները ՀՀ-ում, Երնան, 2001թ.:

լ0. Արշակյան Ա.Ա. «Արդյունաբերական ձեռնարկության ֆինանսական կայունության
գնահատման մի հարցի մասին», Հայաստանը միջազգային տնտեսական զարգացման
համակարգում, Գիրք 2, Երնան, 2000թ.:

11. Բոստանջյան Վ.Բ., Դավթյան Ս. Տնտեսական քաղաքականության ուղղությունները
անցումային շրջանում. Շուկայական տնտեսության անցման արդի հիմնախնդիրները
Հայաստանում, ՀՀ ՖԷՆ ՏՀԻ, Երնան, 1997թ.:

12. Բայադյան Ա. Ձեռնարկությունների ֆինանսական դրության գնահատումը: Երնան,
2002թ.:

13. Գնորգյան Մ.Ա,ՄանասյանՀԳ. ՀՀ տնտեսական քաղաքականություն ն
էկոնոմիկայի վրա դրա ազդեցությունը: Երնան, Տետեսագեվ/,, 1994թ.:

14. Դարբինյան ԱՎ. Հայաստանը միջազգային տնտեսական ինտեգրացման
գործընթացում, Երնան, 2000թ.:

15. Դարբինյան ԱՎ. Հայաստանի Հանրապետության միջազգային տնտեսական
ինտեգրացման ռազմավարությունը գլոբալացման պայմաններում. տնտեսագիտության
դոկտորի գիտական աստիճան հայցելու ատենախոսության սեղմագիր: Երնան, 2001թ.:

16. Եղիազարյան Բ. Կառավարման ծրագրային ապահովման գործընթացի
հաջորդականությունը ն ալգորիթմը. Էկոնոմիկա, նո 3, 2000թ.:

17. Հախվերդյան Դ.Ն. Պետական գույքի մասնավորեցման կատարելագործման
ուղիները ՀՀ-ում: Տնետ.գիտ. թեկն. գիտ. աստիճանի հայցման ատենախոս. սեղմագիր, Ե.
1999թ.:

18. Կիրակոսյան Գ.Ե. Անցումային տնտեսության վերափոխումները. տեսության
հարցեր, Երնան, 2002թ.:

19. Կ. Մարքս, Ֆ.Էնգելս. Հ.4:

20. Մարկոսյան ԱԽ. Պետական ձեռնարկություննեի ըատապապետականացման
կառավարումը Հայաստանի Հանրապեպությունում. տնտ. գիտ. դոկտ. գիտ. աստիճանի
ատենախոսության սեղմագիր: Երնան, 1998թ.:

21. Մարկոսյան Ա.Խ. Պետություն ն շուկան, Երնան, 2000թ.:

232

22. Մարտիրոսյան Ն. ՀՀ ոսկերչական արդյունաբերության արտադրանքի առաջարկի
կանխատեսումները». Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա, Հայաստան, 2001Լթ., նո.5:

23. Մարգսյան Հ.Լ. Տնտեսական քաղաքականությունը Հայաստանում. Պետության
դերը, Երնան, 2001թ.:

24. Վարդանյան Գ. Սեփականաշնորհող ձեռնարկություննեի ունեցվածքի
գնահատման առանձնահատկությունները. ֆինանսներ ն բանկեր, նո. 4-5, 1997թ.:

25. ՃՕՅՂաԱԵ 11 Խօտաճու. տՕոաքօշեւ քձ5քմ0օՆ8մ քօր. ոօ 8
ՄԸՊՕՅ252 ԸՇՕտքճոաոճքուօալ ԵՖՕՇՇԱԱՇթօԼՆ 5ռօՕտօՕրճոատ. // Ղքյճեւ :80ռԵրօՕՐՕ
52Օ1(ՕոԼԼՎԲԸՃՕԼՕ ՕՕԼԱՇԸՆՑՏՅՁ ԵօՇՇԱԱ. Խ/(. 1997.

26. Եմ ՆՎԱՅՕ8 Ը., Լ167քօ8 ԷՕ. Լ1քօխթւաոժումը ոօորաչձ 8 Ետֆօքոաւքօտ8րււՕոլ
85160օք6 ԵՕՇՇոր. // Ք0ՇՇՆԱՇՃյն 55010 Կ6Ըաոյլ շոթոճո, 1997, Վ 10.

27. Էճճօտօն Ե.Ե. ՔեւուՕՎէլճ8 5թ0ՕԷլՕոաԼթՅ. Խ/1., 1996.

28. 8ՄոեՓ ՛Լ., Օոճոոը Ճ. Թ»:ՕԽՕԱՎՇԸՑԱՇ քոֆօքուծւ 8 Ըրքմոմյ Ը ոճքճաօրւօ
5501ՕռոաւաՕ1. 1994.

29. ԼԲոԵՑՃԵՕՑ- թամ ԽԼՂ ԼՕՇշոճքողթճոոմճը ոքօրոաաճոււմն Առուն թմճ 8
ոՈճքճ0Օրութմ ոճքոօր // ՃՈՅԿխՈՒՈՎԸԸԵՈՄ 8ՏՇԸՐ ԼԱ: ԷՄ, ԸՕՑԲՆԵԼ քճֆօքոաճոատ
3թ.Փ. 1998, Վ 2, ԿՅՇՊԵ 2.

30. ԼՕԵՇՅՀ 11Լ7Ճ. 1136քճութԸ ոքօ2386:6 818. 8 2-5 ՛1. --Ճ/.: /13ո-80 ՇՕԱ-5ԹՕՃ.
Ճա. 1963, Պ. 2.

31. Լ7քոօ5 1. Ճտքճաօտճ Է. Ըքճրճրաց 8Տջնատմումմ ոքօոեղամճ էլեն
ոքճճոքաջոմ 1 8 ԷԼ08ԵԾ: ՄԸՇճՕ8252: // 8ՕռքօՇու 5601Օռուոք, 1995, Ը 6.

32. ԼՕՇ7ՄոճքԸ180 8 ոլՐԲԷԼԱԱՕԼԱԲԵԸՑ աք. ՕղՎվՇՐ Օօ աքօ80ո1 քճ58աատ. /.,
1քճու-՛ՒՃՇՇԸ, 1997.

33. ԼՕՇՄոճքԸՐՑԲ Ա Ե0Օ6 քոր ճմքօՕոծուռճ աքօոուամճաաօՕշրտ: ԷԼՕՅԵԼԲ Օրքթմշւտ ոռ
ՈՇքճոՕՑԵԼԲ ԴճՈՕՕՐԵԼ. Խ/1., 1992.

34. ՃաքնաԿճոաօծ 58.էԼ ՃՈ աքօտթՕԽՕԽԱՎՇԸՈԸ ոքթճռոօշետմոամ ձ:րտՑ.ՅձԱա ն
ոքօդխեղոճքււօ1 ԱՕՐՆ ՈՀ // թՕՇՇՇաԱՆՇՅտ աԼ 55Օ1ՕԽՀՎՇՇՃԱԱ չօՄքոմ»խ 1996, Վ 11-
12.

35. ՃաքաԿճութաօ Ե. ԷԼ Քճֆօքոառաաօոոծեւմ ոքօաճԸ տ ԸղաՕտոճումճ ԼՐՕՇՄ-
ճՅքոՂտճււօտ ոքօՕոեղւուճ ւօ ԱՕոԻՆ Լա Ք0ՇՇԱՔ // ՔօՇՇԱԱՄՇա 55Օ1ՕՊԱՎԲԸԽԼ
Մթում, 1998, Է 8.

36. ԽԹԱ ՄՅԲ Մ. ճաւօտդորոճտ ոքօութւատմճմ ոմն ԸՇտորճոլձ. 1165թ. Ը մո. Խ/Լ,
11քօՐք6ճՇԸՇ, 1988.

37. ԽՈՄ 8. ԽՂճռքօտթ. ԸՂՅՇա ԱՅՑՆ Ց. ՛Լ6:րԲոա աա տ Յրճքոմ 285 52501101.
ոՕՐՐԱԾ, Խ/., 1996.

386. Խոօքո 1. 11:Բք6շոճուտտմ 580յԽ0ԱՕԻԲՒԵՏ քճռֆօքու 5 .5:ՕոՕորալած
5ՕՇՊՕՎԵՕՇՑքՕՈԲԱԸՇԾՅ: ԸՐքձր // Խ/Ո8Ն. 162. Շոռո. 1991, Վ 3.

39. ԷԼ աքօոուօՕճ :0ՅՎԱԸՆՐՑօ ԸՇԸՇԵ 38 70 ճո. ԽԼ 1987. ԷԼ Թքօռոօճ 20342680
ՇՇԸԵ 8 1991.

40. ԷԹ քօոուօճ 2«03826218Օօ Ճքո ԸՇԸՇՔ 5 1990 7. ԸՂճՆԱԸՐԱՎԲԸՃԱԱ ճշաԲՐՕՊԷԱԼԾ.
Էքճձք, 1991 ո.

41. էԷԼՇՄՑ. Ճմռճտ ՃՕԽՏՈԾ ՕԵԼԵ 55Օ10ՕրաՎ. 1Շօքոտ ոճքճաօրոօրօ ոճքաօրճ. //
ԾՕղքօՇեւ Թ.ՕՕոդաայ, 1993.

42. (ՕՇոՄոր /Ճ. ԵՕՇՇԼՑ. Ե0ՕշոռճումԲ քեԵտւՕՎԻՕ1 55:00. Խ/1, 1996.

233

43. Օղեւր 55:0110111Վ6ԸԽ քճՓօքու 8 ք8385Ե188:01112Ը 8 Ըրքձամչ. Խ1, 1992.

44. Օճառ Լ1իճռոքոոնն. 16օքոռճ ո ոքճթւտոճ, ԽԼ, 1977.

45. (806 ուօ էՕ.3. ԽՃՄոճ 86 Է ԸՕԱ.5:0Օո. քճօքուծւ 8 9ՕՇՇոռւ //Թ:0ո. ԽՈՅՆ.
16. 1999, 2. 35, Վ 1.

46. 116Բքթօոօ8 էլմ. Քճ»ԸրքՄորՄքաոյաաատ Փհճթ ց ԽՕՎՇՅՕԼ 1ղԸրքՄոլԲէՐ
Աքօոծոուճ րօ ոօ թո. // ՛Լքյոււ 85Օէ. 1քօդեուոճումտ ԱՕ ԼՅ ՖՕՇՇոճ
քմ ոՕքՕրճ 51 86ճոճ, է/., 1997.

47. Լլքօոաւոյճուճն ոօ ՇԼՆԱԼ. Քճֆճքորոթւմ ՇՇօքոթւռ. ԽԼ, Մէն 1Օէլ
1986.

48. Ճ. ՔԱՂԵԼ ՒԼ 1 Ղօօքոռ ոքատուտյմաւմտմ ոճքճաօր 550Օ1ԷՕրաոՀչճ. Տօռքօշու
Յոօաօոտոք, 1995 Վ 12.

49. Ը՛ՅԶոՐ7ՏԴԵԸԼԼ 1 Լ, էԼօքուճ73 58. Խա աքօտթՕ1օրաաձ, Աճք.Ը ձրրճ., 1998.

50. Շոաւքոօտ ՇԸ. 11լքօխեռոճում մ ԱՕԽԻՐՒՑԵՅ: քօ6ռճութլ տ ոճքոոճուաթել //
5.5., 2000, Վ 9.

51. ԸՄքոոօտ ՛Լ.Ե. Լ1քօու ոցանտածձ 1 52:ՕԷՕոաՎ. ՕՏՅՕԱՅԸԽՕՇՆԵԻ. Խ/., 1. էԼ
1997.

52. Լքճւ ԾՕԱՕԻՒՕ 55ՕԷՕրԱՎԲԸՃՕՐՕ ՕԾալտԸրՑմ ՔՕՇՇՆտ. 11լքօխջոամժքուծջ
ոՕորրա ոճ ՔՕՇՇաւ ոճ ոօքօոճ 1 56ոճ. Խ1:6քաճու ւքորօրօ ԸՆՕ/զ| 12 Փօոքճյը
19977., Խ/1., 1997.

53. Վճքոււռ, Ճ. Լ. ԽՈՑ368 8., ԷԼ ՅոօՕՐՕՑԵԼԲ ՇԱԸՆՇԵԵԼ 38ք7ՄՕ6շՃ ԲԵ: Շրքձ, ԽԼ,
1997.

54. ճ086ղ էՕ.8., Թ:Օօոաամ 9ԵՕՇՇԱԱ: 116քճոճքւԵլ 1 ոճքոոճորատ:Լ. Խ/., 1996.

55. լքճռխճուշօ էՕ.8. Լ1քօոուօ385ւ ք8ճ38րաա ոճք:034812Ը188 1 85օոքօՇու 58010.
ԱՕ 21. Խ/., 1995.

56. չ1քճղճոաօ էՕ.8. 1լքճռտոոց ճտ ԱՕՇՆՅՑՈՇԸ ՃՈՅԻԻ`ՕՅ // ԾՀՕԱ:ՕԿԽԱՎՇՇՑ։ԼԲ
ԷԼՄ: ա, 1991, Ը 1.

57. Զ.ԵՕԱՕԽԱՎԸՇԹԱԼԲ Աքօ՝Օոճոար ԱքօրուօՕ31քՕԲՅ8ԻԶ6 // 9575 ԷՎ 2 ո 2001 Է 4.

58. Ճմճոտ, Օ., 1983. Շուտոռ էօ ՍՏ ւոմստեճլ քօրԸ7 Տեճէճց16Տ, 1ո 1ոմստէղու
քօրճլ6Տ 10 Օւմմհ ձոմ ԸօոքճԱնՆՄծոօտտ, Լճչլոցէօո, Խ/ԼՃ: ԼՇշմոցէօո 8օօնտ.

59. Ծուեջոտ Ի. 5օ7եօ ԽԼ, ԷԾ օտ թոմձատմնօո ՄՄՕ. . էմո: էօ
Էստտլօո Տհօքտ-)օսւոձ| օք ԵօնԱ իճ ԷՃօոօոտ 1996, 7Օ1. 104 (4),

60. Եւռոմ: Լ, 1987. Տիճքւոց ՇօտքօմիՄ Ճմմոմմցճ: Աճ քօրտմ, 1ոմստեւոլ
քօրտշ, ձոմ 6ՇՕոօույԸ քճոէօՕոոճուճ, ՛ԼՕոօուօ, ԷԼԾԽ6 1ոտեէէսէծ.

61. Շհռքաօ Ը, Կտնոց ԻԷ.-ԷՇօոօուԸ Էճնօոճլբտ էօ էհո Տոբօքճ օէ քոմճեշ.
Լօոզօծո. 1990.

62. ՇՕատոձոմ:ո Տ., Էռո Օ., ՏհճԱճւ Մ/., Է ոէճւքոտճ Է6ՏէսԸէսդոց ձոմ Է. «ՕոօոյըԸ
ԵօԱՇ7 1ո Էստտձ. ԿՄՅՏիհ. ՛Լհճ ԿՄՕՈՎ ճու, 1996.

63. ճմ Ծճցց 6էՇԸ, ԽՃԱՇւՕ6'Շօոօոլճ, Է Ա15016ոօճ, 1ոէԲւոմնօոճլ, 1993.

64. Էամոտճո Է, Օա Ը., էԷԼԲՏՏ61 ԽԼ, Եճքճճշոտիլ Ճ. Խոմմեէ ՕՄոլտիլք ձոմ
ՇՕԼքՕ1Յէ6 ԵԲոէՕւոճոտճ: Տօտճ Լճտտօոտ հօտ ՛1ւճոտաօո Է Շօոօուոտ, ԷԼՄ. ՄոՄՇՐՏԼԵՄ,
Է՛ՇՕո. ՔԲՏԲՅՒԸհԲ ՒԲքՕրէՏ, 1997, ոօ. 97,

65. Լոզստեղձ| ԵօԱՇ16Տ 1ո Էճտէ /ՃՃ518, 1998, Վասն ՒԵԲՏՇՅԼՇհ 1ոտենսէճ,

66. Լոմստեղճ1 ՇՕուքճէՇէԽճո 1ո ԷՇ Էսօքծ. 1999, Էմեօո 57 ԽԱաւնո Խրճոկ,

Է՛մՁՎ Էց8ւ, ՃԽ.
234

67. Լոմզստեղճլ ԵօԱՇ16Տ 1ո Էճտէ /ՃՃՏ518, 1998, Հառս|ո Է6Տ6ՅոՇհ Լոտեէսէճ, 325.

68. մՃոցսճոյո Ճ.. 1984, Էսոօքճճո Լմճստեո7: Եսենը Քօր7 ճում Ըօւքօոուծ
ՏԱՅԵ6ց7, Օ210ո4:

69. (Զ6Լշօո Քողշճ, Մ. 1981. Լոմստեոճ1 Եօնյճտ 1ո էհջ Էսոօքճօո ԸՇօոտսուՄ,
Լօոմօո: Խ/(8ՇՒ/ոլթո.

70. Ճօտւճ 6է 4. ԷՎ. 1984. )ճքօոճշձ 1 մստեուճ| Եօիտ7 (ո Սմճքօոճտճ). 10170:
ՂՍԵ.

71. Ճօուոց Լ, ԸՇօտքոննօո ճում հոտ քճւմօոտձոշճ էեճոտուտլօո 6ՇՇօոօոալտ.
ԷՄ մճձոշճ էճտ էԷւոտ Լճճլ Տախճ»տլո 1ո Տլմճում, Էխոցճո7 ձում ԷՒօՇոյում.ԸԷԻ ՔՔ,
թաքստո Եզքճւ, ոօ. 1770, 1997.

72. ԽոՇհճ6լ է. ՔՕոէ6ո, 1998. ՛Լհ6 ՇՕտքծէՏԱՄ6 ՃԱՄՅուձց6 օէ Է ԲեօՇոտ.

73. Իրիշճճ| Տ. ԸՇօտքոննօո ձոմ Ըօոքօոճւբ ԵԽճոՕոտճո«օծ. )օսոոմձլ օք Քօնեքոլ
Է՛ՇօոօոՄ, 2001, 701 (9),.

74. ԻՅշհ Ի, մօսոոձ| օէ հող, 1994, Մօ1 ՃԼԼՃ (2)

75. 76. Օճօոօ ԽԼ Ճոմ Տսշսոսոձ. 1986. ՛Լհջ ԷՇօոօում Ճոձճիշ օէ 1ոմստեղոլ
քօրիօ.

76. 77.Տսոմ: ոտ Ը.՛1. Լոճստեղճլ 9ԵօԱՇ6Տ ձոմ ՏենոԸքսոճ) Ըհճոցօ. ԷՄ Տէ Ի/ունոլտ
Եր6ՏՏ 1987.

77. ՏեհլտւԹո 2, ՊՂտիձ7 Է Եօիեշճնօո ձոմ Է ոոտ Օսուլտո Սօսւոճլ օէ ԷՇօոօոյօտ,
1994., Մօ1. ԸՆ,

78. 1685 Լուտոոձնօոձլ Տատճոճտ Ճ Օա: էօ: թլճռոուոց ձոմ Թ162151օոտ, Ըօօքճոտ
Լ7եւճոմ Շ1օԵՅ) 182. ՀԼՇԵՄՕԼԷ, Է Վլէօր: Օ6օոց մ. Մօտէ, մօհո ՆՄ161ԲՄ7 Տօոտ, Լու. Է. Ծ.,
1996

79. ՄԱԼ Օ., Ս1ԸՃ6ՆՏ Մ., ԵՈՄՃԱՀՅԱԾո Ճո է-ՇՕոօոյ, Ճոձճի7715. ՇձճտԵւմյճ, ԽՈ85Տ,
Ղհ 811 Ք655., 1988

235

Գծապապկեր 1. ԱՔ բաղադրամասերը

Կառավարության Արդյունաբերական Ֆինանսական ռեսուրս-
մակրոտնտեսական քաղաքականության ների մոբիլիզացմանն
միջոցառումները բաղադրամասերը ուղղված միջոցա-
ռումներ
Իվեստավորմանը չարգելակող շրջանակներում Ձեռնարկությունների միջոցառումների կառա-
ինֆլյացիայի կայուն տեմպերի պահպանում վարումը, որի ակցիաների մեծ մասը պետության
ձեռքում է

Դրամի՝ գնողականության պարիտետի հետ

համեմատած ցածը կուրսի պահպանումը որպես Պետության մասնակցությամբ առնտրային
արտահանող արտադրությունների զարգացման բանկերի գործունեության ուղղորդումը գերակա
խթանման միջոց ճյուղերի ներդրումներ կատարելու համար

Ֆինան ն ե ել
Ֆինանսական շուկայում փրնտեսական մրցակ- | ինանսական շուկայի տարբեր տարրերի

օգտագործման ակտիվացումը

ցության ստեղծման ն պոտենցիալ ներդրումների

միջոցները իր կողմը քաշելու պերական Ներդրումների ապահովագրության ն
գործիքների եկամտաբերության նվազեցում պաշտպանման համակարգի ստեղծում

Արտադրության հարվածի զարգացման | Շահույթի հայրենադարձման ծթանում
բարելավման նպատակով հարկային համակարգի

բարեփոխում
Արտասահմանյան ներդրումների համար
| Տնտեսության անվտանգության ապահովում | հողաբաժինների օգտագործման իրավունքների
արմագրման հիմնահարցի լուծում

ԱՔ իրականացման համար անհրաժեշտ
օրենսդրական դաշտի ստեղծմանն Պետական կարգավորման միջոցառումներ

ուղղված միջոցառումները

Պետական կարգավորման ն աջակցման
առանձնահատուկ միջոցառումներ

Պետական գոյքի կառավարման համակարգի
ստեղծումն, կայունացումն ու զարգացումը

Պետական կարնոր նշանակություն ունեցող
ձեռնարկությունների կառավարման ապահովում

Սեփականաշնորհման, ապակենտրոնացման ն Սպառման
ազգայնացման կազմակերպումը

Պետական կարգավորման ունիվերսալ

Արտաքին
(ամբողջ արդյունաբերական մակար- բտաքի
դակով) միջոցառումներ
| ա

Բարձր

Ինչպես երնում է գծապատկերից ԱՔ ներկայացված է
համակարգված

ԱՔ բաղադրամասերը

մ 1 վ
Կառավարության Ֆինանսական ռեսուրսների Պետական
մակրոտնտեսական մոբիլիզացմանն ուղղված կարգավորման

միջոցառումներ միջոցառումներ միջոցառումներ
Վ
ԱՔ իրականացման համար Պետական կառավարման
անհրաժեշտ օրենսդրական դաշտի ունիվերսալ (ամբողջ
ստեղծմանն ուղղված արդյունաբերական մակարդակով)
միջոցառումներ միջոցառումներ
Սպառման ն արտադրատեխ- Պետական կարգավորման ն
նիկական նշանակ. արտադրանքի աջակցման առանձնահատուկ
սպառման խթանումը միջոցառումներ
յ լ
Արտաքին ն ներքին Բարձր տեխնոլոգիական ձեռնարկություն-
պահանջարկի խթանում ների պետական կարգավորում ն

աջակցություն