Արտադրության կազմակերպում

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

IJ\. U. -RUL U1.,Q-UP3U1.,

•••••••1м11•• -····-·•.--1•1•

ьгь�m, <<s1,sьuuq.ьs))

=tr,wmwr,шчnL�JШU t br,w2tuшч.n11bL t'11Sr q.t,mшчwG tun11t1rllf1ГШ

=tS'1 658 (07) СШ') 65.9 (2)g 73 е 141

UшuG. tш1pwq.t,r,' LЛ.q..f1., Щf1П�. q.t.4flf1ШЧПUJW(j qr,wfunu(jbr,' LЛ.q..f1.,Щf1П�., =t=t q.f,LЛПL�JWU L. LЛbfuUflЧWJfl ц_wurnшl�wц_nr, q.nr,6fl! L.t.ч.wrщwGJшG, LЛ.q..Г].. ,ЩflП�. ч..S.'llbLЛf1ПUJWU ewLWCiJ)Wf1JW(i '11.U. � 141 UflLЛWf1/1ПL�JШU чшquшчЬr,щшu: ПшПLuuwчwu.atшGшflч: tr,.:Sumbuшq.bm, 2004, 392 t2:

nшnнIOwчwG dbnGшr,цПLu hшGq.wl'iшunr,bu 2Шf1Wll,fl1-lbL bG Wf1lЛ ШГ].f1ПL�JШU чшquwчbr,щuш(j LЛbUПL�JWU L. щr,шцtлt,цщ1t, LЛULЛЬ­ uшчшu, mbfu[фцшl�w(j L. Wf1LЛWГ].f1WЧW[j hWГJQbflQ. r�t,mw11цч.bL bG or,bueubfl, Oflf,Gw�wt.fiПL�JnLuGbf1, ulщpnLuJ2ubJ1, mt,щbfl nL l'ib�nГ].­ ubfl, LПLUWJJWUЦ.bl' Wf1lЛШГ].f1ПlfЭJШU ut,wuuwчwu q.nf16[!U,ЭWgt,, Gw­ tuwщwmriшumuwG, ht,l'iuшцwG Wf1LПWf1f1ПLfЭJWU, rnhfu[фцwцwG UЩWUWflЦOWU, Wf1LЛWГ].flWU.Qf, П(1ШЦt, l�ШГlWl{Wf1UШ0 l.. Wf1LЛW­ Г].flПL�JWG ощЬr,шm t,ц_ ЩlШUWЧ,Пf10WU owuGшчt, q.nf16[!UfЭШgubr,t, цwqowцhriщowu tuGГ1-n11Gbrю: nшnLUGwчwu ahr1UW(1Ц[! Gwfuwmbuч_ш6 t LЛULЛbuшq.t,mwцшG JJW/10f1Wq.nLJu nшnLuGwцwu hwumwmnL�JnLGGbr,t, nшwunf'\Ghrit, L.. riшuwtunuubr,t, hшuшf1: чшr,nri t oq.mшцwr, LflUhl uwL.. q.nr,6ш­ flШf1Cibflflu:

е

21озоооооо 719(01)- 2004

ISSN 99930- 77 67-4

QЧU 65.9 (2)g 73 © «Sumbuwq.bm» t1r,wm., 2004

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ԳԼՈՒԽ

1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԴՐԱ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

«Արտադրությանկազմակերպում»հասկացությունը....... Արտադրությանկազմակերպումը որպես գիտելիքների ինքնուրույն համակարգ Արտադրությանկազմակերպմանհիմնական գործառույթներն ու խնդիրները Արտադրությանկազմակերպմանօրենքներն ու օրինաչափություններըԼ.Լ... Արտադրությանկազմակերպմանհիմնական սկզբունքները. աաննն նմա Արտադրությանկազմակերպմանմակարդակըն դրա չափումը ԱԱԱննա Աաաա Աաաա աաասաաա, ւ...

1.5.

ւ...

1.6.

ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ

ւ.

ա

ո...

ւնն

Լոու.

ԳԼՈՒԽ

2. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԲՆՈՒՅԹԸ

Ղամակարգայինմոտեցմանէությունը.............................. 2.2. «Վամակարգ» հասկացության բովանդակությունը......... 2.3. Վամակարգերիհատկությունները 2.4. ՎՂամակարգերի դասակարգումը 2.5. Ձեռնարկությունը որպես բարդ արտադրական համակարգ Աաաա նաա Աաաա աննման 2.6. Արտադրականհամակարգերինախագծման հիմունքները.... աննման 2.7. Արտադրականհամակարգերիկառուցվածքը 2.1.

եե...

Լ...

ււ...

ԳԼՈՒԽ

3. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

3.1.Արտադրությաննախապատրաստման գործընթացըն դրա կազմակերպմանհիմնական սկզբունքները 3.2. Գիտականհետազոտությունների,գյուտարարության ն արտոնագրայինաշխատանքներիկազմակերպումը....... Յ.3.Գիտականհետազոտություններիտնտեսական արդյունավետությունըԼ.Լ... 3.4.Արտադրությանկոնստրուկտորականնախապատրաստմանհիմնականփուլերն ու խնդիրները...................

Լ...

ւ...

Կոնստրուկցիայիտեխնոլոգամետության ապահովումը. նան աաա աաա104 3.4.2. Վամեմատականտեխնիկատնտեսական վերլուծությունը կոնստրուկտորական նախապատրաստմանփուլում 3.5. Արտադրությանտեխնոլոգիականնախապատրաստման հիմնական փուլերն ու խնդիրները................... 112 3.5.1. Տեխնոլոգիական գործընթացիընտրության հիմնավորումը... 3.6. Արտադրության կազմակերպական նախապատրաԱտումը աաաաաա 3.4.1.

ունկն

ււ.

աաա

Լ...

ԳԼՈՒԽ 4.1.

4. ՆՈՐ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

Լ...

4.2.

4.3. 4.4.

ՅՈՒՐԱՑՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Արտադրանքիկենսացիկլը ն դրա վրա ազդող գործոնները`... աաաաաա աաա մնան անան Նոր արտադրանքիյուրացման գործընթացը ն դրա կազմակերպմանսկզբունքները......................................... 127 Նոր արտադրանքի թողարկմանանցման կազմակերպումը... ոմա աան աաա անա Ծախսերի փոփոխմանբնույթը նոր արտադրանքի յուրացման շրջանում... ւու... ւ.

Ա

Աաաա

մ

աան

աաա

ԳԼՈՒԽ

5. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԴՐԱ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

5.1.

Արտադրականգործընթացը, դրա կազմն սկզբունքները... ն Արտադրությանկազմակերպմանտիպերը դրանց տեխնիկատնտեսականբնութագրերը Արտադրությանկազմակերպմանմեթոդները.................... 157 Վոսքագծերիդասակարգումը... Վոսքագծերիկազմակերպմանառանձնահատկություններն ու դրանց հիմնականպարամետրերիհաշվարկը....170 ու

Լ...

5.2.

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ.................

ՏԻՊԵՐՆ ւււ...

5.3. 5.4. 5.5.

ԳԼՈՒԽ 6.1. 6.2.

6.3.

Լ...

6. ԱՎՏՈՄԱՏ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Ավտոմատհոսքագծերի տեսակները,դրանց կազմակերպմանառանձնահատկությունները..................177 Ռոտորային ավտոմատ գծերի կազմակերպման առանձնահատկությունները...............................................183 Ռոռբոտատեխնիկական համալիրների կազմակերպմանառանձնահատկությունները ճկուն արտադրականհամակարգերիկազմակերպման առանձնահատկությունները............................................... 191

6.4.

6.5.Արտադրությանտեխնիկականմակարդակը ն գնահատումը ԱԱ

Լ...

ԳԼՈՒԽ

7. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

դրա

ԱԱ աան աաա անան ն

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՄԵՋ...

ա 203

ւա,

Լ.Լ...

Արտադրականցիկլը կառուցվածքը Արտադրականպարզ գործընթացի ցիկլի տնողության հաշվարկն ու վերլուծությունը............................................ 205 7.3. Արտադրականբարդ գործընթացիցիկլի տնողության հաշվարկն ու վերլուծությունը............................................ 211 7.4.Արտադրականցիկլի տնողությանկրճատմանուղիները .214 ն դրա

7.1.

7.2.

ԳԼՈՒԽ

8. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՄԵՋ.

ՏԱՐԱԾՈՒԹՅԱՆ

Լ...

ւ...

Ձեռնարկության ստորաբաժանումներիկազմը, դրանց բնութագրերը` 8.2. Ձեռնարկության արտադրականկառուցվածքը ն այն որոշող գործոնները 8.3. Արտադրամասերին տեղամասերի արտադրական կառուցվածքի ձնավորման սկզբունքները 8.4. Ձեռնարկության գլխավոր հատակագիծը,դրան ներկայացվողպահանջները 8.5. Ձեռնարկությանարտադրականկառուցվածքի կատարելագործման ուղիները........................................... 8.1.

ե...

ոնն,

Լ...

ԳԼՈՒԽ 9,1. 9.2.

9. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ..........................................................

Ձեռնարկությաննորոգմանտնտեսության կազմակերպումը... ոնա անման Ձեռնարկության գործիքային տնտեսության կազմակերպումը աննման Ձեռնարկության էներգետիկ տնտեսության կազմակերպումը... ւաակմաաա Ձեռնարկությանտրանսպորտայինտնտեսության կազմակերպումը... մատնա Ձեռնարկությանպահեստային տնտեսության կազմակերպումը... աան 275 Լ...

9.3.

ո

9.4. 9.5.

Լ...

ԳԼՈՒԽ

ւ...

Աա

ւ...

10. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԵՎ

ՀԱՎԱՍՏԱԳՐՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

10.1.

Արտադրանքիորակի էությունը ն գնահատման ցուցանիշների համակարգը

10.2.

Արտադրանքիորակի մակարդակին

գնահատումը...

դրցունակութ ..293

Արտադրանքիորակի կառավարումը... Արտադրանքիորակի կառավարմանփորձը 10.4.1. Որակի կառավարմանհայրենականփորձը 10.4.2. Որակի կառավարումըճապոնիայում 10.4.3. Որակի կառավարումը ԱՄՆ-ում 10.4.4. Որակի կառավարումը ԱրնմտյանԵվրոպայում 10.5. Ստանդարտացումըն արտադրանքի որակի կառավարումը... Լ.Լ... 10.6. Արտադրանքիորակի վերլուծության մեթոդներըն բարձրացմանմիջոցները 10.7. Արտադրանքիորակի վերահսկման կազմակերպումը...330 10.8. Արտադրանքիհավաստագրումը

10.3. 10.4.

կապան

կակաոն

Լ...

Աաաա

ասան

աաաա

ԳԼՈՒԽ

11. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՊԵՐԱՏԻՎ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ........................

11.1.Արտադրությանօպերատիվպլանավորման խնդիրները,փուլերը ն տեսակները................................... 344 11.2. Արտադրությանօպերատիվ պլանավորման առանձնահատկությունները հատայինն փորձնական արտադրությունԼմ Լ աննա349 11.3. Արտադրությանօպերատիվպլանավորման առանձնահատկությունները սերիական արտադրություԱԼմ... Լ... 11.3.1. Միաժամանակմշակվող դետալների խմբի չափի Որո2շրԼմՄբու Նա նմա 357 11.3.2.Արտադրականցիկլի տնողության որոշումը 11.3.3.Արտադրապաշարների մեծության որոշումը 11.3.4. Արտադրամասայինն տեղամասային պլան-գրաֆիկներիկազմումը..................................... 369 11.4. Արտադրությանօպերատիվպլանավորման առանձնահատկությունները զանգվածայինարտադրությունում ....374 11.5. Արտադրությանընթացիկվերահսկմանն կարգավորմանկազմակերպումը(արտադրական դիսպետչերավորում) նաս, Լ...

ււ...

Լ.Լ

ււ.

ւ.

աաա,

ւ...

Լ...

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

19-20-րդ դարերի սահմանագծին կապիտալիստականաշխարՄեծ Բրիտանիան շատ կարճ ժամանակում դիրհի առաջատար քերը գիջեց արագ տեմպերով զարգացող ԱՄՆ-ին: Դրա պատճառների բացահայտման նպատակով բրիտանական կառավարության ստեղծած հատուկ հանձնաժողովի կատարած մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ տեղական արդյունաբերությունում կիրառվող տեխնիկան ն տեխնոլոգիան, ինչպես նան օգտագործվող աշխատուժը, որակով զգալիորեն չեն տարբերվում ամերիկյանից,մինչդեռ արտադրության կազմակերպման բնագավառում տարբերություններն էական են: Այս փաստն ապացուցում է, որ առաջին հայացքից միայն միկրոտնտեսական նշանակություն ունեցող արտադրության կազմակերպման խնդիրը կարող է ն լուրջ մակրոտնտեսականհետնանքներունենալ: Վերջին տարիներին մեր հանրապետությունում, արտադրական կարողությունների խիստ թերբեռնվածության պայմաններում, արտադրության կագմակերպման հարցերը համարյա անուշադրության են մատնվել: Այնինչ հանրապետությանսահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումն անհնար է առանց արտադրության կազմակերպմանըպատշաճ ուշադրություն դարձնելու: Արտադրության կազմակերպմանհիմնարար դերի թերագնահատումը դրսնորվում է շատ ասպարեգներում, նույնիսկ «արտադրության կազմակերպում» հասկացությունը մեկնաբանելիս: Հաճախ այն չափազանց պարզեցվում ն դիտարկվում է որպես արտադրության մասնագիտացման, կոոպերացման ն համակենտրոնացման համատեղ դրսնորում: Ցավալին այն է, որ այդ տեսակետն իր արտացոլումն է գտնում նան ուսումնական ն գիտական գրականության մեջ: Արտադրությանկազմակերպմանավելի քան կեսդարյա վաղեմության մակարդակում քարացած այդպիսի մեկնաբանման անկենսունակությունն առավել սուր է զգացվում, երբ ծանոթանում

ենք արտասահմանյան հեղինակներիաշխատություններին:' Բացի դրանից, արտադրության կազմակերպմանթերագնահատումը նան այն իր նեղացվածիմաստով,այսինքն՝ միայն որպես կառավարման գործառույթ, դիտարկելու հետնանք է: Ձնավորվող նոր արտադրահարաբերություններիպայմաններում արմատապեսփոխվում է տնտեսական մեխանիզմը, կատարելագործվում են կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքները, ժողովրդավարացվումէ կառավարումը:Այդ ընդհանուր միտումների անխուսափելի հետնանքը պետք է լինի արտադրականգործընթացների կարգավորման նորմատիվների,նյութերի, վառելիքի, էներգիայի, մարդկային ռեսուրսների ն ֆինանսական միջոցների ծախսման նորմաներիձնավորմանհարցին մեր մոտեցումներիվերանայումը: Կազմակերպմանտեսությունը ն աշխարհիառաջատար ֆիրմաների` հատկապես ճապոնական, փորձը ցույց է տալիս, որ ռազմավարական տեսանկյունից արտադրության կազմակերպումը պետք է կողմնորոշվի արտադրությանմեջ ամեն մի ավելորդի արմատախիլ անելուն: «Ավելորդ» հասկացությունն այստեղ մեկնաբանվում է լայնորեն ն ներառում այն ամենը, ինչը եկամուտ չի բերում, ն առանց դրա, գործին վնաս չհասցնելով, կարելի է կագմակերպել արտադրությունը: Դա նշանակում է, որ արտադրությունը դիտվում է որպես համակարգ ն նրանից դուրս է մղվում այն, ինչը տվյալ պահին չի նպաստում համակարգի նպատակների իրացմանը, այսինքն՝ համակարգէ մուտք արվում այն, ինչն անհրաժեշտ է նախատեսվածելքի ստացմանհամար: Այդ նպատակովմշտապես ուսումնասիրվում են արտադրությանընթացքում «ավելորդի» առաջացման պատճառները, այսինքն` արտադրության ռացիոնալացումը դառնում է արտադրության կազմակերպման հիմնարար ռազմավարություն: Նման ռազմավարությունը հիմնվում է, մի կողմից` արտադրության կազմակերպմանըհամակարգայինմոտեցում ցուցաբերելու, իսկ մյուս կողմից` այդ գործում ամբողջ անձնաՕյՎո Ֆ. Խ1ՇօղԵւ օքՐճաոՅւԱւի ոքօո380ր6384 (1ո086688 8 2(օքատշոց ժղ ոօ չժ)». ԽԼ, Չ.օս քյոչո/քճ 1985. Ճօսօ Ղ. ՇՂ ՇՐոՑ Ի/., Ոքօրքօա», 8, 1984. Թոռ) 9. ԵօքԵ68Ռուոծր.

ՑՈԾԱՇԵԻ:

ոքօյնւքոոււն.Խ/., Ոքօոքօօճ,1987. Լ1Շոճծքյօք6. Զոօտա 86ՂԾրՆԼ 7ոքճոդօումտ ԽԹՂ6161 »5ՓՓաաքուօԲօ Խ1.,ՉւՕԷԾԽՈՈՀՑ,1988.Խ1օատո4. Ղ օժ": 11քճ816Ոքօ380Ո670ԻԼ. է. 1989. 8օոսծ Լ., Լ6քքոր7. 8ոՇրծոտծ8 ՕԾԱԾԴԾ

ԽԼ,Զ«Օա0ԽՈր:Յ,

38Օ110814Ո671 ՕքՐ28832ՄՈ0 1995 ն այլն: քճքճօսօճքծտ, ՌքօՕԻ3801161842. '

կ0ռո

կազմն ընդգրկելու վրա: Արտադրության կազմակերպման այդ ռազմավարության տեսանկյունից էլ փորձ է կատարվել ընտրելու ուսումնական ձեռնարկում քննարկվող հարցերի շրջանակը: Այստեղ ներկայացվել են արտադրության կազմակերպման տեսական հիմքերը ն միասնականարտադրականգործընթացի բոլոր բաղադրիչների (արտադրության համալիր նախապատրաստման, հիմնական արտադրության կազմակերպման, արտադրանքի որակի ապահովման,արտադրությանտեխնիկականսպասարկման ն արտադրության օպերատիվ պլանավորման ու կարգավորման մասնակի գործընթացների) նախագծման ու փոխհամաձայնեցված գործունեության ապահովմանհիմնական հարցերը: Ձեռնարկի շարադրման ժամանակ մոտեցումները, մեթոդները ն սկզբունքները կիրառվել են համեմատաբարբարդ ն կարնոր ճյուղի մեքենաշինության ձեռնարկություններիառնչությամբ, ինչը հնարավորություն կտա դրանք կիրառելու նան արդյունաբերությանմյուս ճյուղերի ձեռնարկություններըդիտարկելիս:

(( Stf/Jp hшuqшgmp;mйli/J{1/1 б/12т и/Jцйшршйтр;тйf! L ш2/uшf1hf! цшqшт/Jр иnf n(1mp;mйubf1/1 l/bu/7gJJ nЬйЬ '1ЬЦШ{1lЛ

.

q L Пt

tu 1

Uf'SU'\l''Пf-laЗU\, �Uf2UU�bf'"'IUU\, unuf'�U\, Ь� '1-f'U �t,U\,ULIU\, lu\,t\.l'f'\,bf'I! 1.1.«Urнлшr,.rintpJшG 4шquш4briщntd» hшu4шgntpJnt[j[] r:uf1tлW'1f1ПLfЭJWU цwquшl�bflЩПLU» hwuцwgПLfЭJWU рnчшu11ш­ ЦПLfЭJШU pwgwmrinLfЭJWU hwuwri Gwtu шuh11wctb2m t щшr,qшршuЬt «цшquшчЬr�щшu» hwuцwgПLfЭJWU '1uwum1/ tuu11'111[! hbmщrmыribL t mw11pt11 ctwuwuwцGbrФ L. LЛШf1рЬ11 q.'1LЛПLfЭJПLUub11'1 GbJ1ЧWJWQПL9'1!0b11'1u, uwlfwJG uttu!L. OГJU 1111w ц_b11w­ pbf1JWL ui,wuuwцwG цшr,6'11? !'1 0L.wl{n11L{tч: UJ'1 щшu�бшпnч tt t1bn­ L.u wupn11.2шpJWUp �'1 q.'1tлwцgl{nLu цшquшцЬ11щшцшu q.n1160Gpwg­ (jbf1'1 h'1tiuw11w11 11b11u ПL u2wuw4nLpJПLU[! hWUWf1WЧПLfЭJWU qw11q.wguw(j q.n116шu: '111шu Пf1П2 !ШЦ,ПЧ tiiwuq.wr,bt bG uwL. ui, tl::iqч'1g UJПLU'1G wugGbL'1U «цwquwчtriщПLu» pwni, Чf1Ш6 '1UWUU1WJ'10 фn41 п ti.Jn LfЭJПLU ub /1[!: «чwquwцbf1ЩПLU » tлbf1U'1U[! 6wq.bt t hПLUШflbU organon ршп'19' (tшmi,oь"ьunLu' organum): rаь· hшGw11bunLU L. рЬ' LWtл'1GbJ1bUПLU WJl1 ршпЬ111J 11шriobt bu organ-e (цbGi,.wGwцwu цшu рnшшцшG 011q.wui,qui, uЬц чшu hwбwti.J ti'1 ышu'1 q.nri6wnnLJfЭ ЦШ LЛШJ1ПГL uwu) L. organizm (nrin2шч'1 011q.wuubJ1'19, uwutri'1g цшqu4.ш6 gшGцшgш6 4bu11wu'1 tшц) pwnbJ1'1 h'1Libl[!, ПJ1ПUЫ tL, '1J1bug hbJ1p�u· ПL2 LWtл'1ubr,bu organizo (цnш, цwunGwчnri rnbuo UlWL, цшrщ'1 pbJ1bL) ршп�, h'1u1ю: 11::itлшq.wJПLU LШLЛ'1Gb11hG'1g hui,.bчrinщшцwG Lhq4.wцwu J]U­tлшfi'1!?'1 nnuwGwl1шu (:t>11шGubribu, i,uiшtl::iribG, i,uщwGbribG L. WJtG), q.briuwGwцwG (wuq.LbJ1bG, q.b11uwGb11bG, 21-tbt1bJ1bu L. WJLG) L. utшчn­GwцwG (nnшbribG, ПLЦf1W'1GbribG, pbLwnnшb11bG L. WJtG) tl::iqчw­ti.JupbrфG wGgGbtn11 organizo pwno '1G1щbu nщгtшq.r�шчшG, wJGщbu tt i,uwutлWJ'1G n11n2шч'1 41nLf1ntunLfЭJПLUUbJ1 t Чflbt: Uri11bG сtшuшGш­чшч'1g ,1>r,wGubf1bGщu' (organisation-ljшqtlшi.fn{lnLIJ, hШflOШflШUp, lj шqtlшlj bpщmp;mu, !Jbflwt/шap, ljшnm;g), wGq.Lb11bGr1Lu' (organiza10

նօո-(ազմակերպություն, կազմակերպում,կազմակերպվածություն, կազմություն, կառուցվածք), ռուսերենում՝ (օռոճոաշուա-կազմակերայում, կազմակերպվածություն, կազմվածք, կազմակերպություն) Օ7ց8ո/շՕբառի (նախնական) իմաստին ավելացել են նան մարդու շնորհիվ ստեղծված արհեստական կազմավորումները` ձենական կազմակերպությունները: Նույն հնդեվրոպական լեզվական ընտանիքին պատկանող հայկականլեզվախմբում «կազմակերպում» բառը, բաղկացած լինելով «կազմ» (մասերի միագումարություն, ամԲողջություն) ն «կերպ» (տեսք, ձե) արմատներից ու ցույց տալով մասերի ամբողջությանը որոշակի տեսք, ձն տալու գործողություն, պահպանել է իր նախնականիմաստը: Ի տարբերություն հայերենի, որտեղ գործողությունը, գործընթացը (կազմակերպում), հարաբերականորենկայուն վիճակը (կառուցվածք, կազմություն) ն արհեստական կազմավորումը (կազմակերպություն) արտահայտվում են տարբեր բառերով, ռոմանական, գերմանական ն սլավոնական լեզվախմբերում դրանց արտահայտման համար կիրառվում է մեկ բառ: Այդ հանգամանքը, ինչպես նշված լեզուներում, այնպես էլ նրանցից թարգմանություններ կատարելիս, «կազմակերպում» բառի իմաստի ոչ միանշանակ ընկալման ն մեկնաբանմանպատճառ է դառնում: «Կազմակերպում» հասկացությունը գործածվում է կենսաբանական, սոցիալական ն որոշ տեխնիկականօբյեկտների նկատմամբ՝ սովորաբար«կառուցվածք» ն «համակարգ» հասկացությունճերի հետ ընդհանուր ենթատեքստում: «Կառուցվածք» հասկացությունը ենթադրում է ամբողջի մասերի կազմության ն փոխադարձկապերի, որպես կանոն արդեն ձնավորված, հարաբերականորենկայուն ն տարբեր փոխակերպումների դեպքում որոշակի ժամանակամիջոցումանփոփոխ մնացող օրինաչափությունների առկայություն: «Կազմակերպում»հասկացության մեջ, առաջին հերթին, ամրագրվում են համակարգի հարաշարժ վիճակին, այսինքն` ամբողջի մասերի գործունեությանը, վարքին ն փոխգործունեությանըբնորոշ օրինաչափությունները: «Համակարգ» հասկացությունը ենթադրում է ամբողջի ներքին օրինաչափություններին վերաբերող այն երնույթների շրջանակը, որոնց առավել որոշակի բնութագրերն արտահայտվում են «կառուցվածք» ն «կազմակերպում» հասկացություններում: Կազմակերպմանիմաստի բացատրության առաջին փորձերը հանգեցրին համապատասխանության, ներդաշնակության, նպատակահարմարությանգաղափարին: Ընդ որում, «կազմակերպում» հասկացությունը սկզբում վերաբերում էր միայն կենդանի արարածներին, ն հետազոտության ելակետ (օբյեկտ) էր ընդունվում առան11

ձին օրգանիզմը: Նրա տարբեր մասերի ներդաշնակ, ճպատակահարմար կազմվածքը ն կապերը ոչ միայն ակնհայտ էին, այլն բնույթով խոր, ինչը լրիվ էր դրսնորվում, բացահայտ ու կատարյալ էր երնում հետագա հետազոտման ն իմացության խորացման ընթացքում:

Նպատակահարմարությանհասկացությունն իր մեջ ներառում է նպատակի գաղափարը: Օրգանիզմը, կազմակերպումը ունեն իրենց նպատակը ն դրան համապատասխանկազմվածքը: Նպատակի առկայությունը ենթադրում է ինչ-որ մեկին, որն այդ նպատակը դնում է ն իրականացնում,ինչ-որ բանական ն ակտիվ էակի, ստեղծողի, կառուցողի: Բնականաբար,հարց է ծագում, ո՞վ է հատկապես դրել մարդու, կենդանու, բույսի օրգանիզմի կենսագործունեության ընթացքում իրականացվող նպատակները, ո՞վ է օրգանիզմի մասերն ու հյուսվածքները ստեղծել դրանցով իրականացվող գործառույթներին համապատասխամ:Եթե դա կատարվել է ինչ-որ վերբնականէակի, ասենք՝ Աստծո շնորհիվ, ապա պետք է ենթադրել, որ նպատակադրման գործառույթի իրականացման «իրավունքը» պատկանում է միմիայն նրան, այլ ոչ թե կառավարմանգործառույթ իրականացնող ինչ-որ սուբյեկտի, ինչպես պնդում են այդ գիտության ներկայացուցիչները: Գիտության հետագա զարգացումը ցույց տվեց, որ «նպատակահարմարություն» բառով արտահայտվող հարաբերակցությունները կարող են ծագել ու զարգանալ միանգամայնբնական ճանապարհով ն ոչ միայն կենդանի օրգանիզմներում (ատոմի կառուցվածքը, բյուրեղի կազմությունը ն այլն` առանց գիտակցաբար նպատակներ դնող սուբյեկտի մասնակցության: Նշանակում է, որ բնության մեջ կա օբյեկտիվ նպատակահարմարություն,որը կազմակերպականձների համաշխարհայինպայքարի արդյունք է: Այդ պայքարի ընթացքում պակաս նպատակահարմարձները կործանեն, իսկ առավել նպատակահարմարները՝ վում ու անհետանում պահպանվում ու զարգանում, այսինքն` կատարվում է կազմակերպականձների բնական ընտրություն: Մարդկայինհասարակություննունի իր զարգացման յուրահատուկ օրենքներն ու օրինաչափությունները, բայց, համարվելով բնության բաղկացուցիչ մասը, չի կարող չկրել բնությանօրենքների ազդեցությունը: Այդ պատճառով էլ իրենց գործունեության ընթացքում մարդիկ այս կամ այն չափով ընդօրինակում, նմանակում են բնությունը, նրանում առկա ներդաշնակությունը: Նմանակելու հնարավորությունը, ըստ էության, բնությանտարերային,կազմակերպիչ ուժերի ն մարդկանց գիտակցված-պլանավորված,այսինքն` կազմակերպական գործունեության միջն սկզբունքային համասեռության բավարար ն անհերքելի ապացույց է:

1920-ական թվականներինկենսաբանության, սոցիոլոգիայի ն հոգեբանության բնագավառներումկատարված հետազոտությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ իրենց կազմով միմյանցից զգալիորեն տարբեր օբյեկտները կարող են կազմակերպական եղանակների ընդհանրության շնորհիվ նման հատկություններ դրսնորել: Դա նշանակում է, որ ոչ միայն մասերը, այլ նան դրանց կազմակերպման եղանակները կարող են նախորոշել ամբողջի հատկությունները: Կենդանիօրգանիզմներում (համակարգերում)կազմակերպման հիմնարար դերի գիտակցումը հանգեցրեց այն բանին, որ փոփոխվող միջավայրում կենսաբանական(նան սոցիալական) օբյեկտների հարաշարժ կայունությունն ապահովողնրա մասերի փոխադարձ կապերի ու փոխգործողությունների ուսումնասիրումը դարձավ կենդանի աշխարհի, այդ թվում նան մարդկային հասարակության ճանաչողության հիմնական ուղղություններից մեկը: Սոցիալական կազմակերպմանհասկացությունը, իր լայն իմաստով, բնութագրում է սոցիալական խմբերի ն առանձին անհատների գործողությունների կանոնավորմանն կարգավորման եղանակները: Մարդկանց փոխհարաբերությունների բոլոր մակարդակներնու ոլորտներն ընդգրկող սոցիալականկազմակերպմանբազմատեսակ մեխանիզմները ամբողջացնող, ինտեգրող գործառույթ են կատարում ն ապահովում են սոցիալականհամակարգի միջոցով նրա մասերի (անհատների) գործողությունների ուղղորդումը: Այդ մեխանիզմները, նախ, տվյալ սոցիալական համակարգում իշխող արժեքների ու կանոնների հանրայնացմամբ ն անհատների կողմից ընդունմամբ ու պահպանմամբ հասարակական հարաբերություններում մարդկանց մասնակցությանհամար անհրաժեշտ նախադրյալներ ու պայմաններ են ստեղծում ն, երկրորդ, կոչված են սոցիալական հսկման ն պատժամիջոցներիհամակարգի միջոցով այնպես ազդելու անհատների վրա, որ նրանց կողմից ընտրվող ն իրականացվող գործողությունների բնույթն ու ուղղվածությունը դուրս չգան տվյալ համակարգումընդունված նորմերի շրջանակներից: Իր նեղ իմաստով սոցիալական կազմակերպման հասկացությունը ենթադրում է համատեղ ն համաձայնեցվածգործողություններ պահանջող ու դեպի նախապես ամրագրված ինչ-որ նպատակ կողմնորոշված մարդկանց հարաբերականորենառանձնացված ն որոշակի ինքնավարություն ունեցող խմբի առկայություն: Այդպիսի խմբի բնորոշ առանձնահատկությունընրանում հատուկ պատրաստություն ստացած ն կազմակերպմանգործառույթ իրականացնող մարդկանցառկայությունն է: Սոցիալական կազմակերպմանհարցերով զբաղվում է «կառավարում» գիտութունը, որի ուսումնասիրման ոլորտը ձնական կազ13

մակերպություններն են ն, փաստորեն,ավելի նեղ է, քան «կազմակերպում» գիտությանը, քանի որ վերջինս ուսումնասիրում է թե՛ կենդանի ն թե՛ անկենդան բնությանկազմակերպմանՕրինաչափությունները: «Կազմակերպում» հասկացությունը, իր լայն իմաստով, սահմանվում է որպես. 1.ամբողջի կազմությամբ պայմանավորված նրա շատ թե քիչ տարբերակված ն ինքնավար մասերի ներքին կարգավորվածուփոխգործողություն, թյուն, համապատասխամնություն, 2.ամբողջի մասերի միջն փոխգործողության կազմավորման ն կատարելագործմանհանգեցնող գործընթացների կամ գործողությունների ամբողջություն, 3.համատեղ ինչ-որ ծրագիր կամ նպատակ իրացնող ն որոշակի ընթացակարգերովու կանոններով գործող մարդկանցխումբ:' Եթե առաջին երկու սահմանումները միմյանց լրացնում ն կազմակերպումը միաժամանակ բնութագրում են որպես ինչ-որ հարահամաբերականորեն կայուն վիճակ ու գործընթաց արտացոլող սահմանումն է, բնական երնույթ, ապա երրորդ ավելի նեղ սոցիալական իմաստ ունի ն կիրառելի է միայն մարդկանցկողմից ստեղծված կազմակերպություններինկատմամբ: Է ձնով /ազմակերպումը կարելի է սահմանել որպես ամբողջի տարրերը կարգավորված վիճակ ն նապատակահարմար ձնով դրանք վերակարգավորելուգործընթաց: Արտադրականհամակարգերիառումով հարկավոր է «կազմակերպում» հասկացությունը որոշակիացնել ն ճշտել կազմակերպման բաղադրիչների բովանդակությանն դրանց կապերի տեսանկյունից: Դրա համար արտադրականհամակարգերիհարաբերականորեն կայուն վիճակը, այսինքն` կառուցվածքը, հարկավոր է դիտարկել ոչ միայն ամբողջի մասերի ներքին կարգավորվածության, այլ նան այդ մասերիբովանդակությանն որակի տեսանկյունից: Այլ կերպ ասած, կարնոր է ոչ միայն կառուցվածքիորոշակի տարրերի առկայությունը, այլ նան դրանց բովանդակությունը:

Աճենաընդհանուր

անկացած արտադրանքի պատրաստմանհամար անհրաժեշտ է արտադրական գործընթացիպարզ տարրերի(աշխատանքիառարկաների,աշխատանքիմիջոցների ն բուն աշխատանքի) միացում: Սակայն արտադրությանարդյունավետ քանահրականացմանհամար այդ տարրերըպետք է միմյանցհամապատամսիսանեն նուլ ն որակական օրինակ,դետալի մշակման ճշգրտության բարձրացումը ենթադրում է համապատասխան ճշգրտությանն բարդության գործիքներին ստուգիչ սարքերիօգտագործում,բանեցվող սարքավորմաննոր աշ/սատակարգի,բարձր որակավորվածության աշխատանքի,հաճայս նան գիականնոր գործընթացների րրականացումն այլն:

յայ հատկանիշով

տեխճղլ»

/

աղեղլով Ը0Տ6ՈՇԲն 3)մմատօոծյուտ.(8 30--ու ՂԾԵԹԺ.Լո. քօո. 1974. 7 18, 6. 473.

ՇՉՏՇՂՇԵՅՑ 311

ՈՕՈ6յաք"".

Ճ.Ճ.Ոքօ»օթօո.լւ

3-6

հ,

Ինչքան բարդ են արտադրականգործընթացիտարրերը, այնքան արտադրության նորմալ ընթացքն ավելի մեծ չափով է կախվածդրանց համապատասխանեցման ն համակցման ճշգրտությունից,ինչն ապահովվում է արտադրության կազմակերպմամբ:Ընդ որում, արտադրությանիրային տարրերիբարդության մեծացմանը զուգընթաց փոխում են նան աշխատանքայինգործընթացներիբնույթն ու կՍազմակերպումը:

Նույն կերպ լրացուցիչ ճշտման կարիք ունի նան արտադրական համակարգի հարաշարժ վիճակին` նրա ենթահամակարգերի գործունեությանը, վարքին ն փոխգործունեությանըվերաբերող մեկնաբանումը: Արտադրականհամակարգի կազմակերպմանիմաստը ոչ թե գործընթացն է հանուն գործընթացի (այդ վիճակը բնորոշ է միայն համակարգի բնական օբյեկտներին), այլ գործընթացը հանուն նպատակներին հասնելուն: Այդ դեպքում կազմակերպումը կառավարման հիմնական գործառույթ է ն բացառապես այս տեսանկյունից էլ ներկայացնում են կառավարմանմասնագետները:' Սակայն, արտադրական համակարգին վերագրելու առումով, կազմակերպումը պետք է դիտարկել միաժամանակ երկու տեսանկյունից: Մի կողմից որպես համակարգի նյութական հիմքի նրա կառուցվածքի, բովանդակության, այսինքն նրա հարաբերականորեն կայուն վիճակի, իսկ մյուս կողմից համակարգի մուտքը նպատակային ելքի փոխակերպելուգործընթացի, այսինքն կառավարման գործառույթի: Գործընթացնու նյութական հիմքը միշտ էլ պետք է դիտարկել միասին, քանի որ դրանք չեն կարող միմյանցից առանձին գոյատնել: «Կազմակերպում» հասկացության կատարված լրացումներից հետնում է, որ ճիշտ չէ կազմակերպմանտեսությունից կազմակերպությունների, որպես կառուցվածքի, տեսության առանձնացումըն այն որպես գիտության ինքնուրույն ենթաբաժին ներկայացնելը: Կազմակերպումը ենթադրում է կազմակերպմանօբյեկտի տարրերի մասնագիտացում (տարբերակում),համադասում ու կարգավորում, ինչպես նան դրանց ու արտաքին միջավայրի միջն նպատակահարմար կապի ստեղծում: Ցանկացած խնդիր, լինի այն իրական, թե հնարավոր, պրակտիկ, թե տեսական, ձնավորվում է որոշակի տարրերի (տվյալների)

գումարից: Խնդրի գոյությունը պայմանավորվածէ նրանով, որ այդ տարրերի առկա համակցումը չի բավարարում գործող սուբյեկտ համարվող անձին կամ մարդկանց որոշակի խմբին: Այդ պատճառով էլ ցանկացած խնդրի լուծումը միշտ էլ ենթադրում է տարրերի այնպիսի նոր համակցում, որը բավարարում է տվյալ սուբյեկտի Մենեջմենթ,եր.,Տնտեսագետ, 2002, էջ 83, 137: Ոոֆո ՔաաթոՈ., ԽԵ "Ոոթք", 2001, էջ 20: Խ1օուսո ԽԼ.2., /Խ/6Շօքւ հԼ..«աա)քո Փ. Օատ Խա

)1օ,

1992 ն

այլն:

ՍԿԿա,

ՍԽալո,

ՇՈՇ., Ի1., Մե-

պահանջմունքները: Դրա համար էլ իր

ողջ

գործունեության ընթաց-

քում մարդը միացնում կամ բաժանում է ինչ-որ առկա տարրեր: Աշ-

խատանքի գործընթացը հանգում է տարբեր նյութերի, աշխատանքի գործիքների ու կենդանի աշխատանքի միացման ն այդ համալիրների առանձին մասերի բաժանման,որի հետնանքով ստացվում է կազմակերպական առումով ամբողջը՝` արդյունքը: Այստեղից էլ բխում է, որ ցանկացածխնդիր կարող է ն պետք է դիտարկվի որպես կազմակերպական,քանի որ հենց այդպիսին է խնդիրներիհամընդհանուր ն մշտական իմաստը: Արտադրության կազմակերպումը մարդկանց, նյութերը ն սարՔավորումներն իր կազմի մեջ ներառող ինտեգրալ համակարգերի

մսագժծումը,(ատարելագործումը ն գործնականիրականացումն է՛ԼԱյսպիսի սահմանում տրվել ն արտադրությանկազմակերպման Ամերիկյան ինստիտուտի կողմից պաշտոնապեսընդունվել է դեռնս 1956թ.: Բերված սահմանման մեջ «ինտեգրալ համակարգ» տերմինի օգտագործումը շատ կարնոր է երկու տեսանկյունից: նախ, այն հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու արտադրության կազմակերպմանոլորտում իրականացվողգործունեությանէությունը ն, երկրորդ, թույլ է տալիս ձեռնարկության կառուցվածքում որոշակիացնելու կազմակերպմանգործառույթն իրականացնող օղակի տեղը: Մինչն 1960-ական թվականները արտադրության կազակերպման տեսության մեջ ն պրակտիկայում հիմնական ուշադրությունը սնեռվում էր արտադրականգործառույթին: Դրանից հետո արտադրության կազմակերպմանն ավելի լայն մոտեցում է ցուցաբերվում: է գտել նան «ինտեգրացվածարտաՆերկայումս մեծ դրական ձեռնարկություն»` արտահայտությունը,ինչը նշանակումէ, որ արտադրության կազմակերպման հարցերին վերաբերող վճիռների կայացմանգործընթացինմասնակցում են ձեռնարկությանբոլոր ծառայությունները:Ինտեգրացվածձեռնարկություններում գործառնականծառայություների միջե սահմաններըվերացվում են, այսինքն` ձեռնարկությանզարգացմանռազմավարությանմշակմանը հավասարապեսմասնակցում են մարքեթինգի, գիտահետազոտական ու փորձնակոնստրուկտորական, ֆինանսների, մարդկային ռեն սուրսներիկառավարման այլ ծառայություններնու բաժինները: Արտադրության կազմակերպումըկարելի է բնորոշել նան որպես առավելագույն արդյունքի հասնելու նպատակովժամանակի ն տարածության մեջ արտադրության իրային տարրերի ն կենդանի աշխատանքի օպտիմալ համակցմանհնարների ու մեթոդների կիրառման գործընթաց:ՌԳամակարգային մոտեցման տեսանկյունից

կիրառություն

1977., Ղ.2. ՇՕՌքՇԽՇէԼւ06 ւքճոոծօուտծ. Յումոօւ0ո6յ01Վ666ոմ ՇոքՅոօԳՈՔ-Խ/., ԱՅրու-Ա6ողք,

«WflLЛШГ\-flПLJ:}JWU ЦШqОШЦЬГ,ЩПLUQ» ЦШГ,Ьl� t ГlflПZWЦt,wgubt hbLЛlt­ JWL цЬг,щ. Шf7lЛШfJ.f7ПLPJШU f/шqtJшf/li17щmtf1J hшtJшf/ш17q.ft шnшpli­ L тр;шио hшtfшщшmшиfишй фgтйшf/ Шf7lЛШfJ.f7ШйpjJ pnrzш17f/tJшu f/шtJ д'шпш;тр;шй tfшmmgtfшu йщшmшf/т/ hшtJшf/ш17q.jJ tfmmp/7 t.fli17шl/m/umtfu t liшft: ГUrimwri.r,nLpJWU чwquwчl::iriщuwu hwuwчw11qwJt,G pGПLJPQ 11-11ultnr,ц_nLu t uwlt UГ,WUПLU, пг, WJU [!Ul)qflЦПLU t WflLЛWl)flWU.Qtl ЩWLЛflWULЛUWU PПLПfl Ч,ПLLGfl[!: l UJuщbu, WflLЛWГ).flПLpJWU цwquwчbriщuw[j pwquwpt,1� hwrigbri чшGtun11nzц_nLU b(j mшчшчrG ЩlLЛWf1ГJWGQt, GwtuwqMwG Ч,ПLLПLU, l::iflp uzwчt.\.nLu t Г).flW ЩWLЛГJWULЛUWU mtфJUПLПq�wG, Gwtuшq6Lj_nLu b(j wuhr,wctbzLЛ UWflQWЧ.ПГJПLuGbr,G ПL qnri6t,QGbfl[!, nr,nzц_Пlu цшu бzmц_nLU bG wztuwmwGQt, wnw11чwubrit,u GbflЦWJwgц_nri. щwhwG2Gl::iflQ, [!ULЛГJЧ.ПLU ti ht,uuwц_nriч_ПLU t WflUlWГ).ГJПLJ:}JWU LЛWflWO'WЦWU чwquwчbriщuwG U1WJ1pbriwtш Li WJtG: UJr) w2tuwLЛWUQUl::ifl[!, n11щbu чwunu, ЦШLЛШГJПLU b(j qi,mwhbu,wqnmwцwG, Gwtuwq6wJliG L чпuu­ LЛГ!ПLЧLЛ пflWЦWU, mbtuGntnqi,wчшG t,Gum�LЛПLLЛUbfl[! LWPПГJWLЛП­ rФwGbrio l.i 6b11GwriчntpJWU hwuwщwmwutuwG 6wnwJПLpJПLUUbГJQ: U(lLЛW'l-flПLJ:}JWU чwquwчbriщuwu hw11gb11t, бlizm Пf1П2UШU ЧJ1Ш oho wqr)bgnLpJПLU t ПLGl::iGПLu GwLi WflLЛW'l-flПLPJWU Gwtuwщwmr,wu­ LЛПLU[!, hwmчwщbu' UflW mbtuGntnqt,wчwu lt цwquwцbr,щw­ GJПLpwцwu Ч,ПLtbrio: CuLЛ LЛWflflbflli lt LЛWflWO'WЦWU ЦLЛflЧWO'QUb(lt, WflU1WГ\-flПLPJWU цwquwчb11щuwG pwquwprц_ tuurit,11Gbfl tПL(H.tПLU bG hbug WJ'l- Ч,ПLLGflПLt.l:

1.2. U(1U1Шl1,f1ПLpJw[i �wqttw�br,щnttI[} npщbu q.�LПbL�eQbr,� �QeQn1r,n1J[i hшttш�шr,q. ruJlLЛW'l-JlПLpJWU цwquwчbriщntuG t,GQUПlflПLJU qt,mПLpJПLU t, ntGt, t,11 LЛbUПLJ:}JПLG[!, ПLUПLUUWut,r,uwG W11WflЦWU, opJbЦLЛQ Li ut,wJU t,11bG JПLflWhWUlПLЧ OflbUQUbfl[!, 011t,GW!WЧ)ПLJ:}JПLGGb11G ПL ulJqpnLGpGbpi:(1 Ur,LЛW'l-flПLPJWU цwqawцbriщuwG pnч_шG11wцnLpJnLU[! цwquw­ чb11щuwG UlbUПLf:)JWU ht,aшGpubrфG, hwuwчwrщwJt,G unmbguw(j rи1nLJpGbr,t,G nt Ofl�UW!WЧ)ПLpJпtGGb11t,G, w11mwri.11nцэJwG Gшtuш­ щwm11wumuшG, h�aGwчwG WflLЛWГ).flПlf:)JWU liriwчwuwguwu, W(l­ LЛWl)flWЦWU bupwцwnnLgч_w6pGb11t, qn116шGbntpJwG Li WflLЛWГ).flWU­ Qt, ПflWЦt, цwnwt.twr,uwG 4wquwцb11щuwGo lt WflLЛWr)flПlf:)JWU oщb­ f1WU1t11� чwriqwLtПflUUJU[! ц_Ьr,шрЬf1П'1 hw11gbrit, ПLUПLUUWUt,(lПLUU t. flu!щbu Gwlt' цwquwчbflЩ!WЦWU Wfll)JПLGwц_bu, 6Ltb11t,. ubpn11Gbrф '

.

• r

L. ЩWJOШuubrФ nr1n2uшu ПL q.n116uwцwG tч1wl�шGwguwu ОЩШLЛШ­ цnц_ W(lLЛШf1(1ПLJЭJWG цшquшцЬ11щошG[! pGn11n2 щwmбwnшhtmL.wG­ EШJhG цшщЬгф L. O(lf,GW!ШЧ1ПLJЭJПLGGb11f, uшhuwGnн1u ПL f1[1WGg щшhщшGошG dbtuwuf,qd[ibrФ 02wцnLO[!: U[lLЛWf1(1ПLJЭJWU цwqowцbr,щoшfi nшnLOUWU owG WПW(l wu q.n116nG,эшgh pnlnr1 LЛШ/111 (1 Ш (lf1JПL w LЛ oq.mш­ (lLЛWf1ГlWЧWG W q.n11MwG, f1G!щb1J L. W(lLЛШf1/1ШЦWG wnwGot,G umn11wpwdwunLufib­ rФ ш2tuwmwuыh uщwmwцwhw11ow11 ч,ntuhwuwowJGbgowG wuщш­ [lbqnLo obnuW(lЦПLJЭJПLUfib[lf, UWЦW(lf1WЦПLO ОШQ.П'l. hW[lWpb[lПL­

JЭJПLUUb(lU bG:

Sw11pb11 цw11qt, pw11flыubr,t, umbqMwu q.n1160G,эwgt, 0L.шцn11ошu L. t,r,wцwGwgow(i oG,эwgыnLO t, hWJLЛ b(i Q.WLfiU W(llЛШf1(1ПL­ JЭJWU цwqowцbr,щowGo цЬr,шрЬ[1Пf1 hwr,wpb(lПLJЭJПLCiUb(lf, hbLЛL.JШL mbuwцGb[l[!. • OWPf1ЦWGg L. WГ,LЛWГHlПLJЭJWU f,(lWJf,u LЛW(l[lb(lf, ot,wцn11owfi oL.b[lG W(lLЛШhWJLЛПf"l qnнn mbtuut,цwцwG hwr,wpb(lПLJЭJПLCi­ Gbr,, • Ш(lLЛWf1(1ПLJЭJWU qr1116QUJЭWgf, owuGwцt,gub11t, hwowmbri w2tuшu,wG.Qf, цwщwцgПLJЭJWL1p OW(lf1ЦWug 11f,2L. 6wqnri hw­ (lWpbr,nLJЭJ nLuub11 (ung tiшlwцшG hwr,w pb(lПLJЭJnLGGb(l), • W(lLЛWf1(1ПГ1WЦWU ПLctb(lf, mbtuut,цwцwG (f,(lWJf,G) цг111оt, L. ub­ LJ,wцwunLJЭJWU Gцшmt'iшup t,r,wц_nLu.Qf, ut,21.t цшщ wщwhnцnri hw(lWpb(lnLJЭJПLGGb(l, • obnGW(lЦПLJЭJWU t,r,wJJ,G, tGbrq.btлf,ц, mbribчwmцшцwG L. w2tuшmwuышJf,G nbUПlj'lUUb(lf, ч,ntuчwtuLf.w6nLJЭJПLUU W(lLЛW­ hWJLППJ'l hW(lWpb(lПLJЭJПLUUb(l: U[lLЛWf1(1ПLJЭJWU цwqowчbrщowG ПLUПLUUWU�(lOWU ОрjЬЦLЛ[! W(ltЛWf1[1ПlJЭJWU ПLП(lLЛf, LЛW(lpbri pw(lf,.QGb(l JЭПГ1W(ll�n11. цwqowцb(l­ ЩПLJЭJПLUUb(lG ПL rн1wGg UtЛП[lШpwdwunLdGbr, (j bG: U[lLЛWf1Г1П LJЭJШU цшqоwчЬrщшо(! ubr,tЛП(lbG цwщц,ш6 t LЛULЛb­ uwqt,mwцwG L. рuшцшG ot, 2w11.Q qf,шntJЭJПLblib11fl hbm: UJG wnwLf.bL ubr,m wnG!ЦПLO t wztuшLЛWU.Qt, цwqошчь11щошuо: UJГj. ц,ntuwri.w110 ЦШЩIJ hwr,шzwrd t: Ut, цnriot,g' W(1tЛWf1(1ПLJЭJWU цwqowцt:ц1щowG hшow11 Gwtuwri.11Jwl t w2tuwtЛwu.ot, pшdwGшoG ПL цnnщbr,wgnLOQ, OJПLU цnriot,g' Wj'lU1Wf1(1ПLJЭJWU цwqowцb(lЩПLOQ Gщwutnnto t w2tuwmwG_gf, w11mwri.11nriwl�wGntJЭJWG pwr,or,wguwGQ, w2tuwLЛwuыt, щwJowGGb11t, pw(lbLwцowuu L. WJLG: U(lLЛWf1(1ПLJЭJWU цwqowцbriщntOQ Ub(1tЛП(lbU WПU!Ц.ПLО t w11U1Wf1(lПLJЭJWU ЦWПWl�W(lUW(I[!, П(lf, ПLUПLl1UWUf,(lOWU WПW(lЦWU ЦШ­ Г2WЧШГ1ЦП 1'1. OpJbЦLЛf,, WJUf,uыG' pwi, f,_gGbr,f, UtЛbJ'l6t'i WU[! owuGwцgnri UW(lf1ЦWGg ПЩfl.П(lf1ЦW6 Gb[1q.П[16ПLJЭJШU Q.П(lO[!UJЭWgG t:

Արտադրության կազմակերպման կապը դիտարկվում է նան ձեռնարկություններիտնտեսագիտության հետ: Վերջինս ուսումնասիրում է ձեռնարկությունների մակարդակում արտադրության զարգացման օբյեկտիվ տնտեսական օրենքների դրսնորման ձներն ու դրանց կիրառմանմեթոդները: Արտադրության կազմակերպումը պայմանավորված է նան արտադրության տեխնոլոգիայով, որի ուսումնասիրման առարկան բնական գիտությունների նվաճումների հիման վրա արտադրանքի պատրաստման ռացիոնալ ձների ն տեխնոլոգիական մեթոդների ստեղծման եղանակներնեն: Արտադրության կազմակերպումը արտադրական համակարգերի ստեղծման ու դրանց գործունեության ապահովման գործում հաշվի է առնում ն արտացոլում է ձեռնարկությանտնտեսության ու կառավարման վիճակը, կիրառվող տեխնոլոգիայի մակարդակը, օգտագործում է այդ գիտությունների մի շարք սկզբունքներն ու

մեթոդները:

Արտադրության օբյեկտների ն պայմաններիմշտական փոփոխհետնանքով արտադրության կազմակերպմաննանընդհատ նոր պահանջներ են ներկայացվում: Տեխնիկայի զարգացման ընդհանուր տեմպերի աճը, գիտականմտահղացումիցմինչն պատրաստի արտադրանքի թողարկումնընկած ժամանակիշարունակական կրճատումը, տեխնոլոգիականնոր գործընթացներիկիրառումը, թողարկվող արտադրանքիմշտական նորացումը պահանջում են անընդհատ կատարելագործել արտադրությանկազմակերպումը:Ընդ որում, ոչ միայն նոր տեխնիկայիկիրառումն է արտադրության կազմակերպման մեթոդների փոփոխությանհանգեցնում, այլն արտադրության կազմակերպման համապատասխանմակարդակն է, իր հերթին, դրդում տեխնիկականհամակարգերիկատարելագործման: Արտադրության կազմակերպման կատարելագործումը ենթադրում է ներարտադրականռեզերվների ն, ընդհանրապես,ձեռնարկության արտադրականապարատի արդյունավետ օգտագործման պայմանների ստեղծում: Այդ պատճառով էլ արտադրության կազմակերպման կատարելագործման աշխատանքները պետք է կատարվեն տնտեսական ղեկավարման բոլոր մակարդակներում ու փուլերում երկրի զարգացման հեռանկարայինորոշումներ կայացնելուց մինչն արտադրության օպերատիվկարգավորում: ման

1.3.

Արտադրության կազմակերպմանհիմնական գործառույթներն ու խնդիրները

(Ցանկացած

հասարակության արտադրության եղանակը (որպես ամբողջ) պարունակում է երկու կողմ՝ արտադրողականուժեր ն արտադրականհարաբերություններ(որպես ամբողջի մասեր): Արտադրողականուժերը, իրենց հերթին, բաղկացած են արտադրության միջոցներից, այսինքն՝ աշխատանքիգործիքներից ու աշխատանքի առարկաներից ն մարդկանցից:Որպեսզի արտադրողական ուժերի բոլոր տարրերը կարողանանգործել միասնական արտադրականգործընթացում,անհրաժեշտ է դրանք միավորել: Արտադրությանկազմակերպումը, միասնական արտադրական գործընթացումմիավորելով արտադրողականուժերի անձնական ն իրային գործոնները՝ կատարում է իր առաջին՝ համակարգակազմավորող գործառույթը: Արտադրական հարաբերությունները նյութական բարիքների արտադրությանն բաշխմանգործընթացումմարդկանց միջն ծագող արտադրատեխնիկականն սոցիալ-տնտեսականհարաբերություններն են: Դրանցից առաջինը արտադրության գործընթացի մասնակիցների համատեղ աշխատանքում դրսնորվող հարաբերություններն են, որոնց հիմքը աշխատանքի բաժանումն ու կոոպերացումն է Լ՛Դրանով պայմանավորվածէլ արտադրությանկազմակերպման հաջորդ գործառույթըառանձինկատարողներիու արտադրական ստորաբաժանումներիմիջե բազմատեսակկապերի հաստատումն

է:

Սոցիալ-տնտեսական(արտադրության, բաշխման, փոխանակության) հարաբերություններ՝ արտահայտում են սեփականության, այսինքն՝ արտադրությանարդյունքների հասարակականյուրացման բնույթով ու ձնով որոշվող մարդկանց միջն ծագող կապերը: Արտադրությանկազմակերպմանհաջորդ գործառույթը կազմակերպական այնպիսի պայմանների ստեղծումն է, որոնք որոշակի տնտեսական հիմքի վրա ապահովում են միասնականարտադրատեխնիկականհամակարգի բոլոր բաղադրատարրերիփոխգործողությունը: Արտադրության կազմակերպման մյուս գործառույթը արտադրության անձնային գործոնի աշխատողների մասնագիտականն սոցիալ-մշակութայինինքնակատարելագործմանն ինքնազարգացման պայմաններիստեղծումն է: Թվարկված գործառույթներիցբխում է, որ արտադրությանկազմակերպման իմաստը արտադրության անձնային ու իրային տարրերի միացումը ն փոխգործողությանապահովումը, արտադրական

գործընթացի մասնակիցների միջն անհրաժեշտ կապերի ն համաձայնեցվածճ գործողությունների սահմանումը, աշխատողների տնտեսական նպատակների ն սոցիալական պահանջմունքների իրացման համար կազմակերպականպայմանների ստեղծումն է: Արտադրական ռեսուրսների սահմանափակությունը ն դրանց օգտագործման արդյունավետության բարձրացման անհրաժեշտությունը, անկախ արտադրության կոնկրետ եղանակից, ձեռնարկության մակարդակում արտադրությանկազմակերպման առջն դնում են մի շարք կազմակերպական, տեխնիկական ն տնտեսական խնդիրներ, որոնցից հիմնականներն են. ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի ընտրությունն ու հիմնավորումը, այսինքն` արտադրական համակարգի ենթահամակարգերի կազմի ն մասնագիտացման (գործառույթների շրջանակի) որոշումը ն դրանց միջն փոխադարձկապերիսահմանումը, միասնական արտադրական գործընթացի բոլոր բաղադրահիմնական արտամասերի (արտադրության նախապատրաստման, դրության իրականացման, արտադրանքի որակի ապահովման, արտադրության տեխնիկական սպասարկման ն օպերատիվ կարգավորման գործընթացների)նախագծմանն փոխկապվածգործունեության ապահովումը, ձեռնարկության արտադրական ենթակառուցվածքի ստորաբաժանումների կազմակերպման նախագծումն ու պրակտիկ իրականացումը,այսինքն գործիքային, նորոգման, էներգետիկ, տրանսպորտային ն պահեստային արտադրությունների ու տնտեսությունների նախագծումնու դրանց գործունեության կազմակերպումը, ժամանակի մեջ արտադրական գործընթացի տարրերի ներդաշնակ համակցումը, որն արտահայտվումէ աշխատանքներիառանձին տեսակների հերթականության սահմանման, դրանց կատարման ժամանակի ն տեղի նպատակահարմար համակցման, արտադրության գործընթացումաշխատանքի առարկաների շարժման անընդհատությանապահովմանմիջոցով, արտադրանքի որակի կառավարման համակարգերի ներդրման ն տեխնիկական վերահսկման կատարելագործման հիման վրա թողարկվող արտադրանքիորակի բարելավումը, արտադրության վարման կազմակերպականձների ն տնտեսական մեթոդների ռացիոնալ համակցումը: Դա նշանակում է, որ կազմակերպականյուրաքանչյուր ձնի պետք է համապատասխանեն արտադրության արդյունավետությանբարձրացման մեջ աշխատողների տնտեսականշահագրգռման համարժեք մեթոդներ, արտադրականստորաբաժանումներիփոխգործողության համակարգի մշակումը ն ձեռնարկությանկառուցվածքի ձնավորումը:՛ի -

-

-

-

-

-

-

Արտադրության կազնակերպման ընդհանուր խնդիրները կոնկրետացվում են ըստ նրա առանձինկտրվածքների: հիմԱյսպես, ոստ տարրերի արտադրության կազմակերպմանՍ՝ նական խնդիրը սարքավորումների,գործիքների, նյութերի, նախապատրաստուկների, կիսապատրաստուկներիե անհրաժեշտ որակավորման կադրերի այնպիսի կազմի ընտրությունն է, որն ապահովի դրանց լրիվ օգտագործումը: Ընդ որում, արտադրական գործընթացիտարրերիփոխադարձհամապատասխամնության հարցերն իրենց ամբողջ սրությամբ դրվում են հատկապեսհամալիր մեքենայացվածն ավտոմատ արտադրության պայմաններում, երբ օգտագործվում են համեմատաբար բարդ, թանկարժեք ն բարձրարտադրողականաշխատանքի միջոցներ: Տարածության մեջ արտադրությանկազմակերպմանհիմնական խնդիրը արտադրություն, նպատակահարմար ձնով մասնակի գործընթացների բաժանելն ու դրանք առանձին արտադրական ստորաբաժանումներին ամրակցելը, այդ ստորաբաժանումների փոխադարձ կապերի որոշումն ու ձեռնարկության տարածքում դրանց տեղաբաշխումն է: Այդ աշխատանքների հիմնական մասը կատարվում է արտադրական ստորաբաժանումներիկազմակերպական կառուցվածքի նախագծմանն հիմնավորմանընթացքում, իսկ մնացածը՝արտադրությունում կատարվողփոփոխություններին զուգընթաց: Արտադրությանտարածականկազմակերպմանխնդիրները նորովի դրվում են արտադրական նոր միավորներիստեղծման, ձեռնարկությունների վերակառուցման, ընդարձակմանն վերամասնագիտացմանժամանակ: ժամանակի մեջ արտադրության կազմակերպմանհիմնական խնդիրը արտադրանքի պատրաստման արտադրականցիկլի տնողության, աշխատանքիառարկաներնարտադրությունբաց թողնելու ն տարբեր տեսակիարտադրանքներթողարկելիս մասնակի արտադրական գործընթացների կատարման հերթականության որոշումն է: Արտադրության հարաշարժությանպատճառովնրա կազմակերպումը ժամանակիմեջ ավելի բարդ ու աշխատատարէ: Արտադրության կազմակերպման գործում կան նան մի շարք մասնակի խնդիրներ, որոնք պայմանավորվում են ինչպես արտադրության վերջնական նպատակով, այնպես էլ թողարկվող արտադրանքի կազմվածքային ն տեխնոլոգիական առանձնահատկություններով:

1.4.

Արտադրության կազմակերպման օրենքներն ու օրինաչափությունները

Որոշակի գիտության կողմից ուսումնասիրվող երնույթների ն գործընթացներիզարգացմանօրենքներն ու օրինաչափությունները սահմանվում են տեսությամբ: Արտադրության կազմակերպման, որպես գիտության, բովանդակությունը կազմակերպական արդյունավետ ձների, մեթոդների ն պայմանների որոշման ու պրակտիկ իրականացման նպատակով արտադրության կազմակերպմանըբնորոշ պատճառահետնանքային կապերի ու Օրինաչափություններիսահմանումն է: Ինչպես ցանկացած գիտություն, այնպես էլ արտադրության կազմակերպումը հիմնվում է օրենքների որոշակի խմբի ն դրանց համապատասխանողօրինաչափությունների վրա: Արտադրության կազմակերպման գիտության դրույթները բխում են տնտեսական, առանձին տեխնիկական ն բնական գիտությունների օրենքներից, բայց, դրա հետ, այդ գիտությունն ունի նան իր սեփական օրենքները ն միայն դրանց ներհատուկ օրինաչափությունները: Օրենքը բնության, հասարակության ն մարդկային մտածոդության մեջ օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող ն կայուն, մշտապես կրկնվող պատճառահետեանքային կապերի արտացոլումն է: Օրենքները լինում են համընդհանուր,ընդհանրականն առանձնահատուկ: Դրանք կարող են արտացոլել զուտ քանակական ն որակականկապերը, վերաբերվել գործունեությանն ու զարգացմանը, օբյեկտի հարափոփոխն կայուն վիճակներին: Կազմակերպման ընդհանուր օրենքներն առաջին անգամ ձնախոշորագույն մտածող (բժիշկ, փիլիսոփա, գրող, կերպել է ռուս տնտեսագետ), կազմակերպման տեսության հիմնադիր Ա.Ա. Բոգդանովը: Այդ օրենքները դրսնորվում են կազմակերպման օբյեկտների որոշակի հատկություններում: Դրանց էության նկարագրումն ու դրսնորման մեխանիզմները ներկայացնենքարտադրական օբյեկտների օրինակով: 3արմարակազման (կոմպոզիցիայի) օրենքն արտացոլում է կազմակերպմանօբյեկտի նպատակներիհամաձայնեցման անհրաժեշտությունը: Բոլոր նպատակներըպետք է ուղղված լինեն ավելի ընդհանուր բնույթի հիմնական նպատակի իրականացմանը:Դրանից հետնում է, որ նպատակաուղղվածօբյեկտներում միշտ էլ կան ընդհանուր նպատակի որոշման, շատ նպատակներիառկայության ն այդ շատ նպատակներիհամաձայնեցման, այսինքն` ներդաշնակեցման հիմնախնդիրներ:

`

)Չամամասնության օրենքը բացահայտում է ամբողջի մասերի միջն որոշակի ներդաշնակ հարաբերակցության անհրաժեշտությունը, այդ մասերի համաչափելիությունը, համապատասխանությունը կամ կախվածությունը: Այլ կերպ ասած, համամասնությունն արտացոլում է ամբողջի մասերի միջն օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող կապերն ու կախվածությունները: Մարդը, որպես կազմակերպված բնության ակտիվ ներկայացուցիչ, իրեն շրջապատող իրերում, գործընթացներում ն երնույթներում գիտակցաբար կամ ակամա միշտ ձգտում է ներդաշնակության: Անհրաժեշտ համամասնության, համաչափության, համապատասխանության ն հարաբերակցությանձեռք բերումը համարժեք է ցանկացած ամբողջի (համակարգի) կենսագործունեության ն զարգացման արդյունավետության բարձրացմանը: Այդ պատճառով անհամամասնություններնիջեցնում են համակարգի կազմակերպման արդյունավետությունը, նպաստում են նրա կործանմանը: Գամամասնության ապահովման կարնորագույն մեթոդներ են հաշվեկշռային, օպտիմալացման,ցանցային պլանավորման մեթոդները: Փոքրագույնների օրենքը վերաբերում է բնության ն հասարակության մեջ գոյություն ունեցող ցանկացած ամբողջական կազմավորումներին ն ցույց է տալիս, որ ամբողջի կառուցվածքային կայունությունը որոշվում է նրա ամենափոքր մասնակի կայունությամբ (օբյեկտի որնէ գումարային հատկությունը որոշվում է նրա բաղադրատարրերից որնէ մեկի այդ հատկության նվազագույն հարաբերական արժեքով): Այս օրենքի դրսնորման բնորոշ օրինակ է անհամամասնորենձնավորվածշղթան, որի ամրությունը որոշվում է ամենաթույլ օղակի ամրությամբ: ճիշտ այդպիսին է նան ապացույցների տրամաբանական շղթան, որը փլուզվում է, եթե նրա օղակներից թեկուզ ն մեկը բավարար չափով փաստարկվածչէ ն չի դիմանումքննադատության: Օնտոգենեզի օրենքը կանխորոշում է, որ յուրաքանչյուր կազիր կենսացիկլի ընթացքում անցնում է ծննդի, զարն գացման մարման կամ մահացման փուլերը: Մշտապես նորացվող նոր օբյեկտներ են ծնվում, մյուսները ծաղկում, զարգանում են, իսկ երրորդները՝ մահանում, բայց համակարգըշարունակում է գոյություն ունենալ: Տարբեր օբյեկտների կենսացիկլի փուլերի կառուցվածքի, դրանց որակական, արժեքային ն ժամանակայինպարամետրերիփոփոխության ուսումնասիրումը կազմակերպմանտեսությանն կայի կարնորագույն հիմնախնդիրներիցէ: Սիներգիայի օրենքի իմաստնայն է, որ ամբողջի(համակարգի) հատկությունների գումարը հավասար չէ նրա բաղադրատարրերի

|համարակական-տնտեսական ակեւույունյանքում անքեդեստ ՝

պրակտի

|

հատկությունների գումարին: Սիներգիայի օրենքի դրսնորման վառ է համաձուլվածքի ստացումը, երբ նրա հատկությունները էականորենկարող են տարբերվել այն կազմավորող տարրերի հատկություններից: Լավ կազմակերպվածության դեպքում համակարգի հատկությունների գումարը գերազանցում է նրա բաղադրատարրերիհատկությունների գումարը, իսկ վատի դեպքում չի հասնում դրան: Ընդ որում, բաղադրատարրիհատկության տակ հասկացվում է այն բնութագրող պարամետրերիկազմը, փոխկապվածությունը ն ժամանակի մեջ փոփոխությունը: Սիներգիայի օրենքը հաճախ անվանում են կազմակեպմանհիմնարար օրենք, ն դա դրսնորվում է նան նրանում, որ կազմակերպման մյուս օրենքների գործողությունները, ի վերջո, ուղղված են սիներգիկ արդյունքի ավելի բարձր նշանակությունների (արժեքների) ապահովմանը: Սիներգիկ արդյունքի ստացման տնտեսական էությունը ճիշտ այնպիսին է, ինչպիսին արտադրանքի որակի ն կազմակերպության մրցունակության բարձրացումն է: Տեղեկացվածության-կարգավորվածության օրենքը սահմանում է, որ ցանկացած կազմակերպված ամբողջում չի կարող առավել կարգավորվածություն լինել, քան տեղեկատվությունն է: Կարգավորվածությունը համակարգի բնութագիր է, որն արտացոլում է որոշակի կերպ նրանում սահմանված փոխադարձ կապերի առկայությունն ու դրանց կայունությունը: Ինչքան շատ է որակյալ տեղեկատվությունը, այնքան կայուն է կազմակերպման օբյեկտը: Կարգավորվածությունը կարելի է բնութագրել ինչպես քանակական, այնպես էլ որակականմեթոդներիօգնությամբ: Այսպես, կարգուկանոնը սկզբունքորեն կարելի է լրիվ համարել, եթե նրանում իրենց մարմնավորումն են գտել կարգավորվածության այն երեք տեսակները, որոնք բխում են նրանից, եթե որոշված են. համակարգի սահմանները, այսինքն սահմանված են, թե հատկապես ինչ տարրեր է այն ընդգրկում, փոփոխականները,որոնք բնութագրում են համակարգը կազմավորող տարրերը, յուրաքանչյուր տարրի գործունեության բնույթը ն դրանց փոխգործողությանհամակարգը: ապացույց

»

»

»

Այսպիսով, համակարգի մասին մեր գիտելիքները կապված են նրանում գոյություն ունեցող կարգուկանոնի հետ: Որպեսզի ավելի խոր հասկանանք, թե հատկապես ինչպես է տեղեկատվությունը համակարգի կարգավորվածության գործում հիմնական դեր խաղում, պետք է ճիշտ պատկերացում ունենանք «էնտրոպիա», «զա25

նազանություն», «սահմանափակում» հասկացությունների հետ «տեղեկատվություն» հասկացությանհիմնարարկապի մասին: Շրջակա միջավայրում տեղեկատվության առանցքային դերի հիմնավորումըկիբեռնետիկայիսկզբունքային գիտական նվաճումներից է: Եթե նախկինումգիտությունը ընդունում էր, թե աշխարհում ամեն ինչ հանգում է իրեղենին(նյութին) կամ էներգիային,ապա կիբեռնետիկայի շնորհիվ տեղեկատվությունըկազմակերպված համակարգի գործունեությունը որոշող միասնականացնող հասկացություն է դարձել, այսինքն` այնպիսի համակարգի, որի վարքը հսկվում է նախապես սահմանված նպատակներին հասնելու տեսանկյունից: Տեղեկատվության կիբեռնետիկականմեկնաբանումն անհամեմատ ճշգրիտ, խորը ն լայն է, քան այդ հասկացության առօրյա նշանակությունն է: ճշգրիտ է, որովհետե կիբեռնետիկայիտեսանկյունից ոչ թե բոլոր լուրերն են տեղեկատվություն պարունակում, այլ միայն նրանք, որոնք համակարգըդիտարկողիհամար նվազեցնում են դրա անորոշությունը: Խոր է, քանի որ տեղեկատվությունը կիբեռնետիկայի համար նույնքան հիմնարար հասկացություն է, որքան դասական ֆիզիկայի համար էներգիան է: Լայն է, քանի որ տեղեկատվությունը կիբեռնետիկայումչի համարվում միայն մարդկային գիտակցությանարտոնություն: Համակարգի մերլուծության ն համադրման օրենքի իմաստն այն է, որ վերլուծության ընթացքում իրականացվող բաժանման, մասնագիտացման, տարբերակման գործընթացները անհրաժեշտաբար լրացվում են համադրման ժամանակ կատարվող հակադարձ գործընթացներով, այսինքն` ճիացմամբ, կոոպերացմամբ, ինտեգրմամբ: Համակարգի վերլուծության նպատակը տրված կառուցվածքի պայմաններում նրա գործունեության օրինաչափությունների առավել հնարավոր լրիվ ճանաչումն է: Վերլուծության, որպես իմացության եղանակի, հիմքում ընկած է այնպիսի հատկանիշ, ինչպիսին համակարգի բաժանելիությունը, բաղադրազատելիությունն է: Համակարգնայնպիսի ամբողջ է, որը չի կարելի բաժանել անկախ մասերի,քանի որ բաժանման դեպքում այն կորցնում է իր էականհատկությունները:Համակարգն այնպիսի ամբողջ է, որը չի կարելի հասկանալ միայն վերլուծության միջոցով: Այդ պատճառովէլ վերլուծությունը հարկավոր է կիրառել համադրման, որպես համակարգայինմտածողությանավելի բարդ մեթոդի հետ: Համադրումը մեկ միասնական ամբողջի մեջ վերլուծության միջոցով բաժանված մասերի հատկությունների,հարաբերությունների միավորման գործընթաց է: Վերլուծությունը ներառում է կառուցվածքը, ցույց է տալիս, թե ինչպես են գործում ամբողջի մասերը: Վամադրումըշեշտը դնում է գործառույթներիվրա: Բացահայ26

ինչու են ամբողջի մասերըգործում հատկապես այդպես, այլ ոչ թե այլ կերպ: Այդ պատճառով էլ վերլուծությունը թույլ է տալիս նկարագրելու, իսկ համադրումը` բացատրելու համակարգը: Համադրման խնդիրը համակարգիայնպիսի կառուցվածքի նախագծումն ու կառուցումն է, որի դեպքում տրված գործառույթներն իրացվելու են լավագույն ձնով: Վաղուց նկատված ն սահմանվածէ, որ իր ողջ գործունեության ընթացքում (գործնականում ն մտածողության ժամանակ) մարդը միայն միացնում կամ բաժանում է ինչ-որ առկա տարրեր: Ընդ որում, միացման են բաժանմանգործողությունները մարդու գործունեության մեջ անհավասարդեր են խաղում: Դրանցից մեկն առաջնային է, իսկ մյուը՝ երկրորդային, այսինքն` ածանցյալ, մեկը միշտ լինում է անմիջական, մյուսը` արդյունք: Նույն կերպ է նան մտածողության մեջ: Ոչ մի տարբերակում,հակադրում, սահմանազատում հնարավոր չէ առանց նախնականհամեմատման, այսինքն` գիտակցության կամ փորձի ինչ-որ ընդհանուրդաշտում բաժանված համալիրների միացման: Այդ պատճառով էլ համադրման փուլը վերաբերում է մարդու համակարգաստեղծգործունեությանը: Նոր համակարգի համադրումըներառում է երեք փուլեր. կատարման ենջակա բոլոր անհրաժեշտ գործառույթների որոշում, յուրաքանչյուր գործառույթի կատարմանհամար անառարկելիորեն իրականացվողթեկուզ մեկ եղանակիընտրություն, այնպիսի մոդելի ընտրություն, որի շրջանակներում հնարավոր է ընդհանուր նպատակին հասնելու համար առանձին գործառույթներիհամատեղկատարում: տում է, թե

»

»

»

Վերլուծության ն համադրման մեթոդների առանձին-առանձին, որպես ճանաչողության ինքնուրույն մեթոդներ, դիտարկելը հանգեցնում է այն մտքին, որ դրանք սահմանափակբնույթ ունեն: Այդ պատճառովէլ միշտ պետք է կիրառվենմիասին: Ինքնապահպանման օրենքը ցույց է տալիս, որ ցանկացած կազմակերպվածհամակարգձգտում է իրեն պահապանելիբրն ամբողջական կազմավորումն, հետնաբար,խնայողաբարծախսել իր ռեսուրսը: Գամակարգիպահպանմանկարնորագույնպայմանը նրա հավասարակշռվածգործունեությանապահովումնէ: Համակարգի զարգացմանհետ կապված է հարափոփոխհավասարակշռությանպահպանմանհիմնախնդիրը, այսինքն արտաքին կամ ներքին գործոնների ազդեցության հետնանքով կառուցվածքի փոփոխությանհավասարակշռությունը: Հավասարակշռությանկարնոր կողմ է համակարգի գործունեության կայունությունը, որը կարող լինել ինչպես համակարգի կա27

ռուցվածքի, այնպես էլ նրա գործունեությունը որոշող գործառույթների պարագայում: Տարբերում են նան՝ առաջին կարգի կայունություն, երբ համակարգը հավասարակշռությունից դուրս գալուց հետո վերադառնում է իր ելակետային վիճակին, ն երկրորդ կարգի կայունություն, երբ համակարգը հավասարակշռությունից դուրս է գալիս զարգացման նոր ուղեծիր մտնելու համար: Համակարգի ինքնապահպանման չափանիշներից մեկը արգելքներ հաղթահարելու ն արտաքին ու ներքին միջավայրի գործոնների (պարամետրերի) փոփոխությանըհարմարվելու ունակությունն է: Տարբերում են կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ, կառուցվածքային ն գործառնական, ակտիվ ն պասիվ հարմարվողականություն հասկացությունները: Օրինաչափությունը երնույթների ն դրանց պատճառների միջն օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող կայուն կապն է: Արտադրությանկազմակերպմանօրինաչափություններն են. (ոտադրության կազմակերպմանհամապատասմիխանությունը կազմակերպության(ձեռնարկության)նպատակներին: Ցանկացած կազմակերպություն բազմաթիվ ն տարաբնույթ նպատակներ ունի, որոնց հասնելն ապահովվում է դրանց համապատասխան կազմակերպականխնդիրներիլուծմամբ: Այդ խնդիրներն էլ շատ բազմազան են ե պայմանավորվածեն կազմակերպման օբյեկտի առանձնահատկություններով:Այսպես օրինակ, տեղամասում արտադրության կազմակերպմանկարնոր խնդիր է տեղամասի արտադրականկարողություններիանհրաժեշտ համամասնությունների ստեղծումը, աշխատատեղերի ն կատարողների խելամիտ հաշվեկշռի սահմանումը, բոլոր աշխատատեղերումօպերացիաների կատարման տնողությունների համաձայնեցումը, բանվորների միջե աշխատանքային գործառույթներիբաշխումը, օպերատիվ պլանների ձնավորումը, առաջադրանքներիհանձնարարումը բանվորներին, աշխատանքի խթաններիապահովորւմը ն այլն: Արտադրության կազմակերպմանձների ն մեթոդների համապատամիսանությունընրա նյութատեխնիկականբազայի բնութագրերին: Այս օրինաչափությունից բխում է, որ արտադրությանկազմակերպման բովանդակությունըորոշվում է կիրառվող տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի առանձնահատկություններովու զարգացման մակարդակով:Ձեռքի աշխատանքը, մեքենայացվածարտադրությունը ն ավտոմատացվածարտադրականգործընթացներըտարբեր կազմակերպում են պահանջում: Տեխնիկականմիջոցներում ն տեխնոլոգիայում կատարվող նորամուծություններըփոխում են աշխա5»

»

տանքի բովանդակություննու բանվորների որակավորումը, որոնց հետնաճքով էլ փոխվում է արտադրությանկազմակերպմանբնույթը:

Աոտադրությանկազմակերպմանհամապատասխանությունը պայմաններին արտադրության կոնկրետ արտադրատեխնիկական ու տնտեսական պահանջներին: Արտադրությանկազմակերպմանձների ու մեթոդների բնույթը որոշվում է թողարկվող արտադրանքիկազմվածքային ն տեխնոլոգիական առանձնահատկություններով, արտադրության տիպով, նրա մասշտաբով ն այլն: Արտադրությանպայմաններիցկախված՝ ընդունվում են դրանց համապատասխանողկազմակերպականորոշումներ, ընտրվում են արտադրամասերի ու տեղամասերի մասնագիտացման տեսակը, արտադրականգործընթացներիկազմակերպմանմեթոդները, որոշվում են պլանահաշվառման միավորը ն օպերատիվ պլանավորման համակարգը: Տնտեսական պահանջներընույնպես ազդում են կազմակերպման բովանդակությանվրա: Շուկայական տնտեսության պայմաններում արտադրության կազմակերպումը պետք է ավելի ճկուն լինի ն արագորեն արձագանքի սպառողների պահանջներին, առավելագույն չափով կողմնորոշվի դեպի արտադրանքի որակն ու մրցունակությունը: »

Սրտադրությանկազմակերպմանհամալիրությունը: Ժամանակակիցպայմաններում արտադրության տեխնիկական միջոցներն ու արտադրականգործընթացներնառավել մեծ չափով են ինտեգրվում: Ստեղծվում են մեքենաների համակարգեր, որոնք ավտոմատ կերպով կատարում են ոչ միայն հիմնական տեխնոլոգիական, այլ նան օժանդակ (փոխադրման, վերահսկման, տեսակավորման, պահեստավորմանն այլն) օպերացիաներ:Ինտեգրվում են հիմնական արտադրական,տեխնիկականսպասարկման ն նյութական ապահովման գործընթացները: Այդ բոլոր փոփոխությունները պայմանավորում են արտադրությանկազմակերպմանհամալիրությունը: »

Արտադրությանկազմակերպմանանընդհատլավացումը: Այս օրինաչաւիությունը պահանջում է, որ արտադրության կազմակերպման փուլային կատարելագործումից անցում կատարվի մշտականին: Դրա հետ կապված ձեռնարկության կառավարման համակարգում առանձնացվում է արտադրությանկազմակերպման գործառույթը: Սա նշանակումէ, որ արտադրությանգոյություն ունեցող կազմակերպմանմեջ պետք է, արտադրությանտեխնիկական բազիսի, թողարկվող արտադրանքի, կադրերի կազմի ու որակա»

վորման փոփոխությանը զուգահեռ, մշտապես փոփոխություններ մտցվեն: Կառավարմանհամակարգրկառուցվածքի ն կազմակերպման բնույթի փոխադարձհամապատասիխնանությունը: Կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների արտադրական կառուցվածքը, արտադրության կազմակերպմանմեթոդներըմշտապես գտնվում են շարժման մեջ: Այդ փոփոխությունների մեծ մասը պահանջում է համապատասխան փոփոխություննե կատարել կառավարման համակարգում, նրա կառուցվածքում: »

նՍրտադրությանկազմակերպմանաշխատանքներում բոլոր աշխատակիցների(նան բանվորների) մասնակցությանածը: Կոնկրետ աշխատանքներիանմիջական կատարողներնավելի են քաջատեղյակ այդ աշխատանքների նրբություններին, դրանց կազմակերպման առանձնահատկություններին,ուստի կառավարման ն կազմակերպման որոշ աշխատանքների իրականացման իրավունքը արտադրամասին,տեղամասին, բրիգադին հանձնելը կբարձրացնի կազմակերպման մակարդակը: »

Ղ.5.

Արտադրության կազմակերպման հիմնական սկզբունքները

Արտադրության կազմակերպմանկատարելագործումն արտադրական համակարգերի ն գործընթացներինոր, ավելի կատարյալ ու արդյունավետ կառուցվածքի ստեղծումն է: Հիմնական խնդիրը ժամանակի ն տարածությանմեջ արտադրականգործընթացներին նրանց բաղկացուցիչ մասերի առավել նպատակահարմարհամակցումն է: Այդպիսիհամակցման առանձնահատկություններնու մեթոդները տարբեր արտադրականպայմաններումտարբեր են, բայց դրանց այդ ամբողջ բազմազանությամբ հանդերձ արտադրության կազմակերպումնիրականացվումէ որոշակի սկզբունքներով:: Արտադրությանկազմակերպման սկզբունքներն իրենցից ներկայացնում են այնպիսի ելակետային դրույթներ,որոնց հիման վրա կառուցվում, գործում ե զարգանում են արտադրականհամակարգերն ու դրանց առանձին ենթահամակարգերը:Նրանցից հիմնականները տարանջատման(մասնատման), համակենտրոնացմանն ամբողջացման(միացման), մասնագիտացման,համամասնության, զուգահեռության, ուղղահոսության, անընդհատության, ռիթմիկու-

ընդ-

'

Սկզբունքն ընդհանրապես սահմանվում է որպեսհիմնական,սկզբնականկամ հանուր ճշմարտություն,որից կախվածեն մնացածճշմարտությունները: Սկզբունքը ճիշտ վարքագծիհիմքն է:

թյան, միասնականացման(ունիֆիկացման), ավտոմատության, էլեկտրոնացման,ճկունության ն համալիրության սկզբունքներն են: Տարանջատման սկզբունքը ենթադրումէ արտադրականգործտեխնոլոգիական գործընթացների,օպեընթացների մասնատում րացիաների, անցումների, աշխատանքայինհնարների ու շարժումների: Ընդ որում, այդ բաժանմանըգուգահեռ կատարվում է արտադրականգործընթացի յուրաքանչյուր փուլի ու բաղկացուցիչ տարրերի համակողմանի վերլուծություն, որը հնարավորություն է տալիս դրանց իրականացման համար լավագույն պայմաններ ստեղծելու ն օգտագործվող ռեսուրսների նվազագույն գումարային ծախս ապահովելու: Այսպես օրինակ, հոսքային արտադրությունը մինչ այժմ զարգացել է հիմնականում տեխնոլոգիական գործընթացների ավելի խոր տարանջատմանհաշվին, ն դա հնարավորություն է տվել առավելագույն չափով պարզեցնելու արտադրության տեխնոլոգիականհագեցվածությունն ու դյուրացնելու նրա կազմակերպումը, զարգացնելու բանվորների հմտությունն ու բարձրացնելու նրանց աշխատանքի արտադրողականությունը: Միննույն ժամանակ, տեխնոլոգիալկյան գործընթացներիչափաէ լարվածությունն ու մասնատումը մեծացնում աշխատանքի զանց Մեծ օպերացիաների առկաթվով կարճատն միապաղաղությունը: յությունը հանգեցնում է աշխատատեղերիմիջն աշխատանքի առարկաների փոխադրման,սարքավորումներիու դազգահների վրա դետալների տեղադրման ու ամրացման ժամանակի լրացուցիչ ծախսումների, որոնց «արժեքը» համեմատաբարլուրջ չափերի է հասնում հատկապես բարձր արտադրողական ն թանկարժեք աշխատանքի միջոցների օգտագործման դեպքում: Դրանից խուսափելու իրական հնարավորություններ է ընձեռնում համակենտրոնացման ն ամբողջացման(միացման)սկզբունքի կիրառումը: Համակենտրնացման ն ամբողջացման (միացման) սկզբունքը ենթադրում է փոքր, կարճատնօպերացիաներիմիացում ն խոշորացում, արտադրականգործընթացներիառանձին փուլերի համատեղում, դրանց ամբողջացում ն համալիր իրականացում: Այս սկզբունքի կիրառման համար օբյեկտիվ նախադրյալներ է ստեղծում գիտատեխնիկականառաջընթացը:Այսպես օրինակ, ժամանակակիցբարձրարտադրողականսարքավորումների ն առաջադիմական տեխնոլոգիական գործընթացների կիրառումը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ն արտադրական գործընթացների առանձին փուլերի մեքենայացման նպատակով նախկինում տարանջատվածշատ օպերացիաներիկրկին միացման ն ամբողջացման անհրաժեշտություն է առաջացնում: Վոսքագծերում դետալների ու իրերի մշակման, հավաքման ն փոխադրման խնդիրները լուծվում են միասին, համալիր կարգով: ճկուն ար31

տադրական համակարգերի արդյունավետությունն ապահովվում է հանգույցների ու իրերի նախագծման, պատրաստման, փոխադրման, վերահսկման, պահեստավորման, սպասարկման գործընթացների ու արտադրականամբողջ ժամանակակից բարդ համակարգի կառավարման աշխատանքները մեկ միասնական համակարգ դիտարկելու, բոլոր տեսանկյուններից փոխհամաձայնեցնելու դեպքում: Արտադրությանկազմակերպմանմասնագիտացման սկզբունքը ենթադրում է կատարվող աշխատանքների ն օպերացիաների, ինչպես նան մշակման գործելակարգի (ռեժիմի) ու արտադրական գործընթացի մյուս տարրերի բազմազանությանսահմանափակում: ԱրտադրականգործընթացումՕպերացիաններիբազմազանությունը, առաջին հերթին, կախված է մեկ արտադրականօղակում (արտադրամաս,տեղամաս ն այլն) պատրաստվողիրերի անվանացանկից: Մեծ անվանացանկի դեպքում արտադրական գործընթացի հաճախակի վերակարգավորմանկարիք է զգացվում, որը միշտ էլ հանգեցնում է լրացուցիչ ծախսերի ու կորուստների: Այդ կորուստների կրճատմանը էապես նպաստում են արտադրության օպերատիվ (գործարական) պլանավորման ու կարգավորման կատարելագործումը ն հատկապես`պատրաստվողիրերի կազմվածքային ու տեխնոլոգիականմիասնականացումը: Թողարկվող արտադրանքիկազմվածքայինն տեխնոլոգիական միասնականացումըհանգեցնում է նրա անվանացանկիկրճատման ն կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացների տիպայնացման: Դա հնարավորություն է տալիս մեծացնելու միատիպ իրերի, (աշխատանքների,օպերացիաների)արտադրությանծավալը ն նպաստում է արտադրության պայմաններիկայունացմանն ու արտադրական գործընթացի կազմակերպմանմակարդակիբարձրացմանը: Միատիպ իրերի արտադրության չափերն ու աշխատատարությունը կանխորոշում է արտադրականգործընթացիմասնագիտացման մակարդակը: Այսպես օրինակ, եթե սարքավորումների լրիվ բեռնվածություն ապահովելու համար բավական է դրանց ամրակցել միայն մեկական անուն իրերի կամ դետալներիմշակման առաջադրանք, ապա այդ իրերի ու դետալների արտադրությունը զանգվածային բնույթ կկրի ե կհամարվի խոր մասնագիտացված: Այդ դեպքում մշակվող իրերի ընդհանուր աշխատատարությունը հավասար կլինի պլանային ժամանակաշրջանումզբաղված բոլոր սարքավորումների աշխատաժամանակիիրական ֆոնդին, այԹ: սինքն` զ Եթե սարքավորումներիլրիվ բեռնվածությունն ապահովվում է նրանց մի քանի անուն իրերի մշակման առաջադրանքներ ամրակցելով,ապա սարքավորումներիվերակարգաբերՀ

անհրաժեշտություն կառաջանա ն արտադրությունը սերիական բնույթ կկրի: Այդ դեպքում զբաղված բոլոր սարքավորումների աշխատաժամանակի իրական ֆոնդը հավասար կլինի մշակվող այսինքն` իրերի գումարային աշխատատարությանը, ման

Ֆիզ,

«Թ,

1.5.1.

1-1

7-ը պատրաստվող իրերի (մշակվող դետալների) անվանումների քանակն է, 77/,-ն չ-րդ իրի (դետալի) պատրաստմանծրագրային առաջա-

որտեղ`

դրանքն է հատերով, Վ.-ն -րդ իրի (դետալի) պատրաստման աշխատատարությունն է նորմա ժամերով, Շ-ն իրերի պատրաստման գործընթացում զբաղված սարքավորումներիթիվն է հատերով, թ-ն պլանային ժամանակաշրջանում սարքավորման աշխատաժամանակիիրական (արդյունավետ) ֆոնդն է: Սակայն արտադրական գործընթացի մասնագիտացման մակարդակը միայն միատիպ իրերի արտադրության չափերից ու աշխատատարությունիցչի կախված, քանի որ անգամ իրերի փոքր խմբերով կամ հատերով արտադրության դեպքում դետալների առանձին խմբերի պատրաստմանգործընթացը կարող է լինել խոր մասնագիտացված, եթե գոյություն ունի պատրաստվող իրերի կազմվածքայինն տեխնոլոգիականլայն մասնագիտացում: Արտադրական գործընթացի մասնագիտացման մակարդակը քանակապեսբնութագրվում է մասնագիտացման գործակցով (/ճ.), որն արտահայտում է պլանային ժամանակաշրջանում միջին հաշվով մեկ աշխատատեղում կատարվող դետալ-օպերացիաների

թիվը (7, ) իրերի պատրաստմանգործընթացումզբաղված սարքավորումների թվին (Շ) հարաբերելով, այսինքն՝

ԽՃ: ղդ/Ը:

1.5.2.

-

Այս ցուցանիշը հաճախ համընկնում է պլանային ժամանակաշրջանում սարքավորումների վերակարգաբերմանմիջին թվին: Եթե սարքավորումների լրիվ բեռնվածություն ապահովելու դեպքում մասնագիտացմանգործակիցը հավասարվում է մեկի, ապա ստեղծվում են միառարկայականհոսքային գծեր, փակ առարկայական տեղամասերն նույնիսկ`մասնագիտացված գործարաններ:

Համամասնության սկզբունքը ենթադրում է հիմնական, օժանդակ ն սպասարկման գործընթացներ իրականացնող արտադրական բոլոր ստորաբաժանումներիհամեմատաբար հավասար կարողություն (հնարավորություն): Այս սկզբունքի խախտումը հանգեցնում է անհամամասնությունների, արտադրության մեջ առաջացնում է «նեղ տեղեր» կամ հակառակը` աշխատատեղերի, տեղամասերի, արտադրամասերիոչ լրիվ բեռնվածություն, որի հետնանքով վատանում է բանվորական ժամանակի ն սարքավորումների օգտագործումը, մեծանում են արտադրականթերարվածքների չափերը, երկարում է արտադրականցիկլը ն, հետնաբար, իջնում է արտադրությանարդյունավետությունը: Արտադրությանկազմակերպմանհամամասնության սկզբունքի պահպանմանհիմքը յուրաքանչյուր ձեռնարկության ն արտադրատնտեսական համալիրի ճիշտ նախագծումն է: Ընդ որում, համամասնության սկզբունքը պետք է պահպանվի ինչպես հիմնական, այնպես էլ օժանդակ ն սպասարկողգործընթացներում:Դրա համար անհրաժեշտ է արտադրականստորաբաժանումներիանվանացանկային ե քանակական առաջադրանքներն օպտիմալացնել ըստ սարքավորումների լրիվ բեռնվածության չափանիշի: Այդ դեպքում արտադրության համամասնության աստիճանը կբնութագրվի արտադրանքի թողարկման պլանավորված ռիթմից արտադրանքի պատրաստման յուրաքանչյուր գործափուլի կամ յուրաքանչյուր արտադրական ստորաբաժանման թողարկման հնարավորության շեղման մեծությունով: Արտադրությաննորացման, թողարկվողարտադրանքի անվանացանկի արագ փուիոխմանն արտադրական ստորաբաժանումների բարդ կոոպերացման ժամանակակիցպայմաններում համամասնության պահպանումըդառնում է մշտականխնդիր: Արտադրական որեէ ստորաբաժանման տեխնիկական վերազինումը հանգեցնում է արտադրության արդեն ձնավորված համամասնությունների փոփոխության,այսինքն՝փոխվումեն արտադրականօղակների փոխհարաբերությունները,արտադրանքի պատրաստման առանձին գործափուլերի ն սարքավորումների առանձին խմբերի բեռնվածությունը: Արտադրությանհամամասնության պահպանմանհիմնականմեթոդը օպերատիվ օրացույցային պլանավորումն է, որը հնարավորություն է տալիս արտադրականյուրաքանչյուր օղակի համար ընտրելու այնպիսի առաջադրանք, որն ապահովի ն՛ արտադրանքի լրակազմ թողարկումը, ն՛ արտադրական ապարատիհնարավորությունների առավելագույն օգտագործումը: Արտադրությանհամամասնությունը կարելի է պահպանել նան աշխատանքիմիջոցները ժամանակին փոխարինելու միջոցով: Արտադրությունումառաջա34

անհամամասնություններըանհրաժեշտ հնարավորությունների առկայությանդեպքում վերացվում են նան ամբողջ արտադրական գործընթացի համալիր մեքենայացման ն ինքնակառավարելի դարձնելու ճանապարհով: ժամանակակից պայմաններում, երբ բարդանում են պատրաստվող իրերի կազմվածքը, օգտագործվում են բարձարտադրողական ն թանկարժեք սարքավորումներու խորանում է աշխատանքի բաժանումը, արտադրական բոլոր ստորաբաժանումերի թողարկման հնարավորությունների հատուկ համաձայնեցման նշանակությունը զգալիորեն մեծանում է: Արտադրանքիպատրաստմանբարդ ն բազմափուլ գործընթացի պայմաններում մեծանում է արտադրության անընդհատության ապահովման նշանակությունը: Անընդհատության սկզբունքը ենթադրում է արտադրության մեջ աշխատանքի առարկաներիշարժման ն բանվորների ու սարբոլոր կարգի քավորումների աշխատանքիընթացքում առաջացող ընդմիջումների(ներօպերացիոն,միջօպերացիոն,միջհերթափոխային, միջարտադրամասայինն այլն վերացում կամ հնարավորին չափ նվազեցում: Քանակապես այն բնութագրվում է անընդհատության (Ճշ) կամ էլ ընդհատության (/Ճ:,,) գործակիցներով, որոնք որոշվում են հետնյալ բանաձներով . ցող

ճ.-(.-1)1., ՍՄ. /1,

1.5.3.

1.5.4.

որտեղ` 7,-ն արդյունքի պատրաստմանընդհանուրժամանակնէ,

7,

-ն՝

արդյունքի պատրաստման ընթացքում ընդմիջումների ն սպասումներիժամանակը:

Անընդհատության սկզբունքի պահպանումը զգալի չափով կախված է համամասնության սկզբունքի պահպանման աստիճանից, քանի որ արտադրականգործընթացի հարակից փուլերում (կից արտադրական օղակներում) հավասար արտադրողականության (թողարկման հնարավորության) ապահովումը բացառում է տեխնոլոգիականբնույթի ընդմիջումներն ու սպասումները: Կազմակերպականբնույթի ընդմիջումներըվերացվում են հիմնականում օպերատիվ օրացուցային պլանավորմանկատարելագործմանմիջոցով: Արտադրության անընդհատությունըպետք է պահպանվի նրա կազմակերպմանբոլոր մակարդակներում:Աշխատատեղերումայն պետք է պահպանվի յուրաքանչյուր օպերացիայի կատարման ընթացքում` օժանդակ ժամանակիկրճատման միջոցով (ներօպերա35

ցիոն ընդմիջումներ), տեղամասերում ն արտադրամասերում`դետալներն ու հանգույցները մի աշխատատեղից մյուսին փոխանցելիս (միջքպերացիոն ընդմիջումներ), իսկ ամբողջ ձեռնարկության մասշտաբով` կիսապատրաստուկներըմի արտադրամասիցմյուսին փոխանցելիս (միջարտադրամասայինդադարներ ն սպասումներ): Միջօպերացիոն ընդմիջումների կրճատումը պայմանավորված է նան ժամանակի մեջ մասնակի գործընթացներիհամակցման ն համաձայնեցման, այսինքն` դետալը կամ հանգույցը մի օպերացիայից մյուսին փոխանցելուկարգի հետ: Արտադրության անընդհատությունը հաջողվում է առավելագույն չափով իրացնել մեկ աշխատատեղում միաժամանակմշակվող դետալների անվանացանկի կրճատմանկամ, որ միննույնն է, մեկ աշխատատեղումկատարվողօպերացիաներիհամասեռության աստիճանիբարձրացմանպայմաններում: Արտադրությանանընդհատությանապահովմանձներից մեկն էլ իրի պատրաստման օպերացիանների ն գործափուլերի միաժամանակյակատարումն է: Զուգահեռության սկզբունքը ենթադրում է առարկայի ն նրա բաղադրամասերիկամ միատիպ առարկաների խմբի պատրաստման օպերացիաների ն արտադրականգործընթացի առանձին մասերի միաժամանակյա (զուգահեռ) կատարում: Արտադրական գործընթացի առանձին մասերի զուգահեռ կատարումը իր մեջ կարող է ներառել հետնյալ մասնավոր դեպքերը. ա/ կրկնակված աշխատատեղերում միատիպ առարկաների վրա միննույն օպերացիայիզուգահեռ կատարում, բ/ տարբեր օպերացիաներում միատիպ առարկաների խմբի զուգահեռ մշակում, գ/ միննույն առարկայիտարբեր մասերի զուգահեռ պատրաստում,

դ/ առարկայի պատրաստմանհիմնական ընթացներիզուգահեռ կատարում:

ն

օժանդակ գործ-

Տեխնոլոգիական օպերացիաներիկատարմանժամանակ զուգահեռությունն արտահայտվում է մեկ օպերացիայում մի քանի հաստոցներիմիաժամանակյաաշխատանքով,իսկ բազմառարկայական մշակման ժամանակ` մեքենայական մշակումը օժանդակ օպերացիաներիտարրերը ձեռքով կատարելու հետ համատեղելով: Արտադրական պարզ գործընթացներում (դետալները խմբերով մշակելիս) վերը նշվածի հետ իրականացվում է նան հարակից օպերացիաներում խմբի մշակման ն օժանդակ ու սպասարկող գործընթացների զուգահեռ կատարում: Բարդ գործընթացների կազմակերպման ժամանակ նախատեսվում է պարգ մասնակի գործընթացների իրականացման միաժամանակություն (եթե դա

տեխնոլոգիապես հնարավոր է), այսինքն` նախապատրաստուկների ու դետալների պատրաստման, հանգուցային ն մասնակիորեն նան ընդհանուր հավաքման աշխատանքներիկատարման զուգահեռություն: Արտադրականգործընթացի զուգահեռության աստիճանը քանակապես բնութագրվում է զուգահեռության գործակցով (1 քո՛ ), որոշվում է որպես աշխատանքի առարկաների զուգահեռ շարժդեպքում արտադրականցիկլի տնողության ն նրա փաստացի տնողության հարաբերություն: որը ման

Տր»/Ֆ57.,

Խ.,.-

1-1)

1.5.5.

1»)

որտեղ՝7"-ն արտադրականցիկլի տնողությունն

է աշխատանքի

առարկաներիզուգահեռ շարժման դեպքում,

7,--ն

արտադրականցիկլի փաստացի տնողությունը,

-ը գործափուլերիքանակը: Արտադրական գործընթացիառանձինմասերի զուգահեռ իրականացման հնարավորությունը մեծ չափով կախված է պատրաստվող առարկայի կառուցվածքային տարրերի փոխադարձ փոխարինելիության ն միասնականացմանաստիճանից: Արտադրության կազմակերպման միասնականացման սկըզբունքի իմաստը ձեռնարկությունում կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացների,տեխնոլոգիականհանդերձավորմանմիջոցների ն արտադրության կազմակերպմանմեթոդների ու պայմանների բազմաձնության սահմանափակմանմեջ է: Այս սկզբունքի իրացումը ենթադրում է. ա/ ձեռնարկությունումկիրառվող գործիքների ն տեխնոլոգիական հանդերձանքի ստանդարտացումն միասնականացում, բ/ առարկայի պատրաստմանմիասնականացված(տիպային ն խմբային) տեխնոլոգիականգործընթացների մշակում, Գգ 9ձեռնարկության ստորաբաժանումների գործունեության տարբեր տեսակների իրականացման համար ձեռնարկության ստանդարտներիմշակում, դ/ ձեռնարկությանստորաբաժանումների աշխատանքի ստանդարտ պլանների կազմում: ՈՒղղահոսության սկզբունքի իմաստը տեխնոլոգիական օպերացիանների ն գործափուլերի կատարման հաջորդականությանը համապատասխանարտադրականստորաբաժանումներին աշխատատեղերի տարածական դասավորման (տեղաբաշխման) միջոցով արտադրական գդրծընթացիբոլոր փուլերով ն օպերացիաններով

աշխատանքի առարկանների ե պատրաստի իրերի անցման ամենակարճ ուղու ապահովմանն աշխատանքիառարկանների ու կիսապատրաստուկներիհանդիպակացփոխադրումներիբացառման մեջ է: Այլ կերպ ասած, ուղղահոսության սկզբունքը ենթադրում է արտադրականգործընթացումաշխատանքի առարկաներիհետադարձ շարժումը բացառող օպերացիաներին գործափուլերի տարածական մոտեցում: Ուղղահոսությունը բնութագրվում է գործակցով (Ճ.,), որն իրենից ներկայացնում է տրանսպորտային օպերացիաների տնողության ն արտադրականցիկլի ընդհանուր տնողության հարաբերություն ն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

չ-1-

Իո/ֆ:ո

1.5.6.

,

որտեղ` 77, -ն տրանսպորտայինօպերացիաների կատարման վրա ծախսվող ժամանակն է,

7.--ն արտադրականցիկլի ընդհանուր տնողությունը,

-ը՝ օպերացիաների(գործափուլերի)քանակը:

Ուղղահոսության առավել բարձր աստիճանի կարելի է հասնել առարկաների պատրաստման օպերացիաների միատեսակ կամ նման հաջորդականության ն արտադրականգործընթացի միատեսակ փուլերի դեպքում, այսինքն` պատրաստվողարտադրանքիկայուն անվանացանկի ն տեխնոլոգիականգործընթացների բարձր տիպայնացմանպայմաններում: Ուղղահոսության սկզբունքի իրացումը արտադրությանանընդհատության ապահովման նախադրյալ է ստեղծում, նպաստում է բեռնահոսքերիկարգավորմաննու բեռնաշրջանառությաննվազեցմանը: Արտադրական գործընթացի արդյունավետ կազմակերպման կարնոր պայման է ռիթմիկության սկզբունքի ապահովումը:Արտադրության ռիթմիկությունը ենթադրում է ժամանակի հաջորդական միատեսակհատվածներումձեռնարկությունում,արտադրամասում, տեղամասում, աշխատատեղում արտադրանքի հավասար կամ հավասարաչափաճող թողարկում: Արտադրությանռիթմիկությունն արտահայտվումէ հավասար ժամանակահատվածներումմասնակի արտադրականգործընթացների կրկնությամբ ն յուրաքանչյուր աշխատատեղում հավասարծավալի կատարմամբ: Ձեռնարկությունների ն արտադրամասերինեղ մասնագիտացման, այսինքն` թողարկվող արտադրանքի կայուն անվանացանկի

աշխատա

դեպքում, ռիթմիկություննապահովվում է յուրաքանչյուր առարկայի, հանգույցի, դետալի կամ դրանց խմբերի պատրաստման, իսկ լայն մասնագիտացմանն թողարկվող արտադրանքիանվանացանկի հաճախակի փոփոխման դեպքում` ժամանակի հավասար միջակայքերում արտադրանքի հավասարքանակի թողարկման կամ հավասար ծավալի աշխատանքների կատարման նկատմամբ: Ընդ որում, հիմնական արտադրության ռիթմիկությունը հնարավոր է ապահովել միայն ձեռնարկության օժանդակ ն սպասարկող ստորաբաժանումների աշխատանքի համապատասխանկազմակերպման, այսինքն` այդ աշխատանքներիտնողությունը հիմնական արտադրության ռիթմի հետ համաձայնեցնելու դեպքում: Ռիթմիկության սկզբունքի պահպանումը թույլ է տալիս լրիվ չափով օգտագործել ձեռնարկության ե նրա յուրաքանչյուր ստորաբաժանման արտադրականկարողությունը: Արտադրության կազմակերպման ավտոմատացման Կսկզբունքը ենթադրում է արտադրական գործընթացի օպերացիաներն առանց մարդու անմիջական մասնակցությանկամ նրա հսկողությամբ կատարելու տեխնիկապեսիրագործելի ն տնտեսաւպեսնպատակահարմար առավելագույնհնարավորությանապահովում: Գործընթացների ավտոմատացումը (ինքնաբերականացումը) հանգեցնում է թողարկվող արտադրանքի ծավալի մեծացման, աշխատանքի ն արտադրանքիորակի բարելավման,կենդանի աշխատանքի ծախսումների կրճատման, ձեռքի ծանր, անհրապույր ն վնասակար պայմաններում կատարվող աշխատանքի փոխարինման, արտադրության առարկայացման (օբյեկտիվացման) աստիճանի բարձրացման: Ներկա պայմաններումհատկապեսկարնոր է օժանդակ ն սպասարկողգործընթացներիինքնաբերականացումը: Ավտոմատացված փոխադրամիջոցներնու պահեստները կատարում են ոչ միայն բեռների փոխադրում ն պահպանում, այլ կարող են նան կարգավորել ամբողջ արտադրության ռիթմը: Արտադրական գործընթացների ավտոմատացման ընդհանուր մակարդակը բնութագրվում է գործակցով, որոշվում ձեռնարկությունում կատարվող աշխատանքների ընդհանուր ծավալում հիմնական, օժանդակ ու սպասարկող արտադրություններում ավտոմատացված եղանակով կատարվողաշխատանքներիբաժնով ն հաշվարկվում Է հետնյալ բանաձնով.

Ճ, ՀԱ7էչ,

1.5.7.

որտեղ /,-ն ավտոմատացվածօպերացիաների ն գործընթացների է, աշխատատարությունն

է-ն

որոշակի ժամանակաշրջանում

ձեռնարկությունում

կատարվող բոլոր աշխատանքներիընդհանուր խատատարությունը:

աշ-

Արտադրականգործընթացի ավտոմատացմանգործակիցը կահաշվարկվել ինչպես ամբողջ ձեռնարկության, այնպես էլ նրա յուրաքանչյուր ստորաբաժանմանհամար: ճկունության սկզբունքը ենթադրում է փոքր սերիական ն սերիական արտադրության պայմաններում արտադրական այնպիսի համակարգերի ստեղծում, որոնք մասնագիտացվում են լայն անվանացանկի իրերի թողարկմամբ ն կարող են տվյալ պահին հաստատված անվանացանկիսահմաններում արագ ն խնայողաբար մի արտադրատեսակի թողարկումից անցնել մյուսին, ինչպես նան առանց նշանակալի վերազինման փոխել թողարկվող արտադրանքի անվանացանկը: Այս սկզբունքի իրացումը հատկապես կարնոր է գիտատեխնիկականառաջընթացի ն թողարկվող արտադրանքի նորացման բարձր տեմպեր ունեցող ձեռնարկությունների ն ճյուղերի համար: Այլ կերպ ասած, ճկունության սկզբունքն ապահովում է արտադրանքի նորացմանսերիականարտադրության լայն հնարավորությունների հետ զանգվածային արտադրության առավելությունների (ցածր ինքնարժեք, աշխատանքի բարձր արտադրողականությունն այլն) զուգակցումը: Արտադրությանճկունությունը ն ռեսուրսների նվազագույն կորուստներով այլ արտադրատեսակների թողարկմանանցնելն իրագործելի է արտադրականգործընթացներիառանձին փուլերում տիպային տեխնոլոգիական գործընթացներ կիրառելու հիման վրա: Այդ սկզբունքով են ստեղծված փոփոխուն հոսքագծերը, որոնց վրա, առանց սարքավորումների վերադասավորման ն վերակարգաբերման, հնարավոր է տարբեր արտադրատեսակներպատրաստել: Օրինակ, ավտոմեքենաներիհավաքման փոխակրիչի վրա, առանց սարքավորումների ւլերակարգաբերման,հնարավոր է ավտոմեքենայի հիմնական նմուշի վերափոխվածտեսակներհավաքել: Արտադրության ճկունության պահպանման համար կարնոր նշանակությունունի դետալներին հանգույցների ստանդարտացումը, ինչը հնարավորությունէ տալիս նոր արտադրանքիթողարկման անցնելիս խուսափել մասնակի գործընթացների ու արտադրական ստորաբաժանումներիվերակառուցումիցն տնտեսել ժամանակն ու ռեսուրսները: էլեկտրոնացման սկզբունքը ենթադրում է արտադրական գործընթացներում տարբեր հզորությունների համակարգիչների լայն մասշտաբներով կիրառում ն նրանց հետ մարդու հաղորդակցության միջոցների կատարելագործում: Արտադրությանկազմարող է

կերպման էլեկտրոնացմանակզբունքի պահպանման դեպքում համակարգիչները աստիճանաբարդառնում են բոլոր տեսակի արտադրական գործընթացների անբաժանելի մասը, նպաստում արտադրության շատ խնդիրներիլուծմանը, ապահովում արտադրության անհրաժեշտ ռիթմն ու հավասարաչափությունը: էլեկտրոնացման սկզբումքի իրագործման շնորհիվ ստեղծվում են կատարող մեխանիզմները համակարգիչների հետ միացնող ավտոմատացված բջիջներ ե միասնականացվածհանգույցներ (մոդուլներ), որոնց, ինչպես նան անհրաժեշտ ծրագրերով ապահովված փոքր, հատուկ ե անհատական համակարգիչների օգտագործումը շատ դեպքերում ավելի արդյունավետ է լինում, քան խոշոր համակարգչային ցանցերի կիրառումը: Արտադրության կազմակերպման ամենակարնոր սկզբունքներից մեկը նրա համալիրությունը, միջանցիկ բնույթն է: Արտադրանքի պատրաստմանժամանակակից գործընթացներըբնութագրվում են հիմնական, օժանդակ ն սպասարկող գործընթացների սերտակցումով ն միահյուսումով, արտադրանքի պատրաստման ամբողջ արտադրականցիկլում օժանդակ ն սպասարկող գործընթացների բաժնի մեծացումով: Այդ պայմաններումանհրաժեշտություն է առաջանում հիմնական արտադրության կազմակերպումից ն տեխնոլոգիայի մշակումից անցում կատարել արտադրանքի պատրաստման բոլոր գործընթացներիհանակողմանիկարգաբերմանը: Բարդ վերջնական արտադրանքի պատրաստման ժամանակ խիստ մեծանում է կոռպերացված կապերի մեջ մտած արտադրական ստորաբաժանումներիթիվը, բարդանում են արտադրության կազմակերպմանաշխատանքները, աճում է դրանց ծավալը: Այդ ամենը պահանջում է արտադրության կազմակերպման հարցերն ամբողջությամբ համաձայնեցնել ստեղծվող խոշոր արտադրական համակարգերի հիմնական, օժանդակ ն սպասարկող արտադրությունների բոլոր օղակներում: Արտադրությանմիայն այդպիսի համակողմանի կազմակերպումն ու տեխնոլոգիանկարող են ապահովել այդ համակարգերիռիթմիկն ներդաշնակ աշխատանքը: Արտադրության կազմակերպման միջանցիկ բնույթն առանճնահատուկ նշանակություն ունի արտադրության ընդհանուր տարածական կազմակերպմանհետ աշխատատեղերիկազմի փոփոխման միտումների համաձայնեցման ժամանակ: Այսպես օրինակ, մասնակի արտադրականգործընթացներիկատարմանմեջ մասնագիտացված ն մեքենայացմանբարձր մակարդակունեցող բազմապրոֆիլ աշխատատեղերիթվի մեծացումը հանգեցնում է արտադրության կազմակերպման օղակների կիճատմանը, սակայն քանի որ այդպիսի աշխատատեղերումիրականացվում է արտադրական գործընթացի զգալի մասը, ապա ընդլայնվում են յուրաքանչյուր աշ41

խատատեղում արտադրության կազմակերպման աշխատանքների մասշտաբները: Համարյա նույն ուղղությամբ է ընթանում նան արտադրության մասնագիտացման խորացումը: Դետալային ն տեխնոլոգիական մասնագիտացում ունեցող արտադրությունների ստեղծումը, միջճյուղային, ճյուղային ն խմբային նշանակության արտադրատեսակներիառանձնացումը ենթադրում են արտադրող ն սպառող արտադրություններում արտադրանքի թողարկման ն օգտագործմանռիթմի խիստ համաձայնեցում: Այդ հարցը հատկապես կարնոր նշանակություն է ստանում ձեռնարկությունների տարբեր տիպերի միավորումներում արտադրության կազմակերպման խնդիրներըլուծելիս: Արտադրության կազմակերպման նախագծմանժամանակ խոցելի պահերից է արտադրականգործընթացի առանձին փուլերի ն օպերացիաներիփոխադարձկապերի անտեսումն ու դրանց մեկուսի նախագծումը: Այդպիսիմոտեցումը շատ հաճախ հանգեցնում է "«ՎԱնհամամասնությունների առաջացման,վատացնում է սարքավորումներին բանվորականժամանակիօգտագործումը: Արտադրությանկազմակերպմանհամալիրության սկզբունքի ճպահպանումըենթադրում է աւելորգ աշխատանքների,ծառայությունների, բեռնահոսքերի վերացում, յուրաքանչյուր օպերացիայի նաշխատանքի համար առաջադիմական տեխնոլոգիականլուծումների ընտրություն, յուրաքանչյուր աշխատանքի տեխնիկական հագեցվածության հիմնավորում ն դրանց մեքենայացման ու ավտոմատացմանմակարդակիբարձրացում, արտադրության կազմակերպման առաջադիմականձների կիրառում, տեղամասերի ու արտադրամասերի միջն ուղղակի ն անմիջական կապերի հաստատում, տեխնիկապես հիմնավորված նորմանների ներդնում: Այս ամենը հնարավորություն է տալիս կարգավորել ամբողջ արտադրությունը, նպաստում է արտադրականգործընթացի բոլոր տարրերի խնայողության՝ ն արտադրության արդյունավետության `

բարձրացմանը: Վերըդիտարկվածսկզբունքներըդրված են ցանկացածարտադրական գործընթացի կագմակերպմանհիմքում, բայց յուրաքանչյուր կոնկրետարտադրությունումդրանք կպրողեն իրացվել տարբեր չափով: Այդ պատճառովէլ դրանց նշանակություննու կարնորությունը կոնկրետ պայմաններումկարող են փոխվել: Արտադրության զարգացմանըզուգընթացկարող են առաջանալնրա կազճակերպման նոր սկզբունքներ կամ էլ իրենց ուժը կորցնել նախկինները: Օրինակ, ավտոմատացման,ճկունության, էլեկտրոնացման,համալիրության սկզբունքները համեմատաբարնոր են դասվել հիմնականներիշարքը:

Դ.6.

Արտադրության կազմակերպման մակարդակը ն դրա չափումը

Արտադրությանկազմակերպմանմակարդակնարտահայտում է կենդանի ու առարկայացած աշխատանքիօգտագործման աստիճանը, ցույց է տալիս, թե արտադրությանգործոններն ինչ չափով են ուղղվում դրա արդյունավետության բարձրացմանըն բնութագրում է ժամանակի ու տարածությանմեջ արտադրականգործընթացների ձների, մեթոդներին եղանակներիկատարելության, իրականացման նան ինչպս արտադրության կազմակերպման հիմնական սկզբունքների իրացման աստիճանը: Ինչպես մարդկային գործունեության ցանկացած տեսակ, այնպես էլ արտադրության կազմակերպումը հասարակության զարգացման հետ անընդհատ փոփոխվում ու կատարելագործվում է: Արտադրության կազմակերպման կատարելագործման ուղիներ ընտրելու ն հիմնավորվածմիջոցառումներմշակելու համար մշտապես վերլուծվում ն գնահատվում է արտադրության կազմակերպման փաստացի վիճակը, բացահայտվումեն դրա բարելավման ռեզերվները: Արտադրությանկազմակերպմանվիճակի վերլուծությունը դրա առավելությունների ու թերի կողմերի բացահայտմանը, կատարելագործմաննպատակներին դրանց իրագործմանորոշակի ուղղումիտված միջոցառումների համալիր է: Վերթյունների ձեաավորմանը լուծության ժամանակ հաշվարկվում են արտադրության կազմակերպման արդյունավետությանըվերաբերող, արտադրության կազմակերպմանհիմնական սկզբունքների իրացման աստիճանըբնուարտադրության կազմակերպթագրող ն ըստ ենթահամակարգերի ման վիճակն արտացոլող ցուցանիշները: Տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններում ներկայումս օգտագործվում են արտադրության կազմակերպմանմակարդակի որոշման զանազան մեթոդակարգեր:Դրանցմի մասում արտադրության կազմակերպմանմակարդակը որոշում են «համակարգի» մեջ հավասար նշանակություններով մտցվածտարաբնույթ ն հաշվարկման հավաստիությանտարբեր աստիճաններ ունեցող ցուցանիշներով, մյուսներում ընտրում են որնէ չափանիշ ն դրանով որոշված մակարդակըճշտում լրացուցիչ կամայականցուցանիշներով,կամ էլ այդ մակարդակըորոշում են մասնակիցուցանիշներիմիջին երկրաչափականկամ միջին կշռված թվաբանականմեծություններով: Վերջիներկու մեթոդներընախորդներինկատմամբանվիճելի առավելություններ ունեն, քանի որ հնարավորություն են տալիս արտադրության կազմակերպման մակարդակիգնահատման համար :

ընտրելու ըստ վերջնական արդյունքի վրա ազդելու չափի տարբերակվածցանկացածքանակի մասնակի ցուցանիշներ: Սակայն արտադրության կազմակերպման մակարդակի որոշման առավել դյուրին ն արժանահավատ մեթոդ է դրա փաստացի վիճակի վերլուծության ժամանակ հաշվարկված ցուցանիշների համեմատությունը կամ արտադրության կազմակերպման կատարելագործման պլանի, կամ այլ ձեռնարկությունների համապատասխան ցուցանիշների, կամ էլ, որ ավելի ճիշտ է, չափանմուշային (էտալոնային) ցուցանիշների (արտադրության կազմակերպման նորմատիվների) հետ: Արտադրությանկազմակերպմանչափանմուշային մոդելը կառուցվում է յուրաքանչյուր ցուցանիշի օպտիմալ մեծության հասնելու գործնական հնարավորության ն տնտեսական նպատակահարմարությանուսումնասիրման արդյունքների հիման վրա: Այնուհետն հաշվարկվում են յուրաքանչյուր ցուցանիշի փաստացի ու չափանմուշային նշանակությունները ն դրանց համեմատության միջոցով գնահատվում է ամբողջ արտադրության ու դրա առանձին կողմերի կազմակերպմանմակարդակը: Ըստ յուրաքանչյուր մասնակիցուցանիշի՝ արտադրության կազ.

մակերպմանմակարդակը ( 7/-,, ) որոշվում է

օթ,

2. Խճ,

Հ

բանաձնով,

1.6.1.

որտեղ՝Բ/2., /5.-նՒ-րդ մասնակի ցուցանիշի համապատաս-

խանաբարփաստացին չափանմուշային նշանակություններն են: Առանձինենթահամակարգերին ամբողջ համակարգի (ձեռնարկության) արտադրության կազմակերպմանմակարդակիինտեգրալ ցուցանիշները հաշվարկվում են հետնյալ բանաձներով.

Ռո

Հվ

»«Պ.Ն»Հ..«Խ0:

Մբ ՀԿԱՄՏ

«րք

«...24

6ճ-նռ),

1.6.2.

(Նո):

1.6.3.

Սակայն արտադրության կազմակերպմանմակարդակի միջին երկրաչափականովորոշված ինտեգրալցուցանիշը խիստ զգայուն է մասնակի ցուցանիշների ծայրահեղ արժեքների նկատմամբ, ն, եթե դրանցից որնէ մեկը գնահատվում է «0» (ենթադրենք՝ չափանմուշային ցուցանիշների ցանկում կա, իսկ փաստացիում` ոչ), ապա ինտեգրալ ցուցանիշը նս գնահատվում է «0»: Այդ թերությունից զուրկ են ենթահամակարգերին ամբողջ արտադրության կազմակերպմանմակարդակիմիջին կշռված թվաբանականով որոշված ինտեգրալ ցուցանիշները, որոնք հաշվարկվում են հետնյալ բանաձներով.

Մ/շը

:

լլ

հ--Ը-----Ջ---

ջ»

Հ

Խ/0ք

ուլ

:

71.

Է ուշ

ՆԵ/Ի ր 4. Մ/չղ

որտեղ`

7/շ,,

-է....Հ

-Է.... ֆ...Դ

Հմ, չ..4,

-ն

Մ/0ք,71 ԶԻ

ոո,

Մթ 4,

(Հնո),

164.

ճ(-Լո),

1.65.

ենջահամակարգում արտադրության կազմա-

կերպմանմակարդակնէ ըստ 7-րդ մասնակիցուցանիշի, չթ-ն համակարգի արտադրության կազմակերպան մակարՄՄ դակը՝ ըստ 7-րդ ենթահամակարգի,

դ, -ն արտադրությանկազմակերպմանմակարդակի մասնակի

ցուցանիշների արժեքականության գործակիցը, 4.-ն ըստ ենթահամակարգերիարտադրության կազմակերպմակարդակիցուցանիշների արժեքականությանգործակիցը: Արժեքականության (նշանակալիության) գործակիցների շնորհիվ վերլուծական-հաշվարկայինտարաբնույթ ցուցանիշները համադրելի են դառնում: Այդ գործակիցների նշամակությունները կարող են որոշվել փորձագիտական ն տարբեր վիճակագրական մեթոդներով: Ստացված ցուցանիշների համեմատության արդյունքների ն մի տարիների ընթացքում դրանց փոփոխման միտումների ու շարք պատճառների ուսումնասիրման հիման վրա ճշտվում են կազմակերպական գործունեության կատարելագործմանենթակա ոլորտները ն դրանցում առկա ռեզերվները: Սովորաբար, որպես կազմակերպական գործունեության կատարելագործման կարնոր ոլորտներ, առանձնացվում են արտադրական գործոնների օգտագործման, արտադրությաննախապատրաստման,արտադրական գործընթացների, արտադրական ենթակառուցվածքների գործունեության, արտադրանքի որակի կառավարման, արտադրության օպերատիվ պլանավորմանկազմակերպմանն արտադրական կառուցվածքի ձնավորման ու ներարտադրականտնտեսական հարաբերությունների կատարելագործմանաշխատանքներիհամալիրները: Այդ ոլորտների որոշակիացումից հետո ուսումնասիրվում են դրանցում առկա կազմակերպականռեզերվները, որոնք խմբավորվում են հետնյալ կերպ. աշխատանքի գործիքների օգտագործման ռեզերվներ (սարքավորումների հերթափոխությանն կարողությունների բեռնվածության գործակիցներ, նորոգման վիճակում գտնվելու ժամանակի ման

»

կրճատում, սարքավորումների տեխնիկական պարամետրերի օգտագործման աստիճան), աշխատանքի առարկաներիօգտագործմանռեզերվներ (հումքի ն նյութերի նոր տեսակների կիրառման ու առաջադիմական նյութերի օգտագործմանմասշտաբներիընդլայնում, արտադրանքի մաքուր քաշի ն դրա պատրաստման համար ծախսվող նյութերի քաշի հարաբերակցությանբարելավում, կարնորագույն արտադրատեսակների վրա հումքի, վառելիքի, նյութերի, էլեկտրաէներգիայի տեսակարարծախսի մակարդակ), արտադրության ժամանակի կրճատմանռեզերվներ (արտադրության նախապատրաստմանն նոր արտադրատեսակներիյուրացման գործընթացների տնողության կրճատում, արտադրական պաշարների մեծության նվազեցում, արտադրական ցիկլի կրճատում), աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման ռեզերվներ (աշխատատեղերիկազմակերպմանգործակից, աշխատանքիկազմակերպման առաջադիմական մեթոդների կիրառման գործակից, ըստ որակավորման՝բանվորներիօգտագործմանգործակից), որակի բարձրացման ռեզերվներ (որակի վերահսկաման առաջադիմականմեթոդներիկիրառմանգործակից,անթերիաշխատանքի համակարգովընդգրկվածությանգործակից): Կազմակերպականռեզերվներիօգտագործմանհիմնականուղիներ են ձեռնարկություններիարտադրական,տեխնիկականնեկազմակերպական գործունեության համարյա բոլոր ոլորտները: Միննույն ժամանակ, այդպիսի գործունեության պայմանների բազմազանությանպատճառովկազմակերպականռեզերվների օգտագործման ուղիների նշանակությունները(կարնորությունները)տարբեր են: »

»

»

»

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

2.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԲՆՈՒՅԹԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ

Վամակարգային մոտեցման էությունը

Ժամանակակիցսոցիալ-տնտեսականկյանքը խիստ հարափոփոխ է, նրան բնորոշ է ծագող հիմնախնդիրներիհամալիրությունն ու դրանց տեխնիկական, տնտեսական, սոցիալական, հոգեբանական ն այլ տեսանկյուններից ուսումնասիրման անհրաժեշտությունը: Ներկայումս սոցիալ-տնտեսականհամակարգերիզարգացման բնորոշ գծեր են դարձել լուծման ենթակա հիմնախնդիրներիբարդությունը, օբյեկտների միջե կապերի քանակի ավելացումը, ստեղծվող իրավիճակներիհարաշարժությունը, ռեսուրսների սահմանափակությունը,արտադրականն կառավարչական գործընթացների տարրերի ստանդարտացման ու ավտոմատացմանմակարդակի բարձրացումը, արտադրության, մրցակցության, կոոպերացման ն ստանդարտացմանհամընդհանրացումը,մարդկային գործոնի դերի ուժեղացումը ն այլն: Այդ պայմաններում արտադրատնտեսականօբյեկտներն ու գործընթացները որպես բարդ համակարգ կամ դրա տարրեր դիտարկելը ն նրանց ուսումնասիրմանժամանակհամակարգայինմոտեցում ցուցաբերելը դառնում է անխուսափելի,քանի որ միայն այս դեպքում է հնարավոր կազմակերպչականվճիռների բարձր որակ ապահովել: Համակարգային մոտեցումը մտածողության համակարգային մեթոդն է, ըստ որի վճիռների հիմնավորման գործընթացը ենթադրում է համակարգիընդհանուրնպատակիորոշում ն այդ նպատակին նրա ենթահամակարգերի, դրանց զարգացման պլանների, գործունեության չաւիանիշներիու ստանդարտներիստորադրում: Տնտեսական ն արտադրական երնութների ուսումնասիրման ժամանակ համակարգայինմոտեցմանցուցաբերումը ենթադրում է տնտեսության, որպես միասնականամբողջի, հետազոտում՝ համատեսանկյունից: կարգային վերլուծության" լ

Համակարգայինվերլուծությունը բարդ օբյեկտները (երնեույթները, գործընթացնե-

րը) որպես համակարգ ներկայացնելումիջոցով դրանց հետազուռմանընդհանուր

սկզբունքներըմշակողգիտությունէ:

Վամակարգայինմոտեցումը բարդ ն սովորաբար ոչ հստակ ձնակերպված գիտական, արտադրական,կազմակերպական ն այլ հիմնախնդիրներիլուծման արդյունավետ միջոց է: Ընդ որում, այդպիսի մոտեցման ժամանակ ուսումնասիրվող ցանկացած օբյեկտ (երնույթ, գործընթաց) դիտարկվում է ոչ թե որպես միասնական,անբաժանելի ամբողջ, այլ որպես փոխկապված բաղադրատարրերի, դրանց հատկությունների ու որակների համակարգ: Քանի որ մեծ կամ բարդ համակարգի հիմնական տարբերիչ առանձնահատկությունը նրա բոլոր տարրերի սերտ փոխադարձ կապն է, ապա տնտեսականերնույթների վերլուծության ժամանակ համակարգային մոտեցման ցուցաբերումն իրենից ներկայացնում է կապերի հաշվառում, առանձին տնտեսական օբյեկտների այդ ուսումնասիրում որպես ավելի բարդ համակարգի բաղադրամասեր, տնտեսության գործելու ն զարգանալու մեջ դրանցից յուրաքանչյուրի դերի որոշակիացում ն, հակառակը,առանձին տարրերի վրա համակարգի ազդեցությանմեխանիզմիբացահայտում: Տնտեսական երնույթների մաթեմատիկական վերլուծությունը ցույց է տվել ինչպես համակարգիկառուցվածքատարրերի,այնպես էլ ամբողջ համակարգի համատեղ օպտիմալացման հնարավորությունը: Հենց այդ հանգամանքն էլ նկատի ունենալով, տնտեսական առանձինհարցի վերաբերյալ վճիռ կայացնելիս անհրաժեշտէ հաշվի առնել այդ վճռի բոլոր ուղղակի ն անուղղակի, ինչպես նան ժամանակի տեսակետիցմոտական հեռավորհետնանքները: Վամակարգային մոտեցումն ընդհանրապես հանգում է բարդ հիմնախնդրիճշտմանն ու այն տնտեսասմաթեմատիկական մեթոդների միջոցով լուծվող խնդիրների շարքի վերածմանը (ձնակերպմանը), դրանց լուծման չափանիշների հայտնաբերմանը,նպատակների մանրամասնմանն ու ստորակարգմանըն դրանց հասնելու համար արդյունավետ կազմակերպության կառուցմանը (ձնավորմանը): Ցանկացած օբյեկտի (երնույթի, գործընթացի)ուսումնասիրման ժամանակ համակարգային մոտեցումն իրականացվումէ մի քանի փուլերով, որոնցից հիմնականեն հետնյալները. 1.Խնդրի ձնակերպումը, այսինքն` հետազոտման ենթակա օբյեկտի որոշումը, նպատակներիձնակերպումը,օբյեկտի ուսումնասիրման ն կառավարմանչափանիշներիսահմանումը: 2.Ուսումնասիրվող համակարգի առանձնացումը ն նրա կառուցվածքավորումը (բաղադրազատումը): 3.Ուսումնասիրվող համակարգի մաթեմատիկական մոդելի կազմումը, որը պետք է ներառի համակարգիպարամետրավորումը, այսինքն`ներմուծվող պարամետրերի միջն կախվածությանսահմանումը, ենջահամակարգերի առանձնացմանմիջոցով համակարգի

նկարագրման պարզեցումը, համակարգի աստիճանակարգային մակարդակներիորոշումը ն նպատակներիու չափանիշների վերջնական ամրագրումը: Այս քայլերից հետո կազմվում է համակարգի մոդելը, որն օգնում է այն ավելի լաւ հասկանալուն ն հնարավորություն տալիս առանձնացնելու կարնորը, հանուն որի կարելի է ձնակերպել ն լուծել առկա կամ ծագող խնդիրները: Այդպիսի մոդելն անվանում են աբստրակտ համակարգ, որի ուսումնասիրման արդյունքները որոշակի կանոններով կարելի է տեղափոխել իրական ուսումնասիրվող համակարգ (օբյեկտ): Համակարգային մոտեցման արդյունավետ կիրառման համար անհրաժեշտ է պարզաբանել համակարգերի էությունը, համակողմանի ուսումնասիրել դրանց հատկությունները, դասակարգել ըստ որոշակի հատկանիշների ն որոշել դրանց նախագծման հիմունքներն ու կառուցվածքի ձեավորման հիմնականսկզբունքները: 2.2.

««Համակարգ»»հասկացության բովանդակությունը

Գիտականգրականության մեջ ն առօրյա գործնական կյանքում լայնորեն օգտագործվում է «համակարգ» տերմինը, որն առաջացել է հունարեն «ՏՄՏԱԾՈՅ» բառից ն թարգմանաբարնշանակում է մճսերից կազմված ամբողջություն, միացություն: Քանի որ «համակարգ» հասկացությունը կիրառման չափազանց լայն ոլորտ ունի ն ցանկացած օբյեկտ գործնականում կարեչի է դիտարկել որպես համակարգ, ապա նրա բավականաչափխորը ն ամբողջական իմացության համար անհրաժեշտ է տալ այդ հասկացության թե՛ բովանդակայինն թե ձնական սահմանումը: Վամակարգի մասին առաջին պատկերացումները ծագել են տակավին անտիկ փիլիսոփայությաններկայացուցիչների մոտ (կեցության կարգավորվածությանն ամբողջականությանգաղափարը) ն խորացել համարյա բոլոր ժամանակների ն հոսանքների փիլիսոփաների ու տարբեր գիտություններիներկայացուցիչներիշնորհիվ: «Գամակարգ» հասկացության սահմանման ժամանակ բոլոր մտածողներնէլ այս կամ այն չափով հաշվի են առել նրա շատ սերտ կապը «ամբողջականություն», «տարր», «կառուցվածք», «կապ», «հարաբերություն», «ենթահամակարգ»ն այլ հասկացությունների հետ: Սակայն մինչն օրս համակարգիմիասնական,բոլորի կողմից ընդունված բնորոշում, առավել նս սահմանում, չկա: Հեղինակների մի մասը համակարգըմեկնաբանում է որպես մաթեմատիկականմոդելների որոշակի դաս, երկրորդներն այն դիտարկում են տեղե49

կատվության ն կիբեռնետիկայիտեսանկյունից ն նրա բնորոշման ժամանակ հաճախակի օգտագործում «մուտք», «ելք», «ուղղակի ն հակադարձ կապ» «տեղեկատվությանմշակում», «վճիռների կայացում», «կառավարում» հասկացությունները, երրորդների գործերում գերակշռում են «փոխադարձկապ», «միասնություն», «լրիվություն» ն այլ հասկացություններ: Կան նան այնպիսի հեղինակներ, որոնք համակարգի բնորոշման ժամանակ թվարկված հասկացություններն ընհանրապես չեն օգտագործում: Օրինակ, Ա. Ռումյանցեր համակարգը բնութագրում է «ռրռայեսմիասնական գործառույթով կապված մարմինների համախումբ կամ որեէ տեսության իսկ Բ.Միլները որհինքում ընկած սկզբունքների համախումբ», ու պես «տփո/խկապված փոխպայմանավորվածն այնայիսիկարգով որը հնարավորություն է տալիս կազմված մասերի վերարտադրելամբողջը» Գիտական ն տեխնիկականնպատակներիհամար համակարգը սահմանվում է որպես միմյանց կասյված կամ համալիր ամբողջություն կազմավորող բնական կամ արհեստական իրերի խումբ, (լրակազմկամ համախմբություն: Եթե դրանց (խմբի, լրակազմի, համախմբության) տարրերը պարզ են, ապա համակարգը նույնպես պարզ է ն հեշտությամբ կարելի է մտովի պատկերացնել:Եթե այդ տարրերը բարդ են, ապա համակարգը նույնպես բարդ է ն այն դժվար, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ անհնար է մտովի պատկերացնել: «Համակարգ» հասկացության սահմանման մեջ միշտ էլ հարաբերականության տարր կա, որը պայմանավորվածէ առնվազն երկու պատճառներով`նպատակներով ն ուսումնասիրման (հետազոտման) մակարդակով: Իրական օբյեկտները համակարգեն կազմավորում միայն այն ժամանակ, երբ դրանց միջն օբյեկտի որոշակի հատկություններն ու ն համակարգիտարրերին բնորոշ որոնպատակներն արտացոլող շակի հարաբերություններ կան: Օրինակ, արտաքին միջավայրի հետ համակարգի հարաբերությունների ուսումնասիրման ժամանակ «ռամակարգ է կոչվում այն ամենը, ինչը նյութական աշխարհում դրսնորվում է որպես ցանկացած ձեի միասնական ամբողջություն ն ֆիզիկասյես կամ մտովի սահմանազատվածէ կամ կարող է սահմանազատվելարտաքին միջավայրիորեէ մասից»՛-

համախումբ,

'

Ճ.ԽԼ Ք յք. Սառքաուաքում5«010Խ5ՎՇԵՕՅ Քյու Ատոմ Բ ոքոաշդոււ. ԷոյԿոօ-ոօոյԽԼ., Յոճուծ, 1985. օք.106. 8քոռմ ՀմքՅՑՕՎԱԱՅՀ.Ճ.Խ1.ՔՅՆԼՇՑ, 5.Ը.ճ8:086:ոօ, Շ..8Եռ65. խաարօք5.3. ՂՇօքոմօքոճուուոտ. ՖՎՇՆէդւՀ. 2-6 ոՅր., ոՇքօք:6.5 յլօո. Ի/., 1ԷԼՓՔ/Ճ-ԽՆ2001, ք.

49.

հ(ոքօւոտԽԼ1.Օքադամ

1981, «Ղք.21.

:

Շաճը/ոտքօոՅի ած.ՉՓֆաշոթաօօ15.Ո6ք.Շ86ար.-ի1.,ԹԲՕոՕԽա2,

Որպեսզի համակարգն առանձնացվի ն ճշտվի միջավայրի հետ նրա սահմանը, անհրաժեշտ է որոշել համակարգի նպատակները, գործունեության շրջանակները ն կառուցվածքը: Համակարգի ն միջավայրի սահմանազատման գլխավոր հատկանիշը համակարգի նշանակվածությունն է: «Համակարգ» տերմինի ընկալումն ու մեկնաբանումը փիլիսոփայի, մաթեմատիկոսի,կիբեռնետիկի, ֆիզիկոսի, սոցիոլոգի, արտադրության կազմակերպիչի, Քարտարապետի, մեխանիկի, հաշվապահի,շուկայաբանի ն այլոց կողմից տարբեր են, քանի որ տարբեր են նրանց խնդիրները, գործառույթներնու նպատակները: Արտադրության կազմակերպիչիկողմից համակարգի ընկալումը նույնպես կախված է նրա նպատակադրումից: Կազմակերպական գործունեության նպատակ կարող է լինել համակարգի համախառն ծախքերի կրճատումը, արտադրությանտնտեսականարդյունավետության աճը, նրա կազմակերպվածության մակարդակի բարձրացումը ն այլն: Վամակարգիըմբռնումը կախված է նան հեազոտման մակարդակից: Ըստ դրա` համակագը պետք է դիտարկել երկու տեսակետից. մի կողմից որպես ավելի խոշոր համակարգիտարրը, իսկ մյուս կողմից որպես մեկուսացված համակարգ: Օրինակ, արտադրության կազմակերպման օբյեկտը պետք է ուսումնասիրել ն որպես ինքնուրույն համակարգ, ն՛ որպես ավելի խոշոր համակարգի` արդյունաբերության կամ տնտեսության տարր: Ցանկացած համակարգ կազմված է մասերից, տարրերից: Գիտական հետազոտությունների ն կազմակերպական գործունեության իրականացման ժամանակ վճռական նշանակություն է ստանում համակարգի հետագա բաժանման չենթարկվող տարրի ընտրությունը: Դա ուղղակիորեն կախված է հետազոտման մակարդակից: Եթե որոշվում է տվյալ համակարգի տարրը, այսինքն` տվյալ հետազոտության պայմաններում նրա անբաժանելի մասը, ապա այդ տարրի կառուցվածքը տվյալ հետազոտությանշրջանակներից դուրս է, չնայած համակարգի ավելի խոր կամ այլ տեսակետով հետազոտմանժամանակ կարող է հետագա մասնատման ենթարկվել: Այդ առումով ինչպես հետազոտման, այնպես էլ գործնական կազմակերպական գործունեության նախապատրաստմանն անցկացման կարնոր փուլ է հետազոտման խորությանաստիճանի սահմանումն ու տվյալ տեսականկամ գործնական կազմակերպական հիմնախնդրիբաղադրատարրերիճշտումը: Այսպիսով, կան «համակարգ» հասկացության բազմաթիվ բնորոշումներ, որոնք որոշակի պայմանականությամբ կարելի է բա-

ժանել երեք խմբի:

Առաջին խմբի բնորոշումներում համակարգը դիտվում է որպես գործընթացներին երնույթների, ինչպես նան դրանց միջն օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող կապերի համալիր: Այս խմբի բնորոշումների նվազագույն նպատակը համակարգը շրջակա միջավայրից անջատելն է, այսինքն նրա մուտքերն ու ելքերը որոշելը, իսկ առավելագույն նպատակը` նրա կառուցվածքի վերլուծությունն ու գործունեության մեխանիզմի բացահայտումը: Այդ դեպքում արդեն համակարգը դիտվում է որպես հետազոտման ն կառավարման օբյեկտ: Երկրորդ խմբի բնորոշումները համակարգը դիտում են որպես գործընթացների ու երնույթների հետազոտման գործիք: Այս խմբի բնորոշումներում համակարգի կառուցման (համադրման) ժամանակ այն ընկալվում է որպես իրական օբյեկտների ինչ-որ աբստրակտ արտացոլում: Այդպիսիմեկնաբանման դեպքում համակարգը գործնականում նույնացվում է մոդելի հետ: Համակարգի կառուցման ժամանակ նկատի են ունենում մակրոմոդելիձեավորումը, իսկ վերլուծության ժամանակ` միկրոմոդելավորման, այսինքն՝ առանձին տարրերի ու գործընթացների մոդելավորման աշխատանքները: Բնորոշումների երրորդ խումբն իրենից ներկայացնում է նախորդ երկու խմբերի միջե ինչ-որ փոխզիջումայինմոտեցում: Համակարգն այստեղ դիտւլ|ումէ որպես կազմակերպական,տնտեսական ն տեխնիկական բարդ խնդիրների լուծման համար նախատեսված որոշակի տարրերի արհեստականորեն ստեղծվող համալիր: Այլ կերպ ասած, համակարգն այստեղ ընկալվում է ն՛ որպես իրական օբյեկտ, ն՛ որպես իրականությանաբստրակտ արտացոլում: Երրորդ խմբին կարելի է վերագրել նան համակարգը որպես որոշակի ամբողջականություն, միասնություն կազմավորող ն մեկը մյուսի հետ կապերի ու հարաբերություններիմեջ գտնվող տարրերի բազմություն բնորոշելը, որը նրա ավելի լայն ու վերացական սահմանումն է ն այդ պատճառովէլ կիրառելի է համակարգերիհամարյա բոլոր տեսակների նկատմամբ: Հատկապես այդ իմաստով է համակարգն ընդունվում ն ուսումնաւիրվում է որոտեմոտեխնին գիտության կողմից:

օղեւճճ

ՇՕոՇաԵԽո:: Յւմոժօոծյում.

(8 30-11 ԴԾԵ».

ՇՕՏՇՈԵՅՎ ՉԷԱԱԼՀՈՕՈՅ7814,1976, 1.23, օՂք. 463-476.

Լո. քօր.

Ճ.ԽԼՈքօոօքօո.Էթր.

3-6.

գիտություն է, որն ուսումնասիրումէ տնտեՍիստեմոտեխնիկան կիրառական սական,տեղեկատվական,տեխնիկական,ավտոմատացվածն այլ բարդ համակարգերի իրականստեղծմանխնդիրները:

Խ.,

2.3.

հատկությունները ԳԴամակարգերի

Վամակարգերի կառուցվածքի ն բովանդակության բազմակողմանի ն խոր ուսումնասիրման կարնոր պայման է նրանց հատկությունների մանրամասն ու ճշգրիտ բնութագրումը: Այդ հատկություններն այնքան շատ ու բազմազան են, որ նպատակահարմար է դրանք խմբավորել ըստ համակարգերի էության ն գործունեության առանձին կողմերը բնութագրող հատկանիշների:Այդպիսի մոտեցման շնորհիվ համակարգիհատկություններըկարելի է բաժանել երկու խոշոր խմբերի` համակարգի էությունը, բարդությունն ու շրջակա միջավայրի հետ նրա կապերը բնութագրող հատկություններին համակարգի նպատակադրման մեթոդոլոգիան ն նրա գործունեության ու զարգացմանպարամետրերը բնութագրող հատկություննե-

Համակարգի էությունը, բարդությունը ն շրջակա միջավայրի նրա կապերը բնութագրող հատկություններն են. 7.7. Համակարգի (ամբողջի) առաջնայնությունը: Ղամակարգերի տեսության մեջ ելակետային է այն ենթադրությունը, ըստ որի համակարգը գոյություն ունի որպես մի այնպիսի ամբողջություն, որը կարելի է բաժանել մասերի, բաղադրատարրերի:Ընդ որում, ոչ թե այդ բաղադրատարրերն են կազմում ամբողջի (համակարգի) էությունը, այլ հակառակը`ամբողջը, որպես սկիզբ, իր բաժանման կամ կազմավորման ժամանակ ծնում է համակարգի բաղադրատարրերը, ն դրանք հետագայում գոյություն են ունենում միայն ամբողջի (համակարգի) գոյության դեպքում: Այստեղից բխում է, որ ամբողջի առաջնայնությունըհամակարգերի տեսության հիմնական կանխադրույթնէ: Օրինակ, ձեռնարկությունը,որպես սոցիալ-տնտեսական բարդ համակարգ, իրենից ներկայացնում է ւիոխկապված բաժինների ու արտադրական ստորաբաժանումների ամբողջություն: Ձեռնարկությունը, որպես ամբողջություն (համակարգ), գոյություն ունի ոչ թե այն պատճառով, որ այնտեղ աշխատում է հաշվապահը, այլ հաշվապահն աշխատում Է, որովհետն գործում է ձեռնարկությունը: Բացառություն կարող են լինել շատ փոքր համակարգերը,այսինքն համակարգը կարող է գործել բացառիկ կարեոր բաղադրատարրի շնորհիվ (օրինակ, տաղանդավոր երգչի առկայության շնորհիվ համույթի ստեղծումը): 7.2. 3ամակարգի ոչ ադիտիվությունը (անգումարելիությունք): Համակարգի հատկություններըսկզբունքորեն չեն հանգում այն կազմավորողբաղադրատարրերիհատկություններիգումարին ն վերջիններից համակարգի հատկությունները չեն արտածվում, հետ

չեն բխում: Դա նան նշանակում է, որ համակարգի հատկությւոննեհատկությունները: րից չի կարելի բխեցնել նրա բաղադրատարրերի Համակարգիյուրաքանչյուր բաղադրատարր կարող է դիտարկհետ կապի մեջ: Մյուս կողմից՝ վել միայն մյուս բաղադրատարրերի համակարգի գործունեությունը չի կարող հանգել նրա առանձին տարրերի գործունեությանը ն` հակառակը: Օրինակ, ժամացույցի բոլոր մասերը, որպես համակարգիտարրեր,ճիշտ ն որակով պատրաստված լինելու դեպքում ժամացույցը կարող է իր մասերի ոչ ճիշտ հարմարակազմանպատճառով սխալ աշխատել: Կամ մեկ այլ օրինակ. ֆիրմայի, որպես համակարգի, գործունեության նպատակը (առանց գործող օրենսդրության խախտման) տվյալ ժամանակահատվածում առավելագույն շահույթի ստացումը կամ շուկայի որոշակի հատվածի գրավումն է, այն դեպքում, երբ ֆիրմայի հաշվապահության հիմնական խնդիրը կատարված ծախսերի ճշգրիտ հաշվառումն ու հաշվետվությանկազմումն է, դիսպետչերականծառայության հիմնականխնդիրը`արտադրությանընթացքին անընդհատ հետնելն ու շեղումների վերացման նպատակով նրա օպերատիվ կարգավորումը: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ համակարգի նպատակները ընդհանրապես չեն համընկնում նրա բաղադրատարրերի (ենթահամակարգերի)նպատակներին,իսկ համակարգի յուրաքանչյուր բաղադրատարր կատարում է իր առաքելությունը, որը հանգեցնում է ողջ համակարգի նպատակների իրականացմանը: 71.3. Չամակարգի չափականությունը արտացոլում է նրա բաղադրատարրերի քանակն ու դրանց միջն կապերը: Համակարգի չափը որոշող բաղադրատարրերիքանակը պետք է լինի նվազագույն, բայց համակարգի նպատակներիիրացման համար` բավարար: Դա նշանակում է, որ արտադրականհամակարգիտիպը, բարդությունը ն կառուցվածքի ստորակարգայնությունը որոշող գործոններ են արտադրության մասշտաբն ու վաճառքի ծավալը, թողարկվող արտադրանքիու մատուցվող ծառայություններիանվանացանկը, արտադրանքի ու ծառայություններիբարդությունն ու միասնականացման աստիճանը,տարածաշրջանայինենթակառուցվածքների ու միկրոմիջավայրի զարգացման, ինչպես նան համակարգի միջազգայինինտեգրացմանմակարդակընայլն: Արտադրականհամակարգիկառուցվածքի ն նրա բաղադրատարրերի թվի օպտիմալացման գործոններ են արտադրության մասնագիտացման ն կոոպերացմանխորացումը, կառավարման ավտոմատացումը,արտադրականն կառավարչականգործընթացների ռացիոնալ կազմակերպմանսկզբունքների իրացման աստիճանը ն գոյություն ունեցող կառուցվածքների վերափոխումը հիմնախնդրանպատակային կառուցվածքների:

Բաղադրատարրերիթվից կախված` համակարգերը լինում են փոքր, միջին ն բարդ: 7.4. Կառուցվածքի բարդությունը: Այն բնութագրվում է համակարգի կառավարման մակարդակներիքանակով, բաղադրատարրերի ն դրանց միջն,կապերի բազմազանությամբ, վարքագծի բարդությամբ ն հատկությունների ոչ ադիտիվությամբ, համակարգի նկարագրմանն կառավարմանբարդությամբ, կառավարման մոդելի պարամետրերիքանակով, դրա տեսակով, կառավարմանհամար անհրաժեշտ տեղեկատվությանծավալով ն այլն: 71.5. Համակարգի կոշտությունը: Համակարգի կառուցածքը պետք է լինի ճկուն, կոշտ կապերի հնարավորինս քիչ քանակով ն ի վիճակի` նոր խնդիրների լուծման ու նոր ծառայությունների մատուցման համար արագ վերակարգաբերվելու: Արտադրականհամակարգի շարժունակությունը շուկայի պահանջներին արագ հարմարվելու կարնոր պայմաններից է: Կոշտությունը բնութագրվում է տրված ժամանակահատվածում համակարգի պարամետրերի փոփոխման մակարդակով, համակարգի գոյության ու գործունեության վրա օբյեկտիվ օրենքների ն օրինաչափությունների ազդեցության աստիճանով, համակարգի ազատությանչափով ն այլն: 7.6. Ուղղահայաց ամբողքջականությունը: Համակարգի կառուցվածքը պետք է այնպիսին լինի, որ համակարգի բաղադրատարրերի ուղղահայաց կապերում կատարվող փոփոխությունները համակարգի գործունեության վրա նվազագույն ազդեցություն ունենան: Դրա համար հարկավոր է հիմնավորել կառավարման սուբյեկտներին լիազորությունների փոխանցմանմակարդակըն ապահովել համակարգերում(հատկապես`սոցիալ-տնտեսական)կառավարման օբյեկտների Օպտիմալ ինքնուրույնությունն ու անկախությունը: Համակարգի ուղղահայաց ամբողջականության հատկությունը բնութագրվում է հետնյալ պարամետրերով, աստիճանակարգերի մակարդակների այն քանակով, որոնցում կատարվող փոփոխություններն ազդում են ամբողջ համակարգի վրա, աստիճանակարգայինմակարդակներիփոխադարձ կապերի բնույթով ու քանակով, կառավարողսուբյեկտի կողմից կառավարվողօբյեկտի վրա ազդելու չափով, համակարգի ենթահամակարգերիինքնուրույնության աստիճանով ն այլն: 77. Հորիզոնական զատվածությունը (առանձնացվածությունը): Համակարգի միննույն մակարդակի բաղադրատարրերի միջն հորիզոնական կապերի քանակը պետք է լինի նվազագույն, -

-

-

-

'

համակարգի գործունեության համար` բավարար: Այդպիսի կապերի քչացումը բարձրացնում է համակարգի գործունեության կայունությունն ու օպերատիվությունը: Մյուս կողմից` հորիզոնական կապերի հաստատումը ապահովում է բաղադրատարրերի (միննույն մակարդակիարտադրական ստորաբաժանումների)գորողությունների համաձայնեցումը,նպաստում է հմտությունների ու գիտելիքների փոխանցմանը ե այլճ: Համակարգի այս հատկությունը ոչ միայն բնութագրում է միննույն մակարդակի ենթահամակարգերի միջն կապերի քանակը, դրանց կախվածությունը, այլ նան՝ հորիզոնական ինտեգրման մակարդակը: 7.8. Դամակարգի ստորակարգայնությունը: Այս հատկությունը ենթադրում է, որ համակարգիյուրաքանչյուր բաղադրամաս,իր հերթին, կարող է դիտարկվել որպես համակարգ,իսկ տվյալ պահին հետազոտվող համակարգն իրենից կարող է ներկայացնել բարդության ավելի բարձր կարգի համակարգիբաղադրատարր, ենթահամակարգ: Այդ պատճառով էլ համակարգի ստորակարգայնության ուսումնասիրումը ն նրա կառուցվածքավորումը պետք է սկսել բարձր (վերադաս) մակարդակիհամակարգիորոշումից ն դրա հետ ստորակարգհամակարգիկապերիսահմանումից: Համակարգիստորակարգայնության հատկությունըդրսնորվում է նրա (կազմակերպության)կառուցվածքավորման,այսինքն` նպատակների ծառի կառուցման, ն կազմակերպությաննպատակների, ինչպես նան ապրանքի ցուցանիշների բաղադրազատման ժամանակ: Նկարագրման քազմաքանակությունը: Համակարգի բարդության պատճառով անհնար է ճանաչել նրա բոլոր հատկություններն ու պարամետրերը:Համակարգի նույնական, համապատասխան իմացությունը պահանջում է նրա բազմաթիվ տարբեր մոդելների կառուցում, որոնցից յուրաքանչյուրը համակարգընկարագրում է որոշակի տեսանկյունով:Դա նշանակում է, որ համակարգի վերլուծության ժամանակմիշտ էլ բանական ն ռացիոնալ է սահմանափակվելնրա կառուցվածքի որոշակի տարրով կամ մակարդակով: Ընդ որում, համակարգինկարագրմանբազմաքանակությունը կամ խորությունը որոշվում է նրա ստանդարտացման, կրկնողականությանմակարդակով:Ինչքան բարձր է համակարգի կրկնողականությանաստիճանը, այնքան նրա վերլուծության ն համադրման համար ավելի շատ մակարդակներպետք է ընդգրկվեն: Այսպես օրինակ, արտադրանքը հատերով պատրաստելիս ըստ օպերացիաներիտեխնոլոգիականգործընթացի մանրամասն մշակումը ձեռնտու չէ, այն դեպքում, երբ զանգվածային արտադրության ժամանակ չի կարելի առանց դրա սկսել արտադրանքի թոբայց

ղարկումը: Փորձը ցույց է տալիս, որ համակարգի բարձր (ռազմավարական կամ զրոյական) մակարդակումվերլուծության ն համադրման պարզեցման հաշվին ռազմավարական կառավարչական վճռի կայացմանժամանակտնտեսվածմեկ դրամը հաջորդ ստորին մակարդակներումհանգեցնում է երկրաչափականպրոգրեսիայով աճող վնասի: 71.10 Համակարգի նեն միջավայրի փոխկախվածությունը («ռն արկղի»: սկզբունքը): Համակարգն իր հատկությունները ձնավորում ն դրսնորում միայն շրջակա միջավայրի հետ փոխգործողության ընթացքում՝ լինելով այդ փոխազդեցությանառաջատար ն ակտիվ կողմը: Համակարգն արձագանքում է արտաքին միջավայրի ազդեցությանը, զարգանում է այդ ազդեցության տակ, բայց դրա հետ պահպանում է իր որակական որոշակիությունն ու հատկությունները, որոնք ապահովում են նրա հարաբերական կայունությունն ու գործունեության հարմարվողականությունը:Առանց միջավայրի հետ համագործակցության` բաց համակարգը չի կարող գործել: Գամակարգըորպես «սն արկղ» դիտարկելիս սկզբից վերլուծվում ն ձնավորվում են նրա ելքի պարամետրերը, այնուհետն որոշվում են համակարգի վրա արտաքինմիջավայրի ազդեցությունը, նրա մուտքին ներկայացվող պահանջները, վերլուծության են ենթարկվումհակադարձկաւվի ուղիներիպարամետրերըն վերջում` համակարգիներսում իրականացվողգործընթացները: 7.17. Համակարգի ինքնուրույնության աստիճանը: Հ-ամակարգի այս հատկությունը բնութագրում են արտաքին միջավայրի հետ նրա՝ միջին հաշվով մեկ բաղադրատարրինկամ այլ պարամետրին բաժին ընկնող կապերիթիվը, առանց արտաքին միջավայրի ազդեցության համակարգիբաղադրամասերիոչնչացման (մահացման), բաժանմանկամ միացման արագությունը: Համակարգի ն արտաքինմիջավայրի միջն կապերի թիվը պետք է լինի նվազագույն, բայց համակարգի նորմալ գործունեության ապահովմանհամար բավարար: Կապերիչաւփազանցմեծ քանակը բարդացնում է համակարգի կառավարումը, իսկ դրանց անբաԻ

«Սն արկղը» կիբեռնետիկական հասկացությունէ, որի օգնությամբ փորձում են հաղթահարել բարդ համակարգիուսումնասիրմանդժվարությունները:ձամակարգը «սն արկղի» տեսքով ներկայացնելընշանակումէ, որ մեր գիտելիքների առկա մակարդակիպայմաններումմենք չենք կարող թափանցելտվյալ համակարգիէության մեջ Ա հասկանալ, թե որոնք են «մուտքերն» ու «ելքերը» փոխակերպողներքին օրինաչափությունները:Սակայնմենք կարող ենք ուսումնասիրելայդ մուտքերի ու ելքերի վարքը, այսինքն` ելքում կատարվողփոփոխություններիկախվածությունը մուտքում կատարվող փոփոխություններից: Այդպիսիփոփոխություններիբազմակի վիճակագրական գրաճցումներըթույլ են տալիս բացահայտելումուտքերիու ելքերի ն կանխատեսելու (կռահելու) վարքի միջն օրինաչափ փոխկախվածությունները համակարգիվարքնապագայում,ինչպեսնան կառավարելուայն:

վարար քանակը՝ իջեցնում կառավարմանորակը: Այդ պատճառով էլ պետք է կապերի այնպիսի քանակ ընտրել, որ պահպանվի նան համակարգիբաղադրամասերիբավարար ինքնուրույնությունը: 7712. Համակարգի բացությունը: Այս հատկությունն արտահայտում է արտաքին միջավայրի հետ տեղեկատվության կամ այլ ռեսուրսների փոխանակմանինտենսիվությունը,տվյալ համակարգի հետ կապերի մեջ մտնող արտաքին միջավայրի համակարգերի թիվը, տվյալ համակարգի վրա այլ համակարգերիազդեցության աստիճանը ն այլն: Միջազգային ինտեգրացման ն համընդհանուր մրցակցության պայմաններում պետք է ձգտել համակարգիբացության աստիճանի աճի՝ ապահովելով նրա տնտեսական, տեխնիկական,իրավական ն տեղեկատվականանվտանգությունը: 7.15. Համակարգի համատեղելիությունը: Միջազգային ինտեգրացման ն կոոպերացման ընդլայնման պայմաններում համակարգի ստեղծման, գործունեության ու զարգացման համար արտաքին միջավայրի այլ համակարգերի հետ նրա համատեղելիության ապահովումըառաջնայինկարնորությունէ ստանում: Վամակարգի համատեղելիությունն անհրաժեշտ է ապահովել իրավական, տեղեկատվական, գիտամեթոդականն ռեսուրսային ապահովման ուղղություններու|: Վամատեղելիությանապահովման գործիք է կառավարմանբոլոր մակարդակներումբոլոր օբյեկտների համար միջազգային ստանդարտներիկիրառումը:Ներկայումս միջազգային ստանդարտներեն մտցվում որակի համակարգերի, հավաստագրման,աուդիտի, վիճակագրության,ֆինանսականհաշվետվությունների, չափերի ու չափումների համակարգերի ն այլ ոլորտներում: Համակարգի նպատակադրման մեթոդաբանություն, ն նրա գործունեության ու զարգացմանպարամետրերըբնութագրող հատկություններն են. 2.1. Նպատակաուղղվածությունը: Համակարգի գործունեության ու ռազմավարությանորոշման նպատակովհարկավոր է կառուցել նրա նպատակներիկամ արդյունավետությանցուցանիշների (տեխնիկական համակարգերի համար) ծառ: Օրինակ, ֆիրմայի նպատակներիծառի զրոյական մակարդակի ցուցանիշը, որը նան նրա գործունեության չափանիշն է, կարող է լինել ֆիրմայի իմիջի բարձրացումը: Առաջին մակարդակինպատակներըկարող են լինել որոշակի արտադրատեսակներիորակի բարելավումը, ռեսուրսախնայողությունը, սպառողների սպասարկմանորակը, շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը,իրացման շուկաների ընդլայնումը ն այլն: Նպատակներիավելի ստորին մակարդակներումբարձր մա58

կարդակներիցուցանիշներնավելի են տարբերակվում (մասնագիտացվում): 2.2. ժառանգականությունը: Դա բնութագրում է համակարգի նախկին (հին) վիճակից նորին անցնելու, այսինքն` զարգանալու տարբեր փուլերում առաջնային, ավելի կարնոր ն անհետացող հատկություններիփոխանցմանօրինաչափությունները: Գլխավոր, առաջնայինհատկություններիառանձնացումը հնարավորություն է տալիս ամրապնդելու համակարգի զարգացման ուղղությունների ընտրությանհիմնավորվածությունը:Ըստ էության, գլխավոր ն անհետացող հատկություններնօբյեկտիվ են: Այդ հատկությունների կառավարման գործընթացի սուբյեկտիվությունը դրսնորվում է դրանց ուսումնասիրման ժամանակ, համակարգի գլխավոր հատկությունները որոշելիս ն դրանցզարգացմանընպաստելիս: 23. Որակի առաջնայնությունը (գերակայությունը): Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ բոլոր կարգի համակարգերից առավել կենսունակ են նրանք, որոնք գործունեության ն զարգացման բոլոր գործոններից գերապատվությունըտալիս են տարբեր օբյեկտների որակին: (ենթահամակարգերի) 24. Բարձըր կարգի համակարգերի շահերի գերակայությունը: Դամակարգի առաքելության ն նպատակներիձնավորման ժամանակ, որպես համընդհանուր հիմնախնդիրների լուծման երաշխիք, միշտ էլ առաջնությունը տրվում է առավել բարձր մակարդակի համակարգիշահերի իրացմանը(նպատակների իրականացմանը): 2.5. ուսալիությունը: Ղամակարգիորակի բոլոր ցուցանիշներից նախապատվությունըհարկավոր է տալ նրա հուսալիությանը: Համակարգի հուսալիությունը բնութագրվում է համակարգի բաղադրամասերից որնէ մեկի շարքից դուրս գալու դեպքում նրա գործունեության անխափանությամբ,պլանավորվածժամանակահատվածում համակարգիսահմանված պարամետրերիպահպանելիությամբ, գործունեության արդյունավետությանցուցանիշների կայունությամբ: Տեխնիկական համակարգերի հուսալիությունը բնութաԳրվում է նախատեսվածժամանակահատվածում դրանց անխափանությամբ, երկարակեցությամբ,նորոգչապիտանիությամբն համակարգի հատկությունների պահպանելիությամբ:Ցանկացած համակարգի հուսալիության գործոնների մեծ մասը սուբյեկտիվ է, այդ պատճառովէլ կառավարվումեն համապատասխան մասնագետների կողմից: 2.6. Օպտիմալությունը: Ցանկացած համակարգի արդյունավետությունն ու հեռանկարայնությունըձեռք են բերվում նրա նպատակների, կառուցվածքի ն մյուս պարամետրերիօպտիմալացմամբ: Օպտիմալությունըբնութագրումէ համակարգիններկայաց59

վող պահանջների բավարարման աստիճանը` նրա հնարավորությունների լավագույն օգտագործմանպայմաններում: 2.7, Տեղեկատվական ապահովման անորոշությունը: Համակարգի նպատակներիձնավորմանժամանակ հարկավոր է նկատի ունենալ ստեղծվող իրավիճակների ն ստացվող տեղեկատվության հավանական բնույթը, որը նվազեցնում է այդ նպատակներիիրականացման արդյունավետությունը: Ընդ որում, հարկավոր է նան նկատի ունենալ, որ ինչքան մեծ է նպատակների նախանշման ն դրանց իրականացմանմիջե ժամանակայինխզումը, այնքան մեծ է անորոշության գործոնի ազդեցությունը ն՝ հակառակը:ժամանակինությունը, հավաստիությունը, լրիվությունը, հուսալիությունը ն տեղեկատվականապահովման մյուս պարամետրերըփաստացի ն նախատեսված նպատակների համապատասխանությանհիմնական գործոններն են: 28. էմերջենտությունը: էմերջենտություն է կոչվում համակարգի համար որակական այնպիսի նոր հատկության դրսնորումը, որը բացակայում է նրա տարրերում ն բնութագրականչէ վերջիններին: Գամակարգինպատակներիծառի կառուցման ն ռազմավարության մշակման ու ձեակերպմանժամանակպետք է նկատի ունենալ, որ նրա բաղադրամասերինպատակներնու գործառույթները, որպես կանոն, ոչ նշանակության ն ոչ՛ էլ քանակային առումով չեն համընկնում համակարգի նպատակների ու գործառույթների հետ: Սակայն համակարգի բոլոր բաղադրամասերըպետք է նրա նպատակներին հասնելու որոշակի խնդիրներլուծեն ու գործառույթներ իրականացնեն: Եթե առանց որնէ բաղադրամասի հնարավոր է հասնել համակարգինպատակին,ուրեմն այդ բաղադրամասըմտացածին է, ն համակարգումնրա առկայությունն ավելորդ է: 2.89. Մուլտիապլիկատրիվությունը (բազմապատկականությունը)- Համակարգի որոշ հատկությունների դրսնորման արդյունքները որոշվում են ոչ թե նրա յուրաքանչյուր բաղադրատարրում տվյալ հատկությաներնան գալու հարաբերականարժեքների գումարման, այլ բազմապատկման միջոցով: Օրինակ, համակարգի անխափառնությունը: 2.70. Գործունեության ն զարգացման անընդհատությունը: Համակարգի կառուցվածքի ձնավորման ն նրա գործունեության կազմակերպման ժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ բոլոր գործընթացներնանընդհատ են ու փոխպայմանավորված:Համակարգը գոյություն ունի, քանի դեռ գործում է: Համակարգը գործում ն զարգանում է հակասությունների,մրցակցության, գործունեության ն զարգանալու ձների բազմազանությանհիման վրա: 2.77. Գործելու ն զարգանալու ուղիները այլընտրանքայնությունը: Համակարգի գործունեության ն զարգացման ռազմավա-

րության ձնավորման ն օպերատիվ կառավարման ժամանակ, կախված, պետք է վերջիրավիճակներիորոշակի պարամետրերից մի հասնելու քանի այլընտրանքայինուղիներ նական նպատակին նախատեսել: Դա հատկապես կարեոր է այն նպատակների(ծրագրերի, պլանների, առաջադրանքների,աշխատանքների) համար, որոնց իրականացումնառավել մեծ անորոշության հետ է կապված: Այստեղից բխում է, որ ռազմավարականկամ նպատակների առավել անկանխատեսելի հատվածները հարկավոր է պլանավորել տարբեր իրավիճակներնախատեսողտարբերակներով: Համակարգի գործունեության ն զարգացման ուղիների այլընտրանքայնությունը կարող է լինել ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ: 2.72. Սիներգիկությունը: Այս հատկությունը ցույց է տալիս, որ համակարգի գործունեության արդյունավետությունը հավասար չէ նրա ենթահամակարգերի գործունեության արդյունավետության գումարին: Ենթահամակարգերի փոխգործունեության դեպքում ձեռք է բերվում սիներգիայիդրական կամ բացասականարդյունք: Համակարգի լավ կազմակերպվածությանդեպքում նրա հատկությունների կամ գործունեության արդյունավետության գումարը պետք է գերազանցի ենթահամակարգերիհատկությունների կամ գործունեությանարդյունավետությանգումարից, իսկ վատ կազմակերպման դեպքում ցածր լինի ենթահամակարգերիարդյունավետության գումարից: Ընդ որում, բաղադրամասի կամ ենթահամակարգի հատկության տակ այստեղ հասկացվում է նրան բնութագրող պարամետրերիկազմը, դրանց փոխկախվածությունը, ժամանակիընթացքում փոփոխությունը: Սիներգիայիհատկությունը հաճախ անվանում են կազմակերպման օրենք: Արտադրական համակարգերում հատկապես այս հատկության դրսնորման շնորհիվ է կազմակերպումը դառնում արտադրության արդյունավետության ապահովման կարնոր գործոն: Սիներգիայի օրենքի հիմնարարությունըորոշվում է նան նրանով, որ կազմակերպման մյուս օրենքների գործողությունները, վերջին հաշվով, ուղղված են սիներգիկ արդյունքի մեծ արժեքների ապահովմանը: Տարբեր գիտություններիներկայացուցիչներիգործերում միշտ կան սիներգիկարդյունքի առաջացմանպատճառներիբացատրություններ: Այսպես, դեռես մ.թ.ա. 370 թվականին Քսենոփոնը ցույց է տվել աշխատանքի բաժանման ու կոոպերացմանառավելությունները: 2.13. Իներցիալությունը ն հարմարվողականությունը: Արտաքին միջավայրի փոփոխություններինարձագանքելու ն հարմարվելու ունակությունը բարձրացնելու համար հարկավոր է նվա61

զեցնել համակարգի իներցիալությունը, այսինքն` համակարգի մուտքային պարամետրերի կամ գործունեության պարամետրերի փոփոխության դեպքում մեծացնել ելքային պարամետրերիփոփոխության արագությունը: Շրջակա միջավայրի պարամետրերի արագ փոփոխմանպայմաններում համակարգըպետք է ի վիճակի լինի օպերատիվ կարգով հարմարվելու այդ փոփոխություններին: Օրինակ, սպառողներիպահանջմունքներիարագ փոփոխմանդեպքում փոխվում են արտադրականհամակարգի ելքային պարամետրերին ներկայացվող պահանջները: Համակարգը պետք է այդ նոր պահանջներն արագ փոխանցի մուտքային պարամետրերին (աշխատանքի առարկաներ,աշխատանքիմիջոցներ, աշխատուժ, տեղեկատվություն) ն կարճ ժամանակում ապահովիդրանց փոխակերպումը սպառողների պահանջներին համապատասխանողպարամետրերի (համապատասխանորակի արտադրանքի,ծառայությունների): Կազժակերպվածությունը: Չկազմակերպված համակարգերն արագ կործանվում ն անհետանում են: Գամակարգի գործունեության արդյունավետության բարձրացման համար անհրաժեշտ է մշտապես վերլուծել ու կանխատեսել նրա կազմակերպվածության պարամետրերը(համամասնության,զուգահեռության, անընդհատության,ուղղահոսության, ռիթմիկությանն այլ ցուցանիշները), ապահովել դրանց օպտիմալ մակարդակը: 2.75. Ստանդարտացման մակարդակը: Տեղեկատվական, ֆինանսական, արտադրական,կառավարչականն այլ նոր տեխնոլոգիաների ներդնումը, համընդհանուր մրցակցության զարգացումը, ինչպես նան համակարգի կառուցվածքիու բովանդակությանձնավորումը խարխսվումեն ստանդարտացմանգաղափարներիու սկզբունքների վրա, որոնք ապահովում են այլ համակարգերի հետ տվյալ համակարգի համատեղելիություննու փոխադարձփոխարինելիությունը:Ստանդարտացման դերը հատկապեսբարձրանում է միջազգային կոոպերացիայիզարգացման ներկա փուլում: Ներկայումս ինտենսիվ ձնով աճում է ստանդարտացվածհամակարգերի ն նրանց ստանդարտացվածբաղադրամասերի թիվը: 2.76. Զարգացման ինովացիոն բնույթը: Արտադրականհամակարգերի կենսագործունեությանապահովման ն զարգացման միակ ուղին տեխնիկական,տեղեկատվական,կազմակերպականն այլ բնույթի նորույթների ներդնումն է:

2.4.ամակարգերի դասակարգումը Համակարգերըմիմյանցիցտարբերվումեն բազմաթիվ հատկանիշներով ն պարամետրերով: Բազմազանության պայմաններում համակարգերիառանձնահատկություններիօպերատիվ որոշման ն, հետնաբար, գործունեության ճիշտ կազմակերպմանու կառավարման համար անհրաժեշտություն է առաջանում դրանք դասակարգել ըստ որոշակի հատկանիշների: 6. Ըստ արտաքին միջավայրի հետ փոխազդեցության բնույթի, համակարգերըլինում են. մեկուսացվաժ, այսինքն` արտաքին միջավայրի հետ ուղղան կի հակադարձ կապ չունեցող, մուտքից ն ելքից զուրկ (օրինակ, կենդանին՝ միանգամայնփակ տարողությանմեջ փորձարկվելիս), տակ, այսինքն արտաքին միջավայրի հետ միայն միակողմանի կապ (մուտք կամ ելք) ունեցող (օրինակ՝ ժամացույցը), բաց, այսինքն՝ արտաքին միջավայրի հետ ուղղակի ն հակադարձ կապ ունեցող (օրինակ` արտադրականհամակարգերը,մեքենան ն այլն): Բ. Ըստ չափերի՝ լիռքր, երբ համակարգիբաղադրատարրերըքիչ են 30-ից", միջին, երբ համակարգի բաղադրատարրերիքանակը տատանվում է 31-ից 300-ի միջակայքում, խոշոր, երբ համակարգի բաղադրատարրերի քանակը գերազացում է 301-ից, գերխոշոր, երբ խոսքը վերաբերում է տիեզերական համակարգին, էկոհամակարգինկամ երկրի տնտեսությանը: 9, Ըստ արտաքին միջավայրի նկատմամբ ինքնուրույնության աստիճանի` հարաբերականորեն ինքնուրույն, իրավաբանորեն ն ֆիզիկապես անկախ (օրինակ, ինքնուրույն գործող ն տրված գործառույթներն իրականացնողիրավաբանականանձ համարվող կազմակերպությունը), »

»

»

«

»

.

»

»

'

Փակ համակարգի հասկացությունըծագել է ֆիզիկայում: Այդպիսի համակարգի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ նա էականորենանտեսում է արտաքին ներգործության արդյունքը:Կատարելապեսփակ կարող լինել միայնայն համակարգը, որն արտաքինաղբյուրներից էներգիաչի ստանում ն արտաքին միջավայրին էներգիա չի տալիս: Քանի որ արտաքին միջավայրի հեւտ ցանկացածհամակարգի փոխազդեցություններնու փոխգործողությունները չեն կարող բացարձակլինել, այդ էլ համակարգիփակկամ բաց լինելն ընդունվումէ հարաբերականորեն: Այս չափն ընդունված է պայմանականորեն, առանց որոշակի հաշվարկներովհիմնավորման:

պատճառով

այխյալ, այսինքն` խոշոր, համընդհանուր համակարգի կազմի մեջ կոշտ կերպով մտնող ենթահամակարգերը (օրինակ, ավտոմեքենայիշարժիչը): Դ. Ըստ մասնագիտացմանաստիճանի` համալիր, այսինքն օբյեկտի կենսացիկլի բոլոր փուլերն իրականացնող(օրինակ գիտարտադրականհամալիրները), մասնագիտացված, այսինքն՝ օբյեկտի կենսացիկլի մի փուլի կամ գործառույթի կատարման մեջ մասնագիտացված (օրինակ բանկը, սղոցարանը կամ արտադրանքիպատրաստմանտեխնոլոգիական գործընթացիմիայն հավաքմանփուլն իրականացնող ձեռնարկությունը): 6. Ըստ գործունեության տնողության՝ »

»

.»

»

Ս(արճաժամկետ գործունեության

1օրինակ՝ ներարկիչը,

որպես միանգամվա կամ կարճաժամկետգործունեության համակարգ), ընդհատ (դիսկրետ) (օրինակ, ավտոմեքենան, հաստոցը, մարդը), երկարաժամկետ կամ ժամանակի մեջ պրակտիկորեն չսահմանափակված գործունեությամբ (օրինակ` Արեգնակնային համակարգը): 2. Ըստ նկարագրմանեղանակի` դետերմինացված (գործառույթային), որոնց վարքն ու գործունեությունը նկարագրվում է միանշանակֆունկցիայով, ստոխաստիկ (հավանական) որոնց վարքն ու գործունեությունը նկարագրվում է պատահական մեծությունների բաշխման կամ հավանականություններինկարագրմանմիջոցով, ոչ հստակ (նկարագրական) որոնց գործունեությունը նկարագրվում է ոչ թե քանակապես, այլ միայն որակապես: է. Ըստ համակարգիհիմքում կիրառվող մեծություններըտրպրի՝ Ֆիզիկական, այսինքն` նյութական հիմք (սուբստանց) ունեցող (տիեզերական համակարգը, կենդանի օրգանիզմը, արտադրականհամակարգը,ձեռնարկությունը,մեքենան ն այլն), աբստրակտ, այսինքն` տրամաբանական,մաթեմատիկական ն այլ ոչ նյութական հիմք (սուբստանց) ունեցող (տեսություններ, վարկածներ,հասկացություններն այլն): Ը. Ըստ բաղադրատարրերիհամասեռության համասեռ (հոմոգեն), երբ հարաբերությունների մեջ են մտնում համակարգի համասեռ տարրերը (օրինակ, մարդկանց միջն հարաբերությունների համալիրը, որպես համակարգի կազմակերպական դրսնորում, այսինքն` ձեռնարկությունը որպես ճոցիայ/յական համակարգ,սոցիոլոգիականիմաստովորպես օրգանիզմ, կամ »

»

»

»

»

»

նյութական միջոցները, որպես առտադրատեխնիկականհամակարգ` մեքենաների համալիրի, սարքավորումների, գործիքների, նյութերի, էներգիայի տեսքով, կամ էլ տեղեկատվականտարրերը ն դրանցփոխադարձկապերը,որպես տեղելատվական համակարգ), (հետերոգեն), երբ հարաբերություններիմեջ են ոչ համասեռ մտնում համակարգի ոչ համասեռ տարրերը (օրինակ, «մարդ-տեղեկատվություն», «մարդ-մեքենա» կամ «մեքենա-տեղեկատվություն» համակարգերը): Թ. Ըստ տեսակի՝ տրեզերական (Արեգնակնայինհամակարգը), օրգանիզմները), (ենսաբանական (կենդանի տեյսնիկլական (ինքնաթիռ, ավտոմեքենա, հաստոց ն այլն), համայնք, սոցիալ-տնտեսական (օրինակ, մարզ, քաղաք, կազմակերպություն,ֆիրմա ն այլն), ((ոհամակարգ (Երկիր մոլորակի կենսագործունեությունն ապահովողմեթոդներիու միջոցների ամբողջությունը), տրամաբանական (ինչ-որ երնույթի վերլուծության ժամանակ մտածողության ն մտահանգմանհաջորդականությունըորոշող գործոնների ու պայմաններիամբողջությունը): »

» »

»

»

»

»

2.5.

Ձեռնարկությունը որպես բարդ արտադրական համակարգ

Արտադրության կազմակերպման օբյեկտ են արտադրության բուն գործընթացը ն արտադրականհամակարգերը: Արտադրականէ համարվում այն համակարգը, որի շրքանակեն օգտակար արդներում նրա առանձին տարրերը փո/խսարկվում յունքի (արտադրանքի), այսինքն՝ մշտապեսկատարվում է մուտքային գործոնների ձնափոխությանկամ փո/խակերսյման գործընթաց: Ամենաբարձրմակարդակիարտադրականհամակարգնամբողջ տնտեսությունն է (երբեմն կոչվում է գերհամակարգ), որն իրենից ներկայացնում է փոխադարձաբար կապված մարկանց ն կազմակերպությունների ամբողջություն: Ընդ որում, ցածր մակարդակի համակարգերը միմյանց կապվում են ավելի բարձր մակարդակի համակարգերիմիջոցով: Հաջորդ` ստորին մակարդակումտեղավորվում են այն համակարգերը, որոնք ավանդաբարդիտարկվում են որպես ձեռնարկություններ (կազմակերպություններ, ընկերություններ, ընկերակցություններ, անհատական մասնավորձեռնարկություններ,կառավարական հիմնարկներ, զանազան մակարդակների ուսումնական

հաստատություններ, եկեղեցիներ

թյուններ"):

ն այլ

ձնական կազմակերպու-

Ձեռնարկությունը, որպես կազմակերպություն ն հասարակական գործունեության ձն, արհեստական կազմավորում է, արհեստականորենստեղծված համակարգ,որի շրջանակներում ն որի միջոցով մարդիկ միմյանց հետ փոխգործողություն են կատարում, համագործակցումեն՝ իրացնելով անհատական ն կոլեկտիվ տնտեսական նպատակներ(գծանկար՛Դ3: Արտադրական ձեռնարկության ստեղծման ամենաընդհանուր նպատակն այնպիսի պայմանների ապահովումն է, որոնք թույլ տան, որ արտադրանքը մտահղացվի, արտադրվի ն իրացվի շահույթով: Նրա գոյությունն ու գործունեությունը բնութագրվում են մարդկային այնպիսի ռացիոնալ ն գիտակցված գործունեությամբ, ինչպիսիք են կազմակերպումը, կառավարումը, զարգացումը ն այլն, չնայած առկա է նան պատահական գործոնների ազդեցությունը: Ձեռնարկությունն արտադրական համակարգ է, որովհետն հաէ որպես սարակական-տնտեսականմիջավայրից առանձնանում ինքնակազմակերպվողտարրերի համալիր: Իր վրա դրված խնդիրների լուծման համար ձեռնարկությունն իրականացնում է ինքնակազմակերպում ն իր կազմում առանձնացնում է ենթահամակարգեր, որոնց շրջանակներումկատարվումեն համակարգիմուտքերի վերափոխման հետ կապված տեղեկատվության,էներգիայի ն նյութերի շարժման գործընթացներ: Ձեռնարկության արտադրականգործունեության ամբողջական համակարգը կոչվում է օաճրացիոն՛, որը կարելի է դիտարկել որպես ենթակա, ոչ բարդ ենթահամակարգերիցանցից կազմված միասնականբարդ համակարգ:(Տվյալ դեպքում օպերացիոն համակարգի մեջ, որպես կարնորագույն բաղկացուցիչներ, մտնում են ենթահամակարգերը): վերամշակողն ապահովմած:

|

Ձնական կազմակերպությունըամենաընդհանուրձնով կարելի է բնութագրել որպես մարդկանցմիջն գիտակցված, մտածվածն նպատակաուղղվածկոոպերաիայի տեսակ: Խ1.շ4.,Ճածծքւ Հյք.596.

ԽԼՇՀՇօո 1992.

հ1, «6յրօքո Փ. Օօւօդել

Կ(ՏՈՇԱԹԿՅՈՂՀ.

Ա6ք. 6

Ճո,

ԽԼ, ՈՇոս, :

վերամշակողենթահամակարգը մուտքայինգործոններըելքային արդյունքիվերածելու հետ անմիջականորենկապվածարտադրողականաշխատանքէ կատարում, իսկ ապահովմանընրա համարանհրաժեշտ նյութականպայմաններապահովում կամ արտադրական բնույթի ծառայություններմատուցում:

Մուտքեր Կազմակերպման

Ելքեր

Օպերացիոն համակարգ

(մճիռների) համակարգ

ՆպատակներԳործունեություն »

Նպատակներ Միջոցներ

Մոդելավորում

|

Ներքին տեղե-

կատվություն

Արտաքին տեղեկա-

տվություն Գծանկար

1.

Տեղեկատվական

Հ

Արդյունքներ

համակարգ

Նպատակներ

Ձնականտեղեկատվություն Ոչ ձեականտեղեկատվություն

Շրջակա

միջավայր

7ամակարգայինմոտեցումը ձեռնարկությանը

Ցանկացած համակարգի, այդ թվում նան ձեռնարկության այն տարրերը ն դրանց համալիրները, որոնքգոյություն չունեն առանձնացված, կոչվում են ենթահամակարգեր:Յուրաքանչյուր ենթահամակարգ պետք է նպաստի բարդ համակարգիընդհանուր նպատակի իրականացմանը, այլապես համակարգի կազմում դրա առկայությունն անիմաստ ն ավելորդ կլինի: Ձեռնարկության յուրաքանչյուր ենթահամակարգհամակարգի հատկանիշներ ունի, բայց համակարգին բնորոշ զատվածության, առանձնացվածության հատկանիշ չունի: Չի կարելի, օրինակ, իրենց փոխհարաբերություններիմեջ մարդկանց համակարգհամարել՝ առանց համապատասխաննյութական միջոցների ն տեղեկատվության: Այն, ինչ չի գտնվում ձեռնարկության ներսում, կոչվում է արտաքին աշխարհ, որը տարբերվում է միջավայրից: Միջավայրը արտաքին աշխարհի այն մասն է, որի հետ ձեռնարկությունը, որպես համակարգ, փոխհարաբերություններիմեջ է մտնում: Միջավայրի մեջ մտնում են ձեռնարկության վրա ազդող բնական ու հասարակականերնույթներն ու գործոնները: Ձեռնարկություննավելի խոշոր կազմակերպականհամակարգի տարր է, որի մասերը վերջինիս համար ծառայում են որպես միջավայր: Ձեռնարկությունը համարվում է տվյալ երկրի տնտեսության մասը: Նրա համար միջավայր է տնտեսական կառավարման համակարգըն դրա շրջանակներում,ասենք, հարկային, մաք67

սային համակարգերը, իրավականդաշտը: Այդ միջավայրին են վերաբերում նան պայմանագրայինհարաբերություններովկամ միայն տեղեկատվությանփոխանակամամբտվյալ ձեռնարկության հետ կապված արտասահմանյան կազմակերպությունները: Արտաքին են նան այն տեղական միջամիջավայրի կարնոր բաղադրատարր վայրը, գոտին, որոնց սահմաններումգործում է ձեռնարկությունը: Ձեռնարկության համար արտաքինմիջավայրի մաս են նան արտադրական ն ոչ արտադրական ենթակառուցվածքները: Ձեռնարկության համար, ի տարբերություն այլ տիպի կազմակերպությունների, արտաքին միջավայրից սահմանազատման խնդիրը հատուկ նշանակություն է ձեռք բերում այն հանգամանքի շնորհիվ, որ ձեռնարկությունը դիտարկվում է որպես հասարակության հիմնական կազմակերպատնտեսականմիավոր: Միջավայրից ձեռնարկության սահմանազատմանկարեոր հատկանիշ կամ պայման է հասարակությանկողմից նրա առանձնացածության,զատվածության ընդունումը: Ձեռնարկության կամ տնտեսական կազմակերպության համար այդպիսիառանձնացվածություննընդունվում է իրավաբանական ն այլ` ոչ իրավաբանականձներով: Առաջինդեպքում ձեռնարկությունը կամ կազմակերպությունըհանդես է գալիս որպես իրավաբանականանձ, ն միջավայրիցզատվածություննամրագրվում է նրա իրավական կարգավիճակով:Երկրորդ դեպքում զատվածությունը միջավայրի նկատմամբ կազմակերպությունների հաստատագրվում է գրավոր ձնով: Նման կազմակերպությունները մտնում են իրավաբանական անձի` որպես կազմակերպական համակարգի, կազմի մեջ: Ձեռնարկությունում արտադրամասերի, արտադրականմյուս ստորաբաժանումների,բաժինների, ծառայությունների ն այլ օղակների (ենթահամակարգերի) առանձնացվաէ ծությունն ընդունվում է ձեռնարկությանկողմից ն նրա կանոնադրությամբ: Ձեռնարկության ստորաբաժանումներըդիտվում - են որպես միասնական բարդ համակարգի առաջին կարգի ենթահամակարգեր: Ձեռնարկության կազմի մեջ մտնում են նան հաջորդ կարգերի (երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ն այլն) ստորաբաժանումներես: Գծանկար2-ում ցույց են տրված համակարգի առանձին ենթահամակարգերիմիջն ուղղակի ն հակադարձկապերը: Արտադրական այն նույն միջավայրում, որում գործում է ձեռնարկությունը, յուրաքանչյուր ենթահամակարգ (առաջին կարգի ստորաբաժանում) ընդգրկում է մի քանի բաղկացուցիչ համակարգեր (երկրորդ կարգի ստորաբաժանումներ): Ենթահամակարգի բաղկացուցիչների փոխհարաբերությունները ներկայացված` են գծանկար3-ում:

ամրագրվ

Նոր արտադրանքի հայնցակարգ

Հետազոտում իո"

--

Իրացում

Նախագծում

»

Արտադրական

|

միջավայր

Արտադրություն«

Գ Նախապատրաստում

Ֆ

Արտադրություն

Իրացում

Գծանկար2. Բարդ համակարգը ն նրա ենջահամակարգերը

Հետազոտում

Նախագծի (թեմայի) մշակմանպլանավորում

»

Օրացուցային ծրագրերի կազմում

Արտադրական միջավայր Թողարկվող արտադրանքի հուսալիության ապահովում

Նախահաշվի հաշվարկ ն ծախսերիվերահսկմանմեթոդներ

|/Հ

Գծանկար 3. Ենջահամակարգըն նրա բաղկացուցիչները

Որոշակի իրավիճակներում տվյալ ենթահամակարգի անխափան ն արդյունավետ գործունեությանապահովմանհամար կարող

ստեղծվել նան լրացուցիչ բաղկացուցիչ համակարգեր: Եվ քանի որ ենթահամակարգի յուրաքանչյուր տարրի փոփոխությունըսովորաբար ազդում է նրա մեկ կամ մի քանի այլ տարրերի վրա, ապա բաղկացուցիչ համակարգերիմիջն նս հակադարձկապի ապահովման անհրաժեշտությունէ առաջանում: Դրա նման, յուրաքանչյուր երկրորդ կարգի բաղկացուցիչ համակարգ պետք է կազմված լինի մի քանի ավելի ստորակարգ համակարգերից: Օրինակ, աշխատուժի նկատմամբ պահանջի հաշվարկը կարող է կազմված լինել ցածրակարգ համակարգերից.աշխատանքներիկազմի վերլուծությունից, մշակման նորմաների սահմանումից ն այլն (գծանկար 4): Ուղղակի ն հակադարձ կապերը գործում են նան այս մակարդակում:Վամակարգիհետագա տրոհումը շարունակվում է մինչե հետազոտման տվյալ մակարդակի համար «պարզ» կամ «անբաժանելի» տարրին հասնելը: են

Աշխատուժինկատմամբ մյահանջարկիհաշվարկ

Աշխատանքի

բնույթի որոշում

»

Մ

Վ

ԼԱՔ

ԼՂ Հարգ

Հ Ն

ոքղնը

ն

ջ

Արտադրական միջավայր

Վ Հ--

|

Աշխատողների որակավորվածու-

թյանը ներկայաց-

վողպահանջների սահմանում

աաչաաակի ԷՍ

Մշակմաննորմայի սահմանում

՛

գժանկար 4. Ստորակարգհամակարգըն նրաբաղկացուցիչները

Այսպիսով, արտադրականմիջավայրումհամակարգերիցանցի դրանցում ուղղակի ու հակադարձկապերի առկայությունը հնարավոր է դարձնում աշխատանքներիբոլոր փուլերի արդյունավետ կազմակերպման ն կառավարման համար անհրաժեշտ տեղեկատվություն ապահովել: Ձեռնարկության ստորաբաժանումներին դրանց միջն հարաբերությունների դասակարգմանժամանակ որոշակի տեսական ն մեթոդաբանականբարդություններեն ծագում: ն

Հնարավոր է այնպիսի դասակարգում,որի դեպքում ձեռնարկությունը դիտարկվի որպես նյութական, սոցիալական ն տեղեկատվական բնույթի տարրերից ն դրանց միջն կապերից կազմված ամբողջություն: Հնարավոր է նան դասակարգումըստ կառուցվածքային ստորաբաժանումների,գործընթացների,գործունեության շրջանակների ն դրանց բաղադրատարրերի: Ձեռնարկությունում կարելի է առանձնացնել արտադրության, շուկայի ուսումնասիրման, իրացման, մատակարարման ն այլ գործառույթներ:Ընդ որում, այդ գործառույթներն իրականացնողկառուցվածքայինստորաբաժանումները, իրենց հերթին, կարող են այլ բնույթի կամ խորության ուսումնասիրության կամ վերլուծության նպատակով հետագա մասնատման ենթարկվել: Ձեռնարկության տարրերն ըստ բովանդակության դասակարգելու ժամանակ սովորաբար առանձնացվումեն մարդիկ, նյութական ռեսուրսները (մեքենաները, սարքավորումները, նյութերը, էներգիան) ն տեղեկատվությունը: Ձեռնարկությունը, որպես նրանում աշխատող մարդկանց ն նրանց փոխադարձկապերի համասեռ համակարգ,այսինքն` որպես յուրահատուկ սոցիալական օրգանիզմ, ուսումնասիրում է կիրառական սոցիոլոգիան: Իբր նյութական միջոցներից կազմված տեխնիկականարտադրականհամակարգ, ձեռնարկությունը տեխնիկական գիտությունների ուսումնասիրման առարկա է: Տեղեկատվության տեսությունն ու կիբեռնետիկան ձեռնարկությունը դիտարկում են որպես տեղեկատվական համակարգ: Սակայն համալիր ձնով, բոլոր տեսանկյուններիփոխադարձկապերի մեջ, ձեռնարկությունը դիտարկում է միայն արտադրության կազմակերպման ն կառավարմանմասին գիտությունը, որում հետազոտվում են նրա տարրերի համակցումն ու փոխգործունեությունը ն, որպես ամբողջի, գործունեությանկատարելագործմանմեթոդները: Ցանկացած ձեռնարկություն իրենից ներկայացնում է բարդ համակարգ: Կազմակերպմանտեսության տեսանկյունից բարդության հատկանիշներ են համարվում համակարգի տարրերի քանակը ն դրանց կապերը, համակարգիտարրերի ն կապերի փոփոխությունները, համակարգիինքնավարությունըն համակարգիտարրերին ու կապերինբնորոշ ստոխաստիկ(հավանական ն ոչ որոշակի) գործոնները: Ձեռնարկությունը սովորաբար կազմված է արտադրության ն կառավարման գործընթացներ իրականացնող կառուցվածքային բազմաթիվ ստորաբաժանումներից,որոնց կազմի մեջ մտնում են ավելի փոքր կազմակերպություններ՝ծառայություններ, արտադրական ստորաբաժանումներն այլն, որոնք, իրենց հերթին, բաժան`

վում են տեղամասերի,խմբերի, բաժինների, բրիգադների ն այլն: Այդ գործընթացը շարունակվում է մինչե աշխատանքի առանձին տեսակների մակարդակը:Կազմակերպականկառուցվածքիվերլուծության ժամանակ, որպես սկզբնականկազմակերպականմիավոր, դիտարկվումեն հենց աշխատանքի առանձինտեսակները: Արտադրականգործընթացիվերլուծությունը ն կազմակերպումը դյուրացնելու նպատակով այն բաժանվում է ավելի փոքր, մասնակի գործընթացների,ասենք՝ ըստ արտադրանքի խմբերի կամ տեսակների, ըստ տեխնոլոգիականգործընթացի փուլերի ն այլն, որոնք էլ, իրենց հերթին, մասնատվում են դետալների պատրաստման, հանգույցի կամ իրի հավաքման, հարդարման ն այլ աշխատանքների: Սրանք էլ կարելի է մասնատել օպերացիաներիխմբերի, առանձինօպերացիաների, աշխատանքային հնարների, անցումների, շարժումների ն միկրոշարժումների: Վամակարգի բաղադրազատված տարրերի քանակն ու դրանց միջն կապերը կարող են բնութագրել համակարգի չափերը, իսկ անհամասեռությունը` համակարգի բարդությունը: Ձեռնարկության չափերը առհասարակ բնութագրվում են նրա անձնակազմի թվաքանակով ն արտադրությանծավալով: Ձեռնարկությանաճը սովորաբար ուղեկցվում է նրա տարրերի տարբերակմամբ ն, դրանով հանդերձ, նրա բարդության մեծացմամբ:Արհեստականհամակարգերում բարդության աճը առհասարակ փոխհատուցվում կամ մեղմվում է տարրերիմիասնականացմաճմբ: Համակարգի բարդությունը կախված է նան նրանում կատարվող փոփոխություններից: Ձեռնարկությունը բարդ համակարգ է համարվում նրա տարրերին դրանց կապերիմշտական փոփոխության ու զարգացման պատճառով:Որպես կազմակերպմանօբյեկտ ներկայանում է հենց փոփոխվող ու զարգացող ձեռնարկությունը: Փուոխություններն ու զարգացումն ինքնին որնէ հիմնախնդիր չեն առաջացնի, եթե հնարավոր լինի համապատասխանձնով նկարագրել այդ գործընթացներն ու դրանց պատճառահետնանքային կապերը: Այլ կերպ ասած, ձեռնարկության, որպես համակարգի սկզբնական վիճակը միանշանակ չի որոշում նրա վիճակն ապագայում: Կիբեռնետիկայի տեսանկյունից ձեռնարկությունը ինքնակարգավորվող ն ինքնակազմակերպվողհամակարգ է, որում հետագա վիճակը միանշանակ չի տրվում, չի որոշվում ելակետայինով, սկզբնականով: Ձեռնարկության ն նրա ենթահամակարգերիբաղադրամասերը կարգավորվող ն չկարգավորվող տարրերի բարդ համալիր են: Ձեռնարկությունն իր կազմում այնպիսի առանձնացված ենթահամակարգ չունի, որն ամբողջությամբ կարգավորվող կամ չկարգավորվող լինի: Ընդհանրապես, կարգավորվող է համարվում այն `

համակարգը, որում ընդունվող բոլոր որոշումները ծրագրավորվող են: Հակառակ դեպքում համակարգը չկարգավորվոդ է: Մաքուր տեսքով ո՛չ ծրագրավորվող ն ոչ էլ չծրագրավորվող որոշումներ գործնականում չեն լինում, դրանք միշտ էլ խառը, նշված երկու տեսակի որոշումների տարբեր համակցումներ են: Օրինակ, ստույգ հայտնի չէ, թե որնէ ցանկացած օր ինչքան մարդ դուրս կգա աշխատանքի կամ ինչքան արտադրանք կխոտանվի այդ օրը: Դա նշանակում է, որ փաստացի արդյունքները միշտ էլ այս կամ այն չափով տարբերվելու են պլանավորվածից,ինչից կարելի է ենթադրել, որ երբեք հնարավոր չէ նախապեսիմանալ, թե ինչ գործոններ ն ինչ չափով կազդեն պլանավորված ցուցանիշների մեծության վրա: Այդ պատճառով էլ հավանական բնույթի գործոնները ձեռնարկություններում միշտ էլ կարնոր, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ վճռական դեր են խաղում: Դրանքերնան են գալիս պլանավորման, նորմաների ու նորմատիվների ձնավորման, ձեռնարկության նպատակների իրականացմաննուղղված միջոցառումների մշակման ն անցկացմանժամանակ: Ձեռնարկության ողջ գործունեության արդյունքների ստացման անորոշությունն ավելի մեծ է, քան` այդ գործունեության առանձին տեսակներինը: Երնույթների կամ գործընթացների զանգվածային կրկնությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ն սահմանելու դրանց հավանական կապերը, ինչը հնարավոր չէ կատարել առանձին, ընդամենը մեկ անգամ իրականացվող գործունեության նկատմամբ: Հենց այդ պատճառով էլ խոշոր նպատակներնանհրաժեշտ է բաժանել փոքր, ինչ-որ չափով կրկնվող կամ համեմատաբար հեշտությամբ իրացվող նպատակների:Գործնական կյանքում կազմակերպականբնույթի առանձին խնդիրներ բարդ են համարվում որոշակի կազմակերպական նպատակի բացակայության պատճառով, որի իմացությունը կարող է նպաստել ուշադրության արժանի տարրերի ու դրանց կապերի որոշմանն ու առանձնաց-

մանը: Ձեռնարկության, որպես արտադրականհամակարգի, բարդությունը պայմանավորված է նրանով, որ նրա ենթահամակարգերը, դրանց բաղադրամասերը ն միմյանց ու միջավայրի հետ կապերը հավանական, ոչ որոշակի բնույթի են: Ձեռնարկությունըմշտապես զարգանում է, փոխվում են նրա կառուցվածքը, միջավայրի հետ կապը, ն այդ ամենը ճշգրիտ պլանավորման չի ենթարկվում: Այդ անորոշությունը ձեռնարկությունը, ի տարբերություն տեխնիկական համակարգերի,չափազանց բարդ արտադրական համակարգ համարելու հինք է ծառայում: Այդ պատճառովէլ ձեռնարկությունն ամբողջությամբ անհնար է միաժամանակընդգրկել կազմակերպական աշխատանքում, քանի որ ձեռնարկության կառուցվածքի հարա73

շարժության հետնանքով վերջինիս տնողությունը սահմանափակէ: Դրա համար էլ ձեռնարկության գործունեության կատարելագործ-

ուղղությամբ կատարվող կազմակերպականգործունեությունն իրականացվում է փուլերով, որ հիմնավորվում է նան նրա գործնական նպատակահարմարությամբ: Ձեռնարկության, որպես բարդ արտադրական համակարգի, կենսունակությունը կախված է մշտապեսփոփոխվողարտաքին միջավայրում բավականաչափբարդ հավասարակշռության պահպանումից: Այդ միջավայրը բաղկացածէ ֆիզիկական, կենսաբանական ն սոցիալական նյութերից, տարրերից, ուժերից ու պահանջում է, որ ներկազմակերպական գործընթացները հարմարվեն իրեն: Հիմնական դժվարությունն արտաքին միջավայրի պահանջներին առալելագույնս հարմարվելու բուն գործընթացի կազմակերպումն է: Ձեռնարկության ներսում ելակետային նյութերի, էներգիայի ն տեղեկատվության վերափոխումը պատրաստի արտադրանքի միջավայրի պահանջներին հարմարվելու գործընթացի խիստ կարնոր, թերնեսհիմնական,սակայն ընդամենըմի մասն է: Միջավայրի անկայունությունը ն անորոշության գործոնը արտադրության կազմակերպիչին հարկադրում են հավասարակշռություն ստեղծելու ն պահպանելու նպատակով կազմակերպական հաճախակիգործողություններ իրականացնել,որոնցից յուրաքանչյուրը նախանշվածարդյունքներին հասնելու ն միջավայրին հարմարվելու հուսալիությունը բարձրացնողքայլ է: ման

2.6.

Արտադրական համակարգերի նախագծման հիմունքները

Համակարգերինախագծմանն նրանց առջն դրված խնդիրների արդյունավետ լուծման համար անհրաժեշտ է հետնել մի քանի որոշակի դրույթների, կանոնների, սկզբունքների ն ընթացակարգերի: Պարզ համակարգ նախագծելու դեպքում դրանք հանգում են տեսանելի պատկերացում կազմելու կանոններին, իսկ բարդի դեպքում` էական ու պարտադիր են, առանց որոնց անհնար է աշխատունակ համակարգ նախագծելն գործարկել: Ընդհանուր առմամբ, համակարգինախագծմանհամար պիտանի միասնականուրվագիծ (սխեմա)չի կարող լինել, քանի որ յուրաքանչյուր համակարգ, կազմավորող փոփոխականներըկախված են բազմաթիվ գործոններից ն դրանց հնարավոր զուգորդումներից: Սակայն բոլոր համակարգերիհամար մի քանի ընդհանուր գծեր կան, որոնց հիման վրա կարելի է սահմանել համակարգի նախագծման հետնյալ հիմնականսկզբունքնրը:

Նախ, համակարգը միաժամանակ պետք է լինի ն՛ պասիվ, ե՛ ակտիվ Համակարգըպետք է պասիվ մնա այնքան ժամանակ,քանի դեռ նրա աշխատանքի նախագծվածպայմանները համընկնում են ակնկալվողին: Երբ սպասվող պայմանները փաստորեն չեն իրականացվում,ապա համակարգը պետք է դառնա ակտիվ ն արտացոլի փոփոխվածիրավիճակը: Չամակարգինախագիծը մշակելիս հարկ է ելնել նրա համարյա մշտական անհավասարակշռությունից, քանի որ համակարգի նկատմաբ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին մարդկային,ֆիզիկական ն տնտեսական փոփոխականներըմշտապես գտնվում են շարժման մեջ: Դա բխում է ձեռնարկությանհարաշարժ բնույթից: յամակարգի նախագծումը պետք է ուղղված լինի նպատակների հրականացմանը: Բոլոր մակարդակներիհամակարգերի նախագծումը պետք է այնպիսին լինի, որ նրանց բաղադրամասերի գործունեությունը նպաստիամբողջ համակագի միասնական նպատակներին հասնելուն: յՉամակարգինախագժումը պետք ( լինի օբյեկտիվ: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ նախագծման ժամանակ օգտագործվող տեղեկատվությունը քանակապես որոշակի լինի: Որակական բնույթի տեղեկատվության զգալի մասը մաթեմատիկականն վիճակագրական մեթոդների միջոցով կարող է փոխարկվել քանակապես որոշակիի: Օբյեկտիվությունը նան հնարավորություն է ստեղծում մի քանի համակարգերիգործունեությանարդյունքներիվերլուծության հիման վրա չափելու կայացված կառավարչական վճիռների արդյունավետությունը: Չամակարգի նախագծման գործում կարեոր նշանակություն ունի նրա պարզությունը: Չնայած պարզությունը հարաբերական հասկացություն է, այնումենայնիվ, բավականաչափպարզությունն անհրաժեշտ է նրա համար, որպեսզի մինչն վճռի կայացումը տրվի այն հետնանքների միանշանակմեկնաբանումը, որոնք համակարգի տվյալ կազմակերպմանդեպքում համարվում են կառավարող տարրերիազդեցությունների արդյունքը: Չամակարգիգործունեությունըպետք է լինի խնայողական՝Եթե համակարգիկազմակերպմանայս կայն մեթոդի կիրառման համեմատական խնայողականությունըհայտնիէ կամ կարող է նախօրոք մոտավորապես որոշվել, ապա համակարգի նախագիծը պետք է կողմնորոշվածլինի դեպի առավելխնայողականտարբերակը: Ընդհանրապես, նշված սկզբունքների պահպանմամբ համակարգերի նախագծումը դյուրին խնդիր չէ: Դրա լուծմանն ընդհանուր մոտեցումը ենթադրում է նախագծմանաշխատանքներիկատարմանհետնյալ տրամաբանականհաջորդականությունը:

Համակարգի հաջող նախագծմանհամար անհրաժեշտ է նան հստակ պատկերացում ունենալ համակարգիառանձին ստորաբաժանումների միջն եղած տարբերությունների ն դրանց կապերի ու փոխհարաբերություններիմասին ու այդ ամենը հաշվի առնել նախագծման աշխատանքներիհերթականությունըսահմանելիս: Գամակարգինախագծմանաշխատանքներիտրամաբանական ընթացքն ու հաջորդականությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է նախապես ծնաներպել նախագծման առաջադրանքը, այսինքն` հստակ շարադրել համակարգի նպատակը, նշել նրա սահմանները ն որոշել նախագծիններկայացվողպահանջների ցանկը: Այնուհետն որոշվում է /սնդոր լուծման հաջորդականությունը, այսինքն` հաջորդական կարգով որոշվում են համակարգի ստորաբաժանումների խնդիրները: Հաջորդ քայլով հոտակեցվում են համակարգի նախագծին ներկայացվող պահանջները: Դրա համար նախապես գնահատվում է, թե որքանով է այդ պահանջներինհամապատասխանող համակարգը ապահովում վերջնական նպատակները: Դրական գնակատականիդեպքում նախագծին ներկայացվող պահանջները համարվում են սահմանված: Բացասականի դեպքում դրված խնդիրը կամ վերանայվում է, կամ նախագծի պահանջները սահմանվում են մինչն դրա իրագործումը: Հաջորդ փուլում կատարվում է ճայխագծմանաշխատանքների այանավորում: Յուրաքանչյուր նախագծայինխնդրի լուծման համար ձնավորվում է համապատասխանվարկած, ն ամբողջ համակարգին միասնական մոտեցում ցուցաբերելու նպատակով այդ բոլոր վարկածներըքննարկվում են մյուսների հետ համադրվելով: Այդ ընթացքում ճշտվում է նան համապատասխանտեղեկատվության առկայությունը: Այնուհետնեիրականացվում են բուն նախագծի (ազմման աշխատանքները Դրա ընթացքում նախորդ փուլերում հավաքված տեղեկությունները համադրվում են նախագծիտեսքով: Այդ աշխատանքների ընթացքում պարզվում է, որ համակարգի որոշ նախագծեր կարող են ավելի լավ արտահայտվել ոչ մաթեմատիկական ձներով: Որպես օրինակ կարող է համարվել աշխատանքայինգործընթացների գրաֆիկականպատկերումը:Այլ նախագծեր էլ կարող են ավելի լավ արտահայտվելվիճակագրականկամ մաթեմատիկական մոդելների կիրառմանմիջոցով: Բոլոր դեպքերում վերջնական արդյունքը նախագծվողհամակարգիմոդելը կամ ուրվագիծն է: Մյուս փուլում համակարգըմոդեչավորվում է: Դա մի փորձարարական ընթացակարգէ, որը հնարավորությունէ տալիս պարզելու, թե բարդ համակարգիմոդելը որքանով է համապատասխանում ներկայացվող պահանջներին, ինչպես պետք է այդ համակարգը գործի իրականում ն, հետնաբար,որքանով է այն համապատաս76

խանում բարդ համակարգի ստեղծման նպատակներին:Ցանկալի է, որ համակարգի ստորաբաժանումներըմոդելավորվեն յուրաքանչյուրն առանձին՝ մինչն բարդ համակարգի ընդհանուր մոդելի կազմումը: Վերթականփուլում կատարվում է նախագծի ճշգրտումը: Միայն հազվագյուտ դեպքերում են նախորդ փուլերի արդյունքները ճշտորեն համապատասխանում համակարգին ներկայացվող պահանջներին: Դա կնշանակեր նախագծի կատարելություն: Սովորաբար թույլատրվում են որոշ շեղումներ: Ընդ որում, սխալների թույլատրելի չափը նախապես սահմանվում է: Շեղման կամ սխալի փոքր չափի դեպքում համակարգի որնէ մասը փոխվում է կամ վերակազմվում, իսկ եթե սխալի աստիճանը մեծ է, կարող է պահանջվել, որ նախորդ բոլոր փուլերը նորից մշակվեն: Հաջորդ քայլով կատարվում է համակարգի նախագծի ճերդնում, այսինքն` համակարգի մոդելը վերածվում է նորմալ գործողությունների, գործելակերպի: ժամանակիընթացքումցանկացած համակարգ սկսում է գործել պակաս արդյունավետ, քան ներդնման պահին, ն այդ պատճառով էական նշանակություն են ստանում նրա կիրառման ընթացքին հետնել0 ու /երահսկելը: Արտադրականհամակարգի նախագծմանժամանակ նախագծի տեխնիկական կողմի մշակման նպատակով հարկ է լինում օգտագործել մաթեմատիկայի,ֆիզիկայի, քիմիայի ն համապատասխան տեխնիկականգիտությունների, իսկ մարդկանց հետ կապված հիմնախնդիրներնարտացոլելու ն լուծելու համար՝ սոցիոլոգիայի ն հոգեբանության ասպարեզում ունեցած գիտելիքները: Համակարգի նախագծման ն գնահատման համար բավականաչափ խոր գիտելիքներ են անհրաժեշտ նան ընդհանուր տնտեսագիտությունից, էկոնոմետրիկայիցե ձեռնարկությանտնտեսագիտությունից: Բարդ համակարգերինախագծմանփորձը ցույց է տալիս, որ արտադրության կազմակերպմանշատ քիչ մասնագետներ կարող են խոր գիտելիքներ ունենալ գիտության բոլոր անհրաժեշտ բնագավառներում: Արտադրությանկազմակերպման սովորականտիպի բաժինն ի վիճակի չէ նախագծմանբարդ ն բազմակողմանիխնդիրները լուծել արդյունավետորեն: Այդ պատճառով արտադրության կազմակերպման աշխատանքներում, ձեռնարկությունների չափից կախված, սովորաբար ընդգրկվում են տարբեր թվով ն տարբեր մասնագիտություններիտեր մարդիկ: Փոքր ն միջին ձեռնարկություններում արտադրությանկազմակերպիչներիգիտելիքների մակարդակըկարող է խիստ տարբերլինել, սակայն պետք է միանգամայն բավարար լինի իրավիճակըլիովին հասկանալու ն համապատասխան մասնագետներ հրավիրելու համար: Արտադրության

բարձրակարգ կազմակերպիչնիր մեջ սովորաբարհամակցում է գիտության տարբեր բնագավառների մասնագետների ընդունակությունները ն դրանով կարողանում է նրանց համախմբել: Համակարգերի նախագծմանժամանակհիմնականումօգտագործում են գծային ծրագրավորման, խաղերի տեսության, տեղեկատվության տեսության մեթոդները ն արդեն համեմատաբար տնական ժամանակաշրջանօգտագործվող ավանդականմիջոցներն ու մեթոդները: Համակարգերի նախագծմաննկատմամբ այդպիսի մոտեցումն իրենից ներկայացնում է սովորական գծայինից գործառնական կազմակերպական կառուցվածքին անցնելու տրամաբանական փուլ: Դա արտադրության կազմակերպիչինդրդում է յուրաքանչյուր առանձինխնդիր դիտարկելորպես համակարգիանբաժանելի մաս: 2.7.

Արտադրական համակարգերիկառուցվածքը

Արտադրականհամակարգի կառուցվածքասելով՝ հասկացվում մեջ մտնող տարրերի կազմը, դրանց միջն փոխհարաբերություններն ու կապերը ն յուրաքանչյուր տարրի տեղը (տեսակարար կշիռը) համակարգում: Արտադրական համակարգի (ձեռնարկության) կառուցվածքի հիմնական տեսակը նրա գործառնական կառուցվածքն է: Սոցիոլոգիայում «գործառնական կառուցվածք» հասկացությունը հիմնականում օգտագործվում է համակարգիառանձին տարրերի կագավիճակն ու դերը ճշտելու ժամանակ: Կարգավիճակընշանակում է արտադրական համակարգում անհատի կամ խմբի դիրքը, տեղը, իսկ դերը այս կամ այն կարգավիճակի հետ կապված կրկնվող իրավիճակներիենթադրվող արդյունքների հանրագումարը: Կարգավիճակը, դերը ն դրանց փոխադարձկապը որոշվում են ձնական, այսինքն կարգավորվող կազմակերպությամբ,այն դեպքում, երբ չկարգավորվող կազմակերպությունըդերիբովանդակությաննավելացնում է նան նրա կատարմանենթադրվողարդյունքները: Կազմակերպմանտեսության տեսանկյունից ենթահամակարգի յուրաքանչյուր տարր, ենթահամակարգը ն համակարգն ամբողջությամբ ունեն իրենց դերերը, այսինքն` յուրաքանչյուր տարր ն դրանց համալիրները բնութագրվում են իրենց ենթադրվող արդյունքներով ու պահանջմունքներով,որոնք վերաբերում են համակարգի մուտքերի ն ելքերի փոխակերպմանը: Համակարգի կազմի մեջ մտնող տարրի՝ որոշակի աշխատանքի կատարմամբկամ այդ աշխատանքիբովանդակությամբպայմանավորված` համակարգի գործունեության մեջ ներդրում իրականացնելու նրա ունակությունը դիտարկվումէ որպես տվյալ տարրի գորէ նրա

ծառույթ (ֆունկցիա), որը համարվում է գործընթացի կառուցվածքի նվազագույն բաղադրամասը:Այլ կերպ ասած, տարրի կամ գործընթացի կառուցվածքի գործառույթը համարվում է մուտքի փոխակերպումը ելքի: Այս հիմնարար դրույթից ն մուտքային տարրերը (արտադրությանգործոնները) պատրաստիարտադրանքի փոխակերպելու, այսինքն` արտադրական գործընթացի արդյունավետ կազմակերպումն ապահովելու անհրաժեշտությունից ելնելով էլ ուսումնասիրվում են ձեռնարկության կառուցվածքային ստորաբաժանումների (համակարգիբաղադրատարրերի) գործառույթները ն դրանց փոխադարձկապերը: Նպատակից կախված, գործընթացների իրականացման ունակությունը կարելի է վերլուծել առանձին աշխատողի, բրիգադի, մեքենայի, տեղամասի,արտադրամասիկամ «մարդ-նյութական միջոց-՛տեղեկատվություն»համակարգիմակարդակներում: Աշխատողն իր մասնագիտականպատրաստվածության տեսանկյունից բազմաթիվ առաջադրանքներ կատարելու համար ան-

հրաժեշտ գործընթացներիրականացնելու որոշակի գիտելիքների, հմտության ն հնարների է տիրապետում: Այդ ունակությունները նրան ոչ միայն որոշակի գործընթացներ իրականացնելու, այլ նան նախանշված նպատակներինհասնելու համար համապատասխան գործընթացներ ընտրելու ն նպատակահարմար վճիռներ կայացնելու հնարավորություն են տալիս: Արտադրությանկազմակերպիչին, ֆինանսիստին, տեխնոլոգին կամ հաշվապահին սովորաբար մանրամասնորեն չեն բացատրում, թե իրենց մասնագիտականաշխատանքայինգործունեության ընթացքում նրանք ինչ գործընթացներ ն ինչպես պետք է իրականացնեն,կարծելով, որ նրանց մասնագիտական գիտելիքները լիովին բավարար են դրա համար: Դեռ ավելին, հաճախ աշխատողից սպասում են, որ նա կկատարելագործի իր կողմից իրականացվող գործընթացը, այսինքն նորարարություն կանի: Հետազոտմանհաջորդ մակարդակում(բրիգադ, արտադրական տեղամաս) համակարգի անբաժանելի տարրեր են դառնում այլ օբյեկտներ: Նույն ձնով կարելի է անցում կատարել ավելի բարձր կամ այլ մակարդակի հետազոտման(արտադրամաս,ձեռնարկության կառավարմանապարատիբաժին կամ այլ ստորաբաժանում): Փոխակերպումներնէլ, գործառույթների նման, կարելի է ըստ բովանդակությանբաժանել տեղեկատվական ն նյութականգործընթացների, իսկ վերջիններս` ըստ աշխատանքների ն տեխնոլոգիաներիտեսակների:Դրանիցելնելով ձեռնարկությունում իրականացվող գործընթացների կառուցվածքը հիմնականում դիտարկվում է տեղեկատվական ն նյութական փոխակերպումներիկտրվածքներով: Այդպիսի դասակարգումը պայմանավորված է արտադրու79

թյան ե կառավարման ժամանակ օգտագործվող աշխատանքի առարկաների տարբերությամբ: Դրանք համապատասխանում են տարրերի երկու խմբերին՝ փոխակերպիչներինն փոխակերպումներին (գործընթացներին): Գամակարգի փոխակերպիչներիտարրերի ուսումնասիրումը հնարավորություն է տալիս հստակորեն սահմանազատելու կառավարման տարբեր գործընթացները (կարգավորումը, խթանումը, վերահսկումը): Գործընթացիկամ, այլ կերպ ասած, փոխակերպմանտակ սովորաբար հասկացվում է տարրի գործունեության եղանակը: Գործընթացը կարող է լինել նախապեսպլանավորված կամ` փաստացի առաջացած, իրականացված: Տարրը կարող է որնէ գործընթաց իրականացնել միայն իր հնարավորություններիշրջանակներում ն, եթե տվյալ տարրի հնարավորությունները գերազանցող որնէ նոր գործընթաց իրականացնելու անհրաժեշտություն է առաջանում, ապա այն պետք է ապահովվի այլ միջոցներով (օրինակ, տեխնոլոգիական նոր գործընթացի իրականացման համար անհրաժեշտ են նոր սարքավորումներ): Ընդհանրապես գործընթացներիբովանդակությունն ուսումնասիրվում է սոցիոլոգիական, տեխնիկական, տնտեսագիտականն այլ տեսանկյուններից: Միննույն մուտքը սոցիոլոգը կարող է դիտարկել որպես խթան, տեխնիկը` որպես նոր սարքավորում կամ տեխնոլոգիականգործընթաց, տնտեսագետը՝որպես ծախս ն այլն: նույն ձնով փոխակերպումներն ու ելքերը կարող են իշտ նկարագրվելտարբերտեսանկյուններով: Ձեռնարկության գործառնական կառուցվածքի տեսանկյունից առավել կարնոր են նրա նպատակայիննշանակվածությանըհամապատասխանողգործառույթները: Ձեռնարկության հնարավորությունների ե նշանակվածության համապատասխանությանբացահայտմանհիմնախնդիրներըկապված են նպատակների սահմանման ն վճիռների կայացման հարցերի հետ: նպատակներն էլ, իրենց հերթին, տարբեր ժամանակներում կայացված վճիռների արդյունք են: Շուկայական պահանջարկի փոփոխությանկամ այլ գործոնների ազդեցության հետնանքով ձեռնարկությանղեկավարությունըկարող է արտադրանքի անվանացանկի փոփոխության վերաբերյալ նոր, նախկինիցտարբեր որոշում ընդունել, որի կիրարկմամբ սարքավորումներիմի մասի հնարավորությունները կդադարեն համապատասխանել ձեռնարկության նշանակվածությանը: Ձեռնարկությանկառուցվածքի հետ կապված են նան նրա այն գործառույթները, որոնք տվյալ պահին չեն համապատասխանում նրա նպատակներինն նշանակվածությանը, քանի որ ձնավորվել են նախկին գործունեության ընթացքում: Այլ կերպ ասած, գործըն80

թացներ իրականացնելու ձեռնարկության հնարավորությունների (գործառույթների) կազմի մեջ մտնում են նան այնպիսիք, որոնք ձնավորվել են նրա գործունեության ընթացքում անկախ տվյալ պահին ձեռնարկության նշանակվածությանըհամապատասխանելուց:

Ձեռնարկության կառուցվածքի կարնոր բնութագրիչներից է օպերացիաների կամ գործառույթների իրականացմանժամանակ տարրերի հնարավորությունների օգտագործման աստիճանը ն դրանց առավելագույն արտադրողականությունը:Ոչ տնական ժամանակահատվածումկարողություններինախապեսպլանավորված ն փաստացի օգտագործման համեմատությունը ընթացիկ պլանավորման ուսումնասիրման առարկա է: Սակայն հեռանկարում կարողությունների օգտագործման հարցն անմիջապես կապված է կառուցվածքի հետ, քանի որ եթե տնական ժամանակահատվածում կարողությունների մի մասը չի օգտագործվում, նշանակում է թողարկվող արտադրանքիանվանացանկի,հետնաբար նան կիրառվող տեխնոլոգիականգործընթացին նրա իրականացմանտեխնիկական միջոցների փոփոխության անհրաժեշտություն կա, որն առավելապեսկառուցվածքիխնդիր է: Ձեռնարկությանկառուցվածքիձնավորման,զարգացման ն փոփոխության հարցերի դիտարկման ժամանակ տարբերում են նրա գործունեության երեք տեսակ: Առաջին տեսակը բնութագրվում է արտադրական գործընթացների (գործառույթների կատարման հնարավորությունների ընդլայնմամբ: Այստեղ մտնում են սարքավորումներիհամակազմի արդիականացումը,աշխատողներիորակավորվածության բարձրացումը ն այնպիսի կառուցվածքայինստորաբաժանումների ստեղծումը, որոնք կարող են նոր խնդիրներ լուծել (շուկան ուսումնասիրող ստորաբաժանման, գովազդ իրականացնողբաժնի ն այլ օղակների): Գործունեության երկրորդ տեսակին է վերաբերում որոշակի գործընթացների ն դրանց իրականացման ընթացակարգերի պլանավորումը: Գործընթացներիպլանավորման տակ հասկացվում է կատարման ընթացակարգի մշակումը: Այդպիսի ընթացակարգերի հիմնական մասը կապված է արտադրությանտեխնոլոգիային նրա նախագծման հետ: Սակայն դա բնորոշ է նան ձեռնարկությունում իրականացվող գործունեության ցանկացած տեսակին (օրինակ, պահեստային պահպանման կանոններին, ձեռնարկության կանոնադրությանը,պաշտոնական հրահանգներին ն այլն): Երրորդ տեսակ ասելով հասկացվում են կարողությունների պլանավորումն ու օգտագործումը, արտադրականծրագրի մշակումն ու կատարման ղեկավարումը:

ԳԼՈՒԽՅ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Արտադրության նախապատրաստման գործընթացը ն դրա կազմակերպման հիմնական սկզբունքները 3.1.

ԳՏԱ նում

ներկայիս բարձր տեմպերի պայմաններում,երբ բարձրա-

է արտադրության գիտատարությունը, բարդանում է թողարկ-

վող արտադրանքը,նոր արտադրատեսակներիստեղծումն ու յուրացումը կատարվում է աշխատանքի առարկաների նե տեխնոլոգիաների մշտականկատարելագործմանզուգընթաց, աճում է նոր ն արարտադրանքիստեղծմանըմասնակցողգիտատեխնիկական տադրականստորաբաժանումներիքանակը, մեծանում են նախագծման ն կառավարմանաշխատանքներումավտոմատացմանժամանակակից միջոցների կիրառման հնարավորությունները, նախկին տնտեսական կապերը զանազան պատճառներովխզած ն ավանդական շուկաներից կտրված մեր հանրապետությանձեռնարկությունները (հատկապես մեքենաշինական) նոր շուկաներ նվաճելու ն սպառողների անընդհատ փոփոխվողպահանջմունքները բավարարելու համար պետք է իրենց գործունեության մեջ առանձնահատուկ տեղ հատկացնեն արտադրությաննախապատրաստմանը: Արտադրությաննախապատրաստումըորպես արտադրատեխնիկական գործունեության ինքնուրույն տեսակ (ոլորտ) առանձնացել է աշխատանքի հասարակական բաժանման խորացման հետնանքով նե անցել է զարգացման բավականին տնական ուղի: Մեր հանրապետությունում այդ գործընթացը զգալիորեն աշխուժացել է հետպատերազմյանտարիներից սկսած, երբ ԽՍՀՄ-ում, հաշվի առնելով պատերազմի դասերը, սկսեցին մեծ կարնորություն տալ գիտության զարգացմանն ու ճարտարագիտական կադրերի պատրաստմանը:Հենց այդ ժամանակաշրջանիցսկսած արտադրությաննախապատրաստումն աստիճանաբարվերափոխվել ն ստացել է իր ներկայիսբովանդակություննու կառուցվածքը: Արտադրության նախապատրաստմանգործընթացն իրենից ներկայացնում է նոր արտադրատեսակների ստեղծմանն ուղղված աշխատանքներիամբողջություն ն բաղկացած է հետնյալ փոխկապակցված փուլերից.

հիմնարար ն որոնողական բնույթի գիտական հետազոտություններիիրականացում, կիրառականբնույթի գիտական հետազոտությունների իրականացում, որոնց ընթացքում նախորդ փուլում ստացած արդյունքները (գիտելիքները) գործնական կիրառություն են գտնում, արտադրության նախագծակոնստրուկտորական նախապատրաստում, արտադրությանտեխնոլոգիականնախապատրաստում, նոր արտադրանքիսերիականարտադրությանյուրացում, սերիական արդյունաբերականարտադրության իրականացում, շահագործման բնագավառում նոր արտադրանքի օգտագործման կազմակերպում: Նոր արտադրանքի ստեղծման ն յուրացման աշխատանքների թվարկված փուլերից կարելի է եզրակացնել, որ արտադրանքի կենսաբոլորաշրջանի ընթացքում կատարվում են գիտատեխնիկական ն կազմակերպատնտեսականբնույթի տարբեր գործընթացներ, որոնց միայն մի մասը կարելի է վերագրել արտադրության նախապատրաստմանը: Մասնավորապես, թվարկված փուլերից չեն վերավերջին երկուսը արտադրությաննախապատրաստմանը բերում: Այսպիսով, արտադրությաննախապատրաստմանգործընթացը արտադրանքի նոր տեսակների ստեղծման ն եղածների արդիականացման փոխկապակցվածն փոխպայմանավորված մասնակի այն գործընթացների ամբողջություն է, որոնք կարող են դասակարգվել ըստ կատարվողաշխատանքներիտեսակների ն բնույթի, ն գործառնականհատկանիշների: ըստ տարածաժամանակային Ըստ կատարվող աշխատանքների տեսակների ն բնույթի արտադրությաննախապատրաստմանմասնակի գործընթացները, իրենց հերթին, ստորաբաժանվումեն հետազոտական, կոնստրուկտորական, տեխնոլոգիական, կազմակերպական,տնտեսական ն արտադրական փուլերի: Այդպիսի խմբավորմանհիմքում ընկած են աշխատանքային գործունեության որոշակի տեսակի առանձնացման հնարավորությունն ու կազմակերպմանտեսանկյունից նպատակահարմարությունը: Միննույն ժամանակ, անհրաժեշտ է նշել, որ գործունեության համապատասխան տեսակի մասնակի գործընթացների կատարումը կարող է իրականացվել արտադրության նախապատրաստմանգործընթացի տարբեր փուլերում: Այսպես օրինակ, կոնստրուկտորականնախապատրաստմանփուլում կարող են իրականացվելտեխնոլոգիականբնույթի աշխատանքներն հակառակը: -

-

-

-

-

-

-

Ըստ ժամանակի ե տարածության մեջ տեղաբաշխվածության՝ արտադրության նախապատրաստման գործընթացները դասակարգվում են օպերացիաների, աշխատանքների,ընթացաշրջանների ե փուլերի: Օպերացիան նոր արտադրատեսակներիստեղծման գործընթացի այն մասն է, որը մեկ աշխատատեղումիրականացնում է մի կատարող ն բաղկացած է մի շարք հաջորդական գործողություններից: Օպերացիայի հիմնական առանձնահատկություննայն Է, որ նրա ավարտից հետո աշխատանքիառարկաներըմի աշխատատեղից անմիջապեսփոխանցվումեն մյուսին: Աշխատանքը հաջոդաբար կատարվող օպերացիաների ամբողջություն է: Այն բնութագրվում է արտադրության նախապատրաստման գործընթացի որոշակի մասի կատարման գործողությունների տրամաբանականամբողջականությամբ,ավարտվածությամբ: Ընթացաշրջանը բովանդակությամբե կատարման մեթոդների միասնությամբ միմյանց հետ կապված մի շարք աշխատանքների ամբողջություն է, որն ապահովում է արտադրության նախապատրաստմանորոշակի խնդիրներիլուծումը: Փուլը ընջացաշրջաններին աշխատանքներիայնպիսի համալիր է, որի կատարումը բնութագրումէ արտադրությաննախապատրաստման գործընթացիավարտուն մասը ե կապված է աշխատանքի օբյեկտի որակական նոր վիճակի անցման հետ: Արտադրության նախապատրաստման փուլեր են համարվում արտադրության կոնստրուկտորական, տեխնոլոգիական, կազմակերպական նախապատրաստումներըն նոր արտադրանքի թողարկման յուրացումը: Ըստ գործառնական հատկանիշի, արտադրության նախապատրաստմանբոլոր գործընթացներըբաժանվումեն՝ գիտական հետազոտությունների, կոնստրուկտորական, տեխնոլոգիականու կազմակերպականնախագծմանն ճարտարագիտական այլ աշխատանքների, նոր արտադրատեսակներիպատրաստմանե փորձարկման, ապահովմանն սպասարկմանգործընթացների: Գիտական հետազոտությունները ն նախագծմանգործընթացներն ու զանազան ճարտարագիտականաշխատանքները նախապատրաստականփուլի հիմքն են: Այդ աշխատանքներիկատարման ընթացքում ստեղծվում են տեխնիկական,կազմակերպական ն տնտեսական փաստաթղթեր, որոնց հիման վրա ծավալվում է նոր արտադրանքիարտադրությունը: Նոր արտադրատեսակների պատրաստման ն գործընթացներըկոչվում են նան փորձարարականարտադրական -

-

-

փորձար

գործընթացներ, որոնց նպատակը նոր արտադրատեսակների նմուշների մանրակերտի,փորձանմուշների,առաջինխմբաքանակների պատրաստումնու փորձարկումն է: Այդ գործընթացները կատարվում են մանրակերտայինն փորձարարականարհեստանոցիսկ առաներում ու արտադրություններում,լաբորատորիաներում, ջին խմբաքանակներիպատրաստումը`անմիջականորենսերիական արտադրությանարտադրամասերում: Փորձարարական արտադրական գործընթացներին անմիջապես հարում են տեխնոլոգիականհարմարանքների, հատուկ սարքավորումների ու գործիքների պատրաստման արտադրական գործընթացները: Նոր արտադրանքի ստեղծման համակարգի բաղկացուցիչ մասն են կազմում հիմնական աշխատանքների անխափան ընթացքն ապահովող գործընթացները: Դրանք ներառում են անհրաժեշտ տեխնիկական տեղեկատվության,նյութերի, լրակազմող իրերի, էներգիայի տարբեր տեսակների, սարքավորումների, սարքերի, գործիքների ն այլ անհրաժեշտհարմարանքներիստացման աշխատանքները: Սպասարկող գործընթացներին են վերաբերում տեխնիկական փաստաթղթերի ն պատրաստի արտադրանքի որակի ստուգման, պահեստավորման, պահպանման, տեխնիկական, կազմակերպական ու պլանային փաստաթղթերի բազմացման, գործերի ընթացիկվարման ն նման կարգի այլ աշխատանքները: է վերաբերում նան նոր Արտադրությաննախապատրաստմանն արտադրատեսակների ստեղծման գործընթացներիկազմակերպումը: Արտադրությաննախապատրաստման կազմակերպումնիր արտահայտությունն է գտնում գործունեության հետնյալ տեսակներում. 1.արտադրության նախապատրաստմանհամակարգի նպատակների որոշում ե համակարգի գործունեության կողմնորոշում դեպի այդ նպատակները, 2.ձեակերպված նպատակներինհասնելու համար անհրաժեշտ գործունեության տեսակներիճշտում ու սահմանում, 3.արտադրության նախապատրաստմամբզբաղվող մարմինների ստեղծում ն եղածներիկատարելագործում, 4.ժամանակի մեջ արտադրությաննախապատրաստման գործընթացներիռացիոնալհամակցմանապահովում, 5.արտադրության նախապատրաստմանաշխատանքներիամբողջ համալիրի իրականացմանհամար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում: Աշխատանքային,նյութական ն փողային բավականաչափ ռեսուրսներ կուտակելով ն տնօրինելով արտադրության նախապատրաստման ոլորտը զգալի ազդեցություն է ունենում ձեռնարկության

աշխատանքի հետագա եկամտաբերությանվրա: Ըստ որոշ աղբյուրների, արդեն նախնական նախագծմանվերջում, երբ ստեղծվում են նոր արտադրատեսակներիսկզբունքային ուրվապատկերները ն ճշտվում են հիմնական տեխնիկատնտեսականբնութագրերը, կանխորոշվում է ապագա ինքնարժեքի մոտ 7596-ը այն դեպքում, երբ այդ փուլի իրականացման ծախսերը չեն գերազանցում ընդհանուր ծախսերի 496-ը: Սերիական արտադրության ընթացքում, երբ ընդհանուր ծախսերը հասնում են առավելագույնի, ինքնարժեքի իջեցման հնարավորությունը կազմում է ընդամենը 6 տոկոս: Վերը շարադրվածը թույլ է տալիս արտադրության նախապատրաստմանխնդիրներըձնակերպելու հետնյալ խմբերով. արտադրանքի ստեղծում ն թողարկմանյուրացում, արտադրության եկամտաբերության բարձրացման կազմակերպականն տեխնիկականպայմաններիստեղծում, արտադրությաննախապատրաստմանհամալիրի մեջ մտնող աշխատանքների տնողության կրճատում, արտադրության նախապատրաստմանն նոր արտադրատեսակների թողարկմանյուրացման հետ կապված ծախսերի կրճա-

-

-

-

տում:

Թվարկված խնդիրների բարդությունը, դրանց փոխպայմանավորվածությունն ու փոխկապվածությունը,արտադրությաննախապատրաստման նպատակների հարաբերական ինքնուրույնությունն ու օպերատիվությունը պահանջում են նոր արտադրատեսակների ստեղծմանն ուղղված աշխատանքների կատարման ապահովման միասնական կազմակերպական համակարգ ձնավորել (ստեղծել): Արտադրության նախապատրաստմանհամակարգ է կոչվում նոր արտադրանքի ստեղծմանըն թողարկմանյուրացման կազմաներապմանն ուղղված նյութական օբյեկտների, մարդկանց կոլեկտիվների (Խմբերի) ն գիտական, տեխնիկական,արտադրականու տնտեսական բնույթր գործընթացների ամբողջությունը: Արտադրութան նախապատրաստման համակարգի գործունեության կազմակերպմանկարնոր խնդիրներիցմեկը արտադրանքիստեղծման ն թողարկմանյուրացման ժամանակաշրջանումգործող ստոն րաբաժանումների կազմի, դրանց ապարտականությունների կապերիորոշումն է: Սպառողների անընդհատփոփոխվողպահանջմունքներըժամանակին բավարարելու ն շուկայում համեմատաբարկայուն դիրք պահպանելու նպատակով թողարկվող արտադրանքի անվանացանկը պետք է մշտապես նորացվի: Այդ խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ է արտադրության նախապատրաստման համակարգի

այնպիսի կազմակերպականկառուցվածք ձնավորել, որն ապահովի նոր արտադրանքի ստեղծման գործընթացներիռացիոնալ իրականացումը: Արտադրության նախապատրաստմանհամակարգը, ինչպես երնույթ, ունի իր բովանցանկացածհասարակական-տնտեսական դակությունն ու դրսնորման ձնը: Արտադրության նախապատրաստման համակարգի բովանդակությունըներառում է նոր արտադրանքի ստեղծման ասպարեզում անձնակազմի նպատակաուղղված գործունեությունը կամ համակարգի տարրերի փոխազդեցության պայմաններում ընթացող գործընթացները,իսկ ձնը նրա այն կառուցվածքն է, որն ապահովում է համակարգի տարրերիկարգավորվածությունն ու սահմանում է նրանց միջն հարաբերակցությունը: Նախապատրաստմանհամակարգիկազմակերպական կառուցվածքի ձնավորման ասպարեզում շատ կարնոր նշանակություն ունի համակարգիբովանդակությանն ձնի փոխազդեցությանդիալեկտիկայի ճիշտ ըմբռնումը, դրանց փոխադարձ կապերի, փոխազդեցությունների, միասնության ն ծագող հակասությունների հաշվառումը:Դրանք հնարավորություն են տալիս հանգել հետնյալ եզրակացությունների. Քանի որ երնույթի բովանդակությունըկանխորոշում է նրա ձնը, ապա արտադրության նախապատրաստման համակարգի կառուցվածքը ձնավորելիս որոշիչը պետք է լինեն համակարգի բովանդակությունը համարվողգործընթացները: ԳՏԱ ազդեցության շնորհիվ նոր արտադրանքի ստեղծման գործընթացներիմշտապես փոփոխվողբովանդակությունը արտադրության նախապատրաստման համակարգի կառուցվածքի կատարելագործման անհրաժեշտություն է առաջացնում ն ստիպում, որ նոր բովանդակությանըհամապատասխանի նոր ձն: հետնում է, Ասվածից որ արտադրության նախապատրաստման մարմինների ստեղծման հիմքում պետք է դրվի նախապատրաստման ընթացքում տեղի ունեցող գործընթացներինհամապատասխանող կառուցվածք, որն էլ պետք է կանխորոշի ստեղծվող ստորաբաժանումների ն առանձին կատարողներիմասնագիտացման բնույթն ու գործունեության շրջանակները: Արտադրությաննախապատրաստմանստորաբաժանումներիորոշակի կազմը մեծ չափով կախված է նոր արտադրանքի ստեղծմանաշխատանքներիծավալից, արտադրությանտիպից ն գիտատեխնիկականու արտադրական գործունեության ինտեգրացման ընդունված համակարգից: Ընդ որում, այդ ստորաբաժանումներըպետք է համապատասխանեն նոր արտադրանքիստեղծմանգործընթացներիայն հիմնական որակական խմբերին (ճարտարագիտական,հետազոտական, ապահովման, կառավարման,արտադրական, սպասարկման),որոնց -

-

շրջանակներում ընթանում են այդ գործընթացները:Սակայն արտադրության նախապատրաստմանհամակարգի կազմակերպական կառուցվածքը բնութագրվում է ոչ միայն ն ոչ այնքան համակարգի մեջ մտնող մասերի կազմով ու այս կամ այն որակական խմբին պատկանելությամբ, որքան այդ մասերի միջե կապերի առանձնահատկություններով: Ձեռնարկության տեխնիկական ն տնտեսական ստորաբաժանումների միջն տեղեկատվությանփոխանակմանն փաստաթղթաշրջանառությանծավալների ու հիմնական հոսքերի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ավելորդ կապերն ու կրկնակված աշխատանքները, որոնցից խուսափելու համար արտադրության նախապատրաստմանը մասնակցող ստորաբաժանումներիմիջն փոխադարձկապերի ռացիոնալ համակարգձնավորելիս պետք է ելնել արտադրության կազմակերպման հիմնական, ելակետային դրույթների՝ սկզբունքների պահանջներից: Ընդ որում, պետք է հաշվի առնվեն ոչ միայն ընդհանուր կազմակերպական,այլ նան արտադրության նախապատրաստմանգործընթացներիառանձնահատկություններից բխող սկզբունքների պահանջները:

Գիտական հետազոտությունների, գյուտարարության ն արտոնագրային աշխատանքների կազմակերպումը

3.2.

Գիտություննիրենից ներկայացնումէ հասարակությանհոգնոր կյանքի կարնորագույն երնույթներից մեկը, որը ծագում է գիտակցության ոլորտում ն գիտելիքներ կուտակելով ու բեկվելով արտադրական պրակտիկայում`հարստացնում է արտադրողականուժերի բոլոր տարրերը, ինքն էլ դառնում դրանցիցմեկը: Գիտության ու տեխնիկայիանընդմեջ զարգացումն ապահովող ն զանազան գիտական կազմակերպությունների ու ձեռնարկությունների կողմից իրականացվողգիտականհետազոտությունները բաժանվում են մի քանի հիմնականտեսակների: Հիմնարար հետազոտություններ, որոնք ուղղված են օբյեկտիվ երնույթների ն օրինաչափությունների բացահայտմանը, ուսումնասիրմանը ն համակարգմանը:Այդ հետազոտությունները կարող են լինել տեսականն փորձարարական: Ընդ որում, դրանք սկզբից կարող են կատարվել առանց արդյունքի հնարավոր կիրառմանոլորտները հաշվի առնելու, իսկ այնուհետն՝ երնույթների ն օրինաչափությունների այնպիսի ընտրմամբ, որոնք առավելապես պիտանի են հետագա յուրացման համար: Տեսական հետազոտություննե, կատարելիս հիմնական նպատակների հետ հաճախ ստացվում են նան հարակիցարդյունքներ:

Հիմնարար հետազոտություններնիրականացվումեն՝ նոր երնույթների ն օրինաչափություններիհայտնաբերման, տեխնիկայի զարգացմանն կատարելագործմաննոր ուղղությունների հետազոտության, տնտեսագիտության ն արտադրության կազմակերպման բնագավառներում նոր տեսական դրույթների մշակման ուղղություններով: Տեսական որոնողական կամ ազաւտ հետազոտություններ, որոնց իրականացմանժամանակ որոշակի գործնական առաջադրանքներ չեն դրվում: Դրանք հիմնականում գիտության տարբեր բնագավառներընոր, թարմ գաղափարներով սնուցելու նպատակ են հետապնդումն իրականացվումեն հետնյալ ուղղություններով. տեխնիկայումնոր երնույթների ու օրինաչափությունների օգտագործմանուղիների որոնում, տեխնիկայի զարգացման կանխատեսում, նոր տեխնիկական լուծումների կիրառման ոլորտների հետազոտում, նոր տնտեսական դրույթների ե արտադրության կազմակերպմաննոր մեթոդների կիրառելիությանհետազոտում: Կիրառական հետազոտություններ, որոնք որոշակի բնագավառներում հիմնարար հետազոտությունների արդյունքների օգտագործման ռացիոնալ ուղիներ որոնելու նպատակ են հետապնդում: Կիրառական հետազոտություններիհիման վրա մշակվում են նախագծման տեխնիկական առաջադրանքներ, տեխնիկական պայմաններ, հրահանգներ, ստանդարտներ ն նորմատիվներ, որոնք ապահովում են որոշակի իրերի (արտադրատեսակների) ստեղծմանհնարավորությունները: Կիրառական հետազոտություններնիրականացվումեն՝ նոր մեքենաների կազմվածքի (կոնստրուկցիայի) մշակման ն եղածների կատարելագործման, նոր տեխնոլոգիաների մշակման ն եղածների կատարելագործման, արտադրության մեքենայացման ն ավտոմատացմանմիջոցների մշակման, կիրառական հետազոտությունների ն փորձերի իրականացման մշակման, մեքենաների ն սարքավորումների որակի ն հուսալիության բարձրացման, մեքենաների, սարքավորումների ն արտադրության տեխնոլոգիայի միասնականացմանու ստանդարտացման, կազմվածքային նոր նյութերի ենդրանց ստացման մեթոդների մշակման, -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

արտադրության կազմակերպմաննոր, խնայողական մեթոդների մշակման ուղղություններով: -

Տեխնիկական (փորձնակոնստրուկտորական) մշակումներ, որոնց իրականացմանընթացքումգաղափարներըվեր են ածվում տեխնիկական փաստաթղթերին փորձանմուշների: Այդ մշակումների սկիզբը հաճախ որոշվում է գյուտերի արտոնագրմամբ: Տեխնիկական մշակումներն իրականացվում են հետնյալ ուղ-

ղություններով. համապատասխանտեխնիկականփաստաթղթերովհանդերձ մեքենաների, սարքավորումների ն նյութերի նոր նմուշների մշակում, մեքենաների ու սարքավորումներիարդիականացման,որան կի հուսալիության բարձրացմանտեխնիկական փաստաթղթերի մշակում, արտադրության կազմակերպմաննոր մեթոդների ն համակարգերի ներդրմանփաստաթղթերիմշակում: -

-

-

Հարկ է սակայն նշել, որ այս աշխատանքների(հատկապես տեսական բնույթի) միջն երբեմն բավականաչափդժվար է դասակարգմանճշգրիտ, հստակ սահման անցկացնել: Գետահետազոտականինստիտուտներում, կոնստրուկտորական բյուրոներում, ուսումնական հաստատություններումե գրտական այլ կազմակերպություններում որոշակի հիմնախնդրի շուրջ անցկացվող հիմնարար, որոնողական, կիրառական ն փործնակոնստրուկտորական բնույթի գիտական հետազոտություններն ընդգրկող փուլերի ամբողջությունը կոչվում է թեմա: Թեմաները կատարվում են մի քանի փուլերով, ըստ որոնց աշխատանքների կազմը սահմանվում է դեռես 1980թ. մշակված ԽՍՀՄ պետականստանդարտովն ունի հետնյալ տեսքը. 1. Տեխնիկական առաջադրանքի մշակում, որի ընթացքում ճշտվում են հետազոտության խնդիրները, մշակվում է թեմայի տեխնիկատնտեսականհիմնավորումը: Տեխնիկական առաջադրանքի մշակումը պարունակում է հետնյալ հիմնական բաժինները՝ Բնդհանուր դրույթներ: Այս բաժնում հիմնավորվում է տվյալ թեմայի կատարումը, նշվում են թեմւսյի համարը, կատարող կազմակերպությունները, հնարավոր համակատարողները, ինչպես նան այն ձեռնարկություններնու կազմակերպությունները,որոնք պետք է օգտագործեն մշակման ւորդյունքները: ճՍշակմանաղբյուրներ: Այստեղ նշվում են ոչ միայն տեղեկատվության աղբյուրները, այլն արդեն կատարված մշակումների ցանկը, մանրակերտին նմուշների առկայությունը: -

-

պահանջների բաժնում տրվում են Տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների կազհաշվարկմանենթակա տեխնիկատնտեսական -

մը, ենթադրվող տնտեսականարդյունավետությունը, հետազոտությունների անցկացմանպայմաններին ու մեթոդներին ներկայացվող պահանջները,ինչպես նան թեմայի կատարմանժամանակ օգփաստաթղթերիցանկը: տագործվելիք նորմատիվատեխնիկական են յուրաքանչյուր սահմանվում բաժնում կարգը Ընդունման կազմն ու դրանց փաստաթղթերի ներկայացվող ավարտին փուլի հիմնականբովանդակությունը: 2. Տեխնիկական առաջարկի մշակում: Այս փուլում ընտրվում է հետազոտությանանցկացմանուղղությունը: Քանի որ տեխնիկական առաջադրանքումնշված գիտականարդյունքներին կարելի է հասնել բազմաթիվ հնարավոր տարբերակներով,ապա դրանցից աճենահեռանկարայիննու ռացիոնալն ընտրելու անհրաժեշտություն է առաջանում:Դրա համար այդ փուլում ուսումնասիրվում են արտոնագրային տեղեկատվությունը, ստանդարտները, գիտատեխնիկական գրականությունը, մոտավորապես գնահատվում է տնտեսականարդյունավետությունը,մշակվում է հետազոտությունների անցկացմանընդհանուրմեթոդակարգըե այլն: Տեխնիկական առաջարկը ներկայացվում է բացատրականթերթիկի տեսքով, որտեղ ներգրավվում են ընդհանուր ամփոփումը, անհրաժեշտ հաշվարկները, հիմնավորումներնու հիմնականեզրակացությունները: 3. Տարբերակային տեսական նւ փորձարարական հետազոտությունների իրականացում: Հերթական այս փուլում կատարվող տեսական հետազոտություններըդրսնորվում են գիտական ն տեխնիկականգաղափարներիստուգման տեսքով: Դրա համար ուսումնասիրվում ն վերլուծվում են գոյություն ունեցող փաստաթղթերը, գրականությունը, նմանօրինակները, մշակվում է տեսական հետազոտությունների անցկացման մեթոդիկան, կատարվում են տեսական հիմնավորումներ, հաշվարկներ, որոշվում է փորձարարականաշխատանքներիիրագործմանանհրաժեշտությունը, կազմվում է դրանց անցկացման մեթոդակարգը: Այս փուլում կատարվողաշխատանքներըբաժանվում են երեք հիմնական խմբերի. տեսական մշակումների իրականացում,այդ թվում տեխնիկատնտեսականհիմնավորումներիկատարում, մանրակերտերիկամ փորձանմուշներինախագծում ն պատրաստում, փորձարարականաշխատանքներիիրականացում: Փորձարարական ստուգումներ պահանջող հետազոտությունների հաջող իրականացմանգործում մեծ դեր են խաղում փորձերի քանակի հիմնավորումը,դրանց անցկացմանպայմանների ճշտու-

-

-

-

մը, տեղեկատվությանբԸույթն ու նրա կրողները,անհրաժեշտ սարքավորումների ու սարքերի կազմն ու առկայությունը, հաստիքները ն այլն: 4. Գիտահետազոտական աշխատանքների արդյունքների ձնակերպում: Ընդհանրացվում ն գնահատվում են կատարված հետազոտությունների արդյունքները: Հետագոտությունների վերաբերյալ հաշվետու փաստաթղթերնընդգրկում են գիտահետազոտական աշխատանքներինորության, նրա արդյունքների օգտագործման ն թեմայի տնտեսական արդյունավետությանվերաբերյալ տվյալները: Այս փուլում, կատարվածհետազոտությունների արդյունքների հիման վրա, կարող է ստեղծվել կոնստրուկտորական աշխատանքների տեխնիկականառաջադրանքի նախագիծ, կազմվել թեմայի ընդունմանհանձնաժողովիաշխատանքիծրագիր: Գիտահետագոտականաշխատանքների վերաբերյալ հաշվետվությունը պարտադիր կարգով պետք է ընդգրկի հետնյալ փաստաթղթերը. զորտղոսաթերթ(ընդգրկում է թեմայի անվանումը, կատարման սկիզբն ու ավարտը, կատարողներիանվանումները, օգտագործման կարգը), սեղմագիր (արտացոլում է անցկացվող գիտական հետազոտության հիմնականբովանդակությունըն էությունը, հետազոտման մեթոդները, պարունակում է կոնկրետ տեղեկություններ անցկացված հետազոտությանվերաբերյալ ն՝ եզրակացություններ), ներածություն (տալիս է հետազոտվող հիմնախնդրիվիճակի գնահատականը, հիմնավորում է գիտահետազոտական աշխատանքի կատարմանանհրաժեշտություննու արդիականությունը), հիմնական մաս (հիմնավորվում է աշխատանքի ընտրված ուղղությունը, շարադրվում են տեսական հետազոտությունը,մեթոդիկան, փորձարարականհետազոտությունները,ընդհանրացվում են կատարվածաշխատանքիարդյունքները), եզրափակում (տրվումէ ստացված արդյունքների ն տեխնիկատնտեսական արդյունավետության գնահատականը, կատարվում են եզրակացությունները,կիրառմանառաջարկները, իսկ կիրառական հետազոտությունների դեպքում` փորձնակոնստրուկտորական աշխատանքներ իրականացնելու տեխնիկական դրանքը), Օգտագործվածաղբյուրների (գրականության)ցանկ: Կարող են լինել նան հավելվածներ (միջանկյալ հաշվարկներ, օժանդակ թվայինտվյալներ, փորձարկմանակտերն այլն): -

-

-.

-

-

առաջա

-

5. Գիտահետազոտական աշխատանքների ընդունումը կատարվում է պատվիրատուիկամ նրանից լիազորված կազմակերպության կողմից: Ընդունման ժամանակ դիտարկվում են տեխնի92

կական առաջադրանքը ն հաշվետու փաստաթղթերը,պարզվում, ճշտվում են կատարված գիտահետազոտականաշխատանքների լրիվությունն ու որակը, կազմվում է ընդունման արձանագրություն, որում նշվում են ընդունող հանձնաժողովիկազմը, կատարող կազմակերպությունը, դիտարկվող նյութերի ցանկը, ընդունման արդյունքները ն օգտագործմանհանձնարարականները: Կատարվող աշխատանքների ն ներգրավվող միջոցների ծավալով ու ժամանակիծախսով ամենամեծ տեսակարար կշիռն ունի թեմայի կատարման երրորդ՝ տարբերակայինտեսական ն փորձարարականհետազոտության իրականացմանփուլը (մոտ 75 օ): Սկզբունքորեն նոր, իրենց բարձր տեխնիկատնտեսականպարամետրերով ու ցուցանիշներով աչքի ընկնող արտադրատեսակների ն տեխնոլոգիականգործընթացների ի հայտ գալու գործում մեծ է գիտահետազոտականինստիտուտների,ուսումնական հաստատությունների, փորձնակոնստրուկտորականն տեխնոլոգիական հատուկ բյուրոների ու լաբորատորիաների,ինչպես նան ձեռնարկությունների մասնագետների ն մյուս աշխատակիցների ստեղծագործական նախաձեռնության նշանակությունը:Դրա արդյունք են հայտնագործությունները, գյուտերն ու լավարարական (ռացիոնալացման)առաջարկները:

յՀայտնագործություն է համարվում նյութական աշխարհի նայնկինում անհայտ այն օրինաչափությունների, հատկությունների ն երնույթների բացահայտումը,որոնք արմատական փոփոխություն են առաջացնում օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող միջավայրի ճանաչողության մակարդակում:Ղայտնագործությունըսովորաբար ինչ-որ գիտական հիմնախնդրիլուծման խոր, հաճախ նան բազմամյա գիտահետազոտական աշխատանքի արդյունք է ն նշանակում է բնության մեջ օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող ինչոր բան գտնել: Վայտնագործությանառարկա կարող է լինել նան արհեստականորեն ստեղծվող երնույթը: Հայտնագործություն չի համարվում վարկածը (գիտական առաջարկը), քանի որ այն չի հիմնվում որոշակի հաշվարկների վրա, չի հաստատվում փորձարարությամբ: Հայտնագործությունների մեծ մասը հիմք է գյուտարարության համար ն թույլ է տալիս ընդլայնելու նրա կիրառման ոլորտները: Օրինակ, քվանտային ռեզոնանսի հայտնագործումը հնարավորություն տվեց մարդկային գործունեության շատ ոլորտներում կիրառելու լազերային ճառագայթները: Գյուտ է համարվում տնտեսության, մշակույթի, գիտության, առողջապահության, երկրի պաշտպանության ն այլ ոլորտներում հր նորությամբկամ էականդրականարդյունքով աչքի ընկնող որեէ խնդրի տեխնիկականլուծումը:

Գյուտի առարկա կարող են լինել նան սարքերը (մեքենաները, գործիքները, ապարատները ն այլն), մեթոդները(հումքի մշակման գործընթացները, քիմիական նյութերի պատրաստումը, բույսերի աճեցման եղանակը ն այլն), նյութերը(ներկեր, լուծույթներ, համան ձուլվածքներ այլն) կամ նոր նշանակությամբդրանց կիրառումը: Տեխնիկական լուծումը որպես գյուտ ճանաչելու անհրաժեշտ նորության աստիճանը որոշվում է տվյալ ոլորտում տեխնիկայի զարգացման համաշխարհային մակարդակի հետ համեմատելու հիման վրա, այսինքն` խնդրի լուծման նորությունը պետք է լինի բացարձակ: Դրա հետ գյուտը պարտադիրպետք է որնէ ձնով (տեսքով) դրսնորվող դրական արդյունք ապահովի: Որոշ դեպքերում այդպիսի արդյունք կարող է ստացվել միայն ապագայում, քանի որ տվյալ պահին տեխնիկայիզարգացմանմակարդակըայն իրացնելու հնարավորություն չի տալիս: Գյուտեր չեն համարվում տնտեսության կազմակերպման ն կառավարման մեթոդներն ու համակարգերը, վարվեցողության կանոնները, շենքերի ու կառույցների նախագծերը,նոր տարածքները, ուսուցման մեթոդները,միայն արտաքին տեսքին վերաբերող ն ոչ տեխնիկականբնույթի այլ առաջարկներ: էավարարական (ռացիոնալացման)առաջարկ է համարվում ձեռնարկությանը,կազմակերպությանըն հիմնարկությանը ներկայացված (տրված) ն նոր ու օգտակար այն տեխնիկականլուծումը, որը նախատեսում է շինվածքի կազմվածքի,արտադրությանտեխնոլոգիայի, կիրառվող տեխնիկայի, նյութերի կազմի փոփոխություն: Այլ կերպ ասած, ի տարբերություն գյուտի, լավարարական առաջարկի նորույթը ոչ թե բացարձակ,այլ հարաբերականբնույթ ունի: Որպես լավարարական առաջարկ տեխնիկականլուծումը նոր է ճանաչվում միայն այն դեպքում, եթե մինչն նրա ներկայացնելըչի արտահայտվել որնէ պաշտոնականփաստաթղթում,չի կատարվել ծառայողական առաջարկի տեսքով, չի ձնակերպվել որպես նորմատիվայինփաստաթուղթ: Վայտնագործությունները,գյուտերը ն լավարարականառաջարկները ձնակերպվում են տվյալ երկրում ընդունված կարգով՝ գրավոր դիմում ն պահանջվող այլ համապատասխաննյութեր ու փաստաթղթերներկայացնելուցհետո: Հայտնագործությաան համար հեղինակին (հեղինակներին) տրվում է «Դոապյ/ոմ հայտնագործությանմասին»: Գյուտի համար տրվում է հեշինակային վկայականկամ արտոնագիր: Առաջինը հավաստում է հեղինակությունը, իսկ երկրորդը տիրոջնիրավունք է տալիս գյուտն օգտագործելու միանձնյա:

Լավարարական առաջարկի համար տրվում է հավաստագիր, որում ամրագրվում են ներկայացման ամսաթիվն ու համահեղինակները: Հեղինակային վկայականի(հայտնագործության մասին դիպլոմի) կամ արտոնագրի ժամանակին ձնակերպումը (գրանցումը) ոչ միայն հեղինակի անձնական գործն է, այլ նան պետական մեծ կարնորություն ունի: ժամանակինգրանցված ն հեղինակին տրված արտոնագիրը նրա տիրոջը (երկրին) տվյալ գյուտի օգտագործման թույլտվության (լիցենզիայի) վաճառքի կամ արտոնագրայինիրավունքի փոխանցմանհնարավորությունէ տալիս: Նոր ստեղծվող արտադրատեսակների,տեխնիկայի, տեխնոլոգիաների, ինչպես նան գիտատեխնիկականմշակումների ճիշտ ուղղությունների ընտրման արտոնագրային մաքրության ապահովման գործում խիստ կարնոր տեղ է հատկացվում արտոնագրային տեղեկատվությանկազմակերպմանը: Մեր երկրում տրված (ստացված) հեղինակային վկայականներն ու արտոնագրերը գյուտն այլ երկրներում անհատույց օգտագործելուց չեն պաշտպանում: Այդ պատճառով հեղինակային իրավունքի պաշտպանման ն թույլտվությունների հետագա հնարավոր վաճառքի նպատակով առավել կարեոր, տեխնիկատնտեսական բարձր ցուցանիշներ ունեցող գյուտերը այլ երկրներում արտոնագրման ենթակա են: Դա անհրաժեշտ է կատարել հատկապես այն երկրներում, որտեղ այդ գյուտերը կարող են վերարտադրվել կամ այն երկրներում, որտեղ հնարավոր է այդ գյուտերի լայնամասշտաբ օգտագործումը(իրացումը): Գյուտն արտասահմանում արտոնագրելու դեպքում գործում են արդյունաբերական սեփականությանպաշտպանման վերաբերյալ փարիզյան համաձայնագրի (կոնվենցիայի) կանոնները, եթե տվյալ երկիրն այդ համաձայնության անդամ է: Նշված համաձայնագրի կարնոր դրույթ է գերակայության կանոնը, ըստ որի համաձայնության մասնակից որնէ երկրում արտոնագրմաններկայացվածն գրանցված հայտը մեկ տարվա ընթացքում պահպանում է գերակայությունը համաձայնագրի անդամ մնացած բոլոր երկրներում: Օրինակ, ենթադրենք անգլիացի գյուտարարը իր երկրում գրանցման համար հայտ է ներկայացրել2002թ. նոյեմբերի 27-ին ն, եթե հեղինակային վկայականըձնակերպելուց հետո, ուսումնասիրելով կոնյուկտուրան, 2003 թվականի օգոստոսի 1-ին Գերմանիայում գյուտն արտոնագրելու հայտ ներկայացնի, ապա, համաձայնությանը համապատասխան, արտոնագիրըպետք է տրվի, եթե անգամ դրանից առաջ, ասենք` 2003 թվականի մայիսի 1-ին, Գերմանիայի արտոնագրման մարմին դիմած լինի ցանկացած այլ գյուտարար:

Այդպիսի պայմանները խիստ ձեռնտու են, քանի որ արտաարտոնագրումը,արտոնագրայինտուրքի պատճառով, զգալի ծախսերի հետ է կապված: Փարիզյան համաձայնության պայմաններով արտոնագրման հետաձգումը (ասենք՝ 10 ամսով) հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ն գնահատելու կոնյուկտուրան ն ընտրելու արտասահմանումարտոնագրելու օպտիմալ տարբերակը: Այլ երկրներում խոշոր գյուտերի հնարավորանօրինականօգտագործումը կանխելու նպատակովհաճախ արտոնագրում են ոչ միայն գյուտի հիմնական գաղափարը, այլ նան նրա հնարավոր ձնափոխումներնու կատարելագործումները: Արտահանմանմեծ ծավալ ունեցող երկրները պետք է փորձաքննության ենթարկեն ։արտահանվող արտադրատեսակների ն տեխնոլոգիականգործընթացներիարտոնագրայինմաքրությունը: Այսինքն` արտահանվող օբյեկտը չպետք է խախտիտվյալ երկրում գործող այլ անձանց կամ ֆիրմաներին պատկանող արտոնագրերը: Այլ կերպ ասած, այլ երկրներում վաճառվողապրանքըչպետք է տվյալ երկրում գործող Ա արտոնագիր ունեցող այլ ֆիրմայի արտադրանքի տարր փոխառնի, կամ էլ դրա համար արտոնագրի տիրոջիցպետք է համապատասխանթույլտվություն ունենա: Տարբերում են թույլտվության երկու տեսակ: Պարզ, որը գնորդին իրավունք է տալիս արտադրելուն վաճառելու տվյալ արտադրանքը, բայց այդպիսի իրավունք վերապահվում է նան թույլտվությունը վաճառողին, ն բացարձակ, որը գնորդին տվյալ արտադրանքի արտադրության ն վաճառքի մենաշնորհային իրավունք է տալիս: Ինչպես ցույց է տալիս ճապոնիայի փորձը, գնված յուրաքանչյուր թույլտվություն խնայում է 4-ից 4,5 տարի: Բացի դրանից, թույլտվության ձեռք բերման վրա ծախսված յուրաքանչյուր մեկ դոլարը տնտեսում է 16 դոլար, որը պետք է ծախսվեր համապատասխան գիտահետազոտականն փորձնակոնստրուկտորական աշխատանքներիֆինանսավորմանհամար: Թույլտվությունների առետրի շատ կարնոր օբյեկտ է դարձել «նոու-հաու»-ն տեխնիկական ն արտադրական բնույթի գաղտնիքները, որոնք օգտագործվում են նոր արտադրանքիարագ յուրացման համար: Այսպես, ճապոնիայի կողմից գնվող թույտվությունների միայն 2026 են արտոնագրերը, իսկ մնացածը կամ արտոնագրերն են «նոու-հաու»-ների հետ, կամ էլ բացառապես «նոու-հաու»-ներ են: սահմանում

3.3.

Գիտական հետազոտությունների տնտեսական արդյունավետությունը

Ցանկացած բնագավառի գործունեության, արտադրատեխնիկական կամ այլ բնույթի միջոցառման տնտեսական արդյունավետության որոշմանը նախորդում է որոշակի մեթոդներով վերլուծությունը: Գիտահետազոտականաշխատանքների (ԳՀԱ) վերլուծության ժամանակ կիրառվող մեթոդների ն միջոցների ընտրությունը կախված է թե՛ վերլուծության նպատակներիցն թե՛ ԳՅԱ տվյալ փուլում առկա տեղեկատվությունից: Օրինակ, տեխնիկականառաջադրանքի մշակման փուլում, տեղեկատվության խիստ սահմանափակության պատճառով, կատարվում է միայն մի քանի խոշորացված ցուցանիշների հաշվարկ: Այդ փուլում լայնորեն Օգտագործվում են էքստրապոլյացիայի, մոդելավորման, նմանակների ն այլ մեթոդները: Գիտահետագոտականաշխատանքների արդյունքների ձնակերպման ժամանակ, երբ արդեն հայտնի են հետազոտվող օբյեկտի հիմնական բնութագրերը, հաշվարկների միջոցով հիմնավորվում է փորձնակոնստրուկտորականաշխատանքներիանցկացման ն արտադրության մեջ ներդրմանանհրաժեշտությունը:Այս փուլում արդեն հաշվարկները կատարվում են ԳՀԱ կատարման ընթացքում կուտակված տեղեկությունների հիման վրա ն ճշգրտության համեմատաբարբարձր աստիճանունեն: Ինչպես գործունեության ցանկացած բնագավառի, այնպես էլ գիտական հետագոտությունների տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է ստացված արդյունքի ն այդ արդյունքի ստացման վրա կատարվածծախսերիհարաբերությամբ: Գիտական հետազոտությանկատարմանօգտակար արդյունքը դրսնորվում է հետնյալ տեսակներով(տեսքերով). 1. Գիտատեխնիկական, որն արտահայտում է մշակման օբյեկտի գիտատեխնիկական օգտակարությունը ն դրսնորվում է գիտական ն կոնստրուկտորատեխնոլոգիական ցուցանիշներով: ճմ. Գիտական ցուցանիշներն

են.

կուտակված տեղեկատվությանքանակը (մենագրություններ, ժողովածուներ,հոդվածներ,գիտականզեկույցներն այլն), բ/ աշխատանքի արդյունքի ճանաչումն ու ընդունումը (արտոնագրերի ն հեղինակային վկայականների,դիպլոմների ու մեդալների քանակը, թեմատիկ ցուցահանդեսները,աշխատանքի արդյունքների օգտագործումը այլ հետագոտություններում), գ/հ կադրերի որակավորման բարձրացումը (դոկտորական ն թեկնածուական ատենախոսությունների պաշտպանությունը ն այլն): ա/

Բ. Կռնստրունտորատեխնոլոգիական

ցուցանիշներն են.

նյութատարությունը, բ/ միասնականացումնու ստանդարտացումը, գ/ անխափանությունն ու երկարակեցությունը, դ/ գեղագիտականտեսքը, էրգոնոմիականհատկություններըն այլն: 2. Կազմակերպաարտադրական, որն ըստ աշխատանքի ն ըստ արտադրական գործընթացի արտահայտում է ԳՀԱ արդյունքների ներդրմանազդեցությունըարտադրական ցուցանիշների վրա: ա/

Ա. Ըստ աշխատանքի

ա/

են. ցուզանիշներն

աշխատատարությունը,

բ/ աշխատանքիարտադրողականությունը, գ/ աշխատավարձիֆոնդի տնտեսումը, դ/ աշխատողներիթվաքանակիկրճատումը, ե/ աշխատանքի մեքենայացման ն ավտոմատացմանմակարդակը, զ/ աշխատաժամանակի տնտեսումը,օգտագործումը ն այլն: Բ.Ըստ

նիշներ

արտադրության

գործընթացի`

բարելավվո

ուզա-

են.

հետազոտություններիբոլորաշրջանիտնողությունը, բ/ արտադրականբոլորաշրջանի տնողությունը, գ/ սարքավորումներիօգտագործմանմակարդակը, դ/ արտադրությանռիթմիկությունըն այլն: 3. Պաշտպանական, որն արտահայտվում է երկրի ռազմական ներուժի աճին նպաստող զենքի նոր համակարգերի ստեղծման, մարտականօպերացիաներիկատարմանհավանականությունըմեծացնող սպառազինությանհամակարգերիստեղծման ն կատարելագործմանտեսքով ն այլն: 4. Սոցիալական: Որպես կանոն քանակապեսչի չափվում, սակայն արտահայտվում է մի շարք որակականցուցանիշներով (աշխատանքայինպայմանների բարելավում, աշխատանքի անվտանգության ապահովում, շրջակա միջավայրիպահպանում ն այլն): 5. Տնտեսական, որն արտահայտվում է գիտական հետազոտությունների արդյունքների ներդրման հետնանքով ստացվող ա/

տեսքով ն չափվում է դրամով: տնտեսական արդյունավետության հաշվարկման ժամանակ նշված արդյունքներիցօգտագործվում է միայն տնտեսականը (տնտեսմանչափը): ԳՀԱ իրականացմանհետնանքովստացվող տնտեսման չափը սովորաբար հաշվարկվում է տարեկան կտրվածքով ն որոշվում է որպես կատարված աշխատանքների կարնոր պարամետրերով տնտեսման ԳՀԱ

ճշտված՝ բերված ծախսերի տարբերություն: Այս ցուցանիշը բացարձակ մեծություն է ն չի բնութագրում արդյունավետությունը:Դրա համար օգտագործում են Գ3ՅԱ տնտեսական արդյունավետությանգործակիցը (Խ.չչ), որը որոշվում է տարեկան տնտեսման

(

է, )

ն ԳՎԱ

իրականացմանվրա կատար-

ված ծախսերի ( Ը. ) հարաբերությամբ.

5.

Հ

Է, /Ըչ:

Ընդ որում,

Ճ.,չ -ը,

3.3.1. Գ4Ա

իրականացմանփուլից

ն

ունեցած

տե-

ղեկատվությունից կախված, հաշվարկվում է փորձագիտական գնահատմանմիջոցով, եթե սկզբունքորեն նոր աշխատանքներ են կատարվել ն վիճակագրական տվյալների եղած նորմատիվների հիման վրա, եթե անցյալում կատարվել են նմանակն ունեցող աշխատանքներ: ԳՀԱ իրականացման բոլոր փուլերում լայնորեն կիրառվում են, ըստ տեսակարար ցուցանիշների, բալային ն ռեգրեսիոն մոդելներով կանխատեսմանմեթոդները: Տարեկան տնտեսման չափի ն տնտեսական արդյունավետության գործակցի որոշման ժամանակ հարկավոր է նկատի ունենալ, որ այդ հաշվարկներում բավականաչափմեծ է անորոշության գործոնի ազդեցությունը: Տնտեսական արդյունավետության հաշվարկների կատարման ժամանակ մեծ դեր է խաղում յուրաքանչյուր թեմայի (աշխատանՔի), ինչպես նան յուրաքանչյուր որոշակի կազմակերպությանմասնակցության աստիճանի որոշումը: Այսպես, որոշ հեղինակների կողմից առաջարկվում է գումարային տնտեսական արդյունքի ստացման գործում տվյալ աշխատանքի(թեմայի) բաժինը որոշել հետնյալ բանաձնով.

ք

-Խլյ,

որտեղ

«Ն.»100/5՝Լլ«Բյս,

3.32.

1-1

Խ.-ն 1-րդ տեսակի աշխատանքի համար ստեղծա-

գործական մասնակցությանգործակիցնէ, Լ, -ն 1-րդ տեսակի աշխատանքիկատարման համար տրվող վարձատրությունը, ո-ը աշխատանքներիտեսակներիթիվը: Գիտահետազոտականմի քանի կազմակերպության կամ մի կազմակերպության տարբեր բաժինների կողմից կատարվող աշխատանքի դեպքում յուրաքանչյուրի մասնակցությանչափն առաջարկվում է որոշել հետնյալբանաձնով.

5,

|

Խլղ «Լլ«100/Ֆ՝Լ«Ծղ»

Հ

3.3.3.

որտեղԼ, -ն աշխատանքի1--րդմասի կատարմանհամար գի-

տահետազոտականկազմակերպության (ստորաբաժանման) աշխատավարձնէ, Լ-ն գիտահետազոտական կազմակերպությունների(ստորաբաժանումների) թիվը, Ծո, -ն՝ աշխատանքի 1-րդ մասի գիտատեխնիկականնշանճակության գործակիցը, որը որոշվում է հետեյալ բանաձնով.

Խո

-

Ֆ"Ե,«նյ,

Յ.3.4.

Բյ

որտեղ` Ե, -ն՝ բնութագրմանգնահատականն է բալերով, ս, -ն՝ բնութագրմաննշանակությունը,

սլ -ը նորությանաստիճանը, ս, -ը տեսական հիմնավորվածությանաստիճանը, ս.

-ը՝ արդյունքի փորձարարականստուգմանաստիճանը:

Արտադրության կոնստրուկտորական նախապատրաստման հիմնական փուլերն ու խնդիրները 3.4.

Գիտահետզոտական աշխատանքների կատարումից, աշխատանքային նոր պայմանների, կինեմատիկ սխեմաների, կոնստրուկցիաների, նյութերի անհրաժեշտ հարաչափերի ու հատկությունների փորձարկումից հետո իրականացվումէ արտադրության կոնստրուկտորականնախապատրաստումը(ԱԿՆ): Նրա կազմակերպման մակարդակից մեծ չափով կախված են իրի ապագա որակն ու արտադրությանյուրացման ժամկետները:

աշխատանքներնսկսվում են տեխնիկականառաջադրանքի վերլուծությունից ու կոնստրուկցիայիտարբերակիորոշումից ն աստիճանաբարհասցվում են կոնստրուկտորականփաստաթղթերի ստեղծմանը, որոնք հետագայումճշտվում են փորձանմուշների վրա ն հավանությանարժանանում: ԱԿՆ ընթացքում որպես նախագծմանուղենիշներ արտահայտվում են ստեղծվող շինվածքի (տեխնիկայի) արտադրությանն շահագործմանոլորտների տեխնիկականհարաչափերնու տնտեսաԱԿՆ

կան ցուցանիշները: Այլ կերպ ասած, ԱԿՆ ընթացքում նախագծման

աշխատանքներիններկայացվում են տեխնիկական, տնտեսական, շահագործական, կոնստրուկտորական,տեխնոլոգիական ն կազմակերպաարտադրականբազմաթիվ պահանջներ, որոնցից հիմնականներն են հետնյալները: Գլխավոր տճյսնիկականպահանջը կոնստրուկցիայի լրիվ հաէ տեխնիկականառաջադրանքի պահանջմապատասխառնությունն ներին: Կարնորագույն տնտեսական պահանջներից են` նոր իրի ցուցանիշների համապատասխանությունըհարաչափական շարքին, աշխատանքի արտադրողականությանաճը, տեսակարար ծախսերի (զանգվածի, հզորության կամ շահագործական այլ հիմնական բնութագրերի միավորի հաշվով) իջեցումը: Հիմնական շահագործականպահանջներըներառում են բարձր հուսալիությունը, փոխադրամետությունը,աշխատանքի անխափանությունը, էկոլոգիական, գեղագիտական,էրգոնոմիական չափանիշներին համապատասխանությունը, խնայողականությունը ն այլն: Կոնստրուկտորականհիմնականպահանջներն են՝ կոնստրուկցիայի ընտրված հարաչափերի համապատասխանությունը նրա շահագործման պայմաններին,հզորության բարձրացումը, դետալների ն հանգույցների միասնականացումը, մեխանիկականկապերի փոխարինումը էլեկտրականով ն հիդրավլիկով, դետալների պարզագույն ձների ընտրությունը ն այլն: Տեխնոլոգիական հիմնական պահանջներն են կոնստրուկցիայի համապատասխանությունը նրա պատրաստման տեխնոլոգիական պայմաններին, արտադրական գործընթացների տիպայնացման, մեքենայացման ն ավտոմատացմանհնարավորությունները, վերահսկման նպատակահարմար մեթոդների ընտրությունըն այլն: կԿազմակերպաարտադրական կարնորագույն պահանջներ են համարվում կոնստրուկցիայի համապատասխանությունըկազմակերպական պայմաններին, մասնագիտացման ու կոոպերացման հճարավորություններըն այլն: ԱԿՆ աշխատանքներիկազմն ու հիմնականցուցանիշները կանոնակարգվում ն սահմանվումեն ստանդարտներով: Նոր ն արդիականացվող կոնստրուկտոարտադրատեսակների րականփաստաթղթերիմշակումը, ըստ այդ ստանդարտների,իրականացվում է հետնյալ հիմնականփուլերով. Ա. Տեխնիկական առաջադրանքի մշակում Տեխնիկական առաջադրանքը մշակվում է պատվիրատուիհետ համաձայնեցնելով ն վերջինիս պահանջովիր մեջ ընդգրկում է.

նախագծվողիրի անվանումն ու կիրառմանոլորտները, բ/ մշակման կարգը կանոնակարգողփաստաթղթերիցանկը, գ/ մշակման նպատակը, շահագործման ն գործառնական Անշանակությունը, հեռանկարայնությունը, դ/ մշակման աղբյուրները, այսինքն` գիտահետազոտականաշխատանքների, արտոնագրերի,հրատարակած այլ աշխատանքների ցանկը, ե/ արտադրանքին ներկայացվող տեխնիկական պահանջները (արտադրանքի կազմը, հուսալիությունը, տեխնոլոգամետությունը, միասնականացման նե ստանդարտացմանաստիճանը, անվտանգությունը, գեղագիտական ն էրգոնոմիական հատկանիշները ն այն երկրների ցանկը, որոնց նկատմամբ պետք է պահպանվի արտոնագրային մաքրությունը, շահագործման, փոխադրմանենպահպանության պայմանները), զ/ տնտեսական ցուցանիշները (տարեկան պահանջարկը, մոտավոր տնտեսական արդյունավետությունը, մոտավոր գինը ն այլն), է/ մշակման փուլերն ու ընթջացաշրջանները՝նշելով համապատասխան ռեսուրսները, ը/ աշխատանքների վերահսկմանն ընդունման կարգը, թ/ հավելված, որտեղ զետեղվում են գծագրերը, սխեմաները, կատարված գիտահետազոտական աշխատանքների ցանկը ն այլն: Այսպիսով, տեխնիկական առաջադրանքըպարունակում է նոր շինվածքի նախագծման ելակետային բոլոր տվյալները ն մոտավոր տվյալներով հիմնավորվում է նախագծի նպատակահարմարությունն ու արդյունավետությունը: Տեխնիկական առաջադրանքի մշակման փուլում նպատակահարմար է ապահովել կատարող կազմակերպության մասնակցությունը, քանի որ դա հնարավորություն է տալիս պարզելու ն ճշտելու պատվիրատուի պահանջների տեխնիկապեսիրագործելիության աստիճանը: Բ, Տեխնիկական առաջարկի մշակում Տեխնիկական առաջարկը պատրաստվում է անմիջապես մշակողի կողմից ն իր մեջ ներառում է տեխնիկականառաջադրանքի,հնարավոր լուծումների տարբերակներին արտոնագրայիննյութերի վերլուծության հիման վրա կատարված նախագծի կոնստրուկտորականփաստաթղթերի տեխնիկատնտեսականհիմնավորումը: Տեխնիկական առաջարկը, հեպատվիրատուի հետ համաձայնեցնելուց հետո, նախագծային է տագա աշխատանքներիկատարմանհիմք համարվում: Գ. էսքիզային նախագծի մշակում. Կազմվում են կինեմատիկ, էլեկտրական ն այլ անհրաժեշտ սխեմաները, ընդհանուր տեսքի ա/

-

գծագրերը, հավաքման միավորների ն խոշոր դետալների մանրամասնացված ցանկը: Անհրաժեշտության դեպքում պատրաստվում են մանրակերտեր, կատարվում է միջանկյալ տեխնիկատնտեսական վերլուծություն: Դ. Տեխնիկական նախագծի մշակում. Այս փուլում ամենաաշխատատարը շինվածքի առանձին հանգույցների ու ագրեգատների կոնստրուկտորական նախագծումն է: Տեխնիկական նախագիծը կազմելիս պահանջվում է տալ ոչ միայն շինվածքի բոլոր բաղադրամասերի կոնստրուկտորական ձնավորումները, կատարել շինվածքի ամրության, հուսալիության, կոշտության հաշվարկներ, այլ նան, պահպանելով շինվածքի շահագործական բոլոր պարամետրերը, ապահովել նրա նվագագույն ինքնարժեքը, այսինքն տրված ծավալների ն պայմանների դեպքում շինվածքի բարձր տեխնոլոգամետությունը: Նախագծման այս փուլում խիստ կարնորվում է կոնստրուկտորների ն տեխնոլոգների համագործակցությունը, որը նպաստում է մշակման ն հավաքմանաշխատանքներիպարամետրերի պահպանմանը: Արտադրանքի տեխնիկական նախագիծը պարտադիր կարգով քննարկվում է ձեռնարկության տեխնիկատնտեսական խորհրդում ն համարվում է ավարտված, եթե այն ստորագրվում է տեխնիկական առաջադրանքը հաստատող կազմակերպության (պատվիրատուի) կողմից: Ե. Աշխատանքային փաստաթղթերի մշակում: Այս փուլն իր մեջ ներառում է. 1. Փորձանմուշի կամ փորձնականխմբի փաստաթղթերի նախապատրաստումը, ինչի հիման վրա կատարվում է նրանց պատրաստումն ու փորձարկումը: Փորձարկմանարդյունքներից ելնելով կատարվում է փաստաթղթերի ճշտում, կազմվում են պակաս գծագրերը ն, հետագա լրամշակումները բացառելու կամ խիստ նվազեցնելու նպատակով, ամբողջ փաստաթղթերը համաձայնեցվում են տեխնոլոգների հետ: 2. Առաջին արդյունաբերական խմբաքանակիփաստաթղթերի նախապատրաստումը, որոնց հիման վրա կատարվում է նրանց պատրաստումը, փորձարկումը, կոնստրուկտորական փաստաթղթերի հետագա ճշտումը: 3. Ստուգիչ խմբաքանակի պատրաստման, փորձարկման ն տեխնոլոգիական նախապատրաստման ու արտադրության յուրացման համար փաստաթղթերիվերջնաճշտումը: Ձ. Գիտատեխնիկական նոր լուծումների բացահայտում ն իրավական պաշտպանություն: է. Նորմատիվային փաստաթղթերի, միջազգային կանոնների ն դրույթների պահանջների հսկում ս պահպանում:

Նախագծակոնստրուկտորական աշխատանքների շրջանակը նշվածից կարող է տարբերվել արտադրությանտիպից, կոնստրուկցիայի բարդությունից, դրա միասնականացմանաստիճանից,կոոպերացմանմակարդակից ն այլ գործոններից կախված: Նախագծակոնստրուկտորականաշխատանքներիփուլերի բովանդակությունից երնում է, որ դրանք ներկայացնում են բարդ, տնական ն թանկարժեք գործընթացների համալիր, որում կարող են առաջանալ երկու անցանկալի իրավիճակներ: Առաջին. ժամկետների ն ծախսերի կրճատման չհիմնավորված ն չնախապատրաստված միտումը կարող է հանգեցնել ցածր որակի կոնստրուկցիաներիստեղծման, որոնք կամ պետք է անմիջապես հանվեն արտադրությունից, կամ էլ տեխնոլոգիական նախապատրաստման փուլում բազմաթիվ լրամշակումների ենթարկվեն ն մեծ չափերի լրացուցիչ ծախսերի պատճառ դառնան: Երկրորդ. ԱԿՆ համեմատաբար մեծ բոլորաշրջանը, բազմաթիվ փորձարկումներն ու կոնստրուկտորական բարելավումները հաճախ հանգեցնում են նրան, որ տվյալ շինվածքի արտադրությունն սկսելու պահին այն արդեն բարոյապեսմաշված է լինում ն դրան նույնպես սպառնում է արտադրությունիցշուտ հանելու վտանգը: 3.4. 71.Կոնատրուկցիայր տեխնոլոգամետության

ապահովումը

Տեխնիկատնտեսական բարձր ցուցանիշներով ն մրցունակությամբ աչքի ընկնող արտադրատեսակներինոր կոնստրուկցիաների ստեղծումը բարդ համալիր խնդիր է, որի լուծման համար անհրաժեշտ է տվյալ պայմանների դեպքում ապահովել կոնստրուկցիայի առավելագույն տեխնոլոգամետություն: Տարբերում են արտադրական ն շահագործական տեխնոլոգամետություն հասկացությունները: Արտադրականտեխնոլոգամետությունէ կոչվում արտադրանքի կոնստրուկցիայի համապատասխանությունընրա պատրաստման արտադրատեխնիկականօպտիմալ պարամետրերին:Տեխնոլոգամետ է համարվում այն կոնստրուկցիան,որի յուրացումն ու թողարկումը պետք է ընթանաննվազագույն արտադրականծախսերով ն կարճ արտադրականցիկլով: Կոնստրուկցիայիշահագործականտեխնոլոգամետությունը ի հայտ է գալիս արտադրանքիտեխնիկականսպասարկմանն նորոգման ընթացքում ժամանակիու միջոցների տնտեսումով:

Արտադրանքիտեխնոլոգամետությունը կախվածէ արտադրության կազմակերպմանտիպից: Այսպես օրինակ, փոքր սերիական արտադրության տեխնոլոգամետարտադրանքըկարող է բացար104

ձակապես տեխնոլոգամետ չլինել զանգվածային արտադրության պայմաններում: Ընդ որում, ոչ տեխնոլոգամետ են համարվում այն կոնստրուկցիաները, որոնց պատրաստումըտվյալ պահին հայտնի միջոցներով կամ անհնար է, կամ հանգեցնում է տեխնոլոգիական օպերացիաների էական ու չարդարացված բարդացման ն մեծացու նում դրանց աշխատատարությունն արտադրության նյութատարությունը: Կոնստրուկցիիայի արտադրական տեխնոլոգամետությունը բնութագրվում է նյութատարությամբ,աշխատատարությամբ,ինքնարժեքով ն արտադրական ցիկլի տնողությամբ: Ընդ որում, այս ցուցանիշները կարող են լինել ե բացարձակ, ն հարաբերական: Բացարձակ ցուցանիշների թվին են պատկանում արտադրանն նրա առանձին բաղկացուցիչ մասերի զանգվածը, նյութերի քի ծախսի նորման, մշակման ճշտությունը. դետալների ընդհանուր քանակը, աշխատատարությունը, ինքնարժեքը ն այլն: Այս ցուցանիշները համարժեք չեն ոչ իրենց նշանակությամբ ն ոչ էլ հաշվարկման աշխատատարությամբ:Դրանցից շատ թե քիչ ընդհանրացնող ցուցանիշ է ինքնարժեքը: Հարաբերականներիշարքն են դասվում տարբեր գործակիցնեն րը տեսակարար ցուցանիշները: Շահագործական տեխնոլոգամետության բարձրացումն ապահովվում է մի ամբողջ շարք կոնստրուկտորական միջոցառումնե: րով, որոնք էականորեն ազդում են ծախսերի մակարդակի վրա Շահագործական տեխնոլոգամետության հիմնական ցուցանիշներ են արտադրանքի տեսակարար աշխատատարությունը ն կանխարգելիչ սպասարկման ու նորոգման ծախսերը: Արտադրանքինախագծման ընթացքում տեխնոլոգամետուքյանը ներկայացվում են հետնյալ պահանջները. հանգույցները (հավաքման միավորները) պետք է մասնատվեն ռացիոնալ թվի միավորների(մասերի), հանգույցի (հավաքման միավորի) կազմվածքը պետք է նրա լրակազմումն ապահովի ստանդարտ ն միասնականացված մասերով, արտադրության տվյալ ծավալի ն տիպի դեպքում հանգույցի հավաքման մեթոդի ընտրությունը պետք է կատարվի չափային շդթայի հաշվարկի ն վերլուծության հիման վրա ն այլն: Հանգույցների կոնստրուկցիայի տեխնոլոգամետության ապահովման աշխատանքները կատարվում են հեւոնյալ հերթականությամբ: Նախ, ճշտում են դետալների ու հանգույցների հիմնական գործառույթները, որոշում են այդ գործառույթների միացման ն, հետնաբար,դետալների ու հանգույցների թվաքանակի կրճատման հնարավորությունները,իսկ այնուհետն՝ բացահայտում դետալների -

-

-

փոխադարձ փոխարինելիության հնարավորությունները, սահմանում կոնստրուկտորական լուծումների տեխնոլոգիական ռացիոնալությունը դրանց եզրաչափերի, օգտագործվող նյութերի ու մշակման մեթոդների ընտրության տեսանկյունից: Ապագա արտադրանքի տեխնոլոգամետության խնդիրը լուծվում Է նրա նախագծման սկզբնական փուլերում: Այդ խնդրի լուծումը կապված է այն հիմնական տեխնիկական պարամետրերի օպհետ, որոնք բխում են տիմալ նշանակությունների սահմանման արտադրանքի հիմնական շահագործական պահանջներից: Դրանց (պահանջների) չափազանց լայն շրջանակը ն շահագործական պարամետրերի թվային նշանակությունների միջակայքի ընդլայնման միտումը հանգեցնում են բարդ ու թանկարժեք ունիվերսալ կոնստրուկցիաներիստեղծման, ինչը միշտ չէ, որ արդարացված է, քանի որ պարամետրերի այդ միջակայքը հաճախ չի կիրառվում: Նախագծման սկզբնական փուլերում արտադրանքի տեխնոլոգամետության բարձրացման երկու կարեոր ուղիներից մեկը պարամետրիկ շարքերի ձնավորումը ն շարքի ներսում արտադրատեսակների միասնականացումն է: Մյուս ուղին արտադրանքի կոնստրուկցիոն սխեմայում ավելորդ օղակների վերացումն է: էսքիզային ն տեխնիկական նախագծման փուլերում վճռվում են հավաքման գործընթացի տեխնոլոգամետության խնդիրները, որոնց նպատակը աշխատատարության ն արտադրական ցիկլի տնողության կրճատումն է: Լուծման ենթակա հարցերի շրջանակը շատ ավելի է ընդլայնվում աշխատանքային գծագրերի մշակման փուլում, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում հիմնավորել նյութերի ու նախապատրաստուկների ընտրությունը, հաշվի առնել արտադրության ծավալը, ապահովել դետալների փոխադարձ փոխարինելիությունը, հավաքման աշխատանքների հարմարավետություննու նվազագույն աշխատատարությունը: Աշխատանքային գծագրերի մշակման փուլում կիրառելի են արտադրանքիտեխնոլոգամետության ապահովման բոլոր եղանակները ն այդ թվում` նան նրանք, որոնք կիրառվել են նախագծմաննախորդփուլերում: Նախագծման ժամանակարտադրանքիպատրաստման ն շահագործման տեխնոլոգամետություննապահովում է հիմնականում կոնստրուկտորը: Սակայն այդ խնդիրըհամալիր լուծում է պահանջում, ն այդ պատճառով էլ դրան պետք է մասնակցեննան ձեռնարկության մյուս ծառայությունների աշխատակիցները:

3.4.2.

Համեմատական տեխնիկատնտեսական վերլուծությունը կոնստրուկտորական նախապատրաստմանփուլում

Նախագծվող արտադրանքի տնտեսական արդյունավետության հաշվարկների կատարմանհիմնական նպատակը մի կողմից միննույն շահագործական նշանակության արտադրատեսակների քանակական ն որակականգնահատումն է, իսկ մյուս կողմից` Շախագծման ժամանակ կոնստրուկցիոն լավագույն տարբերակների ընտրությունը: Նոր կոնստրուկցիաների հիմնավորման հաշվարկները միշտ պետք է լինեն համեմատական վերլուծության բնույթի: Այդ հաշվարկների կատարման ժամանակ հաշվի են առնվում արտադրանք ն .արտադրատեխնիկական, ն շահագործական բնութագրերը: Անհրաժեշտ է, որ սահմանափակ տեղեկատվության պայմաններում հաշվարկները լինեն առավելագույնս ճշգրիտ: Բացի դրանից, հաշվարկները ոչ միայն պետք է ապահովեն նոր կոնառորուկցիայի տնտեսական արդյունավետության որոշումը, այլ նան նպաստեն նախագծման յուրաքանչյուր փուլում արդյունավետության բարձրացման ուղիների ընտրությանը: Այլ կերպ ւսսած, արտադրանքի պարամետրերի ն նրա տեխնիկատնտեսականգուցանիշների փոխադարձ կապի հետազոտումը, ինչպես նան այդ կապն արտահայտող հաշվարկային բանաձները կոնստրուկտորներին հնարավորություն են տալիս կանխատեսելու այս կամ այն պարամետրերի փոփոխության ազդեցություն, Օ։Ձ`տնտեսական արդյունավետությանվրա: Նախագծվող արտադրանքի վերաբերյալ ելակետային տեղեկատվության ծավալն էականորեն փոխվում է արտադրության կոնստրուկտորական նախապատրաստմանփուլից կախված: Այսպես, տեխնիկական առաջադրանքի մշակման փուլում հիմնական տեխնիկական տվյալները սահմանափակված են արտադրանքի հաճախ սահմանային նշանակություն ունեցող հիմնական պարամետրերով (սահմանային զանգվածը, առավելագույն արագությունը, նվազագույն ճշգրտությունը Ա այլն): Դրա փոխարեն, աշխատանքային նախագծման փուլում արդեն հայտնի են լինում ոչ միայն արտադրանքի, այլ նան նրա առանձին հանգույցների հիմնական պարամետրերը: Ելակետայինտեղեկատվության ընդլայնումը հնարավորություն է տալիս բարձրացնելու կատարվող հաշվարկների ճշտությունը: Նախագծվող արտադրանքի տեխնիկատնտեսականհատկանիշները բնութագրող հիմնական ցուցանիշներ են նրա նյութատարությունը, պատրաստման աշխատատարությունըն ինքնարժեքը,

ծախսերը, ներդրումների արտադրության ճնճախապատրաստման միասնականացման աստիճանը ն այլն: Դրանցից ինքնարժեքը որոշ չափով ինտեգրալ, ընդհանրացնող ցուցանիշի դեր է կատարում, այդ պատճառով էլ դիտարկենք նրա կանխատեսման մի քանի մեթոդներ: Տեսակարար ցուցանիշները մեթոդր դեպքում նախագծվողարտադրանքի ինքնարժեքը որոշվում է վիճակագրական ցուցանիշի հիման վրա` միավոր զանգվածի տեսակարար ինքնարժեքի հաշվարկման միջոցով: Այդ դեպքում նախագծվող արտադրանքիինք-

ծավալը

նարժեքը (Տ, )որոշվում է.

Տբ

Հ

Տլ

«Օլլ բանաձնով,

որտեղ` Տլ

-ն

3.4.2.1.

տեսակարար ինքնարժեքն է,

Օլլ-ը նախագծվողարտադրանքի հաշվարկային զանգվածը:

Տեխնիկատնտեսականվերլուծության ժամանակ տեսակարար ցուցանիշների մեթոդի կիրառումը անհրաժեշտ ճշտություն է ապահովում միայն այն դեպքում, երբ կոնստրուկցիաներնամբողջությամբ նման են միմյանց: Այդ պատճառով էլ բարդ կոնստրուկցիայի արտադրատեսակներ նախագծելիս այս մեթոդը կարող է խիստ սահմանափակկիրառությունգտնել: Նշված մեթոդով կատարված հաշվարկները կարող են ճշտվել տարբերակվածտեսակարարցուցանիշների`տեսակարար նյութատարության ն տեսակարար աշխատատարությանօգնությամբ: Այդ դեպքում առանձին-առանձինհաշվարկվում են նյութերի վրա կատարվող ծախսը ն հիմնական արտադրականբանվորներիաշխատավարձը:

Խ--տ«Օ«Քն

3.4.2.2.

ԼՀՆյ«Շ6«2,,

3.4.2.3.

որտեղ` Ճ/-ը՝ նյութերի վրա կատարվողծախսն է, ող-ը արտադրանքի զանգվածի միավորի վրա կատարվող նյութի ծախսը, Օ-ն նախագծվող արտադրանքի հաշվարկային զանգվածը,

Ե, -ը 1կգ նյութի միջին գինը, Ն-ը՝ հիմնական արտադրականբանվորներիաշխատավարձը, միավոր զանգվածի պատրաստման աշխատատարուէ-ն թյունը,

2.

-ն

հիմնական արտադրականբանվորների միջին տարիֆա-

յին դրույքն է: Ստացված Ճ/-ի ն Լ.-ի հիման վրա նախագծվող արտադրանքի ինքնարժեքըկորոշվի այս բանաձնով.

|կռ),

| "վ

ՏԻ «ԱԽ

է

է ՀԱէ,-Օ ԻԼ 1Ի-----1-100

3.4.2.4.

որտեղ` քլ-ը արտադրամասայինուղղակի ծախսերն են 92-ով հիմնական արտադրական բանվորների աշխատավարձի նկատմամբ, Է,-ը ընդհանուր գործարանային ծախսերը Չ62-ովհիմնական արտադրականբանվորների աշխատավարձինկատմամբ, Է,.-ը արտաարտադրականծախսերը 9Չ6-ովհիմնական արտադրական բանվորներիաշխատավարձինկատմամբ, Օ-ն լրացուցիչ աշխատավարձնու սոցապ հատկացումներն են Չ6 ներով: -

Կիրառվում է նան հնքնարժեքի կառուցվածքի վերաբերյալ տվյալների հիման վրա ինքնարժեքի կանխատեսմանմեթոդը: Այդ դեպքում նախագծվող արտադրանքի ինքնարժեքըորոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Տո -100Ճ/ծ,

3.4.2.5.

որտեղ Փ-ը որոշակի դասի արտադրատեսակի ինքնարժեքի կալկուլյացիայում տվյալ հոդվածի տեսակարարկշիռն է, Ճ-ն նոր արտադրանքի համար տվյալ հոդվածի հաշվարկային մեծությունը:

Որոշ ցուցանիշների հաշվարկմանժամանակ կիրառվում է նան բալային գնահատմանմեթոդըԲալային մեթոդի օգտագործման դեպքում հիմնական տեխնիկատնտեսականցուցանիշները գնահատվում են փորձագիտական եղանակով՝բալերով: Յուրաքանչյուր պարամետրիառավելագույն արժեքը համապատասխանումէ բալերի սանդղակիառավելագույն արժեքին: Բոլոր պարամետրերի գծով ստացված բալերը վերջում գումարում ն ստանում են արտադրանքիտեխնիկատնտեսական ընդհանուր բնութագիրը: '

փոստ

թուք

ԽԼՔ., 1քօտծւՕ.Ր. Չ20105Ռմտու օքւոմմումԱ

Որօ380)16174.

53466. 110000.

հ/., ոո.

1:..,

տ

ուծ

8 1նդութռոճ 1987. էթ. 140.

ՀԵԱՒՎԿ

էն

Սօյմ

օ-

Նախագծվող արտադրանքի արտադրության համար պահանջվող ներդրումների գումարը ( Բ լ) որոշվում է Յ.4.2.6. բանաձնով, րՒ ԲԻ -Բօ:--Ճլ որտեղ Ճ.յբ-ը արտադրության յուրացման համար անհրա-

Տ-ՀԽԻ

ժեշտ նոր հիմնականմիջոցների արժեքն է, Է.բ-ը գործող այն հիմնական միջոցների մնացորդային արժեքը, որոնք նախագծվող արտադրանքի թողարկման ժամանակ չեն կարող օգտագործվել այլ նշանակությամբն լուծարվելու են,

ԽՃ -ը՝ բ

այն սարքավորումների ն արտադրական շինություննե-

րի մնացորդային արժեքը, որոնք պետք չեն գալու նախագծվող արտադրանքիթողարկմանժամանակ, սակայնօգտագործվելու են արտադրական այլ նպատակներով, ԽՃ լ -ը հիմնականմիջոցների լուծարային արժեքն է:

Տեխնիկատնտեսական հետագա վերլուծության համար պահանջվող ներդրումների գումարը՝ Ե.,յ-ը,վերածվում է տեսակամեծության.

րար

Տւ-ՀՏւ/Ա,, որտեղ

Յ.4.2.7.

արտադրանքի միջին տարեկան ԻՎ.-ն ճնճախագծվող

թողարկման ծավալն է:

Եթե ներդրումների մի մասը կատարվելու է հաշվարկների կատարման տարուց բավականաչափհետո, ապա դրանցմեծությունը ճշտվում է դիսկոնտավորմանգործակցի (0) միջոցով, որը որոշվում է «.

այս

բանաձնով.

ՀՍ(ՀԲ),

Յ.4.2:8.

է-ն հաշվարկների կատարումից մինչն ճերդրումնրի որտեղ կատարմանպահն ընկած ժամանակահատվածնէ տարիներով, Է -ն՝ դիսկոնտի նորման, այսինքն` կապիտալի եկամտաբերության գործակիցը (եկամտի հարաբերությունը կապիտալի գումարին), որի դեպքում մյուս ներդնողներըհամաձայն են իրենց միջոցները ներդնել նման նախագծերում:

Եթե դիսկոնտի նորման ժամանակի ընթացքում փոխվում է, դիսկոնտավորմանգործակիցը որոշվում է ստորն ներկայացվող բանաձնով. ապա

է

ա.

-1/1լ0ր.),

3.2.4.9.

ւ»)

որտեղ՝ Է,

դիսկոնտինորման է Ճ -րդ տարում,

-ն

տարիներով: հաշվի առնվող ժամանակահատվածը է տարվա հատեսակարար ներդրումներիտվյալ Այդ դեպքում մար ճշտված մեծությունը կլինի է-ն:

Բւ-Օ2«Ճ.,

3.4.2.10.

որտեղ` Խ.-ն տեսակարար ներդրումների է--րդ տարվան բաժին ընկնող մասն է: Տեսակարար ներդրումների ընդհանուր ճշտված մեծությունը կորոշվի հետնյալ բանաձնով.

Բւ-ԽՀծ

3.4.2.11.

ու, Ը)

որտեղ

ԽՃլ-ըտեսակարար ներդրումների առաջին տարում

կատարվող ն ճշտման չենթարկվող մասն է, ո -ը՝ հետագա այն ժամանակաշրջանիտարիների թիվը, որում

կատարվում են ԽՃ,ներդրումները: Հետագա համեմատականվերլուծության համար բազային արտադրատեսակիտեսակարար ներդրումների հայտնի մեծությունը ճշտվում է նախագծվողարտադրատեսակինույն ծավալի թողարկման հաշվով: Նշված ցուցանիշներից բացի, լավագույն կոնստրուկցիայի ընտրության նպատակով համեմատական տեխնիկատնտեսական վերլուծության ժամանակ բազմաթիվ լրացուցիչ միջանկյալ հաշվարկներ են կատարվում: Դրանց իրականացմանհամար, արտադրանքի նախագծմանհատկապեսսկզբնական փուլում, տեղեկատվության խիստ սահմանափակություն կա: Այդ պատճառով էլ հաշվարկներ կատարելիս օգտագործվում են վիճակագրական բազմատեսակ տվյալներ ն կիրառվում են մաթեմատիկական վիճակագրության տարբեր մեթոդներ:Սակայն, ինչքան էլ կատարյալ լինեն այս կամ այն ցուցանիշի հաշվարկմանհամար մշակված կախվածությունները,ստացվող արդյունքներում սխալներն անխուսափելի են: Այդ պատճառով էլ հաշվարկված ցուցանիշների նշանակությունները չեն կարող միանշանակ վճռի կայացման լիարժեք հիմք լինել. Դրանից էլ բխում է, որ ստացված արդյունքներին պետք է հավանական գնահատականտրվի: Սա, չնայած գնահատման մեջ անորոշության տարր է մտցնում, այնուամ111

ենայնիվ, հնարավորություն է ընձեռում առավել օբյեկտիվ բնութագրելու նախագծման որակը ն դրա հետագա փուլերին անցնելու մասին շատ թե քիչ հիմնավորված վճռի կայացման հիմք ապահովելու:

Արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստման հիմնական փուլերն ու խնդիրները

3.5.

ժամանակակիցփուլը բնութագրվում է տեխնոլոգիական հեղափոխությամբ, որը կապված է աշխատանքի առարկաների առավելապես մեխանիկականմշակման գործընթացը մատերիայի շարժման բարդ ձներով, հատկապես ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական համալիր գործընթացներովփոխարինելու հետ: Տեխնոլոգիա է կոչվում ելակետային նյութերի, հումքի ն Սիսապատրաստուկներիվիճակի, հատկությունների,ձների ն եզրաչափերի փոփոխությանմիջոցով արտադրանքիպատրաստմանմեթոդների ամբողջությունըՏեխնոլոգիան այսօր որոշում է ոչ միայն օպերացիաներիկատարման կարգը, այլ նան՝ աշխատանքի առարկաների ն դրանց վրա ազդեցության միջոցների ընտրությունը, արտադրությանհանդերձումը սարքավորումներով, հարմարանքներով,գործիքներով ու վերահսկման միջոցներով, ժամանակի ն տարածության մեջ արտադրության անձնայինն իրային տարրերի համակցմանեղանակները, այդ եղանակների պարամետրերի ու ռեժիմների ընտրությունը ն այլն: Այդ պատճառովէլ սկզբունքորեննոր տեխնոլոգիայի յուրացումը աշխատանքի միջոցների ու առարկաներիարդյունավետ օգտագործման ն՛ հետնանք է, ն՛ նախադրյալ:Դրա համար, իր հերթին, կան մի շարք ծանրակշիռ պատճառներ: Նախ՝ դիսկրետ (ընդհատ) բազմօպերացիոնգործընթացներից, որոնք կարող են զարգանալ միայն հետագա մասնատման ն միապաղաղության մեծացման ուղղությամբ, ԳՏԱ ներկա փուլում բավականաչափ ինտենսիվ անցում է կատարվում սակավ օպերացիաներով արտադրական գործընթացների: Երկրորդ աշխատանքի առարկաների մեխանիկական մշակումն իր տեղն աստիճանաբարզիջում է անընդհատգործընթացներին (թրթռոցով մշակում, փոշեմետալուրգիա, ճշգրիտ ձուլում, դրոշմում ն այլն): Երրորդ՝ աստիճանաբարանցում է կատարվումփակ տեխնոլոգիականսխեմաներին,այսինքն՝ անթափոնտեխնոլոգիաներին: ԳՏԱ

Չորրորդ` տեխնոլոգիայում ավելի հաճախ են օգտագործվում ծայրագույն պայմանները (գերբարձր ն գերցածր ջերմաստիճաններ, գերբարձր ն գերցածր ճնշումներ, խոր վակուում, միջուկային ճառագայթում ն այլն): Գերբարձր ջերմաստիճանների պայմաններում հնարավոր պլազմային տեխնոլոգիաներն օգտագործվում են նոր նյութերի ստացման, դրանց կազմության, կառուցվածքի ու հատկությունների փոփոխությանհամար: Հինգերորդ նոր տեխնոլոգիաները, որպես կանոն, էլեկտրաէներգիան ոչ միայն որպես շարժման ուժ, այլ նան աշխատանքի առարկաների անմիջական մշակման համար են օգտագործում (էլեկտրաիճպուլսային, էլեկտրաֆիզիկական, էլեկտրաքիմիական եղանակները ն այլն): Բարձր էներգիայի էլեկտրոնային փնջերը կիրառվում են նյութերի ջերմակայունությանբարձրացման,առանց լուծիչների ներկման, ակնթարթայինպոլիմերացման, կեղտաջրերի ախտահանմանհամար: Լազերային տեխնոլոգիաները կիրառվում են եռակցման, կտրման, ջերմամշակման, դետալների ամրացման, ճաքերի լցման, առանց հպման վերահսկմանն այլ նպատակներով: Վեցերորդ նորագույն տեխնոլոգիաներիհամար բնորոշ է մեծ ունիվերսալությունը(բազմաթիվշարժական մեխանիկականագրեգատներով համալրված բազմատեսակմեքենաներից անցում է կատարվում միասնականացված ապարատների): Գիտատեխնիկականհեղափոխության ներկա փուլում ամենազանգվածաբար կիրառվողը պլանարային. տեխնոլոգիան է: Դրա օգնությամբ արտադրվում են տրամաբանական ն հիշող սարքերում օգտագործվող տրանզիստորները,զանազան ֆիզիկական ազդանշաններիտվիչները ն այլն: Մեխանիկական մշակմանը փոխարինում են ֆիզիկաքիմիական գործընթացները (ֆոտովիմատպությունը, թաղանթների ստացումը ն այլն): Դա թույլ է տալիս մեկ հարթության վրա հարյուր հազարավոր նման սարքեր ձնավորել ն հետո` միկրոպրոցեսորներու ամենաբարդ կառուցվածքի այլ իրեր ստեղծել: Գիտատեխնիկականմեծ ներուժ ունեցող արդյունաբերական ձեռնարկություններում այսօր արդեն կան մոտ 200 սակավօպերացիոն բազային տեխնոլոգիաներ, որոնք հիմնվում են հիմնարար հայտնագործություններիվրա ն ապահովում են ռեսուրսների տեսակարար ծախսի կտրուկ կրճատում, թողարկվող արտադրանքի '

Պլանարայինտեխնոլոգիանիրենից ներկայացնումէ գործնականումցանկացած կիսահաղորդչայինսարքի ն ինտեգրալսխեմաներիստացման համար կատարվող տեխնոլոգիականօպերացիաներիամբողջություն: «Պլանարայինտեխնոլոգիա»ն «պլանարային սարք» տերմիններըերնան են եկել 1959թ., երբ ամերիկյան «Ֆերֆիրման առաջինանգամստեղծեցպլանարայինսիլիցիումային տրանզիս-

Հայր»

տորսերը:

որակի արմատական բարձրացում, արտադրությանհամալիր ավտոմատացում, էկոլոգիական մաքրություն: Եզակի սարքավորումներն իրենց տեղը գիջում են ամբողջ արտադրականցիկլի կատարումն ապահովող տեխնոլոգիականհամալիրներին:Սկզբունքորեն նոր տեխնոլոգիաները առաջադիմական են մնում շատ ավելի տնական ժամանակահատվածում, քան նոր սարքավորումները, իսկ դրանց օգնությամբ թողարկվող արտադրանքը բարոյապես հնանում է շատ ավելի դանդաղ: Միջազգային վիճակագրության պրակտիկայումնոր տեխնոլոգիաների մշակումն ու դրանց փորձարարականստուգումը մտնում են գիտահետազոտական ն փորձնակոնստրուկտորականաշխատանքների կազմի մեջ: Սակայն արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստման(ԱՏՆ) կազմի մեջ մտնում են նան տարբեր տեսակի ռեսուրսների պահանջի նորմավորման,արտադրության ն աշխատանքի կազմակերպման մեթոդների մշակման, ներդրումային գործունեության (կապիտալ շինարարության) աշխատանքներ, որոնք 3-10 անգամ ավելի շատ ծախսատարեն, քան գիտահետազոտական ն փորձնակոնստրուկտորականաշխատանքները: Այդ պատճառով էլ արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստման հարցերն ուսումնասիրվում են առանձին: Արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստումնիրենից ներկայացնում է տրված որակի, ծավալի ն ծախսերի շրջանակներում արտադրանքիթողարկման ասպարեզում ձեռնարկության տեխնոլոգիական պատրաստվածություննապահովող մասնակի գործընթացներին միջոցառումներիամբողջություն: ԱՏՆ կազմակերպմանն կառավարմանաշխատանքներըկանոնակարգվում են ԱՏՆ միասնական համակարգի շրջանակներում գործող ստանդարտներով, որոնք հնարավորություն են տալիս լայնորեն կիրառելու տիպային տեխնոլոգիական գործընթացներ, ստանդարտացվածտեխնոլոգիականհարմարանքներն սարքավորում, արտադրականգործընթացներիմեքենայացման ն ավտոմատացման միջոցներ: ԱՏՆ աշխատանքներնիրականացվումեն երեք փուլով: Առաջին փուլում մշակվում է տեխնիկական առաջադրանքը, որի ընթացքում կատարվում է ԱՏՆ գոյություն ունեցող մեթոդների ն միջոցների կազմակերպական ն տեխնոլոգիական վերլուծություն, ինչի հիման վրա էլ հետագայում մշակվում է տեխնիկական

առաջարկը: Երկրորդ փուլում կազմվում է տեխնիկականնախագիծ. այդ ընթացքում մշակվում են ԱՏՆ ընդհանուր բլոկ-սխեման, ԱՏՆ աշխատանքների կազմակերպման ն կառավարման հիմնական դրույթները, ճշտվում է ծառայություններիկազմակերպականկա114

ռուցվածքը, իրականացվում է փաստաթղթերիձների միասնականացում ն ստանդարտացում: Երրորդ փուլում աշխատանքային նախագիծն է մշակվում, կազմվում է ԱՏՆ տեղեկատվական մոդելը, մշակվում են կազմակերպականհիմնական դրույթները ն պաշտոնականհրահանգները, կատարվում են տեխնոլոգիական գործընթացների տիպայնացում ե ստանդարտացում,տեխնոլոգիական հարմարանքների միասնականացում, ստանդարտացումն այլն: Նշված փուլերի ընթացքում վերջնականապես լուծվում են կոնստրուկցիայի տեխնոլոգամետության ապահովման, տեխնոլոգիական երթուղու ն գործընթացներիմշակման, տեխնոլոգիական հագեցվածության միջոցների նախագծմանն պատրաստման,օպերացիաների աշխատատարության ու դետալների նյութատարության հաշվարկների կատարման, ինչպես նան ԱՏՆ աշխատանքների կազմակերպմանն կառավարմանխնդիրները: ԱՏՆ փուլում կոնստրուկցիայի (դետալի, հանգույցի, արտադրանքի) տեխնոլոգամետությանապահովումը ենթադրում է դրա պատրաստման համար պահանջվող բոլոր օպերացիաների ն աշխատանքային հնարների իրագործման հնարավորությունների ե ունեցած սարքավորումների, տեխնոլոգիական հագեցվածության միջոցների ու գործիքների տեխնիկականհնարավորություններին հատկությունների համապատասխանեցում: Այդ ն ԱՏՆ մյուս աշխատանքները հատային ն փոքր սերիական արտադրության ձեռնարկություններում սովորաբար կատարվում են ապակենտրոնացված եղանակով, այսինքն համապատասխան գլխավոր մասնագետների ծառայությունները իրականացնում են ընդհանուր մեթոդական ղեկավարում, աշխատանքներեն տանում տեխնոլոգիական գործընթացների տիպայնացման, տեխնոլոգիական հարմարանքների միասնականացման ուղղությամբ: Մնացած աշխատանքները դրվում են արտադրամասերի տեխնոլոգիական բյուրոների վրա: Խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության դեպքում ԱՏՆ կատարվում է կենտրոնացվածեղանակով`գլխավոր տեխնոլոգի նե գլխավոր մետալուրգի ծառայությունների կողմից, իսկ արտադրամասային տեխնոլոգիականբյուրոները զբաղվում են նախագծված տեխնոլոգիական գործընթացների ներդրմամբ ն դրանց հետագակատարելագործմամբ: Շինվածքի ԱՏՆ իրագործվում է տեխնոլոգիական փաստաթղթերի մշակմամբ ուղեկցվող մի քանի հիմնական, հաջորդաբար անցկացվողփուլերով: Առաջին փուլում մշակվում է տեխնոլոգիական երթուղին: Սկզբից մշակվում է միջարտադրամասային, իսկ այնուհետե ներարտադրամասայինտեխնոլոգիականերթուղին, որոնք սահմա115

ձեռնարկության արտադրական ստորաբաժանումներով աշխատանքի առարկաների (ելակետային նյութի, հումքի, կիսապատրաստուկների, դետալների, նախապատրաստուկների, հավաքման միավորների) անցման ուղին: Փոքր սերիական ն հատային արտադրության ժամանակ, երբ օգտագործվում են համապիտանի սարքավորումներ ն տեխնոլոգիական հարմարանքներ, կիրառվում է բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժ, ն աշխատանքի բաժանումը համեմատաբարխոր չէ, տեխնոլոգիական երթուղու մշակումը լրիվ բավարար է արտադրանքի պատրաստմանհամար: Բացառության կարգով ավելի մանրամասն տեխնոլոգիա նախատեսվում է միայն խիստ կարնոր ն բարդ դետալների համար: Խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության պայմաններում երթուղու կազմմանը հետնում է ըստ օպերացիաներիտեխնոլոգիայի մանրամասնմշակումը: Երկրորդ փուլում մանրամասնորենմշակվում է արտադրանքի պատրաստման ամբողջ տեխնոլոգիականգործընթացը: Դա կատարվում է միայն այն կոնստրուկցիաների համար, որոնց պատրաստման տեխնոլոգամետությունը ստուգված է համապատասխան ստանդարտով: Դրան նախորդում է կոնստրուկցիաների խմբավորումն ըստ կազմվածքային ն տեխնոլոգիական հատկանիշների: Այնուհետն կազմվում են առանձինդետալների ն տեխնոլոգիական գործընթացների (մեխանիկական, ջերմային, ֆիզիկաքիմիական ն այլ եղանակներով մշակման, հավաքման) տեխնոլոգիական քարտերը, որտեղ նշվում են օպերացիաներիհաջորդականությունը, կատարման եղանակը, օգտագործվող սարքավորումներն ու հարմարանքները,գործիքները, աշխատողի մասնագիտությունը, աշխատանքի տարակարգը, աշխատաժամանակի նորման ն վարձաչափը: Այս փուլում հաշվարկվում ն օպտիմալացվում են սարքավորումների ն աշխատատեղերի տեղաբաշխումն ու հատակագծումը, ձնավորվում են արտադրականտեղամասերը, հաշվարկվում ն սահմանվում են նյութերի ծախսի նորմաները, կատարվումեն օպերատիվ պլանային հաշվարկներ: Երրորդ փուլում իրագործվում են հատուկ սարքավորումների ն տեխնոլոգիական հարմարանքների նախագծման ն պատրաստման աշխատանքները: Դրա համար նախապես սահմանվում են տեխնոլոգիական հագեցվածության գործակիցները, անհրաժեշտ հատուկ ն միասնականացվածհարմարանքներիու սարքավորումների անվանացանկը, ճշտվում է տեխնոլոգիականհանդերձանքի նախագծման ն պատրաստմանհաջորդականությունը,ընտրվում է նոր շինվածքի թողարկմաննանցնելու մեթոդը: նում

են

միջոցներ

նաՏեխնոլոգիական հագեցվածությանպակասող ու է խագծումն մշակումն իրականացվում գլխավոր տեխնոլոգի

ծառայության մասնագիտացված կոնստրուկտորական ստորաբաժանումների կողմից: Մասնագիտացումը կատարվում է ըստ աշխատանքներիտեսակների (կտրման միջոցով մեխանիկական մշակում, մշակում՝ ճնշմամբ, ձուլում, եռակցում ն այլն): Ստորաբաժանումների քանակն ու դրանց չափերը որոշում են նախագծային աշխատանքներիծավալից ելնելով: ԱՏՆ համակարգում այս փուլն ամենից աշխատատարն է (մոտ 80 Չ2) ն կազմում է ԱՏՆ պարբերաշրջանիմոտ 90 92: Չորրորդ փուլում կատարվում է տեխնոլոգիական գործընթացների ճշտում, կարգաբերում ն փաստաթղթերիու տեխնոլոգիական արտադրական օղակներին, պատհարմարանոների հանձնում րաստվում է նոր արտադրանքիփորձնական խմբաքանակը: Տեխնոլոգիական գործընթացներիճշտումը ն կարգաբերումը կատարվում է ինչպես գլխավոր տեխնոլոգի ծառայության լաբորատորիաներում, այնպես էլ անմիջապես արտադրական ստորաբաժանումներում: Արտադրական գործընթացների ն տեխնոլոգիական հարմարանքների հանձնում-ընդունումը իրականացվում է պաշտոնապես հաստատված բրիգադով, որի կազմի մեջ պետք է մտնեն տեխնոլոգը, տեխնոլոգիականհարմարանքների կոնստրուկտորը, արտադրամասի հսկիչը ն տեղամասիվարպետը: Այսպիսով, բացի հատային ն փոքր սերիական արտադրություններից, յուրաքանչյուր նոր շինվածքի համար տեխնոլոգիական գործընթացները,որպես կանոն, անհրաժեշտ է մշակել թե՛ նախապատրաստական,թե՛ մշակման ն թե՛ հավաքման փուլերի համար, պատրաստել տեխնոլոգիականհագեցվածությանլրակազմը, իսկ երբեմն նան հատուկ սարքավորումը: Բարդ արտադրանքի արտադրության նախապատրաստման ժամանակ յուրաքանչյուր ինքնատիպ դետալի պատրաստման համար միջին հաշվով պահանջվում է մշակել տեխնոլոգիականհինգ քարտ, երեք հարմարանք ու գործիք ն այլն: Դրա հետնանքովէլ ԱՏՆ հաճախ դառնում է արտադրության նախապատրաստման առավել աշխատատար փուլերից մեկը: ԱՏՆ աշխատատարության ն ժամկետներիկրճատումն ապահովվում է զանազան կազմակերպականն տեխնոլոգիական միջոցառումների շնորհիվ: Դրանցիցառավել արդյունավետեն համարվում տեխնոլոգիականստանդարտացումնու միասնականացումը, տեխնոլոգիականգործընթացներիտիպայնացումը, տեխնոլոգիական փաստաթղթերիմիասնականացումը,սարքավորման ագրեգատավորումն ու ստանդարտացումը, տեխնոլոգիական գործընթացների նախագծման ավտոմատ համակարգերի կիրառումը: Կարնոր նշանակություն ունի նան տեխնոլոգիական լուծումների

տեխնիկատնտեսականվերուծության մեթոդականհարցերի, մասնավորապես տեխնոլոգիական գործընթացների ընտրության տնտեսականհիմնավորման մեթոդիկայիմշակումը: 3.5.1.

Տեխնոլոգիական գործընթացի ընտրության հիմնավորումը

Տեխնիկական առաջադրանքի պահանջներին համապատասխան արտադրանքի մոտավորապես միանման որակ ապահովող տեխնոլոգիական գործընթացների տարբերակները դիտարկելիս դրանցից' ընտրվումէ առավել արդյունավետը ն նոր միայն` կատարվում տվյալ տարբերակի մանրամասն մշակում: Դրա համար ընտրվող տեխնոլոգիականգործընթացիառաջադիմականությունը նախապես գնահատվում է զանազան տեխնիկատնտեսականցուցանիշներով, որոնք կարելի բաժանել երեք խմբի. կիրառվող մեթոդների առաջադիմականությունը (նյութերի, տեխնոլոգիական հարմարանքների, սարքավորումների արտադրողականությանգործակիցները), արտադրական գործընթացներիմեքենայացման ե ավտոմատացմանմակարդակնարտացոլող գործակիցները, արտադրության ճկունությունն արտացոլող սարքավորումներում հանգույցների միասնականացմանգործակիցը ն վերակարգաբերումների հարաբերականտնողությունը: Տեխնոլոգիական տարբերակների համեմատական տեխնիկատնտեսական վերլուծության ժամանակ հնարավոր են երեք դեպքեր, երբ. ա/ վերլուծվում է ինչ-որ սարքավորմանվրա տեխնոլոգիական անցումներիկատարման հաջորդականությունը, բ/ վերլուծվում են զանազան, բայց առկա սարքավորումների, հարմարանքների ե նյութերի օգտագործումով տեխնոլոգիական գործընթացի տարբերակները, գ/ վերլուծվում են սարքավորումներիձեռքբերման կամ արտադրության վերակառուցման համար լրացուցիչ ներդրումներ պահանջող տեխնոլոգիականգործընթացի տարբերակները: Առաջինդեպքում բավարար է ըստ յուրաքանչյուր տարբերակի կատարել մշակման ժամանակիխոշորացվածնորմավորում: Երկրորդ դեպքում, առավել խնայողականտարբերակի ընտրության համար, դրանցիցյուրաքանչյուրում հաշվարկվում է ինքնարժեքը /շահագործմանվրա կատարվողծախսերը: Այս կամ այն հարմարանքիկիրառման խնայողականությունըորոշվում է օժանդակ ժամանակի կրճատման հաշվին ստացվող տնտեսումը այդ հարմարանքի շահագործմանծախսերի հետ համեմատելու միջո-

-

-

ցով: Սակայն այդպիսի համեմատականհաշվարկներում անհրաժեշտություն չկա ինքնարժեքի մեջ մտնող ծախսերի բոլոր հոդվածների ըստ տարրերի հաշվարկ կատարել: Հաշվարկվում են միայն այն ծախսերը, որոնք փոխվում են տեխնոլոգիական գործընթացի փոփոխմանժամանակ: Տեխնոլոգիական գործընթացի փոփոխմանժամանակ փոխվող ծախսերի գումարը կոչվում է տեխնոլոգիական ինքնարժեք: Դրա կազմի մեջ մտնող ծախսերը բաժանվում են փոփոխուն (պայմանական-համամասնական)ն հաստատուն ծախսերի: Թողարկման ամբողջ ծավալի տեխնոլոգիական ինքնարժեքը ինչ-որ ժամանակահատվածի ընթացքում որոշվում է հետնյալ բանաձեով.

Տը ՀՏս-ԻՒՏԸ,

որտեղ` Ի(-ը

Տ-

Յ.5.1.1. հաստատուն

ծախսերի պայմաններում

ամ-

սական կամ տարեկան թողարկմանքանակն է հատերով, իսկ մեկ իրի տեխնոլոգիականինքնարժեքը կլինի

ԷՒՏԸ/Ա,

Տլ «Տ

Յ.5.1.2.

Տեխնոլոգիական ինքնարժեքի մեջ մտնող ծախսերի զգալի մասը (սարքավորման ամորտիզացիան, միջնորոգումնային սպասարկումն ու նորոգումը, տեխնոլոգիականկարիքների համար օգտագործվող էլեկտրաէներգիան) կազմավորում է մեքենա-ժամի ինքնարժեքը (ներառում է օժանդակ նյութերի վրա կատարվող ծախսը ն շենքերի ամորտիգացիանու պահպանմանծախսերը): Լավագույն տեխնոլոգիական տարբերակն ընտրելու համար ըստ տարբերակների միավոր արտադրանքի ն ամբողջ թողարկման համար հաշվարկված տեխնոլոգիականինքնարժեքները համեմատվում են: Ցանկացածերկու տարբերակի համեմատման ժամանակ որոշվում է արտադրության կրիտիկականծավալը Իլ, -ն, որի դեպքում երկու տարբերակներիծախսերը հավասարվում են (գծանկար 3.5.1):

Տս "ՀոբԷՏոլ Տսշ ԻՆ ՒՏԸշ։

3.5.1.3.

Հ

որտեղ`

1-ին ն 2-րդ ՏսյչՏսչ-ը համապատասխանաբար

բերակներիփոփոխունծախսերն են, 1-ին ՏԸլ»ՏԸշ-ը համապատասխանաբար րի հաստատուն

Ի,-

ն

տար-

2-րդ տարբերակնե-

ծախսերն են:

(Տ-»-Տոա)/(Տմյ -Տսչ).

3.5.1.4.

Գծանկար 351. Ճեխնոլոգիական երկու նպատակահարմար կիրառման ոլորոոները

տնտեսապես տարբերակների

Արւոադրությանկրիտիկականծավալը որոչելուց հետո այն համեմատվումէ տվյալ արտադրանքի պլանայինթողարկման ԻՎ,հետ ն է ի ընտրվում արդյունավետ տարբերակը:Փոթր հաստատուն ն մեծ փոփոխուն ծախսերովտարբերակը ձեռնտու է, եթե ն` հակապլանայինթողարկմանծավալը փոքր է կրիտիկականից ռակը,եթե Կ, - Խյ., ապա ձեռնտու է փոքրփոփոխունն մեծ հաստատուն ձախսերու| ւուսրբերակը: եթե նոր տեխնոլոգիական գործընթացիներդրումըլրացուցիչ կապիտալ ներդրումներ է պահանջում,ապա տարբերակների համեմատումըկատարվումէ ըստ բերված ծախսերի գումարի՝

ՏԵ

-Ի-Ծ»ուո,

3.5.1.5.

որտեղ`Տ./-ն տեխնոլոգիական ինքնարժեքն է,

Է, -ը՝ տնտեսականարդյունավետության գործակիցը, Է -ն կապիտալներդրումների ծավալնէ:

3.6.

Արտադրության կազմակերպական նախապատրաստումը

Նոր արտադրատեսակներիարտադրության կազմակերպումը ենթադրում է կիրառվող արտադրական գործընթացների ն դրանց բոլոր բաղադրատարրերիվերակառուցում: Դրա համար պահանջվում է ոչ միայն նոր տեխնոլոգիական գործընթացների ու տեխնիկական միջոցների մշակում, այլ նան արտադրության ու աշխատանքիկազմակերպմանձների ու մեթոդների փոփոխություն, արտադրության նյութատեխնիկականապահովման համակարգի վերակառուցում, կադրերի վերապատրաստում (նոր գիտելիքների ն հմտությունների ձեռքբերում) ն այլն: Նոր արտադրանքիթողարկման ժամանակ ողջ արտադրական գործընթացի վերակազմակերպման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է ժամանակակից արտադրության բարդությամբ (արտադրանքի բարդության ն գիտատարության, արտադրական ստորաբաժանումների քանակի ն դրանց միջն կապերի բազմազանության աճ, արտադրական գործընջացի տարրերի ստանդարտացման ն միծօրինականացման մակարդակիբարձրացում, իրավիճակների հարափոփոխություն, ցանկացած արտադրական հիմնախնդրի համալիրություն ե տեխնիկական,տնտեսական, սոցիալական, հոգեբանական ու այլ տեսանկյուններից ուսումնասիրման անհրաժեշտություն ն այլն): Այդ պատճառով էլ կազմակերպական աշխատանքներին կարելի է վերագրել բոլոր այն գործողությունները, որոնց նպատակը նոր արտադրանքի թողարկման արտադրական գործընթացի կազմակերպման նախագծի մշակումն ու իրականացումն է: Հենց այդպիսի աշխատանքների համալիրն էլ արտադրության կազմակերպական նախապատրաստմանբովանդակությունն է համարվում: Արտադրությանկազմակերպական նախապատրաստումըբաժանվում է մի շարք փուլերի, ենթափուլերի ն աշխատանքների:

Առաջին հիմական արտադրական գործընթացների կազմակերպման նախագծի մշակման ն իրագործման փուլում ընտրվում են արտադրության կազմակերպման,արտադրամասերի ու տեղամասերի մասնագիտացմանձները, որոշվում է արտադրական հրապարակների ու սարքավորումների պահանջարկը, Օօպտիմալացվում է սարքավորումների պարկը:

Երկրորդ հիմնական արտադրության տեխնիկական սպասարկման նախագծի մշակման ն իրագործմանփուլում կազմվում է

արտադրության մեջ աշխատանքիառարկաներիշարժման պլանը, ընտրվում են ներգործարանայինտրանսպորտիանհրաժեշտ տեսակները, մշակվում են նորոգման, գործիքային ն պահեստային տնտեսությունների կազմակերպմաննախագծերը,ընտրվում է արտադրանքի որակի վերահսկման համակարգը: Երրորդ փուլում մշակվում ն ներդրվում են աշխատանքի կագմակերպմանն վարձատրմանհամակարգերը: Սկզբից մշակվում են նոր արտադրատեսակներիպատրաստմանաշխատանքայինգործ-

ընթացների ձեավորման, աշխատատեղերի կազմակերպման ու սպասարկման ն աշխատանքի բաժանման ու կոոպերացման նախագծերը: Այնուհետն հաշվարկվում է նոր արտադրատեսակների պատրաստման աշխատատարությունը, ընտրվում ն հիմնավորվում են աշխատանքի վարձատրության ձներն ու համակարգերը, մշակվում է պարգնատրման համակարգը:

Չորրորդ փուլում կատարվում են արտադրության նյութական նախապատրաստման աշխատանքները, այսինքն մշակվում ն իրագործվում է նոր արտադրանքի նյութատեխնիկական ապահովման ն իրացմանկազմակերպմանհամակարգը:Այդ ընթացքում որոշվում է նյութական ռեսուրսերի նկատմամբ պահանջարկը, հատուկ սարքավորման,հարմարանքների, նյութերի ու լրակազմող իրերի համար կազմվում են հայտեր ն տրվում են պատվերներ, ընտրվում են մատակարարներըն նրանց հետ պայմանագրային կապեր են հաստատվում ն այլն: Հինգերորդ փուլում ներարտադրականտեխնիկատնտեսական օպերատիվ արտադրականպլանավորմանհամար ստեղծվում է նորմատիվայինբազա: Հաշվարկվում են նյութական, աշխատանքային ն օրացուցապլանային նորմատիվները,կատարվում է նոր արտադրատեսակիինքնարժեքի կալկուլյացիա, որոշվում են նոր արտադրանքիգինը, շրջանառու միջոցների ն պաշարների նորմատիվի չափերը: Արտադրությանկազմակերպականնախապատրաստումնիրենից ներկայացնում է ճարտարագիտականու կազմակերպատնտեսական աշխատանքների համակցություն ն առավելապես վերաբերում է ճարտարագիտականմշակումների բնագավառին: Նոր արտադրատեսակիարտադրությանյուրացման ժամանակ անհրաժեշտություն է առաջանում մշակել տվյալ արտադրանքի արտադրությաննախագիծը ն ապահովել դրա իրագործումը կամ գործող արտադրության վերակազմակերպումը: Արտադրության կազմակերպմաննախագծմանժամանակկարելի է առանձնացնել աշխատանքներիհետնյալ համալիրները(ուղղությունները). ն

-

-

-

-

-

-

նոր արտադրանքիթողարկման կազմակերպման համար արտադրական կարողությունների որոշումը, արտադրությանկազմակերպմանռացիոնալ ձների ընտրությունը, օպերատիվ-արտադրակցան պլանավորման համակարգի մշակումը կամ կատարելագործումը, արտադրության տեխնիկական սպասարկման համակարգի նախագծումը, աշխատողների բոլոր կատեգորիաներիաշխատանքի կազմակերպման ն վարձատրման ձների ու համակարգերի նախագծումը, ձեռնարկության կամ առանձին արտադրամասերի տեխնիկական վերազինման կամ վերակառուցման նախագծի մշակումն ու իրագործումը:

Արտադրականկարողություններիհաշվարկման ժամանակ արտադրամասերի կարողությունների միջն պետք է այնպիսի հարաբերակցություն նախատեսվի, որ ռիթմիկ աշխատանքի ապահովման համար ձնավորվի թերարվածքներիորոշակի ավելցուկ: Արտադրական գործընթացների կազմակերպման ձների ընտրության ժամանակ որոշվում են արտադրամասերի ու տեղամասերի արտադրական կառուցվածքի տիպը, ստորաբաժանումների մասնագիտացման բնույթը, արտադրության հիմնական գործընթացների կազմակերպմանձները: Դրան զուգահեռ կատարվում են տարածության մեջ արտադրական գործընթացի կազմակերպման վերլուծություն, պահանջվող սարքավորումների քանակի հաշվարկ, կազմվում է արտադրամասիկամ տեղամասի հատակագիծ, որոշվում են նյութերի, կիսաֆաբրիկատների ն պատրաստի արտադրանքի հոսքերը: Հաջորդ փուլում իրականացվումէ ժամանակի մեջ արտադրական գործընթացիկազմակերպմաննախագծումը: Այդ ընթացքում աշխատանքներ են կատարվում նոր արտադրանքի թողարկման պայմաններին օպերատիվ-արտադրական պլանավորման համակարգի հարմարեցման ուղղությամբ, սահմանվում է աշխատանքի առարկաները արտադրություն բաց թողնելու ն որոշակի արտադրատեսակները թողարկելու հաջորդականությունը, որոշվում է սարքավորումների ն աշխատուժի լավագույն օգտագործում նախատեսող անհրաժեշտ թերարվածքների քանակը, ճշտվում են արտադրական ցիկլի կրճատման ուղիները ն այլն: Թվարկված խնդիրները լուծվում են աշխատանքի առարկաների շարժման գրաֆիկական մոդելավորման,ծավալային հաշվարկների կատարման, օպտիմալացման մեթոդներիկիրառմանհիման վրա:

Արտադրության կազմակերպման նախագծման հաջորդ փուլերում որոշվում են տեխնիկականսպասարկման գործառույթները, դրանք իրագործող ստորաբաժանումները,դրանց կապերն արտադրական ստորաբաժանումներիհետ, մշակվում են արտադրամասերի ու տեղամասերի տրանսպորտային, գործիքային ն նյութատեխնիկականապահովման համակարգերը, սահմանվում է սպասարկող ստորաբաժանումների կառուցվածքը, ձնակերպվում են կանոնակարգողփաստաթղթերը:

ԳԼՈՒԽ

ՆՈՐ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

4.1.

ՅՈՒՐԱՑՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Արտադրանքիկենսացիկլը ազդող գործոնները

ն դրա

վրա

Արտադրանքիգոյության ամբողջ ժամանակաշրջանիհամալիր արտացոլման համար կիրառում են «արտադրանքի կենսացիկլ» հասկացությունը:Դա արտադրանքիստեղծման ն նրա վիճակի հետնողական փոփոխության փոխկապակցվածգործընթացների ամբողջությունն է: Այդ գործընթացներն ընդգրկում են արտադրանքի ստեղծման ուղղությամբ կատարվող գիտական հետազոտություններից մինչե նրա շահագործման կամ սպառմանժամանակամիջոցը:

Արտադրանքի կենսացիկլը բաղկացած է բազմաթիվ փուլերից, ընթացաշրջաններիցն առանձին աշխատանքներից: Արտադրանքի կենսացիկլի փուլ ասելով հասկացվում է նրա պայմանականորենառանձնացվածայն մասը, որը բնութագրվումէ կատարվող աշխատանքների հատուկ ուղղվածությամբ ն վերջնական արդյունքով: Արտադրանքիկենսացիկլը բաժանվում է հետեյալ չորս փուլերի. հետազոտում ն նախագծում, -

-

պատրաստում,

շրջանառություն ն իրացում, շահագործում կամ սպառում: Առաջին փուլն ընդգրկում է գիտական հետազոտությունների բոլոր տեսակները (բացի հիմնարարն տեսական որոնողական հետազոտություններից),արտադրանքիկոնստրուկտորականնախագծումն ու փորձանմուշի պատրաստումը, արտադրության տեխնոլոգիական ն կազմակերպական նախապատրաստումը: Երկրորդն անմիջապես արտադրության մեջ արտադրանքի կենսափուլն է, որն ընդգրկում է արդյունաբերական թողարկման սկզբից, նրա աճից, կայունացումից մինչն անկումն ու տվյալ արտադրատեսակի թողարկման լրիվ դադարեցումն ընկած ժամանակամիջոցը: Նոր արտադրատեսակների արդյունաբերական թողարկման ամբողջ ընթացքը բաժանվում է մի քանի բնորոշ գոտիների: Նոր արտադրանքիյուրացման ն արդյունաբերական արտա-

-

դրության սկզբի գոտին սովորաբար ձգված է ժամանակի մեջ, ն դրա հիմնական պատճառը յուրացման գործընթացիբարդությունն է: Հաջորդ գոտին բնութագրվում է թողարկման ծավալի շեշտակի աճով ն շատ կարճ է: Երրորդը կայուն թողարկման գոտին է, որն ունի ամենամեծ տնողությունը: Չորրորդ գոտին բնութագրվում է թողարկմանկտրուկ անկումով ն արտադրությունից տվյալ արտադրանքի հանումով: Երրորդ գոտու երկրորդ կեսից սկսած տնտեսական արդյունքը (էֆեկտը աստիճանաբար նվազում ն ամբողջապես վերանում, իսկ երբեմն նույնիսկ բացասական է դառնում չորրորդ գոտու վերջում: փուլերը, մասնակի վերապահումներով, Երրորդ ն չորրորդ իրականացվում են ձեռնարկությունից դուրս ն համարվում են այլ դասընթացներիուսումնասիրման առարկա: Արտադրանքիկենսացիկլը բաժանվում է ութ ընթացաշրջանների: Առաջինըգիտահետազոտականաշխատանքների կատարումն է, որի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է հասարակության կամ պետության պահանջարկով: Դրանով, փաստորեն, սկսվում է արտադրանքիկենսացիկլիառաջին փուլը: Երկրորդ ընթացաշրջանը տեխնիկականառաջադրանքի մշակումն է, որը կատարվում է պատվիրատուի կողմից ներկայացվող ելակետային պահանջների հիման վրա: Երրորդ` նախագծակոնստրուկտորականաշխատանքների կատարումն է: Չորրորդ ընթացաշրջանը ներառում է արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստմանբոլոր աշխատանքները: Հինգերորդ ընթացաշրջանը համընկնում է կենսացիկլի երկրորդ փուլի հետ, ընդգրկում է արտադրանքիկենսափուլերի բոլոր չորս գոտիները: Այս ընջացաշրջանում, իր մեծ տնողության պատճառով, հաճախ կատարվում է արտադրանքիարդիականացում: Վեցերորդ ընթջացաշրջաննառանձնացվում է միայն այն արտադրատեսակներիհամար, որոնք հավաքվում են շահագործման կամ սպառման վայրում: Յոթերորդ ընթացաշրջանը համընկնում է արտադրանքի կենսացիկլի չորրորդ փուլի հետ ն համարվում է դրա շահագործումը կամ սպառումը: Ութերորդ՝` լուծարման կամ ոչնչացման ընթացաշրջանն, առանձնացվում է այն արտադրատեսակներիհամար, որոնք սպառումից կամ շահագործումից հետո շրջապատի համար կան վտանգ են ներկայացնում: Արտադրանքի կենսացիկլի տնողության վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնցից հիմնականներնեն.

էկոլոգի

նախագծմանավտոմատ համակարգերիկիրառումը, համատեղ աշխատանքիկազմակերպականձների կատարելագործումը, կոնստրուկտորական,տեխնոլոգիական ն կազմակերպական լուծումների միասնականացումը,ստանդարտացումըն տիպայնացումը, ն տեխնոլոգիական նախանախագծակոնստրուկտորական պատրաստմանընթացքում արտադրանքի կոնստրուկցիայիտեխնոլոգամետությանհամակողմանիվերլուծությունը, տեղեկատվականսպասարկմանավտոմատացումը, կոնստրուկտորական,տեխնոլոգիական ն կազմակերպական լուծումների բազմատարբերակայինհամեմատականն ֆունկցիոնալ-արժեքային համալիր վերլուծությունը, աշխատանքների զուգահեռ ն զուգահեռ-հաջորդական կատարումը, պլանավորմանցանցային մեթոդներիկիրառումը: -

-

-

-

-

-

-

-

4.2.

Նոր արտադրանքի յուրացման գործընթացը ն դրա կազմակերպման սկզբունքները

Համեմատաբար բարդ կազմվածքի արտադրանք թողարկող մեքենաշինական ձեռնարկությունների փորձը ցույց է տալիս, որ նախապատրաստականաշխատանքների ավարտից հետո, մինչն նոր արտադրանքի արտադրության նախատեսված տեխնիկատնտեսականցուցանիշներին հասնելը, բավականաչափժամանակ ն միջոցներ են պահանջվում: Այդ պատճառով էլ նոր արտադրանքի յուրացման գործընթացն առանձին դիտարկելու անհրաժեշտություն է առաջանում: Նոր արտադրանքի յուրացումը «հետագոտություն-արտադրություն» ցիկլի կարնոր փուլերից է: Այն նոր արտադրանքի արդյունաբերական արտադրության սկզբնական ժամանակահատվածնէ, որի ընթացքում կատարվում է տեխնոլոգիական գործընթացի, արտադրության կազմակերպմանն պլանավորման կարգաբերում, ն ձեռնարկությունը հասնում է միավոր ժամանակում արտադրանքի թողարկման նախագծային ծավալի, աշխատատարությանն ինքնարժեքի: Սակայն այդպիսի ժամանակահատվածիառանձնացումը նպատակահարմարէ միայն արտադրության կազմակերպման սերիական ն զանգվածային տիպերի դեպքում, քանի որ դրանց բնորոշ է թողարկվող արտադրանքի անվանացանկի համեմատական կայունությունը:

Վատային արտադրության դեպքում յուրացման ժամանակահատվածը գործնականում բացակայում է, որովհետն անվանացանկի լրիվ նորացումը կապված է յուրաքանչյուր նոր արտադրատեսակի մեկ կամ մի քանի հատերովթողարկմանհետ: Արտադրանքըյուրացված է համարվում, եթե այն թողարկվում է սահմանված ծավալով ն համապատասխանում է պահանջվող տեխնիկատնտեսական պարամետրերին: Նոր արտադրանքի յուրացումն սկսվում է նոր արտադրատեսակի փորձանմուշի պատրաստումով ն ավարտվում է դրա սերիական կամ զանգվածային արտադրությամբ: Նոր արտադրանքիյուրացման գործընթացն ընդգրկում է դրա տեխնիկական, արտադրականն տնտեսականյուրացման փուլերը:

Տեխնիկական յուրացումը կատարվում է նոր արտադրանքի ստեղծման ընթացքում, դեռնս նախապատրաստականժամանակաշրջանում ն բնութագրվում է նոր արտադրանքիհամար տեխնիկական պայմաններում ն ստանդարտներում սահմանված տեխնիկական պարամետրերին հասնելով: Տեխնիկական յուրացման սկիզբը արտադրական ստորաբաժանումներիկողմից տեխնիկական փաստաթղթերիու փորձանմուշի ստացումն է, իսկ ավարտը՝ յուրացվող արտադրանքի տեխնիկական ցուցանիշների նախագծային մեծությունների ապահովումը:Նկատի ունենալով, որ ներկայիս սպառողներնարտադրանքիորակի նկատմամբ խիստ բծախնդիր են, նպատակահարմարէ տեխնիկականյուրացումն ավարտել մինչն նոր արտադրանքի սերիականկամ զանգվածային թողարկումն սկսելը: Արտադրական յուրացումն իրենից ներկայացնում է արտադրական գործընթացի այն մասը, որի ընթացքում ձեռնարկությունը հասնում է նոր արտադրանքիթողարկման նախագծայինծավալին: Այն սկսվում է արտադրության կարգաբերումով ն ավարտվում է այն ժամանակ, երբ ձեռնարկության բոլոր արտադրական օղակները պատրաստ են լինում տրված ծավալների ն որակի առաջադրանքների կատարմանը: Միաժամանակ իրականացվում է նոր արտադրանքի տնտեսական յուրացումը, որն սկսվում է առաջին արդյունաբերական խմբաքանակի (սերիայի) թողարկումով ն ավարտվում է այն ժամանակ, երբ ձեռնարկությունը հասնում է տնտեսական ցուցանիշների նախագծայինմակարդակին: Յուրացման ընթացքում սովորաբար շարունակվում է նոր արտադրանքի կոնստրուկտորականն տեխնոլոգիկանլրամշակումը, որի պատճառով էլ յուրացման գործընթացը բնութագրվումէ որպես անկայուն, իսկ նրա տեխնիկատնտեսականցուցանիշները` խիստ

հարափոփոխ:Օրինակ, ավտոմոբիլաշինականձեռնարկություններում մեկ ավտոմեքենայի պատրաստմանաշխատատարությունը յուրացման ընթացքում նվազում է 2,5-4 անգամ: Յուրացման ընթացքում կատարվող լրամշակումների աշխատատարությունըերբեմն համարժեք է լինում նոր նախագծման աշխատատարությանը: Այդ լրամշակումները հաճախ ուղղված են նախագծման փուլում թույլ տրված սխալների վերացմանը, սակայն, որպես կանոն, սպառողների կամ պատվիրատուների մոտ ձեռնարկության իմիջը (բարի համբավը) պահելու նպատակով, կատարվում են կոնստրուկցիայի տեխնիկատնտեսականպարամետրերի բարելավմանանվան տակ: Բնական է, որ փոփոխությունների կատարումը ձգձգում է յուրացման ժամկետները ն հանգեցնում է լրացուցիչ ծախսերի: Դժվար չէ պատկերացնել, թե խոշոր սերիաներուվ կամ զանգվածաբար թողարկվելիք նոր մեքենայի մեկ դետալի կոնստրուկցիայի փոփոխությունը ինչ ծավալի լրացուցիչ աշխատանքներին ծախսերի կարող է հանգեցնել: Յուրացման շրջանի տնողությունն ու ծախսերի մակարդակը մեծ չափով կախված են նան արտադրության տեխնոլոգիական հագեցվածության աստիճանից, այսինքն անհրաժեշտ սարքավորումներով ու տեխնոլոգիականհարմարանքներովապահովվածության մակարդակից: Օրինակ, մարդատար ավտոմեքենաների, սառնարանների, հեռուստացույցների, լվացքի մեքենաների յուրացման ժամանակ արտադրության տեխնոլոգիական հագեցվածությունը հետագայում, որպես կանոն, խոշոր սերիաներով կամ զանգվածաբար թողարկելու պատճառով մոտ է լինում 10096--ի, ինչի շնորհիվ այդ արտադրատեսակների յուրացման շրջանը տնում է ընդամենըմի քանի ամիս: Յուրացման շրջանի տնողության վրա մեծ չափով ազդում են նան ճյուզային առանձնահատկությունները: Որոշ ճյուղերում շատ բարձր են արտադրության սանիտարականպայմաններին ներկայացվող պահանջները, մյուսներում էկոլոգիական պահանջներնեն խիստ, երրորդներում բոլոր կարգի լրամշակումներն ավարտվում են փորձնական արտադրության փուլում, չորրորդներում մեծ է վերջնակարգաբերմանաշխատանքների տեսակարար կշիռը ն այլն: Արտադրական գործընջացի կազմակերպման հիմնական սկզբունքները գործում են արտադրանքիկենսացիկլի բոլոր փուլերում, այդ թվում նան նոր արտադրանքիյուրացման շրջանում: Սակայն, հիմնական սկզբունքներիցբացի, յուրացման շրջանում գործում են նան մասնակիսկզբունքներ,որոնք արտադրանքինախագծային ծավալներով թողարկման ժամանակ, որպես կանոն, թույլ են դրսնորվում: Այդպիսի սկզբունքներ են. ինտեգրացումը,

յուրացմանը արտադրության պատրաստությունը, արտադրության ճկունությունը, յուրացման համալիրությունը: Ինտեգրացմանսկզբունքը ենթադրումէ նոր արտադրատեսակների նախագծման, արտադրության ն իրացման աշխատանքներում նախագծողների,արտադրողներին սպառողների փոխհամաձայնեցվածմասնակցության ապահովում: Պատրաստության սկզբունքը ենթադրում է արտադրության համակողմանի նախապատրաստում:Որպեսզի յուրացումն ընթանա արագ տեմպերով ն նվազագույն կորուստներով, յուրացման աշխատանքների կատարման համար արտադրության պատրաստությունը պետք է լինի համալիր: Համալիր պատրաստությունն ընդգրկում է կոնստրուկտորական,տեխնոլոգիական, կազմակերպական, տնտեսական, սոցիալական, հոգեբանական, էկոլոգիական ն իրավականպատրաստությունը: ճկունության սկզբունքը պահանջումէ, որ արտադրությունըլինի շարժուն: Այն պետք է կարողանան արագ արձագանքել սպառողների պահանջմունքների փոփոխությանն ու առանց ձգձգելու անցնել նոր արտադրանքիթողարկմանը:Այս սկզբունքի իրացումը հնարավորություն է ընձեռում առանց շոշափելի կորուստների դադարեցնելու հնացած ն մրցունակությունը կորցրած արտադրատեսակների թողարկումը ն խուսափելու ռեսուրսների անօգուտ ծախսից: Վամալիրության սկզբունքը ենթադրում է ճոր արտադրատեսակների ստեղծման ն արտադրության բոլոր ստորաբաժանումներում ջանքերի ն գործողություններիհամակցմանապահովում: 4.3.

Նոր արտադրանքի թողարկման անցման կազմակերպումը

ԳՏԱ ժամանակակիցտեմպերնու սպառողների պահանջմունքների հարափոփոխությունըպահանջումեն նոր արտադրատեսակների արտադրության յուրացումն իրագործել կարճ ժամկետներում: Այդ հիմնախնդրի լուծումն ու արտադրանքի նորացման արդյունավետության ապահովումը հիմնականումկախված են նոր արտադրանքի թողարկման կազմակերպման համար ընտրվող մեթոդիճշտությունից ու ռացիոնալությունից: Թողարկվող արտադրանքինորացման բնույթի վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնք հարկ է լինում նոր արտադրանքիթողարկման անցնելու նպատակովայս կամ այն մեթոդիընտրության ժամանակ հաշվի առնել: Դրանք են.

ձեռնարկությանտրամադրության տակ գտնվող այն ռեսուրսները, որոնք կարող են օգտագործվել նոր արտադրանքիյուրացման համար, յուրացվող ն արտադրությունից հանվող արտադրատեսակների առաջադիմականությանաստիճաններիտարբերությունները, » նոր արտադրանքիյուրացմանը ձեռնարկության պատրաստության աստիճանը, այսինքն` կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական փաստաթղթերիլրակազմությունն ու որակը, տեխնոլոգիականսարքավորումներով ն հարմարանքներով հագեցվածությանաստիճանը, անձնակազմի մասնագիտական պատրաստության մակարդակը, արտադրականհրապարակներիառկայությունը, արտադրանքի կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական արտադրությանտիպը, առանձնահատկությունները, ն արտադրությունից հանվող արտադրատեսակյուրացվող մակարդակը ն այլն: ների միասնականացման Նոր արտադրանքի թողարկմանն անցնելու՝ ձեռնարկությունների պրակտիկայում կիրառվող մեթոդների բազմազանությունը պայմանավորված է փոխարինվող (արտադրությունից հանվող) ն յուրացվող արտադրատեսակներիթողարկմանժամանակներիհամատեղման աստիճանով (կամ փոխարինվող արտադրատեսակի թողարկման ավարտի ն յուրացվողի թողարկման սկզբի միջն ընդմիջման առկայությամբ) ն արտադրությունից հանվող արտադրատեսակի թողարկման ծավալի աճի տեմպերի հարաբերակցությամբ: Սակայն, արտադրանքի նորացման ընթացքի ողջ բազմազանության պայմաններում կարելի է առանձնացնել նոր արտադրանքի թողարկմանն անցնելու հետնյալ մեթոդները.հաջորդական, զուգահեռ, զուգահեռ-հաջորդական: Հաջորդական մեթոդը բնութագրվում է նրանով, որ նոր արտադրանքի թողարկումն սկսվում է միայն արտադրությունիցհանվող արտադրատեսակի թողարկումն ամբողջապես դադարեցնե»

»

»

»

»

»

լուց

հետո:

Փոխարինվող ն նոր յուրացվող արտադրատեսակներիթողարկումների միջն ընդմիջման առկայությունից կախված զանազանում են հաջորդական մեթոդի երկու տարբերակ ընդհատ-հաջորդականն անընդհատ-հաջորդական: Ընդհատ-հաջորդական տարբերակը ենթադրում է, որ փոխարինվող արտադրատեսակիթողարկումըդադարեցնելուց հետո այդ նույն արտադրական հրապարակներիվրա կատարվում են վերահատակագծման ն տեխնոլոգիականսարքավորումների ու տրանսպորտային միջոցների մոնտաժման աշխատանքներ, որոնց ա131

վարտն է միայն սկիզբ դնում նոր արտադրատեսակի յուրացմանն ու թողարկմանը (գծանկար 4.3.1): Այդ աշխատանքների տնողությամբ որոշվում է արտադրության դադարեցմաննվազագույն ժամանակը ( ՃՂ ), որի ընթացքում ոչ հին ն ոչ էլ նոր արտադրատեսակները չեն թողարկվում: Կազմակերպական ն տեխնոլոգիական տեսանկյուններից սա ամենապարզտարբերակնէ: Սակայն համարվում է նան ամենաանարդյունավետ տարբերակը,քանի որ մեծ են արտադրանքի գումարային թողարկման կորուստները: Արտադրության նույնիսկ կարճաժամկետ դադարեցումը կարող է կտրուկ վատացնել ձեռնարկության տնտեսական ցուցանիշները, որովհետն նոր արտադրատեսակիթողարկման ինտենսիվ աճի դեպքում անգամ տեսակարար հաստատուն ծախսերի պատճառով նրա ինքնարժեքըթողարկմանսկզբից նեթ կլինի բարձր: Ա

Հին

արտադրանք

որ

արտադրանք

»

Գծանկար 4.3.1. բերակը

՛լ

Նոր արտադրանքիթողարկմանընդհատ-հաջորդական տար-

Զանգվածային ն սերիականարտադրությունիրականացնող ոչ Քիչ ձեռնարկությունների կողմից անցյալում կիրառված, նոր արտադրանքի թողարկմանն անցնելու այս տարբերակը ներկայումս իր անարդյունավետությանպատճառովչի կիրառվում: Անընդհատ-հաջորդականտարբերակը բնութագրվում է նրանով, որ փոխարինվողարտադրատեսակիթողարկումը դադարեցնելուց անմիջապես հետո սկսվում է նոր արտադրատեսակի թողարկումը, այսինքն՛1 -Օ (գծանկար 4.3.2.): Չնայած այս տարբերակի դեպքում էլ արտադրանքի գումարային թողարկման կորուստներ են լինում, սակայն դրանք հնարավոր է, նոր յուրացվող արտադրատեսակիթողարկման ինտենսիվաճի շնորհիվ, հասցնել նվազագույնի: Ի տարբերություն նախորդի,այս տարբերակըկազմակերպականն տեխնոլոգիականտեսանկյուններիցբավականաչափ բարդ է: Այս տարբերակով նոր արտադրանքիթողարկման անցնելու համար պահանջվում է հենց սկզբից արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստմանաշխատանքների ավար132

տունության բավականաչափ բարձր աստիճան: Ցանկալի է, որ տեխնոլոգիականգործընթացներիմոտ 8092--ը մինչն նոր արտադրանքի թողարկումն արդեն փորձարկված լինի, իսկ սարքավորումների ավելի քան 9096--ը՝ տեղադրված: Կ

Հին արտադրանք

Նոր արտադրանք

Ս» »

Գծանկար 4.3.2. Նոր արտադրանքիթողարկմանանցման անընդհատ-հաջորդական տարբերակը

Զանգվածային արտադրությանպայմաններում այս տարբերակի իրականացումը նոր արտադրանքի թողարկման նախապատրաստման համար, որպես կանոն, պահանջում է պահուստային կամ լրացուցիչ հրապարակներիառկայություն: ԸՆդ որում,այդ պահանջի մեծությունը կախված է արտադրությունից հանվող ն նոր յուրացվող արտադրատեսակներիմիասնականացմանմակարդակից: Սերիական արտադրության պայմաններում այս տարբերակն առկա արտադրականհրապարակներիվրա կարող է իրականացվել միայն կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացների ն հարմարանքների տիպայնացման բավականաչափ բարձր մակարդակիդեպքում: Նոր արտադրանքի թողարկման անցնելու զուգահեռ մեթոդը բնութագրվում է նրանով, որ արտադրությունից հանվող արտադրատեսակն աստիճանաբարփոխարինվում է նոր յուրացվողով, այսինքն` հին արտադրանքի արտադրությանծավալների կրճատման հետ միաժամանակկատարվումէ նոր յուրացվող արտադրատեսակի թողարկման ծավալի աճ: Ընդ որում, երկու արտադրատեսակների միաժամանակ թողարկման տնողությունը կարող է տարբեր լինել: Մեքենաշինությանմեջ այս մեթոդը կիրառվում է ն զանգվածային, ն՛ սերիականարտադրություններում:Յաջորդականի համեմատ այս մեթոդիառավելությունն այն է, որ հաջողվում է գգալիորեն կրճատել, իսկ առանձինդեպքերում` նույնիսկ ամբողջովին վերացնել արտադրանքիգումարային թողարկմանկորուստները (գծանկար 4.3.3.): Պրակւոիկայում կիրառում են զուգահեռ

մեթոդի զանազան տարբերակներ, որոնք միմյանցից տարբերվում են Ճ՛ 7ժամանակահատվածի տնողությամբ, նոր արտադրանքի յուրացման ընթացքում արտադրանքի գումարային թողարկման ծավալի նվազման մեծությամբ, նոր արտադրատեսակիթողարկման ծավալի աճի ն փոխարինվողարտադրատեսակիթողարկման ծավալի կրճատման տեմպերով, լրացուցիչ արտադրական հրապարակների, սարքավորումների ն մարդկային ռեսուրսների քանակով: Այն տարբերակը,որի դեպքում արտադրանքիգումարային թողարկումը մնում է անփոփոխ, գերադասելի է, քանի որ ձեռնարկությանը հնարավորություն է տալիս յուրացման շրջանում պահպանելու արտադրանքի ռիթմիկ թողարկումը (գծանկար 4.3.3.ա): Այդ տարբերակը,որպես կանոն, պահանջում է լրացուցիչ արտադրական կարողություններ ն աշխատուժ, քանի որ նոր յուրացվող արտադրատեսակիաշխատատարությունըբարձր է փոխարինվողի աշխատատարությունից:Այն լայնորեն կիրառվում է զանգվածային արտադրության պայմաններում, հատկապես` ձեռնարկության վերակառուցման դեպքում: Եթե ձեռնարկությունը լրացուցիչ կարողություններ չունի, ե հնարավոր չէ փոխհատուցել լրացուցիչ աշխատատարությունը,ապա գերադասելի է այն տարբերակը, որի դեպքում արտադրանքի գումարային թողարկման ծավալը որոշ չափով նվազում է (գծանկար4.3.3.բ): Փոխարինվող ն նոր յուրացվող արտադրատեսակներիմիասնականացման բարձր մակարդակի դեպքում հաճախ հաջողվում է խուսափել գումարային թողարկման ծավալի նվազումից: Բարդ կազմվածքի արտադրանքիզանգվածային թողարկման պայմաններում (ավտոմոբիլաշինություն, տրակտորաշինություն) է զուգահեռ մեթոդի զուգահեռ-փուլային լայնորեն տարբերակը: Այս տարբերակի դեպքում արտադրությունից հանվող արտադրատեսակինորով փոխարինումըկատարվում է մի քանի փուլերով, որոնց ընթացքում յուրացվում է փոխարինվողմոդելից միայն իր որոշ հանգույցների ու ագրեգատների կոնստրուկցիայով տարբերվող, այսպես կոչված, անցումային մոդելի արտադրությունը: Յուրաքանչյուր փուլում կատարվում է ոչ թե ձեռնարկության վերջնական արտադրանքի,այլ նրա առանձին բաղադրատարրերի փոխարինում(գծանկար 4.3.3.գ): Այս տարբերակի հիմնական առավելությունն այն է, որ հնարավորէ դառնում խուսափելու ձեռնարկության արմատական վերակառուցումից, յուրաքանչյուր փուլում ապահովելու արտադրանքիհավասարաչափթողար-

կիրառվում

Որոշ հեղինակներիաշխատություններում այս տարբերակը«ագրեգատային»անվան տակ դիտարկվումէ որպեսնոր արտադրանքիթողարկմանանցնելու ինքնուրույն մեթոդ:

կում ն իջեցնելու արտադրությանյուրացման ծախսերը: Հիմնական թերությունն այն է, որ նոր արտադրանքի թողարկմանն անցնելու ժամկետները ձգձգվում են, ինչը կարող է հանգեցնել դրա վաղաժամկետ բարոյականմաշվածքի: ո,

Նոր արտադրանքինախագծայինթողարկում

`

Գումարային թողարկում

--ծՕշ---.

"Նոր

ՕՔ

լա

Գ

Գծանկար4.3.3. Նոր արտադրանքիթողարկմանանցնելու զուգահեռ մեթոդը ա առանցարտադրատեսակների գումարայինթողարկմաննվազման բ գումարայինթողարկմանժամանակավոր նվազմամբ Գ նոր արտադրանքի թողարկմանանցնելու զուգահեռ-փուլայինմեթոդը -

-

-

Նոր արտադրատեսակիթողարկմանն անցնելու զուգահեռհաջորդական մեթոդը(գծանկար4.3.4.) հիմնականումկիրառվումէ այն դեպքերում, երբ փոխարինվողն նորյուրացվող արտադրատեսակների կոնստրուկցիաներըզգալիորեն տարբերվում են միմյանցից: Այս մեթոդի կիրառման ժամանակ ձեռնարկություններում ստեղծվում են լրացուցիչ կարողություններ, որոնցով սկսվում է նոր արտադրատեսակիյուրացումը, մշակվում ն ճշտվում են տեխնոլոգիական գործընթացները, կատարվում է անձնակազմիմասնագիտական նախապատրաստում,կազմակերպվում է նոր արտադրատեսակի առաջին խմբաքանակի թողարկումը: Այդ սկզբնական շրջանում հիմնական արտադրությունում շարունակվում է փոխարինվող արտադրատեսակի թողարկումը: Սկզբնական շրջանի ավարտից հետո հիմնական արտադրությունումն լրացուցիչ տեղամասերում կարճ ժամկետով դադարեցվում է թողարկումը, որի ընթացքում կատարվում է սարքավորման վերամոնտաժում, այսինքն` սարքավորումները լրացուցիչ տեղամասերիցհանվում ն մոնտաժվում են հիմնական արտադրությունում, ապա կազմա-

թողարկումը: կերպվում է նորարտադրատեսակի |

խ

Ճ

Նոր

նմուշի նախագծային թողարկում

ՏՏ

--

Գծանկար 4.3.4.Նոր արտադրանքիթողարկմաննանցնելու զուգահեռ-հաջորդականմեթոդը:

Այս մեթոդի ակնհայտ թերությունն այն է, որ արտադրության դադարեցմանն արտադրամասերումնոր արտադրատեսակիհետագա յուրացման ընթացքում արտադրանքի գումարային թողարկման ծավալը անխուսափելիորեն նվազում է: Բացի դրանից,

ժամանակավոր (լրացուցիչ) տեղամասերի կազմակերպման համար լրացուցիչ արտադրական հրապարակներ են պահանջվում, որ ոչ բոլոր ձեռնարկությունները կարող են ունենալ: Սակայն այդպիսի տեղամասերումյուրացման սկզբնականփուլերի կազմակերպումը հնարավորություն է տալիս նոր արտադրատեսակիթողարկման աճի բարձր տեմպեր ապահովել: Նոր արտադրատեսակի թողարկմանն անցնելու մեթոդների բազմազանությունը պայմանավորված է նորացման գործընթացի բարդությամբ, այդ ընթացքում կատարվող կազմակերպական ն տեխնոլոգիական աշխատանքների ծավալով ն յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում անցման մեթոդի ընտրության վրա ազդող գործոնների տարբեր ուժգնության դրսնորումներով: Արտադրությունում տեխնիկական առաջընթացի դրսնորման ժամանակակից միտումը թողարկվող արտադրատեսակիփոխարինմանը բուն արտադրության ն նրա նյութատեխնիկական բազայի արագ հարմարվելն է, ինչը հնարավոր է դառնում միայն արտադրության տեխնիկական ն կազմակերպական ճկունության բարձրացմանշնորհիվ:

Ծախսերի փուիոխման բնույթը նոր արտադրանքի յուրացման շրջանում

4.4.

Նոր արտադրանքի յուրացման շրջանի նշված առանձնահատկությունները (4.1.), վերջին հաշվով, իրենց արտացոլումն են գտնում ձեռնարկության տնտեսական ցուցանիշներում: Յուրացման շրջանի սկզբում թողարկված արտադրատեսակները վերջում թողարկվածների համեմատ միշտ էլ ավելի բարձր տեսակարար ծախսեր են ունենում, քանի որ արտադրանքիթողարկմանծավալի աճի ընթացքում տեխնոլոգիական գործընթացի կայունացման, կոոպերացվածն արտադրականկապերի կարգավորման,բանվորների մասնագիտականգիտելիքների ն հմտության աճի հետնանքով յուրացման սկզբնականշրջանին բնորոշ բարձր ծախսերն աստիճանաբար նվազում ն յուրացման ավարտականշրջանին հասնում են տեխնիկապես հիմնավորված նորմաներով սահմանված մակարդակին: Ընդ որում, յուրացման շրջանում առավել ինտենսիվորեն նվազում է արտադրանքի պատրաստման աշխատատարությունը: Յուրացման գործընթացի կառավարման ն արտադրության հիմնականտեխնիկատնտեսական ցուցանիշների կանխատեսման համար բացահայտվում են յուրացման տիպային պայմաններում արտադրականծախսերի փոփոխմանօրինաչափությունները:

Նոր արտադրատեսակիթողարկմանծավալի (քանակի) աճի ն նրա տեսակարարաշխատատարությանփոփոխմանբնույթի միջն կախվածությունը սահմանել է ամերիկացի գիտնական Թ.Ռայթը՝ փորձային (էքսպերիմենտալ) եղանակով ստացված հետեյալ աստիճանային ֆունկցիայի տեսքով.

Օա:

7,-

4.4.1.

Յուրացման շրջանի Է--րդ պահի համար որպես շ« արգումենտ կարող է համարվել ինչպես ժամանակային (յուրացման սկզբից մինչն Էրդ պահն ընկած ժամանակահատվածը),այնպես էլ բնեղեն (ուրացման սկզբից պատրաստվածարտադրանքիընդհանուր քանակին համապատասխանողարտադրանքիհերթական համարը) պարամետրը: Առաջին դեպքում 4.4.1. հավասարումը կստանա հետեյալ տեսքը.

Ե-ՈԻ՞,

4.4.2.

որտեղ` է,-ն յուրացման շրջանի Է--րդժամանակահատվածում արտադրանքի պատրաստմանաշխատատարությունն է, նորմա-

ժամ,

էլ-ը՝ յուրացման շրջանի առաջին ժամանակահատվածումարտադրանքի պատրաստման աշխատատարությունը(օրինակ, րացմանառաջին տարում, ամսում ն այլն), նորմա-ժամ,

յու-

7,-ն՝ յուրացման շրջանի է-րդ ժամանակամիջոցիանվանումը

(օրինակ, յուրացման սկզբից 5-րդ ամիսը,2-րդ տարին նայլն), Ե -ն արտադրանքի յուրացման շրջանում արտադրության կոնստրուկցիոն ե տեխնոլոգիականբնութագրերը,տնտեսական ն կազմակերպականպայմաններըհաշվի առնող ու 0.25-ից 0.4-ի թվային միջակայքում տատանւլող յուրացման կորի շեշտակիությունը ցույց տվող գործակիցն է: Երկրորդ դեպքում 4.4.1. հավասարումը կներկայացվի այս կերպ.

ՄԵ էլ, Ն

-Ֆ

4.4.3.

'

է, նորորտեղ` ք,-նյ-րդ արտադրանքիաշխատատարությունն

մա-ժամ,

էլ-ը առաջին արտադրանքիաշխատատարությունը,նորմա-

ժամ,

Ւ| -ը

.

նոր արտադրատեսակի պատրաստմանսկզբից)-րդ

ար-

տադրանքի հերթականհամարն է (օրինակ, 12-րդ, 18-րդ, 104-րդ ն այլն): է-ի հաշվարկն առավել հաճախ կիրառվում է զանգվածային,

է,-ինը՝սերիականարտադրությունում:

իսկ

Նույն եղանակով կարելի է հաշվարկել նան նոր արտադրանքի ինքնարժեքի պայմանական-փոփոխունծախսերի կանխատեսվող մեծությունը: Յուրացման կորի շեշտակիության գործակիցը բնութագրում է տնտեսական ցուցանիշների հարաբերական իջեցումը ն դրանց կախվածությունը կոնստրուկցիայի ու տեխնոլոգիական գործընթացի նորության ու բարդության աստիճանից, արտադրանքի յուրացմանը ձեռնարկությանպատրաստությունից:Յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար այդ գործակցի մեծությունը սովորաբար հաշվարկվում է առանձին`դրա համար օգտագործելով նախկինում թողարկվող արտադրատեսակներիյուրացման տվյալները: յուրացման գործընթացի բնութաՆոր արտադրատեսակների գրման համար օգտագործում են յուրացման գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե արտադրանքիթողարկման քանակի յուրաքանչյուր կրկնապատկմանդեպքում ինչքան անգամ է նվազում միավոր արտադրանքի աշխատատարությունը: Այն որոշվում է հետեյալ բանաձնով.

Բ,

Հ

Ել/կ,

4.4.4.

որտեղ է,.-ն արտադրանքի թողարկման կրկնապատկումից

նրա աշխատատարություննէ, է, -ն -րդ արտադրանքիաշխատատարությունը:

հետո

Կորի շեշտակիության ն յուրացման գործակիցների միջն կա փոխադարձ կապ, որը կարելի է արտահայտել այս բանաձնով. Ե

Հ

Հք.

/0.301,

4.4.5.

Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ ինչքան փոքր է յուրացման գործակիցըն, հետնաբան,մեծ է կորի շեշտակիությանգործակիցը, այնքան նոր արտադրանքիյուրացումը վատ է ընթանում, այնքան շատ են ձեռնարկությանկորուստները: Յուրացման շրջանում նոր արտադրանքիպատրաստման ընդմեծությունը բանաձեվում է այսպես. հանուրԿԻ

Է Հե

երե

ՎՀՇ-Ե Ի

-Կ»),

446.

որտեղ ՝ էլ,

է,

համապատասխանաբարյուրացման շրջանի սկզբում ն վերջում միավոր արտադրանքիաշխատատարությունն է, նորմա-ժամ, համապատասխանաբար յուրացման շրջանի Իկ,Վ.-` սկզբում թողարկված առաջին խմբաքանակում ն յուրացման ողջ ընթացքումթողարկված արտադրանքիքանակը, հատերով: Ղ-ն

Յուրացման շրջանում աշխատանքի ընդհանուր ծախսն իրենից ներկայացնում է անհրաժեշտ ն բարձրացվածծախսերի գումար: Անհրաժեշտ ծախսերը հաշվարկվում են տեխնիկապես հիմնավորված առաջադիմականնորմաների հիման վրա: Բարձրացված ծախսերն առաջանում են նոր արտադրանքի յուրացման ընթացքում ն պայմանավորվածեն այդ գործընթացի առանձնահատկություններով (գծանկար4.4.1.):

է

են

էւ "Գ.

էչ իշ

ա»

Գծանկար4.4.1. Նոր արտադրանքիյուրացմանշրջանումաշխատանքի բարձրացվածծախսերինվազմանբնույթը:

ճէ

ՀՂչ

-

է,

:

Ինչ

4.4.7.

Յուրացման շրջանում էականորեննվազում են նան մյուս արտադրականծախսերը, այդ թվում՝ նան ինքնարժեքը: Սակայն, աշխատատարության համեմատ, դրանց իջեցումը կատարվում է նվազ ինտենսիվությամբ:Այսպես, մեքենաշինականշատ արտադրատեսակճերիինքնարժեքիիջեցումը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Տ

-Տ(-Մ/),

4.48.

որտեղ Տ,-ն յուրացման շրջանի Ւէ-րդժամանակահաւովածում արտադրանքիպատրաստմանինքնարժեքն է դրամով, Տ, -ը յուրացման շրջանի սկզբում արտադրանքիպատրաստման ինքնարժեքը՝ դրամով: Կամ էլ` 4.4.9.

Տ -ՏԵՀՃ ՒՆ),

որտեղ՝ Տ) -ն յ-րդ արտադրանքիպատրաստմանինքնարժեքն

է, դրամով,

Տ -ը առաջին արտադրանքիպատրաստմանինքնարժեքը: Ե

աստիճանացույցի(հետնաբար՝

նան

յուրացման Բ... գործա-

կցի), ինչպես նան Շ ն Վ գործակիցների թվային նշանակությունները ստանում են փորձնային եղանակով` ձեռնարկության վիճակագրականտվյալների կորելյացիոն վերլուծությամբ: Աշխատանքիբարձրացված ծախսերի ն ինքնարժեքի որոշումից հետո միջոցառումներ են մշակվում դրանց իջեցման, արտադրության կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական նախապատրաստման որակի բարձրացման, յուրացման գործընթացի կազմակերպման բարելավմանն նոր արտադրանքիթողարկմանն անցնելու նպատակահարմար մեթոդի ու տարբերակի ընտրության համար:

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

5.1.

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԴՐԱ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՏԻՊԵՐՆ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Արտադրական գործընթացը, դասակարգումը

դրա

կազմն

ու

Ձեռնարկության օպերացիոնհամակարգի կողմից մուտքային տարրերը (աշխատանքի առարկաներ, աշխատանքի միջոցներ, կենդանի աշխատանք, տեղեկատվություն) ամանակի ն տարածության մեջ նպատակահարմարձնով համակցելու ն որոշակի ապյահանջմունքներ բավարարելու համար նախատեսվողելքային արդյունքների փոխակերպելու հետ անմիջականորենկապված արտադրողական աշխատանքների համալիրը կոչվում է արտադրական գործընթաց: Լրիվ արտադրական գործընթացն իրենից ներկայացնում է մուտքային տարրերով պայմանավորվածն միմյանց հետ նպատակամետ ձնով փոխկապված մասնակի գործընթացների ամբողջություն: Այդ մասնակի գործընթացներից հիմնականը բուն աշխատանքի գործընթացնէ, որը երբեմն սխալմամբ նույնացվում է արտադրականգործընթացի հետ ն օգտագործվում է որպես դրա համարժեք: Սակայն աշխատանքիգործընթացը արտադրականգործընթացի թեկուզ ն հիմնական, բայց ընդամենըմի մասն է, քանի որ բնական ն ավտոմատ ֆիզիկաքիմիականգործընթացներիիրականացման ժամանակ ամբողջապեսկամ մասնակիորենընդհատվում է:

Արտադրականգործընթացի հասկացությունը հավասարապես վերաբերում է ինչպես վերջնական ելքային արդյունքի, այնպես էլ դրա առանձին բաղադրամասերի պատրաստմանը: Դրանով են պայմանավորված արտադրականգործընթացներիմեծ բազմազանությունն ու կազմակերպման տեսանկյունից դրանց միասնականացման որոշակի դժվարությունները(հատկապեսփոխակերպման բազմափուլ գործընթացներիրականացնող համեմատաբարբարդ կազմվածքի ելքային արդյուներ ունեցող արտադրականհամակարգերում): Այդ դժվարությունները հաղթահարելու ն արտադրական գործընթացներիառանձնահատկություններն օպերատիվ որոշելու ու դրա հիման վրա արտադրության ռացիոնալ կազմակեր142

պումը դյուրացնելու նպատակովարտադրական գործընթացները դասակարգվումեն ըստ որոշակիհատկանիշների. 1. ստ արտադրական համակարգր ելքային արդյունքների ստացման գործում ունեցած նշանակության արտադրականգործընթացներըլինում են հիմնական, օժանդակ ն սպասարկող: Ա. Հիմնական են համարվում մուտքային տարրերի ձնի ն հատկությունների վերափոխմաննու դրանց ելքային արդյուքների արտադրական ուղղված հատկություններ տալուն գործընթացները: Հիմնական արտադրական գործընթացները, ելքային արդյունքների ստացման փուլից կախված, բաժանվում են նախապատրաստական, մշակման ն հավաքման-հարդարման գործընթացների: Նախապատաստականփուլում իրականացվում են համակարգի մուտքային տարրերի նախնական ձնափոխման գործընթացներ (կտրում. փայտի սղոցում, հումքի մաքրում, հարստացում,գործվածքի ձնում ն այլն): (շակման փուլում կատարվում են նախապատրաստուկների երկրաչափական ձների, չափերի, ներքին կառուցվածքի ու հատկությունների փոփոխման գործընթացներ (մետաղի ճնշում, ջերմային, քիմիական ն այլ եղանակներով մշակում, փայտի հղկում, ճկում, երեսապատում, լաքապատում, պաստառապատում,քիմիական արտադրությունում՝ էլեկտրոլիզ, կրեկինգ, համադրում ն այլն): Չավաքման-հարդարման փուլում իրականացվում են մին ջանկյալ արդյունքների (հանգույցներ) այնուհետն վերջնական ելքային արդյունքի (արտադրանքի) հավաքման, հարդարման, կարգաբերմանն փորձարկման գործընթացեր: Բ. Օժանդակ են հիմնական արտադրական գործընթացների նորմալ ընթացքի ապահովման համար անհրաժեշտ նյութական պայմանների ստեղծմանը կամ ելքային արդյունքների կազմի մեջ չմտնող միջանկյալ արդյունքների (գործիքների, տեխնոլոգիական հարմարանքների, գոլորշու, խտացված օդի ն այլն) ստացմանն ուղղված արտադրական գործընթացները: Օժանդակ գործընթացների կազմն ու բարդությունը կախված է հիմնականների առանծնահատկություններիցե արտադրականհամակարգի արտադրատեխնիկականու նյութական բազայի կազմից: Ելքային արդյունքների կազմվածքային բարդության աճին ն անվանացանկի մեծացմանը, ինչպես նան համակարգիտեխնիկական հագեցվածության բարձրացմանըզուգընթաց ընդլայնվում է օժանդակ գործընթացների կազմն ու փոխվում է դրանց կառուցվածքը: »

»

»

Սպասարկող գործընթացները հիմնական ն օժանդակ արտադրական գործընթացների նորմալ ընթացքի ապահովման համար անհրաժեշտ արտադրական բնույթի ծառայությունների մատուցմանն ուղղված գործընթացներն են: Սպասարկման գործընթացները հիմնականում ընդգրկում են մուտքային տարրերի ու ելքային արդյունքների (պատրաստիարտադրանքի) փոխադրումների, դրանց պահեստավորման, պահպանման, արտադրական գործընթացների վերահսկաման, մուտքային տարրերով արտադրության անխափանապահովմանգործընթացները: Արտադրության մեքենայացման ն ավտոմատացման մակարդակի մշտական բարձրացումը սպասարկման գործընթացներն աստիճանաբար դարձնում է հիմնական արտադրական գործընթացների անբաժանելի մասը: Դրա հետնանքով ելքային արդյունքների ստացման ընդհանուր գործընթացի որնէ որոշակի մասի (հիմնական, օժանդակ, սպասարկող գործընթացների) տարանջատումը դառնում է պայմանական, ն պետք է կատարվի միայն տվյալ արտադրական գործընթացի իրականացմանտեխնիկատեխնոլոգիական առանձնահատկություններիցելնելով: 2. Ըստ մուտքային տարրերի վրա ներգործելու բնույթիա̀րտադրականգործընթացներըլինում են. Ա. Տեխնոլոգիական, որի դեպքում մուտքային տարրի փոփոխությունը կատարվում է կենդանիաշխատանքիազդեցության միջոցով: Ըստ մուտքային տարրերըելքային արդյունքի փոխակերպման մեթոդների տեխնոլոգիական արտադրական գործընթացներն իրենց հերթին դասակարգվումեն. . մեխանիկականգործընթացների,երբ կատարվում է մուտքային տարրերի (աշխատանքի առարկաների) երկրաչափական ձների փոփոխություն, Օիմիականգործընթացների, երբ իրականացվում է մուտքային տարրերի բաղադրության, ներքին կառուցվածքի ն հատկությունների փոփոխություն, հավաքման-լազմատելու գործընթացների, երբ կատարվում են միջանկյալ արդյունքներից վերջնական ելքային արդյունքների հավաքման աշխատանքներկամ` հակառակը, երբ կատարվում են վերջնական կամ միջանկյալ արդյունքների կազմատման աշխատանքներ, պահպանմանգործընթացների,երբ միջանկյալ կամ վերջնական արդյունքը ոչ աշխատանքային վիճակում անժամկետ պահելու նպատակով իրականացվումեն դրանց յուղման, փաթեթավորման, ներկման կամ նման նշանակության այլ աշխատանքներ: Գ.

,

»

»

»

Բնական, երբ մուտքային տարրերի ֆիզիկական վիճակը, նրանց բաղադրությունները, հետնաբար՝` նան հատկությունները փոփոխվում են բնության ուժերի ազդեցության տակ: Յ. Ըստ մուտքային տարրերի փոխակերպմանգործելակարգրի՝ (ռեժիմի) արտադրականգործընթացներըլինում են. Ա. Անընդհատ, երբ մուտքային տարրերի փոխակերպմանընթացքը, օգտագործվող սարքավորումների գործելակարգի առանձնահատկություններից ելնելով, նպատակահարմարչէ ընդհատել: Օրինակ, մետաղի ձուլման գործընթացը դոմնային կամ մարտենյան վառարաններում, քիմիական ռեակցիան համապատասխան ագրեգատում, էներգիայի արտադրությունը ջերմային կամ ատոմայինէլեկտրակայանում ն այլն: Բ. Ընդհատ, երբ մուտքային տարրերի փոխակերպումն ավարտվում է համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում կամ կարող է ընդհատվել առանց տեխնիկական, տնտեսական, բնապահպանական, սոցիալական հետագա բացասական հետնանքների: Այս տիպի գործընթացներն առավելապես բնորոշ են մուտքային տարրերը մեխանիկական եղանակներով փոխակերպող արտադրականհամակարգերին (մեքենաշինական, մետաղամշակման, կարի, կահույքի արտադրության ն այլ ձեռնարկություններին): 4. Ըստ օգտագործվող սարքավորման աշխատանքի բնույթի արտադրականգործընթացները լինում են. Ա. Փակ կամ ապարատային, երբ մուտքային տարրերի մշակումը կատարվում է հատուկ ապարատներում, վառարաններում, տեխնոլոգիական տեղակայանքներում ն այլն, իսկ բանվորներն իրականացնումեն դրանց սպասարկումնու կառավարումը: Այս տիպի արտադրականգործընթացներըբնորոշ են քիմիական, նավթաքիմիական,միկրոկենսաբանական,դեղագործական, մետալուրգիական ն այլ անընդհատ արտադրական գործընթացներ իրականացնողարտադրություններում: Բ. Բաց կամ տեղային, երբ մուտքային տարրերի փոխակերպումը բանվորը կատարում է գործիքների ու մեխանիզմների որոշակի հավաքածուի միջոցով: Այդպիսի գործընթացները բնորոշ են մեքենաշինական ն առավելապես` ընդհատ գործընթացներ կիրառող այլ արտադրությունների: 5. Ըստ մուտքային տարրերի փոխակերպմանկից փուլերի փոխադարձ կապերի ձեերի արտադրականգործընթացները լինում Բ.

են.

Ա. Տարրալուծական, երբ բարդ կազմությանմուտքային տարրի (համալիր հումքի) սկզբնական փոխակերպմանհետնանքով ստացվում են հետագա փոխակերպմանտարբերփուլերում օգտա145

գործվող զանագան միջանկյալ ն վերջնական արդյունքներ: Օրինակ, նավթի, հանքաքարի, կաթի ն բարդ կազմություն ունեցող այլ նյութերի մասնատումը, տարրալուծումը, քայքայումը ն դրանցից տարբեր արդյունքների ստացումը: Բ. Համադրական, երբ ելքային արդյունքի ստացման նպատակով կատարվում է փոխակերպմանտարբեր փուլերում ստացվող միջանկյալ արդյունքների (դետալների, հանգույցների) միացում: Օրինակ, կոշիկի, հագուստի կարումը, սարքերի, մեքենաների,կահույքի հավաքումը նայլն: Գ. Ուղղակի, երբ մեկ տեսակի մուտքային տարրից ստացվում է մեկ տեսակի ելքային արդյունք: Օրինակ, փայտե իրերի պատրաստումը, աղյուսի արտադրությունըն այլն: 6. Ըստ փոխակերպմանգործընթացի մեքենայացմանմակարդակի՝`արտադրականգործընթացներըլինում են. Ա. Ձեռքի, այսինքն առանց մեքենաների, մեխանիզմների ն մեքենայացված գործիքների օգտագործման կատարվող արտադրական գործընթացներ:Օրինակ, մուրճի, սղոցի, հեսանի, բանալու, աքցանի ն ձեռքի այլ գործիքներիօգնությամբ դետալի մշակումը կամ հանգույցի ու մեքենայի հավաքման աշխատանքների կատարումը: Բ. Ձեռքի-մեքենայական, երբ արտադրական գործընթացները կատարվում են մեքենաներիու մեխանիզմներիօգնությամբ ն բանվորի անմիջական մասնակցությամբ: Օրինակ, դետալի մշակումը հաստոցի վրա, հագուստի պատրաստումը կարի մեքենայով ն այլն: Գ. Մեքենայական, երբ արտադրական գործընթացները կատարվում են մեքենաների, սարքավորումների ու մեխանիզմների օգնությամբ ե բանվորի սահմանափակ մասնակցությամբ: Օրինակ, դետալի մշակումը կիսաավտոմատ կամ ագրեգատային հաստոցների վրա: Դ. Ավտոմատ, երբ ավտոմատսարքավորումների միջոցով կատարվող փոխակերպմանգործընթացները զուգակցվում են բանվորի կողմից արտադրության ընթացքի վերահսկման ն կառավարման աշխատանքներիհետ: Օրինակ, միջանկյալ կամ վերջնական արդյունքի պատրաստումը ծրագրային կառավարմամբ կամ ավտոմատ հոսքագծի վրա: Ե. Գամալիր ավտոմատացված արտադրական գործընթացներ, որոնցում ավտոմատ արտադրության հետ իրականացվում է նան օպերատիվ ինքնակառավարում:Օրինակ, մուտքային տարրի փոխակերպումը«մշակող կենտրոն»տիպի հաստոցներով, ռոբոտների օգնությամբ, ճկուն ինքնակառավարվող արտադրական համակարգերում նայլն:

Ըստ ելքային արդյունքի կազմվածքին նրա նյութական հիմհամարվող մուտքային տարրերի փոխակերայմանտեյխնոլոգիական առանձնահատկությունների`արտադրականգործընթաց7.

քը

ները լինում են. Ա. Պարզ, որի դեպքում համեմատաբարպարզ կազմվածքի միջանկյալ ն ելքային արդյունքների ստացմանն ուղղված փոխակերպման գործընթացները բաղկացած են հաջորդաբար կատարվող ոչ մեծ թվով օպերացիաներից: Օրինակ, թելից գործվածքի ստացումը, գործվածքից հագուստի կարումը, փայտից կահույքի պատրաստումը նայլն: Բ. Բարդ, որի դեպքում համեմատաբար բարդ կազմվածքի միջանկյալ ն ելքային արդյունքների ստացմանն ու փորձարկմանն ուղղված փոխակերպմանգործընթացներըբաղկացած են մեծ քանակի հաջորդաբար ն զուգահեռ կատարվողօպերացիաներից: Այլ կերպ ասած, բարդ արտադրականգործընթացն իրենից ներկայացնում է ժամանակի ն տարածության մեջ համաձայնեցված պարզ գործընթացների հանրագումար: Օրինակ, սառնարանի, ավտոմեքենայի, ինքնաթիռի պատրաստումը, թունելի, բնակարանի կառուցումը ն այլն: Ընդ որում, կազմակերպման տեսակետից գործընթացները պարզ ն բարդ խմբերի դասակարգելը հավասարապես վերաբերում է ինչպես հիմնական, այնպեսէլ օժանդակ ն սպասարկող գործընթացներին: Պարզ արտադրական գործընթացիհիմնականկառուցվածքահամարվում է օպերացիան: Օպերացիանմուտքային որոշակի տարրերի (աշխատանքիմիջոցների) օգնությամբ մեկ աշխատատեղում մեկ կամ մի քանի բանվորների կողմից կամ էլ առանց նրանց անմիջական մասնակցության մեկ կամ միաժամանակմի քանի համատեղ փո/խակերավող մուտքային տարրերի (աշխատանքիառարկաների) վրա կատարվող արտադրականգործընջացիտնտեսապես առանձնացվաժ նվազագույն մասն է- Նրա հիմնական տարբերիչ առանձնահատկությունն այն է, որ կատարվում է միննույն գործիքի կամ հարմարանքի օգնությամբ: Օրինակ, եթե հրացանի փողի ներտաշումը կատարվում է երկու տարբեր գործիքների օգնությամբ, ապա իրականացվումէ երկու Օպերացիա: Օպերացիան արտադրության կազմակերպման համակարգի առանձնահատուկ օղակ է: Այն ձեռնարկությանբոլոր արտադրական ստորաբաժանումներ արտադրական ն տեխնոլոգիական պլանավորման հիմքն է: Արտադրականծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ սարքավորումների,գործիքների, հարմարանքների կազմի ու քանակի որոշումը, կենդանիաշխատանքի,նյութերի ե յին

տարրը

էներգիայի ծախսման չափերի սահմանումը, ինչպես նան ժամանակի ն տարածության մեջ արտադրությանկից տեղամասերիու առանձին սարքավորումների աշխատանքների համաձայնեցումն իրականացվում է օպերացիաների առանձնահատկություններից ելնելով: Օպերացիան որպես արտադրականգործընթացի սկզբնական ն հիմնական օղակ դիտարկելը հնարավորություն է տալիս նախապես որոշելու դետալների մշակման եղանակներն ու մեթոդները, նորմավորելու նրանց կատարմանժամանակը, սահմանելու առանձին դետալների, հանգույցների ու իրերի պատրաստման վարձաչափերը: Աշխատանքի առարկայի վրա ազդելու բնույթից կախված՝ օպերացիաները լինում են հիմնական ն օժանդակ: Հիմնական օպերացիաների իրականացումն առաջ է բերում աշխատանքի առարկայիորակականփոփոխություն,իսկ օժանդակներինը՝ ոչ: Արտադրականգործընթացում կիրառվող տեխնոլոգիականմեթոդներին համապատասխան`հիմնական օպերացիաները լինում են՝

Ձնագոյացման. իրականացվում են հեղուկ, փոշենման ն թելավոր նյութերից նախապատրաստուկներու իրեր պատրաստելու դեպքում (ձուլում, կաղապարում,գալվանապլաստիկա ն այլն): Մշակման. կատարվում են նախապատրաստուկներիհատկությունները կամ ձները, չափսերը, մակերնույթի մաքրությունը փոխելու համար (նախապատրաստուկի մշակումը կտրման, ճնշման, ջերմային, էլեկտրաֆիզիկական,էլեկտրաքիմիականեղանակներովն այլն): Մավաքման. իրականացվում են իրերի բաղկացուցիչ մասերից քանդովի կամ չքանդվող միացություններ կազմելու նպատակով (եռակցում, զոդում, սոսնձում, գամակցում, պտուտակով ամրացում ն այլն): էյեկտրամոնտաժման. իրագործվում են սկզբունքային կամ էլեկտրամոնտաժմանուրվագծին (սխեմային) համապատասխան իրի տարրերի էլեկտրական միացումներ կազմելու պարագայում (թելավոր մոնտաժ, դրոշմամոնտաժ,վիմատպությունն այլն): Կարգաբերման-զելման.կատարվումեն մեքենաների ու սարքավորումներիբաղադրամասերիաշխատանքիփոխհամաձայնեցման ն կարգավորմանմիջոցով դրանց բնութագրող պարամետրերը պահանջվողնշանակության հասցնելու համար: »

»

»

»

»

Արտադրականգործընթացում կիրառվող օժանդակ օպերացիաները լինում են.

»

Տեղափոխման.ուղղված են տարածության մեջ մուտքային ն միջանկյալ ու ելքային արդյունքների դիրքի փոփոխ-

տարրերի անը:

Պահեստավորման.իրենցից ներկայացնում են պահպանման նպատակով մուտքային տարրերի ն միջանկյալ ու ելքային արդյունքների որոշակի կարգով տեղաբաշխում: են իրականացվում պատկանելությամբ «րակազման ելքային մեկ արդյունքին վերագրվող մուտքային տարրերի ն միջանկյալ արդյունքների ընտրման, տեղափոխման ն մեկ ամբողջության մեջ միավորմաննպատակով: Տեյսնիկական վերահսկման. ուղղված են սահմանված պահանջներին մուտքային տարրերի, միջանկյալ ու ելքային արդյունքների, ինչպես նան փոխակերպման գործընթացների համապատասխամնությունը ստուգելուն: Փորձարկման. իրականացվում են մուտքային տարրերի ն ելքային արդյունքների քանակական ն որակական բնութագրերը փորձնականճանապարհովորոշելու համար: Արտադրությանկազմակերպման ն նրա կատարելագործման տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի նան արտադրական գործընթացի կառուցվածքի ուսումնասիրումը: Արտադրականգործընթացի կառուցվածքը ելքային արդյունքի աատրաստմանամբողջ արտադրականգործընթացում հիմնական, օժանդակ ն սպասարկող գործընթացներիկազմը, դրանց փոխադարձ կապերն ու ըստ տնողության, աշխատանքայինծայխսումնեՈհ ն այլ ցուցանիշների դրանցից յուրաքանչյուրի տեսակարար Սշիռներն են. Իրենց կազմվածքով ն բաղկացուցիչ մասերի փոխակերպման կիրառվող եղանակներով միմյանցից զանազանվող միջանկյալ ն ելքային արդյունքների պատրաստման արտադրական գործընթացների կառուցվածքներըտարբեր են: Օրինակ, սառնարանն ու գինին միմյանցից տարբերվում են ինչպես իրենց կազմվածքով ն մշակման տեխնոլոգիայով, այնպես էլ հիմնական, օժանդակ ն սպասարկող գործընթացներիկազմով, դրանց փոխադարձ կապերով ն տեսակարար կշիռներով: »

»

»

Արտադրության կազմակերպման տիպերը ն դրանց տեխնիկատնտեսական բնութագրերը

5.2.

Արտադրական գործընթացի կազմակերպումը, ինչպես նան արտադրությաննախապատրաստման,պլանավորման ն վերահսկման մեթոդների ընտրությունը շատ բանով որոշվում են արտադրության տիպով: Արտադրության տիպը ըստ արտադրանքիթողարկման ծավալի, անվանացանկի լայնության, կանոնավորության,կայունության ն այ հատկանիշների աչքի ընկնող (առանձնացող) արտադրության դասակարգմանկատեգորիաէ: Թողարկվող արտադրանքիծավալը արտադրական համակարգի կողմից որոշակի ժամանակաշրջանումարտադրվող որոշակի տիպի արտադրատեսակներիքանակն է: Յուրաքանչյուր տիպի արտադրատեսակի թողարկմանծավալն ու աշխատատարությունը որոշում են արտադրական համակարգինամրացված արտադրատեսակների ամբողջ անվանացանկումտվյալ արտադրատեսակի տեսակարար կշիռը ն վճռական ազդեցություն են ունենում համակարգի մասնագիտացմանբնույթի վրա: Թողարկվող արտադրանքիանվանացանկիլայնությունը արտադրական համակարգին ամրացված ն նրա մասնագիտացումը բնութագրող արտադրատեսակների անվանումների քանակն է: Ինչքան լայն է այդ անվանացանկը,այնքան քիչ է մասնագիտացված արտադրականհամակարգը ն հակառակը՝ինչքան այն նեղ է, այնքան բարձր է արտադրական համակարգի մասնագիտացման աստիճանը: Թողարկվող արտադրանքիլայն անվանացանկը պայմանավորում է արտադրականհամակարգումկիրառւլող տեխնոլոգիական գործընթացներիու օպերացիաների,սարքավորումների,

գործիքների, տեխնոլոգիականհանդերձանքին բանվորներիմասնագիտություններիբազմազանությունը: Արտադրատեսակներիթողարկման կանոնավորությունը հաջորդական ժամանակահատվածներումտվյալ տիպի արտադրատեսակների պատրաստման ու թողարկման կրկնությունն է: Եթե թոորնէ ժամանակամիջոցում տվյալ տիպիարտադրատեսակները ղարկվում են, իսկ հաջորդներում՝ոչ, ապա դրանցթողարկմանկանոնավորությունը բացակայում է: Տվյալ տիպի արտադրատեսակների պատրաստման բոլոր օպերացիաների ու գործընթացների կանոնավոր կրկնությունը արտադրության ռիթմիկության ապահովման կարնոր նախադրյալներիցէ: Իր հերթին, կանոնավորությունը կախված է արտադրանքիթողարկման ծավալից, քանի որ միայն մեծ ծավալն է նպատակահարմարհավասարաչափբաշխել

հաջորդական ժամանակահատվածներում ն դրանցից յուրաքանչյուրում արտադրել առաջադրվածծավալի մի մասը: Արտադրատեսակների թողարկման կայունությունը միանման հաջորդական ժամանակահատվածներումարտադրատեսակների անվանացանկին դրանց յուրաքանչյուր տիպի թողարկման քանակի անփոփոխություննէ: Արտադրատեսակների թողարկման կայունությունը սերտորեն կապված է կանոնավորության հետ: Եթե կանոնավորության համար բավական է միայն որոշակի տիպի արտադրատեսակներիթողարկմանկրկնության փաստը, ապա կայունությունը պահանջում է նան հաջորդական ժամանակահատվածներում դրանց միանմանծավալների թողարկում: Եթե կանոնավորությունը վերաբերում է հիմնականումարտադրատեսակներիմեկ տիպի, ապա կայունությունը պահանջում է նան թողարկվող արտադրատեսակներիանվանացանկայինամբողջ կազմի անփոփոխության ապահովում: Արտադրատեսակներիթողարկման կայունությունը արտադրությանռիթմիկությանմյուս կարնոր նախադրյալն է ն հնարավորություն է տալիս կազմակերպելու ինչպես արտադրանքի ռիթմիկ թողարկումը, այնպես էլ արտադրական համակարգերի աշխատանքի կանոնավորապեսկրկնվող ռիթմիկ գործելակարգը: Արտադրականհամակարգերի կարնորագույն ցուցանիշ է օպերացիաների ամրակցման գործակիցը, որը զգալի չափով արտացոլում է նան վերը նշված չորս հատկանիշների համատեղ դրսնորումը: Օպերացիաներիամրակցմանգործակիցը արտադրական համակարգի միջին հաշվով մեկ աշխատատեղին ընկնող ն մեկ ամսվա ընթացքում աստիճանաբարիրար հաջորդող օպերացիաների տեսակներիքանակն է: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Ը

Ս.--Ֆյաւ. Շ

5.2.1.

1-1

որտեղ թիվն է,

Շ-ն

արտադրական համակարգի աշխատատեղերի

ու-ն 1-րդ աշխատատեղումմեկ ամսվա ընթացքում իրար

հա-

օպերացիաներիտեսակներիթիվը: Ընդ որում, օպերացիայիմիննույն տեսակը 7, -ի մեջ մտնում է այնքան անգամ, որքան անգամ տվյալ աշխատատեղում մեկ ամսվա ընթացքում կրկնվել է մյուս տեսակներիօպերացիաններին հաջորդող

ջորդելիս:

Օպերացիաներիամրակցմանգործակիցը համակողմանիորեն բնութագրում է արտադրության պայմանները: Դրա փոքրացումն

արտացոլում է աշխատատեղերի մասնագիտացման աստիճանի մեծացումը, թողարկվող արտադրանքի խմբի չափերի խոշորացումը, նախապատրաստականն եզրափակմանաշխատանքներիվրա կատարվող ծախսերի կրճատումը, բանվորների արտադրական հմտության ն նրանց աշխատանքի արտադրողականության աճը: Այդ գործակցի մեծությունը արտադրության տիպի որոշման կարնորագույն հարաչափերիցմեկն է: Արտադրության մասնագիտացման աստիճանից, թողարկվող արտադրանքի ծավալից, արտադրանքի թողարկման կանոնավորությունից ն կայունությունից կախված` տարբերում են արտադրության երեք տիպեր. հատային,սերիականն զանգվածային: ՀՎատայինարտադրությունը բնութագրվում է լայն անվանացանկի արտադրատեսակներիեզակի օրինակների չկրկնվող կամ ոչ կանոնավոր կերպով կրկնվող թողարկումով: Դա անհնար է դարձնում առանձին աշխատատեղերինօպերացիաներիմշտական ամրակցումը: Օպերացիաներիամրակցման գործակիցը հատային արտադրությունում գերազանցում է 40-ից, այսինքն` նոր օպերացիաների կատարման համար յուրաքանչյուր աշխատատեղ մեկ օրվա ընթացքում միջին հաշվով երկու անգամ սարքաբերվում է: Այդպիսի արտադրությունում կիրառվում են համապիտանի սարքավորումներ, ն պահանջվումէ բանվորների բարձր որակավորվածություն: Արտադրատեսակներիթողարկման փոքր ծավալները հատուկ հարմարանքներին գործիքների կիրառումը դարձնում են տնտեսապես ոչ ձեռնատու: Այդ պայմաններում արտադրանքն ունենում է բարձր աշխատատարությունե ինքնարժեք,երկարարտադրականցիկլ: Սերիական արտադրությունը բնութագրվում է համեմատաբար մեծ ծավալով ն ժամանակի որոշակիմիջակայքումկրկնվող խմբերով սահմանափակ անվանացանկի արտադրատեսակներիթողարկմամբ: Յուրաքանչյուր աշխատատեղինամրակցված օպերացիաների թվից, արտադրատեսակներիխմբերի կրկնման կանոնավորությունից ն դրանց չափից կախված՝ տարբերումեն սերիական արտադրությաներեք տեսակներ. 1. փոքր սերիական, որի դեպքումյուրաքանչյուր աշխատատե-

ղին ամրակցվում են 20-ից 40 օպերացիաներ(7,

20-40),

ար-

տադրատեսակները թողարկվում են ոչ կանոնավոր կերպով կրկնվող փոքր խմբերով, 2. միջին սերիական (կամ սերիական), որի դեպքում յուրաքանչյուր աշխատատեղինամրակցվում են 10-ից 20 օպերացիա-

ներ

(Ճ.,շ -10-20),

արտադրատեսակներըթողարկվում են կա-

նոնավոր կրկնվող միջին չափերիխմբերով,

խոշոր սերիկան, որի դեպքում յուրաքանչյուր աշխատատեարղին ամրակցվում են 2-ից 10 օպերացիաներ ( Ճ,շ-2--10), 3.

տադրատեսակներըթողարկվում են կանոնավոր կրկնվող խոշոր չափերի խմբերով: Արտադրատեսակների սահմանափակ անվանացանկը, թողարկման համեմատաբար խոշոր ծավալները ն խմբերի կանոնավոր կրկնությունը հնարավորություն են տալիս սերիական արտադրությունում յուրաքանչյուր աշխատատեղ մասնագիտացնելու սահմանափակքանակի օպերացիաների կատարման մեջ: Դա էլ, իր հերթին, ապահովում է հատուկ տեխնոլոգիականհանդերձանքի տնտեսապես արդյունավետ օգտագործումը, նվազեցնում է բանվորների որակավորվածության մակարդակի ն արտադրության ռիթմիկության բարձրացմաննկատմամբպահանջը: Արտադրությանսերիականությանմեծացման հետ կրճատվում են արտադրատեսակներիպատրաստման ցիկլը, դրանց աշխատատարությունն ու ինքնարժեքը, բարձրանում են աշխատանքի արտադրողականությունն ու արտադրության արդյունավետությունը: Զանգվածայինարտադրությունըբնութագրվում է համեմատաբար երկարատն ժամանակամիջոցումնեղ անվանացանկի արտադրատեսակներիմեծ ծավալով թողարկմամբ: Այդ տիպի արտադրությունում յուրաքանչյուր աշխատատեղ մասնագիտացվում է մեկ, մշտապես կրկնվող օպերացիայի կատարման մեջ ( Ճ,., -1): դյուրացնում է օպերացիաների լրիվ համաժամանակացումը, որի դեպքում ապահովվում են արտադրականստորաբաժանման ռիթմիկ աշխատանքն ու արտադրանքի ռիթմիկ թողարկումը, ինչպես նան բոլոր օպերացիաներով արտադրատեսակների անընդհատ շարժումը: Զանգվածային արտադրության կազմակերպման ժամանակ լայնորեն կիրառվում են մասնագիտացված բարձրարտադրողական սարքավորումներ, փոխակրիչներ ն հատուկ տեխնոլոգիական հանդերձանք, բանվորների որակավորվածությանը ներկայացվում են համեմատաբար ցածր պահանջներ, ապահովվում է արտադրականցիկլի նվազագույն տնողություն, կրճատվում է արտադրատեսակների պատրաստման աշխատատարությունը, իջնում է միավոր արտադրանքիինքնարժեքը, հնարավորություն է ստեղծվում առավելագույն չափով բարձրացնելու աշխատանքի Դա

արտադրողականությունը: Կազմակերպմանտեսակետից ինքնուրույն տիպի պետք է վերագրել փորձնականարտադրությունը,որի նպատակը նոր արտադրատեսակներինմուշների, խմբերի կամ սերիաների պատրաստումն է հետազոտականաշխատանքներին փորձարկումներիկա153

տարման ու կազմատարրերի չափաբերմաննպատակով, ինչպես նան դրանց հիման վրա արդյունաբերական արտադրության համար կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական փաստաթղթերի մշակումն է: Փորձնական արտադրությանարտադրատեսակներն ապրանքային արտադրանք չեն ն սովորաբար շահագործման չեն ընդունվում: Իր բնույթով ն մի շարք կարնոր հատկանիշներով փորձնականարտադրությունընման է հատային արտադրությանը, ինչը հստակ երնում է աղյուսակ 5.2.1-ից: Արտադրությանտիպը հիմք է համարվում ձեռնարկության կամ նրա ստորաբաժանման տիպի որոշման համար: Սակայն արտադրության ն ձեռնարկության կամ նրա ստորաբաժանման տիպերի միջն միանշանակ համապատասխանությունչկա, քանի որ իրականում ն ոչ մի ձեռնարկությունում չկա արտադրության միայն որնէ կոնկրետ մեկ տիպ, այլ կա զանազան տիպերի բարդ համակցում: Այդ պատճառով էլ կոնկրետ ձեռնարկությունը կամ նրա ստորաբաժանումը արտադրության այս կամ այն տիպին վերագրելը որոշ չափով պայմանական բնույթ ունի ն, որպես կանոն, դա կատարվում է ըստ նրանցում գերակշռող արտադրական գործընթացների տիպի: Այսպես օրինակ, համեմատաբար պարզ կառուցվածքի արտադրատեսակներ թողարկողճյուղերում ն արտադրություններում (շինանյութերի արդյունաբերություն, տեքստիլ արդյունաբերություն, ։»`պահեստամասերիարտադրություն, կարի արտադրություն ն այլն) ձեռնարկության տիպը որոշվում է առաջատար արտադրամասերումարտադրականգործընթացների կազմակերպման տիպից ելնելով: Համեմատաբար բարդ կառուցվածքի արտադրատեսակներ թողարկող ճյուղերում ն արտադրություններում (մեքենաշինական համալիրի ճյուղեր, կահույքի արտադրություն ն այլն) ձեռնարկությանտիպը որոշվում է՝ ելնելով հավաքման արտադրամասում արտադրական գործընթացների կազմակերպման տիպից: Եթե մեքենաները կամ կահույքը թողարկվում են (հավաքվում են) պարբերաբար կրկնվող համասեռ խմբերով, ապա տվյալ ձեռնարկությունըվերագրվում է սերիական տիպին,եթեհատերով՝հատային տիպին: Միննույն ժամանակ, այդ ձեռնարկությունների մշակման արտադրամասերում միասնականացված ն նորմալացված որոշ դետալներ (ատամնանիվներ, լիսեռներ, գրտնակներ, օղագոտիներ,օղեր, ներդրակներ,դարակներ, դռներ, կահույքի զանազան օժանդակ պարագաներ ն այլն) ն նույնիսկ միասնականացված առանձին հանգույցներ կարող են պատրաստվելխոշոր խմբերով կամ զանգվածաբար:

էթ)

Տր Ց

--«Հ--

ՅՀՏ5

Տ

-ջ

Ջ

ՓԾ

Յ

Շ

Օլ Է

Ծ

7, -Յ|Ք |» Թ

Ց |Յ

Թթ:

«5

Էշ

ՀՏ

Շ-ՅԲ

:

Յ Է

|8

|

Յ-»

Հ

կով

|

Ճ Ծ'

|

`

Յ

Յ

ՅԾ

-՛

Շ--

Հ

օ

օ-

|

Թ

|

Յ

Յ

Յ

Յ

ՒՉ Ժ

ՒՉ

ԷՉ

-ս Շ ծ

Յ

Յ

ՒԹԻ ԷՒԷՒ Թ|Յ Յ ԲԲ ՅՑ --

ՅՃԱ

--

|

ո

Ք.

Զ| Կա ԾԲ.

ՏՅպտ35 Բ 1 օշ

-5' Շ

Հ

-

-

:

Յ

Յ"

Տ

Յ.

5Ջ

Յ.5

թ

|Շ

ՅՅ Ց .5Յ|Յ ԵՅՅԾ

5`

Ծ5

ԷՏՅԵՆ:

ՏՅ»

թ

|8

ՏՅՏՅՅՅ

ՏՏ

ռ

ՅՅՏ-ՀՀ»Տ'

6Ք3թ Հ ՕՅ|Ծ

2ՅՓ.

Տ

)Խ

|

-

Քա,

Յ|ս5 Յ

35 333

Օտ Թ/Թռ

Յ

ՎՀ

Ը

Գ

5.3.

Արտադրության կազմակերպման մեթոդները

Ձեռնարկության ն նրա ստորաբաժանումներիաշխատանքը փոխհամաձայնեցված, նպատակաուղղվածն բարձր արտադրողականությամբ ապահովելու համար արտադրանքի արտադրությունն անհրաժեշտ է իրականացնել դրա կազմակերպման առաջավոր փորձի ուսումնասիրման ն գիտական մեթոդներիներդրման հիման վրա սահմանված որոշակի կանոններով: Սակայն յուրաքանչյուր արտադրական գործընթաց կազմակերպման միայն իրեն համապատասխան առաջավոր ձների ու մեթոդների դեպքում կարող է ապահովել բարձր արդյունավետություն: Արտադրության կազմակերպման այդ ձներն ու մեթոդները բազմազան են ն կախված են պատրաստվող արտադրանքիբնույթից, կիրառվող տեխնոլոգիայի առանձնահատկություններից, արտադրության մեքենայացմանմակարդակից, աշխատանքի կազմակերպմանձներից ն այլ գործոններից: Արտադրությանյուրաքանչյուր տիպին հատուկ են արտադրության կազմակերպման որոշակի ձներ ն տեխնոլոգիա: Դրանցից կախված էլ արտադրության մասնագիտացման ն համակենտրոնացման, տեխնիկատնտեսական ն օպերատիվ պլանավորման, հաշվառման ն վերլուծության, ինչպես նան աշխատանքի կազմակերպման, նորմավորման ն վարձատրման հարցերը արտադրության յուրաքանչյուր տիպի պայմաններում վճռվում են տարբեր եղանակներով: Այդ եղանակների կիրառման արդյունավետությունը, ինչպես նան արտադրության կազմակերպման հիմնական սկզբունքների պահպանման (իրացման) հնարավորությունները մեծ չափով կախված են կոնկրետ ձեռնարկություններում արտադրության կազմակերպմանմեթոդների' ճիշտ ընտրությունից: Տեսության մեջ ն գործնականկյանքում տարբերում են արտադրության կազմակերպման երեք մեթոդներ. անհատական, խմբային ն հոսքային: Արտադրության կազմակերպման անհատական մեթոդի տակ հասկացվում է փոքր ն չկրկնվող խմբերով կամ առանձին օրինակներով արտադրատեսակների ն դետալների պատրաստումը: Արտադրության կազմակերպմանանհատականմեթոդը համեմատաբար մեծ տեսակարարկշիռ ունի ծանր, տրանսպորտային ն էներՄեթոդը(հունարեն՝ Ո6էհօմօՏ տեսության, ուսմունքի հետազոտմանկամ իմացության ուղի) հրականության պրակտիկ կամ տեսական յուրացման հնարների կամ օպերացիաներիամբողջություն է. -

գետիկ մեքենաշինության ճյուղերում, բարդ սարքաշինությունում, նավաշինությունում ն այլն: Անհատական արտադրության բաժինը հարաբերականորեն մեծանում է տեխնիկականառաջընթացի արագացման հետ, որի պայմաններումհաճախակի է դառնում բարդ ն եզակի սարքավորումների ն մեքենամիացքների(ագրեգատների) պատրաստումը:Դրա հետ կապված էլ գնալով մեծանում է արտադրության կազմակերպմանանհատական մեթոդի կիրառման արդյունավետության բարձրացմաննշանակությունը: Անհատական արտադրության հիմնական տարբերիչ առանձնահատկությունն այն է, որ արտադրության կազմակերպման աշխատանքների մեծ մասը կատարվում է արտադրատեսակների պատրաստմանընթացքում: Բանն այն է, որ արտադրատեսակները եզակի օրինակներով պատրաստելու պատճառով արտադրությանկազմակերպման անհատական մեթոդի պայմաններում փորձանմուշների նախապես պատրաստումնու տիպային տեխնոլոգիայիստեղծումը դառնում են ոչ նպատակահարմար:Այդ պատճառով էլ արտադրատեսակների կառուցվածքիվերջնաշտկումըն արտադրող ձեռնարկության պայմաններինմշակված տեխնոլոգիայիհամապատասխանեցումը կատարվում են հենց արտադրանքի պատրաստմանընթացքում: Դա բարձրացնում է աշխատանքներիբարդությունըն պահանջում է բարձրը որակավորվածության աշխատողների ներգրավում: Մանրամասնորեն մշակված տեխնոլոգիայի բացակայությունը ենթադրում է նան որակյալ մասնագետների տեխնոլոգների, կոնստրուկտորների,վարպետներիառկայություն: Անհատական արտադրության պայմաններումգերակշռում են տեխնոլոգիապես համասեռ խմբերով դասավորված բարդ, եզակի ն համապիտանի սարքավորումները,որոնց մի մասն օգտագործվում է միայն դեպքից դեպք, ոչ կանոնավորապեսհանդիպող աշխատանքների կատարման համար: Այդ պայմաններում արտադրության կազմակերպիչներիկարնոր խնդիրը, որպես կանոն, դառնում է մի քանի օպերացիաներկատարող բանվորներիաշխատանքի հավասարաչափ ծավալի ն սարքավորումների ռիթմիկ բեռնվածության ապահովումը: Աշխատանքներիանվանացանկիմշտական փոփոխությունը, տարածական համամասնությանպահպանմանն աշխատատեղերին տեխնոլոգիապես նման օպերացիաներիամրակցման դժվարությունը, իսկ երբեմն` նան անհնարինությունը արտադրության կազմակերպման անհատական մեթոդի պայմաններում, պահանջում են սարքավորումների արագ վերակարգաբերումե դրա շնորհիվ ժամանակի ընթացքում աշխատանքի հավասարաչափ բաժանման ապահովում:

Արտադրությանկազմակերպմանանհատական մեթոդի պայմաններում, երբ արտադրական ցիկլի տնողությունը զգալիորեն երկար է, ն գործնականում կիսաֆաբրիկատներին հանգույցների պաշարներ չեն ստեղծվում կամ ստեղծվում են միայն միասնականացված ն նորմալացվածհանգույցներով, արտադրական գործընթացի կազմակերպման համար խիստ կարնորվում է աշխատանքի առարկաների անընդհատ շարժման ապահովումը: Եվ քանի որ արտադրական օղակների տեխնոլոգիական սկգբունքով մասնագիտացման դեպքում դա անհնար է իրականացնել առանց աշխատանքի առարկաների հանդիպակաց,խաչաձնվող շարժման, անխուսափելիորենխախտվում է արտադրության ուղղահոսությունը: Վերը նշված գործոնները խոչնդոտում են արտադրության կազմակերպման հիմնական սկզբունքների պահպանմանը, իջեցնում են արտադրության արդյունավետությունը, ն դրանց ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակով արտադրությանկազմակերպման անհատական մեթոդի պայմաններում հատուկ աշխատանքներ են կատարվում ինչպես նոր արտադրանքի արտադրության նախապատրաստման,այնպես էլ դրա պատրաստմանփուլերում: Հատուկ պատվերով կամ փոքր, հետագայում չկրկնվող սերիաներով պատրաստվող արտադրանքինախագծման ժամանակ համանման կառուցվածքներից յուրօրինակ հանգույցների շեղման անհրաժեշտությունը հիմնավորելու համար կատարվում է հատուկ փորձագիտական գնահատում: Այն թույլ է տալիս զգալիորեն ընդլայնելու խոշոր խմբերով պատրաստվող նորմալացված, միասնականացված ն ստանդարտացվածհանգույցների ու մասերի կիրառման շրջանակները ն դրանով իսկ նպաստում է արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը: Արտադրատեսակներիպատրաստմանխոշորացված տեխնոլոգիայի մշակման ժամանակշատ կարնոր է արտադրության տիպայնացված գործընթացների օգտագործման խնդիրը, որի լուծմանը նպաստում է ժամանակակից բարձրարտադրողական, արագ վերակարգաբերվողսարքավորման օգտագործումը: Արտադրությանկազմակերպման/ամբայրն մեթոդ ասելով, որպես կանոն, ենթադրվում է ժամանակի մեջ կանոնավորապեսհերթագայվող արտադրատեսակներին հանգույցների որոշակի մեծության խմբերով պատրաստումը: Արտադրության կազմակերպման խմբային մեթոդը համեմատաբար մեծ մասշտաբներովկիրառվում է հաստոցաշինության, ավտոմոբիլաշինության,ինքնաթիռաշինության ճյուղերում, ճանապարհայինն շինարարական մեքենաների, կահույքի արտադրություններում ն այլն: ԳՏԱ արագացման, թողարկվող արտադրանքիանվանացանկի հաճախակի նորացման ն արտադրատեսակների բագմազանու159

թյան մեծացման հետ բարձրանում է արտադրության կազմակերպման խմբային մեթոդի բաժինը: Այդ պայմաններում արտադրության կազմակերպման աշխատանքների առաջին փուլը համարվում Է կիսապատրաստուկների,դետալների ն հանգույցների դասակարգումը, դրանցից, ստանդարտացվածների ն միասնականացվածների առանձնացումը (վերջինների թողարկման համար կազմավորում են հոսքագծեր): Առանձնացվումեն նան կանոնավորապես թողարկվող, մշտապես արտադրությունում գտնվող կառուցվածքով ն տեխնոլոգիապես միատարր ու կատարվող օպերացիաների անփոփոխ հաջորդականությամբ բնութագրվող արտադրատեսակները, որոնց թողարկման համար կազմավորում են ուղղահոս հոսքագծեր: Կիսաֆաբրիկատների, դետալների ն հանգույցների դասակարգման ժամանակ հաշվի է առնվում ոչ միայն ճրանց կառուցվածքային ն տեխնոլոգիական միատարության հատկանիշը, այլ նան՝` նրանց պատրաստմանհամար օգտագործվող տեխնոլոգիական սարքավորումներիու հանգույցների միատիպությունը: Արտադրության կազմակերպման խմբային մեթոդի պայմաններում մշտապես մեծ քանակությամբ ն համեմատաբարբարդ կառուցվածքի արտադրատեսակներ թողարկող ձեռնարկությունների հավաքման արտադրամասերում սովորաբար կազմակերպվում է հոսքային հավաքում, որի դեպքում աշխատատեղերըմասնագիտացվում են հավաքման մեկ կամ տեխնոլոգիապեսմիատարր մի քանի օպերացիաներիիրականացմանհամար: Միաժամանակ մի քանի տիպի արտադրատեսակներ հավաքող արտադրամասերում, է որտեղ հավաքումը կատարվում տարբեր չափերի խմբերով, յուրաքանչյուր տիպի արտադրատեսակիհավաքման համար կազմակերպվում են առարկայականտեղամասեր: Մշակման արտադրամասերումդետալների մեծ մասը պատրաստվում է որոշակի ժամանակահատվածներումհերթագայվող խմբերով: Յուրաքանչյուր տեղամասին ամրակցվում է միասեռ խմբերի մշակում,որը հնարավորությունէ տալիս սարքավորումները դասավորելու տեխնոլոգիականգործընթացիերթուղուն համապատասխան:Դա թույլ է տալիս կիրառելու աշխատանքիառարկաների շարժման զուգահեռ-հաջորդական եղանակը, որի շնորհիվ բարձրանում է արտադրությանկազմակերպմանզուգահեռության, անընդհատության ն ուղղահոսությանսկզբունքների իրացման աստիճանը: Նորմալացված մանր դետալների (գամասեղների, պնդօղակների, պտուտակների, հեղույսների) պատրաստումնիրականացվում է խոշոր խմբերով` հատուկ, բարձրարտադրողական սարքա160

վորումներով հագեցած մասնագիտացվածտեղամասերում: Բավականաչափ մեծ աշխատատարություն ունեցող խոշոր հիմնաիրային դետալների պատրաստման ժամանակ սարքավորումների զգալի մասը լիաբեռնվում է: Այդ պատճառով էլ որոշ դեպքերում ճպատակահարմարէ դառնում դրանց մշակման համար փակ առարկայականտեղամասերին առանձին դետալների պատրաստման ու մեքենամիացքներին հավաքման արտադրամասերի կազմակերպումը:Այսպես օրինակ, ավտոմոբիլաշինական գործարաններում կազմակերպվում են անվային հենասարքի (շասսի), թափքի,շարժիչի ն այլ արտադրամասեր: Նախապատրաստականարտադրամասերում,քանի որ դետալների նախապատրաստուկների ստացման աշխատատարությունը շատ ավելի ցածր է, քան դրանց մշակմանը, նախապատրաստուկները թողարկվում են համեմատաբար փոքր խմբերով, աշխատատեղերը քիչ են մասնագիտացվումն սարքավորումներն էլ կենտրոնացվում են ըստ տեխնոլոգիականհատկանիշի: Արտադրության կազմակերպմանխմբային մեթոդի արդյունավետության բարձրացման կարնոր միջոց է մշակման խմբային մեթոդի ներդնումը, որի իմաստը խմբային գործընթացների մշակումն ու խմբային հանդերձանքի պատրաստումն է: Այդ նպատակով ըստ վերը նշված հատկանիշների խմբավորված կիսապատրաստուկների, դետալների ն հանգույցների յուրաքանչյուր խմբից առանձնացվում են մնացած բոլոր կիսաֆաբրիկատներին,դետալներին ն հանգույցներին ներհատուկ կառուցվածքային ու տեխնոլոգիական տարրեր ունեցող ամենաբարդ կիսաֆաբրիկատը, դետալը կամ հանգույցը: Եթե խմբում հնարավոր չէ առանձնացնել այդպիսիք, ապա ունեցածների հիման վրա նախագծվում են համակողմանիբարդ կիսաֆաբրիկատ,դետալ կամ հանգույց, ըստ որի մշակվում է խմբային տեխնոլոգիական գործընթացը, նախագծվում է հանդերձանքըն ընտրվումէ սարքավորումը: Խմբային տեխնոլոգիականգործընթացը ն օպերացիաների կատարման հաջորդականությունընախագծվում են այն հաշվով, որ ապահովի տվյալ խմբի ցանկացած կիսաֆաբրիկատի, դետալի կամ հանգույցի պատրաստումը:Ընդ որում, նկատի է առնվում, որ եթե խմբայինտեխնոլոգիայովնախատեսվածորոշ օպերացիաներ առանձին դետալների պատրաստման համար չեն պահանջվում, ապա դրանց արտադրության ընթացքում այդ օպերացիաները պետք է բաց թողնվեն: Մշակման խմբային մեթոդի դեպքում լայնորեն կիրառվում են համապիտանիհավաքովի ն խմբային հարմարանքներ:Ժամանակավոր օգտագործման նպատակով ձեռնարկություններըդրանք վարձակալում են, իսկ խմբային հարմարանքներընախագծվումն

պատրաստվում են սեփական միջոցներով դետալների ամբոդջ խմբի համար: Արտադրության կազմակերպման խմբային մեթոդի բնույթն ու նախապատրաստումը կարող են զանազանվել արտադրության տարբեր սերիականության դեպքերում: Արտադրությանսերիականությանչափման ցուցանիշ է ծառայում սերիականության գործակիցը (Ճ՛-), որն իրենից ներկայացնում է օպերացիաներիամրակցմանգործակցի ( Ճօ») նմանակը ն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Ճչ ՀՈ՛օ7Ի:, 5.3.1.

որտեղ` /7ջչ-ն տեղամասում, արտադրամասում կատարվող դետալաօպերացիաների ընդհանուրթիվն է,

Ք: -ը տեղամասում, արտադրամասումգործող սարքավորումների թիվը:

Գործնականկյանքում փոքր, միջին ն խոշոր սերիական արտադրություններում կիրառվում են սերիականության գործակցի համապատասխանաբարհետնյալ նշանակությունները. 20-40, 5-

20 ն3-5:

Արտադրության կազմակերպման խմբային մեթոդի դեպքում առանցքային են միաժամանակմշակվող դետալներիխմբի հիմնավորված չափի որոշման ն արտադրանքիբացթոդնման-թողարկման գրաֆիկի մշակման հարցերը, որոնք վճռվում են արտադրության օպերատիվ-օրացուցայինպլանավորմանժամանակ: Արտադրության կազմակերպմանհռսքայրն մեթոդը ներառում է որոշակի կարգավորված ձնով շարժվող միատիպ արտադրատեսակների ամբողջության պատրաստմանբոլոր կամ համարյա բոլոր օպերացիաների միաժամանակյակատարումը:Արտադրության կագմակերպմանբոլոր մեթոդներիցամենաարդյունավետըհոսքայինն է: Այն հնարավորությունէ տալիս առավելագույնչափով իրացնելու արտադրության կազմակերպմանհիմնական սկզբունքները: Արտադրության կազմակերպմանհոսքային մեթոդը համեմատաբար մեծ մասշտաբներովկիրառվում է թեթնետրակտորների,մարն թեթն բեռնատար ավտոմեքենաների,փոքր ն միջին դատար էլեկտրաշարժիչների,էլեկտրալամպերի,պահածոների, լրակազմող շինվածքների, ստանդարտն միասնականացվածգործիքների արտադրությունում: Հոսքային արտադրության տարածմանը զարգացումը: նպաստում է առարկայականմասնագիտացման

Հոսքային արտադրության կազմակերպման կարնոր նախաէ մեկ արտադրականօղակում համասեռ արտադրանքիբավականաչափ մեծ քանակի թողարկմանկենտրոնացումը,որը հնարավորություն է տալիս լիազբաղեցնելու թանկարժեք ն բարձրարտադրողական մեքենաներն ու սարքավորումները` առանց դրանց հերթափոխության գործակցի իջեցման: Կարնոր նախադրյալներ են նան պատրաստվողյուրաքանչյուր օբյեկտի գծով կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական աշխատանքների լրիվ ավարտվածությունը, թողարկվող կիսապատրաստուկները,դետալները, հանգույցները ն արտադրատեսակները ըստ կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական հատկանիշներիդասակարգելու, արտադրական գործընթացը պարզ օպերացիաների մասնատելու կամ սրանք կենտրոնացնելու հնարավորությունները, արագ վերակարգաբերվող մեքենաների ն սարքավորումներիառկայությունը ն այլն: Վոսքային արտադրության հաջող կիրառման ն տարածման կարնոր պայման է համեմատաբար բարդ արտադրատեսակների կառուցվածքատարրերի ստանդարտացման ն նորմալացման ապահովումը: Այն մի կողմից նպաստում է միջճյուղային ն ճյուղային արտադրությունների ձնավորմանը, որոնց բնորոշ են նեղ մասնագիտացված զանգվածային տիպի ձեռնարկությունները, իսկ մյուս կողմից՝ գործընթացը դարձնում է ավելի կայուն: Վոսքային արտադրության կազմակերպման պայմանների թվում պարտադիր են համարվում նան աշխատանքիառարկաները հաջորդ օպերացիաներին հատերով կամ փոքր խմբերով անհապաղ, առանց միջքցպերացիոնսպասումների փոխանցման ապահովումը ն այդ նպատակի համար հատուկ փոխադրամիջոցների կիրառումը: Այդ դեպքում հիմնական ն օժանդակ (աշխատանքի առարկաների փոխադրման)օպերացիաներն օրգանապես զուգակցվում են, իսկ հաճախ նան համատեղվում, վեր են ածվում արտադրանքի պատրաստման փոխշաղկապված,միասնական գործընթացի: Դա հնարավորություն է տալիս առավելագույն չափով կրճատելու արտադրանքի պատրաստման ժամանակը, իջեցնելու աշխատանքի ն նյութատեխնիկական ռեսուրսների ծախսը, ապահովելու սարքավորումների լիաբեռնվածությունը, նվազեցնելու արտադրականպաշարները, արագացնելու շրջանառու միջոցների շրջանառելիությունը ն ընդհանրապեսբարձրացնելու արտադրության արդյունավետությունն ու բարելավելու ձեռնարկության ֆինանսական վիճակը: Վերը շարադրվածից երնում է, որ արտադրության կազմակերպման հոսքային մեթոդին բնորոշ են` արտադրական գործընթացները համեմատաբարկարճատն ն պարզ օպերացիաների բաժանումն ու աշխատատեղերինդրանց անփոփոխձնով ամրացուդրյալ

մը, օպերացիաների կատարման հաջորդականության հստակ ն միանշանակ որոշումը ե աշխատանքի առարկաների հետադարձ շարժումը բացառող աշխատատեղերի դասավորումը տեխնոլոգիական գործընթացի իրականացմանուղղությանը համապատասխան, մեկ աշխատատեղից մյուսը աշխատանքի առարկաների շարժման միաուղղվածությունը ե անընդհատ գործող կամ բաբախող (թարթումով) փոխադրամիջոցիօգտագործումը, բոլոր կամ մի քանի աշխատատեղերումօպերացիաներիգուգահեռ կատարումը ն այլն: 5.4.

Վոսքագծերի դասակարգումը

Հոսքային արտադրության սկզբնական օղակը հոսքագիծն է, որն իրենից ներկայացնում է աշխատանքի մեկ կամ մի քանի համասեռ առարկաների մշակման կամ հավաքման համար նախատեսված աշխատատեղերիամբողջություն: Արտադրության տիպից, բնույթից ն մյուս առանձնահատկություններից կախված` ձնավորվում են հոսքագծերի տարբեր տեսակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բնութագրվում է մի շարք հատկանիշներով: Այդպիսի հատկանիշներեն արտադրության մասնագիտացման աստիճանը (հոսքագծին ամրակցված արտադրատեսակների անվանումների քանակը), հոսքագծին ամրակցված արտադրատեսակներիթողարկման կայունությունը (մշակման մեթոդը), իրականացվող գործընթացի անընդհատության աստիճանը, ռիթմի պահպանման եղանակը,աշխատանքիառարկաներիտեղափոխման բնույթը, կիրառվող փոխադրամիջոցներիտիպը, օպերացիաների կատարմանտեղը, փոխակրիչիշարժման բնույթը ն այլն: Ըստ մասնագիտացմանաստիճանի (ամրակցված արտադրատեսակների անվանումների քանակի)` տարբերում են միառարկայական ն բազմառարկայականհոսքագծեր: Միառարկայական հոսքագծի վրա համեմատաբար տնական ժամանակահատվածում կայուն կերպով զանգվածաբար պատրաստվում է մեկ դետալ (հավաքվում է մեկ հանգույց), ն այդ ընթացքում սարքավորումները վերակարգաբերման(վերասարքման) չեն ենթարկվում: Բազմառարկայականհոսքագծի վրա միաժամանակ կամ հաջորդաբար պատրաստվում են մեկից ավելի անուն համասեռ դեեն հանգույցներ): Այդպիսի հոսքագծերը (հավաքվում տալներ ստեղծվում են այն դեպքերում, երբ մեկ արտադրատեսակիթողարկման ծրագիրը հոսքագծի սարքավորման լրակազմի -լիազբաղվածությունչի ապահովում:

արտադրանքի թողարկման կայունության կամ աշխատանքի առարկայիմշակման(հավաքման) մեթոդի՝ հոսքագծերը լինում են հաստատուն, փոփոխականն խմբային: Դաստատուն հոսքագիծը բնութագրվում է ինչպես մեկ, այնպես էլ տարանուն, բայց տեխնոլոգիապես համասեռ արտադրատեսակների թողարկմամբ:Տարբեր արտադրատեսակներիմշակումը (հավաքումը) կատարվում է միաժամանակկամ հաջորդաբար, ն սարքավորումները վերակարգաբերմանչեն ենթարկվում: Միառարկայական հոսքագծերը լինում են միայն հաստատուն: Փուո/իսականհոսքագիծը բնութագրվում է մի քանի տարատեսակ դետալների ն հանգույցների կամ դրանց խմբերի հաջորդական մշակմամբ: Դետալների ն հանգույցների համասեռ խմբերի մշակումը (հավաքումը) կատարվում է ստանդարտ գրաֆիկին համապատասխան`առանց սարքավորումների վերակարգաբերման: Նոր խմբերի թողարկման անցնելիս հոսքագիծը վերակարգաբերվում է, փոխվում է նրա աշխատանքի կանոնակարգը:Արտադրատեսակների մշակման հաջորդականությունըն հոսքի ժամանակավոր մասնագիտացումըորոշվում է օպերատիվ օրացուցային պլանավորման ընթացքում: Դրա համար հիմք են ընդունվում արտադրական ծրագիրը ն առանձին արտադրատեսակներիաշխատատարությունը: Փոփոխուն հոսքագծերը հնարավորություն են տալիս զգալիորեն ընդլայնելու սերիական արտադրությունում հոսքային մեթոդիկիրառմանշրջանակները: Խմբային հոսքագիծը բնութագրվում է աշխատանքի առարկաների շարժման ուղղահոսությամբ, աշխատատեղերիառավելապես տեխնոլոգիական մասնագիտացմամբ, մշակվող արտադրատեսակների համեմատաբարլայն անվանացանկով: Այդպիսի գծերի վրա միաժամանակ մշակվում (հավաքվում) են մի քանի տիպի արտադրատեսակներ: Խմբային հոսքագծերի սարքավորումները հագեցվում են խմբային հարմարանքներով, կիրառվում է խմբային տեխնոլոգիական հանդերձանք, ն դա հնարավորություն է տալիս արտադրատեսակներըմշակելու (հավաքելու) խմբային մեթոդով: Այդպիսի գծերի սարքավորումներըսովորաբար վերակարգաբերման չեն ենթարկվում: Փոփոխական ն խմբային հոսքագծերըլինում են միայն բազմառարկայական: Ինչպես մեկ, այնպես էլ բազմառարկայականհոսքագծերը կարող են լինել անընդհատն ընդհատ: Անընդհատ հոսքագծերը բնութագրվում են աշխատանքի առարկաները մեքենայացված կամ ինքնընթաց փոխադրամիջոցների օգնությամբ հատերով կամ ոչ մեծ խմբերով օպերացիայից օպերացիա անընդհատ փոխանցմամբ:Ընդ որում, տվյալ աշխաԸստ

տատեղում տեխնոլոգիական գործընթացիբոլոր օպերացիաների տնողությունը պետք է հավասար լինի հոսքի տակտին կամ ռիթմին, կամ՝ բազմապատիկ դրանց համեմատ: Եթե այդպիսի հավասարություն չի ստեղծվում, ապա հոսքի անընդհատություննապահովվում է համեմատաբար կարճ օպերացիաներից հետո արտադրապաշարներ ստեղծելու միջոցով: Քանի որ այդ դեպքում դժվարանում է փոխակրիչներիկիրառումը, մշակվող աշխատանքիատարկաների տեղափոխմանհամար օգտագործվում են զանազան փոխադրասարքեր (հոլովակուղիներ, սլլկուղիներ, փողրակուղիներ, անվասարքեր ն այլն): Ընդհատ հոսքագիծը բնութագրվում է մշակման ընթացքում աշխատանքի առարկաների միջօպերացիոն սպասումների առկայությամբ: Այդպիսի գծերը կիրառվում են սահմանված տակտից կամ ռիթմից օպերացիաներիտնողության զգալի շեղման դեպքում, այսինքն` երբ գծի սարքավորումների արտադրողականությունների միջն համամասնություն չկա: Ընդհատ հոսքագծերն առավելապես կիրառվում են սերիական արտադրության ձեռնարկությունների մշակման ն հավաքման արտադրամասերում ն որոշ դեպքերում՝ նան զանգվածային արտադրության ձեռնարկությունների նախապատրաստականարտադրամասերում: Ըստ տակտի (ռիթմի) պահպանման եղանակի տարբերում են կանոնակարգվածն ազատ ռիթմովհոսքագծեր: Կանոնակարգվածռիթմու/հոսքագիծը բնութագրվում է աշխատանքի առարկաները որոշակի արագությամբ տեղափոխող փոխակրիչի կամ, դրա բացակայության դեպքում, լուսային կամ ձայնային ազդանշանիմիջոցով հոսքի հարկադիրտակտի պահպանմամբ: Այդպիսիգծերում օպերացիաներիկատարումը ամբողջովին համաժամանակեցվածէ: Կանոնակարգվածռիթմով հոսքագծերը կիրառվում են անընդհատ հոսքային արտադրություններում: Ազատ ռիթմու/ հոսքագծերում հոսքի տակտը ժամանակի մեջ խստորեն չի պահպանվում, այսինքն` օպերացիաների կատարումը ն աշխատանքի առարկաներիօպերացիայից օպերացիա փոխանցումն իրականացվում են սահմանված տակտից որոշակի շեղումներով: Այդպիսի գծերում հոսքի միջին տակտը բանվորներիկողմից պահպանվում է այնպես (օպերացիաներիկատարման նորմաների պահպանման միջոցով), որպեսզի ժամանակի որոշակի հատվածում (ժամ, հերթափոխ, օր) չխախտվի գծի միջին հաշվարկայինարտադրողականությունը: Ըստ 6աշխատանքի առարկաների, տեղափոխման բնույթի տարբերում են հարկադրական տեղափոխումովն ազատ տեղափոխումովհոսքագծեր:

յարկադրական տեղափոյխումովհոսքագծում օպերացիայից օպերացիա աշխատանքի առարկաների տեղափոխումը կատարվում է գծի նախօրոք սահմանված տակտին համապատասխան, այսինքն`խիստ որոշակի ժամանակահատվածներում: Ազատ տեղափոխումով հոսքագծում աշխատանքի առարկաներն օՕպերացիայիցօպերացիա են տեղափոխվում միայն նախորդ օպերացիան ավարտելուց հետո: Այդպիսի գծերում աշխատանքի առարկաների տեղափոխումը ժամանակի մեջ չի համընկնում հոսքի նախօրոք սահմանված տակտին: Ըստ կիրառվող փոխադրամիջոցների բնույթի լինում են փոխակրիչներով ն այլ փոխադրամիջոցներովսարքավորված հոսքագծեր: Փոյխանկրըիչներով սարքավորված հոսքագծերին բնորոշ է աշխատանքի առարկաների տեղափոխման, ինչպես նան հոսքի նախօրոք սահմանված ռիթմի պահպանման համար մեխանիկական հաղորդակով անընդհատ գործող փոխադրամիջոցների փոխակրիչների կիրառումը: Փոխակրիչներըկարող են լինել տարբեր կառուցվածքների ժապավենային, սկավառակային, կախովի, թիքեղավոր, սայլակավոր, շերեփավոր, հոլովակավոր ն այլն: Փոխակրիչի ընտրությունը կախված է բազմաթիվ գործոններից ն, առաջին հերթին, մշակվող կամ հավաքվող առարկայի առանձնահատկություններից (զանգվածից, չափսերից ն այլն): նյ փոյխադրամիջոցներովսարքավորված հոսքագծերին բնորոշ է աշխատանքի առարկաների տեղափոխման համար զանազան փոխադրամիջոցներիօգտագործումը, որոնք բաժանվում են երկու խոշոր խմբերի ձգողական գործողության անհաղորդակ փոխադրամիջոցներ (անվասարքեր, հոլովակուղիներ, փողրակուղիներ, սլլկուղիներ) ն պարբերականգործողության փոխադրամիջոցներ (ամբարձիչներ, ինքնաբեռնիչներ, էլեկտրասայլակներ): Միշտ չէ, որ նպատակահարմարէ աշխատանքի առարկաները տեղափոխել: Օրինակ, խոշոր ն ծանը մեքենաների հավաքման ժամանակ ավելի հեշտ է կազմակերպել, այսպես կոչված, անշարժ հոսքագիծ, որտեղ հավաքվող առարկան անշարծ դրվում է հավաքման վահանի վրա, իսկ առանձինօպերացիաներիկատարման մեջ մասնագիտացվածբանվորների բրիգադները շարժվում են: Այդպիսի բրիգադներիթիվը հավասար է գծի հավաքատեղերիթվին կամ դրա համեմատ բազմապատիկ է: Նմանօրինակ գծերը են կազմակերպվում ինքնաթիռաշինությանն նավաշինությանմեջ, ծանր հաստոցների արտադրությունում ն այլն: Ըստ կիրառվող փոխակրիչներիտիպերի լինում են աշխատանքային ն բաշխիչ (մշակման համար աշխատանքի առարկաների հանումով) փոխակրիչներովսարքավորված հոսքագծեր:

Աշխատանքայինփոխակրիչը ոչ միայն աշխատանքի առարկաների փոխադրամիջոց է ն պահպանում է գծի տակտը, այլ նան իրենից ներկայացնում է աշխատատեղերիմի համակարգ, որտեղ տեխնոլոգիական օպերացիաներնիրականացվում են առանց աշխատանքի առարկաները գծից հանելու: Այդպիսի փոխակրիչներն առավելապես օգտագործվում են խոշոր հանգույցների, մեքենամիացքների (ագրեգատների), մեքենաների հավաքման, ներկման, հարդարմանաշխատանքներիկատարմանժամանակ: Բաշխիչ փոխակրիչիօգտագործմանժամանակ աշխատատեղերն անշարժ են մնում, աշխատանքիառարկաներըմշակման համար հանվում են փոխակրիչից ե տարբեր սարքավորումներով մշակելուց հետո նորից տեղադրվում են փոխակրիչի վրա: Բաշխիչ փոխակրիչըփաստորենաշխատանքիառարկաները միայն աշխատատեղից աշխատատեղտեղափոխելու միջոց է: Այդպիսի փոխակրիչները հիմնականում կիրառվում են փոքր առարկաների (սարքերի, ժամացույցների, կինո ն ֆոտոապարատների) հավաքման ժամանակ ն մեխանիկականմշակման տեղամասերում: Ըստ փոխակրիչի շարժման բնույթի լինում են անընդհատ ն թարթող փոխակրիչներովսարքավորվածհոսքագծեր: Անընդհատ շարժվող փոխակրիչով հոսքագծում փոխակրիչի կրող մասն անընդհատ շարժվում է գծի նախօրոք սահմանված տակտինհամապատասխանարագությամբ: /Թարթումուվշարժվող փոխակրիչով հոսքագծում աշխատանքի առարկաների մշակման ժամանակ փոխակրիչի կրող մասը գըտնըվում է աճշարժ վիճակում ն յուրաքանչյուր անգամ շարժման մեջ է դրվում գծի տակտին հավասար ժամանակիցհետո՝ աշխատանքի առարկաճերը աշխատատեղից աշխատատեղտեղափոխելու համար: Թարթումուվ աշխատող փոխակրիչներնօգտագործվում են այն դեպքերում, երբ տեխնոլոգիական գործընթացիպայմաններին համապատասխանմշակվող կամ հսվաքվող առարկան, կատարվող աշխատանքների բարձր ճշգրտություն ապահովելու նպատակով, պետք է գտնվի անշարժ վիճակում: Թարթումով շարժումը բնորոշ է ինչպես աշխատանքային, այնպես էլ բաշխիչ փոխակրիչներին: Հոսքագծերը դասակարգվում են նան ըստ արտադրության ընդգրկման ն մեքենայացմանաստիճանի: Ըստ արտադրության ընդգրկման՝տարբերում են տեդամասային, արտադրամասայինն գործարանային(միջանցիկ) հոսքագծեր: Ըստ մեքենայացմանաստիճանի՝լինում են ժեշքր, մեքենայացված, համալիր մեքենայացվածն ավտոմատացվածհոսքագծեր: Հոսքագծերի դասակարգմանբոլոր հատկանիշները փոխկապեն (գծանկար 5.4.1.): ված ն փոխպայմանավորված

Չատկանիշների համակցման բնույթը Դասակարգմանհատկանիշներ մասնագիտացաստիճանի (ամրակցված աշխատանքիա- | ռարկաներիանվանումների քանակի)

Ըստ ամրակցվածառարկաներիթողարկման կայունության կամ մշակման մեթոդի

տեխնոլոգիական գործընթացիանընդհատության աստիճանի Ըստ

|

ռեժիմի պահպանման եղանակի

Ըստ

Ըստ աշխատանքի առարկաներիտեղափոխման բնույթի Ըստ կիրառվողփոխա| դրամիջոցներիբնույթի

եի տիպիագին Ըստ

փոխա

ի

ե կատարմանտեղի)

|

|

Ըստ

ման

Հոսքագծեր

Բազմառարկայական

Միառարկայական

|

Հաստատուն Փոփոխական Խմբային |

|

|

Անընդհատ

Ընդհատ

|

--------յ Կանոնակարգված ռիթմով

Ազատ ռիթմով

|

Վակադարձ

Ազատ տեղափոխումով

տեղափոխումով «Փյոխակրիչով

սարքավորված

Այլ փոխադրամիջոցներով սարքավորված

Արոն ոխակր.

սարքավորված

փոխակը,

Բաշխիչ

սարքավորված

նուի Անընդհատշարժվող շարժման փոխակրիչով 5.4.1.

|

|

սարքավորվա

Թարթումով

շարժվող փոխակրիչով

Վոսքագծերիհիմնական տեսակներիդասակարգմանգծանկարը'

ԸԳՎաօ7էԼ.Ը.ՓՕքոճւ3811178142Ո6 811թ088418167818114111/0թմ 81106418 եւա. տու. Ցա«օոձ'8197785.5155.8

«րՐքօԱՂՇԴԱԾՐՕՋՈք013804ՃՇԴ84.2Խ15Ո1Շ

Հոսքային արտադրությանկազմակերպմանհամար խիստ կարնեռրնշանակություն ունի հոսքագծի կառուցվածքի ն լրակազման

սկզբունքների ուսումնասիրումը: «ՎՀոսքագծիկառուցվածք» ասելով հասկանում ենք նրա կազմի մեջ մտնող աշխատատեղերի (տեխնոլոգիական տեղամասերի), փոխադրամիջոցների,կառավարող ն այլ հարմարանքների տեսակարար կշիռներն ու դրանց միջե փոխադարձ արտադրական կապերը: Շատ ավելի բարդ է հոսքային արտադրության կառուցվածքը (հատկապես ձեռնարկության մասշտաբով), որի տակ հասկանում ենք տարբեր նշանակության հոսքագծերի, ռոբոտատեխնիկական համալիրների, ճկում ավտոմատացված հանգույցների, կառավարման, փոխադրակուտակմանն այլ համակարգերիտեսակարար կշիռներն ու փոխադարձարտադրականկապերիձները: Հոսքագծի, ինչպես նան հոսքային արտադրության կառուցվածքի ընտրությանը ն նրանց լրակազման աշխատանքներին պետք է նախորդեն պատրաստվող արտադրատեսակներիկառուցվածքատեխնոլոգիական առանձնահատկությունների վերլուծությունն ու դրանց տեխնոլոգամետության աստիճանի որոշումը: Դրա համար հարկ է հաշվի առնել պատրաստվող արտադրատեսակների ձները, եզրաչափերը, զանգվածը, օգտագործվող նյութի հատկությունները, կիրառվողտեխնոլոգիայի բնույթը, օպերացիաների կատարման մեթոդները, անհրաժեշտ սարքավորումների, գործիքների, հարմարանքների, սարքերի տիպերը, դրանց շահագործման առանձնահատկությունները:

5.5.

Գոսքագծերի կազմակերպման առանձնահատկություններն ու դրանց հիմնական պարամետրերի հաշվարկը

Հոսքագծերի նախագծման ն կազմակերպմանժամանակ անհրաժեշտ է որոշել դետալների, հավաքման միավորների (հանգույցների) ն ավարտուն իրերի թողարկման ծրագիրը, ընտրել սարքավորումների նպատակահարմարկազմը, հոսքագծի փոխադրամիջոցներն ու հատակագծման լավագույն տարբերակը, հաշվարկել հոսքագծի տակտը (ռիթմը), աշխատողների թիվը (աշխատատեղերի քանակը), աշխատատեղերի լիազբաղվածության մակարդակը, անհրաժեշտ սարքավորումների քանակը, փոխակրիչի քայլն ու երկարությունը, նրա շարժման արագությունը, կատարել կիրառվող տեխնոլոգիականգործընթացի օպերացիաներիհամաժամանակեցում:

Դետալների թողարկման ծրագիրը վճռական ազդեցություն է սարքավորումների նպատակահարմարկազմի ընտրության, տեխնոլոգիայի բնույթի ն հոսքագծի մյուս բոլոր պարամետրերի վրա: Այն ոչ միայն պետք է բավարարի ձեռնարկության ընթացիկ պահանջմունքները,այլ նան՝ դետալներով (պահեստամասերով) ամբողջովին ապահովի մեքենաների ն սարքավորումների գործող համակազմի շահագործման պահանջները:Դրանից բացի, այլ ձեռնարկություններում դետալների (պահեստամասերի) արտադրության կրկնակումը կանխելու նպատակով, հարկավոր է ի հայտ բերել դրանց կոոպերացված մատակարարման հնարավորությունները: Դետալների նկատմամբ պահանջարկն ուղղակիորեն կախված է մեքենաների (ավարտուն իրերի) թողարկման ծրագրից ն արդեն շահագործմանմեջ գտնվող մեքենաներիու սարքավորումների նորոգման աշխատանքներիծավալից: Ընդ որում, մեքենաների թողարկման ն նորոգման կարիքների համար անհրաժեշտ դետալների (պահեստամասերի)արտադրությունը երկուսի փոխարեն մեկ հոսքագծի վրա կազմակերպելու դեպքում 1,5--2 անգամ նվազում են անհրաժեշտ կապիտալ ներդրումների ծավալն ու մեկ դետալին ընկնող ամորտիզացիոն հատկացումների չափը: Այդ դեպքում, իհարկե, անհրաժեշտ կլինի համապատասխան չափով մեծացնել հոսքագծի շահագործման ժամկետը: Բազմառարկայական հոսքագծերի համար դետալների, հավաքման միավորների ն ավարտուն իրերի թողարկման ծրագրից բացի շատ կարնոր է նան դրանց լավագույն համախմբի ընտրությունը: Այդ նպատակով, տակավին հոսքագծի նախագծման փուն կազմակերպապլանալում, ըստ կազմվածքատեխնոլոգիական ն յին բնութագրերի դասակարգվում խմբավորվում են տեղամասերում, արտադրամասերում ն նույնիսկ ձեռնարկությունում պատրաստվող դետալներն ու ավարտուն իրերը, մշակվում են խմբային տեխնոլոգիական գործընթացներ, որոշվում են յուրաքանչյուր խմբի մշակման աշխատատարությունն ու թողարկման ծավալը, որոնք էլ հիմք են սարքավորման նպատակահարմար կազմի, գծի փոխադրամիջոցների ն հատակագծմանլավագույն տարբերակի ընտրությանհամար: Սարքավորման նպատակահարմարկազմի ն տիպի ընտրությունը կախված է կիրառվողտեխնոլոգիականգործընթացի բնույթից ն որոշվում է արտադրական ծրագրի մեծությամբ ու կայունությամբ: Միայն ընթացիկ արտադրության համար դետալներ թողարկող գծերում, երբ թողարկման ծրագիրը համեմատաբար մեծ ն երկարաժամկետ չէ, ավելի արդյունավետ է օգտագործել հեշտ վերաունենում

կարգաբերվող համապիտանի,բայց արդիականացվածն հատուկ օպերացիաների կատարման նպատակով նոր հանդերձանքով ապահովված սարքավորումներ, որոնք ի վիճակի են բանեցվելու ավտոմատացվածն կիսավտոմատացվածաշխատակարգով: Պահեստամասերին կոռպերացվածմատակարարումներիհամար անհրաժեշտ դետալների թողարկման հաշվին ծրագրի մեծացումն ու թողարկման ժամկետների երկարացումը նպաստավոր հնարավորություններ են ստեղծում հատուկ սարքավորումների, այդ թվում նան ավտոմատացվածգծերի օգտագործման համար: Այդ դեպքում համեմատաբարերկար ժամկետում ապահովվում է սարքավորումների առավել ն կայուն լիազբաղվածություն, նրանց արժեքը բաշխվում է ավելի մեծ թվով դետալներիվրա, իջնում է դետալների ինքնարժեքը ն, դրա հետնանքով, բարձրանում է արտադրությանարդյունավետությունը: Վոսքագծի համար սարքավորմանտիպի ընտրությունը կանխորոշվում է պատրաստվող արտադրատեսակներիեզրաչափերով, զանգվածով, դրանց որակին ներկայացվող պահանջներով, կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացներիբնույթով, դրանց մեջ մտնող օպերացիաների կազմով, բարդությամբ ն նշանակմամբ: Վոսքագծերը լրակազմելու ժամանակ ուղղահոսության սկզբունքի պահպանման նպատակովսարքավորումները սովորաբար դասավորվում են ուղղագիծ ձնով, եթե դա թույլ են տալիս արտադրական հրապարակները ն ընտրվածփոխադրամիջոցներիտիպը: Անհրաժեշտ հրապարակներիբացակայությանդեպքում հաճախ նպատակահարմար է սարքավորումները դասավորել 1՝՞-ձն, պայտաձն, օղակաձն կամ ոլորաձն: ԱրտադրականհրապարակներիլավաԳույն Օգտագործման որոշակի 0հնարավորություններ են ստեղծվում նան հոսքագծերի փոխադրամիջոցներիմոտ սարքավորումները երկշարք կամ շախմատաձնդասավորելու դեպքերում: Հոսքագծի նպատակահարմար դասավորվածքի ն խելամիտ կառուցվածքի ընտրությունը դրանց լավագույն հատակագծման կարնոր նախադրյալ է: Հոսքագի հատակագծումն սկսվում է տեխնոլոգիականգործընթացի բոլոր օպերացիաներիկատարման համար անհրաժեշտ աշխատատեղերիգծապատկերներիմշակումով ն նպատակահարմար փոխադրամիջոցներիընտրությամբ: ՀՎոսքագծիբաղադրատարրերի ընդհանուր դասավորվածքով որոշվում են նրա արտաքին եզրաչափերը, սարքավորումների դասավորման եղանակը, փոխադրամիջոցների,միջանկյալ ն վերջնական վերահսկման միջոցների, արտադրապաշարներիհամար նախատեսված տեղերի դասավորությունը ն այլն: Հոսքագծերի հատակագծումը պետք է ապահովի ուղղահոսություն ն աշխատանքիառարկաներիշարժ172

ման ամենակարճ ուղի, արտադրականհրապարակներինպատակահարմար օգտագործում, նախապատրաստուկներին դետալների փոխադրման հարմարություն ն այլն: Հոսքագծի հատակագծման տարբերակի օպտիմալության գնահատումը կատարվում է տեխնիկատնտեսականայնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են ամբողջ արտադրականհրապարակում տեխնոլոգիական սարքավորումներով զբաղված հրապարակների բաժինը, մեկ քմ արտադրականհրապարակիցարտադրանքի ելքը, մի քանի սարքավորում սպասարկելու դեպքում բանվորների կողմից հերթափոխի ընթացքում անցնելիք ճանապարհի երկարությունը: Հոսքագծերի նախագծմանն նրանց հիմնական ցուցանիշների ու պարամետրերիհաշվարկման ելակետ է արտադրանքի թողարկման արտադրականծրագիրը ն դրա աշխատատարությունը: Վոսքագծերի կազմակերպականձների ընտրությունը հիմնականում կատարվում է գծի աշխատանքային տակտի, տեխնոլոգիական գործընթացիօպերացիաներիհամաժամանակեցմանաստիճանի, հոսքագծի աշխատատեղերի թվի ն դրանց լիազբաղեցման մակարդակիհիման վրա: Դոսքացծի տակտը (1) տեխնոլոգիականգործընթացի վերջին հետո իրար հաջորդող երկու դետալների (իրերի) ելօապերացիաիխց քերի միջն ընկած ժամանակահատվածնէ: Այլ կերպ ասած, այն է տալիս, թե յուրաքանչյուր դետալի (իրի) պատրաստման ցույց համար հոսքագծի ինչ աշխատաժամանակ է պահանջվում ն որոշվում է հետեյալ բանաձնով. 7"

-

ք/Մ/

5.5.1.

որտեղ՝ /,,-ն տարվա (ամսվա, օրվա, հերթափոխի)ընթացքում

հոսքագծի աշխատաժամանակիիրական ֆոնդն է, Կ-ը տարվա (ամսվա, օրվա, հերթափոխի) ընթացքում թողարկվող դետալների(իրերի) քանակը: Հոսքագծի աշխատաժամանակի իրական ֆոնդը (1",) որոշվում է

այս

բանաձնով.

Բ,-ԻԱՈ-Թ),

5.5.2.

որտեղ՝ Է-ը հոսքագծի աշխատաժամանակիիրական ֆոնդն է, Խ-ն՝ հոսքագծի սարքավորումներիհիմնական նորոգման ն կանոնակարգված այլ ընդմիջումների հետ կապված անվանական ֆոնդի կորուստները հաշվի առնող գործակից:

Այն դեպքերում, երբ դետալների (իրերի) փոքր չափսերի կամ տակտի փոքր, վայրկյաններովչափվող մեծության պատճառովդետալների օպերացիայից օպերացիա փոխանցումը կատարվում է տրանսպորտային կամ փոխանցման խմբերով, հաշվարկվում է հոսքագծի ռիթմը, որը որոշվում է ճՔ- Իր բանաձնով, 5.5.3. որտեղ` Ի -ն տրանսպորտայինկամ փոխանցմանխմբի մեծու-

թյունն է:

Հոսքագծի տակտի (ռիթմի) հակադարձմեծությունը հոսքագծի տեմպն է (1/Հ71/72Հ-7Ր), որ, նրա արտադրողականությունը

բնութագրումէ բնեղեն միավորներով: Անընդհատ հոսքային արտադրության դեպքում հոսքագծի միասնականտակտ կամ ռիթմ ապահովելու համար անհրաժեշտ է, որ տեխնոլոգիականգործընթացի բոլոր օպերացիաների տնողությունները հավասար լինեն հոսքագծի տակտին կամ ռիթմին կամ բազմապատիկ՝դրանց համեմատ: յուքագծի տակտի (ռիթմի) հետ օպերացիաների տնողություններիհամաձայնեցմանգործընթացը կոչվում է համաժամանակեցում(սինիսրոնացում):Դետալի պատրաստման տեխնոլոգիական գործընթացի նախագծման փուլում կատարվում է նախնականկամ կոպիտ համաժամանակեցում,որի դեպքում թույլատրվում է օպերացիաներիտնողության ն հոսքագծի տակտի միջն մինչն 1096-ի շեղում: Հետագայում, արդեն արտադրականպայմաններում,հոսքագծի կարգաբերմանընթացքում կատարվում է վերջնական կամ ճշգրիտ համաժամանակեցում,որի դեպքում վերացվում են նշված շեղումները ն ապահովվում է հետնյալ պայմանը. ճ

ն.

նշ Զ

Ց

5.5.4.

Շ,

որտեղ` (լ,քշչէյ...

1-ը 1.2, 3.....

ո

օպերացիայիկատարմանհա-

տային ժամանակն է, ՇլՇ2»63-«.Շյ-ը

հոսքագծի համապատասխանօպերացիանե-

րում աշխատատեղերիթիվն է:

Յուրաքանչյուր օպերացիայի համար անհրաժեշտ աշխատատեղերի թիվը (սարքավորումների քանակը) որոշվում է հետնայ բանաձնով.

Շ,հ/ի,

5.5.5.

որտեղ՝Շջ-նԷրդ օպերացիայում աշխատատեղերի հաշվար-

կային թիվն է,

ք,-ն -րդ օպերացիայիկատարմանհատային ժամանակը: Հոսքի լրիվ համաժամանակեցմանդեպքում

Շջ- ն

միշտ

ամ-

թիվ է: Եթե լրիվ համաժամանակեցումչի կատարված ն որոշ

բողջ

Ը, -ն ամբողջ թիվ չէ, օպերացիաններում

ապա

այն կլորացվում

է

մինչն մոտակամեծ ամբողջ թիվը, աշխատատեղերիտեխնիկական հագեցվածությունը նույն մակարդակին թողնելու դեպքում: Սակայն, տնտեսական նպատակահարմարությունիցելնելով, որպես կանոն, աշխատատեղերիթիվը կլորացվում է մինչն մոտակա փոքր թիվը, բայց բարձրացվում է դրանց տեխնիկական հագեցվածության մակարդակը: Նախագծման փուլում աշխատատեղերի հաշվարկային թիվը որոշելիս թույլատրվում է նան դրանց 10-1276 գերբեռնում, որը հետագայում վերացվում է հոսքագծի վերջնական կարգավորմանփուլում:

Աշխատատեղերիբեռնվածությանգործակիցը ( Ճ.,.) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

ք

-Ըշ/Ը, 7,

որտեղ՝ Շյ

-ը

5.5.6.

Էրդ օպերացիայում աշխատատեղերիփաստա-

ցի կամ նախատեսվածթիվն է: Հոսքագծի աշխատատեղերի բեռնվածության միջին գործակիցը որոշվում է

Խ.Հ

5՝Ը, :Ֆ"Ը,բանաձնով, 1»)

5.5.7.

որտեղ՝ ո -ը հոսքագծում կատարվողօպերացիաներիթիվն է: Հոսքագծի տակտի (ռիթմի), աշխատատեղերի թվի ն դրանց բեռնվածությանաստիճանի որոշումից հետո փոխակրիչի հետագա հատակագծմանհամար անհրաժեշտ է հաշվարկել նան նրա քայլի մեծությունը: Աշխատանքայինփոխակրիչիքայլը կամ, այլ կերպ ասած, նրա վրա մշակվող աշխատանքի առարկաներիմիջն եղած տարածությունը որոշվում է պատրաստվող իրի եզրաչափերից, կշռից, ինչպես նան փոխակրիչիշարժման արագությունից ելնելով: Փոխակրիչի շարժման արագությունը (մ) սահմանվում է հոսքագծի տակտին համապատասխան:Այդ համապատասխանությունը ձեռք է բերվում, եթե քայլին (1,,) հավասարտարածությունը փոխակրիչն անցնում է տակտիընթացքում՝ Հ

փ./ի:

5.5.8.

Եթե աշխատանքի առարկաները փոխանցվում են խմբերով, ապա՝ Ֆ

փչ7ՒՔկամ 5 Հմ./1:

Հ

5.5.9.

Փոխակրիչի

նպատակահարմար արագությունը կախված է նրա տիպից, այսինքն` նրա գործառնականնշանակությունից: Աշխատանքային փոխակրիչի նպատակահարմար արագությունը տատանվում է 0,1-0,8 մ/րոպե միջակայքում, իսկ թույլատրելին՝ մինչն 3,5 մ/րոպե: Բաշխիչ փոխակրիչինպատակահարմարարագությունը տատանվում է 0,5-2,0 մ/րոպե միջակայքում: Աշխատանքի կայուն ռիթմը պահպանելու համար աշխատատեղերում սահմանվում են օպերացիաների աշխատանքային գոտիներ: Ձոռւտինիրենից ներկայացնում է փոխակրիչի այն մասը, որի վրա կատարվում է օպերացիան:Օպերացիոն գոտու նորմալ երկարությումը, եթե դրա կատարման փաստացի ժամանակի ն նորմայի միջե զգալի շեղում չի նախատեսվում, որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Հ

մ

|,.Ը.:

5.5.10.

Փոխակրիչի աշխատանքայինմասի (հոսքագծի) երկարությունը որոշվում է Է

Ը,

«իչՖ

բանաձնով:

5.5.11.

Հոսքագծի փոխակրիչիլրիվ երկարությունը (1) հետնյալ բանաձնով. ք, Լ -2եկամ 7,

Հ

27.-Է271,

որոշվում է 5.5.12. 5.5.13.

որտեղ՝ Օ-ն ն Թ-ը համապատասխանաբար ձգող անիվի կամ հարմարանքի տրամագիծըն շառավիղնեն: Յոսքագծերի բոլոր տեսակների նախագծմանհամար նշված պարամետրերիհաշվարկները պարտադիրեն, սակայն դրանց հատակագծմանվերջնականտարբերակիընտրության համար են կատարվել նան լրացուցիչ պարամետրերիհաշվարկներ:' -

կարող

'

ոսքագծերի լրացուցիչ պարամետրերիհաշվարկներիմասին ավելի մանրամասն քօո3շարադրված են Օքոճմուտմուտմտ Ոոճաւմքօրճաած աճոատ061քօ0816Պ680Բ0

ԹՕՃԸՇՐՑՅ.

Թաոաճճ

11օճ. քոռ.

ԽԼԽՅճաճքօոօն, ԽԼ, ԱԴճմքօ84Ւ16 ՕքոճոմտմղոՑ 1 օոքում8օ6 1977. Քւճմ ադ«օճճ, դասաԱքօատտՕօճԸլտ8.ԽԽՈԼՇԾ.,

ԽԼՈՂ.

Աս«օոճ, 1988,ՒԷԼՇ.

ԽՃԱՈԼՒՕՇՒքՕՔՐՇԴԵՒՕԻՕ

գրքերում:

1Խաոճօտճ, 8.1110Շատո«ՕԲճ,

Շճմա«օ.-

ԳԼՈՒԽ

Արարատայ

ԱՎՏՈՄԱՏ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Ավտոմատհոսքագծերի տեսակները, դրանց կազմակերպման առանձնահատկությունները

6.1.

Հոսքային արտադրությանզարգացման հիմնական ուղին նրա ավտոմատացումնու ճկունության աստիճանի բարձրացումն է: Հոսքային արտադրության ավտոմատացումը արտադրության մեջ չավտոմատացված միջոցների տեխնիկական շտեմարանից սկզբունքորեն տարբեր նոր տեխնիկայի ստեղծման նախագծակոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիականհամալիր գործընթաց է: Ընդ որում, համալիր ավտոմատացման գլխավոր ուղղությունը ոչ թե մարդու փոխարինումնէ հայտնի մեքենաներին ապարատների սպասարկման աշխատանքներում, այլ` մեծ ինտենսիվության ն բարձր արտադրողականության այնպիսի տեխնոլոգիական գործընթացների ն արտադրամիջոցներիստեղծումը, որոնք ընդհանրապես բացառեն մարդու անմիջական մասնակցությունն արտադրության բուն գործընթացին: Հոսքային արտադրության համալիր ավտոմատացման բնորոշ օրինակ է ավտոմատ հոսքագիծը (ԱՊ): ԱՀ աշխատանքի առարկաների, արտադրության արդյունքի կամ դրա մասի մշակման, վերամշակման, պատրաստման, վերահսկման ն տեխնոլոգիական գործընթացի ընթացքին համապատասխան օպերացիայից օպերացիա դրանց փոխադրումը տրված ռիթմով իրականացնող, միմյանց հետ փոխհամաձայնեցվածաշխատող ն ավտոմատ կառավարվող մեքենաների, սարքավորումների, մեխանիզմներիու փոխադրամիջոցների համակարգէ: Ավտոմատհոսքային արտադրությունն առաջացել է տակավին 20-րդ դարի սկզբին հիմնականում այնպիսիարտադրական տեղամասերում, որտեղ տեխնոլոգիան այլ կերպ հնարավոր չէ կազմակերպել (օրինակ, նավթի կրեկինգը): Սակայն «ավտոմատ գիծ» տերմինը երնան է եկել զգալիորեն ավելի ուշ` մետաղամշակման հաստոցներին մեքենաների համակարգիհամար: Դրանով էլ հենց բացատրվում է, որ ավտոմատ գծերի որակական ն քանակական ցուցանիշները հաշվառվում են առավելապեսմեքենաշինության ն մետաղամշակմանմեջ: Սակայն ներկայումս ԱՀ լայն տարածում է գտել արդյունաբերությանգրեթե բոլոր ճյուղերում:

նախագծման ն ստեղծմանժամանակ հաշվի են առնվում ելակետային նյութի կազմը, պատրաստվող իրի կազմվածքը, զանգվածը, եզրաչափերը ն կիրառվողտեխնոլոգիայիբարդությունը: ԱՀ նախատեսվումէ դետալի կամ իրի պատրաստման՝ տեխնոլոգիական գործընթացի մի մասի` տեխնոլոգիական մեկ փուլի, ամբողջ տեխնոլոգիականգործընթացի, ամբողջ արտադրականգործընթացի(նախապատրաստուկի արտադրությունից մինչն հավաքման-հարդարմանն փորձարկման աշխատանքներըներառյալ) կատարմանհամար: Առաջին դեպքում ԱՀ իրենից ներկայացնում է այս կամ այն դետալի կամ իրի պատրաստմանհոսքագծի միայն մի մասը: Օրինակ, ատամնանիվներիմիայն խառատայինմշակման ավտոմատ գիծը: Երկրորդ տիպի ԱՀ օրինակ կարող է լինել ոչ բարդ դետալի լրիվ մշակումը: Երրորդ տիպի օրինակ կարող է համարվելորոշակի իրի մշակման միմյանց հետ հաջորդաբար փոխկապվածԱՀ շարքը, որը, փաստորեն, իրենից ներկայացնում է ավտոմատ արտադրամաս կամ գործարան: Դետալների մեխաճիկականմշակման համար ներկայումս մեքենաշինության մեջ լայն տարածումեն գտնում ավտոմատ հասմտնում են մետաղատոցագծերը: Դրանց կազմի մեջ սովդրաբւասր ու մշակման զանազան հաստոցներն տեխնոլոգիականորոշ օպերացիաներ կատարող ավտոմատները, մշակվող աշխատանքի ան ռարկայի սնեռակման աճրացճանմեխանիզմները,աշխատանքի առարկայի ւիոխադրման, պաշարների կուտակման (պահունակներ, բունկերներ), մետաղի տաշեղի հեռացման, վերահսկման ԱՀ

»

» »

դետալների տեսակավորմանսարքերը, հաստոցների ն մեխաապարատները: նիզմների կենտրոնացված հեռակառավարման ԱՀ կարող է ստեղծվել ինչպես հատկապես այդ գծի համար նախագծվածն պատրաստվածհատուկ հաստոցներից(այդպիսի գծերը ստեղծվում են ըստ. ձնին չափսերի խիստ որոշակի իրերի արտադրության համար ե: թողարկվողարտադրանքի անվանացանկի փոփոխմանդեպքում լուծարվում են կամ վերասարքվում), այնպես էլ սերիաներով (խմբերով)թողարկվողհամապիտանի(ավտոմատ, կիսաավտոմատ), ագրեգատայինն այլ հաստոցներից: Կիրառվող սարքավորմանկագմիցկւսխված՝տարբերումեն ԱՀ մի քանի տիպեր: 3աւտոուկհամտոցներիցն մեխանիզմներիցկազմված ԱՀ բնութագրվում է բարձրը արտադրողականությամբ ն աշխատանքի ն

առարկաների մշակման վրա կատարվող ծախսերի տնտեսմամբ: Այն առավել արդյունավետ է հատկապես բարդ կազմվածքի դետալների զանգվածային արտադրությանժամանակ: Սակայն այդպիսի գծերն աչքի են ընկնում բարձր ինքնարժեքով, նախագծման ն յուրացման ժամկետներիհամեմատաբարմեծ տնողությամբ:

Չամապիտանի ն բեռնման ու բեռնաթափմանհարմարանքներով ու սարքերով համալրված հաստոցների հիման վրա ստեղծված ԱՀ, ի տարբերություն նախորդտիպի, պակաս խնայողականէ ընթացիկ ծախսերում, սակայն ավելի էժանագին է ն կարող է օգտագործվել բազմակի անգամներ: Այդպիսի գծերն ավելի արդյունավետ են համեմատաբար պարզ կազմվածքի ն մշակման քիչ օպերացիաներպահանջող դետալների պատրաստմանժամանակ: ճԱգրեգատայինհաստոցներից կազմված ԱՀ նույնպես աչքի է ընկնում բարձր արդյունավետությամբ, նախագծամոնտաժային աշխատանքներիկատարմանկարճ ժամկետներով ն, որ շատ կարնոր է, ագրեգատների աշխատանքի բարձր հուսալիությամբ (դրանք հիմնականում հավաքվում են նախկինում գործող այլ համակարգերում վերջնակարգաբերվածմիասնականացված ագրեգատային հանգույցներից) Այդպիսի գծերը հիմնականում ստեղծվում են միջին բարդության կազմվածքի դետալների մշակման համար: Բազմագործառնական հաստոցներից կազմված ԱՀ (ճկուն ավտոմատ գծեր) իրենից ներկայացնում է համակարգիչների օգնությամբ կառավարվողավտոմատացվածճկուն տեխնոլոգիական համալիր: Այն արդյունավետ է արտադրության կազմակերպման ցանկացած տիպի պայմաններում ն պիտանի ցանկացած բարդության կազմվածքի դետալների պատրաստմանհամար: Ռուտորային մեքենաներից կազմված ԱՀ բնութագրվում է դետալների մշակման ն տեղափոխման ժամանակների համատեղմամբ: Այլ կերպ ասած, դետալների մշակումն իրականացվում է մշակող գործիքի հետ միասին դրանց շարժման ընթացքում: Դա հնարավորություն է տալիս զգալիորեն կրճատելու տեխնոլոգիական ցիկլի տնողությունը, իջեցնելու պատրաստվող իրի ինքնարժեքը ն էականորենբարձրացնելու գծի արտադրողականությունը: Արդյունաբերական ռոբոտներով լրակազմված ԱՀ մյուսներից տարբերվում է սկզբունքորեն տարբեր օպերացիաների կատարման մեծ հնարավորությամբ ն մի օպերացիայից մյուսին անցնելու մեծ ճկունությամբ: Ավտոմատգծերի կառուցվածքայինբաղադրակազմումը կախված է արտադրության ծավալից ն կիրառվողտեխնոլոգիայի բնույթից:

Ավտոմատ գծերը լինում են զուգահեռ ն հաջորդական գործողության, միահոսք, բազմահոսք ն խառը (ճյուղավորվող հոսքով): Զուգահեռ գործողության ավտոմատ գծերը կիրառվում են այնպիսի օպերացիաների կատարման համար, որոնց տնողությունները զգալիորեն գերազանցում են թոդարկման անհրաժեշտ ռիթմը: Այդպիսի գծերում մշակման առարկան ավտոմատ կերպով բաշխվում է գծի ագրեգատներիմիջն ու մշակման ավարտից հետո հատուկ ընդունող սարքի միջոցով հավաքվում ն ուղարկվում է հաջորդ օպերացիա: Բազմահոսք ավտոմատգիծն իրենից ներկայացնում է զուգահեռ գործողության ավտոմատ գծերի համակարգ, որը նախատեսվում է թողարկման տրված ռիթմը գերազանցող տնողությամբ տեխնոլոգիական օպերացիաներ կատարելու համար: Հաջորդական կամ զուգահեռ գործողության մի քանի ավտոմատ գծեր կարող են միավորվել մեկ միասնական համակարգում: Այդպիսի համակարգերը կոչվում են ավտոմատ տեղամասեր կամ արտադրություններ: Ավտոմատգծերում արտադրականգործընթացիկայունությունը որոշվում է այն ժամանակով, որի ընթացքումտեխնոլոգիական գործընթացի անհրաժեշտ հարաչափերը պահպանվում են պահանջվող թույլատրելի թերաչափսերում (աօոօ»): Արտադրանքի որակի կայունությունը ե մշակման ընթացքում թույլ տրված վրիպակներիազդեցության վերացումը ավտոմատգծի վրա ապահովվում են տրված հարաչափերի մշտական վերահսկմամբն տեխնոլոգիական գործընթացին ակտիվորենմիջամտելով: ԱՀ այս կամ այն տիպի ընտրության ժամանակ համեմատվում են դրանց հիմնական տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները` արտադրողականությունը, կազմակերպականն տեխնիկական մակարդակը, ծառայության ժամկետը, ստեղծման ն շահագործման ծախսերըն այլն: ԱՀ անվանական արտադրողականությունը(Ք), եթե պարա-

պուրդներչկան, որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

թ -Վ./Ղ., որտեղ`

6.1.1.

Է/--ն մեկ ցիկլի ընթացքում արտադրվողդետալների

թիվն է,

Ղ.-ն մեկ

ցիկլի տնողությունը, որն իր մեջ ներառում է թե՛

հիմնականն թե՛ օժանդակ ժամանակները:

պոտենցիալ արտադրողականությունը (Քե) որոշվում է հաշվի առնելով մեխանիզմների կարգաբերման վրա ծախսվող ժամանակը. ԱՀ

թ

-

ՎԼ /1չ:

6.1.2.

փաստացիարտադրողականությունը(Բբ) որոշվում է հետնբանաձնով. ԱՀ

յալ

թ.-Պ./Լ,, որտեղ`

6.1.3.

՛1-բ-ը մեկ ցիկլի փաստացի տնողությունն

Է, որն իր

մեջ ներառում է գծի մեխանիզմներիկարգաբերմանվրա ծախսվող

ժամանակը ն կազմակերպականպատճառներով ժամանակի կորուստները: ԱՀ տեխնիկականմակարդակը( Բ.) որոշվում է նրա տեխնիկական օգտագործմանգործակցով.

Խ.Հ ԱՀ

Ել /էչ:

6.1.4.

կազմակերպատեխնիկականմակարդակը( Ճ.-լ) որոշվում

հաանվանականն փաստացիարտադրողականությունների րաբերությամբ.

է նրա

ՃօՀիեյ/հ.ՀԵ-ՀԱԱԽ-: Ն ՀԴԽ/1:

6.1.5.

որոշակի տիպի ընտրությանժամանակպետք է պահպանվի 6.1.6. պայմանը,

ՑԸ, Է Ել /Դյ ՀՏԸ,Է ԲՃ,/՛լ,

ԱՀ

որտեղ` 8 քանակն է,

ՇլչՇշ-ը

-ն ԱՀ ԱՀ

վրա դետալներիմիջին տարեկան թողարկման

համեմատվողտիպերում դետալների մշակման

ինքնարժեքները,

Բյ,

,չ-ըԱՀ համեմատվողտիպերիարժեքները,

Ղա-ը ԱՀ շահագործման տարիների թիվը (դետալների

թո-

ղարկմանտարիներիթիվը): Ձնափոխելով (6.1.6.) անհավասարությունը,կարելի է գտնել ԱՀ համեմատվողտիպերի սահմանայինարժեքները` /յ-ըն 4-ը.

թՀ5,-8(Ըլ-Ը,)-Ղ..

6.1.7.

Տ,ՀԽՀՏԼ(Ը,

-Շչ):1լ:

6.1.8.

Բերված անհավասարություններիցերնում է, որ ԱՀ արդյունավետությունը, բոլոր այլ պայմանների հավասարության դեպքում, կախված է դետալների թողարկմանտարիներիթվից, այսինքն` ԱՅ ծառայությանժամկետից: Ինչպես սովորականհոսքագծերը,ԱՀ կարող է լինել մի Ա բազմառարկայական: Յուրաքանչյուր օպերացիայում միաժամանակ մշակվող դետալների թվից կախված` ԱՀ բաժանվում է հատային ե խմբային գծերի: Օպերացիայիցօպերացիամշակվող առարկաներիտեղափոխման բնույթից կախված, ԱՀ լինում է անընդհատ ն պարբերական գործողության: Առաջին դեպքում դետալների մշակումն իրականացվում է հաջորդ օպերացիա տեղափոխվելու ընթացքում, իսկ երկրորդ դեպքում` միայն տեխնոլոգիականդադարների ընթացքում` կից դետալների մշակման միջն ընկած ընդմիջումների ժամանակ: Ըստ ագրեգատների ն մեխանիզմներիկինեմատիկ կապի բնույթի ԱՀ ստորաբաժանվում Է կոշտ, կիսակոշտ ն ճկուն կապով գծերի: Առաջին դեպքում բոլոր հաստոցներն ու մեխանիզմները միմյանց.հետ կոշտ ձնով կապվում են տակտինհամապատասխան բոլոր դետալներիօպերացիայիցօպերացիամիաժամանակյափոխանցումը հարկադիրկարգով իրականացնողմիասնականմիօպերացիոն տրանսպորտայինհաջորդակով: Այսպիսի գծում որնէ առանձինհաստոցիշարքից դուրս գալը հանգեցնումԷ ամբողջ գծի

կանգառին:

Կիսակոշտ ն ճկուն կինեմատիկկապովգծերը հանդերձվում են անկախ միջօքպերացիոն տրանսպորտով, որը հնարավորություն է տալիս դետալներն օպերացիայից օպերացիա փոխանցելու միմյանցից անկախ: Յուրաքանչյուր օպերացիայի կամ դրանց խմբի կատարումից հետո միջքօպերացիոն պաշարներ կուտակելու հաեն մար ստեղծվում հատուկ հարմարանքներ(բունկերներ, պահունակներ), որոնց հաշվին գծի որնէ հաստոցիկամ դրանց խմբի շարքից դուրս գալու դեպքում ապահովվումէ մյուսների անխափան աշխատանքը: ԱՀ հետագա զարգացման արդյունավետ ուղիներից մեկը ռոտորային գծերի ստեղծումն է:

6.2.

Ռոտորայինավտոմատ գծերի կազմակերպման առանձնահատկությունները

Արտադրությանհամակողմանի ավտոմատացումը սերտորեն կապված է մեքենաներիհամակարգինոր տիպերի ստեղծման հետ: գիտնական Լ.Կոշկինի Դրանց մեջ աչքի ընկնողներից են ռուս մշակած ն վերջին երեք տասնամյակներումլայն տարածում գտած ռոտորայինմեքենաներնու ռոտորայինավտոմատգծերը: Ռոտորայինմեքենան իրենից ներկայացնումէ թմբուկ, որի մակերնույթամասում,միմյանցից հավասար հեռավորությանվրա, տեղաբաշխվում են հեշտ ն արագ հանվող բլոկներում տեղակայված աշխատանքայինգործիքները ն թմբուկի պտտման ընթացքում այդ գործիքներինանհրաժեշտ շարժում հաղորդող հարմարանքներնու աշխատանքային մարմինները: ՈՒժերի փոքր լարում պահանջող օպերացիաների կատարման ժամանակ կիրառվում են մեխանիկական, իսկ մեծ ջանքեր պահանջողներիդեպքում` հիդրավլիկ աշխատանքային (կատարող) մարմիններ:Գործիքների բլոկները ռոտորի կատարող մարմնի հետ կցորդվում են միայն առանցքային կապով, ինչի շնորհիվ էլ ապահովվում է դրանց արագ փոխարինումը: Ռոտորայինմեքենայի աշխատանքիընթացքում յուրաքանչյուր գործիք տեխնոլոգիականօպերացիայի բոլոր անհրաժեշտ տարրերը կատարում է իր տեղաշարժմանճանապարհի տարբեր տեղամասերում: Գործիքային բլոկների շարժման անընդհատությունը, նրանց փոխադարձփոխարինելիություննու առանց թմբուկի շարժումը դադարեցնելու նրանց փոխելու հնարավորությունը,ինչպես նան միջքպերացիոն կուտակիչների բացակայությունը, արտադրանքի ամբողջ հոսքի որակի 100 Չ6Փ-ով հսկման ու հակադարձ կապի հարմարանքների հուսալի գործելու հնարավորությունները ռոտորային մեքենաների արդյունավետ կիրառման երաշխիքներ են ստեղծում: Ռոտորային մեքենաներն առավել տարածված ն արդյունավետ են ուղղագիծ աշխատանքայինշարժմամբ իրականացվող օպերացիաներիասպարեզում(դրոշմում, ձգում, մամլում, հավաքում, վերահսկում ն այլն): Ռոտորային մեքենայի հիմքը կազմող թմբուկի մակերնույթը պայմանականորեն բաժանվում է չորս հատվածի (գծանկար 6.2.1.): Առաջին հատվածում, որը նան կոչվում է սնուցման հատված, յուրաքանչյուր գործիք ստանում է մշակվող դետալի նախապատրաստուկը:

ար

բ ԼՅ ՄԵ»5

Ւր

Է|

բ

Փ

լԼ

Գծանկար 6.2.1 Ռոտորայինմեքենայիփռվածքը

Երկրորդ՝ աշխատանքայինհատվածում,գործիքը կատարում է տրված օպերացիայում դետալի մշակման համար անհրաժեշտ բոլոր շարժումները: Երրորդ՝ հանձնման հատվածում, մշակվածդետալը ագատվում ն հեռացվում է: Չորրորդ հատվածը համարվում է ոչ աշխատանքային:Նրանում կատարվում է մաքրում, յուղում, լրակարգաբերումն գործիքի փոխարինում: Յուրաքանչյուր ռոտոր տրանսպորտափոխանցող հարմարանքի հետ իրենից ներկայացնում Է առանձին ավտոմատ մեքենա: Ավտոմատ ռոտորային գիծը (ԱՌԳ) մոնտաժվում է առանձին ռոտորային մեքենաներից`տեխնոլոգիականգործընթացի պահանջներին համապատասխան,ն կարող է վերախմբավորվելբլոկամոդուլային սկզբունքով: ՍՌԳ իրենից ներկայացնումէ միասնականհամակարգովմիավորված աշխատանքայինռոտորային(ԱՌ) մեքենաներին տրանսպորտային հարմարանքներիհամալիր: Տրանսպորտային ռոտորը (ՏՌ) ընդունում, տեղափոխումն փոխանցումէ մշակվող առարկան: ՏՌ-ն իրենից ներկայացնումէ տանող (կրող) մարմնով հանդերձված թմբուկ կամ սկավառակ:Հաճախկիրառում են տրանսպորտային պարզ ռոտորներ, որոնք ունեն միանմանտրանսպորտայինարագություն, փոխադրմանընդհանուրհարթություն ն մշակվող առարկաների միատեսակ կողմնորոշում: Երբ աշխատանքային ռոտորների միջն քայլային հեռավորությունները կամ մշակվող առարկաների դիրքերը տարբեր են, կիրառվումեն այնպիսի տրանսպորտային ռոտորներ, որոնք կարող են փոխել ինչպես անկյունային արագությունը,այնպես էլ մշակվող առարկաներիդիրքը:

ն տրանսպորտային ռոտորները ԱՌԳ-ում Աշխատանքային միացվում են ընդհանուրհաղորդակով,որը յուրաքանչյուր ռոտորի մեկ քայլ տեղաշարումն ապահովում է գծի տեմպին համապատասխանողժամանակում: ԱՌԳ տակտը (-) որոշվում է ռոտորի երկու կից դիրքերի միջն նախապատրաստուկին գործիքի տեղաշարժման ժամանակով (գծանկար6.2.2.):

Լ-իհ/Մլ,

6.2.1.

որտեղ` հ-ը ռոտորի երկու կից դիրքերի միջն եղած հեռավորությունն է, Մ ն` գործիքի տրանսպորտայինարագությունը, որը նույնն է, ինչ որ ռոտորի շրջագծային(մակերնույթային)արագությունը: ՏՌ

ԱՌ ՏՌ

-

-

ՏՌ

ՏՌ

աշխատանքայինռոտոր.. ռոտոր: տրանսպորտային

Գծանկար6.2.2. Ռոտորայինմեքենայիգծակարը

Նախապատրաստուկիլրիվ օպերացիոն ցիկլի տնողությունը բեռնմանտեղից մինչն դե(1...) որոշվում է նախապատրաստուկի տալի հանձնման տեղը եղածճանապարհիերկարությանն ռոտորի շրջագծային արագությանհարաբերությամբ:

Հ

Նո /ՃԽլ,

6.2.2.

որտեղ 1. շ-ն նախապատրաստուկիբեռնման (մատուցման) տեդից մինչե պատրաստի դետալի ստացման (հանձնման) տեղը եղած ուղու (ճանապարհի)երկարությունն է:

Մշակման գործընթացումգործիքիմասնակցությանցիկլի տնո-

ղությունը (՛1,) մեծ է Ղ-, ից տնողությամբ:

1.

ն

որոշվում է ռոտորի լրիվ պտույտի

/Կլ,

Լ

6.2.3.

որտեղ` Լ, -ն ռոտորի լրիվ շրջագծի (մակերնույթի) երկարությունն է: Ռոտորայինմեքենայի անվանական արտադրողականությունը

(Քր)

որոշվում է նրա աշխատանքային(գործիքային) դիրքերի քանակի (ռ) ն ռոտորիպտտմանհաճախականության(ցիկլի մեծության հակադարձմեծության)արտադրյալով.

թո "«ոՓՀո/Ղ,

որտեղ՝ Փ

-

ն

6.2.4.

ռոտորիպտտմանհաճախականություննէ:

Ռոտորային գծի անվնական արտադրողականությունը(Քոլ) որոշվում է հետեյալ բանաձնով.

թր ՀԽր/ն,

6.2.5.

որտեղ` Մր -ը ռոտորի դիրքերի տեղափոխությանշրջագծային արագություննէ, 1ք.-ը ռոտորի դիրքերիմիջն քայլի երկարությունը: Ռոտորային գծի փաստացի արտադրողականությունը (Էլբ)

կլինի.

թթի որտեղ`

/Իրխ,

6.2.6.

Խ.լյ-ն ռոտորայինգծի տեխնիկականօգտագործման

գործակիցնէ: Ռոտորայինգծի կարնոր առավելություն է համաժամանակեցման գործընթացի ստացման հարաբերականպարզությունը, որն ապահովվում է աշխատանքայինն տրանսպորտայինռոտորների վրա դիրքերի թվի փոփոխման միջոցով, սակայն ստեղծելով է /օլ ՇՕոտէօուէ պայմանը: ԱՌԳ կարող է միաժամանակմշակել մի քանի տարբեր դետալներ: Այդպիսի բազմանվանացանկ ԱՌԳ կարող է կիրառվել ոչ զանգվածային արտադրություններում(գծանկար 6.2.3.): Այն յուրաքանչյուր դիրքում հանդերձվումէ տարբեր գործիքներով ն միագործժամանակմշակում է պատրաստմաննման տեխնոլոգիական ընթացներունեցող տարբեր անվանումներիդետալներ: -

ռոտորայինմեքենա Գծանկար6.2.3. Բազմառարկայական

կիրառումը հատկապեսարդյունավետ ու հեռանկարային ռադիոդետալների,դրոշմմանեղանակով ստացվող դետալների ն այլնի զանգվածային արտադրությունում ն պտտվող մարմնի ձն ունեցող համեմատաբարպարզ իրերի պատրաստմանոլորտում: ՍԱՌԳկարող է աշխատել,այսպես կոչված, անդրադարձումային ցիկլագրերով, որոնք ապահովում են յուրաքանչյուր մարմնի աշխատանքը նախատեսվածօրենքներից որնէ մեկի հսկման հրամանին համապատասխան:Անդրադարձումային ցիկլագրերը մեքենային հնարավորություն են տալիս առանց կանգ առնելու արձագանքել աշխատանքի նորմալ ընթացքից կատարվող զանազան շեղումներին: ԱՌԳ կիրառումը ոչ ռոտորային տիպի առանձին ավտոմատների համեմատ արտադրականցիկլը կրճատում է 10-15 անգամ, 20-25 անգամ նվազում են նախապատրաստուկների ն դետալների են միջծպերացիոն պաշարները, փոքրանում արտադրահրապարակները, մի քանի անգամ իջնում են դետալների պատրաստման աշխատատարությունն ու ինքնարժեքը,կապիտալ ծախսերը ետ են գնվում 1-3 տարվաընթացքում: ԱՌԳ

է

Ռոբոտատեխնիկական համալիրների կազմակերպման առանձնահատկությունները 6.3.

«Ռոբոտ» տերմինը կազմավորվել է չեխերեն «քօ6ծօոռշ»(որը նշանակում է` հարկադիր աշխատանք) ն «քօ6օռատռ»(որը նշանակում է՝ ստրուկ) բառերից ն անգլերեն է մտել 20-րդ դարի սկզբին: Սակայն մինչե հիմա ռոբոտի, որպես աշխատանքի տեխնիկական միջոցի, կազմի վերաբերյալ միասնական ըմբռնում չկա: Նույնիսկ համեմատաբարվերջերս հայտնված «արդյունաբերական ռոբոտ» հասկացության վերաբերյալ բացակայում է միասնական միջազգային բնորոշումը: Այդ տերմինի իմաստային սահմանները որոշվում են կամայականորեն:Օրինակ, Ճապոնիայում ռոբոտ են կոչվում «վերցնել-դնել» սկզբունքով աշխատող սարքերը (մեխանիկական ձեռքը): Սակայն Արեմուտքում նմանատիպ սարքը, որը ճկունություն չունի, համարվումէ սովորականկոշտ ավտոմատ, այլ ոչ թե ռոբոտ: Սովորաբարռոբոտ են կոչվում այն մեխանիզմները,որոնք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեննմանակումեն մարդուն՝ նրա արտաքինը, գործողություններըկամ էլ` երկուսը միասին: Ինչ վերաբերում է արդյունաբերականռոբոտներին, ապա նրանք միմյանցից տարբերվում են իրենց բարդության ընդհանրության աստիճանով: Օրինակ, արդյունաբերական ռոբոտների ճապոնական ընկերությունը ռոբոտներն ըստ բարդությանմակարդակի բաժանում է վեց դասի. ձեռքի մանիպուլյատորներ,«վերցնող-դնող» տիպի սարքեր, ծրագրավորվող մանիպուլյատորներ,ձեռքով կառավարվող ռոբոտներ,ծրագրավորմանլեզվով կառավարվողռոբոտներն շրջակա միջավայրինարձագանքելուունակ ռոբոտներ: Եվրոպայում ն ԱՄՆ-ում «արդյունաբերականռոբոտ» տերմինը չի ընդգրկում ճապոնական մեկնաբանմանառաջիներկու դասերը: ՌոբոտատեխնիկայիԲրիտանականընկերությունը ռոբոտը բնորոշում է որպես «դետալների, գործիքների կամ մասնագիտացված տեխնոլոգիական հանդերձանքի տեղափոխման ն բարդ հետագծով շարժման ապահովմանհամար նախատեսված վերածրագրավորվող սարք»: ՌոբոտատեխնիկայիԱմերիկյանինստիտուտըռոբոտը բնորոշում է որպես «բազմագործառնականվերածրագրավորվողմանիպուլյատոր, որը նախատեսվումէ զանազան նպատակներիիրականացմանն ուղղված նյութերը, դետալները, գործիքները ն այլ սարքերը ծրագրավորվող շարժման միջոցով տեղափոխելու համար»: '

տերմինի արնմտյան մեկնաբանումը չի Այսպիսով, «ռոբոտ» տարածության վրա կառավարվող մանիպուլյատորնեընդգրկում րը, արհեստական վերջույթները, քանի որ այդ սարքերը կառավարվում են մարդու կողմից (չնայած հիմնված են նույն տեխնոլոգիայի վրա, ինչ որ ն ռոբոտը): Այս տարբերություններըբավականաչափդժվարացնում է Ճապոնիայում, Արեմտյան Եվրոպայում ն ԱՄՆ-ում ռոբոտների արտադրության ն օգտագործման վիճակագրականտվյալների համեմատությունը: Այդ վիճակից ընդունելի ելք գտնելու նպատակով ճապոնացիներնառաջարկում են նոր տերմինի մեխատրոնիկայի կիրառումը, որտեղ շեշտը դրվում է այդ տեխնիկայիբոլոր տեսակների հիմնական առանձնահատկության`մեխանիկայի ն էլեկտրոնիկայի փոխադարձկապի վրա: Արդյունաբերական ռոբոտները դասակարգվում են ըստ մի շարք սկգբունքների. ըստ վերջույթի ուրվագծի, ըստ շարժման հետագծի բարդության ն բազմազանության, ըստ տեխնիկականկատարելության աստիճանի ն այլն: Տնտեսական տեսանկյունից դրանցից առավել ուշագրավ է ռոբոտների դասակարգումն ըստ նրանց ընդհանուր կատարելությանաստիճանի՝առաջին, երկրորդ ն երրորդ սերնդիռոբոտների: Առաջինսերնդին սովորաբար վերագրում են «խուլ», «համր» ն «կույր» ռոբոտները: Երկրորդ սերնդի ռոբոտները, որոնք բոլորովին վերջերս են տարածում գտել, առաջին սերնդի ռոբոտներից տարբերվում են արտադրական օպերացիաներ կատարելիս իրենց շարժումները կարգավորելու ն ճշտելու նպատակովշրջակա միջավայրի մասին զանազան զգայական տեղեկություններ օգտագործելու ունակությամբ: Որոշ տնտեսագետներ երկրորդ սերնդի ռոբոտներին անվանում են «ինտելեկտուալ» ռոբոտներ, ինչը, թերնս, ավելի տեղին է երրորդ սերնդի ռոբոտների դեպքում: Նրանց ստեղծման ուղղությամբ կատարվող հետազոտություններըտակավինշարունակվում են: Այդ սերնդի ռոբոտները պետք է օժտված լինեն «զգացմունքով», ճանաչեն ու զանազանենարտաքին միջավայրի օբյեկտները ն ինքնուրույն գործելու ունակ լինեն: Արտադրականգործընթացներին արտադրության պայմանների բազմազանությունը կանխորոշում է ռոբոտատեխնիկական տեխնոլոգիական համալիրների (ՌՏՀ) զանազան տիպերի՝ բջիջների, տեղամասերի,գծերի առկայությունը: Ըստ ռոբոտացված ստորաբաժանմանտիպի` ՌՏՀ դասակարգումը հիմնվում է կատարվող տեխնոլոգիականօպերացիաների ամբողջությանքանակականբնութագրմանվրա: ՌՏՀ պարզագույն

տիպ է համարվում ռոբոտատեխնիկականբջիջը (ՌՏԲ), որը դրվում է ցանկացած ավելի խոշոր համալիրի հիմքում ն որտեղ կատարվում են ոչ մեծ քանակի տեխնոլոգիականօպերացիաներ: ՌՏՀ-ում արդյունաբերականռոբոտներըկարող են ինչպես զանազան հիմական (հավաքում, եռակցում, ներկում ն այլն), այնպես էլ օժանդակ (տեղափոխում, հսկում, տեսակավորում ն այլն) տեխնոլոգիական օպերացիաներկատարել: ՌՏՅՀ կարող են նախատեսվել նախապատրաստուկներիստացման, դետալների մշակման, հավաքման գործընթացների կատարման, ինչպես նան հսկմանտեսակավորման,փոխադրմանն բեռնման-բեռնաթափմանաշխատանքների իրականացման համար, այդ թվում` ներարտադրամասային փոխադրումների նե պահեստավորման օպերացիաների ապահովմաննպատակով: ՌՏՅ լրակազման տարբերակներիընտրությունըպայմանավորված է լուծման ենթակա տեխնոլոգիական խնդիրների բնույթով, ավտոմատացման մակարդակով, առկա արդյունաբերական ռոբոտների քանակով ու տիպայնությամբն դրանց տեխնիկականու գործառնականհնարավորություններով: "ՌՏՀ նախագծման ընթացքում օպտիմալ հարաչափերի ընտրությունը ն կոնստրուկտորականօպտիմալ վճիռների կայացումը կատարվում են մի շարք կազմակերպականն տնտեսական գործոնների (ՌՏՀ արտադրողականություն, աշխատանքի հուսալիության ապահովման ու գործունեության արդյունավետություն ն այլն) ազդեցությունը հաշվի առնելով: ՌՏԲ նախագծային կամ անվանականարտադրողականությունը ( Քշ՛ը) կարելի որոշել հետնյալբանաձնով.

Ք

ՄԼ

/1--իշ/ն-Հեյ|

6.3.1.

որտեղ՝ ԷԼ -ն մեկ ցիկլում մշակվողդետալներիթիվն է,

՛1- -ն

ՌՏԲ

է--ն՝

մեկ ցիկլի ընթացքում առանց ընդմիջումների աշխա-

աշխատանքիցիկլի տնողությունը,

տանքի ժամանակը,

է, -Ը զանազան տեխնիկականպատճառներով(գործիքների փոխելու ն կարգաբերելու,ինչպեսնան ՌՏԲ սարքերի խափանման հետ

կապված)առաջացող պարապուրդներիտնողությունն է: Քանի որ -(1- Է հարաբերությունն իրենից ներկայացնում

է,)

է ՌՏԲ տեխնիկականօգտագործմանգործակիցը,ապա՝

քր ՀՃա-ՊԸ/1-

6.3.2.

օգտագործման կազմակերպականն տեխնիկական հիմնահարցերի լուծման ժամանակհատկապես կարնոր է աշխատանքի հուսալիության անհրաժեշտ մակարդակի,այսինքն` անխափանության, երկարակեցության,նորոգչապիտանիությանն անվտանգության (պահպանվածության)ապահովումը: Արդյունաբերականռոբոտիհուսալիության ընդհանրական ցուցանիշը ( Բ.) կարող է արտահայտվելհետնյալ տեսքով. ՌՏՀ

Թա-ե/Հե),

6.3.3.

որտեղ` էչ-ը արդյունաբերական ռոբոտի տեխնիկական կազմակերպականսպասարկմանտնողությունն է, էլ -ը՝ աշխատանքիտնողությունը՝մինչն խափանումը,

ն

էք -ը` արդյունաբերականռոբոտիաշխատունակությանվերականգնմանմիջին տնողությունը: Արտադրականգործընթացի ռիթմիկությանն օպերացիաների կատարման համաժամանակեցմանխնդիրը ՌՏջՀ առավել բարդ կազմակերպականհիմնախնդիրներիցէ: ՌՏՀ համար, որպես կանոն, սահմանում են միջինացվածռիթմ ( ու). ոյ

«կ/ճլ

6.3.4.

ՌՏՀ սոցիալականն տնտեսականարդյունավետությունըորոշվում է բազային տեխնիկայի ն ՌՏՀ ստեղծման վրա կատարված գումարային ծախսերի համադրմամբ հաշվի առնելով սոցիալական գործոններիազդեցությունը:

ճկուն արտադրականհամակարգերի կազմակերպման առանձնահատկությունները 6.4.

Խիստ բազմազան ն հարաշարժ են ժամանակակից սպառողների պահանջմունքները, որոնց բավարարման համար անհրա-

ժեշտ է հաճախակին սահուն կերպով փոխել թողարկվող արտադրանքի անվանացանկնու տեսականին:Արտադրությանկազմակերպմանավանդականտիպերիցայդ խնդրիլուծման առավել մեծ հնարավորություններունի սերիական, հատկապես`փոքր սերիական արտադրությունը: Հետազոտություններըցույց են տվել, որ մետաղամշակմանարտադրանքիմոտ 7596-ըպատրաստվում է 50ից պակաս միավոր պարունակողխմբերով:Հաշվարկված է նան, որ ավանդականփոքր սերիական արտադրության պայմաններում

դետալը հաստոցի վրա է գտնվում պատրաստմանարտադրական ցիկլի ընդհանուր տնողության մոտ 5 96-ի չափով, ն դրա էլ միայն 3096-ն է ծախսվում անմիջական մշակման վրա: Բացի դրանից, արտադրության կազմակերպման առանձնահատկություններից կախված, փոքր սերիական արտադրության ժամանակ հաստոցների մեծ մասը զանազան կազմակերպական ն տեխնիկական պատճառներովգտնվում է հարկադիր պարապուրդիմեջ: Այդ ամենը հանգեցնում է բավականաչափխոշոր կապիտալի «սառեցման» ն թողարկվող արտադրանքիինքնարժեքի բարձրացման: Նշված թերություններից հիմնականում զուրկ է զանգվածային արտադրությունը, որն ապահովում է հաստոցների ն մյուս սարքավորումների բավականաչափինտենսիվ օգտագործում ն թողարկվող արտադրանքի ցածր ինքնարժեք: Սակայն զանգվածային արտադրությունն էլ թողարկվող արտադրանքի խիստ սահմանափակ ն կայուն անվանացանկ ունի՝ չունենալով սերիական արտադրության հարաշարժությունը ն ժամանակին չարձագանքելով սպառողների արագ ն մշտապես փոփոխվողպահանջմունքներին: Արտադրության կազմակերպմաննշված երկու տիպերի առավելությունների զուգակցման խնդիրը վաղուց է հետաքրքրել արտադրության կազմակերպիչներին,սակայն այդ ուղղությամբ առաջին լուրջ աշխատանքները սկսվել են կատարվել միայն 1960ական թվականներին, երբ անգլիական «ՄՕԼ/ԱՏ» ընկերությունը ստեղծեց «ՏԼՏԼԱՇՈՁՅ-24» հաստոցը՝ ժամանակակից«մշակող կենտրոն» տեսակի հաստոցների նախատիպը: «Մշակող կենտրոնները» բաղկացած են ծրագրային կառավարումով համապիտանի հաստոցներից (դրանք առանց լրացուցիչ վերակարգաբերման,միայն ծրագիրը փոխելով, ի վիճակի են իրականացնելու նոր դետալների մշակում), օժանդակ սարքավորումներից, որոշ դեպքերում` նան ռոբոտներից,ն ճկուն արտադրությանկազմակերպմանհիմնական կառուցվածքային բլոկն են: Սովորական ճկուն արտադրական համակարգը (ճԱՀ կազմված է մի քանի այդպիսի մշակող կենտրոններից,որոնք միմյանց հետ կապված են ֆիզիկապես կամ համակարգիչով: ճկուն է համարվում այն արտադրականհամակարգը, որը թույլ ն նվազաէ տալիս համեմատաբարկարճ ժամանակահատվածում գույն ծախսումներով, առանց արտադրությանգործընթացըդադարեցնելու, ունեցած աշխատամիջոցներիտեխնիկականհնարավորությունների ն տեխնոլոգիականնշանակության սահմաններում, անհրաժեշտությանդեպքում անցնելու կամայականանվանացանկի նոր արտադրանքիթողարկման:

Ճկուն արտադրությանհիմնականցուցանիշը նրա ճկունության աստիճանն է, որը որոշվում է ինչպես անվանացանկիլայնությամբ, այնպեսէլ նոր արտադրանքիթողարկմանանցնելիս ժամանակի ն այլ լրացուցիչ ծախսերիքանակով: Այս առումով ճկունության աստիճանը տարբերվում է ավտոմատացմանաստիճանից, որը հիմնականումկախված է կենդանի ն անցած աշխատանքիկրճատման քանակից: Ելնելով նրանից, որ ճկուն արտադրության հիմնական բնութագրիչը նրա ճկունության աստիճանն է, ն դա էլ, իր հերթին, կարող է լայնորեն տատանվել, ճկուն արտադրության գոյություն ունեցող բոլոր տեսակները կարելի է բաժանել չորս հիմնական խմբի: Առաջինխումբը ենթադրում է արտադրությանկոշտ տեխնոլոգիայի առկայություն, երբ ստեղծված տեխնոլոգիական սարքավորումը նախատեսվում է միայն մեկ դետալի կամ իրի պատրաստման համար: Տվյալ դետալի կամ իրի արտադրությունն ավարտելուց հետո այդ սարքավորումըհնարավորչէ օգտագործել նոր, այլ` արտադրանքի պատրաստման նպատակով: Այդպիսի սարքավորմանօրինակ կարող է համարվել ավանդականզանգվածային արտադրությունումօգտագործվող մասնագիտացված, հատուկ կամ ագրեգատայինսարքավորումը: Երկրորդ խումբը հիմնվում է արտադրության վերափոխվող տեխնոլոգիայի վրա, որը նրա առանձին բաղադրամասերի փոխարինման կամ բաղադրակազմիփոփոխմանշնորհիվ կարող է օգտագործվել նոր իրի կամ իրերի խիստ հաստատագրվածխմբի արտադրության համար: Այդպիսի սարքավորման օրինակ կարող է համարվել ագրեգատաբլոկային սկզբունքով ստեղծված ն ագրեգատային հաստոցներիցկազմվածավտոմատհոսքագիծը: Երրորդ խումբը հիմնվում է դետալների խմբի միաժամանակյա թողարկման համար նախատեսվածվերակարգաբերվողտեխնոլոգիական գործընթացների ն սարքավորումների վրա: Որոշակի տիպի իրերի արտադրության անցնելու նպատակով պահանջվում է առանձին հանգույցների, մեխանիզմներիվերափոխում ն կարգավորում, ինչպես նան նախապես պատրաստված որոշ հարմարանքների ու սարքերի փոխարինում: ճկունության բավականաչափ բարձր աստիճանի համար այդ խմբին են վերաբերում միասռնակային ն բազմասռնակայինավտոմատ հաստոցները, դրանց կամ մասնագիտացված հաստոցների հիման վրա կազմված ավտոմատ գծերը, հանվող ն փոխարինվողգլխիկներով ագրեգատային հաստոցներից կազմված ավտոմատ գծերի մեծ մասը, ավտոմատացված տեխնոլոգիական համալիրները, գործիքների ավտոմատ փոխարինում չունեցող հաստոցները, ինչպես նան

ծրագրային կառավարումով այն հաստոցները, որոնց ծրագրակիրները փոխարինվում են ձեռքով: Չորրորդ խումբը հիմնվում է ավտոմատացմանբարձր մակարդակի ապահովմանըհարմարեցված արտադրության ն սարքավորումների ճկուն տեխնոլոգիայի վրա: Այդ դեպքում, դետալների կամ իրերի խմբի հերթագայմանկամ միանգամայննոր իրերի թողարկման անցնելու համար սարքավորումներիվերակարգաբերում չի պահանջվում: Դա ճշանակում է, որ արտադրությանճկունության աստիճանը սահմանափակվումէ միայն սարքավորումներիտեխնիկական հարաչափերով ն տեխնոլոգիական նշանակությամբ: Այդպիսի ճկուն ավտոմատացմանօրինակ է կառավարող կենտրոնական համակարգիչի հետ հակադարձկապ ունեցող մասնակի կամ լրիվ ինտեգրացվածարտադրականհամակարգը: Թվարկված խմբերից առաջինն ընդհանրապեսչի կարելի, իսկ երկրորդը միայն խիստ վերապահումովկարելի է ճկուն համարել: Երրորդ ն չորրորդ խմբերը ճկունության բաձր աստիճան ունեն ն կոչվում են ծրագրավորվող, քանի որ մի արտադրատեսակիթողարկումից մյուսին անցնելու համար անհրաժեշտ է փոխել միայն կառավարողծրագիրը, այլ ոչ թե՝ սարքավորումը կամ նրա առանձին բաղադրամասերը: ԱՅ իրենից ներկայացնում է տարբեր համակցության ծրագրային կառավարումովհաստոցների,ՌՏՀ, ճկուն արտադրական մոդուլների, ծրագրայինկառավարումովտեխնոլոգիականսարքավորումների առանձին միավորներին ժամանակիտրված միջակայքում նրանց գործունեությունն ավտոմատապահովող համակարգերի ամբողջություն, ինչն օժտված է սարքավորումների տեխնիկական ն տեխնոլոգիական հնարավորություններով սահմանափակված կամայական անվանացանկիարտադրանքիթողարկման ժամանակ ավտոմատվերակարգաբերմանհատկությամբ: ճԱՀ նախատեսվում է հիմնական արտադրական գործընթացների կատարմանհամար: ճԱՀ նախագծմանժամանակպարտադիրպայման է բլոկամոդուլային սկզբունքի պահպանումը: Ընդ որում, ճԱյ հիմնական տարր են ՌՏՂՀ,ճկուն արտադրականմոդուլը (ՃԱՄ) ն գործունեության ապահովմանհամակարգը: ՃԱՄ իրենից ներկայացնում է սահմանված բնութագրումների շրջանակներում կամայական անվանացանկի արտադրանքի պատրաստմանհամար նախատեսված`ծրագրային կառավարումով տեխնոլոգիականսարքավորմանմիավոր, որը արտադրանքի պատրաստմանհետ կապված բոլոր աշխատանքներն նում է ավտոմատ ն կարող է ընդգրկվել ճԱՀ մեջ:

իրականա

Թե՛ ՔԱՄ

ն

թե՛ ՌՏՀ համար բնորոշ

են որոշ

ժամանակ ավտո-

մատ, առանց մարդու անմիջականմասնակցությանաշխատելու ն

հիմնական ու օժանդակ օպերացիաներն ավտոմատ կատարելու ունակությունը, փոքր սերիականարտադրության պահանջները բավարարողճկունությունը, հիմնականսարքավորման ն կառավարման համակարգի խափանումների վերացման ու կարգաբերման պարզությունը, ավանդական ն ճկուն արտադրության սարքավորումների հետ համատեղելիությունը, մեկ տեղադրումով դետալների մշակման ավարտունությանբարձր աստիճանը, տնտեսական բարձր արդյունավետությունըն այլն: Գոյություն ունի լրիվ տեխնոլոգիականցիկլի ՃԱՀ, որի վրա դետալները մշակվում են ամբողջապես ու պատրաստ են ավարտուն առարկաների հավաքման համար, ն ոչ լրիվ տեխնոլոգիական ցիկլի ԱՀ, երբ դետալները վերջնամշակմանեն ենթարկվում այդ համակարգի մեջ չմտնող սարքավորումներիվրա: Դրան համապատասխան էլ ճԱՀ կարող է ներկայացվել ինչպես ճկուն ավտոմատացված արտադրամասերի, այնպես էլ ճկուն արտադրականտեղամասերի ն գծերի տեսքով: ճԱՄ ն ՌՏՀ, իսկ այնուհետն նան ավտոմատացվածգծերի, տեղամասերի ն արտադրամասերի, ինչպես նան արտադրության նախագծման ն նախապատրաստմանաշխատանքների կառավարման ավտոմատ համակարգերիլրիվ կամ մասնակի ինտեգրումը մեկ միասնական արտադրական համակարգում հանգեցնում է ճկուն ավտոմատացված համակարգի: ճ6ԱՀ անխափան գուրծունեությունն ապահովվում է ինտեգրացված սպասարկող համակարգերիմիջոցով, որոնցից առավել կարնոր են տրանսպորտապահեստային, արտադրությանգործիքային ապահովման, աշխատանքայինգոտուց թափոնները հեռացման ն տեսակավորման, որակի հսկման ն աշխատանքների հուսալիության ապահովմանավտոմատացվածհամակարգերը: ճԱՀ արդյունավետությունը պայմանավորվածէ ավտոմատացված նախագծման,արտադրությանտեխնոլոգիականնախապատրաստման համակարգով ն մյուս օժանդակ ու սպասարկող ավտոմատացված համակարգերով: Արտադրության կառավարման ավտոմատ համակարգի շրջանակներում դրանց ինտեգրումը հանէ գեցնում ճկուն ավտոմատացվածարտադրության ստեղծման: Ամբողջապես ինտեգրացվածճկուն արտադրություն այսօր տակավին գոյություն չունի, սակայն ԱՀ ստեղծմամբ դրա սկիզբն արդեն դրված է: ՇԱՀ մշակման բոլոր փուլերում այն դիտարկվում է որպես բարդ արտադրականհամակարգ,որի կազմի մեջ մտնում են միմյանց հետ փոխադարձորենկապվածտեխնոլոգիականհագեցվաբոլոր

ծության միջոցները (սարքավորումներն ու տեխնոլոգիական հարմարանքները), աշխատանքիառարկաներնու պատրաստի արտադրանքը, սպասարկողանձնակազմնու կառավարող համակարգը: ճԱՅ ստեղծման վերաբերյալ որոշման ընդունումը հիմնավորվում է նրա տնտեսականարդյունավետությանն շահագործման հիմնական ցուցանիշների արտադրողականության, հուսալիության, թողարկվող արտադրանքիինքնարժեքի ն այլ տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների հաշվարկներով: ճկուն արտադրության պայմաններումմեքենաների համակարգի արտադրողականությունըորոշվում է որպես նրա կողմից ժամանակիմիավորիընթացքումթողարկվածարտադրանքիքանակ: ճԱՅ օրական արտադրողականությունը( Քօչ), հաշվի առնելով տարբեր ցիկլային ռեժիմներով աշխատող ագրեգատների առկայությունը, դրանց աշխատանքի հուսալիությունն ու սարքավորումների պարապուրդը, կարելի որոշել հետնյալ բանաձնով.

6:

-

Հ3-Ն.. րողի»

ԴՐ" Դոլ Տթյ "85

Ն)

6.4.1.

որտեղ` 1 -ն իրի մշակման տարբեր ցիկլերն են, )-ն ճԱՅ սարքավորումներիզանազան ագրեգատները,

թ-ն

ագրեգատիարտադրողականությունը,

ՒԼ, -ն՝ ագրեգատի աշխատանքիհուսալիության ցուցանիշը, Դ, -ն՝ ագրեգատիօրական աշխատաժամանակը, Բյ

-ն`

սարքավորման խնամքի վրա ծախսվող ժամանակը

հաշվի առնող գործակիցը,

8ջյ-ն

ագրեգատի հուսալիության բարձրացմանհավանակա-

նությունը,

՛Ղչչ-նագրեգատիպարապուրդիտնողությունը:'

է

ճԱՀ արտադրողականությանհաշվարկմանժամանակհաշվի են առնվումմիայն զանազան կազմակերպականն տեխնիկականպատճառներովսարքավորմանաշխատաժամանակիտեխնոլոգիայով չնախատեսվածկորուստները:Դրանց կրճատումու|, ըստ կանխատեսումների,նախապատրաստուկի կտրման ժամանակըինտեգրացված ն համալիր ատոմատացվածհամակարգերումկկազմի դետալի.արտադրամասումգտնվելու ընդհանուր ժամանակիմոտ 4596-ը, այսինքն`ավանդական արտադրությանհամեմատ կավելանաավելիքան 30 անգամ:

ստեղծման ն շահագործման տարբեր երկրների փորձը ճկուն արտադրուցույց է տալիս, որ ավանդականիհամեմատ թյունն ապահովում է աշխատանքի բարձր արտադրողականություն, արտադրության հարաշարժության բարձր աստիճան, նոր արտադրանքիյուրացման կարճ ժամկետներ, արտադրականցիկլի կարճ տնողություն, արտադրությանվրա կատարվող տեսակարար ծախսերի ցածր մակարդակ,արտադրությանօբեկտիվության բարձր աստիճան, հետնաբար նան արտադրանքի որակի բարձր մակարդակ: ԱՀ

6.5.

Արտադրության տեխնիկական մակարդակը ն դրա գնահատումը

Արտադրությանտեխնիկականմակարդակը աշխատանքի միջոցների կատարելության ն տեխնոլոգիական գործընթացների առաջադիմականության աստիծանն է, որի գնահատումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ձեռնարկություններիներուժային կարողությունները: Սակայն տեխնիկականմակարդակիմասին ոչ միանշանակ պատկերացումները, ինչպես նան նրա գնահատման մեթոդական դրույթների բացակայությունը հանգեցնում են տնտեսությաննույնիսկ միննույն ոլորտին պատկանող կազմակերպությունների տեխնիկականզարգացմանվերաբերյալ տվյալների անհամատեղելիության: Այս հարցի շուրջ միասնականտեսակետ չկա նան մասնագիտական գրականության մեջ: Հեղինակների մի մասը արտադրության տեխնիկականմակարդակիտակ հասկանում է աշխատանքի միջոցների կատարելության աստիճանը, մյուսները` աշխատանքի միջոցներն ու տեխնոլոգիան, երրորդները աշխատանքիմիջոցները, աշխատանքի առարկաները,արտադրության տեխնոլոգիան ն թողարկվողարտադրանքը: Այստեղ որոշակի հստակություն կարելի է մտցնել, եթե հիշենք Կ. Մարքսի հանրահայտ միտքն այն մասին, որ «...տնտեսական դարաշրջաններըտարբերվում են ոչ թե նրանով,թե ինչ է արտադրվում, այլ նրանով, թե ինչպես են արտադրվում, աշխատանքիինչԴա նշանակում է, որ նյութական բարիքների պիսի միջոցներով»:' արտադրության զարգացումն սկսվում է արտադրողական ուժերի փոփոխությունից ն, առաջինհերթին, աշխատանքիմիջոցների կատարելագործումից: Կ.Մարքս,Կապիտալ,հ, էջ 191:

Աշխատանքիմիջոցների զարգացումն արտացոլում է արտադրության տեխնիկականմակարդակիէությունը, այսինքն` արտադրության տեխնիկական մակարդակը ցույց է տալիս արտադրության միջոցների, ամենից առաջ` աշխատանքի միջոցների զարգացման աստիճանը: Գնահատելովայդ աստիճանը,անհրաժեշտ է ցույց տալ, թե նյութականբարիքներնաշխատանքիինչ միջոցների օգնությամբ են արտադրվում, որքան են դրանք կատարյալ, հասարակությունն ինչ չափովէ հնից անցել նոր, ավելի արտադրողական աշխատանքի միջոցների օգտագործման: Տեխնիկայի կատարելագործումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի նրան, որ ապագայի արտադրության տեխնոլոգիականեղանակը կդառնա համակողմանիավտոմատացվածձեռնարկությունը: Արտադրության տեխնիկականմակարդակը, որպես աշխատանքի միջոցների զարգացման աստիճան,պետք է ցույց տա, թե այդ միջոցներն ավանդական տեխնիկայից համալիր ավտոմատացված տեխնոլոգիային անցնելու գործընթացի որ փուլում են գտնվում: Այդ պատճառով էլ արտադրության տեխնիկական մակարդակը կարելի է բնութագրելորպես կիրառվողաշխատանքի միջոցների ն տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելության աստիճան: Այդպիսի բնորոշումից բխում է, որ արտադրության տեխնիկական մակարդակընպատակահարմարէ գնահատել այնպիսի ցուցանիշով, որը չափվի մեքենայացման ն ավտոմատացմանունեցած ն լոր հասանելի (սահմանային)մակարդակներիհարաբերուհնարա. թյամբ: Արտադրության մեքենայացման ն ավտոմատացմանսահմանային մակարդակի վրա մեծ ազդեցություն են ունենում արտադրական գործընթացի ճյուղային առանձնահատկությունները:Այսպես օրինակ, տեխնոլոգիականգործընթացներն ամբողջությամբ կարող են մեքենայացվել քիմիական, նավթաքիմիականն նման (փակ-ապարատային) տեխնոլոգիաներ կիրառող ձեռնարկություններում: Այդպիսի ձեռնարկություններումանհրաժեշտ է միայն ապարատավար դիտորդների, ավտոմատացված սարքեր կարգաբերողներին սարքավորումներնորոգողներիաշխատանքը: Ի տարբերությունդրա, մեքենաշինության մեջ, հատկապես սարքաշինության, նավաշինության,ինքնաթիռաշինության,օպտիկայի ձեռնարկություններումաշխատանքայինշատ գործընթացներտակավին դժվար է մեքենայացնել ն ավտոմատացնել: Արտադրությանմեքենայացման ն ավտոմատացման մակարդակի ն հնարավորություններիայդպիսի բազմազանությանդեպքում անհրաժեշտություն է առաջանում ավանդականտեխնիկայից համակողմանի ավտոմատացվածտեխնոլոգիայի անցնելու գործընթացը բաժանել դրա տրամաբանականհաջորդականությունն

արտահայտողմի քանի աստիճանների:Այդ աստիճաններըկարելի է բնութագրել արտադրության որոշակի տարրերով (աշխատողների թվաքանակով, սարքավորումների արժեքով, թողարկվող արտադրանքի ն վերամշակվող հումքի ծավալներով ն այլն): Այսպես օրինակ, լրիվ ավտոմատացման աստիճանը կգնահատվի նրանով, որ թողարկվող արտադրանքի ամբողջ ծավալը կարտադրվիավտոմատացվածսարքավորումներով: Տնտեսագիտականգրականության մեջ նշված աստիճանների ցանկի վերաբերյալ մի քանի առաջարկություններկան, սակայն դրանք բոլորը տեսական նշանակություն ունեն ն արտադրության տեխնիկատնտեսականու կազմակերպականմակարդակի բնութագրման համար գործնականումչեն կարող օգտագործվել: Դրա հետ, վիճակագրական հաշվետվություններումտվյալներ կան արտադրականգործընթացների մեքենայացմանն ավտոմատացման տարբեր աստիճաններիպայմաններում աշխատող բանվորների թվաքանակիվերաբերյալ: Նշված հաշվետվություններում այդ աշխատանքները, հետնաբար նան մեքենայացման ն ավտոմատացմանմակարդակը, բաժանվում են հինգ մակարդակների. ա/ ավտոմատացված սարքերի ն սարքավորումների հսկման աշխատանք, բ/ մեքենաներին մեխանիզմներիօգնությամբ կատարվող աշխատանք, գ/ մեքենաների ն մեխանիզմներիօգտագործմամբիրականացվող ձեռքի աշխատանք, դ/ մեքենաների ն մեխանիզմներիկարգաբերման ն նորոգման աշխատանք, ե/ առանց մեքնաներին մեխանիզմներիօգտագործման իրականացվող ձեռքի աշխատանք: Այսպիսի դասակարգումը վնասակար պայմաններումկատարվող ն ֆիզիկականծանր աշխատանքներիարտացոլմանառանձին աստիճաններ չի պարունակում: Այդ կարգի աշխատանքները մտնում են մեքենայացման ն ավտոմատացման ստորագույն աստիճանի մեջ: Դրանց հաշվառումը առավել մեծ չափով արտահայտում է աշխատանքիսոցիալականպայմաններըն, փաստորեն, չի ազդում մեքենայացմանմակարդակիգնահատմանվրա: Տեխնիկական միջոցներով արտադրության հագեցվածության տարբեր աստիճանների պայմաններում աշխատողների թվաքանակի մասին վիճակագրականտվյալները կարելի է օգտագործել մեքենայացման են ավտոմատացմանունեցած ն տվյալ ժամանակաշրջանում հնարավոր հասանելի(սահմանային) մակարդակների հարաբերակցությանորոշման համար: Դա հնարավոր է իրակա199

նացնել արտադրության տեխնիկականմակարդակիգործակցի հիվրա, որը որոշվում է հետեյալ բանաձնով.

ման

ո

-Ֆո Ֆո:..

6.5.1.

ո,

Ը, արտադրության

տեխնիկական մակարդակի որտեղ՝ գործակիցն է, Ն(,-ն մեքենայացման նե ավտոմատացման7-րդ աստիճանի նշանակությունը,

7. 7

-ն՝

մեքենայացմանն ավտոմատացմանհամապատաս-

խանաբար ունեցած ն սահմանային(հնարավոր) մակարդակների դեպքում 7-րդ աստիճանի պայմաններումաշխատողների տեսակարար կշիռը՝ նրանց ամբողջթվաքանակիմեջ: զ -ն աստիճաններիթիվը:

Բերված բանաձնում

Հ՝ալ" արտահայտությունըքանակա1:

1՞1

յին ձնով գնահատում է դիտարկվող ժամանակաշրջանումարտադրության տեխնիկականսահմանային(հնարավոր հասանելի) մակարդակը: Արտադրության մեքենայացման ն ավտոմատացմանընդհանուր մակարդակի վրա նշված աստիճանները հավասար չափով չեն ազդում: 71:71.յ. Ւ՞՞

արտադրյալը

փաստորենպետք է արտահայտի ունե-

ցած ն սահմանայինմակարդակներիհարաբերակցությունում7--րդ աստիճանի դերը: Այդ պատճառով էլ անհրաժեշտ է տեխնիկական հագեցվածության բարձրացման գործընթացումորոշել յուրաքանչյուր աստիճանիազդեցությանչափը: Այդ ազդեցությանքանակական արտահայտությունըսովորաբար ստանում են կամ փորձագիտական գնահատականներիհիման վրա կամ էլ հետնյալ էմպիրիկ բանաձնով.

հ/-զ

125,

6.5.2.

որտեղ` զ -ն մեքենայացման ե ավտոմատացմանաստիճանի հերթականհամարն է դրանց ստորադասմանշարքում: Այդ շարքը կառուցվում է արտադրության տեխնիկականմակարդակում աշխատողների տեխնիկական միջոցներով հագեցվածության գործընթացիառանձինփուլերի նվազողազդեցությանհիման վրա:

Դժվար չէ նկատել, որ մեքենայացման ն ավտոմատացման առաջին ն երկրորդաստիճաններինշանակություններըայս բանաեն հավասար դեպքում ստացվում հաշվարկելու ձեով

(1/2' »2/2-),

որը ճիշտ չի արտացոլում արտադրության տեխնիկական հագեցվածության բարձրացմանվրա դրանց ազդեցության չափը: Փորձագետների կարծիքով գնահատման հավաստիությունը լիարժեք դարձնելու նպատակովանհրաժեշտ է առաջին աստիճանի նշանակությունը բարձրացնել մինչն 1 միավորի, բայց ոչ 1-ին հավասար: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ արտադրական գործընթացներիմեքենայացմանն ավտոմատացմանսահմանային

)

մակարդակը (7/,7,

չի կարող հավասարլինել 1-ի, քանի

որ հա-

մակողմանի ավտոմատացված արտադրություն ստեղծելու դեպքում անգամ ավտոմատացված սարքերի ու սարքավորումների հսկումը չի կարող արտադրությանմեջ միակ աշխատանքը լինել: Այդ դեպքում էլ մեքենաների ու մեխանիզմներիկարգաբերման ն նորոգման աշխատանքներնանխուսափելիեն: Արտադրությանտեխնիկականմակարդակիգործակիցը ցույց է տալիս, թե արտադրությանմիջոցները զարգացման սահմանային մակարդակինանցնելու որ փուլում են գտնվում: Վաշվարկներնապացուցում են, որ արտադրությանտեխնիկական մակարդակի գործակիցը հիմնականում կախված է արտադրական գործընթացների մեքենայացման ն ավտոմատացման տարբեր աստիճաններումզբաղված աշխատողներիտեսակարար կշռից, որը զգալի չափով պայմանավորվածէ ճյուղային առանձնահատկություններով: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը, կարող ենք ասել, որ արտադրության տեխնիկականմակարդակիբանաձնով որոշված գործակիցը, իր թերություններով հանդերձ, կարող է հիմք ծառայել միայն նույն ճյուղի ձեռնարկություններիտեխնիկական մակարդակների համեմատման ն դինամիկայի ուսումնասիրմանհամար: Տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններիտեխնիկականմակարդակների գնահատման ն համեմատման համար անհրաժեշտ է, որ արտադրության կազմակերպմանմիայն մի տարրի կենդանի աշխատանքի տեխնիկականհագեցվածության հիման վրա որոշված արտադրությանտեխնիկականմակարդակիվերոնշյալ գործակիցը ճշտվի արտադրության կազմակերպմանմյուս տարրերի աշխատանքի միջոցների ե աշխատանքի առարկաների տեխնիկական մակարդակնարտահայտողցուցանիշներով: Աշխատանքիմիջոցների տեխնիկական մակարդակը բավական մեծ հավաստիությամբն լրիվությամբ բնութագրում են հետնյալ

ցուցանիշները.

հիմնական միջոցներիկառուցվածքը, այդ թվում՝ նրանց ակտիվ մասի տեսակարարկշիռը, բ/ հիմնական միջոցներինորացմանգործակիցը, Գ օգտագործվող սարքավորումների տեխնոլոգիականկառուցվածքը, դ/ սարքավորումներիտարիքայինկազմը, ե/ առաջադիմական, այդ թվում` ավտոմատացվածսարքավորումների տեսակարար կշիռը, զ/ առաջադիմականտեխնոլոգիականգործընթացներիտեսակարար կշիռըն այլն: Արտադրությանտեխնիկականմակարդակի գնահատմանհամակարգում աշխատանքիառարկաներըբնութագրվում են սպառվող հումքի հիմնականտեսակներիորակականհատկանիշներովն նյութերի օգտագործմանաստիճանով: Սպառվող հիմնական հումքի որակական հատկանիշներ են համարվում հումքի ն նյութերի նոր տեսակներիկիրառումըն առաջադիմականնյութերի օգտագործմանմասշտաբներիընդլայնումը: Առաջադիմականտեխնոլոգիայիբնութագրմանլրացուցիչ ցուցանիշ է նյութերի օգտագործման մակարդակը,որը կարելի է որոշել երկու եղանակով. ա/ թողարկվող արտադրանքիմաքուր քաշի ն նրա պատրաստման վրա ծախսվող նյութերիքաշի հարաբերությամբ, բ/ կարնորագույն արտադրատեսակներիվրա հումքի, նյութերի, վառելիքի, էլեկտրաէներգիայիտեսակարարծախսով: Սակայն արտադրությանտեխնիկականմակարդակը, ինչքան էլ ճշտորեն արտահայտի կիրառվող աշխատանքի միջոցների ու տեխնոլոգիականգործընթացներիկատարելության աստիճանը,չի կարող պատկերացում տալ արտադրությանկազմակերպմանմասին, բացատրել ձնավորված կազմակերպական կառուցվածքի առավելություններնու թերությունները: Ձեռնարկություններիգործունեության նշված կողմերը բնութագրվում են արտադրության կազմակերպմանմակարդակով: ա/

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

7.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՄԵՋ

Արտադրականցիկլը

ն դրա

կառուցվածքը

Արտադրության արդյունավետության բարձրացման կարնոր մեթոդներիցմեկը ժամանակի մեջ նրա ռացիոնալ կազմակերպումն է: Դրա անմիջականնպատակըարտադրությանգործընթացում աշխատանքի առարկաների շարժման անընդհատության աստիճանի բարձրացումն է, ինչը հնարավորություն է տալիս արագացնելու արտադրանքի թողարկումը, կրճատելու նոր արտադրատեսակների արտադրության յուրացման տնողությունը ն ավելի արագ արձագանքելու սպառողների պահանջմունքներին: Ժամանակի մեջ արտադրության արդյունավետ կազմակերպումն իր արտացոլումն է գտնում նան շրջանառու միջոցների պտույտի արագացման ն արտադրությանռիթմիկությանապահովմանմեջ: Ժամանակի մեջ արտադրության կազմակերպման առաջադիմական մեթոդների ներդրմանկարնոր պայմաններից մեկը արտադրական գործընթացի կազմակերպմանգիտականորենհիմնավորված նորմատիվներիկիրառումն է, որոնցից մեկն էլ արտադրական ցիկլի տնողությունն է: Արտադրականգործընթացի տնողությունը կամ արտադրանքի պատրաստման գործընթացի սկզբի ն ավարտի միջն ընկած օրացուցային ժամանակահատվածը կոչվում է արտադրականցիկլ: Այդ ցիկլի տնողության դրոշման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է ժամանակի մեջ առանձին արտադրամասերում,ինչպես նան արտադրական գործընթացի տարբեր փուլերում դետալների մշակման ն հանգույցների ու համեմատաբար բարդ կազմվածքի իրերի հավաքման աշխատանքներիսկզբի ն ավարտի համաձայնեցման կարնորությամբ: Արտադրականցիկլի տնողությունը ( 7.) պայմանավորված է մի գործոններով(տեխնոլոգիականօպերացիաներիկատարման ժամանակի նորմաներով, մշակվող դետալների ն հավաքվող հանգույցների ու ավարտուն իրերի խմբի չափերով, օպերացիայից օպերացիա դետալների փոխանցման եղանակներով, տվյալ արտադրանքի պատրաստման տեխնոլոգիականգործընթացի ու արտադրության կազմակերպմանառանձնահատկություններիցբխող ընդմիջումների տնողությամբ) ն բաղկացած է տեխնոլոգիական շարք

ժամանակից(հիմնական օպերացիաներիկատարման տնողություբնականգործընթացներիտնողությունից (7,,), արտանից (7), դրական գործընթացումաշխատանքիառարկաներնաշխատատեղից աշխատատեղփոխադրելու ժամանակից (77), որակի վերահսկման վրա ծախսվող Ժամանակից(12)ն տեխնոլոգիայով ու

աշ-

խատանքի ռեժիմով նախատեսված ընդմիջումների ժամանակից (7): Այն արտահայտվումէ հետնյալ բանաձնով.

1. ՀՄԻ

հր ԷՆ ԷՆ

ՒՆԻ:

71.1.

Արտադրականցիկլի առանձինմասերի տնողությունը կախված տեխնիկականն կազմակերպականբնույթի տարբեր գործոններից: Տեխնիկական բնույթի կարնոր գործոն է պատրաստվող իրի կազմվածքը: Իրի բարդությունից,բազմադետալությունից,եզրաչափերից, կշռից կախված է նրա պատրաստման աշխատատարությունը, ինչն էլ ազդում է արտադրականցիկլի տնողության վրա: Աշխատատարությունը կախված է նան կիրառվող տեխնոլոգիայի առաջադիմականությունից,արտադրական սարքավորման արդիականությունից, գործիքներով ու զանազան տեխնոլոգիականհարմարանքներով տեխնոլոգիականգործընթացի հագեցվածության աստիճանից: Դրանք ուղղակի կամ միջնորդավորվածազդում են մշակմանկամ հավաքմանժամանակիվրա: Այս կամ այն օպերացիայի կատարմանժամանակը կախված է նան աշխատատեղերիկազմակերպմանմակարդակից:Կազմակերպական բնույթի գործոններն առավելապես ազդում են օժանդակ օպերացիաներիտնողության վրա: Ոչ տեխնոլոգիական ընդմիջումների տնողությունն էլ հիմնականում պայմանավորված է արտադրությանկազմակերպմանմակարդակով: Արտադրականգործընթացումտարբեր բնույթի ընդմիջումները երբեմն կազմում են արտադրականցիկլի տնողության մինչն 707546-ը: Այդ պատճառովէլ դրանք անհրաժեշտ է քննարկել ավելի մանրամասն: Զանազան պատճառներովառաջացող ընդմիջումներնընդունված է բաժանել չորս խմբի: Ձեռնարկության աշխատանքիռեժիմովպայմանավորվածընդմիջումներ: Դրանց տնեողությունըկախված է հերթափոխերի թվից, հերթափոխերիմիջն ընկած ժամանակամիջոցից,ոչ աշխատանքային օրերի քանակից: Բնական է, որ այդ ընդմիջումների տնողությունն ավելի քիչ կլինի անընդհաւոն եռահերթաւիոխաշխատանքի դեպքում: է

Սարքավորումների բեռնվածությամբպայմանավորված ընդմիջումներ: Այդ կարգի ընդմիջումներն առաջանում են, երբ աշխատանքի որոշ առարկաներ մշակման ենթարկվելու համար սպասում են սարքավորման ազատվելուն: Այդպիսի ընդմիջումների տնողությունը կախված է ոչ միայն սարքավորումների թվից, այլ նան արտադրականգործընթացի կազմակերպումից,մասնավորապես`արտադրության օպերատիվպլանավորմանմակարդակից: Արտադրությանանբավարար կազմակերպմանպատճառով առաջացող ընդմիջումներ: Աշխատատեղերի վատ կազմակերպումը, նյութերի ու կիսաֆաբրիկատներիոչ ժամանակին մատակարարումը, տեխնիկականփաստաթղթերիցածր որակը, նորոգման թերությունները կարող են արտադրության ընթացքում հարկադիր պարապուրդների պատճառ դառնալ ն, հետնաբար, մեծացնել արտադրականցիկլի տնողությունը: Պատահական իրավիճակներով պայմանավորված ընդմիջումներ: Օրինակ, սարքավորման վթարը, մատակարարումների չնախատեսված հետաձգումը, անորակ դետալների առկայությունը ն այլն: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ արտադրական ցիկլի տնողությունը դետալների ն հանգույցների պատրաստմանցիկլերի ժամանակների թվաբանական գումար չէ, քանի որ դրանցից շատերը մշակվում կամ հավաքվում են զուգահեռաբար:

Արտադրական պարզ գործընթացի ցիկլի տնողության հաշվարկն ու վերլուծությունը

7.2.

Առանձին դետալների ն ոչ բարդ կազմվածքի իրերի պատրաստումը սովորաբար համարվում է արտադրական պարզ գործընթաց: Դրա ցիկլի տնողության հաշվարկի կարնոր բաղադրիչ է հիմնական օպերացիանրի կատարման ժամանակի(տեխնոլոգիական գործընթացի տեողության) որոշումը: Մեքենաշինականձեռնարկություններումդետալների մշակումը կամ մեքենաների հավաքումը առավելապես կատարվում է խմբերով: Խմբի մշակման տեխնոլոգիական(աշխատանքային) գործընթացն իրենից ներկայացնումէ որոշակի օպերացիաներիամբողջություն: Բազմօպերացիոն տեխնոլոգիական գործընթացի դեպքում մշակվող դետալների խումբը օպերացիայից օպերացիա է փոխանցվում հաջորդական,զուգահեռկամ զուգահեռ-հաջորդական

(խառը) եղանակներով:

Հաջորդական է համարվում դետալների խմբի փոխանցմանայն եղանակը, որի դեպքում բազմօպերացիոն տեխնոլոգիական գործընթացի յուրաքանչյուր հաջորդ Օպերացիասկսվում է միայն դետալների ամբողջ խմբի մշակումը նախորդ օպերացիայում ահետո (գծանկար 7.2.1.):

վարմելուց ի

ենա

վ

վ

լ

ատը

Լանու

անու

»

աաա

լ

Պ

Գծանկար7.2.1. Տեխնոլոգիական ցիկլի տնողությունը օպերացիաների համակցման(դետալներիխմբիփոխանցման) հաջորդականեղանակիդեպքում:

Տեխնոլոգիական գործընթացի որնէ օպերացիայի տնողությունը (մշ) տվյալ օպերացիայումդետալներիխմբի մշակման սկզբի ե

ավարտի միջն ընկած ժամանակահատվածնէ: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

հջ

Հ

Ոն/Օ,

7.2.1.

որտեղ` 7--ը մշակվող խմբում դետալների թիվն է, է -ն` չ -րդ դետալի պատրաստմանհատային ժամանակը, Ը,-ն՝ 1 -րդ օպերացիայի կատարմանաշխատատեղերիթիվը: Մեկ դետալը տեխնոլոգիականգործընթացիբոլոր օպերացիաներում հաջորդաբար մշակելու տնողությունըմ.) որոշվում է Հ

Տ (1

./գ բանաձնով,

7.2.2.

որտեղ` 771 -ը դետալի պատրաստմանօպերացիաներիթիվն է: Տեխնոլոգիական գործընթացի բոլոր օպերացիաներում խմբի բոլոր դետալների մշակմանընդհանուր տնողությունը (77ջ) կլինի.

7թ

Հոծ

ն/ճ:

7.2:3.

Ւ»1

Դետալների փոխանցման հաջորդական եղանակի դեպքում խմբի յուրաքանչյուր դետալ, բացառությամբ առաջինի ն վերջինի, յուրաքանչյուր Օպերացիայումսպասում է կրկնակի՝մինչն իր մշակման սկիզբը, ն մշակումն ավարտելուց հետո` մինչն ամբողջ խմբի մշակման ավարտը: Ստացվում է, որ յուրաքանչյուր դետալ տվյալ ժամանակ: Տեխնոլոգիաօպերացիայում սպասում է

(ո-1)./ճ,

կան գործընթացի բոլոր

օպերացիաներում դետալների սպասումների ընդհանուր տնողությունը (7,, )հաշվարկվում է.

7,

-( -1թ-ռ /Ը, բանաձնով:

7.2.4.

Բոլոր դետալների բոլոր

հանուր տնողությունը (7,

7,

5`,

-ո(-

)

օպերացիաներում սպասումների ընդկլինի.

/6.:

7.2.5.

(5)

Ստացվում է,

որ

տնողությունը (ո-)

դետալների խմբի սպասումների ընդհանուր անգամ մեծ է այդ նույն խմբի մշակման ընդ-

հանուր տնողությունից: Դետալների խմբի պատրաստման արտադրական ցիկլի տնողությունը, որը նախապատրաստական-եզրափակիչ,մշակման (հիմնական տեխնոլոգիական օպերացիաների) ն սպասումների ժամանակներից բացի իր մեջ ներառում է նան բնական գործընթացների, օժանդակ օպերացիաների(փոխադրման, վերահսկման) կատարման ն աշխատանքիռեժիմի հետ կապված ընդմիջումների ժամանակները,կլինի.

Պր

«՛շփոֆ ե/գոր-1Տ (5)

յ-|

176.

1:1.726.

Զուգահեռ է համարվում դետալների շարժման այն եղանակը, որի դեպքում յուրաքանչյուր դետալը կամ մշակվող դետալների քանակից (7) բազմապատիկ փոքր դետալների փոխանցվող կամ տրանսպորտային խումբը ( ք) բազմծպերացիոնտեխնոլոգիական գործընթացի բոլոր միջանկյալ օպերացիաներում մշակվում է առանց դադարի ն յուրաքանչյուր նախորդօպերացիայում մշակվելուց հետո անմիջապեսփոխանցվումէ հաջորդին: Դետալների շարժման զուգահեռությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է գտնել ամենաերկար տնողություն ունեցող (գլխավոր) օպերացիան ((, ), որոշել դետալների փոխանցվող խմճբի(եթե

ք

Հ

Լ,ապա՝ առանձին դետալի) մշակման տնողությունն

րացիայում ( քք,)

ն

այդ

օպե-

օպերացիայիցօպերացիա դետալներիփոխան-

ցումը սկզբից նեթ կատարել նույն քք, տակտով: Այս դեպքում դետալների փոխանցման խումբը կարճ տնողություն ունեցող օպերացիաներում սպասում է այնքան, մինչն նրա մշակումն ավարտվում է ամենաերկար տնողություն ունեցող օպերացիայում (գծանկար 7.2.2.): Ճ

Ղ

թոր

|

Գծանկար7.2.2. Տեխնոլոգիականցիկլի տնողությունըօպերացիաներիհամակցման(դետալներիխմբիփոխանցման)զուգահեռեղանակիդեպքում

Ինչպես երնում է 7.2.2. գծանկարից, ցանկացած է-րդ օպերացիայում սպասումներիթիվը 1-ով փոքր է փոխանցմանխմբի թվից, իսկ յուրաքանչյուր սպասման տնողությունը հավասար է դետալների փոխանցմանտակտի (գլխավոր օպերացիայի տնողության) ն տվյալ օպերացիայում դրա մշակմանտնողության տարբերությանը: Այդ սպասման թվային մեծությունը կարտահայտվի հետնյալ տեսքով.

ք:1,/6չ -ք-կ/զՀթ-Ա,/օ,-ն/զ):

72.7.

Էրդ օպերացիայում ամբողջ խմբի սպասումների ընդհանուր ժամանակը սպասումների թվի ն մեկ սպասմանտնողության արտադրյալն է.

Մ,թր

թ

Կեր,

/6ջ ԽՄ

- (ո թն./ճ,-Խ/օ) -

տնողութ

Բոլոր օպերացիաներումսպասումներիընդհանուր նը (1,,,յ

)

7.28.

կլինի.

7,

Ա

՞

թր

-

թ-ն, Է»)

/6չ -էլ

/6.):

7.2.9.

Այսպիսով, դետալների շարժման զուգահեռ եղանակի դեպքում արտադրականցիկլի կրճատումնապահովվում է սարքավորումների ն բանվորների մեծ պարապուրդիգնով: Դետալների օպերացիայիցօպերացիափոխանցմանզուգահեռ ն հաջորդական եղանակների առավելություններն օգտագործելու, ինչպես նան բանվորներիու սարքավորումների անընդհատ աշխատանքն ապահովելու ն կից օպերացիաներըհնարավորինչափ զուգահեռ կատարելու նպատակով կիրառվում է դետալների փոխանցման զուգահեռ-հաջորդական(խառը) եղանակը: Զուգահեռ-հաջորդական է համարվում դետալների խմբի շարժման այն եղանակը, որի դեպքում փոխանցվող(տրանսպորտային) խմբի առաջին դետալի մշակումը յուրաքանչյուր հաջորդ օպերացիայում սկսվում է մինչն նախորդօպերացիայում խմբի վերջին դետալի մշակման ավարտն այն հաշվով, որպեսզի միաժամանակ ապահովեն ն' բանվորների ու սարքավորումների աշխատանքի անընդհատությունը, ն ցանկացած զույգ կից օպերացիաների կատարման նվազագույն տնողությունը: Հնարավոր են կից օպերացիաների համակցման երեք տարբերակներ. 1.Կից օպերացիաների կատարման տնողությունները հավասար են (ք, Այդ դեպքում նրանց միջն կազմակերպվումէ փոլ): Հէ,

խանցվող խմբերի (դետալների)զուգահեռ մշակում: 2.Նախորդ օպերացիայի տնողությունը երկար է հաջորդից (մ.2էլ): Այդ դեպքում առաջին դետալի (փոխանցվող խմբի) մշակումը հաջորդ Օպերացիայումկազմակերպվումէ այնպես, որ վերջին դետալի (փոխանցվող խմբի) մշակումը նախորդ օպերացիայում ավարտելուց հետո այն անմիջապես մշակվի հաջորդ օպերացիայում: Այլ կերպ ասած, վերջին դետալի (փոխանցվող խմբի) մշակումը հաջորդ օպերացիայում սկսվում է այն պահին, երբ ամբողջ խմբի մշակման ավարտին մնում է 7.յ(թ-1ւլ) ժամանակ, կամ,

որ

վում

են

միննունն է, երկու կից օպերացիաներըզուգահեռ կատար-

(ո թ), -

ժամանակ:

3.Նախորդ օպերացիայի տնողությունը կարճ է հաջորդից (մ, է, լ): Այդ պայմաններում տվյալ զույգ կից օպերացիաներում դետալի (դետալների խմբի) մշակման նվազագույն տնողությունը ն բանվորների ու սարքավորումների աշխատանքի անընդհատու209

թյունն ապահովվում են միայն այն դեպքում, երբ խմբի առաջին դետալի (ամբողջ խմբի) մշակումը հաջորդ օպերացիայում սկսվում է նախորդ օպերացիայում առաջին դետալի (փոխանցվող խմբի) մշակումն ( քժ,) ավարտելուց անմիջապես հետո կամ, այլ կերպ

(7 թի,ժա-

ասած, այդ օպերացիաներըզուգահեռ կատարվում են

մանակ (գծանկար 7.2.3):

-

Ճ ուխոսվ ԷԴ

/

յ

լ

|

.ռյ

Լանու "111

1-թթ

Ղ

եւ

Գծանկար 7.2.3 Տեխնոլոգիականցիկլի տնողությունը օպերացիաներիհամակցման (դետալների խմբի փոխանցման)զուգահեռ-հաջորդական (խառը)եղանակի դեպքում

է, որ բոլոր դեպքերում կից օպերացիաները

Ասվածից հետնում

թէ,

զուգահեռկատարվում են 11, Ա /Շ, ժամանակ,իսկ բոլոր ընդհանուրժամանակը կից օպերացիաներիզուգահեռ կատարման -

-

(Ֆո,) կլինի. 1-1

Հ-ը,-ն-թթյո, 1-1

7.2.10.

Վ

որտեղ` 7:--Նն կարճ ն երկար կից օպերացիաների համաէ, կցումներիթիվն է,չ-Ա 1-րդ կարճ օպերացիայիտնողությունը: Ինչպես երնում է 7.2.3 գծանկարից, դետալների փոխանցման զուգահեռ-հաջորդական եղանակի դեպքում տեխնոլոգիական գործընթացի տնողությունն իրենից ներկայացնում Է` հաջորդական եղանակի դեպքում տեխնոլոգիական գործընթացի տնողության ն կից օպերացիաներիզուգահեռ կատարմանընդհանուր ժամանակի տարբերությունն արտահայտվումէ հետնյալ բանաձնով.

տ-կ

րթ

Հ

-Ֆ-կ ՀոՖո /օ-Ս- թթ", 1-1

1-1

/օ,

7211.

իսկ արտադրականցիկլի տնողությունը կլինի. Դ

րբ»

ու-է

ոՖ-է/6-(ւ- թթ 1-1

ոգ:

722.

(51

Մասնավոր դեպքերում, երբ օպերացիայից օպերացիա մշակտնողությունն աստիճանաբար նվազում է կամ աճում, կամ սկզբից աճում է ն հետո նվազում, կամ էլ` հակառակը, դետալների փոխանցմանզուգահեռ-հաջորդականեղանակի դեպքում օպերացիաների սկսման ժամանակների տեղաշարժերի տնողությունները ծածկվում են մշակմանը սպասումների տնողությամբ: Այդ դեպքում տեխնոլոգիական գործընթացի տնողությունը հավասարվում է մշակման զուգահեռ եղանակի տեխնոլոգիական գործընթացի տնողությանը: Օպերացիաների համակցման զուգահեռ ն զուգահեռ-հաջորդական եղանակների դեպքում դետալների մշակման ցիկլի տնողության հարաբերությունը հաջորդական եղանակի դեպքում նրա տնողությանը կոչվում է զուգահեռության գործակից (42): Ճջ-ն միշտ փոքր է 1-ից: ման

Արտադրականբարդ գործընթացի ցիկլի տնողության հաշվարկն ու վերլուծությունը

7.3.

Համեմատաբարբարդ կազմվածքի իրերի, մեքենաների պատրաստումը կատարվում է ժամանակի բավականաչափմեծ հատվածներում ն սովորաբարհամարվում է բարդ արտադրականգործընթաց: Բարդ կազմվածքի իրի կամ մեքենայի պատրաստմանարտադրական ցիկլի տնողությունը, դետալների պատրաստման պարզ արտադրական գործընթացի ցիկլերից բացի, ընդգրկում է նան առանձին ենթահանգույցների,հանգույցների, ագրեգատների(մեքենամիացքների),ամբողջ մեքենայի հավաքման, ինչպես նան դրա հարդարման (ներկման, պիտակավորման ն այլն), կարգաբերման, զելման ն փորձարկմանօպերացիաներիտնողությունները: Կատարվողօպերացիաներիտեխնոլոգիական առանձնահատկությունների կամ օգտագործվող սարքավորման տարբեր արտադրողականության հետնանքով մեքենայի պատրաստման տեխնոլոգիական գործընթացի առանձին փուլերում կիրառվում են օպերացիաների համակցման այլնայլ եղանակներ: Հատային արտա211

դրության պայմաններում մեկ միասնականցիկլում, որպես կանոն, միավորվում են ոչ միայն մեքենայի պատրաստմանն հավաքման, այլ նան նրա նախագծմանե արտադրությաննախապատրաստման գործընթացները: Այդպիսի դեպքերում արտադրական ցիկլի տնողությունը որոշում են ոչ թե միանգամից,այլ ըստ տեխնոլոգիական գործընթացի առանձին փուլերի ն հետո՝ գումարում: Մեքենայի պատրաստմանմասնակիգործընթացներըժամանակի մեջ համաձայնեցնելու համար կարնորը մեքենայի արտադրության լրակազմությունը ապահովելն է կամ, այլ կերպ ասած՝ անհրաժեշտ դետալներն ու հանգույցները սահմանված ժամանակին հավաքման հանձնելը: Այդ նպատակով սկզբից կազմում են մեքենայի հավաքման հովհարաձն (գծանկար 7.3.1) ուրվագիծը, այնուհետն դրա տվյալների հիման վրա կառուցում են մեքենայի արտադրության ցիկլային գծապատկերը: Դրա համար նախապես որոշում են յուրաքանչյուր առանձին ենթահանգույցի, հանգույցի, ագրեգատի հավաքման ցիկլերի տնողությունները, իսկ հետո, իմանալով մեքենայի հավաքման ավարտիժամկետը՝ ոչ միայն մեքենայի պատրաստմանընդհանուր տնողությունը, նրա առանձին մասերի զուգահեռ պատրաստման հնարավորությունները,այլ նանե յուրաքանչյուր դետալի մշակման օպերացիաները սկսելու Ժժամկետները (գծանկար 7.3.2): Մ

| Ա

Դ-1

Հ-4

Դ-4

| Հ-1

Դ-2

|

Դ-10

Դ-12

--Ղ

Դ-11

Հ-2

Դ-3

Դ-Տ

Ղ-9

Գծանկար7.3.1 Մեքենայիհավաքմանհովհարաձնուրվագիծը. Դ դետալ, Հ-- հանգույց,Ա ագրեգատ, Մ մեքենա -

-

--

Ամենից շուտ արտադրություն են բաց թողնվում մեքենայի պատրաստմանտեխնոլոգիական գործընթացի սկզբնական փուլում հավաքվող հանգույցի կամ հավաքման այլ միավորի կազմում մշակման ամենաերկար տնողություն ունեցող (որը կոչվում է նան առաջատար) դետալը կամ դետալները: Դ1

Դ2 ԳՅ

Դշ

Դ6

95.

Դ4 Ա

Ց. ճգ

Դ12

| Դ11

ն

ՅՅ

փ»

գիծը

Գծանկար 7.3.2.

Մեքենայիպատրաստմանցիկլային (ժապավենային) ուրվա-

Եթե դետալների պատրաստմանն առանձին հանգույցների ու ագրեգատների հավաքման ժամկետները սահմանափակված չեն

արտադրականսարքավորումներիու հրապարակներիքանակով ու կազմով, ապա հնարավոր է այդ աշխատանքներիմի մասն իրականացնել զուգահեռաբար ն դրա շնորհիվ կրճատել մեքենայի պատրաստման արտադրականցիկլի տնողությունը (գծանկար 7.3.2-ում թիվ 2 ն հանգույցների հավաքման, հետնաբար՝նան դրանց կազմի մեջ մտնող դետալների պատրաստման աշխատանքները կատարվում են զուգահեռաբար): Այստեղ առաջատար էթիվ 7 դետալը: Մեքենայի պատրաստման ցիկլի ընդհանուր տնողությունը որոշում են դետալների մշակման ն հանգույցների, ագրե(7) գատների ու մեքենայի հավաքման՝ միմյանց հետ հաջորդաբար կապվածգործընթացերիամենամեծ գումարով: 7.3.2. գծանկարում մեքենայի պատրաստմանցիկլի ընդհանուր տնողությունը կլինի մեքենայի, ագրեգատի,թիվ 2 հանգույցի հավաքմանն թիվ 7 դետալիպատրաստմանցիկլերի գումարը:

Մ-ս

բռիո.

7.3.1.

Բարդ արտադրականգործընթացիբաղադրատարրերիշատ ն բազմաբնույթ փոխադարձ կապերի դեպքում ցիկլային ժապավենային ուրվագծի կառուցումը խիստ դժվարանում է: Այդպիսի դեպքում սովորաբար կառուցվում է ցանցային ուրվագիծ, որի օգնությամբ հնարավորություն է ստեղծվում ըստ ընտրված չափանիշի օպտիմալացնելու աշխատանքների ամբողջ համալիրը: Արտադրականբարդ գործընթացիցիկլի տնողությունը կարելի է արտահայտելհետնյալ բանաձնով.

7.

Հ

ՄԱ, Ճ,,Ր,).

որտեղ` 7.,-ն 1-րդ

պարզ

73.2.

գործընթացի արտադրականցիկլի

տնողությունն է,

Ճջ-ն

բարդ

գործընթացի աշխատանքերի զուգահեռության

գործակիցը, գործընթացների միջն ընդմիջումների տնողությունը:

7,-ն

պարզ

Արտադրականբարդ գործընթացիցիկլի օպտիմալացմանչափանիշ է նրա նվազագույն նշանակությունը: (Օպտիմալացման նախնականհաշվարկների համար կարելի է օգտագործել հետնյալ բանաձնը.

7.

Հ.

/8,,

7:3.3.

1Հ1

որտեղ` ս -ն բարդ գործընթացիկազմի մեջ մտնող պարզ գործընթացներիքանակն է: 7.3.2 բանաձնիցերնում է, որ արտադրական բարդ գործընթացի ցիկլի տնողությունը կարելի է կրճատել ինչպես պարզ գործընթացներիցիկլերի տնողություններիկրճատման,այնպես էլ դրանց կատարմանզուգահեռության աստիճանիմեծացման ն դրանցմիջն ընդմիջումների վերացմանկամ նվագեցմանհաշվին:

7.4.

Արտադրականցիկլի տնողության կրճատման ուղիները

Արտադրականցիկլի մեծությունը կախվածէ կիրառվողտեխնիկայի ն արտադրությանկազմակերպմանմակարդակից:Այդ պատճառով էլ որպես արտադրական ցիկլի տնողության կրճատման հիմնական ուղիներ համարվում են արտադրությանտեխնիկական ն տեխնոլոգիականհագեցվածության մակարդակիբարձրացումն

արտադրության կազմակերպման առաջադիմական մեթոդների ներդնումը: Առաջավոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ներդնումից առավելագույն արդյունք կարելի է ստանալ միայն արտադրության կազմակերպման նորագույն մեթոդների կիրառման դեպքում, իսկ արտադրության կազմակերպմանառաջադիմական մեթոդների կիրառումը, իր հերթին, հնարավոր է միայն համապատասխանտեխնիկայի առկայության ժամանակ: Արտադրության տեխնիկականմակարդակիբարձրացումը ենթադրում է աշխատանքի նոր միջոցների ներդնում, տեխնոլոգիական նոր գործընթացներիկիրառում, օգտագործվող դետալների ու հանգույցների ստանդարտացումն միասնականացում,նոր տեսակների ու հատկությունների ելակետային նյութերի, գործիքների, ավելի արդյունավետ, դիմացկուն ն միասնականացված տեխնոլոգիական հարմարանքների օգտագործում, արտադրական գործընթացների մեքենայացում ն ավտոմատացում, ինչպես նան պատրաստվող արտադրատեսակներիկոնստրուկցիայի կատարելագորու

ծում:

Աշխատանքի նոր միջոցների կիրառումը հաճախ հնարավորություն է տալիս ոչ միայն կրճատելու դետալների մշակման ն հանգույցների հավաքման գործընթացները, այլն դրանց հետ համատեղելու որոշ օժանդակ օպերացիաներիկատարումը (ռոտորային ավտոմատ գծերի կիրառումը հնարավորություն է տալիս փոխադրման օպերացիաներըհամատեղելու մշակման օպերացիաների, «մշակող կենտրոն» տիպի հաստոցների կիրառումը` դրակի վերահսկմանօպերացիաները՝մշակմանօպերացիաներիհետ): Տեխնոլոգիական նոր գործընթացներիկիրառումը թուլյ է տալիս կրճատելու ինչպես մշակման ն հավաքման, այնպես էլ բնական գործընթացների ն ընդմիջումներիտնողությունները: Մեխանիկականի փոխարեն էլեկտրաֆիզիկական ն էլեկտրաքիմիական եղանակներով մետաղիմշակումը հնարավորություն է ընձեռում նախապատրաստուկներիճշգրիտ մշակման շնորհիվ կրճատելու տեխնոլոգիականգործընթացիօպերացիաների թիվը, հետնաբար` նան փոխադրման ն վերահսկման աշխատանքներիտնողությունները, վերացնելու միջօպերացիոնընդմիջումներիմի մասը: Մեքենաների ն բարդ կազմվածքի այլ արտադրատեսակների պատրաստման համար օգտագործվող դետալների ու հանգույցների ստանդարտացմանու միասնականացմանշնորհիվ բազմանվանացանկ խմբային արտադրության պայմաններում վերջիններիս արտադրությունը կազմակերպվումէ բարձրարդյունավետ,միջօպերացիոն ընդմիջումները նվազագույնի հասցնող հոսքային մեթոդներով:

Նոր տեսակների ու հատկությունների ելակետային նյութերի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս մշակման նոր մեթոդներ կիրառելու շնորհիվ կրճատելու տեխնոլոգիական գործընթացի տնողությունը, նոր սպառողական հատկություններ հաղորդելու պատրաստվողարտադրատեսակներին: Նոր, ավելի դիմացկուն ն միասնականացվածգործիքների ու տեխնոլոգիական հարմարանքների կիրառումը փոքրացնում է նրանց փոխարինմանհաճախականությունը,կրճատում է դրա վրա ծախսվող ընդհանուր ժամանակը ն դրանով նպաստում է արտադրականգործընթացի աշխատատարության նվազմանը: Արտադրականգործընթացի մեքենայացման ու ավտոմատացման հետնանքով նվազում է ձեռքի ն պարզագույն մեքենաների ու մեխանիզմներիօգնությամբ կատարվող աշխատանքների տեսակարար կշիռը, կրճատվում է արտադրանքիպատրաստմանընդհանուր աշխատատարությունը,հետեաբար՝նան արտադրականցիկլի տնողությունը: Պատրաստվող արտադրանքիկոնստրուկցիայում կատարվող կատարելագործումները հնարավորությունեն ընձեռում դետալների տեխնոլոգիական տեսակետից ավելի պարզ մակերնույթներ ստանալու, ինչը նպաստում է դրանց մշակման գործընթացի օպերացիաներիքանակի, ուստի ն՝ աշխատատարությանկրճատմանը: Լազերային ն ռադիոակտիվչափիչ սարքերի ու կայանքների, գերզգայուն հպումային տվիչների կիրառմամբ վերահսկման ն ախտորոշմանժամանակակիցմեթոդների ներդնումը թույլ է տալիս ամբողջությամբ ն անընդհատ վերահսկելու արտադրանքի պատրաստման տեխնոլոգիական գործընթացը, կանխելու խոտանի առաջացումը ն դրանով վերացնել արտադրականցիկլը մեծացնող պատճառները: Նոր տրանսպորտայինմիջոցների կիրառումը, ներարտադրամասային փոխադրումներիմեքենայացումնու ավտոմատացումըոչ միայն կրճատում են աշխատանքիառարկաներիփոխադրմանվրա ծախսվող ժամանակը, այլ նան նպաստումեն արտադրությանսահմանված ռիթմի պահպանմանը,դետալներիմիջքպերացիոն սպասումների կրճատմանը կամամբողջությամբվերացմանը: Տեխնիկականնորույթներիներդնումըարտադրականցիկլի բոլոր մասերի կրճատման առավել մեծ արդյունք է ապահովում, երբ ուղեկցվում է աշխատանքիու արտադրությանկազմակերպման(որագույն մեթոդներիկիրառմամբ: Արտադրականգործընթացիառաջադիմականությունըբնութագրող հիմնական հատկանիշներ են` արտադրականգործընթացի մասնատումըառանձին բաղադրիչների,արտադրական գործընթա216

ցի տարբեր փուլերի միաժանակյա կատարումը, արտադրանքի պատրաստմանողջ գործընթացիանընդհատությունըն այլն: Արտադրանքիզանգվածայինթողարկման դեպքում արտադրության կազմակերպման ժամանակակից պահանջներին առավել համապատասխանումէ հոսքային մեթոդը, որը նպաստում է արտադրական ցիկլի բոլոր տարրերի կրճատմանը, սակայն` ավելի մեծ չափով կրճատում է ընդմիջումներիտնողությունը: Հաճախակի փոփոխվող անվանացանկիարտադրանք թողարկելու դեպքում առավել արդյունավետ է ճկուն արտադրական համակարգերիկիրառումը: Տեխնոլոգիական պարզ գործընթացի կրճատման կարնոր ուղի են օպերացիաների միացումն ու բազմագործիքային մշակումը, օպերացիաներիզուգահեռ ն զուգահեռ-հաջորդական եղանակներով կատարումը: Հոսքային արտադրությանպայմաններում, որտեղ սարքավորումները տեղաբաշխված են տեխնոլոգիական գործընթացին համապատասխան,օպերացիայիցօպերացիա դետալների փոխանցումն ավելի նպատակահարմար է իրականացնել հատերով: Առանձին տեղամասերումտարբեր դետալների մշակման դեպքում ընդհանուր արտադրական ցիկլի տնողությունը մեծ չափով կախված է դետալներնարտադրությունբաց թողնելու կարգից: Դետալներն արտադրություն բաց թողնելու հերթականության սահմանմամբ արտադրականցիկլի տնողության Օպտիմալացումը կատարվում է գծային ն դինամիկծրագրավորմանմիջոցով: Դրանց կիրառումը սահմանափակվում է դետալների ն օպերացիաների փոքր քանակի դեպքում խնդրի լուծման դժվարությամբ: Արտադրական գործընթացի ընդմիջումների կրճատմանը նպաստում է առանձին արտադրամասերի,տեղամասերի, սարքավորումների խմբերի միջն թողարկմանհնարավորությունների համապատասխանեցումը:Անհամապատասխանությանդեպքում գոյանում են «նեղ տեղեր», որտեղ անավարտարտադրանքիմեծ կուտակումներ են առաջանում, աճում է դետալների սպասումների ընդհանուր տնողությունը, մեծանում է արտադրականցիկլի տնողությունը: Արտադրական ցիկլի տնողության կրճատմանը նպաստում է նան ձեռնարկությանաշխատանքիօրացուցային գրաֆիկի մշակումը:

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՏԱՐԱԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

8.1.

Ձեռնարկության ստորաբաժանումների կազմը, դրանց բնութագրերը

Յուրաքանչյուր արդյունաբերական ձեռնարկություն բաղկացած է արտադրականստորաբաժանումներից, որոնց բնորոշ կազմը բխում է թողարկվողարտադրանքիկազմվածքայինառանձնահատկությունններից ն դրա պատրաստմանարտադրականգործընթացի կառուցվածքից: Արտադրական գործընթացի կազմակերպմանտեսանկյունից ձեռնարկության սկզբնական օղակ է համարվում աշխատատեղը: Աշխատատեղը արտադրականտարածքի այն մասն 1, որտեղ աշյխատողըկամ աշխատողներիխումբը համապատասխանսարքամորումների ն տեխնիկականհարմարանքներիօգնությամբ կատարում է արտադրանքիպատրաստմանկամ արտադրականգործընթացի սպասարկմանառանձինօպերացիա.Աշխատատեղըկարող է լինել պարզ, եթե աշխատողը սպասարկում է սարքավորման մեկ միավոր, բարղ, եթե աշխատողը սպասարկում է մի քանի սարքավորում, ն կոլեկտիվ, եթե աշխատողներիխումբը սպասարկումէ մեկ ագրեգատ (մեքենամիացք):Արտադրության տեխնիկականմակարդակի բարձրացմանը զուգընթաց, երբ աշխատողների հիմնական գործառույթն են դառնում մեքենաների ն մեխանիզմների բարդ համակարգի սպասարկումն ու արտադրության ընթացքին հետնելը, բարդ աշխատատեղերիտեսակարար կշիռն աճում է: Աշխատատեղերիկազմակերպմանժամանակ հաշվի են առնըվում մարդաչափությանտվյալները, բնախոսության,սոցիոլոգիայի, հիգենիայի հանձնարարականները,ճարտարագիտական հոգեբանության, էրգոնոմիկայի ն տեխնիկականգեղագիտության պահանջները: Արտադրական գործընթացի հարաբերականորեն ավարտուն մասի իրականացման նպատակովմիավորված աշխատատեղերի խումբը կոչվում է արտադրական տեղամաս: Այստեղ կարող են կատարվել ինչպես ավարտուն արտադրանքիմասի պատրաստման, այնպես էլ տեխնոլոգիականգործընթացի առանձին փուլի իրականացմանաշխատանքներ:

Արտադրական տեղամասը ձեռնարկության կառուցվածքային սկզբնական արտադրականմիավորն է: Արտադրականտեղամասի արտադրանքը, որպես կանոն, նախատեսվում է ձեռնարկության ներսում հետագա վերամշակմանկամ էլ արտադրականգործընթացի եզրափակիչփուլի իրականացմանհամար: Արտադրական տեղամասերի կազմը, քանակը ն նրանց միջն արտադրական կապերը որոշում են ձեռնարկության ավելի խոշոր արտադրամասերիկազմն կառուցվածքայինստորաբաժանումների՝ ու կառուցվածքը: Միատիպ կամ միմյանց հետ կոոպերացված կայուն կապերով միավորվածտեղամասերըկազմավորումեն արտադրամասեր: Արտադրամասըձեռնարկության՝վարչականորեն են տարածքով առանձնացված ստորաբաժանումէ որտեղ պատրաստվում է արտադրանքը կամ դրա ավարտուն մասը, կամ էլ կատարվում է արտադրականգործընթացիինչ-որ փուլըԱրտադրամասումպատրաստվող արտադրանքը կարող է օգտագործվել ինչպես տվյալ ձեռնարկության ներսում, այնպես էլ դրանից դուրս: Խոշոր ձեռնարկություններումարտադրամասերը ներառվում են ավելի խոշոր արտադրականօղակներում մասնաշենքերում (կորպուսներում) կամ արտադրություններում: Արտադրությանգործընթացիբաժանումը մասերի, որոնց շուրջ կազմավորվում են արտադրականտեղամասեր, արտադրամասեր, մասնաշենքեր ն արտադրություններ, պայմանական է ն հիմնականում կախված է արտադրությանչափերից: Արտադրության գործընթացումունեցած դերից ն մասնակցության աստիճանից կախված` արտադրամասերըլինում են հիմնական, օժանդակ, սպասարկողն կողմնակի: Հիմնական են համարվում այն արտադրամասերը,որտեղ կատարվում է հիմնական հումքից կամ կիսաֆաբրիկատներիցպատրաստի արտադրանքիստացման արտադրական գործընթացիորոշակի փուլը կամ՝ որեէ շինվածքի կամ դրա մասի պատրաստման մի շարք փուլերը: Արտադրականգործընթացի իրականացվող փուլից կախված՝ հիմնական արտադրամասերըլինում են նախապատրաստական, մշակման ն հավաքման: Նախապատրաստականարտադրամասերում կատարվում է ելակետային աշխատանքի առարկաների` հումքի ն նյութերի, սկզբնական ձենափոխմանն կիսապատրաստուկներիվերածման գործընթացը: Մշակման արտադրամասերում իրականացվում են կիսապատրաստուկներիձների, չափերի, ներքին հատկությունների փոփոխ219

պատրաստի արտադրանքի բաղադրատարրերի(դետալների) վերածման գործընթացները:Այդպիսիններիշարքն են դասվում մեխանիկական,սառը դրոշման, ջերմային, ջերմաքիմիական, փայտամշակման ն այլ նման գործընթացներիրականացնող արտադրամասերը: Վավաքման արտադրամասերում կատարվում են միմյանց նկատմամբառանձին դետալներիտեղաբաշխմանփոփոխության ն պատրաստիարտադրանքի կամ հավաքման հանգույցի ստացման նպատակով դրանց միացման գործընթացներ, ինչպես նան` պատրաստի արտադրանքի փորձարկման ն վերջնական հարդարման օպերացիաներ: Օժանդակ են համարվում այն արտադրամասերը,որոնցում հիմնական արտադրության անխափան իրականացման համար կամ անհրաժեշտ նյութական պայմաններեն ստեղծվում կամ հիմնական արտադրանքի նյութական հիմքը չկազմող արտադրանք է թողարկվում: Որպես օժանդակ առանձնացվումեն նորոգման, գործիքաշինական, կաղապարատիպարային,փորձնական, տարայի, շոգեուժային, էներգետիկն մի քանի այլ արտադրամասեր: Սպասարկող են այն արտադրամասերըն տնտեսությունները, որոնք հիմնական ն օժանդակ արտադրամասերինծառայություններ են մատուցում աշխատանքի առարկաների տեղափոխման, հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատներին պատրաստի արտադրանքի պահպանման,էներգամատակարարման ն վերլուծություններիկատարման ասպարեզներում: Սպասարկողներից կարելի է նշել տրանսպորտային,պահեստային,էներգասնուցման,գազամատակարարման տնտեսությունները, գործարանային լաբորատորիաները: Կողմնակի են այն արտադրամասերը,որտեղ իրականացվում են հիմնական արտադրության թափոնների վերամշակման ն լայն սպառման ապրանքների ստացմանաշխատանքներ(օրինակ, տոնածառի խաղալիքների, որոշ գրենականպիտույքների արտադրությունները): Արդյունաբերականձեռնարկություններիկազմում կարող են լինել նան ոչ արդյունաբերական, բայց արտադրականբնույթի կից արտադրամասեր (տավարաբուծական, խոզաբուծական ֆերմաներ, թռչնաֆաբրիկա,ջերմոցներն այլն): Արտադրամասերի՝տրված բնորոշումներըորոշակի դեպքերում պայմանական են: Այսպեսօրինակ, արտադրությանգործընթացում իր ունեցած դերից կախված`եռակցմանարտադրամասըկարող է դասվել թե՛ նախապատրաստական, թե՛ մշակման ն թե՛ հավաքման արտադրամասերի շարքը: Եթե եռակցումը կիրառվում է կտրման միջոցով առանձին նախապատրաստուկներիստացման համար, ման

ն

ուրեմն եռակցմանարտադրամասըպատկանում է նախապատրաստականներիթվին: Եթե եռակցմամբ պատրաստվումեն հավաքման ենթակա դետալներ, ապա այդ արտադրամասը վերագրվում է մշակմանը: Եվ վերջապես, եթե եռակցումն օգտագործվում է միմյանցից չանջատվող հանգույցների կամ մեքենաների հավաքման ժամանակ, եռակցման արտադրամասըհամարվում է հավաքման արտադրամաս:

8.2.

Ձեռնարկության արտադրականկառուցվածքը ն այն որոշող գործոնները

Արտադրանքի պատրաստմանհիմնական ն օժանդակ գործընթացները բաղկացած են առանձին մասերից ու փուլերից, որոնք իրականացվում են ձեռնարկության՝ միմյանց հետ տեխնոլոգիապես ն տարածականորենորոշակի ձեով կապված արտադրական ստորաբաժանումներում: Այդ ստորաբաժանումներիկազմը, քանակը, ձեռնարկության տարածքում դրանց տեղաբաշխվածությունը,ըստ զբաղեցրած հրապարակների չափսերի, աշխատողների թվաքանակի ն թողարկմանհնարավորություններիդրանց հարաբերակցությունը, ինչպես նան տեխնոլոգիականփոխադարձկապերի ձները անվանվում են ձեռնարկության արտադրական կառուցվածք: «Կառուցվածք» բառը լատիներենից թարգմանաբարնշանակում է ներքին կազմության բնույթ, որնէ օրգանիզմի,գործընթացի,երնույթի էական մասերի փոխադարձկապ: Ձեռնարկության կառուցվածքի ձնավորմանհիմքում ընկած է աշխատանքի հասարակականբաժանումը: Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքը տարբեր գործոնների ազդեցության շնորհիվ կարող է դրսնորվել տարբեր տիպերով, արտադրական ստորաբաժանումներիզանազան համակցումներով, որոնք կարելի է խմբավորել ըստ երկու հատկանիշի արտադրանքի կենսացիկլի ու արտադրական գործընթացի փուլերի կազմի ն ձեռնարկությանմասնագիտացման բնույթի: Արտադրանքիկենսացիկլի ն արտադրականգործընթացի փուլերի կազմից կախված`տարբերում են հետնյալ կառուցվածքները

(ձեռնարկությունները). համալիր կառուցվածք, որն ընդգրկում է «գաղափար-արտադրություն-սպառում» բոլորաշրջանի համեմատաբար մեծ մասը: Այդպիսի կառուցվածքն առավել բնութագրականէ այնպիսի ձեռնարկությունների նե դրանց զանազան միավորումների համար, որոնք իրենց կազմում ընդգրկում են ինչպես գիտահետազոտական, -

այնպես էլ հիմնական, օժանդակ ն սպասարկողարտադրությունների ստորաբաժանումներ ն, որպես կանոն, լրիվ պատասխանատվություն են կրում արտադրանքի մշակման, արտադրության ն շահագործական սպասարկմանհամար, լրիվ արտադրական բոլորաշրջանով կառուցվածք, երբ ձեռնարկություննիր կազմում ունի նախապատրաստական,մշակմանն հավաքման-հարդարմանարտադրամասեր, մեքենահավաքման տիպի կառուցվածք, երբ ձեռնարկության կազմում կան միայն մշակման ն հավաքմանարտադրամասեր: Այդ ձեռնարկությունները բոլոր նախապատրաստուկներըստանում են կոոպերացվածկարգով, մեծ քանակներով օգտագործվող առանձին դետալների արտադրություն իրականացնող ձեռնարկություններ, որոնց կազմում ընդգրկվում են նախապատրաստականն մշակման արտադրամա-

-

-

սերը,

հավաքման աշխատանքներ իրականացնողձեռնարկություններ, որոնք իրենց կազմում ունեն միայն հավաքման հարդարման արտադրամասեր, նախապատրաստուկներ արտադրող ձեռնարկություններ, որոնց կազմում կան միայն նախապատրաստական (ձուլվածքային, դարբնոցային, եռակցման)արտադրամասեր: Թվարկված բոլոր ձեռնարկություններիկազմում ընդգրկվում են նան որոշակի քանակի օժանդակ ն սպասարկող արտադրամասեր ու ծառայություններ: Ըստ մասնագիտացմանբնույթի տարբերում են հետնյալ տիպերի արտադրականկառուցվածքները/ձեռնարկությունները/. 1.Առարկայական մասնագիտացված ձեռնարկություններ, որոնք իրականացնումեն արտադրանքիպատրաստմանհամարյա բոլոր տեխնոլոգիականգործընթացներըն ունեն բոլոր հիմնական, օժանդակ ն սպասարկողարտադրամասերնու տնտեսությունները: Այս տիպի ձեռնարկություններնավելի տեղին է անվանել ունիվերսալ, քանի որ դրանք սովորաբարթողարկում են ամենաբազմազան արտադրատեսակներ: 2.յիմնական արտադրության երկու կից փուլեր ընդգրկող դետալային մասնագիտացվածձեռնարկություններ:Ի դեպ, այդ երկու փուլերը մի շարք դեպքերում կարող են իրականացվել միննույն հոսքագծում: Այդպիսի ձեռնարկությունները թողարկում են սահման իրենց կազմում նափակ անվանացանկի արտադրատեսակներ ընդգրկում են ոչ մեծ չաւմիերիօժանդակ ե՛ սպասարկող արտադրամասերու տնտեսություններ: 3. յիմնական արտադրության միայն մի փուլն իրականացնող ձեռնարկություններ:Այդ կարտեխնոլոգիապեսմասնագիտացված -

-

-`

գի ձեռնարկություններումես թողարկվողարտադրանքիանվանացանկը մեծ չէ, ն մի աշխատատեղինամրակցվում են ոչ մեծ քանակի օպերացիաններ: 4. Գորժառնապես մասնագիտացված ձեռնարկություններ, որոնք ստեղծվում են սպասարկման գործառույթի առանձնացման հիման վրա: Այս տիպի ձեռնարկություններիհամար հիմնական արտադրություն է համարվում այլ ձեռնարկությունների էներգիայով, նորոգման աշխատանքներով սպասարկուփոխադրամիջոցներով, մը: 5.Առարկայական, դետալային ն տեխնոլոգիապես համալիր մասնագիտացվածծեռնարկություններ,որոնք միմյանց հետ փոխգործակցում են հիմնական արտադրության, իսկ գործառնապես մասնագիտացվածներիհետ` սպասարկման ասպարեզներում: Այդ ձեռնարկությունները թողարկում են միատիպ արտադրանքի սահմանափակ անվանացանկի արտադրատեսակներ,ն յուրաքանչյուր աշխատատեղիամրակցվում են նվազագույն քանակի դետալ-օպերացիաներ: Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի այս կամ այն տիպի ճիշտ ընտրությունը կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ նրա տնտեսության վրա: Այսպես օրինակ, հիմնական ն օժանդակ ստորաբաժանումների հարաբերակցությունը, որն ամենաընդհանուր ձեով բնութագրում է արտադրականկառուցվածքի առաջադիմականությունը, ուղղակիորեն ազդում է աշխատանքի արտադրողականության նե տեսակարարծախսերի մեծության վրա, արտադրական ստորաբաժանումների կազմավորման տիպը կարող է բարդացնել կամ պարզեցնել ու դյուրին դարձնել դրանց կառավարումը, ստորաբաժանումներիմիացումը կամ խոշորացումը նպաստում է առաջադիմական տեխնիկայի ներդրմանըն արդյունավետ օգտագործմանը, բարելավում են ձեռնարկության գործունեության հիմնական ցուցանիշները: Ձեռնարկության արտադրականկառուցվածքը որոշվում է մի շարք գործոններով, որոնցից հիմնականներնեն. թողարկվող արտադրանքի կազմվածքային առանձնահատկությունները, թողարկվող արտադրանքի ծավալը (արտադրության մասշտաբը) ն դրա աշխատատարությունը, մասնագիտացման բնույթն ու աստիճանը (ձեռնարկության արտադրականպրոֆիլը), արտադրանքի պատրաստման եղանակները (կիրառվող տեխնոլոգիականգործընթացներիկազմն ու բնույթը): Թողարկվող արտադրանքիբարդության աստիճանը վճռական ազդեցություն ունի արտադրականստորաբաժանումներիկազմի ն -

-

-

-

դրանց չափերի, ձեռնարկությանբեռնաշրջանառությանծավալի ն տարածքի չափսերի որոշման ժամանակ: Համեմատաբար բարդ կազմվածքի արտադրանք թողարկող ձեռնարկությունները (ավտոմոբիլաշինական, տրակտորաշինական, ինքնաթիռաշինական ն այլն) շատ ավելի բարդ արտադրականկառուցվածք ունեն, քան, ասենք, հագուստ, կոշիկ, գործվածք, խաղալիք ն նման այլ արտադրանքպատրաստող ձեռնարկությունները: Արտադրանքիթոդարկմանծավալը ն նրա պատրաստմանաշ/հատատարությունըազդում են ձեռնարկությանստորաբաժանումների չափերի, քանակի ն մասնագիտացմանվրա: Ինչքան մեծ է արտադրանքի թողարկաման ծավալը, այնքան շատ ն խոշոր են ձեռնարկության ստորաբաժանումները,այնքան հստակ են դրանք մասնագիտացվում: Խոշոր մեքենաշինական ձեռնարկություններում կարող են լինել մի քանի ձուլման, մեխանիկական,մեխանահավաքման ն այլ արտադրամասեր,որոնց ինքնուրույն գոյությունը կարող է արդարացվել միայն արտադրանքիթողարկման մեծ ծավալների դեպքում: Դրան հակառակ, արտադրության փոքր մասշտաբը հաճախ ոչ ձեռնտու է դարձնում այս կամ այն ինքնուրույն արտադրականկամ սպասարկող ստորաբաժանմանստեղծումը ն ձեռնարկությանըդրդում է վերջնական արտադրանքիպատրաստման համար անհրաժեշտ դետալների ու կիսաֆաբրիկատների զգալի մասը ստանալ կոոպերացմանմիջոցով: Օրինակ, ձուլվածքների նկատմամբ պահանջի փոքր քանակների դեպքում տնտեսապես ձեռնտու, նպատակահարմար չէ ինքնուրույն ձուլարանի ստեղծումը ձեռնարկության կազմում, քանի որ ձուլվածքի ինքնարժեքն զգալիորեն ավելի բարձր է ստացվում, քան մասնագիտացված ձեռնարկությունիցդրա ձեռք բերմանգինն է: Ձեռնարկությանարտադրականպրոֆիլը անմիջականորենազդում է արտադրական ստորաբաժանումներիմասնագիտացման վրա: Ինչքան համասեռ է ձեռնարկությանթողարկածարտադրանքը, այնքան նրա ստորաբաժանումներինեղ մասնագիտացմանն, հետնաբար, կոոպերացման կիրառմանհնարավորություններըմեծ են ոչ միայն ձեռնարկությաններսում, այլ նան նրանից դուրս: Նեղ պրոֆիլ ունեցող ձեռնարկությունները, որպես կանոն, մասնագիտանում են վերջնական սպառման ենթակա արտադրանքի պատրաստման ամբողջ տեխնոլոգիական ցիկլի միայն մի մասի կատարման մեջ: Այդ դեպքում վերանում է որոշ ստորաբաժանումների գոյության անհրաժեշտությունը, ինչը պարզեցնում է ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքը, հեշտացնում է նրա կառավարումը, բարելավում է գործունեության հիմնական տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները: Հենց այդ նկատառումներիցելնելով էլ առաջացել են հավաքման ն մեխանիկականհավաքման ձեռնար224

կությունները (համարյա բոլոր մակնիշներիավտոմեքենաները,աշխարհի տարբեր երկրներում,թողարկում են հավաքման փուլի իրականացմանմեջ մասնագիտացածձեռնարկությունները): Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքը մեծ չափով կախված է կիրառվող տեխնոլոգիայիբնույթից ու կազմից: Այսպես օրինակ, կռվածքներից պատրաստվող մեծ քանակի դետալների առկայությունը պահանջում է ինքնուրույն դարբնոցային արտադրամաս կազմավորել,կամ ամրացմանինքնատիպ (օրիգինալ) դետալների նկատմամբ մեծ պահանջարկը նպատակահարմար է դարձնումինքնուրույն ավտոմատայինարտադրամասիստեղծումը: Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի վրա ազդող մյուս գործոնների մեջ կարելի է առանձնացնել արտադրության կազմակերպման տիպը: Զանգվածային արտադրության համար բնորոշ է ձեռնարկության առարկայականմասնագիտացումը,որի դեպքում կիրառվում են մասնագիտացվածսարքավորումներ, զարգացած է միջարտադրամասայինփոխակրիչայինտրանսպորտը: Հատային արտադրության համար բնորոշը տեխնոլոգիական կառուցվածքն է, կիրառվում են համապիտանիսարքավորումներ ն գերակշռում է պարբերականգործողության տրանսպորտը: Սերիական արտադրությունը բնորոշվում է ձեռնարկության խառը (առարկայական-տեխնոլոգիական)կառուցվածքով: Նախապատրաստականարտադրամասերըն տեղամասերը, որպես կանոն, մասնագիտանումեն տեխնոլոգիապես,իսկ մշակման ն հավաքման արտադրամասերնու տեղամասերը,որտեղ թույլ են տալիս արտադրության մասշտաբները, մասնագիտանում են ավարտուն առարկաներիարտադրությանմեջ: Ձեռնարկության ստորաբաժանումների կազմի վրա որոշակի չափով ազդում է նան այն երկրի կամ տնտեսական շրջանի արդյունաբերական ն տնտեսական գարգացման մակարդակը, որում գտնվում է տվյալ ձեռնարկությունը: Արդյունաբերապեսզարգացած երկրում կամ տնտեսականշրջանում գտնվող ձեռնարկությանարտադրականկառուցվածքը էականորենտարբերվում է տնտեսապես թույլ զարգացած, նոսր բնակեցված, աշխատանքային,էներգետիկ ե բնական ռեսուրսներով աղքատ շրջանում գտնվող ձեռնարկության արտադրականկառուցվածքից: Զարգացածշրջանում գտնվող ձեռնարկությունըինտենսիվտնտեսականկապեր է հաստատում շրջանի մյուս ձեռնարկությունների հետ, անհրաժեշտ շատ դետալներ ու հանգույցներ, ինչպես նան արդյունաբերականբնույթի ծառայություններ ստանում է մասնագիտացվածձեռնարկություններից կոոպերացմանմիջոցով, ե հարկադրված չի լինում դրանց արտադրության համար իր կագմում համապատասխան

ստորաբաժանումներկազմավորել: Տնտեսապես թույլ զարգացած շրջանում գտնվող ձեռնարկությունն իր կազմում հաճախ հարկադրաբար ստեղծում է անխափանարտադրությունապահովելու համար անհրաժեշտ բոլոր ստորաբաժանումներըն, փաստորեն,դառնում է ունիվերսալ, բայց ոչ արդյունավետ, քանի որ ոչ բոլոր արտադրական ստորաբաժանումներնեն ստեղծվում օպտիմալ չափերով: Ձեռնարկությանարտադրականկառուցվածքը որոշող գործոնները բարդ փոխադարձ կապեր ունեն, ինչը դժվարացնում է տարածության մեջ արտադրության կազմակերպումը առանձին ձեռնարկության շրջանակներում,ինչպես նան՝ բարդացնումնրա կապը այլ ձեռնարկությունների հետ: Շարադրվածից հետնում է, որ ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի ընտրության ն նախագծմանժամանակ պետք է սահմանվի ձեռնարկության բաժանումը համապատասխանկառուցվածքային ստորաբաժանումների,որոշվեն դրանց մասնագիտացման ն կոոպերացմանձները: Միանգամայնհասկանալի է, որ ձեռնարկությանարտադրական կառուցվածքը անփոփոխչի կարող լինել: Տեխնիկական առաջընթացի, մասնագիտացմանն կոոպերացմանխորացման ու զարգացման հետ կարող է արտադրականկառուցվածքի վերանայմանանհրաժեշտություն առաջանալ,ստեղծվեն նոր արտադրամասեր, վերահատակագծվի ձեռնարկության տարածքը, փոփոխվեն արտադրական կարողությունները: Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքը ցանկացած պահի պետք է ապահովի արտադրական բոլոր օղակների առավել արդյունավետհամակցումը ժամանակի ն տարածությանմեջ:

Արտադրամասերի ն տեղամասերի արտադրական կառուցվածքի ձեավորման սկզբունքները 8.3.

Արդյունաբերականձեռնարկությունների արտադրականստորաբաժանումներըմիմյանցից տարբերվումեն պատրաստվողիրերի կազմվածքային առանձնահատկություններով,իրականացվող օպերացիաներիբնույթով, տեխնոլոգիականփուլերի ընդգրկմանն արտադրանքիավարտունության աստիճանով,արտադրությանտիպով, դրա կազմակերպման հիմնական սկզբունքների իրացման աստիճանով ն այլն: Իրենց այդ բազմազանությամբհանդերձ,ձեռնարկության հիմնական արտադրամասերիկառուցվածքը կազմա226

վորվում է ըստ երկու հիմնական`տեխնոլոգիական ն առարկայական մասնագիտացմանհատկանիշների: Ըստ տեխնոլոգիականմասնագիտացմանհատկանիշիկազմավորված արտադրամասերումկատարվում է աշխատանքի առարկաների մշակման տեխնոլոգիապեսհամասեռ օպերացիաների մի մասը: Առարկայական մասնագիտացմանհատկանիշը ենթադրում է մեկ ստորաբաժանմանշրջանակներում բազմաբնույթօպերացիաների առկայություն, որոնք հաճախ վերաբերում են արտադրանքի կամ դրա առանձին մասերի պատրաստմանարտադրական գործընթացի տարբեր փուլերին ն կարող են ընդգրկել դետալների մշակումից մինչե պատրաստի արտադրանքի հավաքումը ներառող բոլոր հիմնականօպերացիաները: Տեխնոլոգիական կառուցվածքի դեպքում արտադրամասում կամ տեղամասում տեղաբաշխվում են միայն համասեռ սարքավորումներ, որոնք սովորաբար մասնագիտացվում են խիստ սահմանափակ օպերացիաների կատարման ասպարեզում (գծանկար 8.3.1.): Օրինակ, տեքստիլ արդյունաբերությանձեռնարկություններում կազմակերպվում են մանվածքային, գործող, ներկման ն հարդարման արտադրամասեր,կամ մեքենաշինականձեռնարկություններում ստեդծվում են մեխանիկական,ջերմային, դարբնոցային մշակման ն հավաքմանարտադրամասեր,իսկ դրանց ներսում, օրինակ` մեխանիկական արտադրամասում խառատային, հղկման, ֆրեզերային, շաղափման ն այլ տեղամասեր:

ւել Թեյթ ե ԹԱԹԱԹեր» ւթե ԹնԹԼ» Գծանկար8.3.1. Տեխնոլոգիապես մասնագիտացված տեղամասում սարքավորումներիտեղաբաշխումը( 3 աշխատատեղ) -

ն տեղամասի կառուցվածքիձեավորմանտեխԱրտադրամասի նոլոգիական սկզբունքը (հատկանիշը) ունի մի շարք շոշափելի առավելություններ: Նախ, արտադրամասում կամ տեղամասում բոլոր սարքավորումներըփոխադարձփոխարինելի են: Դրանցից մեկի խափանվելու կամ գերբեռնված լինելու դեպքում դետալները հեշտությամբ կարող են փոխանցվել`նույն արտադրամասումկամ տեղամասում նույնանման մեկ այլ սարքավորման վրա մշակելու: Երկրորդ` համասեռ սարքավորումներովհամալըրված արտադրամասի կամ տեղամասի տեխնիկական սպասարկումը,հատկապես նոր արտադրանք յուրացնելիս, զգալիորեն հեշտանում է, քանի որ բազմաթիվ մասնագիտությունների տեխնիկների անհրաժեշտություն չի զգացվում: Երրորդ մեծանում են առաջադիմական տեխնիկայի ն տեխնոլոգիականգործընթացներիկիրառման, ինչպես նան սարքավորումների ն նյութերի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունները: Սակայն, տեխնոլոգիականմասնագիտացմամբարտադրական կառուցվածքի ձնավորումը զուրկ չէ թերուստորաբաժանումների թյուններից: Նախ՝ խախտվում են արտադրության կազմակերպման ուղղահոսության նե անընդհատության սկզբունքների իրացման պայմանները: Տեխնոլոգիական կառուցվածքի դեպքում արտադրամասի կամ տեղամասի սարքավորումներըդժվար է դասավորել արտադրականգործընթացի ընթացքին համապատասխան,քանի որ թողարկվող արտադրանքիանվանացանկիհաճախակի փոփոխությունը հանգեցնում է կատարվող օպերացիաների կազմի ն հերթականությանփոփոխության:Դա էլ, իր հերթին, աշխատանքի առարկաներիտեղափոխմանտարածությանմեծացման պատճառէ դառնում, որովհետն մշակման ընթացքում դրանք բազմակի տեղամասից՝ տեղամաս, արտադրամասից արտադրամաս են փոխանցվում հաճախ նույն երթուղով, մեծացնում են արտադրական ցիկլի տնողությունը, իջեցնում են սարքավորմանարտադրողականությունը: Երկրորդ`տեխնոլոգիականկառուցվածքի դեպքում յուրաքանչյուր ստորաբաժանում զբաղված է միայն որոշակի օպերացիաներիկատարմամբ, ն նրա անձնակազմըչի կարող լիարժեք կրել պատրաստիարտադրանքիորակի ն պատասխանատվություն թողարկման ժամկետների պահպանման համար: Երրորդ` թողարկվող արտադրանքիանվանացանկիլայնության պատճառովկիրառվող սարքավորման հաճախակի վերակարգաբերմանանհրաժեշտություն է առաջանում,ինչի հետնանքովմեծանում են ժամանակի կորուստներըն խախտվումեն արտադրականստրաբաժանումների միջն արդեն ձնավորված համամասնությունները: Օրինակ,եթե ձուլվածքային արտադրությունումկաղապարումեն ւիոքր չափսերի դետալներ՝ հալման ն կաղապարմանտեղամասերիմիջն մի հա228

րաբերակցությունէ սահմանվում,իսկ եթե անցնում են համեմատաբար խոշոր դետալներիկաղապարմանը,ապա՝ նախորդից տարբեր մեկ այլ հարաբերակցություն: Արտադրականստորաբաժանումներիառարկայական մասնագիտացման սկզբունքով կառուցվածքի ձնավորման դեպքում տեղամասերին, հոսքագծերին, արտադրամասերինամրակցվում է սահմանափակ անվանացանկի դետալների ու իրերի արտադրություն: Սարքավորումներնընտրվում են նախատեսվող անվանացանկի դետալների ն իրերի պատրաստմանտեխնոլոգիականգործընթացին համապատասխանն դասավորվում են կատարվող օպերացիաների հաջորդականությամբ,այսինքն` խստորեն պահպանվում է արտադրությանկազմակերպմանուղղահոսության սկզբունայդպիքը (գծանկար 8.3.2.): Արտադրականստորաբաժանումների սի կազմավորումը առավել բնութագրական է սերիական ն զանգվածային արտադրություններիհամար:

(2 Մ զտ

Բ"

Ա) 00 Ն7օջ

Գծանկար 8.3.2. Առարկայականմասնագիտացվածտեղամասում սարքավորումներիտեղաբաշխումը( աշխատատեղ) -

Եթե տվյալ արտադրական օղակում (տեղամաս, արտադրամաս) կատարվում է դետալներիկամ դրանց ինչ-որ որոշակի խմբի լրիվ մշակումը կամ իրականացվում է շինվածքի կամ նրա բաղկացուցիչ մասի լրակազմ, ամբողջական հավաքումը, ապա այդ օղակը կոչվում է փակ-առարկայական:Այդպիսի տեղամասերի ն արտադրամասերի համար դետալներն ու շինվածքներն ընտրվում են այնպես, որ հնարավորլինի տիպային կամ խմբային տեխնոլոգիական գործընթացներկիրառել:Այդ դեպքում հնարավոր է լինում մշակման ն նույնիսկ հավաքման բոլոր օպերացիաներըկաւոարել մեկ արտադրամասում:Արտադրամասերի առարկայականկառուցվածքի ձնավորումն իրականացվում է տեխնոլոգիական գործ229

ընթացի ինչպես մեկ փուլի, այնպես էլ հարակիցփուլերի միացման ժամանակ: Առաջին դեպքում կազմավորվումեն տեխնոլոգիապես համասեռ, նման դետալների խմբի (ատամնանիվների,թափանիվներին այլնի) պատրաստման արտադրամասեր:Նեղ մասնագիտացված օպերացիաներիկատարմանհամար այդպիսիարտադրամասերում երբեմն տեխնոլոգիապեսմասնագիտացվածտեղամասերի(ատամնակտրման, ատամնամշակման, հղկման, փայլեցման, ջերմային մշակման) ստեղծմանանհրաժեշտություն է առաջանում: Երկրորդ դեպքում կազմակերպվումեն դետալների ջերմային ն մեխանիկական մշակման արտադրամասեր (օրինակ, ավտոմեքենայի արագությունների տուփի, ետնի կամրջակի, ուժային փոխանցման հանգույցների ն նման այլ հանգույցների պատրաստման ու հավաքման համար): Կառուցվածքիառարկայականտիպը էական արդյունք է ապահովում հիմնականում համասեռ արտադրանքըմեծ մասշտաբներով թողարկելու դեպքում: Սակայն նույնիսկ զանգվածային արտադրության պայմաններումհնարավոր չէ ձեռնարկության բոլոր արտադրամասերըկազմավորել ըստ առարկայականմասնագիտացման հատկանիշի: Առարկայականկառուցվածքի դեպքում սարքավորումների հավասարաչափ ն լրիվ օգտագործման,աշխատանքի առարկաների շարժման ուղղահոսության ապահովման մեծ հնարավորություններ են ստեղծվում, մեծանում են վերջնական արտադրանքի որակի նկատմամբ պատասխանատվությունը,արտադրական գործընթացներիավտոմատացմանն ճկուն արտադրականհամակարգերի ստեղծման հնարավորությունները: Առարկայական մասնագիտացմանսկզբունքով են ստեղծվում նան «մշակող կենտրոն» տիպիհաստոցները: Գործնական կյանքում առարկայականկառուցվածքը մաքուր ձնով հազվադեպ է ներդրվում: Սովորաբար,մշակման ն հավաքման արտադրամասերըկազմակերպվումեն ըստ առարկայական մասնագիտացմանսկզբունքի, իսկ նախապատրաստալկաններըտ̀եխնոլոգիական մասնագիտացման:Այդպիսի կառուցվածքը առավելապես բնորոշ է մեքենաշինական ձեռնարկություններին, ինչը թելադրվում է ն սանիտարահիգիենիկն տեխնիկատնտեսական նկատառումներով: Բանն այն է, որ նախապատրաստական արտադրամասումարտադրականգործընթացը կապված է մեծ քանակի ջերմության անջատման, գազի ն փոշու արտանետման հետ, որը վատացնում է աշխատանքի պայմանները, ն մեկ մասնաշենքի շրջանակներում նրա միացումը մշակման ն հավաքման արտադրամասերիննպատակահարմարչէ:

կառուցվածՍակայն խառը (առարկայական-տեխնոլոգիական) քի կազմավորման հիմնական պատճառն այն է, որ նախապատրաստմանն մշակման ու հավաքմանարտադրամասերիարտադրողականություններիմիջն միշտ էլ մեծ տարբերություն կա, ն դա արտադրամասի սարքավորումների ու աշնախապատրաստական խատողներիթերբեռնվածությանն հարկադիր պարապուրդի պատճառ է դառնում: 8.4.

Ձեռնարկության գլխավոր հատակագիծը, դրան ներկայացվող պահանջները

Ձեռնարկության տարածքում արտադրամասերի ն տնտեսությունների տարածականտեղաբաշխումը կատարվում է ըստ նրա նախագծմանփուլում մշակված գլխավոր հատակագծի: Ձեռնարկության գլխավոր հատակագիծը նրա տարածքի գրաֆիկական պատկերումն է բոլոր կարգի շենքերով, կառույցներով, Սոմունիկացիաներով,հրապարակներովու հաղորդակցման ուղիներով հանդերծ՛Ձեռնարկության տարածքում արտադրամասերի ն տնտեսությունների փոխադարձ դասավորությունըկախված է փոփոխական նշանակության բազմաթիվ գործոններից(արտադրամասերիկազմից, շինարարական հրապարակներիռելիեֆից ն եզրաչափերից, տրանսպորտայինն էներգետիկհիմնականհանգույցների հետ ձեռնարկության կապերի եղանակներից ն այլն), որոնք խիստ մեծացնում են հատակագծման հնարավոր տարբերակների բազմազանությունը: Սակայն այլ պայմանների հավասարության դեպքում ձեռնարկության տարածքում արտադրամասերիփոխադարձ տեղաբաշխումը կատարվում է բոլոր տարբերակների համար պարտադիրմի շարք ընդհանուր պահանջներհաշվի առնելով, որոնցից կարնորներն են. 1. Պետք է առավելագույն չափով ապահովվիուղղահոսության սկզբունքը, այսինքն բացառվի կամ նվազագույնի հասցվի աշխատանքի առարկաներիհանդիպակացշարժումը: Այդ պահանջը լավագույնս ապահովվում է, երբ ձեռնարկության տարածքում հիմնական արտադրամասերըտեղաբաշխվում են տեխնոլոգիական գործընթացի ընթացքին համապատասխան: Հումքի ն նյութերի պահեստներըտեղաբաշխվումեն բեռների ներկրման տեղին մոտ նախապատրաստական արտադրամասերի անմիջականհարնանությամբ: Միննույն ժամանակ, պատրաստիարտադրանքի պահեստները տեղաբաշխվում են հավաքման արտադրամասերի մոտ բեռներիառաքման կետի հարնանությամբ:

2. Բեռների փոխադրումը պետք է առավելապես կատարվի տեխնոլոգիական տրանսպորտով:Դա հնարավորություն կտա աշխատանքի առարկաների փոխադրման ծախսերի զգալի իջեցում ապահովել, քանի որ տեխնոլոգիականտրանսպորտն ու նրա շահագործումը շատ ավելի էժան են, քան ընդհանուր նշանակության տրանսպորտնու նրա շահագործումը: 3. Պետք է ըստ հնարավորինկրճատել էներգետիկ կոմունիկացիաների (գազատարների, ջրատարների, գոլորշու ն սեղմած օդի խողովակաշարերի) երկարությունը: Այդ նպատակով կոմունիկացիաները պետք է տեղադրել ընդհանուր թունելներում ն ստորգետնյա անցուղիններում, ինչը մատչելի կդարձնի դրանց մշտական խնամքը: Դա էլ, իր հերթին, էներգակիրներիկորստի զգալի կրճատում ն կոմունիկացիաներիկառուցման, պահպանման,խնամքի ու նորոգման միջոցներիտնտեսում կապահովի: 4. Բանվորների աշխատանքիմեկնելու կամ աշխատատեղերին մոտենալու անցուղիները չպետք է հատվեն հաղորդակցմանուղիների, կոմունիկացիաների ն արտադրամասերիու այլ շինությունների հետ: Դրան կարելի է հասնել ցցաթմբերի (էստակադաների), հետիոտնայինկամրջակների ն ստորգետնյա անցումների կառուցման միջոցով, որոնք կարող են օգտագործվել նան կոմունիկացիաների անցկացմանն այլ նպատակներիհամար: 5. Արտադրությանմիանման բնույթից ն սանիտարահիգիենիկ միանման պայմաններիցկախված`արտադրամասերըպետք է առանձնացվեն հատուկ խմբերում: էներգետիկ,տաք, սառը առանձնացված գոտիների ն գործարանայինծառայություններիստեղծումը հնարավորություն կտա բարելավելու ձեռնարկությանսանիտարահիգիենիկպայմանները: 6. Պետք է հաշվի առնել քամիների ուղղությունը: Վնասակար արտանետումներով արտադրամասերը կամ դրանց խմբերը ձեռնարկության տարածքում պետք է այնպես տեղաբաշխվեն, որ արտանետված փոշին, գազը, գոլորշին, մուրը չաղտոտեն ձեռնարկության տարածքը, չվնասեն սարքավորումներնու կառույցները: 7. Հարկ է, որ հաշվի առնվի հարնանությամբ տեղաբաշխվող արտադրամասերումկիրառվող տեխնոլոգիականգործընթացների բնույթը: Այսպես, դարբնոցային հզոր մուրճերի աշխատանքըսովորաբար ուղեկցվում է գետնի ուժեղ ցնցումներով ու տատանումներով, ինչի պատճառովէլ դրանք մշակմանբարձրճշտություն պահանջող տեխնոլոգիականգործընթացներ իրականացնողարտադրամասերից (գործիքային, «չոր» ձնավորման, ճշգրիտ մեխանիկականն այլն) պետք է հնարավորինչափ հեռու տեղաբաշխվեն: 8. Ձեռնարկության գլխավոր հատակագծի ձնավորման տարբերակի ընտրությանժամանակ պետք է հաշվի առնվեն տեղանքի

ռելիեֆը, ստորգետնյա ջրերի առկայությունն ու վիճակը, բնակելի ավանների,երկաթուղային կայարաններիծովային ն գետային նավահանգիստներիդիրքը ն այլն: Ձեռնարկության գլխավոր հատակագծի (դասավորվածքի) արդյունավետությանգնահատմանցուցանիշներն են. ձեռնարկությանտարածքիչաւիը, շենքերի ն կառույցներիքանակն ու հրապարակները, տրանսպորտային ուղիների ն ճարտարագիտականկոմունիկացիաների երկարությունները, տարածքիկառուցապատմանգործակիցը: Մնացած պայմանների հավասարության դեպքում, միավոր արտադրանքի հաշվով ինչքան փոքր են նշված ցուցանիշները (բացի վերջինից), այնքան հաջող է դասավորվածքը: Նշվածից բացի, ձեռնարկության ռացիոնալ հատակագծման կարնոր ցուցանիշներ են նան. » սանիտարահիգիենիկ ն արտադրականնորմալ պայմանների ապահովումը, ձեռնարկության ն նրա առանձին ստորաբաժանումներիընդլայնման համար պահուստայինհրապարակներիառկայությունը, ճարտարապետական-գեղարվեստկանժամանակակից ոճին համապատասխան՝ձեռնարկության մասնաշենքերի ն ծառայական շենքերի գեղագիտականարտահայտչականտեսքը: Փորձը ցույց է տալիս, որ կոոպերացմանմակարդակիբարձրացումը էականորեն պարզեցնում ն հեշտացնում է ձեռնարկության գլխավոր հատակագծիհարմարակազմումը: Ձեռնարկության գլխավոր հատակագծիհարմարակազմանկատարելագործման բավականաչափ արդյունավետ ուղղություն է նան արտադրամասերի բլոկավորումը, այսինքն դրանց տեղաբաշխումը մեկ մասնաշենքում: Դա հնարավորություն է տալիս նվազեցնելու շենքերի ընդհանուրքանակը, միասնականացնելուդրանց կոնստրուկցիաները,կրճատելու հաղորդակցման ուղիների երկարությունը, ճարտարագիտականկառույցների ն մյուս տարածքների չափերը: -

-

-

-

»

»

8.5.

Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի կատարելագործման ուղիները

Արդյունաբերականձեռնարկությունների արտադրական գործունեության արդյունավետությանբարձրացմանկարնոր պայմաններից մեկը նրանց արտադրականկառուցվածքի բարելավումն է: Ներկայումս գործող ձեռնարկություններիմեծ մասը ստեղծվել է վաղուց, նրանց կառուցվածքը չի համապատասխանումժամանակակից պահանջներին ն արմատականփոփոխության կարիք ունի: Շատ ձեռնարկությունների առանձին ստորաբաժանումներստեղծվել են նրանց գործարկումից բավականաչափուշ ն իրենց արտադրական կարողություններով չեն համապատասխանումձնավորված համամասնություններին:Որոշ ձեռնարկությունների արտադրական կառուցվածքի վրա ազդել է նան արտադրությունը բոլոր տեսակի կիսապատրաստուկներուլն ծառայություններով սեփական ուժերուլ ապահովելու ձգտումը, որը հանգեցրել է չարդարացված փոքր չափերի, մասնագիտացմանու տեխնիկականհագեցման ցածր մակարդակունեցող արտադրամասերի ու տեղամասերի

ստեղծման:Բնականէ, որ այս պայմաններումձեռնարկությունների կառուցվածքը պետք է վերանայվի ե համապատասխանեցվիժամանակակիցպահանջներին: Արտադրական կառուցվածքի կատարելագործման աշխատանքները հստակ, հիմնավորված, հեռանկարային պահանջները հաշվի առնելով կատարելու համար անհրաժեշտ է ձեռնարկության կառուցվածքի քանակականն որակականվերլուծություն: Դրա համար հարկավոր է հստակորենսահմանել այն ցուցանիշների շրջանակը, որոնք կարող են օգտագործվել վերլուծությանընթացքում: Ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի բնութագրման համար սովորաբար օգտագործում են արտադրականստորաբաժանումների չափերին, առանձին արտադրությունների կենտրոնացման աստիճանին, ձեռնարկությանկազմի մեջ մտնող արտադրական օղակների միջն համամասնություններիպահպանման չափին, դրանցից յուրաքանչյուրի մասնագիտացման մակարդակին, միմյանց միջն կապերի բնույթին, ձեռնարկության ստորաբաժանումների տարածական տեղաբաշխմանը(գլխավոր հատակագծի հարմարակազմությանը)վերաբերողցուցանիշները: Ձեռնարկության կառուցվածքի մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելու համար տրվում է ձեռնարկության արտադրամասերի, տնտեսությունների ն ստորաբաժանումներիընդհանուր ցանկը, նշվում են դրանց պրոֆիլը ն մասնագիտացումը:Այդ տվյալները հնարավորությունեն տալիս դրանք նման այլ ձեռնարկությունների

տիպային նախագծերի հետ համեմատելով` կառուցվածքի որակական վերլուծություն կատարելու: Ձեռնարկության արտադրականկառուցվածքի որակականվերլուծություն կատարելու նպատակով անհրաժեշտ է ցուցանիշների ավելի լայն շրջանակ օգտագործել: Ձեռնարկության կլառուցվածքըբնութագրելիս կարող են օգտագործվել հետնյալ ցուցանիշները. զբաղված աշխատողներիթվաքանակը, տեղակայված սարքավորումների ե էներգետիկ տեղակայանքների հզորությունները, հիմականմիջոցների արժեքը, արտադրանքիթողարկմանծավալը: Այն ձեռնարկությունները, որտեղ մեծ քանակներով օգտագործվում են միատիպ սարքավորումներ(օրինակ, գործող հաստոցներ), արտադրության, արտադրամասի կամ տեղամասի չափը բնութագրվում է նան այդպիսի սարքավորումների քանակով: Արտադրությանկենտրոնացմանմակարդակիգնահատմանժամանակ նշված բոլոր ցուցանիշները օգտագործվում են ն՛ իրենց բացարձակ մեծություներով, ն՛ միջին ճյուղային ցուցանիշների ու համապատասխան տեղակայանքների ու ստորաբաժանումների նախագծային հզորությունների հետ համեմատելու միջոցով: Ստորաբաժանումներիչափերի վերաբերյալ ցուցանիշների օգտագործումը կատարվում է երկու ուղղությամբ: Առաջին, դրանց միջոցով կարելի է որոշել առանձին օղակների հարաբերակցությունըն դրա հիման վրա կառուցվածքի առաջադիմականության վերաբերյալ եզրակացություններ կատարել: Օրինակ, հիմական արտադրությունների տեսակարար կշիռը որոշակիորեն բնութագրում է օժանդակ ն սպասարկող տնտեսությունների կազմակերպմանվիճակը: Մեխանիկականարտադրամասերիփոքր տեսակարար կշիռը անուղղակիորեն վկայում է նախապատրաստական աշխատանքների(արտադրության) լավ կազմակերպման մասին(ձուլման ն դրոշմանճշգրիտ մեթոդների լայնամասշտաբօգտագործում ն այլն): Կառուցվածքի վերլուծության այդպիսի ուղղությունը բավականաչափարդյունավետէ, քանի որ թույլ է տալիս հիմնավորելու հիմնական արտադրությանհետ անմիջականորեն կապ չունեցող մի շարք օղակների առանձնացմանվերաբերյալ վճիռները, որոշելու առանձինարտադրամասերիվերակառուցման ն տեխնիկականվերազինմանհերթականությունը: Երկրորդ, արտադրական օղակների փաստացի ն օպտիմալ չափերի համեմատման հիման վրա կարելի է ճիշտ գնահատել արտադրության կենտրոնացմանմակարդակը:Այդ նպատակի համար ն

-

-

-

-

անհրաժեշտ է լրացուցիչ տվյալներ ունենալ արտադրության օպտիմալ ծավալի վերաբերյալ: Ձեռնարկության կառուցվածքը բնութագրվում է նան առանձին արտադրությունների կենտրոնացման մակարդակով:Դա հատկապես կարնոր նշանակություն ունի օժանդակ ե սպասարկող տնտեսությունների համար, որոնց հզորություններըհաճախ փոշիացված են տարբեր օղակների միջն, ինչը խանգարումէ մեքենայացմաննու մասնագիտացմանը: Առանձին աշխատանքների կենտրոնացման վերլուծությունը հատկապեսկարնոր նշանակություն ունի ոչ խոշոր ձեռնարկություններիհամար, որտեղ արտադրությանչափերը փոքր են օպտիմալից: Այդ նպատակի համար օգտագործում են արտադրական գործընթացի կենտրոնացման ցուցանիշը, որը որոշվում է տվյալ տեսակիաշխատանքներիընդհանուր ծավալում մասնագիտացվածստորաբաժանումներիկատարած աշխատանքների տեսակարարկշռով: Վիմնական,օժանդակ ն սպասարկող արտադրություններիմիջն հարաբերակցությունը բնութագրվում է օժանդակ ն սպասարկող արտադրությունների տեսակարար կշռով Ա դրանց միջն՝ ըստ աշխատողներիթվաքանակի,սարքավորումների,արտադրականհրապարակների, հիմնականմիջոցներիարժեքի հարաբերակցությամբ: Օժանդակ տնտեսությունների ավելի մանրամասն բնութագրման համար դրանց կազմից առանձնացվումեն որոշ աշխատանքների կատարմանը, ասենք, նոր տեխնիկայի ներդրմանը առնչվող արտադրամասերնու տեղամասերը: Ձեռնարկության կազմի մեջ մտնող օղակների միջն համամասնությունը որոշվում է արտադրականգործընթացով միմյանց հետ կապված տեղամասերիկարողություններիհարաբերությամբ: Համամասնության վերլուծությունը հնարավորությունէ տալիս բացահայտելու «նեղ տեղերը» ն ավելցուկային կարողություններ ունեցող ստորաբաժանումները: Ձեռնարկության արտադրականստորաբաժանումներիմասնագիտացման մակարդակը կարող է բնութագրվել առարկայական, դետալային ե տեխնոլոգիապես մասնագիտացվածստորաբաժանումների տեսակարար կշիռների մասին տվյալներով: Մասնագիտացմանմակարդակնավելի լավ է բնութագրվում արտադրության սերիականության ն աշխատատեղերիմասնագիտացմանգործակիցներով: Կատարված վերլուծության արդյունքների հիման վրան ելնելով ձեռնարկության առջն դրված խնդիրներից`ճշտվում են կառուցվածքի կատարելագործման ուղիները: Սովորաբար, այդպիսիք համարվումեն.

որպես

աշխատանքիբաժանման ն կոոպերացման հետագա խորացումը, օժանդակ ծառայություններիկենւորոնացումը, հիմնական արտադրության համակենտրոնացումը ն ՃԱՀ-ի ստեղծումը, անցումը դչ արտադրամասային կառուցվածքի, մի քանի օժանդակ ն կառավարչականգործառույթների փոխանցումըմասնագիտացվածկազմակերպություններին: Ոչ արտադրամասային կառուցվածքի դեպքում տեղամասերը լինում են փակ-առարկայական: Հիմնական տեղամասերը կազմավորվում են մինչն 100, իսկ օժանդակները՝մինչն 75 աշխատող ունենալու դեպքում: Կոմբինատայինկառուցվածքի դեպքում արտադրամասերի միջն կապը տեխնոլոգիականէ, այսինքն՝ իրենից ներկայացնում է անընդհատտեխնոլոգիականհոսք: Միջքպերացիոնմատակարարումների շառավիղներն այստեղ այնքան կարճ են, որ հաճախ նմանվում են արտադրամասիներսի միջօպերացիոներթուղիներին: -

-

-

-

-

ԳԼՈՒԽ

տատա

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Արտադրության տեխնիկական սպասարկումն արտադրության ապահովմանհամակարգիհիմնականբաղկացուցիչ մասն է: Արտադրությանապահովմանհամակարգըվերամշակողհամակարգի համար անհրաժեշտ նյութական պայմաններ է ստեղծում ն արտադրականբնույթի ծառայություններ է մատուցում Արտադրությանապահովման համակարգի դերն ու բովանդակությունը մշտապեսփոփոխվումեն ԳՏԱ ազդեցության տակ: Հիմնական միջոցների կազմի կատարելագործման,մեքենայացման ն ավտոմատացմանհամակարգերիներդրման, գործընթացներիանընդհատության մեծացման ու պատրաստվողարտադրանքի բարդության աճի հետնանքով բարձրանում են արտադրության ապահովմանը ներկայացվող պահանջները: Կենտրոնացվումէ հատուկ գործիքների արտադրությունը, զարգանում է բարդ սարքավորումների ֆիրմային նորոգման համակարգը,կազմակերպ.լումեն միավորված տրանսպորտայինն էներգետիկտնտեսություններ, ստեղծվում են մասնագիտացված շինարարական ստորաբաժանումներ, որոնք փոխում են արտադրության ապահովմանաշխատանքների բովանդակություննու դրանց կազմակերպմանմեթոդները: Արտադրությանապահովմանաշխատանքներնիրականացնում են հատուկ ստորաբաժանումներ,որոնց մի մասն իրենց կազմում ունի օժանդակ արտադրությանարտադրամասերկամ տեղամասեր: Դրանց աշխատանքի կազմակերպումնանմիջականորեն ազդում է ձեռնարկության արտադրական ն տնտեսական ցուցանիշների ու թողարկվող արտադրանքիորակի վրա: Արտադրությանապահովմանհամակարգինպատակներնեն. ձեռնարկության ստորաբաժանումներնանհրաժեշտ տեսակների, քանակի ն որակի ռեսուրսներով ժամանակինապահովելը, ռեսուրսների օգտագործման բարելավումը, այսինքն` աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, արտադրական ցիկլի կրճատումը, գործընթացների ռիթմիկության ապահովումը, շրջանառու միջոցներիշրջապտույտի կրճատումը ն այլն, արտադրության կազմակերպականն տեխնիկականմակարդակիվերլուծությունն ու գնահատումը: Նշված նպատակներին հասնելու համար ձեռնարկությունում մշտապես ուսումնասիրվում է յուրաքանչյուր ռեսուրսատեսակիմա-

-

-

տակարաների շուկան, նորմավորվում է որոշակի ռեսուրսների նկատմամբպահանջարկը, մշակվում են նյութական հաշվեկշիռներ, ապահովվում են ռեսուրսների ստացումը, պահպանումը ն արտադրությանը նախապատրաստումը,կազմակերպվում է դրանց հատկացումն աշխատատեղերին,իրականացվում են օգտագործման հաշվառում, վերահսկում, արդյունավետությանվերլուծություն ն օգտագործման բարելավմանխթանում: Արտադրության ապահովմանհամակարգիկարնոր բաղկացուցիչ մաս է նրա տեխնիկականսպասարկումը, այսինքն` սարքավորումները աշխատունակ վիճակում պահելը, ագրեգատներն ու մեքենաները էներգիայով սնուցելը, արտադրությունըաշխատանքի առարկաներով, գործիքներով ու տեխնոլոգիականհարմարանքներով ապահովելը, բեռները ժամանակին ն անկորուստ տեղափոխելն ու պահպանելը: Հիմնականտեխնոլոգիականփուլերի նորմալ աշխատանքն ապահովող վերը թվարկված գործընթացներըստացել են օժանդակ ն սպասարկող անվանումը: Դրանց առանձնացումը աշխատանքիբաժանմանհետնանք է: Արտադրական գործընթացների մշտական բարդացումը ն թողարկվող արտադրանքիանվանացանկիընդլայնումը զարգացնում ու խորացնում են արտադրական ստորաբաժանումների միջն կապերը ն մեծացնում են աշխատանքի առարկաների փոխադրման աշխատանքների ծավալը: Արտադրությանտեխնիկական հագեցվածության մակարդակի բարձրացումը ն ագրեգատների հզորության մեծացումը պահանջում են սարքավորումների մշտական խնամք ն նորոգում, քանի որ բարձր արտադրողականն թանկարժեք սարքավորմանշարքից դուրս գալը մեծ կորուստների տեղիք է տալիս: Արտադրությանմեքենայացմանն ավտոմատացմանմշտական աճը մեծացնում է սարքավորման խնամքի, կարգաբերմանն նորոգման աշխատանքներիբարդությունը: Հատուկ բարդ սարքավորումների, ծրագրային կառավարումովհաստոցների լայնամասշտաբ օգտագործումը զգալի չափով ընդլայնում է կիրառվող գործիքների ն տեխնոլոգիականհարմարանքներիանվանացանկը: Սարքավորումների աշխատանքի տեխնոլոգիական ռեժիմների միջակայքի ընդլայնումը էներգիայի տարբեր տեսակների (տարբեր լարումների ն ուժի էլեկտրականէներգիայի, հագեցած ն գերհագեցած գոլորշու, խտացվածօդի ն այլն) պահանջ է առաջացնում: Այդ բոլորը զգալի չափով բարձրացնում են օժանդակ ն սպասարկող տնտեսություններիդերն ու նշանակությունը արտադրության անխափանապահովման համակարգում: Ժամանակակից արտադրության չափանիշներից ելնելով, օժանդակ ն սպասարկող գործընթացներիկազմակերպումըպետք է բավարարի մի շարք պահանջներ,որոնցից կարնորներն են.

մեկ արտադրանքիթողարկումից մյուսին անցնելիս հիմնական արտադրության առավելագույն ճկունություն ն նվազագույն վերակառուցումապահովելը, արտադրական գործընթացի նորմալ ընթացքից հնարավոր շեղումների կանխարգելումըն հիմնական արտադրության անխափան աշխատանքիապահովումը, սպասարկման աշխատանքներիմասնագիտացված կատարում կազմակերպելուհամարպայմաններիստեղծումը, սպասարկման գործընթացների տնտեսական, տեխնիկական, տեխնոլոգիականն կազմակերպականկանոնակարգումը, բարձրորակ արտադրանքիթողարկման համար նախադրյալների ապահովումը: Օժանդակ նե սպասարկող գործընթացների կազմակերպման կատարելագործմանհիմնական ուղին մասնագիտացմանխորացումն է, աշխատանքների ու գործընթացների մեքենայացման, ավտոմատացման ն տեխնիկականհագեցվածությանմակարդակի բարձրացումը, սպասարկմանառաջադիմականտեխնոլոգիաների մշակումն ու տիպայնացումը: -

-

-

-

-

9.1.

Ձեռնարկության նորոգման տնտեսության կազմակերպումը

Ժամանակակից արտադրություններում օգտագործվում են բազմատեսակ թանկարժեք սարքավորումներ, ավտոմատացված ճկուն արտադրական համակարգեր, ռոբոտացված համալիրներ, որոնք տարբեր պայմաններում ն ինտենսիվությամբ շահագործվելու հետնանքով տարբեր չափով ն ժամկետներում կորցնում են իրենց շահագործական պարամետրերըն շարքից դուրս են գալիս: Դրանց անխափան ն տրված պարամետրերովաշխատանքի ապահովման համար պահանջվում են մշտական տեխնիկական սպասարկում ն նորոգում, այսինքն` աշխատունակությանպահպանում ն վերականգնում:Դրանհասնում են սարքավորմանճիշտ շահագործման, միջնորոգումային որակյալ սպասարկման ն կանխողական պլանային նորոգման միջոցով: Արդյունաբերական ձեռնարկություններում այդ աշխատանքներ, կատարում է նորոգման տնտեսությունը: Ձեռնարկության նորոգման տնտեսություննիրենից ներկայացնում է բաժինների ե արտադրականստորաբաժանումներիամբողջություն, որը զբաղվում է տեխնոլոգիականսարքավորմանտեխնիկական վիճակի վերլուծությամբ ու հսկմամբ, տեխնիկական սպա240

սարքավորումների

փոխարինսարկմամբ, նորոգմամբ ն մաշված ման միջոցառումներիմշակմամբ: Նորոգման ենթարկվում են ձեռնարկության բոլոր հիմնական միջոցները` տեխնոլոգիական ն ուժային սարքավորումները, սարքերը, մեխանիզմները,տրանսպորտը,շենքերը, կառույցները, հաղորդակցմանուդիներն ու հարմարանքները: Նորոգման տնտեսության կազմը, կազմակերպականն արտադրական կառուցվածքները, կարողություններիներքին բաշխումը կախվածեն արտադրությանտիպից ն չափերից, նորոգվելիք սարքավորման տեխնոլոգիականբնույթից` դրա բարդությունից, շարժունակությունից, միամակնիշությունից(համասեռությունից),նորոգման աշխատանքներիմասնագիտացմանմակարդակից ն ձներից: մեքենաշինական ձեռնարկություններիի նորոգման Խոշոր տնտեսության կազմի մեջ սովորաբար մտնում են. շինարարական նորոգման արտադրամասը, որն իրականացնում է շենքերի ու կառույցներինորոգում ն ենթարկվում է կապիտալ շինարարությանբաժնին, էլեկտրանորոգման արտադրամասը կամ տեղամասը, որն իրականացնում է էլեկտրական սարքավորումներինորոգում ն ենթարկվում է գլխաւլոր էներգետիկին, մեխանիկականնորոգման արտադրամասը,որն իրականացնում է տեխնոլոգիական սարքավորումների նորոգում, փոխարինվող մասերի պատրաստում ն ենթարկվում է գլխավոր մեխանիկին: Ձեռնարկության նորոգման տնտեսության հիմնական խնդիրներն են. 1.սարքավորմանանձնագրավորումնու ատեստացիան, 2.նորոգման տեխնոլոգիաներիմշակումն ու նրանց տեխնիկական հագեցվածությանապահովումը, 3.սարքավորմանտեխնիկականսպասարկման ն նորոգման աշխատանքներիպլանավորումն ու իրականացումը, 4.սարքավորման արդիականացումը, 5.նորոգման տնտեսությունում զբաղվածների աշխատանքի կազմակերպմանկատարելագործումը: Այդ խնդիրներիիրականացումըզգալի չափով պայմանավորված է սարքավորմաննորոգմանկիրառվողհամակարգից: Մեզանում նորոգման տնտեսության կազմակերպումնու սարքավորման տեխնիկական սպասարկումը հիմնվում են դեռես 1940-ական թվականներից կիրառվող պլանային կանխողական նորոգման (ՊԿՆ) համակարգիվրա: Սարքավորման պլանային կանխողական նորոգման համակարգն իրենից ներկայացնումէ սարքավորմանաշխատանքիհսկողության, դրա խնամքի, սպասարկման ն նորոգման գծով իրա-

-

-

կանացվող կազմակերպական ն տեխնիկական միջոցառումների նախապես պլանավորված համակարգ: Այդ միջոցառումների հիմնական նպատակը աստիճանաբարաճող մաշվածքի կանխումն է, վթարների նախազգուշացումը ն սարքավորումն աշխատունակ վիճակում պահելը: ՊԿՆ համակարգընախատեսում է սարքավորման տեխնիկականսպասարկումն պլանային նորոգում: Տեխնիկական սպասարկումը սարքավորումն ըստ նշանակության օգտագործելիս պահպանմանն փոխադրմանժամանակ դրա աշխատունակության ապահովմանն ուղղված օպերացիաների համալիր է: Տեխնիկական սպասարկման ընթացքում, նախապես կազմված ժամանակացույցի համաձայն, կատարվում են զննման, լվացման, յուղման, ճշտության ստուգման ն այլ օպերացիաներ: Դրանից բացի, արտադրական բանվորները, փականագործները, էլեկտրիկները,տեխնիկներըամեն օր հետնում են սարքավորման վիճակին, պահպանում են դրա շահագործմանկանոնները, վերացնում են փոքր անսարքությունները:Ընդ որում, այդ օպերացիաների մի մասը սովորաբար համատեղվում է (օրինակ, զննումն ու յուղումը): ճշտության ստուգումը կատարում են տեխնիկական վերահսկողության ն գլխավորմեխանիկիբաժինները: Տեխնիկական սպասարկմանկազմի մեջ մտնող նշված օպերացիաներից բացի իրականացվում են նան սարքավորմանպլանային նորոգումներ՝փոքր (ընթացիկ),միջին ն հիմնական: Փոքր է կոչվում ծավալով ամենափոքր պլանային նորոգման այն տեսակը, որի դեպքում կատարվում է միջնորոգումնայինժամանակամիջոցինհավասար կամ դրանիցփոքր ծառայության ժամկետ ունեցող մասերի փոխարինումու մեխանիզմներիկարգավորում: Միջին է համարվում պլանային նորոգման այն տեսակը, որի դեպքում սարքավորումը մասնակիորենքանդում են, փոխում են մաշված դետալներն ու հանգույցները, ուղղում են կոորդինատները ն վերականգնում են սարքավորման շահագործական պարամետրերը (հզորությունը, ճշգրտությունը, արտադրողականությունը): Միջին նորոգման նպատակը սարքավորմանաշխատունակության ապահովումն է մինչե հերթականմիջին կամ հիմնականպլանային նորոգումը: Հիմնական է կոչվում ծավալով ն բարդությամբ ամենամեծ պլանային նորոգման այն տեսակը, որի դեպքում սարքավորումն ամբողջությամբքանդում են, փոխում են մաշված բոլոր դետալներն ու հանգույցները, նորոգում են հիմնաիրային մասերը, ուղղում են կոորդինատները,վերականգնում են ճշգրտությունը, հզորությունը, արտադրողականությունը:Հիմնական նորոգումից հետո կատարվում է սարքավորմանփորձարկում ն կարգաբերում: Որոշ դեպքե242

րում հիմնական նորոգումն ուղեկցվում է սարքավորման արդիականացմամբ: Սարքավորմանխափանմամբկամ վթարով հարուցված նորոգումները կոչվում են արտապլանային կամ վթարային, որոնք սարքավորմանլավ կազմակերպվածտեխնիկականսպասարկման, նորոգմանն շահագործմանդեպքում չեն առաջանում: Տեխնիկական սպասարկման ն նորոգման համակարգը, սարքավորման բնույթից ու շահագործման պայմաններից կախված, կարող է գործել տարբեր կազմակերպականձներով` հետզննումային, պարբերական կամ ստանդարտ նորոգումների համակարգերի տեսքով: նորոգմանհամակարգիդեպքում, ըստ նախայՄետզննումային պես մշակած ժամանակացույցի, կատարում են սարքավորման զննումներ, որոնց ընթացքում ճշտում, որոշում են դրա վիճակը ն կազմում են արատների տեղեկագիր: Զննումների պարբերականությունը սահմանում են սարքավորմանդետալների ու հանգույցների ծառայության մոտավոր ժամկետներից ելնելով: Ստացված տվյալների հիման վրա որոշում են առաջիկա նորոգման ժամկետներն ու բովանդակությունը: Հետզննումային նորոգման համակարգը կիրառվում է ոչ ստանդարտ, հատուկ, նոր սարքավորման նկատմամբ: Այդ համակարգի էական թերությունն այն է, որ նորոգման կազմակերպման հիմքում դրվում է անհատականմոտեցումը: Պարբերական նորոգման համակարգի դեպքում պլանավորում են բոլոր տեսակի նորոգման աշխատանքների կատարման ժամկետներն ու ծավալները: Սակայն աշխատանքներիփաստացի ծավալը ճշգրտվում է զննման ընթացքում: Պարբերական նորոգումն առավելապես բնորոշ է բոլոր ստորաբաժանումներում լայնորեն օգտագործվող համապիտանի սարքավորումներին ն այդ պատճառով մեծ տարածում է գտել մեքենաշինությունում: Ստանդարտ նորոգումների համակարգի դեպքում նրանց ծավալն ու բովանդակություն, պլանավորում ն պահպանում են խստորեն՝`անկախ սարքավորմանփաստացիվիճակից: Այս համակարգը հիմնվում է ճշտորեն սահմանված նորմատիվների վրա, կիրառվում է հազվագյուտ սարքավորման ն բարդ մեքենաների ու ագրեգատների համար, որոնց արտապլանային կանգառներն անթույլատրելի են: Տիպային նորոգման նորմատիվներըտարբերակվում են ըստ սարքավորումների խմբերի: Դրանցից կարնորներն են. նորոգման ցիկլը ն դրա կառուցվածքը, նորոգման բարդությանխումբը, նորոգման բարդության միավորը, նորոգման աշխատատարությաննորմատիվները, նորոգման պատճառովսարքավորման պարապուրդի

նորմաները, դետալների, հանգույցների ն ագրեգատների պաշարները: Նորոգման ցիկլը սարքավորմանշահագործման պահից մինչն առաջինհիմնական նորոգումըկամ երկու հիմնականնորոգումների միջե ընկած ժամանակահատվածն է: Նորոգման ցիկլի տնողությունը կախված է սարքավորման տիպից, կշռից, աշխատանքի պայմաններից ն բնույթից: Օրինակ, մետաղահատ հաստոցների համար նորոգման ցիկլի տնողությունը(1-բ) որոշվում է հետնյալ ընդհանուր բանաձնով.

Լջ

Յ1պ-8.,:Թ:8.:8.:8.8.,

9.1.1.

որտեղ`՛1ւլ նորոգմաննորմատիվայինմիջին ցիկլն է (մետաղա-

հատ

հաստոցների համար նախատեսվածէ 16800 ժամ),

8,»8.»8.»8.»8.»8,.-Ը

համապատասխանաբար մշակվող

նյութի տեսակը, կիրառվող սարքավորման տիպը, սարքավորման ճշգրտության դասը, տարիքը, երկարակեցությունը, զանգվածի կարգըհաշվի առնող գործակիցներեն: Նորոգման ցիկլի կառուցվածքը ցիկլի ընթացքում զննումների ն կատարմանհերթականությամբդասավորվածստուգումների ու նորոգումների թվարկումն է: Ըստ բարդությանն աշխատանքներիծավալի՝ յուրաքանչյուր բարձր դասի նորոգմանժամանակկատարում են նան ցածր դասի նորոգումների ու ստուգումների բոլոր աշխատանքները: Օրինակ, չորս ընթացիկ, մեկ միջին ն մեկ հիմնական նորոգումից կազմված նորոգման ցիկլում կատարում են նան վեց ստուգումներ: Այդ դեպքում նորոգման ցիկլի կառուցվածքը կներկայացվի հետնյալ տեսքով.

Հ-Սյ-Ըլ-Ս,-Ը,-Ս.-Մ-Ս,-Ը.-Ս,-Ը,-Ս.-ՅՀլ: Միջնորոգումայինժամանակը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

Ղսթ Ղա /(կ Գ: Հ

1),

9.1.2.

իսկ տեխնիկականսպասարկմանպարբերականությունը՝

Դ. ՀՂա./( որտեղ՝

Է 4461,

9.1.3.

՛1յ--ն նորոգմանցիկլի տնողություննէ,

միջին ն փոքր նորոգուՎոչ04:46-ն համապատասխանաբար մների ու տեխնիկականսպասարկումների(ստուգումների) թիվը: Սարքավորմաննորոգման ն տեխնիկականսպասարկմանաշխատատարություննու նյութատարությունը կախվածեն նորոգման

տեսակից ն նորոգվող սարքավորմանբարդությունից (կոնստրուկ244

տորականն տեխնոլոգիական առանձնահատկություններից,եզրաչափերից, զանգվածից): Նորոգման բարդության աստիճանի ն առանձնահատկություններիհիման վրա սարքավորմանյուրաքանչյուր տիպամակնիշի համար սահմանվում է բարդության խումբ: Որքան բարդ է սարքավորումը, որքան բարձր է տվյալ սարքավորման միջոցով մշակվող դետալների ճշգրտությունը, այնքան մեծ է նրա նորոգման աշխատատարությունը ն, հետնաբար, բարձր է նորոգման բարդության խումբը: Ընդունված է նորոգման բարդության խումբը նշանակել Զ տառով, իսկ տվյալ սարքավորմանը տրված նրա նշանակությունը՝այդ տառից առաջ դրվող գործակցով: Օրինակ, 7-ը նշանակում է, որ տվյալ սարքավորումը պատկանում է նորոգմանբարդության7-րդ խմբին: Սարքավորման նորոգման բարդության խումբը որոշվում է ըստ տվյալ խմբի սարքավորմանը տրված նորոգման բարդության միավորների թվի: Սարքավորման մեխանիկական ն էլեկտրականմասերի նորոգման աշխատատարությունը,հետնաբար՝ նան բարդությունը, որոշում են առանձին: Մեխանիկական մասի նորոգման բարդության միավոր է ընդունված պայմանական սարքավորման նորոգման բարդությունը, որի հիմնական նորոգման աշխատատարությունը նորոգման-մեխանիկականմիջին չափի արտադրամասի պայմաններում կազմում է 50 ժամ, իսկ էլեկտրականմասինը՝ 12,5 ժամ:՝ Պլանային ժամանակաշրջանում նորոգման աշխատանքների գումարային աշխատատարությունը(էջօ) հաշվարկվում է այս բանաձնով.

է

-

5Ջ̀,էջ Է3̀, Է1

Հր

որտեղ` 4, ,ժյչ4չչժյօ

«Ֆր,-էրջ Իծ`Ջ,էք, է|

-ն

4յց

Լյ

պլանային ժամանակաշրջանումհա-

մապատասխանաբար հիմնական, միջին, փոքր նորոգումների տեխնիկականսպասարկումների(ստուգումների) թիվն է, Ք.-ն՝ 1-րդ սարքավորման նորոգման բարդության խումբը,

ն

Մետաղահատ, փայտամշակման, դարբնոցամամլիչ, ձուլման, ամբարձիչ տրանսպորտային ն ջերմաուժային սարքավորման համար որպես նորոգման բարդությանմիավորէ ընդունված200 մմ բարձրությամբն կենտրոններիմինչն 1000 մմ 1-62 տարածությամբ խառատային-պտուտակահան մակնիշի հաստոցի նորոգմանաշխատատարության 1/11-րդմասը:

էր» րխ» էրչչէօ-ն նորոգման մեկ միավորի` համապատասխանաբարհիմնական,միջին, փոքր նորոգումներին տեխնիկական սպասարկումներիաշխատատարության նորմաները: Աշխատատարության նորմաները սահմանվում են նորոգման միավորի համար` ըստ առանձին սարքավորման, աշխատանքի ն նորոգմանտեսակների: Սարքավորմանճորոգման պատճառով պարապուրդի տնողության նորմաներըկախված են նորոգման տեսակից,նորոգվող սարքավորման նորոգման բարդության խմբից, նորոգող բրիգադի կազմից, նորոգման տեխնոլոգիայից ն նորոգման ու տեխնիկական սպասարկման աշխատանքների կատարման կազմակերպականն տեխնիկականպայմաններից: Սարքավորումը նորոգման պատճառով պարապուրդիմեջ է համարվում նրա նորոգման մեջ համարվելու պահից մինչն տեխնիկական վերահսկման բաժնի արձանագությամբ (ակտով) նորոգումից հետո այն ընդունելու պահը: Սարքավորման նորոգման պատճառով պարապուրդի տնողությունը (1ե) որոշվում է նորոգման բարդության միավորների ամքանակի

բողջ

(5'ո) ն

պարապուրդինորմայի (դ)

նորոգման բարդության մեկ միավորի արտադրյալով՝

ՀՖ'բ-ո,

9.1.5.

Վերը նշված ցուցանիշների հաշվարկների հիման վրա մշակում տարեկանժամանակացույցը, որոշում են առաջիկա նորոգումների ու ստուգումների աշխատատարությունը,սահմանում են նորոգման աշխատողներիհաստիքացուցակը: Ձեռնարկության տնտեսությանհամար խիստ կարնոր է նան նորոգման աշխատանքներիկազմակերպմանառաջադիմականձների ն մեթոդներիկիրառումը: Ինչպես արդեն նշել ենք, մեքենաշինականձեռնարկություններում տեխնոլոգիական(արտադրական)սարքավորման նորոգումն ու տեխնիկական սպասարկումն իրականացնում են նորոգմանմեխանիկական արտադրամասերն ու ներարտադրամասայիննորոգման ծառայությունները: Նորոգման աշխատանքներիամբողջ ծավալում արտադրական, նորոգման-մեխանիկականարտադրամասերի ն նորոգման արտադրամասայինծառայությունների կատարելիք աշխատանքների երեք՝ բաժնիցկախված,տարբերում են նորոգման ն խառը ձներ: կենտրոնացված,ապակենտրոնացված են ՊԿՆ

կազմակերպմա

Կենտրոնացված ձնի դեպքում նորոգման բոլոր աշխատանքները, իսկ երբեմն նան տեխնիկականսպասարկումը,կատարվում են ձեռնարկության նորոգման-մեխանիկական արտադրամասի ուժերով: Այս ձենըսովորաբար կիրառվում է ոչ խոշոր ձեռնարկություններում, որտեղ նպատակահարմար չէ ոչ մեծ արտադրամասերում նորոգման ինքնուրույն բազաների ստեղծումը: Կենտրանացված ձնը հնարավորություն է տալիս նորոգող որակյալ բանվորների ն սարքավորման ոչ մեծ թվով ու քանակով ապահովելու սարքավորմանժամանակինն որակյալ նորոգումը: Ապակենտրոնացված ձնի դեպքում նորոգման ն տեխնիկական սպասարկման աշխատանքները կատարում են արտադրամասային նորոգման բազաները: Նորոգման տնտեսությունը ապակենտրոնացված ձնով է կազմակերպվում մեծ թվով միամակնիշ սարքավորում ունեցող ձեռնարկություններում (կարի, կոշիկի, տրիկոտաժի ն այլն): Այդ դեպքում հիմնական, միջին, փոքր նորոգումների ն միջնորոգումային սպասարկումների կատարումը հանձնարարվում է հիմնական արտադրամասերին,որոնցից յուրաքանչյուրում ստեղծվում են նորոգման հատուկ ծառայություններ: Դրանց ուժերով են պատրաստվում նոր դետալներն ու վերականգնվում մաշվածները: Խառը ձնի դեպքում առավել աշխատատար աշխատանքները (հիմնականնորոգումը, մաշված դետալներիվերականգնումը,գծագրերի ու ալբոմների պատրաստումը)իրականացնումէ ձեռնարկության գլխավոր մեխանիկի ենթակայության տակ գտնվող նորոգման-մեխանիկական արտադրամասը, իսկ փոքր ու միջին նորոգումները ն տեխնիկականսպասարկումը`արտադրամասային նորոգման բազաներն ու տեղամասերինամրակցված փականագործների բրիգադը: Բարդ, ճշգրիտ ն ավտոմատացված սարքավորումների տեսակարար կշռի մեծացմանը զուգընթաց նորոգման ապակենտրոնացված ձնից աստիճանաբար անցնում են խառը ձնին: Նորոգման աշխատանքների կազմակերպմանպրակտիկայում ներկայումս տարածված են սարքավորման լիալրակազմ, հանգուցային (ագրեգատային)ն փորձատեղային(ստենդային) նորոգման մեթոդները: Լիայրակազմ նորոգման դեպքում սարքավորումը չի ապամոնտաժվում: Մաշված դետալներն ու հանգույցները նորոգվում կամ փոխարինվումեն ն հետո կատարվում է դրանց հավաքում: Դանգուցային(ագրեգատային)նորոգման դեպքում սարքավորման նորոգման ենթակա հանգույցներն անմիջապես փոխարինում են նախօրոք նորոգված կամ նոր հանգույցներով, իսկ փոխարինվածները ուղարկվում են նորոգմանն ապա` մտնում պաշարի մեջ:

Այս մեթոդի դեպքում բացառվում են հանգույցների քանդման ն հավաքման աշխատանքներիհետ կապված սարքավորումների պարապուրդները: Մեթոդը լայնորեն կիրառվում է մեծ թվով միամակնիշ սարքավորմանն շատ բարդ անշարժ օբյեկտների (օրինակ` տեխնոլոգիականտեղակայանքների)նորոգմանդեպքում: Փորձատեղային (ստենդային) մեթոդի դեպքում նորոգման ենթակա սարքավորումն անմիջապես փոխարինվում է ուրիշով, իսկ փոխարինվածների նորոգումը կատարվում է հատուկ սարքավորված փորձատեղերում (ստենդների վրա): Այս մեթոդը գերազանցապես կիրառվում է մեծ քանակով միամակնիշն հեշտ մոնտաժվող կամ շարժական սարքավորումներ ունեցող ձեռնարկություններում (կարի, կոշիկի, տրիկոտաժիֆաբրիկաներն այլն): Փորձատեղային մեթոդի կիրառմանհամար անհրաժեշտ է ունենալ ազատ, այսինքն՝ պահուստային սարքավորումներ: Ձեռնարկության նորոգման տնտեսության գործունեության կազմակերպմանկատարելագործմանուղղություններն են. աշխատանքների կատարման առաջադիմական մեթոդների, տեխնոլոգիականգործընթացներին կազմակերպականձների ներդրումը, սարքավորման վիճակի ախտորոշմանժամանակակից տեխնիկականմիջոցների կիրառումը, նորոգման աշխատանքների մեքենայացումն ու տիպային տեխնոլոգիականգործընթացներիներդրումը, նորոգման բրիգադների մասնագիտացումնըստ սարքավորման տիպերի, սարքավորում արտադրող ձեռնարկություններում նորոգման բազաների ստեղծումը ն հատկապեսբարդ ու թանկարժեք սարքավորման ֆիրմային նորոգմանկազմակերպումը: Նորոգման տնտեսությանգործունեության կազմակերպմանկատարելագործումը սերտորեն կապված է նան արտադրությունն ու սպասարկումը համապատասխան գործիքներով ու հարդրա մարանքներովապահովելու հետ: »

»

»

»

»

9.2.

Ձեռնարկության գործիքային տնտեսության կազմակերպումը

տեմպերը մի կողմից բարձրացնումեն աշխատանքի միջոցների շահագործման հուսալիությունն ու երկարակեցությունը, այսինքն` մեծացնում են դրանց ֆիզիկական մաշվածքի ժամկետները, մյուս կողմից արագացնում բարոյական ԳՏԱ արագացող

՝

մաշվածքի տեմպերը ն կրճատում շահագործման տնտեսապես նպատակահարմարժամկետները:Այսպիսով,ԳՏԱ բարձր տեմպերը աշխատանքի միջոցներին ճկուն կերպով հարմարվելու խնդիր են առաջադրում: Այդ օրինաչափ հակասության լուծման ուղիներից մեկը տեխնոլոգիականսարքավորումները համապատասխանգործիքներով ն հաճախակի փոխարինվող հարմարանքներով հագեցնելն է: Դա նշանակում է, որ սարքավորումների արտադրողականության անընդհատ աճը կարելի է ապահովել ոչ միայն դրանք նորերով փոխարինելու, այլ նան եղածները ժամանակակից գործիքներով ու հարմարանքներովապահովելու միջոցով, ինչը ն մեծացնում է սարքավորմանտեխնոլոգիականհնարավորությունները, ն զգալիորեն իջեցնում է պատրաստվող արտադրանքի ինքնարժեքը: Մեծ քանակներով բազմատեսակ գործիքների ն տեխնոլոգիական հարմարանքների կիրառումը, դրանց պատրաստման նպատակով կատարվող զգալի ծախսերը ն արտադրության արդյունավետության վրա ունեցած մեծ ազդեցությունը դրանց արտադրության ն շահագործման ռացիոնալ կազմակերպում են պահանջում: Այդ գործընթացների կատարման աշխատանքները դրվում են ձեռնարկության գործիքային տնտեսության վրա, որի գործունեության կազմակերպման մակարդակից մեծ չափով կախված է հիմնական արտադրականգործընթացներիարդյունավետությունը: Գործիքային տնտեսության գործունեության կազմակերպումը ձեռնարկությունում լուծվող բարդ խնդիրներից մեկն է, ն այդ բարդությունը պայմանավորվածէ գործիքների` շատ մեծ անվանացանկով, դրանց որակին ու դիմացկունությանը ներկայացվող խիստ պահանջներով: Ձեռնարկության գործիքային տնտեսության առջն դրվում են բազմաթիվխնդիրներ, որոնցից հիմնականներնեն. տարբեր տեսակի գործիքների նկատմամբ ձեռնարկության պահանջիհիմնավորումը, ադ պահանջի բավարարման համար նոր գործիքների նախագծմանանհրաժեշտությանմասին որոշումը, » հատուկ գործիքների նախագծումը, գործիքներով ապահովման ձնի (արտադրություն կամ ձեռքբերում) ընտրությունը, գործիքների ն դրանց սպաշարներիպահպանման կազմակերպումը, »

»

»

»

'

Այստեղ ն այսուհետ գործիքի տակ հասկացվումեն րանքներիբոլոր տեսակները:

նան

տեխնոլոգիականհարմա-

աշխատատեղերը գործիքներով ապահովելու ձների ընտրությունը, գործիքների պատրաստման,նորոգմանն սրման կազմակերպումը, գործիքներիվերականգնմանն արդիականացմանհնարավորության որոշումը, » գործիքների ծախսին պաշարներիկրճատումը, » գործիքի որակի բարձրացումը ե դրա խնայողական շահագործման կազմակերպումը, գործիքների պատրաստման, ձեռքբերման, պահպանման ն շահագործմանծախսերիկրճատումը: Նշված խնդիրներիլուծման վրա որոշակի ազդեցություն է թողնում գործիքային տնտեսությանկազմը: Գործիքային տնտեսությունը գործառնական,արտադրականն ապահովման (մատակարարման)ստորաբաժանումներիամբողջություն է: Նրա գործունեությունը հիմնականումբաղկացած է գործիքների նախագծման, պատրաստմանկամ ձեռքբերման, նորոգման, վերականգնման,հաշվառման, պահպանմանն շահագործմանգործառույթներից, որոնք իրականացնում են ինչպես ընդհանուր գործարանային, այնպես էլ արտադրամասայինգործիքային ծառայությունները ն մարմինները: Գործիքային տնտեսության ընդհանուր գործարանային մարմիններ են համարվում գործիքայինարտադրամասերը,գործիքների վերականգնման արհեստանոցները (տեղամասերը), գործիքային կենտրոնականպահեստըն գործիքայինբաժինը: Դրանք պատրաստում են գործիքները ձեռնարկությունում, ձեռք են բերում դրսից, իրականացնում են գործիքների կենտրոնացվածպահպանում ն բաշխում, վերականգնում են մաշված գործիքները: Գործիքայինարտադրամասերումպատրաստումն վերականգնում են առավելապես ոչ ստանդարտգործիքները: Կենտրոնականգործիքային պահեստնիրականացնումէ գործիքների ընդունումը, կազմակերպումէ դրանց պահպանումը,պաշարների ն շարժի հաշվառումը, դրանք հանձնում է արտադրամասային գործիքաբաշխիչպահասենյակներ:Պահեստներում պահպանման ենթակա գործիքների քանակն ու անվանացանկը սահմանվում են պահեստային պաշարների նորմաներին համապատասխան: Գործիքային բաժինը հիմնականում կատարում է պլանավորմանն ընթացիկկարգավորմանգործառույթ: Գործիքային տնտեսության արտադրամասայինմարմիններն են գործիքաբաշխիչ պահասենյակներըն գործիքների ու սրման ընթացիկնորոգմանարհեստանոցները(տեղամասերը): »

»

»

»

Գործիքաբաշխիչ պահասենյակներ, արտադրամասի աշխատատեղերն ապահովում են գործիքներով, կազմակերպում են դրանց պահպանումն ու հաշվառումը, մաշված գործիքների հավաքումն ու հանձնումը կենտրոնական գործիքային պահեստ, կատարում են աշխատատեղերին գործիքների հատկացումը ն դրանց հետ ստացումը: Գործիքների սրման ու ընթացիկ նորոգման տեղամասը, գործիքի բազմակի օգտագործում ապահովելու նպատակով, իրականացնում է գործիքների վերասրում ու ընթացիկ նորոգում, պահպանում ն հանձնում շրջանառու ֆոնդին: Գործիքային տնտեսությանգործունեության ռացիոնալ կազմակերպման ու գործիքի խնայողական օգտագործման կարնոր պայման է ժամանակակից բարդ արտադրատեսակների արտադրության ժամանակ կիրառվող շատ լայն անվանացանկի ն հազարավոր տիպաչափերիգործիքների դսակարգումը: Դասակարգման իմաստը ձեռնարկությունում կիրառվող գործիքների ողջ բազմության խմբավորումն է ըստ առավել կարնոր հատկանիշների՝օգտագործման բնույթի, նշանակման (մշակման տեսակի), կազմվածքային առանձնահատկությունների:Այսպես, ըստ օգտագործման բնույթի՝ տարբերում են համապիտանի(ունիվերսալ), ստանդարտ ն հատուկ գործիքներ: Չամապիտանինընդհանուր օգտագործմանգործիքն է, որը կիրառվում է տարբեր արտադրություններում՝տարբեր դետալների մշակման համար: Ստանդարտ կոչվում է այն գործիքը, որն օգտագործվում է տարբեր ձեռնարկություններում` համանման դետալների պատրաստման համար որոշակի խումբ օպերացիաների կատարման նպատակով: Հատուկէ կոչվում այն գործիքը, որն օգտագործվում է որոշակի դետալի պատրաստմանհամար որոշակի օպերացիա կատարելիս: Ըստ նշանակման (մշակման տեսակի) տարբերում են հիմնական ն օժանդակգործիքներ: 7հոմնամյան գործիքն օգտագործում են անմիջապեսդետալի մշակման նպատակով (մշակող, ստուգիչ-չափիչ, տեխնոլոգիական հարմարանք): Օժանդակ գործիքն օգտագործվում է սարքավորման խնամքի, դետալների ու հիմնական գործիքների ամրացման համար (բանալի, պտուտակահան, կապիչ ն այլն): Գործիքների պատրաստման,հաշվառման, պահպանմանն աշխատատեղերը դրանցով ապահովելու գործի կազմակերպումը պարզեցնելու ն դյուրացնելու նպատակով դրանց ողջ անվանացանկը բաժանվում է դասերի, որոնք բնութագրում են դետալի մշակման տեսակը կամ նախապատրաստուկի ստացման մեթոդը: Իր հերթին, դասերը բաժանվում են ենթադասերի, ենթադասերը խմբերի ու ենթախմբերի, իսկ ենթախմբերը տեսակների: Ենթադասը ցույց է տալիս կիրառվող օպերացիայի բնույթը, խումբը` այն

սարքավորման բնույթը, որի վրա կիրառվում է տվյալ գործիքը, ենթախումբը՝ օպերացիայի առանձինտարրերը, ն տեսակը՝ գործիքի ձնը: Ընդունված դասակարգմանհիման վրա յուրաքանչյուր դասի, ենթադասի,խմբի, ենթախմբին տեսակի համար կիրառվում է պայմանական նշանակում` ինդեքսավորում: Պրակտիկայում կիրառվում են ինդեքսավորման տառային, թվային ն խառը համակարգերը, որոնց բոլորի հիմքում ընկած է տասականհամակարգը,ըստ որի ամբողջ գործիքները տրոհվում են 10 դասի, յուրաքանչյուր դաս՝ 10 ենթադասի, ամեն մի ենթադաս՝ 10 խմբի ն այլն: Գործիքին տրվող այդպիսի ինդեքսը ամբողջական տեղեկատվություն է պարունակում նրա տեխնիկականբնութագրերի մասին ն հարմար է հիշելու համար: Գործիքների դասակարգումն ու ինդեքսավորումը պարզեցնում ն հեշտացնում է դրանց նկատմամբ ձեռնարկության պահանջի

որոշումը: Պլանային ժամանակամիջոցումգործիքների նկատմամբ ձեռնարկության պահանջի որոշումը կատարվում է հետնյալ հերթականությամբ: նախ՝ պարզում են տվյալ ձեռնարկությունում կիրառւլող գործիքների անվանացանկը: Սերիական ն զանգվածային արտադրություններում համապիտանի ն ստանդարտ գործիքների անվանացանկը սահմանվում է ըստ դետալների մշակման տեխնոլոգիական քարտերի, իսկ անհատական ն փոքր սերիական արտադրություններում ըստ աշխատատեղերի տիպային սարքավորվածության (գործիքներով ն տեխնոլոգիականհարմարանքներով հագեցվածության) քարտերի: Հատուկ գործիքների անվանացանկըորոշվում է ըստ տեխնոլոգիականգործընթացներիքարտերի: Կիրառվող գործիքների անվանացանկըորոշելուց հետո հաշվարկվում է պլանային ժամանակամիջոցումդրանց յուրաքանչյուր տիպաչափիանհրաժեշտքանակը: Գործիքների նկատմամբ ամբոջ պահանջը որոշում են նրանց ծախսման ն տարվա վերջի ու սկզբի շրջանառու ֆոնդերի տարբերության գումարով: Ծախսման ֆոնդը գործիքների այն քանակն է, որը լրիվ մաշվում կամ ծախսվում է արտադրական ծրագրով նախատեսված աշխատանքներըկատարելիս: Շրջանառու ֆոնդը տվյալ անվանացանկի գործիքների այն քանակն է, որն անհրաժեշտ է արտադրության անխափան ընթացքնապահովելու համար: Այն ներառում է կենտրոնացվածգործիքային պահեստում ն արտադրամասային գործիքաբաշխիչ պահեստանոցներումգտնվող պահեստային պաշարները, աշխատատեղերում շահագործման ֆոնդը, ն սրման, նորոգման,վերականգնման,արդիականացմանու ստուգման մեջ գտնվող գործիքները: Աշխատատեղերումն գոր252

ծիքաբաշխիչ պահեստանոցներումգտնվող գործիքները կազմում են արտադրամասային շրջանառու ֆոնդը:

Աշխատատեղերումգտնվող գործիքներիքանակը ( ՄՄ,չ) որոշ-

վում է սարքավորումներիքանակից, այդ սարքավորումներիաշխատանքի հերթափոխերի թվից նե յուրաքանչյուր բանվորի մոտ գտնվող գործիքների քանակից ելնելով ու հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

ք, «ՖԱ.

),

բ»)

9.2.1.

որտեղ` ող-ը այն աշխատատեղերի թիվն է, որտեղ օգտագործվում է տվյալ տիպաչափի գործիքը, Մ/լ-0 1-րդ աշխատատեղում կարգաբերման մեջ գտնվող գործիքների քանակը,

տ -ը

մշտապես 1-րդ աշխատատեղում գտնվող պիտանի

պահեստայինգործիքներիքանակը: Վերասրման կամ նորոգման մեջ գտնվող գործիքների քանակը (ՄՄ), ներառյալ նան պիտանի գործիքների անհրաժեշտ շրջանառու ֆոնդը, կախված է վերասրման ուղարկվող խմբի մեծությունից ն գործիքի վերասրման մեջ գտնվելու ժամանակից ու որոշվում է այս բանաձնով.

Սու

ՀԴՊ/ե-ԱՀԵ

՛Լչ -ը որտեղ:

շեմ

9.2.2.

սրման կամ նորոգման արհեստանոցումգտնվելու

ժամանակնէ,

է--ն վերասրումների կամ նորոգումներիմիջն գործիքի աշխատաժամանակը:

Արտադրամասայինշրջանառու ֆոնդերի ն կենտրոնական գործիքային պահեստում գտնվող պաշարների գումարը կազմում է գործիքների ընդհանուրգործարանայինֆոնդը: Պլանային ժամանակամիջոցումյուրաքանչյուր տեսակի գործիքի նկատմամբձեռնարկությանպահանջը ( Մ.) որոշվում է դրա ծախսի նորմաներիհիման վրա՝ հետնյալ բանաձնով.

ԿՄ,ՀՄ

ԷԸՄՇչոբ),

9.2.3.

-

որտեղ՝ ՄՄ,-ն պլանային ժամանակամիջոցումգործիքի ծախսն է,

ՄՄօթ-նպլանային ժամանակաշրջանի վերջում շրջանառու ֆոնդի նորմատիվը,

ՄՄբ-ը պլանային ժամանակաշրջանի սկզբում շրջանառու ֆոնդի փաստացիմեծությունն է: Գործիքի ծախսը կարող է որոշվել վիճակագրականմեթոդով, ըստ աշխատատեղերիհագեցվածությաննորմաների ն ծախսի նորմաների: Այս կամ այն մեթոդով գործիքի ծախսը հաշվարկվում է կամ ամբողջ աշխատանքներիծավալը դրանք կատարելու նրա ունակության (արտադրողականություն, չափումների քանակ, ճշգրտություն ն այլն) վրա բաժանելով, կամ էլ աշխատանքների ամբողջ ծավալը տվյալ գործիքի տեսակարար ծախսով բազմապատկելով: Հաշվարկի վիճակագրականմեթոդը հիմնվում է աշխատանքի տվյալ ծավալին (1000 դետալ կամ 1000 մեքենա-ժամ) բաժին ընկնող գործիքների փաստացի ծախսի մասին տվյալների վրա: Հաշվարկի այս մեթոդն այնքան էլ ճշգրիտ չէ, կիրառվում է միայն անհատական ն փոքր սերիական արտադրություններում ն, ըստ էության, ցույց է տալիս գործիքի փաստացի տեսակարարծախսը: Այս մեթոդով գործիքի ծախսը որոշվում է 9.2.4. Մո ՎՆԸՄ /1000)բանաձնով, Հ

որտեղ Խջ-ն պլանային ժամանակաշրջանում մշակման ենթակադետալների ընդհանուրքանակն է,

ԿՄ.-ն

դետալի մշակման համար փաստացի ծախսվող գործիքների քանակը: Ըստ գործիքների ծախսի նորմաների՝գործիքների ծախսի հաշվարկը հիմնվում է սարքավորմանհագեցվածության պայմանների վրա: Այս դեպքում գործիքների ծախսի նորմայի տակ հասկացվում է ողջ պլանային ժամանակաշրջանումբոլոր աշխատատեղերում միաժամանակգտնվող գործիքների միավորներիքանակը (ՄՄ,.), որը

որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Պո

-ՖՎ(:1./Ղ. զ

),

9.2.5.

որտեղ` Շ-ն այն աշխատատեղերիքանակն է, որտեղ միաժամանակ օգտագործվումէ գործիքի տվյալ տեսակը, զ։-ն ւ-րդ աշխատատեղում միաժամանակ գտնվող գործիքների միավորներիքանակը,

գործիքի համապատասխանաբարպլանային Ղ1բ»1թ-ը

ն

փաս-

տացի ծառայության ժամկետն է մինչն նրա լրիվ մաշվելը: Այս մեթոդը կիրառվում է սերիականն խոշոր սերիական արտադրություններում, որտեղ օգտագործվող գործիքների անվանացանկըորոշվում է ըստ սարքավորմանյուրաքանչյուր խմբի: Ավելի ճշգրիտ է գործիքի ծախսի հաշվարկն ըստ ծախսի նորմաների: Այս դեպքում գործիքի ծախսի նորմայի տակ հասկացվում է նրա այն քանակությունը, որը մաշվում է որոշակի ծավալի աշխատանք կատարելու ժամանակ: Այսպես, կտրող գործիքի ծախսը սերիական ն զանգվածային արտադրության պայմաններում այս մեթոդով որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Կ

-Խջ-(

էղ-ը որտեղ՝

71,

:60),

9.2.6.

տվյալ գործիքով դետալի մշակման նորման է,

այսինքն՝ հատայինժամանակնէ (րոպե), 1-ը գործիքի մաշվածքի նորման,այսինքն` գործիքի մեքենայական աշխատաժամանակը՝մինչն նրա լրիվ մաշվելը (ժամ), որը, իր հերթին, որոշվում է 9.2.7. 1 -(Ն/1-1)-էչ-0.-՛ղ) բանաձնով,

վերասրման թույլատրելի որտեղ 1Լ.-ըգործիքի կտրող մասի մասի երկարությունն է (մմ), 1-ը յուրաքանչյուր վերասրումով գործիքի հատվող շերտի միջին մեծությունը (մմ),

էչ-ը երկու վերասրումների միջն գործիքի աշխատաժամանակը (ժամ), Ղ-ը տարբեր պատճառներով գործիքի ժամանակից շուտ դուրս գալու գործակիցը (տարբեր տեսակի կտրող գործիքների համար այդ գործակիցն ընդունվում է 0.02 0.05): Առհասարակ, բոլոր տեսակի գործիքների հանրագումարային ծախսն ըստ այս մեթոդի կարելի է հաշվել հետնյալ ընդհանուր -

բանաձնով.

Խո»

Պր",

9.2.8.

որտեղ` ո-ը տվյալ գործիքով մշակվող դետալների անվանումների քանակն է,

պլանային ժամանակաշրջանում մշակման ենթակա 1դետալի քանակը, Սոլ -ն 1-րդ դետալի պատրաստմանվրա գործիքի ծախսի նոր-

Խ.-ն

րդ

ման է:

Անհատական ն փոքր սերիական արտադրություններում հնարավոր չէ յուրաքանչյուր գործիքի համար ճշգրիտ սահմանել ծախսի նորման, ն այդ պատճառով այն որոշում են խոշորացված եղանակով` տվյալ աշխատատեղում աշխատանքի որոշակի ծավալի (որպես կանոն` 1000 դետալի կամ հաստոց-ժամի) կատարման նկատմամբ: Գործիքային տնտեսության գործունեության արդյունավետության վրա մեծ ազդեցություն ունի գործիքների ստացման, պահպանման, հաշվառման ն դրանց պաշարների ձնավորման աշխատանքների կազմակերպումը, որը մեքենաշինական ձեռնարկություններում իրականացնում է կենտրոնական գործիքային պահեստը, իսկ արտադրամասերում գործիքաբաշխիչ պահեստանոցները: Ձեռնարկությունում գործիքների ողջ շրջանառությունը կազմակերպում է կենտրոնական գործիքային պահեստը: Արտադրամասային գործիքաբաշխիչ պահեստանոցներինգործիքների հատկացումը նույնպես կատարվում է նրա միջոցով` տվյալ արտադրամասում գործիքների ծախսման նորմաներով հիմնավորված պահանջագրերի հիման վրա: Ինչպես գործիքային տնտեսության, այնպես էլ ձեռնարկության անխափան աշխատանքի կազմակերպման համար կարնոր նշանակություն ունի գործիքների պաշարների որոշումը: Գործիքների պաշարները լինում են նվազագույն, ընթացիկ, միջին ն առավելագույն: Կենտրոնական գործիքային պահեստը գործիքների ապաշարների չափերը կարգավորումէ առավելագույն-նվազագույնհամակարգով, որի իմաստը յուրաքանչյուր անուն գործիքի համար առավելագույն ն նվազագույն պաշարի սահմանումն ու «պատվերի կետի» որոշումն է: բնույթ Գործիքի ճմազագույն պաշարնունի ապահովագրական ն օգտագործվում է միայն նրա ծախսի չնախատեսված բարձրացման, շտապ պահանջների ն պաշարների համալրումների ուշացման դեպքերում: Դրա մեծությունը (22, ) կախված է կենտրոնական գործիքային պահեստից գործիքների հերթական խմբաքանակի համալրման հնարավոր ուշացման ժամանակից ն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

1)

Մբ-եյ,

Հ

ուռ

որտեղ` Մ-ն տվյալ գործիքի միջին օրական կամ ամսական պահանջն է, է,-ն գործիքի համալրման հնարավոր ուշացման (գործիքի

պատրաստմանկամ ստացման)օրերի թիվը: Ընթացիկպաշարիմեծությունը( 7,6 ) որոշվում

22 ՀԿթ-էկ

է 9.2.10.

բանաձնով,

որտեղ` էլյ-ը նորմալ պայմաններումգործիքի պատրաստման կամ ստացման օրերի թիվն է: Գործիքաբաշխիչ պահեստանոցներումյուրաքանչյուր տիպաչափի գործիքի ընթացիկ պաշարները որոշվում են գործիքների օրական պահանջից Ան ծախսված գործիքների վերականգնման համար անհրաժեշտ ժամանակամիջոցիցելնելով: Միջին պաշարը կամ «պատվերի կետը» գործիքի այն պաշարն է որը հերթական խմբաքանակի պատվերի պահից մինչն կենտրոնական գործիքային պահեստում դրա ստացումն ընկած ժամանակահատվածն ապահովում է տվյալ գործիքի նկատմամբ ձեռնարկության ընթացիկ պահանջի բավարարումը: Պահեստում գործիքի միջին պաշարը կազմված է փոխանցվող ն նվազագույն պաշարներից: Յուրաքանչյուր անուն գործիքի փոխանցվող պաշարը պատվերների միջն ընկած ժամանակամիջոցումտատանվում է զրոյից մինչե գործիքի միաժամանակպատվիրվող խմբի մեծությունը: Այդ պատճառով էլ գործիքների հավասարաչափստացման ն ծախսման դեպքում միաժամանակ պահեստում գտնվող յուրաքանչյուր անուն գործիքի միջին պաշարի մեծությունը ( 2. յ ) պայմանավորված է ժամանակիցանկացած տվյալ միջակայքում գործիքի ծախսիմիջին մակարդակովն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

22Հ2ողղՒ ուռ 2612,

9.2.11.

2 1Հ2ու 11/2,

9.2.12.

կամ 11-ն որտեղ

յունն է:

գործիքի միաժամանակպատվիրվողխմբի

մեծու-

Առավելագույնպաշարի մեծությունը ( 2, ) կախված է նվազագույն ն ընթացիկպաշարներիմեծությունիցն հաշվարկվում է 2. ոո շղլը Է 9.2.13. ուսո 2 բանաձնով: Ա

Հ

Գործիքաբաշխիչ պահեստանոցներում գործիքների պաշարների սահմանումը կատարվում է գործիքների ծախսի մեծությունը (մաշվածքը, վերականգնման ուղարկելը) ն պաշարների վերականգնման ժամանակամիջոցըհաշվի առնելով: Անհատական ն փոքր սերիականարտադրություններում, հատկապես քիչ կրկնվող գործիքների համար, պաշարների սահպանումը կատարվում է խոշորացված` գործիքների ամսական ծախսի նկատմամբ,տոկոսներով: Գործիքային տնտեսության արդյունավետ աշխատանքի կազմակերպման համար խիստ կարնոր է ոչ միայն գործիքների պահանջվողքանակի ու պաշարներիմեծության որոշումը, այլ նան դրանց ճիշտ շահագործման ու վերականգնմանկազմակերպումը: Գործիքներիշահագործմանկազմակերպումըենթադրում է. դրանց շահագործման տեխնիկականհսկման ճիշտ կազմակերպում, գործիքի ժամանակինսրում ն նորոգում, գործիքներովաշխատատեղերիապահովմանարդյունավետ մեթոդների մշակում, գործիքների շահագործմանմեթոդների բարելավմաննկայունության բարձրացմանմիջոցառումներիմշակում ն իրականացում: վերահսկման տակ Գործիքների շահագործման տծյ/յխնիկական հասկացվում է դրանց նորմալ շահագործումն ապահովող պարբերաբար իրականացվողմիջոցառումներիհամակարգ:Տեխնիկական վերահսկման հիմնական խնդիրը գործիքների վաղաժամկետ մաշվածքի պատճառներիբացահայտումնու վերացումն է: Գործիքների շահագործմաանտեխնիկական վերահսկումն իրականացնում է հատուկ անձնակազմ: Անհատականն փոքր սերիական արտադրություններում այդ գործառույթներն իրականացնում են արտադրամասային վարպետները: Խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրություններում, որտեղ համեմատաբարցածր է հիմնական բանվորների որակավորվածությունը,գործիքների օգտագործման տեխնիկական վերահսկումն իրականացնում է ձեռնարկության գործիքային բաժնի տեխնիկականվերահսկողությանխումբը: Գործիքների կայունությունն ու օգտագործման արդյունավետությունը մեծ չափով պայմանավորվածէ նրանց սրման, նորոգման ն վերականգնմանճիշտ կազմակերպումից: Գործիքի սրման կազմակերպումնիրականացվում է կենտրոնացված ն ապակենտրոնացվածկարգով: Կենտրոնացված սրում հիմնականում կազմակերպվում է փոքր ձեռնարկություններում՝ հատուկ մասնագիտացվածտեղամասում: Դա հանարավորությունէ տալիս բանվորներին մասնագիտացնելուորոշակի տեսակի` գոր»

» »

»

ծիքների սրման գործում ն սրման բարձր որակ ապահովելու: Ապակենտրոնացվածսրում է կազմակերպվումխոշոր ձեռնարկություններում, որտեղ յուրաքանչյուր արտադրամասումսրման սեփական է: տեղամասիառկայությունըտնտեսապեսնպատակահարմար ժան գործիքը խուսափելու Սրմանպատճառովպարապուրդից մանակին շրջանառությանմեջ դնելու նպատակով ընդհանուր գործարանային կամ արտադրամասային գործիքասրման տեղամասերում փոխանակման կետեր են ստեղծվում, որտեղ բթացած գործիքները փոխվում են նորերով կամ սրածներով: Անհատական ն փոքր սերիական արտադրություններում բարդ գործիքների սրումը կատարում են կենտրոնացված կարգով, իսկ պարզերինը՝անմիջապես հաստոցավարները: Գործիքային տնտեսության աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանկարնոր պայման է գործիքների նորոգման ճիշտ կազմակերպումը: Գործիքի նորոգումը մաշված կամ կոտրված գործիքի սկզբնականշահագործականհատկությունների վերականգնումն է: Փորձը ցույց է տալիս, որոշ բարդ ու թանկարժեք գործիքների (դրոշմոցներ, հարմարանքներ, մոդելներ, չափիչ բարդ գործիքներ ն այլն) շահագործման տնողությունը կարելի է զգալիորեն մեծացնել դրանց ժամանակին նորոգման դեպքում: Այդ պատճառով էլ այդպիսի գործիքների նորոգումը կազմակերպվում է պլանային կանխողական նորոգման համակարգով, իսկ մնացածներինը (կտրող, հղկող ն այլն)՝ ըստ անհրաժեշտության: Գործիքային տնտեսության կազմակերպմանընդհանուր բնութագրման համար կիրառվումեն այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են.

արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ գործիքի արժեքի տեսակակշիռը, աշխատատեղերըգործիքներով ոչ ժամանակինապահովելու հետնանքով սարքավորումների ու բանվորների հարկադիր պարապուրդից առաջացող կորուստների մեծությունը, գործիքներիպաշարների վիճակը: »

րար

»

»

Գործիքային տնտեսության գործունեության կազմակերպման կատարելագործմանհիմնական ուղիներ են գործիքների ստանդարտացման ն միօրինականացման մակարդակի բարձրացումը, գործիքների պատրաստման ու նորոգման տիպային տեխնոլոգիական գործընթացների լայնամասշտաբ կիրառումը, միատիպ գործիքների արտադրության մասնագիտացումը, համապիտանիհավաքովի հարմարանքներիստեղծումն ու կիրառումը ն այլն:

9.3.

Ձեռնարկության էներգետիկ տնտեսության կազմակերպումը

ժամանակակից ձեռնարկությունները էներգիայի խոշորագույն սպառողներ են: Նրանցում իրականացվող բոլոր հիմնական ն օժանդակ գործընթացները պարտադիր տեղի են ունենում էներգետիկ գործընթացների ազդեցության տակ: Վերջիններիս ողջ բազմազանությունը կարելի է բաժանել խմբերի: էներգիայի համարյա բոլոր տեսակների հիմնական առանձնահատկություն, դրանց պահպանման հնարավորության խիստ սահմանափակությունն է, ինչն արտադրության հետ միաժամանակ դրանց սպառումը դարձնում է անհրաժեշտ: Այդ առանձնահատկությունը ձեռնարկության էներգետիկ տնտեսության հիմնական գործառույթ է դարձնում արտադրության մեջ էներգիայի տարբեր տեսակների օգտագործման նախապատրաստումը:Սրանով պայմանավորված` ձեռնարկությանէներգետիկտնտեսության առջն մի շարք խնդիրներեն դրվում, որոնցից հիմնականներնեն. » ընդհանուր նշանակությանէներգիայիզանգվածաբար սպառվող տեսակներիդրսից ստացմանապահովումը, » սեփական ուժերով էներգիայի այն տեսակների արտադրության կազմակերպումը,որոնք մեծ տարածություններիվրա փոխադրման ժամանակ կորցնում են իրենց սպառողական հատկությունները (խտացված օդը, հագեցվածգոլորշին), էներգիայի վերափոխումը ն նրա նախապատրաստումըարտադրությունում օգտագործելուն (լարման, ճնշման, հագեցվածության փոփոխությունըն այլն), »

աշխատատեղերինէներգիայիժամանակինմատուցումը, էներգիայի սպառման ն էներգետիկ տեղակայանքների ու ցանցերի հսկողության կազմակերպումը: Այս խնդիրներիլուծման ն գործառույթներիկատարմանհամար ձեռնարկություններում ստեղծում են հատուկ ստորաբաժանումներ՝ էներգետիկարտադրամասերն տեղամասեր: Ձեռնարկությունում էներգիանօգտագործվում է ուժային (շարժիչային), տեխնոլոգիական,վերափոխմանն սանիտարահիգիենիկ գործընթացներիիրականացմաննպատակներով: Ուժային (շարժիչային) էներգիանօգտագործվում է հիմնական ն օժանդակ աշխատանքիմիջոցներն ու դրանց աշխատանքային մասերը շարժման մեջ դնելու համար: հիմՁեռնարկություններում էներգաուժային գործընթացներ նական ն առաջնային են ինչպես տեխնոլոգիական,այնպես էլ մյուս գործընթացներումօգտագործելիս: Այդ գործընթացներում համա»

»

պատասխանհաղորդակներիմիջոցով էներգիան օգտագործվում է աշխատանքի առարկաների ու միջոցների բոլոր տեսակի մեխանիկական շարժումների ապահովման համար: Մեքենաշինական ձեռնարկություններում առավել հաճախ օգտագործվում են էլեկխտացրած օդի ն մեխանիկական հաղորտրական, գոլորշու, դակները: էլչենտրահաղորդակըբոլոր հիմնականն օժանդակ օպերացիաների մեքենայացման ու ավտոմատացմանհամար օգտագործվող ուժային շարժիչների հիմնական տեսակն է: Նրա հիմնական առավելություններն են. անվերջ մասնատման հնարավորությունը, հզորության լայն միջակայքը, աշխատանքիինքնավարությունը, » բարձր խնայողականությունը, խնամքի ու շահագործման պարզությունը: Ռրոշ մեքենաներ ն գործիքներ (հիմնականում աշխատանքային մարմիններիհետընթաց-առաջընքացշարժում կատարող մուրճերը, դրոշմոցները, մկրատները, հղկող մեքենաները ն այլն) շարժման մեջ են դրվում գո/որշու կամ խտացրած օդի հաղորդակների օգնությամբ: Մեխանիկական հաղորդակները հիմնված են ներքին այրման շարժիչների օգտագործման վրա ն առավելապես կիրառվում են աշխատանքի առարկաների ներարտադրամասայինու գործարանային փոխադրումներիհամար: Ուժային էլեկտրաէներգիայի ծախսը (Ծլյ) հաշվարկվում է »

». »

»

հետնյալ բանաձնով.

Էյ

-

Ճզ:Իյ

որտեղ՝Ճ

-ը

ՃԲ

/օ.:9

9.3.1.

ո.)

աշխատողսարքավորումներիթիվն է,

զ-նսարքավորմանէլեկտրաշարժիչիմիջին հզորությունը, Ւ

-ն

սարքավորմանմիավորիօգտակար աշխատաժամանակի

ֆոնդը,

Բ, -ն սարքավորման բեռնվածությանգործակիցը, Բ,-ն

էլեկտրաշարժիչի միաժամանակյա օգտագործման

գործակիցը, Օ.չԳո-ը

համապատասխանաբար ցանցում

ն

էլեկտրաշար-

ժիչում էլեկտրաէներգիայիկորուստը հաշվի առնող գործակիցներ են:

Տեխնոլոգիական էներգիան օգտագործվում է ելակետային նյութերի ն նաիխապատրաստուկների ներքին կառուցվածքն ու հատկությունները, դրանցձնը, չափերը ն վիճակըփոխելու համար: էներգատեխնոլոգիականգործընթացներըբաժանվում են երկու հիմնական՝էներգաջերմայինն էներգաքիմիականխմբերի: էներգաջերմայիններին են վերաբերում այն գործընթացները, որտեղ էներգիան օգտագործվում է աշխատանքի առարկաների մշակման կամ միացման համար դրանք տաքացնելու նպատակով: Որպես էներգակիրներ օգտագործում են ինչպես վառելիքի բոլոր տեսակները,այնպես էլ էլեկտրաէներգիան: էներգաքիմիականգործընթացները կիրառվում են ֆիզիկաքիմիական ռեակցիաներիընթացքիապահովմաննպատակով: Դրանց իրականացման համար օգտագործում են ինչպես էլեկտրաէներգիան, այնպես էլ վառելիքի հատուկ տեսակները(օրինակ՝ կոքսը): Տեխնոլոգիական էներգիայիծախսը (Է... ) հաշվարկվում է

բ

ՀՖ:

Կր-ոլւ, բանաձնով,

9.3.2.

1-1

է,

որտեղ`

77, -ն

ո

-ը թողարկվող արտադրանքիանվանումների քանակն

1-րդ արտադրանքիպլանայինթողարկմանքանակը,

ոչ,-ն 1-րդ արտադրանքի միավորի թողարկման վրա էներգիայի տվյալ տեսակի ծախսինորման: Վերատոխման ժամանակ էներգիայի մի տեսակը օգտագործումից առաջ վերափոխվում է տվյալ վայրում կամ գործընթացում կիրառվողմեկ այլ տեսակի:

էներգավերափոխմանգործընթացներըկիրառվումեն էներգիայի մի տեսակը առանձինաշխատանքայինմեքենաների ու էներգատեխնոլոգիականտեղակայանքներումկիրառվողէներգիայիվերածելու նպատակով: Գործնականում վերափոխման կարող են ենթարկվել էներգիայի բոլոր տեսակները: Սանիտարահիգիենիկ գործընթացներում էներգիան օգտագործվում է աշխատողներիհամար նորմալ ն հարմարավետ պայմաններ ապահովելու համար: Սանիտարահիգիենիկգործընթացներնիրականացվում են ձեռնարկության արտադրական շինությունների ու տարածքների լուսավորման, ջեռուցման, օդափոխության, ցնցուղների ն լվացարանների նորմալ աշխատանքիապահովմանհամար: Լուսավորման նպատակով ծախսվող էլեկտրաէներգիայիպահանջը ( էլ ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

բ

«Վ

-զ-Ե-Ծլ/օ.,

9.3.3.

որտեղ՝լ -ը լուսային կետերի թիվն է, զ -ն լուսային կետերի հզորությունը,

է-նլուսային կետի միջին օրական վառվելու տնողությունը,

Բ-ը լուսային կետի միաժամանակյավառվելու գործակիցը,

Օ.-ն

ցանցում

էներգիայի կորուստն արտահայտող

գոր-

ծակիցը: Շենքերի ջեռուցման համար պահանջվող վառելիքի ծախսը ( Եր) հաշվարկվումէ

Քո-ու-Մո-Խ-(ու,

ո,,-ն

-

ւ.

)/ Ել,բանաձնով,

9.3.4.

պայմանականվառելիքի օրական ծախսի նորման

է

1000մ" շենքի 1-Շ

ներքին ե արտաքին ջերմաստիճանների տարբերության դեպքում, /ց -ն տաքացվող շենքերի արտաքին ծավալը,

Ւ, -ն ջեռուցման սեզոնի օրերի թիվը, ու,» ն

-ն

տաքացվող շինությունում համապատասխանաբար

արտաքինօդի միջին ջերմաստիճանները, Է.,-ն վառելիքի տվյալ տեսակի համար ընդունված կա-

լորիական համարժեքն է: էներգիայի կիրառմանուղղությունների նման բաժամումը հնարավորություն է տալիս որոշակի ձնով լուծելու նրա յուրաքանչյուր տեսակի ծախսի նորմավորման ու պահանջի որոշման, ինչպես էներգետիկ տնտեսության գործառույթների կատարման վերահսկման ու գործունեության կազմակերպմանհարցերը: Դրա համար անհրաժեշտ է նան իմանալ, որ էներգետիկ տնտեսության արտադրանքը էականորեն տարբերվում է մյուս արտադրամասերիու տնտեսությունների արտադրանքից ն որոշակի առանձնահատկություններ ունի: Նախ՝ արտադրությանմեջ էներգիայիսպառումն ըստ օրվա ժամերի, շաբաթվա օրերի ն օրացուցային մյուս ժամանակահատվածների կատարվում է անհավասարաչափ:Դա պայմանավորվածէ ինչպես կիրառվող տեխնոլոգիայով, այնպես էլ տվյալ արտադրական համակարգի աշխատանքիռեժիմով: էներգիան չի կարող կուտակվել ն պահվել այն չափերով, որ թեկուզ մի որոշ ժամանակ

հնարավոր լինի օգտվելու նրա պաշարներից, իսկ էներգիայի առանձին տեսակների պաշարների ստեղծումը պահանջում է հատուկ թանկարժեք կառուցվածքների առկայություն: Այդ պատճառով էներգիայի բոլոր տեսակների արտադրության ռեժիմները կախված են նրա սպառմանռեժիմներից: Երկրորդ՝ էներգաարտադրանքը պետք է որոշակիորեն սահմանված որակական բնութագիր ունենա, այսինքն` յուրաքանչյուր տվյալ պահի արտադրվող ն հաղորդվող էներգիայի որակական պարամետրերըպետք է լիովին համապատասխանեն նրա վերափոխման կամ սպառման վայրում օգտագործվող էներգիայի պարամետրերին, ինչն էլ էներգետիկտնտեսությանյուրաքանչյուր տեղամասի աշխատանքի որակի գնահատման հիմնական չափանիշներից է: Երրորդ` էներգիան արտադրողից սպառողին հաղորդելու ճանապարհինմասամբ կորչում է ն փոխում է իր որակական հատկությունները: Օրինակ, հագեցած գոլորշին մեծ տարածության վրա խողովակաշարով փոխադրելիս ն ճնշման ցածրացում, ն ջերմության նվազում է տեղի ունենում: Չորրորդ` էներգաարտադրանքիհաշվառումը կատարվում է ոչ թե ավանդական եղանակներով, այլ հատուկ սարքերի` զանազան հաշվիչների ու չափիչ սարքերիօգնությամբ: Վինգերորդ՝արտադրության մեջ էներգիայի ունեցած բացառիկ կարնոր դերը, ինչպես նան օրացուցային տարբեր ժամանակահատվածներումուժային ն տեխնոլոգիականսարքավորումների անհավասարաչափ բեռնվածության նորմալացման անհրաժեշտությունը պարտադիր են դարձնում էներգետիկ տնտեսության պահուստային կարողություններիառկայությունը: Առանց նշված առանձնահատկությունները հաշվի առնելու հնարավոր չէ ճիշտ նորմավորելէներգիայիծախսը: էներգիայի ծախսի նորման միավոր արտադրանքի պատրաստման կամ որոշակի ծավալի աշխատանք կատարելու համար նրա առանձին տեսակների առավելագույն թույլատրելի ծախսի բացարձակ մեծությունն է արտադրության կազմակերպման ն կիրառվողտեխնիկայիտվյալ մակարդակիպայմաններում: էներգակիրների ծախսի նորմաների հաշվարկման կարնդր հարցերիցմեկը տեսակարարծախսը կրող հաշվարկայինմիավորի ճիշտ ընտրությունն է: Առանձին արտադրություններումդրանք պետք է ավելի սերտ կապի մեջ լինեն արտադրանքիկամ որոշակի աշխատանքիէներգատարությանհետ ն նվազ չափով ենթարկվեն գործոնների ազդեցությանը: ոչ էներգետիկ ու ոչ տեխնոլոգիական Որպես այդպիսին կարող է համարվել ինչպես պատրաստի արտադրանքի, այնպես էլ ելակետային նյութի բնեղեն, աշխա264

միավորը

(մեկ պատտանքային, արժեքային կամ պայմանական րաստի իրը, մեկ տոննա ելակետային նյութը, 100 մ՛ տարածքը, մեկ մեքենա-ժամ աշխատանքը, 1 մլն դրամի արտադրանքը, 1000 պայմանականտուփ պահածոն ն այլն): էներգակիրների նկատմամբ պահանջը որոշվում է արտադրական ծրագրի ն արտադրանքիմիավորի պատրաստման վրա նրանց ծախսի նորմաների հիման վրա: էներգակիրների պահանջի հաշվարկի համար կիրառվում են խոշորացված ն տարբերակված նորմաներ: Խոշորացված նորմաներն օգտագործվում են էներգիայի ն վառելիքի նկատմամբ ձեռնարկության ընդհանուր պահանջը որոշելու համար ն սահմանվում են արտադրանքի միավորիհաշվով: Տարբերակված կամ մանրամասնված նորմաները կիրառվում են ըստ յուրաքանչյուր արտադրամասի, ագրեգատի ն սարքավորման տեսակի էներգակիրներիպահանջի հաշվարկման ժամանակ: Այդպիսի նորմաներ են օգտագործվում նան ըստ յուրաքանչյուր ագրեգատի կամ ագրեգատների խմբի էներգակիրների ծախսի հաշվառման դեպքում: էներգիայի ն էներգակիրների նկատմամբ պահանջի հաշվարկման նպատակով կիրառվում է պլանավորման հաշվեկշռային մեթոդը: Դա հնարավորություն է տալիս էներգիայի ն վառելիքի տարբեր տեսակների նկատմամբ ձեռնարկության պահանջը հաշվարկելու դրանց ծախսման առաջադիամական նորմաներից ն արտադրության ծավալից ելնելով: Այդ նպատակով մշակվում են ն ամփոփ, ն ըստ էներգիայի ու էներգակիրների առանձին տեսակեն ների հաշվեկշիռներ: Հաշվեկշռի ծախսային մասում ցույց ն տրվում ամբողջ արտադրական, տնտեսական, կենցաղային ոչ արտադրական գործունեության համար էներգիայի ու վառելիքի բոլոր տեսակների նկատմամբ ձեռնարկության հաշվարկված պլանային պահանջը, իսկ մուտքային մասում` շրջանային էներգահամակարգից, ձեռնարկության էներգիա արտադրող սեփական կայանքների ու երկրորդային էներգառեսուրսներիօգտագործումից այդ պահանջներիծածկման աղբյուրները: էներգամատակարարման ապահովման պլանավորման հիմնական ձնը տարեկան էներգահաշվեկշիռնէ: Պլանայինի հետ կազմվում է նան փաստացիհաշվեկշիռ, որն էներգառեսուրսներիօգտագործման պլանային ցուցանիշների կատարումըհսկելու միջոց է: էներգետիկ տնտեսության գործունեության կազմակերպման կատարելագործմանհիմնականուղղություններն են. անցումը կենտրոնացվածէներգամատակարարման, էներգակիրներիծախսման տեխնիկապեսհիմնավորված նորմաների կիրարկումը, »

»

էներգակիրներիխնայողական,ոչ ավանդական տեսակների, ինչպես նան երկրորդայինէներգառեսուրսներիկիրառումը, » էներգասարքավորումներին ցանցերի նորոգման ու տեխնիկական սպասարկմանկազմակերպմանռացիոնալ մեթոդներիմշակումն ու ներդնումը, էներգիայի արտադրության ու սպառման կառավարմանավտոմատացումը: Ձեռնարկության էներգետիկ տնտեսության գործունեությունը բնութագրող տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները բաժանվում են հետնյալ հիմնական չորս խմբերի. 1.էներգիայի արտադրություն ն բաշխում (օրինակ, էներգիայի արտադրության վրա վառելիքի տեսակարար ծախսը), 2.էներգիայի ն էներգակիրների տեսակարար ծախս (օրինակ, մեկ միավոր սարքավորման պատրաստման վրա էլեկտրաէներգիայի ծախսը), Յ.էներգիայիարտադրության ինքնարժեք, 4.էներգազինվածություն (օրինակ, մեկ աշխատողին կամ մեկ արտադրականբանվորինընկնող էներգիայիծախսը): »

»

9.4.

Ձեռնարկության տրանսպորտային տնտեսության կազմակերպումը

Արտադրանքիպատրաստմանարտադրականգործընթացների անխափանկազմակերւվումըպայմանավորվածէ մեծ ծավալի նյութերի, կիսապատրաստուկների, գործիքների, հարմարանքների, արտադրության թափոնների ն այլ բեռների տեղափոխմամբ: Արդյունաբերական ձեռնարկություններում այդ աշխատանքներն իրականացվում են արտադրական գործընթացի ապահովման համակարգի անբաժանելի մասը համարվող արդյունաբերական տրանսպորտիմիջոցով: Արդյունաբերականտրանսպորտընախատեսվում է բեռների փոխադրումներ կատարելու համար այն ձեռնարկությունում, որին պատկանում է: Որոշ ձեռնարկություններում այն կատարումէ նան աշխատողներիփոխադրումներ: Արդյունաբերականձեռնարկությունները սովորաբար տնօրինում են իրենց տեխնիկականու շահագործականպարամետրերով ն տնտեսական ցուցանիշներով տարբեր տրանսպորտիառանձին տեսակներ: Դրանց աշխատանքի ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացնում է ձեռնարկության տրանսպորտային տնտեսությունը, որի կառուցվածքն ու չաւփերըկախված են ներգործարանային ն արտաքին փոխադրումներիծավալից, տրանսպորտայինձեռ266

նարկությունների հետ կոոպերացման մակարդակից, ձեռնարկության արտադրականկառուցվածքից, արտադրության տիպից, պատրաստվողարտադրանքիզանգվածից ու եզրաչափերից: Ձեռնարկության տրանսպորտայինտնտեսության գործունեության կազմակերպումը ն դրա վերահսկումը հեշտացնելու նպատակով արդյունաբերականտրանսպորտը, որոշակի հատկանիշներից ելնելով՝ դասակարգումեն. ըստ շարժակազմի տեսակների՝ ռելսային (երկաթուղային), ոչ մեխանիկական), ջրային, փոխառելսային (աւտոմոբիլային, կրիչային, ջրամուղ, օդամուղ, ամբարձիչ, հատուկն այլն, ըստ նշանակման կամ փոխադրումների տեղի արտաքին ն ներքին (միջարտադրամասային, ներարտադրամասային, ներպահեստային, աշխատատեղի), ըստ գործելու աշխատակարգի՝ընդհատ (ցիկլային) ն անընդ»

»

»

հատ,

ըստ բեռների տեղափոխմանուղղության՝ հորիզոնական, ուղղահայաց, հորիզոնական-ուղղահայաց (խառը) ն թեք: Ռեյսային (երկաթուղային) տրանսպորտիկազմի մեջ մտնում են մերձատար ուղիները, լոկոմոտիվները (գնացքաքարշերը), վագոնները ն բեռնման-բեռնաթափման մեխանիզմները: /չ ռելսային (ավտոմոբիլային, մեխանիկական)տրանսպորտը, իր բարձր շարժունակության ն ճկունության շնորհիվ, լայն կիրառություն ունի արդյունաբերական բոլոր ձեռնարկություններում: Ավտոմեքենաների համակազմը ներառում է ընդհանուր նշանակության, հատուկ ն մասնագիտացվածավտոմեքենաները: Փո/խակրոիչային տրանսպորտըոչ միայն բեռների տեղափոխման, այլ նան արտադրությանռիթմի կարգավորման գործառույթ է իրականացնում: Փոխադրվող նյութերի տեսակից ն փոխադրումների հեռավորությունից կախված` ձեռնարկություններում կիրառվում են փոխակրիչների տարբեր տեսակներ (ժապավենային, թերթավոր,շերեփավոր, սկավառակային, կախովի նայլն): Ջոամուղ տրանսպորտն օգտագործվում է այնպիսի բեռների փոխադրման համար, որոնց որակը ջրի հետ խառնվելիս չի տուժում (ավազ, հանքաքար, մանրախիճ ն այլն): Ջրախառն փոխադրումից հետո, արդեն նշանակման վերջնակետում, այդ բեռներն անջատվում են ջրից: Օդամուղ տրանսպորտըկիրառվում է Օդաճնշման միջոցով խողովակաշարերով սորուն բեռներ (հացահատիկ, թեփ, ավազ, ցեմենտ ն այլն) տեղափոխելուհամար: Արտաքին արդյունաբերականտրանսպորտը շահագործվում է ձեռնարկության ն ընդհանուր օգտագործման տրանսպորտային »

հանգույցների, ինչպես նան գործընկեր-ձեռնարկություններիմիջն բեռնափոխադրումներիիրականացմաննպատակով: Ներքին տրանսպորտն իրականացնում է ձեռնարկության տարածքում բեռների փոխադրում:Այն, իր հերթին, լինում է միջարտադրամասային ն ներարտադրամասային,ներպահեստային, աշխատատեղի: Միջարտադրամասայինտրանսպորտը ծառայում է ստացվող բեռները արտադրամասերի, պահեստների միջն բաշխելու, պատրաստի արտադրանքնու արտադրությանթափոններըդուրս կրելու համար: Ներարտադրամասային տրանսպորտըկիրառվում է արտադրամասի ներսում, ներքին պահեստների,սարքավորումների ու աշխատատեղերի միջն պատրաստվածությանտարբեր աստիճաններում գտնվող աշխատանքի առարկաների փոխադրման նպատակով: Ներարտադրամասայինտրանսպորտը,իր հերթին, լինում է ընդհանուր արտադրամասային ն միջծպերացիոն: Միջծօպերացիոն տրանսպորտը խիստ որոշակի ռիթմով արտադրանքիթողարկման կազմակերպմանհիմքն է: Ներպահեստային տրանսպորտնօգտագործվում է պահեստների տարածքում բեռների փոխադրմանն դարակաշարերումկամ այլ տիպի պահոցներում դրանց տեղավորման ու դասավորման համար: Տրանսպորտի յուրաքանչյուր տեսակ բնութագրվում է տեխնիկական ն շահագործական որոշակի պարամետրերով: Այդ հանգամանքը տրանսպորտայինտնտեսության կարնոր խնդիրներ են դարձնում ձեռնարկությանառանձինստորաբաժանումներիհամար տրանսպորտի նպատակահարմար տեսակի ընտրումն ու շարժակազմի պահանջվողքանակի ճիշտ որոշումը: Դրա համար հաշվի են առնում փոխադրման ենթակա բեռների ֆիզիկաքիմիականն այլ հատկությունները, տրանսպորտիորոշակի տեսակների բեռնատարողությունը, արագությունը, շարժունակությունը,ինչպես նան բեռնահոսքերի ծավալը, դրանց սկզբնական ն վերջին կետերի միջն եղած հեռավորությունը, բեռնման ու բեռնաթափմանաշխատանքների կատարմանմեթոդներըն այլն: Տրանսպորտային միջոցների բնույթը պետք է համապատասխանի սպասարկվող արտադրական գործընթացների տեխնիկական ն կազմակերպականառանձնահատկություններին: Ոչ ռելսային տրանսպորտի բոլոր միջոցները, անկախ օգտագործման տեղից, կենտրոնացվումեն պահպանման,լիցքավորման, տեխնիկականսպասարկմանն նորոգման համար հատուկ հարմարանքներով սարքավորված ձեռնարկության տրանսպորտային տնտեսությունում:

Բեռների ներգործարանայինփոխադրումներն իրականացվում տարբեր համակարգերով: Խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության պայմաններում, որտեղ բեռնահոսքերը բավականաչափ կայուն են, բեռների միջարտադրամասայինփոխադրումների համար կիրառվում են անընդհատ գործողության տրանսպորտի տեսակները: Լայնորեն կիրառվում են նան հոսքագծերում ու ավտոմատ գծերում ներկառուցված միառելս ուղիները ն հատուկ տրանսպորտայինհարմարանքները:Անհատական ն փոքր սերիական արտադրության պայմաններում բեռնափոխադրումներնիրականացվում են ըստ տրանսպորտի որոշակի տեսակների համար ներկայացվողհայտերի: ճկուն ավտոմատացված արտադրություններում կիրառվում են ավտոմատ փոխադրակուտակիչ համակարգեր, որոնք կարող են լինել տարբեր մակարդակների. միջարտադրամասային, արտադրամասային ն տեղային: Այդ համակարգերըլրակազմվում են ավտոմատ դարակաշարերով, կամրջակային ամբարձիչներով, փոխակրիչային համասարքերով, վերաբեռնող ն կողմնորոշիչ սարքերով, կուտակիչներով, ավտոմատ պահեստներով, տրանսպորտապահեստային տարայով ն այլն: Բեռնման ու բեռնաթափմանաշխատանքներիմեքենայացման ն տրանսպորտային մի հարավտոմատացման, ինչպե, նան մարանքից մյուսին անցնելու նպատակով կից տեղամասերի տրանսպորտայինմիջոցների պարամետրերըպետք է միմյանց հետ համաձայնեցվեն: Դրա համար ձեռնարկություններում մշակվում են տեխնոլոգիականսարքավորմանհետ ձեռնարկության տրանսպորտային ցանցի առանձին օղակների համակցումն ապահովող միասնականտրանսպորտատեխնոլոգիական սխեմաներ: Արտադրության ծավալների փոփոխության, հիմնական արտադրական գործընթացների մեքենայացման ու ավտոմատացման, տեխնոլոգիական նոր գործընթացներիկիրառման հետ փոխվում են նան կիրառվող տրանսպորտային միջոցներն ու դրանց ներկայացվոդ պահանջները: Տրանսպորտային միջոցների ընտրության ժամանակ առաջին հերթին ստուգվում է առավել խնայողական համարվող անընդհատ տրանսպորտիօգտագործման հնարավորությունը: Այն օղակներում, որտեղ բեռնահոսքերը ըստ ծավալների ն ուղղվածության կայուն են, ավելի ռացիոնալ է կախովի կամ փոխակրիչայինտրանսպորտիկիրառումը: Անընդհատ գործողության տրանսպորտի կիրառման անհրաժեշտության դեպքում նրա աշխատանքիկազմակերպմանհիմնական խնդիրներ են համարվում. Տոանսպորտի տեսակիհիմնավորումը: Դա կախված է կիրառվող տեխնոլոգիական սարքավորման առանձնահատկությունեն

»

ներից, բեռների տեսակից ն փոխադրման հեռավորությունից: Օրինակ` հեղուկ, սորուն ն փոշիացող բեռների փոխադրման համարկիրառվումէ խողովակաշարայինտրանսպորտը: » Փոխադրման մեթոդի (տարայով կամ առանց տարայի) որոշումը: Այդ դեպքում որոշիչ են բեռների եզրաչափերը, դրանց փխրունությունը, անվնաս ու անկորուստփոխադրմանպատասխանատվությունը ն այլն: » Անընդհատ տրանսպորտի տեղաբաշխման հատակագծումը: Սովորաբար դա կատարվում է ձեռնարկության գլխավոր հատակագծի մշակման հետ միաժամանակ: » Անընդհատ տրանսպորտի աշխատանքի տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների հաշվարկը (շահագործական արագության, բեռնվածությանմակարդակիորոշումը ն այլն): Ընդհատ գործողության տրանսպորտիաշխատանքի կազմակերպման ժամանակ, որը կիրառվում է բեռների տեսակների ն շարժման ուղղությունների հաճախակիփոփոխությանդեպքերում, տրանսպորտայինտնտեսության հիմնականխնդիրներեն. 1. Տոանսպորտային միջոցների տեսակներիընտրությունը, որի համար կարնոր չափանիշ է տրանսպորտայինմիջոցի բեռնատարողության օգտագործումը: Բեռնատարողությունը,որպես տրանսպորտային միջոցի հզորության տեխնիկական ցուցանիշ, ամրաԳրվում է դրա տեխնիկական անձնագրում: Ներգործարանային տրանսպորտիփաստացիարտադրողականությունը,որպես կանոն, շեղվում է անձնագրայինից:Այդ շեղման վրա ազդում են բեռի բնույթը, կիրառվող տարան ն այլ պատճառներ:Տրանսպորտային միջոցի բեռնատարողության օգտագործմանցուցանիշ է բեռնատարողության գործակիցը( Խ-),

որը

որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Բ. -Ե/Ը-դ,

9.4.1.

որտեղ` Ք -ն փոխադրվողբեռներիկշիռն է, Ը -ն՝ տրանսպորտայինմիջոցի անձնագրայինբեռնատարողությունը, -ը տրանսպորտայինմիջոցի երթերիթիվն է: ող 2. Բեռների փոխադրմանեղանակի որոշումը, այսինքն` դետալների տրանսպորտային խմբաքանակի հաշվարկը, բեռների՝ տարայով կամ առանց տարա փոխադրմանձնի որոշումը: Յ. Տրանսպորտային միջոցի երթուղու ն շարժման եղանակի ընտրությունը: Ներգործարանային տրանսպորտիօգտագործման բարելավման գործում կարնոր նշանակություն ունի նրա աշխատանքի կազմակերպումը բեռների փոխադրման երթուղավորման հիման վրա:

Արդյունաբերական ձեռնարկություններում հիմնականում կիրառվում են փոխադրումներիերթուղավորման ճոճանակային ն օղակաձն համակարգերը: ճոճանակային համակարգիդեպքում տրանսպորտայինմիջոցները շարժվում են բեռնագոյացնող երկու կետերի միջն՝ մի կողմից բեռնավորված, իսկ մյուսից դատարկ (գծանկար 9.4.1.):: Այս համակարգիդեպքում տրանսպորտայինմիջոցների օգտագործման գործակիցը ձգտումէ 0.5-ի: Ձուլման արտադրամաս

Մեխանիկականարտադրամաս

Ձուլման արտադրամաս

Մեխանիկականարտադրամաս

Վ

ո

Դարբնոցային արտադրամաս

Ջերմային արտադրամաս

Մեխանիկական հավաքմանարտադրամաս

Գլխավորպահեստարան Գծակար9.4.1. Բեռներիփոխադրմանճոճանակային համակարգը' թ բեռով ---Վ, առանցբեռի

Օդակածն համակարգի դեպքում տրանսպորտայինմիջոցները շարժվում են հաջորդաբար սպասարկվող բեռնագոյացնողմի շարք կետերի միջն (գծանկար 9.4.2.): Ելակետային բեռնակետից բեռը տեղափոխելովառաջին նշանակման կետ, տրանսպորտայինմիջոցը այնտեղ նորից է բեռնավորվում ն բեռը հասցնում է երկրորդ, երրորդ ն վերջին կետին, որտեղից վերադառնում է ելակետային բեռնակետ: Այս համակարգի դեպքում փոխադրամիջոցիօգտագործման գործակիցը մոտենում է 1-ի: Տրանսպորտային միջոցի շարժման մեթոդիընտրության ժամանակ գնահատմանչափանիշ է նրա վազքի օգտագործման գործակիցը ( Ճ. ), որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

ՏւՀԽ/(Բ «հ

ճմ Օքոուժ3:114/8,

ՖԺԿՇՈԾ

87308. օյլ

ՀՔ)

քօոճտքծ թյ.

Ք

9.4.2.

ւթյ

ծ 16216Ո5Ա01Ն)Ծ ծոն

ղքանքտք ում. թում 16111614

ԱքժԿ

Ճ2Կ6ՈԱԼքոՇ.Բ.,հ/., |976., -.263.

որտեղ`

Էւ, Ի,

2.

(

-ը

տրանսպորտայինմիջոցի հաճապատասխա-

դատարկ վազքի երկարություններն են:

նաբար բեռնված ն

ՏՍ -ՀԼ

թիվ

արտադրամաս

ա

ՆԱ

-ՀԼ Ր

2.

թիվ3 արտադրամաս

)

Հ

Լ

թիվ 4

Գլխավոր պահեստարան

3-րդ օղակ

1-ին օղակ

Գծակար9.4.2. Բեռներիփոխադրմանօղակաձնհամակարգը 'Օ Բեռնման ն բեռնաթափմանկետեր: Մեկ օղակից մյուսին բեռների հանձնման վ հրապարակ:

Բեռնափոխադրումներիերթուղավորմանժամանակ հաշվարկվում են տրանսպորտայինմիջոցի տեխնիկականն շահագործական արագությունները: Տե/սնինականարագությունը որոշվում է ճանապարհի երկարությունը ն այն անցնելու վրա ծախսվող ժամանակը իրար վրա հարաբերելով: Շահագործականարագությանորոշման ժամանակ հաշվի են առնում նան երթի ընթացքում, ելակետային, միջանկյալ ն վերջնական բեռնավորման ու բեռնաթափման կետերում տարբեր պատճառներով առաջացող ընդմիջումների

տնողությունները: Տրանսպորտային միջոցներիտեսակներըն բեռնափոխադրումների համակարգերըճշտելուց հետո որոշում են շարժակազմի պահանջվող քանակը: Դրա համար ելակետային տվյալներ են ծառայում ձեռնարկության, նրա արտադրամասերիու պահեստների բեռնաշրջանառության ծավալը ն շարժակազմի միավորի արտադրողականությունը:

Բեռնաշրջանառությունըժամանակի միավորի (հերթափոխ, օր, ամիս, տարի) ընթացքում փոխադրվող բեռների ընդհանուր քանակն է: Փոխադրվող բեռների ընդհանուր քանակն իրենից ներկայացնում է բեռնահոսքերի գումարը: Բճեշռնահոսքըժամանակի միավորի ընթացքում երկու կետերի միջն փոխադրվող բեռների քանակն է: որոշվում է բեռնաՇարժակազմի պահանջվող քանակը (1) փոխադրումների ծավալը շարժակազմի միավորի պլանային արտադրողականությանվրա հարաբերելով ն հաշվարկվում է հետնյալ բանաճնով.

ՂուՀԵ1-/Բ--Ը:1,

9.4.3.

որտեղ` Ք -ն Օրվա փոխադրումներիծավալն է, տոննա, է--ն մեկ երթի տնողությունը, րոպե,

Տ.--ն բեռնատարողությանգործակիցը, Շ -ն տրանսպորտային միջոցի անձնագրայինբեռնատարողությունը, տոննա, Ղ-ն օրվա ընթացքում տրանսպորտային միջոցի աշխատաժամանակնէ, րոպե: Մեկ երթի տնողությունը կախված է մինչն նշանակման վայրը ն դեպի ետ վերադարձիտարածությունից, տրանսպորտային միջոցի բեռնված ն առանց բեռի արագությունից, բեռնման ն բեռնաթափմանժամանակիցն հաշվարկվում է.

է-Հ 2/5Հ6/5լ Հէ, Էէ, բանաձնով, «-ը որտեղ

րությունն է,

9.4.4.

մինչե նշանակման վայրը ճանապարհի երկա-

Մ,Մլ-ը տրանսպորտային միջոցի համապատասխանաբար առանցբեռի ն բեռնված արագությունները, բեռնման ն բեռնաթափման էչչէլ-ն համապատասխանաբար տնողությունները: Ամբողջ տրանսպորտային տնտեսության ն նրա կազմի մեջ մտնող տրանսպորտի առանձին տեսակների աշխատանքի կազմակերպման ն գնահատման համար, նշված ցուցանիշների հետ, կիրառվում են նան տվյալ ստորաբաժանման աշխատանքը բնութագրող տեխնիկական, շահագործական ն տնտեսական այլ ցուցանիշներ: Ձեռնարկության տրանսպորտային տնտեսության կազմակերպումը, նրա գործունեության այս կամ այն կողմը բնութագրող

ցուցանիշների հաշվարկից բացի, ներառում է նան հետնյալ աշխատանքները. տրանսպորտային միջոցների նորոգման ռազմավարական պլանի մշակում, բեռնահոսքերի կրճատման նպատակով ձեռնարկության արտադրական կառուցվածքի վերլուծություն ն նրա կատարելագործման միջոցառումներիծրագրում, ժամանակի ն տարածության մեջ տրանսպորտային միջոցների օգտագործման առաջադիմականության,բեռնվածության ն արդյունավետությանվերլուծություն, տրանսպորտային միջոցների ընտրության ն օգտագործման հիմնավորում, տրանսպորտայինմիջոցների նորոգման ն շահագործմանկարիքների համար անհրաժեշտ նյութական ռեսուրսների նորմաների ն ծախսմաննորմատիվներիմշակում, բեռնաշրջանառությանհաշվեկշռի կազմում, » բեռնահոսքերի ուղղությունների ն ուրվագծերի նախագծում, տրանսպորտայինօպերացիաների օպերատիվ օրացուցային պլանավորում, ձեռնարկության տրանսպորտի աշխատանքի օպերատիվ կարգավորում (դիսպետչերավորում), » տրանսպորտային տնտեսության աշխատանքի հաշվառում, վերահսկում ն որակի ու արդյունավետությանբարձրացմանշահադրդում: Ձեռնարկության տրանսպորտայինտնտեսությանաշխատանքի որակի ու արդյունավետության բարձրացմանհիմնական ուղիներն »

»

»

»

»

»

»

»

են.

1.արտադրության առարկայականն գործառնական մասնագիտացմանխորացումը. ու 2.արտադրության, նրա կազմակերպման կառավարմանմակարդակի բարձրացումը, 3.տրանսպորտայինմիջոցներիմիջին տարիքի կրճատումը, 4.տրանսպորտային միջոցներինորոգման ն շահագործմանկարիքների համար անհրաժեշտ նյութական ռեսուրսների նորմաների ն ծախսման նորմատիվներիմշակմանկատարելագործումը, 5.արտադրության կազմակերպման ուդդահոսության, համամասնության ն անընդհատությանսկզբունքներիպահպանումը: Տրանսպորտային տնտեսության գործունեության ռացիոնալ կազմակերպումը,բեռնահոսքերի ու բեռնաշրջանառությանօպտիմալացումը նպաստում են արտադրանքի պատրաստման . ցիկլի տնողության կրճատմանը, շրջանառու միջոցների շրջապտույտի

արագացմանը,արտադրանքիինքնարժեքիիջեցմանը, աշխատանն արտադրությանարդյունավետության քի արտադրողականության

բարձրացմանը:

9.5.Ձեռնարկության պահեստային տնտեսության կազմակերպումը Ձեռնարկության արտադրականգործունեության արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն մուտքային գործոնների վերափոխման ինտեսիվությամբ, այլ նան պահեստային տնտեսության օպտիմալ կազմակերպմանմակարդակով: Նյութատեխնիկականռեսուրսների ն պատրաստի արտադրանքի պահեստավորմանանհրաժեշտությունըպայմանավորվածէ արտադրանքի արտադրության, փոխադրման ն սպառման ցիկլերի տատանումներով: Դրանց բացասական ազդեցությունը մեղմելու նպատակով ձեռնարկության պահեստային տնտեսությունն իրականացնում է ձեռնարկություն մուտք գործող նյութատեխնիկական ռեսուրսների, արտադրվող պատրաստի արտադրանքի, ինչպես ճան կիսապատրաստուկներիպահպանման, հաշվառման ն շարժման վերահսկման գործառույթներ: Այդ գործառույթները կատարելիս պետք է ապահովվեն աշխատանքների որակը, ժամանակինությունը ն նվազագույն ծախսերը, որոնք, ըստ էության, համարվում են պահեստային տնտեսության գործունեության հիմնական չափանիշները: Պահեստային տնտեսության գործունեությունը նպաստում է արտադրանքի, ելակետային նյութերի, հումքի որակի պահպանմանը, արտադրության կազմակերպվածության ն բեռնափոխադրումների ռիթմիկության բարձրացմանը, ձեռնարկության տարածՔի օգտագործման բարելավմանը,բեռնման-բեռնաթափմանաշխատանքների ծավալի ն պահեստայինծախսերի կրճատմանը ն այլն: Պահեստայինտնտեսությանհիմնականկառուցվածքայինօղակը պահեստն է: Պահեստ են կոչվում զանազան նյութական արժեքներիընդունման, պահպանման,ինչպես նան դրանք արտադրական սպառման նախապատրաստելուն սպառողներինբաց թողնելու համար նախատեսվածշենքերը, կառույցներըն հարմարանքները: Բեռների ժամանակավորկուտակման ն արտադրությունն անհրաժեշտ քանակի նյութերով մատակարարելուհամար արտադրական գործընթացի կամ տրանսպորտայինբեռնահոսքի սկզբում, մեջտեղում ն վերջում կարող են ստեղծվել տարբեր տիպի պահեստներ: Արտադրանքի ժամանակավոր կուտակման (պահես275

տավորման) անհրաժեշտությունը պայմանավորված է արտադրության ն կիրառվող տրանսպորտիբնույթով: ժամանակավոր կուտակումները հնարավորություն են տալիս հաղթահարելու առկա ն արտադրության ու սպառման ընթացքում պահանջվող նյութերի միջե ժամանակային, տարածական, քանակական ն որակական անհամապատասխամնությունները: Նյութական արժեքների պահեստավորման օպերացիաներից բացի պահեստներում կատարվում են նան բեռների ներպահեստային փոխադրման, բեռնման, բեռնաթափման,տեսակավորման, լրակազման, ինչպես նան տեխնոլոգիական որոշ օպերացիաներ: Այդ պատճառով էլ պահեստները հարկավոր է դիտարկել ոչ միայն որպես բեռների պահպանման համար նախատեսված կառույցներ,այլ որպես տրանսպորտապահեստայինհամալիրներ: Բեռների անհավասարաչափ փոխադրման պատճառով այդ համալիրների աշխատանքը միշտ էլ կրում է անորոշության գործոնի ազդեցությունը: Իրականացվող աշխատանքների ծավալից, գործունեության մասշտաբից ն գործառնական նշանակությունից կախված` պահեստները լինում են ընդհանուր գործարանային, արտադրամասային ն տեղամասային:Ընդհանուր գործարանայինները, իրենց հերթին, դասակարգվումեն. 1.Ըստ գործունեության բնույթի, այսինքն` ըստ նշանակման. նյութական, ներարտադրական ն առաքման կամ իրացման պահեստներ: Նյութական պահեստները, իրենց հերթին, լինում են հիմնական ն օժանդակ նյութերի, վառելիքի, սղոցանյութերին այլն, ներարտադրական պահեստները` միջարտադրամասայինն ներարտադրամասային: 2.Ըստ պահպանվողնյութերի տեսակի ն բնույթի. ունիվերսալ ն մասնագիտացվածպահեստներ: 3.Ըստ կոնստրուկցիայի (կազմվածքի)տիպի. փակ, կիսափակ, բաց, հատուկ (բունկերներ, զանազան տարողություններ, կառույցներ ն այլն) պահեստներ: 4.Ըստ հրդեհակայունության աստիճանի. չհրկիզվող, դժվար հրկիզվող ն հրկիզվող պահեստներ: Ձեռնարկության տարածքում պահեստների տեղաբաշխումը կախվածէ պահպանվողնյութական արժեքներիբնույթից ու դրանց նշանակությունից: Այսպես, նյութական ե արտադրական պահեստմոտ, որպեսները տեղաբաշխվում են սպառող արտադրամասերի զի ապահովվի բեռների տեղափոխմաննվազագույն հեռավորություն: Պատրաստի արտադրանքի պահեստները տեղաբաշխվում են հավաքման, իսկ հումքի ն ելակետային նյութերի պահեստները՝ արտադրամասերիհարնանությամբ: նախապատրաստական

Պահեստների կառուցվածքն ու կահավորումը կախված է մի շարք գործոններից, որոնցից վճռականներնեն. բեռնաշրջանառությունը, նյութական արժեքների պահպանման տնողությունը, կին առաքումների րառվող տարայի տեսակը, մատակարարումների ծավալը, հաճախականությունը,տրանսպորտիօգտագործվող շարժակազմի տեսակը: Այդ գործոններից կախված`նյութերն ու պատրաստի արտադրանքը կարող են պահպանվել հատուկ կահավորված բաց հրապարակներում,ծածկի տակ, ջեռուցվող կամ չջեռուցվող շենքերում: Բեռների պահպանմանհամար օգտագործվող սարքավորումները կարելի է խմբավորել ըստ պահպանվող նյութերի բնույթի: Խոշոր եզրաչափերի, հատերով, տարահատային, սորուն, հեղուկ, գազանման բեռների պահպանման նպատակով օգտագործվում են բեռների ֆիզիկական վիճակին ն բնութագրերին համապատասխանսարքավորումներ: Վատային բեռները կարող են պահվել դարակաշարերով կամ բազմահարկ տակնոցներով, որոնց տիպն ու պարամետրերը կախված են պահվող բեռների, ինչպես նան պահեստի նշանակությունից, բեռների վերամշակման տեխնոլոգիայից, պահպանման ժամկետներից ն այլն: Սորուն բեռները պահվում են բաց պահեստայինհրապարակներում` տարբեր ձների դարակներում ն խրամատներում, իսկ ոչ մեծ պաշարներիդեպքում՝ տարբեր ձների զետեղարաններում: Հեղուկ բեռները պահեստներումպահվում են տարողությունների մեջ ն լցվածքով: Նյութական ռեսուրսները տեղավորելու համար կարնոր է պահեստների ընդհանուր հրապարակների ն նյութերի պահպանման համար օգտագործվող սարքավորումներիքանակի որոշումը: Պահեստի ընդհանուր հրապարակըներառում է. օգտակար հրապարակը(59,),

.

բեռների ընդունման ն բաց թողնման համար զբաղեցված տարածքներիհրապարակները(Տ, ), »

գրասենյակների ն ծառայողական այլ շենքերի զբաղեցրած հրապարակները(Տբ), »

»

տարբերկարգի անցումներիհամար նախատեսվողօժանդակ

հրապարակները(Տ ):

Պահեստի ընդհանուր հրապարակըկլինի.

Տ, «Տլ Տր փՏբԻՏօ(1)

9.5.1.

պահող

Գործիքներ, պահեստամասերն այլ տարբեր իրեր պահեստներում օգտակար մակերեսըորոշվում է հատակի 1մ2բեռնվածության ն ծավալի լցման գործակցի հաշվարկմանմիջոցով: Առաջին եղանակն առավել պարզ է ու հարմար: Այդ եղանակով օգտակար մակերեսըհաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. 9.5.2. /8, ՏՍ «զ որտեղ` զ" -ը պահեստում համապատասխաննյութի սահմանված պաշարի մեծությունն է (տոննա), ծ -ն հատակի12-ի բեռնվածքն է (տ/մ2): Ծավալի լցման գործակցի օգնությամբնյութերի ու իրերի պահպանման ցանկացած սարքավորման տարողությունը (զ) որոշվում Է զս

բանաձնով,

ՀՄՃՍԽ'Դ'"Ք(տ)

որտեղ`

յ-ն

9.5.3.

համապատասխան սարքավորման երկրաչա-

փականծավալն է (1 ), ՛7-ը՝ նյութի կամ իրի տեսակարարկշիռը (տ/մ"),

թ-ն ծավալի լցման (շարվածքի կամ դարսվածքիխտության) գործակիցնէ:

Իմանալով պահպանմանենթականյութի քանակը (զշ՞), պա) կորոշվի հետնյալ բանահանջվող սարքավորումներիքանակը (դռ ձնով.

ո»զշ՝ /զս:

9.5.4.

Նշված երկու եղանակներից որնէ մեկով որոշելով առանձին նյութերի ու իրերի պահպանմանօգտակարհրապարակներըն արդյունքը ի մի բերելով` կստանանքպահեստի ընդհանուրօգտակար մակերեսը: Աշխատանքներիմեծ ծավալ ունեցող պահեստներում բեռների ստացման ն բացթողնմանհրապարակներըառանձնացվումեն, իսկ փոքր ծավալ ունեցողներում՝միացածեն: Բեռների ընդունման նե բացթողնմանհամար զբաղեցված հրապարակներիմակերեսըորոշվում է այս բանաձնով.

9.5.5. Տ, -Օ, -1-1/3606, որտեղ՝Օ,-ն նյութերի տարեկանընդունմանկամ բացթողնման քանակն է (տ),

Է-ն

նյութերի ընդունման կամ բացթողնմանանհամաչափության գործակիցը(1.2-1.5),

է-ն ընդունման կամ բացթողնման հրապարակում նյութերի գտնվելու ժամանակը(օր), ծ -ն հրապարակի 1մ--իբեռնվածություննէ (0.25-0,5տ/մ7): որոշվում է նորմաԾառայողական հրապարակների մ՛: 3.25 5,0 տիվներով՝ մեկ աշխատողիհաշվով Պահեստային շենքերի ներսում անցումների համար առանձ-

մակերեսը -

նացված հրապարակներիչափերը (Տ.

)

կախված են պահվող նյու-

թերի եզրաչափերից, կիրառվող ամբարձիչ-տրանսպորտայինմիջոցների չափսերից, բեռնաշրջանառության ծավալից ն որոշվում են հետնյալ բանաձնով.

Տ:

«2-8-3.Ը,

9.5.6.

որտեղ` 8 -ն տրանսպորտայինմիջոցների լայնությունն է (սմ), Շ -ն տրանսպորտային միջոցների միջն ն անցման երկու կողմից տրանսպորտայինմիջոցների ու բեռների դարակաշարերիմիջն եղած արանքն է (յուրաքանչյուր արանքի համար նախատեսվում է 15-20 սմ): Պահեստայինշենքերի բարձրությունըսովորաբար լինում է 3,55,5մ, իսկ եթե դրանք սարքավորվում են կամրջակային ամբար-

ձիչներով, ապա այն կարող է հասնել 8մ-ի: Պահեստների ընդհանուր մակերեսի մոտավոր հաշվարկի մար օգտագործվում է հետնյալ բանաձնը,

Տլ -ՏՍ/0,

հա-

9.5.7.

որտեղ՝Օ-ն հրապարակիօգտագործմանգործակիցն է: Տարբեր տեսակի պահեստների համար Օ-ն կարող է տատանվել 0,25-ից (մետաղների պահեստ) մինչե 0,8 (կաղապարմաննյութերի պահեստ): Պահեստներում կատարվող բեռնման, բեռնաթափմանն ներպահեստային այլ՝ աշխատանքների մեքենայացման համար կիրառում են տարբեր սարքեր ու մեքենաներ` էլեկտրաբեռնիչներ, կամրջակային ամբարձիչներ, էլեկտրասայլակներ ն ընդհատ ու անընդհատ գործողության տրանսպորտիայլ տեսակներ: Մեքենայացման համալիրության համար կիրառում են արագ գործող ավտոմատքարշափոկեր ն բռնիչներ: Վերջին տարիներին ստեղծվում են փոխադրման,դասավորմանն որոնման հատուկ ծրագրերով աշխատող ռոբոտներով սարքավորվածհատային ն տարային բեռների ավտոմատ պահեստներ: Այդպիսի պահեստները ճկուն արտադրականհամակարգերիավտոմատացված տրանսպորտային համակարգիանբաժանելիմասն են:

Պահեստային տնտեսությունում բեռների տեղափոխման աշխատանքներիմեքենայացման ն ավտոմատացման գործում մեծ նշանակություն ունի բեռնարկղերի ն կապոցավորման(հակավորման) միջոցների լայնամասշտաբ օգտագործմամբ բեռնային միավորների խոշորացումը: Բեռնարկղերին կապոցավորմանմիջոցների համակազմը (ու) որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ու

-ճիչ(

ու

)/100|զ,,

9.5.8.

որտեղ՝Օ լ -ն հաշվարկային ժամանակաշրջանում բեռներիփո-

խադրման(բեռնաշրջանառության)ծավալն է (տոննա), Ուց»ուղ-ը բեռնարկղերի (կապոցավորմանմիջոցների) նկատմամբ պահանջարկն է` համապատասխանաբարնրանց նորոգման մեջ գտնվելու ն բեռների փոխադրմանանհավասարաչափության պատճառով(92՝ ողջ համակազմինկատմամբ), զ, -ն հաշվարկայինժամանակաշրջանումմեկ բեռնարկղի(կա-

պոցավորման միջոցի) արտադրողականությունը(տոննայով), որը հաշվարկվում է 9.5.9. բանաձնով, զ -զ.(Բ ԷՔ

զ,,-ն որտեղ

)-Ղ1.

բեռնարկղի (կապոցավորմանմիջոցի) ստատիկ

բեռնվածություննէ, Ւ, -ն՝ հաշվարկային ժամանակաշրջանումօրացուցային օրերի թիվը, Ի, -ը՝ բեռնարկղի(կապոցավորմանմիջոցի) պարապուրդի մեջ գտնվելու ժամանակը, Ի,-ն բեռնարկղի (կապոցավորմանմիջոցի) պտույտի միջին

տնողություննէ (օր): Պահեստայինտնտեսությունում իրականացվողաշխատանքների մեքենայացման ն ավտոմատացմանմակարդակը կախված է նան կիրառվող բեռնման-բեռնաթափմանմիջոցների ու մեխանիզմների տեսակներիցն դրանցով պահեստներիհագեցվածության մակարդակից: Բեռնման-բեռնաթափմանբոլոր մեխանիզմներըլինում են պարբերական (ամբարձիչներ, էլեկտրաճախարակներ, բեռնիչներ ն այլն) ու անընդհատ (փոխակրիչներ, վերամբարձ-փոխադրիչներ, օդաճնշիչ մեքենաներն այլն) գործողության:Առանցայս կարգի մե280

խանիզմների նկատմամբ պահանջի որոշման անհնար է կազմակերպել պահեստներիաշխատանքը: Ամբարձիչ տրանսպորտային մեխանիզմերի պահանջվող քանակը ( ՀԼ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Ւ-Օ.Բ,./է..,

9.5.10.

որտեղ՝ Օ-ն վերամշակվող բեռի քանակն է (տ),

Խ.-ն բեռներիստացմանանհամաչափության գործակիցը, ամբարձիչմեխանիզմիարտադրողականությունն է (տ): Ամբարձիչի արտադրողականությունը, իր հերթին, կախված է միանգամից բարձրացվող բեռի կշռից (զչ) ն ամբարձիչի մեկ

թ,

-ն

ժամվա անընդհատ աշխատանքի ընթացքում կատարվող ցիկլերի թվից (ու) ու որոշվում.

քո

Հզջ-ու.

բանաձնով:

9.5.11.

Ամբարձիչի մեկ ժամվա աշխատանքի ընթացքում կատարվող ցիկլերի թիվն էլ կախված է մեկ ցիկլի տնողությունից (է,): Այն արտահայտվում է վայրկյաններով բանաձնով. ու

Հ3600/1.,

ն

հաշվարկվում է հետնյալ 9.5.12.

որտեղ՝ 3600-ը մեկ ժամվա վայրկյանների քանակն է: Ամբարձիչիաշխատանքիցիկլի տնողությունըգոյանում է ցիկլի առանձին տարրերի կատարման տնողությունների գումարմամբ, ինչը ճշտվում է ցիկլերի համատեղմանգործակցով ն որոշվում է

ե

-ՔՃ-ՖԼ

բանաձնով,

9.5.13.

1-1

որտեղ`

.՛--մի քանի օպերացիաներիհամատեղման դեպքում

ցիկլի կրճատումը հաշվի առնողգործակից է, ո-ը ամբարձիչիաշխատանքի ցիկլի տարրերիքանակը,

է, -ն ցիկլի 1-րդ տարրի կատարմանվրա ծախսվողժամանակն

է:

Պահեստային տնտեսության աշխատանքի կազմակերպման համար առաջնային նշանակություն ունի պահեստի տարողության, նրա օգտագործման աստիճանի, շրջապտույտի ու արտադրողականության ն տարբեր մեխանիզմներովու սարքավորումներով հագեցվածությանորոշումը:

Պահեստի տարողությունը( Է) հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

ՔՀԲ:8,,

որտեղ`

9.5.14.

Է--ն անմիջապեսբեռի պահեստավորմանտակ օգտա-

գործվող հրապարակիմակերեսն է (42), ծ,-ը՝ հրապարակիտեսակարարբեռնվածությունը (տ/47):

Պահեստի տարողության օգտագործման աստիճանը (ԽՃ...) որոշվում է

Թ»

-Ե-Ղ/ֆ էլ

բանաձնով,

9.5.15.

որտեղ՝Ղ-ն տարվա ընթացքում պահեստի աշխատանքի ժամանակաշրջանն է (օր),

-նԸն Լ

ժամանակաշրջանում բեռների պահպանման

տոննա-օրերի ընդհանուր քանակը, բանաձնով.

Ֆե

Հ

որոշվում է հետնյալ

որը

Էո:Ֆ'0Չ,

9.5.16.

որտեղ՝է,"-ը պահեստում բեռներիպահպանմանմիջին տնողությունն է,

25, -ն՝

մեկ օրվա ընթացքում պահեստով անցնող բեռների

ընդհանուրքանակը: Պահեստի շրջապտույտը

116:Հ 1/եշ

(110.) որոշվում է 9.5.17.

բանաձնով:

Պահեստի արտադրողականությունը (թողարկման հնարավորությունը) որոշվում է նրա տարողության ն շրջապտույտի

արտադրյալով. Եջ Ե-110չ:

'

9.5.18.

-

Բեռնման-բեռնաթաւիման տարբեր տեսակի միջոցներով ու մեխանիզմներով պահեստների հագեցվածության մակարդակի գնահատման համար կիրառում են մեքենայացման միջոցներով որը հաշվարկպահեստներիհագեցվածությանցուցանիշը (.,չ), վում է հետնյալ բանաձնով. Տ

ոջ

Հ

Օշ/Օ,

9.5.19.`

Օ-ն

մեքենայացման բոլոր միջոցների գումարային բեռնատարություննէ, Օչ-ը հաշվարկային ժամանակաշրջանումպահեստի բեռնաորտեղ

շրջանառությունը: Նշված ցուցանիշների հաշվարկից բացի պահեստային տնտեսության կազմակերպումը ներառում է նան հետնյալ աշխա-

տանքները. ձեռնարկությանարտադրականկառուցվածքի վերլուծություն` արտադրականգործընթացներիուղղահոսության, համամասնության, անընդհատությանն ռիթմիկությանտեսանկյունից, պահեստայինշենքերի անվանացանկին տիպի որոշում, պահեստային նոր շենքերի տեղաբաշխման գծապատկերների մշակում, նրանց նախագծում ն շինարարության իրականացում, պահեստային տարածքների աշխատանքի օպերատիվ-օրացուցային պլաններիմշակում, պահեստով անցնող նյութական հոսքերի շարժման հաշվառման ն վերահսկմամկազմակերպում, սպառողներին բեռների առաքման ն հանձնման կազմակերպում, պահեստային տնտեսության աշխատանքի արդյունավետության վերլուծություն, նրա աշխատանքի բարելավման առաջարկների մշակում ն ներդրում: Պահեստայինտնտեսությանաշխատանքիկատարելագործման հիմնական ուղղությունը ամբարձիչ-տրանսպորտայինն տրանսպորտային մեքենաների համակազմի կառուցվածքի բարելավումն է, բեռների ավտոմատ հասցեագրումով տրանսպորտային ն պահեստային համակարգերի, ավտոմատացված պահեստների ու բեռնարկղայինավտոմատացվածհրապարակներիներդրումը: Պահեստային տնտեսության աշխատանքի ընդհանրական բնութագրման համար օգտագործվում են տեխնիկատնտեսական մի շարք ցուցանիշներ, որոնցից կարնորներն են. արտադրանքի ինքնարժեքում պահեստատրանսպորտայինծախսերի տեսակարար կշիռը, ամբարձիչ տրանսպորտայինմեքենաների աշխատանքի մեքենա-ժամի վրա կատարվող ծախսերը, մեկ տոննա բեռի պահեստայինպահպանմանինքնարժեքըն այլն: -

-

-

-

-

-

-

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԵՎ

ՀԱՎԱՍՏԱԳՐՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

10.1.

Արտադրանքի որակի էությունը ո, գնահատման ցուցանիշների համակարգը

Որակը բազմաբնութագիր հասկացություն է ն, որպես կեցության հիմնական կատեգորիաներիցմեկը, այն ուսումնասիրում են փիլիսոփայությունը, տնտեսագիտությունը,սոցիոլոգիան ն գիտության այլ ճյուղեր: Փիլիսոփայության տեսանկյունից «որակ» կատեգորիան մեկնաբանվում է որպես օբյեկտի (առարկաներ, երնույթներ) գոյությունից անբաժանելի նրա այն էական որոշակիությունը, որի շնորհիվ նա համարվում է հատկապեսայդ, այլ ոչ թե ուրիշ օբյեկտ: Որակն արտացոլում է օբյեկտի բաղադրիչ տարրերի առանձնահատկությունները բնութագրող այն կայուն փոխհարաբերությունները, որոնք հնարավորություն են տալիս մի օբյեկտը տարբերելու մյուսից:'Այլ կերպ ասած, «որակը առարկաներին երնույթների հարաբերական կայունությունն է, նրանց այն, ինչով դրանցից յուրաքանչյուրը տարբերվում է մյուսներից»: Որպես տնտեսագիտականկատեգորիա` օբյեկտի (արտադրանք, ծառայություն) որակն արտացոլում է գիտատեխնիկական առաջընթացի ն հասարակության տնտեսականզարգացման միտումները: Այն աշխատանքիկուլտուրայի, տեխնոլոգիականկարգապահության ն արտադրությանկազմակերպմանու կառավարման մակարդակի ամենաօբյեկտիվն ընդհանրացնողցուցանիշն է:

ինքնությունը,

Տնտեսագիտությանմեջ ներկայումսընդունված է բավականաչափ ունիվերսալ բնորոշում, որը, ըստ ստանդարտացմանմիջազգային կազմակերպության(ՏՕ), սահմանվում է որպես օբյեկտի (արտադրանք, ծառայություն) այն հատկություններին բնութագրերի համախումբ, որոնք վերաբերում են պայմանավորված կամ ենթաԱյս դրվող պահանջմունքներ բավարարելու նրա ունակությանը:՝

էՀ

(8 30-48 ոոխաժ. ՛Է. 11. Ս. 3-6. ԽԼ, (1640). Հայկական սովետականհանրագիտարան,հ.8. Երնան., 1982, էջ 641: Թօյտլոճտ

60866038

ԹՈՕՈՇ)ԱՅ",1973, Շ.

5ւմոօոօոծյոգ.

«Ըօտօաքշճ

տուա-

|ՏՕ 9000-1, «Որակիհամակարգ:Նախագծմանն/կաճ մշակման, արտադբության, մոնտաժին սպասարկման ժամանակորակի ապահովմանմոդել», մաս 1:

սահմանումից բխում է, որ տնտեսագիտական առումով արտադրանքի որակը նրա նշանակությանը համապատասխանորոշակի պահանջմունքներիբավարարմանպիտանիության հատկությունների ամբողջությունն է: Դա նշանակում է, որ արտադրանքիորակը չի կարող բնութագրվել կամ գնահատվել նրա` թեկուզն շատ կարնոր որնէ մեկ հատկությամբ: Դրա համար հարկավոր է դիտարկել արտադրանքի սպառողական հատկությունների ամբողջությունը: Օրինակ, ժամացույցը բնութագրվում է 60, կոշիկը՝ 70, տրակտորը՝ 90 հատկանիշներով ն այլն: Եթե այդ հատկանիշներիցորնէ մեկը չի ապահովվում, ապա տվյալ արտադրանքը չի կարելի որակյալ համարել: Արտադրանքիհատկությունն այն օբյեկտիվ առանձնահատկությունն է, որը կարող է դրսնորվել նրա ստեղծման, շահագործման կամ սպառման ժամանակ: Այդ պատճառով էլ տնտեսավարողսուբյեկտները արտադրանքի որակի ապահովմանն ու փոփոխությանը հասնում են արտադրատնտեսական գործունեության ամբողջ գործարտադրանքի կենսացիկլի բոլոր փուլերում ընթացի արդյունքում գիտնականների, մասնագետների,ծառայողների,բանվորների մեծ կոլեկտիվիհամատեղ ջանքերի շնորհիվ: Արտադրանքի որակի բարձրացումը, այսինքն նրա հատկությունների բարելավումը, ունի տեխնիկականն տնտեսական սահմաններ: Տեխնիկական սահմանները կանխորոշվում են ելակետային նյութերի քիմիական բաղադրությամբ ն հատկություններով, կոնստրուկցիայի ամրության սահմանումով: Տեխնիկական սահմանները, որպես կանոն, ավելի լայն են, քան տնտեսականները: Տնտեսական սահմանը արտադրանքիորակի բարձրացմանտնտեսական նպատակահարմարություննէ: Արտադրանքի որակը նպատակահարմար է բարձրացնել այնպիսի սահմաններում, երբ տվյալ իրն ավելի լավ է բավարարում այն պահանջմունքը, որի համար ստեղծվում է: Ընդ որում, արտադրանքի սպառողական հատկությունների բարելավման, այսինքն որակի բարձրացման, հասարակական պահանջմունքները չեն կարող դիտարկվել եղած ռեսուրսներից անջատ: Հենց հասարակականպահանջմունքների ն ռեսուրսների համադրումն է հնարավորություն տալիս Օօպտիմալացնելու արտադրանքիորակը, ապահովելու նրա հասարակականորեն անհրաժեշտ մակարդակը,որը, իր հերթին, պայմանավորված է հասարակության պահանջմունքներիկառուցվածքով ու դինամիկայով արտադրողական ուժերի զարգացման աստիճանով, ազգային-պատմականառանձնահատկություններով,կյանքի, կլիմայականպայմաններով ն այլն: Արտադրանքիորակի ցուցանիշը նրա մեկ կամ մի քանի հատկությունների քանակականբնութագիրն է: Միննույն ժամանակ, յու285

րաքանչյուր հատկություն կարող է բնութագրվել տարբեր ցուցանիշներով: Արտադրանքիորակի ցուցանիշները խիստ բազմազան են, ն դա պայմանավորվածէ ոչ միայն նրա սպառողականհատկությունների մեծ թվով, այլ նան` դիտարկմաննպատակով, արտադրանքի տեսակով, արտադրանքիկենսացիկլի փուլով ն սոցիալական ու տնտեսականբազմաթիվայլ գործոններով: Որակի ցուցանիշները դասակարգվում են ըստ տարբեր հատկանիշների (գծանկար 10.1.1.): Դասակարգման հատկանիշները, իրենց հերթին, կարող են ավելի մանրամասնվել: Օրինակ, եզակի ցուցանիշները կարելի է բաժանել քանակականի ն որակականի, համալիր ցուցանիշները կարող են որոշվել ըստ եզակի ցուցանիշներիխմբերի կամ ամբողջ ապրանքի ն այլն: Եզակի (մասնավոր) ցուցանիշները բնութագրում են արտադրանքի (ծառայության) մեկ հատկություն.օրինակ,վառելիքի կալորիականությունը,շարժիչի հզորությունը ն այլն: Համալիր ցուցանիշները բնութագրում են ապրանքի մի քանի հատկություններ միասին (ընդհանրացնում են մի քանի եզակի ցուցանիշներ) կամ մեկ բարդ հատկություն: Օրինակ, ինքնաթիռի հուսալիությունը (բաղկացած է չորս եզակի ցուցանիշներից. անխափանությունից, նորոգչապիտանիությունից,երկարակեցությունից ն պահպանելիությունից) կամ դազգահի պատրաստականության գործակիցը, որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Խ2-Ա(ՒՆ),

10.1.1.

որտեղ` 7՝-ն հաստոցի աշխատանքիտնողությունն է մինչն նրա խափանումը, 1ջ-ն: աշխատունակությանվերականգնմանմիջին ժամանակը: Այս ցուցանիշը բնութագրում է արտադրանքիերկու հատկություն՝ անխափանությունըն նորոգչապիտանիությունը: Եզակի կամ համալիր այն ցուցանիշները,ըստ որոնց գնահատվում է որակի մակարդակը,կոչվում են ոոոշրչ ցուցանիշներ: Եթե որպես որոշիչ է համարվում համալիր ցուցանիշը, ապա այն կոչվում է ընդհանրական կամ ընդհանրացնող:Ընդհանրացնող ցուցանիշներով գնահատվում են տվյալ անվանմանապրանքի ընդհանուր ծավալում որակական տարբեր խմբերի տեղաշարժերը: Որպես որակի մակարդակի որոշիչ ցուցանիշ կիրառվում է նան որակի ինտեգրալ ցուցանիշը, որը հաշվարկվում է ապրանքի շահագործումից կամ սպառումից ստացված օգտակար արդյունքի ն դրա ստեղծման ու շահագործման վրա կատարվածծախսերի հարաբերությամբ:

Տ ՀՅ

ծ

ՀՇ ՇՀ

ՏՀՏ ՏՎ

--

Յա

ՅՀՅՅ

ՅՓՏ55

5:35

.:ՀՏ ՅՅՏՏՏՅ

Կ ՅՏ-ՇՀԺ

ԾԲ

ՀՅ Տ ՏՅ

«ՀԾ

ո՞օ

Տ

Յ Տ

բոս

«3

Տ.

Յ

ԷԾ

Ապրանքիորակի ցուցանիշների որոշման մեթոդներըկախված նրա կենսացիկլի փուլերից ն կիրառվող միջոցներից: Արտադրանքի նախագծման սկզբնական փուլերում կատարվում են կողմնորոշիչ հաշվարկներ, ե ցուցանիշները որոշվում են մոտավորության որոշակի աստիճանով: Մշակման հաջորդ փուլերում, որոնցում ընդունվում են վերջնական տեխնիկականլուծումներ, որակի ցուցանիշները հաշվարկվում են ճշգրտված մեթոդներով: Գիտահետազոտականն փորձնակոնստրուկտորականավարտուն աշխատանքներիարդյունքների ներդրման փուլում, արտադրանքի պատրաստմանն փորձարկմանարդյունքների հիման վրա, որոշվում են արտադրանքի որակի փաստացի ցուցանիշները, որոնց ձեռք բերված մակարդակին հետեում են ապրանքի արտադրության ողջ ժամանակամիջոցիընթացքում: Ապրանքի հատկությունների վերաբերյալ տեղեկատվության ստացման եղանակից ն չափման կիրառվող միջոցներից կախված՝ որակի ցուցանիշները որոշվում են հետնյալ մեթոդներով: Փորձնական. այս մեթոդով որակի ցուցանիշները որոշվում են չափման ն գրանցման միջոցով: Չափման մեթոդը հիմնված է չափողական տեխնիկայի տարբեր տեսակներիօգնությամբ ստացվող տեղեկատվության, գրանցման մեթոդը որոշակի իրադարձությունների, դեպքերի, երնույթների, իրերի վերաբերյալ գրառմանմիջոցով ստացվող տվյալների օգտագործմանվրա: յ3աշվարկման. որակի ցուցանիշներիորոշման նպատակով օգտագործում են հայտնի պարամետրերիցկամ ցուցանիշներից որակի փնտրվող ցուցանիշների կախվածությունն արտահայտող հավասարումներ: Որակի համալիր ցուցանիշներիքանակական որոշմանը ընդհանրապես բնորոշ է բոլոր եզակի ցուցանիշներից կամ դրանց որոշակի խմբից համալիր ցուցանիշների համար հատուկ մշակված կախվածություններիկիրառումը,որոնցում, կշռելիության գործակիցների միջոցով, հաշվի է առնվում յուրաքանչյուր եզակի են

ցուցանիշի կարնորությունը: Ապրանքի որակի համալիր (Ք.) ցուցանիշը ձնականորենորոշվում է հետնյալ կախվածությամբ.

Բ:

Հքկ(ել,ո),

որտեղ՝ զ,-ն Եւ-ն՝ |

-

րդ

10.1.2.

որակի ) -րդ եզակի ցուցանիշնէ

(Հ1......

ցուցանիշի կշռելիության (արժեքականության)գոր-

ծակիցը,

եզակի ցուցանիշների ընդհանուր քանակն է, ըստ որոնց գնահատվում է որակը: ո-ը

Օրինակ, բեռնատար ավտոմեքենայի տարեկան արտադրողականությունը(Ք , ) արտահայտվումէ հետնյալ բանաձնով.

թ,

ՀՂ-Մ:զ:2-Ե:6:365,

10.1.3.

աշխատանքայինօրվա միջին տնողությունն է՝ ժաորտեղ` 1 մերով, Մ-ն ավտոմեքենայի շահագործականարագությունը` կմ/ժամերով, զ-ն ավտոմեքենայի անվանական արտադրողականությունը՝ -

տոննաներով, Ձ -ն՝ բեռնատարողությանօգտագործմանգործակիցը, Ե-ն բեռնատարիվազքի օգտագործման գործակիցը, Շ-ն ավտոպարկիօգտագործման գործակիցն է: Զգայական կամ օրգանոլեպտիկ. հիմնված է մարդու զգայարանների` տեսողության, լսողության, համի զգացողության, հոտառության ն շոշափելիքի օգնությամբ ապրանքի սպառողական հատկությունների վերաբերյալ ստացվող(տվյալներիօգտագործման հիման վրա: Թույլատրվում է նան զգայական օրգանների հնարավորությունները մեծացնող տեխնիկականմիջոցների (խոշորացույց, բարձրախոս)կիրառումը: Սոցիոլոգիական. որակի գնահատումը հիմնված է ապրանքի փաստացի ն հնարավոր սպառողներիկարծիքների հավաքման ու վերլուծության վրա: Փորձագիտական. այս մեթոդով ապրանքի որակի գնահատումը հիմնվում է փորձագետ-մասնագետների կարծիքների հաշվառման վրա: Համեմատաբարբարդ կազմվածքի արտադրատեսակներիհամար (մեքենաշինություն, սարքաշինություն) շատ կարնոր է ըստ հատկությունների բնույթի որակի ցուցանիշների ուսումնասիրումը: Դրանցից հիմնականներընշանակման ցուցանիշներն են, որոնց անվանացանկըկախված է ապրանքի նպատակային ճնշանակվածությունից ն օգտագործման պայմաններից: Այդ պատճառով էլ նույնիսկ ապրանքի միննույն տեսակի համար նշանակման ցուցանիշները չեն կարող նույնը կամ ունիվերսալ լինել: Մեքենաշինության ն սարքաշինության շատ արտադրատեսակներիհամար նշանակման ցուցանիշներ են այն շահագործական ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են նրանց օգտակար աշխատանքը: Հուսալիության ցուցանիշներով բնութագրվում են մեքենաների, սարքերի ն սարքավորումներիորակականառանձնահատկությունները: Հուսալիությունը արտադրանքի բարդ հատկություն է, այդ պատճառով էլ գնահատվում է ինչպես հուսալիության առան289

ձին հատկություններն արտացոլող եզակի, այնպես էլ` հուսալիությունն ամբողջությամբբնութագրողհամալիր ցուցանիշներով: էկոլոգիական ցուցանիշները բնութագրում են շրջակա միջավայրի ն սպառողների համար ապրանքի արտադրության ն շահագործման էկոլոգիականանվտանգությունը: Որակի էրգոնոմիկական"ցուցանիշներն օգտագործվում են մարդու վրա ազդեցության առումով ներկայացվող պահանջներին տվյալ արտադրանքի բոլոր հատկանիշներիհամապատասխանությունը որոշելու ժամանակ: էրգոնոմիկականցուցանիշներիտեսանկյունից արտադրանքի որակի գնահատման ժամանակ արտադրատեսակներումառանձնացվում են դրանց այն հատկությունները, որոնք ազդում են մարդու աշխատունակության, արտադրողականության ն հոգնածության վրա: Այդ ցուցանիշները, որպես կանոն, որոշում են արտադրության տվյալ ճյուղում մասնագիտացված փորձագետներ`հատուկ մշակված սանդղակի միջոցով: էրգոնոմիկական ցուցանիշները բաժանվում են չորս խմբի. հիգիենիկ (փոշոտվածության, աղմուկի, ճառագայթման մակարդակները), մարդաչափական (ապրանքի կոնստրուկցիայի համապատասխանությունը մարդու մարմնի չափսերին), բնախոսական(արտադրանքի կոնստրուկցիայի համապատասխանությունը մարդու տեսողականհոգեբնախոսականհնարավորություններին)ն հոգեբանական (արտադրանքի համապատասխանությունը մարդու կողմից տվյալների ընկալման ն վերամշակմանհնարավորություններին): Տեխնոլոգամետության ցուցանիշներըկարնոր դեր են խաղում արտադրանքիարտադրության,շահագործման ն նորոգման ժամանակ: Կոնստրուկցիայի տեխնոլոգամետությունը բնութագրվում է բազմաթիվեզակի ն համալիր ցուցանիշներով: Արտադրանքին,որպես նախագծման ն արտադրության օբյեկտի, յուրահատուկ են կոնստրուկտիվ ն արտադրական որոշակի ցուցանիշներ, որոնք հաշվի են առնվում նրա արտադրության նախապատրաստմանն որակի գնահատման ժամանակ: Ընդ որում, արտադրանքի դեռես նախագծմանժամանակ անպայման պետք է հաշվի առնվեն նրա, որպես շահագործման օբյեկտի, առանձնահատկությունները: Մասնավորապես,անհրաժեշտ է նախատեսել, օրինակ, արտադրանքը (հաստոցը, ագրեգատը, տեխնոլոգիական '

էրգոնոմիկանուսումնասիրումէ աշխատանքիժամանակմարդու մարմնի ե նրա առանձինմասերիշարժումները՝աշխատատեղումհարմարավետությունապահովող այնպիսիպայմաններիստեղծմաննպատակով,որոնք նպաստումեն արտադրողականությանբարձրացմանըն էներգիայիծախսինվազեցմանը:էրգոնոմիկանտեղեկատվությունէ տալիս աշխատանքիժամանակայս կամ այն շարժումներըկատարեփոփոխությունների լիս մարդու հոգեբանական,բնախոսականն կազմախոսական մասին:

տեղակայանքը ն այլն) գործունեությանը նախապատրաստելու աշխատատարության կրճատումը, նորոգման աշխատանքների կատարման հարմարությունը ն այլն: Արտադրանքի արտադրության փուլում հաշվարկվում են նրա աշխատատարությունը,տեխնոլոգիական ինքնարժեքը: Շահագործմանփուլի համար հաշվարկվում է արտադրանքնաշխատանքի նախապատրաստելուաշխատատարությունը: Տեխնոլոգամետության ցուցանիշներն օգտագործում են աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացմանգործում կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական լուծումների արդյունավետությունը որոշելու նպատակով: Փոխադրամետության ցուցանիշները բնութագրում են տարածության մեջ ապրանքների փոխադրման(տեղափոխման)հարմարվածության աստիճանը, որն անմիջականորեն պայմանավորված է փոխադրվող ապրանքի միավորի ծավալով, զանգվածով, եզրաչափերով, ֆիզիկական, քիմիական ն մեխանիկական հատկություններով, պահպանելու առավելագույն թույլատրելի ժամկետներովու պայմաններով, փոխադրամիջոցիտեսակով, փոխադրման ձնով ն այլն: Այդ ցուցանիշներին են վերաբերում փոխադրմանը ապրանքների նախապատրաստելու միջին տնողությունը, բեռնման ու բեռնաթափմանտնողությունը ն բարդությունը, փոխադրամիջոցիտարողությանօգտագործման գործակիցը ն այլն: Գեղագիտական ցուցանիշները բնութագրում են արտադրանքի գեղագիտական հատկությունները:Օրինակ, արտաքին տեսքի ցուցանիշն արտացոլում է արտադրանքիձնավորման ներդաշնակություն, նրա նշանակվածությանը, գունավորման երանգն ու որակը ձնավորման արտահայտչականությունն ու յուրօրինականությունը, իսկ ձնի արդիականությանցուցանիշը արտադրանքի առանձին մասերի ձնավորման ժամանակակից ոճն ու յուրօրինականությունըն այլն: Գեղագիտականցուցանիշները որոշվում են զգայորոշման մեթոդով ն գնահատվում են հատուկ սանդղակով բալերով: Ստանդարտացման ն միասնականացման ցուցանիշները բնութագրում են ստանդարտացվածն միասնականացվածդետալներով, հանգույցներով, հավաքմանմիավորներովն կառուցվածքային այլ մասերով արտադրանքի (կոնստրուկցիայի) հագեցվածության աստիճանը: Արտոնագրավաիրավական ցուցանիշները բնութագրում են արտադրանքի նախագծման ն մշակման ժամանակ կայացված տեխնիկական լուծումների արտոնագրաիրավականմակարդակը, ինչպես նան համաշխարհային շուկայում արտադրանքիմրցունակությունը:

Արտադրանքիարտոնագրաիրավական մակարդակըգնահատվում է արտոնագրային պաշտպանվածության ն արտոնագրային մաքրության ցուցանիշների օգնությամբ: Արտոնագրային պաշտպանվածությանցուցանիշը (Ք...) բնութագրում է տվյալ արտադրանքումկիրառված հայրենական նոր գյուտերի քանակն ու կարնորությունը ն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

Ի,

Է.շ, ՀՀ-ում որտեղ` Ք.յ,Ք.,-ը համապատասխանաբար Հ

Իջ

Հ

10.1.4. ն արտա-

սահմանում արտադրանքի արտոնագրայինպաշտպանվածության ցուցանիշներն են՝ հեղինակայինվկայականներով: Արտոնագրայինմաքրության ցուցանիշը (Քլ ) որոշում է ՀՀ-ում

արտասահմանում արտադրանքի իրացման հնարավորությունը: Այն հաշվարկվում է ն

»-

(Է.-ԽՊԱ)/Պչ

բանաձնով,

40.1.5.

որտեղ՝ Ի/չ--ըարտադրանքիբաղադրամասերիընդհանուր քա-

նակն է,

եր -ն

տվյալ երկրի արտոնագրերիգործողության տակ ընկնող

մասերիքանակն է: ԻնչքանԻլ-ը մոտ է 0-ի, այնքան լավ է ֆիրմայի համար: Որակի դիտարկվածցուցանիշներից շատերը ապրանքիսպառման ն արտադրությանարդյունավետությանվրա ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցություն են ունենում: Դրանցից որոշները, օրինակ, տեխնոլոգամետությանցուցանիշները, վերաբերում են տնտեսականների կատեգորիային,քանի որ բնութագրում են արտադրանքի հատկությունները: տնտեսականկամ տեխնիկատնտեսական Բացի գծանկար 10.1.1.-ում թվարկվածցուցանիշներից, արտադրանքի որակը գնահատելիս կիրառում են «պիտանի» ն «խոտան» արտադրանքհասկացությունները՝իրենց տարատեսակներով: Պիտանին այն արտադրանքնէ, որը բավարարումէ նորմատիվային ն տեխնիկականփաստաթղթերովսահմանվածբոլոր պահանջները: Խոտանն այն արտադրանքնէ, որի վաճառքը չի թույլատրվում արատներիառկայությանպատճառով: Արատը արտադրանքիյուրաքանչյուր առանձին հատկության է նորմատիվային ն տեխնիկական անհամապատասխանությունն փաստաթղթերովսահմանվածպահանջներին:Արատներըլինում են

բացահայտ, թաքնված, կրիտիկական, մեծ, աննշան, ուղղելի ն անուղղելի: Բացահայտ է այն արատը, որի հայտնաբերմանհամար վերահսկման տվյալ տեսակին պարտադիր նորմատիվային փաստաթղթերում համապատասխանկանոններ, մեթոդներ ն միջոցներ են նախատեսված: Բացահայտ շատ արատներ հայտնաբերում են արտաքինտեսողականստուգմամբ: Թաքնված արատի հայտնաբերմանհամար վերահսկման տըվյալ տեսակին պարտադիր նորմատիվային փաստաթղթերում համապատասխանկանոններ, մեթոդներ ն միջոցներ չեն նախնաատեսված: Թաքնված արատները,որպես կանոն, հայտնաբերվում են արտադրանքը սպառողին հանձնելուց հետո կամ ուրիշ (բացահայտ) արատների հայտնաբերման հետ կապված, նախկինում չնախատեսված ստուգումներ կատարելիս: Կրիտիկական արատի առկայությամբ արտադրանքիըստ նշանակության օգտագործումը գործնականում անհնար է կամ անթույլատրելի: Մեծ արատն էապեսազդում է ըստ նշանակության արտադրանքի օգտագործման ն երկարակեցության վրա, բայց կրիտիկական չէ: Աննշան արատն էականորեն չի ազդում ըստ նշանակության արտադրանքիօգտագործման ն երկարակեցությանվրա: Ուղղելին այն արատն է, որի վերացումը տեխնիկապես հնարավոր է ն տնտեսապեսնպատակահարմար: Անուղղելի արատի վերացումը տեխնիկապեսանհնար է կամ տնտեսապեսոչ նպատակահարմար: Խոտանն էլ, իր հերթին, լինում է ուղղելի ն անուղղելի: 10.2.

Արտադրանքի որակի մակարդակի մրցունակության գնահատումը

ւ

Որակի մակարդակը տվյալ արտադրանքիորակը բնութագրող ցուցանիշների համախմբի ն արտադրանք-նմանակիհեռանկարային կամ բազային նմուշի բազային ցուցանիշների համախմբի համեմատման հիման վրա տրվող որակի հարաբերական բնութագիրն է: Հեռանկարային նմուշի տակ հասկացվում է այնպիսի արտադրանքը, որի ցուցանիշների համախումբը համապատասխանում կամ գերազանցում է միջազգայինստանդարտներից,կամ էլ համապատասխանում է որոշակի ժամանակամիջոցիհամար կանխատեսվող արտադրանքի որակի տնտեսապես օպտիմալ մակարդակին:

Նճանակի տակ ենթադրվում է հայրենական կամ արտասահմանյան արտադրության այն նույն տեսակի, կոնստրուկտիվ կազմության, գործողության սկզբունքի, գործառնականնշանակվածության, արտադրության մասշտաբի ն կիրառման պայմանների արտադրանքը, որպիսին համեմատվող արտադրանքն է: Իբրն նմանակ խորհուրդ է տրվում ընտրել հայրենականկամ արտասահմանյան ոչ պակաս մեկական նմուշի սերիականկամ զանգվածայինարտադրության օբյեկտ: Նմանակները պետք է համապատասխանեն գիտության Ա տեխնիկայի նվաճումներին: Որպես բազային ցուցանիշներ կարող են ընդունվել հայրենական կամ միջազգային ստանդարտները: Արտադրանքիորակի մակարդակիորոշման մեթոդին բազային ցուցանիշների կազմի ընտրությունը կախված է գնահատման նպատակից կամ, այլ կերպ ասած, ստացված արդյունքների հիման վրա ընդունվող որոշումների բնույթից: Ապրանքի որակի մակարդակի գնահատման մեխանիզմըներայացվածէ գծանկար 10.2.1.-ում: Ապրանքիորակի կառավարմանորոշումներիընդունում

Ռրակիցուցանիշներիանվանացանկին նրանցորոշման մեթոդներիընտրություն

`|

|4

Որակիցուցանիշների

որոշում

/

»

Բազային|-՛Ֆ»|

Գնահատման

ցուցանիշների նպատակը ընտրություն

|

ՀանձնարաՈրակի մակարդակի ՐՖ| րականների մշակում գնահատում

|

Որակիմակարդակիորոշմանմեթոդների ընտրություն

գծանկար 70.2.1. Ապրանքիորակիմակարդակիգնահատումը

արդյունքները դրված նպատակների հետ համեմատելով` պարզում են որակի սահմանվածցուցանիշներին ապրանքի համապատասխանության աստիճանը, համապատասխան բազային ցուցանիշներից որակի առանձին ցուցանիշների շեղման գնաբնույթը ե դրանց փոփոխման նպատակահարմարությունը, հատման ցուցանիշների անվանացանկին առավել օբյեկտիվ գնաԳնահատման

հատականներ ստանալու համար դրա որոշման եղանակների ճշգրտման անհրաժեշտությունը: Որակի մակարդակի սահմանման ն ապրանքի սպառողական հատկությունների բարելավման պլանավորման ժամանակ նպատակահարմարէ օգտագործել ապրանքի որակական առանձնահատկություններն առավել լրիվ բնութագրող հիմնական ցուցանիշների նվազագույնքանակ: Որոշակի ապրանքիորակի մակարդակիգնահատումը կարելի է կատարելտարբերակվածն համալիր մեթոդներով: Տարբերակված մեթոդով գնահատումը հիմնականում կատարվում է որակի բազային ցուցանիշներից էականորեն շեղվող առանձին ցուցանիշների բացահայտման ն անհրաժեշտ ուղղությամբ դրանց փոփոխմանպլանավորման համար: Որակի հարաբերական ցուցանիշները (ԽՃ, ) որոշվում են ապրանքի որակի եզակի ցուցանիշները (զ,

)

հեռանկարային նմուշի կամ նմանակի բազային եզա-

կի ցուցանիշների ( զ:)

հետ

համեմատելու միջոցով.

Բ.-զ/զ՛,

102.4.

կամ՝

թ -զբ/զ,,

10.2.2.

որտեղ՝ )-ն ցուցանիշի հերթականհամարն ո): է ( 1 10.2.1. բանաձնն օգտագործվում է այն ժամանակ,երբ 1-րդցուցանիշի մեծ արժեքը համապատասխանումէ ապրանքի ավելի բարձր որակին (օրինակ, հզորություն, ամրություն, արտադրողականություն, ճշգրտություն ն այլն): 10.2.2. բանաձնըկիրառվում է այն դեպքում, երբ 1-րդցուցգանիշի փոքր բացարձակ նշանակությունն է բնութագրում արտադրանքի բարձր որակը (օրինակ, խափանումների հաճախականությունը, աղմուկի մակարդակը,ճառագայթմանմակարդակը ն այլն): Եթե ԽՃ,»-1, ապա 1-րդ ցուցանիշի գծով դիտարկվող արտաՀ

դրանքը գերազանցում է արտադրանք-նմանակին:Եթե)«, Հ1, ապա -րդ ցուցանիշի գծով արտադրանքըզիջում է արտադրանք-նմանակին: Համալիր մեթոդով գնահատումը կատարվում է այն դեպքում, երբ արտադրանքիորակի մակարդակընպատակահարմարէ բնութագրել մեկ կամ մի քանի ընդհանրացնողցուցանիշների օգնությամբ: Որակի համեմատական համալիր ցուցանիշը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

Բ-0/0:,

10.2.3.

որտեղ` Օ-ն դիտարկվող արտադրանքի որակի համալիր ցանիշն է,

ցու-

Օ" -ն`

հեռանկարային նմուշի կամ նմանակի որակի համալիր ցուցանիշը,

Օ

Օշցուցանիշների նշանակությունները որոշվում

ն

տնյալ ֆունկցիոնալ կախվածությամբ.

ՕՀ ԲՈ.զ,

օ'-

աաա

զ).

|, Իլըծ,զ"...զծ

են

հե-

10.2.4. 10.2.5.

որտեղ՝ ո-ը համալիր ցուցանիշի նշանակությունըորոշող եզակի ցուցանիշների քանակն է: Այն դեպքերում, երբ համալիրայինցուցանիշը հնարավոր չէ արտահայտել որակի եզակի ցուցանիշների միջոցով, հաշվարկում են այսպես կոչված` «միջին կշռված» համալիր ցուցանիշ` մասնավոր (եզակի) ցուցանիշների բացարձակ (10.2.6.) ն հարաբերական (10.2.7.) արժեքներիփաթեթներիտեսքով. Ձ

«Տ զ, 1՞|

(Տ-ծ,1),

10.2.6.

23.12

102.7.

որտեղ՝ Ե,-ն որակի Ւ-րդ ցուցանիշի կարնորության(արժեքա-

կանության)գործակիցն է: Ինչքան մեծ է 10.2.7. բանաձնի օգնությամբ հաշվարկված ՕԶ համալիր ցուցանիշի արժեքը, այնքան բարձր է այդ արտադրանքի որակը: Ռրակի ցուցանիշի կարնորությանվրա կարող են ազդել սոցիալական ն տնտեսական գործոնները, շուկայի կոնյուկտուրան, արտադրության ն շահագործմանմակարդակները,ապրանքի առանձնահատկությունները: Կարնորության գործակիցները, որպես կանոն, որոշվում են փորձագիտականմեթոդով, սակայն կարող են նան հաշվարկվել վիճակագրականմեթոդներիօգնությամբ: Արտադրանքիմրցունակության մակարդակիգնահատումը կատարվում է արտադրանք-նմանակիտեխնիկականն տնտեսական համալիրայինցուցանիշների համեմատմամբ: Ընդհանուր մրցունակությանցուցանիշը որոշվում է

1/Ի

Հ

10.2.8.

բանածձնով,

որտեղ` 1--ն մրցունակության ցուցանիշն է՝ ըստ տեխնիկական ցուցանիշների, Է-ն մրցունակության ցուցանիշը ըստ տնտեսական ցուցանիշների: Իր հերթին, ըստ տեխնիկականցուցանիշների մրցունակության ցուցանիշը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

12-ՖԵՑՀՖԵՑ,

ՅԼ տ

ո

"ւ

ԳՑՕ

102.9.

որտեղ՝ | -ն որակի այն ցուցանիշի համարն է, որի բացարձակ նշանակությունը համապատասխանում է արտադրանքի ավելի բարձր որակին, 1 -1....Ղ, յ-ն որակի այն ցուցանիշի համարն է, որի մեծ բացարձակ նշանակությունը համապատասխանումէ արտադրանքի ավելի ցածր որակին, | 1....ո, Հ

րդ ն

րդ ն

գլչզյ-նհամապատասխանաբարդիտարկվողարտադրանքիէ)-րդ ցուցանիշներիբացարձակարժեքներն են,

գոգ)-0 համապատասխանաբարորպես բազա

ընդունված :-

)-րդ ցուցանիշների բացարձակ արժեքները, Ել,Եյ-ն համապատասխանաբարյ-րդ ն յ-րդ ցուցանիշների

կարնորությանգործակիցները: Ըստ տնտեսական ցուցանիշների` մրցունակության ցուցանիշը հաշվարկվում է Ք

թ

ՀՖ'ր,-Ըլ/Ըլ

բանաձնով,

10.2.10.

ք»)

որտեղ Ի, մեջ

-

/Ըլ

բազային արտադրանքի վաճառքի գնի

22-րդծախսի բաժինն է (այլ կերպ` ԽՃ -րդ տեսակիծախսի կա-

րնորությանգործակիցը), Ը -ն համեմատվող արտադրանքի վրա կատարվող ծախսի արտահայտություննէ ըստ Խ տեսակիծախսի, արժեքային -ն բազային արտադրանքիարտադրության վրա կատարԸ վող ծախսերի արժեքային արտահայտությունը ըստ Ճ տեսակի ծախսի: մրցունակ է համարվում,եթե ԽՃ,21: Արտադրանքը

10.3.

Արտադրանքիորակի կառավարումը

Արտադրանքիորակն այնքան սերտորեն է կապված քանակական արդյունքների հետ, որ թվում է, թե չի կարող համարվել որպես կառավարման առանձին օբյեկտ: Սակայն կա երկու հանգամանք, որոնք ն թույլ են տալիս, ե պահանջում են այդ հիմնախնդրի լուծմանն այլ կերպ մոտենալ: Նախ՝ աշխատանքայինն արտադրական յուրաքանչյուր գործընթացում կան մի շարք տարրեր, որոնք նպատակիքանակական կողմին հասնելիս որոշակի միջակայքում փոփոխվելու ունակություն ունեն ն, դրանով հանդերձ, կարող են էականորեն ազդել նրա որակականկողմին հասնելիս: Այդ տարրերը կարելի է դիտարկել որպես արտադրանքի որոշակի որակի ապահովման պայմաններ ու գործոններ, որոնք պետք է դառնան հատուկ վերահսկման ն ներազդեցությանօբյեկտ: Երկրորդ արտադրական բարդ ամբողջական համակարգիբաղադրիչների բազմազանությունը կարող է ուղեկցվել էականորենտարբերքանակական ե որակական արդյունքներով: Դեպի արտադրանքի պահանջվող որակը կողմնորոշված փոխազդեցությանբնույթն ու բովանդակությունը պոտենցիալ ձեով կառավարմանինքնուրույն օբյեկտ են համարվում: Առաջին հանգամանքնինչ-որ ձնով հաշվի է առնվում ժամանակակից մեթոդականմշակումներում ն պրակտիկայում:Այսպես, ըստ գործող ստանդարտի, արտադրանքիորակի կառավարումը բնութագրվում է որպես արտադրանքի ստեղծման (մշակման), արտադրության, շրջանառությանն շահագործմանկամ սպառմանընթացքում դրա որակի սահմանման, ապահովմանն անհրաժեշտ մակարդակի վրա պահպանման նպատակովկատարվող համակարգված գործողությունների ամբողջություն: Բնականաբար, այդ գործողություններն անիմաստ կլինեն, եթե չներառեն որակի վրա ազդող պայմաններիու գործոններիվրա նպատակաուղղվածներգործելը: Այդպիսիմոտեցումը, իհարկե, ապահովում է որակի կառավարման համակարգիհուսալիությունը, սակայն հստակորենչի սահմանում կառավարչական ներգործության օբյեկտն ու սուբյեկտը, ինչը դժվարացնում է համակարգի կազմակերպչական կառուցվածքի ձնավորումը ն դրա գործունեության կազմակերպականմեխանիզմի կանոնակարգումը: Բարդ արտադրական համակարգի ենթահամակարգերին ա-

ռանձինբաղադրիչներիփոխազդեցություննայնքան բազմաբնույթ, բազմաբովանդակ ն հարափոփոխէ, որ առանց նպատակամետ միջամտության անհնար է ամբողջ համակարգի գործունեության

ցանկալի արդյունքն ակնկալելը: Դրա համար անհրաժեշտ է նան ամբողջական արտադրականհամակարգում որակի կառավարման համակարգ առանձնացնել: Մինչն 1970-ական թվականները մասնագիտականգրականության մեջ ն պրակտիկայումորակի կառավարման գործառույթին առանձին ուշադրություն չի դարձվել: Այդ ժամանակ շատ թե քիչ ուշադության արժանացել են որակի տեխնիկական վերահսկմանկազմակերպմանհարցերը: Որակի կառավարման կազմակերպական համակարգի առանձնացման հիմնական մեթոդականսկզբունքներից մեկը նրա նպատակների որոշումն ու կառուցվածքավորումնէ, որի հիման վրա կարող է բավականաչափ հստակ ձնով առանձնացվել կառավարման օբյեկտը: Տվյալ դեպքում, որպես այդպիսին կարող են համարվել արտադրանքի որակի ապահովման ն բարձրացմաննպատակներիկառուցվածքին համապատասխանողորոշակի խնդիրներիլուծման գործընթացները, որոնք իրականացվումեն արտադրանքիմշակման, պատրաստման, իրացման ն շահագործման ենթահամակարգերում, ինչպես նան այդ ենթահամակարգերիկազմակերպման ու դրանց միջն փոխգործունեությանիրականացմանընթացքում: Այսպիսով, կառավարմանանմիջական օբյեկտներ են արտադըրանքի որակի ցուցանիշներն ու բնութագրերը, նրանց մակարդակի վրա ազդող գործոններն ու պայմանները,ինչպես նան որակի ձնավորմանգործընթացները: Կառավարման սուբյեկտներ են ստորակարգության տարբեր մակարդակներումգտնվող կառավարմանմարմիններնու առանձին անձիք, որոնք որակի կառավարման գործառույթներն իրականացնում են բոլորի կողմից ընդունված կառավարման սկզբունքներին ն մեթոդներին համապատասխան: Արտադրանքիորակի կառավարմանմեխանիզմն իրենից ներկայացնում է կառավարմանփոխկապվածօբյեկտների ու սուբյեկտների ե արտադրանքի կենսացիկլի տարբեր փուլերում ու որակի կառավարման տարբեր մակարդակներում կիրառվող կառավարման սկզբունքների, մեթոդներին գործառույթներիհամախումբ: Որակի կառավարման մեխանիզմի գլխավոր նպատակը բոլոր արտադրատեսակների որակի բարելավման մշտական բարձր տեմպերի ապահովման համար գիտատեխնիկական,սոցիալ-տնտեսական ն արտադրականհնարավորությունների պլանային օգտագործումն է: Դա ապահովվում է որակի կառավարմանայնպիսի հիմնականգործառույթներիիրականացմամբ,ինչպիսիք են.

շուկայի պահանջմունքների, արտադրանքի տեխնիկական մակարդակին որակի կանխատեսումը, արտադրանքիորակի բարձրացմանպլանավորումը, »

»

արտադրանքի որակին ներկայացվող պահանջների նորմավորումը ն ստանդարտացումը, արտադրանքի մշակումը, արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստումը, արտադրանքիորակի հարցում նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, հումքի, լրակազմող իրերի մատակարարների, արտադրող ձեռնարկությունների ե սպառողներիմիջե փոխհարաբերությունների կազմակերպումը, » որակի վերահսկումնու արտադրանքիփորձարկումը, արտադրությունում խոտանի կանխման միջոցառումների իրականացումը, արտադրանքի, տեխնոլոգիական գործընթացների, աշխատատեղերի, կատարողների(աշխատակիցների)ներարտադրական ատեստացիան, արտադրանքի, աշխատանքների,ծառայությունների, որակի համակարգի ն արտադրություններիհավաստագրումը (սերտիֆիկացիան), որակի ձեռք բերված մակարդակիխթանումն ու դրա համար պատասխանատվությունը, » արտադրանքի որակի գծով ներարտադրականհաշվառումն ու հաշվետվությունը, արտադրանքի որակի փոփոխման տեխնիկատնտեսական վերլուծությունը, որակի կառավարմանիրավականապահովումը, որակի կառավարմանտեղեկատվականապահովումը, արտադրանքի որակի նյութատեխնիկականապահովումը, արտադրանքիորակի չափագիտականապահովումը, ու վերապատրաստումը, կադրերիհատուկ պատրաստումն որակի կառավարմանկազմակերպական ապահովումը, որակի կառավարման տեխնոլոգիականապահովումը, որակի կառավարմանֆինանսականապահովումը: »

»

»

»

»

»

»

»

»

»

» »

»

»

» »

Թվարկված գործառույթների իրականացումնու արտադրանքի որակի կառավարմանցանկացածհամակարգիարդյունավետգործունեությունն ապահովելու համարանհրաժեշտ է նախապեսլուծել հետնյալ հիմնականխնդիրները. 1.վերհանել (բացահայտել) արտադրանքիորակի ձնավորման վրա ազդող գործոնների ն պայմաններիհամալիրները (խմբերը), 2.որոշել կառավարմանվերը թվարկված գործառույթների արդյունավետ կատարմանեղանակները,

3.առանձին կառուցվածքայինստորաբաժանումների ն պաշտոնատար անձանց միջն հստակորեն սահմանազատելու բաշխել կառավարմանգործառույթները: Նշված խնդիրներիլուծման համար անհրաժեշտ է բարդ տնտեսական համակարգերը կառուցվածքավորել, այսինքն` որակի կառավարմանհամակարգում առանձնացնելմի շարք ընդհանուր, հատուկ ն ապահովող ենթահամակարգեր(գծանկար 10.3.1.): 10.4.

Արտադրանքի որակի կառավարման փորձը

70.4.7.

որակի կառավարման հայրենական փորձը

արտադրանքի որակի ապահովմանն ուղղված շատ թե քիչ համակարգված մոտեցում առաջին անգամ ցուցաբերվել է տակավին 19-րդ դարի վերջին՝ 1887թ., առաջին գիլդայի վաճառական Ներսես Թաիրյանի (Թաիրովի) հիմնադրած ն 1899թ. Ն. Լ. Շուստովին վաճառած Երնանի կոնյակի գործարանում: Բարձր որակի շնորհիվ հայկական կոնյակի համբավն այն ժամանակ դուրս էր եկել Վայաստանիսահմաններից, իսկ «Ն. Լ. Շուստով ն որդիներ» ֆիրման արժանացելէր Նորին ԿայսերականՄեծության (Ռուսաստան)արքունիքի մատակարարիբարձրպատվին: Հայկական կոնյակի բարձր որակն ապահովվում էր թե՛ ելակետային նյութերի որակի ն թե՛ տեխնոլոգիականկարգապահության խիստ պահպանման հաշվին: Ցավոք, հայկական կոնյակը մինչն 1950-ական թվականների վերջը Հայաստանիթերես միակ արտադրանքն էր, որ իր որակի շնորհիվ մրցունակ էր ներքին ն արտաքին շուկաներում: Հայաստանում, իսկ ավելի ճիշտ` ԽՍՀՄ-ում, արտադրանքի որակի կառավարմանըհամակարգային մոտեցում փորձել են ցուցաբերել 1950-ական թվականներին`սկսելով պարզ համակարգերից ն հետո, տեսությանու պրակտիկայիզարգացմանըզուգընթաց, աստիճանաբարանցելով համեմատաբարբարդ համակարգերի ստեղծմանը: ԽՍՀՄ-ում արտադրանքի որակի ապահովման հիմնախնդրի լուծման ասպարեզում էական դեր է խաղացել 1955թ. Սարատովում մշակված ն հետագայում նրա մարզի ն երկրի մեքենաշինական ձեռնարկությունների զգալի մասում ներդրված «Արտադրանքի անարատ պատրաստման» (ԱԱՊ) համակարգը, որն ուղղված էր առանց տեխնիկականփաստաթղթերիցշեղումների արտադրանքի պատրաստմանպայմաններիապահովմանը:Այդ համակարգիհիմՀՀ-ում

|

|

-

ԷՀ

8/8

աէ:

եշ

ր

ա

ծ

Խ

Ց

ՏԻՒ)

Ք.

Յ Ջ

Յ

8253|ԹՅ

Յ

Յ

|3

Յ

Տ:

.

Յ

ծ.

Տ

Յ

Ե»

Ց

Յ

5. |

|

Ք|Տ ||Յաթ

ՑՅԱՏ8

ՏՅՀԹՅՋԱՏՅՅ

Յ

Ջ

բ

է»)

Յա

Շ

|(582| Յ ՅՅ || Շ-«3 ած: ||52||8Յ»|536

381255 |ԹՅՇ ՏՅ | |գտո ՅՅՋ ԺԸՅ ՏՃ|ԹՅ || 313258335 558 Յ ՅՅ ՅՅ Ծ-65

Յ

Բ

Տ: |

ՏՅՏՏԹ

Շ

8:

Յ

Օ

Շ3

ւ

Յ||-

Ջ

Ք Յ ո-

Թ

Յ

Յ

.-

Յ

--

-

Յ

-

ճ

Շ.

Թ|

Ք

|

Յ

5:53

ՅԱՅՏ

|5215250082|/3||33 Յ Ք 5-Բ --Շ ՅՅ |ՔՅ|9 տ||ՅՅ ՋՏ|/Յ8 0Թ3||53|/8 Յ| (ԾՅ ՏՅ||ՅՅ

Տ

Ք

Յ||ՏՅԱՅՃ|

-

-

13/3

ՅՅԱԳ ՅՏՁՈՅ

|

Ձ

(99181132 Յ 8-5 ԷՂ-

Զ

8Յ|Յ ՏՅ|ԱՅ ԻՊ

Լ

ԲՅ|3Յ

`

|

Յ

Յ355ՅՑՋ

ՑՅՏԱՑԾատ||5ՅՀ

198|399|ԹՅ5Յ ՅԱՑ ԸՅՅ ՏՏ||ա-`Ջ 5`Յ Ս13»5135»Թ|| Տ. ՅՑ Հ Յ

ճ.

ՀՔ

Շ

քում ընկած էր աշխատանքի որակի քանակական գնահատումը: Գնահատվում էր առանձին կատարողների, բրիգադների, տեղաձեռնարկությանաշխատանքիորակը: մասերի արտադրամասերի, ԱԱՊ հիմնականսկզբունքներնեն. կատարված աշխատանքի որակի համար լրիվ պատասխանատվություն է կրում անմիջականկատարողը, տեխնիկական, տեխնոլոգիական կամ այլ փաստաթղթերի պահանջներիցորնէ կարգիշեղում չի թույլատրվում, կատարողնաշխատանքըտեխնիկականվերահսկմանբաժին (ՏՎԲ) է ներկայացնումնախապեսայն ամբողջությամբ ստուգելուց ն արատներիբացակայությանմեջ համոզվելուց հետո, չվերացվող արատներունեցող արտադրանքը պատրաստողը առանձնացնում է ն առանձին ներկայացնում ՏՎԲ՝ խոտանի մասինարձանագրությունձնակերպելու համար, ՏՎԲ-ն առաջին իսկ արատի հայտնաբերմանդեպքում ամբողջ արտադրանքըվերադարձնումէ լրամշակման, ՏՎԲ-ին արտադրանքիհետագա ներկայացումը կատարվում է միայն արտադրամասիկամ ձեռնարկությանղեկավարի թույլտվությամբ: »

»

»

»

»

»

ԱԱՊ համակարգի կիրառման հաջողությունը տեղամասի, արտադրամասի, ամբողջ ձեռնարկության ճարտարագիտական ն օժանդակ ծառայություններից պահանջում էր աշխատատեղերն ամեն անհրաժեշտով ապահովելու գործընթացի հատուկ կազմակերպում: Բացի դրանից, համակարգի արդյունավետ կիրառման համար մշտապես կատարվում էր կադրերի պատրաստում (ուսուցում) ն դաստիարակում: Արդեն 1960-ական թվականների սկզբից սարատովյան համակարգը լայն տարածում էր գտել արդյունաբերության բոլոր ճյուղերի ձեռնարկություններում ե,արտասահմանում: Հետագայում, արտադրանքիորակի համալիր կառավարման համակարգերի զարգացման հետ, ԱԱՊ համակարգն օրգանապես մտնում էր նրանց կազմի մեջ՝ որպես կարնորբաղկացուցիչ մաս: Սակայն, իր բոլոր արժանիքներովհանդերձ, ԱԱՊ համակարգը չէր լուծում որակի հիմնահարցերը,ինչի հիմնականպատճառներից մեկը պլանային տնտեսության զարգացման այդ փուլում քանակական ցուցանիշներին գերապատվություն տալն էր: ԱԱՊ համակարգի մյուս կարնոր թերությունն այն էր, որ, նրա սկզբունքների համաձայն, արտադրանքի յուրաքանչյուր վերադարձ անվերապահորեն բացասաբար էր անդրադառնում բանվորի աշխատանքի գնահատականիվրա ն իջեցնում էր նրա պարգնի չափը, չնայած, որ ոչ բոլոր դեպքերում էր արատն առաջանում բանվորի մեղքով:

Որակի կառավարման հաջորդ համակարգը («ՃԷՃԵՇՈԱՄ Շ Ոօքտռ: ՍՅՎՇՇՂՏՕ, քճոծ2010ՇՐ5, ատոտոոմ) քօօքե 1958թ. մշակվել էր Նիժնի Նովգորոդի (Գորկու) մարզի ձեռնարկություններում ն ուղղված էր արտադրության կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական նախապատրաստմանբարձրըմակարդակի ապահովման համար պայմանների ստեղծմանն ու սեղմ ժամկետներում արդեն առաջին իսկ արդյունաբերական նմուշներից պահանջվող որակի արտադրանքի ստացման երաշխավորմանը: Համակարգի հիմնական խնդիրը արտադրանքի նախագծման փուլում, մինչն թողարկումն սկսելը, խափանումների պատճառներիառավելագույն քանակի բացահայտումն ու վերացումն էր: Այդ խնդրի լուծումն իրագործվում էր հետազոտական ն փորձարարականբազաների զարգացման, միօրինականացման գործակցի բարձրացման ն արտաընթացքում արդըրության տեխնոլոգիականնախապատրաստման տադրանքի կոնստրուկտորական լրամշակումների շարունակման հաշվին: Արտադրության փուլում այս համակարգը կիրառում էր ԱՍՊ սկզբունքները, իսկ շահագործումը դիտում էր որպես տեղեկատվության կուտակման հակադարձկապիմիջոց: Այս համակարգի սկզբունքներն առավել լրիվ չափով կիրառվում էին միայն պաշտպանական համալիրի խոշոր ձեռնարկություններում, քանի որ ռազմականացվածխորհրդային տնտեսության պայմաններումֆինանսականմիջոցներն առաջնահերթորենն առավելապես այդ ոլորտի ձեռնարկություններին հատկացնելու պատճառովմիայն դրանք էին ի վիճակի հետազոտականն փորձարարական հզոր բազաներստեղծելու: Ժամանակագրականառումով հաջորդը 1961թ. Լվովում մշակված «Անարատ աշխատանքի համակարգն» էր, որի հիմնական իմաստըտեխնոլոգիականօպերացիաներիճշգրիտ կատարումն էր, իսկ կառավարմանօբյեկտը` առանձին կատարողների ն ամբողջ կոլեկտիվի աշխատանքիորակը: Այս համակարգը, ի տարբերություն նախորդ երկուսի, վերաբերումէր արտադրանքիկենսացիկլի ցանկացածփուլի: 1964թ. Յարոսլավլի շարժիչաշինականգործարանում մշակվեց (ԱՕՔԽՈ համակարգը,որի հիմնական իմաստը արտադրանքիտեխնիկական մակարդակին որակի բարձրացումնէր: Այս համակարգի նորույթն այն էր, որ արտադրանքիտեխնիկականպարամետրըհամարվում էր որպես որակի չափանիշ: Համակարգիհիմնական թերությունն այն էր, որ նրա մշակողները ամբողջ ուշադրությունը կենտրոնացնում էին միայն մեկ ցուցանիշի`շարժիչի աշխատանքային ռեսուրսի վրա: Բնական է, որ այդպիսի մոտեցումը չէր բացառում թեկուզ ն կարնոր, բայց ընդամենըմեկ ցուցանիշի լավացումը -

սպառողների համար նույնպես շատ կարնոր նշանակություն ունեցող մյուս ցուցանիշների` հզորության, զանգվածի, եզրաչափերի, շահագործման ն նորոգմանհարմարության ն այլնի հաշվին: ԽՍՀՄ ստանդարտացման համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտի ն Լվովի մարզի ձեռնարկությունների համատեղ գիտաարտադրականփորձի արդյունքում 1975թ. ստեղծվեց նախորդ համակարգերի առաջավոր փորձն ընդհանրացնող «Արտադրանքի որակի համալիր կառավարմանհամակարգը» (ԱՈՀԿ3Հ): Այս համակարգը նախորդներից,առաջին հերթին, տարբերվում էր նրանով, որ որակի կառավարումնիրագործվում էր ձեռնարկության ստանդարտների հիման վրա: ԱՈՀԿՀ-ն իրենից ներկայացնում էր նյութատեխնիկական ն տեղեկատվականմիջոցների օգնությամբ միմյանց հետ փոխգործակցող կառավարող մարմինների ն կառավարման օբյեկտների համախումբ: ԱՈՀԿՀ ստեղծման, նրա ներդրման ն զարգացման ժամանակ հատուկ ուշադրության են արժանացել որակի կառավարման համակարգայնությունը, համակարգի հիմնախնդրային-նպատակային ուղղվածությունը, որակի կառավարման գործառույթի առանձնացումը ե արտադրանքիորակի բարձրացման տնտեսական, նյութական ու բարոյական խթաններիօգտագործումը: ԱՈՀԿՀ կառուցվածքը նախատեսում էր կառավարման բազմամակարդակկազմակերպում`ձեռնարկության, արտադրամասի, տեղամասի, բրիգադի,առանձինաշխատատեղերիմակարդակներով: Իր առավելություններովհանդերձ, այս համակարգի ներդրումը նս ցանկալի արդյունքներ չապահովեց, քանի որ ձեռնարկությունների գերակշիռ մասում համակարգայնությանսկզբունքը համալիր ձնով չէր իրացվում, արտադրանքի որակի բարձրացման գործում շատ թույլ էր տնտեսական շահագրգռվածությունը:Այդ ամենը հանգեցնումէինորակիբարձրացմաննուղղված ջանքերիիմիտացիայի: 1980թ. Կրասնոդարիերկրամասիձեռնարկություններում մշակվեց ն ներդրվեց «Արտադրության արդյունավետությանբարձրացման համալիր համակարգը», որի հիմնական առանձնահատկությունը որակի ընդհանրականցուցանիշը արտադրության արդյունավետության ցուցանիշների շարքը դասելն էր: Համակարգի կիրառման ոլորտն արտադրանքի ամբողջ կենսացիկլն էր` արտադրության փուլի գերակայությամբ: Եվ վերջապես, 1983թ. Դնեպրոպետրովսկի ձեռնարկություններում մշակվեց ն ներդրվեց «Արտադրանքիորակի ն ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության համալիր կառավարմանհամակարգը», որի կառավարմանօբյեկտը ոչ միայն արտադրանքի էր, այլ նան հիմնականռեսուրսներիօգտագործման ցուցաիշները: ՝

որակն

Այս համակարգն էլ, իր նախորդներինման, իրական շուկայական մրցակցության ե տնտեսական խթանների բացակայության պատճառով չէր կարող կենտրոնացված պլանավորման պայմաններում արտադրանքի ու աշխատանքներիորակի էական բարձրացում ապահովել: 70.4.2.

որակի կառավարումը ճապոնիայում

Որակի կառավարմանասպարեզում ճապոնիայի ակնառու հաջողությունների պատճառով որոշ մասնագետներհամարում են, որ որակի կառավարմանճապոնիայում գործող համակարգն արմատապես տարբերվում է մյուս երկրներում կիրառվող համակարգերից: Սակայն համեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ որակի կառավարման տեսական դրույթներն իրենց բնույթով ունիվերսալ ն կիրառման մասշտաբներովմիջազգային են: Այդ է վկայում նան աշխարհի տարբեր երկրների ն առաջատար ֆիրմաների փորձը, որոնցում կիրառվող որակի կառավարմանհամակարգերը, իրենց առանձնահատկություններովհանդերձ, նման են միմյանց ն ունեն նույն արմատները: Այսպես օրինակ, 1955թ. Սարատովում մշակված ն ներդրված ԱԱՊ համակարգը, որոշ ձնափոխումներով, «Զրոյական արատներ»անվանմամբ1962թ. ներդրվել է ամերիկյան «Մարտին-Մարիետա»ընկերության «Օռլանդո» բաժանմումքում, իսկ ավելի ուշ, 1960-ական թվականներիկեսերից՝ ճապոնիայի ավտոմոբիլաշինական ընկերություններում: Դրանց բոլորի հիմքում ընկած է «արատների կանխման» միննույն սկզբունքը: Դրա հետ, որակի կառավարմանը Ճապոնիայում ունեն մոտեցման իրենց առանձնահատկություները,որոնցից հիմնականներնեն. բաժանմունքներում ֆիրմայի (կազմակերպության) բոլոր (ստորաբաժանումներում)կողմնորոշումը դեպի գործընթացներին աշխատանքիարդյունքներիմշտականկատարելագործումը, կողմնորոշումը դեպի ոչ թե արտադրանքի,այլ գործընթացների որակի վերահսկումը, կողմնորոշումը դեպի արատներ թույլ տալու հնարավորություններիկանխումը, հաջորդ օպերացիաների դիրքերից նախորդների հետազոտումը (ուսումնասիրումը) ն վերլուծությունը, աշխատանքի արդյունքների որակի համար անմիջական կատարողներիլրիվ պատասխանատվությունը, մարդկայինգործոնի ակտիվ օգտագործումը,բանվորների ն ծառայողների ստեղծագործականհնարավորություններիզարգացումը: »

»

»

»

»

»

Այս ամենի հետ ճապոնական արտադրանքի բարձր որակի երաշխիք է նան կատարյալ տեխնոլոգիան, լինի դա արտադրության, թե սպասարկմանկամ կառավարմանտեխնոլոգիա: Որակի բարձրացման ասպարեզում կատարվող աշխատանքների արդյունքների ապահովմանկարնոր նախադրյալ է նան ֆիրմայի աշխատակիցների, հատկապես ղեկավարների պատրաստումն ու մշտական ուսուցումը: Բանվորների ուսուցումը, որպես կանոն, իրականացումեն նրանց անմիջականղեկավարները: Վարպետների, տեղամասերի, արտադրամասերի, բաժինների պետերի ուսուցումը հիմնականում կատարվում է այլ կազմակերպությունների մասնագետներիմիջոցով: ճապոնիայի արդյունաբերության մեջ, առաջին հերթին ավտոմոբիլաշինությունում, որակի կառավարման համակարգի կարնոր առանձնահատկություններիցմեկն էլ ֆիրմաների կողմից մատակարարների սեւփականցանցի ստեղծումն է: Պատվիրատու ֆիրմաներնիրենց մատակարարներիհետ համագործակցումեն ավտոմեքենայի այս կամ այն բաղադրիչինախագծմանպահից սկսած, տեխնոլոգիական գործընթացի մշակման ժամանակ ն տվյալ բաղադրիչի բուն արտադրության ընթացքում: Ճապոնական ավտոմոբիլաշինականընկերությունները ուղղահայաց ավելի քիչ են ինտեգրացված,քան ամերիկյանները,սակայն լրիվ պատրաստի հանգույցներ ու համակարգեր են գնում համեմատաբար փոքր թվով մատակարարներից: Այսպես, օրինակ, «Ջեներալ մոթորզն» իր գնումների 8095-ը կատարում է 5500 խոշոր մատակարարներից,այն դեպքում, երբ «Տոյոտան» իր բոլոր գնումները կատարում է ընդամենը224 մատակարարներից:' «Տոյոտայի» պրակտիկան ճապոնական մյուս աբտոմոբիլաշինական ընկերություների համար մոդել է: Մատակարարներիհետ հարաբերությունների կառավարման ճապոնական համակարգն ամերիկյանից տարբերվում է նան այլ տեսանկյուններով:ճապոնացիներըցածր գներով մատակարարներ գտնելու համար հազվադեպ են դիմում մրցակցային սակարկությունների օգնությանը: Ընդհակառակը, մատակարարները գնահատվում են ըստ նախորդպայմանագրերըկատարելու մակարդակի, ն նրանցից լավագույններըխրախուսվումեն լրացուցիչ պատվերներով: Խրախուսմանայդ եղանակը հնարավորություն է տալիս երկարաժամկետհարաբերություններձնավորելու, որն էլ, ըստ էու-

՛.

օո, հՈւորթօխ 2. ԱՇք.Շ ճո,

Բօ66թոօ/1օմ. ՇՈՇ, 1999,

6.

Չ6օոօեատո,օթրա3ւմ 334.

4811 ՄՇՈԱՍՍԹՅՇԱԼ

8 2-5,

թյան, որակի կառավարման ճապոնական համակարգի կարնոր առանձնահատկություններից մեկն է: Մրցակցային սակարկությունների արդյունքներով ձնավորված հարաբերությունները սովորաբարենթադրում են մատակարարվող բաղադրատարրերիանվանացանկին հիմնական որակականպահանջների նախապես իմացություն, այսինքն ։պլայմանագրերի կնքման կարող են հավակնել միայն այն դեպքում, երբ կներկայացնեն անհրաժեշտ բաղադրատարրերի մանրամասն գծագրերը: Ճապոնական ընկերությունները, քանի որ հազվադեպ են դիմում մրցակցային սակարկություններին, մատակարարներինընտրում են մինչե պահանջվող բաղադրատարրերիվերջնականապես ընդունված անվանացանկը, որը թույլ է տալիս օգտագործել նմանատիպ բաղադրատարրերի նախագծման ասպարեզում մատակարարներիունեցած փորձը: Դրանից բացի, այդ համակարգըարտադրության նախապատրաստմանն պլանավորման համար ժամանակ ն հնարավորություն է ընձեռում: Առավել հուսալի ն տեխնիկապես զարգացած մատակարարներինսովորաբար վստահվում է բաղադրատարրերի մշակման ողջ գործընթացը: Միննույն ժամանակ, մատակարարներիհետ հարաբերություններիայդպիսի համակարգը երկու հնարավորթերություն ունի: Առաջինը կապված է արդյունքների գնահատման հետ: Եթե մրցակցային սակարկություններ չեն անցկացվում, ապա որտեղի՞ց պետք է հայտնի լինի, թե ինչ արժե ռեսուրսի արտադրությունը, որակը բավականաչափբարձր է՞, թե` ոչ, մատակարարիծախսերն արդյո՞ք բավականաչաւիցածր են, թե՝ ոչ, ե արդյո՞ք մեկ մատակարար կարող է նույն բաղադրատարրնարտադրել ավելի որակով ու

էժան:

Երկրորդ թերությունը կապված է ակտիվների առանձնահատկությունների հետ: Եթե մատակարարումներըկատարվումեն պայմանագրին համապատասխան,ապա ի՞նչ եղանակով պետք է որոշվի գինը, ո՞վ պետք է սահմանիմատակարարումներիժամանակացույցը, կարո՞ղ են արդյոք պատվերները չեղյալ համարվել, եթե պատվիրատուֆիրմայի վաճառքը նախատեսվածիցզգալի քիչ է ն եթե նրա բանվորները թերբեռնված են, կարո՞ղէ արդյոք որոշ բաղադրատարրերիարտադրությունըկազմակերպելիր մոտ: Առաջին թերությունը կարգավորելու նպատակով «Տոյոտան» վարում է երկու մաւտտակարարի քաղաքականություն:Բացի պատվիրատու (բազային) ֆիրմայում թողարկվողների, յուրաքանչյուր բաղադրատարրիհամար ընտրվում է առնվազն երկու մատակարար: Ենթադրենք, թե «Ա» մատակարարըպատրաստումէ «2» մոդելի ավտոմեքենայի առջնի լուսարձակները, իսկ «Բ» մատակարարին տրվում է «7» մոդելի նույն լուսարձակներիպատվերը: Որնէ

կոնկրետ մոդելի ամբողջ թողարկման համար առջնի լուսարձակների պատվերը միայն մեկ մատակարարիտալը հնարավորություն է տալիս օգտվելու մասշտաբի էֆեկտից: Մեկ այլ մոդելի համար ուրիշ մատակարարիօգտագործումը «Տոյոտային» հնարավորություն է տալիս կիրառելու արդյունքների համեմատականգնահատման ընթացակարգը, որպեսզի որոշվի, թե ինչպես է աշխատում յուրաքանչյուր մատակարար:Բարձր որակի ն արդյունավետության համար «պարգնը» կարող է լինել մատակարարին լրացուցիչ պատվեր տալը (կամ` նան ետնի լուսարձակների կամ էլ երկու մոդելների առջնեիլուսարձակների պատրաստմանպատվերի առաջարկը): Եթե մատակարարը որակի բարձրացման ասպարեզում տեխնիկական պրպտումներ է կատարում ն որոշակի արդյունքի հասնում, ապա որպես պարգն նրան փոխադրում են ավելի բարձր դաս, որը նրան հնարավորություն է տալիս ավելի որակյալ աշխատանք պահանջող բարդ ու թանկարժեք(ձեռնտու) բաղադրատարր արտադրել: Դրա հետ միասին, քանի որ մատակարարներըսովորաբար ավարտուն, ամբողջական հանգույցներ են պատրաստում, ապա դրանց որակի պատասխանատվությունը դրվում է նրանց վրա ն դրանով նախադրյալ է ստեղծվում զերծ մնալու մեղավոր մատակարար որոնելու անշնորհակալ զբաղմունքից: Այդ դեպքում, խափանվողհանգույցի նորոգման համար անհրաժեշտ բոլոր ծախսերն իր վրա է վերցնում մատակարարը:Այդպիսի կարգը պատվիրատու ֆիրմային ն մատակարարներին հնարավորություն է ընձեռում սերտորեն ն շահագրգիռ ձնով համագործակցել որակի բարձրացման հիմնախնդրիլուծման ասպարեզում: Երկրորդ գների որոշման հիմնախնդիրնավելի բարդ է: Դրա լուծման հիմնական ուղին հարաբերություններիփոխշահավետ ն տնական բնույթն է, որը կողմերին դրդում է երկուստեք ընդունելի պայմաններորոնել: Սակայնփոխադարձբարի ցանկություններն ու տնական հարաբերություններնի վիճակի չեն իրենք իրենց սահմանելու գներն ու լուծելու մյուս տարաձայնությունները: Սկզբնական գները սովորաբար սահմանվում են արտադրության պլանավորվողծախսերիցն նման բաղադրատարրերիարտադրության փորձից ելնելով: Այդ դեպքում մատակարարիշահույթի չափը ուղղակի կախվածությանմեջ է դրվում տվյալ հանգույցի (բաղադրատարրի)նախորդմատակարարներից ավելի ցածր ծախսերով արտադրելու նրա ունակությունից: Դրանից բացի, մատակարարը պատվիրատուիկարգադասմանհամակարգումլրացուցիչ միավորներ է վաստակումայնպիսի մեթոդների ստանդարտացման համար, որոնք կարող են օգտագործել մյուս մատակարարներըն դրանով նպաստել պատվիրատուֆիրմայի ծախսերի նվազեցմանը կամ որակի բարձրացմանը:

Անկախ մատակարարներիմիջն մրցակցային սակարկությունների համեմատ մատակարարներիսեփական ցանցի առավելություններն ակնհայտ են: Այն պատվիրատուֆիրմային թույլ է տալիս ճիշտ գնահատելու մատակարարին, երաշխավորելու, որ լավագույն մատակարարներըհաջորդ նոր մոդելների պատրաստման ժամանակ կստանան պատվերների մեծ մասը, օգտվելու մատակարարների նախագծային հնարավորություններից ու նրանց մասնագիտացված սարքավորումներից: Դրանից բացի, մատակարարների սեփական ցանցի համակարգը մատակարարներինմղում է նորարարության, ինչն անհասանելի կլինի մատակարարներիհետ ավանդականհարաբերություններիդեպքում: Այս համակարգն ավելի նպատակահարմարկլինի համեմատել Հյուսիսային Ամերիկայի ֆիրմաներում կիրառվող ուղղահայաց ինտեգրացման համակարգի հետ, քանի որ երկուսն էլ յուրահատուկ ակտիվների ստեղծման ն պահպանմանպայմաններ են ապահովում, այլ ոչ թե սովորական շուկայական գործարքների հետ, որոնք յուրահատուկ ներդրումների առավելությունների պայմաններում, որպես կանոն, աշխատունակ չեն: Այդ համեմատությունից պարզ է դառնում, որ որակի ապահովմանճապոնականհամակարգի կարնոր առավելություններից մեկը իրենց պարտականությունները վատ կատարողմատակարարներիհետ հարաբերությունները խզելու դյուրինությունն Է վատ աշխատող ստորաբաժանումըլուծարելու կամ նույնիսկ նրա ղեկավարությունը փոխելու դժվարության համեմատ: Երկու մատակարարիհամակարգնինչ-որ չափով զոհաբերում է մասշտաբից հատուցումը, սակայն դա մեծ թերություն չէ, եթե նվազագույն արդյունավետ մասշտաբը շատ մեծ չէ պահանջարկի համեմատ: Դրա փոխարենայն հնարավորությունէ ընձեռնում արդյունքների համեմատական գնահատում կատարել ն գների աճը զսպող ու որակը բարձրացնող մրցակցություն ստեղծել: Իհարկե, միջն տեսականորեն ներքին ստորաբաժանում-մատակարարների էլ է հնարավոր մրցակցություն ստեղծել, սակայն, ազդեցության ծախսերիպատճառով,պրակտիկայումդա շատ ավելի դժվար է:

Ամերիկյանիհամեմատ` որակի ապահովմանճապոնականհամակարգիարդյունավետությանմասին է վկայում նան այն փաստը, որ ճապոնականավտոմեքենաները,միջին հաշվով, ունեն 0.6-1.5 արատ, իսկ ամերիկյանները՝3-5: Ընդ որում, ամերիկյան մասնագետների հաշվարկներով, ճապոնական համակարգը հնարավորություն է տալիս ամերիկյանի համեմատ յուրաքանչյուր ավտոմե-

քենայի հաշվով որակի ապահովման համար

ծախսել:'

դոլլար

պակաս

Արտադրության ընթացքում գրեթե անհնար է ներկայացվող պահանջներին չհամապատասխանող արտադրանք չթողարկել: Այդպիսի իրերը կամ արտադրանքն ըստ ճապոնական տերմինաբանության՝ համարվում է «մինուս արտադրանք», քանի որ արատների վերացման կամ պահանջներին համապատասխանեցնելու ծախսերը միշտ ավելի մեծ են դրանց թողարկումը կանխելու ծախսերից: Իհարկե, արատներըկարելի է վերացնել արդեն թողարկված արտադրանքը բազմակողմանի ստուգելու միջոցով, սակայն, ճապոնացի մասնագետների կարծիքով, դա չի վերացնում նրա առաջացման պատճառները ն ավելի շատ ծախսեր ու ժամանակ է պահանջում: Հարցն ավելի արմատականլուծում է ստանում, երբ ջանքերն ու ժամանակը ծախսվում են արատներծնող պատճառների հայտնաբերմանու վերացման վրա: ճապոնացիների կարծիքով որակի ստուգման հիմնական նպատակը ստուգման բացառումն է: Եթե որակը երաշխավորելու հնարավորություն կա, ապա բացակայում է ստուգելու անհրաժեշտությունը: Հենց այդպես է վարվում «Տոյոտան» իր հիմնական մատակարարներից ավտոմեքենաներիբաղադրատարրերստանալիս: Որակի կառավարմանճապոնական համակարգիմյուս կարնոր առանձնահատկություննայն է, որ ճապոնականֆիրմաներում անձմասնակցելու նակազմի համար մշակվում է որակի ապահովմանը ծրագիր, որն ստացել է «հինգ զրոներ» անվանումը: Այն ձեակերպվում է հետնյալ լակոնիկ պատվիրաններիտեսքով. չստեղծել (արատներիառաջացմանպայմաններ), չփոխանցել (արատավորարտադրանքըհաջորդ փուլ), չընդունել (արատավոր արտադրանքընախորդփուլից), չփոխել (տեխնոլոգիականռեժիմը), չկրկնել (սխալները): .

» » » .

Այսպիսով, որակի հիմնախնդրինկատմամբ ճապոնիայում ձնավորված գլխավոր առանձնահատկությունները կարելի է համարել. 1. կառավարման ն տեխնոլոգիաներիասպարեզում նորագույն ն համարձակգիտականմշակումներիլայնամասշտաբ ներդնումը, 2. մարդու հնարավորություններիառավելագույն օգտագործումը, նրա ստեղծագործական ակտիվության խթանումը, անձնակազմի մշտական ն բազմակողմանիուսուցումը, '

Շոճայձքնո 8.5.,Շոճմտճքոոհ/1.8. /Ճ81084062ղ5րոմ ոթօխետտօաաօ015 Զոօում ՒԲ:«4, ԼՈՅուոտ թօրաաոտ 8060104Խ08 ոյօթճրյթե). |989, 61ք. 79.

8/.,

3. կորպորատիվ (խմբակային) ոգու զարգացումը, ֆիրմայի նկատմամբնվիրվածությանդաստիարակումը:

70.4.3.

Որակի կառավարումը ԱՍՆ-ում

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո քաղաքացիական արտադրանքի նկատմամբ տասնյակ միլիոնավոր մարդկանց չբավարարվածպահանջարկնամբողջ աշխարհում, այդ թվում նան ԱՄՆ-ում, արտադրության բուռն զարգացման հզոր խթան դարձավ: Ընդ որում, առավել արագ տեմպերով սկսեցին զարգանալ լայն սպառմանապրանքներարտադրող ճյուղերը: Այդ շրջանում արւոադրանքի որակը դեռես մնում էր ցածր: Ըստ մասնագետների հաշվարկների, ամերիկյան ձեռնարկությունների ամբողջ ընթացիկ ծախսերի 20-25 96-ը ուղղվում էր արտադրանքիարատներիհայտնաբերմանն ու վերացմանը: Հաշվի առնելով նան սպառման ոլորտում զանազան արատներով արտադրանքի փոխարինման հետ կապված ծախսերը, արտադրանքի ցած որակի պատճառով կորուստները հասնում էին արտադրության ծախսերի30 92-ի : Պատերազմի տարիներին հետաձգված պահանջարկի հիմնական մասի բավարարումիցհետո, արդեն 1950-ականթվականների առաջին կեսից, համաշխարհայինշուկայում կտրուկ ուժեղացավ մրցակցությունը: Այդ շրջանում ամերիկյանարտադրողներին արնմտաեվրոպական ն մասսամբ էլ ճապոնական մրցակիցներից պաշտպանելու ու նան որակի հիմնահարցերը լուծելու համար ԱՄՆ-ում սկսեցին զանազան հովանավորչական (պրոտեկցիոնիստական) միջոցներ կիրառել (սակագների,ներկրմանչափաքանակների, մաքսատուրքերի սահմանում ն այլն): Դրանց հետնանքով արտադրանքի որակի բարձրացման հարցերը երկրորդ պլան մղվեցին: Դրանիցբացի, ամերիկյանարտադրողներնարտադրանքի որակի բարձրացումը համարում էին ոչ թե պահանջմունքների բավարարմանմիջոց, այլ խոտանի կրճատման միջոցով արտադրության ծախսերի տնտեսման ուղի: Արտադրանքիորակի բարձրացման ն մրցունակության ապահովման հիմնահարցերին նման ձնով վերաբերվելը չէր կարող դիտվել որպես ապագա ունեցող ռազմավարություն: Այդ ամենի կողքին, ամերիկյան մի շարք ֆիրմաների սթափ մտածող մենեջերներ հասկացան, որ շատ հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ է բարձրացնել արտադրանքի որակը: Եվ պատահականչէ, որ հենց այդ տարիներին էլ որոշվեց ավելի շատ ուշադրություն դարձնել այնպիսի հիմնախնդիրներիլուծմանը, ինչպիսիք են.

որակի բարձրացմանհարցում բանվորների ու ծառայողների շահադրդումը, աշխատանքին արտադրանքիորակի վերահսկմանվիճակագրական մեթոդների կիրառումը, » որակի բարձրացմանուղղությամբ կատարվող ծախսերի հաշվառման համակարգի ներդրումը, արտադրանքի որակի բարձրացման ծրագրերի մշակումը ն կիրառումը: »

»

»

որակի կառավա1980-ական թվականների սկզբին ԱՄՆ-ում րումը հիմնականում հանգեցվում էր որակի պլանավորմանը: Սակայն արտադրանքի որակի բարձրացմանպլանները մշակվում էին առանց ներարտադրական հիմնախնդիրների ուսումնասիրման, առանց ներֆիրմային պահանջները հաշվի առնելու, ինչը լրացուցիչ հիմնախնդիրներէր ստեղծում: Այժմ ԱՄՆ մասնագետները մեծ հույսեր են կապում որակի կառավարման համակարգի հետ, որը, նրանց կարծիքով, պետք է ապահովի ընկերությունների ղեկավարներիգիտակցության արմատական վերակառուցում, կորպորատիվկուլտուրայի վերանայում ն որակի բարձրացման ուղիների որոնման համար ռեսուրսների

համախմբում: ԱՄՆ-ում որակի կառավարմանասպարեզում նկատվող նոր միտումներին առավել ուժեղ դիմադրություն են ցույց տալիս ֆիրմաների միջին օղակի ղեկավարները:Նրանցից շատերի համար դեպի որակի բարձրացումը կողմնորոշված կառավարչական պրակտիկան իրենց հեղինակությունը սասանելու ն պաշտոնական դիրքը թուլացնելու վտանգ է պարունակում:Ի տարբերություն միջին օղակի մենեջերների, արտադրական բանվորներնաշխատանքիորակի համար պատասխանատվություննավելի համարձակորեն են իրենց վրա վերցնում: Այդ պատճառով էլ որակի բնագավառում հեղափոխության անկյունաքարը դառնում է ըստ արտադրական ցիկլի սպառողների (պատվիրատուների) պահանջմունքների բավարարումը: Այսպես, հարահոսի մոտ յուրաքանչյուր բանվոր դառնում է նախորդ բանվորի արտադրանքիսպառողը: Այդ պատճառով էլ յուրաքանչյուր բանվոր ձգտում է, որ իր աշխատանքիորակը բավարարի հաջորդ բանվորի պահանջները: (Սրա հիմքում դրված են որակի կառավարմանճապոնական համակարգիորոշ տարրեր): 1990-ական թվականներիճապոնիայի հետ առնտրի մի քանի տասնյակ միլիարդ դոլարի հասնողբացասականսալդոն պատճառ դարձավ, որ ազգային արտադրանքի որակի բարձրացմանհարցերը դառնան օրենսդիր ն գործադիր իշխանությունների ուշադրության առարկան: Դա, անշուշտ, նոր երնույթ էր երկրի տնտեսական

զարգացման ասպարեզում: Արտադրանքի որակի բարձրացման ասպարեզում ակնառու նվաճումների խրախուսման համար ԱՄՆ Կոնգրեսը հիմնել է Մալկոլմ Բոլդրիգի անվան մրցանակ, որը, 1987 թվականից սկսած, ամեն տարի շնորհվում է երկրի երեք լավագույն ֆիրմաներին: Վերլուծելով ն ընդհանրացնելով որակի կառավարմանասպարեզում ամերիկյան փորձը, կարելի է ընդգծել դրա հետեյալ առանձնահատկությունները. 1.որակի հիմնախնդրի կապումը արտադրատեսակների,ֆիրմաների ն ամբողջ երկրի մրցունակության հետ, 2.կրթության, գիտության ն մարդկայինգործոնի զարգացմանն ուղղվող ֆինանսավորման աճը, Յ.ֆիրմայի կառավարմանհամակարգիկատարելագործումը, 4.արտադրությունը ծավալային ն որակական ցուցանիշներով պլանավորելու գործընթացի կարնորումը, 5.արտադրանքի որակի խիստ վերահսկումը ֆիրմայի վարչության ն ընտրանքային ստուգումները կառավարմանտեղական ու ֆեդերալ (դաշնային) մարմիններիկողմից, 6.որակի կառավարման ասպարեզում տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների լայնամասշտաբկիրառումը: Որակի բարձրացման ուղղությամբ ԱՄՆ-ում մշտապես իրականացվող միջոցառումները նպաստեցինորակի բնագավառում ԱՄՆի ն ճապոնիայի միջն առկա խզման նվազմանն ու ուժեղացրին մրցակցությունըհամաշխարհայինշուկայում: 70.4.4.

Որակի կառավարումը Արեմտյան Եվրուպայում

1980-ական թվականների ճապոնական նե հյուսիսամերիկյան ֆիրմաների՝ եվրոպական շուկա մուտք գործելու ն այնտեղ հաստատվելու ինտենսիվ փորձերի ու գործնական քայլերի շնորհիվ Եվրոպայում ամենուր նկատվեցարտադրանքիու ծառայությունների որակի, ինչպես նան որակի ապահովմանմեխանիզմներիկատարելագործման հիմնախնդիրների նկատմամբ ուշադրության ուժեղացում: Դրա հետեանքով արեմտաեվրոպականերկրներում մշակվեցին միասնականստանդարտներ,ներդաշնակեցվեցին|ՏՕ սերիայի ստանդարտների հիման վրա մշակված որակի ապահովման համակարգիասպարեզում գործող ազգային ստանդարտները, գործողության մեջ դրվեցին |ՏՕ 9000 սերիայի եվրոպական նմանակները՝ԲԽ 29000 սերիայիստանդարտները: Այժմ մեծ ուշադրություն է դարձվում որակի համակարգերիհապահանջնեվաստագրմանը, ԷՒ| 45000 սերիայի ստանդարտնկրի

րին համապատասխան հավաստագրում կատարող եվրոպական հեղինակավոր մարմնի ստեղծմանը: Նշված ստանդարտների պահպանումը կարող է բարձր որակի ապահովման երաշխիք դառնալ, միլիոնավոր սպառողներինպաշտպանել ցածրորակ արտադրանքից ն որակի ասպարեզում նոր նվաճումների համար շահագրգռել արտադրողներին: Եվրոպական շուկայի նորմալ գործունեության համար պահանջվում է, որ շուկա հանվող արտադրանքը հավաստագրված լինի անկախ կազմակերպությանկողմից: Արտադրանքի հավաստագրումից բացի, պետք է սահմանված կարգով հավաստագրվեն նան արտադրանքիորակի վերահսկում ն գնահատում կատարող լաբորատորիաներնու աշխատողները: Եվրոպական ֆիրմաները ներկայումս բավականաչափ ակտիվ քաղաքականություն են վարում արտադրանքիու ծառայությունների որակի բարձրացման ասպարեզում, իսկ արտադրանքի պատրաստման գործընթացները խիստ վերահսկման են ենթարկվում: Այդպիսի մեխանիզմիկիրառման հետնանքով որակը դարձել է եվրոպական ֆիրմաների արտադրանքի մրցունակության ապահովման կարնոր գործոն: Նման ռազմավարության իրագործման համար պահանջվել է կիրառել միասնական օրենսդրական պահանջներ, ներդնել միասնական ստանդարտներ ն շուկայի պահանջներին ֆիրմայի արտադրանքի համապատասխանության ստուգման միասնականգործընթացներ: 1985թ. Արնմտյան Եվրոպայի երկրներն ընդունեցին ստանդարտների ներդաշնակեցման նոր հայեցակետ, մտցրին արտադրանքի անվտանգության ն հուսալիության նոր ւպլահանջներ: Ստեղծվեցին փորձարկումների ն հավաստագրման Եվրոպական կոորդինացիոն խորհուրդը ն որակի համակարգի գնահատման ու հավաստագրման Եվրոպական կոմիտեն: Վերջինիս կազմի մեջ մտան Ավստրիայի, Բելգիայի, Գերմանիայի,Դանիայի,Իռլանդիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի, Հոլանդիայի, Հունաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Նորվեգիայի, Պորտուգալիայի, Ֆինլանդիայի ն Ֆրանսիայի հավաստագրման կագմակերպությունները:1988թ. ստեղծվեց որակի կառավարման Եվրոպական ֆոնդը, որը Որակի Եվրոպական կազմակերպության հետ հիմնադրեց Որակի Եվրոպական մրցանակն ու 1992 թվականից սկսեց այն շնորհել եվրոպական լավագույն ֆիրմաներին: Արտադրանքի որակի հիմնախնդիրներիլուծմանը եվրոպական մոտեցումների տարբերիչ առանձնահատկություններնեն. որակի գնահատման ն հաստատման հետ կապված բոլոր աշխատանքների կատարման օրենսդրական հիմքի ապահովումը, »

»

»

»

»

ազգային ստանդարտների,կանոններիհավաստագրմանընթացակարգերիպահանջներիներդաշնակեցումը, արտադրանքին որակի համակարգիհավաստագրման, լաբորատորիաների ու աշխատողների հավաստագրման աշխատանքների կատարման համար լիազորված տարածքային ենթակառուցվածքի ն ազգային կազմակերպություններիցանցի ստեղծումը, ըստ արտադրանքի կենսացիկլի փուլերի ինտեգրացման զարգացումը, որակի աուդիտի զարգացումը:

10.5.

Ստանդարտացումը ն արտադրանքի որակի կառավարումը

Ստանդարտացումնարտադրանքի(աշխատանքների,ծառայությունների) որակի կառավարմանժամանակակիցմեխանիզմի կարնոր տարրերից մեկն է: Ստանդարտացումնիրենից ներկայացնում է գիտության, տեխնիկայի ն տնտեսության ոլորտներում կրկնվող խնդիրներիլուծումների համար կարգավորվածությանլավագույն աստիճանի ձեռքբերմաննուղղված գործունեություն: Ըստ ստանդարտացմանմիջազգայինկազմակերպության բնորոշման՝ ստանդարտացումըորոշակիոլորտներումգործունեության կանոնավորմաննպատակով բոլոր շահագրգիռ կողմերի օգտին ն մասնակցությամբկանոններիսահմանումն ու կիրառումնէ: Ըստ ՀՀ ազգային ստանդարտի`(ՀՍՏ 1.0-93) ստանդարտացումը «իրականում գոյություն ունեցող կամ հնարավոր խնդիրների վերաբերյալ համընդհանուր ն բազմակիկիրառման համար դրույթների սահմանման միջոցով որոշակի բնագավառում կարգավորման օպտիմալ աստիճանիհասնելուն ուղղված գործունեություն է»: Որակի բարելավման վրա ստանդարտացմանազդեցություն լրակազիրականացվումէ հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, մող իրերի, սարքավորումների, գործիքների, գործընթացների (աշխատանքների),փաստաթղթերին պատրաստի արտադրանքի համար ստանդարտներիհամալիր մշակման, ինչպես նան ստանդարտներումտեխնիկականպահանջներին որակի ցուցանիշների, փորձարկման միասնական մեթոդակարգերին վերահսկման միջոցների սահմանման միջոցով: Ստանդարտացումըդիտվում է որպես որակի համատեղության, փոխադարձփոխարինելիության,միօրինակնացման(միասնակա316

նացման), տիպայնացման,անվտանգության նորմերի ն էկոլոգիական պահանջների, արտադրանքի,աշխատանքների, գործընթացների ու ծառայությունների բնութագրերին հատկությունների միասնության ապահովման արդյունավետմիջոց: Ստանդարտացմանհիմնականնպատակներնեն. բնակչության կյանքի, առողջության ն գույքի, ինչպես նան շրջակա միջավայրի պահպանման համար արտադրանքի, աշխատանքների, գործընթացների ն ծառայությունների անվտանգության հարցերում սպառողների ն պետությանշահերի պաշտպանությունը, արտադրանքի որակի ապահովումը գիտության ու տեխնիկայի նվաճումներին, բնակչության ն պետության պահանջմունքներին համապատասխան, արտադրանքի համատեղելիության ն փոխադարձ փոխարինելիության ապահովումը, ապահովումը, բոլոր տեսակի ռեսուրսների տնտեսման արտադրությունում ն առնտրում տեխնիկականխոչընդոտների վերացումը, համաշխարհային շուկայում արտադրանքի մրցունակության բարձրացմանխթանումը, 31 մասնակցությանը աշխատանքի միջազգայինբաժանմանը, տնտեսական օբյեկտների անվտանգության ապահովումը ն վթարների ու տեխնիկականաղետներիկանխումը, հանրապետությունում պաշտպանութան ն ռազմական պատրաստականության բարձրացմաննպաստումը: Նշված նպատակներին հասնելու համար ստանդարտացման առջն դրվում են հետեյալ հիմնականխնդիրները. մշակողների, արտադրողների,վաճառողների ն սպառողների միջն փոխըմբռնմանապահովում, ի շահ սպառողների ն պետության` արտադրանքիանվանացանկին ն որակին ներկայացվող օպտիմալ պահանջների սահմա»

».

»

» »

»

»

-

-

0ում,

արտադրանքի, դրա տարրերի, լրակազմող իրերի, հումքի ն նյութերի ցուցանիշների ու բնութագրերի համաձայնեցում ն շաղկապում, -

արտադրատեսակներիմիօրինականացվածկառուցվածքա-

-

յին մասերի սահմանման ն կիրառման հիման վրա բազային կառուցվածքների, պարամետրիկն տեսակաչափային շարքերի միասնականացում, տեխնոլոգիականգործընթացներիններկայացվող պահանջների սահմանում, չափագիտական նորմերի, կանոնների, դրույթների ն պահանջների ամրագրում, -

-

տեխնիկատնտեսականտեղեկատվականդասակարգման ն ծածկագրմանհամակարգերիստեղծում ն վարում, ապառողներինարտադրանքի անվանացանկի ն հիմնական ցուցանիշների ու բնութագրերի վերաբերյալ տեղեկատվությամբ ապահովելու համար քարտացուցակավորմանհամակարգի ստեղ-

-

ծում,

արտադրանքի փորձարկումներին,հավաստագրմանը,որակի վերահսկողությանը ն որակի գնահատմանը ներկայացվող պահանջների սահմանում: Ստանդարտացմանօբյեկտներ կարող են լինել բազմակի անգամներ վերարտադրվելու ն (կամ) օգտագործվելու հեռանկար ունեցող արտադրանքը,ծառայություններըն գործընթացները: Ստանդարտներ ընդունող ու հաստատող մարմնից ն ստանդարտացման օբյեկտի առանձնահատկություններից,ինչպես նան մշակվող ն նրան ներկայացվող պահանջների բովանդակությունից կախված` բոլոր ստանդարտներըբաժանվում են կարգերի ն տեսակների: ՀՀ տարածքում գործում են ստանդարտներիհետեյալ կարգերը. 1.ստանդարտացմանմիջազգային կազմակերպությանկողմից ընդունված միջազգային ստանդարտները, 2.ստանդարտացման տարածաշրջանայինկազմակերպության կողմից ընդունված տարածաշրջանային ստանդարտները, 3.ստանդարտացման, չափաբանության ն հավաստագրման բնագավառներումմիասնականքաղաքականության վարման համաձայնագրինմիացած պետությունների կողմից ընդունված միջպետական ստանդարտները, 4.ստանդարտացմանազգային մարմնի(Հայպետստանդարտե ՀՀ ճարտպետվարչություն) կողմից ընդունված ազգային ստանդարտները, 5.ձեռնարկությունների կողմից ընդունվող ձեռնարկության ստանդարտները: Ստանդարտներիֆոնդի ձնավորմանը ներկայացվում են մի հիմնականպահանջներ. ստանդարտներըպետք է լինեն սոցիալապեսն տնտեսապես անհրաժեշտ, ստանդարտներըպետք է ունենան օգտագործողների որոշակի շրջանակ ն պահանջներիորոշակիություն, ստանդարտներըչպետք է կրկնենմեկը մյուսին, » ստանդարտներըպետք է համալիր ձնով արտացոլեն արտադրանքի կենսացիկլի բոլոր փուլերի, պատրաստությանբոլոր աստիճանների ն որակի ապահովման ու կառավարման -

շարջ »

»

»

»

»

տեսանկյուններից փոխպայմանամակարդակների բոլոր վորված պահանջները, որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում ստանդարտները պետք է ունենան պահանջներիկայունություն, ստանդարտներըպետք է ժամանակինվերանայվեն:

Տարբերում են ստանդարտներիհետնյալ տեսակները. հիմնադրական ստանդարտներ, արտադրանքի,ծառայությունների ստանդարտներ, գործընթացների,աշխատանքներիստանդարտներ, վերահսկման, փորձարկման, չափման, վերլուծության թոդների ստանդարտներ: -

-

-

-

մե-

Գիմնադրական ստանդարտներով գործունեության որոշակի բնագավառների համար սահմանվում են կազմակերպական-մեթոդական դրույթներ, ինչպես նան ընդհանուր տեխնիկականայնպիսի պահանջներ, որոնք արտադրանքի ստեղծման ն օգտագործման ընթացքում ապահովում են գիտության, տեխնիկայի ն արտադրության տարբեր բնագավառների փոխըմբռնումը տեխնիկական միասնությունը ն փոխկապվածությունը, շրջակա միջավայրի պահպանության, կյանքի, առողջության, գույքի համար արտադրանքի, գործընթացներին ծառայությունների անվտանգությունը: Արտադրանքի (ծառայությունների) ստանդարտներովսահմանվում են արտադրանքին ծառայություններիխմբերին կամ որոշակի արտադրատեսակին ներկայացվող այնպիսի պահանջներ, որոնք ապահովում են դրանց համապատասխանությունընախատեսված նշանակությանը: Գործընթացների (աշխատանքների) ստանդարտներով սահմանվում են արտադրանքի նախագծման, պատրաստման, փոխադրման, պահպանման, շահագործման, նորոգման ն օգտագործման տեխնոլոգիականգործընթացների ընթացքում իրականացվողաշխատանքների կատարման մեթոդներին, եղանակներին, գործելակարգին ն նորմերիններկայացվողհիմնականպահանջները: Վերահսկման, փորձարկման,չափման ն վերլուծության մեթոդների ստանդարտներովսահմանվում են արտադրանքի ստեղծման, հավաստագրման ն օգտագործման ժամանակ դրա փորձարկումների, չափումների, վերահսկմանն վերլուծության կատարման մեթոդները, եղանակները, ձները ն այլն: ժամանակկից ստանդարտացումը հիմնվում է հետնյալ սկզբունքների վրա. համակարգայնություն, » կրկնողականություն, »

տարբերակայնություն, փոխադարձփոխարինելիություն: Համակարգայնության սկզբունքը ստանդարտը որոշում է որպես համակարգի տարր ն ապահովում է ստանդարտացմանկոնկրետ օբյեկտների էությամբ միմյանց հետ փոխկապված ստանդարտների համակարգի ստեղծումը: Համակարգայնությունը նան ստանդարտների փոխադարձ համաձայնությունը, անընդհատությունը, միօրինակությունը ե պահանջներիկրկնակման բացառումն ապահովող` ստանդարտացման գործունեությանը ներկայացվող պահանջներիցմեկն է: Կրկնողականության սկզբունքը նշանակում է օբյեկտների այն շրջանակի որոշումը, որի նկատմամբընդունելի են ժամանակիկամ տարածության մեջ կրկնողականությանընդհանուր հատկություն ունեցող իրերը, գործընթացները,հարաբերությունները: Ստանդարտացմանմեջ տարբերակայնությանսկզբունքը նշանակում է ստանդարտացվողօբյեկտի մեջ մտնող տարրերի ռացիոնալ բազմագանության ստեղծում (ռացիոնալ բազմատեսակության նվազագույնի ապահովում): Փոխադարձփոխարինելիությանսկզբունքը նշանակում է տարբեր ժամանակներում ն տարբեր վայրերում պատրաստված միանման դետալների հավաքման կամ փոխարինման հնարավորություն (կիրառվում է բարդ արտադրանքի կամ տեխնիկայի նկատմամբ): Ներկայումս լայն տարածում են գտել |ՏՕ 9000 սերիայի միջազգային ստանդարտները, որոնք |ՏՕ 8402 տերմինաբանական ստանդարտների հետ արտացոլում են ձեռնարկության արտադրանքի որակի կառավարմանմիջազգային խտացվածփորձը: Նշված փաստաթղթերումամրագրվածեն որակի կառավարման համակարգի մի շարք առանձնահատկություններ,որոնք պետք է հաշվի առնեն տվյալ ստանդարտներնօգտագործողները: |ՏՕ 9000 սերայի միջազգային ստանդարտների մասը արդյունաբերապեսզարգացածշատ երկրներում ընդունվում է որպես ազգային ստանդարտներ:Որակի կառավարմանասպա|ՏՕ 9004 ստանրեզում հիմնարար են համարվում |ՏՕ 9000 դարտները: Այսպես, |ՏՕ 9000-ը՝ «Որակի ընդհանուր կառավարում ն որակի ապահովման ստանդարտներ:Ընտրության ն կիրառման ղեկավար ցուցումներ»: |ՏՕ 9001-ը «Որակի համակարգ: նախագծման ն/կամ մշակման, արտադրության,մոնտաժի ն սպասարկմանժամանակ որակի ապահովմանմոդել»: |ՏՕ 9002-ը՝ «Որակի համակարգ: Արտադրության ն մոնտաժի ժամանակորակի ապահովմանմոդել»: » »

հիմնակ

-

9003-ը «Որակի համակարգ: Վերջնական վերահսկման ն փորձարկմանժամանակ որակի ապահովմանմոդել»: |ՏՕ 9004-ը՝ «Որակի ընդհանուր կառավարում ն որակի համակարգի տարրեր: Ղեկավար ցուցումներ»: |ՏՕ 9000 սերիայի ստանդարտներն ունեն հետնյալ առանձ|ՏՕ

նահատկությունները. արտադրանքի որակի կառավարման նկատմամբհամակարգային մոտեցման կիրառում, դեպի սպառողը կողմնորոշում, պահանջների կանոնակարգումնըստ արտադրանքի կենսացիկլի բոլոր փուլերի, արտադրանքի որակի կառավարման իրականացում ըստ կառավարման բոլոր հիմնական (բացի շահադրդման ն կարգավորման) գործառույթների, որոշակի պահանջների (ցանկալի է քանակական) ձնակերպում, երաշխավորական,հանձնարարականբնույթ: »

» »

»

»

»

Ստանդարտացմանհիմնական մեթոդներ են միօրինականացումն ու ագրեգատավորումը: Միօրինականացմանտակ հասկացվում է տարբեր իրերի, դետալների, հանգույցների, տեխնոլոգիական գործընթացների ն փաստաթղթերիչարդարացված բազմատեսակությունը տեխնիկաայես ն տնտեսապեսհիմնավորված ռացիոնալ նվազագույնի հասցնելուն ուղղված գործունեությունը: Միօրինականացումըկարելի է դիտարկել որպես թողարկվող իրերի ն դրանց բաղադրամասերի տիպաչափերի սահմանափակմանն որակի պարամետրերիօպտիմալացման միջոց: Ընդ որում, միջրինականացումը ազդում է արտադրանքի կենսացիկլի բոլոր փուլերի վրա, ապահովում է իրերի, հանգույցների ն ագրեգատներիփոխադարձ փոխարինելիությունը, որը, իր հերթին, ձեռնարկություններինհնարավորությունէ տալիս կոոպերացվելու մեկը մյուսի հետ: Միօրինականացմանշնորհիվ էականորենաճում է պահանջարկը տարբեր արտադրատեսակներիպատրաստմանժամանակ օգտագործվող առանձին դետալների, հանգույցների ն լրակազմող իրերի նկատմամբ:Մեծ պահանջարկնէլ թույլ է տալիս այդ բաղադրատարրերի հոսքային արտադրություն կազմակերպելու, խոշորացնելու դրանց խմբերը, ստեղծելու մասնագիտացվածտեղամասեր, արտադրամասեր,ձեռնարկություններ: Միօրինականացումըկատարվում է երկու հիմնական ուղղուն տեխնոլոգիական: թյուններով՝ կոնստրուկտորական

Առաջինը ենթադրում է ամբողջ իրի ն նրա բաղադրամասերի (կազմվածքային տարրերի, դետալների,հանգույցների, լրակազմող իրերի ն նյութերի), իսկ երկրորդը նորմատիվատեխնիկական փաստաթղթերի (ստանդարտների, տեխնիկական պայմանների, հրահանգների, մեթոդակարգերի,կոնստրուկտորական ու տեխնոլոգիական փաստաթղթերի ն այլն) միօրինականացում: Միօրինականացմանզարգացման ժամանակակիցմիտումները թույլ են տալիս առանձնացնելու նրա երկու հիմնական ուղղությունները՝ հարմարակազմականն սահմանափակիչ: Առաջին ուղղությունը նախատեսում է շուկայի հետազոտում, առկա պահանջմունքների վերլուծություն ն սպառողներին անհրաժեշտ արտադրատեսակներիանվանացանկիպարզում (բացահայտում): Սահմանափակիչ ուղղությունը ենթադրում է թողարկվող արտադրատեսակների անվանացանկիխորացված վերլուծություն ն հետագա սահմանափակում՝մինչն արտադրատեսակներին դրանց բաղադրիչների տիպաչափերի անհրաժեշտ նվազագույնը: Միօրինականացման սահմանափակիչուղղությունը համաշխարհային պրակտիկայում ստացել է սհմայհֆիկացիաանվանումը: Ըստ |ՏՕի սահմանման, ճրմայրֆիկացիանարտադրատեսակներիտիպերի կամ այլ տարատեսակությունների քանակի պարզ կրճատման գործընթացն է` մինչե պահանջմունքների բավարարման համար տեխնիկապեսն տնտեսապեսանհրաժեշտքանակը: Ագրեգատավորման(միացքավորման) տակ հասկացվում է արտադրատեսակներիկառուցվածքաստեղծմանն շահագործման մեթոդը, որը հիմնված է դրանց հիմնականհանգույցների ն ագրեգատների գործառնական ն երկրաչափական փոխադարձփոխարինելիության վրա: Ագրեգատավորման հիման վրա ստեղծված արտադրատեսակների կարնորագույն առավելությունը դրանց կոնստրուկտիվ հակադարձելիություննէ: Ագրեգատավորումընան թույլ է տալիս ստանդարտ դետալները, հանգույցները, ագրեգատները բազմակի անգամներ կիրառելու արտադրատեսակներինոր ձնափոխություններում: Ագրեգատավորումըհնարավորությունէ տալիս. արտադրատեսակների պատրաստման զանազան տարբեստեղծման հաշվին րակների կիրառման ն նոր ձնափոխությունների ընդլայնելու դրանց թողարկմանանվանացանկը, միօրինականացվածն փոխադարձ փոխարինելի դետալներից, հանգույցներից ն ագրեգատներիցլրակազմելու տարբեր գործառնականնշանակության արտադրատեսակներ, ».

»

համապիտանիիրերի, մեքենաների ն սարքավորման աշխատանքային մարմինների արագ փոխարինման հնարավորության ստեղծման հաշվին ընդլայնելու դրանց կիրառման շրջանակները, ընդհանուր դետալների հանգույցների ն ագրեգատների օգտագործման հիման վրա ստեղծելու բարդ տեխնոլոգիական հարմարանքներ, փոխադարձ փոխարինելի դետալների, հանգույցների ն ագրեգատների օգտագործման հաշվին ապահովելու մեքենաների ն սարքավորումների բարձրարտադրողական նորոգումն ու դրանց մաշված մասերի արդյունավետ փոխարինումը: Ձեռնարկությունում ստանդարտացմանաշխատանքների ծավալը կախված է արտադրության մասշտաբից ն կոոպերացմանմակարդակից, թողարկվող արտադրանքի անվանացանկիցն բարդությունից, նորության աստիճանից, փոփոխության ինտենսիվությունից, ձեռնարկության ստանդարտացմանծառայության կարգավիճակից ու նրա վրա դրված խնդիրներից: Փորձագետներիգնահատմամբ,ստանդարտացումըթույլ է տալիս մեքենաշինական արտադրանքի ինքնարժեքն իջեցնելու 102096-ով, իսկ ստանդարտացման գործարանային ծառայության պահպանման ծախսերը կազմում են արտադրանքի ինքնարժեքի Դա ցույց է տալիս, որ ստանդարտացմանհնա0.596-ը:: ընդամենը հմուտ օգտագործումը կարող է արտադրանքի րավորությունների որակի կառավարման արդյունավետ համակարգի ստեղծման նախադրյալ դառնալ: »

»

Արտադրանքի որակի վերլուծության մեթոդները ն բարձրացմանմիջոցները

10.6.

Մասնագիտականգրականության մեջ որակի վերլուծության մեթոդների ն բարձրացման միջոցների հավաքածուի ընտրության ասպարեզում միասնական կարծիք չկա: Հեղինակները, ինչպես նան ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի, ԱրեմտյանԵվրոպայի ն արդյունաբերապես զարգացած շատ երկրների առաջատար ֆիրմաները ավելի հաճախ արծարծում են որակի վերլուծության ու բարձրացման հետնյալ մեթոդներնու միջոցները. իրականացվողգործընթացներիգծապատկերներիկառուցու»

մը, :

ՇոթորօՎաա Հ որքաաօթճ

ՍՈՓՔ/Ճ-Ի/Լ,2001, օթ

481.

ոթօրտքոտու,

/Աօր թշ.

ԽԼԻ.

մոռածւ

5-Շ ՅԼ,

ԽԼ,

» » » » »

» »

ստուգիչ թերթիկը, ուղեղային գրոհը (գաղափարներիհավաքումը), Պարետոյի տրամագիրը, Իսիկավայի պատճառահետնանքային տրամագիրը, հիստսգրերը, ժամանակայինշարքը (ստուգիչ քարտը), կորելյացիոն դաշտի (ցրվածքի) տրամագիրը:

Գործընթացի գծապատկերը (օպերացիանների հերթականությունը, երթուղային քարտերը ն այլն) գործընթացի փուլերի հաջորդականության գրաֆիկական արտացոլումն է, պատկերացում է տալիս աշխատանքներիծրագրի մասին ն կարող է օգտակար լինել գործընթացիփուլերի փոխադարձկապիուսումնասիրման համար: Գործընթացի ուսումնասիրման ժամանակ ստեղծվում են նրա ընթացքի փաստացի ն օպտիմալ վիճակների գծապատկերներըն դրանք միմյանց հետ համեմատելու միջոցով` բացահայտվում են տարբերություններն ու շեղումների հնարավոր պատճառները, որոնց վերլուծության հիման վրա մշակվում են գործընթացիկատարելագործման միջոցառումներ: Հակմանթերթիկը (ատուգումների աղյուսակը) արտադրատեսակների խոտանման քանակի ն հաճախականությանվերլուծության համար գոյացող տարբերարատներիդինամիկայիմասին տեղեկատվությանստացմանաղբյուր է: Ուդեդային գրոհը կիրառվում է հնարավորինսկարճ ժամկետում ինչ-որ հիմնախնդրի լուծման վերաբերյալ առավելագույն քանակի գաղափարներ առաջադրելուն ու քննարկելուն օգնելու համար ն կարող է իրականացվելերկու ուղիով. 1.Կանոնավորված, երբ հիմնախնդիրըքննարկող խմբի յուրաքանչյուր անդամ, շրջանաձն պտտվող իր հերթում գաղափար է առաջարկում կամ իր հերթը բաց է թողնում մինչն հաջորդ անգամը: Այս դեպքում հարկադրմանինչ-որ տարր կա, որը կարող է խանգարել գաղափարի ձնավորմանը: 2.Չկանոնավորված, երբ խմբի անդամները գաղափարներն առաջարկում են դրանց ծագելուն պես` առանց որնէ հերթի: Այս դեպքում ավելի անբռնազբոսմիջավայրէ ստեղծվում: Երկու մոտեցումների դեպքում էլ փորձագետներիպահվածքի կանոններնընդհանուրեն, ըստ որոնց. Երբեք չի կարելի քննադատել ուրիշների գաղափարները: Հարկավոր է դրանք գրի առնել այնպես, որ բառերը տեսանելի լին նոր նեն բոլորին: Դա օգնում է խուսափելու սխալ Կա աալուց -

գաղափարներ է ծնում:

Ցուրաքանչյուր փորձագետ պետք է համաձայն լինի առաջիկա ուղեղային գրոհի օրակարգի կամ հարցի հետ: Ելույթ ունեցողների բառերը պետք է գրի առնել նույնությամբ, առանց որնէ խմբագրման: Ամեն ինչ կատարել շատ արագ (10-15 րոպեի ընթացքում): Պարետոյի տրամագիրը (տես գծանկար 10.6.1 ա, բ) կիրառվում է խոտանի առաջացման հիմնախնդիրների կամ պայմանների ըստ կարնորությաանկարգադասման ն հիմնական պատճառների որոշման համար: Այն ուղղահայաց սյունակների հատուկ ճն է, որը թույլ է տալիս ճշտելու առկա հիմնախնդիրները ն ընտրելու դրանց լուծման կարգը: Պարետոյի տրամագրի կառուցումը հիմնված է տարբեր աղբյուրներից Օ ստացված հավաստի տեղեկատվության վրա: -

-

-

Գծանկար10.6.1.ա

Պարետոյիտրամագիրը

խոտանիպատճառները 1-տեխնոլոգիայի խախտում(4392) 2-անհաջողկոնստրուկցիա(3242) 3-ելակետայիննյութերիարատներ(1296) 4-կազմակերպմանթերություններ(596) 5-այլ պատճառներ(896) 10.6.1.ա/

տրամագրից երնում է, որ խոտանի առաջացման առավել կարնոր պատճառներեն տեխնոլոգիականռեժիմի խախտումներն ու անհաջող կոնստրուկցիան:

Լդոռռառաատատտակ

ան

Հեք

ՐԹԱՏ

"ԱՐՎ Ի:

աԱ

ի

:-

Ա

ր է 22, ւ 262.

ԱՅՑ241 `:

Գծանկար10.6.1.բ Պարետոյիտրամագիրը

խոտանիտեսակները 1-ըստ չափսերիխախտում(4506) 2-մակերնույթիխոտան(3296) 3-նյութերիխոտան(1242) 4-զանգվածիխոտան(542) 5-խոտանիայլ տեսակներ(696)

10.6.1.բ/ տրամագրից երենումէ, որ առավել շատ կորուստների պատճառ են ըստ չափերի խախտումներնու մակերնույթի խոտանը: Պարետոյի տրամագիրը կառուցվում է հետնյալ հաջորդականությամբ. ընտրվում են վերլուծման ն վճռման ենթակա հիմնախնդիրները (գործոնները, ցուցանիշները, գործընթացները նայլն), կատարվումէ հիմնախնդիրներիկարգադասում, ընտրվում են վերլուծության ժամանակըն համեմատման չափանիշը, ձախից աջ, աճողականկարգով,կառուցվում է տրամագիրը, կատարվումէ տրամագրի վերլուծություն ն դրա հիման վրա կարնորագույն գործոնների բարելավմանհամար մշակվում են միջոցառումներ: Իսիկավայր պատճառահետնանքային տրամագրրը (ձյնայրն նմախքթո)արտադրանքի արատների ն խոտանից առաջացող կորուստների նվազեցմանկամ վերացմանգործոններիու պայմանների գծապատկերայինարտացոլումն է ն` հիմնախնդրի կառուցվածքավորման արդյունք: Այն հնարավորություն է տալիս բացահայ-

-

-

-

-

տելու, խմբավորելու ն կարգադասելու հետազոտվող ցանկացած օբյեկտի (երնույթի, գործընթացին այլն) վրա ազդող գործոններն ու պայմանները: Իսիկավայի տրամագրում առավել էական գործոններն ու պայմանները ցույց են տրված երկար, իսկ նվազ կարնորները` կարճ սլաքներով: Վերլուծության ժամանակ ուշադրություն է դարձվում բոլոր, այդ թվում նան՝ առաջին հայացքից աննշան թվացող գործոններին, քանի որ Իսիկավայի տրամագրի կառուցման նպատակը առաջադրված խնդրի լուծման վրա ազդող բոլոր գործոնների ու պայմանների ուսումնասիրմամբ խնդրի լուծման առավել արդյունավետ եղանակի որոշումն է: Օրինակ, ապրանքի մրցունակության ցածր մակարդակի որոշակի պատճառներիվերհանման համար անհրաժեշտ է վերլուծել մրցունակության կառուցվածքային բոլոր բաղադրիչները, բացահայտել հիմնական մրցակիցների համապատասխան ցուցանիշների համեմատ «նեղ տեղերը», մշակել ն իրականացնել դրանց վերացմաննուղղված միջոցառումներ:Տրամագրում են տրվում ոչ թե մրցունակության բոլոր բաղադրիչները, այլ ցույց միայն նրանք, որոնք մրցակիցներիցետ մնալու պատճառ են (գծանկար 10.6.3):

Թ

Գծանկար 10.6.2. Իսիկավայիտրամագիրը

Իսիկավայի տրամագիրը կառուցվում է հետնյալ հաջորդականությամբ. ընտրվում է լուծման ենթակահիմնախնդիրը, բացահայտվում ն առանձնացվում են առավել կարնոր գործոնները, առանձնացվում են կարնոր գործոնների ազդեցության չափե-. րի փոփոխությանպատճառները, ճշտվում են տվյալ ժամանակահատվածումներազդեցության ենթակա գործոններնու պատճառները, որոշվում են այն սահմանները, որոնց պետք է հասցվեն ճշտման ենթակագործոնները, -

-

-

-

-

որոշվում է ճշտելի գործոններն ու պայմաններըսահմանված մակարդակինհասցնելու համար պատասխանատու սուբյեկտների շրջանակը, մշակվում է հետագա գործողությունների ու միջոցառումների իրականացմանպլան: -

-

ՐՆԱԼ Միջիննշանակությունը

Միջիննշանակությունը

ձ

ձ

"

գ/

«

«

Միջիննշանակությունը

Միջիննշանակությունը

Գժանկար 10.6.3. Չիստագրերիծները.)՛- հաճախականությունը, Ը չաիմը, ա/ ն թ/ դեպքերում գործընթացներընորմալ են ընթանում, իսկ գ/ն դ/ դեաքերում դրանք շտյման կարիք ունեն:

յՀիստագրերըմիջին նշանակությանհամեմատ վիճակագրական տվյալների ցրվածքի ծայրահեղ վերին կետերու| կառուցվող կորեր են, որոնք բնութագրում են բաշխման նորմալությունը: Բաշխումները կարող են լինել նորմալ, սրագագաթ, հարթագագաթն կենտրոնիհամեմատ դեպի աջ կամ ձախ տեղաշարժված(գծանկար 10.6.3.): Վիստագրիգնահատմանհամար կիրառում են միջին քառակուսային շեղումը, վարիացիայի (տատանման), կորելյացիայի մետրիայի գործակիցներըն այլն:

ասի

նրմալ է Միջին նշանակություն (մեդիանա)

Ժամանակը

Ներքին ստուգիչ սահման

Գժանկար 170.6.4. Ժամանակայինշարք (ստուգիչ քարտ)

ժամանակային շարքի ժամանակակիցձեր ստուգիչ քարտն է, կիրառվում է գործընթացը ժամանակի մեջ ամենապարզ ձնով ներկայացնելու դեպքում ե ցույց է տալիս միջին նշանակություններից շեղումների աստիճանը(գծանկար 10.6.4.): Գծանկար 10.6.4.-ի վերլուծությունից պարզվում է, որ ուսումնասիրվող գործընթացն ամբողջությամբ նորմալ է ընթանում, սակայն ոչ լավագույն ձնով, այսինքն՝ որոշակի կարգավորման կարիք ունի: Կորելյացիոն դաշտը (ցրվածքի տրամագիրը) կիրառվում է մի գործոնի ազդեցության բնույթն ու չափը մյուսի վրա որոշելու ն փոխգործողությանուղղվածությունը սահմանելու համար: որը

Գծանկար 10.6.5.-ի վերլուծությամբ փաստվում է, Ո-ի միջե կապը սերտ է ն ուղղագիծ,

սերտ ն հիպերբոլիկ,

2Ճ.,-ի

ն

միջն կապը՝

նՄ7 -ի միջն կապը բացակայում է, քանի

որ ցրվածքում գերակա ուղղությունը տանել ցանկացածուղղությամբ:

ցույց

տվող գիծը կարելի է

յ

Դ

՞

լ

Մ

2:չ-ի ն-ի

Ճյ-ի

որ

| -

-

էր

7Ց

/6 Թ

՛

|

5 ՛».

Չ

՞

/"Փօ

օ1՛

29--՛| '

ի

. ի

՛

։

թ

՞

.

,

ո.

ՀԱ-ԱԻԻ--» «

բ

-» «

յ

»

`

|

`

՞

'

լ

լր

՛

--

՞

«աաա» Գ

«.

Գծանկար 706.5. Կորելյացիոն դաշտեր (գրվածքի տրամագրեր)

10.7.

Արտադրանքի որակի վերահսկման կազմակերպումը

Արտադրանքի որակի վերահսկումը որակի կառավարման համակարգի կարնոր բաղկացուցիչ մասերից, այսինքն` ենթահամակարգերից մեկն է, որը վերահսկման տեսանկյունից դիտարկելու դեպքում համարվում է ինքնուրույն համակարգ: Արտադրանքիորակի վերահսկման համակարգը ռազմավարական մարքեթինգի, նախագծակոնստրուկտորականաշխատանքների ն արտադրության ու երաշխիքային տեխնիկականսպասարկման փուլերում որակի, ինչպես նան արտադրության բոլոր փուլերում տեխնիկական վերահսկման մակարդակը որոշող արտաքին միջավայրի բաղադրատարրերի վերահսկման ն կարգավորման մեթոդների ու միջոցների ամբողջություն է: Ձեռնարկության մակարդակում արտադրանքի որակի վերահսկման համակարգի համար արտաքին ճիջավայրի բաղադրատարրերեն մարքեթինգային հետազոտության արդյունքները, գիտահետազոտական ն փորձնակոնստրուկտորականաշխատանքները,հումքը, նյութերը, լրակազմող իրերը, արտադրության կազմակերպատեխնիկականմակարդակի ն արտադրության կառավարմանհամակարգի պարամետրերը: Վերահսկման արդյունավետության ապահովման հիմնական պարամետրերից մեկը հաշվառման համակարգի կանոնավոր գործունեության վարումն է: Դրա համար հաշվառումը պետք է կազմակերպվի բոլոր պլանների ու ծրագրերի առաջադրանքներիայնպիսի պարամետրերով, ինչպիսիք են քանակը, որակը, ծախսերը,

կատարողներըն ժամկետները:Ռեսուրսներիծախսի հաշվառումը սովորաբար կազմակերպվում է ըստ բոլոր տեսակի ռեսուրսների, թողարկվող արտադրատեսակների,դրանց կենսացիկլի փուլերի: Բարդ տեխնիկայի համար հարկ է լինում հաշվառել նան խափանումների քանակը, շահագործման, տեխնիկականսպասարկմանն նորոգմանծախսերը: Արտադրանքի որակի վերահսկման համակարգի պարամետրերի հաշվառմանըներկայացվումեն հետնյալ պահանջները. համագործակցության ապահովում, այսինքն` կառավարման համակարգի ն նրա արտաքին միջավայրի (մակրոմիջավայր,տարածաշրջանի ենթակառուցվածք,ձեռնարկությանմիկրոմիջավայր) ցուցանիշների հաշվառում, լրիվության ապահովում, այսինքն`կառավարմանհամակարգի բոլոր ենթահամակարգերի,արտադրանքիորակի, քանակի, ռե»

»

սուրսատարության ցուցանիշների, ձեռնարկության ստորաբաժանումների, ապրանքայինշուկաների հաշվառման վարում, » հարաշարժության ապահովում, այսինքն` ցուցանիշների հաշվառում դինամիկայում ն վերլուծության համար այդ հաշվառման տվյալների օգտագործում, աշխատանքի որակի խթանման համար հաշվառման տվյալների կիրառում: Եթե տարվում է հիմնականում քանակական ցուցանիշների հաշվառում, ն դրա արդյունքներն ինչ-որ տեղ գրանցվում են, ապա կառավարմանվերահսկման գործառույթն ընդլայնվում է: Ձեռնարկություններում վերահսկման օպերացիաներն իրականացնում են մի շարք ծառայությունների ներկայացուցիչներ: Այսպես օրինակ, ստանդարտների,տեխնիկականպայմանների, հանձնարարականների,հրահանգների ն նորմատիվատեխնիկականայլ փաստաթղթերի ճիշտ օգտագործման վերահսկումը կաւտոարումէ նորմաստուգման ծառայությունը: Դրանից բացի, տեխնիկական փաստաթղթերիորակի ստուգումն իրականացնումեն նան գլխավոր կոնստրուկտորը, տեխնոլոգը, մեխանիկը ն ձեռնարկության այլ իրավասու ծառայությունների անմիջական կատարողներն ու բաժինների վարիչները: Սակայն որակի սահմանված մակարդակի ապահովման պարտադիր նախապայման համարվող արտադրանհնարավոր շեղումները քի որակին ներկայացվող պահանջներից ժամանակին կանխելու կարնոր խնդիրը ձեռնարկություններում լուծվում է հիմնականում տեխնիկականվերահսկման միջոցով: Տեխնիկական վերահսկումը արտադրանքի պատրաստմանբոլոր փուլերում նրա որակին, ինչպես նան պահանջվող որակն ապահովող արտադրության պայմաններինն գործոններին ներկայացվող տեխնիկական պայմաններիպահպանմանստուգումն է: Այն իրենից ներկայացնում է սահմանվածկարգինհամապատասխանանցկացվող փոխկապակցվածվերահսկողականօպերացիաներիհամալիր: Այդ օպերացիաները, հիմնականում, արտադրական գործընթացների անբաժանելի ն պարտադիր մասն են, որի պատճառով էլ դրանց իրականացումը առավելաբարդրվում է համապատասխան օպերացիաներն անմիջականորեն կատարող բանվորների վրա: Դրա հետ, անհրաժեշտ որակի արտադրանքի թողարկումը ն խոտանի կանխումն ապահովելու նպատակով,արտադրությունումմի շարք վերահսկողական օպերացիաներ կատարում են բրիգադավարները, վարպետները ն հատուկ անձնակազմի ձեռնարկության տեխնիկականվերահսկողության բաժնի աշխատակիցները: Վերջիներիս կարնոր գործառույթներից մեկը աշխատատեղերում խոտանի կանխումն ու բացահայտումը, դրա առաջացման պատճառների վերհանումը ն համապատասխան ծառայությունների հեւո դրանց »

վերացման միջոցառումների մշակումն է: Տեխնիկական վերահսկողության ընթացքում նան սահմանվում նե գնահատվում են արտադրանքի այն հատկությունների քանակական ն որակական բնութագրերը, որոնց հիման վրա արտադրանքը դասվում է որակի այս կամ այն տեսակին կամ խոտանին: Տեխնիկական վերահսկման օբյեկտ են դրսից ստացվող նյութերն ու կիսաֆաբրիկատները,ձեռնարկությանարտադրանքնինչպես պատրաստիվիճակում, այնպես էլ նրա արտադրության բոլոր փուլերում, տեխնոլոգիական գործընթացները, աշխատանքի միջոցները, տեխնոլոգիական կարգապահությունը ն արտադրության ընդհանուր կուլտուրան: Տեխնիկական վերահսկման հիմնական խնդիրը թողարկվող արտադրանքի որակին ներկայացվող տեխնիկականպահանջների պահպանման ստուգումն է, իսկ նպատակը՝կոնստրուկտորականն տեխնոլոգիական փաստաթղթերի պահանջներին համապատասխան արտադրանքիպատրաստմանապահովումն ու ժամանակի ն միջոցների նվազագույն ծախսերով արտադրանքի թողարկմանը նպաստելը: Տեխնիկական վերահսկումն իրականացնելիսպահպանվում են հետնյալ ընդհանուր պահանջները. տեխնիկականվերահսկումը պետք է ընդգրկի արտադրական գործընթացիբոլոր տարրերն ու փուլերը, վերահսկմանմեթոդները,տեխնիկականն կազմակերպական արտադրության տեխձները պետք է լիովին համապատասխանեն նիկային, տեխնոլոգիայինն կազմակերպմանը, տեխնիկական վերահսկման կազմակերպման արդյունավետությունը պետք է հիմնավորվի անհրաժեշտ տնտեսական հաշվարկներով, վերահսկմանհամակարգըպետք է ապահովի պարտականուհստակ ն հիմնավորված բաթյունների ն պատասխանատվության ժանումը ինչպես առանձին կատարողների,այնպես էլ ձեռնարկության ստորաբաժանումներիմիջն, վերահսկման համակարգըպետք է օգտագործի շահադրդման վիճակագրականվերահսկմանարդյունավետմեթոդները: Տեխնիկականվերահսկմանառջն դրված կոնկրետխնդիրներից կախված, կիրառվում են վերահսկման տարբեր տեսակներ ու մեթոդներ, որոնց բազմազանությունը պահանջում է դրանք դասակարգել: 1.Ըստ արտադրանքի որակի վերահսկմանոլորտի՝ տարբերում են արտադրական ն շահագործականվերահսկում: Արտադրական վերահսկումն իրականացվում է արտադրանքի արտադրության փուլում ն, որպես կանոն, ներառում է բոլոր օժանդակ, նախապատ-

-

-

-

-

րաստական ն տխնոլոգիական օպերացիաները: Օրինակ, վերահսկվում է շահագործմանն նորոգմանփաստաթղթերիպահանջների պահպանումը: 2.Ըստ արտադրանքի կենսացիկլի փուլերի տարբերում են ռազմավարական մարքեթինգի, գիտահետազոտական աշխատանքների, արտադրության տեխնիկական նախապատրաստման, արտադրության, շահագործման, տեխնիկական սպասարկման ն նորոգմանփուլերում անցկացվող վերահսկումներ: 3Յ.Ըստ արտադրականգործընթացի փուլերի` վերահսկումը լինում է մուտքային, օպերացիոն ն ընդունման: Օպերացիոնը տեխնոլոգիական Օպերացիա կատարելիս կամ այն ավարտելուց հետո արտադրանքի կամ գործընթացի վերահսկումն է: Ընդունմանն այն վերահսկումն է, որի արդյունքների հիման վրա որոշում է ընդունվում արտադրանքի մատակարարման ն օգտագործման պիտանիության մասին: 4.Ըստ վերահսկման օպերացիաների կատարման պարբերականության ն վերահսկման ընդգրկման լրիվության աստիճանի՝ վերահսկումը լինում է անընդհատ, պարբերական, համատարած, ընտրանքային ն, պատահական: Անընդհատվերահսկման դեպքում հսկվող պարամետրերի մասին տեղեկատվության ստացումը կատարվում է անընդհատ, իսկ պարբերականվերահսկման դեպքում ժամանակի սահմանված միջակայքերում: Համատարածըարտադրանքի որոշակի խմբի յուրաքանչյուր միավորի պարամետրերի վերահսկումն է: Ընտրանքայինի դեպքում վերահսկվում է արտադրանքի միավորների ոչ մեծ քանակ այն ամբողջությունից, որին պատկանում են այդ միավորները: 5.Ըստ վերահսկվող օբյեկտի հետագա օգտագործման հնարավորության` վերահսկումը լինում է քայքայող (կազմատող) ն չքայքայող (չկազմատող): Քայքայող վերահսկումը արտադրանքը հետագա օգտագործման համար դարձնում է ոչ պիտանի: Չքայքայող վերահսկումը հիմնվում է կողմնակի դիտումների արդյունքների վրա, ն ստուգված արտադրանքըչի կորցնում իր պիտաՕիությունը: Չքայքայող վերահսկումըլինում է մագնիսական, էլեկտրական,ջերմային, թափանցողնյութերով ն այլն: 6.Ըստ տեղեկատվությանստացման ն մշակման եղանակի վերահսկումը լինում է հաշվարկային-վերլուծական, վիճակագրական ն գրանցման: 7.Ըստ կատարողների՝վերահսկումը լինում է ինքնահսկում, մենեջերի, վերահսկող վարպետի,տեխնիկականվերահսկման բաժնի վերահսկում, տեսչական վերահսկում (որը նախորդ վերահսկման արդյունավետությունը ստուգելու նպատակովհատուկ լիազորված

անձանց միջոցով իրագործվող վերաստուգում է), պետական ն միջազգային վերահսկում: 8.Ըստ վերահսկման ռեժիմի` տարբերում են ուժեղացված կամ արագացված, նորմալ ն թույլ վերահսկում: Ուժեղացված վերահսկումը բնութագրվում է բավականաչափխիստ նորմատիվներովն կիրառվում է նոր արտադրատեսակներիյուրացման, մատակարարների փոփոխման կամ էլ այն դեպքերում, երբ նախորդ մասնակի ստուգման արդյունքները վկայում են արատայնությանթույլատրելի մակարդակի գերազանցման մասին: Նորմալ վերահսկումն իրականացվում է վերոնշյալ դեպքերի բացակայությանպայմաններում: Թույլ կամ թուլացված վերահսկումը կիրառվում է, եթե նախորդ մասնակի ստուգման արդյունքները վկայում են արատայնության՝ թույլատրելիից զգալի ցածր մակարդակի մասին: (Թույլ վերահսկումը բնութագրվում է ընտրանքի պակաս չափերով, քան` նորմալ վերահսկմանդեպքում: 9.Ըստ վերահսկման արդյունքների հիման վրա կայացվող որոշման` վրահսկումը լինում է ակտիվ (նախազգուշացնող) ն պասիվ (ըստ շեղումների): 10. Ըստ վերահսկման միջոցների կիրառման տարբերում են չափիչ, զգայաբանական,դիտողականե տեխնիկականստուգումներ:

որոշակի հատկանիշների`դասակարգմանեն ենթարկվում վերահսկման օպերացիաները:Այսպես. Ա. Վերահսկվող պարամետրերի առանձնահատկություններից տարբերում են՝ երկրաչափական ձների ն չափսերի վերահսկման օպերացիաներ, արտադրանքի ն փաստաթղթերիարտաքին տեսքի վերահսկում, նյութերի ու կիսապատրաստուկների ֆիզիկամեխամիկական, քիմիական ն այլ հատկությունների վերահսկման օպերացիաներ, արտադրանքիներքին արատների (ճեղքեր, խորշեր, փոսիկներ, չեչեր ն այլն) վերահսկմանօպերացիաներ, նյութերի տեխնոլոգիական հատկությունների վերահսկման օպերացիաներ, տեխնոլոգիական կարգապահության պահպանման վերահսկում, վերահսկողականն արտադրանքիհանձնման փորձարկումներ: Ըստ

նան

կախված -

-

-

-

-

-

Արտադրությանփուլից կախված՝տարբերում են նախնական (մուտքային), միջանկյալ ն վերջնական վերահսկման օպերացիաներ: Գ Արտադրական օպերացիաների ընդգրկման աստիճանից կախված` տարբերում են ըստ օպերացիաների վերահսկում ն խմբային վերահսկում, ինչը կատարվում է արտադրական մի քանի օպերացիաներիցհետո: Դ. Ըստ կատարմանտեղի՝ վերահսկմանօպերացիաները լինում են ամրակայված, հաստատուն վայրում կատարվող վերահսկման օպերացիաներն անմիջականորենաշխատատեղերում կատարվող սահուն վերահսկողականօպերացիաներ: Ե. Ըստ մեքենայացման մակարդակի՝վերահսկման օպերացիաները լինում են. ձեռքով (որոշակի չափիչ գործիքների օգնությամբ) կատարվող օպերացիաներ, մեքենայացված (չափիչ սարքերի, հարմարանքների ն մեխանիզմների օգնությամբ կատարվող)օպերացիաներ, ավտոմատացված(արտադրանքիպատրաստմանընթացքում տարբեր սարքերի, հարմարանքների ն մեխանիզմների միջոցով, առանց մարդու անմիջական մասնակցության, ավտոմատ կերպով կատարվող)օպերացիաներ: Զ. Վերահսկման օբյեկտից կախված՝առանձնացվում են. ելակետային նյութերի, ն լրակազմող իրերի, գնովի կիսապատրաստուկների արտադրությանտարբերփուլերում գտնվող արտադրանքի, արտադրությանմիջոցների, տեխնոլոգիականգործընթացների, գործընթացներիկազմակերպման, աշխատանքիպայմանների, աշխատանքի, շրջակա միջավայրի, փաստաթղթերի, մեթոդների, տեղեկատվության ն աւպահովման միջոցների ստուգման օպերացիաներ: Արտադրանքիորակի վերահսկման աշխատանքներն իրականացվում են որոշակի հնարներով ն եղանակներով,այսինքն՝ մեթոդներով, որոնք բաժանվում են ակտիվ ն պասսիվ խմբերի: Ակտիվ վերահսկմաննեն վերաբերում չքայքայող եղանակներիկիրառումը (ռենտգենյան ն ինֆրակարմիր ճառագայթների, ուլտրաձայնի օգտագործում ն այլն): Ակտիվ վերահսկմանսարքերի կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում որակը հսկելու բուն արտադրության ընթացքում: Չափիչ-ստուգիչ սարքերը մոնտաժվում են անմիջապես սարքավորումների վրա, ն դա թույլ է տալիս մշտապես գրանցելու Բ.

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

շեղումները: Տրված պարամետրերինհասնելիս հսկիչ սարքն անմիջապես, ավտոմատ կերպով անջատում է սարքավորումը:Այդպիսի հսկիչ սարքերը լայնորեն կիրառվում են ավտոմատ հոսքագծերում: Զանգվածայինարտադրությանպայմաններումբավականաչափ արդյունավետորեն կիրառվում են վերահսկմանպասիվ մեթոդները (հսկիչ-տեսակավորող սարքերի կիրառումը հնարավորություն է տալիս դետալները տեսակավորելու ըստ չափերի ն առանձնացնելու պիտանին ու խոտանը): Ավելի առաջադիմականէ վերահսկմանվիճակագրական մեթոդների կիրառումը: Դրանք լայն տարածում են ստացել հոսքային ն ավտոմատացված արտադրություններում: Վերահսկման վիճակագրական մեթոդների հիմքում դրված է ընտրանքայինստուգումը, որը հիմնվում է հավանականությունների տեսության ն մաթեմատիկական վիճակագրությանդրույթների վրա: Վիճակագրականմեթոդի էությունը ընտրանքայինխմբաքանակի կանոնավոր ընտրության, խմբի չափի որոշման ն սահմանված պարամետրերիցդեպի վեր կամ ներքն շեղման թույլատրելի չափի որոշման մեջ է: Դրա համար նախապեսկազմված ժամանակացույցով կատարվում են ստուգումներ (չափումներ), որոնց արդյունքները գրանցվում են համապատասխանաղյուսակներում, խմբավորվում ն ենթարկվում վերլուծության, ինչի հիման վրա էլ կայացվում են որակի ապահովմանն ու բարձրացմաննուղղված կառավարչական վճիռներ ն մշակվում են կազմակերպչականմիջոցառումներ: Թվարկված բոլոր տեսակների ն մեթոդների վերահսկումները կատարում է արտադրողը կամ՝ նրա պատվերով:Այդ պատճառով էլ ներկայացվող արդյունքները սպառողներըկարող են կասկածի տակ առնել, ինչի փարատման համար արտադրանքը հավաստագըրվում (սերտիֆիկացվում) է: 10.8.

Արտադրանքիհավաստագրումը

Անընդհատ ուժգնացող մրցակցության պայմաններում շուկայի համապատասխան հատվածի (խորշի) գրավումը հնարավոր է միայն ապրանքի որակի մասին սպառողներին հավաստի տեղեկատվություն տրամադրելուդեպքում: Որակի վերաբերյալ սպառողներին օբյեկտիվ ե բավարար տեղեկություններով ապահովելու անհրաժեշտությունից ելնելով` ամբողջ աշխարհում սկսվել է տարածվել հսկման այնպիսի տեսակ,ինչպիսինհավաստագրումնէ: Հավաստագրումը սահմանված պահանջներինարտադրանքի պարամետրերի համապատասխանությունըհաստատելու գործու336

նեություն է: Արտադրողներիինքնահավաստագրումը սպառողների համար քիչ է վստահելի: Այդ պատճառով էլ այն սովորաբար իրագործվում է երրորդ, անկախ կազմակերպության միջոցով: Հավաստագրման օբյեկտ են արտադրանքը, ծառայությունները, աշխատանքը, անձնակազմը,որակի համակարգը: ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում ն ԱրեմտյանԵվրոպայի համարյա բոլոր երկրներում հավաստագրումը զգալի տարածում է գտել ե, որպես կանոն, կապված է անվտանգության,առողջության ն շրջակա միջավայրի պահպանման հետ: Շատ երկրներում հավաստագրումը հիմնված է անվտանգությանն հավաստագրմանմասին օրենքների վրա: ՎՀավաստագրումըելակետ է ընդունում հետնյալ հիմնական սկզբունքները.

1.արտադրանքիանվտանգության ն նրա որակի մասին տեղեկատվության հավաստիությանգնահատմանժամանակ պետության շահերի ապահովում, 2.կամավորություն կամ պարտադիրություն, 3.օբյեկտիվություն, այսինքն` արտադրողից ն սպառողից անկախություն, 4.հավաստիություն, այսինքն մասնագիտական փորձնական բազայի ապահովում, 5.հայրենական ն արտասահմանյան արտադրողների արտադրանքի հավաստագրմանժամանակխտրականությանբացառում, 6.արտադրողին հավաստագրմանմարմնի ն փորձարկման լաբորատորիայիընտրությանիրավունքի վերապահում, 7.հավաստագրման մասնակիցների պատասխանատվության սահմանում,

8.իրավական ե տեխնիկականապահովում, ինչպես նան արտադրողի, առնտրի, սպառողների, հսկման մարմինների, մաքսատան, ապահովագրական կազմակերպությունների, բորսաների, աճուրդների, արբիտրաժների, դատարանների հավաստագրման արդյունքների (հավաստագրերին համապատասխանության նշանների) բազմագործառնական օգտագործում, 9.հավաստագրմանդրական արդյունքներիկամ հավաստագրի գործունեության դադարեցման մասին տեղեկատվության բացություն (մատչելիություն), 10. արտադրանքի առանձնահատկություններից,արտադրության ն սպառման բնույթից բխող հավաստագրմանձների ու մեթոդներիզանազանություն: Հավաստագրման կազմակերպումըկատարվում է երկու փուլով: Առաջին փուլով նախատեսվումէ հավաստագրմանենթակա

արտադրանքիստեղծումը ն արտադրությանպայմանների ապահովումն ու իրագործումը: Երկրորդ փուլում կատարվում է արտադրանքի հավաստագրմանկազմակերպումն անցկացում, այսինքն՝ հաստատվում է նորմատիվատեխնիկականփաստաթղթերի պահանջներինարտադրանքի համապատասխանությունը: Հավաստագրումն ունի տնտեսական ն կազմակերպատեխնիկական կողմեր: Արտադրությանն արտադրանքի հավաստագրման հետ ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունը (ՏՕ) կատարում է փորձարկմանկենտրոններիհավաստագրում ն նրանց տալիս է հավաստագրմանթույլտվություն (լիցենզիա): յՉամապատասխանության հավաստագիրը (այսուհետ` հավաստագիր) հավաստագրմանկանոններին համապատասխանտրվող է հավաստագրված արտափաստաթուղթ է, որը հաստատում դրանքի համապատասխանությունըսահմանված պահանջներին: (Արտադրանքիհավաստագրման կարգը 33-ում սահմանված է ՀՍՏ 5.3 ազգային ստանդարտով: Տրվող հավաստագրի (սերտիֆիկատի) գործողության ժամկետըչպետք է գերագանցի երեք տարին): յՎամապատասխանության նշանը սահմանված կարգով գրանցված նշան է, որով հավաստագրմանտվյալ համակարգում ընդունված կանոններով հաստատվումէ մակնիշավորվածարտադրանքի համապատասխանությունըորոշակի պահանջներին: Գավաստագրման համակարգի կազմակերպման ժամանակ պետք է հստակորեն սահմանազատվենհավաստագրմանմասնակիցների պատասխանատվությունները: Օրինակ, արտադրողը պատասխանատվություն է կրում հավաստագրմանժամանակ վերահսկվող նորմատիվային փաստաթղթերիպահանջներին արտադրանքի համապատասխանության համար: Իր հերթին, վաճառողը պատասխանատու է հավաստագրիառկայության, իսկ հավաստագրող մարմինը` հավաստագրի տրման ճշտության ն նրա գործունեության հաստատման համար: Հավաստագրմանհամակարգի համեմատաբար պարզ տարատեսակ է համասեռ արտադրանքիհավաստագրմանհամակարգը: Այն վերաբերում է միայն այն արտադրատեսակներին, գործընթացներին կամ ծառայություններին,որոնց համար կիրառվում են միննույն ստանդարտներըն ընթացակարգերը:Համասեռ արտադրանքի հավաստագրմանհամակարգըտարածվում է նան տարբեր ար(համակարգիչ, ավտոմեքենա,սառնարան, ռատադրատեսակների դիոընդունիչ) վրա, եթե դրանք հավաստագրվում են միննույն կանոններով՝միննույն պահանջներին(օրինակ, էլեկտրամագնիսական տեսանկյունից: համատեղելիության) համապատասխանության Համասեռ արտադրանքի հավաստագրմանհամակարգը ներկայացվածէ գծանկար 10.8.1.-ում:

յՉավաստագրման մարմինը մի կառույց է, որն անց է կացնում հավաստագրում ն պատասխանատվությունէ կրում նրա արդյունքների համար: Նա պետք է պարտադիրկարգով հավատարմագրվի, այսինքն` հավաստագրմանգործունեություն իրականացնելու պաշտոնական լիազորություններ ստանա:

Դիմողները ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, քաղաքացիներ են, որոնք դիմում են որոշակի մակնիշի արտադրանքի հավաստագրմանհամար: Հավաստագրման կենտրոնները շատ նեղ անվանացանկի արտադրանքիհավաստագրումանցկացնող մարմիններեն: Փորձագետ-աուդիտորները չափազանց կարնոր դեր են խաղում հավաստագրման բոլոր համակարգերում: Նրանք հատուկ պատրաստվում են, ատեստատավորվումն նոր` հավաստագրման ոլորտում որոշակի աշխատանքներ կատարելու իրավունք ստանում:

Փորձագիտական լաբորատորիաները արտադրական ստորաբաժանուներ են, որոնք անմիջականորեն իրականացնում են փորձարկում, ստուգում ն դրանց արդյունքներիհամեմատում: Հավաստագրման համակարգումհավատարմագրվածմարմինների (լաբորատորիաների), փորձագետ-աուդիտորներիգործունեության տեսչականվերահսկումնիրագործում է հավաստագրման մարմինը, իսկ հավաստագրվածարտադրանքինը՝`այն մարմինը, որն անց է կացրել այդ արտադրանքիհավաստագրումը: ՀՀ-ում հավաստագրման աշխատանքներնիրականացվում են հավաստագրման ազգային համակարգի միջոցով, որը ղեկավարում է Գայպետստանդարտը: Հայպետստանդարտի գործունեությունը կարգավորվում է «Ստանդարտացման ն սերտիֆիկացման մասին» ն Հայաստանի Հանրապետությունում չափումների միասնականությանապահովման մասին» ՀՀ օրենքներով: ՎՀ տարածքում գործում են Հայպետստանդարտիստանդար(հավաստագրման) տացման,չափագիտությանն սերտիֆիկացման կենտրոններ,որոնք իրականացնումեն այդ աշխատանքներիմեթոդական ղեկավարությունն ու հսկողությունը: Այդպիսի կենտրոններ կան Երնանում, Գյումրիում, Վանաձորում, Կապանում, Գավառում, ինչպես նան՝ Լեռնային Ղարաբաղում: ՎՀ հավաստագրմանասպարեզումակտիվորեն համագործակցում է ԱՊՀ երկրներիհետ: Առետրիզարգացմանբարենպաստպայմաննր ստեղծելու նպատակով 1990-ական թվականներինճի շարք համաձայնագրեր են կնքվել: 1992թ մարտի 13-ին ընդհանուր

համաձայնություն է ձեռք բերվել ԱՊՀ երկրների հետ հավաստագրման ոլորտում համագործակցելուվերաբերյալ: 1992թ. հունիսի 4-ին համաձայնություն է ձեռք բերվել հավաստագրման աշխատանքների կատարման սկզբունքների ն փոխադարձ ճանաչման մասին: 1993թ. հոկտեմբերի 20-ին ընդունվել է հավաստագրման աշխատանթներիարդյունքների ճանաչման կարգը: 1995թ. մշակվել է ԱՊՀ երկրներում պարտադիր հավաստագրման ենթակա արտադրանքիանվանացանկը: 1996թ. փոխադարձաբար ճանաչվել են ԱՊՀ երկրների հավաստագրման ազգային համակարգերը: 1993-1995թթ. ԱՊՀ երկրների միջն հավաստագրման ասպարեզում կնքվել են երկկողմանիհամաձայնագրեր: Թվարկված միջոցառումների հետնանքով փոխվեցին սպառողների պահանջմունքները: Սպառողները հասկացան, որ որակն ապահովվում է ոչ թե միանգամվա կամ մասնակի միջոցառումներով, այլ ձեռնարկությունում մշտապես գործող որակի համակարգով: Հավաստագրված ն կայուն գործող որակի համակարգը արտադրանքի թողարկման ամբողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում ավելի հաճախ է ծառայում որպես մատակարարիհայտարարած որակիպարամետրերիապահովմաներաշխիք: Որակի համակարգի հավաստագրումն իրականացնում է երն ոչ էլ սպառող): Որպես րորդ կազմակերպություն (ոչ արտադրող նորմատիվային մոդել ընդունվում են |ՏՕ 9000 սերիայի ստանդարտների նորմերը: Հավաստագրմաննախնական աշխատանքների արդյունքները ձեռնարկությանղեկավարությանը կարող են ներկայացվել «Ձեռնարկությունում գործող որակի համակարգը|ՏՕ 9000 սերիայի ստանդարտներիպահանջներին համապատասխանեցնելու աշխատանքների ծրագրի» տեսքով: Այդ ծրագիրն էլ կարող է մշակվել ն իրագործվելհետնյալ փուլերով: Առաջին փուլում կատարվում է ձեռնարկությունում գործող որակի համակարգիկատարելագործմանաշխատանքներիկազմակերպում: Այս փուլի աշխատանքներըկարող են կատարվել միջոցառումների տարբեր հավաքածուների միջոցով, բայց պետք է ավարտվեն որակի համակարգի մեթոդականնոր փաստաթղթերի մշակումով:

Երկրորդ փուլում իրականացվում է որոշակի արտադրանքի արտադրության հետազոտում ն որակի նորմատիվատեխնիկական փաստաթղթերիվերլուծություն: Արտադրությանվիճակի հետազոտումը նախատեսում է մեթոդականնյութերի մշակում, ըստ արտադրանքի պատրաստման տեխնոլոգիականշղթայի արտադրության

տարրերի վիճակի վերլուծություն ու գնահատում, ինչպես նան որակի կառավարման ասպարեզում ձեռնարկության քաղաքականության փաստացի արդյունքների վերլուծություն ու արտադրանքի կենսացիկլի տարբեր փուլերում որակին ներկայացվող պահանջներին այդ արդյունքների համապատասխանությանգնահատում: Նորմատիվատեխնիկական փաստաթղթերի համեմատական վերլուծությունը նախատեսում է մեթոդական նյութերի մշակում, ձեռնարկության որակի գործող համակարգի նորմատիվատեխնիկական փաստաթղթերի փորձաքննություն ն |ՏՕ 9000 սերիայի ստանդարտների պահանջների կատարման հիման վրա որակի բարձրացման խնդիրների լուծման փաստացի վիճակի գնահատում: Այս փուլն ավարտվում է որակի գործող համակարգի կատարելագործման համալիր ծրագրիմշակմամբ: Երրորդ փուլում կատարվում է որակի համակարգի տարրերի մշակում, որի համար նախատեսվում է որակի համակարգի փաստաթղթային մասի ձնակերպում:

Չորրորդ փուլում իրագործվում է որակի համակարգի տարրերի պրակտիկ մշակում, արտադրության մեջ այդ տարրերի ներդրում ն որակի համակարգի ներքին աուդիտի համար գործարանայինփորձագետ-աուդիտորներիպատրաստում:

Հինգերորդ փուլով նախատեսվում է հավաստագրմանհամար որակի համակարգի նախապատրաստում:|ՏՕ 9001, ՏՕ 9002 ն |ՏՕ 9003 ստանդարտներիցորնէ մեկի պահանջներին համապատասխան՝որակի համակարգիհավաստագրումըկատարվումէ այս եզրափակիչփուլում:

համալիրՆերկայումս շատ կարնոր է արտադրատեխնիկական ժամանակ նախաների ստեղծման ն վերակառուցվածքավորման գծերի հավաստագրայինապահովումը:Դրա իմաստն այն է, որ արտադրանքի հավաստագրման աշխատանքներով հարկավոր է զբաղվել նախապես, դրա մշակման սկզբից, այլ ոչ թե այն ժամանակ, երբ արտադրանքը շուկա հանելու համար հավաստագիր է պահանջվում: Այն բանից հետո, երբ որոշվել են ապագա արտադրանքի հիմնական պարամետրերըն որոշում է ընդունվել նրա պատրաստմանսկզբի վերաբերյալ, հարկավոր է հավաստագրման աշխատանքներիողջ համալիրի կատարմանհամար կազմել պլանժամանակացույց: Նշված բոլոր աշխատանքներըկատարելուցանմիջապեսհետո զգացվում է հավաստագրման արդյունավետությունը, որն արտահայտվում է մի շարք ուղղություններով:

Առաջին՝ երկրի մասնակցությունըհավաստագրմանմիջազգային համակարգին ապահովում է մուտք արտասահմանյան շուկա ն կրճատում է կրկնակի հավաստագրմանհետ կապված տարադրամային ծախսերը: Երկրորդ` կանխում է վտանգավոր արտադրանքի շուկա մուտք գործելը: Երրորդ` հավաստագրման տվյալների օգտագործման հիման վրա մշակվում է արտասահմանյաներկրների հետ առնտրային հարաբերություններիզարգացման ռազմավարություն: Չորրորդ՝ ապրանքներու ծառայություններ արտահանող կազմակերպություններինպետականաջակցություն ցուցաբերելու հիմք է:

ԳԼՈՒԽ11

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՕՊԵՐԱՏԻՎ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

11.1.

Արտադրությանօպերատիվ պլանավորման խնդիրները, փուլերը ն տեսակները

Ցանկացած արտադրատնտեսականհամակարգի հիմնական որոշիչ տարրը արտադրականգործընթացնէ, որի կազմակերպման ե տրված պարամետրերի շրջանակներում պահպանման մակարդակից կախված են համակարգիմյուս ցուցանիշները: Դրա հետ, արտադրականգործընթացի ն նրա բաղադրատարրերիվրա տարածության մեջ ն ժամանակիընթացքում ազդում են փոփոխական նշանակության բազմաթիվ գործոններ, որոնք կարող են շեղել արտադրության նորմալ ընթացքը: Այդ պատճառով էլ պլանավորման միասնական գործընթացից առանձնացվում է տարածության մեջ ե ժամանակիկարճ հատվածներումարտադրական գործընթացի պլանավորմանն անընդհատ կարգավորմանգործառույթը, այսինքն՝ ձեռնարկությանն նրա առանձինստորաբաժանումներիաշխատանքի կազմակերպումը նախապես սահմանված պլան-գրաֆիկի համապատասխան:Այդ գործառույթն ընդունված է անվանել արտադրությանօպերատիվպլանավորում: Օպերատիվ պլանավորմանհիմնական բովանդակությունըժամանակի ն տարածության մեջ արտադրական գործընթացիտարրերի համաձայնեցման աշխատանքների կազմակերպումը, այդ գործընթացի կարգավորումնու տրված պարամետրերիշրջանակներում նրա պահպանումնէ, ինչի պատճառովէլ օպերատիվ պլանավորումը դառնում է նան արտադրությանկազմակերպմանկարնոր բաղկացուցիչ մասը: Արտադրության օպերատիվ պլանավորման նպատակը քանակական, դրակական, ժամանակայինն ծախսային չափանիշներով արտադրամասերի,տեղամասերին աշխատատեղերիհամար բիզնես պլանի կարնոր բաժիներից մեկի արտադրական ծրագրի առաջադրանքներիորոշակիացումն ու դրա կատարման ապահովումն է: Արտադրությանօպերատիվ պլանավորմանհիմնականխնդիրը կոնկրետ պայմաններում արտադրականգործընթացի արդյունավետ իրագործումն ապահովող` նրա կազմակերպմանօպտիմալ

պարամետրերիորոշումն է: Այդ հիմնականխնդրի լուծումը պայմանավորված է այնպիսի մասնակի խնդիրների լուծմամբ, ինչպիսիք են` արտադրականծրագրի կատարմանռիթմիկության, տեխնոլոգիական սարքավորման,արտադրականհրապարակներին աշխատուժի օպտիմալ բեռնվածության ապահովումը, արտադրական խոտանիկրճատումը, ռեսուրսների խնայողականծախսը, շրջակա միջավայրի ն աշխատանքի պաշտպանությունը: Այս խնդիրների լուծման համար ողջ ձեռնարկության ն նրա ստորաբաժանումների աշխատանքը կազմակերպվում է ըստ համաձայնեցված օրացուցային պլան-գրաֆիկի, որը յուրաքանչյուր արտադրական տեղամասում սահմանում է նախապատրաստուկների, դետալների, հանգույցների ն ավարտուն իրերի պատրաստման առանձին օպերացիաների կատարմանբովանդակությունը,ծավալը, կազմը, հերթականությունն ու ժամկետները: Պլան-գրաֆիկը սովորաբար նախատեսումէ. 1.յուրաքանչյուր տեղամասում արտադրանքի հավասարաչափ կամ հավասարաչափաճող թողարկում, 2.սարքավորումների ն բանվորների հավասարաչափ բեռնվածություն, Յ.ընդունված օրացուցապլանային նորմատիվների՝ համապատասխանարտադրությանմեջ նյութերի, նախապատրաստուկների, դետալների ն հանգույցներիշարժման ապահովում, 4. տեխնոլոգիայի ն աշխատանքի կազմակերպման առաջադիմական ձների ներդնում, 5.արտադրության նորմալ ընթացքից շեղումների վերացման համար անհրաժեշտ պահուստային կարողությունների ն արտադրական ռեսուրսներիառկայությանապահովում: Արտադրությանօպերատիվ պլանավորումն իրականացվում է ստուգիչ ծավալային հաշվարկներիկատարման, օպերատիվ օրացուցային պլանների մշակման ն արտադրության ընթացքիօպերատիվ կարգավորմանփուլերով: '

Օրացուցապլանայիննորմատիվըժամանակի ն տարածության մեջ արտադրական գործընթացի կազմակերպումըորոշող ցուցանիշներիամբողջություն է: Հիմնական օրացուցապլանայիննորմատիվներեն թողարկվողարտադրանքիսերիայի չափը, մշակվող դետալներիու հանգույցներիխմբի չափը, արտադրականցիկլի տնողությունը, հոսքագծի արտադրանքի թողարկման տակտն ու տեմպը, նորմատիվային պլան-գրաֆիկներըն այլն: Օրացուցապլանայիննորմատիվներիկազմն ու դրանց չափերը կախված են արտադրությանտիպից: Ինչքան մեծ է արտադրության զանգվածայնությունը,այնքան պետք է բարձր լինի արտադրական գործընթացի տարրերի համաձայնեցմանաստիճանը ե փոքր ժամանակի մեջ աշխատանքի առարկաներիշարժումը որոշող նորմատիվներիչափը:

Ստուգիչ ծավալային հաշվարկներիկատարմանփուլում ճըշտվում են պլանային ժամանակաշրջանումյուրաքանչյուր արտադրական ստորաբաժանմանկատարելիքաշխատանքներիընդհանուր ծավալն ու բովանդակությունը, կատարվում է պահանջվող արտադրականն աշխատանքայինռեսուրսներիմանրամասնհաշվարկ ն համեմատվում դրանցառկաքանակի հետ: Օպերատիվ օրացուցային պլանների մշակման փուլում յուրաքանչյուր արտադրական ստորաբաժանմանհամար կազմվում է օրացուցային պլան-գրաֆիկ, ինչպես նան իրագործվում է ժամանակի մեջ արտադրականգործընթացի տարրերիխիստ համաձայնեցում: Օրացուցային պլանները կազմվում են ըստ արտադրության յուրաքանչյուր անուն օբյեկտի (յուրաքանչյուր անուն իրի), ըստ արտադրամասի, տեղամասի, աշխատատեղի ն օպերացիայի: Օրացուցային պլանավորման փուլում որոշվում են արտադրության օրացուցապլանային նորմատիվները, ըստ յուրաքանչյուր արտադրականստորաբաժանման`սահմանվում է աշխատանքների կատարման հերթականությունը, հաշվառվում է օպերատիվ պլանների իրականացմանընթացքը: Արտադրությանօպերատիվ կարգավորմանփուլում, որն ընդունված է անվանելդիսպետչերավորում,անընդհատ դիտարկվում է արտադրությանընթացքը, այսինքն` կատարվում են օպերատիվ հաշվառում ն հսկում, արտադրությանպարամետրերիճշգրտում ն պահպանում: Այս փուլում ժամանակիամենակարճհատվածների (հերթափոխ, ժամ) համար իրագործվում են առաջադրանքների վերջնական ճշգրտում, հնարավոր շեղումների կանխատեսում ու բացահայտում ն դրանց կանխման օպերատիվ միջոցների ձեռնարկ: Օպերատիվպլանավորումնիրականացվումէ ինչպես ձեռնարկությունում, այնպես էլ արտադրամասերում,տեղամասերում ն աշխատատեղերում:Պլանավորմանառաջինտեսակըկոչվում է միջարտադրամասային,իսկ երկրորդը՝ներարտադրամասային: Միջարտադրամասային պլանավորմանժամանակ մշակվում է ն ձեռնարկությանօպացուցայինպլան-գրաֆիկ՝արտադրամասերի ու ինքնուրույն ստորաբաժանումներիկտրվածքով իրականացվում է դրանցկատարմանընթացքիհսկում: Միջարտադրամասայինպլանավորման հիմնական բովանդակությունը ամբողջ ձեռնարկությանօրացուցային ամփոփպլանի ն արտադրամասայինպլան-գրաֆիկի մշակումը, օրացուցապլանային նորմատիվներիհաշվարկը, արտադրամասիցարտադրամաս նյութերի, նախասպլատրաստուկների, դետալների, հանգույցների մատակարարմանժամկետներիհամաձայնեցումը,ձեռնարկության

ն արտադրամասերիաշխատանքիգրաֆիկի կատարմանընթացքի օպերատիվ հաշվառումը ն հսկումն է: Ներարտադրամասային պլանավորման ժամանակ մշակվում, մանրամասնվում, ճշտվում ն յուրաքանչյուր աշխատատեղին են հասցվում Օրացուցային առաջադրանքները: Ներարտադրամասայինպլանավորման հիմնական բովանդակությունը արտադրամասիմանրամասնվածպլան-գրաֆիկի կազմումը, տեղամասերի համար ամսական, շաբաթական, օրական, իսկ աշխատատեղերիհամար` հերթափոխային-օրականառաջադրանքների մշակումն ու դրանց հանձնումն է, ինչպես նան՝ առաջադրանքներիկատարմանընթացքիօպերատիվհսկումը: Մեքենաշինականձեռնարկություններում արտադրականգործընթացների խիստ բազմազանության պատճառով ձնավորվել են օպերատիվ պլանավորման մի քանի համակարգեր: Օպերատիվ պլանավորման համակարգ ասելով` հասկացվում է պլանային աշխատանքների կատարման մեթոդիկան ու տեխնիկան: Առավել տարածված են դետալային, պատվերային ն լրակազմական (իր տարատեսակներով լրակազմահանգուցային, լրակազմացիկլային, մեքենալրակազմային,օրալրակազմային ն այլն) համակարգերը: Յուրաքանչյուր համակարգբնութագրվում է օրացուցապլանային նորմատիվներիկազմով, պլանավորմանն հաշվառման՝ ընդունված միավորով, պլանային ժամանակամիջոցներիտարբերակմամբ, ծրագրային առաջադրանքների հաշվարկման մեթոդներով, դրանց կատարմանհաշվառման եղանակով: Օպերատիվ պլանավորման համակարգի որոշիչ տարրը պլանավորման ն հաշվառման միավորն է, այսինքն պլանավորման ն նեհաշվառմանսկզբնականօբյեկտը (դետալը, հանգույցը, դետալ րի խումբը, դետալների հավաքածուն,ամբողջականիրը կամ որոշակի աշխատանքներիհամալիրը): Պլանավորման ն հաշվառման միավորի ընտրությունը, հաշու դրանց կատարմանկենտրոնացման վարկների ձժանրամասնումն աստիճանը կախված են արտադրական պայմաններից: Կայուն կրկնվող արտադրության դեպքում պլանային հաշվարկները կատարվում են կենտրոնացվածկարգով, իսկ մյուս բոլոր դեպքերում դրանք, մեծավ մասամբ,իրականացվումեն արտադրամասերում: Ձեռնարկության բիզնես պլանն ու օպերատիվ պլանը, ունենալով միննույն վերջնական նպատակը ն համարվելով պլանավորման գործընթացիբաղկացուցիչ մասերը, միմյանցից տարբերվում են իրենց օբյեկտներով, ժամկետներով, պլանային առաջադրանքների ցուցանիշներով ն արտադրությանընթացքի վրա ազդելու մեթոդներով 11.1.1.): (աղյուսակ

ՑՏՅՀՏ Տ 8:

ՅՀ8 Է

Հարք

Ծ

5-5

:31

ՏՅեշ

:Յ.-:

ՀԵՏՀԱՅ ՀՅ Հայ :

)

65Յ

է

:

-Տ-Դթղ Յ-

38ՅՅ:

ՀՀ

ՅՅՏ

ՏՅՅՏ Ը,53

ԷԼ-Ի Յ8 ՅՅ5

Յ

ՅՓՃ

-Թ-ր-7

ԷՏ-Է ՏԵՑ ճ -

8:

5:

Տ

Տա" Յ

Յ

Յ

::

ՅՅ

Մ

Ք

85|

Տն

'

Յ

ոռ ՏՅ .5

ՀԱՆ

:

-

»

-

Զ:Տ, 5:

333 |

ՀԱՅՏԱ 335

901188 ՀՅՑԵՏՑ ՅՅ ՏԵՑ ՅԷՀ |

Տ

ԵՅ

չմ

ՕՏՅ

ՏՏՅՏՏՅՏՏՅ

Յ ՀԾ

Վ

`

:

Տն ամ (8 255:

ՀՅ

11:

ՅՏՋ`Ց

358552 23118858

ՀՅՏՅՅՑ 58.8 ՏՅՅՅՅ

5.3 152: ՏՅՅՏ

252238: ՏՏ ԾՏՅՅՑ ՀՀՅՅՏՅ3

33223386 8:33 ՅՅ ՅՑ

տ

ՅՅՏ 551:1583 ՅՅ 5.Յ ՅՅ

Յ

դռ

Յ

ԷՅԻ»|

53Յ

:

55Յ

"12435

18598: Հ3525333 Է8525:5381 638385ՀԱՏ

ՅԵՑ

::

իՅՅ

ճ.`.

Զ

2Յ

|

ջ: :

5`

ո

ծ

18315 ԷՆ 6: ԷՒ

Է

Յ

ՀՅՅԵՅՅԸՑ

Է2-Է,

ՏՏՀՅՅՅՅՅ

ՅՅՅՅԵՅԾ ՅՅԵՅՅ ԷՔ

Է

Է

ՀԵՑ

Տ

Յ

Յ

ԲՋ5

Տ:8-3

6»Յ33Յ ԷԷ» Յ ՀՏ 836 ըն Ճ.

ոլր

ՅՅանա

Յ

:

Հե

ե ՝

Ա Տ. Ց|Յ'

ւ

:

ՇՏԹՑ

Յ35Յ

Ց 2:

5-8 5թՅ

..5 Յ.«.3

ՅԵ

-ԹՀՀ

ՆԹ

Յ

-

5-5 դ2Յ

աՅ.ԹՍ ՅՑ

ՅՅ ՅՅ

ԷՅՏ

ԾԹԾՔ5

|ք

ՏՏ ՅՅ

բ

ՅՑ

:.Յ

ռտ Է8

'

ի ՅՅ )

-:23 --Տ

Է

ՏՅ `

Է

Ց

Յ`-

՝

Ո

ՅԾ

ՅՅ

Յ

ՀՏ

լ

ի

:

5`

ՅՅ

ՀԱ:

ԿՅ

ՀՅ:5Յ

տ

ՅՅ

28913:

ՏՅ

:

-

5:

25,5 ՑԱՒ ՅՅՅ

ՀՀ ՏՅԱՅԾԾ ԷԷ

325535 |

ՅՅ ՅԲ

:8

:8

Ե

53 8

-Ծ

Ց

Ժ

։

ԷՒ5

Ժ-Ճպ

8.

Յ

:

Յ-

ՅՅ Է

«ՎՓ

ՅՏ

Է:

Շ"3 ադ ՅՃՋՓ/Շ

:-

:

-բ

:: 5-5 Յ Յ

1: :35 ՅՅ ՅՅ

Ք ՅԻ ՅՅ8 355:

ՀՅՅԵՏՀՅՅԵ

: ՅԱ ՞9.3 ք| -5'

»Յ:Շ 5`

Ց

Ա: Է:

:.

ՅՅՔ15

«36

Տա

:3: Ք

-.Ը. լ

Յ

ր

Յ

11.2.

Արտադրության օպերատիվ պլանավորման առանձնահատկությունները հատային ն փորձնական արտադրությունում

ՀՅատային արտադրությունը բնութագրվում է պատրաստվող արտադրատեսակներիշատ լայն անվանացանկով,որի թողարկումը կարող է կրկնվել ժամանակիանհավասար միջակայքերում կամ ընդհանրապեսչկրկնվել: Այդպիսի առանձնահատկության պատճառով կիրառվում է պատվերային պլանավորման համակարգը, որի դեպքում ձեռնարկության համար պլանավորման միավոր են դառնում միննույն անվանման մեկ կամ մի քանի կոնստրուկցիոն ավարտուն արտադրատեսակները,իսկ արտադրամասի համար՝ տվյալ պատվերիկազմի մեջ մտնող դետալներիլրակազմը: Հատային արտադրության պայմաններում օրացուցային պլանավորման առանձնահատկություն, արտադրադիսպետչերական բաժնի կամ բյուրոյի աշխատանքներիսերտ կապն է արտադրուծառայությունների (գըլթյան տեխնիկական նախապատրաստման խավոր կոնստրուկտորի, տեխնոլոգի, մեխանիկի ն այլ բաժինների) աշխատանքի հետ: Դա ենթադրումէ, որ պատվերի կատարման պլանային ժամկետները պետք է համապատասխանենարտադրամասերին տեխնիկական փաստաթղթերի տրման հերթականությանը: Այստեղից հետնում է, որ դատային արտադրությունում օպերատիվ պլանավորման հիմնականխնդիրը դառնում է արտադրական բոլոր օղակների հավասարաչափ բեռնվածության ն պատվերների կատարմաննվազագույն արտադրականցիկլի պահպանման պայմաններում արտադրականծրագրով նախատեսված զանազան պատվերներիժամանակինկատարմանապահովումը: Օպերատիվ արտադրական պլանավորմանըբնորոշ է յուրաքանչյուր պատվերի տեխնիկական նախապատրաստման պլանավորման հետ արտադրության օրացուցապլանայինհաշվարկներիսերտ կապը: Արտադրատեսակների չկրկնվելու պատճառով յուրաքանչյուր օրինակի թողարկման ժամանականհրաժեշտություն է առաջանում իրականացնել արտադրության տեխնիկական նախապատրաստման աշխատանքներիամբողջ համալիրը, որը ընդգրկվում է տվյալ պատվերի կատարման օրացուցային պլանի մեջ: Եվ քանի որ բարդ պատվերների կատարման համար հաճախ պահանջվում է ժամանակիբավականաչափմեծ տնողություն (երբեմն` տարի կամ նույնիսկ՝ մի քանի տարի), ապա այդպիսի դեպքերում օպերատիվ օրացուցային պլանները հեռանկարային բնույթ են ստանում, ն արտադրական գործընթացը մի քանի տարուց մինչն որոշակի օր համաձայնեցնելուանհրաժեշտությունէ առաջանում:

Թողարկվող արտադրատեսակների բարդությունը ն նրանց տարբեր տիպերի համար դետալների ու հանգույցների միաժամանակյա պատրաստումը յուրաքանչյուր արտադրամասիու տեղամասի արտադրականծրագրում արտադրության օբյեկտների մեծ բազմազանության ն պլանային նույնիսկ ամենակարճժամանակահատվածում (օր, հերթափոխ) դրանց հաճախակի փոփոխության պատճառ են դառնում: Դրա հետնանքովանհնար է աշխատանքի յուրաքանչյուր առարկայի համար օրացուցապլանային նորմատիվների նախապես մշակումը: Ռրոշակի դետալների ն հանգույցների արտադրության կազմակերպմանհարցերի լուծմանը մեծապես նյպաստում են գծային ղեկավարների, իսկ հաճախ նան՝ բարձր որակավորում ունեցող բանվորներիփորձը ն բազմիմացությունը, ինչն էլ անխուսափելիորենհանգեցնում է արտադրության օպերատիվ պլանավորման ապակենտրոնացմանն հնարավորություն չի տալիս արտադրականգործընթացի առանձին տարրեր համաձայնեցնելուժամանակին տարածությանմեջ: Հատային արտադրության օպերատիվ պլանավորումը ներառում է պատվերիփաստաթղթայինմշակումը, օրացուցային տվյալ ժամանակահատվածիհամար պատվերներիօպտիմալ պորտֆելի ձնավորումը, ըստ արտադրամասերի,տեղամասերի ն օրացուցային ժամանակահատվածների ծրագրային առաջադրանքներիբաշխումը, ինչպես նան օրացուցապլանայինհաշվարկներիկատարումը: Ըստ ստորաբաժանումներիե օրացուցային ժամանակահատվածների՝ծրագրայինառաջադրանքներըբաշխվում են ժամանակի մեջ արտադրանքիպատրաստման բարդ գործընթացնարտացոլող ցիկլային կամ ցանցային գրաֆիկների մշակման միջոցով: Ընդ որում, գրաֆիկներում պատվերներիչափազանց մանրամասնումը (տրոհումը) լրացուցիչ դժվարություններ է առաջացնում ժամանակի մեջ բոլոր պատվերների համաձայնեցման ընթացքում: Այդ պատճառովէլ գրաֆիկներում արտացոլվող աշխատանքներըխոշորացվում են համասեռ սարքավորումներիվրա կատարվող, այսպես կոչված, ընդհանրացվածօպերացիաներիկամ ընդհանրացված տեխնոլոգիական երթուղիների մեթոդներով: Այդ դեպքում ցանցային գրաֆիկի աղեղներ են դառնում տարբեր արտադրական ստորաբաժանումներում կատարվող աշխատանքները (փուլերը): Խոշորացման միավոր ընդունվում է արտադրամաս-փուլը,ն կա-

ռուցվում է բազմացանցայինպլանավորմանմոդելը: Ցանցային գրաֆիկի կրիտիկականուղիով որոշվում է առաջանցման ժամանակը, որի օգնությամբ սահմանվում է արտադրական օղակներում պլանավորման ն հաշվառման յուրաքանչյուր

միավորն արտադրություն բաց թողնելու ն թողարկելու հերթականությունը: Առաջանցման տակ հասկացվում է պատրաստիարտադրանքի թողարկման ամսաթվից (պահից) մինչե արտադրական գործընթացի որնէ փուլում այդ արտադրանքիկազմի մեջ մտնող դետալի, դետալների խմբի կամ հանգույցի արտադրություն բաց թողնելու կամ թողարկելու ամսաթիվն (պահն) ընկած ժամանակահատվածը: Առաջանցումը լինում է ընդհանուր ն մասնակի: Ընդհանուր առաջանցումը տեխնոլոգիական գործընթացի սկզբի արտադրական օղակում (արտադրամաս,տեղամաս) դետալներն արտադրություն բաց թողնելու պահից մինչե այդ դետալների օգտագործումով պատրաստի արտադրանքի թողարկումն ընկած ժամանակահատվածն է: Թողարկման առաջանցումն արտադրություն բաց թողնելու առաջանցումիցփոքր է արտադրական ցիկլի տվյալ արտադրական օղակում ունեցած չափով: Մասնակի առաջանցումն իրենից ներկայացնում է նախորդարտադրականօղակում դետալներն արտադրություն բաց թողնելու կամ թողարկելու պահից մինչն հաջորդ օղակում այդ նույն դետալներն արտադրություն բաց թողնելու կամ թողարկելու պահն ընկած ժամանակահատվածը: Առաջանցման մեծությունը բաղկացած է տեխնոլոգիական ն ապահովագրականառաջանցումներիցկամ, այլ կերպ ասած, առաջանցման ժամանակի հաշվարկը հիմնվում է ցիկլերի ե աշխատանքի առարկաների միջարտադրամասայինպահուստային (ապահովագրական) սպասումների տեողության նախնական հաշվարկի վրա: Տճ/սնոչլոգրականառաջանցմանմեծությունը որոշվում է տվյալ արտադրականօղակում դետալների մշակման արտադրական ցիկլի տնողությամբ: Ապահովագրականառաջանցումը նախորդ արտադրական օղակից դետալների թողարկման ե հաջորդ օղակում դրանց արտադրությունբաց թողնելու միջն ընկած ժամանակահատվածնէ: Այդպիսի ընդմիջումը նախատեսվում է զանազան պատճառներով նախորդ օղակներից դետալների թողարկումն ուշացնելու կամ հաջորդ օղակում դրանց արտադրություն բաց թողնելը նախատեսվածժամանակից շուտ իրականացնելու դեպքերիհամար: Ստորաբաժանումներովն սարքավորումներիառանձին խմբերով պատվերի անցման պլան-գրաֆիկը կազմվում է դետալներն արտադրություն բաց թողնելու ն թողարկելու հաշվարկված առաջանցումների ն աշխատատեղերիբեռնվածության ու թողարկման հնարավորություններիծավալային հաշվարկների հիման վրա: Տեղամասերի ու աշխատատեղերի միջն ծրագրային առաջադրանքների բաշխման համար հիմք են հերթափոխա-օրականառաջադրանքները,որոնց կազմի մեջ մտնում են միայն տեխնիկա351

կան փաստաթղթերով, տեխնոլոգիական հարմարանքներով,նյութերով, լրակազմող իրերով ն անհրաժեշտ այլ պարագաներովամբողջապես ապահովվածաշխատանքները: Արտադրությանօբյեկտների հաճախակիփոփոխությունըհնարավորություն չի տալիս նան ավելի մանրամասն ու կայուն տեխնոլոգիա մշակելու: Դա հանգեցնում է նրան, որ տեխնոլոգիական գործընթացի առանձին տարրեր ճշտվում են անմիջապես աշխատատեղերում՝ վարպետի կամ բանվորի հայեցողությամբ, ինչը հաճախ հանգեցնում է նյութերի, աշխատանքին ժամանակի գերածախսի: Հատային արտադրությանպայմաններումսահմանափակպահանջարկի ն ճշգրիտ հասցեագրման հետնանքով արտադրանքը պատրաստվումէ առանձին պատվերներով:Այդ պատճառով էլ ամբողջ ձեռնարկության ն հավաքման արտադրամասի համար հիմնական պլանավորման ն հաշվառման միավոր է համարվում անհատականարտադրականպատվերը,իսկ մշակման ն նախապատրաստական արտադրամասերի համար` դետալների լրակազմի կամ առանձին առաջատար դետալների պատվերը: Քանի որ հատային արտադրությունումպլանավորմանն հաշվառման հիմնական միավորը ն պլանավորմանօբյեկտը արտադրականպատվերն է, ապա պահանջվում է նրա ձնակերպման ն կատարման ճիշտ կազմակերպում: Ընդհանրապես պատվերի կատարման գործընթացն իրականացվում է հետնյալ փուլերով. պատվերիձնակերպում, պատվերիկատարմաննախապատրաստում, պատվերիկատարում: » » »

Պատվերի ձնակերպման փուլում կատարվում է տեխնիկական փաստաթղթերին արտադրությանփաստացիպայմաններիվերլուծություն, որի ընթացքում օգտագործվում են փորձնավիճակագրական մեթոդով որոշված, խոշորացվածնորմատիվներ:Այդ փուլում սահմանվում են ապագա արտադրատեսակիհիմնական պարամետրերը, նրա պատրաստման ն շահագործման տեխնիկական պայմանները, արտադրության ժամկետն ու արժեքը: Պատվերի հիմնական բովանդակությունը պատվիրատուիտված տեխնիկական առաջադրանքն է, որում նշվում են ապագա արտադրանքին ներկայացվող բոլոր հիմնական պահանջներն ու բնութագրերը (արտադրողականությունը,հզորությունը, եզրաչափերը, ճշգրտությունը ն այլն): Այնուհետն ստացված պատվերը հանգամանորեն ուսումնասիրում ն վերլուծում են ձեռնարկությանբոլոր տեխնիկական (գլխավոր կոնստրուկտորի, տեխնոլոգի, մետալուրգի, մեխա352

նիկի բաժիններ) ն արտադրականստորաբաժանումները,որից հետեխնիկական առաջադրանքը վերջնականորեն ճշտվում է պատվիրատուի հետ ն ձնակերպվում համատեղ արձանագրությամբ: Հաջորդ փուլում ձեռնամուխ են լինում արտադրության տեխնիկական նախապատրաստմանը:Արտադրության տեխնիկական նախապատրաստմանն արտադրանքի պատրաստման ամբողջ աշխատանքներնիրականացվումեն պատվերիկատարմանմիասնական համալիր պլան-գրաֆիկի համապատասխան: Ընդ որում, աշխատանքներիառանձին մասերի ու փուլերի կատարման ժամկետները սահմանվում են արտադրանքը պատվիրատուինհանձնելու ժամկետների հիման վրա արտադրանքի պատրաստման տեխնոլոգիական գործընթացինհակառակ ուղղությամբ` պատվերի կատարման ն պատվիրատուինհանձնելու պահից մինչն առաջատար դետալներիարտադրությունբաց թողնելը: Քանի որ հատային արտադրությունումժամանակի ն տարածության մեջ արտադրական գործընթացի համաձայնեցումը միանվագ է ն անմիջականորենկապված է որոշակի օրացուցային ժամանակի համար կատարվող ծավալային հաշվարկների հետ, ապա ավելի ճիշտ է վերջիններս անվանել ոչ թե օրացուցապլանային նորմատիվներ,այլ հաշվարկներ: ՎԳատային արտադրությունում կատարվում են հետնյալ օրացուցապլանային հաշվարկները. ա/ պատվերի կատարման արտադրական ցիկլի տնողության հաշվարկ ն առանձին իրերի պատրաստման ցիկլային գրաֆիկների կառուցում, բ/ արտադրամասերի աշխատանքում օրացուցային առաջադրանքների որոշում, Գ բոլոր պատվերների կատարման ամփոփ օրացուցային գրաֆիկի կառուցում ն դրա հիմնավորում հիմնական արտադրամասերիկարողություններով, դ/ սարքավորումների ու արտադրականհրապարակներիբեռնըվածության ստուգիչ հաշվարկների կատարում ն բեռնվածության հավասարեցմաննպատակովըստ առանձին պլանային ժամանակահատվածներիամփոփ գրաֆիկի ճշգրտում: Արտադրանքիպատրաստմանկամ պատվերիկատարմանարտադրականցիկլի հաշվարկը (նան ցիկլային գրաֆիկի կազմումը) հատային արտադրության հիմնական օրացուցապլանային հաշվարկն է: Արտադրականցիկլի հաշվարկն սկսվում է արտադրանքի հավաքման(հանգուցային, ագրեգատայինկամ ընդհանուր) ցիկլի տնողդության գրաֆիկի մշակումից: տո

Վատային արտադրությանպայմաններում իրականացվումեն առավելապես բարդ արտադրական գործընթացներ (քանի որ պատրաստվումեն բարդ կազմվածքի արտադրատեսակներկամ կատարվում են համեմատաբարմեծ տնողություն ունեցող պատվերներ), այդ պատճառով էլ արտադրականցիկլի տնողությունը հաշվարկվում է որպես այդ արտադրատեսակների կազմի մեջ մտնող դետալների մշակման, հանգույցների, ագրեգատների ն վերջնականարտադրանքի հավաքմանմասնակի գործընթացների առավելագույն մեծություն: Իհարկե, հաշվի է առնվում, որ մասնակի գործընթացներիմի մասը կատարվում է զուգահեռաբար: Այդ պատճառով էլ հատային կամ փոքր սերիական արտադրության պայմաններում արտադրականցիկլի տնողությունը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

Հ

ոշւ՛լ

բոռ

ու-ք

ռ-)

յո

Հ

ԻոծՖ՝ էլ /6լ Տօ:

ՂԻ

Դ

Լ,

112.1.

որտեղ՝ոոՅ:: 1,,,-ը զուգահեռ կատարվող օպերացիաների

առավելագույնտնողություննէ, էդ.-ն հաջորդաբար կատարվող 71--րդօպերացիայի տնողությունը,

թ-ն զուգահեռ կատարվողօպերացիաներիթիվը:

Իր հիմնական բնութագրերովհատային արտադրությանըշատ փորձնականարտադրությունը, որի պայմաններում օպերատիվ պլանավորմանհիմնականխնդիրը սահմանված ժամկետներում պլանավորված աշխատանքների համալիրի որակյալ կատարման ապահովումնէ: Փորձնական արտադրության օպերատիվ պլանավորման պրակտիկայում կիրառվում են երկու մեթոդներ. պլանավորում՝ գծային ն ցանցայինգրաֆիկներիմիջոցով: Առաջինմեթոդն օգտագործվում է ոչ բարդ մշակումների ն կատարող ստորաբաժանումների ոչ մեծ քանակի դեպքում: Երկրորդմեթոդը հնարավորություն է տալիս մեծ քանակի կատարող ստորաբաժանումների աշխատանքը կազմակերպելուհստակ ն համաձայնեցված: Քանի որ փորձնականարտադրությանօրացուցային պլաններում պլանավորման ն հաշվառման միավոր է աշխատանքը, այդ պատճառովէլ օրացուցային պլանավորմանհամար ընթացակարգերի միասնականացմանհետնանքով կիրառվում են տիպային ցանցային գրաֆիկներ, որոնք կառուցվում են աշխատանքային փուլերի տիպայինկազմի հիման վրա: Ցանցային գրաֆիկի յուրանման է

քանչյուր աշխատանքն ու իրադարձություննիրենց շիֆրում կրում են պլանավորմանհամար անհրաժեշտ տեղեկատվություն: Աշխատանքներիկազմված պլանի ռացիոնալությունը որոշվում է փորձնականարտադրությանստորաբաժանմանարտադրական կարողությանօգտագործմանաստիճանով, որը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

Բ,-Օ,/ԽՆ

11.22.

որտեղ` Ճ,-ն տվյալ ստորաբաժանման արտադրականկարողության օգտագործմանգործակիցն է, Օ,-ն տվյալ ստորաբաժանման կատարած աշխատանքների ծավալը,

Խք-ը տվյալ ստորաբաժանմանկարողությունը` աշխատանքային արտահայտությամբ: Փորձնական արտադրության պայմաններում արտադրության ընթացքի ն աշխատանքներիկատարմանօպերատիվ վերահսկումը կատարվում է ըստ գրաֆիկի աշխատանքներիընթացքին հետնելով ն փաստացի կատարվածաշխատանքներիծավալը պլանավորվածի հետ համեմատելով:

11.3.

Արտադրության օպերատիվ պլանավորման առանձնահատկությունները սերիական արտադրությունում

Սերիական արտադրությունըբնութագրվում է համեմատաբար կայուն անվանացանկի արտադրատեսակների կանոնավորապես կրկնվող թողարկումով ն բավականաչափ կայուն արտադրական գործընթացով: Արտադրամասերումկատարվող դետալ-Օպերացիաների քանակը զգալիորեն գերազանցում է նախատեսվածարտադրատեսակների թողարկման համար պահանջվող աշխատատեղերի քանակից, ինչը կանխորոշում է աշխատատեղերում դետալները մեկը մյուսին հերթագայող խմբերով պատրաստելու անհրաժեշտությունը:Խմբերով մշակումը անխուսափելիորենհանգեցնում է արտադրությանկազմակերպմանզուգահեռությանն անընդհատությանսկզբունքների խախտման,քանի որ խմբերն աշխատատեղերումմշակվում են հաջորդաբար, ն յուրաքանչյուր դետալ իր մշակմանը սպասում է զգալի ժամանակ: Բացի դրանից, խմբերով մշակումը մեծացնում է այն ժամանակահատվածը,որի ընթացքում միննույն դետալներիպատրաստումը կրկնվում է:

Անընդհատության ն զուգահեռության սկզբունքների խախտումը հանգեցնում է դետալների պատրաստմանցիկլի մեծացման ն այն իրողությանը, որ անմիջապեսմշակման ընթացքում է գտնվում դետալների միայն չնչին մասը, իսկ մնացածըգտնվում է արտադրապաշարներիվիճակում՝ սպասմանմեջ: Եթե սերիականարտադրության պայմաններում օպերացիաներիամրակցման գործակիցը միջին հաշվով 20 է, իսկ խմբում դետալների թիվը 50, ապա ցանկացած տվյալ պահի 1000 (50:20) դետալներից մշակվում է միայն մեկը, իսկ մնացածներընախապատրաստուկներիկամ մասնակիորեն մշակված դետալների տեսքով գտնվում են պահեստներում կամ աշխատատեղերիմիջն՝ սպասելով մշակման կամ հաջորդ օպերացիաներ փոխանցվելուն: Այդ պայմաններում արտադրության մեջ դրանց շարժման գրաֆիկի կազմումը դառնում է խիստ դժվար ու աշխատատար: Սերիական արտադրության օրացուցային պլանավորման բարդությունը պայմանավորված է նրանով, որ մինչն տվյալ օպերացիան ն դրանից հետո դետալների մշակման տեխնոլոգիականերթուղիները չեն համընկնում: Դա պահանջում է ժամանակի ն տարածության մեջ դետալների խմբի շարժման համաձայնեցումմյուս այլ երթուղիներով ուրիշ այլ խմբերի շարժման հետ: Հակառակ դեպքում կխախտվինան համամասնությանսկզբունքը: Օրացուցային պլանավորումը բարդանում է նան նրանով, որ նույնիսկ միատեսակ տեխնոլոգիականերթուղու դեպքում առանձին աշխատատեղերում տարբեր դետալների խմբերի մշակման աշխատատարությունըմիատեսակչէ, ե առանձինխմբերի արտադրություն բաց թողնելու ժամկետներիանհամաձայնության դեպՔում նույնպես կառաջանանանհամամասնություններ:

Սակայնաշխատատեղերիհավասարաչափբեռնվածությունու արտադրանքիռիթմիկթողարկում ապահովելու համար հարկավոր է ոչ միայն առանձին դետալների խմբերի արտադրություն բաց թողնելու կամ թողարկելու ժամկետներիհամաձայնեցում, այլ նան՝ անհրաժեշտ չափերի արտադրապաշարներիստեղծում, որոնց շարժը ժամանակի մեջ նույնպես պետք է համաձայնեցվի: Այդ պատճառովէլ սերիական արտադրությունումՕպերատիվօրացուցային պլանավորմանհիմնականխնդիրը արտադրությանռիթմիկ ընթացքի պահպանմանու դետալների խումբը ժամանակին արտադրություն բաց թողնելու կամ թողարկելու հաշվին բիզնես պլաարտանի արտադրականառաջադրանքներինհամապատասխան դրատեսակներիպատրաստմանհերթականությանու հավասարաչափ թողարկմանապահովումնէ: Դրա հետ կապվածէլ սերիական արտադրությանպայմաններումօրացուցայինպլանավորմանասպարեզում առաջատար տեղ է գրավում օրացուցապլանայիննոր356

մատիվների մշակումը, որոնցից հիմնականներ են. աշխատանքի առարկաների խմբի մեծությունը, այդ խումբը մշակման բաց թողնելու կրկնության պարբերականությունը,դետալների խմբի մշակման կամ հանգույցների հավաքման ցիկլը, առաջանցման ժամանակը, անավարտ արտադրությաննորմատիվային մակարդակըն արտադրությունում աշխատանքի առարկաների շարժման նորմատիվայինգրաֆիկները: Սերիական արտադրությունում կիրառվում է պլանավորման համալիր համակարգը, որի դեպքում որպես պլանահաշվառման միավոր է ընդունվում մեկ կամ մի քանի արտադրատեսակների կազմի մեջ մտնող ն տեխնոլոգիականգործընթացների ու իրենց պատրաստման ժամկետների ընդհանրությամբ միավորված դետալների լրակազմը: Սերիականությանմակարդակիցկախված` կիրառվում են լրակազմային տարբեր համակարգեր:Այսպես, խոշոր սերիական արտադրությանհամար սովորաբար կիրառվում է պլանավորմանլրակազմահանգուցային համակարգը, որի դեպքում լրակազմի մեջ մտնում են մեկ հանգույցի կամ մեկ ավարտուն արտադրատեսակի վերաբերող դետալները, իսկ փոքր ն միջին սերիական արտադրության համար` լրակազմախմբայինհամակարգը, որի դեպքում խմբի մեջ միավորվում են մշակման մոտավորապես հավասար ցիկլ ունեցող, բայց տարբեր արտադրատեսակներիվերաբերող

դետալները: 77.3.7.

'

միաժամանակ մշակվող դետալները խմբի չափի որոշումը

Սերիական արտադրության առավել կարնոր օրացուցապլանային նորմատիվներիցմեկը միաժամանակմշակվող դետալների խմբի մեծությունն է, որի որոշումը նան ժամանակիմեջ արտադրության կազմակերպմանկարնորխնդիրներիցէ: Դետալներիխումբ է կոչվում միանմանդետալների այն քանակը, որն անընդհատմշակվում է տեխնոլոգիականգործընթացի յուրաքանչյուր օպերացիայում՝ սարքավորմանմիանգամվա կարգաբերմամբ կամ նախապատրաստական-եգրափակիչ ժամանակիմիանգամվածախսով: Դետալների խմբի չափի ճիշտ որոշումը մեծ նշանակություն ունի արտադրության արդյունավետության բարձրացմանհամար: Այսպես,դետալների խմբի մեծացմանդեպքում հնարավորություն է ստեղծվում առավել արտադրողական գործընթացներկիրառելու, կրճատելու մեկ դետալի հաշվով նախապատրաստական-եզրափա357

կիչ ժամանակիծախսը, փոքրացնելու բանվորների կողմից աշխատանքային նոր հնարների յուրացման ժամանակը, պարզեցնելու արտադրության օրացուցային պլանավորումը ն այլն: Այդ ամենը նպաստում է դետալիինքնարժեքիիջեցմանը: Սակայն սերիական արտադրության պայմաններում, որտեղ գերակշռում է աշխատանքի առարկաներիշարժման հաջորդական եղանակը ն որտեղ յուրաքանչյուր աշխատատեղին ամրակցվում են շատ տեսակների դետալներ, խմբի չափի մեծացմանըզուգընէ արտադրության անընդհատության խախտման թաց մեծանում մակարդակը, քանի որ մեծանում է աշխատատեղերում, դրանց միջն ն պահպանմանվայրերում (տեղերում) յուրաքանչյուր դետալի սպասումներիժամանակը:Դրա հետնանքով մեծանում է դետալների խմբի պատրաստման արտադրական ցիկլի տնողությունը, աճում է արտադրապաշարների վիճակում ն պահպանման մեջ դետալներիքանակը, ինչն էլ լրացուցիչ ծախսերի տեղիք է

աան տալիս:

Արտադրությանարդյունավետ կազմակերպմանայդպիսի իրարամերժ վիճակները պահանջում են դետալների խմբի այնպիսի չափի որոշում, որի դեպքում տնտեսման ն կորստի (գերածախսի) համակցումըտնտեսականառումով լինի լավագույնը: Արտադրությանկազմակերպմանգիտություննու պրակտիկան դետալներիխմբի տնտեսապեսօպտիմալ չափի որոշման բազմազան եղանակներ են առաջարկում: Տարբեր հեղինակների կողմից տարբերբանաձներիկիրառումը հիմնականումբացատրվումէ զանազան գործոնների ընդգրկմանաստիճանով ն տնտեսման ու գերածախսի առանձին տարրերի որոշման ճշտությամբ: Բարդ բանաձները, որպես կանոն, ավելի շատ գործոններ են հաշվի առնում, սակայն գործնական նպատակներիհամար խիստ բարձր ճշգրտություն չի պահանջվում, քանի որ արտադրությանիրականպայմաններում հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում դետալների խմբի հաշվարկային եղանակով ստացված չափը մեծացնել կամ փոքրացնել` առանց արտադրությանըշոշափելի վնաս հասցնելու: Դետալների խմբի նորմատիվայինչափը որոշվում է հիմնականում երկու եղանակով: Դրանցից առաջինը հիմնված է տնտեսալրիվ բեռնվածությանապահովկան, իսկ երկրորդը՝ սարքավորման ման սկզբունքների վրա: Առաջին եղանակի դեպքում որոշվում են ինչպես դետալների խումբն արտադրություն բաց թողնելու, այնպես էլ դետալների պահպանման հետ կապված ծախսերն ու անավարտ արտադրության ծավալի աճի հետ կապված կորուստները: Օպտիմալը համարվում է դետալներիխմբի այն մեծությունը, որի դեպքում մեկ դետալի հաշվով այդ ծախսերն ու կորուստներըկլինեն նվազագույն:

Առաջին խմբի ծախսերի մեջ մտնում են սարքավորումների կարգաբերման ն աշխատանքայիննոր հնարներին բանվորների ընտելացմանհետ կապվածլրացուցիչ ծախսերը: Կարգաբերմանվրա կատարվող ծախսերը բաղկացած են երկու հիմնական մասից. կարգաբերողների աշխատավարձից ու կարգաբերվող սարքավորումների պարապուրդի արժեքից, ն հաշվարկվում են հետնյալ բանաձնով. '

Ը

ՀՖՄ 1-1

Շ)

11.3.1.1.

որտեղ` /-ն սարքավորումներիայն քանակն է, որի վրա պատրաստվումէ դետալների խումբը,

տվյալ 7-րդ սարքավորման կարգաբերման (նախա-

-ն

ժամանակը, պատրաստական-եգրափակիչ) ժամային աշխատավարձը, կարգաբերողների 5.չ-ն

Շջչ-ն կարգաբերվող սարքավորմանպարապուրդիմիջին ժամային արժեքը: Փորձը ցույց է տալիս, որ դետալների նոր խմբաքանակի արտադրության դեպքում խմբի առաջին դետալների մշակման վրա զգալիորեն ավելի շատ ժամանակ է ծախսվում, քան վերջինների: Բացի դրանից, աշխատանքայիննոր. հնարներին ընտելանալու ն տիրապետելու ընթացքում սարքավորումները թաքնված պարապուրդի մեջ են գտնվում, քանի որ իրենց լրիվ կարողությամբ չեն օգտագործվում: Այդ լրացուցիչ ծախսերը հաշվի են առնվում հետնյալ բանաձնիմիջոցով. (

Ա 15)

«11711673

որտեղ՝Ճ,ջ-ն ընտելացմանհետ

113.122.

կապված ժամանակի լրացու-

ցիչ ծախսը հաշվի առնողգործակից է,

թ.

-ն

աշխատանքայիննոր հնարներինընտելացող բանվոր-

ների ժամայինաշխատավարձը,

քոն 1-րդօպերացիայում դետալի մշակման հատային ժամանակը: Ծախքերի երկրորդ խմբի մեջ մտնում են դետալների պահպանման հետ կապված ծախսերը: Դրանք բաղկացած են արտադրական հրապարակների ու պահեստներիպահպանման ծախսերից ն պահպանմանաշխատանքներիկազմակերպմանհետ կապ359

ված` անձնակազմի աշխատավարձից: Այդ ծախսերը կարող են որոշվել ուղղակի հաշվարկի միջոցով, սակայն դրանց խիստ ծավալուն ն բարդ լինելու պատճառով՝սովորաբար որոշվում են արտադրական պաշարներում գտնվող պատրաստիդետալների արժեքի նկատմամբ՝տոկոսներով: Արտադրական պաշարներում գտնվող դետալների քանակը, հետնաբար՝ նան արժեքն էլ, իր հերթին, կախված է դետալների խմբի պատրաստմանարտադրականցիկլի տնողությունից: Դետալների խմբի չափի ազդեցությունը մեկ դետալին ընկնող ընդհանուր ծախսերի մեծության վրա ցույց է տրված 11.3.1.1. գծանկարում:

Տ4

ՀՀ

ատ

Ա.տօ

ը

Գծանկար 77.3.7.1. Խմբի չափերի ազդեցությունը մեկ դետալին ընկնող ընդհանուր ծախսերիվրա. 8 կարգաբերմանն ընտելացման հետ կապված ծախսերը, 9Ե- պաշարների պահպանման հետ կապված ժայխսերը, 6 - ծախսերիընդհանուրգումարը ..

-

Միաժամանակմշակվող դետալներիխմբիչափի որոշման վերլուծական հաշվարկը ցույց է տալիս, որ խմբումդետալներիօպտիմալ քանակը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով. ո

-.վ2.8/2Ը,,

11:.3.13.

որտեղ՝/7/-ը դետալներիպատրաստմանտարեկան ծրագիրն է, 8 -ն՝ դետալների խմբի վրա կատարվող կարգաբերման ն ընտելացման ծախսերը,

Շք -ն պատրաստի

բերմանծախսերի,

ինքնարժեքը՝`առանց կարգադետալների

ճ-ը դետալի ինքնարժեքիմեջ արտադրապաշարներիստեղծն պատրաստիդետալների պահպանմանծախսերի բաժինը ցույց տվող գործակիցը: 11.3.1.1. գծանկարի տվյալները ե 11.3.1.3. բանաձնի վերլուծությունը թույլ են տալիս կատարելու հետնյալ եզրակացությունները. 1.Դետալների խմբի օպտիմալ չափը, այլ պայմանների հավասարության դեպքում, կախված է դետալների թողարկման ծավալից: Ինչքան այն մեծ է, մեծ է նան խմբի չափը: 2. Դետալների խմբի չափի վրա մեծ ազդեցություն ունի սարքավորման կարգաբերման ծախսերի հարաբերակցությունը դետալների արժեքին: Այդ հարաբերակցությունը բարձր է նախապատրաստական, ցածր է մշակող ե էլ ավելի ցածր է հավաքման արտադրամասերում:Այդ պատճառով էլ դետալների խմբի մեծությունը, այլ պայմաններիհավասարության դեպքում, պետք է փոքրանա տեխնոլոգիականգործընթացիընթացքինհամաւպատասխան: 3.Կարգաբերմանծախսերի հարաբերակցությունըդետալի արժեքին բարձր է մանր ն ցածր է խոշոր դետալների պատրաստման դեպքում: Ուրեմն` դետալների խմբի օպտիմալ չափը պետք է զգալիորեն մեծ լինի առաջինների,քան երկրորդներիհամար: 4.Կարգաբերմանծախսերի հարաբերակցությունըդետալի արժեքին մեծ չափով կախված է նան օգտագործվող ելակետային նյութերի արժեքից: Մնացած պայմանների հավասարության դեպքում, ինչքան բարձր է նյութերի արժեքը, այնքան մշակվող դետալների խումբը պետք է փոքր լինի: 5.Դետալներն օպտիմալին մոտ խմբով պատրաստելու դեպքում մեկ դետալի վրա կատարվող ծախսերը քիչ են տարբերվում նվազագույնից: 6.Դետալների խմբի չափը որոշող ցուցանիշները խմբի մեծության վրա ազդում են ոչ թե ուղղակիորեն, այլ 1/2 աստիճանային ֆունկցիայի միջոցով: Այդ պատճառով էլ դետալների խմբի օպտիմալ չափը փոխվում Է ավելի փոքր (4) սահմաններով, քան յուրա"քանչյուր ցուցանիշ: Օրինակ, ցուցանիշի կրկնակի շեղումը խմբի ման

(42)

մեծությունը փոխում է միայն 1,4 անգամ Թվարկված բոլոր ենթադրությունները թույլ են տալիս նկատելու, որ ձեռնարկությունում պատրաստվողդետալների ամբողջ անվանացանկիհամար նպատակահարմարչէ դետալների խմբի մանրամասն ե ճշգրիտ հաշվարկ կատարել: Ուստի դետալներն ըստ որոշակի հատկանիշների բաժանում են խմբերի ու ենթախմբերի, ն յուրաքանչյուր խմբի համար սահմանում են ցուցանիշների միջակայք:

Դետալներիխմբավորմանհամարընտրվում են հետնյալ հատկանիշները. դետալներիթողարկմանտարեկանքանակը, սարքավորմանկարգաբերմանհետ կապված ծախսերի չափը, նյութերի ծախսի նորմանկամ արժեքը, դետալի պատրաստմանաշխատատարությունը, կարգաբերմանարժեքի հարաբերությունըդետալի արժեքին: Երկրորդ եղանակով դետալներիխմբի չափի որոշման դեպքում ելնում են երկու հիմնական խնդիրներից որնէ մեկից. կամ պետք է սարքավորման այնպիսի բեռնվածություն ապահովել, որ կարգաբերման վրա ծախսվող ժամանակը չգերազանցի նորմատիվով որոշված մեծությունից, կամ էլ որոշակի աշխատաժամանակիընթացքում (հերթափոխ, օր, շաբաթ) կարգաբերումների քանակը հասցնել նվազագույնի: Առաջին դեպքում դետալների խմբի չափը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. -

-

-

-

-

դ»

(լ ա

ն, Ք.ա) Ւ

ճրմ «

11.3.14.

։

որտեղ` Օյ-ը ժամանակի թույլատրելի կորուստները հաշվի առնողգործակից է: Օյ Գործակիցը սովորաբար սահմանվում է արտադրության տիպից, այսինքն` մեկ աշխատատեղինամրակցված դետալ-օպերացիաներիթվից ն դետալի արժեքից կախված: Գործնական տեսակետից ավելի կիրառական, հաշվարկման համար բավականինհեշտ ն պակաս աշխատատարէ կարգաբերման ժամանակի ն դետալի մշակման հատային ժամանակի հարաբերությամբ խմբի մեծության որոշումը հետնյալ բանաձնի միջոցով. ՝

ն

դ---Ե--, Փ-1

11.3.1.5.

որտեղ` 0 -ը սարքավորումներիվերակարգաբերմանժամանակի կորուստները հաշվի առնող էմպիրիկ գործակից է՝ (6. -0.03-010): Այս բանաձնովհաշվարկվածդետալների խմբի չափը հաշվի չի առնում արտադրանքի թողարկմանամսական ն միջին օրական առաջադրանքը: Այս հաշվարկը խմբի չափի որոշման միայն առաջին փուլն է: Դետալների խմբի անհրաժեշտ մեծությունն իմանալու

համար հարկավոր է ստացված տվյալները ճշտել արտադրության կոնկրետ իրողություններից ելնելով (աշխատողի հերթափոխային արտադրանքը, դետալների խմբի չափերը հարակից արտադրություններում, ամսական ծրագրի մեծությունը, գործիքների ու հարմարանքների կայունությունը, չափիչ տարաներին տրանսպորտային միջոցների ու հարմարանքների տարողությունը ն այլն): Երկրորդ դեպքում, սարքավորման կարգաբերմաննվազագույն քանակի ապահովման խնդրի լուծման ժամանակ, ելնում են մեկ կամ կես հերթափոխի ընթացքում սարքավորմանլիաբեռնման անհրաժեշտությունից: Այդ դեպքում որոշվում է դետալների խմբի չափի նվազագույն սահմանը. ոՀ

(0,5-ՆՕԽ,,,

11.3.16.

որտեղ 7/,յ,-ը ամենաարտադրողական սարքավորման հերթափոխայինարտադրանքիքանակն է: Ելնելով այդ նույն չափանիշներից, պրոֆեսոր Կ.Թադնոսովն՝ առաջարկել է դետալների խմբի նախնականչափի որոշման հետնյալ բանաձեը. Բ

ԽՃ

դ--ԿՐՑ. Ճ7 որտեղ 7.

11.3.1.7.

--ը

մեկ հերթափոխովաշխատանքի դեպքում մեկ

աշխատատեղի ամսական աշխատաժամանակիֆոնդն է (176 ժամ), 7-ն տեխնոլոգիական գործընթացի բոլոր օպերացիաների կատարման միջին գումարային ժամանակը` նորմաների կատարման

տվյալ մակարդակիդեպքում (երբ 7

-

5`

/Ճղ),

Ճչ-ը մեկ հերթափոխիընթացքում մեկ աշխատատեղումամսվա ընթացքում կատարվող արտադրականաշխատանքների քանակը,

Ճ:օ-ն տեխնոլոգիականգործընթացիօպերացիաներիթիվը: Ինչպես երնում է 11.3.6. ն 11.3.7. բանաձներից, տնտեսական գործոնները դետալների խմբի չափի որոշման ժամանակ հաշվի չեն առնվում: Խմբի չափը սահմանվում է արտադրությանտիպից ն դետալի աշխատատարությունիցելնելով: '

Ղ41680608 Խում

մմմտքօոճտմ օ-աթօ8380Ո6 18611016 մքժրոթոջ ում.Խ1.-71.,Խնւտուօօմքօօդիւ,1965.

Բ.Ր, ՕՇուՕ851ՕոՇըշ

ա Ա001թ081615աօոք

Դիտարկված երկու եղանակներցորնէ մեկով որոշված դետալների խմբի չափը պետք է ճշտվի արտադրության իրական պայմաններից ելնելով: Ընդ որում, պետք է հաշվի առնել հետնյալ պահանջները. 1.Տվյալ անվանման դետալների խմբի չափը տեխնոլոգիական գործընթացի տարբեր փուլերում ն տարբեր արտադրամասերում պետք է միմյանց հավասար կամ բազմապատիկլինեն ն բազմապատիկ փոքրանաննրա ընթացքինզուգընթաց: 2.Դետալների խմբիչափը պետք է. ա/ հավասար կամ բազմապատիկլինի գործիքների, դրոշմների ն տեխնոլոգիականայլ հարմարանքներիկայունությանը, բ/ հավասար կամ բազնապատիկ լինի ստանդարտ տարայի ն տրանսպորտայինմիջոցների տարողությանը,ինչը պարզեցնում ն հեշտացնում է նրանց հաշվառումը, պահպանումնու փոխադրումը. գ/ հավասար կամ բազմապատիկլինի պատրաստվող իրերի տարեկան, կիսամյակային, եռամսյակային, ամսական, շաբաթական թողարկման ծավալին: Դա հեշտացնում է արտադրության օպերատիվ պլանավորումը: Սերիական արտադրությանշատ ձեռնարկություններ, նշված եղանակներից բացի, միաժամանակ մշակվող դետալների խմբի չափը որոշելիս ելնում են արտադրության ռիթմիկության ապահովման չափանիշից: Խմբի մեծությունն այդ դեպքում վերցնում են ժամանակի որոշակի միջակայքում (օր, շաբաթ, տասնօրյակ) թողարկող արտադրամասի պահանջի բազմապատիկչափով: Քիչ աշխատատար դետալների համար խմբի մեծությունը կարող է հասցվել ամսվա կամ եռամսյակի պահանջի մեծությանը: Խոշոր եզրաչափերով ն բարդ դետալների համար խմբի մեծությունը որոշելիս հաշվի է առնվում նրանց պահպանմանհամար անհրաժեշտ հրապարակներիառկայությունը: Դետալների այն տեսակների համար, որոնց պատրաստման յուրաքանչյուր օպերացիայի աշխատանքի ծավալը հնարավորություն է տալիս ամբողջ ամսվա ընթացքումսարքավորումներըլիաբեռնելու միայն մեկ դետալ-Օպերացիակատարելով, դետալների խմբիմեծություն չի հաշվարկվում: Ռիթմիկությանապահովման նպատակովդետալներիխմբի մեծության որոշման վճռական գործոն է համարվում հարակից սպառող արտադրամասիպահանջը:

«ոի, ո)

որտեղ` Դ.

-ն

11.3.1.8.

խմբի մեծությունն է սպառող արտադրամասում,

դետալների նկատմամբ լրացուցիչ պահանջը որոշող տոկոս է, (կարող է առաջանալ պահեստում կիսաֆաբրիկատների մնացորդի փոփոխմանժամանակ): 7-ն

մրտադրական ցիկլի տնոդության որոշումը

77.3.2.

Օրացուցային պլանավորմանկարնոր նորմատիվներիցմեկն էլ արտադրական ցիկլն է, որի հիման վրա ժամանակի մեջ համաձայնեցվում է արտադրամասերիու տեղամասերի աշխատանքը ն սահմանվում են արտադրապաշարներիչափերը: Սերիական արտադրության պայմաններում,երբ դետալները մշակվում են խըմբերով, արտադրական ցիկլն իրենից ներկայացնում է դետալների խումբն առաջին օպերացիա բաց թողնելուց մինչն վերջին օպերացիայից նրա թողարկման ավարտն ընկած ժամանակահատվածը ն չափվում է հերթափոխերով,աշխատանքային կամ օրացուցային օրերով: Դրա մեջ մտնում են տեխնոլոգիական, տրանսպորտային ն վերահսկման օպերացիաների, բնական գործընթացների ն սպասումների ու զանազան ընդմիջումների տնողությունները: Սակայն, քանի որ օժանդակ օպերացիաների տնողությունները միջօպերացիոն ընդմիջումներիհամեմատ աննշան են, այդ պատճառով էլ արտադրականցիկլի պրակտիկ հաշվարկներում հաշվի են առնվում միայն տեխնոլոգիականցիկլի, բնական գործընթացների ն միջքպերացիոնընդմիջումներիտնողությունները: Աշխատանքիհերթափոխությանհետ կապված ընդմիջումները ցիկլի տնողության մեջ հաշվի են առնվում դետալների խմբի մշակման հերթափոխությանհամապատասխան գործակիցներով: Տեխնոլոգիական ցիկլի տնողությունը, հաշվի առնելով նան արտադրության մեջ աշխատանքի առարկաների շարժման տարբեր եղանակների կիրառմանհնարավորությունը, կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով.

ր,

Հ

որտեղ՝

ոխ

-

ո

"ւ

ՖԽ

հերթափոխ,

11.3.2.1.

ւ-1

խմբի դետալներիքանակն է,

Ճջ-ն օպերացիաների կատարման զուգահեռության գործակիցը, 71-ը դետալների խմբի մշակման համար պահանջվողօպերացիաների քանակը,

1.-Ը

րդ

օպերացիայի կատարման հատային ժամանակը

ժամերով,

1-ը

հերթափոխիտնողությունը ժամերվ,

ու-ն ԽՃ

ժամանակի հաշվարկային նորմաների կատարման

գործակիցը, Ճ.,-ն կրկնակած (զուգահեռ) աշխատատեղերիքանակն է: Ցիկլի տնողությունը աշխատանքային օրերով որոշելու համար հարկավոր է հերթափոխերովստացված նրա մեծությունը բաժանել օրվա հերթափոխերիթվի վրա: Արտադրական ցիկլի կազմի մեջ մտնող բնական գործընթացների տնողությունը որոշվում է համապատասխանտեխնոլոգիական ռեժիմների համար նախատեսածնորմատիվներով: Միջօպերացիոն ընդմիջումների տնողությունը հաշվարկային եղանակովորոշելը շատ դժվար է: Դրա համար անհրաժեշտ է կազմել ժամանակի ն տարածության մեջ բոլոր դետալների տեղաշարժման ժամանակացույցըն փոխադարձաբարհամաձայնեցնել բոլոր օպերացիաներովու աշխատատեղերով դրանց անցման հերթականությունն ու կարգը, ինչը գործնականորենանհնար է: Դրանից բացի, մշակման համար դետալների սպասումները սերիական արտադրության պայմաններումոչ միշտ են բացասական: Դրանք հաճախ աշխատատեղերիլիաբեռնվածության ապահովման անհրաժեշտ պայման են: Ստացվում է, որ լինելով արտադրության կազմակերպման անընդհատության սկզբունքի խախտման հետնանք, դետալների միջքպերացիոնսպասումներըհաճախ նպաստում են աշխատատեղերի լիաբեռնմանն ու համամասնության սկզբունքի պահպանմանը: Մեքենաշինականձեռնարկություններում միջՕպերացիոնսպաէ սումների ժամանակըորոշվում փորձնականեղանակով ն հիմնականում կախված է աշխատատեղերիլիազբաղեցման մակարդակից, դետալների խմբի պաւոտրաստման միջին տնողությունից ն օպերացիաների ամրակցման գործակցից: Միջքպերացիոն սպասումների տնողության(Ժ,շ) որոշման համար Կ.Թադնոսովն առաջարկել է հետնյալ էմպիրիկբանաձնը. քոօ

Հ

-2,95-Է 0,564Խ.2շջ,

որտեղ՝ /Ճշք:

11.3.2.2.

աշխատատեղերիմասնագիտացման(օպերացիաների ամրակցման)գործակիցնէ: Օպերացիաների ամրակցման գործակցի փոքր արժեքների դեպքում միջօպերացիոն ընդմիջումների տնողությունը կարող է -ն

բացասականլինել, ինչը վկայում է օպերացիաներիզուգահեռ կատարման մասին: Այսպիսով, դետալների խմբի մշակման արտադրական ցիկլի ընդհանուր տնողությունը կորոշվի հետնյալ բանաձնով.

«տած «-ա-ց| բՏորՀԻ ա.

Ւ| -

որտեղ`

7,

77.3.3.

-ը

ւմ

Ճա

-

11.3.2.3.

ԽՏ

բնականգործընթացներիտնողությունն է:

Արտադրապաշարներիմեծության որոշումը

Օրացուցային պլանավորմանկարնոր նորմատիվներիցմեկն էլ արտադրապաշարների (արտադրական թերարվածքների) մեծությունն է: Արտադրապաշարիտակ հասկացվում է տվյալ պահին արտադրական գործընթացի տարբեր փուլերում գտնվող, սակայն մշակումը, հավաքումը, կարգաբերումըկամ փորձարկումըչավարտած նախապատրաստուկների,դետալների,հանգույցների քանակը: Այլ կերպ ասած, արտադրասպլյաշարն իրենից ներկայացնում է արտադրություն բաց թողնված աշխատանքիառարկաների օրացուցապլանային նորմատիվների բնեղեն (առարկայացած) արտահայտությունը: Արտադրապաշարներիվրա կատարված դրամական ծախսերըանվանում են անավարտարտադրանք: Որոշակի քանակի դետալների ու հանգույցների թերարվածքի վիճակում գտնվելը ձեռնարկությանանխափանու ռիթմիկ աշխատանքի ապահովման գլխավոր պայմաններից է: Սակայն դրանց չափից ավելի մեծությունը միջոցների «սառեցման», շրջանառու միջոցների շրջանառելիության նվազեցման ն պահպանմանծախսերի աճի պատճառ է: Այդ իմաստովէլ արտադրապաշարներինորմատիվայինմեծության որոշումը օրացուցայինպլանավորմանկարնեորխնդիրներիցէ: Արտադրապաշարները գոյանում են ինչպես արտադրամասերի ներսում, այնպես էլ դրանց միջն: Ներարտադրամասայինարտադրապաշարներըկոչվում են (ե/խնոյլոգիականկամ ցիկլային, իսկ միջարտադրամասայինները՝ աահեստային Ցիկլային արտադրապաշարը տվյալ պահին արտադրամասի արտադրական գործընթացում գտնվող դետալների քանակն է: Դրա մեծությունը կախված է դետալների խմբի մեծությունից, պատրաստման ցիկլի տնողությունից ու արտադրություն բաց

թողնելու ն թողարկելու ժամանակամիջոցի մեծությունից: Արտադրապաշարի վիճակում գտնվող խմբերիքանակը որոշվում է ցիկլի տնողության ն արտադրություն բաց թողնելու-թողարկելու ժամանակամիջոցիտնողության ( Բ ) հարաբերությամբ.

2ՇՀԱԵ/Տ,

11.3.3.1.

որտեղ՝ 22--դետալների խմբերում արտադրապաշարների(թեր-

արվածքների) մեծությունն է: Անավարտ արտադրության ծավալի որոշման համար անհրաժեշտ է իմանալ դետալների քանակով արտահայտված ցիկլային արտադրապաշարիմիջին մեծությունը (22), վարկել հետնյալ բանաձնով.

որը

կարելի է հաշ-

11.3.3.2. Հու/Ջ, որտեղ` ղդ -ը դետալներիքանակն է, ՂԷ-ն՝ դետալների պատրաստմանցիկլի տնողությունը,

Է -ը դետալներն արտադրություն բաց թողնելու-թողարկելու ժամանակամիջոցիտնողությունը: Միջարտադրամասային(պահեստային) արտադրապաշարները լինում են շրջանառու ն ապահովագրական: Սերիական արտադրությունումշրջանառու արտադրապաշարներն առաջանում են միայն կից արտադրամասերումդետալների խմբերի տարբեր չափերի կամ դրանք արտադրություն բաց թողնելու-թողարկելու տարբեր պարբերականությանդեպքերում: Եթե տեխնոլոգիական գործընթացի նախորդ փուլում (արտադրամասում) խմբի մեծությունը փոքր է, քան հաջորդ փուլում, ապա հաջորդում կուտակվում են մշակման խմբի մեծությանը հավասար քանակի դետալներ: Կից արտադրամասերի միջն շրջանառու արտադրապաշարի

միջին մեծությունը ( 2.)

որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

26-կԱչ-ու/2,

որտեղ՝արեր

11.333.

դետալների խմբի համապատասխանաբար

փոքր չափերն են: Բոլոր արտադրամասերիմիջն շրջանառու արտադրապաշարի միջին գումարային մեծությունըկկազմի.

մեծ ն

չ-

Հ

(ոու-հող)/2,

11.3.344. ՝

որտեղ` Դո, չԴուղ-ը մշակող արտադրամասերումդետալների խմբերի համապատասխանաբարառավելագույն ն նվազագույն չափերն են: Ապահովագրական պահեստային արտադրապաշարներնարտադրամասերի միջն գտնվող դետալների մշտական պաշարներն են, որոնք նախատեսվումեն նախորդարտադրամասից հերթական խմբաքանակի մատուցման ուշացման դեպքում հաջորդ արտադրամասի անխափանաշխատանքի ապահովման համար: Այդ արապահովագրական առաջանցման նյութական տադրապաշարը արտահայտություննէ: Ապահովագրական արտադրապաշարի մեծությունը պետք է մնա, իսկ ամսվա սկզբին շրջանառու արտամիշտ հաստատուն դրապաշարիմեծությունը կախված է արտադրամասիցարտադրամաս դետալների փոխանցմանժամկետներից: Ամսվա առաջին օրվա դրությամբ միջարտադրամասային ապահովագրական ն շրջանառու գումարային արտադրապաշարները կոչվում են անցումային: Նրանց մեծությունը արտադրամասին տեղամասիպլան-գրաֆիկների կազմմանելակետ է: Ամսվա սկզբին արտադրապաշարների առկայությունը տվյալ ամսում ռիթմիկ աշխատանքի կազմակերպմաննախադրյալ է համարվում: 77.3.4.

Արտադրամասայինն տեղամասային այլլան-գրաֆիկներիկազմումը

Սերիական արտադրությունում միջարտադրամասային պլանավորման համար օգտագործում են միատեսակկամ մոտավորապես միատեսակ օրացուցապլանային նորմատիվներով խմբավորված տարբեր անվանումներիաշխատանքիառարկաների արտադրություն բաց թողնելու օրացուցային ժամկետները սահմանող արտադրամասերիպլան-գրաֆիկներ:Այդ նպատակով նախապես ընտրվում է պլանահաշվառման միավորը, իսկ դրա հիման վրա՝ օպերատիվօրացուցային պլանավորմանհամակարգը: Հավաքման արտադրամասերիհամար միշտ էլ պլանավորման ն հաշվառման միավորէ ավարտուն արտադրանքը: Ժամանակակից համակարգիչներիօգտագործումը բավականաչափ ընդլայնել է նախապատրաստականն մշակման արտադրամասերում ըստ դետալների պլանավորման համակարգի կիրառման հնարավորությունները: Սակայն բարդ արտադրատեսակների սերիականարտադրության դեպքում պատրաստվումեն շատ լայն անվանացանկիդետալներ, ինչը թույլ չի տալիս անգամ ամե369

նահզոր համակարգիչներիօգնությամբ կենտրոնացված կարգով դետալների ողջ անվանացանկի գծով արտադրամասերիհամար ըստ դետալների օպերատիվ պլաններ մշակելու: Բնականաբար, այդ պայմաններում նպատակահարմար է դառնում օպերատիվ օրացուցային պլանավորմանլրակազմացիկլայինհամակարգի կիրառումը: Այդ համակարգի դեպքում օգտագործվում են գիտականորեն հիմնավորված օրացուցապլանային նորմատիվներ, ինչը հնարավորություն է ընձեռում ամբողջ ձեռնարկության ն նրա առանձին ստորաբաժանումների աշխատանքի համար ստանդարտ պլան մշակել ն արտադրության նորմալ ընթացքի հնարավոր շեղումների վերացման նպատակով ռեզերվներ նախատեսել: Լրակազմացիկլային համակարգի դեպքում արտադրամասերի առաջադրանքներիսահմանումը ն ժամանակի մեջ դրանց աշխատանքի համաձայնեցումը կատարվում է վերջնական արտադրանՔի (օրինակ մեքենա) կազմի մեջ մտնող դետալների խոշորացված խմբերով՝լրակազմերով: Ըստ առանձինարտադրամասերի,յուրաքանչյուր այդպիսի խմբի մեջ մտնում է տարբեր կազմվածքային հանգույցների պատկանող, բայց միատեսակտեխնոլոգիականերթուղի, արտադրականցիկլի մոտավորապեսհավասար տնողություն ն դետալների խմբի արտադրություն բաց թողնելու-թողարկելու միատեսակ պարբերականություն ունեցող որոշակի դետալների լրակազմը: Այս համակարգի առավելությունն այն է, որ արտադրության մեջ աշխատանքի առարկաների շարժը կազմակերպվում է օրացուցապլանային նորմատիվներին համապատասխան: Սակայն դրա լրիվ ներդրման համար պահանջվում է դետալների ողջ զանգվածը ըստ տեխնոլոգիական համասեռության, առաջանցման խմբերի ն արտադրությունբաց թողնելու-թողարկելու ժամկետների աշխատանքդասակարգելու մեծ ծավալի նախապատրաստական առավել նպաներ կատարել: Այդ պատճառով էլ դրա կիրառումն է տնական ժամանակահատվածում տակահարմար շատ թե քիչ համեմատաբար կայուն անվանացանկի արտադրանքի թողարկման դեպքում: Ցիկլային լրակազմերի ձնավորումը կատարվում է Օրացուցապլանային նորմատիվներին ըստ դետալներիմիջարտադրամասային երթուղիների հիման վրա: Քանի որ լրակազմացիկլային համակարգի դեպքում արտադրամասերինտրվում է ոչ թե առանձինդետալների, այլ խմբային լրակազմերի թողարկման առաջադրանք,ապա պլան-գրաֆիկներում պետք է սահմանվեն դրանց արտադրություն բաց թողնելութողարկելու ժամկետները: Ընդ որում, արտադրամասերիանխա370

փան աշխատանքնապահովվում է միայն այն դեպքերում, եթե յուրաքանչյուր լրակազմի արտադրություն բաց թողնելն ու թողարկելը կատարվում են նրա առաջանցմաննու պարբերականությանը խիստ համապատասխան:Քանի որ լրակազմը արտադրություն բաց թողնելու-թողարկելու առաջանցման ն պարբերականության նորմատիվները բազմապատիկեն շաբաթվա տնողությանը, ապա պլան-գրաֆիկում շաբաթվա հերթական համարը ցույց է տրվում ոչ միայն տվյալ ամսվա, այլ նան տարվա սկզբից: Ընդ որում, կարնոր է նան տվյալ օրացուցային շաբաթում արտադրություն բաց թողնըվող ցիկլային լրակազմի համարը: Այն կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով. Ն

.-

(5, -Տ)-Ա5, -7ւ)

որտեղ`

5,

-ն

Է1,

11.3.4.1.

լ

այն լրակազմի հերթական համարն է,

որը

5,

հերթական համարն ունեցող շաբաթում պետք է արտադրություն բաց թողնվի 7-րդ արտադրամասում,

5։.-ը այն օրացուցային շաբաթը, որում այս կամ այն լրակազմը պետք է արտադրություն բաց թողնվի տվյալ արտադրամասում,

5-ը տարվա այն շաբաթվա հերթական համարը, որում

ջին լրակազմը արտադրություն է դրամասում,

72-ն

ըստ

բաց

է

առա-

թողնվել առաջին արտա-

տեխնոլոգիական գործընթացի առաջին

արտա-

դրամասում լրակազմի թողարկման ընդհանուր առաջանցման տնողությունը՝ շաբաթներով, 12-ն 1-րդ արտադրամասում առաջանցմանտնողությունը՝

շաբաթներով, Ճ,-ն չ-րդ արտադրամասումլրակազմն արտադրություն բաց

թողնելու-թողարկելու պարբերականությունը կամ լրակազմի ռիթմը շաբաթներով: Դետալներն արտադրություն բաց թողնելու-թողարկելու պարբերականության ն առաջանցման նորմատիվների բազմապատիկությունը հնարավորությունէ տալիս պարզեցնելու ինչպես տվյալ ամսվա, այնպես էլ օրացուցապլանային ցանկացած ժամանակահատվածի համար ստանդարտպլան-գրաֆիկներիմշակումը: Ըստ ցիկլային լրակազմերի համարների՝ օրացուցային պլանավորման հիմնական առավելությունը որոշակի անվանման դետալների խիստ կրկնողականությանապահովման հնարավորու371

թյան ու արտադրամասերիառաջադրանքներիճշգրտման անհրաժեշտության բացառումն է, քանի որ տվյալ ամսում տվյալ հերթական համարով լրակազմի մշակման գրաֆիկի կատարման յուրաքանչյուր հապաղման դեպքում այն ավտոմատկերպով մտնում է հաջորդ ամսվա առաջադրանքի մեջ: Միջարտադրամասայինպլանավորմանժամանակ,ձեռնարկություններում ստեղծված որոշակի իրավիճակներից կախված, արտադրամասերիպլան-գրաֆիկները կազմելիս կարող են կիրառվել ինչպես ըստ ցիկլային լրակազմերի համարների, այնպես էլ ըստ արտադրապաշարներիպլանավորմանհամակարգերը: Արտադրամասերիամսական օրացուցային պլանները ն խմբային լրակազմերի վերծանման տեղեկագրերը, այսինքն` յուրաքանչյուր լրակազմի մեջ մտնող բոլոր դետալների ցանկը, ներարտադրամասայինօրացուցային պլանների մշակման հիմք են: Արտադրականտեղամասերի աշխատանքը բնութագրող պայմաններից կախված՝ տեղամասերիպլան-գրաֆիկները կազմում են տարբեր մեթոդներով,բայց բոլոր դեպքերում հաշվի են առնվում. միջին հաշվով մեկ հաստոցին ամրակցված դետալ-օպերացիաների քանակը, պատրաստվող դետալների անվանացանկի կայունության աստիճանն ու հավաքման գործընթացներիբնույթով պայմանավորված նրանց մշակման պարբերականությունը (անընդհատ, խիստ պարբերական կամ ոչ կանոնավոր պարբերականությամբ կրկնվող): Ներարտադրամասային պլան-գրաֆիկների կազմման ժամանակ անպայմանորենհաշվի են առնվում նան հետեյալ տվյալները. դետալների մշակման տեխնոլոգիականերթուղիները՝նշելով կատարվելիք օպերացիաները, կիրառվող սարքավորումը ն մեկ դետալի մշակման ժամանակի նորմաները, ամրակցումը, սարքավորմանըդետալ-Օպերացիաների յուրաքանչյուր անվանման դետալի ամսական արտադրական առաջադրանքիչափը, դետալներիխմբի նորմատիվայիննշանակությունները ն դրանք մշակման բաց թողնելու պարբերականությունը: Օպտիմալ պլան-գրաֆիկներիմշակման համար օգտագործվում են մաթեմատիկականմեթոդներ:Օպտիմալացման չափանիշ կարող են լինել անավարտ արտադրությաննվազագույն մեծությունը, սարքավորմանառավելագույն բեռնվածությունը ն այլն: Տեղամասերի համար պլանահաշվառմանմիավոր են համարվում առանձինանվանումներիդետալները:Լրակազմի մեջ մտնող դետալներիխմբի մշակմանտեխնոլոգիականերթուղիները ն օպերացիաների կազմն ու դրանց կատարմանհերթականությունըկա»

»

-

-

-

են չհամընկնել: Այդ պայմաններումըստ դետալների՝ պլանների մշակման համար լրակազմի մեջ մտնող դետալները խմբավորրող

վում են ըստ ներարտադրամասայինտեխնոլոգիականերթուղիների ն տեղամասերով նրանց անցման հերթականության համասեռության: Խմբավորմանժամանակ ցույց է տրվում նան տվյալ տեղամասում դետալների խմբի մշակման ցիկլի տնողությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս դետալների առանձին խմբերի մշակման ցիկլը համապատասխանեցնելուարտադրամասում խմբային լրակազմի մշակման ընդհանուր ցիկլին: Դա էլ, իր հերթին, թույլ է տալիս լրակազմի պատրաստմանողջ ցիկլի ընթացքում ըստ տեղամասերի դետալների խմբի մշակման ստանդարտ գրաֆիկ կառուցել: Փակ-առարկայականտեղամասերի պլան-գրաֆիկների մշակման ժամանակ պլանավորմանն հաշվառման միավորը նույնպես դետալն է: Սակայն, քանի որ այդպիսի տեղամասերում տեղադրվում են դետալների պատրաստմանբոլոր սարքավորումները, ապա տեղամասում դետալները մշակման բաց թողնելու-թողարկելու ժամկետներն ընդունվում են արտադրամասային ծրագրերի հիման վրա, իսկ ըստ սարքավորումների դետալների մշակման գրաֆիկը կառուցվում է տեղամասում: Տեղամասերի ամսականպլան-գրաֆիկների հիման վրա յուրաքանչյուր աշխատատեղի համար կազմվում է ամսական առաջադրանք: Սակայն տեղամասերի ն աշխատատեղերիամսական պլանգրաֆիկների կազմումը դեռնս բավարար չէ նրանց աշխատանքի հստակ կազմակերպմանհամար, քանի որ այդ աշխատանքների կատարման ընթացքում տարբեր պատճառներովկարող են առաջանալ էական շեղումներ: Ուստի գրաֆիկ-առաջադրանքներեն մշակվում նան ժամանակիավելի փոքր միջակայքերի(շաբաթ, օր) համար, որոնցում հաշվի է առնվում ամսական առաջադրանքների փաստացիկատարմանընթացքը: Օրացուցային պլանավորմանվերջին փուլը հերթափոխաօրական պլանավորումն է, որի դեպքում առաջադրանքներըմշակվում են աշխատանքային օրերի յուրաքանչյուր հերթափոխի համար: Այդ ընթացքում վերջնականապես սահմանվում են դետալների խումբն ըստ օպերացիաների ն աշխատատեղերի մշակման բաց թողնելու Ա առաջիկա օրվա ընթացքում ըստ հերթջափոխերիթողարկմանժամկետները: պլանների մեջ առաջին հերթին մտցվում Վերթափոխաօրական են ամսականգրաֆիկից ետ մնացող ն արտադրապաշարներիլրակազմման համար անհրաժեշտ դետալների մշակման առաջադրանքները:

Արտադրության օպերատիվ պլանավորման առանձնահատկությունները զանգվածային արտադրությունում

11.4.

Զանգվածային արտադրությունում օպերատիվ օրացուցային պլանավորումն ունի մի շարք առանձնահատկություններ,որոնցից հիմնականներն են. 1.օպերատիվ օրացուցային պլանավորումը սերտորեն կապված է արտադրականցիկլի բոլոր օպերացիաներում ռիթմիկ աշխատանքի ապահովման կազմակերպական ն տեխնիկական միջոցառումների հետ, 2.ողջ արտադրական գործընթացը շաղկապված է արտադրանքի թողարկման միասնական հաշվարկային մեծության տակտին (ռիթմին), 3.սարքավորումներիհուսալիությանը, տեխնոլոգիականգործընթացների որակին ն անձնակազմիկազմակերպվածությանըներկայացվում են շատ բարձր պահանջներ, 4.նորմատիվները կայուն են ն կիրառվում են լայն մասշտաբով, 5.արտադրության ն կառավարմանավտոմատացմանմակարդակը բավականաչափբարձրէ: Զանգվածային արտադրությունում համեմատաբարտնական ժամանակամիջոցում սահմանափակ անվանացանկի արտադրանքի մեծ ծավալներով թողարկումը, աշխատատեղերինեղ մասնաԳիտացումը ն կայուն, խստորեն կրկնվող գործընթացներիառկայությունը հնարավորություն են տալիս կիրառելու օրացուցային պլանավորմանդետալայինհամակարգը: Զանգվածային արտադրությունում աշխատանքի առարկաների շարժման հիմական ձնը դրանց զուգահեռ հոսքն է: Ամբողջ ձեռնարկության համար պլանավորմանմիավոր է ավարտուն արտադրանքը, իսկ արտադրամասերիհամար` յուրաքանչյուր առանձին դետալը: Սակայն,քանի որ դետալներիզուգահեռ պատրաստման դեպքում ձեռնարկության թեկուզ ն մեկ արտադրական օղակում հոսքի տակտի խախտումը անխուսափելիորենհանգեցնում է արտադրանքի թողարկման տակտի խախտման, այդ պատճառով էլ օրացուցային պլանավորմանհիմնականօղակ է դառնում որոշակի գրաֆիկով աշխատող ն տրված ռիթմով արտադրանքիանընդհատ թողարկմանգործընթացն ապահովող հոսքագիծը: Արտադրության ռիթմիկության բարձր մակարդակը կարող է ձեռք բերվել դեռես արտադրությաննախապատրաստման ընթացքում կատարվող օրացուցապլանային նորմատիվների մանրամասն հաշվարկի միջոցով:

Զանգվածային արտադրության հիմնական օրացուցապլանային նորմատիվներ են հոսքագծի ռիթմը (տակտը), ըստ օպերացիաների աշխատատեղերիթիվը ն դրանց բեռնվածությունը, հոսքագծերի ստանդարտ պլանները, գծային ն միջգծային արտադրապաշարներինորմատիվներըն այլն: Դրանց մի մասի հաշվարկման կարգը ներկայացվել է 4-րդ գլխում: Այժմ դիտարկենք գծային ու միջգծային արտադրապաշարներինորմատիվներիհաշվարկման ն հոսքագծերի ստանդարտ պլանների մշակման կարգը: Ըստ առաջացման տեղի ն բնույթի արտադրապաշարներիտեսակները ն դրանց խմբավորումներըկարելի է ներկայացնել 11.4.1 աղյուսակի միջոցով. Աղյուսակ 11.4.1.

տեսակներըզանգվածայինարտադրությունում՝ Արտադրապաշարների Առաջացմանտեղը

Արտադրասյաշարի բնույթը

Գծային (Միջօպերացիոն) Միջգծային

Ցիկլային Ապահովագրական Ընթացիկ

Ապահովագրական

Նշանակումը Տեխնոլոգիական Տրանսպորտային Շրջանառու Մշտականպաշար Տրանսպորտային Շրջանառու Մշտականպաշար

անմիջապես հոսքագծի վրա Գծային արտադրապաշարը մշակմանտարբեր փուլերում գտնվող դետալներիքանակն է: Միջգծային արտադրապաշարը՝նախորդհոսքագծի վրա մշակումն ավարտած,բայց հաջորդի վրա մշակումը դեռնս չսկսած դետալների քանակն է: Գծայինը բաղկացած է տեխնոլոգիական, տրանսպորտային, շրջանառու ն ապահովագրական,իսկ միջգծայինը՝ տրանսպորտային, շրջանառու ն ապահովագրականարտադրապաշարներից: Տեխնոլոգիական արտադրապաշարը անմիջապես հոսքագծի աշխատատեղերում մշակման գործընթացում գտնվող դետալների որոշակի քանակն է: Նրա մեծությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

2յո

Հ

ՖՇո.,

11.4.1.

'

Օթոճւււ

ԽՃԱԼԵՕՇ7ք.

18 Ք

ՇՈՇԱ.

ՈՈՅԷԱԼք084516 ճայուօ601քօաՂՇՈԵՒօ80 ոքօ380716184. Ք 8.1.1օ60ժուօ84 87308. Աօղ քու. 1ոոյօ8ծ,

Թեյշա. Խ/1.Բ.3ճճքօտօղ.,Խ1.,

ւառ.,

1988, օք.346.

5՛ԿՇ6.

յլ

որտեղ՝ տ-ը տվյալ հոսքագծում իրականացվող տեխնոլոգիական գործընթացիօպերացիաներիթիվն է,

Շ,-ն 7-րդ օպերացիայում աշխատատեղերիթիվը, ո-ն

չ-րդ աշխատատեղում միաժամանակ մշակվող դետալ-

ների թիվը: Տրանսպորտային արտադրապաշարը մի օպերացիայից կամ հոսքագծից դեպի մյուսը տեղափոխման գործընթացում գտնվող դետալների քանակն է: Այն լինում է միջքպերացիոն ն միջգծային: Անընդհատ հոսքագծերում միջքպերացիոնտրանսպորտայինար-

(25) ներառում է տադրապաշարը

տվյալ պահին տրանսպորտա-

յին միջոցներով փոխադրվող բոլոր դետալները, կախված է օպերացիայից օպերացիա դետալների փոխադրմանկարգից ու որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

27-ին /1,

11.42.

որտեղ՝1.,,-ն փոխակրիչի (տրանսպորտային հարմարանքի) աշխատանքայինմասի երկարությունն է, 1-ը՝ փոխակրիչիքայլը (տրանսպորտայինհարմարանքի վրա գտնվող դետալներիկենտրոններիմիջն եղած հեռավորությունը): Միջգծային տրանսպորտայինարտադրապաշարիմեծությունը կախված է փոխադրման բնույթից, ն եթե դետալները տեղափոխվում են մեխանիկականփոխակրիչիօգնությամբ, ապա այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

27 Հվյք/1,

11.43.

որտեղ՝ թ -ն դետալներիտրանսպորտայինխմբիմեծությունն է:

Շրջանառու արտադրապաշարն առաջանում է տարբեր արտադրողականությանօպերացիաներիկամ հոսքագծերի միջն ն իրենից ներկայացնում է դրանց աշխատանքիորոշակի ժամանակահատվածում կուտակված դետալներիամբողջություն: Միջօպերացիոն շրջանառու արտադրապաշարը

( 2," ) ձնավորվում է ընդ-

ուղղահոս գծերում օպերացիաների համանաժամանակեցհաշվին: Նրա մեծությունը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. հատ ման

2. ՀԽԸլ/էլ որտեղ`

-ԸՇյ/էց։

11.4.4.

7.-ը երկու կից օպերացիաներիմիաժամանակյակա-

տարման տնողությունն է, որի ընթացքում դրանցիցյուրաքանչյու376

րում արտադրողականությունըկայուն է (աշխատողների թիվը չի

փոխվում),

Շ,,Շյ-ն 7,-ի

ընթացքում չ-րդն /

-րդ

կից օպերացիաներում

աշխատատեղերիթիվը, 1ամգ՛ն1-րդն յ -րդ կից օպերացիաներիկատարմաննորմաները: յալ

Միջգծային շրջանառու բանաճնով.

որոշվում է

(դ, ո)/2,

Լ

2.

արտադրապաշարը

-

-

որտեղ

դ,,ո

հետն-

11.4.5.

հ

ու-ն դետալների խմբի մեծությունն

է

տեխնոլո-

գիական գործընթացի համապատասխանաբարնախորդ ն հաջորդ փուլերը կատարող գծերում (արտադրամասերում):

Ապահովագրական արտադրապաշարը զանազան խափանումների ու խախտումներիդեպքում արտադրականգործընթացի նորմալ ընթացքի երաշխավորմանհամար նախատեսվածդետալների պաշարն է: Նրա մեծությունը կախվածէ արտադրականգործընթացների կայունությունից: Ներգծային ապահովագրական արտադրապաշարներըկարող են ստեղծվել յուրաքանչյուր աշխատատեղում ն լինել ընդամենը մի քանի հատ, այն դեպքում, երբ միջգծայինը կարող է աշխատանքի առարկաների նկատմամբ պահանջարկըբավարարելմի քանի հերթափոխիհամար: Ապահովագրական արտադրապաշարներըլրացվում են ոչ հոսքային տեղամասերումոչ աշխատանքայինհերթափոխերիկամ հոսքագծի կանոնակարգվածընդմիջումներիընթացքում: Ներգծային ապահովագրականարտադրապաշարիմեծությունը (2)

կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով. յո-5

ՀԱ ՅԱՂՆԱ

1146.

որտեղ` 71

--

5-ը

ապահովագրվողօպերացիաներիթիվն է,

7,,.-ն հոսքագծի անսարքությունների վերացման տնողությունը՝ րոպեներով, 7՛-ը հոսքագծի տակտը՝րոպեներով: Միջգծային ապահովագրականարտադրապաշարի մեծությունը ( 25) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

2: ՀՄՆ(5-5է),

11.4.7.

որտեղ`

//ջ- փոքր արտադրողականությամբհոսքագծին կից

գծի ծրագիրն է, հատ,

Տջչ52-ն համապատասխանաբարփոքր

ն մեծ արտադրողա-

կանությամբ հոսքագծերի աշխատանքիհերթափոխերիթիվը: Զանգվածային արտադրության օրացուցային պլանավորումն իրականացվում է «ըստ թողարկման ռիթմի» համակարգով:Այդ համակարգն էլ, իր հերթին, հիմնվում է բոլոր արտադրականօղակների արտադրողականություններնարտադրանքի թողարկման ռիթմի հետ հավասարեցնելու սկզբունքի վրա: Այդ դեպքում, ըստ արտադրական ստորաբաժանումներին օրացուցային ժամանակահատվածների, ծրագրայինառաջադրանքներիբաշխումը կատարվում է տեխնոլոգիականգործընթացիուղղությանը հակառակ կարգով: Արտադրական գործընթացի տարբեր փուլերում ժամանակի միննույն հատվածներում (տակտ, ժամ, հերթափոխ, օր) պետք է պատրաստվեն դետալների (նախապատրաստուկների,հանգույցների ն աշխատանքի այլ առարկաների)այնքան լրակազմեր, որքան այդ նույն ժամանակում պետք է թողարկվեն պատրաստի իրեր: Դրան համապատասխան,սպառող (տեխնոլոգիական գործընթացի հաջորդ փուլն իրականացնող)հոսքագծերում դետալներն արտադրությունբաց թողնելու ծրագիրը (/77,,) որոշվում է արտա-

դրապաշարներիհամալրմանպահանջիցելնելով հետնյալ բանաձնով.

հ,

Հ.-Ն"

ն

-27Պ),

հաշվարկվում է 11.48.

որտեղ՝Մ-ն պլանային ժամանակահատվածում7--րդ արտա-

դրամասում տվյալ դետալի թողարկմանծրագիրն է,

25,2-Է

միջգծային (միջարտադրամասային) արտադրա-

պաշարների համապատասխանաբարնորմատիվայինն փաստացի մակարդակները(տեխնոլոգիական,միջքպերացիոն ն ապահովագրականարտադրապաշարներիգումարը): Պլանային ժամանակահատվածում մատակարար (տեխնոլոգիական գործընթացի նախորդփուլն իրականացնող)հոսքագծերի է հետնյալ բանաձնով. դետալների թողարկմանծրագիրը

Հո

«Ուչ2-2ն

որտեղ՝ '

-ն

1-1

Ի

11.49.

արտադրամասում(7 -րդ արտադրամասի

արտադրանքըսպառող արտադրամասում)տվյալ դետալի արտադրություն բաց թողնելու ծրագիրն է,

Բ7-ն' 1-րդ

արտադրամասից տվյալ դետալի լրացուցիչ չափը, (կոռպերացված)մատակարարումների

225.»2.-ն տվյալ

դետալի գծով միջգծային (միջարտադրա-

նորմահամապատասխանաբար մասային) արտադրապաշարների տիվային ն փաստացիմակարդակները(տրանսպորտայինն ապահովագրականմիջգծային արտադրապաշարներիգումարը): Արտադրապաշարներիկազմն ու մեծությունը կախված են հոսքագծի բնույթից: Այդ պատճառով էլ նորմատիվների հաշվարկի, ինչպես նան ժամանակի մեջ հոսքագծի աշխատանքի համաձայնեցման նպատակովամենից առաջ անհրաժեշտ է կազմել նրա աշխատանքի ստանդարտպլան՛,որը ելակետային նախադրյալ է տեղամասերի ու արտադրամասերիաշխատանքներիպլան-գրաֆիկների հետագա մշակման համար: Դա զանգվածային արտադրության օպերատիվ օրացուցային պլանավորմանառանձնահատկություններից է: Ժամանակի մեջ ձեռնարկության առանձին արտադրական ստորաբաժանումներիաշխատանքիխիստ կանոնակարգումը,արտադրական գործընթացների կազմակերպմանխիստ ստանդարտայնության ապահովման անհրաժեշտությունը ն պլանավորման կենտրոնացման հիման վրա աշխատանքների կրկնության ռիթմիկության ապահովումը զանգվածային արտադրության պայմաններում ցանկացած ստորաբաժանումից պահանջում են արտադրության փաստացի ընթացքի վերաբերյալ ցանկացած ժամանակ անհրաժեշտ տեղեկատվությանստացում երաշխավորել:

Արտադրությանընթացիկ վերահսկման կարգավորման կազմակերպումը (արտադրական դիսպետչերավորում)

11.5.

ն

Արտադրությաննորմալ ընթացքը պայմանավորվածէ բազմաթիվ արտադրական օղակների նորմալ գործունեությամբ: Յուրաքանչյուր այդպիսիօղակ փոփոխականնշանակության բազմաթիվ գործոնների ազդեցության ենթակա համակարգ է: Եթե այդ գործոնները նախապես չբացահայտվեն, ն ժամանակին միջոցներ չձեռնարկվեն արտադրության ընթացքի վրա դրանց բացասական ազդեցությունը կանխելու ուղղությամբ, ապա դրանք անպայման ՛

Ստանդարտպլանը որոշակի ժամանակահատվածում հոսքագծի աշխատանքի ստանդարտգրաֆիկ է, որն ուղղակիորեն կապված չէ պլանավորվողօրացուցային ժամանակիհետ:

կհանգեցնեն արտադրության սահմանված պարամետրերից շեղումների ե, հետնաբար, նան՝ արտադրության ամբողջական գործընթացի խախտման:Այդ հանգամանքըպահանջում է անընդհատ դիտարկել արտադրության ընթացքը, նրա փաստացի պարամետրերը համեմատել ծրագրվածի հետ, այսինքն՝ ապահովել ընթացիկ վերահսկում, բացահայտել նրա վրա բացասական ազդեցություն ունեցող գործոնները ն օպերատիվ միջոցներ ձեռնարկել դրանց պատճառով առաջացող հնարավոր կորուստները վերացնելու կամ նվազագույնի հասցնելու նպատակով: Օպերատիվ օրացուցային պլաններում ամրագրված ցուցանիշներից արտադրության փաստացիպարամետրերիշեղումները կարող են առաջանալ ինչպես արտաքին,այնպես էլ ներքին պատճառներով: Արտադրության նորմալ ընթացքը խաթարող արտաքին պատճառներինկարելի է վերագրել. 1.Ձեռնարկության ծրագրում պլանով չնախատեսված պատվերների ընդգրկումը, ինչն արտադրականն աշխատանքային ռեսուրսների հայթայթման ն լրացուցիչ արտադրանքի թողարկման կազմակերպման օպերատիվ միջոցների ձեռնարկում է պահանջում: 2.Ժամանակի մեջ տարեկանպլանով նախատեսվածանվանացանկի վերաբաշխումը, այսինքն` առանձին նախապատրաստուկների, դետալների, հանգույցների արտադրություն բաց թողնելու օրացուցային ժամկետներիվերանայումը: 3.Պլանային տեսականու փոփոխությունը, որի հետնանքով փոխվում են օրացուցապլանայիննորմատիվներնու աշխատանքի առարկաներն արտադրություն բաց թողնելու ն պատրաստիարտադրանքըթողարկելու ժամկետները: 4.Թռղարկվող արտադրանքի առանձին դետալների ն հանգույցների կոնստրուկցիայիփոփոխությունը: 5.Վթարի պատճառովշարքից դուրս եկած մեքենաներինորոգման համար դետալներիշտապ պատրաստմանպահանջները: 6.Տարբեր նյութերի, կիսաֆաբրիկատների,գործիքների, հարմարանքների,լրակազմող իրերի ոչ ժամանակինմատակարարումները, կամ էլ ստանդարտներիցու տեխնիկականպայմաններիցշեղումներով մատակարարումները ն այլն:

Ներքին պատճառներըկախված են ձեռնարկությունում ն նրա առանձին ստորաբաժանումներումարտադրության կազմակերպման մակարդակից:Նրանցից հիմնականներնեն. 1.ելակետային նյութերը ոչ ժամանակին արտադրություն բաց ն մշակող արտաթողնելու պատճառով նախապատրաստական

ու դետալների բացակադրամասերումնախապատրաստուկների յությունը, 2.նյութերի, գործիքների, հարմարանքներիոչ ժամանակին մատակարարումըկամ բացակայությունը, 3.վթարի պատճառով սարքավորմանշարքից դուրս գալը կամ նրա նորոգմանուշացումը, 4.աշխատանքայինն արտադրականկարգապահությանխախտումը, 5.մշակման նորմաներիչկատարումը, 6.տեխնիկական փաստաթղթերումն արտադրության օրացուցային պլաններում սխալների ու անճշտություների առկայությունը, 7.արտադրության ընթացքում օրացուցապլանային նորմատիվներիխախտումները ն այլն: Արտադրության ընթացքը տրված պարամետրերիշրջանակներում պահպանելու համար ընթացիկ վերահսկումը պետք է ամրապնդվի անմիջական կարգավորման միջոցառումներով, այսինքն՝ օպերատիվ կարգադրություններովու ռեսուրսային մաններով: Կարգավորումը այնպիսի գործընթաց է, որի միջոցով կառավարվող օբյեկտի (համակարգի) բնութագրերը պահվում են կառավարող համակարգի տված պարամետրերիմիջակայքում: Տարբերում են երկու տեսակի կարգավորում. ըստ շեղումների (անհամաձայնությունների) ն ըստ կրիտիկականպարամետրերի: Առաջին դեպքում համակարգը հարկադրված է լինում փոխել իր վարքը, երբ հակադարձ կապի օգնությամբ բացահայտվում են տրված նորմերից, պլաններից ն այլ պարամետրերիցշեղումներ: Երկրորդ դեպքում համակարգն իր վարքը փոխում է, երբ հասնում են ինչ-որ պարամետրերի կրիտիկական, անթույլատրելի մակարդակի: Կարգավորման գործընթացը տարբեր եղանակներով իրականացվում է համակարգի նե շրջակա միջավայրի հետ նրա փոխգործողությունների բնույթից կախված: Տնտեսության մեջ կարգավորումը դրսնորվում է որպես կառավարման գործառույթ, որի դեպքում կառավարող կենտրոնին հարկ չկա ուսումնասիրելու ե գնահատելու համակարգի վրա արտաքին միջավայրիյուրաքանչյուր պատահականազդեցությունը ն «դեղատոմս» տալու, թե ինչպես արձագանքել դրան: Դրա համար կան խթաններ, որոնք ուղղորդում են համակարգի արձագանքն անհրաժեշտ ուղղությամբ: Օրինակ, պահանջարկ չունեցող ապրանքների գների իջեցումը կամ նրանց արտադրության ծավալների կրճատումը ն բարձրորակու մեծ պահանջարկունեցող ապրանքներիգների բարձրացումը ձեռնարկությանըդրդում են փոխելու թողարկվող արտադրանքի տեսականին:Ընդ որում, եթե կառա-

վարող կենտրոնն առանձին չի իրագործում յուրաքանչյուր հնացած արտադրատեսակիգնի իջեցում, այլ միայն ցուցում է տալիս, թե երբ ն ինչպիսի իրավիճակներումէ հարկավոր դա անել, ապա կատարվում է մասնակի ինքնակարգավորում,այսինքն` այդ վճիռը ձեռնարկությանմարքեթինգիբաժինն ինքնուրույն է կայացնում: Այսպիսով, օրացուցային պլաններով նախատեսված պարամետրերի սահմաններում արտադրության կազմակերպմանապահովումն անհնար է առանց նրա ընթացքի անընդհատ հսկման ն հնարավոր շեղումների վերացմաննպատակովհամապատասխան կարգավորիչ միջոցառումներիիրականացման: Արտադրականգործընթացի անընդհատ կենտրոնացված դիտարկման, հսկման ն կարգավորմանմեթոդը, որը հիմնված է արտադրության կազմակերպման օրացուցային պլանների վրա ն իրականացվում է տեղեկությունների հավաքմանու վերլուծության տեխնիկական միջոցների ն օպերատիվորենտրվող կարգադրությունների ու Օգնությամբ,կոչվում է արտադրական դիսպետչերավորում՝ Այն իրենից ներկայացնում է ձեռնարկության առանձին օղակների համաձայնեցվածաշխատանքն ապահովելու նպատակովիրականացվող արտադրականգործընթացներիՕպերատիվվերահսկումու կառավարմանկոորդինացում ն ուղղված է ձեռնարկությանբոլոր օղակների հավասար բեռնվածության, հիմնական արտադրականցիկլի բոլոր գործընթացների օժանդակ անընդհատության, ռիթմիկության,խնայողականության, տեղամասերի անխափանաշխատանքի ապահովլը սպասարկող

հանձնարարականների

մանը:2

Դիսպետչերական ծառայության պարզագույն ձնը ծագել է տակավին 18-19-րդ դարերում` տնայնագործականից կիսատնայնագործական ն ֆաբրիկագործարանայինարտադրություններին անցնելիս: Սկզբնական շրջանում դիսպետչերականծառայության հիմնական գործառույթը հումքի, նյութերի ն աշխատուժի բաշխումն ու պատրաստիարտադրանքիհաշվառումն էր: Հետագայում, խոշոր սերիական ն զանգվածայինարտադությանզարգացմանը զուգընթաց, դիսպետչերավորումն անհրաժեշտ դարձավ բարդ տեխնոլոգիականգործընթացներիօպերատիվ ղեկավարման '

Վերջին տարիներին«արտադրականդիսպետչերավորում» տերմինը գիտական գրականությանմեջ դուրս է մղվում «արտադրության օպերատիվկառավարում» տերմինով,որն ընդգրկումէ նան օրացուցայինպլաններիմշակումնու օպերատիվ ցուցումներ տալը ոչ միայն դիսպետչերական ապարատին,այլ նան գծային ն գոր-

ղեկավարներին: ծառնական ԾՖ.Ելոճճց ՇՕրօղշոճց Փոռտաօոճուտ. Աքօօքօտ.Խր. 3-6. ԽԼ,

5:

«ՇՕԹՇՈՇԽԲոՋ

(8 30-

0հճռ).

ԱՈ:ւօոծրւյք',1974, 6.

Ղ.

309.

8, Լո

քու

Ճ.Ճ. -

աստիճանաբարզիջեց կառավարմանն վերահսկման ժամանակակից մեթոդներիվրա հիմնվածդիպետչերավորմանը: Դիսպետչերավորմանհիմնական սկգբունքը շեղումների նախազգուշացումն է: Ինչքան շուտ բացահայտվեն արտադրական գործընթացի շեղումներ առաջացնող պատճառները, այնքան մեծ կլինի պլան-գրաֆիկիկատարմանհավանականությունը: Թողարկվող արտադրանքիկազմի փոփոխության հետնանքով դիսպետչերականծառայության խնդիր է դառնում նոր համամասնությունների ն ձեռնարկության աշխատանքի ռիթմի սահմանումը: Անընդհատարտադրությունիրականացնողձեռնարկություններում, որտեղ արտադրական գործընթացը կարող է նկարագրվել մաթեմատիկորեն,ստացվող տեղեկությունների ավտոմատ մշակման համար օգտագործում են տրամաբանականսարքեր կամ կառավարող համակարգիչներ: Ընդհատ արտադրական գործընթացներ իրականացնող ձեռնարկություններումդիսպետչերականծառայության խնդիրներըմի փոքր այլ են, ն դա հիմնականում այն պատճառով,որ նույնիսկ միջին բարդության արտադրանքը պարունակում է պատրաստման տարբեր տեխնոլոգիաներ ունեցող տասնյակ, իսկ երբեմն նան հազարավորդետալներ: Նման գործընթացներիմաթեմատիկական նկարագրումը չափազանց դժվար է: Այդպիսի արտադրություններում դիսպետչերական ծառայության խնդիրների մեջ մտնում է ոչ միայն հոսքագծերի ն փոխակրիչներիաշխատանքիվերահսկումը, այլ նան՝ բոլոր տեղամասերի,արտադրամասերի,բաժինների, լաբորատորիաների, պահեստների ն գլխավոր հարահոսի ռիթմիկ աշխատանքն ապահովող օժանդակ ծառայությունների գործունեության համաձայնեցումը: Շատ բարդ արտադրանքի (խոշոր ագրեգատներ, տեխնոլոգիական տեղակայանքներ) արտադրությանը սովորաբար մասնակցում են մի քանի ինքնուրույն ձեռնարկություններ, գիտահետազոտական ն նախագծային կազմակերպություններ: Դրանց աշխատանքները համաձայնեցնումէ միջգործարանային դիսպետչերական ծառայությունը: Այդպիսի դիսպետչերական ծառայությունները սովորական փաստաթղթավորմանու տեխնոլոգիայի հետ կիրառում են նան ցանցայինպլանավորման ն կառավարման մեթոդներ: Արտադրականդիսպետչերավորմանառջն դրված խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ են հետնյալ հիմնական օբյեկտիվ պայմանները. 1.Ձեռնարկության արտադրական ն ոչ արտադրական բոլոր ստորաբաժանումների աշխատանքի գիտականորեն հիմնավորված ն փոխկապվածօրացուցապլանայինգրաֆիկների առկայու383

թյուն: Դրանց հիման վրա կատարվում է սահմանված նորմատիվների ե արտադրության փաստացի ընթացքի համեմատություն ու բացահայտվում են շեղումները: 2.Ձեռնարկության արտադրական ստորաբաժանումների ապահովումը արտադրանքի՝ պլանով նախատեսված ամբողջ անվանացանկի թողարկմանհամար անհրաժեշտփաստաթղթերով,սարքավորումներով, նյութերով, նախապատրաստուկներով,դետալներով, գործիքներով ն այլն: 3.Յուրաքանչյուր տեղամասից արտադրության փաստացի ընթացքի վերաբերյալ տվյալների արագ ստացման ն արտադրական ռեզերվներով մաներելու պայմաններ, յուրաքանչյուր պաշտոնատար անձի կանչելու հնարավորություն: 4.Անհրաժեշտության դեպքում օպերատիվ առաջադրանքների ն պլանների փոփոխմանու վերակառուցմանհնարավորություն: 5.Դիսպետչերական ծառայության պատասխանատու աշխատակիցներին ընթացիկ օպերատիվ կարգադրություններկատարելու, այդ թվում նան`՝ կառավարմանցածր մակարդակներիգծային ղեկավարներին բոլոր հարցերով ցուցումներ տալու իրավասությունների տրամադրում:

Արտադրությաննորմալ ընթացքից ցանկացած շեղման դեպքում դիսպետչերականապարատիառջն այլընտրանք է առաջանում. կամ ժամանակինպաւտրաստելտվյալ դետալը, հանգույցը (հակառակ դեպքում արտադրությաննորմալ ընթացքըկխափանվի մյուս տեղամասերում) կամ տվյալ տեղամասի սարքավորումներն ու բանվորներին լիազբաղեցնել այլ աշխատանքներով(երբ պլանով նախատեսվածդետալների ու հանգույցների թողարկումը կամ հնարավոր չէ, կամ էլ հնարավոր է լրացուցիչ արտադրականկորուստներով): Բոլոր դեպքերում, որոշակիվճիռներկայացնելիս ն ցուցումներ տալիս դիսպետչերականապարատը հենվում է իր տրամադրության տակ դրված ռեզերվների վրա: Դրանք լինում են երեք տեսակի. ժամանակի,նյութական ն բարոյական: Ժամանակիռեզերվը տվյալ օպերացիայումդետալի մշակման ավարտի ն հաջորդ օպերացիայում դրա մշակման սկզբի միջն տնողության խզումն է: Ժամանակիռեզերվներինպետք է վերագրել նան աշխատանքների ժամկետիցշուտ կատարումը: Տվյալ տեղամասում այդպիսիռեզերվներիառկայությանդեպքում դիսպետչերը կարող է ամեն անհրաժեշտովչապահովվածդետալիկամ հանգույցի թողարկումնուշացնելու որոշում ընդունել ն, սարքավորումների ու բանվորներիպարապուրդը կանխելու նպատակով,դրա փոխարեն արտադրությունբաց թողնել ուրիշ դետալ:

Նյութական ռեզերվները հիմնականում արտադրամիջոցների ռեզերվները են: Դրանցից բացի, այդ ռեզերվների շարքն են դասվում նան նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, դետալների, հանգույցների, գործիքների, հարմարանքներիապահովագրական պահուստային արտադրապաշարները, որոնց օգտագործման դեպքում պետք է անհապաղ, մինչն նորմալ մեծությունը, վերականգնման միջոցներձեռնարկվեն: Բարոյական ռեզերվը հանձնարարված գործի ն դրա կարնորության նկատմամբ աշխատողների պատասխանատվությանձնավորումն է: Այդ ռեզերվին անդրադառնալն արտահայտվում է աշխատողներինառաջադրանքներիչկատարման հետնանքների մասին հիշեցնելով: Բարոյական ռեզերվները պետք է լրացվեն շեղումների վերացման ուղղությամբ կատարվող ինտենսիվ աշխատանքի համար նյութական խրախուսմանմեթոդներով: Գամապատասխան ստորաբաժանման դիսպետչերական ապարատի տնօրինած ռեզերվները տարբերվում են ըստ առաջացման տեղի ն կարգադրությանկարգի: Առաջադրանքներիհաջող կատարումըենթադրում է ռեզերվների օգտագործման որոշակի կանոններիսահմանում, որոնք պետք է ներառենհետնյալ հիմնական պահանջները. 1.Ռեզերվներին կարելի է անդրադառնալ միայն բացառիկ դեպքերում, երբ սովորական կարգադրություններիմիջոցով հնարավոր չէ կանխել շեղումները: Ռեզերվներին հաճախակի ն չհիմնավորված անդրադառնալըվկայում է գծային ն օպերատիվղեկավարության ոչ բարձր մասնագիտականմակարդակիմասին: 2.Առաջին հերթին օգտագործվում են տեղական ն միայն բացառիկ դեպքերում ավելի բարձր մակարդակի ռեզերվները: Վերջիններին չհիմնավորվածանդրադառնալը բարձր մակարդակիղեկավարներինշեղում է իրենց անմիջականգործառույթների կատարումից ն փաստում է ներքին ռեզերվներիհաշվին շեղումները վերացնելու ստորին օղակներիղեկավարներիանընդունակությունը: 3.Առաջին հերթին կարելի է օգտագործել նյութական ռեզերվները ն նոր միայն ծայրահեղ դեպքերում աշխատուժի (կենդանի աշխատանքի)ռեզերվները: 4.Ռեզերվներին անդրադառնալիսպետք է նվազագույնի հասցըվի վերին օղակների գծային ղեկավարների (ձեռնարկության տնօրեն ն նրա տեղակալներ) միջամտությունն արտադրական ստորաբաժանումներիընթացիկգործունեությանը: Դիսպետչերական գործունեության հիմնական օբյեկտներ են արտադրական գործընթացի անխափան իրականացման համար անհրաժեշտ ամեն ինչով ձեռնարկությանստորաբաժանումների ապահովվածությունն ու աշխատանքի առարկաների շարժման

սահմանված օրացուցապլանային նորմատիվների պահպանումը: Դրանից բացի, դիսպետչերականապարատը հսկում է ձեռնարկության ն առանձին արտադրամասերիգծային ղեկավարներիընթացիկ կարգադրություններիկատարումը: Դիսպետչերականգործունեությանօբյեկտների կազմը կոնկրետացվում է արտադրության կազմակերպմանտարբեր տիպերի պայմաններում կիրառվող օրացուցապլանային նորմատիվների բովանդակությունից ն բնույթից կախված: Եզակի արտադրության դեպքում դիսպետչերական գործունեության օբյեկտ է առաջատար դետալների արտադրություն բաց թողնման ու թողարկման, հանգույցների հավաքման աշխատանքների կատարման ժամկետներին ըստ պատվերի արտադրության տեխնիկական ն օպերատիվ նախապատրաստմանընթացքի վե-

րահսկումը: Սերիական արտադրությունում վերահսկվում են նախապատրաստուկների,դետալներին հավաքմանմիավորներիխմբերի արտադրություն բաց թողնելու ն թողարկմանժամկետները, ցիկլային ն պահեստայինարտադրապաշարներիվիճակը: Զանգվածային արտադրությունումվերահսկվում են հոսքագծի աշխատանքի սահմանված ռիթմը, արտադրության օբյեկտների (դետալներ, հանգույցներ, ավարտուն իրեր) փոխարինմանհերթականությունն ու ժամկետները,գծային ն միջգծային արտադրապաշարների վիճակը: Արտադրությանբոլոր տիպերումդիսպետչերականհսկման օբյեկտ են արտադրամասերիու տեղամասերինյութական ապահովվածությունը, ինչպես նան Շպերացիայիցօպերացիա, տեղամասից տեղամաս, արտադրամասիցարտադրամասաշխատանքի առարկաներիժամանակինտեղափոխումը: Դիսպետչերականծառայությանհետագա կատարելագործումը ենթադրում է արտադրության միջին օղակների ղեկավարների ազատում արտադրությունը հումքով, նյութերով ու կիսապատրաստուկներով ապահովելու ն արտադրանքի պատրաստմանընթացքը կարգավորելու գործառույթներից ն նրանց ուշադրության սնեռում անձնակազմի հետ աշխատանքին,տեխնիկական,կազմակերպականն տնտեսականխնդիրներին:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԳարությունյանՄ., ՔալանթարյանՊ. «Ձեռնարկության կազմակերպումնու կառուցվածքը»: Եր., «Տնտեսագետ», 2002: Մարքս Կ. «Կապիտալ»: Եր., Հայպետհրատ, 1954, հ 1: «Մենեջմենթ» /տ.գ.դ., պրոֆ Յու.Մ.Սուվարյանի ընդհանուր ղեկավարությամբն խմբագրությամբ(երկրորդ՝ լրացված, բարեփոխված հրատարակություն):Եր., Տնտեսագետ, 2002: Նորեկյան Ս.Ս. «Արդյունաբերականարտադրությանկառավարումն ու պլանավորումը»: Ուս. ձեռնարկ: Եր., ԵՊՀ հրատ., 1986: Հայկականսովետականհանրագիտարան,հ.8., Եր.,1982, էջ Կոսս Ժ.,

641:

Պուլտուքեան Մ. «Ակնարկներու Նշմարներ Տնտեսագիտական Այժմու Հարցերու Մասին»: Պեյրութ, 1991: ՍարատիկյանՍ.Լ. «Ապրանքագիտությանհիմունքներ (Ոչ պարենայինապրանքներ)»: Ուսումնական ձեռնարկ, Երնան, Հրազդան, 2002: ՎարդանյանԼ.Ե. «Մեքենաշինականգործարաններիարտադրական կառուցվածքի կատարելագործմանուղիները»: Երնան, «Վայաստան»,1971: ՎարդանյանԼ.Ե. «Մեքենաշինականձեռնարկությանկազմակերպում, պլանավորում ն կառավարում»: Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., 1984: 10. ՎարդանյանԼ.Ե. «Արտադրությանկազմակերպմանհոսքային մեթոդները»: Ուս. ձեռնարկ: Եր., «Տնտսագետ»,1997: 11. 12.

ԵօՈ/ՈՒ 68 /.Ճ.

ՂաւՂԾՈՕՐո: (86606լո24 օքոճւ3ՅճւօՔոք Ո275:2).8 2-2 ւե, ԹԼ1, 2.2, ԽԼ, Թ:օԻՕԽԱՒՀ,1989. Եօո՞ւոճց Շօ8ՇՂՇոճգ Չամոօոծյոգ. ՛1. 8, Լւ. քայԼ (8 30-98»).

Ճ.Ճ. Մքօչօթօո.ՍՅր. 3-6. ԽԼ, 'ԸՕՏԵՂՇՑՅՑ 2:ԱՄՈՑՂԾՈՓՅԱՆԼ:,

1974, Ը. 309.

13.

Եօղւոճց Ճ.Ճ.

551.

14.

ՇՕ8616ԽՅ8

3:ԼՑՈՀԼԾՈՇու

1քօօթօր. /3ր.

Ց.(8

3-6. ԽԼ, ''ՇՕՏՇՆՇ

30-:

1օԽոյ). ՛.

11. Խո թօյւ

1973. 6. ճգՉ:ՍԱՍՀՈՕմծյաո՞,

ՇՕՔՇՂՇԵՅՑԹումո (8 30-81: 1Ծուո). ՛Լ. 18, 1). ըքօյւ օոծյլատ. 974, Ը. 11քօօրօ8. Քր. 3-6. հ1., 'ՇՕ86րՇաճտ ուտ: 0Ա6յլմ2-", 4173-4775. ԵՕւաճ8

Ճ.Ճ.

15.

Ե 83)Լ,

Խ/1.1. ղքաՓոքոծուօօատաաքօրճուծ. Ճուօր. Թայ ՔՇղք.

ո

րօո.,

հ/., ՂԱՓՔՃ-ԽԼՆ2000.

ՖՎՇՇՆու,

2-6

ԹճռՄՈ28. ԵսօՕՂՏւ010111: ՎՆԾ 510 ճւ0օ67 Մ/., Խ1օո. ՐԲճքրոոգ, 1989. Թճքոճոճոո71 Է. ոո Բ ԽՇՂԾր»ւ ՇՕ8օքածաօ18082Ետ4 օքոճոտտճոտւ Խճոու0օ1թ0816ղԵ1լօՐ0 ոքօո380ր6182. Է., '«ճճօոոո՛", 1985. 18. ԹոՇա»68 8.ԷԼ Օքոճոատճու մ ոքօ.38086188 8 ՄՇՈՕ8882. քոռ. Ի/Լ, 1993. Ոճը 06օ1ք06866, 19. Թոօտո»68 )Օ.Ա. Մաքճոոծուծ ք8388ւմ ոքօ838016184. (Օոջո ՇԱՒՃ)., 1989.

ի/., ՅԲՕ8ՕԽՏՈՀՅ,

20. օո Լ, ՐՇքոոր7. Թ86ո6քոօ 8 օԾորոօ36ՕԽՕԽԱԱ Բ օքոճաոտււյոօ ԱՅր-80 Խքճօոօճքօաօրօ ոքօա3806382. 116ք.6 8ՇԽԼ, Ճքճօոօճքօտ., 16.

17.

Մք-12, 1995. 82608 Ե.8. 85.6օք քճւոօոճոծն ՐՕՇ.

թ: Փօքոքօթոճքուտճւում

ոքօո38Օո-

22.

1979. Խ/Լ, ԽՈճււղաւօօ1քօ6ոծ, 11. Րճորթուդւ )Օ.1., Ըորճոօտշտոն 5.71, ԵօՌղոՇՑօւան Օքոռոթ38118 ոՕոՐր01085Ք մքօ238016182. (Օոջ 11Օհ/Օ). ԽԼ, Թւօոօեաւ2,

23.

ԼոճՐՕ75684 1`.Խ/Լ

ՂՇժոօ10ՈՒՎՇՇՃՕՇ ՕՇՑՕՇԵՏՇ

6182.

1986.

24. 25. 26.

127ՎԵԵՇւ օուքեոււմ ո 19777.

2ՇՈՇ:Ղ5դ./Լ, Թ»ՕԽՕԽՏՈՀՅ,

ք23ք800705(5ԲՕ8ՕԽՈՎՇՇԽԵՔՇ ԼՕՔՎՀթյՀ8./Ճ. ԹՅ8ոուՇ ոքօրաքաույտ. Խ/Լ.,ԱՇոօ, 2000. օթոճո32ք Փքճոշոծ28.,5օյյու Լ2աօնեւօԷԼ. 11քօօ6ք23088886 ատ. 116ք.օ ճուր. Խ/., 11Թոօ,2000. Մոշ» ԽԼ11., Ղ7քօտ6ւՕ.ԼՐ. Ձ:ՕԲօիրուճ, օքոճոտճմու տ ողճումքօ828116

1ՇՀՈՑՒԿՇՇ:ՕԽՈՕՈՐ01085տ

ՇՐ/ր6ոՂ0Ց 1987. 27.

28.

հլու.

ո

ոքօո380Ո6182.

7ՎՇԾ. ոՈՕՇՕԾՔՇ

87308. ԽԼ., Թու

ոքոծօքօօ1.Շոծղ.

ոոչՕոճ,

ճՈՕԵՇԲոՇ

Շօաք.ոշքծտօղ օ Ձուղ., քճ6012101 ոքօրոքոոււ. քօր. 2. Խ/օործոռ ո րք. Խ7Լ,Ձոօոօհրուռ, 1989. Ե. 1Շոօ828 օղքՅՂ6Րո. 116ք.6 ճուո. ԷԼ27Կ.քօր. Ճ 881. ԽճքոօֆՓ

11օո

Թ:

Խ/1.,Չ«ՕՔօԵՌՈւՅ,1991. 8.Ճ.Աքոուօոօ842. Ե.ՀԼ Օռծքուոթոօ-:2ո6քԱճքքօծՇ

ԽՅԱՇԵՇԾՕՐՇԲ

ողճճտքօ8288Շ

ոօօ-

76օդ.

29. 30. 31. 32. 33. 34.

1958. ԽՈճմաւր3, 8061թ0816Ո5ԽՕԷԼ 388016. Խ/1.,

ԽՈՀՆԵՏԵՇՀԸԸ/Ճ. Լու»

808088Շրծուտ 8օԱքօօեւ 1օօքոռ. ք: 1990. ի/., Թ:«ՕԽՕԻԱՆ-2,

ԸլքոոՏոող։

Թօոօ ՛Ւ.

1987. ԽԼ, 11քօոք6օ6,

1օ.ոշոաուօո 75808

Թքճուք

1Օ.Ճ. Օօա0851

Տոօոօատ:

Խ/(ճմօքօ8Ը.Ճ.

ԼՔԾ:ՕՇ

հւճւմտ-

116ք.6

Հորդ.

ոքօրոքոմում.116ք.օ

ուղ.

5.:08Օհլլաօ-ԽԱՂՇԻԼ2181ՎՇօաոք Շղ0ճքէ.

5:080րԱրւտ

տ

1992. ՓօքուտոՁ, Շ1ք06886,

35.

1111.

/(., ԷոՄ:2, 1979.

օ1քւր/քմ

էճ

օքոճւււտմոտտ 68138662.

28-0Խ(211ՎՇՇԲՕՇ

ոքօ8380ՈՇ180.

Շ116.,

11.,Խ1ճոուցօ-

1985.

Շորճոութօոճուծ.ՉՓֆաշաթոօօթ.116ք. ի/ճքօուռԽ/Լ. Օքոճաոտճուտ. Շ

ԲՇԱՐ.,

1981.

հ/Լ., ԹՀՕԲօԵՈՈՀՁ,

36.

Խ/(ճքդօաււՒԼԵ. 11օրտոչւոօ

37. 38.

40.

ԽԼՈօՄ1ՎՇՇԵՔՇքօաՕր(Շքոճոթու

42.

7քօո1

ոքօո38016182.

Օ16ՈՀՇ

ոօ

2-8 քօշրճաւչ.,

օք2183211011810-1511ՎՇՇՑՒԼԱՂԽՆՃԼԱ, 1983.

Խ/ողրքօր116, Եօ6օքօ 112օո. Չ60ոՕեՌոՀՅ, օքՐճ101321101 1 ԽՇ8 2-27... 86: 1,2. 116ք.6 շոու, Ը116, 1999. ՏԹՈՇԻՆ. 5.3. Մ'ՎՇԾՒՌՈՀ.2-Շ Ք3Ո., ոշքօքո6. ԽՈ ՂՈԵՒՇք ՛Լ6օքոտօքոճւ ւմն. րօո.,

41.

ԽԼ., 1Ա/ՓՔՃ-Ի/Լ, 2001.

Խ(Օործո չ1 "10612". Խ1610ոծւ5ՓՓօուոտոօ1օ ոքճտղծեու. 1989.

ՅԷՈՒՂ., ԽԼ, ՉՔ

օԽՌՈՀՀ, ՒԼԹ828 ուղ.

1Ե80110188

օՂքթրրք.յ. օքոճաոոաւ (011156

Ք

Ոօո քօր. 1. ԼԱւժոուօճ

Ճ.

Ծռօաոույան

1990.

43. 44.

45.

ո

Ա16ք.6

ԸՕտք.ոօք.

2,ԽԼ, :օԻ0Խ:Յ,

էճ ոքծրոթու ՒԼԷԼ Օքոճոոտճատց օրուան ոքօ138016184 ՖՎԵՇ.-հԼ67Ծր.ՈՕՇՕ6ՔՇ. Խ/1.,ՓոոււՇ»Լ 11 Օո2116 62, 2002.

ւտ

Ճ.

ԷՅՎՇՇՂՑ0Խ1.

ՄՎՇՇԵԱԽ ողճ 87308. 2-6 Օչքօուտօ8 8.8. ՄոքմճտոժոՇ 1998.

Ք3Ո., Խ/., ԹՀ«օԷՕԽՏՈՀՅ,

Օքոճոոճմտք Ք ՈոՅքքօ8282816 ԽԱ ո0օ1քՕՒՂՇՈԵՒՕԻՕոքօ838016188.

ՖՎՇԾԱ. յո

Ռօո թօ 46.

1քճճշոօք18,

Խ/(ՇՇ5Օ8 Խ/Լ.24.,ՃՂԵՇՇք1 հ/., ՀՇրօքո Փ. Օօտօ86լ ԼՇԱՇՈՆԵԽՇՈՂՅ. 16ք. 6 ճուղ.,ի/., ԱՇոօ, 1992. «ՕՐՕ

39.

ոքօԽեմողՇոիօ1օ

օօօ128

1982.

ԽՈ,

հճլ1.

Ք ՕքոճաՅճւտտ

Շղ5քԼՕԵՆ

ՇՈՇԱ.

ԽԼ1.Մոշ682.

89308, ԽԱԼ

Խ/Լ, ԹուՇոճ

ԽԼԻ.3222ք088,ո 1ոճրօ8,

ոք.

ԱՍՀօ72, 1988.

Ոոճամքօ84:21Շ ոքօ138016184 11օո քճր. 8.Ճ.Մ16Շու0.

ոքծողթոցոոք.

հ1ճԱ111061ք011-

Խ/Լ, Թումո

տւ:Օո2,

1972. 47.

48.

49.

Ք դոճյքօքՅ82 ՕթոճտոՅճատչ 6 3Ո0:1ք0102481ՎՇՇՒՕՐՕ ոքօ11380)16184. ոմ Ֆոքմոոծոծ 26 1ք01ՇԱՎՇՇԵՎԻԵ Աքայքաա186իմ. Յ՛ՎՇԾԱԱԼՈՀ Խ1.,Չ6օ8օԽտաո,1989. 59308, 11021քօո. Բ.՛1.1(2Գ/քո02682. ՕքոճատՅմա14, ոՈՀԷդ1քթօ8281րծոքտՇ60օքօօ1քթօա1 Հ1ԵՒ0Ր0ոքօ8380)16184 Է ոքծրաթոց'Ո16ո1. Մ՛ՎՇԾոյո: Ստ ՇԻ//6ուօո ոքոծօքօօքօքոթտոն11Շ 85308. /110ր օ6ու. քու 8.Ճ.161թօ82. 11., 76): ծռ: ՀԱՇ 5806ԴԵ1 1987. Խ2ո1064ը001176, 116ատք.0.86, Բ 7աքճոծոքժ Օթոճ832188, յ2ոտքօՔ2ած ոթօյտթոււ 48184810-

1ք2810քօ61թօ61111.

Եօք37108է 8.

50.

6.,

յթ.

ՎՀԾԱՒՏ

Ս

ԽԼ, 8յօայճք

ւմՀօ12,

1979.

ՇՈՇԼԱ.

7308,

Թոռօօդ 5.8., ո3Լ,

ոծքօըոճ.

Օթոուուտճու տ,Աոա թօՈՅՒ2Շ 11 7աթ28/1617Շ 16221605101Ե1Ծ քօհն,լուո: ոքարոթոջոուտ, 3/ՎՇԾԱՒՒ 118 89308. 11011 քան Ը.Է ԲՃԽՀրտծքճ, ԽԼ, 8ոյօւոճճ ող«օ)8, 1976. Օքթոճաճամ ոքօ1380Ո612. 5ԿօԾոյու. 101 քյ. Օ.1.Ղքօոոո. 8օքօ-

51.

ՂԵԼ

110 քօր. Ե.8.8ոռօօոռ, 1՝.Ե. Ճօոտ. 2-Շ

Կ6շ«,

81Ղ5, 1993.

52. 53.

Օքոճոոյմւոմ ոքօո380161842 ԽԼ., 1քօրքօօօ, 1969. Օքոճոոտում լ ոքճտ16էուչ1 8

Ելա

ոքՕԽ

ոճ

ՀԱՎՇՇաո»:

Եճոումյու

ԽԱԱՀՁ, 1978.

54.

Օա

57. Խ16516րջլ օքոճաաՅումու ոքօա380ո6184.

116ք.օ

56.

1քօրօտ

1.Խ/Լ.

8380Ո6Շ180ԷԼ

57. 58.

59. 60.

էՃ

Եղօոօք1 ոուօ

Լո.

«ՕՂքօ7»ծ. 1972.

63. 64. 65.

66.

68.

տ

ՃԵՇքո-

ո

ոք.

Օքոճքոտումտք, ոոՀւմքօոշճոտծ

ոքօրոք

ոո:

ԴԵւՈԼՈԵՆ010

ճատ

Ք

7ոքճտոծմծ

ոքօ-

Ճ.Խ/. քօօ1քօ6ոտլ.

8.Շ.

Քու

27ԳՕքրճա321Ա1011ԵՇ: Փօքոմ տՇ 7աքճ8Ո6Շ ուն 11

ոքօքքծօօօեԼ

ոքօխեղողծուօօ18.

ՇԱՇՂԵՈԼԵՒ:

1քօ87380Ո018ՇԲ ԱԵՍՇ 116ք.6 Հար. Օատ քօր. 11

Խ/1.,ԹՔՕԲՕԽՈԱՀՁ,

ոոճւտքօ828186, 88237113, 8Ա ացք Խ/Լ.,Աքօոքօօօ,

2.

Ճ.Խ/Լ. Բ ոք. Մոօոքուծոոռքոի

5501ՕԽԱՎՇՇՕՔ Է2:տ ո

ՔՈՌԾԱԱԾՑ

Է.Լ. Շոքճ8Օ0Վոորւ. /Ճ.Խ1.թյոնոուծտ, ոքճ»ուչմ. Է27Կ80-ոօոոնքոթք Ը... Վոռօր. ԽԼ, Յոճմած,1985, օ. 106-107. 808686, 8. 10828 1Շումո2

ՔՕՐՇԻԼ6ք

օՂՅքօօ օ6ԾոլՇ6180.քօխուա6888ՈՕյուո. օդ. 1988. 1օաղատոշ, ԽԼ., 16ք. ԸՇ2ՎԵօ 11Լ.Ը. Օքոճաոտու Ք օոշքճւոտ8օօ ողճոտքօ828:ւ6 քճ ԽՃարոքւօու Ցջռոջեւղ. սուօոճ, 1977. Խոուօծ, ՇՂքօԲՄՇՈԵՒՆՈ: ոքօրոոքյաուու.

ՇՅՎԻՕ ՒԼԸ. ՂՇՕքօղտԿՇՇԵՔՇ

ՕՇՔՕՑԵԼ օքՐճ8ա32ոմ ոքօտ38016182. Ւ/ու., Աոտճտո119Օ, 1997. ՇՔՕր 11. Աքօետաոծուծլծ քօ60151 ոՇքօտօքօ՛ 8 ոքօ13801Շ186. Շ Յար. 81. Շօյք. ոօք. ոքօր. Բ ոճ. քօր 11ԷԼ.807աօԹքԿ. Ի՛Լ, -

--

ՁւՕԽօԵ2, 67.

:տն

ճքոո.,

:օՈ2ՂՈ-ՆՆԷԱՆՃ, 2000. տ ոք., 1օր քօո. Աքօխեողոծոււճճ քօ60101Շու 8. 71.Ը.241ո0ՈԵՇ ամք 7ԼՇ 2 ԽոօՈԵ66010. Ճաօը,ԼՇԱՀ2, 1984.

19779.

62.

Թւօռօ-

5Վ66. ոչ 87308. Խ/Լ.,116-Ոռքօոօ8,8.ԼՐ. (ԵՋԿՇոօ, 8.1. 2362. 1990. ոքօելԾԵւուտոճ, Լոոծքօ Լ., 701օքոծո Ե. 8 ոօՕոշոճ: »օֆֆաշուտոօրօ 7ոքթճրղօոտյ. Ի/., 1986. 1Աքօրքօօ6, ԽՇԱՒԹԱՍԵԽՇՈՂ. ՖՎ. ող 87308. Ը. 11166: -088, 11ք0938016186155ԵՈ1 Ճ.8.ՔաՄքոււ, Լ.2.Րօք608108 տ ոք., 1օո քօր. Շ1ՆՈՆօճւօտօե. Խ/.,

Է/0-1ԵԴԼԱՎՇՇԽՔԻԼ

61.

Փոքեճ». ԽԼ,

ՇԼԼՃ.

/Լ., Չ«օաօուտոՅ,1984. ճշղօւմմոչօ8 Ճ.1., Օօտոօտ 1114. Աոճմաքօտ2886 Ո6ոքօտ8.Ճ., ԽՈ 116584 ոքօտ380Ո61861Ո13ու Շ1ՇՆՇԻԼ 1985. 11.,հճաաուօօԴք0611.6, ԷԵՅք1Շատն ոօո«Օր»լ.

55.

թռ:ոքօրաթոցւա:

1987.

ՇԽօոճք7ԼԵԼՕոօքումթեօ-6216որձքոօծ ողճմնքօ82886. 1979, հ/1.,Թ:Օ1ԼՕԽՌՈՒՅ,

ԽԼՂՕՈՆՒ).

(Խ1օրօոտ

ՇոքճտօԳաքր. 116ք.օ ԸՇօտքօխօտաօծ 7աքճտոծոտծ.Չոաշյօոօավօօշտն ոօր քօր. ԼԼԷԼՏՅքոտգւռ, Ե5.3.Խաւղթոօքշ. Խ/., ՄՅոճուծոՂք,

Հոու.

1997. Ղ.2.

69.

ողքօարօքճ ՇղքոտՕՎայոՀ Թ3Ո., Քօոք.,

70.

74. 75. 76.

77.

78.

ոօո.

օո քո. ԽԼԼ. 7ճռ»օ15ւ 5-6 հ/., ԼՒԼՓՔՃ-ի/, 2001.

ոքօրոքոչույ.

Ղ21680Օ608 Խ.1. ՕՇոօտեւ օոծքճուտաօ էճ

8.6,1965.

-

ոքօո380Ո01861օ1ժ

ԽՄճոդւոօօ1թօ08161Ե1օԽ:ոքշրոքքցւտի.

Ղօօքոցօքոճւո3ճւլ. 1999.

73.

է

8. /ՃոՂօուօ6ատեքոքոքօատլաո6ուօ615 ԸՂՏոճոցո 8.3., ԸՂՏոուտաւհ/1 չոօտառ. հ/., Է1ռւո. 1989.

72.

138168.

3 ՎՇՇմոու. 116ո քօր. 8.Լ.

Աճքտքօ-

Խ1-71.,ԽԱումաուօօ1քօ6Ճո2684.

ՂՇԺԱՈՀՕ-3850Է0ՕԽԱՎՇՇՏՔՇ«քտղօքճք ք23881 քեւ օ1թյոււ 6182. 11Շք.6 8681. Ճ.Ճ.5ՂՔՅո. հ/., ԽՈԵւօտ»,1981.

Ճ/., 118Կ, ոքօա380ր-

1 1ՇԲ7ՇՇ180. Ճ.ՓՀաօոծ, 1.Չուօքօօո,Փ. ՛Լ6ոՖոքոտոծաւտծ--510 11233428 Լ.Փօքո. Խ1.,ՔՇՇոՇԾ)յուռ,1992. Փոռո/ոմուօ8Ե./Ճ. ՕքոճոտՅճււ տԱքօո380Ո6184. 5Վ6Շետա. Խ/, ԱԱՓԵՃ-ի/Լ, 2001. 1՞. 108 »ա3ո», Մօտ ըօՇՈՆԵՇԻ ԱՑ. Եք., Ճոճօրրե, 1990. Փօքրո 85 11ք:182261. Փօօրք Ե. Օ6աՕՑ8ոՇվածռքօա38016182: 212851 ԴՕԱՄԼ: Օճա. քօր. ո 8օտյը. օ1. 8.11 աւոււօ082-/նոռոծչւո. ԽԼ, 16ք. օ ճու. 1987. 11քօրքօօօ, 08616 քօ8 Ը.Ք. Օքոճաաումա մքօ83801618Շ8ԱԵՇ:

(/ՇՕրօՊԼՎՇՇՏՕՇ

ՕՇԵՕՑՃՈՒՇ

Օթոճոտ321101ուօ)1 ոճժո).17ո:, ԼԱճք,1996.

տօթ,

Պարույր ԱնդրանիկիՔալանթարյան

Արտադրությանկազմակերպում Ուսումնականձեռնարկ

րատ. խմբագիր՝Վ. Զադայան Սրբագրիչ՝Ջ. Հովհաննիսյան Համակարգչայինէջադրումը՝ Ռ. Պետրոսյանի

Պատվեր՝ 57: Չափս՝ 60 2: 84 1/16: հեղ. մամ., 23,5 հրատ. մամ., 24,5 տպ. մամ., 22,8 տպ. պայմ. մամ.: Տպաքանակ 500:

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն Տպագրված է «Տնտեսագետ»հրատարակչության տպագրական արտադրամասում Երնան 25, Նալբանդյան, 128