Արտույտների ագարակը

ՃԽՄՕԽ/Ե1 4իՏՖԼՆԽ

Լ1 11ՏՏՒԽԼ4
ՍԷԼԼէ 4 1.ԼՕՍՕԼէ

ճմ ՀլՕԽ6 6 71016 1
ՏՕԿՃ ԷԼՃՔՕՍՂՍԻԱՃՆՎ

ՔՇմՕ-10ո6 4.
ՏՕԱԿՃ ՏԷՒՔԵՔԼՃԱ

ՌԱՒՕՃՆՀԼՕՈ6 1
8ՕՇԻ1ՕՏ ՆՔՄՕԿՎ 2Ե ՑՄ ՃԱ

ՄԷՔՔԿՃԻՆ 2007
ՏՃԵՒԼՃԵ ՔՃՔՐՔՄ

ԱՆՏՈՆԻԱ ԱՐՍԼԱՆ

ԱՐՏՈՅՏՆԵՐԻ
ԱԳԱՐԱԿԸ

ՍՈՆԱ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆԸ

ՍՈՆԱ ՍԵՖԵՐԵԱՆԻ

Հ. ԼԵՒՈՆ ԶԷՔԻԵԱՆԻ

ԵՐԵՒԱՆ 2007
ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՒ

Օ 2004 Ե» 4ուլօուն 4:51ռո
Քսեկչիօմ Են ԱԻ ՃՈՏՇՈՇՈԼ մ. ՔՕԵՇԻԼՕ ՏՃճուճՇի1ԱՒՄ
Է116Ւ05 4ջօոճ»
Օ 2004 ԻՇՏ Լեո 5. ք. 4., նրոոօ
15887) 88-17-00144-9

ԹռոչլԱԱօո օօքոջիւ Թ 2007 Ե» Տօոճ 1Է11Ւնահսումո
158// 978-99941-944-8-3 (Աստղիկ)
1588/ 9758-99941-944-7-6

ԹԱՐԳՄԱՆՉԻ ԿՈՂՄԻՑ

2004 թ., երբ մէկ չնչով ընթերցեցի իտալածայ գրող Պրոֆ.
Անտոնիա Արսլանի Միլանի «Ռիցցոլի» Հեզինակաւոր Հրա-
տարակչատան մամուլից լոյս տեսած «Լճռ աչՏ6Է16 466 4116-
4016» գիրքը, չէի կարող երեւակայել, որ ծրեք տարի անց
դառնալու էի վէպի թարդմանչուչին:

Ամէն ինչ սկսուհց 2005 թ. աշնանից: Երեւանում ընթա-
նում էին իտալական բարեկամութեան օրերը: Գատնւում էի
Հայաստանում՝ մասնակցելու ՀՀ ԳԱԱ տեղի ունեցող գիտա-
ժողովին Դանտէի Հայերէն թարգմանութիւնների չուրֆ զե-
կոյցով: Այդ օրերին պէտք է տեղի ունենար նաեւ Անտոնիա
Արսլանի «Արտոյտների Ազարակը» գրքի չնործանդէսը Հե-
ղինակի եւ իտալացի Հանրայայտ կինորեմադրիչներ Պաոլո եւ
Վիտտորիո Տաւիանիների մասնակցութեամբ, որոնք յաջորդ
տարին սկսելու էին վեպի Հիման վրայ Համանուն ֆիլմի նկա-
բաՀանումը: Եւ ածա Հեղինակն ին դիմեց թարգմանելու
գրքի առաւել յուզիչ երեք Հատուածները՝ չնորձանդէսի
ժամանակ ընթերցելու Համար: Միանգամից անցայ գործի, եւ
մեկ շաբաթ յետոյ արդէն պատրաստ էին անչրաժեչտ Հա-
տուածները: Պրոֆ. Արսլանը ժամանեց, եւ գրքի չնորչանդէ-
սը մեծ չուքով տեղի ունեցաւ Ազգային պատկերասրաՀում:

խտալիա վերդարձիս կրկին Հանդիպեցի Հեղինակին: Այս
անդամ նա ինժ առաֆարկեց գրքի ամբողջական թարգմանու-
թիւնը, սակայն մէկ պլայմանով՝ Հայերէն տարբերակը պէտք է
պատրաստ լինէր Տաւիանի եղբայրների ֆիլմի նկարաչան-
ման աւարտին: ժամկետը չատ կարճ էր, ըստ որում այղ

5

ընթացքում պետք է պաշտպանութեան ներկայացնէի թեկնա-
ծուական ատենախօսութիւն: «Դանտէի «Աստուածային
կատակերգութնան» լեզուտոճական իւրայատկութիշնները
Հայերեն եւ անզլերեն թարդգմանութիւնների զուգադրու-
թնամբ» թեմայով: Սակայն միանգամից խինդով ընդունեցի
առաջարկութիւնը եւ ձեռնամուխ եղայ Անտոնիա Արսլանի
«Արտոյտների ազարակը» վէպի թարգմանութնանը, որն
ունեցաւ երեք ամիս դադար 2006 թ. ամռանը թեկնածուա-
կան ատենախօսութեանս պաչտպանութեան առիթով: Ապա
աշխատանքները վերակսունցին:

կը ցանկանայի տալ որոշ բացատրութիւններ որդեգրած
օկզբունքների չուրչ: Հեղինակի ոճին Հարազատ մնալու
նլատակով, օտարաբանութիւններին դէմ լինելով Հանդերժ,
զլաճալանունը են թուրքերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն մէֆբե-
բումները: Սակայն դրանք բացատրուած են տողատակում՝
ընթերցանութիւնն առաւել դիւրին դարձնելու Համար:

Մէկ անդրադարձ էջ 7Աում տեղ գտած երկխօսութեան
չուրջ Ազնիւի եւ իսմէնէի միջեւ.

- Քրիստոս յարծաւ,- առաց յոյն իսմէնէն:

- 0րծննալ է յարութիւնն Քրիստոսի,- պատասխանեց
Ազնիւը:

Հայ ընթերցողին գուցէ տարօրինակ թուայ այս ողջոյն ու
ստացուած պատասխանը, քանի որ, ըստ Հայ Եկեղեցու,
պէտք է լինի.

- Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց:

- 0րՀնծալ է յարութիւնն Քրիստոսի:

Մինչդեռ Բիւզանդական Եկեղեցիներում Ցարութեան
գիչերուանից քառասուն օր չարունավ՝ մինչեւ Համբարձում,
ասւում է.

- ՇՕԽ5165 զո6511,

եւ պատասխանն է

- 465 զոճ50, այսինքն՝

- Քրիատոս յարհաւ:

- Իրաւ յարեաւ:

Հեղինակը բնագրում գործածել է Բիւզանդական ծիսա-
կարգի ողֆոյնի ձեւր: Մինչդեռ Հայերէն տարբերակում իսմէ-
նէն ողջունում է Յոյն Եկեղեցու. Ազնիւն էլ պատասխանում
է Հայ Եկեղեցու աւանդոյթի Համաձայն: Րատ որում ներ-
մուծուած է յոյն որոչիչը իմաստն առաւել Հասկանալի
դարձնելու Համար:

Գրքում տեղ գտած գէթ աննչան փոփոխութիւնները կա-
տարունլ են Հեղինակի գիտութեամբ:

Միանգամայն անչձնար էր աշխատանքը ժամանակին
աւարտին Հասցնել, եթէ չբֆապատուած չլինէի վաւնր Համա-
գործակցութնամբ:

նախ ծւ առաջ երախտապարտ եմ ընտանիքիս, որն ինձ
նճցուկ եղաւ իր չերմ սիրով եւ խոր ըմբոնմամբ: Դարտական
եմ ծնողներիս՝ ին4 անչող մեծացնելու եւ կեանքի քառուղի-
ներում սատար կանգնելու Համար:

Խորին չնորչակալութիւն Անտոնիա Ար«լանին՝ գիրքը
յղանալու հւ ներքոդրնալիս Հայնրեն թարգմանութիւնը
վատածելու Համար:

Յայտնում եմ առանձնայատուկ երախտագիտութիւն
ուսուցչապետուծում՝ անուանի թարգմանչուծի, Երեւանի Հա-
մալսարանի Թարգմանչաց դպրոցի (թուով ութերորդը՝ սկսած
Հինգերորդ դարից), Հայ իրականութեան մէջ առաչին Գիրք
Թարգմանչացի՝ «Աստղիկի», «Սաշակ Պարթեւ» Հրատարակ-
չութեան, ամենամեայ «Թարգմանչաց արունստ» խորադրով
գիտաժողովի Հիմնադիր, ԵՊՀ ՌԳԲ բաժանմունքի Անգլիա-
կան թարգմանչական բաժնի ղեկավար, չեքսպիրագնտ. դոկ-
տոր, պրոֆեսոր Սոնա Սեֆերեանին:

երախտագիտութիւնս Վենետիկի կա Փոսկարի Համալսա-
րանի Հայագիտութեան ամբիոնի վարիչ, ՀՀ ԳԱԱ արտասած-
մանկան անդամ Հ. Լեւոն Ծ. Վրդ. Ջէքինանին:

7.

ՇնորՀակալութիւն Մխիթարնան Միաբան Հ. Վաճշան վրդ.
ՕՀաննանին, որի սիրայօժար աշխատակցութեան չնորձիւ
Հնարաւոր եղաւ գիրքը ներկայացնել Հայերէն դասական
վայելուչ ուղղագրութեամբ եւ բ.գ-թ.. ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղեանի
անուան գրականութեան ինստիտուտի աւագ գիտաչխատող
տիկին Անաչիտ Վարդաննանին՝ լեզուական արժէքաւոր դի-
տարկումների Համար:

Շնորչակալութիւն բոլոր նրանց, ովքեր ինչ-որ կերպ
նպաստեցին սոյն գրքի լոյս ընծայմանը: Ամէն պարագայում,
եթէ նչմարուխ որեւէ թերութիւն, միակ պատասխանատուն ներ-
Քոգրեալն է:

Թարգմանիչը պետք է ֆանայ Հնարաւորինս մօտենալ բնա-
Գրին, բայց առանց յաւակնելու, Թէ մօտեցել է: Ինչպես
ասում են՝ «չկայ կատարեալ թարգմանութիւն»: Թարգմանչի
մեծագոյն ձիրքն իր Համեստութիւնն է:

կցանկանայի խօսքս աւարտել նչանաւոր արնելագէտ
Էմիլիո Տեզայի բառերով. «Երբ գործես իբրեւ Հաւատարիմ
ծառայ, կբամբասեն ցուրտ Հաւատարմութիւնդ եւ կամ երբ
գործես իբրեւ յանդուգն նախանժձորդ, կյանդիմանեն նորու-

Թիեւններդ. եթէ վազես, կկանգնեցնեն. դանդաղ ընթանաս,
կծրմչտեն: Ընթերցողի քննադատութեանը, ծածկօրէն պա-
տասխանում է թարգմանիչը՝ դու՛ք արէք: Բայց կարեւոր է
մարդկային գրականութեան սպատմութիւնների մէջ, որ ըն-
Թերցողը խիստ լինի, թարգմանիչն էլ Հանդուրժի, եւ նորից
սկսի»: (Տեզա է., Հանդէս իտալական մատննագիտութեան,
1902)

Մաղթենք, որ սոյն գիրքն օժանդակի Թուրքիայում զար-
գացող գործընթացին՝ 0 նպաստ Մեծ Եղեռնի ճանաչմանը

որպէս Հայ ժողովրդի վրայ գործադրուած ցեղասպանութիւն:

Բարի՛ ընթերցում Իմ Հայրենակից:

Սոնա Յարութիւնեան

ԸՆԹԵՐՑՈՂԻՆ ՀԵՏ՝ ՊԱՏՈՒՄԻ ՍԵՄԻՆ

Շատ յաճախ այն է մեր Համոզումը՝ որ ժամանակի ու սե-
բունդներու Հոսքը անխնայ Հարուած Մ'Է ժիչողութեան,
Թանձր վարագոյր մբ անթափանց՝ որ անյետադարձօրէն կր
Քօղարկէ ու կը թաղե պատմութեան փշուրները, մինչեւ
անոնց Հետզծետէ նօսրացող Հետքերը:

Վերջին տասնամեակներու անցուդարձերը, բազմաթիւ ժո-
ղովուրդներու կեանքին մէֆ, կան Հերքել այս վարկածը: Այդ
Հերքումը, սակայն, գրեթէ աննախաղէպ ներոյժ ն աւիւն ցու-
ցաբերեց մեր ազգային ներքին իրադրութեան մէջ, ուր՝ քա-
նիցս՝ մակերքսային մերժեցումներ ազգային տեսակետ վեր-
ծացած, ի սպառ կորած կարծել կու տային սերունդներ,
կորիզներ, խմբաւորումներ, որոնք անակնկալօրէն մթնչաղի
ստունրըներէն դեպի լոյս բացունցան, Հանդես եկան անակն-
կալ ե, որքան աննախակարծ՝ նոյնքան եւ աւելի եւս զարմաց-
նող ն Հիացնող կենսունակութեամբ մբ:

Այ« կարգի երեւոյթներէն է, մանաւանդ թէ խորՀրդանչա-
կան Հզօր ճառագայթումով Լ իմաստաւորումի առաֆնաչերթ
գործառոյթով մր օժոուած, Անտոնիա Արօլանի վէպը՝ «Ար-
տոյտների աղզարակր» (Լճ ուա550Ղ6 ՃՇԱՇ 41046016), որ Իտալի-
այի մեջ յայտնի է արդէն իբրեւ վերֆին տարիներու առաւել

գրաւիչ «բեստ սելըր»ներու կարգին, պաակուած՝ դրական

բազմաթիւ ն բարձրագոյն վարկի մրցանակներով, ծանօթ

առանց չափազանցութեան՝ աշխարծի չորս ծագերուն. Ջա-

պոնիայէն Միացեալ Նաչանգներ, Շուհդէն Յունաստան.

թարգմանուած բազմաթիւ լեզուներու: Այսօր Հայրենի
9-

ընթերցողը նս Հնեարաւորութիւնն ունի վայելելու այս փայ-
լուն ստեղծագործութիւնը՝ չնորչիւ Սոնա Յարութիւնեանի
թարգմանութեան:

Անտոնիա Արսլան՝ թոռնուծին է երուանդ Արսլանեանի ն
դուստրը Քայէլ Արսլանի, որոնք՝ ի. դարու րնթացքին Հան-
դիշացան Հանրայայտ ն նորարար բժիշկներ քթի, կոկորդի ն
ականջի մասնագիտութնան ասպարէզներուն մէջ Եւրուլական
չափանիչերով:

Անտոնիա Արսլանը բարձրագոյն ուսումը բոլորած է` Պա-
տովայի պատմական նշանաւոր Համալսարանին մէջ (Եւրո-
պայի Հնագոյնը, յետ Բոլոնիայի՝ սոսկ երկու տարուան տար-
բերութեամբ), որմէ յետոյ յաճախած է Համբուրգի ն Գեո-
տինգենի Համալսարանները, ձեռք բերելով Հնագետի մասնա-
գիտութիւն: Սակայն աւարտելէն անմիջապես ետք, կ որոչէ
փոխել իր մասնագիտական Հետազօտութեան դաչտը ու
կ'անցնի դէպի ԺԹ.-ի. դարերու իտալական գրականութեան
ոլորտները: կը դառնայ տիխտղոսաւորը Պադովայի Համալսա-
բանի իտալական ժամանակակից գրականութեան ամբիոնին:

Անտոնիան, որ՝ մանկութեան տարիներէն ի վեր՝ տեւական
փնտուտութի մը մէչ եղած է իր ինքնութեան, իր ընտանիքին,
իր արմատներուն նկատմամբ, կը սկսի Հետզծետ ինքզինքը
վերագտնել որպէս Հայ: Սանկութեան կարօտը, Երուանդ պա-
պիկի նաչապետական կերպարը, Անրբիեթ Հօրաքի գրաւիչ,
անմոռանալի անձնականութիւնը, ինչպես նան Եղեռնը վեր-
ապրողներու յաճախ լսուռղ պատմութիւնները կօգնեն ԱՆ-
տոնիային պեղելու տակաւ առ տակաւ իր Հայեցի ինքնութիւ-
նր, ն նորովի տեր կանգնելու ընտանեկան-ազգային այդ
աւանդին՝ որ Հասուն կնոջ ե գիտնականի իր աչքերուն կը
վերայայտնուի այլեւս ո՛չ լոկ ողբերգութեան, այլ նաեւ ան-
դնաձատելի մի գանձի ն ժողովուրդի գոյատեւման Հէքիա-
թային Հերոսապլատումին կրկնակի կախարդանքով:

Մինչ այդ կը ծանշթանայ Դանիկլ Վարուժանի գլուխ
գործոց «Հացին երգր» Հատորին: Անտոնիայի աշխատասի-

ւ40-

րութեամբ գիրքը Հրապարակ կ իջնէ իտալերէն յաֆող թարգ-
մանութեամբ Միլանի «Գուծերինի» Հատարակչութնան չեռր-
թեան: Տաս տարիէ նուազ ժամանակաչատուածի մր ընթաց-
Քին, Հինգ տպագրութիւններ կը յաֆորդեն իրարու, իտալիոյ
բանաստեղծական արտադրութեան տեսալբեմին վրայ ինքնա-
տիս, կամ լթարգմանական՝ մրցանչային երեւոյթ մր արձանա-
գրելով: Այնուչետն, Անտոնի լոյս կ ընծայէ Վարուժանի
լաւագոյն քերթուածներէն ընտրանի ծաղկաքաղ մր, զոր կը
կոչէ թարգմանած քերթուածներէն մէկուն անունով «Ցորեա-
նի ծովեր» (Հրատարակչութիւն՝ Դաոլինի): ՇնորՀիւ Ան-
տոնիայի ջանքերուն, Վարուժան կը դառնայ յանկարծօրէն
իտալացի գրականազգէտ ն գրասեր չբրֆանակներու ծանօթ ն
ռիրելի անուն մր, որմէ մէջբերումներ յաճախ կը սկսին երե-
ւան զգալ լայն ծաւալումով, Հեղինակաւոր թերթերու ն Հան-
դեսներու ժէ), բանաստեղծական ստեղծագործութեան մասին
չատ բարձր գնածատականներով:

Վերջապէս Հասունացած է պածը գրելու «Արտոյտների
Ագարակը»: Անաւարտ ճակատազրով իր ազգականները,
որոնց միջոցով Անտոնիան կը ներկայացնէ Եղեռն ապրած
Համայն Հայութեան ճակատագիրը, կը 4այնէին երեն՝ իրենց
անյայտ դգերեզմաններէն: Գիրքը լոյս կը տեսնէ 2004-ին ն.
անմիջապէս մեծ յաջողութիւն կ արձանագրէ: Մի քանի ամ-
սուն ընթացքին ուննցած է ութը վերաչրատարակութիւն,
արժանանալով գրական տասը կարնոր մրզանակներու: Գիր-
Քը, մինչեւ օրս, ունեցած է Թարգմանութիւններ՝ անգլերէն,
ֆրանսերէն, չուեղերէն, յունարէն, գերմաներէն, սպաներէն ու
ջապոներէն լեզուներով:

Գրքին յաջողութեան կր վկայէ նան այն փաստը՝ որ իտա-
լացի Հանրածայտ բեմավարներ Պառլոյ ե Վիտտորիոյ Տաւիա-
նի եղբայրները, Անտոնիայի վէպէն կր ներչնչուին, ազատ
ընթացքով նկարածանելու Համար Համանուն Փիլմբ, որ
2007-ի Փետրուարին ներկայացունցաւ, մրցոյթէ դուրս, Բեռ-

Վ1-

լինի Շարժանկարի միջազգային փառատօնին, ն. չրջանառու-
թեան մէջ է արդէն Իտալիոյ կարեւորագոյն կինոսրածներուն
մէջ:

«Արտոյտների աղզարակը» գրքի Հայրենիքում Հրատարա-
կելի Հայերէն թարգմանութիւնը, յետ Փարիզի «Յառաջ»ի
երէն թարգմանութեսն՝ ձեռամբ Վազգէն Բամպակեանի,
Սոնա Յարութիւնեանին, որ արդէն ներկայացած էր Հայ ըն-
Թերզասէր Հասարակութեան:

Սոնա Յարութիւնեան, յետ գերազանց աւարտելու ԵՊՀ-ի
Ռոմանագերմանական բանասիրութեան ֆակուլտետի թարգ-
մանչական բաժինը, նուիրուած է Դանտէի «Աստուածային
կատակերգութնեան» Հայերէն ն. անգլերէն թարգմանութիւն-
ական լեզուներէն առաջ Դանտէն Հեչած է Հայերենով, Վե-
նեւռիկի Սբ.Ղաղզար կղզիի Մխիթարեան Միաբանութեան
եկած է զեկուցումներով Թէ՛ Հայրենի ե Թէ միջազգային դան-
տէագիտական գիտաժողովներու ընթացքին, ե Հեղինակն է
մի չարք գիտական Հրապարակումներու:

Այժմ Սոնա Յարութիւնեան կը գտնուի Վենետիկ, ուր կը
դասաւանդէ կա Փոսկարի Համալսարանին մէջ որպէս Հայե-
ըէն լեզուի օժանդակ դասախօս: Յաջողութեամբ անցնելով
նոյն Համալսարանին առընթեր դոկտորականի (5հօ) Ընդուն-
ման մրցոյթը, դասախօսութեան ղզուգաչեռ նա կը զարգացնենք
եր դանտքագիտական Հեւտազօտութիւեները, դոկտորական
գիտաճառին պատրաստութեսմբ: Սոնայի դիտական Հետա-
Քրքրութիւնները կ ընդգրկեն նաեւ Դանտկ-Նարեկացի Հան-
գիտական փոխյարաբերութիւններու ուսումնասիրութիւնը,
ինչպես նամ Դանտէի ազդեցութիւնը արդի Հայ գրականու-
Թնան վրայ:

- 12 -

2000 թ. Սոնա Յարութիւնեանի թարգմանությամբ լոյս
ստնեսաւ «Հայերի Վենետիկը» Հատորը, որ արժանացաւ «Տա-

բուայ լաւագոյն թարգմանուած գիրք» մրցանակին: Գրքի՝
ոլէս պրատրաստուած երեք օրինակներէն առաջինը թարգման-
չուչին ունեցած է ւ ատիւը նռւիրելու Ն.Մ. 0.Տ.Տ. Գարեգին Բ.
Վեչափառ Հայրապետին Մ. Աթոռ Ս. Էջմիածնի մէջ, երկրոր-
դը՝ Մխիթարեան Միաբանութեան ԸնդՀանրական ԱբբաՀայր
Հ. Եղիա Վրդ. Քիլաղպեանին Ս. Ղազար կղզին՝ գրքի չեոր-
ծածանդէսի ժամանակ, իսկ երբորդը Հռոմի Չապին՝ Ն.Ս.
Յովչաննէս Պօղոս Բ.ին, Վատիկան:

ԱՀա, յետ այս թարգմանութեան յաֆող փորձին, Անտո-
նիա Արսլան Սոնային վոտածչեցաւ ԻՐ «Արտոյտների ագա-
բակը» վեոլին թարգմանութիւնը: Գրքի Հայերեն տարբերակի
ստեղծման Համար ոլայման էր, որ երբ Տավիանիներն աւար-
ւոէին ֆիլմի նկարածանումը, Հայերէն սարբերակը ւ կատ-
րաստ ըլլար: Եւ այսօր, իրոք, պատրաստ է Փիլմբ, սլատրաստ
է նան գիրքը:

Սոնա Յարութիւնեանի Թարգմանութիւնը կր ցուցաբներէ
բնադրին բծախնդիր Հաւատարմութեան Հետ Հայերէն արտա-
մայտութեան Հարազաւոութիւն ե ներդաչնակութիւն: Այն ինչ
ո ո ռո «լեզուական բնազդ», ն որ ՀետզՀծեւտ ան-

բ պիտի կոչեի «լեզուական բնազդ Ը զՀետէ ց
ցառ երեւոյթի կարգավիճակին կը մօտենայ դժբախտաբար,
բնորոչիչ լծակներէն մէկն է Սոնայի լեզուակիրառութեան,
միազած՝ գրական ճաշակի: Նա, ըստ Համագրի պածանջին, չէ
վարանած դիմելու մերթ նան արեմտածայ որոչ դարձուածք-
ներու ե արեւմտածայերէնի առաւել ընտել ու բնորոչ եզրե-
բու, ճկունութեամբ Հիւսելով մեր Հազարագանձ Մեծասքան-
չին բազմակի դրսեւորումները:

Թարգմանութնեան 121 պաչպանուած են Հեղինակին օգ-
տագործած օտարանուն բառերը: Այս երեւոյթը միանգամայն
ողջունելի է, քանի որ եթէ Հեղինակը իտալերէնի մէջ կ(իրա-
ռած է այդ բառերը, որոնք բոլորովին օտար են իտալացիին,

143-

ուրեմն նս աւելի կ արժեր վերապրեցնել Հայերենով այդ նոյն
տեղական գոյնը, նկատի առած մանաւանդ որ այդ բառերը
ոչ միայն կր յատկանչէին Մեծ Եղեոնի սերունդին անմիջա-
կան չրջապատը, այլ նաեւ մաս կը կազմեին իրենց առօրեայ
կենցաղին: Ուստի ստեղծագործութեան Համն ու տեղական
բնոյթը պածպանելու փութկոտութեամբ. այդ բառերը, որոնք
մեծ մասամբ օսմանական թրքերէնին կր պատկանին, նոյնու-
Թեամբ պաՀուած են՝ չտառադարձելով, ե ի Հարկին տողատա-
կի ծանօթագրութիւններով Հակիրճ բացատրութիւններ տա-
լ" կամ թարգմանելով, որով ընթերցումն ալ աւելի կը դի'-
բանայ: իսկ մասնաւորապէս գնաձատելի է այն Հանգաման-
Քր, որ թարգմանչուծին, ինչսլէս նախընթացաբար, նոյնպէս
իր այս ներկայ թարգմանութեան Համար եւս ուզած է կիրար-
կել դասական ուղղագրութիւնը: Աւելորդ է կրկնել, չկայ
մարդկային, մանաւանդ թարգմանական, անթերի գործ: Ինքը
թարգմանչուծին աւելի քան ուրիչ ոչ ոք, վատած ենք, գիտա-
կից է այս Հանգամանքին ն. բաց՝ ամէն չինիչ թելադրութեան:

Ուրեմն՝ Հաճելի՛ ն. գրաւիչ ընթերցում, ու բարի վայելք,
սիրելի Ընթերցող:

Հ. Լեւոն ԶԷքիեան

Վենետիկ, 13 Մայիս 2007
Ջ. Կիւրակէ Յինանց

-14-

Գիրքը նուիրւում է Անրինթին,
այն երեխային, որ չմեծազաւ

-1Տ-

-16-

ԱՌԱԶԱԲԱՆ

Սբ. Անտոն' եկեղեցին գնալու Համար ընտրեցինք կամա-
բակապերի տակի ճանապարծը: Յունիսի տասներեքն էր, իմ
անուանակոչութեան օրը: Անձրեւում էր, եւ ես ւռեղից չար-
ժուելու ցանկութիւն չունէի, բայց Երուանդ պապը՝ Սածա-
ռլետը, որին ոչ ոք չէր Համարձակւում Հակառակել, ասել էր-
«Ժամանակն է, որ երեխան ճանաչի եր որբին: Գրեթէ ուչա-
զել ենք, արդէն Հինգ տարեկան է: Լաւ չէ որբերին սպասեց-
նելը: Եւ ւկ էք է նրան ուտքով ւտանէք»: Նա մեզ կմիանար
իր Լանչա մակնիչի մեքենայով վարորդ Անտոնիոյի Հետ:

Այսպիսով, Հօրաքրոֆս Հետ անցանք դէպի եկեղեցին
առաջնորդող կամարաչար երկու փողոցները. ուլստլիկ-
ճուոլիկ Անբիեթ Հօրաքոյրս, որն ունէր Հայկական մեծ Քիթ,
սեւ, փայլուն մազեր, որոնք կրում էը թԹասակի նման, եւ Հո-
դում չատ դգաղտնիքներ՝ ամուր փայփայած, երբեք պածրա-
կրունկ կշչիկ չէր Հագնում եւ թոյլ չէր տալիս, որ իր պայու-
սակը բացեմ: նա էլ դոծ չէր պապիկի Հրաճանդից. չողում
էր, գլուխը «պաւելու վրայ էր», եւ այն կարծիքին էր, որ Սբ.
Անտոնի օրը Համանուն եկեղեցին գնալը դէմ էը բարեկը-
թութեան կանոններին՝ աւելի բնորոչ դաւառացիներին ու
տագնապածար էր, ինչպէս միշտ:

վացիները առաւելագոյն ֆերմեռանդութիւն եւ պաչտամունք են տածում
(ծնթ. թարգմ.):
-Վ7-

Անբիեթ Հօրաքոյրը 1915 Թուականի ցեղասպանութեան
վերապրողներից էր: Սփիւուքի արարած լինելով այլեւս մայ-
ըենի լեզու չունէր: Շատ լեզուների էր տիրապետում՝ ներ-
առեալ իր մայրենին՝ Հայերէնը, սակայն խօսում էր քարա-
ցած, վերամբարձ արտայայտութիւններով, օտարի պէս:
Անում էր արտառոց սխալներ եւ երբեք չէր ցանկանում
պատմել իր ողջ մնալու պլատմութիւեր: Սոռացել էր նոյնիսկ
իր տարիքը (երբ Իտալիա էին Հասել. այնքան նուազ ու
Հիւծուած տհսք եր ունեցել, որ իր տարիքից առնուազն
երկու-երեք տարի փոքր էին գրանցել): Բայց ամէն երեկոյ
մեր տուն ընթրիքի գալիս Հետը բերում էր սկուտեղներով լի
չոր թխուածք՝ ըստ աւատրիական նորոյթի, խոշոր ամաննե-
բով տնական մածուն եւ վախլաւայ: Նրա ներկայութիւնը
լցնում էր տունը տարտամ յիշողութիւններով:

ես նրան չատ էի սիրում, նա էլ ինձ չփացնում էր: նրա
տանն ամբողչ օրբ եէղիտ Պիաֆի սկաւառակներն էին
պտտւում, եւ կարելի էր պարել Հողաթափերով: Այսպիսով,
իժ ծոյլ ծետաքրքրասիրութիւնը թոյլ էր տալիս, որ Հօրա-
Քոյրս քարչ տար ինձ դեպի սրբատեղի, յոյս ունենալով ար-
ժանանալու պաղպաղակի կամ կրծքանչանի, կամ էլ պատկե-
րազարդ գրքի, ո՛վ գիտէ: ես Համաձայն էի ցանկացած
նուէրի եւ Հաւատացած սպասում էի:

Եւ երբ Հասանք Սբ. Անտոն եկեղեցու Հակայական Հրա-
պարակը, ես ստացայ իմ նուէրը: Մի քանի բոզէ էր, ինչ
անձրեւը դադարել էր: Յանկարծ ամպերը վարագոյրի սլես
բացունցին, եւ արեւալոյսի մի տաք չող վերածեց Հրապարա-
կը թատրոնի, որտեղ բազմաթիւ գունաւոր կերպարանքներ
ակաեցին իրենց թափ տալ եւ Հովանոցները փակելով՝ չտա-
եցին դեպի եկեղեցու չքամուտքը: Շատերն ուրախ-զուարթ
ձայն էին տալիս միմեանց՝ Աիդա, Նիւես, Էստերինա, Ջիջա.
նրանց ընկերակցում էին Հոգեւոր եղբայրների չորեր Հա-
գած, 4գուած, փոքրիկ ւողաներ ու սեւ Հագուստով, ժաղ-
թանդամ, լուրջ տղամարդիկ: կենտրոնում առանձնանում էր

Կ8-

հրկարասիէչ, ոլճնազարդ ծագուստներով Հանդիսաւոր մի
խումբ, իրենց սանրուածքներից գոծ կանանցով եւ բեղը
արած տղամարդկանցով: Բոլորը, անչարժ կանգնած, յառել
էին իրենց Հայնացքները դեպի եկեղեցու կիսաբաց մայր
դուռր-

- Տեսնու՞մ նս, այստեղ գնչուներ էլ կան,-- ասաղ Հօրա-
քոյրս տագնապած,- ձնոքս ամուր բռնի՛ր:

ես ամենեւին էլ միտք չունեի բաց թողնել նրա ձեռքը:
Միայն տեսնելն իսկ բաւական էր: Հմայուած էի ու չփոթ-
ւած: Արդեօք դրա՞նք էին գնչուները: Այն գնչուները, որոնք
միշտ չարժման մէֆ էին եւ երբեք ոչ մի տեղ տիտիկ չէին
անում: նրանք, որ ապրում էին փոքրիկ տնակների նմանուող
խայտարբդչտ-խայտաճամուկ սայլերում, որոնց ներսում կար
ամենայն անՀրաժեչտը: Մենք՝ Հայերս էլ գնացել ենք չատ
երկրներ, բայց ինչ-որ տեղ Հասնելով՝ Հաստատուհլ ենք. այդ
իսկ պատճառով էլ ազգականներ ունենք աշխարծի չորս ծա-
դերում: Ես սկսեցի կրկնել այդ քաղաքների եւ այնտեղ
ապրող ազգականների անունները՝ բերանումս չաքարի պէս
շուռումուռ տալով դրանք:

Հօրաքոյրս միչտ կրկնում էր. «Երբ չարութիւն անէք եւ
ինձ յողնեցնէք, կգնամ Բէյրութ՝ Արուսեակի մօտ, Հալէպ
Զարե Հօրեղբօր մօտ, Բոստոն՝ Փիլիի եւ Միլդրիթի, Ֆրեղ-
նո՝ քրոջս՝ նուարդի կամ Նիւ եորջ՝ Անիի, կամ էլ կոպլակա-
բանա՝ զարմիկիս՝ Միչելի մօտ: Բայց նրա մօտ՝ ամենավեր-
ջում, քանի որ ասորու Հետ է ամուսնացել»: ես Հմայուած
չի այղ ասորի Հօրաքրոֆ կերպարով: Պատկերազարդ մի
գրքում տեսել էի Հին ասորիների տարազներն ու մօրուք-
ները, ինձ պատմել էին Նաբուգոդոնոսորի եւ մեծ քաղաջ-
ններ Բաբելոնի ու Նինուէի ։լատմութիւնը, եւ այդ տիկնոջը
պատկերացնում էի չքեղ կերպասներով, Բաբելոնի կախովի
այգիներով վերուվար անելիս (Բաբելոնն, ըստ իս, արտասա-
նութեամբ չատ մօտ էր կոպակաբանային): Ինչպէ՞ս թէ
նրանց վերջում թողնել, ինչպէս մտադիր էր Հօրաքոյր

49-

Անրինթը. իմ կարծիքով՝ այս չքեղ ազգակցութնան Հրապոյ-
րը ։լէտք է առաջին տեղում դրուէր: Սակայն իրականում ոչ
ոք չեր Հարցնում իմ կարծիքը:

Շարունակելով նեարդայնացած սեղմել ձեռքս՝ Հօրաքոյրս
չուրֆբոլորն էր նայում: Փոքրիկ, սրտաշարժ եւ ինքնամոռաց
Անրինթը փնտրում էր պապիկի ապածով ներկայութիւնը.
մերֆինս այդ սլածին, իրօք, ժամանեց: Արծաթագոյն մեքե-
նան, անթերի չրֆադարձ կատարելով, սաճնց ողջ Հրազլարա-
կի երկայնքով եւ անձայն կանգնեց ճիչտ մեր կողքին: Վա-
րորդ Անտոնիոն իֆաւ եւ չտապեց բացել դուռը: Պապիկը
ւա փոքրամարմին էր, բայց որքա՛ն Հեղինակաւոր: Սկսած
լրիչ ճաղատ գլխից, որ խնամքով սափրել էր տալիս ամէն
առաւօտ, մինչեւ կզակը ծածկող Հպարտ մօրուքը, ճշգր տօ-
ըձն կոճկուած սռնապաններով փայլուն մոյկերը, պապիկը
ինքնավստածութիւն էր ներչնչում, եւ նրանից բխում էր
ներքին մեծ ուժ: Եւ այս ամէնը զուգակցուած էր քմածաճ
Հեղինակութեամբ, որը վիճարկման ենթակայ չէր եւ զուար-
ճացնում էր մեզ՝ նրեխաներիս, քանի որ յաճախ միանդա-
մայն անՀասկանալի կերպով Հակառակւում էր տան միւս
մեծերի կչռաղատ որոչուժներին:

Դապիկն անմիջապէս ըմբռնեց իրավիճակը ներառեալ
դնչուների՝ անչանգստութիւն պատճառող ներկայութիւնն,
ու արտայայտուեց.

- Դու՛, Անրիե՛թ, մտիր եկեղեցի կողքի դոնից, նստիր եւ
ակսիր աղօթել: Լաւ կլինի՝ վարդարանով, թանի որ ժամանակ
կպածանջուի: Յետոյ կգանք քեզ մօտ: Փոքրիկն ինձ Հետ է
գալիս: Իսկ դու, Անտոնիո, ներսում մի չրջան կատարիր-
այսօր Սբ. Անտոնի ւօնն է, ռրը եւ քո Սուրբն է: Անկասկած
խնդրելու բան կունենաս. ապա գնա, նատիր օրիորդի ետե-
ւում, եւ միասին ինձ սպասէթ:

Եւ ձեռքիցս բոռնած՝ ինձ ուղիղ տարաւ գնչուների մօւ,,
որոնք դեռեւս անչարժ կանգնած էին Հրապարակի կենտրո-
նում: նրանց առաֆնորդը, որն առաջին չարքում էր, յաղ-

"20-

թանդամ էր ու գեղեցիկ: երբ տեսաւ պապիկին, որն այնքան
պլատլիկ էր ու գնդլիկ, բաճկոնակից կախուած ժամացոյցի
զլապդուն չղթայով, բարեւեց եւ դիմելով իր խմբին, որն իմ
Հմայուած աչքերին նոյնքան գեղեցիկ թուաց, որքան
դնչուն, անմիչապէս ասաց.

- Աչա պրոֆէսորը: նա է, որ փրկել է երեխային: Մեզ
Հետ եկեղեցի է գալիս, մեզ Հետ աղօթում է:

իսկ պապիկն ասաց.

- Սա իմ թոռնիկն է: Անունը Անտոնիա է:

Այդ պածին բազիլիկի մայր դուռը սկանց կամաց-կամաց
բացուել, եւ երկու ծանը կերպասէ վարագոյրների հետեւից
երեւաց մի մթին, անչուն խորութիւն, որտեղից փչում էր զօ-
րաւոր խնկաբոյր. միաժամանակ լսունցին ամբոխի անորոչ
շչուկներ՝ մերթ ընդ մերթ ուժգնացող երգեցողութեան յոր-
ձանքներով: Պապիկը բոնեց մի ձեռքս, իսկ գնչուների
առաջնորդը՝ միւսը, եւ դանդաղ ու ծանր քայլերով միասին
ընթացանք խմբի առջեւից դէպի մուտքը: Մեր չուրֆբոլորը
Հաւաքուած մարդիկ ճամփայ էին տալիս խործրդաւոր
շշնջալով: Խմբից իչրայատուկ Հոտ էր տարածւում՝ ձիու ու
կաշուի, թխացած մաշկի ու փողոցային փոչու: Հոտ, որն
ընդմիչտ կմնայ յիչողութեանս մէջ իբրեւ բոյր Հոգու բոյնի,
որին ամէնքս էլ կվերադառնանք:

Գնչուները երգում էին իրենց խործրդաւոր լեզուով: Պա-
պիկն էլ ձրգում էր իր խործրդաւոր լեզուով, այնպիսի
քաղցը բառերով, որ ասես ոչ թէ նրանից էին դուրս գալիս,
այլ նրա ներսն էին թափանցում: իսկ ես, նրա կողքին կանզ-
նած, վարից վեր ունկնդրում էի, ունկնդրում, եւ ինձ թւում
ձր, Թէ տանն էի, Թէ մուտք էի գործել տաքուկ մի բոյն:
«Տէր, ողորմեա», ասում էր պապիկս իր ծնամենի լեզուով.

Տէր, ողորմեա. Տէր, ողորմեա. Յիսուս Փրկիչ, մեզ ողորմեա:
Ամենասուրբ Երրորդութիւն, տուր աշխարչիս խաղաղու-
թիւն.

-21-

Եկեղեցւոյ պայծառութիւն, Ազգիս Հայոց սէր, միութիւն.

Այդ «ածին լսուհց մի ուժգին, խրոխտ ձայն, որն ասաց
(ինձ թուաց, Թէ այդ ձայնը Հնչում էր տարբեր տեղերից,
մինչդեո քարոզիչն էր խօսում ամբիոնից, որին չէի տեսնում).

- Անսացէք Սբ. Անտոնի խօսքը: Քրիստոսին Համեմա-
տում է թխսամօր Հետ. «Ինչպէս թխսամայրն է Հաւաքում
իր ձագերին թեւերի տակ...»: Նկատում է, որ թխսամայրը
Հիւանդանում է, երբ ձագուկներն են Հիւանդանում. նրանց
ուտելու է կանչում այնքան ժամանակ, մինչեւ որ 4այնը
խռպոտի. նրանց պածպանում է Թեւերի տակ եւ փետուր-
ները ցցած՝ դիմակայում ուրուրին, որպէսզի պաշտպանի
ձագերին: Այդպէս էլ Յիսուսը՝ Աստծոյ Իմաստութիւնը, մեզ՝
Հիւանդներիս Համար դարձել է Հիւանդ, ինչպես ասում է
եւային: «... նայեցինք մենք նրան, բայց նա ո՛չ ւոնսք ունէր
եւ ո՛չ էլ գեղեցկութիւն: Նրա տեսքն աւելի անարգ էր ու
նսեմ, քան բոլոր մարդկանց որդիներինը: Նա Հարուածների
ենթակայ մի մարդ եղաւ, որ ցաւերին Համբերել գիտէ...»
(եսայ. 53. 2-3):

Ինձ դուր եկաւ թխսամօր միտքը: Ճանաչում էի Թիշսամա-
մրծրին, գիտէի, Թէ ինչպիսին են երանք: Ժամանակին ճուտիկ
էի ունեցել: Թեպետեւ գիտակցում էի, որ իմ երիտասարդ,
ինքնավատած մայրը, ի Հարկե, թխսամայր չէր... Եւ ուղեղս
պարուրած մտքերը պապիկի աղօթքի Հիւանդների աղլաքի-
նումը, Հայաստան աշխարՀը, Աստուած-թխսամշր մայրական
Հոդատարութիւնը, որի մասին խօսում էր ձայնը, գնչուների
Հոտը եւ բազիլիկի պածշպանիչ ամեչի խորութիւնը միա-
խառնունցին այնպիսի լիակատար ապածովութեան, այնպիսի
զօրեղ երջանկութեան զգացումի Հետ, որ սկսեցի արտասուել:

իսկ պապիկը 4եռքս առաւ իր ձեութերի մէջ եւ ասաց.

- Այս ծկեղեցին կարծես նաւ լինի, նաւավարն էլ՝ քո
Սուրբը: Այս եկեղեցին նաւածանդիստ է, եւ քո Սուրբն է, որ

ւ22-

մեզ Հիւրընեկալում է ներսում, թելադրում այն բառերը: որ
դու լանցիր, եւ չարն ընդմժիչտ մնում է ղդոներից դուրս:
եւ նման չէր ռւլաչակի: Բայց պապիկն ամէն էնչ գիտէր...

զի անտեսանելին: Դու այստեղ միչտ տանը կլինես: Տե՛ս, Թէ
ինչ ասաց Սուրբը՝ Աստուած մխիթարութիւն է եւ ճանա-
չողութիւն, նեցուկ է ծիւանդութեան ռւլածին եւ քո կողքին
բաբախող տաք սիրտ է: Այստեղ են մեր բոլոր Հանգուցեսլ-
ները՝ Անտոնինտտա տատիկը, իմ երիտասարդ մայրը (պարզ-
ւում է պապիկը մայրիկ է ունեցել, յլայտնաբերեցի ես սաս-
տիկ զարմանքով), տարագրութեան ժամանակ անծետացած
եղբայր-քոյրերս...

- Բոսյզ Հիմա,- չարունակեց նաս,- ժամանակն է, գնանք՝
նրան ողջունելու: Լաւ չէ անտեսել տանտիրոջը:

Եւ այսպէս, թողեցինք դնչուներին՝ միմեանց ջերմօրէն
ողջունելուց յետոյ, եւ մտանք քրտնաթոր, խոռնուած ամբոխի
1327 որը ձղտում էր ձնուքը Հպել այն սեւ սալաքարին, որի
տակ, ինչպէս բացատրեց պապիկը, Հանգչում էր Սբ. Անտո-
նի մարմինը:

- Բայց նա իրօ՞ք այնտեղ է ու լսում է մեղզ,- Հարցրի
ես,- ու կարդում է մեր մտքերը:

- Չէ ոք է ձեռքդ դնես մարմարին,- ասաց ղպապիկը,- եւ
աղօթք ասես, որը որ լաւ գիտես կամ էլ որը առաջինը
միտքդ գայ: Սուրբը տեսնում է սբտիդ խորքը:

Այնքան էլ Համոզուած չէի, որ սրտիս խորքում բան կար
տեսնելու, որովետեւ այն Լի էր մանկական սուղաւորու-
Թեւններով: Ին4 չէր թւում, որ սրբի Համար որեւէ Հեւտա-
Քրքրական բան կլինէր այնտեղ: Մինչդեռ այնպք՛ս էի Հրա-
սլուրուել արծաթեայ սբտիկներով, փայլփլուն մետաղական
նուրբ ժանեասկներով, որոնք ամէնուր կախուած էին արծա-
Թեայ փոքրիկ սրունքների, թեւիկների ու գունաւոր նկար-
Խերի Հետ միասին: Սակայն որեւէ բանի վրայ կանգ առնելու

-23-

ժամանակ չկար: Հոծ բազմութիւնը սեղմում էր ինձ ու պա-
պիկին ամէն կողմից, այս ու այն կողմ տանում մեզ ու չփո-
թութեան մէջ գցում:

ի վերֆոյ, մեր եւռեւում մի յաղթքանդամ տղամարդ նկա-
տեց ծերուկին ու աղֆնակին եւ ձգունլով ինձ բարձրացրեց
ու ապա մի պած ամուր սեղմեց սեւ սալաքարին: Ես արագ-
արագ մտքումս ասացի. «Նախ եւ առաջ անունս Անտոնիա
է: Քեզ միանգամից անունս եմ ասում. այլապէս այսքան
բազմութեան մէջ ինչպէ՞ս կկարողանաս յետոյ ինձ յիչել»:
Բայց Սուրբը չպատասխանեց: «Շատ մարդ կայ,- մտածե-
9ե,- ծրեւի բարձրաձայն պէտք է խօսէի»: Բայց ես իմ պար-
տականութիւնը կատարել էի, ինձ քաղաքավարի էի պաճել,
եւ բացի դրանից, նա՝ Սուրբը, Հաւանաբար գիտէր, Թէ ով
եմ հա: Նրան պապիկը առած կլինէր:

եւ ձրջանկութիւնը յորձանուտի պէս կրկին պարուրեց
ինձ, որպէսզի առաֆ տանէր անդադրում չարժուող ամբոխի
Հետ: Այդ օրուայ այցելութիւնից ուրիչ ոչինչ չեմ յիչում,
միայն այն, որ պապիկը ամուր բոնել էր ձեռքս, կարծես եր-
կուատեք մի գաղտնի յուզում ապրելիս լինէինք: Ապա պա-
պիկս, որն այնքան նրբաճաշակ էր ու դժուարաձաճ, յան-
կարծ նստեց աստիճանի վրայ (Հաւանաբար Աւագ խորանի
ետեւի Համնմատաբար Հանդարտ մթութեան մէջ) ասես
նրան մեկուսացնող մւտածմունքից ընկճուած: Իսկ ես, Հան-
դարտ ու խինդով լի, մնացի կանգնած նրա դիմաց եւ լուռ
ապասեցի: Այսօր եմ գիտակցում, որ այդ պաճին պապիկիս
բոլոր Հանգուցեալները մօտեցան նրան, եւ նա անմիջապէս
ընդունեց ծեր, խոնչացած վաճառականի կերպարանք, որը
զուր երազներ էր Հիւսել ետղարձի ճամփան բռնելու, որպէս-
զի աւարտէր իր օրերը Արեւելքի ծենդավայրում: Եւ այժմ
Համակերպունը էր այն մտքի Հետ, որ կնքելու էր իր մա4-
կանացուն այստեղ՝ աքսորի մէջ, որը, սակայն, այլեւս աքսոր
չէր, քանզի բոլոր ժողովուրդների Հանդիպման վայր էր, մի
Հին, կորուսեալ Հայրենիք:

"24.

Մինչդեռ չատ լաւ եմ յիչում, Թէ ինչպես պապիկը «թափ-
ւեց: Յանկարծ ուրախ-զուարթ, եռանդով լի առաց ինձ.

- ԴԼ, Հիմա գնանք, ողջունենք ղդաւառի մեծաւոր վանա-
Հօրը: Հօրաքոյրն ու Անտոնիոն կարող են չարունակել
աղօթքը: Քեզ անպայման նարնջի Հիւթ եւ պաքսիմատ
կտան:

Սակայն պաքսիմատի Հետ ինձ փոքրիկ բաժակով անթա-
դամի գոյնի վարդի Համեղ օշարակ ծրամցրին, որի քազց-
բաչամն ինձ անմաՀչական թուաց, եւ որի մասին պէտք է
տանը պատմէի նախանձ եղբայրներիս, եւ նուիրեցին նկա-
րազարղդ «Յովսէփի պատմութիւնը», որը պետք է ընթերցէի,
երբ կարդալ սովորէի: Բայց ես գերադասեցի հայել Հաստ
դորդապատ սեղանին, պատերից կախուած սրբերի նկարնե-
բին, լսել բարեկամաբար զրուցող երկու ծերուկներին. պա-
Կիկին՝ գունատ, դեղնաւուն մաչկով, որ Հանդարտօրէն մօ-
բուքն էր չոյում, եւ վարդագոյն մաչկով, Հանդարտ ու ոչ
«լակաս անուանի վանականին, որը մերթ ընդ մերթ մատնե-
բով շտկում էր թաւ, մոխրագոյն մօրուքը:

- Պիտք է մի անգամ ինձ այցի գաս պապիկիղդ Հետ, մի
օր, երբ այսօրուանից աւելի Հանդիստ կլինի, չէ՞ որ այսօր
Սրբի ոօնն է: Դու, որ Սրբի անուանակիցն ես եւ կին ես,
յատուկ պարտաւորութիւններ ունես: Շատ Անտոնիոներ

կան, բայց քիչ Անտոնիաներ:

Այդ միւոքն ինձ երանութիւն պարգեւեց:

Այս ամէնը ես՝ Հետաքրքրասէր երեխառ, որսլէս սպունգ
ներքաշչեցի յունիսնան այղ յետմիչօրեին:

Պապիկը Հոգին աւանդեց մի քանի ամիս անց: Այլեւս մի-
ասին չգնացինք այդ ծեր վանականի մօտ, երբեք չիմացայ,
Թէ որոնք էին Անտոնիա կոչունլու այն «յատուկ պարտա-
ւորութիւնները»: Սակայն տարիներ են անցել, բայց նս դեռ-
եւս չեմ մոռացել: Այսօր էլ Սբ. Անտոն եկեղեցու մեծ գմբէթ-
ներն ինձ Համար կարծես այս փոքր քաղաքի վրայ

25-

Հաւասարակչռութնեան մէջ դրուած Հզօր նաւեր լինեն, որոնք
առագաստներով փառածեղօրէն նաւարկում Են Արեւմուտ-
Քից Արեւելք՝ Հետեւելով մարգարէութեանը: Ամէն անգամ,
երբ մտնում եմ չքամուտքից, ինճ առաջուայ պէս յուզում են
խնկաբոյրը, Լորեթեան աղօթք-բարեխօսութիւնների չարա-
կանները (լամ նրանց յիշատակը). ծովի պէս կող ու զնա-
ցող բիւրաւոր ուխտագնացների քայլերի արձագանքը, եւ
մեծն Սուրբը, որի անունն եմ կրում, Հող է տանում նրանցից
իչրաքանչիչրին:

Շատ տարիներ անց բազմաբոյր, հո եկող ամբոխի մէջ
ին4 զգում եմ, ինչպէս տանը, երբեմնի իմ տաք բնում, որ-
տեղ օտար կամ ծիւր չեմ, այլ գնացքի սպասող ուղեւոր, որը
չգիտէ չուացուցակը: Մի բան միայն գիտեմ, որ գնացքը
կանցնի այստեղից, այս մեծ կայարանից, որտեղ ոչ ոք օտար
չէ, եւ մի մեծ սիրտ դեռեւս բաբախում է՝ ցոյց տալու ուղիս:
Այստեղ, մարդկանց քայլերից մաշուած այս աստիճանին
յննուած կցանկանայի աւարտել իմ ժամանակը, որպէսզի
ինչ-որ Մէկն ինձ ընդունի, որ հս չանկանամ, անցնեմ լոյսի
միչով՝ ձեռք ձեռքի տուած իմ բարեկամ պլորտուդգալացի
Անտոնի Հետ, որին կոչում են Պադովայի Սբ. Անտոն, Սբ.
Անտոն՝ չուչանը ձեռքին:

-26-

Ա. ՄԱՍ

ՀՕՐԵՂԲԱՅՐ ՍՄԲԱՏԸ

Սմբատ Հօրեղբայրը մեզ Համար մի առասպել է: Մի
առասպել, որի վրայ բոլորս ենք արցունք թախծել: Պապիկի
միակ Հարազատ եղբայրն էր, իրենից փոքրը: նրանց մայրը՝
իսկուՀին, արքայադատրիկը, վախճանուել էր նրան լոյս աշ-
խարչ բերելիս: Ապա պապիկի Հայրը ամուսնացել եր «չար
Խորթ մօր Հետ», որը նրան բազում զաւակներ էր պարգեւել:
Երուանդ պապը նրան տանել չէր կարող, ուստի տասներեք
տարեկանում խնդրել էր Հօրը իրենց փոքրիկ քաղաքից գնալ
Վենետիկ՝ Սուրատ-Ռավփայէլեան վարժարան՝ ուսումը չա-
ըունակելու, եւ Հայրը չէր մերժել:

Սմբատ Հօրեղբայրը եղբօրից աւելի մեղմ էր, յարմարուող
ու Հանդարտ: Նա սիրում էր իր Հանգիստ քաղաքը, իր ան-
Հոգ, թմբիրի մեջ թաղուած գաւառը, ընկերների Հետ սուրճի
գաւաթի չուրջ չշաղակրատելը, նարդու բուռն խաղերն ու
որսի գնալը: Սովորել էր կոստանդնուպլոլսում՝ մի դեղագոր-
ծի Մօւո, սակայն տուն դառնալու մտադրութեամբ: Համալ-
սարանում լրագրեր էր ընթերցել, անդամագրունլ մի կու-
սակցութեան, նոյնպես երազել էր իր Հնամենի Հայրենիքի
վերածնունդը, մի քիչ խանդավառունլ, ապա յուսալքունլ:
Խորթ մօր Հետ փոխզիջման էր դնացել: Ջուարճանում էր
փոքրիկ եղբայրներին փաղաքչելով, քոյրերի Հիւսքերից քա-
չելով. մտադիր էր ամուսնանալ:

երբեմն 4իով զբօսանքի էր գնում լազերի երկրից մի բա-
ըեկամի Հետ: Միասին իրենց խաչակիրներ ու ասպետներ

ւ27-

էին երեւակայում, մտածում էին պատերազմել՝ դնալով արե-
ւին ընդառաջ, ինչպես Աղեքսանդրը, դաչոյնը կողթներից
կախած, ինչպէս ազատ մարդիկ:

Այլեւս չէին ուղում սըբտմաչուկ բանակցութիւններ վարել
ամէն մի Թոյլտուութեան Համար, յոգնել էին կայսերական
թղթարարութիւնից, Հպատակի այն պարտադիր քծնանքից,
որ Հայր, վաճառականը ւլէտք է ցուցադրէին կայսրութեան
Հանդէպ, որին դիմելիս կարող էին մերժուել. եւ այս ամբող-
ֆի դէմ ոչ մի ուրիչ միջոց չունէին, բացի Հպատակի խորա-
մանկութիւնից: Այդուծանդերժձ, Հարկ էր արչաւել դէպի
Արեւելք, նուաճել այն, բայց միաժամանակ ինել արեւմուտ-
ցի, այսինքն՝ ւտիրակալ, խօսել Փրանսերէն, բաժանորդա-
գրուել ՔՇԽԱՇ (ՇՏ ԱՇԱ»: ՈոօոմօտՏ ամսագրին, այցելել Փարիզ...

Յաճախ խօսում էին Փարիզի կամ Իտալիայի մասին, բա-
ըեկամ երկիր, որտեղ իր եղբայր Երուանդը յաֆողութեան էր
Հասնում: Սակայն Սմբատը ցանկութիւն չունէր մեկնելու,
Թէպէտ խոստացել էր եղբօրը այցելութեան գնալ. ամօթխած
էր ու արեւելցի: նա ուրախ կլինէր, եթէ եղբայրը վերադառ-
նար, իր Հետ բերէր ֆրանկ կնոջը, Էդուարդ եւ Քայել որդի-
ներին՝ իր մեծ Ընտանիքի Հետ ծանօթացնելու: Արժանապա-
տիւ կերպով դնացել էր, արժանապատիւ կերպով էլ կգար ու
կընդունուէրը: Բայց Սմբատն եր պարզ սրտի խորքում վախե-
նում էր, որ դա երբեք տեղի չունենար: Երուանդն Ընդմիչտ
Հեռացել էր, եւ նրա որդիները, չնայած իրենց անուններին,
չգիտէին ս"լապերի լեզուն եւ կրթում էին գերմանական կամ
իտալական դպրոցներում: Անատոլիան նրանց Համար Հե-
ւաւոր ժի Հէքիաթ էր:

«Միդգուցէ,- մտածում էր Սմբատը,- մի օր որդիներիցս
մէկը կարողանայ դնալ եղբօրս մօտ, եւ միգուցէ կամաց-կա-
մաց բոլորս էլ ւոեղափոխուննք եւ այլեւս չվախենանք»:
Բայց իրականում չէր ուզում: ե է, չատերն էին մեկնում:
Ամծնավտանգաւոր գօտիներից, առաւ ել Համարձակ հրիտա-
սարդները, գիտունները, արկածախնդիրները, նրանք, ովքեր

- 28 -

պայթում էին կայսրութեան մէջ էրմենի միլլեթինք յատկաց-
ւԼւսծ նեղ սաչմանների ներսում, չարունակական Հոսքով ան-
դադար մեկնում էին:

Դէպի Եւրոպա, դէւղի երազած մշակոյթը՝ դառնալու
բեկա՝ Լի նորանալու եւ ամէն ինչ մոռանալու: Բոստոնում
ազրում էր խորթ եղբայրը՝ Ռուբէնը, եւ բաւականաչափ գոծ
էր: Բայց Սմբատն եր պարզ Հողում զգում էր նրա մենու-
թիւնը եւ եղբօրն ուղարկեց մի գեղեցիկ փայտեայ նարդի՝
փորագրութիւնները վրան, չուրջֆբոլորը Հայատառ արձանա-
գրութիւններ, ճիչտ իր ունեցածի նման: Ի՞նչ իմանար, որ մի
օր իր երկու զաւակների Համար այդ նարդին՝ որպէս խոր-
տակուած նաւի բեկոր կամ սրբազան մասունք, Հանդիսաւոր
ծիսական լուսանկարի Հետ մէկտեղ դառնալու էր Հօր կեն-
դանի ժիչատակի միակ վկայութիւնը:

Սմբատը սիրում էր իր դեղատունը: Մե Քիչ դանդաղկոտ,
մի քիչ զուարթաբան, բայց չատ բարի մարդ էր նա: երբ
դեռեւս պատանի էը, ւզլաչտպանում էր փոքրիկ քոյրերին՝
Վերոնին ու Աղզնիւին, չարաճճի եղբայրներ Ռուբէնի ու Զա-
Ըեչի կսմթոցներից: Շատ էր սիրում նաեւ Հեռագրել:

- Դեղագործը,- ասում էր նա,-- սլետք է պատրաստուած
լինի Հեռագիր ալու եւ ստանալու: Ո՞վ գիտէ, կարող է
Հրատապ անչրաժեչտութիւն ծագել:

Բոլորը ծիծաղում էին նրա վրայ, Թէ՛ ընտանիքում, Թւ՛
դեղատանը, Թէ ինչպիսի ոգեւորութեամբ էր Հեչեցնում
«Հրատապ» բառը: Ինչպէս էր զնեդզնգում նրա բնրանից չա-
փից դուրս արեւմտեան առաջընթացի, ամէն ենչ չափից

՛ Մլլլեթը «ամանեան իրավակարգի յատուկ մի Հաստատութիւն
էր, որ ունէր միանգամայն թէ՛ ազգային-էթնիկական եւ թէ՛ կրօնական-
մարանուանական Հիմք: Այսպէս, կայսրութիւնը ճանաչում ձր բացի
յոյն օրթոդոքս եւ Հրեայ ժիլլեթեերից, հրեք Հայկական միլլել՝ Հայ
առաքելական, Հայ կաթողիկէ եւ Հայ բողոքական (ծնթ. թարգմ.):

-29-

դուրս արաղ անելու, արեւելեան դանդաղկոտութիւնը վրա-
մից Թօթափելու այս ախտանիչը:

- Մարդիկ.- ասում էր սովորաբար,- չեն սպասի, որ
մենք խաղն աւարտենք, յետոյ մեռնեն: Մենք՝ Հայ մտաւո-
բականներս, պետք է այժմչացման, ճշտապածութեան օրի-
նակ ծառայենք պարզ Հայերին եւ պարզ թուրքերին: Ապա
Թէ ոչ՝ էլ ինչու՞ ենք սովորել:

Բայց նա ոչինչ նոր չէր սովորում. յարգում էր տօներն
ու յարդարում մօրուքը՝ Հաչուելով եր եօթ զաւակներին:
Թեթեւակիօրէն թերթում էր կոստանդնուպոլսնան լուրերով
ողողուած լրագիրը եւ խանդավաուում, որ այնտեղ՝ վերե-
ւում, Հայերին սկսում էին յարգել, մինչեւ իսկ երեսվփոլխան-
ներ ընտրել, իսկ դրող, երեսփոխան Գրիղոր Զոծրապը ամէն
չաբաթ թաւլի էր խաղում Ներքին գործոց օզօրագոյն նա-
խարար Թալկաթ փաչայի Հետ:

ԶոՀրապի թաւլի՛ն: Նրա ժտերմութիւնը Թալէաթի Հետ
Հեզ ու անրֆալից Հայ ժողովրդի Համար դարձել էր յաֆո-
ղութեան գրաւական, նոր դարաչրֆանի բարգաւաճութեան
ու առաֆընթացի խորձծրդանիչ, որը իրականանալու էր
երիտթուրքերի եւ Հայ միլլեթի միչեւ քաղաքական Համա-
գործակցութեան չնորչիւ: Զինաթավելու աստիճան զօրեղ
մի զէնք: «Պատկերացնու՞մ էք, ԶօՀրապը գնում է Թալէաթի
տուն, նրան ընդունում են ընտանիքի անդամի նման, միա-
սին թէյ են խմում»: Սմբատն ու նրա նմանները բառացիօրէն
չեին կարող Հասկանալ, որ կարելի է խաբել, ապա սպանել
Հիշրին, որի Հետ տանդ մեջ Թեյ ես ըմպում:

Սմբատի եւ նրա նմանների աշխարձին յարիր չէր կեղ-
ծաւորութիւնն ու խաբէութիւնը: Այն առաւել ծիմնուած էր
վաճառականին յատուկ արարողակարգով հկամուտը, չա-
Հոյթն ու կորուստը առանց ճղճիմութեան Հաչուհլու վրայ,
պլածելով Հանդերձ յարգանքի պարտականութիւնը Համայն-
Քի աղքատների Հանդեպ:

Բացի դրանից, դեղագործ Սմբատը բարոյական օրէնքներ

30-

ունէր: կէա-բժիչկ էր, (չս-գրականագէտ. առողջութեան ու
Թոյների, լրագրերի ու Հեռագրերի պաշապանն էր, Համայն-
Քի «իշնը:

Բոլորը գիտէին, որ նրա եօթնածին ու աղմկոտ կինը՝
Շուչանիկը, որը յայտարարում էր, թէ չէր խառնւում ամուս-
նու գործերին, գո ու երջանիկ իշխում էր Սմբատի վրայ եւ,
ինչպէս ասում են, մշրուքը ձեռքում էր պաձում: Սմբատն
ել միեւնոյն գոչունակութեամբ թոյլ էր տալիս. որ կինն իրեն
իչիշծր, նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ նա, կնոջ լուռ Հաւանու-
թեամբ կաչուէ տաբատով Հրացանն ուսին, որսի էր գնում
լազ ընկերոջ Հետ եւ Հպարտօրէն ետ գալիս՝ տուն բերելով
մի զոյգ նապաստակ: երբեմն որդիներից մէկը նրան ընկե-
բակցում ձր:

Մեծը՝ սակաւախօս Սուրէնը, երազում էր գնալ եւրոպա
եւ պատրաստւում էր մեկնել, սակայն պաչտում էր իր
պարզ, միամիտ Հօրը եւ չէր ուզում նրանից Հեռանալ: Այս
փափագը չարամտօրէն յարգունլու է ճակատագրի կողմից:

Սուրենն ընթերցասեր էր, չատ էր կարդում եւ չատ էր
մտածում. օդում արեան Հոտ էր զգում, չարիք էր կանխա-
զգում. բայց ո՞վ կՀաւատար տասնչորսամեայ պատանուն,
որը աակաւախօս էր, գիչերն էլ մենակ մնալիս լալիս էր ու
միայնակ երազում գտնել ապաստարան, որտեղ, ինչպէս մի
ժամանակ մօր արգանդում, կաներեւութանար ու կանէանար:

կարոն՝ Սմբատի երկրորդ զաւակը, եւս քչախօս էր, բայց
աւելի պակաս խործող: Նրա սիրոյ բնազդն էր ուժեղ, գոր-
ծում էր առանց երկար-բարակ մտածելու, խնայելով չար-
ժումները: կարողանում էր ծանդարտեցնել մանկական
իչրաքանչիւը ճիչ, իչրաքանչիւը լաց, իւրաքանչիւր ողբ:
Միմիայն իր կարճատեւ ներկայութիւնը բաւական էր, որ-
պեսզի մի անպաշտպան ու անվատած ժողովուրդ, որին ամէն
Աստծոյ օր չարիք էր սպառնում, Հանդարտուէր ու խաղաղ-
ւէր: Այդ ժողովրդի ծերերը չէին ։լատմում փէրիների կամ
Հականձրի մասին, այլ յիշում էին քսան տարի առաչուտյ,

31

տասը տարի առաֆուայ ֆարդերը եւ վարդարանի պէս
չարան-չարան թուարկում կուռորուած կամ անչետ կորած
ազգականներին:

Երրորդ որդին «նգլիացի Լեռլին էր:

- Յղացունլ է մի փոթորկալից գիչեր.- պնդում էր Սմբա-
տը:

- Լիալուսնի մի Հանդարտ գիչեր,- կատակում եր Շուշա-
նիկը:

Ծնողներն ասում էին, որ չդիտէին, թէ ինչու նրան անմի-
ֆապէս անգլիացի անուանեցին:

- Սկզբից անունը" եկաւ, թ մակդիրը,- Հարցնում էին
ընկերները չարամտօրէն, յիչելով Սմբատի Հերոսական գինո-
վութիւնը, որն ընդծանրապէս բաւական չավաւոր էր կամ,
առաւհլադոյնը, տիրոջը տխրութեամբ էր Համակում: Մինչ-
դեռ այդ անդամ, երբ ամերիկացի մի միսիոներ դեղատանը
նրան նուիրեց մի չիչ բժչկական վիսկի, այն ունեցաւ Հե-
տեւնալ Հետեւանքը. կատարը տաքացած Սմբատը սկսել էր
բակում վազ տալ Շուչանիկի չուրը, որ Հաւանոցում ունե-
ցաւ անվայել աւարտ, բայց չօշափելի արդիւնք, որը Հէնց
Լեսլին էր:

Շչի վրայ բաց գոյնի տառերով դրուած այս տարաչխար-
ձիկ անունը դուր եկաւ զղջացած ծնողներին, որոնք չիշը պա-
Հեցին որպէս յիշատակ (բալկանեան պատերազմների մասնա-
կից մի ծեր զինուոր չչի ներսում մի Հրաշալի առագաստա-
նաւ զետեղեց, որը պարունակում էր ծովակալ Նելսոնի
ճակատամարտերը եւ ծովերով ազատ նաւարկելու զինուորի
հրազանքը յիչեցնող մի կարօտագրութիւն. սակայն 1915
Թուականի մայիսին այդ զինուռրը առաֆին զոչերից կլինէր
ֆարդուփչուր եղած առագաստանաւերի բեկորների միչեւ):

Սմբատի անդրանիկ զաւակի ծնուելու առիթով Երուանդն
իտալիայից գեղեցիկ, ընկոյզի փայտից պատրաստուած պա-
Հարան էր ուղարկել, որի գլխին դրուց չիչը, իշկ Լեռլին
սովորութիւն դարձրեց մտնել պաչարանի տակ: Տղան էնք-

"32.

նուրոյն մեծացաւ. սկզբում նա դարժաւ տիկնիկ՝ իրենից մեծ
երկու երեխաների Համար, ապա տասր ամիս անց նրան
մոռացան, որովծետեւ ծնունց անուչիկ քոյրը, որը տարիներ
յետոյ պէտք է դառնար Ֆրեզնոյի Նուարդ Հօրաքոյրը, որ
երեխաներ չէր սիրում:

Լեսլին միչտ ծիծաղում էր, խնդրում, որ իր Հետ խաղան,
եւ չէր վիրաւորւում, երբ նրան մերժում էին, այլ մնում էր
պածարանի տակ, իր թաքուն որչր:

Իսկ մնացածները՝ Արուսեակ, Անրիեթ, Նուբար՝ երկու
աղջնակներ ու մի տղայ՝ աղջկայ չորերով, այն բոլոր բախ-
տաւոր վերապրհալները, որ Հալէպից ճողուլրած՝ պիտի դա-
յին Արեւմուտք... Այս երեխաներն այժմ ինձ են նայում մեկ
ւտռարի անց՝ 1916 թուականին, Հալէպում արուած մի լուսա-
նկարից. իտալիա դալուց անմիֆապէս առաջ, իրենց մանկա-
կան տխուր աչքերով, որոնք կարծես խորչրդաւոր գաղտնիք
ունեն, խամրած են ու սառած մի չարք անպատասխան «ին-
չուներից» եւ սակայն երախտապարտ են քմածաճ բախտին,
որը նրանց ողջ-առողջ տեղ էր Հասցրել: Երեխաների Հագին
կայ որբուկի կոկիկ Հաղ ու կապ: Բայց կարծես դրանք Հա-
մազգեստներից կարուած լաթեր լինեն, որոնք յիշեցնում են
կալանաւորների գծաւոր չորերը: Ճակատի վրայ կամարներ
կապած թաւ յօնքերով մուզ, արեւելեան աչքեր, որոնք ւսն -
արտայայտիչ Հայեացքով չորս անգամ վերարտադրում են
վախը ապագայի, որ լինելու է անողոք եւ մի գաղտնի յան-
ցանքի թաքուն կորիզը:

Եւրոպայում ւզատերազմ էր պայթել: կրկին բալկանեան
տագնապ էր տիրում: կայսրութիւնը մարել էր կենտրոնա-
կան ուժերին՝ Գերմանիային եւ Աւսրո-Հունդարիային: Յոյս
կար, որ այս անդամ ճիչ էին կանխագուչակել, բայց բնաւ
«եք չէր գնալ Հին քինախնդրութեան Հետքերով, ազգային
նուաստացման Հաչուին, որը դրօչ ձր դարձել: Փոքրիկ քա-
ղաքը խմորումների մէջ էր: Շատերը գնում էին խործուրդ

-33-

Հարցնելու ամերիկացի քարոզչից, որը մեծ յաջողութեամբ
բողոքականների վարժարան էր բացել: Մարդկանց դուր էր
գալիս Հին Հաւատքի այս նոր մեկնաբանութիւնը՝ առանց
աւանդական երկար-բարակ ձ4դուող զգացմունքային, յուղա-
կան չափազանցութեան, որը մխիթարում էր, բայց երբեք
ոչինչ չէր փոխում: Դուր էր գալիս այս խստաբարոյլ
Աստուածը, որ պաՀանջում էր ինքնատիրապետում, ճշտա-
սլածութիւն, նուիրում, ժամանակակից աղօթք: Հայերի մեղ-
Քի զգացումը մաքրադործւում էր, Ամերիկայի առասպելը՝
զօրանում:

Վերոն Հօրաքոյրը, որ Հապչտապ յարել էր այդ Աստծուն,
չատ գործունեայ էր որպէս խնամակալուձի. նա եր պարզ
սրտի խորքում մւոածում էր, որ միգուցէ այս Աստուածն
աւելի զօրեղ էր, կկարողանար պաշտպանել Հայերին յաֆորդ
անգամ... Վերոնը կարճլիկ էր ու գիրուկ, արտասովոր փա-
Ըիզեան Քիթ ունէր (բբթրուսէ, ասում էր նա), որով եւ ան-
չափ Հպարտանում էր: Որոչ առաջադիմական սկզբունքներ
էր մշակել բողոքական եկեղեցու Համար. կիրակի օրերին
մեն-մենակ եկեղեցի էր յաճախում՝ գլխին ֆրանսական
գլխարկ դրած. եւ չատ ծպարտ չը քայլում: Վերոնի կար-
ծիքով մատուռը գերազանց ճաշակով էր կառուցուած, Հարկ
եղածի պէս, միեւնոյն ժամանակ նորաոճ էր: Բայց նրա Հո-
գին, որ առանց իր գիտութեան մնացել էր խորապէս վետա-
դէմ, Հանդիպում էր զղացական որոչ դժուարութեան, եւ նա
չէը կարողանում ազատ արտասուել Տիրամօր Հանդիսաւոր
Հայնացքից Հեռու:

Այո՛, Վերոնը ծրբեմն Լալիս էր, երեկոյեան: Նչանած էր
ուզում, որին ծիծաղելի չթուար Իր անունը («Վերոն, Վերոն,
Վրե փոմփոն՞»,- երգում էին եղբօր զաւակները՝ նրան բար-

«1ԹԾթո. բՇԽԾո, «մլ քՕօոլքՕՈ» - Առանժնայատուկ իմաստ չունեցող
ֆրանսերէն յանգաւոր արտայայտութիւն. որի Հայերէն բառացի
Թարգմանութիւնն է Վերոն, Վերոն. էշկական ծոպ Թնթ. թարզմ.):

"34-

կացնելու նպատակով, եւ ոչ ոք չգիտէր, Թե ով ծր յօրինել
այդ խայտառակ յանգերդը): Միգուցե ամերիկացի նչանած,
երազում էր Վերոնը: Եթէ գնար Ռուբէնի մօտ՝ Բոստոն. եւ
մնար այնտե՞ղ: կարող էր աշխատել, վաճառողուծի լինել
կամ գլխարկագործ, գլխարկի նորաձեւ նմոյչներ կստեղծէր..-

Մի արկղիկի մէչ, թաքուն. դեղին կաչուէ ձեռնոցների
տակ, որ Հէնց Ռուբենն էր ուղարկել Ս. Ծնունդին, Վերոնը
դրամ էր մի կողմ դնում իր ամերիկեան Հարսանիքի Համար.
բայց եւ այնպէս չէր ցանկանայ մենակ մեկնել, երբեմն սիր-
տը բացում էր փոքը քրոֆը՝ «վարդ բերանով» Ազնիւ Հօրա-
Քրոֆ մօստ, որը նրան սիրում էր, բայց ետեւից ծիծաղում էր:
Ազնիւը Հիւաքը ուսերից կախ էր գցում եւ ամէն առաւօտ
ականջի ետեւը թարմ խորդենու մի փոքրիկ ճիւղ դնում
(«Դէռք է վերագտնենք Հայ կանանց աւանդոյթը»,- կար-
դացել եր նա սոցիալ-յեղափոխական կուսակցութեան լրա-
դրում. կարդացել էր նաեւ յօդուած ԼԱխտեճեօո ՔոՏ1լՇոոծ
ամսագրում գնչու կարմենի եւ նրա ողբերգական սէրերի
մասին):

Ազնիւն ամենեւին մեկնելու միտք չունէր: Փոքրիկ քա-
ղաքը նրան միանգամայն բաւարարում էր, իրեն կարեւոր
մարդ էր Համարում գեղեցիկ աղչիկներին յատուկ ինքնա-
վստաՀութնամբ եւ Համոզուած էր, որ իրեն բաժին էր ընկել
լաէ ապագայ: Վարժ խօսում էր ֆրանսերէն. ունէր մի Հայ
պարընկեր, որի Հետ ամենայն սիրով պարում էր բոլոր Հան-
դէաներին. բայց ունլր նահւ մի թուրք սիրածչար-երկրպա-
Դու, մի երիտասարդ սպայ, որը Ազնիւին Հանդիպելիս սիրա-
Հարուած աչքերի մեղմ Հայհացքով Հետեւում էր նրան:
Բազմիցս նրան բանաստեղծութիւններ էր ուղարկել, իսկ աղ-
չիկն էլ իմաստուն կերպով ոչ ոթի ցոյց չէր տուել դրանք:
Բայց սիրտը թպրտում էր նրան Հանդիպելիս, Հէնց միայն իր
իսկ Համարձակ մարտածրաւէրի Հրապոյրից, որ թոյլ էր տա-
լիս թուրքին իրեն գրել: Յղկուած ու ռոմանտիկ երիտասարդ
էր եւ Ազնիւին գեղեցիկ էր թւում:

:35-

Բայց Ազնիւ երբեք չէր լրֆացնի իրենց կապը: կապու-
լետտիներն ու Մոնտեգիւները ոչինչ էին նրանց Համեմա-
տութեամբ. միայն գրականութեան մէջ, միայն արեւմտեան
վէւլերում էր Հնարաւոր նման միութիւն եւ սակայն այղ կա-
ը նանհւ ոգեւորիչ էր- Ճեւացնել, որ Հաւատում ես կոյր
կրքին. մերժել ապագան...

Աղզնիւն իր վառվռուն անծատականութեամբ չատ դգործ-
նական էր. նաեւ իրեն վեր էր դասում մաչմեղական կանան-
ցից, որոնք պարտաւոր էին ամուսնուն կիսել այլ կանանց
Հե: Ազնիւն ազատ էր ու անկախ, ու ինքը կորոչէր, թէ ինչ
անել, ծւ իրեն ղուր էր գալիս այն միտքը, որ իրօք այդպես
էլ կաներ, եւ որ Հայրը Հաշուի կառնէր իր կարծիքը:

Միչտ այդոլէս էր եղել նրանց ընտանիքում: Երբ Երուան-
դը իտալիա գնալու ցանկութիւն էր յայտնել, տասներեք
տարեկան էր. մի քիչ աւելի մեծ էր Ռուբենը, երբ Ամերիկա
մեկնեց. եթէ Վերոնը կարողանար ճանապարչածախար Հո-
գալ, ոչ ոք նրան չէր կանգնեցնի: Մեր Համբարձումը չէր
կարողանում մերժել զաւակների ընտրութիւնը, որը միգուցէ
Համազօր էր փրկութեան. իսկ մեծ աշխարծչում ամէնուրեք
միշտ մի Հայ կգտնուիխ, որին կարելի լինի վատաչել որդուն
կամ երիտասարդ դատերը:

Բայց այնտեղ՝ սիրիական անապատում, Ազեիւն ու Վերո-
նը կսեղմուէին միմեանց, մեղմ կօրօրուէին ու կերգէին գրե-
թէ մարած ձայնով «Ով սիրու՛ն, սիրու՛ն» իրենց երգը եւ
«Վերոն, փոմփոնը», որը աքսորի ժամանակ դարձել էր նրանց
գաղտնի, դժուարին խաղը. նրանք ոչ Թէ Հացի վերջին պա-
տառը որոնող կենդանիներ էին, այլ կանայք, որ սրտում
դեռեւս ունէին ուժ երեխաներին փրկելու...

Զարեչը մինչդեռ ապրում էր Հալեպում: Նա բԲժիչկ էր:
Ուսեալ, Թերաչաւատ, Հպարտ ԶարեՀչը գիտէր նարդի խա-
ղալ, ինչպէս բոլորը, բայց իր նախընտրած խաղը բրիֆն էր:
Երեկոներն էին խաղում ֆրանսական դեսպանատանը: Այն-

-36-

տեղ միչտ մի զոյգ ազատ սեղան կար, արագաշարժ արաբ
մատուցողները Հրամցնում էին ոգելից խմիչք, եւ, որ յատ-
կաղէս ուշագրաւ է, խաղին մանակցում էին նաեւ կանայք:

Ջարեչը քսանվեց տարեկան էր, թաւ բեղերով, փոքրիկ
արածայր մօրուքով, որն ընդօրինակել էր Երուանդից՝ աւագ
եղբօրից, որը նոյնպես բժիչկ էր, ապրում ու բարգաւաճում
էր իտալիայում: Զարեչին Հաճելի էր կարծել, որ նման էր
եղբօրը, բայց առաւել խոչորակազմ էր, թերեւս փոքր-ինչ
անտաչ (չէ՞ որ նրա մայրը ոչ թէ արքայադստրիկ իսկուծին
ձր, այլ վաճառականների ամրակուռ դուստրը. երկրորդ
ամուսնութեան Համար Համբարձումը ընտրել էր Հասարա-
կութեան երկրորդ խաւր...): Նայելով զունագեղ զգեստներ
Հագած, արծեստականօրէն ուրախ ձեւացող (բայց որքա՞ն
Հանգատացնող) բրիֆ խաղացող տիկնանց՝ Զարնչը մտածում
էր, որ կներեն իր՝ այլեւս Հայ չլինելը. որքա՛ն լաւ (լինէր,
եթէ ետեւում ունենար ազնուաբարոյ ֆրանսացի ծնողներ,
արեւմտեան Հիմնաւոր կրթութիւն եւ լինել իսկական, ոչ թէ
միայն թուացեալ արեւմուտցի:

Բայց դու, խեղճ Զարեշ, այղ քո ձիթադոյն մաշկով եւ
ամուր, բածշաձեւ մատներով, մեծ ջթով ու շագանակագոյն
ֆրոտ աչքերով ինչի՞ կնմանուէիր Արեւմուտքում, եթէ ոչ՝
Արեւելքի որեւե քաղցած զաւակի:

Զարեծը կարծում էր, որ իրեն ապածովապէս անֆրպետել
ձր՝ օր օրի Հեռանալով իր Հեռաւոր բազմանդամ ընտանիքից,
պեղակազմ արեւելեան կանանցից՝ Հաստլիկ Հօրաքոյրերից,
միմարիկ, միամիտ ու չափազանց Հետաքրքրասէր քոյրերից,
որոնք դեռեւս ամուսին չէին գտել, եղբօր սնապարծ
դատրիկներից, որոնց մի ժապաւէնով էլ կգոչացնեիր-..
Սրանց բոլորին տարին երկու անգամ ուղարկում էր մի
ճամպրուլ՝ լի Հալէպի ծաղկաւոր նուրբ կերպասով: Գործա-
բանի տէրն իր Հիւանդն էր եւ իրեն յարմար գնով տալիս էր
աննչան թերութիւններով ծանը մետաքսի կտորեղէն: Վերջին
անդամ ուղարկել էր նաեւ Ազնիւին՝ իր նախընտրնալ, իրե-

37-

նից ընդամէնը տասնմէկ ամիս փոքր, գրեթէ երկուորեակ
ՔՐոֆը, նռան գոյնի կարմիր մետաքս, մի անթերի, չքեղ
կերոլաս՝ ոսկեթել թաւչեայ վարդերով:

Այս մեւռաքսը կյայտնուի անապատում, կծառայի որպէս
ծածկոց, իսկ Ազնիւն էլ, սմքած երեսին դեղին ատամներն ի
ցոյց Հանած, կծիծաղի, երբ Վերոնը նրան ամեն երեկոյ, քաղ-
Ցից կծկուելով, կասի.

- Պատրասուում ես քո արքայազնի Համա՞ր, աղաւնեակս,
մետաքս ու ոսկի՞ ես Հագնում:

Բայց Ազնիւն ի վերջոյ առանց վարանելու կփոխանակի
այն մի ջիչ ֆրի ու մի կտոր Հացի Հետ:

ԶարեՀն այս պատմութեան մէջ չատ կարեւոր դեր ունի,
բայց ոչ իր կեանքի կամ մաչուան պատճառով: կամուսնա-
նայ բարի ասորուծի Ալիսի Հետ, իր գրեթէ անթերի ֆրան-
անըէնը կօգտաղործի Լիբանանում եւ Սիրիայում ֆրանսա-
կան պետական խնամակալութնան տարիներին: Անդորը
կապրի տասնիններորդ դարի ոճով կառուցուած մի խաղաղ
թաղամառում՝ մի գեղեցիկ տան մլջ, որի ներբնարակի սառ-
չագմբները նայում էին միջնաբերդին: Ջուլիետ անունով մի
դուստր կունենայ, որը, նորածարս դարձած, կմաչանայ խոր-
Հրդաւոր մի Հիւանդութիւնից, ամուսին առնելուց անմիջա-
պէս յետոյ. վերջինս նոյնպես ասորի էր, Դամասկոսից, մուգ,
ատակ աչքերով:

Բայց Շենց այս կասկածամիտ, եւրոպացի Զարեչը կփրկի
ընտանեկան ժառանգութիւնը՝ նկարներն ու եղբօր զաւակնե-
բին. դրանք չորս Հիւծուած մարմնիկներ էին, մածամերձ
թոչնակներ, ամբողջովին աչք դարձած, իրար միաճիւսուած
փոջրիկ գանգեր, եւ ընտանեկան նկարների թանկագին փա-
թեթը՝ մի թաւչեայ կտորի մեջ կարուած Սբ. Գրիգոր Նարե-
կացու Մատեանի Հետ, որը ձեռթից ձեռք էր անցել՝ մաչՀա-
ցողներից փոխանցուելով վերապրողներին: Դրանք չոր ու
ցամաջ կմախջներ էին, յիշատակագրութիւնը մի կեանքի, որը

ւ38-

եղել էր աշխոյժ ու բեղուն, Շիւրասիրութիւններով ու ուրա-
խութիւններով առլեցուն...

Եւ այսպէս, Եւրոպայում ւլայթել էր պատերազմը:
էր: Տեսել էր ամլե ինչ, սիրել էր ամե ինչ, աշխատել էր
չատ ու մտածել եր չատ իր ընտանիքի ու Եկեղեցու մասին:
Այժմ Հաւատարմութեամբ ու պատուով օրձնում էր բոլորին
եւ Հրաժեչտ ւռալիս ու Հրաժեչտ սռնում բոլորից: Ջաւակ-
ներին վատաչեց Եր աննման կնոջը՝ իմաստուն ու դժուարա-
ծաճ Նուարդ Ալեքսանեանին:

Այժմ կարող էր ազատադրուել ծերութիւնից, տխրութիւ-
նից, ուրախութիւնից: Այժմ կարող էր վերադառնալ հր գե-
դեցկուծի արքայադատրիկի, դեղձան այտերով ու կրակէ
զգեստով ԻսկուՀի Քարտաչեանի մ օո, որ երեն յաւիտեան
դայթակղեց 1865 թուականի մի մնտմիջօրէի: Երբ տեսնում
էր Ազնիւին՝ խորդենին քունքին, մոածում էր կնոջ մասին.
բայց ԻսկուՀին որքա՛ն աւելի գեղեցիկ էր: կարծես արեւով
լուսաւորուած, կարծես բոզեղէն չղարչների միֆի դեռեւս
ժպտում էր հրեն Աստծուն ւ"լարուրող ոսկեայ ամսերից,
թաց, մչուչուո, սեւ աչքերով, թախծոտ բերանով:

Գիտէր ծեր Համբարժձումը, որ կինը ռպասում էր իրեն եւ
արդէն կախունլ էր երկնքի փքչերից գեղեցիկ, թմբլիկ 4եռ-
Քերը ւվարզած դէպ ամուսինը. ուստի Համբարձումը կարող
էր վայելել եր վերջին օրերը: Չէր տառապում. միայն
աստիճանաբար անասելի երանելի Թմբիր էր տարածւում
ոսկորների մէջ: /ւմպ-ումպ խմեց վարունգով մածուն, ծամ-
ծմեց մի կտոր Հաց եւ զդաց, որ միտքը ժամ առ ժամ դառ-
նում էր աւելի սուր, աւելի ւայծառ ու աւելի մարգարէա-
կան:

- Պապիկ, խաղող կուզե՞ս,- ներս եկաւ Նուբարը ծրե-
բալով, խիստ գոՀ իրենից, քանի որ ուզում էր ցոյց տալ իր
առաջին քայլերը: Ամէնից փոքր թոռնիկն էր, Սմբատի ու

-39-

Շուչանիկի վերջին զաւակը՝ ծիծաղաշարժ, կլորիկ Նուբարն
եր Հնչեղ անունով:

Փոքրիկ քաղաքի չրֆակայքի գիւղերի վազերի խաղողը
ջաղցը եր ու խոչոր- ծերունին մի Հատիկ վերցրեց ու զգաց
իր չողափայլ մարալի՝ Իսկուչու մարմնի անուչ բոյրը...
«Կմիանամ նրան կորուսեալ Հայրենիքում, նրան, ռր այլեւս
չի մեռնի,- մտածում էր Համբարձումը,- եւս մի քանի օր...»:

Եւ յանկարծ միտքը նրա դէմ յառնց սարսամի ու յու-
սաշատութնան մի բիւրեղեայ, պայծառ տեսիլք. սիրտը
սկսեց անկանոն բաբախել, տագնապն իր պողպատեայ մատ-
ներով սեղմեց կոկորդը, եւ կեանքր սկանց փոխակերպուել,
արագօրէն Հոսել դեպի անչունութիւն: Սիրած էակի յստակ
տեսիլքն անչետացաւ. փոխարէնը երեւացին Յայտնութեան
ահւ ձիաւորները առաֆարկելով աղէտի, եղեռնի չարա-
գուշակ տեսարաններն Աստծոյ խաւար բացակայութեամբ:

Համբարձումն այդ պածին Հասկացաւ, որ ոնսնում էր
ապագան, որ իրենից ծնունդ առած այս բոլոր լուսաւոր
կեանքերը կոչնչացունն, եւ միայն իրեն՝ ծեր կոճղին էր բախ-
տի քմաճաճոյքով թոյլ տրուած մեռնել իր սեփական անկող-
նում՝ գալիքը կանխազգալով:

Բարձր-բա՛րձը երկնքում, որ դարձել էր մետաղական ու
դատարկ, Աստուած գոյութիւն չունէր. ով մեռնում էր, ան-
Հետանում էր յաւիտեան, իսկ Իսկուծին երբեք գոյութիւն
չէր ունեցել, ոչ էլ վերստին կյայտնուէր իր կողքին: Մնում
էր յանձնունլ խուճապին եւ ապա մածանալ: Այլեւս անելիք
չունէր:

Բայց Նուբարը դեռեւս սենեակում էը՝ Հմայուած լուսա-
ատունրներով, որ արեւն առաջացնում էր յատակի կապոյտ,
վարդագոյն եւ կանաչ աղիւաածածկ սալերի վրայ: Պարում
ձին ատունրնեերը, իսկ փոքրիկը Հայիլ-մայիլ դիտում էր:
Դծոծւա ձեռքին էր խաղողի ողկոյզը: Ինքն ու պապիկն էին
միայն սենեակում: Յանկարծ մի փափուկ թրմփոց գրաւեց
րա ուշադրութիւնը: Պապիկին տուած խաղողի Հատիկն էր,

ւ40-

որ գլորունց նրա բաց ձեռքից: Այդ 4եռքի մէջ ինչ-որ ան-
։աչտպան, աղաչական բան կար, իսկ ղլապիկն էլ առւաջուայ
սլես ընդարմացած չէր, ինչպես վերջին օրերին, այլ նայում
էր մի ինչ-որ անորոչ ուղղութեամբ, բաց, վախեցած աչքե-
բով:

Նուբարը յանկարծ Հասկացաւ, Թէ ինչ մԱ Հարկաւոր
անել. որոչեց ոչ ոքի չկանչել եւ Հէնց ինքը օգնել պլապիկին:
Գիոէր, որ միակն էր. որ կարող էր օղնել նրան այդ սլածին,
եւ իրեն չատ քաֆ զգաց: Վազեց դեղի մածշճակալը, մագլցեց
փնտրելու ծերունու դէմքը:

ՋՁէր խօսում, դործում էր: Փոքրիկ մարմնի ջերմութեամբ
բոյրը, կեանքի բոյրը, ֆաձէլ Գեռքերի ու փափլիկ դէմքի չեր-
մութիւնը: Սկաւում էր մի ռլայքար, մի անզօր պայքար: Եւ
մանկիկի միջոցով նրկնթի դաչտերից խոնաւ երկիր էր
իջնում չքնաղ ԻսկուՀծին, դալիս էը Հիւանդութիւնից ու
մածին ու մխիթարում նրան:

Օրօրուելով նրա դրկում՝ ծերունին այժմ գիտակցութեան
ձր գալիս: Վերջին պարտականութիւնն էր, վերֆին ճիգը.
բայց անչրաժեչտ էր զգուչացնել:

«Սմբա՛տ, Նուա՛րդ»,- կանչեց նրա նուաղած միտքը,
բայց չուրթերը բառերի փոխարէն միայն սպառնալից
Քըթմնջոցներ արձակեցին: Նուբարը վախեցած սածչեց մաՀ-
ճակալից՝ նայելով ռ"լապիկի մչուչուռ, սեւեռուն աչքերին,
որոնք գնալով փառակալում էին: ի վերջոյ յստակ լշունց
«Փախէ՛ք» ճիչը նրա սառչող չուրթերից:

«Փախ՛ք, փախէ՛ք»,- կրկնում էր Համբարձումը ման-
կիկին, բայց նրա Ճայնը դառնում էր սուր խուխոոց, ցաւալի
բաժանում:

Է՛Հ, մածը չէր կարող երֆանկութիւն լինել... «Թող որ

- 41 -

դոն փրկուի այս փոքրիկի կեանքը»,- խնդրեց Համբարձու-
մբ վերջին չնչում: Իսկուծին ու Տիրամայրը Հաւանութեան
նչան արեցին: Եւ նրանց Հոգատար գրկում ծերունին ւ-սն-
դեց Հոգին: Նուբարը անչարժ ու լուռ նայում էր նրան ու
չարունակում ամուր բռնած պածել ձեռքը:

Պապին ու թոռին Հէնց այդպէս էլ գտան՝ անչարժացած
փոխադարձ լուռ Հաղորդութեան մէֆ, անցեալի ու ապագայի
անկայուն Հաւասարակչոութեան միջեւ Հրաչքով մայտնուած
ներկայում. մի կարմիր երեկոյ, որ չէր իջնում, մի խործր-
դաւոր յայտնութիւն:

Աստուածածինն անցել եր երկրի վրայով, կակաչների ու
ոսկէ Հասկերի միջով ու գերադասել էր խաղողի ողկոյզը`

«Ներս, դուրս, ներս, դուրս»,- արաղզօրէն առանձնաց-
նում էին ձրեխաները ոլոռն ու ոսպը: Յաջորդ օրը պապիկի
յուղարկաւորութիւնն էր: Եկեղեցու զանգակատունը Հնչեց-
նում էր ժամերը, ամէն ինչ խաղաղ էր, ու տիրում էր լուռ
եռուզեռ. մարմարեայ մեծ սեղանին չարունցին Հողեճաչի
սկուտեղները, հրեխաները ցածրաձայն ծիծաղում էին, չամիչ
ու արեւածաղկի սերմ ուտում:

Շուրջբոլորը տխրութիւն չէր տիրում, այլ առաֆադրանք-
ների ու պարտաւորութիւնների որոչակի բաժանում՝ փոքր-
հնչ Համեմուասծ զուսպ արժանապատուութեամբ: կարեւոր
Ընտանիք էր, արտասածմանում շատ Հարուստ ազգականներ
ունէր. գեղեցիկ յուղարկաւորութիւն լինէր: Եպիսկուոսը
դալու էր ծեսը կատարելու, պատուիրուած էր Մայր եկեղե-
ցու դպիրների երգչախումբը, իսկ ողբասաց կանայք արդէն
դործի էին անցել ու չարունակաբար խոծանոց էին դնում
կոկորդները թարմացնելու: Սիրում էին Շուչանիկին ու նրա
առատաձեռնութիւնը, վախենում էին Սմբատից ու նրա գի-
տութիւնից, ուստի ֆանք չէին խնայում:

Ամբողջ թաղը (ամբողջ քաղաքը) խօսում էր Համբայրձու-
մի մածուան մասին՝ որպէս մի ծիանալի իրադարծձութեան,

ւ42-

ու թէ ինչպէս էր չունչը փչել իր ամենափոքրը թոռնիկի ներ-
կայութնամբ, ու թե ինչպես էին պապ ու թոռ երկուսն էլ
անչարժ, ձեռք ձեոքի տուած, Հանդարտ նայել միմեանց աչ-
Քերի մէչ:

Շուտով ողբասաց կանայք ծոր տունցզին պատմութեանը,
ու Նուբարը դարձաւ ի վերուստ ուղարկուած, որին զտել
էին լուսաթաթախ եւ,- աւելացնում էը յոյն իսմէնէն,- այն-
տեղ պետք է որ Հաստատ Հրեշտակ իֆած լինէր, որովծետեւ
ամբրոսիայի Հուո էր տարածուած սենեասկում... Իսմէնէն յու-
նական Քիոս կղզուց էր եւ բերանում միչտ մազտաք ունէր,
իսկ զգեստի խոր գրպաններում գունաւոր կախարդական
Թաչկինակներ, որոնք երբեմն զարմանալի ճարոլկութեամբ
արագօրէն դուրս էր Հանում, Հանգուցում ու քանդում:
Թաւ, մոխրագոյն աղուամազը զարդարում էր նրա վերին
չուրթը:

իսմէնէն դուր էր գալիս Հայերին, ինչպէս նաեւ թուրքե-
բին, որոնք յաճախ էին նրան Հրաւիրում ծիսակատարու-
թիւնների ու յուղարկաւորութիւնների, որովչետեւ գիտէր
երգեր ու ողբեր բազմաթիւ տարաչխարձիկ լեզուներով. երի-
տասարդ Հասակում էլ Ամերիկայում էր եղել, գնացել էր
Քլոնդայք՝ բոնուած ոսկու սենդով, ծանօթացել Հնդկացի-
ներին ու ապրել նրանցից մէկի Հետ: «Որպես կին, իսկական
կին,- սիրում էր կրկնել,- եւ որքա՛ն էր ինժ յարգում» (իսկ
ո՞վ կարող էր չյարգել իսմէնէին), ու սկսում էր արտաբերել
Խործրդաւոր բառեր, ու վառւում էին նրա խորամանկ աչ-
Քերը:

Բայց վա՛յ նրան, ով բան ասէր նրա սիրած ընտանիքին:
Շան Հաւատարմութիւն էր տածում Սմբատի ու Շուչանիկի
նկատմամբ, որը վերաբերում էր միայն նրանց որդիներին,
բայց ոչ «օրեղբայրներին ու Հօրաքոյրերին, ոչ էլ ծերունու
այրուն, որին ծաղրանքով կոչում էր Սադամ Նուարդ:

Յուղարկաւորութնան այս առանձնայատուկ առիթով
իԻսմէնէն գերազանցել էր ինքն երեն, քանի ոբ Սմբատն էր

43-

այժմ ընտանիքի աւագր՝ Հաշուի առնելով այն, որ երուանդը
վատածաբար երբեք Փոքը Ասիա չէր վերադառնայ: երուանդն
անմիջապէս Հեռագրեց, ինչպէս նաեւ եղբօրը գրեց մի նա-
մակ-կտակ, որը տեղ կծասնէր յուղարկաւորութիւնից երկու
ամիս անց, եւ որը ընդարձակ լիազօրութիւն էր տալիս
Սմբատին՝ ընտանեկան իչրաքանչիւը Հարց լուծելու Համար,
սկսած Քոյրերի ամուսնութիւնից մինչեւ նրանց օժիտը, տան
ծեր ծառայ Յակոբի թոշակից մինչեւ բլուրների վրայի նրանց
Հին տան՝ Արտոյտների Ազարակի ճակատագիրը:

Սմբատը մտորում եր մի ամառանոց կառուցել, ինչպէս
ընդունուած էր Եւրոպայում, ապա Հրաւիրել Երուանդին ու
նրա իտալական ընտանիքը: Խաչակրաց աշտարակով ու մեծ
աղաւնատնով գլխաւոր կառոյցի ետեւում ալոճենիներով
ցանկապատուած մի տարածք կար, որը կատարեալ էր Թառ-
Թոռուտ-ի Համար՝ ըստ անգլիական նորաոճութեան. տեղ

կգտնուչր նաեւ խորդանոց ու յետմիջօրեի թեյի Համար մի
գեղեցիկ բոլորաձեւ տաղաւար կառուցելու: Տարիներ չարու-
նակ ինքն ու եղբայրը ծրագրում էին այս ուղեւորութիւնն
ու այս այցելութիւնը, որոնք անչնար էին ծերունու կենդա-
նութեան օրօք, որը երբնք չէր ընդունի Սմբատի նորարա-
բութիւեները. միւս կողմից էլ Երուանդը չէր ուզում վերս-
ւին տեսնել Հօրը:

Անբացատրելիօրէն Հպարտ ու մրցունակ նկարագրի տէր
երուանդն ակամայ յարգանք էր տածում Հօր նկատմամբ,
ռրը՝ որպէս նածչապետ տեղի էր տուել իր տասներեքամեայ
առաջնեկի ըմբոստ ցանկութեանն ու թողել էր, որ Հայրե-
նիքից միայնակ Հեռանար՝ Հոդ տանելով նրան միայն մինչեւ
տասնութ տարին լրանալը: Բայց նրանք այդպէս էլ այլեւս
չանանունցին. Հեռաւոր որղուց Համբարձումը երբեք չէր
խօսում, միայն Հաւանութիւն էր տալիս Սմբատի եղբայրա-
կան Հպարտութնանը, միւս զաւակների խանդավառու-

7 ԼԱԽո-Թո`ուՏ - անգլ. դաչտային թենիս (սթ. թարգմ.):
ւ4գ-

թեանը, որոնց Համար երուանդը սրբապատկեր էր, ապրող
առասպել:

Սակայն պատերազմը թողեց, որ Սմբատը թենիսի դաչտի
միայն Հողը Հարթեցներ, ու այդ նոր փորած Շողի թարմ, գե-
ղեցիկ, ուղղանկիւնաձեւ փոսում ինքն ու իր զաւակները
պիտի Հանգչեին առյաւետ:

Քաղաքի կէսը փողոցում էր: Հայոց եկեղեցու բարձրաս-
տիճան սլաչտօննեաները, եպիսկուղոսն ու բաղմաթիւ քածա-
նաներ Հանդիսաւոր կերպով սպասում էին Մայր եկեղեցու
սանդուղքի դլխին, ասես չարունլ էին լուսանկարուելու Հա-
մար (եւ, իրօք, իր գերժամանակակից գերմանական գործի-
Քով կլուսանկարէր նրանց Լեւոն Եակովլնանը, վերածակիչը.
Հայկական Թաղամասի Հաւատարիմ փոստատարը եւ
Հպարտ Հայրը նուիրատուի, որը տարիներ առաջ գաղթել էր
Միւնխենի Բաւարիա, որտեղ աշխատեցնում էր մի յայտնի
գարծչրատուն):

Միաժամանակ մէկ այլ լուսանկար արունց: Դագաղի մէջ
Հանդարտօրէն մեկնուած Համբարձումի մարմնի չուրչբոլորը
լուռ չարունցին ներկայ որդիներն ու թոռները, կարծես մի
նոր արարողութիւն կատարելիս լինեին: Առաֆին յարկի ըն-
դարձակ միֆանցքում կախուած էր Ընտանիքի բարեպաչտ
Հօր մածշը մակագրութիւնը կրող տասնիններորդ դարի մի
սլատկերանկար, որը ներկայացնում էր քաղքենիական միֆա-
վայրում թագաւորների Հանրային մաշուան Հին ծիսակա-
տարութիւնը, որտեղ բոլոր ազգականները ծնրադիր ծաւա-
Քուած էին փառաւոր մածշճի չուրֆ, որի մէջ պառկած էր
Վերջին Օծումը ստացող մաՀամերձը:

Հաւանաբար Սմբատն էր Հոգացել, որ լուսանկարուէին,
բայց ուրիչ իմաստով: Լուսանկարչին կանչել էր ոչ թէ ցու-
ցադրական պատկեր, այլ վկայութիւն տալու Համար, որ
արդիականութիւնն ու առաֆընթացը Հասել էին նաեւ այդ
փոքրիկ քաղաքը: Նրան արեւմտեան նրբաճաչակութեան

ւ 25-

ապացոյց էր թւում ընտանեկան այս նոր սրբապատկերը:
Ջէ՞ որ այսօր ժամանակակից լուսանկարչական մեքծնաներ
կան, եւ Հարկաւոր եր յիշատակ ուղարկել Հեռաւոր եղբայր-
ներին: Այսպիսով, լուսանկարիչը փոխնեվփոխ չարում էր բո-
լորին՝ երեխաներին ու մեծերին, կանանց ու տղամարդկանց,
բայց ամուսիններին իրարից չէր բաժանում: Բնականաբար,
ոչ ոք բացէիբաց չէր ժպտում, բայց բոլորի աչքերն աչխոյժ
էին ու զուարթ: Նուբարին նստեցրել էին պապիկի գլխի
մօտ:

Քանի՛ զոյգ աչքեր, քանի՛ անչանգիստ կօչիկներ: Դա-
դաղը պածող երկար սեղանի սեւ թաւչեայ ծածկոցը Հաս-
նում էր մինչեւ դեւին: Եւ այնտեղ՝ սեղանի տակ, պոռթկում
ձր դառաւորումի անչամբերութիւնը: Փոքրիկ տղաները
աքացի էին տալիս աղջիկներին, ձեռք ու ոտքով իրար էին
Հարուածում ու ցաւեցնելու աստիճան կսմիթներ չռայլում.
խաղի իմաստն էլ Հէնց այն էր, որ դեմքերը չպետք է մատնք-
ին ոչինչ, այլ միայն դոյ Հանդեսին պատչաճ լուրջ տեսք
ընդունէին:

Վերջապէս նկարունլու արարողութիւնը վերֆացաւ: Հօ-
բաքոյրերն ամէնուրեք Հետապնդում էին երեխաներին, որ
տանէին զուգարան ու կարգի բերէին նրանց Հաղուկապը
Հանդիսութեան Համար: Խոչանոցում (լուսանկարիչը սուրճ
ծր ըմպում, եւ յուղարկաւորութեան ընթրիքի Համար
Թխուած քաղցրաւենիք ուտում: Անունը Գրիգոր էր. չատ
չէր վաստակում, ուստի գրպանը դրեց մի քանի պաքսիմատ՝
քաղցրացնելու Համար այն պատմութիւնը, որ կանէր աւելի
ուչ իր զաւակներին:

ներս մտան Հօրեղբայրները: Ուսերին բարձրացրին բաց
դադաղը եւ դանդաղօրէն դուրս Հանեցին լայն բացուած
դոնից: Մուգ չորեր էին Հագել, չքեղ փողկապներ կապել,
մազերը քսութով փայլեցրել եւ ոչ ոքի չէին նայում:

նուբարը զգաց, որ իր փառքի պան աւարտունց, բայց
չէր ուզում տանը մնալ, ինչպէս նրան պատուիրել էին:

ւ46-

«Այդքան էլ փոքր չեմ»,- մտածեց նա, բայց նրան պաչտ-
պյան էր պէտք, որ չկորչէր քաղաքում:

Դագաղի հտեւից, որն այժմ դրուած էր չքեղ դիակառքի
վրայ, որը քաշում էին փետրափնչերով զարդարուն չորս
ամեչի երիվարներ, Հարազատները թեւանցուկ ուղեկցեցին
այրուն եւ աւագ որդուն՝ Սմբատին: Ետեւից երկար չարքով
գալիս էին քեռի-Հօրեղբայրները, Հօրաքոյր-մօրաքոյրերը,
զարմիկներն ու զարմուծիները, միւս ազգական-բարեկամ-
ները, Հեղինակութիւնները, մի քանի աղքատ, որոնց մէչ էր
նանւ թուրք մուրացկան կաղ Նազիմը: կային նաեւ երկու
թուրք «պայ. Ազնիւի երկրպագուն մենակ չգալու Համար
Խնդրել էր ընկերոֆը, որ իրեն ընկերակցէր:

Ազնիւն անցաւ չատ լուր, գեղեցիկ, սեւ քօղը դէմքին
քաշած, ասես չտեսաւ նրան: Բայց իրականում բոլորն էին
տեսել տղային, ու մարդկանց երկար թափօրի միչով օճա-
դալար չչուկ պլտտուեց:

Ամենավերջում ծիսական արժանապատուութեամբ ընթա-
նում էին ողբասացները: Իսմէնէն կենտրոնում, կոլոլուած իր
երփներանգ չորերի մէչ, թափաչարում էր մի լայն, անշ չալ,
ռրը դրօչակի պես պածում էր լայն պարզած ձեռքերում:
Սգոյ Հանդիսաւոր ծիսակատարութիւնը Հարկաւոր էր յար-
դել. բոլորը դա գիտէին, եւ այն պետք է զգուշութեամբ
կիրառուէր փործառու մարդկանց կողմից: Այդ կանանց
սուգ ու չիւանի ամէն մանրամասնը մի իմաստ ունէր՝ լաց ու
կոծը, բղաւոցները, բացականչութիւնները միասին կազմում
չին սգոյ ողբալի ներդաչնակութիւնը, որի սկզբում ներկա-
յացւում էր մարղկային Համբերութիւնը, անտես Աստծոյ
Հանդէպ եղած վստածութիւնը, եւ միայն այս ջաչանայուծի-
ներն էին թիրաւասու դիմելու նրան Հրապուրիչ մտերմու-
Թեամբ:

Ողբասացների վայնասունը նեցուկ էր ընտանիքին ու
առաֆնորդում էր նրան դէպի ապագայ ուղին, դեսլի անյայ-
տութիւն, որովչետեւ չկար այլեւս նա, ով ներկայացնում էր

ւ 47-

մի ողջ ընտանիք, պաշտպանում չարից ու թողութիւն տա-
լի:

Նուբարը իսմէնէի Հետ էր, սեւ չալի ետեւում: Մօճւում
ձր կանանց պես ու կորչում նրանց մետաղական ու
կտրտուող գոռում-գոչիւնի մէֆ: Երջանիկ էր, արբած աղմու-
կից ու խործրդաւոր տարուրերումներից: Եւ սա կմնար որ-
պես առաջին յուշ. իսկ պապիկի վերջին Հանդիպումից ոչինչ
չէր յիշում:

Օգոստոսի խաղողը... երուանդը Հասուն տարիքում, երբ
եր անսասան Հեղինակութեամբ Հետեւում էր աղջնակի
ապաքինմանը, յիչում էր, որ դեռեւս փոքրը Հառակից օգնում
էր այգեկութի ժամանակ զարմիկներ Յովչաննէսին եւ Վա-
Հանին: Յիչում էր՝ ինչպէս բլրալանֆի այգուց երկուսով
ուսերին դրած տուն էին բերում փայտից կախած ծակայա-
կան ողկոյզներ: Սառն էր ու չոր այս Հեղինակաւոր պապիկը
(բնական Հեղինակութիւն, որ Հմայում է ամենափոքրերին):
Բեսյց աղջնակը կյիչէր Է օլի օջիօու ալպեան Հիւրանողի
մագլցող որթերի ստուար Հովանու տակ այդ Հեգնանքի
քօղարկուած յուզմունքը:

- Սա իսկական խաղող չէ. գունատ է, Համ չունի. իմ
Հեռաւոր երկրում աճում էին Հսկայական ողկոյզներ, իսկ
կաթն ու մեղըը Հայրենի ափունքի Համն ունէին:

- Մի՛ ընդչատէք նրան, երբ խօսում է.- առաց աղջնակը:

Ծեր ւկարոնն, ասես ինքնիրեն. չարունակեց.

- Ոչ մի Համ չի Հասնի նրա Համին, Հօրաթոյր Մարիամի
Հետ մածուն էինք սլատրաստում, եւ նրանք այնքան բարի
չին, որ ինձ թոյլ էին տալիս փախլաւայ թխել:

Այսպէս. աղջնակն առաչին անգամ Համի քաղցր զգա-
ցումի, Հեռաւոր բոյրի երազի միֆոցով ոտք դրեց կորուսեալ
ձրկիր:

Վատածօրն, ճանաչում էր լոխում. փախլաւան, քուրա-
բիէն. չաքար-լոխումը. վիեննական կիփֆելը. Արեւելքի ու

ւ48-

Արեւմուտքի բոլոր քաղցրաւննիքները, որ Հօրաքոյր Անրի-
եթը բերում էր ամէն երեկոյ՝ կտրել-անցնելով ճանապարծը
Հաւատարիմ Մարիամի Հետ: Բայց ռլապիկը ուրիչ բան եր
աւելացրեց՝ Համի ու Հոտի կենդանի արձագանքը, իրական
գոյութիւն չուներ, աքսորեալների չարքերի Հանդէպ, թունոտ
փոշոտ ճանապարծների ու արաչետների երկայնքով սփռուած
ի եւ ուրախութեան, վշտի ու մխիթարութեան կենդանի ու
Հետ միասին):

- Աղա ինձ մի Հրաւէր ուղարկեցին...

- Ուրեմն քեզ Հրաւէ՞ր ուղարկեցին, բայց ինչու՞ չգնա-
ցիր, «ապիկ:

Հարցի պատասխանն աղջնակը Հասկացաւ միայն տարի-
ներ անց...

Իր պարզ սրտում Սմբատը, որ այժմ ընտանիքի ղեկա-
վարն էր, ուրախութեամբ մտածում էր, որ վերջապէս
Երուանդը կգար: Նկատի ունէր նրա այցելութիւնը, յաջորդ
ամառ. Արտոյտների Ազարակն այդժամ պատրաստ կլինէր
նրան ընդունելու:

Երուանդը, որ երկխօսում էր միայն ինքն եր Հետ ու
վստածչում միայն ինքն իրեն, մտմտում էր այս ճանապար-
Հորդութեան չուրֆ: Նոր Հաճոյք էը զգում մտածելուց: Քւս-
ղաքում, որն արդէն իրենն էր, առաջիններից մէկն էր, որ մե-
քենայ գնեց ու սկիզբ դրեց կիրակնօրեայ զբօսանքներին
ընտանիքի ու երկու վարորգների Հետ դէպի Ռեկոարո,
Թիննք, Բերեան բլուրները, մօւռակայ Ալեան լեռները: կի-
րակի առաւօտ կնոջ մօտ յանկարծ ուժեղ դլխացաւեր էին
սկուում, որդիներն էլ դաս ունէին սերտելու, բայց դժուար
էը չՀնազանդուել նրան, ուստի զբօսանքները կատարւում

-49-

էին, իսկ վատ տրամադրութիւնն անցնում էր ընդյատակ:
Դոների վրայ փակցուած էր արծաթեայ զինանչանը, որը
ներկայացնում էր միաչիւսուած երկու տառ՝ Է եւ 4:

երուանդի ու նրա որդիների մէֆ կար մի խործրդաւոր,
մութ չերտ, կարծես փոխադարձ վախ, զգուչաւորութիւն,
որը երբեք չէր վերածւում վստածութեան: Անդրանիկ որդին
տասնվեց տարեկան էր. միչտ վարժարանում, միչտ եղել էր
վարժարանում, դեռեւս մանկուց. երկրորդը տասնմէկ սռա-
րեկան էր, մօր ւողան էր, միչտ մօր կողմից էր, որն այնքա՛ն
անպաչտպան էր թւում ասիացի բռնակալ, ինքնակալ
ամուսնու առջեւ:

երուանդը, երբ դուրս էր դալիս ւոնից, չէր ասում, թէ ուր
էր դնում, երբեմն մի քանի օրով անՀելտանում էր, ընդու-
Խում էր Հայ ընկերներին, խօսում էր այն բարբարոսական ու
մութ լեզուով. որը երբեք կնոջը չէր խնդրել սովորել: Կինն
էլ պաշտպանում էր որդիներին այդ արիւնից, այդ չարժու-
կվփոխէին նանւ անունները:

Բայց կինը՝ Սարտենա կոմսերի ընտանիքից սերող Թերե-
գաղտնի փափագը. Ինքն էր ակամայ սլարտաւորութիւն
վերցրել անելու այն, ինչը ամուսինը չէր կարող անել՝ որդի-
ների զգացական օտարացումը, Հեռաւոր երկրի Հանդէպ
ւտռածած ցանկացած Հետաքրքրութեան ոչնչացումը (միայն
ծերութեան օրերին, երբ ամէն ինչ արդէն վերջացած էը,
Երուանդը Թոռնուչու առջեւ կբացէր Հայրենաբաղձութեան
գլուխը):

Էդուարդի ու Քայնլի Համար միանգամայն օտար էին
իրենց Հասակակից զարմիկները Սմբատի որդիները: Նոյն
Սմբատն էլ մի ազգական էր, որից մի փոքր ամաչում էին՝
ծաղեցին Սարտենա զարմիկներն Երուանդի Թեվլունքի ետե-
ւում այդ լուսանկարների ու հեր թարմ Հարստութեան վրայ):

-Տ0-

Մինչ այդ երուանդը բծախնդրօրէն ծրագրեր էր կազ-
մում: Ուզում էր, որ իր վերադարձը մեծ չուքով լինէր: Մի
որոշ ժամանակ գոնէ ընկղմուէր երկրի տաք գրկում, վայելեր
Հրճուանքը, յարգանքը, եւ, ինչու ոչ, նանւ նախանձն այն
մարդկանց, որոնց Հանդէպ կարօտի զգացում չունէր: Սու-
սով էր, որ իտալիան չէր ներքաչուի պատերազմի մէջ (իրա-
կանում, սրտի խորքում նա միանգամայն չէզոք էր): Զեր
վատաչում ազգայնամոլների անորոչ երթին, գրգոուած
կրքերի խենթութիւններին. միշտ Համոզուած էր եղել, որ
ցանկացած խենթութիւն կարող եր սպանել, եւ որ ցան-
կացած խենթութիւն զոչ ձեր պաճանջում, յաղենում
արեամբ:

Ամեն դէպքում, երբ իրեն Հարց էին տալիս. կարծիք չէր
յայտնում կամ չատ մեղմ էր, պատրաստ փոխելու միտքը,
Հետեւելու խօսակցին, ծպտուելու, անչետանալու: Իտալիան
այն երկիրն էր, որ իրեն Հիւրընկալել էր, յաֆողութիւն ու
յարգանք էր տունլ. նրա անկեղծութիւնը կասկածից դուրս
էր: Սակայն ւոուրք տալով արեւելեան անվստաչութեանը,
երուանդն իրեն զգում էր իտալածչպատակ եւ ոչ օսմանա-
Հատակ: Իսկ Հպատակը անձեռնմխելի իրաւունքներ
չունէր, ուստի աւելի լաւ էր խուսափել քաղաքականութիւ-
նից: Ազատ էր միայն իր նեղ չրջանակում, որն անտեսանելի
ձր, բայց չօշախելի. այստեղ նա գործի էր դնում իր Հեղինա-
կութիւնը, եւ վա՛յ նրան, ով այն խախտեր: Այդոլէս էր եր-
«անդի Համար բժչկութիւնը, որտեղ բոլորն էին նրան Հպա-
տակ:

Մնացել ամէն ինչում նա լաւ էր կարողանում թաքցնել
եր թուլութիշնը, որ ոչ ոք չէր տեսնում: Բայց որդիներին
ֆանում էր տալ այն, ինչն իր կարծիքով ամենամեծ նուէրն
էր՝ ամբողջովին նոր երկրին պատկանելը, առանց յիչողու-
թիւնների ծանրութեան, առանց կարօտախտի բեռի, մայրա-
կան ամուր արմատներով լինել իտալական իրականութեան
մէջ՝ Հասարակութեան նեղ չրջանակ, Վենետոյի բարբառով

5

սածուն խօսք, որով իրար ճանաչում էին ազնուական
տիկնայք ու պարոնայք, եկեղեցականները, ծառայողներն ու
վփիաստաբանները...

Բայց որդիները՛, որդիները՛. բարգաւաճութեսն մէջ մեծա-
ցած որդիներն ու՞մ կյայտնէին իրենց մտածոգ թուլութիւն-
ները, քարուքանդ անող բարութեան տարօրինակ տագնապ-
ները, աղջիկների առջեւ վայրի ամթխածութիւնը, երբեջ
մինչեւ վերջ ընդունուած չլինելը...

Հոկտեմբերի կեսերին երուանդը վերջապէս որոչում
ընդունեց: Պատուիրեց կարմիր գոյնի Իզոտտա Ֆրասկինի
աւտոմեքենայ՝ դոների վրայ դրոշմել տալով իր անուան ար-
ծաթեայ սկզբնատառերը: Ներսում կային վեց, շարժական
նատատեղեր՝ կաչուից ու թաւչից, վարագոյրներ, փոքրիկ
սառնարան՝ ոգելից ըմպելիքների սրուակներով ու բիչրեղա-
պլակնայ ողորկ գաւաթիկներով, արծաթեայ սպասք ու իր
անուան սկզբնատառերով զարդարուած ափսեներ, ինչպես
նաեւ սադափապատ, խնամքով թաքցրած փոքրիկ մի դրամ-
արկղ` թուծրի անգլիական զուգադրութեամբ (այդ Հրաչքի՝
խնամքով պատրաստուած բանալին Երկրորդ աչշխարչամարտի
ժամանակ կախուած էր լինելու կաղոյտ մետաքսեայ պաստա-
ռով պատուած միջանցքում որպէս ցորենի պաչեստում պա-
տապարուած մեքենաների վկայ ու գաղտնի մուտք դեպի վեր-
ջիններս):

Ընտանիքին իր Հանդիսաւոր այցելութեան Համար
երուանդը Հետեւել էր արեւելեան մչակուած բարեկրթու-
թանը. չռայլութիւն անելն անչրաժեչտ էր, իսկ չափն անց-
նելը՝ մածացու վիրաւորանթ: Ուստի լոնդոննան մի յայտնի
վաճառատանը պատուիրեց մեծ թուով ոսկեայ եւ արծաթեայ
փոքրիկ առարկաներ՝ տղամարդկանց ու պատանիների Հա-
մար՝ սիգարկորիչներ, կրակայրիչներ, ծխախոտատուփեր,
բեղկտրիչնեը՝ կանաչ ու ոսկեայ փոթրիկ երկրաչափական
արծնապակիներով, կանանց Համար՝ դիմավփոչու արծնապա-

52.

կնայ ու ոսկեայ տուփեր, կռունկի կամ արագիլի տեսքով
փոքրիկ մկրատներ, նրեկոյնան պայուսակներ ու արծաթա-
Թելով Հիւակէն պայուսակներ՝ ամուր քարէ ճարմանդներով
(եղչգնաքար, սաթ, ոսկեզմրուխտ, մոխրաքար, փիրուզ):
աղջնակների Համար էլ ոսկեայ զարդասեղներ ու փոքրիկ
մատանիներ՝ ԱՇՈՇՈԵՏՇԸ կամ Տօսխօուր կապոյտ արծնապակնայ
մակագրութնամբ:

Յուշանուէրները պատուիրել էր աւելի չատ, քան ընտա-
նիքի անդամներն էին, որոնց ցուցակը Սմբատին գրել էր
տուել. ով գիտէ, քանի Հողի կլինեին ծօր կամ ընտանիքի
բարեկամները, որ ճանաչել էին իրեն այն Հեռաւոր, լուսա-
ւոր տարիներին: երուանդը սկսում էր մտածել մանկութեան
մասին, եւ սա նրան թուլացնում էր ու չփոլթեցնում: Բայց
միաժամանակ, յիշողութիւնների ու խնդութիւնների ի՛նչ
ծաղկեբոյլ, ի՛նչ վաղեմի Հանդարտութիւն էր ետ գալիս ու
լցնում այն ամեչի դատարկութիւնը, որ միայն այժմ էր
յայյտնաբերում:

1915 թ. Երուանդը դարձաւ յիսուն տարեկան: Բաւարար-
ւած էր ու... միայնակ: Մի այցելութիւնից միւսի, մի վիրա-
Հատութիւնից միւսի միջեւ անորոչ. պատաճական, յեղյե-
ղուկ ու տարտամ յուչեր էին խոնւում նրա մտքում: «Ար-
դէն խտալիայի քաղաքացի եմ, Օամանծան կայսրութիւնում
այլեւս ոչ ոք ինձ չի կարող դիպչել,- մտածում էր նա եւ
չարունակում,- ինչու՞ մի տուն չգնեմ Ագարակի մօտ՝
ջրվէժների Հարեւանութեամբ»:

Այդ ։լաՀերին նրան Համակում էր մի անսաչման խաղա-
ղութիւն, եւ ամէն ինչ նրան Հնարաւոր էր թւում, կարծում
էր, որ կինը կՀամաձայնէր վերադառնալ այնտեղ իր Հետ,
հրբ ծերանան, որ որդիները կսովործին իր Հնագոյն լեզուն,
որ գոյութիւն կունենար Հայ ժողովուրդը... «Միդգուցէ,-
մտորում էր երուանդը,- Հէնց պատերազմը կլինի պատեչ
առիթը: Հաւանաբար կյաղթեն գերմանացիները, իսկ Հայերը
կորովի մարտնչում են Թէ՛ ճակատում եւ Թւ՛ խործրդարա-

53

նում՝ սատարելով կառավարութեանը: Մերոնք Երիտլթուրթե-
րի Հետ յեղափոխութիւն են արել, իսկ Էնվէրն անձամբ չնոր-
Հակալութիւն է յայտնել պատրիարքին Հայերի անկեղծու-
թեան Համար... եւ, բացի դրանից Թալեաթը Զօծրապի Հետ
թաւլի է խաղում...»

իր բարեկամ բժիչկ Արամ Քարտաչեանը, որ նաեւ Հե-
ռաւոր զարմիկ էր մօր՝ իսկուծու կողմից, մայրաքաղաքից
իրեն ուղարկել էր 1915 թ. մի տարեցոյց լաւատեսական մի
նամակի Հետ, որտեղ նկարագրում էր այն խանդավառու-
թիւնը, որով Հայերը վերագտնում էին իրենք իրենց, այն
յարդանքն ու բարեկամութիւնը, որ իթթիշատականների
չատ ղեկավարներ տածում էին նրանց նկատմամբ, այն մտա-
Լոր եռանդը, որով բանաստեղծները, նկարիչները, գրողները
վերադտնում էին Հին մշակոյթը, Հետազօտում Հայրերի փա-
ռաչեղ լեզուն, սովորում, Հրատարակում, Հանդիպումներ
ունենում: «կարմիր Սուլթանի Հին ժամանակներն անցել
են,- գրում էր Արամը,- վերջապէս, մենք եւս ապագայ կու-
նենանք: երբ պատերազմն աւարտուի, նուաճած կլինենք
լիիրաւ քաղաքացիներ լինելու իրաւունք՝ ինքավար եւ Հա-
ւատարիմ լինելով միեւնոյն ժամանակ:

երուանդի անվատածութիւնը որոչ չափով մեղմանում էր:
Թերթում էր տարեցոյցը, ժպտում՝ երիտասարդ, կենսախինդ
լրագրողի նկարագրած առօրեայ կեանքի տեսարաններին ի
տես. բայց նրան յատկապէս դուր եկաւ (ընդծանրառէա չատ
զբաղուած էր՝ պարզ ընթերցանութիւնից այն կողմ անցնելու
Համար) մեծ յաջողութիւն վայելող բանաստեղծ Դանիէլ Վա-
րուժանի՝ երեխաներին 4շնած «Անդաստան» կարճ բանա-
առեղծութիւնը, որ կարծես օրօրոցային լինէր: Այն խաղա-
ղութնան ու ներդաչնակութեան մի երգ էր, որ առեղծուածօ-
ըէն գրաւեց նրա խոովուած սիրտր. կտրեց այն լրագրից,
ծալեց, դրեց դրամապանակի գրպանիկի մէջ որպես մաղ-
թանք, որպէս խոստում:

զ.

Արեւելեան կողմն աշխարՀի
Խաղաղութիւ՛ն թող բլլայ-.-

Ո՛չ արիւններ, քըբտինջ Հոսին

Լայն երակին մէջ ակշսին.

Ու երբ Հրնչե կոչնակն ամեն գիւղակի՝
ՕրՀներգութիւ՛ն թող ըլլայ":

Աղջնակը Հէնց դրամապանակից էլ կզտնէր այղ Թերթի
կտորը ռլապի մածից յետոյ 1949 թ. մայիսին:

Այնպես ծղաւ, որ երկու եղբայրների միջեւ սերտ նամա-
կադգրութիւն սկսուեց 1914 թուականի Հոկտեմբերի ու 1915
Թուականի մարտի միչեւ. այնպես եղաւ, որ երկուսն էլ, կար-
ծես ընկղմուած փոխադարձ ճանաչման ցաւաղին ընթացքի
մէչ, աւելի չատ տեղի տուեցին սրտի յուշերին՝ չանսալով
բանականութեան ու ժամանակների թելադրանքին: կեանքը
միշտ ժպտացել էր Սմբատի ի բնէ լաւատեսութեանը, եւ այդ
ամիսներին, իրօք, նրան ամէն ինչ ուրախութիւն էր պատ-
ճառում: Նրա փայլուն, կլոր երեսը բաւականութիւն էր ճա-
դազում: Դեղատանն այժմ Հերթական կատակները վերաբե-
բում էին նաեւ Եերուանդին եւ երկու եղբայրների կանանց՝
ջերմ, Հեղինակաւոր Շուչանիկի ու միչտ մանուշակագոյն
Հանդերձով փոքրիկ իտալուձի կոմսուշու Հանդիպման Հնա-
րաւոր վարկածներին:

նարդու զարծերի ռիթմիկ չխկչխկոցի Հետ մեկտեղ
թռչում էին գրազները: Արմենակ Մարտիրոսնանը, որ միչտ
եղբօր պէս էր եղել, արմունկով Հրում էր Սմբատին.

- Երբ երկու տիկինները Հանդիպեն, ի՞նչ կասեն մի-
մեանց: իսկ կոմսուծին կուտի՞ մեր կերակուրները:

5 Դանիէլ Վարուժան, Հացին ծրգը (լ «գուօ 461 քճոծ), Լոյս է տեսել
1992 թ., Մբլանում, Գունրինի է Ասոչեատի Հրատ. կողմից. Անտոնիա
Արսլանի եւ կիարա Հայկանուչ ՄԺժիկեանի իտալերէն թարգմանու-
Թեսմբ:

-55-

- Կթքի, կթքի, դուրս կծանի ամբողչը,- ինքնավատածու-
թնամբ միջամտում էր բժիչկ. մանկաբարձ Գրիդորը՝ ծխա-
խոտ փաթաթելով: - Ստիպուած կլինես դիմել իմ ծառայու-
Թիւններին, որոնք ձրի չեն լինի: Մեր ուտելիքը նրան կվնա-
ռսի, գլխացաւից կտառապի, մեզ վերից կնայի, կչոգի, եւ,
յետոյ, Հո չե՞ս կարող նրան քնեցնել տանիքում (բոլորը
գիտէին, որ Սմբատն ու Շուշանիկը, ինչպես եւ միւաները,
ամառային գիչերներին Հէնց այդոլէս էլ անում էին. բայց
անամօթ ու խաղաղ զոյգը չէր սաշմանափակւում միայն
ջնելով...):

Տանիքի նենգաւոր մտքից Սմբատը սրտնեղուեց: Բայց
անմիջապէս դտաւ իրեն.

- Ագարակում արդէն նախագծել եմ ջրվեժների Հովտի
վրայ բացուռղ երկար պատչդամբը, իսկ մեջտեղում կլինի
գունաւոր ապակիներով ու երկաթեայ կառուցուածքով անդ-
լիական ոճի փակ պատչգամբ: Եւ յետոյ, Ֆրանսիայում էլ
սլատուիրել եմ նորագոյն Հովծարներ:

- Բայց նա, միեւնոյնն է, կշոգի, գրազ գա՞նք,- ծիծաղեց
Գրիգորը՝ ձեռքերը չփելով:

Ու միանդամից սկսուեց դրազը՝ «ինն ամիս» ժամկէտով:

- Սեպտեմբերի վերջին, երբ «նրանք» մեկնած կլինեն,
բոլորին կվճարես, այն էլ չատ դառը:

Սմբատն այնքան երջանիկ էր, որ նոյնիսկ չվիրաւորունց:
«երանք» իր սեփական պաշտելի սրբապատկերն էին, իր կա-
պը տասնիններորդ դարի ու Առաջընթացի Հետ: «Ջեմ տես-
նի Փարիզը, բայց կարեւոր եղբայր ունեմ»,- մտածում էր
նա եւ սկսում որվ էս յետին միտք հրանութեամբ Խործել, որ
յաֆորդ տարին երուանդը կփոխադարձի Հրաւէրը, ու ինքը
Համարձակութիւն կունենայ գնալու նրա մօ: Աւագ որդին՝
Սուրենը արդէն իտալիայում կլինէր, թանի որ 1915 թուա-
կանի սեպտեմբեր ամսից դնալու էր Վենետիկի Մուրատ-Ռա-
փայէլնան Հայկական վարժարան՝ ուսանելու Հօրեղիօր ուչա-
դիր աչքի ներքոյ:

56.

Սմբատն ընտրել էր Վենետիկը, որովծետեւ այն Հէնց եղ-
բօր ապրած քաղաքին մօ էր. նա մի քիչ անչանգստանում
չր այս թախծոտ տղայի ճամար. որը նրան ամէնուր Հետե-
ւում էր. ծերերին պատմել էր տալիս 1894-96:թթ. ջարդերը.
լրագրեր կարդում, բայց կռուասէր չէր: Սմբատն աւելի լաւ
կըմբոներ, թէեւ աւելի չատ կանչանդատանար, եթէ Սուրենը
քաղաքի կամ չրֆանի միւս երիտասարդների պէս յարէր
որեւէ կուսակցութեան, մասնակցեր անվերչանալի քաղաքա-
կան քննարկումներին, որոնք ուչ երեկոյին երկարում էին
սուրճի Հերթական գաւաթի, քաղցրաւենիքի, ոգելից ի միչք-
ների չուրջ: Սակայն որդին տանն էր մնում՝ ընթերցելու.
աւելի ճիշտ, որոշ ժամանակ է, ինչ սկսել էր Հօրը Հետեւել
ամէնուր, կարծես երբեք չէր յոգնում նրան տեսնելուը: «Թէ՞
ինձ դատելուց»,- մտածում էր Սմբատր փոքր-ինչ չփոլթո-
ւած այս ընդդծուած ուչադրութիւնից, որը խափանում էր իր

Հերթական կատակները. մի Քիչ էլ ամաչում էը ընկերների
մօտ նրա մանկամւտութիւնից:

- Ես չեմ մեկնի,- փետրուարեան մի քամոտ օր ասաց
Հօրը Սուրէնը, երբ ձիու վրայ նաւռած՝ ընկերակցում էր նրան
դեպի Ագարակ: Աշխատանքն արդէն սկսուել էր, եւ Հօր
վատածելի անձը՝ փորձառու ՕՀաննէսը, վերաՀսկում էր եր-
կար, սլերճաչուք եւ ապակեպատ սպլատչգամբների կառու-
ցումը: Անգլիայից բերուել էին գունաւոր ապակիները՝
երկու ռոմանտիկ կերպարանքերի՝ Ասպետի ու նրա սրտի
Գեղուչու ամբողֆական ռ"լատկերներով, ինչպէս նաեւ փեղ-
կերի Համար անյայտ ծաղիկների՝ ծաղկաւելի եւ անգլիական
սլատատուկի վայելուչ գծանկարները:

- Մեր կողմերում երբեք նման բան չեմ ւտեսել,- կրկնում
էր ՕՀաննէսը Հալարսոօրէն, իսկ Սմբատը մոածում էը, որ եղ-
բօր նրբակազմ, մանուչակագոյն ծանդերժով փոքրիկ կինը
չէր կարող դժղզոծ ժնալ այս ամէնից:

- եւս չեմ կարողանայ մեկնել,- կրկնում չր Սուրէնը, կար-
ծես փորձելով բացատրել միւոքը, բայց ոչինչ չէր օւտացւում:

- Տ7 -

- Ձե՞ս ցանկանում մեկնել:

Սմբատը փոքր-ինչ անձանգատացած էր ու յուզուած՝ իր
անմեղ Հիացմունքի մէջ տեսնելով այն Հրաչքները, որ իր աչ-
խատանքն ու դրամը կարողացել էին իրականացնել: Այդ
ռ"լածին մտածում էր տան բացման Հանդէսի մասին՝ ողֆ
ընտանիքով, ընկերներով, աշխատողներով, Հեռաւոր ազգա-
կաններով, ներառեալ քիչ Համակրելիները. ինչու՞ ոչ, կՀրա-
«իրեր նաեւ Խալիլ եֆենդիին", քայմաքամին, ոատիկանու-
թեան պետին, որն իր յաճախորդն էր ու լաւ բարեկամը:
երբեմն դեղատուն էր գալիս՝ նարդի խաղալու, եւ թողնում
էին, որ միչտ նա յաղթեր:

Բայց, ի Վերֆոյ, կտրուելով իր երազներից ու ծրագրերից՝
Սմբատը սիրալիր թեւանցուկ արեց Սուրէնին ու նստեց
որդու Հետ պարտէզի մի անկիչնում՝ այնտեղ, որտեղ արդէն
պատրաստ էր թենիսի դաշտի Հիմքը: Սպիտակ ներկուած կո-
փածոյ երկաթից երկու բազկաթոռնել: կային այնտեղ, որոնք
լաւագոյն օրեր էին տեսել («ԱնՀրաժեչտ է պատուիրել վիեն-
նական ծղօտի բազմոց ու բազկաթոռոներ»,- արաղ մտածեց
Սմբատը):

- Ինչու՞ ասացիր, որ չես մեկնելու,- Հարցրեց նա՝ վեր-
աղս Հարցադրումն ուղիղ ձեւակերպելով:

Սուրէնը աչքերը խոնարչեց ՆԸ նկատելիօրէն գունա-
տունց, ապա դանդաղ բարձրացրեց գլուխը՝ ամօթի ու ար-
ցունքի այնպիսի այրող ցաւ աչքերում, որ Հայրը Հեռացրեց
ճայհացքը՝ յանկարծակի զգալով մի ներքին դատարկութիւն,
մի ներքին սառը վիչ, որը դնալով ընդարձակւում էր:

Ջկար տաղզնապ կամ մոլեղնութիւն. միայն ցաւ ու դա-
տարկութիւն: Եւ Սմբատը ւտառապում էր որդու Համար եւ
տառապում էր անդիտութիւնից, ինչպէս թանձր քօղի դի-
մաց, որը թաքցնում էր երբեւէ չտեսած մղժաւանչը Գազան-
ների գազանը, Յայտնութիւնը: Այս պածին էր, որ ներքին

" Էֆքեդի - Թրջ. Տիար Թնթ. թարգմ.)
-ՏՏ-

տեսիլքը կարող էր թանձրանալ, կարող էին աչքին երեւալ
ճշմարիտ ապագայի պատկերներ: Բայց նրա պարզ սիրտր ի
զօրու չէր ըմբոնել չարագուչակ նախազգացումներ, Հրա-
ժարւում էր կարդալ այն, ինչ միտքն արդէն տնսնում էր.
այն, ինչ նրան յայտնւում էը անտեղեակ որդու միջոցով:

Սմբատը ձեռքն աչքերին տարաւ, այն Ճեռքը, որ մի Քիչ
դողում էր, եւ իսկոյն ամէն ինչ մոռազաւ: Նայեց որդուն
կրկին ուրախ ու յոյսով լի աչքերով ու ամէն ինչ մոռացզաւ:
Ռւքի կանգնելով բռնեց որդու ձեռքն ու ասաց.

- Մբ՛ վախեցիր, կտեսնես, թե որքան գեղեցիկ է Վենե-
տիկը, վարժարանը, յետոյ էլ կիրակի օրերին շօրեղբայրը
Քեզ միչտ ճաչի կշրաւիրի---

Սուրէնն իր Հերթին նայեց Հօրը սիրով լի Հեզ աչքերով
ու Լուհց:

Գրում էր երուանդր խանդավառ, պատմում աւտոմնքե-

նայի, սլատրաստութիւնների, որդիների, նուէրների մասին:
Լռում էր կնոչ՝ Թերեզայի դժգոծութեան մասին, ռրի գլխա-
ցաւերը գնալով ռաստկանում էին:

Մեկնման ժամկետը նախանչուած էր մայիսի վերջին.
Դպրոցից մի քանի օր բացակայութիւնը չէր վնասի ո՛չ Շուից
գաւառի բենեդիկտեան վարդապետներին պատկանող Այն-
զիդելնի չուծյցարական վարժարանի փայլուն եւ ուսումնա-
տենչ սան տասնվեցամեայ Իդուարդին, ո՛չ էլ տասնմէկա-
մնայ կենսուրախ ու գորովալից Քայելին, որը դպրոցում մի
տարով առաֆ ձր իր Հասակակիցներից եւ լաւ էր սովորում.
բայց մութ օրերին նրան պատում էր անորոչ ու անդարմա-
նելի մի թախիծ: Այդժամ նա մեկուսանում էր ու լալիս՝
ամաչելով իր թուլութիւնից: Մեկնելու էին երկու վարորդով
ու մի լրացուցիչ մեքենայով, որը բարձուած կլինէր նուէր-
ներով եւ զանազան պածնստամասերով:

«կանցնենք Տրինստը,- կարդում էր Սմբատը ընկերնե-
Րին,- եւ. կչարունակենք դեպի Աթէնք: Ապա` Սալոնիկ,

ւ59-

Քաւալա, Ալձքսանդրապոլիս, կոստանդնուպոլիս... Գուցէ
գա՞ս մեզ դիմաւորելու Շուչանիկի Հետ»:

Դող անցաւ ներկաների միֆով այն մտքից, որ երկու եղ-
բայրների կանանց միջեւ Հանդիպումը տեղի էր ունենալու
դրսում: Ջէ՞ ռր Շուչանիկը թագուծի էր իր տանը. բայց եր-
բեք չէր տեղաչարժւում, եւ այս առիթով երբեք չէր ուղենայ
կորցնել իր առաւելութիւնը:

- Ես կգամ քեզ Հետ նրանց դիմաւորելու,- առաֆարկեց
Վերոնը, որն այղ պածին էր ներս մտել: - կարող ենք գնաց-
քով գնալ:

Այդ միտքն անմիջապէս դուր եկաւ Սմբատին, որը խան-
դավաուում էր նոր ժամանակներին Համածունչ ցանկացած
առաջարկից. նոր երկաթգծով մեկնում ես ու ժամանում
ատոյղ ժամին ըստ ծաստատուած չուացուցակի, ոչ թե
Երուանդի ժամանակուայ պէս, երբ գնացքները չարժւում
էին միայն այն դեպքում, երբ լեցուն էին (տան աւանդոյթը
պատմում էր, որ Հայրը նրան յանձնել էր իր կողմից վստա-
Հուած աւազակների, որոնց տուել էր մէջտեղից կտրուած
Թղթադրաժներ: Միւս կէսը սռեղ Հասաւ այն ժամանակ, երբ
երուանդը Վենետիկից դրեց առաֆին նամակը): Եւ բացի
դրանից, ապաձով փոխադրամիֆոց է, քեզ զդում ես ինչոլէս
տանը, երկաթուղայիններից չատերն էլ Հայեր են: Վերոնն
արդեն ակսել էր մտածել գլխարկի գոյնի մասին, որը կունե-
նար նաեւ իրեն ներդաչնակ թօղ:

Այդ երեկոյ Սմբատի Հայաստան ղդեղատանն էր գտնւում
նաեւ ոստիկանութեան պետը՝ Հերթական ընկերական խաղի
Համար: Յանկարծ աղմուկի միֆից լսունց նրա բարակ ձայնը,
ու չուրֆբոլորը լռութիւն տիրեց.

- Միգուցկ յարմար պած չէ ճանապարձ ընկնելու դէլի
Հիւսիս,- Հանդարտ ասաց նա:

Եւ սա ընկալունց որպէս Հեռաւոր ամպրուլ, որոլէս տաճ
մոմտուջք, ո՛վ գիտէ: իսկ յետոյ տանը այն երկար կքննար-
կուէր կանանց Հետ մէկտեղ անկողնու գաղտնի, տաքուկ

60-

ժողովում, քանի որ այն ամենը, ինչ անկողնու ծածկոցից
դուրս էր, ասես յայտնի էր բոլորին եւ օտար: Եւ, ինչպես
միշտ, ոչինչ չէին ձեռնարկի. չէին լսի սրտի Հեռաւոր ձայնը,
այլ միայն կխաչակնքէին՝ չարը չէզոքացնելու Համար:

Մինչ այդ պատերազմն այնքան էլ յաջող չէր ընթանում
արեւելեան ճակատում: Շչուկներ ու տարօրինակ կոչեր էին
լուում այդ ցրտաչունչ ձմռան վերջին. կարծես գարունն
ուշանում էր: Բայց Մայր եկեղեցու գմբեթի ոսկին փայլում
էր թարմ չուքով. Արմէն ու Հրայր Սարգսնանները՝ երկուռ-
բնակ ատաղձագործները, երդում էին տուն նախորդ տա-
րին, որ եթէ նրանց Հայրը՝ Յարութիւնը, գրէր Ամերիկայից,
որ որդիների Համար աչխատանք էր գտել (այն էլ՝ երկուսի
Համար նոյնը, քանի որ երկուռրեակներն ուզում էին միչտ
միասին լինել եւ միտումնաւոր ամուսնացել էին երկու թոյ-
ըճրի Հետ. սակայն աղֆիկներից մէկը կարգադրում էր, միշ-
օը՝ ենթարկւում), ալա լթարմ, փայլուն ոսկով կօծէին դմբէ-
Թի խունացած Հատուածները:

Այդպես էլ եղաւ: Այժմ մարդիկ նրանց էին Հետեւում:
Եղբայրները թառել էին իրենց զամբիւղներով գմբեթի
ընդարձակ, ոսկեգոյն մակերեսի այս ու այն կողմը, ու Հարց-
նում էին իրենք իրենց, Թէ կկարողանայի՞ն արդեօք ժամա-
նակին աւարտել՝ նկատի առնելով, որ Հայրը նրանց ուղար-
կել էր նաեւ Նիւ Եորքի տոմսը, իսկ մեկնման օրը սաՀ-
մանուած էր յունիսի մէկր: երեք ամիսը քիչ էր, բայց եր-
դումն էլ երդում էր. ոդեւորունցին դրազները, յատկապէս,
որ երկուռրեակները պէտք է առանց օգնութեան, միայնակ
աւարտէին աշխատանքը: Սմբատը, որ մի Համեստ թիւ էր
գրազ եկել տղաների օգտին, մտածում էր գրազը փոքր-ինչ
խախտել ու նրանց օգնել: Ուրիչ ելք չկար, երդումը երդում
էր: երկուռրնակները, երբ իֆնում էին կէսօրին թեթեւ թուն
առնելու, ընդունում էին միայն ուտելիքով լեցուն ղամբիւղը,
որ Շուչանիկն էր բերած լինում եկեղեցպանի տան խաղաղ

61

չուաքին: Վերջինիս անունը կարո էը, ինչպես Սմբատի փոքը
սողայինը, եւ մի "պարզ մարդ էր Աստծոյ:

մանում, որ միւսները չէին խօսում: Երկնքի կանաչ դաչտերն
մանկութիւնը միեւնոյն Հանդարտութնամբ Հոսում էր այն-
տեղ, ինչպես այստեղ, եւ գունաւոր Հրեշտակները միչտ ներ-
կայ էին: Բոլորը գիտէին, որ կարոն դոյները տեսնում էր
Հրեշտակների միջոցով:

- Մի կանաչ Հրեչտակ ինձ ասաց. որ չուտով բոլորս
կխաղանք հր Հետ, եւ որ նոր զուարճանքներ են ցօրինում
մատուկ մեզ Համար,- ԼԸֆօրէն տեղեկացրեց նա եր ունկն-
դիրներին ապրիլեան մի զով կէսօր:

Նրա ունկնդիրն այն մշտական նռնակն էր՝ չբնութիւնից
իջած եղբայրներն ու փոքրիկ կարոն, որ զամբիւղն էր բերել:
Նա երբեք ոչնչի վրայ չէր կասկածում ու սիրում էր բոլոր
կենդանի արարածներին:

- Ինչպիսի՞ն կլինեն երկնքի բոյրերը,- Հարցրեց Արմէնը:

Հրայրն անմիջաղէս ւլատասխանեց (երկուորնակները

- Ինչո էս այստեղինները, բայը չատ աւելի զօրեղ: Եւ
այլեւս ցանկութիւն չենք ունենայ Հեռանալու:

- իակ դուք ինչու՞ էք մեկնում,- Հարցրեց փոքրիկ
կարոն,- ոչ մի տեղ այսպիսի երկինք չէք գտնի:

Բայց մեծ կարոն նրան ուղղեց.

- Բոլոր երկնքներն էլ Հրեչտակներով են բնակեցուած,
նաեւ աշխարծի միւս կեսում: Միայն Թէ, երեւի, ուրիչ գոյն
ունեն:

Ամերիկեան Հրեչտակների գոյների քննարկումը դարձաւ
բուռն ու աչխոյժ: իւրաքանչիւրը մանրամասներ էր աւնլաց-
նում Հաստատելու եր կարծիքը, եւ ժամանակն էլ ուրախ էր
անցնում: Ապա երկուորեւկները անցնում էին դմբէթը ներ-
կելու զործին, եկեղեցպանն էլ Կարոյի Հետ գնում էր զբօս-

- 62 -

խելու: Ունէին իրենց թաքուն նղատակակէտը՝ ֆրվէժի վրայ
բացուռղ ամառանոցը, որ երկիր դարձած մի գաղթական
որոշ ժամանակ առաֆ կառուցել էր տունլ՝ ամբողջը փորա-
գրուած փայտով, չունյցարական չալէի ոճով:

Մեծ «եկի տեսքով քարե մի սեղան ու աւելի փոքր սնկի
տեսքով երկու նատատեղ՝ կրկին քարից. այս ամէնը Հիաց-
մունք էր պատճառում երկուսին էլ, որոնք նատում էին Հան-
դարտօրէն, ձեռքերը ծնկներին ու լռում: Մեծ կարոն ու
փոքր Սարոն կեանքը կտային մէկը միւսի Համար: Վայելելով
կիսում էին այս կանգ առած ժամանակը, որն ամբողֆովին
իրենցն էր Հրեշտակների բազմազբաղ Հոյլերի գունաւոր ու
յստակ տեսիլքների Հետ մէկտեղ, որոնց մասին գրեթէ ոչ
ոքի չէին կարող Հաղորդել:

Փոքրիկ Կարոն կլոր աչքեր ունէր ու մեծ գլուխ՝ անչնա-
զանդ մազերով: Գուրգուրում էր բոլորին՝ առանց խտրակա-
նութեան, իր այդքան փոքր մարմնից բխող զմայլելի ձայ-
նով, ոչ չատ ճկուն լեզուով, որից խաղաղութիւն էր բուրում
ու ստտրտմութիւնը ցրում: Բոլոր մայրերը նրան էին վստա-
Հում իրենց երեխաներին, բայց նրա գաղտնի տառապանքը
Հէնց իր մայրն էր՝ Շուշանիկը, որ այլեւս չէր վատաչում իրեն
այն ժամանակուանից, երբ չուկայում կորցրել էր փոքրիկ
Առնրիեթին, որին, խոր քնի մէֆ, խորչրդաւոր կերպով գտել
չին Սամուէլսոնի խանութներից մէկում, այն Հրեայ ոսկերչի,
որը երեխայ չունէր:

Ոչ ոթ չգիտէր, թէ ինչպէս էր յայտնուել այնտեղ Անրին-
Թը, որ երեք տարեկան էր եւ քայլում էր ճօճուհլով, արցունքն
աչքին միչտ պատրաստ եւ չափազանց մեծ քթով: Խանութը
փակ էր, երեխան էլ խաղաղ քնած էր եղել ներսում: Ելիա
Սամուէլսոնը, որ կիրթ ու յղկուած մի անձնաւորութիւն էր,
բռնել էր նրա ձեռքից ու լալով տարել Սմբատի տուն:

- Յայտնունը էր իմ փակ խանութի մէջ: Աստծոյ Հրեչ-
տակն էր բերել: Եթէ նրան ինձ Թողնէք, պատուով կմեծաց-
նեմ,- ամօթխած չչնջաց նա. իսկ երեխան, ձեռքերը նրան

ւ63-

պարզած, խաղաղ ժպտում էր: Ապա ցածրաձայն չարունակեց.

- Դուք նօթր զաւակ ունէք այս դժուարին ժամանակնե-
բում... նրան քրիստոնեայ կմեծացնեմ:

Շուչանիկը, տագնապած, չպատասխանեց անգամ:
Սմբատն իր սլարզ Հոգում մէկ այլ ուժգին աշաղզանգ զգաց
եւ յանկարծ զարմացու իր՝ «Պէտք է անեի» մտքի վրայ, չԳե-
ւռես ինչու: Բայց չուտով մոռռացաւ:

Աւաղզ Շաբաթն էր: Փայլուն փչալարով ու թանձրացած
արիւնով Համբնրատար լժակարդը լարւում էր:

Զելալ Զեջիմը՝ այն թուրք սպան, որ սիրաճետում էր Հօ-
րաթոյր Ազնիւին, երկու չաբաթ էր, ինչ անչետացել էր: Ազ-
նիչր զգում էր, որ սիրտը փոքր-ինչ ճմլւում էր, քանի որ
սովորել էր նրա անխոնջ ու լռակեաց ներկայութեանը, այն
Թաւչեայ, կրակոտ աչքերին, որ նրան չարունակ Հետեւում
էին: Բայց չէր կարող չուրֆը Հարցուփորմ անել, ջրոֆ՝
Վերոնի Հետ էլ չէր կարող քննարկել, այնքան էր տարուած
կոստանդնուպոլիս կատարելիք ուղեւորութեան պատրաս-
տութիւններով: Միւս կողմից՝ Ազնիւն իրականում չէր
զգում նրա պակասը, այլ փոքր-ինչ խոցուած էր նրա ինք-
նասիրութիւնը: Սոլան չատ լաւ թեկնածու էր ցանկացած
աղջկայ Համար, մանաւանդ Հայուծու:

Այսպիսի աղօտ մոքէր էին պաշարել Ազնիւին, որը, Քթի
տակ երգելով, բացում էր փախլաւայի խմորը ծեր Սրբուծու
Հետ: Նա վարպետ էր այս գործում, քոյրն այս Հարցում
Համբերութիւն չունէր. բայց ոչ ոք չէր կարողանում վերֆի-
նիս նման բեօրէքը լցօնել:

Փոքրիկ քաղաքի Հայկական թաղամասում տնից տուն էր
փոխանցւում գալիք Զատկի տարուայ ամենամեծ տօնի
ուրախութիւնը: իւրաքանչիւր սեղանի վրայ յայտնւում էին
խոտերով ներկուած խաչած 4ուեր, որոնք Համբերութեամբ
նախչազարդւում էին երեկոյեան, երեխաներից թաքուն:
Տուփերի մէջ արդէն պատրաստ էր լինում փխրուն չաքար-
լոքման՝ նչի ու կարագի թանձր Համով:

ւ 64-

Աղջիկները ւոնից տուն էին գնում նոր դոգնողներով
Զմիւոնիայի խաղող կամ նչի ջուր, նից տուն էին վազ-
խմորի կտորտուքը, փոքրիկ մնացորդները, անյաֆող
Թխուաձ ռլաքսիմատները:

Մեծերը Զատկի ծոմի մէֆ էին, որ կանայք ւլածում էին
խստութեամբ: Բայց որոչ Համարձակներ, ինչպէս բԲժիչկ
Գրիգորը Աւագ Ուրբաթ օրը մսով Թազան էին ռսլատուիրում
կամ էլ մի զոյգ տապակած աղաւնի. մի անմեղ մեղք, որ
լով մեղք էր գործում՝ ցուցադրելու եր արեւմտամէտ առաւե-
լութիւնն ու Բեռլինի Համալսարանի արդէն ոչ թարմ վկայա-
կանը:

Համբարձումի մեծ տան ետեւում (որն այժմ բաժանուած
էր երկու մասի՝ մէկը Սմբատի ընտանիքի, իսկ ժիւսը այրու՝
Նուարդի Համար, որ բնակւում էր Ազնիւի ու Վերոնի Հեւտ,
իսկ պարտեզն ընդՀանուր էր, երկու խոչանոցների միֆեւ
Հաղորդակից դուռն էլ՝ միչտ բաց), այգի-բանջարանոցն էլ լի
էր երեկոյեան փսփվսուքներով ու ւոօնին նախորդող յուղա-
ոաատ Հանդաստութետմբ:

Բանջարանոցի ծայրը Հասնում էր անմչակ Հողաչերտի
պարապասլատ պատնէչին: Այն պարզ երեւում էր բոլոր
սենեակներից- ւու լաւորիչ էր ու չատ աւելի Հին, քան տունը,
եւ չրֆափակում ու խատօրէն պածպանում էր ամբողջ տա-
րածքը: Խնժորենիների, դեղձենիների, տանձենիների պտղա-
ստու ծառաչարքերը Հերթափոխւում էին մեծ չինարբներով ու
երեսուն տարի առաֆ Անգլիայից ներկրուած մազլցող
վարդենիներով, որոնք զարդարում էին դեպի կլոր պատչ-
գամբը տանող վայելուչ փրոմընադը՛՝ բուսական բարձ-

7 ՔԻՇոՇոզմօ - ֆր. ճեմուղի (ծնթ. թարգմ.)
-65-

բարուհատի նմոյչ, լարտիզպան Ներսէսի գլուխգործոցը: Ոչ
մի ճառագայթ ուղղակիօրէն չէր թափանցում բուրումնա-
«էտ կամարից ներս, որից կախ էին ընկած տարին մէկ ան-
գամ, Հէնց ապրիլի վերջին ծաղկող խոչոր. արնակարմիր
վարդերը:

Եւ միայն Հովանու բարձր ծառերն էին թաքցնում պատ-
էշը, իսկ այնտեղ՝ կախուած բուսականութեամբ պա-
բուրուած ու կիսածածկ ելքի մօտ, մի փոքրիկ դուո կար, որն
անմիջականօրէն բացւում էր մայր տաճարը եզերող Սբ.
Առաքնալներ փողոցի նեղ փակուղու վրայ:

Գարնանային երեկոյի մեղմ, Հանգատաւէտ մելամաղու-
թեան մէջ, երբ երեխաները ծիծեռնակների պէս ճռուողում
ձին, ու նրանց գոռում-գոչիչնը բոնել էր չրֆասլատը,
Ազնիչր նստեց պատչդամբի փայտեայ նստարանին՝ ֆրան-
սական մի վէպ ձեռքին: Փոքր-ինչ յանդուգն պատմութիշն
էր, բոլոր աղջիկներն այն ձեռքից ձեռք էին խլում: կարդում
չին անմեղ յուզումով ու տառապում փարիզեան սիրոյ դա-
ժան Հէջիաթից:

Այնուամենայնիւ, Ազնիւն այդ երեկոյ ցրուած էր: Մազե-
րի մէջ ծաղիկ չէր Դրել, իսկ խոնաւ ձեռքերից էլ գալիս էր
դարչնի ու ընկոյզի Հոտ: եւ Հէեց այղ պածին ս։լատի այն
կողմից յստակ լսունց մի ձայն, որը յուզուած, արագ-արագ
ասում էր.

- Օրիորդ Ազնիւ, գիտեմ, որ այդտեղ էք: Ջեզ տեսել եմ:
Խնդրում Եմ, խնդրում եւր ինձ մի լած ներս Թողէք: Ին 4
լոէք:

Ողջ օրուայ անչանգստութիւնը միանդամից խտացաւ:
Հասկացա, որ թուրք սպան էր եւ, ընդդէմ բոլոր օրէնքների,
վազեց դէպի դուոը, մի կողմ տարաւ կախուած վարդենին ու
բացնց այն (բանալին միչտ անցքի մէջ էր նրա Համար, ով
կուզենար արազ Պատարագի գնալ, ով ուշանում էր, ցան-
կացած մարդու Համար, ով պէտք է փախչէր Շուչանիկի ու
նուարդի ուշադիր աչջից):

66-

Տղան շտապ ներս մտաւ, փոքր-ինչ գողունի, առհա ուզե-
նար թաքնունլ դրսում գտնուող ինչ-որ մեկից: Աղա ամուր
բոնեց աղջկայ ձեռքերն ու Հանդիսաւոր ծնկի իֆաւ.

- Խնդրում եմ, օրիորդ Ազնիւ, խնդրում եմ, մի յուզուէք,
մի վախեցէք: Ինձ լսէք:

Ազնիչը վախեցած չէր: Յաջորդ օրը Զատիկ էր. ինքն էլ
գտնւում էր պարտէզի դիւթիչ մառում՝ կանաչ գմբէթի ու
Հոտաւետ վարդերի ներքոյ: կարծես երիտասարդը մտել էր
իր սեփական երազի մէչ, եւ Ազնիւին բնական էր թւում. որ
տղան ծնկի էր իջած: Ազնիւր երբօրն ազատեց ձեռքերը
նրա չղային սեղմումից ու վայելչութեամբ նստեց նստարանի
վրայ: Սպասում էր ռոմանտիկ պածի: իւրաքանչիւր ոք
կեանքում գոնէ մէկ անգամ իրաւունք ունի վայելելու այդ
պածը. ոլէտք կզայ մութ օրերին՝ յուչերը ջերմացնելու...

Բայց Ձելալը չարունակում էր սեղմել նրա Ճեռքերն ու
կրկնել.

- Ինձ լսէք, մի վախեցէք:

Ազնիչր չէր վախենում, բայց սկսել էր փոքր-ինչ
սրտնեղուել: Ինչու՞ չէր բազատրւում: Ինչու՞ էր եկել:

- Խնդրում եմ, մայիսեան վարդ,- ի վերջոյ «կանց
տղան,- ինձ լսէք, լսէք իմ ծրագիրը: Եկէք ինձ Հետ, արագ:
Խոստանում եմ, ոբ ուրիչ Հարսնացուներ չեմ ունենայ, եւ
Ձեզ երբեք չեմ ստիպի Հաւատավփոխ լինել: Միասին Եւրո-
պա կգնանք, ես կաշխատեմ, Փարիզում կապրենք...

Ազնիւը չէր Հասկանում: Այս մարդու Հազիւ անունը գի-
տէր, Հետաքրքրասէր ընկերուծիները փորփրել, գտել էին.
նրանից մի քանի զարդարուն նամակ էր ստացել, երբեք նրա
Հետ չէր խօսել, ուր ժնաց՝ սիրոյ խոստովանութիւն անէր: Եւ
ոչ էլ Հիմա էր անում, կարծես չափազանց կարեւոր ինչ-որ
բան նրան մղում էր մի քայլ առաչ, կարծես նրանց միչեւ
արդէն ամէն ինչ որոչուած էր:

Ազնիչը լուռ էր, անակնկալի եկած: Որքան տղան տազ-
նապում էր՝ խճի վրայ անյարմար կերպով ծեկի իֆած, այն-

67-

բան աւելի բիչ էր Հասկանում աղֆիկը. ոչ էլ երիտառարդի
մետազգայ ասածներն էին նրան սլարզ:

-- Չեմ պանկանում, որ Դուք տառապէք, իմ մայիսնան
վարդ, իմ արքայաղդատրիկ: Ես Ջեզ կփրկեմ: կգնանք Փարիզ
կամ Լոնդոն, կամ Վիեննա, ուր որ ցանկանաք: Ես կաշխա-
տեմ...

Այս խօսքերը կրկներգի նման մեխուեցին Ազնիւի ուղե-
ղում՝ նրան գցելով մոլորուած ընդարմածութեան մէջ: Երի-
ւտռասարդը չարունակում էր երկար ու ձիգ խօսել, մինչեւ որ
Ազնիւը յանկարծ զգաստացաւ ու զընզուն ձայնով Հարցրեց՝
ինչու՞. տղան չփոթունց:

Մինչ այդ երեկոն եջել էր, երեխաներն անչեւտացել էին:
Երկինքը մանուչակագոյն էր ու սեւ՝ լուսաւոր եղրագծով:

- Ինչու՞ էք այս ամէնն ինձ ասում: Մենք իրար չենք էլ
ճանաչում...

- Որովչետեւ ուզում եմ Ձեզ փբրկել,- ընդծատեց սպան,
ապա գաղտնի նայեց չորոբոլորը,- թանկագին փոքրիկս, ինձ
ւվէտք է Հաւատաք: Եւ կարող եւ Եւ ես պէտք է փրկեմ Ձեզ:
Եկէք ինձ Հետ, անմիջապէս: Ես բանակը կլքեմ: Երկու արա-
դավազ 4ի ունեմ... - եւ աւելի լխոնարՀուելով՝ սեղմեց
աղջկայ ձեռքերը դէմքին ու Համբուրեց ծնկները:

Մի ցուսածատ դող պատեց Ազնիւին, եւ նա յանկարծ
վտանգ զդաց, սպառնացող սարսաւի, եւ նրա հրիլոասարդ
արիւնը եռ եկաւ ցանկալի յոյսով: Մի կոյր բնազդ նրան
մղեց Հեռանալ այդ վայրից, որտեղ վարդերն ւսսես մած էին
բուրում, եսկ ւարտէզի ոլատն անյայտ զերեզմաններ էը
թաքցնում: Ազնիւը ոտքի կանգնեց, տղան (որ ոչինչ չէր ըմ-
բռնել)՝ նոյնպէս եւ Ազնիւին իրեն սեղմեց, որ Համբուրի:
Համբոյրը նոր պէտք է փթթէր, երբ աղջիկը ետ ջաչունց.
ամօթ, անպատուութիւն, Խենթութիւն՝ Հէնց Հայրական օջա-
խում...

Ազնիւը ձեռքերը կրձթին սեղմեց, կարմրեց եւ նոյն արա-
գութեամբ, որ տղային ներս էր թողել, բացեց պատնէչի

- 68 -

դոնակն ու երիտասարդին լուռ կատաղութնամբ դուրս
Հրեց: Մարմինը նրան թելադրեց այն, ինչը որ միտքը դեռեւս
չէր ըմբոնել՝ տարբերութեան ծովը, որ գնալով աւելի կար-
միր ծր դառնում, որտեղ Ազնիւը կանգնած էր մի ափին, իսկ
սպան՝ միւս, ծով, որ բաժանում էր երկու ժողովուրդներին:

- Խնդրում եմ, մտածէք. վաղը նորից կգամ,- կարողա-
ցաւ տազնապածար չչնջալ սպան դռան ետեւից. բայց Ազ-
նիւը անմխիթար լալիս էր՝ չոյելով այրուող այտերը: Մինչ
այդ պածը երազների աշխարչում էր, երեխայից՝ երեխայ:
Այդ պաճից դարձաւ կին:

Արագ ւռուն մտաւ, մթութեան մէջ սլացաւ առստիճան-
ներով վեր եւ չտապեց նայել Հայելուն: Թքով խոնաւացրեց
յօնքերն ու թարթիչները, կարմիր թանզիֆի չղարչ քաչեց
դէմքին՝ բաց թողնելով միայն աչքերը ու ինքն իրենից գոծ,
Հիացմունքով երկար դիտեց իր արտացոլումը:

Սանը, թաւ յօնքերը ուղիղ միացած էին քթի մօտ: Ներ-
Քեւում աչքերն այնքա՛ն գեղեցիկ էին, անբնականօրէն փայ-
լուն, արկածից խանդավառ: Ազնիւը մեռնում էր մէկի Հետ
կիսուելու ցանկութիշնից: Վերոնի՞ն, ո՛չ, միղուցէ Սմբատի՞ն:
Մեծ եղբայրը Հեղինակութիւն ունէր, բայց չէր գործադրում
եր Վրայ, քանզի թուլութիւն ունէր Ազնիւի Հանդէպ: «Այդ-
պէս, այղպէս կանեմ»,- որոչեց նա: Աղա խոնջացած ու եր-
ֆանիկ՝ խոր չունչ քաշեց ու մտաւ անկողին իր առաֆին
Համբոյրից յետոյ եւ այդ փոթորկալից գիչերը քնեց խաղաղ
ու Հանգիսւո:

Յաջորդ օրը Ճատիկ էր: Ազնիւը, որն արդէն թողութիւն
էր ստացել իր երեւակայական մեղքից («Փոքր-ինչ անխոչեմ
եմ վարուել»,- ասում էր ինքն իրեն), անչանդիստ էր, մի
փոքր մեղաւոր, յատկապէս այն պատճառով, որ սպան
ասաց, որ կվերադառնար այդ երեկոյ: Բայց չուտով տարուեց
Հազար ու մի տօնական Հաճելի պարտականութիւններով ու
մոռացաւ ամեն ինչ:

Միւս կողմից՝ այլեւս Սմբատի Հետ խօսելու ժամանակ

69-

չ(ար. եղբայրը ձիով վաղ առաւօտեան դուրս էր եկել` Ագա-
բակն աչքի անցկացնելու, որ ամեն ինչ պատրաստ լինէր
Զատկի ճաչի Համար գետնայարկի սրաձում, որը նկարիչ
Մելքոնի կողմից վերազարդարուծնը էր ծաղկեպսակներով,
մանուկների պատկերներով ու մրգի զամբիշղներով. Մել-
քոնն ասում էր, որ այդ արուհստը առվորել էր Փարիզում:

Նկարների վրայ ցայտեցրած արեան Շետքերը Շարսանե-
կան ուրախ դրասանգների տեսք կրնղունեին, իսկ վերեւի
վարդագոյն ամպերը ինչ-որ մեկը կփորձեր չնջել ածուխի խո-
չոր բծերով:

Յարութեան օրուայ աւետումը գեղեցիկ ստացուեց: Իս-
մէնէն, ամէն տարուայ պէս, առաջինն էր եկել, բերել էր ժի
զամբիւղ թարմ Հազար, վրան չարել եր օրծնուած ձունրը:
Բերել էր նանւ Հաց՝ օրչնուած յոյն քաճանայ ելիաս իսակ
Խրիստոյաննիսի կողմից: Խեղճ մարդու ծուխը այդ փոքր
քաղաքում բազմամարդ չեր, եւ նա միչտ չրֆում չր կեղտի
բծերով ծածկուած կապոյտ գոդնոցով, ցանցառ մազերն էլ
կի Հաւաքում էր ծոծրակին՝ պոչ անելով:

Երէցկինը օրավարձով աշխատող դերձակուչի էր, իսկ
միակ որդին մաչացել էր հրկու տարի առաջ թոքարորբից՝
չնայած դեղերին ու Սմբատի անձնուէր օգնութեանը: Բայց
Իսակը, նրա կին կատերինան ու Իսմէնէն չէին մոռացել երե-
խային տարած խնամքը, եւ Թէ ինչոլէս էր փոքրիկ կարոն
բոնել նրա ձեռքը վերին գիչերը՝ անքուն Հակելով երան:

- Քրիատոս յարհաւ,- ասաց յոյն իսմէեէն:

- Օբծնձալ է յարութիւնն Քրիստոսի,-- պատասխանեց
վառվռուն Ազնիւն ու նրան ներս Թողեց:

Ապա Ազնիւը մօտեցաւ Հայելուն՝ բերանի մէջ ծամա-
կալները սեղմած, քթի տակ երգ մբմնջալով. «Ով սիրու՛ն,
սիրու՛ն...»:

Բայց իսմէնէն կանգ չառաւ՝ աւանդական Հաճոյախօսու-
Թիշններ բաշխելու, ինչսլէս «Վարդի բերան, ինչոլէ՞ս քնե-

ւ70-

ցեր», կամ «Բարձը, որի վրայ քնում նս, կարողանայ մտած-
մունքդ երեւան Հանել»:

իսմէնէն դրեց զամբիւղը խոձչանոցում, չոր բարեւեց
նուարդին, որ նրան էր նայում դիմացի պատուչանից եւ
վազեց սիրեցեալ Շուշանիկի մշտ: Գլուխը լի էր մածուան
մտքերով, Հայծոյանք էր լսում Յարութեան այս օրը: «Քրիս-
տոս, ո՛վ Քրիստոս մեռած, ինչպէ՞ս յարութիւն կառնես այս
տարի»: Այս նախաղասութիւնը, որ ողբ ասելու ժամանակ
ձր օգտագործում, մեխուել էր նրա ուղեղում որպես չալրա-
գուչակ մի բան:

համէեէն չատ բան չգիտէր, բայց կանխազգում էր մտքեր:
Նախորդ օրը, երբ ոստիկանապետի՝ ծերութիւնից մաչացած
մշրաքրոֆ չորերն էր պատրաստում, Հատուկէնտ մազերը
յարդարում եւ Տիրամօրն էր աղօթում նաեւ մեռածի Համար
(ցածր ձայնով, վնաս չունի), զարմիկը մի պած եկաւ Հան-
գուցնալին տեսութեան: նրա անթափանց աչքերը ոչինչ չա-
սացին, բայց իսմէնէն կարդաց ինչ-որ մտքեր: Սած կայ, մած
կայ գալիք. աւեր կայ, աւեր կայ գալիջ: Բայց ու՞մ Համար:
Բազմաթիւ են փոքր քաղաքի բնակիչները: իամէնէն ցանկա-
նում էր խործուրդ Հարցնել իմաստուն Շուչանիկից, որը
միչ» գիոէր, թէ ինչ ասէր նրան՝ ցրելով նրա գլխում Հաւա-
քուած մչուչը:

Ա՛խ, Շուշանիկ, եթէ դու իրօք իմաստուն լինեիր... Բայց
Շուչանիկի գլուխն ամբողջովին տարուած էր Զատկի տօնա-
կատարութեամբ եւ յետոյ գիտէր, որ իամէնէն մտքեր էր
կարդում, ու քանի՛ անգամ էր նրան մխիթարել: Այս անգամ
էլ այդպես արեց եւ նրան ուրախացնելու Համար ճաշին
Հրաւիրեց Հայր իսակին եւ նրա տխուր կնոջը՝ ասելով.

- Սքեմը փոխել կտաս, զգուշացնում եմ, կարեւոր Հասա-
բակութիւն է լինելու, պետք չէ, որ վատ տպաւորութիւն
Թողնի:

իսմէնէն ամէն ինչ մոռացաւ՝ վերսկսելով իր զուտ տնային
ու սովորական գործը: Այդ օրն իր Համար միանգամայն

7

երջանիկ կլինէր՝ Հաւասարի պէս Հիչրընկալուած բազման-
դամ ընտանիքի ֆերմ գրկում, գրաւելով իր ուրոյն տեզը՝
կազմելու մի ոսկեայ հռափեղկ նկար, որի կողմերի փեղկերի
վրայ բոլորուած էին Հիւրերն ու բարեկամները, եւ բոլորը
զետեղուած էին այնպիսի աւանդական, սուրբ Հերթականու-
թեամբ, որ ասես ոչինչ չէր կարող այն խափանել:

Յետմիջօրէն լաւ տրամադրութիւն Հաղորդեց Վերոնին,
որե, ինչպես միշտ, գնացել էր Անգլիկան եկեղեցու Պատա-
բագին եւ ուչ Հասաւ Ագարավկ՝ նստած իրեն մչտապես մե-
ծարող բժիշկ Գրիգորի կառքը:

նա ժամանեց, ինչպես մի տիկին՝ գլխին դրած մանուչա-
կագոյն քօղով նոր գլխարկ, տղամարդու ուղեկցութեամբ,
որը խոնարչունց, երբ ձեռքը պարզեց, որ աղչիկն իֆնէր:
այս ամէնը խաղաղեցրել էր Վերոնի խոժոռ դէմքը: Նա
զգում ձր, որ օրուայ ընթացքում քրոֆ տրամադրութիւնը
վատանում էր, իրենը՝ բարձրանում: Չէր Հասկանում, թէ ինչ
էր մտածում Ազնիւը, որը երբեք ոչինչ չէր ասում, չէր յար-
դում իրեն՝ որպէս աւագ քրոֆ, որովչետեւ ինքը նրանից
աւելի գեղեցիկ էր: Բայց ինչ-որ բան էր պատածել, եւ Վերո-
նին Հաճելի կլիներ նրան խործուրդ տալ...

Յանկարծ Ազնիւը ՕՀաննէսին խնդրեց, որ իրեն վերստին
Քաղաք ընկերակցէր: Բայց Սմբատը տխրեց, չնայած որ աղ-
ջիկը պատրաստ արդարացում ունէր, եւ ասաց, որ դեռեւս
ՕՀաննեսի կարիքն ունէր: Ժամանել էր Ժերարը՝ ֆրանսացի
ֆութակածարը, որը փոխնեփոխ նուազում էր մի քանի ռռ-
մանտիկ Հատուած Հովիւ Հրանտ Յակոբեանի դուդուկի
վարպետ կատարման Հետ մէկտեղ:

Հարկաւոր էր Հրամցնել յետմիչօրեի զովացուցիչ ըմպե-
(իջներն ու կանանց թէյ մատուցել, Շօորտծղօ ՊՈՇողօ156-ի
Թխուածքով վայելելու արեւմտեան քաղցրաւենիքը, որն ար-
դեն երկու տարի էր, ինչ մուտք էր գործել գաւառական այդ
փոքրիկ քաղաքը: Օշաննէսը պէտք է Ազնիւին մէկ ժամ

72.

ռսպլասեցնել տար. բայց աղֆիկը, որ միչտ աչխոյժ էր ու խան-
դավառ, այս անդամ Հանդարտ տեղի տուեց:

Այդուչանդերժ4, սովորականի էս չմիացաւ երաժիչտնե-
բին, չփորձեց պարի քայլեր անել, իր քաղցրածնչիւն, զօրա-
ճառող եւ սլարելու ցանկութիւն առաջացնող բազմազան եր-
գերից մէկը: Նաւտած Մնաց, կարծես թեթեւակիօրէն մրսած
էենէր, լուռ նայելով մայր մտնող արեւին: Նրա կլորիկ, ար-
ւռայայտիչ դէմքն անչարժ էր ու անչաղորդ, երաժշտութիւնը

Ազնիւը կարծես բացակայ լինէր, նստած էր փոքր-ինչ
յողգնած տեսքով. բայց սրտի խորքում տենդագին կրկնում
էր- «Ով գիտէ, այսօր կգա՞յ, Թէ՝ ոչ: Ես արեցի այն, ինչ կա-
բող էի, միգուցէ աւելի լաւ է այսպես: Տեսնես հրօ՞ք ուղում
է ինձ կնութեան առնել, խոստանում է Հաւատավփոխ չանել
եւ ինձ Հեւո Եւրողա գնալ: Իսկ եթէ տղան Հաւատավփոխ
Լենե՞: Ուրեմն ամէն արգելք կվերանայ...»: Ազնիւն արդէն
Լոնդոնի կամ Փարիզի Հայկական (կամ թուրք առաջադիմա-
կանների) չրջանակներում էր տեսնում իրեն՝ որպէս կարեւոր
մի տիկին, որը կարողացել էր Հաւատափոխ անել թուրք
սւզային:

Երբեք չէր մտածել Հեռանալ քաղաքից. Հանդարտ աղջիկ
էր, սիրում էր բոլորին: Բայց այս ւլարագան սոսկ պատրուակ
էր. այնքան միամիտ չէր, որ չչասկանար, Թէ մաչմեդական-
Քրիստոնեայ դոյգի Համար Օսմանեան կայսրութիւնում
կեանքն այնքան էլ դիւրին չէր լինի: Հաւանաբար առաջին
անգամը կլինէր, որ ոչ Թէ Թուրքն էր առեւանգում Քրիս-
ւտոնհայ աղջկան՝ տանելով նրան եր Հարեմը, սայլ կոյս Հայն
էր (ժպտաց ինքնիրեն) այնքան քաջ ու Համարձակ զտնւում,
որ թուրք տղամարդը ի վիճակի չլիներ չշրապուրունլ նրա-
նով:

Բազմիցս լռած սարսափազղու պատմութիւնների, նախա-
զգուչացումների, դեռատի աղջիներին ամէնուր չըջապատող

- 73 -

ներկայ ուչադրութեան մթնոլորտն ու տագնապալի Հակո-
Ազնիւի չուրֆը: թեթեւ անձկութիւն էր տիրել նրան, կարծես
Հարութիւնը, երբ տեսնում ես մէկի թերութիւնները եւ
սկսում ես այլեւս կարեւորութիւն չտալ դրանց, մի կա-
տարեալ տկարութեամբ է քեզ Համակում:

Հիմա արդեն այդքան էլ Հրատապ չէր քաղաք դառնալը:
Ազնիւն այժմ Համողուած էր, որ եթէ տղան այսօր՝ ժետմիջ-
օրէին, բախել էր իրենց դուռն ու նրան չէր գտել, ապա, ան-
կասկած ետ կգար գիշերը: Ջէր կարող այդ չանել նախորդ
օրուայ բուռն սիրոյ ւռոեսարանից յետոյ:

Բայց Ջելալն արդէն վերադարձել էր ու ապարդիւն թա-
կել պարտեզի դոնակր: Ոչ ոք նրան չէր տեսել, բացի կաղ
Նազիժից՝ թուրք մուրացկանից, որ Զատկի օրն անցնում էր
բոլոր Հայերի տներով՝ Լցնելով լայն գրպանները ծամով-Հա-
մով բաներով ու սովորականից աւելի առատ բաչխուած
փողով:

Նուարդը նրան լաւ էր վերաբերւում, Շուչանիկը եւս.
բայց այսօր տանը մարդ չկար. Նազիմը չգիտէր, որ Ագա-
բակում էին սոօնում Զատիկը. կարծում էր, որ բարեկամ Ըն-
տանիքներից մէկի մօտ էին՝ փոխադարձ չնորչաւորանքների
Համար, ուսի սպասում էր դարպասի ներս ընկած մասում:
Տեսաւ Ջելալի գաղտնի այպելութիւնը, լճեց, Թէ ինչպէս էր
նա Ազնիւին կանչում աղաչական, ապա նուրբ, կտրուկ,
յետոյ սասոիկ ձայնով: Ջելալը կէս ժամ անընդմէջ թակում
էր դուռը, եւ Նազիմը չատ աւելին ըմբռնեց, քան տեսածը.
բայց լռեց, սեղմունց պատին: Մուրացկանը չոլետք է իշօսի,
այլ լռի ու գանձ դիզի: Ամէն փչուր կարող է պէտք լինել:

Այսպիսով, երբ Ազնիւը ւոուն եկաւ, Ջելալն արդէն գնա-
9ել էր. լուրերով լի Նազիմը եւս՝ իր Հերթական պտոյտն
աւարտելու: Զուր էր Ազնիւը նստել երէկուայ տեղը՝ վար-
դենիների ււսկ, սիրավեպը 4եռթին. զուր էր Համոզում ինքն

- 74 -

երեն, որ այդպէս աւելի լաւ էր, որ տղան անպայման կփոր-
4էր դալ նանւ յաջորդ օրը: Չէ՞ որ այսօր Զատիկ էր: Մի
խուլ սարսափ, մի անանուն վախ օձագալար չրֆան էր դծում
սպարտէզում՝ մտնելով նրա ջերմ սիրտը: Չէր կարողանում
կարդալ, ուստի սպասում էր գիչերուտան՝ կորցրած առիթների
կարօտով տարուած՝ այնքա՛ն դառը եւ այնքա՛ն ծանօթ կա-
նանց սրտին:

Մի քանի օր անցաւ: Ապրիլի քսանչորսի առաւօտն էր:
Երուանդից նամակ էր եկել: Փոստատար Լեւոն եակովլեանը
վաղ առաւօտ յանձնել էր այն Սմբատին: Երուանդի ծրագրե-
ըը մեծանում էին. այժմ մտածում էր նաեւ դաշնամուր ձեռք
բերելու մասին, կէս-աղեւոր ԷՇԼշոտոր՝ կարմրափայտից եւ
ոսկեզօծ բրոնզից պատրաստուած, որ տեղադրէր Ագարակի
ընդունելութիւնների սրածում: Գրում էր, որ Հաւանութիւն
էր տալիս Սմբատի բոլոր նորարարական ծրագրձրին՝ ապա-
կեպատ պատչգամբին ու նկարազարդ ապակիներին, թենիսի
դաշտին ու վիեննական բազմոց-բազկաթոռին, եւ աւելաց-
նում նահւ դաչնամուրը՝ ընտանեկան մտերմիկ երեկոների
Համար, որպէսզի յիչուի քոյրերի կողմից: Երուանդը սիրում
էր անուանագրեր, ուստի կափարիչի վրայ փորագրել կտար
իրենց անունների արծաթեայ սկզբնատառերը:

երուանդը մւռաձել էր ամէն ինչի մասին: Քանի որ
Աստրո-Հունգարիան դաչինքի մէջ էր Օսմանեան կայսրու-
Թնան Հետ, ընտրել էր վիեննական գործիքը՝ Դաշնամուրն
անմիապես կուղարկուը արտադրողի կողմից, որը եւ կ6ե-
ռաղրէր Սմբատին, տեղեկանալու Համար, թե ամէն ինչ կար-
գին էր Ագարակում: Գործիքը տեղադրելու Համար կգար
նանւ մի մասնազէտ, որը կմնար մինչեւ երուանդի ժամա-
նումը. վերջինս կվճարեր ամէն ինչի շամար իր աչքերով
տեսնելուց յետոյ: Արդեօ՞ք Սմբատը կչիւրընկալէր այդ աւս-
ւորիացուն:

Ի Հարկէ, Սմբատը կարող էր եւ ցանկանում էր: Զէր

25.

Համբերում: Ուրախացած վազեց նամակը կարդալու Գրիգո-
Րեն՝ եր կասկածամիտ ընկերոջը: Առանձնասենեակում, ռր-
տեղ տարածուած էր ծխախոտի ու այցելուների տարբեր Հո-
տեր, այս բժիշկը, որին վատածում էր Հէնց այն պատճառով,
որ ոչ ոքի լորձ չէր ընդունում, օգտագործում էր քիչ, բայց
կտրուկ բառեր՝ թեթեւացնելով իրեն վատածուած չար լուրը,
ներողամտօրէն ժպտաց ընկերոջը: կասկածամիտ ու Հեղնա-
կան լինելուց առաւել Գրիգորը իմաստուն էր, լի այն արեւ-
հլեան իմաստութեամբ, որ ունեն միայն Եւրոպայում ուսում
առած ասիացիները, եւ լաւ էր Հասկանում երուանդին:

Գրիգորն արժանի էր Բեռլինում ստացած գերազանցու-
թեան վկայականին: Առաջարկել էին մնալ, կատարելագոր-
ծուհլ իր ասպարէզում: Բայց Գրիգորը ծեր մայր ունէր,
ամուսնացնելու երեք Քոյր եւ անյաղթածչարելի ամօթխածու-
թին: Ուստի վերադարձել էր իր փոքրիկ քաղաքը եւ այժմ
բժչկում էր բոլորին, անաչառ էր ու թերաչաւատ. բաժանոր-
դագրուած էր մի չարք լրագրերի եւ կեանքը կտար Սմբատի
Համար, որի անչոգ նուիրուածութիւնն այնքան գնածատում
չր:

- կարդա՛ յետգրութիւնը,- բղաւեց նա նամակն ընթեր-
ցելուց յետոյ,- կարծես Թե քո կոմսուչի Հարսն այլեւս չի
դալիս:

Սմբատը կարդաց սրտի տրոփիւնով. «Թանկագին եղ-
բայրս, կարծում եմ, որ ինճ Հաճելի կլինի առանձնատուն
գնել կամ կառուցել Ագարակի Հարեւանութեամբ: Դու եւ
ՕՀաննէսը կարող էք Հետեւել չինարարութեանը...»:

Տարիներ չարունակ Երուսնդը կյիչեր այս նախադասռու-
թիւնը Թաքուն լացով ու մեղմաձայն աղօթքով. «Ջկառուգեցի
այդ տունը իմ կորուսեալ Հայրենիքում... այնպէս որ, իմ Հայ-
րերի Աստուած, ջեզ եմ պաղատում, տուր այն ինձ երկնքի
Հինաւուրց Շայրենիքում...»: Եւ ծերանալով կտառապեր մի
աճաւոր ներքին կարօտից, որի մասին չեր կարող ոչ ոքի Հետ
խօսել իր մէջ սանձուած ջաղցրածունչ մայրենի լեզուով,

ւ76-

առանց սիրալիր զրոյցի թոռների Հետ, եւ որպես մածամերձ՝
Հարուստ ու յանցաւոր, որ վերապրել էր:

Բայց Սմբատն ուրախ էր: Հրաժեչտ տունց Գրիգորին,
դուրս վազեց եւ կառք նատեց: Ուղարկեց Վերոնին, որ իրեն
փոիխարինէր դեղատանը. չատ յուզուած էր հւ շտապեց տես-
նելու (չնայած տեղանքն անգիր գիտէր), Թէ որտեղ կարող
էր բարձրանալ երուանդի առանձնատունը: Արդեն որոչել էր
վայրը: Էրիչ նոր եր լինելու. Ագարակի մօտ Հին չինութիշն-
ներ կային, բայց դրանցից եւ ոչ մէկն արժանի չՀամարեց
եղբօրը:

Սմբաոն արդէն մտածում էր Ագարակից Քիչ Հեռու՝ Հի-
նաւուրց քարայրներով փոքր սարածչարթում, Հողակատոր
գնելու մասին, որտեղ ծեր կանայք սամիթ ու կատուախուտ
էին Հաւաքում, եւ որն ընդծատւում էր ենչ-որ մի տեղ՝
կտրուկ իֆնելով դէպի ջրվեժները: Այնտեղ կարելի էր մի
ամառային տաղաւար կառուցել, ինչպէս Մարիննբադում,
որի նկարն էր տեսել՝ ամբողջովին ծակոտկեն սպիտակ մե-
տաղից: Այն առջեւում կունենար երկար պատչղամբ, որի
վրայ կտարածուէին եղրեւանու մանուչակագոյն ու սպիտակ
ծաղիկները:

Տունն աւելի ետ ընկած կլիներ, ճակատային մասը կնայէր
դէպի չրվէժների Համայնապատկերը, իսկ ետեւի մասը՝ դէպի
փողոցը: Այն կառուցուած կլինէր ժամանակակից ոճով, որո-
չակի Հեռաւորութեան վրայ մարգագետինը չուք անող մեծ
նոճուց, որը կոչւում էր նաեւ Ասպետների Ծառ: Հին ժա մա-
նակներում դրա ընդարձակ ատունրի տակ մի Հայ արքայազն
պլածում էր իր ամառային արքունիքը եւ այնտեղ ընդունեց
ու ապաստան տուհց թափառական խաչակիր ասպետների,
որոնք կորցրել էին իրենց ճանապարՀը, եւ որոնց աւելի էր
դուր գալիս Անատոլիան՝ իր ֆրառատ, փոքր արքունիքներով
ու դեղեցիկ աղջիկներով, քան Հիւսիսի իրենց տխուր երկր-
ները:

ե

Այդ օրծնեալ երկրի արեւն ու Հարստանալու Հնարաւո-
բութիւնը յափչտակեց նրանց: Սոռացան երենը կանանց,
ռաւիղները: Քարայրներից երբեմն-երբեմն կանայք ոսկոր ու
քարէ կամ մետաղե դրուադազարդուած կիսաթանկարժեք
իրեր էին դուրս բերում (այդ գերեզմանները բազմիցս էին
Թալանուծլ):

Երեխաները խաղում էին դրանցով, բայց Գրիգորը յար-
գում էր այդ մասունքները եւ մի որոչ բան էլ վճարում էր
էին չտարածել այդ լուրերը:

Սմբատն արագ էր վարում կառքը: Դաշտում էր ձիերին
եւ երբ Հեծնում էր նրանց, Մմմ7 կերվարանափոլուում էր:
Դէմքը դառնում էր վճռական ու վսեմ, ուսերն ուղղւում էին
Հպարտօրէն եւ ետ էին բերում Հին ժամանակները: Տեսնելով
նրա կայծակնային սլացքը կուսակալութեան դիմացի սալա-
յետոյ սիգար էր վայելում, ատամների արանքից Փչշչացրեց.

.- Ինչպիսի՛ մարտածրաւէր: կարծես ինքը լինի այստեղի
տէրն ու ւիրակալը: Բայց ւյս ամէնը չուտով կաւարտուի...

Ամէն ինչ մօտենում էր հր վախճանին: կոստանդնուվոլ-
սում սկսուած խօսակցութիւններն արդէն ընթացքի մէջ էին
Թալէաթի, Էնվէրի. ոստիկանապետի, Յատուկ կազմակեր-
ւլութեան ռլատասխանատուների եւ կուսակցութեան ամէնից
Հաւատարիմների նեղ չրջանակի միջեւ: Միու թիւն եւ Առաջ-
ընթաց կուսակցութեան ոչ բոլոր անդամներն էին տեղեակ
ծրագրից, Հրաւիրուած էին միայն ամէնից նչանաւորները,
որոնց մէջ կային մի քանի բարձրաստիճան պաշտօնեաներ:
Ներկայ էր նանւ գերմանական դաչնակից ուժերի գնդապետ
Հաուպտմանը:

Հայ զինուորների զինաթավիութեան եւ զօրքի Հայ սպա-

- 78 -

ների ծաւաքագրման գործողութիւններն արդէն աւարտուել
էին: Զինուռրներին Հեռացրել էին, բայց այնպէս, որ սսլա-
ները չկասկածէին:

- Ներքին անձնագիրը՝ թեսքերեն", արդէն չատերի 4եո-
Քից վերցուած է, բայց պետք է գործել զգուչութեամբ,-
ասաց Սէլիմ եֆենդին, որն աւարտել էր Սորբոնի Համալսա-
րանը եւ ներքին գործոց նախարարի անձնակազմի գլուխն
չր:

- Այսօր,- Թալեաթն է խօսում,- Հասել է օրը, այստեղ՝
մայրաքաղաքում: Զատկի տշնակատարութիւնները նրանց
ուժասպառ ու մտացրիւ են արել: Այս երեկոյ նրանց կՀանէք
իրենց տներից, Հիւանդանոցներից, թերթերի խմբագրու-
Թիշններից: Ոչնչացրէք տպագրական մեքենաները, աւերեք
պարբերաթերթերի խմբագրութիւններն ու Հրատարակչա-
տները: իւրաքանչիւրը ոչ Հայ աշխատողի պէտք է խատօրէն
սպառնալ եւ տուն ուղարկել: Եթե կկարողանան լռել, կառա-
վարութիւնից պարգեւ կստանան: Մի գործածէք բանտերը,
այլ զօրանոցները: Արգելէք չփումը, բոնագրաւէք գրքերը
հւ, յատկապէս, մի պատասխանէք ոչ մի Հարցի: Տարեք
միայն տղամարդկանց: կանանց ձեոք չտաք:

Էնվերը, որ չարունակում էր ծանրակչիռ Հաւանութիւն
տալ, այս նախադասութեան վրայ գլուխը բարձրացրեց զար-
մացած:

- նրանց Հերթն էլ կգայ,- թեթեւակի ժպտաց Թալեաթը:
- Եօթ նածանգների կանայք ամբողջովին մերն են: կոս-
տանդնուպոլաի կանանց Հետ առայժմ պետք է զգոյշ
վարուել, քանի որ այդ չուայտ զեաւուրները' այցելում են
դեսպանատներ ու թղթակցում են նոյնիսկ լրագրերի Հետ:
նրանց տղամարդիկ կձերբակալունն պետութեան դէմ դա-
ւելու եւ ոչ Թէ Հայ լինելու Համար:

5 Թեսքերէ - թրք. արտօնագիր Թնթ. թարգմ.):
5 Գնաւուր - թրք. անձաւատ (ծնթ. թարգմ):

-79-

- իսկ ԶօՀրապի Հետ ինչպէ՞ս վարուննք,- կրկին Հարց-
րեց Էնվէրը նուրբ Հեգնանքով Թալէաթի յայտնի ընկերոջ
մասին:

- Այսօր նրան ժամը չորսին ւ էտք է տեսնեմ. մեր թաւլի
խաղալու օրն է: Միչտ ճչտաղած է, իսկական ազնուական,
նուրբ քաղաքական գործչի ու բանաստեղծի գլուխ ունի:
նրան ոլէւոք է անտեսեք: ՋՁող էք է Ճեռք տաք- եթէ ինձ
փնտրի. վատաչեցըէք, որ ինձ լուր կտաք. թողեք, որ գրի:
Իսկ յետոյ դէն նետ էք նամակներն այնպէս, որ նա տեսնի:

Այժմ Էնվէրն էր ժպտում Հիազած: Չէր մտածել այդքան

կուստանդնուպոլիս. 1915 թուականի ապրիլի քսանչորսի
երեկոն: Լայնածաւալ, Հաւաքական ձերբակալութիւնն
սկսուած էր:

երեխաների եւ յղի կնոջ առջեւ բանաստեղծ Դանիէլ
Վարուժանը խիզախութիւն Հանդէս բերեց եւ ժպտաց:

- ԱպաՀովութեան Համար արուած քայլ է: Դաւտերաղժ
կայ: Միջազգային ուչադրութեան կենտրոնում ենք, չեն կա-
րող այլեւս կրկնել կարմիր սուլթանի տարիների սարսափ-
ները (բայց մի չար տեսիլք խափանեց նրա տեսողութիւնը,
եւ մի ներքին դող ցնցեց նրա մարմինը):

կինը սայուսակի մէջ՝ Հադուստեղէնի տակ, արագ թաքց-
ըեց Հաց, դղալ ու մի աման անուչ:

- Դրանց կարիքը չէք ունենայ,- ասաց ոստիկանութեան
ապան, որ Հրամաններ էր արձակում փոքր խմբին,- միայն
կարճ ժամանակով եք բացակայելու:

Բայց նրա բարեկիրթ ձայնից Վարուժանը յանկարծ
զգաստացաւ, նայեց նրա աչքերի մէջ, որտեղ եւ մած կար-
դաց: Այդժամ պաղ Հանդարտութեամբ ողջագուրունց կնոջ
Հետ, կարծես սովորական Հրաժեչտ լինէր, արագ վերցրեց մի
Դիրք, գրիչ ու տնտրակն այն քերթուածի, որն սկսել էր
Գրել:

-80-

- Ազատ ժամեր կունենամ, վստաձ եմ. ինձ Հետ Հացին
երգն եմ վերցնում: Եթէ Այնքաէյին չտեսնես, ասա նրան այս
մասին:

(Յոյս ունէր, որ կինն իրեն կչասկանար, եւ եթէ Հարկ
լինէր ապաստան խնդրել, կդիմէր Ալեքսէյ Սեմեռնովիչ
Բուրկինին, որը Ռուսական կայսրութեան դեսպանատան
պլաշտօնատարն էր, բանաստեղծ եւ թղթակցում էր իր Հան-
դէսին: Իրականում վերջերս վիճել էին բանաստեղծական նո-
բառճութեան Հարցի չուրֆ, որը Դանիելը չէր ընդունում:
Նրան օտար լեզու էր թւում այդ ամէնը):

կինը նրան նայում էր փոքր-ինչ զայրացած: Յոգնութիւն
էր զդում, երրորդ յղիութիւնը յանկարծ սկսեց իրեն զգալ
տալ. թւում էր՝ միայնակ էր տանում այն իր ուսերին: Ինչու՞
էր ամուսինը Հեռանում այդքան Հնազանդօրէն, Հարցնում
եր ինքն իրեն եւ ապա զգում էր նրա մարմնի բացակայու-
թիւնն իր կողքին. ածա, արդէն Հեռացաւ, եւ օդն էլ այնքա՛ն
ծանրացաւ, կորցրեց բոյրը: Եւ երբեք էլ այն չի վերագտնի:

Փոքրիկ քաղաքում Ճելալը թափառում էր մոլեգնած: Նա
գիոէր, որ պէտք էր ամէն գնով փրկել Ազնիւին: Մտածում
էր վերադառնալ նոյն օրը՝ յետմիչօրէին, ու իր Հետ տանել
աղջկան ցանկացած գնով: Սակայն ինչոլէ՞ս Համոզել նրան,
միգուցէ ուժո՞վ (նա չգիտէր Ազնիւի մտքերը):

Ջելալը չէր ցանկանում փրկել աղջկայ ողչ ընտանիքը:
Միայն Ազնիւն էր նրան Հետաքրքրում, իսկ փրկել նրան
նշանակում էր ազատուել հրեն վերապածուած դաժան յանձ-
նարարութիւնից: Ճելալը մի սովորական սպայ էր. երիտա-
սարդ, խանդավառութեամբ յարել էր Միութիւն եւ Առաչ-
ընթաց կուսակցութնան ծրագրին՝ Թուրքիան արդիականաց-
նել, դարձնել ժամանակակից, վերացնել սուլթանին: ժամա-
նակակից դարձնելու գաղափարի մէֆ լռելեայն ամփոփուած
էր Թուրջիան՝ թուրքերին բացարձակ ճշմարտութիւնը: Վե-
րացնել ռտորին ազգերին, որոնք արեւմտեան Թշնամու Հեւ

81

միչտ դաւեր էին Հիւսում եւ նպասում Օսմանեան կայսրու-
թեան մասնատմանը: Դուրս, դուրս Քչել Հայերին, յոյներին,
ասորիներին, սիրիացիներին՝ ստածակ խաժամուժին: Ամէն
ծրկիր՝ իր ժողովրդին, ինչպէս ծւրողական ազատագրական
ո"լատերազմներում: Եթէ Յունաստանը յոյներինն էր, ինչու՞
Թուրքիան չպէտք է լինէր միայն թուրքերինը:

Ջելալի գլուխը լի էր այս գաղափարներով, ու նրա մտքով
անդամ չէր անցնում, որ Հայերն ու միւս ազգերը Անա-
տոլիայի Հողում ապրել ձին Հազարամնակներ չարունակ, որ
այն մչակել էին ու բերբիացրել, որ դա էր իրենց Հայրենիքը,
մէկ ուրիչը չունէին. եւ լինելով Հեզ ու անրֆալից, իսկ Հողն
էլ՝ ընդարձակ ու բարեբեր՝ կարելի էր ներդաշնակ ապրել
միասին (այդպէս էր երգել բանաստեղծն այն քերթուածի
մէջ, որ երուանդը պածում էր դրամապանակում):

Բայց Ազնիւը, Ազեիւը. նա իր կեանքի կինն էր: Ճելալը
ձիով անցնելիս նրան պատածմամբ տեսել էր բացօթեան մի
տօնախմբութեան ժամանակ մրգաստանի մէջ պարելիս, եւ
աղջկայ նազանքն ընդմիչտ գերել էր նրան: Աղֆկայ Համար
էր վերազտել աւանդական սիրուն 4օնած բանաստեղծու-
թիւնները, դիմագրաւել ընկերների մեղմ ծեգնանքը եւ
ամիսներ չարունակ գոծացել երազելով ու Հետեւելով նրան:
Այժմ վճռականօրէն մի կողմ քաշեց Դեդիածւին՝ իր լաւա-
գոյն ընկերոջն ու տենդագին սլատմեց հր յուսածչատ ծրա-
դրի մասին:

Դեդիտեւը ռուսական ծագում ունէր, թոռն էր մի կոզա-
կի, որը չատ տարիներ առաֆ, լքելով Ուկրաինայի սեւ Հողը,
Հաւատափոխ էր եղել եւ կարողացել իր Համար ճանապարծ
Հարթել: Նա եւս սպայ էր, վայելում էր բարեկեցիկ կեանք
եւ ի ծնէ Հանդուրժող էր ու երազկոտ: Նա էր Ձելալին Ընկե-
րակցել ծեր Համբարձումի յուղարկաւորութեան օրը, գիտէր
նրա խանդավառութիւնը, որը Համարում էր ռոմանտիկայով
Թէնեւակիօրէն չաղախուած մի խաղ՝ գաւառում չ4ձանձրանա-
լու նպատակով:

2

Այժմ յայտնաբերել էր մոլեգին Ճելալին, սիրածար ու մի-
աժամանակ վիրաւորուած ընկերոջը, որի յարգալից սիրա-
Հնտման արտաքին պատեանը գնալով աւելի ու աւելի էր
կեղեւածան լինում ամէն բառից, իսկ աւարառուխ բնազդը
օկսում էր բացայայտուել:

Ազնիւը յիշում ու վերապրում էր այն պաչը, երբ դեռեւս
ծրէկ, նա յուզուած ու հրկիւղածօրեն ծնկի էր իել իր առեւ,
իսկ այսօր ցանկանում էր ամէն դնով նրան ւոանել, նոյնիսկ
բոնի ուժով: Մինչդեռ Ճելալը Հաւատացած էր, որ եթէ
Ազնիւը երան ներս թողեց, նչանակում է՝ աղչիկն էլ էր իրեն
ընտրել, եւ բռնութիւն չէր լինի իր արարքը, այլ կծամոզեր,
որ նա մի կողմ դներ իր տարակոյսները, որովչշետեւ այլեւս
ժամանակ չկար: Պէտք է փախչին. լաւ դիտէր, որ յետոյ
Ազնիչը երեսը քօղով ծածկելու ու թաքցնելու կին չէր լինի,
այլ ցուցադրելու արժանի տիկին՝ որոլէս թանկարժէք, ար-
դելուած պտուղ:

Դեդիաեւը զուարճանում էր: Լաւ չէր ըմբոնում չտապե-
լու անչրաժեչտութիւնը, բայց առաֆարկեց իր օգնութիւնը՝
խոստանալով Հօր կառքն ու ինրը: Խորչուրգ տունց իսկոյն
փախչել՝ Հեռու պատերազմի թատերաբեմից, որ սպառնալից
կերպով աւելի ու աւելի էր մօտենում. պէտք էր նաւ նստել
ու անյապաղ գնալ Զմիւոնիա: Դեդիածւը կուսակցութեան
մէջ չէր, ծ. Հայկական ծրագրից միայն չչուկներ էին Հասել
ականջին (Ջելալը լաւ զիտէր, որ պանթուրքիստական տե-
սութիւնները ոչ մի արձագանք չէին գտնում նրա մօտ):
Բայց երիտասարդ էր ու արկածախնդիր, եւ աղջկան փրկելու
այս գաղափարը նրան դուր էր զալիս. եւ աշա պարզուեց,
որ Զմիւոնիայում ճանաչում էր մէկին, որն ընկերն էր մաջ-
սանենգութեամբ զբաղուող մի յոյն նաւառղլնտի, եւ դածե-
կանների լուրջ գումարով կարելի էր նրա միջոցով գործը
գլուխ բերել: Գումարը, խնդիր չկար, ինքը կտրամադրէր
Զելալին: Այս ամէնն ի սէր, մի կողմից՝ քնած ու տխմար ջայ-
մաքամի, միւս կողմից՝ Ազնիչի այնքան զօրեղ ու վշտացած

83.

ընտանիքի գլխին խաղ խաղալու Հաճոյքի: Իսկ ո՞վ էր
արդեօք այդ իտալացի դարձած պրոֆեսորը, որ ժամանելու
եր սռլորտային մեքենայով ու դաշնամուրով (լուրերն արդեն
տարածուել էին, Խե՛ղճ Երուանդ):

- Փարիզ- Պեկին մի նոր արչաւ, որ կանգ է առնում Հէնց
Անատոլիայում, գիւղի Հաւերի ու այծերի մէջ... - մրմնջաց
Դեդիաեւը:

Մինչդեռ այդ ընթցքում, քայմաքամը գործում էր: նէս-
օրին մօտ կաղ Նազիմը նրա մօտ էր եղել: Նազիմը միչտ
լրացնում էր իր մուրացկանութեան եկամուտները լաւ
վճարուած լրտհսութնան գումարով: Նրա միջոցով էր, որ
քայմաքամը ճանաչում էր բոլոր Հայերին, եւ նրանց ամէն մի
շարժումը գրանցւում էր ու յայտարարւում: Բոլորն անկաչ-
կանդ խօսում էին Նազիմի մօտ, կարծես նա գոյք լինէր՝
լուո, յարգալից ու միշտ ներկայ: Միայն իամէնէին նա ղուր
չէր դալիս, որովծետեւ երբեք ծառայութիւն չէր մատուցում:

- Նրանցից փող ես վերցնում, չէ՞, ու երբեք չես փոխձա-
սուզում:

Բայց Սմբատն առում էր, որ խեղճր Աստծոյ օրչնեալն էր,
ու աւելացնում.

- Ո'վ կլինենք մենք, եթէ ողորմութիւն բաչխելիս տար-
բերութիւն դնենք Քրիստոնեաների ու մածմեդականների մի-
ջեւ: ի վերֆոյ, քսաներորդ դարում ենք ապրում, կրօնը եւս
արդիականանում է:

Ծիծաղում էր բեղերի տակից Սմբատը, զուարճանում՝
կանանց մեղմշրէն զայրացնելով, եւ չէր նկատում, թէ ինչ-
պէս Նազիմ. մի կողմ կանգնած, թքում քամածրալից:

- Սպայ Ճելալի ու դեղագործի թրոջ միջեւ գաղտնի սի-
բաբանութիւն կայ: Նա ուղում է կնութեան առնել աղջկան
ու Հաւատաիոխ լինել,- շշնջաց Նազիմը:

Համեղ պատառ էր՝ որպէս նոլ/ութիւն, բայց, իրօք, տար-
օրինակ. սպան կարող էր առեւանգել մի աղջկայ, թաքցնել

Յգ-

իր տանր, նոյնիսկ ամուսնանալ, բայց ո՛չ Հաւատաոխ լի-
նել: Նման բան երբեք չէր կատարուել, այն էլ` այս օրերին:

Այնուամենայնիւ, ջայմաքամը մտածում էը, որ անչրա-
ժեշտ էր խոծեմութեամբ չարժուել: Նազիմը խորամանկ էր,
զդուչաւոր, բայց այստեղ խօսքը չէր վերաբերում Հերթական
Հայեր կեղեքելուն. սրանք թուրքեր էին, բանակի սպաներ, եւ
չէր ցանկանում միայնակ գործել: Հարցը կփոխանցեր ռազ-
մատենչ գնդապետ Հիքմեթին, որի ձեռքին էր սանձը այս
կորուսնալ գաւառում. նրան կասեր, որ Ճելալը վարկաբեկել
չր մի քուրդ աղֆկայ, որի ծնողները նրան էին փնտրում, իսկ
Դեղդիանւը նրան օգնել էր: Գնդապետը, որ Հին դպրոցի
ներկայացուցիչ էր եւ Հակակրանք ունէր կուսակցութեան
ղեկավարութեան Հանդեպ, առիթը բաց չէր Թողնի: Դէ, իսկ,
Դեդիտեւն էլ անօգուտ անչաւատի մէկն էր:

Ղեւտական մի պաշտօնագրով Ճելալն ու իր անբաժան ըն-
կեր Դեդիածւը երկու ժամուայ ընթացքում պէտք է ճանա-
պարչ ընկնէին դեպի Դամասկոս: Ճակատ էին ուղարկւում
հռապետութեան երրորդ արդու (Էնվէրի ու Թալեաթի Հետ
միասին) Ճեմալ փաչայի Հրամանով: Այլընտրանք չկար,
քանի որ զինուորների մի փոքը խումբ ենթասպայի Հրամա-
նատարութեամբ այնտեղ եր ծակելու նրանց, մինչդեռ գնդա-
պետն անՀետացել էր:

Ջելալը թարացել էր, յուսաձատունլ: Դեղիանւը ժպտաց
եւ դլուխը խոնարչեց: Արդէն մտածում էր. ինչպես տեղե-
կացնել Հօրը, ինչոլէս վարել խաղը: Բայց իրականում այլեւս
ժամանակ չկար, ուստի կանչեց յանձնակատար սպային,
պատրաստեց ճամպրուկներն ու ողջֆագուրուեց մօր Հեւ:

Առաչին գիչերը քնեցին դրսում: Ճելալը ցրուած էր, իսկ
Դեդիածւը ռոմանտիկօրէն մտածում էր գիշերով քառատրուի
հտ դառնալու, դեղագործին դուռր բացել տալու եւ ընկերոջ
Հետ դասալիք լինելու մասին: Իսկ եթէ միասին գնային Ամե-
րիկա՞: Միգուցե մի ուրիչ աղչիկ էլ գտնէին իր Համար...

Բայց երբ տեղ Հասան, Ճելալը յանկարծ թուլացրեց

85

ձ4եռքերը, որոնք ձիավարութիւնից յոզնել էին, ու ասաց.

- ես քաղցած եմ, իսկ դու՞:

Դեդիաեւը Համրացած նրան էր նայում, իսկ Ջելալը չա-
բունակեց-

-. Չե՞ս կարծում, որ անչեթելթ դաղափար էր: Ասում են,
որ Դամասկոսը Հրաչք քաղաք է՝ գայթակղութիւններով Լե:

Այնժամ Դեդիաեւը, կարծես թեթեւացած, Թփթվացրեց
ընկերոջ ուսին, եւ միասին մտան քարվանսարայ:

Այս ամէնից Ազնիւն անտեղեակ էր: Օրերն անցնում էին,
Ջելալն այլեւս չէր ծրեւում: Բոլորը նկատել էին, որ Ազնիւն
ամէն երեկոյ դնում էր ս"լարտէզ, նստում Հովանու տակ եւ
դարձել էր ննարդային եւ ականջը սրած, ասես, Հեռաւոր
ձայնի էր սսլասում: Վերոնը կարծում էր, Թէ Ազնիւը նա-
բանում էր իրեն կուստանդնուպոլիս կատարելիք այզելու-
թեան Համար, իշկ Ազնիւին ձեռնտու էր Քրոջ այդպես մւոա-
ծելը: Ներսից Հոգին կրծում էր աճող կասկածի ու կուլ
տազնապի մի անանուն զդացում: Այդուծանդերժ, չարու-
նակ կրկնում էր, որ աւելի Լու էր այդպէս. է՛նչ խենթութուն
էր մտածածը: «Եւ յետոյ, ես` Ազնիւս, իսկապե՞ս կփախչէի
մի սողամարդու Հետ,- մտորում էր նա: - Արդեօ՞ք կխաբէի
ու կվիրաւորէի Սմբատին ու միւսներին, ողջ ընտանիքին,
Հայ Համայնքին, միթէ՞ կթողնի, որ բոլորը ծիծաղէին մեզ
վրայ: Ի ծարկէ ոչ: Բայց նանւ որքա՛ն կցանկանայի ււյդ
ոչ-ը ասել լալով, որ նա էլ Հիանար իմ փոքրիկ ներկայա-
ցումով (կամ էլ... կամ էլ... Իսկ եթէ, Երօք, Հաւաւտտավփո
Լենէ՞ը)»:

Մայիս ամսուայ երկրորդ կիրակին էր, Տիրամօրը վարդեր
նուիբելու տեսարժան արարողութիւնը: Բոլոր Հայ աղֆիկ-
ները՝ տօնական զգեստներ Հագած, վարդի փնջերով գնում
էին դէպի Մայր եկեղեցին՝ խորանները զարդարելու, եւ յե-
տոյ, ծաղկաթերթիկներով խի զամբիւղներ բռնած, բաժան-
ւում էին երկու շարքի եւ թերթիկների անուչածուռ գորգով

-86-

ծածկում այն ճանապարծը, որտեղով պէտք է անցնէր
Աստուածամօր թափօրը:

Բայց այա տարի կարծես ուրիչ էր: Փոքրիկ քաղաքի
զօրագնդի գնդապետը, նա որ ելային ուղարկել էր՝ դուր»,
խործրդաւոր Հնռախօսազանգ ատացաւ իր զարմիկից, որը
Արտաքին գործոց նախարարութեան կցորդն էր, եւ խիստ
անձնական Հրատապ լուր էր Հաղորդում (ոչ թէ Հեռագիր,
որ չատերը կարողանային կարդալ): Զարմիկը յայտնում էր,
որ ինչ-որ բան էր նախատեաւում Հայերի Համար: Մէկ
օրուայ մէֆ նրանց բանբերները, կոստանդնուպոլսի Համայե-
Քի ամենաչեղինակաւոր ներկայացուցիչներ բժիչկներ,
ուսուցիչներ, լրագրողներ, կարծես անչետացել էին: Լրա-
գրողները լռում էին, Հայ երեսփոխաններն այլեւս չէին երե-
ւում: Պատրիարքը անտեսանելի էր դարձել, եւ չատ ու չատ
դիւանագէտնենր զգուչութնամբ Հետաքրքբւում էին նրան-
ցով: «Եթէ որեւէ Հարուստ Հայ ես ճանաչում, որբին Համա-
կրում ես, զգուչացրու, որ վտանգ է սպառնում նրան,- խոր-
Հուրդ էր տունլ զարմիկը: - կարող ես լաւ գին ուզել պաչտ-
պանութեան կամ էլ անցազիր ապածովելու դիմաց»:

Այդոլչս էր միչ եղել երկրում, երբ պայթում էին ֆար-
Դերը:

Իրօք, գնդասլետը կանչեց Սմբատին ու զգուշացրեց:
նոյն բանն արեց ոստիկանութեան պետը, որին Սմբատը կլո-
րիկ գումար էր պարտքով տուել երկու դուստրերի՝ Ճինա-
հդայի ու Զելմիրայի չքեղ ամուսնութիշնների Համար: Մայի-
սի տասն էր. բայց Սմբատը մէկ այլ նամակ ստացաւ
երուանդից, որը Հաստատում էր իրենց Հանդիպումը մայ-
րաքաղաքում յունիսի տասին, Ղալաթիայի թաղամասի
յայտնի Բերա Փալասում՝ նոր, չքեղ Հիչրանոցում, որը յայտ-
նի էր արտասաչմանհան բարեկեցիկ աշխարձին: Սմբատի
կարծիքով իտալացի եղբայրն ինքնին զօրեղ պաչտպանու-
Թիշն էր. բայց ոստիկանութեան սլետին ու գնդապետին
Հաճոյանալու Համար խոստացաւ վճարել` ի պաշտպանու-

87.

թիւն իրեն: Հարկ էր խուսափել Աստուածամօր լթափօրից,
որովչետեւ ՕՀաննքար տեղեակ էր պաճել նրան Ագարակի
ետեւի սարերում բնակուող քուրդ ցեղերի կասկաձելի չար-
ժումների մասին. նրանց մօտ երբեք պետք չեր աղչիկներին
ցոյց տալ:

Սմբատը խործրդակցեց Գույումճեան սրբազանի եւ Հա-
մայնքի այլ ներկայացուցիչների Հետ: Բոլորը քաջ գիտէին,
որ եթէ որոչլին Հանդիսութիւնը բացօթեայ չանցկացնել
(որը Զատկից յետոյ երկրորդ գարնանային մեծ ելքն էր, որի
ժամանակ բազմաթիւ ամուսնական միութիւններ էին
կնքւում), ապա տագնապի ու զայրոյթի տեղիք կտային: կա-
նայք ու ծերերը լեզուներին կտային, եւ չուտով մարդիկ
խուճապի կմառնունին, որից տաքգլուխներն ու յիմարները
կարող էին տուժել:

Ուստի, ի վերջոյ, անչրաժեչտ էր, որ չքերթը տեղի ունե-
նար: Եւ անմեղ արեւի վառ լոյսի ներքոյ վերջին անգամ այդ
դեմքերն ու գեղեցիկ մարմինները ներդաչնակօրէն կպարէին,
կենդանի ծաղկեպաակները կթրթոային Հրճուանքից եւ յա-
ֆորդ անգամուայ սպասումից: Միայն երեկոյեան կողմ
ֆոէժների մօտից ժայթքեց աեղատարասի Հեղեղ, որը նրանց
սգաձար ծրեչտակների արցունքներն էին:

Դոլոյի առանձնատանը երուանդը խնամքով ժողովել էր
այն ամեր, ինչ Հարկաւոր էր ճանաղարչի Համար՝ քարտեզ-
ներ, Հեռադիտակներ, արեւային ակնոցներ, մեքենայի դոյ-
նին Համապատասխան թեթեւ վերնազգեստներ, կրկնակօ-
չիկներ, ամն տեսակի լապտերներ, ճանապարծորդական
չրամաններ, փոքրիկ դեղատուն՝ արեան չիճուկով, ասեղնե-
բով, եռացուցիչներով ու զտիչներով, մոյկեր, սոնապաններ
(երկու զոյգ էլ պատրաստել էր տունլ դամասկոսնան կեր-
պլասից, իսկական խենթութիչն, եւ խնամքով թաքցրել
գաղտնագրով բժշկական ճամպրուկի խորքում՝ երկակի Հիմ-
Քի շակ, որտեղ զետեղել էր աւստրիական թալերներ, Վիկ-

88.

տորիա թադուչու եւ կայզերի ուկեդրաժներ ու որոչ դոգա-
րբեղեն):

Ընտրել էր երկու վարորդ՝ Անտոնիո Բոսկարինի ու Դինո
Վիանելլո, ձրկու վարպետ, որոնցից մէկը դնացել էր Ռուսա-
ստան ու վերադարձել արքայազն Դւմիդովի Հետ- Ամենայն
լրֆութեամբ երեք տղամարդիկ խործրդակցում էին պաչես-
տամասնրի, վառելիքի, պաճեստամանների, օդամղիչների,
ծռաբութակների եւ այլ գործիքների չուրֆ, որ մեքննագործը
կարող էր պատկերացնել. երուանդի յոյսը նաեւ երկրների
եւ լեզուների իր իմացութեան վրայ ձր, որը, միանալով իր
դրամին ու Հարկ եղած սառնարիւնութեանը, պետք է որ
փրկէր իրեն ցանկացած վտանգից:

Որդիներից ո՛չ խործուրդ էր Հարցնում, ո՛չ էլ խորՀուրդ
տալիս նրանց՝ վերջիններիս Համարելով թանկագին փաթեթ-
ներ, որոնք ոչ մի օգնութիւն չէին կարող ցուցաբերել կոմ-
սուծու այղ նրբին պարոնիկները: Այս պածին սպասողական
միճակի մեջ էին. (ինն իր բոլոր ազգականների Հետ գործի
էր անցել՝ կանխելու Համար այդ ճանապարձորդութիւնը:
Ամուսինը չոր պատասխանել էր, որ կմեկնի միայնակ, զա-
ւակների Հետ՝ առաւել տառապանք պատճառելով կոմսու-
Հուն: կինը, ննարդացած, ձեռքերը սեղմեց: Թերեզան իրօք,
նրանց իրօք սիրում էր: Սիրում էր իր այնքա՛ն ւտարաչ-
խարծիկ, առնական ամուսնուն, սիրում էր որդիներին...

Որդիները լռում էին: Աւելի ճիչտ, Հանդես էին գալիս
որպէս ներկաներ, քանի որ մէկը կիսում էր ուսուցիչների եւ
դասընկերների ռազմաչունչ, Հայրենասիրական երազները,
իշկ միւան օժտուած էր չեչտուած մանկական Հակառակող
ոդով, եւ լուրֆ չէին ընդունում այն, որ Հօր ակամայից
սկսած պայքարը ժամանակի դէմ յաղթանակ կտանէր:

Տղաները տարտամ կերպով, անբացատրելիօրէն զդում
ձին, որ խտալիան պատրաստւում էր պատնրազմի մէջ
ներքաչուել. եւ ցաւով մասնակցում էին Հօր աստիճանական
վերադարձին դեպի մութ անցեալ, դեպի ակունթներ, որի

89-

Համար փոքր-ինչ ամաչում էին. Հայրը խօսում էր առանց
Քնրականական յօդերի, որը միանգամից մատնում էր նրա
օտարական լինելը նոյնիսկ անփորձ ականչի կամ բարեացա-
կամ ունկնդրի Համար: Արդեօ՞ք կարողանայ երուանդը մեկ-
նել նախքան Աւստրո-Հունզարիխայի սածմանների փակուելը:
«Բայց արդեօ՞ք կՀասցնի,- իրենք իրենց Հարց էին տալիս
բարկացած որդիները, որովշետեւ նրանք էլ պատրաստու-
Թիւն տեսնելու իրենը բաժինն ունէին: - Եւ յետոյ, ինչպէ՞ս
է ստիպողաբար տանելու մեր այնքան փխրուն, զգայուն
մօրն այդ վայրի երկիրը»:

երուանդը չէր լսում եւ չէր տեսնում: Շարունակ գրում
էր Սմբատին, բայց կնոջը՝ Թերեզային, եւ զաւակներին չէր
ասում, որ ծրագրել էր այնտեղ տուն գնել: «կանխավճարը
կտամ, իսկ մնացած գումարը կփոխանցեմ իտալիայից»,-
մտածում էր նա:

Յետազայ ողջ կեանքի ընթացքում երուանդը կյիչէր այդ
ամիսները՝ որպէս կատարեալ երանութիւն, ճանապարծոր-
դութիւնը կատարեալ կազմակերպած լինելու ուրախութիւն,
վերջապես առանց սղառնալիքի Հանգիստը վայելելու զգա-
ցում, յուլիսհան խաղողի Համը, Իսկուչի մայրիկի մշուշոտ,
Հեռաւոր, գեղեցիկ դեմքը, վերատին ֆրվեժնձրի մեջ ըն-
կղմուելու ցանկութիւն, ի վերջոյ մաքրուելու, վերակեն-
դանանալու իղձ: իսկական վերածնունդ:

երուանդի բոլոր մկանները 4գւում էին, եւ իր ողջ երկա-
րամեայ Համբերութիւնը Հալւում էր՝ ձուլուելով մի նռր,
իչրատծսակ խաղաղութեան մէջ: կարողացել էր յաղթաձա-
բել ամէն ինչ, եւ աշա եկել էր Հատուցումը: Անքուն գիչեր-
ներ, յամառ ուսումնառութնեան տարիներ Պադովայում եւ
Փարիզում, ամիսներ չարունավ՝ ծիրանաչիր եւ աղքատների
ապուր, ժանտախտով վարակուածներ, առաջին Հիւանդների
տագնապ, երեխաների Համար բացած առաջին բուժարանը
Վենետիկում, Լիդոյի թոքախտաւորներ. նչտարը միչտ ձեո-
Քին, ազնիւ, անխոնջ, Հեղինակաւոր բժշկի կերպար: Այս

90-

ամբողջը միախառեւում էր նրա սրտում ու վերջապէս Հան-
դարտւում:

Յանկարծ յիշեց պարտեզի Հովանին, թափուող վարդերի
Բոյրը, ապրիլ ամիսը, մայիսեան Աստուածամօր թԹափօրը եւ
օրիորդներին: Տասներեք տարեկան էր. երբ Հեռացաւ նից.
արդեօք ինչալիսի՞ դեմք ունէր այսօր Սադամ նուարդը՝ իր
խորթ մայրը, որը պատճառ դարձաւ նրա փախուստի եւ այն
ամէնի, ինչ յաջորդեց դրան: Վերջապես կներէր նրան:

«Դէպքերը լաւ ընթացք ստացան. Իսկուծին ու Համ-
բարձումը այսօր միացել Են ծրկնքում»,- մտածում էր Եր-
ւանդը, որը կրօնը զդում էր բաւականին պարզ կերպով.
Հայրենիք, որտեղ ոչ ոք չէր զուարճանում՝ Հայերին Հեւտա-
պնդելով, որտեղ ութ տարեկան երեխաները մայր չէին կորց-
Խու:

Իսկ այժմ՝ եր փոքրիկ քաղաքը, ջովէժներն ու Սմբատը.

Դոլո, կիրակի, մայիսի քսաներեք, յետմիչօրէ: Լրագրերի
խորագրերը կասկածի տեղիք չեն տալիս: Զմոռււսն սլատճա-
ռով դեռեւս փակ Բիլիարդի ցուրտ սենեակում Էդուարդն ու
Քայելը տենդագին խործրդակցում էին: Հաւանական չէր,
որ Հայրը լոէր նրանց խօսակցութիւնը, որովչեւտեւ գնացել
էր Դոլոյի Կոմմերչո սրճարանը՝ կիրակնօրեայ աւանդական
այցելութեան՝ Համաքաղաքացիների բարեւն ու խնդրանք-
ներն առնելու Համար: Երկար ու ձիգ չաբաթնելր էր, ինչ չէր
գնում այնտեղ, եւ այժմ նպատակայարմար էր գտել մեկնե-
լուց առաֆ այցելել:

հշալիան ներքաջւում էր պատերազմի մչջ Ֆրանսիայի,

Անգլիայի եւ Ռուսաստանի կողքին՝ մերժելով Եռեակ Համա-

ժայնութեան դաչնագիրը: Դ'Աննունցիոն Եւ Մուսսոլինին

Հանդվա էին գալիս Հրագարակաւ, թմրկաձարում էին երկրի

գրդգռուած երեւակայութիւնը, Համոզուած, որ մի քանի ամի-
ւ91-

ար բաւական կլինէր («Հեչտ պատնրացմի» յաւերժական
ցնորքը) երկիրը Հասցնելու մինչեւ իր բնական սածմանները՝
մինչեւ Բրեններո եւ Ալպեր: Իտալիան տենդի մէչ էր, չա-
տերը կամաւոր էին գրւում:

- Ինչպ ՞ս ասենք Հայրիկին,- Հարցրեց Էդուարդը, որին՝
որպէս մեծի, տրուած էր այդ անախորժ առաչադրանքը:
Միւս կողմից Քայելն ընդամէնը տասնմէկ տարծկան էր, առ-
աւհլագոյնը կարող էր Հանդէս գալ որպէս ուչադիր ունկն-
դիր։ բայց սարսափածար էր եղել:

Մայրիկը, որն արդեն տեղեակ էր ամէն ինչից, եղբայրնե-
րեց էր իմացել (Անդրեան էր յայտնել նրան այդ լուրը), լուռ
աղօթում էր՝ ուչաթափունլու պատրաստ: Էդուարդը չդի-
ոէր՝ ինչպես վարունլ, ատում էր Հօր սառը ցասումը, որպէս
օտարական՝ աչխարծից նեղացած, ինքն իր մէֆ քաշուած
լենելը:

Եւ ածա այդ պաչին ուժգին Հնչեց դռան զանգը, լսուծ-
ցին խոչարար Լետիցիայի քայլերը, որն չտապեց դուռը բա-
ցել: Առանձնատունը՝ տասնիններորդ դարի ցածը, երկարուկ
մի չինութիւն, բացւում էր փողոցի վրայ երկաթգծի դիմաց,
իսկ ետեւի մասում մինչեւ դետը ձղուող մի ծակայական
Հնամենի այգի կար: Հարիւրամեայ ծառերը լթաւ ստուհր էին
գցում: Ձանապարծ ընկնելու պատրաստ երկու մեքենաները,
շարք կազմած, կանգնել էին ֆրՀորի մօտ՝ ախոռի դիմաց:

Տղաներն ասես առաւել զգում էին Հօր քայլերը, քան
լռում: կարծես թաթերի ծայրին՝ երուանդը չրֆանցեց տունը՝
խուսափելով մւնել այն սրածը, որտեղ Թերեղան անչամբեր
ապասում էր: Որդիները որսում էին նհրա չնեչառութիւնը
արածի դռնից այն կողմ, որը կից էր բիլիարդի սենեակին.
ածա Հայրը կանդ առաւ, եւ մի ռպլած թուաց, թէ ներս
կմտնէր եւ կդտնէր նրանց մթութնան մէջ լուռ՝ Հանդարտ,
վախուորած, կծկուած:

Սակայն քայլերը դանդաղ վերակսունցին, Հասան մինչեւ
հտնւի դուռը, որը բացւում էր հտնաբակի սալայատակի եւ

92.

ֆրչորի չուրֆբոլորը լարուրող մարգագետնի վրայ: Ապա
փափուկ խոտի վրայ կամաց-կամաց նրա քայլերը մարեցին:
Տղաները մօտեցան պատուՀանին եւ սկսեցին լրտեսել կա-
նաչ փեղկերի միչից. նրանք ետեւից տեսան Հօրը, արդէն
Հեռւում. նա ընթանում էր դանդաղ քայլքով, խշոչուն,
գուցե փոքր-ինչ աւելի յոգնած:

«Ամէն ինչ գիտէ»,- եզրակացրեց Էդուարդը. թեթեւա-
ցած չունչ քաչեց եւ «Ամէն ինչ գիտէ» արտայայտութիւնը
կրկնեց եղբօրը: Նրան տիրեց մի Հաճելի թեթեւութիչն. ինչ-
պես մէկը, որ կծկւում է իրեն պաշտպանող ընտանեկան
բնում, աղա վայելեց մի ներքին չար Հրճուանք, որն հղբայր-
ները թաքցնում էին միմեանցից:

Առանց իրար նայելու, Թեթեւակի միմեանց Հպուելով՝
նրանք դուրս եկան բիլիարդի սրաՀից. Էդուարդը ապաս-
տան գտաւ կրեյցերի ջութակի սղոցող վարժութիւնների մէֆ.
իսկ Քայելը մօր մօտ՝ որը սկսեց մտածոգուած Հարցաքննել
նրան:

Բայց նրանցից եւ ոչ մէկը չտեսաւ Երուանդին այդ երե-
կոյ եւ յետագայ գիչերը: Դրսում մութը գնալով թանձրա-
նում էր, իսկ տունը չողչողում էր լոյսերի մէջ: Ընթրիջի
ժամն էր: Թերեղան, Լուբից զինաթաւի, խոչանոցում ծուա-
րած Անտոնիոյին ու Պինոյին ուղարկեց ղուրս.

- Գտէ՛ք պրոֆեսորին, միղուցկ ձեր կարիքն ունենայ:

Ընդարձակ պարտէզում արձագանքեցին լթաւ ու վախւո-
բած ձայնել: Մայիսեան չքնաղ երեկոն կարծես սառել էր
օդում, որը յաղեցած էր կորուսեալ Հայրենիքի Հովանու
վրայ մազլցող կարմիր վարդերի բոյրով՝

Ի վերջոյ, Թերեզան կարգադրեց մատուցել ընթրիքը:
Փոսկան մշտեցաւ պնակներով, իսկ Լետիցիան, դռանը
յենուած, նայում էր: Հոդով-սրտով ցանկանում էր, որ ոչինչ
պատածած չլինէր: Ատում էր պատերազմը, խորչում էր
քսանամեայ, զինուռրագրունլ ցանկացող մինուճար որդու
խանդավառութիւնից: Բարի տանտէրը օգնել էր նրան

"93-

զաւակի Հարցում, լաւ ռոճիկ էր տալիս, Հոգ էր տանում,
երբեմն էլ Հարցնում որպիսութիչնը: Վերջերս էլ պատմում
ձր նրան իր ճանապարծչորդութեան ու Հեռաւոր Հայրենիքի
մասին:

Լետիցիայի եղբայրը Ամերիկայում էր, եւ նա լաւ էր
Հասկանում բժչկին: Այնքան լաւ էր ծասկանում, որ նման
պածնրին սիրտը կարծես կտոր-կտոր էր լինում, եւ չար-
տասուելու Տամար ձ4եռյքն էր կծում ու գնում՝ ամանները
Լո«ալու:

Մայրն ու ծրեխաները լուռ աւարտեցին ընթրիքը:

- Այս խոնաւ գիչերին նա դրսում է,- Հառաչեց Թերե-
զան ու լռեց: - Նա այնքան տարօրինակ է,-- եզրափակեց
կինը:

Դրանից յետոյ այլեւս երբեք տանը չխօսեցին Արեւելքի
ձեռնարկի մասին:

երուանդը դուրս էր եկել այգու ծայրին գտնուող բարձր
պատի դոնակից, որ նայում եր գետին եւ փոքր, արծաթա-
գոյն կամրչին, որ կառուցել էր տունլ Թերեզայի Համար:
Դոան ներս ընկած Հատուածում կոթնել էր պատին՝ բանա-
լին ձեռքին: Լսում էր ձայներ եւ քայլեր, կծում էր ժեքը,
որ լաց չլիներ, եւ ուժասպառ փոռունց գետնին որպես մի
մուրացկան, որպես մի օտարական: Պատերազմը երկար կտե-
ւէր: ինքն ու իր ընտանիքը երկու Հակառակ ճակատների
վրայ էին: Այցելութիւնը չեզեալ էր Համարուել, կորուսեալ
Հայրենիքը ետ էր ընկրկում եւ մտնում Հեռաւոր չրֆանակի
մէջ:

- Ա՛խ, Սմբատ, եղբայրս,- Հեկեկում էր Երուանդը,-
դոն ղաւակներիդ ինձ մօտ ուղարկեիր:

Այս մտատանջութիւնների մէջ անցաւ ողջ գիշերը: Եւ այ-
լեւս երբեք, երբեք չխօսնց իր ճանապարչորդութնան մասին:

Այդ նոյն օրը՝ երեկոյեան դէմ, Սմբատը զգուչաւորու-
Թեամբ գնաց գնդապետի մօտ: Ժամադրավայրը եգիպտուծի
-94-

ձեռնաձմայ Մադամ Սեսոստրիսի յարմարաւէտ բնակարա-
նում էր- բոլորը գիտէին, որ կինը բարձաստիճան պաշտօ-
ննայի մշտական ընկերուծին էր: Յայտնի չէր, Թէ արդեօ՞ք
նա հգիստուչի էր, եւ Թէ արդեօ՞ք նրա 4եռնածմայութիւնը
ճիչ էր. ինչ խօսք, գեղեցիկ, թխամորթ 2 էր` նրբիրան,
Հայնացքի մէֆ կրակ:

Սմբատը երա մասին չատ բան գիտեր թեա 9ոյը չէր տա-
լես), բայց գիտէր նաեւ լռել: Այդ կինը մխիթարութիւն եւ
Հանգատութիւն էր տալիս թչուտոներին, յուսալքուածներին
ու ապա խենթութիւններ անում գնդապետի Հետ՝ նրան պա-
Հելով իր գեղեցիկ ձեռքերի մէջ:

Սմբատը լսել էր տազնապալից ձայներ, չչուկներ: Մի Հայ
երկաթուղային, որբ Կոստանդնուպոլսի ճանապարծա-
Հատուածի վրայ էր աշխատում. Արեւելքում` ճակատային
գծում տեղի ունեցող ջարդերի լուրեր էր բերել: կարծես
ռռւսները մօտենում էին: Թուրք զօրավարների ռազմավա-
րութիւնը յաֆող չէր ընթանում:

Բոլորը սկսում են յիչել 1896 թուականի ֆարդերը: Բայց
Աբդուլ Համիդը կենդանի չէ (անօթ ու կճուճ պատրաստելու
Հող է դարձել), եւ նոր կառավարութիւնը, իրաւացիօրէն
մտածում են դեղատան բարեկամները սիգարի եւ մէկ գա-
ւաթ սուրճի չուր, ուրիչ գործեր ունի անելու, եւ Հայերին
մտադիր չէ Հետապնդել: եւ յետոյ այնտեղ՝ մայրաքաղա-
Քում, ծրնսփոխաններ կան, պատրիարքը, լրագրերը... Իսկ
մեր զինուորները պատիւ են բերում մեզ, մենք Հաւատարիմ
Հպատակներ ենք...

- Հանգի՛ստ, Հանգիստ: Բաւ է ծանգիստ մնալ,- ասաց
բժիչկ Գրիգորը: - մենք ինքներս պետք է 4երբակալենք կու-
սակցութիւնների անդամներին, ովքեր քաղաքականութնամբ
են զբաղւում, ովքեր ջուր են պղտորում: ԱՀա մեր ցուցա-
նակը՝ թհտոո:օլօ ԷոոՏՅոօ: Հայաստանն այն անունն է, որով
Հայերը կոչում են իրենց կորուսեալ Հայրենիքը, Հայքի երկի-
ըը: Իսկ դեղատունն ու Սմբատը յարգուած եւ ճանաչուած

ւ 95-

են ամէնքի կողմից որոլէս մի լիարժէք Հաստատութիւն:

Եւ որքա՛ն նոր դեղորայք էր ներմուծել այդ փոքրիկ քա-
ղաքը-.. Առաջիններից մէկն էր, որ ասպիրին Հայթայթեց:

- Որպես առաջընթացի ծւ քաղաքակրթութեան փարոս,-
յանկարծ միջամտեց Լեւոն Թումանեանը, որին բուսաբան
էին կոչում, քանի որ տարիներ ի վեր կազմում էր Անատո-
լիայի բուսական աչխարձի ջարտէզը:

Բոլորը ծիծաղեցին, որովչետեւ Լեւոնը երբեք չէր խօ-
սում. բայց այսօր երջանիկ էր, որովծետեւ մի նոր ծաղիկ էր
յայտնաբերել ֆրվեժների վերեւի մարդագետիններում՝ ծիրա-
նազոյն մի փոքրիկ գարնանածաղիկ: Այնուամենայնիւ,
Սմբատը փոքր-ինչ անչանգիստ էր եւ խորչրդակցում էր
գնդապետի Հետ Սադամ Սեսոստրիսի ձեռքր թղթադրաժնե-
բից կազմուած էջերով վայելուչ փաթեթաւորուած մի
«գիրք» տալուց յետոյ, որը յետոյ կինը կյանձներ զինուռրա-
կանին: Գնդապետը բարեյօժար, Հանդարտ կերպով ասաց
այն ամէնն, ինչ գիտէր: Մի քանի տաքզլուխ էր ձերբա-
կալուել կոստանդնուպոլսում, արեւելեան ճակատում մի
քանի զինուոր դասալիք էր եղել՝ ռուսներին միանալու նալա-
տակով («Եւ սա, ինքներդ էլ քաջ գիտէք, որ չատ ծանբ է»):

Սմբատը միանգամայն Համամիտ էր գնդապետին: Վեր-
ինս ինքնիրեն մտածում էր, որ այդ զօրքերի Հրամանատա-
րը «ետք է որ վարպետութիւն չունեցող մէկը եղած լիներ:
Ինքը կկարողանար այլ կերպ վարուել: Իր Հայ զինուորները
երբեք նեղութիւն չէին պատճառել իրեն, եւ չկամութնեամբ
ձը կատարել նրանց զինաթավի անելու եւ դեպի արեւելեան
ճակատ աշխատանքային գումարտակ ուղարկելու Հրածան-
ԴԸ:

Սակայն ինչ-որ կասկած կար սրտում: Եթէ կարողանար
իր մէջ խորասուղունը, առանց վարանելու կշասկանար, որ
Հայերն ուղարկունը էին այնտեղ, որպեսզի առաւել Հեշտու-
թեամբ ոչնչացուէին. ամէն դեպքում Հայկական ծրագրի
/երչնական իսկութիւնն, այնուամենայնիւ, վրիպում էր նրա-

ւ 96-

նից, չէր կարողանում այն լիովին պատկերացնել: Եւ չգի-
տէր, որ Հէնց այս պատճառով էր ինքը կասկածելի դառնում
կառավարութեան ու կուսակցութեան աչքին, ծւ սա էր
սլատճառը, որի Համար ինքն ուղարկունց թիկունք:

Սեսոստրիսը. որ գնդապետից չատ աւելի բան էր Հաս-
կանում, կցանկանար աշազանգել Սմբատին, բայց վերջինս
նրան այնքան յուսալից ու Հանդարտ աչքերով էր նայում,
որ կինը չարունակ յետաձգում էր խօսակցութիւնը մի ուրիչ
օրուայ, մի ուրիչ ժամի. սակայն արդէն չատ ուչ կլինէր. Մա-
դամ Սեսոստրիսը երբեք չէր մոռանայ այղ աչքերը եւ չատ
տարիներ անց Աղեքանդրիայում՝ Փարուկ թագաւորի քնկոտ
Եգիպտոսում, երեւելի ղպտի մի ծարուստի սիրուած ու յար-
գուած կինը դառնալով, չպարուած, փայլուն վարսերով
Սեսոստրիսը կլինէր այն անանուն բարերարուծին, որ ամէն
տարի նաւածանգատի մշտ դանուող Հայկական որբանոցին
կյատկացնէր շօշափելի դրամազլուխ՝ խաբելով ամուսնու,
որ, իբր այդ գումարը տանուլ էր տալիս թղթախաղում:

Մայիսի քսանչորսին իտալիան դրօչակներ ծածանելով եւ
Հայրենասիրական քայլերգի երթով ներքաչունց պատերազ-
մի մէջ: Մէկ օր առաջ երուանդը եղբօրն ուղարկել էր յուսա-
Հատ մի Հեռագիր: Բայց Սմբատը՝ Հեռագրերի սիրաչարը,
երբեք չէր ստանայ այն, որովչետեւ Հէնց մայիսի քսանչորսի
դիչձրը ֆայմաքամը վերջապէս կստանար իր ծեռագիրը,
պլաչտօնականը: Փոքրիկ քաղաքում կուսակցութեան բոլոր
անդամներն արդէն արթուն էին: Գերմանացի դաչնակիցնե-
Րը զգուշացրել էին լռութիւն պածպանել մինչեւ վճռական
պածը, կարդ ու կանոն սածմանել, կազմակերպուածութիւն
ցուցաբերել:

Տնից տուն ճշգրիտ ցանց էր Հիւաունլ: Բոլոր Հանգոյց-
ները տեղում էին, քուրդ ցեղերի պարագլուխներն արդեն
զգուչացուած էին, սակայն խատօրէն պարտադրուտծ՝
առայժմ չերեւալ քաղաքում, եթէ, ի Հարկէ, յետոյ ուզում
էին ունենալ կողոպուտի իրենց բաժինն ու աղջիկներ ընտրե-

97-

լու իրաւունքը: Քայմաքամը՝ ճարպոտ սարդի նման, ցանցի
կենտրոնում էր: Օսմանեան կարգերի ծնունդ էր առանց
որեւիցէ արժանիքի, եւ ամէն կերպ ձգտում էր արժանանալ
նոր տէրերի բարձչաճութեանը: Այդ իսկ պատճառով էլ որ-
ջան բթամիտ, այնքան էլ նախանձախնդիր էր ու վճռական՝
առիթը ձեռքից բաց թողնելու Համար:

Քաանչինգի առաւօտնան կաթ բերողն ուչացաւ: Դուդու-
կի վարպեւտ Հովիւ Հրանտ Յակոբեանն էր ամէն առաւօտ
կաթ բերում տիրոչ՝ Սմբատի եւ փողոցի մի քանի ուրիչ ըն-
տանիքների Համար: Ամէն անգամ մի կաթսայիկ կաթ էլ
չնռրծւում էր ութսուն սռարեկան ւ"լառաւ Երանիկ Զէնջիր-
չնանին, որը մի քիչ ցնդել էր, որովծետեւ որդին դադարել
չր Ամերիկայից գրել: Ամէն անդամ, երբ Ռուբէնից նամակ
էր գալիս, ով գիտէ, որտեղից որտեղ իմացած լինելով գալիս
էր Հարցնելու, Թէ արդեօք իր Դօղոսից լուրեր ունէի՞ն:

Երբ Հովիչը եկաւ, տեսակցութիւն խնդրեց տիրոջ Հետ:
Սմբատը բակ դուրս հկաւ տարօրինակ, անչիւրընկալ կեր-
պով: Ոչ Հաց առաջարկեց, ո՛չ գինի: Լուռ էր, ասես թնից
նոր արթնացած լինէր:

Հովիւը պատմեց, որ մի քուրդ ծանօթի էր Հանդիպել, որն
այսօր Հրաժարունլ էր իրենից կաթ գնել՝ ասելով.

-. Քո անասունները վաղը իմը կլինեն:

- Դրանք իմը չեն,- պատասխանել էր Հովիչւը,- ես
դրանց խնամում եմ դեղագործի Համար:

- Աւելի ճիչտ կլինի, եթէ նրան թոյների մարդ կոչես:
Ուզում է բոլորիս սպանել իր այդ դեղերով,- պնդել էր
Քուրդը:

- Տէր իմ, գնում եմ եղբօրս մօտ՝ Վան,- ասաց Հովիւը
յստակ, վճռական ձայնով, գլխարկը ձեռքին, ակնյայտօրէն
փոխելով խօսքը: - Այս գիչեր եղբօրս եմ տեսել երազիս մէջ,
գիտեմ, որ ինձ է սպասում:

Բայց չասաց, որ եղբօրը տեսել էր եկեղեցու աւագ խորա-
նի ետեւում նկարուած Հրեշտակապետի տեսքով, թուրը

ւ 98-

Ճեռքին, չըֆապատուած թէժ կրակի լուսաւոր չրֆանակով.
նա թռիչք էր գործել ու դուրս եկել չրֆանակից, նախքան
կրակի չրֆանը կփակուէր (թւում էր, որ նրանից խանձուած
չորերի Հո" էր գալիս):

Սմբատը նրան բաց թողեց: Գիտէր, որ այղ ծերունին
կնոջն ու զաւակներին կորզրել էր 1896 թուականին եւ որ
այդ օրուանից ապրում էր մեն-մենակ ու չարունակ խօսում
էր Հրեշտակների ու առեղծուածային Թովմա եղբօր Հետ,
որին ոչ ոք չէր տեսել:

- Հրանտ, պէտք է գնաս Աստծոյ ճանապարչով,- ասաց
Սմբատը նրան այղ արեւաչող առաւօտը եւ առաֆին անգամ
աճռելի ծանրութիւն զգաց ուսերին (ա՛խ, կտեսեի՞ արդեօք
նա կրկին արեւածագն ու արեւամուտը եւ Երուանդին)...

- Հարկաւոր է փոխել ծերուկ Յակորեանին,- ասաց
Սմբատը կնոջը յաջորդ առաւօտ նախաճաչին: Ապա երկու-
սով սուզունցին իրենց բարդ խաղի մէչ, որը նրանց չատ եր
զուարճացնում. բեմականացնում էին դրուագներ Երբուանդի
վերադարձից: իր բացարձակ միամտութեամբ՝ Շուչանիկը
դոյզե-ինչ կասկած չունէր Երուանդի կնոջ վրայ ի տարբե-
րութիւն Սմբատի, որի կասկածներն է՛լ աւելի էին խորանում
րեկոյ առ երեկոյ դեղատանը. եւ Սմբատը ծրախտապարտ
չր կնոչը:

Հէնց այդ պածին Լեսլին դուրս եկաւ պածարանի տակից:
Բոլորն արդէն ընդունել էին, որ դա իր տարածքն էր, ու
միայն կանայք էին երբեմն-երբեմն աւլում այդ մասը:

Տղան ձեռքին ունէր սուլիչ ու ածելի: Հանդիսաւորու-
Թետմբ մօտեցաւ նստած ծնողներին ու ժոլլտաց: Բայց Լեսլին
միչտ էր ժպտում, անմեղ խորամանկութեամբ, իր այնքա՛ն
կարեւոր քթի տակ:

- Լեսլին ձեր միֆի ամենատարաչխարծիկ անունն ու
ամենաՀայկական դէմքն ունի,-- միչ ասում էր Սմբատը որ-
դիներին. եւ վերադիր անունը ընդմիչտ մնաց փոքրիկի

99-

վրայ: Հայ Լեսլին միչտ ժալտում էր ու ինչ-որ բան Հաւա-
Քում: ինը տարեկան էր:

Վերոն Հօրաքոյրը նրա Համար կօչիկի երկու մեծ տու
էր առանձնացրել ու կտորով պատել. այս փոքրիկն ամենայն
ճչգրտութեամբ կողք կողքի էր չարում իր ունեցածը՝ կոճակ-
ներ ու փոքր անիւներ, պտուտակներ ու սուլիչներ, կտորի
ու ժապաւէնի լաթեր, հսմէնէի ւոռուած յոյն արբերի մի երկու
նկար («Միեւնոյնն է, ես իմ սուրբը չունեմ,- մտածում էր
հրեխան,- ուստի բոլոր «րբերն էլ իմն են, կարող եմ բոլորին
աղօթել»), Գրիգորի նուիրած ատրճանակի փամփուչտր եւ
եր ընթեցանութեան գիրքը:

Բայց այսօր Լեսլին սովորականից աւելի բիչ էր խօսում:
Սուլիչը տուեց Հօրը, իսկ փոքրիկ, ժանգոտած ածելին մօրը:

- Դու սուլիր, իսկ մայրիկը թող քեզ սպանի,- վճռական
յայտարարեց նա: Ապա չրֆունց ու մտաւ իր թաքստոցը,
արկղերը Հրելով պածարանը պածող Հաստլիկ ու կարճ ոտ-
Քերի ուղղութեամբ, որոնք արտաքին կողմից աւարտւում
չին առիւծի զօրաւոր ճանկերով: Սա բոլորի կողմից ճանաչ-
ւած եւ յարգուած նշան էր- Լեսլին չէր ցանկանում, որ իրեն
անչանգատացնեն: Դուրս կգար, երբ քաղցած կլիներ, ճիշտ
ճաշի ժամին, Հանդիսաւոր պածին, երբ ոչ ոքի չէր թոյլա-
տրւում ուչանալ:

Բայց այսօր նոյնիսկ ճաչն էր ուչանում: Տարօրինակ էր,
երեխաները բոլորը տեղում էին, ձիգ կանգնած իրենց աթոո-
ների ետեւում, Սմբատը սեղանի գլխին էր, տիկին Նուարդն
էլ՝ նրա աֆ կողմում նստած, Վերոնն ու Ազնիւը եւս այնտեղ
չին: Բացակայում էր Շուշանիկը, որը խոծանոցում ինչ-որ
մէկի Հետ ցածրաձայն խօսում էր:

Անրինթի Համար, որն այդ պածին երեք տարեկան էր,
աշխարՀը կանգ առաւ: Վրան խրթխրթան խաչխաչ ու
Քնջութ ցանած ձուաձեւ տնական Հացի բոյր, երեք լեփ-լե-
ցուն ամաններում մածնի մէջ կտլչտած վարունգի թթուաչ

Հուո, ուլի մսով եփած սմբուկի զգլխիչ բոյը, էրվէժների ֆրով
-100-

ու փրփրուն Խնձորօղով ի ջրամաններ. այս ամէնը կթանձ-
բանար նրա մէջ մեղքի, վիրաւորանքի ու չյարմարուծհլու
օրը նա եւ իր ազգականները՝ մեծ ու փոքը, կրատաղարտ-
ւէին ու մեղաւոր կճանաչուէին, ռր... դոյութիւն ունէին, իսկ
Աստուած Քօղարկուել էր:

Դոների մէջ յայտնունց բժիչկ Գրիգորը խոովայոյզ: Ժա-
մացոյցը չեղ կախ տուած, օձիքը դուրս ցցուած վազեց
Սմբատի մօտ, թեքունց նրա վրայ եւ թեթեւակի ծնկի գալով
չչնչաց.

- Բոլորիս կ4երբակալեն, փախչե՛նք:

- Ու՞ր, ինչպէ՞ս: Եւ յետոյ, ինչու՞: Դեղագործի եւ բժչկի
կարիք միչ» կլինի,-- պատասխանեց Սմբատը ողջամտօրէն:

- Բոլորս գնանք Ագարակ:

- Իսկ յետո՞յ:

Այդ պածին դեպի խոծանոց բացուռղ դոան մէջ յայտ-
նունց իսմէնէն՝ ձեռքերը թափածարելով: Նրա ետեւից երե-
ւաց Շուչանիկը, որը պարզած ձեռքերում բարձր պածած բե-
բում էր ֆրանսական ապուրամանը: Շուչանիկը, որն իր
ուշագրաւ, նուրբ կարգուսարքով միշտ Հաճոյքով ըմբոչխ-
նում էր ֆրանսական յախճապակու տաքութիւնը, այսօր
դրեթե դժգոչութեամբ ցած դրեց ապուրամանը սեղանին:

Երիտասարդ խոծարարուծի Արաքսին գալիս էր նրա
հտեւից՝ արծաթեայ չերեփը 4եռքին. մի պաՀ կարզ ու կանո-
նը վերաչաստատունց, եւ բոլորը ենթարկունլով նստեցին՝
վայելելու կակուղ իմբիկը:

- ՓՔայմաքամը Հրածանդել է բոլոր ընտանիքների
աւադներին ներկայանալ կուսակալութիւն այսօր՝ ժամը երե-
Քին: Մունետիկը չրջում է փողոցներով ու յայտարարում,-
ապուրն ուտելուց յետոյ չչնջաց Գրիգորը Սմբատին: - ես չեմ
վստածում սրանց: Եեթլ Ազնիւին Խնդրենք, որ ձին տանի տան
Խտեւի նեղ փողոցը, ապա կարող ենք դուրս գալ պարտէզի

-401-

դռնակից եւ դուրս սածչել Մայր տաճարի հտնամասով ու քո
մինչ վաղը: Եթէ ոչինչ չենք իմացել. ուրեմն մեղաւոր չենք,
իսկ մինչ այդ Ազնիւն ու Վերոնը մէն էնչ կիմանան:

Սմբատը Հեչտ էը Համովւում: կարծում էր, որ մարդկանց
երար գլուխ Հաւաքելը մի նպատակ ունէր միայն՝ «յատուկ
Հարկերի» Հաւաքում, որպէսզի ջայմաքամի զօրքերը լա
երեւան, որպեսզի «մեր զինուորները նեցուկ լինեն», ջայ-
մաքամի ժէկ ւյլ քմաչաճ պատրուտակ:

Բարեբախտաբար, մոածում էլ նա, մարդիկ միչտ դեղերի
կամ Փրանսական անուչածուտ Իշղերի կարիք ունեն. մի
քանի ամիս է, ինչ նա վաճառում էր դրանք խանութի
հոնամասում՝ գործասեղանի վրայ, եւ այդ աչխատանքը
յանձնուած էր Վերոնի Հմոււո 4եռքերին:
կարծես վախենում էր չարժուհլուց: Շուչանիկը լուո աւար-
տեց ճաշն ու կրկին առանձնացաւ Իսմէնէի Հեւ, որի տեղե-
կութիւնները կցկտուր էին ու վախեցնող: Շուչանիկը չկա-
բողացաւ Սմբատին փոխանցել այղ լուրերը ամուսնու մեկ-

Այժմ ո։լետք է միայնակ գործեր: Հայրը՝ Դաւիթ Զաքա-
բեանը, առասոլելական վաճառականը, որ կտրել-անցել էր
բազում ճանապարծներ, Հարսանիքի օրը զգուչացրել էր
Շուչանիկին. «Իւրաքանչիւր Հայ կնոջ կեանքում մի լած
կայ, երբ ընտանիքի սպլատասխանատուութիւնն ընկնում է
նրա ուսերին: Մենք կմեռնենք յանուն այն բանի, որ զերծ
պածենք մեր մարգարիտներին, մեր մայիսեան վարդերին
այդ բեռից, եւ ՁԷրօք մեռնում ենք»:

Շուչանիկը մի զած յուզունց եւ արագ-արագ ւս ղօթք
շչնչաց-

- Հայր Աստուած եւ իմ Հայր Դաւիթ, որ նրա Հետ ես եւ
Խատած ես ԱբրաՀամի գրկում, դեղեցկացրէք մեզ Համար
մեր երկնաւոր Հայրենիքը, եւ բոլորիս Համար քաղցրացրեք

- 102-

դէպի վեր տանող ճանապարծը (Շուշանիկի Համար դրախտը
եւս նոնենիների պարտեզ էր):

Ապա ուղեկցեց իսմէնէին դեպի վերնայարկի իր ընդար-
ձակ ամուսնական սենեակը: Այնտեղ բացեց ֆրանսական
ծակուկէն արկղը, որտեղ պածում եր տասնութ տարի առաֆ
կրած Հարսանեկան ձեռնոցը, որը չրֆելով ճկոյթի մասից
դուրս Հանեց Ֆաթիմայի ձեռքի տեսքով, մանրը փիրուզով
զարդանախչուած փոքրիկ մի բանալի:

Սշրից դունատ աղջնակ Հայկանոյչից, որին երբեք չէր
ճանաչել, ժառանգած մեծ Հայելիով Հակայ պածարանի ներ-
սից, ներքին խռովքը զապելով, Շուշանիկը Հանեց մետաղեայ
մի տափակ արկղ, որն ասես անվտանգութեան արկղ լինէր,
որտեղ պածում էր ոսկու եւ գոծարեղէնի իր անձնական ծա-
բատութիշնը: Լուռ, Հաստատակամ, Հաչուի չառնելով, որ
առաջաղդէմ ամուսինն ու նրա ընկերները ծիծաղում էին
վրան, Շուչանիկը չցանկացաւ արժեթղթեր կամ դրամատնա-
յին Հաչիւ ունենալ, այլ իր անձնական ամէն եկամուտ, ամէն

նուէր, ամեն փոքրիկ վաստակ վերածեց ոսկեդրամների եւ
անգին քարերի. եւ այժմ Իսմէնէի Հետ մտածկոտ նայում էր
եր փոքրիկ գանձին:

երկուսով խաչակնքեցին, ապա Շուշանիկը մէկ այլ ա-
Հոցից Հանեց Հասարակ կտաւից Հաստ տոպրակներ եւ գան-
4ը երկու մասի բաժանեց:

իսմէնէին վատաչեց առաւել խոչոր տոպրակը:

- իսկ Հիմա դնա, իսմէնէ,- ասաց նա: - Նայիր, լսիր,
զնենիր այն ամէնն, ինչ կարող ես: եթէ մեզ Հետ նման կերպ
են վարւում, ապա յետոյ Թերեւս յարձակունն նւսեւ յոյների
վրայ, բայց դու իսմէնէն ես, ծւ ոչ ոք չի Համարձակուի վա-
տութիւն անել ողբասացին: Եթէ առիթը ներկայանայ, նախ
եւ առաջ մտածիր երեխաներիս մասին: ես լաւ եմ ապրել:

ինչպէս լքուած մի երեխայ, իոմէնէն արտասունց՝ դէմքը
Հալած Շուչանիկի ձեռքերին: Արտաքուստ դեռեւս ոչինչ չէր
պլատածել. Շուչանիկը սրբեց նրա աչթերը:

-103-

- Իմ Հին բարեկամ, Հէնց դու ես, որ ընկերակցում ես
Հանդուցեալներին: Եւ ոչ ոք մեզ չի խոստացել, որ այս
կեանքը յաւիտենական է:

Այդ պածին մի զապտիե" ցեցեց մուտքի դուռը, ապա
Հրելով ներս մտաւ ու լայտնունց ճաչասենեակում: Շվոթո-
չած էր, բայց յարձակողական տեսք ունէր. լռում էր՝ սղլա-
անլով ընկերոջը եւ չտեսի պես նայում էր կերակրի մնա-
ցորդներին: «Այստեղ են»: Դեռեւս այնքա՛ն բան կար ասե-
լու, այնքա՛ն քաղցր խօսք փոխանակելու, սակայն Շուչա-
նիկն ու իսմէնէն չգիտէին ինչպես վարունլ: Բայց իչրա-
Քանչիւրը լաւ զինուորի պէս կաներ իր գործը: Տոպրակներն
անՀետացան տարողունակ գրպաններում: Դրամարկղն իր
տեղում էր՝ մէջը մի քիչ դրոժ:

Աստիճաններով իֆնում էին ծիսական կարգով, որպէս
տիրուծի ու աղախին, կարծես պարելով իրենց Հին, վեչա-
շուք պարը:

- 23 ստանտիրոջն ես փնտրում, նա այս առաւօտ մեկնել
է,- ասաց Շուշանիկը զինուորներին միանգամայն Հանդար-
տութեամբ: Նրանք կնոջը զեկուցեցին ամուսնու՝ կուսակա-
լութիչն ժողովի գնալու Հրամանը: - երբ վերադառնայ, ան-
միջապէս կասեմ:

Ոստիկանները զուարճացած նայեցին միմեանց, իսկ մէկն
ասաց:

- Միեւեոյնն է, վաղն էլ ոշ չի լինի:

Ապա դանդաղ ու ճշգրիտ մի չարժումով երկարացրեց
ձեռքը դէպի սեղանի կենտրոնում դրուած ապուրամանը:
Մի պաՀ թուաց՝ փաղաքչում էր այն. ապա չարժումն արա-
գացաւ եւ ապուրամանը չրխկալով յայտնունց յատակին:

- 04,- ասաց մարդը, ապա նորից ժորտաց ու դուրս
եկաւ ընկերոջ Հետ:

կ Զապտիէ - Թրջ- Հսկիչ զինուոր (ոստիկան զինուոր) Թնթ.
թարգմ.):
-104-

Այդ պաճից սկսած՝ ժամանակն արագրնթաց վաղզթի մէֆ
էր` մերթ ընդ մերթ խաբուսիկ դադարներով: իսմէնէն փոր-
ձում էր յուչիկ քայլել երկու զապտիէների ետեւից: Հետեւե-
լով իր կատուային բնազդին յոյս ունէր, որ ցանցով ետ
գնալով՝ կզտնէր սարդին: նրա փոչուտ, սեւ Հագուստը անչե-
տանում էր փողոցի անկիւններում: Անէծքներ էր թրթմն-
ջում՝ քաջութիւն վերագտնելու Համար:

Մինչ այդ իջնում էր մեռելային լռութիւն, որբ չարագոյժ
մշուչի պես պարուրում էր Հայկական թաղամասը: Միայն
իսմէնէն չէր, որ չարժւում էր երկու զինուռրների ետեւից-
նրա պէս Հողադոյն ծեր կանանց մի ամբողջ պարս՝ տնային
ծառաներ, մուրացկաններ, աղքատ այրիներ, մտնում էին
ծակ ու ծուկ անկիւնների ետեւում՝ նայելով զինուորներին,
որոնք ծոծուտլով տնից տուն էին անցնում իրենց ետեւից
սվփուծլով մածուան սարսասի:

Անչասկանալի մի զարմանք էր տիրում չուրֆբոլորը: Ծի-
ծաղկոտ չուրթերը փֆակւում էին տաղնաի բիւր ճիչերով,
մաՀուան բիւր մտածումներ էին արթնանում եւ միանալով
անորոչ տագնապի Հետ՝ խելայեղ պար բոնում: երեխաները,
գրպանները քաղցրաւենիք լցրած. թաքնւում էին: ԱՀ ու
սարսասիի սուր, ծակող Հոտը տարածւում էր որպես ժանտա-
Հուո:

Այդքան տարուայ մեֆ առաջին անգամն էր, որ դեղա-
տունը փակւում էր: Վերոնին զգուշացրել էին: Երեկոյի ըն-
կերները՝ այն նոյն յանդուգն մարդիկ, որոնք մինչեւ երէկ
նրան սիրաՀետում էին, այժմ յայտնւում էին որպէս ուրուա-
կաններ՝ մէկը միւսի ետեւից սածելով պատերի երկայնթով եւ
չշնչալով.

- Մեզ ժողովի են կանչել... գալու ծն խանութները կողոպ-
տեն... կլինի ինչպէս 1896 թուականին... ու՞ր է Սմբատը...

Վերոնը ճիգ էր գործադրում, որպէսզի պատասխաներ
Հանդարտօրէն, բայց նրանք աղֆկան չեին լսում եւ վերստին
սաՀում էին դուրս ապակեայ խելայեղ աչքերով: Այդ օրը ոչ

-405-

մի վաճախորդ չերեւաց: ԱՆՀուն ամայութեան մէջ քաղաքը
կարծես չունչը ռւլաչած (իներ:

Վերոնը գիտէր, որ բժիչկ Գրիգորը Սմբատի Հետ Ագա-
րակում էր, եւ ինքն իրեն Համոզում էը: որ նրանց կայացրաձ
տանիքով: «Միայն Թէ երեխաները դէսուղեն գնացած չլե-
նՆեն»,- անչանդգստացած մտորում էր նա: Ապա այլեւս չդի-
մացաւ աճող լռութեանը, չչուկներին: Ասես երեկոյ լինէր:
սկսեց ջանասիրաբար փակել աչխատասեղանին շարուած
սրուակները՝ խնամքով տեղաւորելով դրանք ղդարաններում
Հերթականութեամըբ, իֆեցրեց փաթալթուռղ վարագոյրը, որ
պաՀում էր ներքին կարճ միջանցքը, Թթոյների սենեակը, եւ
նիւթը: Վերցրեց առաւօտուայ եկամոււը, ուղղեց աչխատա-
սեղանի վրայի անուչածոտ ի-զերը, պտտելով փակեց փարի-
զեան նռրաոճ օծանելիքը՝ (Քշս մօ Շօէ/, եւ պատրաստունց
դուրս գալ:

Փորձում էր Հանգիստ երեւալ՝ մտքում արդարացուցիչ
ւպատճառաբանութիւն դնելով, եթէ Հարցնէին, Թէ ինչու էր
այդքան չոււտ տուն գնում: Սակայն չորսբոլորը ամայի էր:
Դրսի դոան ծանը բանալին յանկարծ սաչեց նրա խոնաւ
ձեռքից, եւ դետին ընկաւ մետաղադրամի զնգոցով:

Այդ պածին Վերոնը, մի յանկարձակի չարժում անելով,
կարծես ինչ-որ բան միչած, արագօրէն ետ դնաց դեղատուն:
Գաղտնի դարակից (այսպէս կոչուած «գաղտնի», որովչետեւ
Սմբատի գաղտնիքները բոլորը գիտէին) Հանեց ամերիկեան
գերժամանակակից մետաղնայ փոքը դրբրամարկզի բանալին,
որ Սմբատն էր անցեալ տարի տեղադրել տուել Լոնդոնից
ժամանած մի մասնագէտ դարբնի: Ասես տենդագին երազում
լինէր. Հեշտութնամբ բացեց բարդ կողպեքը, որին երբեք
նախկինում 4եռք չէր ւռուել, եւ արագօրէն գրպանը դրեց
ոսկեղդրաժների գլանիկները, արծաթով Լե ստոպրակներն ու
թղթադրամները:

-106-

Աչխատում էր արագ, ասես վարպետ գող լինէր: Վեր-
ջացնելով դործը փակեց եւ բանալին տեղը դրեց: Աղա ծան-
ներին թուրքերի մի խումբ յհտմիֆօրեին սովորոյթ կդարձնէր
խունացած ցուցանակի տակ՝ առանց բարձրաձայն արտա-
յայտուելու մեչելով Սմբատի բարութիւնն ու զուարճասիրու-
ոսկու, այդ դրամի, որ մաս առ մաս կուլ տունցին՝ փրկելու
Համար դրանք յաճախակի խուղարկումներից, կյաջողուէր
փրկել երեխաներին, Հասնել Հալեպ, վերապրել:

Տանը կարծես ամէն ինչ Հանդարտ էր: Նուարդը գնացել
էր ընկերուՀուն՝ կտորեղէնի վաճառական Զաբելին, այցելու-
թեան, եւ բոլորը թեթեւացել էին, որ չպետք է դիմակայէին
նրա նեարդային ցնցումննրին ու ցամառ Հարցապնդումնե-
րեն: Վերոնը փնտրում էր Ազեիւին, որը եւս դուրս էր եկել՝
լուրեր իմանալու, ապա Շուշանիկին, որին գտաւ միֆնայար-
կում՝ սպիտակեղէնի պածշարանների մէջ մխրճուած, գարնա-
նային լուացքից յետոյ սաւանները Հաչուհլիս: Լուացքի
կտորները չարուած էին ձախ կողմի սեղանին, իսկ մկրատն
ու գունաւոր կնրպլասից ժապաւէնները՝ աֆ:

- Որքան ասես ժամանակ ունեմ,- ասում էին Շուչանիկի
փոքը-ինչ առաջ կռացած ուսերը,- ածա այստեղ եմ՝ իմ գե-
ղեցիկ տան մէջ, եւ Հաչւում ու դասաւորում եմ իմ սպիտա-
կեղէնը: Նուբարը խաղում էր ժապաւէնով նրա ոտքերի մօտ:

Վերոնին սլատեցին սպառնալիք, խռովք, սրտակցութիւն,
ինչպէս նանւ յարգանքի խոր զգացում Հանդեպ այդ ուսերը,
որոնք յանկարծ ասես իրենց վրայ վերցրին աչխարձի ծան-
րութիւնը: «Ա՛խ, Շուշանիկ, իմ Հարս, իմ բարեկամ»,-
փղճկաց աղջիկը՝ գիտակցելով. որ միայն նա եւ ոչ Թե իր

-107-

եղբայր Սմբատը կարող էր իմաստ տալ այն ամէնին ինչ կա-
տարւում էր, դեո աւելին, այն ամէնին ինչ կատարուելու էր,
վախին, որ կոկորդն էր սեղմում (որովչետեւ դեռ ոչինչ չէր
պատածել, գրեթե ոչինչ. բայց ո՞ր Հայ աղջնակը չէր գիտակ-
ցում, ֆարդերի ու սպառնալիքների մասին):

- Շուչանիկ, ինձ կներես: Փակել եմ դեղատունը... (եւ
չասաց մետաղնայ դրամարկղից Հանածի մասին, ինչպես եւ
Շուչանիկը նրան ոչինչ չասաց իսմէնէի Հետ կիսած փոքրիկ
գանձի մասին. այն, ինչ մարդ չգիտէ, չի կարող վնաս
բերել...):

- Լաւ նս արել,- ասաց Շուչանիկը մեղմ ու Հանդարտ,-
այժմ պետք է սպասենք, որ ժողովուրդը վերադառնայ կու-
ռակալութիւնից: իսկ մենք՝ կանայքս, պէտք է պատրաստ-
ւննք այն...

Այստեղ ձայնը խզուեց, Հեռացաւ, սսես տատանուելիս
լինէը՝ չարունակե՞լ, Թէ՝ ոչ: Ի վերջոյ, Վերոնը երիտասարդ,
անփորձ կին էր: Բայց այդ պածին տան մուտքի մօտից
լշունցին ձայներ եւ ութերի քսքոտոցնէր: Բաւականին
մարդ կար: Շուչանիկն ու Վերոնը միասին ոտքի ելան եւ
միասին իչան աստիճաններից ձեռք ձեռքի բոնած, քոյրերի
պես:

նախամուտքի մօտ՝ Սմբատի Հպարտութիւնը չոյող կաղ-
նուց պատրաստուած նստարանի վրայ, կանգնած էին կամ
նատած երկու ատաղձագործ եղբայրները՝ ժամկոչ կարոյի
Հետ, որը բոնել էր փոքրիկ Կարոյի ձեռքը, եւ միւս ժամկոչը՝
կաթողիկէ Վարդան Առաքելեանն իր որդու՝ արեւմտեան
սնափառ անունով Ջեյմսի Հետ: Այնտեղ էր նաեւ փոստա-
տար-լուսանկարիչը, յոյն քածանայ իսակը, (որին չէին կան-
չել ժողովի, բայց, միեւնոյնն է, վախենում էր), տան ծառայ
Յակոբը, նրա ընկերներից մէկը՝ Ձախլիկ անունով, եւ պար-
տիզան Ներսէսը:

Բոլորը յուսավառ աչքերով դիմեցին Շուշանիկին: Նա
կգիտծնար ինչ անել: բոլորն արդէն, բնականաբար, գիտէին,

-408-

որ Սմբատը Ագարակում էր, եւ նրանց մէջ գործում էր
ուժեղ մի բնազղ, պաշտպանութեան տանուտիրական
խնդրանք, որը պէտք էր ուղղել Սմբատի կնոչը՝ Շուշանիկին:
Այս փոքրը խումբը Հաւատում էր նրան եւ սպասում յար-
գալից Համբերութնամբ: Հայկական Հեզ աչքերը նրան էին
Հետեւում լուսավառ, աստիճաններն ի վար:

- Մայրիկ, իմ բարեկամները քեզ էին փնտրում,- ասաց
կարոն զրնգուն ձայնով:

Մայրիկ... Շուչանիկը ցնցունց, կարոն խօսեց բոլորի
անունից: Բայց ոչ միայն այդ Հասարակ մարդիկ ու իր զա-
ւակներն էին կախուած իրենից, այլեւ Սմբատը, որն այնտեղ
էր՝ Ագարակում: Ամուսնուն վերստին տեսնելու մի անզուսպ
զգացում յանկարծ ծամակեց նրան, մի քօղ մթագնեց նրա
խաղաղ աչքերը:

Շուչանիկը մոռացաւ ամէն ինչ՝ տունը, պածարանները,
ապիտակեղէնը: ԱՀա մաչուան Հրեչտակը, որի ծանր աչքերը
նրան էին յառած. եւ մինչ Շուչանիկը ինքն իրեն Համոզում
էր (ինչպես միչտ), որ մչակել էր միմիայն կնոչը յատուկ
ռազմավարութիւններից մէկը, Հէնց ինքն էլ այս անգամ
կդառնար իւրայինների ճակատագիրը որոչողը:

- Բոլորս դնանք Ազարակ,- ասաց Շուչանիկը,- այնտեղ
ոչ ոք չի Համարձակուի ուռք դնել: Բոլորդ մէկ ժամից Հաւա-
քուէք տան հտեւի նեղ արաչետում՝ պարտէզի դռնակի մօտ:
Այս ծրեկոյ զբօսախնչոյք կկազմակերպենք՝ ի Հակառակ
նրանց, ովքեր մեր վատն են ցանկանում: Եւ բոլորս ուրախ-
զուարթ կուտենք-կխմենք: Օրերը երկար են, օդն արդէն
տաք է: Բերէք նաեւ ձեր կանանց, որ ինժ կօգնեն:

կսկիծն ու մտատանջութիւնը փարատունցին ուրախու-
թեան մէջ: Բոլորը վազեցին լցնելու զամբիւղները. ճիշտ է,
Շուչանիկի Հիւրասիրութիւնը առասպելական էր, բայց եւ
Հիչրը չէր կարող ներկայանալ ձեռնունայն:

Շուչանիկը խոչարար Արաքսիի եւ թաղամասում անօ-

-409-

գուտ պտոյտից վերադարձած եւ աւելի Հեռուն Հարկ հղած
Համարձակութիւն չունենալու պատճառով չգնացած Ազնի-
ւի Հետ Հագցնում էր երեխաներին: Նուբարը քմածաճու-
թեամբ Հագաւ ժապաւէնազարդ աղջկական զգեստ եւ դրեց
Քրոջ վարդագոյն զլխանոցը: Նա խելքը Թոցնում էր քոյրիկ-
ների զգեստների խչխչոցից, որն այնքան Հաճոյք էր պատ-
ճառում իրեն: Ողջ աշխարձի Հանդէպ սիրով լցուած իր մեծ
արտով կարոն ուրախութիւնից խենթացել էր. մի ամբողջ
երեկոյ բոլորի Հետ՝ բոլոր բարեկամների, մայրիկի, Հօրաքոյ-
րերի, Հայրիկի... Պարել Ագարակում եւ վազվզել ֆրվէժների
տակի մարգագետիններում: երջանկութեան Հոգոց Հանելով,
կարոն խոստանում էր իր Հըեշտակին, որ ինքը չատ լսող ու
խելօք կլինէր:

Մինչդեռ Լնալին ու Սուրենը քթները կախեցին: Չէին
ցանկանում, որ իրենց անչանդատացնէին. Լեոլին՝ այն սլատ-
ճառով, որ արդեն ճաշից առաջ կատարել էր իր ելքը պա-
Հարանի տակից, իսկ Սուրէնն էլ անցել էր վախի ու փա-
խուատի սանձարձակ դողի միֆով եւ զգում էր տարածուող
Հակայական սարդոստայնը: Սփափագէր, կփափագէր 4ի ՀԵծ-
նել, սուր ճօճել, Հերոս լինել` Սասունցի Դաւիթ, Վարդան
Մամիկոնեան... Հոգու խորքում կցանկանար նաեւ միայնակ
փախչել այս փոքր աչխարծից, որը ոչինչ չէր Հասկանում եւ
չէր տնսնում պատերի վրայի ստուերները:

Բայց Շուչանիկն այս երեկոյ կարծես փոթորիկ լինէր:
Նոյնիսկ սոիկին Նուարդն էր ենթարկւում նրա աճապարան-
Քին եւ շտապով բարձրացաւ մեծ կառքը երեխաների, Ազ-
նիւի եւ Վերոնի Հետ: Շուչանիկը Հետեւեց նրանց միւս կաո-
Քով՝ մթերքով բեռնուած, Արաքսու եւ մնացածների Հետ
միասին: իսակը տանն էր Թողել կնոջը՝ Կատերինային՝ չուզե-
նալով անչանգատացնել նրան: երկու ատաղձագործ եղբայր-
ները, որոնք աւարտել էին գմբեթի ներկելը եւ երկու օրից
մեկնելու էին ԱՄՆ, կառապանի չեր էին կատարում: Սա
լինելու էր նրանց Հրաժեչտի երեկոն, ուստի բերել էին մի չիչ

-410-

Հնեցուած կոնեակ եւ երաժչտական դործիքներ՝ պարեղա-
նակներ նուագելու Համար:

Հայկական Թաղամասի ճնչիչ լոութեան մէջ ուրախ
դոստ սլանալով կուսակալութեան առջեւից:

իրօք, ուղեւորներից ոչ մեկին չէր Հետաքրջրել ժողովը.
նրանց մէջ ընտանիքի աւադներ չ(ային, բացի երկու ատաղ-
ձագործներից, որոնք իրենց արդէն օտարական էին Համա-
բում, իսկ քածանայ իսակն էլ կապ չունէր, քանի որ յոյն էր:

Պածչակախմբի՝ սովորականից աւելի չատ զինուորները
չծաւատացին երենց աչքերին: Երկուսը վազեցին Լեյտենանտ
Իսմայիլ կիզիլջիկի մօտ, որը մայրաքաղաքից նոր ժամանած
սպայ էր եւ դեկավարում էր զօրախումբը. ճանաչեցին կա-
խումբն ուր էր ուղեւորուել, 25 որտեղ կարելի էր նրան
գտնել:

- Այս չուն գեաւուրնե մե արկազնում են: Գնում են

/ Հ Դ ըննըը «շղ բարոց
Քէֆ անելու իրենց ամառանոցում: Դաւաճաննե՛ր, անամօթ-
նե՛ր:

Այդ երկուսը, ձի Հեծած, կասկածելի մտադրութեամբ,
ճանապարծ ընկան: Նրանց Թչուառական մտքում փայլատա-
կել էր չՀակուած տունը կողուտելը, եւ, յետոյ, աղֆիկների
ծիծաղկոտ աչքերն այնքա՛ն գայթակղիչ էին: Բայց նրանք
միայնակ չէին կարող նախաձեռնել նման գործ:

Սակայն Լեյոննանտը կռանդուն ԻԵԹԹթիՀատական էր, զար-
դացած մարդ, քաղաքից, որ ձդտում էր սլաչտօնի հւ արեւե-
րես աչխարծ դուրս գալու մասին: Հայերի Հաւաքը չարու-
նակւում էր, եւ նա լաւ գի էր, Թէ այն գործնականում ինչ
վախճան կունենար: Ու՞ր էր գնում այդ ընտանիքը, հ՞նչ էր
դաւում, ովքե՞ր էին այդ մարդիկ, եւ ու՞ր էին գնում այս
կառքերը: Գրգոուած 4այները պատասխան էին տալիս:
«Արդեօ՞ք դէպի Արտոյտների Ագարակը: Ձրվէժների մօ»:
Իր սպասած առիթը ներկայացել էր, Հարկաւոր էր օղտուել

4 11-

դրանից, առանց կիսելու փառքը մէկ ուրիչի Հետ: Մի փոքր
հրեւակայութիւն՝ գործողութիւնների մէֆ, մի փոքր նախա-
4եռնութիւն.. միեւնոյնն է, չուտով այս կամ այն կերպ
ազատ ասպարէզ կունենային ... եւ այնքա՛ն գոռոզ այս Հայ
ժողովուրդը, որն արդեն դատապարտուած էր ոչնչանալու,
պատկանում էր բոլորին եւ ոչ մէկին... Այս պարագայում
միջամտելը կարող էր դաս լինել, ինչպէս հանւ ժամանց:

Ուստի իամայիլը որոչում կայացրեց: Վատածեց զօրա-
մասն իր ենթակային, որը մի քիչ անտաչ, բայց լաւ մարդ էր,
Հարցեր քիչ էր տալիս, եւ վազեց իրեն զգուչացրած երկու
զինուորների Հետ դէպի զօրանոց, որտեղից վերցրեց եւա
տասը կամաւորների՝ ըմբոստներին դաս տալու Համար, խոս-
տացաւ նրան Հատուցում: Ապա իր փոքր խմբով զինունց ու
4ի Հեծնեց:

- Եկէք ինձ Հետ,-- ասաց նա չոր,- կզուարճանանք: Բայց
քաղաքից դուրս գալիս չաղմկէք: Պէտք չէ ոչ ոքի տաղնապի
մէչ գցել:

Այսպիսով, կառքերի ուրախ անցումից մէկ ժամ անց
տասներեք զինուած Վիաւորները գնացին միեւնոյն ուղղու-
թեամբ, լուո ու մածազղու:

Բայց Ար«ինէն՝ լաթերի ծեր վերավաճառողը, աչալուրջ
էր: Երկու ժամ առաջ տեսել էր իսմէնէին, եւ իրար Հետ ինչ-
որ բան էին չչնֆացել: Այժմ դտնւում էր զօրագնդի ախոռի
անկիւնում եւ սուզուել էր առեւորի մէջ ախոռապաններից
մէկի Հեւո. բայց տեսնում էր, լսում եւ ծասկանում ամէն էնչ:
Միւս կողմից՝ ախոռառլանը՝ Հուզնուն, սպաների՝ այս ու այն
տեղից թոցրած ծագուստի կտորների աւելցուկները նրան
վաճառելու փոխարէն առաջին անդամ 4րի տուեց եւ թաւ
բեղերի տակից սակաւ լոյսի ներքոյ՝ կիսախաւարում, չշնֆաց
«խե՛ղճ կին»:

Արսինեն չտապով վերցրեց լաթերն ու կաղալով վազեց:
Գիտէր, Թէ որտեղ գտնել Իսմէն էին եւ միւս կանանց՝ Մ.-
բաչի ճանապարձի վրայի Հին, լքուած քարվանսարայում:

-412-

Մինչ այղ Հայ տղամարդիկ դեռեւս կուսակալութիւնում
էին: Մէկը միւսի ետեւից ներս էին մտել ժամը երեքին. միմ-
հանց աճապարանքով բարեւ տուել մերժելով այն վախը, որ
թուխ ամպի նման բազմել էր օդում՝ ջանալով դէպքը նմա-
նեցնել որեւէ ապածովեցնող նախաղէպի:

- Որքա՞ն կուզենան,- Հարցրեց խոռվուած մանրավա-
ճառ Յակոբը դարբին Արչակին:

- Ձերդ Գերազանցութիւն. ի՞նչ կարծիքի էք,- Համես-
տօրէն Հարցրեց սրբապատկերների նկարիչ Մելքոնը մեծա-
Հարուստ Աչուռ Մճնդիկեանին:

Ոչ ոք չէր ցանկանում աւելի վատի մասին մտածել. «Պա-
տերազմի մեֆ ենք, ամենքս էլ պետք է զոծարբերութիւն
անենք»: Եւ բոլորն իրենց գլխում տենդագին Հաչուարկներ
էին անում. այսքանը՝ սրան, այնքանը՝ նրան... գնդապետը,
ջայմաքամը, փողոցի ոստիկանը... «Հարկը Հարկ է, եւս մէկ
անգամ կվերապրենք, եւ յետոյ գուցէ պատերազմն աւարտ-
ւի...»

Փիլիսոփայօրէն Համակերպուած այս տղամարդկանց մի-
ֆից, որոնց տարակուսանքն արդէն փարատուել էր, եւ մտա-
ծում էին կաչառքից յետոյ տուած ընտանեկան ընթրիքի,
իրենց կանանց, երեխաների, օջախի չերմութնան մասին,
առանձնացան Ամերիկայից ժամանած արդիւնաբերողներ,
Հզօր տնտհսագկտներ, Փաբրիկանեան չորս եղբայրները,
որոնք դժուարանում էին կրկին Հասկանալ այս ամէնը, եւ
կարծում էին, ռր սա առուծախի, արեւելեան դանդաղ բա-
նակցութեան Հերթական դրսեւորումննրից մէկն էր:

Բայց նրանց ետեւից ջայմաքջամի զապտիեներն անսովոր
փութաջանութեամբ ծածկեցին դոներն ու չարունցին նրանց
դիմաց: իսկոյն նկատեցին դեղագործի բացակայութիւնը,
բայց այն տագնապ չարթնացրեց. Սմբատն այդպիսին էր,
Հաւանաբար Ագարակում էր՝ երուանդ եղբօր ժամանումից
առաջ վերջին գործերը կարգադրելու նպատակով, եւ երեւի
դեո չէին Հասցրել նրան զգուչացնել: նրա ցրուածութիւնն

-113-

առասպելական էր՝ կապուած այն ամէնի Հեւո, ինչ չէր վերա-
բերում իր դեղերին ու Շուչանիկին: Հաւանաբար ուչացու-
մով կժամանէր, բայց ոչ ոք, ինչոլէս միչ, նրա վրայ չէր
բարկանայ: Չափից դուրս անմեղ էր, չափից դուրս անծոգ,
չափից դուրս սիրուած:

Սմբատն այդ պաչին իր դիւչրաչաւատ սրտով չատ Հեռու
էր ամէն ինչից եւ վերստին երջանիկ էր: Բարեկամների Հետ
ժամանած Շուչանիկի մատուցած անակնկալը, ատաղձագործ
եղբայրների Հրաժեչտի տօնը, աճապարանքից կարմբրատա-
կած այտերով քոյրերը, բոլոր զաւակները, Նուբարի ծիծա-
ղելի զգեստափոխութիւնը. այս ամէնը նրան ապաչովութիւն
էր ներչնչում: Շուչանիկն իր Հաստատուն ծառն էր. եթէ նա
որոչել էր, որ այդալէս լաւ էր, ուրեմն Սմբատը ցնծութեան
մէչ էր:

«Վաղը կմտածենք նոր Հարկի մասին, կիմանանք, թէ ինչ
չր ուզում քայմաջամը, էւ միգուցե այդ Հանդիպումից առաչ

մի վերջին ա/մ կղզայ Երուանդից»,- մտածում էր նա
ցրուած եւ տրւում վերակառուցուած Ագարակում անակն-

մից մետոյ նախատեսուած սլաչտօնական ւոօնախմբութիւնը:
Մճացել էր միայն Թենիսի դաչտը աւարտին Հասցնել,
բայց արդէն ջրիջեթի Հոյակապ մականներ էին բերունլ
Անգլիայից նախորդ չաբաթ, եւ դաչտը պատրաստ էր, ապլա-
կեպատ սատչգամբը, գունաւոր ապակիները՝ ամէն քառա-
ուսու մէջ կրարափոխ կապոյտ եւ կարմիր խաչերով,
Հիւսուած ծղօտէ ճկուած եղեգիպ "պատրաստուած աւստրիա-
կան աթոռակները նոյնպէս: Փայլում էին սպասադարաններն
ռու ապակիները: Սպասում էին նաեւ Վիեննայից դաչնամու-
ԸԸ բերող մարդուն, որ երկու օր առաջ էր մեկնել մայրա-
քաղաքից: Նախորդ օրն էին ստացել Հեռագիրը:
Բացուհցին ղզամբիւղները, մարգազգետնին մեծ սեղան
փոռունց: Յեւտմիջօրէն կուրացուցիչ էր դարձել դոյներից ու
ւ լ4-

բոյրերից: ԽոՀանոցում Շուչանիկը վերաչսկում էր կանանց
ուրախ աշխատանքը, կարգադրում, ռւլատասխանում, մխի-
թարում: իր դերի մէջ էր. բայց աճապարանքի վաղանցուկ
Հրճուանքից մնտոյ այժմ սիրտը ծանրացել էը, մատների ծայ-
ըձրը՝ ընդարմացել, քունքերի թեթեւակի բարախիւնը գլխա-
կտոյտ էր առաջացնում: Նատեց խոչանոցի մի անկիւնում
եւ այդ սլածին միայն ընկալեց մի քանի մամ առաջ իր խոր
թիւնը:

«Որքա՞ն ժամանակ առաջ էր եւ ինչու՞»,- ինքնիրեն
Հարցրեց նա կարծես սթափուած: Այդ պաչին Սմբատը
մտաւ ԽոՀանոց՝ Շուչանիկին փնտրելու, նրան տեսաւ եւ
ձեռքը թելթեւօրէն Հալեց կնոջ վարսերին:

- Ա՛չ., եմ իկին, դու միչտ գիտես` ինչպէս ուրախացնես
մոռացուած իրենց գաղտնի կատակը- - եթէ վարսերդ մար-
գարիտներ Լենէին, իսկ 4եռքերդ՝ ադամանդներ, որքա՛ն Հա-
բուստ կլինէի, Հոգիս... կարող էինք Հեռու փախչել:

Գաղթի ամբողջ անիծեալ ճանապարծին Շուչանիկը
կկբկնէր այդ խօսջերը՝ գերագոյն Հաճոյք վայելելով: Ինչալէ՞ս
կարող է չարը յաղթել, եթե դոյութիւն ունի բարին. անտեսել
ներկան, անտեսել նրա ղոյութիւնը, եւ Սմբատի ձայնը կվե-
ըադառնայ Աստծոյ անՀունութեան միջից...

Ճիչտ այդ պածին ձիաւոր զինուորների փոքր խումբը
կանգ առաւ Ագարակի առջեւում: Դարպասը բաց էր: Մի
պած Լոյսերը, ձայները, գոյները նրանց կասեցրին, եւ յան-
կարծակի չփոթութեան մէջ ընկան: «Վաղը, վաղը», Քրթմն-
ֆում էր կառքերին մատնած երկու զինուորներից մէկր եւ
անվատած ու չփոլթուած չփում ձեռքերը տաբատի վրայ:

Բայց ոպան գտաւ դազազղելու յարմար պատճառ.

- Բէֆ են անում գեաւուր չնեերը, մեր ։զարտութիւննե-
րով ուրախանում,- գոչեց հնա- սպասում են ռուսներին...

ւ 15-

Եւ աշա, թանձրացող վերֆալոյսի մէչ յայտնունց երեկո-
յծան աստղը: Այդ պաճին, մինչ մագլցող կարմիր վարդերի
ու յասմիկի զգլխիչ բոյրը տարածւում էր օդում, լսունց
Հրանտի ձայնը, որ դուդուկն էր ներդաշնակում նուագա-
ծուների Համար նախատեսուած փոքրիկ բեմի վրայ, որը
գտնւում էր մարգագետնի եզրին՝ չինարի երեք բարձր ծա-
ռերի տակ. եւ մի երկա՛ր. երկա՛ր, նուրբ մեղեդի ծորաց
օդում:

Բայց մեղեդին մարեց խուլ Հեկեկոցով: Մարդիկ լուո ցիր-
ուցան էին եղել ներսում, պարտեզում: Վարպետօրէն դոր-
ծող մի դանակ կտրեց Հրանտի կոկորդը մի ականջից միւար:
Լեւոն եակովլեանը՝ վերատեսուչԿիուտատարը, որ պատ-
րաստում էր իր լուսանկարչական մեքենան սեղանից ճշգրիտ
Հեռաւորութեան վրայ յիշատակ-նկարի Համար, միեւնոյն
վախճանն ունեցաւ եւ առանց մէկ բառ արտարբերելու՝
չրձուած, սպիտակ աչքերով տապալունց խոտի վրայ, որը
կամաց-կամաց թաթախունց արնամբ:

Ինչպէ՞ս է տեղի ունենում կոտորածը: Ի՞նչ դինու է վեր-
ածւում արիւնը, երբ Հասնում է ուղեղին: Ինչպե՞ս են դառ-
նում արնախում: Ասում են՝ ով արիւն է Համտեսում, այլեւս
չի մոռանում այն:

Մի ակնթարթում խումբը վերածուեց որսի դուրս եկած
ոճրախմբի եւ կատուի ճկունութեամբ Հասաւ բոլոր դոներին՝
մուտքի մեծ դռանը, ետեւի կողմից խոծշանոցի դռանը,
ապակեփակ պատչգամբով եւ անգլիական ապակիներով
որաՀի երկու դուո-լուսամուտներին: Տունը ինքն իրեն ան-
պաչտպան տրամադրեց Հիւրին իր անմեղ տիրոջ Սմբատի
"լես:

Սմբատն ու Շուչանիկը դեռեւս խոչանոցում էին: կինը
նստած էր, իսկ ամուսինը՝ կանգնած նրա ետեւում: Այդ պա-
Հին ամէն ինչ Հասկանալի դարձաւ. զինուորները չողչողուն
սուիններով յայտնունցին դոների մէջ, ինչպէս իսկական սա-
տանաներ: Լեյտննանտը նրանց ետեւից մտաւ տուն, անցաւ

-416-

սրածը, ուղղունց դեպի խոճանոցի դուռը եւ այնպիսի չեչտ-
ւած ատելութնամբ նայեց չորսբոլորը, որ բոլորն այն զգա-
ցին ապտակի պէս, եւ Հրամայեց.

- Դու՛ք, դաւաճան գեաւուր չներ: ԱնՀնազանդ գտնուն-
ցիք ջայմաքամի Հրամանին, բայց ես ձեզ գտայ, եւ այժմ
կպատժուէք:

Սմբատը նայում էր նրան ու ոչինչ չէր Հասկանում. Շու-
չանիկը գիտակցում էր մած ու աւեր: Փորձեց տեղից ելնել,
որ ծիչրընկալութիւն ցոյց տար, որ զինաթավի անէր պաշտօ-
ննային. դեռ չգիտեր, որ Հրանտն ու լուսանկարիչն արդէն
սպանուած էին դրսում:

Բայց Իսմայիլը նրան նոյնիսկ չնայեց: Ջոր վերսկսնց՝
Դիմելով զինուորներին.

- Տարէք բոլոր տղամարդկանց միւս սենեակը:

Ուռկանն ընկած անզօր ժկների պէս դուրս պրծնելու
տենդով բռնուած Սմբատին ու ապչածար Գրիգորին, որ ան-
օգուտ փորձում էր գոռալ. «Ես Բժիչկ եմ, իսկ նա՝ դեղա-
գործ. մեզ չէք կարող դիպչել...». Հրեցին դեպի «րաձ՝
ատաղձագործ զոյդ եղբայրների, յոյն քաճանայ իսակի եւ
մնացածների Հետ: Սուրէնը, որ վերին լարկում էր եւ մելա-
մաղձոտ դիտում էր մայրամուտր. լսելով ժխորը՝ իֆաւ ցած
զուսպ, լուռ: կանգնեց Հօր կողքին ու սպասեց: Միւս ւողայ
երեխաները՝ Լեսլին, կարոն, ժամկոչ Վարդանի որդի Ճեյմսր,
պլարտիզպանի որդի Ռուբէնը եւս, տարունցին սրած,
չարունցին թարմ փակցուած ծաղկազարդ պաստառի զար-
դանախչի տակ:

կանանց ու աղջիկներին բիրտ կերպով Հրեցին դէպի դի-
մացի պատը: Շուշանիկն անչարժ նայում էր իր սիրելիներին:
նբա չռուած աչքերն անարտայայտիչ էին, գրպանների մեֆ
մխրճուած ձեռքերը պինդ պածում էին փոքրիկ գանձը: Վե-
ըոնն ու Ազնիւը նրա կողքին էին՝ աղֆիկներին ամուր սեղ-
մած, եւ Շուչանիկի չուրֆն ասես կազմել էին մի Հաւաքական
խումբ: Ոչ մի կտրուկ չարժում, ոչ մի ըմբոստութիւն.

-417-

կարծես կանայք ձղտում էին աներեւութանալ որմնապաս-
սառի մէջ:

Մբայն Նուարդն էր տապալուած մի անկիւնում. նա մի-
այնակ ողբում էր լուռ, ամուր սեղմած վարդագոյն զգեստով
նրբիկ Նուբարին:

Եւ այսպես, կնքունց Սմբատի եւ նրա մարդկանց մածկա-
նացուն: Սուխնները կայծկլտացին, ոոնոցներ բարձրացան,
արիւն Հչեղունց ամենուր, եւ մի կարմիր ծաղիկ դրոշժունց
Շուչանիկի փեշին: Ամուսնու կտրուած գլուխը չպրտուեց
կնոջ գիրկը:

Շուշանիկի փէչի տակ՝ Զատկի փոքրիկ խաչերով զարդա-
րուն խոչանոցային դողնոցի տակ, որով Շուշանիկը այնքան
Հպարտ էր, թաքնուած էր Անրիեթը, որի լեզուն մի քանի
ամիս է, ինչ բացունլ էր, ու անընդչատ չատախօսում էր,
ռ"լատմութիւններ անում ու թաքնւում ամէնուր ծվծվան
մկնիկի պէս: Այժմ Հօր գլխից Հոսած արեան մի չիթ գոզ-
ոցի միջից Հասաւ աղֆկան՝ ողողելով մայրական ապառտա-
նի տաք մթութիւնը: Սուր Հոտը ֆնչեց միւս բոլոր բոյրերը,
աղջկայ բաց բերանը լցունց տաք Հեղուկով, աւելի տաք,
քան մայրական կաթը, ինչպես վարարած մի գետ, որ պա-
տում էր նրա փոքրիկ սիրտն ու քչում-տանում դէպի ան-
յայտ Հեռուներ...

Անրիեթն այլեւս երբեք իր մայրենի լեզուով չէր խօսի ԵԼ
միւս լեզուննրով խօսելիս, ինչպես նաեւ աչխարծձի ցանկա-
ցած երկրում ցանկացած լեզուով խօսելիս իրեն կզգար օտա-
բի «էս, կզգար այն անընտանիք մարդու պէս, որը տնից
դուրս Հաց էր դողանում, նախանժելով միւսների զաւակնե-
րեն: Մթանը, ինքն իր մէջ կծկուած, կարտասուէր ամէն գի-
չեր՝ վերապրելով տեսածը, մինչեւ չընկղմուէր Հանդարտ
Թմբիրի մէջ՝ դառնալով կենդանի կոճղ, որն անյոյս սպասում
էր կորուսեալ Հայրենիքի վերադարժին՝ Աստծոյ լոյսով ու
Հօր անմեղ Հայնացքով ողողուած:

կարոն ընկած էր՝ դեղեցիկ ժպիտը դաֆուած չուրթերին,

-418-

փոքրիկ թաթիկներով պաչելով բացուած որովայնը: Լեսլին
չորեքթաթ փորձեց մի կերպ պատապարուել չողչողուն սպա-
սադարանի տակ, սակայն ուքերից դուրս քաշեցին ու ամ-
բողչ թամիով նետեցին դէպի պատը, ու նրա կլորիկ գլխիկը
ճզմունց Հասած ձմերուկի պէս՝ արիւն եւ ուղեղ չաղ տալով
ծաղկային նուրբ նախչերի վրայ: ԱՀա այսէս ծնունցին Հա-
յոց Գողգոթայի արեան ծաղիկները...

Սուրենը եւս, մածացու վիրաւոր, արտում միայն մէկ
միտք ունէր. ծածկել գլխատուած Հօր ասնպատուութիւնր,
որի՝ պատին յննուած մարմնից չարունակում էր արիւն Հո-
սել: Որքա՛ն արիւն կայ մարդ արարածի մէֆ... Դեղագործի
արտառոց ճնրմակ, ժրաֆան, փոքրիկ ձեռքերը մեկնուած էին
ափերը դէպի վեր՝ կարծես Խաչից իջեցուած, զուր խնդրելով
գթութիւն, կարեկցանք, որ մի ժամանակ գոյութիւն էր ունե-
ցել: Որդին ի վերջոյ կարողացաւ մօտենալ Հօրն ու փարուել
նրան՝ միասին մեռնելու, ծածկելով ծնողի գլխատուած մար-
մինը՝ գրեթէ ներում Հայցելով:

Բժիչկ Գրիգորը, որ փորձում էր ըմբոստանալ, ժնաց վեր-
ջում: ԴաՀիճները Հետեւում էին որոչակի տրամարանու-
Թեան: Նա կարողացաւ նաեւ Իսակին մատնանչել՝ ասելով.

- նա կապ չունի: Հայ չէ:

(Բոլորն էին Հասկացել, որ դրանք աւազակների խումբ
չէին, որ կուսակալութիւն կանչուածներին եւս նոյնն էր
ապասւում, որ Հէնց Հայերի Համար էր Ատտուած քօղար-
կուել, ու արիւնոտ ամպեր էին արչաւում երկնքում):

Եւ իրօք, լեյտենանտը, որ իր առաջացրած դիակոյտի մէջ
շարունակում էր միանգամայն սթափ ու խանդավառ Հրա-
մաններ արձակել ու թրի ծայրով զոծերին ցոյց տալ, քածա-
նային դուրս քաշեց անկիւնից, որտեղ պատապարուել էր, ու
մի աքացի տալով՝ դուրս չպրտեց նրան անվնաս: իսակն իր
մնացած կեանքի բոլոր օրերին ներում կխնդրէր, որ չէր
կիսել իր բարեկամ Հայերի ճակատագիրը, որ անգամ կանգ
չէր առել՝ նրանց օրծնելու, ինչը իր պարտականութիւնն էր.

-419-

ու կատարուածի Համար նրա աղօթքներն ամէն օր կբարձ-
ւով կկնքէր իր յոյնի մածշկանացուն Իսժէնէի Հեւո Ջիւոնի այի
Հրդեծի ժամանակ:

Գրիգորին մերկազրին ու ցուարճանալով կտրեցին ամոր-
ձիները:

- Սիրեկա՞նդ էր,- ծաղրեց լեյտենանտը, երբ Շուչանիկն
ու միւս կանայք վայնասուն բարձրացրին. սակայն Գրիգորի
Հոգեվարքի ճիչը կտրուկ ընդչատունց, երբ ամորձիքը իխո-
Թեցին բերանը: ներա Հեղզնական, իմաստուն աչքերը ռարսա-
փազդու չռուել էին, իսկ Շուչանիկը Հոգեվարքի մէջ մտա-
ծում էր, որ երանի ղարդասեղ ունենար 4եռքին ու նրան
բասրեգթօրէն սպանէր:
ցին դուրս ու ւտտեղաւորեցին թենիսի նոր փորուած բուրաւէտ
դաչտում: կանանց եւս խառավփնթոր դուրս թափեցին, որ-
սլէսզի նրանք ականատես Լինէին ամէն ինչին:

- Նառեցրէք տանտիրուծուն ու Հանէք այդ գլուխը դոզ-
նոցի միֆից (մինչ այղ Շուշանիկը մեղմօշրէն փակել էր
Սմբատի չռուած աչքերը): Ասլա չարունակեց. -- վայրենիներ
չենք, կանանց Խնայեցինք: Այժմ կզբաղուենք դիակներով,
յետոյ կարող ենք ընթրել: Ձեր անարգ ցեղի տղամարդիկ մե-
ղաւոր են ու պէտք է բնաջնջունն, որովչետեւ եթէ նոյնիսկ
մէկը կենդանի մնայ, վրէժխնդիր կլինի: Իսկ դուք կին էջ...

Դիակներից ամենատակինը Սմբատն էը՝ երեսը Հողին
առած, գլուխը մի կերպ մարմնին մերձեցրած: Վերեւում մէ-
կը միւսի վբայ, դարսուած էին մածուան ռսարսասիով չոուած
աչքերով զոյգ եղբայրները, որոնք երբեք չեին տեսնի իրենց
երազների Ամերիկան. նրանց Հայրը տարիներ չարունակ
կգըէր բոլոր վենրապրածներին՝ Համբերութնեամբ յուսալով ու
սպասելով զաւակներին, քանի որ կենդանի մնացածներից ոչ
մէկը ականատես չէր եղել որդիների մածուանը: Աչքերը

ւ120-

փակ Հանգչում էր մեծ կարոն՝ փոքը կարոյին գրկախառո-
նոււծ, ռրին չկարողացաւ պաչտպանել՝ յուսաբեկ սեղմելով
ՄԱ զօրաւոր, անօգուտ բազուկների մէջ, որոնց մածն անգամ
կոչ Վարդանը, նրա Հետ՝ բացուած կրծքով որդին, որի ւտար-
աչխարՀիկ անունը, ապածչովութեան երաչխիք թուալով
Հանդերձ, նրան չէր խնայել:

Տենդագին, բայց կանոնաւոր դիզունցին դիակները- բն-

- Այնուամենայնիւ, այս անչաւատները Լաւ Լ22 խնամում
իրենք իրենց:

Նրա Ընվերը միջամտեց.

- փաւ էին խնամում մեր չնործիւ. իսկ այժմ նրանց բու-
բումնաւէտ կանայք ամբողջովին մերն են:

Ոճրբախումբը նախապէս ճաչակեց գալիք բռնութիւնը՝
տոռւիանքով ու վաւաչուռ նայելով կանանց, աղջիկներին ու
երեխաներին, ու մտածեց, որ բոլորին էլ բաժին կծասնի: Իսկ
յետոյ նրանց դէն կնետեն: Գիչերը երկար էր: Մինչ այդ
նրանք եւս քարկոծուեցին որպէս ատելութեան թիրախ: Իսկ
կողմնային սլատուծանների նուրբ, անգլիական ծաղկա-
նկարներով ապակիները փչրուեցին Թրի Հարուածներով կամ
էլ ցնծութեան աղաղակներով ուղեկցուած եւ յանկարծակի
սկսուած մրցոյթում՝ ատրճանակի կրակոցներով:

Իսկ քաղաքում՝ աւերուած առանձնատնից չատ Հեռու,
Ար«ինէն, իսմէնէն եւ միւս կանայք ժրաջան մրջիւնների պէս
գորձի էին անցել: Իսմէնէն Արսինէից տեղեկացել էր դէպի
Ագարակ կատարուած արչաւանքի ժասին եւ Հասկացել, որ
տունը վերածուել էր մածուն թակարդի: Շատ էր ուղում
այնտեղ վազել, ընկերների Հետ նախատինք ու անէծք

ւ421-

Թափել խուժանի վրայ, վախեցնել նրանց, այդ Հրէչներին
(բոտ իսմէնէի՝ անվիճելի ճշմարտութիւն է, որ տղամարդիկ
խիզախ չեն):

Բայց մետոյ անդրադարձաւ, որ լեյտենանտն եր Հեղինա-
կութիւնը ։պածպանելու Համար Հաւանաբար անչաւատի եւ

ուժեղ մարդու դիրք կգրաւէր՝ կարեւորութիւն չտալով իր
անչծքներին. չթերագնաձչատեց զօրագնդի վայրազութիւնը
անպլաչտսլան մարդկանց վրայ Հեշտութեամբ գործադրելու
կարողութիւնը եւ դուչակեց զինուորականի անձնական նա-
խաձեռնութեամբ իխրականացուած գործողութեան րուն
դրդապատճառը Հակաչայկական տրամադրուածութեան
դր«նւորումը՝ ի ցոյց մայրաքաղաքում գործող Հզօր եռապե-
տութեան:

Այդժամ նա Ագարակ ուղարկեց միւս բոլոր կանանց՝ ող-
բասացներին, այրիներին, գերեզմաններում լաց լինող պա-
ռաւներին, որ վայնասուն բարձրացնէին: Յուսածատ միտքն
այն էը, որ մեծ բազմութեամբ ժամանելով՝ կարողանային
աղմուկ-աղաղակ բարձրացնել, չփոլթեցնել, վկայութիւն տալ:
Ինքը՝ իսմէնէն, վազեց գնդապետի մօտ, որ իրեն ճանաչում
էր, ինչպէս բոլորը: նրան չչուկով մի կողմ տարաւ, բռի մէֆ
Շուշանիկի գոճարեղէնից մի գեղեցիկ զարդ դրեց եւ զգու-
չացրեց, որ նրա ենթականերից մէկը՝ լեյտենանտ իսմայիլը,
այդ դրահցին, թողած իր բանն ու գործը, կուսակալութնան
մի խումբ կամաւորների Հետ գնացել էր Արտոյտների Ագա-
բակը՝ Հէնց իր ընկերոչ՝ դեղագործ Սմբատի մօտ:

- Էֆենդի, նրանք Հարուստ մարդիկ են,- չչնջաց իսմէ-
նէն,- չատ ափսոս կլինի...

Շատ բան Հարկաւոր չէր, որ գնդապետը կատաղութեան
Հասնէր. նա այդ պածին մտածում էր մէկին ուղարկել՝
Սմբատին գտնելու, որպէսզի վերջինիս Հետ չարունակէր մի
քանի օր առաջ սկսած իր չածաւէտ զրոյցը. «Ճարմիկիցա
օտացած լուրը յարմար առիթ է,- մտածում էր գնդապետը,-

-422-

Հիմա Սմբաւոն Իրօք վախեցած կլինի, ուստի աւելի Հեչ
կլինի նրան կթելը...»

Նա արդէն դիտէր, որ ծրագրուած էր Հայերի ջարդ. բայց
լինելով Հին մարդ՝ չորամաբանում էր, ինչպես կարմիր սուլ-
թանի ժամանակ. չէր Հասկացել նոր կացութեան ո՛չ Հեւոե-
ւանքները, ո՛չ էլ ծաւալը եւ դեռեւս Հաւատացած էր, որ
ոչեչացուելու կոչուած Թչուտաո եւ այլեւս աւելորդ դարձած
Հայ ժողովրդի միչից կարելի էր ընտրել ու փրկել մի քանի
պարարտ Հաշ որպէս իրենց սեփական կեանքի անձնական
աւպածովագրութիւն... Հայերի Հարուոութիւնը չէր վրիպել
նրա սուր աչքից նաեւ լաւ վճարուած լրտեսների, օրինակ՝
կաղ Նազիմի, օժանդակութեան չնորչիւ: Ուստի գիտէր, Թ:
որտեղից եւ երբ կարող էր դրամ կորզել:

Իսկ եթէ այդ տխմար, նախանձ Իսմայիլը բռնել էր
Սմբատի՞յն... Գնդապետը ծրաման արձակեց եւ 4ի Հեծնեց:
նրան Հետեւեց (աէ Հանդերձաւորուած 4իաւոր զինուոբների
դաւոր ժամանակներ էին, Հարկաւոր էր Թիկունքը ծածկել:
Եւ եղաւ այնպէս, որ իրենց կատաղի մոլուցքի մէջ Իսմայիլն
ու նրա տասներկու Հեւեւորդները անակնկալի եկան գնդա-
ոլետի ածազղդու, կտրուկ Հրամանից՝ արտաբերուած սարսա-
փելի, սառցային ձայնով, սովորականից միայն մէկ աստիճան
բարձը, բայց ուղեկցուած Հրացանաձգութեան կատաղի
"պարպումով: Մբեւնոյն դոների միջեւ, ու յայտնուել էին
մարդասպանները, այժմ գնդապեւոի ղզինուորներն էին, որոնք
Թէեւ արտաքուստ աւելի վստածելի չէին, բայց, անկասկած
աւելի Հանդարտեցնող էին: Գնդապետը զինաթաի արեց
Իսմայիլին ու նրա խմբին:

«ԱնՀնազանդութնեան ամբաստանութեամբ,- մտածում
էր նա,- կուղարկեմ բոլորին Դամասկոս այն միւս ապուչին՝
եմ Հրամայում: Իսկ ժիւս ստխմարները, Հայերն ու՞ր Են»:

Նայեց չուրֆը եւ ոչ ոքի չտեսաւ: Բայց արեան Հուո

ւ123-

առաւ: Այդժամ դուրս եկաւ ետեւի դոնից եւ տեսաւ Շուչա-
նիկին՝ վինննական ծղօտեայ նոր, չքեղ աթոռակներից մէկին
քարացած-նատած, իսկ նրա չուրֆը՝ ընտանիքի միւս կա-
նանց, որ զինուռրականին էին նայում անթարթ աչքերով:
կանանց ողբերգական անպաչտպանութնան մի նկար, որ
անմիֆապէս Հասկացնել տունց գնդապետին եղելութիւնը:

«Տղամարդիկ չկան, ուրեմն նրանց արդէն սպանել են...»:

նրա առաֆին Հակազդեցութիւնը սոսկ զայրոյթն էր:
Ապա Հայեացքը սաչեցրեց դէպի թենիսի դաշտի փոսը, դէ-
պի ցիրուցան չպրտած մարդիկ, եւ մի անախորժ, քաղցրա-
ւուն Հոտ նրան խորառես տպաւորեց:

Առաջինը գետնին ընկած տեսաւ Հարուածից աղճատուած
դէմքով, քթի փոխարէն սեւ խոռոչով, մեղմ, չնործալի, պար-
կեչտ Լեւոն Թոռնիկեանին, որ բազմիցս նրան ցոյց եր տուել
Անատոլիայի բուսականութեան վերաբերեալ կատարած իր
յ«յտնագործութիւնը, ձեռքերը պարզած դէպի երկինք, վեր-
նաշապիկը տաբատից դուրս: Մազերի մէջ սաձչած անչեթե-
Թօրչն անվնաս ակնոցը անդրադարձնում էր վերֆալոյսը:

Գնդապետը որոչ չափով պարկեշտ էր, որոչ չափով
մարդկային, որոչ չափով կաշառակեր: նրա արձծեստը պա-
տերազմն էր, բայց չեր ախորժում ֆարդերից: բաւականին
անյադ էր, բայց ոչ մոլեռանդ. մոլեռանդը սպանում է՝
յանուն իր Հաճոյքի կամ որեւէ գաղափարի պաշտամունքի,
արիւնը նրան քաշում-(տանում է այլ արեան: Բացի դրանից,
գնդապետը ամաչում էր Մադամ Սեսոստրիսից, որը Համա-
կրում էր Սմբատին, եւ որը վատաչարար կմեղադրեր նրան
անկարողութեան մէջ. «Քո զօրքերի մէչ, քո թիկունքի ծտե-
ւում...»: Հոգու խորքում նաեւ դրանից էր ամաչում որպես
զինուորական. գնդապետը դիտեր Հանդուրժողականութեան
առաւելութիւնները, Հասկանում էր, որ այդ օրը ամենաչա-
բագուչակ օրն էր մի երկրի Համար, որն իրեն միաւորուած
զգալու Համար անձչրաժեչտ եր ջամարում ոչնչացնել իր
անմեղ քաղաքացիների մի մասին:

-424-

Շուշանիկը քարացել էր, չուրֆբոլորը դուստրերն էին,
տալերը, ծեր Նռւարդը եւ խոչարար Արաքսին. դնդապետը
ազնուական կնոջը եւ արծամարչանքը «այժմեական» դա-
Զգում ձր, որ ինքը Հին վարչակարգի. Հին կայսրութեան
ընդունեց, որպէսզի ամեն ինչ կորած չլինէր. քանի որ իր ժո-
ղովուրդը չպէտք է ամաչէր իր բոլոր իշխանաւորների Հա-
ժար:

Եւ այսպէս, Հին ազնուականին ատուկ մի չարժումով
եւ Հայրաբար չչնչաց, որ նրանց ուղեկցել կտար դէպի քա-
ղաք:

- փոատաչծէք ինձ: Նրանց ես կթաղեմ, եկեղեցական

Շուշանիկը կոտրուած սրտով նրան Հետեւեց մինչեւ կաո-
Քը: կարտասուէր միայն այդ ժամանակ, հւտդարձի ճանա-
սարին: Իսկ յետոյ՝ այլեւս երբեք: Գաղթի ժամանակ լինե-
լու էր առիւծի ոլէս Հզօր:

Միայնակ ժնալով՝ գնդապետը, ատրճանակը ձեռքին, մօ-
տեցաւ լեյտենանտ Իսմայիլին, նրան ստիպեց խս զինուոր-
ների Հետ անձամբ Հանել դիակները փոսից, դասաւորել
չարքով եզրին, փակել նրանց աչքերը:

իսկ երբ գտաւ Գրիգորին՝ բոլորի կողմից սիրուած թերա-
ւում էր, նրա զայրոյթը վերածունց խոր կսկիծի ու ծանր
ռ"լարտականութնան: Աջ ձեռքով ազատեց նրան այն ամօթա-

ւ125-

լե զապանքից, որ սեղմել էր նրա բերանը, ձախ ձեռքով փա-
կեց նրա աչքերն ու չչնջաց. «Ների՛ր, իմ վաղեմի բարեկամ»,
ու կրակեց քունքին:

Եւ ասաց իԻսմէնէին, որը Հասել էր միւս կանանց Հետ.

- Ողբացէք, դուք, որ գիտէք լալ: Եւ թող Աստուած
ողորմած լինի մեր Հանդէպ...

-126-

Բ. ՄԱՍ

ՇՈՒՇԱՆԻԿ

Հազիւ Ագարակից դուրս եկած, իսմէնէի կանայք չրֆա-
պատեցին կառքերը եւ սկսնցին բանեցնել իրենց արծեստը
հւ սուգ ու չիւան բարձրացրին:

Սմբատի ընտանիքի կանանց գլխին Հասած դժբախտու-
թիւնը դեռեւս նրանց չէր վախեցնում. գոռում էին, գոչում,
ողբում, միմեանց ուս առաֆարկում՝ լացի ու կականի Հա-
մար: Գերեզմանների ցնցոտիաւոր, բոլորի կողմից անտեսո-
չած պառաւները քիչ Հեռու կանգնեցին՝ անկանոն չրջան
կազմած, զուսպ լռութեան մէջ: Իրենց Հերթն էլ կգար, ուս-
տի մտածում էին թաղման արարողութնանը պատշաճ ճաշ-
կերոյթի, փորը լաւ կչտացնելու մասին: Աղքատի Հորիզոնն
այդտեղ է սաՀմանավակւում:

Բոլորը նայում էին Շուչանիկին, բայց Շուչանիկը ոչ ոքի
չէր տեսնում. լալիս էր, ինչպէս Նիովբէն՝ քարացած, առանց
դէմքը չարժելու, սառած, անՀչաղորդ: Միայն Ազնիւն էր, մէկ
ամսուայ մէջ Հասունացած Ազնիւը, որ ցնցունց ու սկսեց
տենդագին Հաչունլ վերապրեալներին՝ սարսափած, որ յան-
կարծ որեւէ մեկը առանձնատանը մնացած չլինէր. եւ այդ
պածին յայտնաբերեց Հեկեկացող, ամբողջովին արնաչաղախ
Անրիծթի ետեւում աղջկայ չոր Հագած փոքրիկ, ապչաչար
Նուբարին՝ մետաքսեայ խչխշան զգեստով խորոտիկ աղֆնա-
կին, որ եղբօր միակ վերապրած որդին էր:

Ազնիւը երդունց, որ նրան կփրկէր, Հոգ կտաներ. եւ աղջկան
դա կյաֆողուէր այն ուժի ու կարողութեան չնործիւ, որ յայտ-
նունց ու թըթուտց իր մէջ՝ ձգուելով վեր՝ աննկուն ու աներեր:

-427-

Ազնիչր ձեռքն առաւ ձիուկի սանձերը. նայնց չուրջը:
Այդ պածին տեսաւ իսմէնէին, որը ժամանել էր իր եղբօր-
որդի Էորդիոսի Հետ. վերֆինիս երկանիւ թեթեւ կառքով:

- Մտիր կառքը, մխիթարիր Շուչանիկին,- կարգադրեց
նրան Ազնիւը:

իամէնէն անմիջապես Հասկացաւ եղելութիւնը եւ յար-
գանքով պատասխանեց.

- Հէնց Հիմա: Բայց նախ կանանց ներս ուղարկեմ: Ջեր
Խեղճ սիրելիները պէտք է րիստոնեավայել լթաղուծն, այլա-
"էս ես այլեւս Իսմէնէն չեմ:

Ուրախանալով, որ իրենց Հերթն էլ Հասաւ, գերեզման-
ների պառաւներն ու ողբասացները սկսեցին իրենց միապա-
դաղ ողբերգը եւ չարքով ուղղունցին դէպի Ագարակի մուտ-
ՔԸ: Գիչծրային գոյներով մարող վերֆալոյսին վառեցին
իրենց Հնամենի լապտերներն ու յամրաքայլ ընթացան առաֆ՝
ողբաձայն երգելով յանուն մարդկային նսեմ ցեղի բոլոր ան-
դամների:

Մի քանի լապտեր չրֆապատեց խոտերի վրայ մեկնուած
հրաժիչտ Հրանտին, մի ուրիչը՝ լուսանկարիչ-փոստատար
Լեւոնին: Ողբասացները նրանց մարմինները դասաւորեցին.
աչքերը փակեցին, եռանդով ու վարժ փորձառութնամբ տա-
րան տուն, ապա չարեցին միւսների կողքին՝ թենիսի դաշտի
փոսի եզրին:

Այնտեղ կանայք իւրաքանչիւրն իր լապտերով չրֆապա-
տեցին կոտորուածներին եւ ձեռք ձեռքի բռնած՝ սկսեցին
չգրուած օրէնք դարձած ծէար: Սմբատն իր ի«րայինների Հետ
կունենար քրիստոնկական թաղում: Մինչդեռ միւս Հայերը.
որ այն չարաբաստիկ ամիսներին իրենց կեանքը կկորցնէին
Անատոլիայի ճանապարչներին՝ խողխողուած, կտտանքի են-
թարկուած, ծարաւից ու քաղցից ճիւծուած, չէին ունենայ
յուղարկաւորութիւն: Աւելի ճիչտ, դրա կարիքը չէր լինի:
Ջարդից առաջ Հանգուցեալը չնչող էակ էր, կենդանի, իսկ
մարմինը՝ դիավ՝ մեծարման արժանի: Մինչդեռ այժմ տասը

-128-

Հազար մեռելը մի Հոծ բազմութեան փտող միս է, աղբի
կոյտ, ոչնչից աւելի ոչինչ, կեղտոտ իրականութիւն, որից
ոլետք է ազատունլ:

իսկ այնտեղ` Ագարակում, իոմէնէն յանկարծ աչքի պոչով
նկատեց պատչզամբի մութ անկիւններում սածող մի ստունր
եւ ճիշտ նչանակետին դիպաւ:

- Դուրս արի, տէր իսակ: Այդ ինչպէ՞ս եղաւ, որ դու
լենդանի մնացիր,- կտրուկ դիմեց նրան:

Շանթածար իսակը պատասխանեց.

- Ինձ բժիչկ Գրիգորը փրկեց: Ասաց, որ Հայ չեմ,- եւ
ամօշթաչար ծնկի եկաւ:

իսմէնէն ժամանակ չունէր նման բաների Համար:

- կենդանի նս, չատ լաւ: Քածանայ ես, չատ լաւ: ինչի՞
նս կանգնել,- ընդծատեց նա, ապա նայեց քածշանայի
թշուառ, Հնազանդութնամբ լի աչքերին, բոնեց Հեռքից եւ
վեր բարձրացրեց:

- Ներա մտիր, իսակ: Աստուած ամէն ինչ տեսնում է,
բայց դու քաչանայ ես եւ պետք է նրանց օրչնես: Թող գոնէ
խաղաղութեամբ թաղունն, նրանց Հոգիները մեզ կօրծնեն:
Գնդապետը քեզ է սպասում:

Փոքր-ինչ մխիթարուած իսակը միացաւ ողբասացներին,
եւ նրա զօրեղ, ինքնավստած, գեղեցիկ ձայնը Հնչեցրեց Հան-
ղդուցնալների յուղարկաւորութեան ծէսը-

Թող օրՀնուեն նրանք, ովքեր Քո մօտ
վերադառնում են մաքրագործուած Հոգիներով,
ընդմէջ մարտիրոսութեան կարմիր ֆօղի... նրանք,
որոնց անարատ ձեռթերով ստեղծեցիր...
Ցաչակեցէք եւ տեսէք, քաղցը է Տէրը...
օրՀնեցէքջ Տիրոջը երկնքում, դուք որ այժմ Նրան
տեսնում էք,
դուք, որոնց Նա ստեղծել Է անարատ ձեռքերով...
ւ129-

կանանց երգախառն անկանոն, սրտաճմլիկ ողբը չարու-
նակունց մինչեւ ուչ գիչեր, ապա Հեստոզծեւոէ Հանդարտունց
ննրդաչնակելով խիստ վանկատուած մրժնջոցին, որ դարեր
թառիօրի լայտնուելը:

Բայց այստեղ միակ ունկնդիրը գիշերն էր, եւ սգացող
կանայք, որոնք կծկունցին կառքերի ներսում, ինչպէս
դողացող մսի մի դոնդող, իրար էին փոխանցում թոյլ ֆեր-
մութիւնը՝ վերապրելու Համար: կենտրոնում Շուչանիկն էր՝
պարսպուած իրեն չրջապատող մարմինների մէչ, եւ չարու-
նակում էր անծաղորդ արտասուել՝ ռառոյց արտաչնչելով:
մթամած փոքրիկ սրտից արիւն էր կաթում:

ԱՀա եւ Իսմէնէն: Գնդապետը սիրայօժար նրան վատաչեց
կու զինուոր, որ Հնարաւորինս չուտ թաղէին Հանդուցեալ-
ներին Խոր, կարծես յատուկ փորուած Թենիսի դաչտում: Իսկ
Փրիստոննայ՝ օրծնեց Հողը՝ սրբագործելով այն:

Բոլորը շտապում էին Հեռանալ: Գնդապետը ցանկանում
էր օգտագործել հեր ունեցած Հեղինակութիւնը եւ դատել Լեյ-
տննանտին կամ գոնէ Հեռացնել նրան: Իսկ ինչպէ՞ս վարուել
նրան ընկերակցած խմբի Հետ: Զէ՞ որ դրանք իր զինուոր-
ներն էին. յարմար չէր նրանց ՄԱ դէմ Հանել: Հարկաւոր էր
ներել, անտեսել եղածը: ա Հարկէ, ոլէտք էր դրանց կախել,
բայց այդ մասին խօսք անդամ լինել չէր կարող:

իԻսմէնէն ձղտում էր փրկել այն, ինչ մնացել էր ընտանի-
Քիզ: Տննդագին, ցնորական ծրագրեր էր կազմում ու ոչնչաց-
նում Հեւողծեւոէ աւելի քաֆ գիտակցելով, որ ոչ միայն Հա-
Հասել էր: Նա բարձրացաւ կառապանի նստատեղին, Ազնի-
ւը նստեց միւս կառքը, ու առաջ չարժունցին դէպի քաղաք:

- 130-

Թաղամասում չչուկները տարածւում էին ու տարած-
ւում: Տղամարդիկ չէին վերադառնում: Պառաւներից մեկն
առաց, որ նրանց տնսել էին Աղի պածեստի՝ տարիներ ի վեր
դատարկ մնացած չինութեան դռան առջեւ, շարք կանգնած.
դիմացը սուինները Հրացանների «փողերին ամրացուած
զինուռըներ: կառքերի ժամանումը առանձնապէս Հետա-
Քրջրութիւն չառաչացրեց. ինչ-որ մէկն անմիջապէս եկաւ
Շուչանիկի Հետ խորչրդակցելու եւ ամեն ինչ իմացաւ:
Սածմոկեցուցիչ սարսավ էր տիրում ամբողջ թաղում, բայց
ոչ ոք չգիտէր ինչ անել:

Առանց իրենց այրերի մնացած, ծերերի ու երեխաների
տագնառի ծանրութիւնից կռացած կանայք պատրաստ էին
Հաւատալու ցանկացած բարի լուրի՝ տեղի չտալով դառը
ճշմարտութեանը, որը մեխուած էր նրանց ուղեղում: ԱՀա
Թէ ինչու կառավարութեան ծրագիրն անարգել կատարունց՝
առանց ըմբոստութեան Հանդիպելու այս Հլու-Հնազանդ,
անրֆալից ժողովրդի կողմից:

Ուչ երեկոյեան յայտնունցին Հերթական պաշակախմբե-
ըը՝ մունետիկի ընկերակցութեամբ, որը յայտարարեց, որ Հայ
ընտանիքներն իրենց տրամադրութեան տակ ունէին երե-
սունվեց ժամ՝ քաղաքից Հեռանալու իրենց բոլոր անդամնե-
բով անխտիր, ընդ որում թողնելով իրենց ողջ ունեցուածքը:

- կառավարութիւնը բոլորիղ տեղափոխում է՝ ձեզ աւելի
լաւ սլաչտպանելու Համար: Ձեր տները, խանութները
կվատածունն բանակին:

- իսկ տղամարդի՞կ: Ու՞ր են տղամարդիկ,- բղաւեց
տագնապած կանանց մի խումբ եւ իսկոյն զղջաց մունետիկի
սպառնալից ձայներանգից:

- Դէ, դէ՛, Հանգիստ, Հանգիստ, նրանք ձեզ կմիանան
քաղաքից գուրս, որովՀետեւ եթէ միասին լինէք, դուք՝ խո-
բամանկ Հայերդ, կփֆորձէք մեզ խաբել, Թաքցնել ձեր փողը՝
մեր բոլորի Հօրը՝ ջայմաջամին, վատածելու փոխարէն:

Բայց իչրաթանչիւր ընտանիքում սկսունց տենդադիլ մի

-431-

խլբտուք: Փողը կարող էր փրկութիւն նչանակել, միչտ Հա-
ւԼասարազօր էր փրկութեանը: Ամէն տան մէջ, ամէն խոչա-
խոցում թիթեղամանների, Հին դրամապանակների, գաղտնի
դրպանների միջից դուրս Հանունցին դրամաթղթեր, ոսկեայ
եւ արծաթնայ մետաղադրամներ, Մարիա Թերեզայի թալեր-
ներ, Վիկտորիա թագուչու ստերլինգներ, մինչեւ իսկ Հին
ֆլորիններ եւ վենետիկեան ծաղուագիւտ, կլոր ոսկեդրամ-
ներ, երփներանգ թանկարժեք քարեր, չողչողուն դոծարներ,
որոնք փոքր-ինչ ֆերմացնում, լուսաւորում էին դրանք չօչա-
փող կանանց խոնֆացած ձեռքերը:

Այդ մոլեգին գիչերը ծրեխաները, որ առաֆին անգամ
տեսնում էին մեծերին այն աստիճան խառնուած, չփոթուած,
նեարդայնացած, որ կարեւոր Հարցեր էին քննարկում իրենց
ներկայութեամբ, աղչածար զմայլւում էին քարերի, ոսկու,
արծաթի փայլով եւ միանգամից ամէն ինչ Հասկացան, եւ մի
Համը վախ պաշարեց նրանց սիրտը: Շատ էին ուզում խօսել
իրենց Հայրերի Հետ:

Բայց Հայրերը չէին վերադառնում: Արդեն ուչ գիչեր էր,
եւ ոչ ոք չէր մտածում քնելու մասին: Երեխաներին, նրանց
կամբին Հակառակ, անկողին դրեցին, բայց նրանք, բացի
ամենափոքրերից, անմիֆապէս վեր կացան նորից լուռ,
առանց արցունքի, որպէսզի մնային մայրիկների, տատիկնե-
բի կողքին, որոնց սարսավ, յուսաչատութիւն էր Համակել:
կանանց արադգաչարժ ձնոքերը կարում էին գաղտնի
գրպաններ, խործրդաւոր տոպրակներ, որտեղ տեղ էին
գտնում փայլուն քարերն ու չողչողուն ոսկեդրամները: Այլ
4եռքեր չաղախում էին, ընտրում, Հաւաքում ուսոելիք ու
Հաց, կլորիկ խնձորներ, տանձի չիր, թուզ ու պաքսիմատներ:
Բայց այս պատրաստութեան մէջ ոչ մի ուրախալի բան չկար,
ծւ երեխաներին չկարողացան խաբել. նրանք զգում էին սոս-
կում, սպառնալիք, մած:

Ազնիւր 4եռքն առաւ տան ղեկը: Նրանք այլեւս ոչ ոքի
չէին սպասում, նրանց այրերն այլեւս չկային: Շուչանիկն ու

-132-

Վերոնը գրկախառնուած անչարժ նատեցին կրակի առչեւ՝
բոցերի մէջ տեսնելով իրենց սիրելիների կենդանի պատկեր-
նները, փորձելով Հանգիատ տալ յուսաչատ մտքերին:

Ազնիւը մտովի ծիծաղում էր իր եւ լեյտենանտ Ճելալի
վրայ, որն իրեն սիրում էր եւ որն այնքան յանկարծակի ան-
Հետացել էր: Հիմա էր Հասկանում նրա ասածները, իրեն
Հայրենի եզերքից Հեռացնելու սաստիկ փափագը: Այժմ, խո-
Հեմ ու ըմբոստ, տնօրինում էր կենդանի մնացած Հարազատ-
ների փոքր խմբի ճակատագիրը: Միայն խոծարար Արաքսին
էր օգնում նրան, իսկ Սադամ Նուարդը ցածրաձայն Հեծկլ-
տում էր անկիւնում: կրակի բոցերը, պար բոնած սրտում,
րոպէ առ րոպէ աւելի էին զօրանում՝ սնունլով միւսների
տկարութիւնից: Ազնիչն իրեն զգում էր Մայր Հայաստանի
դուստրը, առասպելների Հերոսուչին: Նա կփրկէր իր Հարա-
զատներին, քանի որ ունէր ուժ, կարողութիւն եւ Համարձա-
կութիւն:

Այժմ դու, Ազնիւ աղջիկ, թող, որ ոսկորներդ պար գան
մածուան քամու յորձանքից, որ փրկես երեխաներին եւ Շու-
չանիկին: Դու ֆեզ կծշրամցնես ասկնարին/ ու քուրդ ասպե-
տին, խենթծօրէն կքբջջաս՝ պարուրուած այն ոսկեթելերով ու
թաւչեայ վարդերով զարդարուն կարմիր մետաջսի մեջ, որ
Զարեչն եր ուղարկել քեզ Հալեպից Զատկի տօնին... Դու,
Շերոսուծի, վեշանձն արարած, քո առաքելութիւնն աւարտած՝
ապականուած կյանձնուես Հալեպում, ի վերջոյ, մածին, ծանը

Հիւսքդ ուսերիցդ կախ...

Գիչերն անցաւ, բայց տղամարդկանց Հետքն անդամ չե-
բեւաց: Այլեւս ոչ մէկը չէր տեսնի նրանց: Միայն չատ տա-
բիներ անց՝ Հայերի չարչարանքի եւ Համաչխարծային պա-
տերազմի աւարտից յետոյ, պարտութիւնից բզկտուած Թուր-
Քիայում կպարզուէին նրանց վախճանի մանրամասները.

Մ Ասկեար - Թրջ. զինուոր (նթ. թարգմ.):
-133-

տղամարդկանց դուրս էին բերել Աղի պածեստից (ուր զնա-
ցել էին մի թանի կին իրենց վտանգի մատնելով նրանց Հաց
Հասցնելու Համար, ապա խաղաղուած ետ դարձել), մէկ առ
մէկ սպանել Ջրվէժների Հովտում, որտեղ սփոուած էին մնա-
ցել երանց անթաղ դիակները դատարկ ակնախոռոչները եր-
կինք յառած, մերկ, ամէն ինչից, մինչեւ իսկ մաշուան Հան-
դիսաւորութիւնից զուրկ:

Այսսիսով, յաֆորդ օրը պածեստը դատարկուած էր, ինչ-
էս Հաստատեց իսմէնէն, որն այնտեղ էր վազել արչալոյսին՝
ողչ թաղը ոտնատակ անելուց եւ իր կանանց ամենուր նրանց
փնտրելու ուղարկելուց յետոյ: Միայն փայտնայ ցցի վրայ,
որից Հնում կապում էին աղի փոխադրակառջերը, ճՃօճւում
էր օդում Ճոմօուո ԻւծրՇՏ. ՃՕԵւոՇէՇՈ6Տ Շէ ՔՕոքօտ Հիմնարկու-
թեանը պատկանող մի թուղթ, որը Իսմէնէն գրեթէ չէր էլ
նկատել մինչեւ որ յանկարծաձաս թեթեւ քամին նրբօրէն
բարձրացրեց այն եւ գցեց Հէնց իր ոտքերի առջեւ: Թղթի
վրայ մատիտով Հապճեպ գրուած էր Հետեւեալը. «Եկել են
մեզ տանելու: Մութ գիչեր է: Գնում ենք մեռնելու: Ով գտնի
այս թուղթը, յանուն ողորմած Աստծոյ, թող տեղեակ պածի
մեր ընտանիքներին եւ աղօթի մեր Հողիների Համար»:

Բայց իսմէնէն Հայերէն կարդալ չգիտէր. Թուղթը զրզանը
ԴՐեց, որ Ազնիւին ցոյց տար, իսկ յետոյ մոռացաւ: իսմէնէն
գրաւոր խօսքի կին չէր: Այնուամենայնիւ, առանց կարդալու
անմիչապէս Հասկացաւ, որ բոլոր տղամարդիկ մածացել էին,
եւ որոչեց ոչ մեկի Հետ չխօսել, այլ վերադառնալ Շուչանիկի
մօւո: ՊաՀնստում տարածուած էր մածուն սարսափի սուր
Հոտը:

Սառն, արնագոյն արչալոյսը վրայ Հասնելուն պէս Հայկա-
կան թաղամասի տներում ասես ներթափանցեց մի ընդար-
մացած անտարբերութիւն: Դրամներն ու զարդերը գիչերուայ
ընթացքում անչետացան՝ Հնարամտօրէն քօղարկունլով Հա-
զար ու մի սրտաճմլիկ 4եւերով. կարուծցին իբրեւ Հագուս-
տի կոճակներ, բաժանունցին ու ստորարաժանունցին այն-

-434-

պէս, որ խնայողութեան մէկ մասի յայտնաբերման Հետեւան-
Քով չկորչէր ամբողջը, ամրացունցին երեխաների զգեստնե-
բի վրակարի տակ կամ էլ աղջնակների խիտ Հիւաթերում՝
տոպրակների մէֆ:

Մինչ այդ երեխաներն արդէն յոգնած քուն էին մտել ով
որտեղ պատածէր, իսկ մեծերը մի պած Հանգիստ էին առ-
նում, միանում սուրճ ըմպելու, կարծիքներ փոխանակում եւ
ջանում յաղթաչարել տագնապը՝ քարաւաններ կազմակեր-
պելով: Հաշուխ էին առնում նահւ ծերերի կարծիքը, որոնք
եւս պէտք է նրանց Հետ մեկնէին («Առանց բացառու-
Թեան»,- ասել էր մունետիկը) եւ կարող էին վկայութիւններ
տալ 1894-96 թթ. ջարդերի վերաբերեալ, օգնել իրենց յիչո-
ղութիւններով, սածմանափակել ապագան պարուրած սար-
սավփազդու դատարկութիւնը, խորչուրդներ տալ, կանոններ
առաջարկել: Բոլորը չարունակում էին կարծել, որ տարեց-
ների իմաստնութիւնը Հաշուի առնելով թուրքական աւան-
դական քաղաքավարութիւնը նրանց կխնայէր. միգուցէ կկա-
բողանային կանանց եւ ծրեխաների Հանդէպ գութ եւ ապա-
Հովութիչն մուրալ, մինչեւ որ ընտանիքները կմիանային
իրենց տղամարդկանց Հալէպի մօտ: Սա էր բոլորի նպատա-
կակէտը:

իրար 134 բաժանեցին պարտաւորութիւնները, սածմանե-
ցին գոյատեւելու ռպլաչանջներն ու պայմանները: Օրն արագ
էր անցնում, իսկ յաֆորդ առաւօտնան՝ արչալոյսին, պէտք է
ւլատրաստ լինէին մեկնելու: Ուստի մրջիւնի ժրաջանու-
Թեամբ Հարկ էր Հաչունլ ու միաւորել բոլոր փոխադրամի-
ֆոցները, դասաւորել կառքերի վրայ ներքնակներն ու վեր-
մակները, կածկարասին, սնունդը, Հագուստները. ոչինչ չմո-
ռանալ, Հայթայթել Հականեխիչներ ու դեղեր... Բայց այլեւս
բժիչկներ չկային, եւ ծեր մանկաբարձուծի Սրբուծին անում
չր այն ամէնը, ինչ կարող էր:

Յանկարծ լանլով խոչանոցից Արբուծու ձայնը, որ խօտում
էր Ազնիւի Հետ, Շուչանիկը ձգուեց: Մեղմ Հալուեց Վերոնի

-435-

Թոյլ գրկախառնութիւնից, չոյեց նրա մազերը, ապա ոտքի
կանգնեց, խաչակնքեց ու ասաց.

- Նո այստեղ եմ: Անցնենք գործի: Ռրտե՞ղ է Իսմէնէն:
Երեխաներին կերակուր ւուէք: մամը քանիսի՞ն ոլէտք է
մեկնենք: Մինչ այդ գնամ, Հագուստս փոխեմ:

Բոնեց Անրիեթի՝ իր Հետ Սմբատի արեան սարսափելի
փորձառութիւնը կիսած դստրիկի ձեռքը, մեղմօրէն փոխեց
նրա Հագուստները՝ քնքչագին ղզդուելով աղջնակին: Անրիե-
թբ, ինչսլէս մի անչարժ տիկնիկ, չդիմադրեց: Շուչանիկը Հո-
ղոց Հանեց եւ ծամբուրեց նրա ճակատը, ապա Իրենց չորե-
Րից մի կոյ պատրաստեց ու նետեց գետնայարկի տարողու-
նակ վառարանը, որ դանդաղ սկսեց վառուել: Ամբողջ տնով
սարածունհց ծանը, անախորժ քաղցրը, տխուր, բայց եւ Հարա-
զատ մի Հուո:

Բոլորը զգացին այդ Հոտը, Հասկացան եւ չտապ խաչա-
կնքեցին: Սա Սմբասոի ու նրա սպլարզ սրտի Հրաժեչտն էր Եր
սիրած տանը. ծխի մի ստուար, ձիդ դիծ, Հին, կորուսեալ
Հայրենիքը յիշեցնող մի Հոտ, որից Հնարաւոր չէր խուսա-
փել, որը կվչում էր պատերին ու ծանրացնում չնչառութիւ-
նր, մի յուշ, որից պէտք էր Հեռու մնալ, որոլէսզի կեանքը
շարունակուէր:

Այդ ո լածին արդեն պղծուած, ուանը Հակողութեան մնա-
ցած դոների մէջ երեւաց կաղ Նազիմը՝ քայմաքամի մուրա-
ցիկ լրտեսը, որին արդէն իսմէնէն ներդրաւել էր երկակի
խաղի մէջ: Դժուար էր ներթափանցել Նազիմի մտքերի մէջ:
«իմանալ ճիչտ ժամանակին խօսել. սա է մուրացիկների ու
թագաւորների ճչմարտութիւնը»,- սիրում էր կրկնել Հեղի-
նակաւոր 4այնով՝ քթախոտ քաչելով եր մաչուած տուփիկից,
ռր մի ժամանակ Սմբատն էր նուիրել:

«Գրեթէ նոր էր»,- յանկարծ յիչեց Նազիմը եւ զդաց, որ
եր աշխարչը սասանւում էր, որովձետեւ Սմբատն այլեւս
չկար: Եւ գրպանի խորքում զգալով գունաւոր, չողչողուն
քարի ջերմութիւնը, որ իսմէնէն էր տուել եւ այլ քարերը եւս

ւ136-

խոստացել, նրա ծեր, մտատանջ գլխում ուժեղանում էր
Համր վախն այն բանից, որ կորցրել էր իր ամէնից յուսալի
մշտական Հովանաւորներից ոմանց եւ որ այլեւս օդի պէս
ազատ չէր, քանի որ Հայերի այս գաղտնիքը ծանրացած էր
վրան, եւ օղում ամէնուր տարածուած էր այդ կպչուն Հոտը:

Իսմէնէն նրա Հետ ճիչտ ժամանակին էր խօսել: Այժմ
նազիմը, իրեն յատուկ զգուչաւորութնամբ, գնդապետի մօտ
գնալու եւ իրականութիւնը Հոտոտելու, դեսուղէն ընկնելու
փոխարէն եկել էր Շուչանիկի մօտ՝ տեսնելու տիրուչուն,
որին, իրօք, գտաւ խոչանոցում կարգադրութիւններ անելիս:
Ամբողջ տունը արձադանքում էր նրա խրոխտ ձայնին:

- Նազիմ, Աստուած Քեզ պածապան, ածա քեզ ծաց,-
ասաց Շուչանիկը՝ Հազիւ նրան տեսած:

Յանկարծ Նազիմի ցամաքած սիրտր թրթռաց. նրան
թուաց, որ այդ պածին Աստուած, իրօք, իր Հետ էր. բոնեց
կնոջ պաղ ձեռքը, մօտեցրեց ճակատին, չուրթերին, սրտին
եւ դանդաղ վանկատեց.

- Այս պածից ի վեր քո ծառան եմ, Վալիդե՛՛ անըմ": Ես
փողոցի փոչին եմ, բայց յուսամ, որ լինեմ այն ճանապար-
Հին, որը դու պետք է անցնես, եւ այն դարձնեմ առաւել դիշ-
Րին:

Նազիմը տեղեակ էր Հայերի բնաջնջման ողջ ծրագրին.
ամէնուրնք ու ամէն ինչի գողունի ականջ էր գրել նա: Բայց
այս պածին իրեն զգաց որպէս Հարուն ալ Ռաչիդի ասպետ,
Հաւատարիմ մարտիկ երուսաղէմի պատերի տակ, չտկունց
ու անատամ ինրանով լայն ժպտաց:

Ա՛խ, Շուչանիկ, անուշիկ Հարազատս, էթէ դու Նազիմից
խնդրէիր իր Հիշղակը (այդպես փրկունց Թաշճնանների
փոքրը` նշանը). ա՛խ, Վերոն, զուարճալի գլխարկով ոսկի
աղջիկ, եթէ թաբնուէիր նրա կանանց մէ) (նազիմը երկու

շ վալիդէ - Թրջ. մայր (ծնթ. թարգմ.):
Թ Հանըմ - թԹրջ. Տիկին Թնթ. թարգմ):
ւ37-

կին ունէր՝ դէր։ աղտու" ու ծոյլ, ու մի Հիւղակ). դու, Ազնիւ,
թուխ գեղեցկումի, եթ փախած լինէիր թո Ջելալի Հետ
(բայց Ջելալը Ձեմալ փաչայի սպայակոյտի կենտրոնում էր

Մինչ այդ Նազիմը պրպտեց իր լայն գրպաններից մէկն
ու դուրս Հանեց մի կնքած դեղին ծրար:

- Նամակ է, ւոիրուծի, քաղաքից է ստազուել: Փոստա-
տարն այլեւս չկայ:
էր ուղղուած: երուանդի Հեռագիրն էր:

Շուչանիկը վերցրեց ծրարը եւ առանց Հասկանալու նա-
յեց վրան: Խնամքով բացեց պապիկի սուր թղթաձատով, որ
Իտալիան ներքաչւում էր պատերազմի մէջ... Երուանդը չէր
գալիս... ամէն ինչ զուր էր, ամէն ինչ... Ապա մտարերեց այն
խաղը, որ դեռեւս երէկ խաղում էին Սմբատի Հետ, եւ յան-
կարծակի, ցաւ պատճառող փղձուկը խեղդեց նրա կոկորդը:
Նրա Հորիզոնը յանկարծ սկսեց նեղանալ, կարծես լուսաւոր
Հոգին սկսել էր այրուել՝ եզրերից կամաց-կամաց ընկղմուն-
լով սեւ, ստուհրուտ անդունդը:

«Տրուել այդ խաղին, այդ ստունրներին»,- երազում էր
Շուչանիկը, մինչ դաւադիր քունը վրայ էր Հասնում, դոցում
աչքերը: Այլեւս անելիք չկար: Այլեւս Հարկ չկար մտածելու
Եւրոպա գնացող Սուրէնի Հագուստների, ճամփորդական
սնդուկի, Ամերիկա մեկնող երկուորեակ աւտաղձագործների
միջոցով Ռուբէնին փաթեթներ ուղարկելու, կարոյի ամերի-
կեան դպրոցի, Լեսլիին Հանդերձաւորելու ժասին. այդ բո-
որին դիպչելիս մարդ այրւում է:

Այժմ ւզ էտք էր Հագցնել աղֆիկներին եւ ւզատրաստուել
ճանապարծչորդութեան: Շուչանիկի վոգնած միտքն այժմ

-138-

նայում էր Նազիմին՝ առանց նրան տեսնելու: Դրեց Հեռա-
գիրը գոգնոցի գրպանը, ապա միտքը փոխեց եւ յանձնեց
այն տիկին Նուարդին.

- Ի վերջոյ, միակը Դուք էք, որ ճանաչել էք նրան,-
առաց նա: - Հիմա մեր Հերթն է նրանց մօտ գնալու... Պէտք
է մի կերպ Ճարծչին տեղեկացնենք:

Ազնիչը, որ անկախ իրենից Հակում էր նրան, վրայ Հա-
ռաւ, վերցրեց Հեռագիրը Նուարդի 4եռ քից, կարդաց այն եւ
ասաց:

ա կպածեմ («Որպէս թԹալիսման,- մտածում էր նա,-
որպես Արեւմուտքից եկող արբութիւն՝ ապացուցելու, որ այլ-
ուր հւս Հայեր կան, որոնք ազատ են եւ կարող են նոյնիսկ
լուր ուղարկել». մի լուսաւոր կետ՝ նրան չրջապատող ան-
Հուն սարսափի խորքում):

Մինչ այդ Շուչանիկի մշտ էին գալիս թաղի կանայթ՝
չփոթուած ու վախեցած: Ճակատագիրը, որ նրան Հարուա-
ծել էր, ցաւալի Հեղինակութեան կնիք էր դրոշմել նրա դէմ-
Քին, որից անձետացել էր ուրախ ժպիտը, եւ չեչտունլ էին
ծանր, երկրային դիմագծերը:

Բայց չէ՞ որ նա Մայրիկն էր, ինչո էս մինչեւ երէկ (դարե՛ր
առաջ) ասել էր նրան քաղցրիկ կարոն: Ու՞մ դիմել. ումի՞ց
ճշտել, Թէ արդեօք ամէն ինչ կարգին էր, ու՞մ Հաւանութիւ-
ր ատանալ: Եւ Շուչանիկը, որին սիրով Հսկում էր Ազեիչը՝
պածակը, իրենից մէկ քայլ Հեռաւորութեան վրայ, դործի ան-
ցաւ: Հչգրտեց փոխադրակառքերը, Հաչունց մարդկանց, բա-
ժանեց ծերերին, երեխաներին, այծերին, չրի պաշարը, չաքա-
ըը, ծածկոցները, ընդծուպլ մինչեւ թռչուններով վանդակները:

նրա գաղափարն էր դեղատունն ու վինննական Հրուչա-
կեղնի խանութը դատարկելը. չաքարաձճատ, արեւմտեան
քաղցրաւենիքի բուրումնաւէտ տուփնը, անգլիական պաք-
սիմատով լի թիթեղամաններ, չուհյցարական չոկոլաղ, նուրբ
ու չոր անուչեղէն: Այս ամէնը Հաչունց եւ բաժանեց:

Թարմ քաղցրաւենիքը երեխաների Համար տօն էր, եւ

-39-

Շուչանիկը մեղմ ժւլտաց միւս մայրերին եւ երեխաներին,
ինչես նաեւ իր իսկ վերապրած զաւակներին, ձեռքերը
չփեց, «եղան պատրաստեց («Այլեւս կարիք չկայ ամանները
լուանալու»,- մտածեց նա) եւ յանկարծ ուժգին բացեց մեծ
սպասադարանն ու Հանեց ոսկերիզ, փարիզնան յախճապա-
կուց նուրբ ամանեղէնը, անգլիական արծաթեայ սպասքը,
Շեֆիլդ Թէյամանը:

«Թող երեխաներն այսպէս ժիչեն»,- մտածեց նա:

Ազնիւն անմիջապէս Հասկացաւ, բացեց դարակներից մեկն
ու փողփողացրեց ֆլանդրիական վուչից այն մեծ սփռոցը, որ
ծննդաբերութիւնից վախճանուած տասնիննամեայ գեղեցկու-
Հի իսկուծին էր ասեղնագործել իր սիրեցեալ Համբարձումի
Համար: կանաչով ու նռան կարմիրով որթատունկի չիւեր ու
Անատոլիայի խաղող՝ ոսկեայ խիղբերով, որոնք չրֆապատում
էին կենտրոնի մեծ ու ջերմ արեւը՝ կատարեալ ու Համաչավ
ճառագայթներով, ամբողջովին ասեղնագործուած մետաքսով
ու ոսկեթելով, լայն երիզով վէտվէտուն, զունաւոր կերպասի
(րայ. Հարազատ ընտանիքին ժառանգութիւն թողած երֆա-
նիկ երիտասարդ կնոջ վառ երեւակայութիւն:

Հուրծրաց երփներանգ զանձը, փայլեցին չողչողուն ափ-
աէները, բաժակները՝ երեխաներն ուրախութիւնից խենթացել
չին, մայիսծան արեւը քթթում էր ֆերմօրէն ապակիների մի-
ջից եւ ցոլում սեղանի կենտրոնում:

- Այսօր ի՞նչ տօն է, Մայրիկ,- Հարցրեց այրի Անտոնեա-
նի փոքրիկ տղան՝ կաղ Սարգիսը:

- Ջեր տօնն է,- պատասխանեց Շուչանիկը,- որսլեսզի
ձեզ պատրաստենք այն արկածախնդիր ճամփորդութեան
Համար, որ չուտով պէտք է կատարենք՝ մեր Հայրերին Հան-

ւ գիլելու: Այստեղ վրայ է Հասնում պատերազմը, մենք կվա-
րուննք ինչպես ռածվիրաները Ամերիկայում:

Այս խօսքը խանդավառութիւն առաֆացրեց, եւ բոլորը
ծասկացան: իսմէնէն եւս ժամանել էր եւ ծերթական անգամ
պատմում էր իր Հանդիպման մասին Հնդկացիների առաչ-

-440-

նորդի Հետ, որին յետոյ կնութեան գնաց, եւ երգում էր չե-
բոքիների երգը: Բայց ոչինչ չկերաւ, Մայրիկը եւս ոչինչ չկե-
բաւ: Միայն Ազնիւն ի յայտ բերեց իր սովորական մեծ
ախորժակը: Ճերմակ ատամները չողչողացին ու մխրճունցին
քաղցրաւենիքի մէջ: եւ երգեց իր երգը. «Ով սիրուն,
սիրու՛ն...»:

Այս գիչեր բոլորը քնեցին՝ պատրաստութիւններից ուժա-
սպառ, յուսալով, որ երենց Հլու-Շնազանդութենամբ Հեռու
չին վանել ճակատագիրը:

Եւ բոլորը երազում էին Հանդիպել ծովից այն կողմ
դտնուող իրենց ազգականներին (բոլորն ունէին), որոնք,
ձեռքերը պարզած, կընդունեին փախստականներին: «կաշ-
խատեմ, ամէն ինչ կանեմ»,- խորՀում էին մեծերը: «կմե-
ծանամ Ամերիկայում»,- մւռածում էին երեխաները:

Այս Հեզ, Հլու, խոնարչ ու բազմավաստակ ժողովուրդն
արդէն ապաւինում էր ծովի գնացող-եկող ալիքներին: Իրա-
կանում ոչ ոք չէր մտածում, որ երբեւէ կվերադառնար իր
Հարազատ օջախը: Բոլորն արդէն գիտէին ճակատագրի
բերումով իրենց չրջապատող մարդկանց ընչաքաղցութիւնը,
այն մարդկանց, որոնք «ճիշտ» ցեղից ու կրօնից էին, որոնք
կտիրանային իրենց ունեցուածքին, արտերին ու տներին,
խանութներին ու փարթամ մրգաստաններին: Այդուծշան-
դերձ, վստած էին, որ կկարողանային դուրս պրծնել այդ
անիծեալ օղակից եւ ամուր բազուկներով, խիզախ Հոգինե-
բով կվերակառուցէին իրենց կեանքն այլուր:

Փոքրիկ քաղաքում, Սմբատի ընտանիքի կանանցից
բացի, ոչ ոք չէր կասկածում, որ օդում ուրիչ բան կար
թաքնուած, չէր ըմբռնում այն Հսկայական խաբէութիւեր,
այն մածացու վտանգը, այն երթը դէպի կործանում, որն էր
ճանապարծորդութնան իրական նպատակակետը, ոչ ոք
չգիտէր, որ տղամարդիկ արդէն կոտորունլ էին:

Արծւածագից առաջ թաղամասում արդէն չարթ էին

-441-

կանգնել փոխադրակառքերը, որոնց ուղեկցում էին կենդա-
նի մնացած տղաները: Մանկաբարժձուծի ՍբբուՀին առաջ էր
տանում իր կառքը, որի մէջ ստիպուած էր եղել տեղաւորել
մի ծենդկանի, որը գիչերը չէր կարողացել ծննդաբերել: Ճեր-
մակ մաշկով ու Հուժկու բազուկներով լուացարարուծի
Արսինէի կառքն առջեւում էր, որին Հետեւում էին արչես-
տաւորների երեք փոխադրակառքերը, որոնց մէջ զետեղել
չին իչրաքանչիւրի գործի Համար ամէնից անչրաժեչտ երկա-
Թեղենը՝ գամեր, մուրճեր, պտուտակածաններ, պայտեր, փոք-
բիկ, շարժական քուրայ (այն, որ ամռանը տեղաւորում էին
անձաւի մէչ՝ չրվէժների տակ), մեծ ու փոքր սղոցներ, տար-
բեր չափերի բածեր, լուացքի տախտակ, օճառ, մոխրաչուր-.-
այն ամէնը, ինչ կարող էր պէտք գալ: Արսինեն Հպարտա-
նում էր իր ալիւմինէ կաթսաների Հաւաքածուով, որ աւագ
որդին էր ուղարկել Ֆրանսիայից. նա, որ Մարսելում ատաղ-
ձագործ էր: Արսինչն փաթեթաւորել էր ամէն ինչ՝ սկսած
կափարիչներից մինչեւ պղնձնայ փայլուն չերեփը, եթէ նոյն-
իշկ դրանք չատ տեղ էին զբաղեցնում: Փոխադրակառքի
յատակին տեղաւորել էին իր, դարբնի ու պլայտառի երեխա-
ներին, որոնց Հակում էին մայրերը՝ տան վմաստուն կանայք:
Բոլորը քնաթաթախ, էին ու Հեկեկում էին: Բայց զապտիե-
ների՝ դրսից եկող ձայները անմիջապէս լռեցնում էին նրանց:

Տեսնելով, որ չարժակառքերը պատրաստ էին, ժողո-
վուրդն էլ տրամադիր էր տները փակելու եւ տուրքերը վճա-
ըձլու, ոատիկան-զինուորները չգիտեին Թէ ինչի վրայ զայ-
րանային, ու թրերը ճօճելով՝ մոայլ չրֆում էին թաղի փողոց-
ներով ու անորոչ սպառնալիքներ քրթմնչում: Աչքի պոչով
չարակամ գոչունակութեամբ նայում էին կառքերից ներս՝
առանց Թշնամական գործողութիւնների. դեռ աւելին, Թւում
էր, Թէ սովորականից աւելի չափաւոր էին ու Հանդարտ:
Բանն այն էր, որ գիտեին իրենց անելիքը, քանի որ տեղե-
լացունլ էին:

Արտոյտների Ագարակի սպանդի լուրը մի ակնթարթում

-142-

տարածուել էր: Գնդաղպնետն անմիջապէս Հեռացրեց լեյտե-
նանո Իսմայիլին՝ Քչելով նրան դէպի ռազմի դաչտ. բայց
չգիտէր, որ վերջինս զայրացած արդէն մանրամասն ւտեղե-
կագիր էր ուղարկել Ռազմի Հզօրագոյն նախարար Էնվէր
փաչային, որը ողջ արեւելեան Անատոլիայում չափազանց
խուզարկութեան ու աքսորի Հիմնական կազմակերպիչն էր:
Այս ամէնը օրեցօր Հակւում էր ամէնից նախանձախնդիր
Իթթիչատականների ու յատուկ աարկու կազմակերպու-
Թեան կողմից, որը Հէնց այդ նպատակով էր Հիմնադրուել:

Ձիչտ է, լեյտենանտը մեկնեց, բայց նրա Հետ ոճիր գոր-
ծած զինուորներին գնդապետը միայն Հայրաբար սաստեց ու
ներեց: Սա, միգուցէ, սխալ էր: ժամանակները փոխուել էին:
Հայկական Ինչթին տիրանալու փափազն ու դործած օպան-
դի յանցանքը նրանց ստիպում էր աւելի բարձր դոչել՝ լոեց-
նելու ներքին ձայնը: Ինչու՞ գնդապետը նրանց չպատժեց:
Նչանակում էր, որբ զինուորներն, ըստ էութեան, իրաւացի
էին... Ու խօսում էին, խօսում զապտիէները իրենց գործըն-
կեր ոստիկան-զինուորների Հետ, նկարագրում առանձնա-
տան Հրաչալիքները, պատկերացնում բոլոր Հայերի ւոններում
թաքնուած Հարատութիւնները:

Հմայուած վապտիէներն, Ս122 կցանկանային անմիջապէս
ակսել երենց սեւ դոռրծը: Սպանել, վայելել Հայ չքնաղ կոյ-
սերին, խուզարկել տները՝ փնտրելով առասպելական, թաք-
նուած գանձերը: Տղամարդիկ այլեւս չկային: Այլեւս ոչ ոք
չեր խափանի իրենց կողուլուտը:

Սակայն ստոյգ Հրամաններ ունէին: Գործողութիւնը
ւլ էտք է կատարուէր ժամանակակից ձեւով, վիրաբուժական
ճշգրտութեամբ: Հարկաւոր էր խուսափել խղճաչարութիւն
առաջացնող տեսարաններով մարդկանց տագնապի մատնե-
բարեկամներին, ամերիկացի քարոզիչներին, Հրեաներին եւ
ապա յոյներին, որոնք բազմաթիւ էին: Մեկնումը պէտք է ի

ւ գ43-

կատար ածուէր սառը Հաշուննկատութեամբ, ոչ ոք չոլէտք
է յիչէր սուլթանի ժամանակների մարդաոռրաը, երբ սպանուած
Հայերի դիակները յաղթականօրէն դիզում էին Էրզրումի ու
կոստանդնուպոլսի փողոցներում, եւ կոյտի մօտ կանգնած
Հրացանին յենուած ինչ-որ մի զինուորի անմաճացրել էր
արեւմտեան մի լրագրող:

Իթթիչատականները բացատրել էին, որ առանց անձնա-
կան քինախնդրութնան այժմ Հեռացւում էր ուռուցքը՝ Հի-
ւանդ ազգի մարմինը առողֆացնելու, մաքրելու նպատակով:
Եւ նրանք, ովքեր լաւ կգործէին, ներում կստանային չատ
յանցանքների Համար հւ ազատօրէն կվայելէին այն ամենր,
ինչ կարելի կլիներ քամել քաշանաների ու վաճառականնե-
բի այս պիղծ ենթացեղից:

Միայն Թե Հարկաւոր էր պածպանել կարգ ու կանոն,
դործնլ նախապէս սածշմանուած օրերին, քաղաքում չատ
ասէկօսէներ չտարածել: Նախ եւ առաֆ՝ դուրս. տեղածանու-
Թիչնը պէտք է կատարուէր խատօրէն, պրուսական ձեւով:

«Մեր դաչնակիցները կչրճունն, Թէ որքան կատարեալ
ճչգըտութեամբ ենք լուծում Հայկական Հարցը»,- մտածում
էր Էնվէրը. ու մի կատարեալ, անասելի ծրանութիւն էր վա-
յելում եւս մէկ քարաւանի մեկնումը աւետող իւրաքանչիւր
Հեռագրի ստանալուց: Այս ամէնին Հետեւում էր իր բուլղա-
րական կաշուռվ պաստառապատ գրասեննակից, գոյնզգոյն
մատիտներով փոքրիկ գծեր քաչելով եւ կարմիր նչաններ
անելով կայսրութեան կապոյտով ու կանաչով գծագրուած
իր անձնական ջարտէզի վրայ, մինչեւ որ բոլորը կդառնային
մէկ գիծ, որն, ի վերջոյ, անչետ կկորչէր սիրիական անապա-

Դէպի անապատ կատարուելիք բռնագաղթը կուսակցու-
թեան գաղափարախօսների Հայնացքին երեւում էր որպէս
մաքրագործման արարողութիւն, մորթուած կենդանիների
միջոցով քաւութեան զոչ՝ ի լատիշ եւ ի փառս մի աչխար-
Հիկ աստծոյ, որն անզգայ էը՝ ու նախանձոտ:

-444-

Ուստի այս անգամ նոյնիսկ զապտիէները կարողացան
արդարացնել իրենց. միայնակ մնացած Հայուծիների կոյր
Հաւատն ու յոյսը լրբացրին մնացածը: Եւ այնպէս ստացունց,
որ խաղաղ մեկնեցին:

Խեղճ գնդապետը ոչինչ չէր Հասկանում այս ժամանա-
կակից գաղափարներից: Նրա Աստուածը (նա մոլեռանդ չէր.
բայց կանոնաւոր աղօթում էր) իսկական Աստուած էր, եւ
նա կարեկցում էր նրան, ով դեռ չէր լուսաւորունլ: Բայց
խորապէս զգում էր իր ծառաներին լաւ վերաբերուող եւ
Հանդուրժող տիրոջ Հին Հպարտութնան արձագանքը: ԱՀա
թէ ինչ էին ջրիստոննաները՝ ստորակարգ, բայց օգտակար:
Սարդիկ, որոնք բանում էին սուլթանի Հոլարտ ռազմիկների
Համար, որոնք ծառայասէր էին, որոնց Հարկաւոր էր բարեա-
ցակամօրէն պածպանել մեկուսացնելով ու վերացնելով մի-
այն նրանց, ովքեր (Աստուած մի՛ արասցէ) ցանկանում էին
զբաղուն քաղաքականութեամբ:

Տեսարանը, որին ականատես եղաւ ն, սարսավփածար
արեց զինուռրականին: նրա բարեպաչտ ու արդար Հայրը,
որ մեռած էր, բայց կենդանի՝ որդու մէջ, եւ Հէնց ինքը՝ այն
տղամարդը, որն իր տարերքի մեֆ էր Մաղամ Սեսոստրիսի
Հետ, գլուխ էին բարձրացնում, ապստամբում սլանդից
յետոյ ժամ առ ժամ աճող խորչանքով ու տագնապով չա-
րունակ մտածելով այն Հէգ կանանց խմբի, իր աչքերի մէչ
մեխուած եօթ զոյգ մուգ, անչարժ աչքերի, բժիչկ Գրիգորի
անտանելի վախճանի մասին:

իր արտաբերած իւրաքանչիւր նախադասութիւնը պար-
տաւորեցնում էր հրեն: Ասես ազնուական էր, արդարութեան
կողմնակից: Այդ պատճառով դնաց Սադամ Սեսոստրիսի
մթտ՝ գիչերն անցկացնելու, եւ միասին յղացան փրկութեան
ծրագիր, ի Հարկէ, լաւ վարձատրութեամբ. նկատի ունէր.
Շուշանիկին, նրա դուստրերին ու ազգակիցներին:

- Բոլորն էլ կանցնեն իմ եղիպտացի ազգականների տեղ,
որպէս Աղեքսանդրիայից եկած ղպտի զարմիկներ,- առում

-445-

էր Սեսոստրիսը ողեւորուած,- եւ, նոյնիսկ, եթէ ոչ ոք չէր
տեսել նրանց ժամանելը, մի քանի կտոր արծաթով բոլորը
Հիմա ւատերազմ է, դու նրանց Հալէպ կուղարկես զինուոր-
ների մի փոքր խմբի ընկերակցութեամբ:

Բայց սա, ի վերջոյ, այնքան էլ յաջող միտք չթուաց
գեդապետին:

«Ինչ-որ մէկը կարող է լրտեսել, Հարկաւոր է օգուտը
կիսել...»,- խործչում էր նա: Միդգուցէ աւելի նպատակայար-
մար էր նրանց տանը Թաքցնել, մինչեւ անցնէր ԹոՀուբոծը:
լաշ եկամուտ եւ ջերմ բարեկամութիւն, մուսոք դէպի բարձր
Հասարակութիւն, ինչը միչտ տենչացել էր. բացի դրանից,
Սմբատի աչքերը Հետեւում էին նրան:

կանցնէին ֆարդերն, ինչպես միչտ. ընտանիքի Հետ
կսկսուէր մտերմութեան մի Խոր փուլ, հր նոր բարեկեցու-
Թեան Համար սլատկառանքի մի նոր, լուսաւոր չբֆանակ,
փառաւոր արժանիքների մի ամբողջ չարան՝ բարութիւն
անելու անուան տակ. ի՛նչ գայթակղիչ Հեռանկար:

Միգուցէ միասին քաղաքից դուրս գնային (միգուցէ
Ագարակ. բայց յետոյ ռարսասի ւ լատեց նրանց. հ Հարկէ,
Շուչանիկը երբեք այնտեղ չէր վերադառնայ: Գուցէ կվաճա-
ուէ՞ր: Ցածր գնո՞վ, մի բարեկամուՀու՞):

Մոթերն արազ էին սածում չաչաբեր յոյսերի ցնորքից
բռնուած, եւ Սեսոստրիսը (որի իսկական անունը ւզարզաղպէս
Գաբրիէլ էր) արդէն մտածում էր սենեակների վերակարգա-
ւորման մասին: Աղա երջանիկ քուն մտաւ. գնդապետն էլ՝
նրա կողքին՝ մենուած Հարճի՝ ֆրենց այնքան ռիրած Լայն
մածճակալի մետաքսեայ բարձերին: Նա ծխում էր եը անգլի-
ական ծխամորճը՝ սիրտը Հանդիստ, ծրագրերը մտքում լաւ
դծադգրուած, խնամքով մշակուած: Եւ խաղաղուած քուն
մտաւ մինչեւ յաջորդ առաւօտ:

ւ146-

Բայց ժամերն անցնում էին չափազանց արադ, իսկ ճակա-
տադիրը Հեգնօրէն երես էր Թեջել նրանից: Աքսորի իրական
ռ"լատկերը դի տաւորեալ ծաձուկ էր պածուել գնդապետից:
Նա զօրանոցում էր, իսկ իր զինուորնելն իրենից աւելի չատ
բան գիտէին: Նրան արդէն կասկածում էին, իսկ արած քայ-
լերն էլ` Ագարակի ծանգուցեալների թաղումը, կանանց
ազատումը... նրան Հաստատել էին որպէս Հին վարչակարգի
ներկայացուցիչ:

Ոչ ոք նրան չէր ասել, որ Յատուկ կազմակերպութեան
ջերմեռանդ եթթիՀատական սպաների կողմից ղեկավարուած
մի ֆոկատ էր ժամանել երեք օր առաջ ու երկար զրուցել
ջայմաքամի Հեւո: Ո՛չ ստոյգ Հեռագրեր էր եսել, ո՛չ ռտոյդ
ծրածանգներ ստացել: Միայն տեղեակ էր, որ կանչել էին
չողամարդկանց (նա կարծում էր, թէ Հերթական Հրաչանգ-
ներից մէկն էր): Ոչինչ որոչակի չգիտէր աքսորի մասին:

Իսկ յաֆորդ օրը, երբ նա կանչեց նբ ամենածաւատարիմ
զինուորների փոքը խմբին՝ տասնապետ Հաքիմի ղեկավարու-
թեամբ, ու կարգադրեց գնալ, տնից Հանել Մադամ Շուչա-
նիկին ու միւս կանանց, տեղաւորել փոխադրակառքերի մէջ
ու բերել Մադամ Սեսոստրիսի մօտ՝ Հրածանգելով լռութիւն
սլածպանել ու խոստացաւ բաւականին խոչոր գումար բո-
Լորի Համար, զինուորները նայնցին գնդապետին, աչքով գո-
ղունի նչան արեցին ու լուռ մնացին: Ապա Հաքիմը խօսեց
բոլորի անունից:

- Էֆէնդի, քեզ Հեւո խօսում ենք, ինչպես մեր Հօր Հետ,-
սկսեց նա վարանելով: - Եթէ կամենում ես, մենք կգնանք:
Քոնն է Հրամանը: Բայց քաղաքում չար չչուկներ Են չրջում,
ու վատ բաներ են կատարւում:

Ասլա, ե ո"լատասխան գնդապետի խոժոռած յօնքերի,
վրայ բերեց.

- Բոլոր Հայ տղամարդիկ սպանուած են, ինչպէս նաեւ Քո
բարեկամ դեղագործ Սմբատը: Իսկ կանայք ու միւսները
մեկնել են այս առաւօտ՝ արեւածագին: Նրանց ասուել է, որ

ւ447-

ռազմական պատճառներով ստեղավփոխում են, բայց բոլորը
դիտեն, չէ՞,- ու մի չրջանցիկ Հայնացք նետեց զինուորների
(բայ, որոնք լուռ կախեցին գլուխները, - բոլորս գիտենք, որ
դնում են մեռնելու: Ռչ ռք, մեզ ասուել է, Էֆէնդի, որ ոչ ռք
չպէտք է օգնի ոչ մի Հայի: Ո՛չ կին, ո՛չ երեխայ, ո՛չ ծեր: Ով
օգնի Հայի, մածուն կդատապարտուի:

Ապա նեսարդայնացած, մէկ չնչով արտարերեց.

- Նրանց ծեր վարդապետ Յովչաննէսը մեկնեց մայր տա-
ճարի ոսկեայ խաչով եւ ռսկի ու արծաթ Հագած, Պատարագի
Հողաթաւվերով: Քայլում էր կառքերի առջեւից եւ մինչ
անցնում էր, բոլորը ծնկի էին իջնում, ու մի կին բղաւեց.
«Հայր սուրբ: մենք մեղաւոր չենք, օրծնիր մեզ», բայց զին-
ւորները նրան լոնցրեցին: Յետոյ փարգառետը: բարձրացաւ
Մադամ Շուչանիկի կառքը:

Գնդաղետը քար կտրեց եւ դժուարութեամբ վերագտաւ
խօսելու կարողութիւնը.

- Նաեւ ծեր վարդապետը՞: Բայց ու՞ր են գնում: Իսկ
է՞նչ զինուորներ են նրանց ուղեկցում, որ ես տեղեակ չեմ:

Նա ասես այսպէս զգում էր իր ուժի եւ իշխանութեան
կորուստը, բայց դեռեւս չէր ըմբոնում եղելութեան էութիւ-
նը:

- Էֆէնդի, մեր զինուորները չեն, այլ Յատուկ կազմա-
կերպութնեան զինուորները, որոնք ծՀրածշանգները ուղղա-
կիօրէն ստանում են ֆայմաքամից: Մեզ ասուել է, որ մենք
յարմար ենք մարդկանց պատերազմի Համար, մինչդեո սա
ամենախորամանկ կենդանիների յատուկ որս է, որ ւզ էտք է
կատարուի առանց խնայելու, եւ մեծ եկամուտ է ոպասւում:

- Իսկ տները՞, ո՞վ կծսկի նրանց տներին,- Հարցրեց
կրկին գնդապետը սրտի խորքում աչ զգալով:

- Ձերդ դերազանցութիւն, արդէն վրայ են Հասնում,
Էնում են սարերից: Քուրդ հլուղակներն են դալիս, նրանց
Համար այս անգամ քամին ճիչ կողմից է փչում, նրանց
խոստացել են Հայերի տները, եւ ով առաջինը Հաստատուի,

ւ448-

նա էլ կտիրանայ,- պատասխանեց տասնապետը մի փոքր
վշտացած (վատ չէր լինի, եթէ իրեն էլ Հասնէր Հայկական
յարմարաւէտ տներից մէկը, դէ. իսկ քրդերն էլ մի բարի
պտուղ չեն..): - իսկ թէ Հայերն ուր են գնում, յայտնի չէ.
ասում են՝ Հալեպ, բայց ամէն մի վիլայեթից'' գաղթական-
ների քարաւաններ են մեկնում, ինչպէ՞ս կտեղաւորեն այդ
բոլորին Հալեպում:

Տասնապետի լայն դեմքը խօսնլուց յետոյ պայծառացաւ:
ԵԹէ Հայերը մեկնել էին կառավարութեան Հրամանով, ի՞նչ
վատ բան կար նրանց ունեցուածքից ինչ-որ մի մաս գրոլա-
նելու մէջ: Եւ ամբողջ խումբը յուսալի նայեց ղեղապետին:
Հասկանում էին, որ ոչինչ չգիտեր, ոչնչից տեղեակ չեր, իսկ
դա նչանակում էր, որ նրա Հեղինակութիւնն այլեւս այն չեր
(միթէ՞ պատնրազմի ժամանակ ղնդապետը չպէտք է ամէն
ինչ (ճոր քաղաքում): Այդուծանդերձ, վերադասը միշտ վե-
բաղդաս էր, իսկ իրենք էլ նրա զինուորներն էին, նրա որդի-
ները...

Գնդապետ Հիքմէթն այղժամ ամէն ինչ Հասկացաւ:
Առանց պատասխանելու, չրջունց եւ ուղղելով ուսերը՝ մտաւ
իր դրասենձակը, խնամքով փակեց դուռը, Հանեց անդլիա-
կան ծխամորճն ու սկսեց զննել այն՝ անչտապ խործելով:
Հարկաւոր չէր չատ սպասել: Տասը րոէ անց մի զապտիե
վազքով Հասաւ՝ ձեռքին մի կնքուած նամակ: Գնդապետը
բացեց այն ու առանց զարմանքի կարդաց, որ Հեռացուած էր
քաղաքի պածապան զօրքի ծՀրամանատարութիւնից եւ իր
գումարտակի Հետ ուղարկւում էր ոուսական ճակատ:
Մեղադրւում էր կասկածեալ թչնամի անձանց օժանդակելու
մէջ (խեղճ գլխատուած Սմբատին...) Հրամանն ուժի մէջ էր
մտնում անմիջապէս. ժամանակը կբաւականեցներ միայն որ-
ալէսզի վերցնէր չինական մետաքսից կարուած իր խալաթը
Սադամ Սնաոստրիսի տնից ու արագ պատմէր նրան եղելու-
թիւնը:

" Վիլայէթ - թրջ. մարզ (նթ. թարգմ):

-449-

- Ձեմ խնդրում, որ ինձ Հետ գաս,- յուսաճատ վերֆացրեց
իր խօսքը գնդապետը, բայց սլարզունակ սրտի խորքում այն-
քան էլ դժգոծ չէր. նրան թւում էր, որ Հեռանալով կազատ-
ւէր բազում պարտաւորութիւններից, ստորացուցիչ նուաս-
տացումից, Հայերի անեծքներից, ու կսկսեր մի նոր, յարմա-
բաւետ կնանք: իսկական զինուոր կլիներ. քաֆարի զինւոր,
ինչես մի ժամանակ. ձի կՀչեծնէր Հպարտ, ինչոլէս մի ժամա-
նակ, երբ Սմբատի ու լազերի երկրից եկած իր բարեկամի Հետ
գնում էին սար՝ որսի, եւ որոլէս Օսմանեան կայսրութեան
իսկական ռազմիկ՝ կսպլանէր բաց ճակատով, մարտի դաշտում:

եւ այդժամ՝ բաժանման պաՀին. գնդապետին ու Սեսոստ-
բիսին, այս տարօրինակ զոյգին, երկուսին էլ տեսիլք երեւաց-
գնդապետը տեսաւ իր Հօրը, իսկական տղամարդուն, որ
ծանրօրեն նչան էր անում որդուն ու ցոյց տալիս անթիւ ոսկ-
րերից ճերմակացած մի անապատ. մինչդեռ կինն՝ իր մշրը՝
Աղեքսանդրիայի կառավարչի սիրուչի արկածախնդիր իտա-
լուծուն, որն իրեն պարտադրում էր վերադառնալ Եգիսլոյոս:

- իսկ նս քեզ չեմ խնդրել դուրս դալ Աստծոյ կողմից
անիծուած այս երկրից ու Հետեւել ինձ,-- պատասխանեց Սե-
աոստրիսն՝ արդէն թեթեւացած. եւ քանի որ բարի էր, Հրա-
ժեչտի կրքոտ մի Համբոյր դրոշմեց գնդապետի չուրթերին ու
իր բարձի տակից Հանելով նրան փոխանցեց Սմբատի՝
թղթադրամներից կազմուած գեղեցիկ գիրքը: Իրօք բարի էր:
միայն կեան էր իրեն վերցրել:

Դրօչներով զարդարուն իտալիայում մտախոծ, դառնա-
ցած երուանդն առաջին անդամ զդում էր, որ իր ճակատա-
Գրի տէրը չէր: Առաջին անգամ անյագօրեն ընթերցում էր
լրագրերը, լոելի կերպով թեթեւացած Հառաչում էր ռաղմա-
ճակատից եկող առաչին յաղթական լուրերի Համար: Բոլորը
Համամիտ են. կարճ պատերազմ կլինի յատկապէս Հիմա, երբ
խտալիան վճռականապես երես թեքեց ու միացաւ Դաչին-
Քին՝ նոր ճակատ բացելով:

-150-

«Աւստրիան միանգամից կտապալուի»,- Հաւաստում էին
անպատկառ լրագրողները՝ միայն այժմ՝ քառասուն տարի
անց, Համոզուած, որ 18566 թուականին յաղթանակը Իւոս-
Լիբիան ու Տասներկու կղզիները միեւնոյն Օսմանական
կայսրութիւնից, եւ այժմ այն կարելի էր մասնատել:

«Փրանսիան, Անգլիան, Ռուսաստանը մեր կարիքն ունեն
մաղթելու Համար, իսկ մենք էլ ետ կառնենք Տրենտոն ու
Տրինստը»,- երգում էին պատանիները փողոցներում, ջարո-
ղում էին բորբոքուած բանախօսներն իռեդենտիստական մի-
ութիւնները խճողած կանանց: երիտասարդներից չատերը
կամաւորական էին գրւում, չատերը երազում էին օդային
նոր մեքենաներ՝ օդանաւեր՝ Հերոսութիւն անելու բաց երկն-
քում, գեղեցիկ պատերազմ, նոր թքնդանօթներ ու Հրասայլեր,
Քով՝ ամէն էնչ մի քիչ խառնափնթոր ձեւով:

Պատերազմը մածաբեր գինովութիւն էր միսնամեայ խա-
ղաղութիւնից յետոյ: Իդուարդն ու Քայելը եւս կարդում
էին, խանդավաուում, արդէն ձանձրալի էին Համարում
առաֆուայ պես դպրոց յաճախելը յանկարծակիօրէն նրիտա-
ռսարդացած, կենսունակ դարձած եւ ճչացող դգոյներով ու
բուռն իրադարժձութիւններով լե այս աշխարձում: Դեպի
Անատոլիա կատարուելիք ուղեւորութիւնը, այնտեղի Հօրա-
Քոյրերը, ինչպէս նաեւ նրանց Հրասլուրիչ, նոր աւտոմեքե-
նան անծետացել էին տղաների ուչաղրութիւնից՝ ասսնս տար-
բալուծուելով մղձաւանջի մէջ:

Բայց Էդուարդը, որ տասնվեց տարեկան էր եւ կարող էր
մեքենայ վարել սովորել, չուտով կչրբաժարուէր այդ մւոքից
ու այլեւս երբեք չէր ցանկանայ այդ: ամբողջ կեանքում նրա
փոքրիկ, կլորիկ կերպարանքը առեղծուածային գլխարկը
տլեին, կերեւար վարորդի կողջին, որին յաճախակի վոխում
էր, որովչետեւ քմածաճ էր ու դիւրագրգիո:

Մինչդեռ Քայելը յուլիսնան մի ձանձրալի օր կվերա-

ւ451-

գոնէր մեքենան ու կսիրածարուէր նրան: Դեպ Հեռաւոր ըն-
տանիքը կատարելիք ճանապարծչորդութիւնը դարձաւ Հէքի-
աթային մի արկած, մտացածին մի բան, որի Հերոռն էր դառ-
նում ինքն, ոչ Թէ իր Հայրը: Դառնում էր նաեւ մարագում
թաքցուած կարմիր, Հզօր Իզոտտա Ֆրասկինիի սանձածա-
բողը, որը նրա վրայ դարան մտած գազանի տպաւորութիւն
էր Թողնում: Շուտով, չատ չուտով կգողանար ինքնաշարժի
բանալիներն ու կսովորէր վարել այն. եւ ամբողչ կեանքում
կլենչը ուշադիր, բայց խիզախ, երբեմն նոյնիսկ անխոչեմ
վարորդ` յափչտակուած այն արագութեամբ, որ իր ճկուն,
վարպետ ձեռքերը կարողանում էին սանձածարել:

երուանդն այղ չքնաղ մայիսի վերին կարծես կուրացած
լինէր երեխաների, կնոջ, վերջինիս Հարազատների Հանդէպ:
Ամառն անցկացնելու Համար բոլորին տեղափոխեց Դոլոյի
առանձնատուն: Ամէն առաւօտ մի չերսո Հացի Հետ կաթով
սուրճը ըմպելուց յետոյ չտապով դուրս էր դալիս, մինչդեռ
Հողատար Լհտիցիան, ոտքի կանգնած, Հայնհացքով ճանա-
սլարչում էր նրան: նստում էր դէպի Պադովա գնացող
դնացքը, Հասնում մինչեւ Հիւանդանոց, այստեղ ողֆ օրը
կլանուած էր լինում աշխատանքով, իսկ յետոյ անյադօրէն
փնտրում էր իրեն յուզող նորութիւններ, որոնք այդպէս էլ
չէր գանում:

Գրեթէ ոչինչ յայտնի չէր արեւելեան ճակատից: Այն, որ
ռուսներն առաջ էին չարժւում, եւ որ Էնվէրին ծուղակից
փրկել էին Հայկական զօրքերը, Հին լուրեր էին: Մի ամեչի
լոութիշն էր տիրում այժմ ողջ Անատոլիայում, ոչ էլ զալիս
էր Սմբատի Հեռագիրն՝ ի պատասխան մայիսի քսաներեքին
իր ուղարկածի: Սա չափից դուրս մտածողում էր նրան:

Երբնք Սմբատը չէր անտեսել Հեռագրեր ուղարկելու
առիթը. իսկ եթէ քաղաքը յանկարծակի դարձել էր պատե-
րազմական դօտի՞: Բայց փոքրիկ քաղաքը չատ Հեռու էր
ոճազմաճակատից, եւ ոչ մի պաշտօնագրում նրա անունը չէր
ակնարկունլ: Սմբատի Համար դժուար չէր լինի լուր ուղար-

-152-

կել իր դեղատունը մատակարարող այն դեղագործական
Հիմնարկութիւններից մէկի միֆոցով, որոնք գտնւում էին
մայրաքաղաքում:

Տաղնապից խելագարուած երուանդն անձնապէս զգաց
իրեն սպառնացած, եւ չգիտէր, թէ ինչու: նրա խոոռվայոյզ
գիտակցութեան մէջ վերստին լայտնուհցին անձեւ մղձա-
ւանջներ եւ արեան անստոյգ տեսիլքներ, որի մասին ունե-
ցած իր արեւմտեան կեանքի փորձը ոչ մի իսկական ճանա-
չողութիւն չէր տունլ: Ուստի լաւ չգիտէր. Թե իր միտքն
օրըստօրե աւելի մթագնող այս ամպերը իրակա՞ն էին, Թէ՞
ցնորական, մեղքի խործրդաւոր գիտակցութեան (եւ միգուցէ
չիրականացուած ցանկութնան) խենթ երեւակայութիչւ՞նն
էին, Թէ՞ իր գիտակցութեան սածմաններում լժանձր ստուերի
շօշափուկներով թաքնուած մեծ չարիքի իրական ըմբռնումը:

Նորից ուղարկեց մի Հեռագիր, այս անդամ Հալէսլ՝ նորու-
թիչն ակնկալելով Զարեչից. վերջինս եւս չպատասխանեց.
իսկ Ռուբէնը Բոստոնից չարունակ նոյն Հարցն էր տալիս՝
նրա պէս տագնապած:

Այսպէս անցաւ երկու շաբաթ. մինչ այդ Սմբատն արդէն
կնքել էր իր մածկանացուն: Ապա ամերիկեան մի լրագրի մի-
ֆոցով բազում կարճ յօդուածներից մէկից Հասաւ առաչին
անորոչ լուրը, որը, սակայն, արձանագրում էր ճշմարիտ
փաստեր, եւ նոյնիսկ եւրոպականացած Հայերի ականջները
զանաղանեցին մածուն ղօղանֆներ- «ՀԻՀ քաղաքում յայտ-
նի Ամերիկեան վարժարանը փակուել է անորոչ ժամանակով:
Շէնքը անփականազրկել են, աշակերտներին տուն ուղարկել
կամ զինուռրագրել աշխատանքային գումարտակներում:
Տնօրենն ու ամերիկացի Հիւպատոսը դիմադրել են, ուստի
նրանց Համարում են անբարեյոյս մարդիկ: Դեսպան Մորգեն-
թաուն պաշտօնական բողոք է ներկայացրել թուրքական կա-
ռավարութեանն՝ ի դէմս Էնվէր փաչայի: Բայց լատասխան
չի «տացել»:

Այդ օրից ի վեր առատացան կցկտուր լուրերը՝ սկզբում

-453-

պատածական ու կղզիացած, գործակալութեստն՝ եւրոպական
ռլատերազմի ընթացը լուսաբանող սլաչտօնագրերի միջոցով.
մինչեւ որոչակի մի պատկեր դառնալը, որն անչնար էր ան-
եսել:

1915 Թուականի այդ մութ ամառնամուտին Երուանդը
սպլատերազմական լուրեր չէր ընթերցում, այլ մէն անգամ
կարդում էր մի պատառիկ Հայկական ջարդերի մասին այն
չնչին տեղեկութիւններից, որոնք արտասածման էին թա-
փանցում: Շատ չէին այդ ողերը, բայց եւ սարսավփելիօրէն
խօսուն էին:

Թերթերը ւուղագրում էին դրանք՝ ելնելով աւստրո-ղեր-
մանական անիրաւութեան ու անօրինութեան մասին եղած
բազում ցօդուածներից- ի վերջոյ, Օսմանեան կայսրութիւնր
կենտրոնական ուժերի դաչյնակիցն էր: Բայց Երուանդը
սկսում էր ըմբռնել, որ Խօսքը ո՛չ սլատածական ջարդերի,
ո՛չ էլ պատերազմական միջաղէպերի մասին էր: Մկսում էր
մէջ, անչուշտ, ընկել էր Սմբատը, քանի որ իր Հեռագրին չէր
արձագանքել: Եւ չուտով վրայ Հասաւ վերջնական, ներքին
վերադառնալ, այլեւս չկար, անչետացել էր. կարօտով յիչում
էր այն պածը, երբ մէկ տարի առաջ մածացաւ ծեր Համբար-
ձումը, ու ինքը թեթեւացած նամակ դրեց եղբօրը՝ Հրա-
ժարուելով անդրանիկութեան իրաւունքից ու սկսեց մտածել
կորուսեալ երկրի մասին:

Բայց, ուրեմն, Սմբատն այնտեղ էր: Սմբատը միչտ այն-
տեղ էր եղել Երուանդի Համար. Սմբատն ու Քր ռլարզ սիրտը,
Սմբատն ու իր ծեռագրերը, դեղատունը, նարդին, զաւակ-
ները, որոնց նկարը միչտ առջեւն էր՝ գրասեղանի վրայ. ողֆ
ընտանիքի կենտրոնական պատկերը՝ արծաթարթել ձաղկային
նախչերով չըջապատուած, Հարու ստ ծալքերով զարդարուած
դագաղի մէջ պառկած ծեր Համբարձումի չուրչֆ:

ւ54-

Սմբատը այն եղբայըն էր, որն ունէր նը սրտի բանալին:
Երուանդի սիրտը փակունց, զմոսունհց առյաւէտ: Անսաչման
մեղքի զգացումից ճնշուած (որպէս Հայ դգոյութիւն ունե-
նալու, վերապրելու, յաֆողութիւն ունենալու մեղքից)
երուանդն այլեւս երբեք իր կամքով չէր գնայ դէպի իր ար-
մատները, դելի կորուսնալ Հայրենիքի մեղեդային, գունա-
չոր յիչողութիշնները, երբեք, մինչեւ որ կպատմէր թոռնիկին
իր երկրի մասին՝ որպէս Հեռաւոր, անչասանելի, երազային
մի Հէքիաթի:

Ի Հարկ, Հոգ կտաներ Հալվպում Հանգրուանած երեխա-
ների մասին. նրանց իտալիա կբերեր. կվճարեր ճանապար-
Հածախսր, նրանց կմեծացնէր, բայց յետոյ նորից դաժանօրէն
կբաժանուէր, եթէ նոյնիսկ, Անրիեթից բացի, միւսներին
կթողնէր որո էս Հայ մեծանալ: երկուսին կուղարկէր Ամերի-
կա՝ Ռուբէնի մօտ, Բոստոն, իսկ Նուբարին ու Անրիեթին
կբերէր իր մօտ՝ իտալիա: իր որդիների Համար Հին Հայրե-
նիքը ընդմիչտ արգելուած կլինէր՝ փակուած իր մշուշապատ
միչողութեան մէֆ, որն անչնար էր ֆնչել, ինչպես մի նկար,
ինչպէս մի անուն: իսկ 1924 թուականին իտալական կառա-
վարութնանը խնդրեց պաշտօնականօրէն վերացնել ազդան-
ւան հրեք տառերից բաղկացած այնքան չփոլթնցուցիչ այն
եան-ր, որը միանչանակ մատնում էր Հայկական ծագումը:
կարճուած անունը կարող էր նաեւ թուրքի պատկանել:

Աւտոմեքենաները կչրջէին վեննտոյով. իսկ աւելի ուչ
զարմիկ Սարտծնաներից ճարպիկ մեկը բիլիարդի «եղանի
ներքեւի մասում գտնուող գզրոցի մէջ եղած մոռացուած
նուչրներով խելացի առեւտուր կաներ:

Միակ բանը, որ երուանդն իրեն վերասլածեց, ու որը ոչ
ոք չէր կարող վիճարկման ենթարկել, եղաւ ծխախոտի Հա-
բուստ վաճառական ընկերներին երբեմն-երբեմն Շունյցարի-
այում այցելելը, որոնց մշտ դնում էր մի քանի օրով եւ ժա-
մանակ էր անցկացնում ծխախոտ վայելելով, նարդու կամ

-155-

թղթախաղի բուռն մրբգապայքարով, սուրճով եւ խոծուն
մւոքերի փոխանակութնամբ:

Մաստրաֆը նրանցից մէկն էր: Ընկերներին եգիպտական
ծխախոտ էր մատակարարում, որ տարին երկու անգամ էր
որի վրայ անցք կար բացուած, որպէսզի ծխախոտը չնչէր:

երկրորդ աշխարծամարտը պայթելուց քիչ առաջ երուան-
ԴԸ որոչեց Թողնել ծխելը, դրեց վերին արկղը պածարանի մի
անկիւնում որպէս ցուչ: Նոյն տեղում 1945 Թուականի դեկ-
տեմբերին աղջնակը յայտնաբերեց այդ արկղիկը՝ փոչոտ ու
Հրապուրիչ, արեւելեան պիտակներով ծածկուած:

Քաղաքից դուրս գալով՝ ծերուկ Յովչաննէս վարդապետը
բարձրացաւ Շուչանիկի կառքը:

- Թարմացիր, ժի կում թան խմիր,- առաց նրան պատ-
բաստակամ Ազնիւը, որ, ինչպէս Վերոնը, գլխին դրել էր
կիզիչ արեւից պաչտսղլանող գլխարկ: Ազեիչւն ակամայ զգաց
ծերունուց արժձակուող ֆերմութեան ու քրտինքի Հոտը:
Յանկարծ մտածեց. «Ինչպէ՞ս ենք լուացուելու», ու ճանա-
սպարծորդութեան սպառնալի Հետեւանքները սկսեցին
խոնունլ նրա ուղեղում: Դեպի Հարաւ գնացող ճանապար-
Հին ոչ մի պանդոկ չկար, միայն փոչոտ ու քարքարոտ ճա-
նապարծներ, ամայի տափաստաններ ու լքուած գիշղեր:
«Որտե՞ղ մեզ կանգ առնել Թոյլ կտան»,- անմիջապես
ծնունց միւս Հարցը:

Ազնիւը տենդագին խորչեց, ապա նայեց Շուչանիկին,
որի պղտորուած աչթերը կարծես ոչինչ չէին տեսնում, եւ
որոչեց որոչ ժամանակ լռել:

Վարդապետը յոգնած քուն մտաւ: Նրա փառածեղ մօ-
բուքը Հանդարտ տարածուած էր լայն դեմքի վրայ, որին
դրոչմուած տագնապը ցրունց քնի մէֆ:

- Քնիր, Հայր ժեր, քնիր,- չչնֆաց Ազնիւը, Եւ նրա փո-
Թորկուած սիրտն անմիջապէս խաղաղունց: Այդ ամսին

-156-

արեւն այնքա՛ն անուչ էր, օդն այնքա՛ն նուրբ էր: Միգուցէ
Սմբատին սպանողները Համիդին սանձարձակ մի Հնեծելալխմ-
բից էին, որոնց մասին բազմիցս լսել էր: Բայց Հայ կանայք
գիտեին վերապրել, պարտաւոր էին այղ անել: կարմիր սուլ-
թանի մասին պատմութիւնները զարմանալիօրէն նրան Հան-
դարատնցնում էին. ընտանիքն այնքա՛ն դառնօրէն էր վճարել,
որ գոյութիւն ունենալու պարտքը երեւի մէկ անգամ եւա
արդարացուած էր, եւ կարելի էր կրկին մտածել ապագայի
մասին: Սիրիայում Ձարեչի, Բոստոնում: Ռուբէնի ւսնուն-
ներն անընդատ տալիս էր Ազնիւը մտքում որպեա փարու՝
մչուչի մէջ. արդէն մտածում էր, ինչալէս զդուչացնել նրանց:
Եթէ Իսմէնէն, ինչպէս խոստացել էր, նրանց Հասնէլ...
Շուրջբոլորը տարածուած դաշտավայրն այնքան գայթա-
կղիչ էր, որ յանկարծ Ազնիւն ու Վերոնը, որը, քրոֆ կողքին
նստած, Հմտութեամբ ու զգուչութեամբ դանդաղօրէն վա-
բում էր 4ինրը, մտածեցին, որ արդէն բերանը պատառ դնե-
լու ժամն էր, որից ասես օձապտոյտ ձզուող, երկար յուղար-
կաւորութեան թամիօրի նմանուող մասնակիցների դեմքերին
ժպիտ կերեւար, ու նրանք փոքր-ինչ կկազդուրուծին:
Բարձր նոճու կողքին՝ ընդարձակ մարգագետնում, մի
աղբիչր էր ցայտում, որը երդում էր դարեր չարունակ սե-.
րունդների գործածութիւնից մաշուած, գեղեցկանախչ յու-
նական մարմարից պատրաստուած ձուաձեւ աւազանի մէֆ:
երեխաներն այնտեղ լողանում էին, եզները՝ մռութները լթա-
թախում, աստղերն էլ՝ մէջը արտացոլւում: Սչտաբուխ ֆրի
խողովակի տակ, Հազիւ տեսանելի նրան, ով դիտել գիտէ,
ինչ-որ մէկը մի ժամանակ փոքրիկ խաչ էր փորագրել: Բոլոր
Հայերն ու յոյները դրա մասին գիտէին, այդ պատճառով էլ
այն անուանել էին Ճդնաւորի աղբիւր: Ասում էին Սբ. Երա-
նոսը կամ Սբ. Աթանասն էր բխեցրել այդ աղբիւրը, երբ Քա-
չունլ էր ապրելու վերեւի ժայոնրում մի այնքան փոքը ան-
ձաւի մէչ, որ Հազիւ մի երեխայ տեղաւորուէր: Այսօր էլ այն-
տեղ միշտ մի մոմ կայ ճանապարծորդի Համար պատրաստ:
-457-

կառքերը կանգ ւռ ւսն ճանապարչի եզրին: երեխաները
սկսեցին վազվզել ժէկր միւսի մօտ, կանայք Հաւաքուեցին
իրար գլխի Հարցուփորժ անելու:

Այլեւս չկային տղամարդիկ, չկային այն կորովի Հոդինե-
բը, որ ծեգնում էին սնապաչտներին եւ գիտէին ինչպէս
վարուել: կանայք անչանգիստ խործրդակցում էին մեծերի
Հեւո- Ինչ-որ մէկը զնաց անձաւ՝ սուրբ մոմը վառելու:

Քարաւանը քաղաքից դուրս ուղեկցող զինուոր-ոստի-
կանները, զապտիէները մինչ ւսյդ անչեւտացել էին: կանայք
բեն տխրեցին: Վերֆից եկող կառթի մէջ մանկարարձուճի
Սրբուծին Հերթապած էր նչանակել մի կնոջ, ինքն էլ Հետե-
ւում էր ծննդաբերող տասնեօթամեայ աղջկան, որը վերջերս
էր ամուսնացել, եւ ամուսինն էլ գործերով մեկնել էր մայրա-
քաղաք:

- Փոքրիկ վարդ, նա քո մասին է մտածում,- չչնջաց
Սրբուծին՝ թրֆելով նրա չուրթերը քացախի մէջ թաթա-
իշուած լաթով,- դու ուժեղ ես, երիտասարդ, բան չկայ: Քո
փոքրիկ Հսկան քեզանից չի ուզում Հեռանալ, իրեն լաւ է
զգում քո մէջ՝ ԵՐ ւռաքուկ ւռնեղում, այնպէս չէ՞, փոքրիկ
վարդս:

Դժդգոյն աղջիկը փակեց աչքերն ու ինքն իրեն ծաւաքեց:

«Շատ է ցաւում, չատ: ԶեԺ կարողանում դիմանալ».-
զգաց, ապա բուռն այրոց, որին Հեւռեւեց մի զիլ ճիչ:

- Ապրես, ապրես, Հոիփսիմէ: Քո սուրբը Քեզ օրբծնեց,-
ասաց ՍրբուՀին՝ չոյելով նրա Քրտնած այտը: - դէ, Հիմա
օրՀնիր նրան՝ յանուն բացակայ Հօր, ու անուն դիր:

- Անունը վարդան է,- Հառաչեց աղֆիկը ու անսածման
թեթեւութեամբ յանձնունց վարպետ ձեռքերի Հոդատարու-
Թնանը:

Մինչ այդ եկան նաեւ մնացածները, բոլոր երանք, ովքեր
չէին կարողացել կառք բարձրանալ՝ ամենածերերը, միայ-

-158-

նակները, մուրացկանները: Բոլորը զուարթացել էին կանգա-
ռի մտքից. աղբիւրի սառնորակ ֆրից, իրենց պաչապան
Ճգնաւորի օրծնութիւնից նրանց ովքեր կխմէին այդ ֆրից. ու
սկսծցին մտածել ուտելիքի, Հացի մասին: Արդէն յողնած էին
ու տրուեցին իրենց առաջնորդողների խնամածութեանը:

Բայց իրականում իրենց առաֆնորդողը աղջիկների մի
խումբ էր, որովչետեւ Շուչանիկը դեռեւս այնքա՛ն Հեռու էր
թւում, այնքա՛ն բացակայ: Դրանք նախապաչարումներից
զերծ ձրիտասարդներն էին, ովքեր դպրոց էին յաճախել ու
մի քիչ ֆրանսերէն, պատմութիւն, աշխարչագրութիւն
գիտէին, օրիորդները: Խորչրդակցում էին տննդագին: Բայց
ոչ պարտադիր անցնելիք ճանապարձի չուրֆ. այն միակն էր,
որը տանում էր դէպի Հարթավայր՝ Հետզծնտէ ցածրացող
բլուրներով: Ասլադայի մասին էին խորչուրդ անում, Թէ
ինչպէս կազմակերպել ճանապարծչորդութիւնը, պաշարները
միաւորել, կառավարել ճանապարծչորդող այս փոքրիկ Հա-
մայնքը:

Ծերերից օգուտ չկար, ասես ձախորդութնան մարդարե-
ներ լինէին տրտունջը բերաններին: Երեխամայրերի միտքն
իրենց երեխաներն էին, եւ կարող էին միայն ուտելիք պատ-
րաստել:

Բայց Ազնիւը, Վերոնը, ուսուցչի դուստր Հայկանոյչը,
փոստատան ծառայող Վարդուծին եւ երկաթգծում աչխա-
տողը Համոզուած եին, որ կկարողանային, եւ սրտի խորքում
զգում էին Հպլարտութեան փոքր-ինչ գրգոիչ մղում: Նրանք,
որ միշտ այնքան պաշտպանուած էին եղել, ի վիճակի կլի-
նէին ցոյց տալ, որ կանայք եւս ուղեղ ունեն, եւ որ իրենց
կյաջողուէր վերածակել այդ արտակարգ իրավիճակը: եւ Հա-
ւասարութնան գաղափարով խանդավառուած՝ Հանդիսաւոր
խոստացան, որ ճանապարծորդութնան ժամանակ բոլորն,
իրօք, Հաւասար կլինէին, կենսամիչոցները՝ Համբնդ Հանուր,
ինչպես քարոզում էր ուսուցիչ Գէորգը: «կլինի, ինչպէս
Մբացնալ Նաչանդգներում,- ասում էր Վերոնը,- ինչպես իմ

-459-

Եկեղեցում»: Եւ բոլորը Հաւանութեան նշան արեցին:

Այսպիսով, բոլորը՝ ծերեր, կանայք, երեխաներ, մուրաց-
կաններ, նստեցին լայնարձակ մարգագետնում. ծեր վար-
դապետ Յովչաննէսը Հնչեցրեց ՕրՀնեալ է Տէրը ու ւսռեղա-
ւորունց Շուշանիկի մօտ` Վերֆինս չարունակում էր «քօղո-
ւած մնալ իր ամղպաշղարչի մէջ, որին խաղաղութեան բարե-
մաղթանքներ էր չչնչում:

Ճիշտ այդ պաճին, երբ միջօրեի արեգակը ֆերմացնում էր,
չորսբոլորը՝ բլուրների կատարներին, յայտնունցին ֆրվէժնե-
րից վեր, սարերում բնակուող քուրդ ցեղերից մէկի արագա-
վազ ձինը Հեծած 4իաւորները, որոնք սրընթաց սլանում էին
վար: Դրանք այն քրդերն էին, որոնց խոստացուծլ էր Հայերի
ունեցուածքը: Մի ակնթարթում կատաղի գոռում-գոչիշն
տարածունց օղում, թրեր ու կարաբիններ չողչողացին արեւի
տակ, եւ առաֆնորդունլով թալանչու կենդանական բնաղղ-
ներով մի քանի անդամ անցան կայանատեղիով՝ գրեթէ
առանց որեւէ մէկին վիրաւորելու, բայց ոտնակոխ անելով
Հացր, շուռ տալով կժերը, կոտրելով ամանեղենը: Պարագլու-
խը կառչեց վարդապետի մօրութից ու իր ետեւից քարչ
ստունհց փոչու մէջ:

Առաջինների ետեւից յայտնունցին միւսները՝ ռազմական
կոչերով, ու վայրկենապէս չբֆապատեցին կառքերը: Հայերն,
անչարժ, քարացած, սլածել էին չունչները: ԱնսաՀմանու-
թիւն Թուացող մի ակնթարթում ամէն էնչ կանգ էր առել, եւ
երկնքի խորքում մենաւոր մի ձայն բարձը ողբում էր՝ աղերս
կարդալով Աստծոյ տաճարի ներսում...

եւ ամէն ինչ վերջացաւ: Շուտով թարմ խոտն ու սուրբ
աղբիւրը թաթախունցին մորթուած մանուկների արեամբ՝
որպես մայրերին դաս: Վարդապետին մերկացրին ու աչքերը
ծանեցին: Նա ցածրաձայն արտասւում էր, ինչպէս մի մա-
նուկ: Ապա սկսեց մերկ երերալ բարձր չինարի ամենաներ-
Քեւի ճիւղից կախուած:

Ամէն կառքի վրայ մի զինուռր բարձրացաւ. նա մտրա-

-160-

բելով Հրացանը: Սակայն դիմադրութիւն չկար: Շուսոով
կառքերը անկանոն կերպով չարժուեցին՝ իրենց Հեւ տանե-
որ: Մի ծերունի, որ կառքերից մէկի ներսում փորձում էր
դիմադրել, սրախողխող արունց ու չպրտունհց ցած. իսկ չի-
կաչեր վարդուծին, որ ւվարսկական արիւն ունէր երակնե-
բում ու մի յոյն նչանած, որը խոստացել էր նրան միանալ
այդ երեկոյ ձիով, նչմարունց քրդերի պարագլխի կողմից,
որը մոտեցաւ աղջկան՝ եր Հետ տանելու: Ճչաց ՎարդուՀին՝
վերջոյ թափանցեց Շուչանիկի թմբիրի մէ: «Ա՛խ, աղաւ-
ննակս, ո՛չ»,- կանչեց ասլչածար նատած Շուչանիկն ու ուտ-
Քի ցատկեց: «Ո՛չ»,- ու անմիջապէս ձեոքը սռարաւ դրպա-
նի խորքը, մի թանկարժեք քար Հանեց ու տունհց Քրդին:

Փայլատակեց կարմիր քարը: Բիրմայից բերուած Հրաշալի
առաջինի Հարսանիքի Համար. կարմիր, գերող ընծան կայծ-
կլտաց նրա անչարժ ձեռքում: Քուրդ պարագլուխը կտրուկ
կանգնեցրեց 4ին, իջաւ ու խոնարչուեց. նուէրը նրան դայ-
Թակղել էր: Վերցրեց զարդը, բարձրացրեց դեպի արեւր, որն
ամբողջովին լուսաւորեց քարը, ու ճչաց ուրախութիւնից:

Ապա, Հին սովորութեան Համաձայն, վերստին գլուխ
տունց Շուչանիկին, ձեռքով լոյն չարժում արեց ու նրան
յանձնեց աղջկան:

Ձփորժեց ուրիչ ոսկի կորզել, կրկին բարձրացաւ ձին ու
կոչ արեց եր մարդկանց, որ գնալու ժամանակն էր: Անչե-
տացան ճանապարձի երկայնքով թալանչի 4իաւորները,
երենց Հետ տանելով նաեւ Հայերի կառքերը:

Շուչանիկի Քայլը փբկեպ չիածեր Վարդուծուն, ինչպէս
նանւ արծեստաւորների ու Սրբուծու կառքերը, որոնք մի
փոքը ետ էին մնացել ու պէտք է վերջում յարձակման

ւ461-

ենթարկուէին: Պարագլխի կանչից բոլոր ձիաւորները Հապ-
շտապ չարժուհցին: Այսպէս անծնտացան Հայերի կենսամի-
ֆոցները:

- Շու՛ւտ, չու՛տ,- ասաց Շուչանիկը,- իջեցնենք քածանա-

Լուացարարուծի Արսինէն եր երկու դուստրերի ու ծեր,
կաղ, բայց դեռեւս ուժեղ Արամի Հեւո փոս փորեցին ու աղօ-
Թեցին: Դաչտավայրով մէկ տարածունցին աղօթքները. բո-
լորն նրենց որբացած ու միայնակ էին զգում, անդարմանելի,
միայնակ: Լալիս էին մայրերն ու ւռեղաւորում երենց զաւակ-
ների փոքրիկ մարմինները ծեր վարդապետի գրկում, իսկ
վերչինիս իրար միացած ձեռքերի մեֆ դրեցին կ(տրտուած
կաշու փոկով իր մաշուած խաչը, որը գտել էին չինարի ծա-
ռի տակից: Փակեցին նրա աչքերը, յարդարեցին մօրուքը,
Հագցրին Հին կապան. Շուչանիկը Հրաձչանդգեց Վերոնին ու
Ազնիւին կապոյտ ու մանուչակադոյն ծաղիկներ Հաւաքել՝
այնքա՛ն առատօրէն բուսած աւազանի չուրֆը։ որ չարունա-
կում էր իր Հանդարտ, մեղմ քչքչոցը, ու դրանք չրի մէջ թա-
Թախելով՝ չաղ տալ ծերունու ու նրա գրկում ապլատսպարուած
երեխաների վրայ: Շուշանիկը խաչի վրայ դրեց փոքրիկ ան-
4աւի մոմը ու վճռական չնչով Հանգցրեց այն.

- Այլեւս դրա կարիքը չենք ունենայ,- ասաց նա կտրուկ
ու աւելացրեց. - Ռ՛չ մի Խաչ՝ դերեզմանի վրայ, այլապէս
այն կկործանեն: Աստուած գիտէ, ԹՀ որտեղ են նրա ծառա
ները:

Զինուորները կրկին յայտնունցին՝ քմծիծաղ տալով: կաո-
Քերի պարունակութիւնը կիսել էին քրդերի Հետ. այդոլէս էր
սլայմանաւորուածութիւնը: Թանկարժէք Քարի մասին ոչինչ
չգիտեին. վատածարբար, քուրդ պարագլուխը նրանց ոչինչ
չէր ասել: Այսպիսով, Շուչանիկի փոքրիկ գանձն այս անգամ
առլածով էր:

Ապա սկսուեց երկար երթը, անվերադարձ ճանապարծը:
- 162-

Բաւական Հեռացել էին քաղաքից. լքուած քարաւանն այժմ
զինուորների ու նրանց քմածաճոյքների լիակատար տիրա-
սլետութնան տակ էր: Վերապրելը դառնում էր դիսլուած,
Հնարամիտ խորամալկութիւն, ուժի փորձառութիւն, զարերի
Հեղնական խաղ՝ մաչուան մրցանակով:

- Թող ծերերն ու երեխաները նատեն մնացած կառքերը,
որ կարողանանք պածպածել նրանց,- կարգադրեց Շուչա-
նիկը:

Ձիաւոր զինուորները թչում էին ճանապարծի երկայնքով
ընթացող քարաւանը: Զուր քիչ էր մնացել, ամաններ՝ նոյն-
«լս, իսկ արեւն այրում էր: նրանց առեւ բացունց Սենտրո-
նական Անատոլիայի չոր, անողոք Հարթավայրը:

Այդ երեկոյ առաջին անդամ դադար թոյլատրունց: Սկսե-
ցին Հաշուծլ ուժերը: Գիչերը ցուրտ էր: Մի քանի վրան
խփեցին, մի քիչ կաթ բաժանեցին: Օրծնեալ լինես, ամրբա-
բազուկ Արսինէ, որ այդքան Հեռատեսօրէն դասաւորել էիր
քո կառքերը: Նոյնիսկ Հետր երեք այծ եր բերել, որոնցից
իչրաքանչիւրը կապուած էր մի կառքի ետեւից: Բայց եթէ
ծերերն ու երեխաները չլինեին, միղուցէ կանայք թեւաթաի
կնստէին ու իրենց կյանձնէին բախտի քմածաճոյքին: Աս-
պատակութիւնից յետոյ արդէն բոլորը Հասկացան, որ, իրօք,
միայնակ էին եւ ընդմիչտ: Փախչել Հնարաւոր չէր, դաշտի
չորսբոլորը ։լաձակնձր կային, իսկ Հեուում՝ քրդեր: Եւ յետոյ
ու՞ր, ու՞ր փախչել: Բոլորը գիտէին, որ այդ անսաձման ու
անծայրածիր տարածքը ամայի էր: Փոքրաթիւ, թչուտո գիչ-
ղերը չէին կարող պատսպարան առաֆարկել, նոյնիսկ ցան-
կութեան դէպքում (կանայք չգիտեին, որ մաշուան ապառ-
նալիքի տակ օրէնք էր դուրս եկել Հայերին ապաստան
չտալ): Թալէաթը Հեռադրերից մէկում գրել էր. «Ոչ ժի
խղճաՀարութիւն՝ կանանց, ծերերի ու երեխաների Հանդէպ:
եթէ նոյնիսկ մէկ Հայ գոյատեւի, յետագայում վրէժխնդիր
կլինի»:

կանայք ուտելիք տաքացնող չորս փոթրիկ կրակների լոյ-

-163-

սի ներքոյ Հաշունցին եղած-չեղածը, եւ բոլոր ազնիւ սրտերը
քաչութիւն էին խնդրում իրենց սրբերից գոյութիւնը պած-
պանելու:

Թշուառ, թուրքերէնի լաւ գիտակ, Հացթուխ, երբեմն էլ
մրգավաճառ կաղ Արամին ընտրեցին որպէս բանբեր (բայց
նրա հտեւում Շուչանիկն ու Ազնիւն էին՝ իրենց առաֆար-
կութիւններով): Դեռածասներին ու երիտասարդ աղֆիկ-
ներին Հարկաւոր էր տեսադաչտից դուրս պածել, ողորմելի
ու թյչուառ տեսք տալ: Առաջին չարքում ծերերն էին՝ ւս ւմե-
նափոքը երեխաների Հետ. ծերերը վախ էին ներչնչում թուր-
Քերին, ինչպես նաեւ յարգանք, իսկ երեխաները՝ գութ չար-
ժում: Առաւել Հաւանական էր, որ Թուրքերը "լատասխա-չ
նէին իրենց մօրն այնքան նման ծեր, խոնարՀ կնոջը, քան թէ
որեւէ այլ մարդու: Գոյատեւելու փոքրիկ, ողորմելի խորա-
մանկութիւններ....

- Ամէն մէկդ վրաներդ մի-մի ծածկոց, մի քանի կաթսայ,
մի որոչ պաչար կապէք: եթէ տանեն նաեւ մեր վերջին կառ-
Քերը, գոնէ ամբողջովին մերկ չենք մնայ,- առաֆարկեց
Ազնիւը:

Այս միտքը խելքին մշտ թուաց. թանձրացող գիչերուայ
ընթացքում ժրաջան մրչիչնների պես բոլորը գործի անցան
եւ կապլոցների բաժանեցին ու կիսեցին երկու օր առաջ նա-
խախնամօրէն փրկուած չորս կառքերի պարունակութիւնը:

Քիչումիչ մնացած թանկարժէք սուրճի տոպրակներից
իչրաքանչիւրը կապունց մէկ երեխայի ուսերից Հազար ու
մի նախազգուչացումով: Քաչով Թեթեւ էին, բայց ծանրա-
կշիռ նչանակութիւն ունէին...

Այսպիսով, ժամ առ ժամ, օր օրի վրայ ի կատար ածունհց
Հայերի գլիչին թափուած անէծքը փոքրիկ քաղաքի կանանց,
ծերերի ու երեխաների Համար: իւրաքանչիւր օր եր Հեւ բե-
բում էը մի նոր սարսա, եւ օրեցօր պատիժն աւելանում էր,
իսկ վերապրածները քաչկուտունլով առաջ էին չարժւում

ւ464-

Քայլ առ քայլ` աւելի թչուտո, աւելի նիչար մարմիններով
ընթանալով մածուան ղէմ յանդիման:

կրկին սարերից իֆան քուրդ ցեղերը՝ կողուլուտի, իսկ եր-
բորդ անդամ իրենց Հետ տարան գեղեցիկ լուացարարու-
Հիներին ու նրանց կառքերը: նզովք տեղաց ծեր Սրբուծին
նրանց գլխին, բայց կնոչը լոնցնելու Համար ութերորդ օրը
մի զապտիե նրա գլուխը քարով չախֆախեց՝ վրան նստելով:

Սակայն այդ օրերը բաւականացրին, որպէսզի երիտա-:
սարդ Հարս Հոխվաիմէն ապաքինուէր ծննդարծրութիւնից ու
տնսներ իր զաւակի չամփունլը սուինի վրայ, որը թուրը
պարզել էր որպէս տիրակալի արձամարծչանքի յաղթութեան
նշան իր Հպատակի Հանդէպ. բայց Հոխփախմէն փակեց աչ-
քերն ու տեսաւ իր փոքրիկ Վարդանի ուրախ Հոգին Հրեշ-
տակի նոր թեւիկները փորելիս: Այղ ժամանակ խնդրեց որ-
դուն, որ երկնքի ընդարձակ դաշտերից, ուր ո՛չ մած կայ. ո՛չ
էլ ցաւ, ցած նայելով բորոտ ու անմխիթար հրկրին՝ պաշտ-
պանչր իրեն:

Ու կվերապրէր Հոիփսիմէն՝ խորչելով իր ամուսնու
մասին, որին դտաւ չատ տարիներ անց, եւ նրանք նորից զա-
ւակներ ունեցան (սա միակ ուրախ վերջաւորութեամբ պատ-
մութիւնն է, որ աղջնակը յիշում էր տասնչորս տարեկան
Հասակում ամռանը մի չնչով կարդացած Մուսա լեռան արկա-
ծային դիւցազներգութեան Հետ):

Կրկին ու կրկին մոլեգնեցին թուրք զինուորները կոզո-
պտելով մարդկանց, փնտրելով թաքնուած ոսկի ու զարդ
(«Հայերի Հէքիաթային ոսկին», որի մասին դեռեւս առաս-
պելներ էին պատմում Անատոլիայում, իսկ Հովիւները խօ-
սում էին թաքնուած գաների մասին): Տիրացան սուրճին,
ապա դրամին, զարդերին, գտան Հիւաթերի, լաթերի միչի,
փէչձրի տակի գաղտնարանները:

Սպանեցին երեխաներին, բոնաբարեցին կանանց, յափ-
չտակեցին աղջնակներին՝ դեռաձչաս ու մանուվ՝ իրենց Հեռա-
ւոր Հարեմների Համար: Ծերերը Հերթով մաշացան՝ Հիւծ-

-165-

ւած, սոված ու տառապած: իսկ յետոյ՝ օրեր անց, խլեցին
մնացածը՝ տապակները, ծածկոցները, գզգզուած այծերը,
որոնք այլեւս կաթ չէին տալիս, Վերոնի անգլիական պաք-
սիմատները, վարագոյրի կտորներն ու գլխարկները:

Ժամանակ առ ժամանակ վերեւից մի քիչ Հաց էին
շպրտում ինչոլէս չներին, ժամանակ առ ժամանակ կանդնեց-
նում էին մի աղբիւրի մօտ թոյլ տալով մի թիչ չուր խմել:
Հայերը միչտ պէտք է խմէին թուրք զինուորների ձիերից յե-
տոյ, չորեքթաթ, կենդանիների պէս, զօրքի լկտի գոռում-
գոչիչնի ներթոյ, որը զուարճանում էր՝ երբեմն որեւէ մէկի
ծոծրակին կրակելով, Հէնց միայն ֆուրը կարմիր տեսնելու
նպատակով:

կիսամերկ, աղտոտ, Հիւանղ, քաղցած, արեւից սեւացած,
կեղտոտ Հիւսքերը մի կերպ կապած, ծուէն-ծուէն եղած Հա-
գուատներով, բզկտուած գլխաչորը գլխներին քայլում էին
Հայ մայրերը երկրից երկիր, ինչպես բորոտներ, ինչպես ժան-
տախտաւորներ: Հեռու սզածուած ւսյն քաղաքներից, որոնց
մշտով անցնում էին, մեկնւում էին գետնին՝ չիմանալով, թէ
արդեօք նորից ուժ կդտնէի՞ն ուռքի ելնելու սգաղէմ բացուող
յաֆորդ օրը, անյոյս, անելանելի չարիքից կախարդուած:
Առաջ էին սողում նրանք՝ առանց իմանալու, Թէ ինչու, բացի
հրեկոյնան իրենց զաւակների կողքը պառկելու կենդանա-
կան բնազդից:

Քայլելիս Շուչանիկն անդադար տենդագին մտածում էր,
մւոատանջիւում, վերապրելու յոյս փայփայում, եւ այս ամէնն
ամփոփւում էր վերֆալոյսի Հորիզոնում (իսկ կոշտացած,
ուռած ձեռքերը չարունակաբար սածում էին դէպի խոր
գրպանները, դեպի զարդերի տոպրակն ու խելացնոր չօշա-
փում այն): Մղլժաւանչային մտքերն անվերջ սկզբից էին
ակաւում: Հաչունլ ու Հաչուել իր փոքրիկ գերդաստանը, երե-
խաներին պաչել Ազեիւի, Վերոնի ու խոչարար Արաքսու
միջեւ. Հսկել տիկին Նուարդին, որն ընկղմւում էր Համը ան-
զգայության մէչ՝ կարծես մեղադրելով բոլորին այս անչա-

-166-

ւատալի աննախատեսելի եղելութեան Համար: Նուարդը,
իմաստուն ու խոչեմ այդ կինը, որ Համբարձումին ինը զա-
չակ պարգեւեց, իրաւունք ունէր իր անկողնում Հոգին
աւանդելու, իրաւունք ունէր պատչաճ յուղարկաւորութեան,
գրեթէ ամուսնու պէս...

նուարդը վայրագ, ինքնաբուխ Հեզնանքով չարունակում
էր ինքնիրեն խօսել իր Համար այնքա՛ն բաղձալի փառածեղ
յուղարկաւորութեան մասին եւ ասես այլեւս ոչ ոքի չէր ճա-
նաչում: Անսանմձ, մութ ու չարաբաստիկ մի ուժ առաջ էր
մղում նրա ճարպոտ, քայքայուող, գրեթէ առանց սննդի
մնացած մարմինը: Վերոնը միակն էր, որ երեկոյեան մօշտե-
նում էր նրան՝ խոնաւ լաթով փոքր-ինչ խնամք տանելու:

Ժամանակին միչտ յարդարուած ճերմակ վարսերն այժմ
խառնիխուռն էին ու գզգզուած՝ մէջը տերեւներ, միջատներ
ու փոչի, եւ ուսերին թափուած՝ ծածանւում էին՝ սարսուռ
առաջացնելով, իսկ կրճտացող ատամների տակից դուրս էին
Թռչում կցկտուր բառեր եւ գրեթէ չորացած թուքը: Որպէս
Թչուառ կատաղութիւն՝ նուարդը՝ մի բիչ յիմար, մի բիչ
չար, կարճամիտ, բայց բարնչոգի այդ կինը, որ անուչ էր
եփում ու Թխուածք ս"լատրաստում, առաֆ էր ընթանում Իբ-
րեւ այլակերպուած վախի անգիտակից խորՀրդանիչ՝ ան-
խոնջ ու կորացած, կիսափակ, վախուռրած աչքերը Հորիզո-
նին յառած, իր Փետ տանելով ճանապարծչի ամբողջ փոչին եւ
բոլոր Հայուծիների ճակատագիրը:

նոյնիսկ զինուորները, «նոտիապաչտութիւնից դրդուած,
նրան ձեռք չէին տալիս: «Ձախորդութիւն կբերի»,- չշնջում
էին նրանք: Նուարդն աննկատ մարեց մի գիչեր խործրդա-
չոր քամու կանչից. կուրացուցիչ պատրանքից, երբ նրան
երեւաց մի տաք խոծանոց՝ տրորուած բարձունքից այն կողմ,
այն բարձունքի, որի ստորոտում կծկուած էին Հայերը ան-
վերջանալի յունիսնան երեկոներին:

Միայն Անրիեթը ոնսաւ Նուարդի անէանալը. բայց Ան-
բինթը չէր խօսում: Բացի դրանից, նա էլ էր տեսել բարձուն-

-167-

Քի ետեւի լոյսը: Առաջ էր ընթանում Նուարդը, եւ նրա
խղճուկ, թչշուտո սիրտը մաքրազգործւում էր ամէն քայլափո-
խին: կեղտի չերտի տակից ուռքերն արիւնում էին` Թողնելով
ցայտուն մի Հետք, որը, սակայն, ոչ ոքի չէր յուղում:

Բայց քայլ քայլի ետեւից նրա սիրտը սկսնց բացուել,
ուսի ամենավերջում Հէնց Նուարդին՝ այդ սլարզունակ
կնոջն էր վոատածուած ածոելի ուժը մի ողֆ ժողովրդի, որը
նածատակւում էր, եւ ողբը Աոծոյ, որը նրան ընկերակցում
էր. եւ նրա միչոցով կփբկուէին թէ՛ Հայ երեխաները, Թէ՛ իր
զաւակները, Թէ՛ սքանչելի ու նախանձելի Շուչանիկը:
Այլեւս չէ՛ր տեսնի հր որդիներ Ռուբէնին ու Զարեչին, զեղե-
ցիկ Հարսներին, Հեռաւոր երկրները, այսուծեւտ երբեք չէր
կարողանայ կրկին ողջագուրուել իսկուծու որդի Երուանդի
Հետ, որը Հեռացել էր, որպէսզի նրան չընեդունէր որպէս
մայր:

Բայց այժմ Աստուած նրան ներեց, եւ Նուարդը Քայլում
էր լոյսերի մէջ: Յոյս էր փայփայում գտնել ամուսնուն՝ Համ-
բարձումին, բայց նԽուաստօրէն կզբաղեցնէր երկրորդ կնոջ
տեղը. լաւ գիտէր, որ նրա իսկական կինը չողափայլ իսկու-
Հին էր:

«Ինչպէ՞ս կարող եմ մրցակցել տասնիննամեայ աղջնակի
Հետ»,- իբաւացիօրէն Հարցնում էր ինքնիրեն: - Չէ՞ որ ես
ծեր եմ եւ այնքա՛ն աղտոտ եւ այնքա՛ն յոգնած...»: Ապա
շանթաչար ծառի ոլէս գետին տապալունց:

Սշտակայ գիւղից մի ջորեպան գտաւ նրան արեւածագին:
Բարեպաչտ մարդ էր, եւ քանի որ նրան ոչ ոք չէր տեսնում,
արագ-արագ չորուն բարձեց Նուարդի խոչոր, զազրելի, ար-
դէն նծխած մարմինը եւ թաղեց առուակի մօտ՝ ւսզօթք
չչնջալով առ Աստուած կենդանի, որ սուրբ է բոլորի Համար:

Նուարդի էս միւս ծերերն էլ Հերթով անչետացան երթի
ժամանակ. մէջտեղից վերանում էին՝ ւլարզապէս կանգ առ-
նելով: Ոչ ոք նրանց չէր փնտրում, ոչ ոք նրանց չէր խնդ-

- 168-

բում չարունակել: Երբեմն մի զինուոր նրանց Հէնց տեղում
սրախողխող էր անում ողորմածօրէն, երբեմն պարզապես
լքւում էին, եւ ոչ ոք չէր չրֆւում: կծկուած էին ճանապարՀի
երկայնքով թշուառ անչարժ մարմինները` որպես յաւերժու-
թեան պածշապաններ. ու նրանցից իւրաքանչիւրի ետեւում
անտեսանելի կանգնած էր Հրեչտակը՝ պատնանից Հանած
արով: Խոր գիչերին Անատոլիայի գիչղերի թշուառ Հիւղակ-
ներից նրանց էին մօտենում այրեր ու կանայք: նրանք տես-
նում էին այդ բարկացած Հրեչտակներին ու վախենում
նրանց ցասումից. ուստի Հասնում էին ճանապարՀի երկայն-
ջով տարածուած ցնցոտիների խրժերին ու գաղտնի թաղում
ուղքերն ուղղած դեպի Արեւելք, որպէսզի կարողանային լաել
Յարութեան չեփորները, ԱՀեղ Դատաստանի առեղծուածա-
յին յարութիւն մեռելոցը: Չէին կարող օգնել կենդանի մնա-
ցածներին, ոչ իսկ Հաց ու ջուր տալ, ուստի լթաղում էին մե-
ռելներին՝ նրանց վատածելով իրենց ճնչող անբացատրելի
մեղքի փրկանքը, ապա կրկին լծւում առօրնայ գործերին...

Նուարդի Հանգչելու յաֆորդ գիչերը Շուչանիկը, Ազնիւն
ու Վերոնը խորՀչրդակցում էին խոծարար Արաքսու Հետ:
Ամէն մէկը սրտում իր գաղտնիքն ունէր. Շուչանիկին տիրել
էր մաձուան փափագը, որ նրան չեր լքում, ու ներքին երկ-
խօսութեան մէջ էր ընկղմւում Սմբատի Հետ, որին օր օրի
պատմում էր իր մասին, ու թւում է՝ դրանով մխիթարչում
էր ու զգում ամուսնուն Եր կողքին: «Բիչ մնաց, թանկա-
դինս,-. աղերսում էր նա, ապա,- ինչու՞ երեխաներին չեմ
լսում: Ինչու՞ ինձ նրանց Հետ խօսել չես տալիս»:

Այժմ Շուչանիկը խորապէս գիտակցում էր այն ուժի
առհղծուածը, որն առյաւէտ միացնում էր, շաղկապում տղա-
մարդուն եւ կնոջը: «Որտեղ դու ես, այնտեղ էլ ես եմ»:
իրօք, ոչ ոք չէր կարող ընդմիֆել երկու սիրեցեալ սրտերի
զրոյցը, ոչ էլ Քանդել նրանց միածիւսող կապը:

Վերոնը կարծում էր, որ եթէ իրեն յաֆողուէր Հալեպ

-469-

Հասնել, գուցե կկարողանար այս ամենի մասին տեղեկացնել
մեթոդիստ Հովիւ Հերբերթ Լյուխ«ին, որը եկել էր աղջկան
մկրանլու, երբ վերջինս դաւանափոխ եղաւ: Պատկերացնում
էր իրեն նրա ութերի մօտ ուժասպառ ընկնելիս, բայց ոչ որ-
«էս կորուսնալ ոչխար, այլ որպես աղտոտ ու քաղցած գառ-
նուկ, ու տեսնում էր Վերոնը, Թէ ինչպես այդ բարձրածա-
սակ, նիճար, մետաղեայ մոխրագոյն, փոս ընկած աչքերով ու
խԽնամուած մօրուքով Հոգեւոր Հովիւր Հակւում էր դեպի
իրեն, բարձրացնում, որպեսզի թանձր կաթնասուրճ տար
առատ Հացով... Վերոնի մտքի երեւակայական թռիչքը
կաթնասուրճի Համից այն կողմ չէր անցնում: Ամէն անդամ,
երբ Հասնում էր այդ տեղին, աչքերը թրֆւում էին, ու կոկոր-
ԴԸ կծկւում էր:

Մինչդեռ Ազնիւը մտածում էր միայն նրանց բոլորի ու
օրուայ վերջին Հասնելու մասին: իր խենթ ժպիտով, կոլոլուած
Զարհձի ուղարկած կարմիր մետաքախ մէջ, երթի Հինգերորդ
երեկոյին տրուեց մի զապտիեի, որը մօտեցել էր նրանց փոք-
րիկ իչմբին: Զինուորին Հետամուտ էր եղել Հէնց ինքը՝ Հաս-
կացնել տալով, որ իրեն Հարկաւոր չէր բոնի ուժով տիրա-
նալ, եւ մի փոքր էլ չողոքորթել էր նրան ժպիտով ու այն
քնքուշ Հնազանդուլթեամբ, որով տղային ընդունել էր իր մէչ:

Շոյուած էր զապտիեի տղամարդկային Հպարտութիւնը.
այս Հայուծիները, որ գերադասում էին ինքնասպան լինել,
քան յանձնունլ (զինուորների մէջ տարածուել էր Վանի քա-
բաւանի պատմութիւնը, ծրբ կանայք, ձրգելով, իրենց
դուստրերի Հետ նետուել էին Եփրատը), այս Հպարտ անչա-
Լատները, որ գիտէին գրել ու խաբկանք Հիւսել... աճա այժմ
թուրք զինուորը տիրել էր նրանցից մէկին, եւ թւում է՝ աղ-
ջինն էլ էր ուրախ եւ լաւ էլ «իրաբանում էր: Ուստի իր Հա-
Ցից բաժին Հանեց նրան... Ազնիչր ոչինչ չէր խնդրում,
միայն ժպտում էր: Եւ մաՀուան այդ յուսաբեկ աչխարչում
նրա ժպիտը զինուորին թւում էր այդքան Հոգաաշատ կենան-
Քի միակ ուրախութիւնը, միակ Հատուցումը:

-170-

նա գիշղում կին ունէր, բայց Ազնիւը նրան ասել էր, որ
Հաւատամիոխ կլիներ ու կամուսնանար նրա Հետ ճանապար-
Հորդութնան աւարտին (զինուորը չգիտէր, որ Ազնիւր չէր
ուտում իր տուած Հացը, այն փոխանցում էր Շուշանիկին,
Վերոնին ու երեխաներին. ու չէր տեսնում, որ Ազնիւի վարդ
այտերը այժմ ֆերմից էին փայլում):

Ոչ ոք չէր նայում Ազնիւի աչքերին, բոլորն իջեցնում էին
Հայնացքները, բայց անյագօրէն վերցնում նրա տուած Հացը:
Բանն այն էր, որ այլեւս ոչինչ չկար ուտելու: Խոչարար
Արաքսին դեռեւս ուսերին կապած ունէր մի չերեւի, մի կաթ-
սայ ու պղտոր չրով լի մի թիթեղաման՝ կողքից տարու-
բերուող. բայց երեկոյեան միայն խոտ էր եփում, իսկ երեխա-
ներն էլ լալիս էին: նա կցանկանար իր ժի ձեռքը կորել ու
նրանց տալ, կցանկանար, որ իր Հիւսքը ուտելիք լինէր, ու
անզօր նայում էր իր ուժեղ ու անիմաստ Հմուտ բազուկնե-
բին:

նրա վերջին պաչարը մի տոպրակ պիստակն էր, որը եր-
կու գիչեձր առաջ կարողացել էր թոցնել իրեն տիրող զապ-
տիեի ձիու թամբից: Ձեւի Համար մի քիչ բղաւել էր, ապա
տաննդագին աղօթել, ու մինչ տղամարդը ետ ու առաֆ էր
անում հրա վրայ, Արաքսին չորաբոլորն էր նայել ու նչմարել
տոպրակը: կարեւոր չէր, Թէ պարունակութիւնն ինչ էր,
ուտելիք էր եւ վերջ: Մինչ այժմ փոքրիկների Համար սնունդ
Հայթայթելն իր դոչունակութիւնն էր եղել. Նուբարը կարծես
լաւ էր զգում իրեն, դեռեւս աշխոյժ էր, փոքրիկ աղջիկները
դեռ չէին Հիւանդացել, ոչ էլ զինուորներից որեւէ մէկը
նրանց վերցրել էր, որպէս զուարճանքի առարկայ. չատ էին
փոթրիկ, բացի Արուսնակից, որը տասնմէկ տարեկան էր,
բայց, բարեբախտաբար, լոակնաց էր ու մի թիչ էլ տգեղ:

կրակ չէին վառել, ու ոչ ոք իրականում քնած չէր: Իւրա-
Քանչիւրը, իր աղքատիկ եղած-չեղածին Հակուած, կծկուած
պառկած էր մթան մէֆ: Որը Հառաչում էր, որը տրտնչում,
որն էլ չանում էր Հանգիստ տալ տառապած ոտքերին:

-471-

Գողունի ստունրներ էին անցնում ղդաչտով. զապտիէներն
նակ առ ժամանակ մի դանակ էր կայծկլտում եւ ուժեղ մի
ճիչ էր օդը սղոցում:

Շուչանիկն ու միւս կանայք, երեխաների վրայ Թեքուած,
չչնջում էին ցածրաձայն: Ի՞նչ կերպ օղտազործել փոքրիկ
գանձը, որպէսզի չյախչտակուէր, բայց միգուցե եւ իրենց էլ
կսպանէլն՝ այն թաքցրած լինելու Համար: Ինչպէ՞ս ուտելիք
Հայթայթել: Հարկաւոր էը մի որեւէ գիւղ Հասնել, իշօսել վա-
դոչարնղէնն ու փողերը: Եւ սա լէտք է տեղի ունենար
նախքան լոյսը բացուելը:

Բայց ո՞վ ուժ ունէր այս ամենն անելու: ՋՁելէ տք է ներ-
կայանալ իբրեւ մուրացիկ, ցոյց տալ ղողդոջֆուն ձեռքերը,
սովալլուկ դէմքերը: Այդ անմխիթար տարածքի Թշուառ դիւ-
ղացիները սարսափում էին Հայերի ուրուականներից ու
խորչում ճանապարծի երկայնքով գետի էս Հոսող Թչուաո-
ների շարքերից:

Արաքսին չտկունց, թջով մազերը ցարդարեց ու ասաց.

- էս կգնամ: Աւելի տրամաբանական է, որ խոչարարը
ուտելիք փնտրի. դա իմ գործն է, ոչ թէ տիրուծիների:

Ու ծիծաղեց՝ մերկացնելով նիծար դէմքի վրայ ճերմակին
տուող ատամները: Շուչանիկը Հազար ու մի զգուչաւորու-
Թենամբ դուրս քաչեց յայտնի տոպրակը, Հանեց երեք ոսկե-
դրամ, երկուսն էլ աւելացրեց ու ասաց.

-. Գնա՛, Արաքսի, եւ թող Աստուած քեզ պածշապան
լինի: Բայց լա՛վ լ«իր. եթէ քեզ յաֆողուի փրկութեան ելք
գտնել, փախչել մեր բոլորի ճակատագրից: դնա՛, եւո մի՛
նայիր, փրկուի՛ր: Միայն Թ: մեզ չմոռանաս: Ամէն էնչ կիսել
ենք, նանւ ճակատագիրը. Արաքսի, ասղֆիկս, եթէ մեզ խեղ-
դող ցանցի մէջ մի անցք բացուի, դնա՛։ ՕրՀնում եմ քեզ:
Հետեւիր մեր Հայրերի բոնած ուղին:

Շուչանիկը գիւոէր, որ Արաքսին խելացի էր, ուչիմ, ուժեղ

ւ172-

ու Հաւատարիմ, գիտէր, որ եթէ Հնարաւոր լինէր, անպայ-
ման ուտելիքով կվերադառնար: Բայց դա անյուսալի առա-
քելութիւն էր. եթէ նոյնիսկ կարողանար ղուրս պրծնել զապ-
տիեների՝ իրենց սեղմող օղակից, էտք է գիշղացիներին
Համողէր ու վերադառնար մինչեւ արեհւածաղը: իսկ եթէ կա-
բողանար դուրս սողալ ու կողմնորոչունլ դաշտերի մէչ, գու-
9է եւ փրկուէր: Արաքսին կրծքերի արանքի փոսիկից դուրս
Հանեց պլիստակի տոպրակը, մի բուռ վերցրեց ու սաշնցրեց
գրպանը, ապա Հանդիսաւոր յանձնեց այն Շուչանիկին, խա-
չակնքեց ու օձաձկան պէս, լուռ, գողունի դուրս սածեց
եղէդնուտի միֆով:

Ընտանիքից ոչ ոք այլեւս նրան չտնսաւ: Բայց իմ բարի
ընթերցողին ասեմ, որ դիչրածաւատ ու մշտաժպիտ Արաք-
սին գոչ անցկացրեց իր կեանքը Ազեքսանդրիայի անառա-
կատներից մէկում: Այդ գիչծր դաչտի մօտակայքում ոչ մի
դիւղացի չբացեց դուռը նրա չչնջոցին, իսկ չներն աղեկէզ
ռոնացին: Աստղերն էլ, վերքեր դարձած, սպառնալից իրեն
էին նայում:

Արաքսին աւելի Հեռու գնաց՝ մոլորուելով գաղտնախոր-
Հուրդ ու թշնամական թանձր մթութեան մէֆ:

Լքուած մի մարագում նա նոր ծննդաբերած մի կատու
տեսաւ եւ ածաբեկուած ու սովածչար կենդանու ոլէս մարտե-
չեց կատուի Հետ, տիրացաւ նրա երկու ձագերին, սպանեց
նրանց իր փոքրիկ զմելիով, մորթազերծեց ու դեռեւս տաք-
տաք կերաւ նրանց՝ խմելով արիւնը: Ապա կչտացած քուն
մտաւ մի անկիւնում՝ կոլոլուած պարկի կտաւի մէի, ու քնեց
ուժասպառ այդ գիչեր, յաջորդ ամբողջ օրն ու գիչերը՝

Ասլա իրեն առոյգ զգալով՝ մեն-մենակ, ինչպես երբեք չէր
եղել, դաւաճան ու հրդմնազանց, թափառեց գիչերներովի
անցնելով մի ժամանակաւոր պատապարանից միւար, խմելով
անասունների գուռից, սերմեր Հանելով յարդի ժիչից, ա2-
խոյժ, ուչիմ, ինչպես մի կենդանի՝ արագաշարժ եւ` փախչե-
լիս եւ՛ թաքնունլիս:

-173-

Մի անզգամ մի կնոջ մի քիչ դրամ տուհց գառան աղի-
ներից պատրաստուած տաք ապուրի Համար: նրա պէս այլ
փախստականներ եւս անցնում էին գիչերային արաՀետնե-
բով. պատանիներ, յատկապէս երեխաներ, որոնց յուսաճատ
մայրերը դուրս էին մղել մածուան քարաւաններից՝ օգտուն-
լ"/ զինուորների Հազուադեպ անուչադրութիւնից, գիշերուա-
նից կամ էլ գթասիրտ մի գիւղացու ողորմածութիւնից. սո-
յալլուկ, ճարպիկ, փոքրիկ սատանաներ, որոնք ուղղութիւն
էին վերցրել դէպի արեւելք՝ դեպի առաջացող ռուսական
բանակը, կամ էլ դէպի արեւմուտք՝ դէպի ծովը, Հետեւելով
բնազդի անսխալական կողմնացոյցին:

Գիչձրը մի քանի չուն էր Հաչում, որոնցից մէկին Արաք-
սին սպանեց՝ տիրանալու նրա ուտելիքին: Տների ներսում
կողպուած գիւղացիներն այլեւս գիշերով դուրս չէին գալիս
այդ սարսափելի ամռանը, խուսաիում եին որեւէ մէկին տես-
նելուց, որեւէ բան լսելուց: ժամանակ առ ժամանակ մի դիակ
էին վերցնում, մերկացնում, ոսկի ու գոծարեղէն փնտրում.
միւսները, որոնք բարեսիրտ էին, դրսում՝ խաչմերուկներին,
մի քանի կտոր Հաց ու մի քանի դոյլ ֆուր էին դնում:

Ի վերջոյ Արաքսին Հասաւ ծովին, Հասաւ Ճմիւոնիա: Ռչ
ոք նրան չէր նչմարել, ոչ ոք նրան չէր նկատել: Օգոստոս-
ծան մի արեւածագի նաւածանգատի անտեսուսծ ցնցուռիա-
ւորների միչից աննչմար սածեց դեպի մեծ քաղաքը եւ առա-
ձարկեց իրեն որպես խոծարար յունական ճաշարաններից
մէկում: Տիրուծին՝ ճարպոտ Էլեֆտերիան, նրան նայելով,
ծիծաղեց. Արաքսին եւս ժպտաց ու ասաց.

- Տիկին, թոյլ տուէք՝ ինձ լուամ եւ տեսքի գամ: Մեծ ըն-
տանիքի խ'ոծարարուծի եմ եղել: Ամէն ինչ գիտեմ "պատրաս-
տել, նոյնիսկ ֆրանսական սուֆլէ:

Եւ Էլեֆտերիան Հասկացաւ, որ ծայ էր ու կտրուկ ասաց.

- Փորձենք: Տաշտն այնտեղ է: Բայց, աղջիկ, նախ եւ
առաֆ այնտեղից մի ափաէ վերցրու:

Ու նրա խոր պնակի մէջ լցրեց մի չերեփ չոդեխաչած

-174-

ոչխարի միս: Արաքսին ծնկի իֆաւ լեցուն ափսէի առջեւ ու
արտասունց:

Զմիւոնիայում Հայերին չէին արտաքսում: Քաղաքի
Հրամանատար գերմանացի Լիման ֆօն Սանդերսր թոյլ
չտունց ոչ մի Հայի դիպչել: Զմիւոնիայի վերֆր կզար բիչ
աւելի ուչ:

Բայց Արաքսին այլեւս այնտեղ չէր լինի: Նա սիրաչար-
ւեց էլեֆատերիայի եղբօրը՝ բարակ բեղերով, ժպտուն Ստաւ-
րոս Անաստասիուլուլուին, որը նաւածանգատի ճարպիկ կա-
ւատն էր: Աղջիկը նրան կամովին Հետեւեց մինչեւ Աղեք-
սանդրիա, մինչեւ Մադամ Լուլուդակիի անառակատունը,
որից տղան բաժնեմաս ունէր: Արաքսին նրա Հետ աչխարծչի
ծայրն էլ կղնար: Ստաւբոսը նրա Համար դարձաւ Հայր, սի-
րեկան, տէր, տաք ապառստան՝ լցնելով նրա Հեզ սրտի բոլոր
բացերը: Նուրբ սրտով Հեզ անառակ, որ չէր կարող եւ չէր
ցանկանում ոչ ոքի մերժել:

Մբայն երբեմն Ստաւրոսը ստիսուած նրա Համար նամակ
ձր գրում, միչտ նոյնը, իտալական քաղաքում ապրող բժիշկ
երուանդին: Ստաւրոսը բարնխղճօրէն գրում էր, բայց երբեք
չէր ուղարկում այդ նամակները. իսկ Արաքսին ուչ գիչեր-
ներին, ծրբ չէր աշխատում, լալիս էր ու դրամ տնտեաում՝
իտալիա մեկնելու ու նրան անձամբ տեսնելու Համար: «Շատ
բան ունեմ նրան պատմելու, չատ բան, որ պէտք է իմանայ,-
Հեկեկում էր՝ կծելով բարձը, քանի որ Ստաւրոսը, որն այն-
քան բարի էր աղֆկայ Հանդէոլ, տանել չեր կարողանում նրա
արցունքները,- եւ պէտք է վերադարձնեմ երան Մադամ
Շուչանիկի դրամները: Եւ յետոյ պէտք է իմանամ նուբարի
մասին»:

Արաքսին լաւ էր յիշում Համբարձումի մածուան օրբ եւ
Համողուած էր, ըստ գուչակութիւնների, որ Նուբարը ողֆ
էր:

Երբ Շուչանիկն զգաց, որ Արաքսին այլեւս ետ չեր գալու,
-175-

մի պած մոլորունց: Ուրեմն, իրօք, ոչ մի յոյս չկար: Դիստակ-
ների տոպրակը իրենց ունեցած վերջին ուտելիքն էր. երե-
խաներին բաժանեց երեքական Հատ պիստակ, մէկ Հատ էլ իր
բերանը դրեց: Յոյս ունէր, որ ամէն ինչ չուտով կաւարտուէր,
բոլորը միասին կմեռնէին: Եւ դժուարութեամբ առաջանում
եր լուսաբացի գորչութեան մէջ:

Մի քանի ժամ անց նրան միացաւ վերապրեալ ծեր կա-
նանցից մէկը, Պերճուծին, ամերիկացիների վարժարանի ան-
Հոգ ժամանակների կոկիկ մաքրուծին: Պերճուչին անընդ-
Հատ ծխախոտ էր ծամում, որից դեռեւս մի քանի փշուր
ունէր դրանում, եւ որը խառնում էր ռւլատածական խոտե-
Ըե Հետո: «Ամէն դէպքում նողկալի է»,- անընդչատ կրկնում
ձր նա որպէս նախաբան անկասելի չատախօսութեան, որի
մէջ տարօրինակօրէն միաձուլւում էին անցեալն ու ներկան,
երջանիկ ժամանակների բամբասանքներն ու քարաւանի
ճղճիմ, թշուառ չարամտութիւնները:

- Ուչադիր եղիր, Շուչանիկ,- չչնֆաց նրան այս անզամ,-
տեղի չտաս: Տես, Հասնում ենք կոնիա - կռնիա, սուրբ քա-
ղաք, դերուիչների քաղաք:

իրօք, զապտիէները կատաղած էին. այսօր արչաւում էին
աքսորհալների չարքերին աւելի մօտ (ընդՀանրապես որոչա-
կի Հեռաւորութիւն էին պածում գաղթականներից տարա-
ծուող գարչածոտի պատճառով), կուլտօրէն առաջ էին մղում
առաջին օրուայ Համեմատ բաւական բարակած երկարաձիգ
չարքի վերջին մնացորդներին: Մէկ ամիս առաջ էր, փոքրիկ
քաղաք, ձրֆանկութիւն... բայց մարդիկ խուսափում էին
չէթ մի պած մտածել այդ մասին: Գաղթականները վերա-
ծունլ էին դեպի դետին կռացած խմբերի. որոնցից իշրա-
Քանչիւրը խորչում էր միւսից, տարբեր ընտանիքներից վեր-
ապրած անդամները սեղմւում էին միմեանց՝ ցանկացած
բանի Հանդէս անտարբեր, անզգայ, եթկ դա ուտելիք, ուտե-
լիջի որեւէ մնացորդ կամ թէկուզ անորոչ կերպով ուտեստե-
ղէն Համարուող որեւէ նիւթ չէր: Երեխաները պրպտում էին

-176-

ձիերի կղկղանքը՝ չմարսուած սերմեր փնտրելով, երբեմն
բոնում էին մողէսներ, անյազաբար ուտում որդեր: ԱնՀա-
ղորդ. անթափանց աչքեր՝ սուր ու մտատանֆ:

Բայց այսօր երեխաները եւա մի պած մոռացան ներաից
այրող քաղցի զգացումը: Քարաւանի ճանապարչն սկսում
էր կննդանանալ. մի ինչ-որ կառք, մի ինչ-որ տուն էր նչմա-
ւում Հնուում, մի ինչ-որ օազիս, ինչ-որ ծառ չրֆակայքում:

Մի պած բոլորի սրտում աղօտ յոյս ծագեց. «Ինչ-որ մէկը
մեզ կտեսնի, ինչ-որ մեկը կծասկանայ, Թէ մեզ Հետ ինչպէս
են վարւում»: Բայց ճանապարծՀներին երեւացող մարդիկ
կարծես նրանց չէին տեսնում, անցնում էին ապակեայ աչ-
քերով կամ նկատելի զզուանքով մի կողմ քաշւում: Եւ չուր-
չը կրկին դատարկութիւն էր տիրում:

Զապտիեները, որ գնում էին առջեւից այս ու այն կողմ
ցատկոտելով, բղաւելով ու զէնքերը թափածարելով, սպառ-
նալից ուղեկցում էին փոքրիկ խմբին դէպի քաղաքի պա-
րիսպները երիզող մերկ Հովիտը: Ճառիվար տեղանքում
տեղ-տեղ չորացած խոտ կար, երկու թերաճ ծառ ու մի
աղբիւր:

- Ջշարժուէ՛ք,- Հրածանգեց զինուորների պարագլուխը՝
կանգառ յայտարարելով, թեպետ դեռ երեկոն վրայ չէր
Ճասել: - կարող էք այատեղ Հանգիստ առնել: Քիչ անց ձեզ
Հաց կտրուի:

Ակեյայտ էր, որ նա ձգտում էր խուսափել շփումից քա-
ղաքի մարդկանց, ինչս նաեւ այնտեղ բնակուող օտարա-
կանների Հետ: Սակայն Հնարաւոր չեր չրչանցել ճանապար-
Հի այս պարտադիր Հատուածը, ինչպէս մինչ այդ արել էին
միւս բնակավայրերի պարագայում, ուստի պարագլուխը
որոչեց, որ աւելի լաւ էր մի քիչ ծաց տալ, կանդնեցնել
խումբը աղբիւրի մշտ՝ արտօնելով, որ գոնէ այս անգամ
անարգել ֆուր իմէին:

Հացը, առանց առանձնայատուկ ջանքի, ձեռք բներուեց
բնակավայրի գիշղացիների Համեստ տներից. կանանց մի

-177-

շարք մօտեցաւ Հովտի թչուառներին ու դետնին դրեց մի
քանի խոչոր Հաց:

Բայց Հայուչիները, կանանց տեսնելով, բղաւեցին: Բղա-
ւնցին, ինչպէս խելագարներ՝ վտիտ ձեռքերով վեր պարզելով
նորածիններին, այնպես բարձր բղաւեցին, որ օդը լցունց
նրանց արձագանքով: Ճինուորները Հրացանների կոթերով
Հարուածում էին նրանց, բայց կանայք բղաւում էին ու բղա-
ւում: Եւ ինչալէս Հրաչջ՝ Հնամենի պարսպներից դուրս նայե-
ցին բնակիչները. նախ մի քանի դեռաձճաս, յետոյ իրենց
Հեղինակութիւնն ընդգծող Հաղուստների մէջ կոլոլուած
ծերերը, սուրբ քաղաքի Հոգեւոր առաչնորդ իմամները,
ապա երեսները քօղով ծածկած կանայք, Գերմանիայի Հիւ-
«լատոս Հէր Հայնրիխ Միլլերը, վաճառականներ, արչեստա-
ւորներ, ընդչուպ մինչեւ երկաթագործն ու աքցանը մէջքին
պայտառը:

Հեծեծանքներով լի գիշերուայ մէֆ բղաւում էին Հայերը,
լալիս էին նրանց փոքրիկները վերագտած ձայնով, ցածրա-
ձայն ողբում էին սակաւաթիւ ծերերը: կոնիայի բնակիչները
Հասկացան ամեն ինչ, նրանց պարզ դարձա, նաեւ ընդամէնը
մի քանի օր առաջ տեղաչան արուած իրենց Հայերին բաժին
ընկած ճակատագիրը:

Յանկարծ դերուիչների առաֆնորդը երկինք պարզեց 4եո-
նափայտն ու Հզօր ձայնով գոչեց. «Սա Սարգարէի կամքը չէ,
օրծննալ լինի նրա անունը: Սեէք եւ Հիւրընկալէք այս ժողո-
ՎրԳեն, որի գոռում-գոչիւնը իֆնում է մեզ վրայ Բարձրեալի
երկնքից եւ անէծք թափում»:

Այսպես եղաւ, որ փոքր քաղաքի վերապրեալ Հայերի
դառն ճակատագիրը մի պաՀ ընդմիչունց, եւ իամէնէն գտաւ
Շուչանիկին:

իսմէնէն, քաչանայ Իսակն ու նրա կինը՝ կատերինան,
Հայկական կառախմբերի մեկնումից յետոյ ողբասացների ու
կաղ Նազիմի Հետ չրֆել էին ամէնուր՝ լուրեր Հաւաքելու: Եւ
նրանց արիւնը սառել էր, քանի որ բոլոր տեղեկութիւնները

-178-

միայն մաչուան մասին էին խօսել: Յատուկ կազմակերպու-
Թնան արիւնոուչտ վայրադ թուրքերն էին Հաստատունլ
Հայերի տներում, ոչ Թե թրդերը, որոնք Հապճեւը, բայց կա-
նոնաւոր թալանից յետոյ վերադարձել էին իրենց սարերը՝
տանելով ասեղնադործուած սպիտակեղեն, գորգեր, վարա-
գոյրներ, ճոխ ու արտակարգ կածկարասի: իսկ քսան տարի
անց Դիարբեքիրի մօտակայքում քիմիկոս Գէորդ Մենդիլնա-
նի՝ Համալսարանի աւարտական ծաղկազարդ վկայականը՝ իր
խնամքով պատրաստուած, անաղարտ չրֆանակով, կառանժ-
նանար քուրդ պարագլխի վրանի ամէնից արժէքաւոր իրերի
մէջ:

Հայերի բանջարանոցներում Հասած ծիրանները թաղիւում
էին, իսկ փարթամ աճած եղինջներն ու մոլախոտերը ծած-
կում էին Շուչանիկի պարտեզի լաւ խնամուած արաչետնե-
ՐԸ:

Սմբատի տան ընդարձակ սրաձում ֆարդուած բազմոցնե-
ԸԸ յօրանջելով նայում էին կոտրտուած չրֆանակներին ու
փչրուած բիւրեղապակեայ սպասքին: իսմէնէն իր իչրային-
ների Հետ ականջ էր դնում ու լրտեսում: Յանկարծ անլու-
սին գիչերով դատարկ տան մէֆ ստունըներն արագ-արագ
նիշթականացան, Հաւաքեցին ծածկոցներն ու նկարները,
բարակ աւելով անցան կածոյքի տակով ու գտան Լեռլիի
արկղերն ու արծաթեայ փոքրիկ օձաժեւ մի զարդ չափիւ-
դեայ աչքերով, եւ Հրաչալի մի տուփիկ, որ Շուչանիկը սիրով
փայփայում էր՝ Սմբատի վիեննական նուէրը:

Այն ամէնը, ինչն արժէքաւոր էր ու թեթեւ, ամփոփունց
Իսմէնէի տարողունակ գրպաններում, նազիմի կեղտոտ
բակեղաթի մէ): Դրանց մէջ էին նաեւ Նուարդգի Ն ծւ Ա
սկզբնատառերը խնամքով ասեղնագործուած բեչեզե Թաշկի-
նակները. վերջին ծնուած զարմուծի Անածիտի թափանցիկ
Թղթով փաթալթուած եւ դեռեւս չօգտագործուած չունյցա-
րական տիկնիկը մանուչակադոյն տուփի մէչ, Վերոնին
իտալիայից վերադարձին Հօրաքոյրերից մէկի բերած տօսա-

-1479-

խից զարդատուվփը ԽՇ0140 ճմ. Թօտքօլ գրութնամբ եւ Տիրամօր
փոքր-ինչ զարմացած դէմբի չուրի փորագրուած անմոռուկի
գեղեցիկ չրֆանակով: իսմենկն գտաւ նաեւ փոքր դարակի
կբկնայատակում կայսրութեան մեծ ։փոխատուութեան
կրօնները բաժանորդագրուած Սմբատի կողմից որսլէս Հա-
ւատարիմ Հպատակ («Հրեշտակս, Հարկի պէս մի բան է,-
յանկարծ յիչեց իսմէնէն Սմբատի բացատրութիւնը Շուչա-
նիկին,- Հարկաւոր է ցոյց տալ, որ դրանք գնել ես..»):
իամէնէն գրպանը դրեց արժեթղթերը, ապա մի պած յապա-
ղեց ու վերստին տեսաւ ռրածր կենդանացած, Մադաժ
նուարդին՝ իր սիրած անկիւնում՝ բազկաթոռի մէֆ, ասեղնա-
գործելու պատրաստ մետաքսնայ կծիկները կարգի գցելիս,
Վերոնին՝ Էւիռոմ դաչնամուրով մոցարտեան մեղեդի նու-
գելիս, Շուչանիկին՝ Հաչուարկ անելիս ու Սմբատին՝ Նուրբա-
Իր ծնկներին, Հանդարտ ծխամորճ վայելելիս, կապոյտ ամ-
"լիկներ բաց թողնելով:

Վերոնի նուագը յանկարծ ընդչատունց, որովչետեւ
Սմբատը ոտքի ելաւ ու գործի դրեց նորագոյն ձայնագրիչը,
որը վերջերս էր բերունլ մի կոյտ արեւմտնան ձայնասկաւա-
ռակների Հետ մէկտեղ: Տարածունց կարուզոյի արտակարգ
ռնգային, Հրաչալի ձայնը, եւ Սմբատը, միանդամայն գոծ,
շփեց ձեռքերը:

իսմէնէն ժողովեց այս բոլոր յուչերն ու խնամքով տեղա-
դրեց դրանք իր յիչողութեան մէջ՝ կարմբամորթ ամուսնու
միւս պատկերների կողքին: Ճդուչութնամբ կարգի բերեց
նահւ կոտրուած ձայնագրիչը (զինուորական կօչիկի Հետք
կար վրան): Այս ամէնը կտեղակայուէր իր անցեալի բոլոր
յիչատակների Հետ, Հէնց իր կողքին, իսկ ինքը իսմքելն,
կմաշանար դրանք պաշտպանելիս Ճմիւոնիայի Հրդեծի ժա-
մանակ:

Բայց իսմէնէն այդ պածին իր ամբողջ Հոգով մտածում էր
կառախմբին Հասնելու մասին: Գիտէր, որ օրէնքն արգելում
էր Հայերին օգնել, ուստի պետք է զետնի տակն անցներ ու

-180-

ունեցած հր բարեկամութեան մասին:

Մինչդեռ Նազիմի մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտէր, ոչ էլ Շու-
չանիկի Հետ նրա Հանդիպման մասին: Այսոլիսով, բոլորը,
իրենը:
լելով աչքերը:

Նրանք անցան Նաղզիմի մօւռով եւ, ինչպէս ժիչ, անգամ
չնկատեցին նրան: Միայն կուրծքը ցցած քարտուղարը
փնչացրեց.

- Ռոքի տակից մաքրուի, մուրազիկ,- մի բան, որից Նա-
զիմը, իրօք մուրացկան լինելով, չէր վիրաւորւում. բայց չէ
որ քարտուղար Ալին մուրացկան չէր, եւ, այդուծանղդերձ,
բարեպաչտ Հաւատացեալի եր պարտքը չկատարեց նբա
Հանդ:

Նազիմը դուրս սածեց՝ տալով փայտեայ սկածակը ռրդու
ձՃեռոքը (գործր մնում էր գործ), որն, Էրօք մուրացկանի տա-
ղանդ ունէր, ու չտաղեց իԻսմէնէի Մօւո, որին գտաւ չուկա-
յում ցածրաձայն խօսելիս:

- Հարկաւոր է մի կառք վարձել ու անչետանալ առանց
աղմուկ բարժձրացնելու,- ասաց Նազիմը:

- Անչնար է, ես ու դու՝ կառքի մէֆ միասի՞ն: Երկու

-181-

մեծածարուստների պ է՞ս: Իսկ ի՞նչ բացատրութիւն չտանք:
Ու՞ր ենք գնում: Նոյնիսկ թեսքջերե չունենք, եւ, յետոյ, ոլա-
տերազմ է,- մոլեզնած ռւլատասխանեց Իսժէնէն, որի սրտում
մսՀոււսն ժամացոյցի զարկեր էին Հնչում:

Ասա գլխում մի միտք ծագեց: Քաչանայ Իսա՛կը: Նա,
իրօք, կարող էր կառք վարձել եւ այլ քաղաք մեկնելու
ւպատճառ ունենալ: Այսպիսով, յանպատրաստից կերպով
իսակը յօրինեց իրեն զարմիկ մի եպիսկոպոս, կինն էլ եպիս-
կոպոսի Հետ ժամանող աչքի զարնող ազգականներ: Տեղեակ
պածեցին իսկական եպիսկուլուին, որը, Թեեւ փոքր-ինչ
տրամադրեց եկեղեցու կառքը, որի մէջ սննդամթերք լցրին:
Ամէն ինչ կատարունց գիչերուայ ընթացքում, մէն ինչ ւե-
ղավփոխուեց եղերամայրերի ու գերեզմանների կանանց ըն-
դարձակ վերնազդգեստների տակ Թաքցրած: Իսակը դուրս
Հանեց նրկու չիչ օղի: որ մի կողմ էր դրել որդու ծննդնան
օրը: Ապա իր փոքրիկի ու Սմբատի յիշատակի Համար ծնկի
Քը յաֆող անցներ:

Այդարացին եպիսկուոսական Հին զինանչանը դոներին
դաջուած կառքը ճանապարձ ընկաւ երկայնամօրուս վանա-
կանի ուղեկցութեամբ, որն իրականում կերպարանափոխո-
ւած ու Լոու վարձատրուած վարպետ կառապան էր: իսակը,
մաքուր չորեր Հագած, աւելի Հեղինակաւոր տեսք էր Ընդու-
նել: Իսմէնէն Նազիժի Հեւ մի անկիւն էր քաչուել, եկ
կատերինան, սոօնական Հանդերձների մէջ, նաել էր փոքր
ւլատուծանի մօտ Հանդարտ, անխո՞րվ տեսքով:

Ճանապարծի ամէնից վտանգաւոր մասն այն Հատուածը
կլինէր, երբ չեղուէին յայտարարուած ուղուը՝ Տաւրոսի
դժուարանցանելի վերելքը յաղթածարելու Համար, որպեսզի
ամենակարճ ճանապարծով Հասնէին կոնիա:

Հանապարծին սարսափ պատեց նրանց: Հովիտներից
մէկում, որտեղ կառապանն առաց, Թէ կարող էին Հանգիստ

- 182-

առնել մշտածշոս աղբիւրի մօտ, որի կողքին լճակ կար, տե-
սան սարսափազդու մի վայր՝ ամբողջովին ծածկուած նեխած
դիակներով, աղբիւրն էլ ապականուած:

Տագնապածար յաղթաձարեցին սաստիկ անախորժ Հոտը,
որո էսզի զննեին շանգուցեալներին, բայց նրանք մէկ այլ
քարաւանից էին, եւ ոչ ոքի չճանաչեցին. սակայն մի բան
«լարզից ել պարզ էր: բոլորն էլ Հայ էին:

Մեռեալները, մեկուսի պառկած, սպասում էին Յարու-
թեան չեփորներին, բայց ոչ ոք չեր աղօթել նրանց Համար:

իսակը կուզենար կանգ առնել, բայց իսմէնէն դիմադրեց.

- Խենթ քածանայ: Միզուցէ ելուզակները դեռեւս չրֆա-
կայքում են: Խաչակնքիր, ու գնացինք:

Եւ իրօք. մենաւոր կառքն ամենեւին էլ ապածով չէր, իսկ
օրերն անցնում էին աշագնացող տազնապով. մինչդեռ
լքուած, կիսանեխ դիակները գնալով չատանում էին: Միայն
նազիմն էր անխոով, որ աղօթում էր Մարգարին եւ իրեն
զդում որպկս Հարուն ալ Ռաչիդի ասպետ: Նա գիտեր, որ
Հասնելու էր Շուշանիկին, եւ որ կնոֆ փրկութիւնը իրեն էր
վատածուած. երաչխիքը՝ Դրախտն էր, որ իրեն էր սպասում:

Գիչերով արագ անցան ճանապարծի վերչին Հատուածն
ու սսրեւածագին Հասան կոնիա: Քօղարկել էին կառքի
դոների զինանչանները, որովՀետեւ անցնում էին քրդական
տարածքով, իսկ նրանց Համար մինւնոյնն էր, աչք չեին
փակի: Վերջապէս կանդ առան մի Հանդարտ վայրում: իրա-
կանում, կոնիայում չկար յոյն ծպլիակուլոս, ուստի ճամփորդ-
ներն այժմ Նազիմի ձեռքերում էին:

նազիմն իջաւ ու մի ոտքի վրայ թեջունլով արազ անձե-
տացաւ: Սուրացկանների Եղբայրակցութիւնն ամչնուր ան-
դամներ ունի, եւ Նազիմը խործրդակցեց մի Հացագործի
Հետ, որը երան մի խոչոր, խրթխրթան Հաց տունց՝ ի սէր
Աստծոյ: Այնուչնտեւ չտապ քաղաք գնաց: կառքի մէջ մնա-
ցած երեքը տագնապի պածեր ապրեցին ու յաճախակի կում-
կում խմում էին օղու չչից:

-483-

Արեւն արդեն կիզակէտում էր: իսմենէն որոչեց ի ցոյց
Հանել քաչանային: կոնիան չատ կրօնապաչտ քաղաք էր,
յոյն քաշանաներն էլ յաճախ էին չրֆագայում այնտեզ, ինչ-
չս ճարպիկ գործարարները: իսակը հստել էր գետնին՝ քա-
Հանայի իր չորերը Հադին, գլխարկը գլխին, ու այնոլէս էր
ծնուն, կառքին, կարծես քնած լինէր (բայց արլթուն, գողու-
նի աչքերը լրտեսում էին):

Այս ամէնը խիտ տարօրինակ տեսարան էր, բայց չէ՞ որ
նա կրօնաւոր էր, իսկ կառքի՝ վերստին յայտնուած զինա-
նշաններն էլ պաշտպանում էին նրան Հանդարտ գիւղացի-
ների աչքերում, որոնք իրենց դործին էին դնում: Թարմ
Հացի բոյրը Հաճելիօրէն թափանցում էր նրա քթանցքները,
բայց իսակը. որը նախաձեռնող չէր, չէր Համարձակւում
չարժուել տեղից ու լուռ չարունակում էր նստած մնալ:

Այսպէս անցաւ երեք ժամ: Իսակն ու Իսմէնէն անչամբեր
շնչում էին ու պատրաստւում չարժունլ, երբ մի ցածր
Խչխչոցի ձայն Հատաւ նրանց երկու ծրաչալի եզներով
լծուած յարդի սայլից, որ դանդաղ մօտեցաւ նրանց ու կանգ
առաւ փոքր-ինչ այն կողմ: Սայլապան գիւղացին անխոով
նայում էր անորոչ մի կէտի: Յարդի միֆից յայտնուեցին Նա-
զիմն ու նրա ծանօթր՝ նրանից աւելի կեղտոտ ու զզուելի,
միաչքանի, խայտաբղետ ցնցոտիներով:

- Հայերը Հասնելու վրայ են,- ասաց նորեկը,- մի քանի
ժամից այստեղ կլինեն: Սարսափելի վիճակում են, աւելի
սարսափելի, քան մուրացկանի մօրուքի ոֆիլը: Իսկ նրանց
օգնելն արգելուած է:

- Գիտենք, գիտենք,- սպլատասխանեց Իսմէնէն,- բայց
նրանց մէջ իմ Հարազատները կան, ու եթէ նրանց գտնեմ.-
Հանեց երկու ոսկեդրամ ու մի պած դրանք չողչողացրեց,-
բոլորին էլ լաւ բաժին կչասնի:

Տարիկը (այդպես էր միաչքանու անունը) բարձրացրեց
ձեռքերը Հանգիստ, բարեկիրթ չարժումով:

- Ձեզ նրանց մօտ Հասցնելու Համար պէտք է իշօսեմ

-484-

պաճչակախմբի զապտիեների Հետ: իսկ այս օրերին ոչ ոք 4րի
չի խօսում:

իսմէեէն իսկոյն մի տարօրինակ չարժումով աճպարարի
«լես գրպանից Հանեց իր յայտնի գունաւոր թաչկինակներից
ծրկու-երեքը, որոնցից մեկի մի անկիւնում ոսկեդրամ կար:

- կբանու| քսան զապտիէ կգոչացնես,- ասաց նա,- թեզ
էլ մի բան կմնայ: իսկ յետոյ կվճարեմ ու լաւ կվճարեմ, երբ
դործը գլուխ բերես:

Ժարդի միֆից դուրս եկան եւս չորս ցնցոտիաւորներ,
որոնք արագ-արագ սկսեցին դէսուդէն նետել պարաններով
ամուր կապկպած յարդը, որի միֆից յայտնունցին չորս
ամուր արկղեր՝ կողք կողքի չարած, խորանարդ կազմած.
դրանց տակ կային դէպի դուրս նայող այլ արկղեր եւս:
Սաքսանենգութեան արուհատի այս Հրաշալիքի առջեւ լուռ
կանգնած՝ յոյները Հիացմունքով դիտում էին, մինչ Տարիկը,
ոգեւորուած խանդավառութեամբ, գործի անցաւ, բաց արեց
տարողունակ արկղերը, որոնցից իչրաքանչիչւրը նախա-
տնսուած էր մի տեսակի ապրանքի Համար:

- Ապրել է պէտք,- բացատրեց նա,- յատկապէս պատե-
բազմի օրերին: Այս ձեւով կարող ենք սրանք արագ լցնել ու
դատարկել. միւս կողմից էլ ոչ ոք մեր կողմը չի նայում:
Զինուորները վճարուած են: Սայլը դանդաղ է չարժւում,
բայց աղածով է: երբ տեղ Հասնենք, արկղերը կղատարկենք,
իսկ այնտեղ փոխանակութեան Համար պատրաստ այլ արկ-
դեր կլինեն:

Խումբը մի վայբկեանում դատարկեց կառքը: կատերինան
լուռ կծկունց իր ուսնոցի մէջ ու մի կերպ դուրս սածնց, քանի
որ չատ ու չատ իրեր դասաւորուած էին նստատեղերի տակ:
Հայերի Համար նախատեսուած ուտելիքը լցունց մի քանի
արկղի մէֆ, միւաներում տեղ գտան գործիքներ, ծածկոցներ,
կաթսաներ: Ապա ամբողջն արագ փակունց, յարդի կապոց-
ները գրաւեցին իրենց նախկին տեղերը: Ու ոչինչ չէր երձ-
ւում, բացի մի քանի զոյգ պլարաններից: Սարդի մէչ յատուկ

-485-

փորուած անցքերում անչետացան չորս օգնականները, ու
բարձր չինարի տակ, որտեղից ֆրի բարակ մի չիթէր Հոսում:

Գիւղացին արձակեց եզներն ու տարաւ նրանց խմելու.
երեսին այլեւս ոչ մի ուրիչ մտածմունք չունէր: Յետոյ Հանեց
կարճ ծխամորճը, նստեց չինարի տակ ու ընկղմունը խեղդող
ծխի կապտաւուն քուլաների մէջ: Ի՛նչ երփներանգ սլատկեր.
մի կողմում յոյն Եւպիսկուղոսութնան զինանչաններով սեւ
կառքը, քածանան՝ եպիսկոպոսական մեծ լանֆախաչով, աչքի
զարնող գլխարկով ու մազերի ամուր կապած կարճ պլոչիկով.
քածանայի ռլստլիկ կինը՝ կծկուած սեւ ուսնոցի մէջ. Իսմէնէն՝
գնչուի եր մեծաչուք օղերով, խոչոր աչքերով ու սուր Քթով.
կաղ մուրացիկը՝ Հաստատուն դիրքով. բոլորը խժռում էին
ֆեթայով՛՛ ու ձիթապտղով թարմ Հացը: Օղու չիչշը դանդաղ
ՄԱ խաղազ սայլասպանով, որ Հանգիստ ոււտում: էր Տարիկի
Հեւո ու խմում աղբիւրից բխող սառնորակ ջուրը:

Մինչդեռ ներսում ամէն ինչ եռում էր- իչրաքանչիւրի
գլխում վխտում էին վախի ու պարծանքի, ընչաքաղցու-
լթնան ու մաՀծուան մտքերն ու ծրագրերը: Միւաները յարդի
մէջ լուո ընկղմուած էին, ինչպէս դարանակալած գազաններ:

Մինչ մարդիկ յագեզնում էին իրենց ծարաւը, Իսակն էլ
չտկում էր մօրուքը, եկաւ մի ոստիկան՝ հչուկի վրայ նստած:
իսմայիլ Մուղաֆերն էր՝ ուլեմաների պածակախմբի ւլեւոր,
Նազիմի ընկերոջ ընկերը:

- Արդէն Հասնում են,- ասաց նա,- ու նրանք կանգնելու
են Ծիծեռնակների Հովտում՝ Քաղաքից ոչ Հեռու: Հովիտը
բոլոր կողմերից փակուած է զառիվայր իֆնող մարգագետին-
ներով, միայն մէկ ճանապարծ է թափանցումայնտեղ: Առատ

5 Փթա -. յունական օլանրի տեսակ Թնթ. թարգմ.):
-186-

չուր կայ: Պէտք է աղմուկ չբարձրացնեն. նրանց Հաց կտան,
Հանգիստ կպածեն, իսկ վաղն արեւածագին վերստին կմեկ-
նեն: Մինչեւ Հալէպ դեո երկար ճանապարձ կայ անցնելու,-
ու զուսպ ժպտաց՝ փոքր-ինչ սուլելով ցանցառ ատամների
արանքից:

Ժոյների կառքը ետեւի կողմից արագ-արագ մօտեցաւ
սայլին, ձինրին ազատ արձակեցին ու կապեցին չինարի մօտ:
Գիւղացին վերատին գրաւեց կառապանի տեղը, սեղմեց
նատարանի տակ թաքնուած մի լծակ, ու յարդի մի մասը
առաջ սաչեց՝ ծածկելով յոյների կառքի վերնամասը, որն
այժմ կարծես սովորական մի սայլ լինէր: արդի մէջ
թաքնուած չորս մուրացիկները դուրս թոռան ու ճարպիկ
չարժումներով չտկեցին եղած-չեղածն ու վերադասաւորեցին
կառքում մնացած յարդը: Գործում էին Համերաչխ, մեծ
արագութեամբ, ու մի քանի բոպէի ընթացքում ամէն ինչ
կարգաւորունց:

կատերինան պէտք է մնար գիշղացու Հետ չինարի տակ՝
ձեւացնելով, որ վերջինիս կինն էր: կառապանը, որը Թէեւ
դրա Համար չէր վարձատրուել, մեկնունց քնելու ծառի Հա-
ճելի զովութեան տակ: իռակը մնացել էր վերնաչապիկով,
Հանել էր կապան ու գլխարկը եւ նետել դրանք կառթի մեչ,
իսկ այժմ փորձում էր թաքցնել մազի պոչիկը կարճ զլխար-
կի ստակ: Նազիմը Հազից Հանեց աղտոտ բաճկոնակն ու
Հանդիսաւորութեամբ գցեց քածանայի ուսերին: Իսմէնէն
կերպարանափոխման կարիք չունէր. ցանկացած մարդ կձառ-
կանար, որ ողբասաց էր, ու ոչ ոք չէր Համարձակի նրա ճա-
նապարծը փակել:

նազիմն անցաւ սայլը վարելուն, ու եզները դանդաղ ժ--
տեցան: Նա չափազանց դանդաղ էր չարժւում՝ ի տարբերու-
թիւն օգնութեան Հասնողների անձկալի անչամբերութեան,
բայց Տիրոջ ֆրաղացը ճիշտ ժամանակին է աղում, եւ սայլը
առաջ ընթանալով, դրսի պլարապների երկայնքով Շառաւ
Հովիտը Հէնց այն պածին, երբ թչուտոների թափօրը եկաւ

-187-

Հիւսիսիլայն ճանապարՀծով, փոչու ու ձիաւոր զապտիէների
բղաւոցների ուղեկցութեամբ:

փչոտ, խիտ Թփերի ետեւում: Բայց ւոնսանելիութիւնը Հոյա-
կառ էր:

Իսակը, իԻսմէնէն ու Նազիմն իջան ու սկսեցին չուրֆը դի-
ռել : Ականատես եղան մի խղճալի ւոեսարանի. կանայք
առաջ էին դալիս ամէն կողմից՝ դուրս ոլրծնելով փոչու
միջից. թերծելով բոբիկ ոտքները, գլխածակ, կորացած ուսե-
բով: Տեսան մախքի վերածուած երեխաների, ռրոնք եւս,
դէմքները գետին յառած, նայում էին ճանապարծին, ե,. յան-
կարծ ծասկացան, որ ցնցոտիաւոր այդ սակաւաթիւ արա-
րբածները, որ դեւտնին գոյութիւն չունեցող ուտելիք էին
փնտրում, այն ամէնն էին, ինչ մնացել էր այն Հազարաւոր-
մէկ ամիս առաջ:

իսակը, Իսմէնէն ու Նազիմը դիտում էին ու լուո արտաս-
ւում: Ոչ ոքի չճանաչեցին, բայց յանկարծ Հասկացան, որ
բամանկութիւն, որ դժուարանում էին ըմբոնել. բայց պարզ
խորամանկ ու չափազանց խոծեժվարուէին:

Լուո, չունչները պաՀած՝ լսեցին կանգառի Հրածանգնե-
ԸԸ» տեսան ուժասպառ գետին ստապալուող Հայուչիների ան-
ասելի յոզնութիւնն ու դեմքի խելայեղ արտայայտութեամբ
երեխաներին, որոնք չտաղում էին ֆուր խմել: Ապա տեսան
Հաց բերող կանանց ու լանցին ծայր աստիճան ւսոկարութեան
Հասած Թչշուառների զօրաւոր գոռում-գզոչիւնն ու ուլեմայի
միջամտութիւնր:

իսմէնէն անմիջապես դիտակցեց, որ սպասուած պածը
եկել էր. բայց ինչպէ՞ս նրանց Հասցնել ուտելիք, ինչպէ՞ս
դատարկել սայլը: Այդ պածին նկատեց Նուբարին ու ամէ-
նից առաֆ ճանաչեց նրան Հոգու աչքերով. Եր զուարճալի

-188-

մարդուկին, ռրն Եր Հեւո երգել էր Համբարձումի յուղարկա-
ւորութեան ժամանակ Հաղար տարի առաջ:

կարծես Նուբարը վատ չէր: Նրա փոքրիկ դէմքը դեռեւս
կլորիկ էր, բայց խոչորացած աչքերը վայրենու Հայեացք էին
ստացել: Եթէ մանուկը կար, ուրեմն ընտանիքի միւս ան-
դամներն էլ պետք է Լինէին,- Հանդգստացած չունչ առան
Իսմէնէն ու իսակն ու ինչ-որ բան չչնջֆացին Նազիմին, որն
արագ-արագ արդէն մի քանի արկղ միս ու կաթի փոչի էր
դատարկել:

Բայց ածա, խրախուսուած Աստծոյ մարդու կանչից, կո-
նիայի բնակիչները մուտք դղործեցին ձորակը կաթի աման-
ներով, սպեղանիներով, գինով: Մոլեգնած զապտիէներին
Հանգիստ, բայց վճռական կերպով մի կողմ Հրեցին, որոնք,
այժմ խմբով մեկուսի կանգնած, գաղտնաբար խօսակցում
էին: Ի վերջոյ նրանցից մէկն առանժնացաւ, Հեծնեց ձին ու
քառատրուիեց, անտարակոյս, Հրամաններ ստանալու:

Այսվիսով, Իսմէնէն, Իսակն ու Նազիմը (նրանց ոչ ոք չէր
ճանաչում) խառնունցին ամբոխին ու սկսեցին անսաչման
ուչադրութեամբ նայել կանանց ու երեխաների դէմքերին՝
ձգտելով Հասնել Նուբարին: Սակայն ուտելիքի Հասնելուն
սլես խմբերը բնազդօրէն վերամիաւորուել էին, եւ Նազիմն
առաֆինը Հեռուից նկատեց Շուշանիկի գլուխը:

Թոռաւ նրա մօտ, որը, մի ծառի տակ մեկնեուած, գրեթէ
ակամայ Հաց էր կրծոտում, ծնկի իջաւ կնոջ առջեւ ու մի
չնչով ասաց.

- Վալիդէ Հանըմ, այստեղ եմ: Ես եմ: Այլեւս չանչանդս-
տանաս,- ասլա Հապչտապ Համբուրեց կնոջ ուռած, աղտոտ
ձեռքերը:
չուրֆը՝ Վերոնը, Ազնիւը, դատրիկներն ու Նուբարը, բոլորը
լուռ էին: Շուչանիկը փոքը-ինչ չտկունհց, կարծես ականա-
կի ֆրծրից դուրս ցայտած մի պատկեր լինէր. ու բարի
գալուստի հր անկրկնելի չարժումով նրան սպլատասխանեց.

ւ189-

- նազիմ, բարի եկար: Բայց չենք կարող քեզ առաջուայ
ոլէս րնդունել:

իամենէն արդէն Շուշանիկի մշտ էր ու չրի մեջ թաթախած
մաքուր թաշկինակով մաքրում էր նրա քրանապատ ճակա-
տր, դեմքն ու աչքերը: Ապա չչնչաց.

- Ուտելիք ենք բերել, այստեղ ենք: իսակն էլ է եկել:

Ապա յորդորելով ստիպեց նրան չուր խմել, ուտել, խնա-
մեց ուռած, մաչկազերծ ոտքերը: Շուչանիկն ընկղմունց երա-
նելի ընդարմուլթեան մէջ ու մէկ ամսուայ ընթացքում առա-
ջին անգամ Հանգիստ քուն մտաւ:

Այնուչետեւ աղջիկներին խնամք ւանելուց մետոլ իԻսմէնէն
օկանց խործրդակցել նրանց Հետ: իսակն ու Նազիմը գնում-
գալիս էին՝ ուտելիքով, գինով, Հագուստներով բեռնաւորուած,
ճարպկօրէն խուսանաւելով դաշտի խառնաչվոթում: Աղջնակ-
ներն ու Նուբարը եւս կերել էին, բայց ոչ չատ, ինչպէս զգու-
չացրել էր Շուչանիկը, քանի որ աւելի վատ բան չկար երկար
ժամանակ քաղցից յետոյ, որքան չատ ուտելը, եւ այժմ
ուժասպառ քնած էին. խղճաշարութեան արժանի մի խումբ՝
իրար մէֆ կծկուած (արդէն գիտեին, որ այդպես պետք է
վարունին որպես փոխադարձ պաշտպանութեան միֆոց):

«Բերածս ապրանքների մեծ մասն այս մարդիկ չեն կարող
փոխադրել, նրանք պէտք է քայլեն,- մտածեց իսմէնէն: -
Սշչիկներն ու Հագուստները կարող են Հագնել, բայց չպէտք
է ոատիկանի ուշադրութիւնը Հրաւիրել, ուստի Հարկաւոր է
Հագնել գարչածոտ ցնցոտիների տակից, որոնք պէտք չէ դէն
նետել»:

- Մեր վերին պաշտպանութիւնն են,-- դառնօրէն ժպտաց
Ազնիւը:

«Ետեւներից էլ չեն կարող ճամպրուկ քարչ տալ, որով-
Հետեւ ուժասպառ են, բացի դրանից, ծենց յաջորդ օրը ամէն
ինչ նրանցից կյափշտակեն»,- անդրադարձաւ իսմէնէն
ինքնիրեն:

Փրկութեան Հազար ու մի ցնորային վարկածներ անցան

-190-

նրա մտքով, բայց ոչ մեկը ընդունելի չթուտց նրան: Մինչ
այդ ժամանակն անցնում էր. ու երեկոն՝ իջնում: Աքսորեալ-
ներն ընկած էին այս ու այն կողմ կոտրուած տիկնիների պէս՝
անչարժ, ուժասղլառ:

կոնխայի բնակիչներն արդէն դնացել էին: Հնազանդունլ
ին ուլեմային, կվնրադառնային յաջորդ օրը: Եկաւ Գերմա-
նիայի Հիւպատոսը՝ Հէր Միլլերը՝ վիրակապերով ու դեղո-
րայքով, մաքուր Հագնուած բուժքրոջ Հետ: խիստ անչատա-
կանութիւն էր, բայց ոչ անմարդկային: Սարսավփով մտածում
չր Հայձրի տարագրութեան մասին, բայց չունէր անձնական
նախաձեռնութիւն: Այժմ կամովին Հետեւում էր ուլեմային՝
մտածելով, որ այս թշուառ ժողովուրդն, իրօք, բուժունլու
կարիք կունենար:

Բայց Հոգ տանել երկու Հարիւր Հողու մի քանի վիրա-
կապով ու մի քիչ եօդով Հաւասարազօր էր գրեթե ոչնչի:
Սրանք անցել էին բոլոր սարսափներով, խմել աղականուած
չուր, պրտել 4ինրի, ինչպես նածւ իրենց կղկղանքը: Ազնի-
չը վայրի կերպով ծիծաղում էր այդ անչեթեթ տմքարանի
վրայ ու ասում.

- Եկել ես տեսնելու անասունների Հաւաքատեղի՞ն:
Զգոյշ մնա, վարակիչ ենք...

Հէր Միլլերը վերապածօրէն ծնկի իջաւ մի ծեր կնոջ
առչեւ, որի ծնկից վեր թարախոտ խոց կար, արագ մաքրեց
վերքն ու վիրակապեց: Ապա Հանեց ֆրամանն ու մօտեցրեց
կնոջ կապտող չուրթերին: Վերջինս անյագօրէն մի կում
արեց ու ընկաւ մեռած: Խեղճ Պերճուծին էր, որ վերջապէս
մի կուշտ փորով Հաց ուտելուց յետոյ Հանդստացած պառկել
էր. իսկ խոցն էլ այլեւս չէր ցաւում: Այդ ժամանակ զօրաւոր
ֆերմութիւն էր զդացել ու հրեկոյհան վերֆալոյսի մէջ տեսել
էր որդուն՝ չատ տարիներ առաջ մեռած Դաւթին, որը նրան
ջուր էր պարզում: իրականում Միւլլերին էր տեսել` որպէս
Հրեչտակ: Չերճուծին նրան յանժձնունց վատածութենամբ ու
Հոգին աւանդեց խաղաղութեամբ:

-491-

վրայ Հասաւ իսակր, փակեց նրա աչքերն ու տեսաւ կնոջ
նուրբ Հոդին՝ Հրեշտակի թեւերը փորելիս, որ վերջապէս
թողութիւն ստացաւ:

Միլլերի ժամանումը իսմէնէի ու նրա խմբի Համար օդ-
տակար եղաւ: Աքսործալներն արդեն սկսել էին նչմարել ինչ-
որ անսովոր բան, ինչը որ անցանկալի էր: Բայց անմիջապէս
նրանց ուշադրութիւնը չեղունց դէպի Միլլերը, եւ իսմէնէն
գիտակցեց, որ քիչ ժամանակ ունէր Հեռանալու: Արդէն
զապտիեները սկածլ էին վերստին սպառնալից մօտենալ, սա-
կայն Միչլլերը. որ դաշնակից էր ու դերմանացի, յարգանք
ցոյց տունցին: Բարեբախտաբար, գերմանացին ճշգրիտ
մարդ էր, ու ոչինչ նրան չէր կանգնեցնի, մինչեւ որ չաւար-
տուէին դեղորայքն ու վիրակապերը:

Բայց նրա բուժքոյրն ինչ-որ բան էր Հասկացել ու լռու-
թեամբ մօտեցել իամէնէին, նրա ձեռքի մէջ սաՀեցրել մի
Գրութիւն՝ չչնջալով.

- Այս երեկոյ տասից յետոյ եկեք այստեղ ինձ տեսնելու:

Ապա շտապ Հեռացել էր:

իսմէնէն կցանկանար Շուչանիկին Հրաժեչտ տալ, բայց
վերջինս խոր քնած էր, նրա յոգնած դիմագծերն այնքա՛ն
կարիք ունէին Հանգստի: իսմէնէն խոր Հառաչեց, ողջագու-
րուհց Վերոնի (Աղեիչը արաղ ետ քաչուհց) ու Նուբարի
Հետ, որը նոյնպես խաղաղ քնած էր: Ամէն ինչ չատ Հան-
դարտ էր թւում: Մայրամուտի մէջ փայլում էր երեկոյեան
աստղը, եւ քաղաքի պարիսպներն իչխում էին որպէս պաշտ-
պան:

իսմէնէն աղջիկներին տուել էր Հագուստների տակ թաքց-
նելու ուտելիքի մի քանի տոպրակ, երկու լիքը չրաման, մի
Քիչ դրամ ու ընտանեկան արժէքաւոր լուսանկարների մի
փաթեթ Շուչանիկի չափիւղեայ աչքերով զարդատուվի
Հետ:

- եղածը սա է, աղաւնեակներս,- Հառաչեց նա ու խոս-
ւտացաւ,- ասում են՝ ձեզ Հալէպ են տանելու. ես կգնամ այն-

-192-

տեղ ու ձեզ կապասեմ բժիչկ Ճարեծի Հետ: Միջոց կգտնենք՝
ձեզ խմբից դուրս բերելու:

Ապա խուլ Հեկեկաց ու վազեց տխուր՝ առֆեւից րելով
իսակին: Նազիմին չտեսաւ, բայց եւ չանչանգստացաւ,
որովչետեւ մուրացկանը կարող էր ինքն իր զլիւի ճարը տես-
նել:

Եւ, իրօք. Նազիմը բանակցութեան մէջ էր մտել զապտի-
եներից մէկի Հետ, որին ճանաչել էր որպես Հին բարեկամ,
որը մի քանի տարի առաջ բանտ էր ընկել, աղա փառքով
դուրս եկել` Հայերի դէմ պայքարելու պատրուակով: Միացել
չր յատուկ կազմակերպութեանն ու դարձել չարչարանք ու
բռնութիւն իրականացնող լաւ կատարածու: Բայց Նազիմը
լաւ էր յիչում այդ մարդու անգութ ընչքաղցութիւնը: Ան-
Հնար էր, որ անչետացած լինէր:

Եւ ընդունելով նախկին խորամանկ մուրացկանի կերպա-
բանք, ինչը, իրօք, այդպէս էր, չչնֆաց զապտիեին, որ ինքն
ուղարկուած էր դրամի անսածչման կարողութիւն ունեցող մի
աղայի կողմից՝ մի ընտանիք փրկելու, որի Հանդէպ նա պա-
տուխ պարտք ունէր: Բայց քանի որ աղան չէր ցանկացել
երեւալ, այդ պատճառով էլ իրեն էր ուղարկել:

Փայլեցին զապտիեի աչքերը: Այդ Թչուառներից այլեւա
ոչինչ չես կարող ակնկալել, բացի նրանց մեռնելը տեսնելու
Հաճոյքը. ինչու՞ մի բան չչորթել, եթէ, ի Հարկէ, Հնարաւոր
է: իսկ եթէ Հնարաւոր լինէր դումարը նախօրօք ստանալ, չէ՞
որ կարելի էր, մինւնոյնն է, սպանել, թերեւս վերչին պածին-
նրբ արդէն կարծում են, որ փրկուած են. բաւական է յայտ-
նել լեյտենանտին...

Բայց նազիմը երէկ չէր ծնունլ ու մի ամբողջ կեանք էր
անց կացրել լրտեսելով. իսկոյն Հասկացաւ դիմացինի երկդի-
մի մւոքերն ու ժպտաց: Բայց ձեւացրեց, ռր չէր կռածում:

- Ովքե՞ր են քո սլաչտպանեալները,- Հարցրեց մարդը
կեղծաւոր մտաՀոգութեամբ:

- կիմանաս, երբ ժամանակը գայ,- պատասխանեց

-493-

Նազիմը անորոչ կերպով: - Հին բարեկամս, խաղի մէջ մի
կոյտ դրամ կայ, իրար մէջ կկիսծնք: Դու աշխատիր ոչ ոքի
չսպանել: ես առայժմ լեզուս կողպած կպածեմ, բայց մօտից
կՀետեւեմ քարաւանին: Մինչ այդ վերցրու սա,- ու նրան
պարզեց Վիկտորիա թագուծու չողչողուն ոսկեղրամը:

Զինուորը լոնց ու արագ թաքցրեց դրամը: իրօք, սատա-
նայ նն այս Հայերը, որ կարողանում են չաշոյթ բերել նոյն-
իսկ այս վիճակում...

Հասնելով կառւթին՝ իսմէնէն ու իսակը ի վերջոյ իրար աչ-
Քերի մէֆ նայեցին յուսալքուած, վչատուած: ինչպէ՞ս
վարուել մնացած ապրանքի Հետ: Ուրիչ ի՞նչ էր Հնարաւոր
անել Շուչանիկի ու ընտանիքի միւս փրկուած անդամների
Համար: Իրենք պետք է վերադառնային, կառքը վերադար4-
նէին եպիսկուուին, իսկ յետո՞յ: Եւս մի քանի օր, ու այդ
Թափօրն այլեւս գոյութիւն չէր ունենայ, այդ թշուառ ժողո-
վուրդը կվերանար: Թւում էր՝ նրանցից ոչ մէկը ի վիճակի
չէր լինի դիմակայծլ ճանապարչի վերջին սարսափելի
Հատուածը: իսմէնէի ու նրա ընկերների սուր աչքերից չէր
վրիպել Հայնրի մարմնական ծայրայեղ տկարութիւնն ու
մտաւոր խանգարումը: իսկ Ազնիւի վայրի աչքերը նրանց
մտքից չէին Հեռանում: իջնող խորչրդաւոր մթութեան մէջ
իսակն ու իսմէնէն դառնօրկն արտասունցին:

Ինչ-որ խչչոց ու Համաչափ թխկթխկոց նրանց իմաց
տունհց Նազիմի գալը: իսմժէնէն սարսռաց: Դեռեւս չէր կարո-
ղանում նրան լիովին Հաւատ ընծայել (Իսմէնէն տեղեակ չէր,
Թէ մայիսնան այն երեկոն Նազիմը ինչպէս էր վարուել
Ազնիւին սիրածետող երիտասարդի Հետ. նա չարունակ սքօ-
ղում էր այդ մութ գաղտնիքը քրքրուած մտքերով ու ամէն
օր թաղում այն ինքն իր մէֆ): Աղօտ լոյսի տակ Նազիմը
նշմարեց երկու յոյներին՝ իրար մօտ նստած անմխիթար լաց
լինելիս, ու յանկարծ մտածեց. «Ես նրանցից աւելի խորա-
մանկ եմ: Ես կփրկեմ Վալիղե Շանըմին: Ես փոքր մարդ
չեմ»,- եւ նոյնքան յանկարծակի զգաց բոլորին եղբայրաց-

-494-

նող մարդկային իսկական խիղճր, մեծ խիղճը. ծնկի եկաւ
նրանց մօտ՝ դժուարութեամբ ծալելով վիրաւոր ոտքը, ու
գրկախառնունց նրանց Հետ: Նրանք երեքն էին, նրեք միայ-
նակ մարդիկ` Մեծ չարիջին ընդառաջ:

Առա Նազիմն արադ պատմեց եղածն ու ասաց.

- ետ չեմ գնայ: Որդիս կարող է մօրն ու երկրորդ կնոջս
Հոգ տանել: ես անելիթս արդէն որոչել եմ: Կփրկեմ նրանց,
մուրացկանութիւն կանեմ Հալեպում կամ քարչ գալով
կգնամ մինչեւ Մեքքա ու կմեռնեմ այնտեղ:

Բայց նախ եւ առաջ Հարկաւոր էր հտ տանել սայլը,
վերցնել կառքն ու կատերինային: Տարօրինակ էր. բայց ոչ
ոք չէր անչանգստանում կատերինայի Համար, որը մի քանի
ժամ էր, ինչ մենակ էր: Նա ուրիչ աշխարչում էր ապրում
ու անընդծատ երկխօսութեան մէջ էր Հանգուցնեալ որդու
Հետ. իրօք, վերադարձին նրան գտան կրկին միեւնոյն ծառին
յենուած, միեւնոյն դիրքով նստած: իսակը մօտեցաւ նրան,
նրբօրէն Հպեց ձեոքը կնոջ այտին, որպէսզի ցնցեր նրան, ինչ-
պէս ընդՀչանրասլէս անում էր զգուչօրէն: Բայց կատերինան
չարձագանքեց, ընկաւ մի կողմի վրայ: Սառն էր, մեռած էր...

իսակը ոչինչ չասաց, իր տաք ձեռքով փակեց նրա աչ-
Քերը, պառկեցրեց գետնին, ձեռքերը խաչեց կրծթին: Ապա
Հանեց խաչը, որ թաքցրել էր գրպանում, ու անցկացրեց

"կնոջ պարանոցը: «Իմ խեղճ ու կրակ, սարսափած կին.
քանի՛ տարի է, ինչ միասին էինք»,-- մտածում էր իսակն ու
գուչակում, որ լռակեաց կինը ոչինչ չէր առել, բայց Հետեւել
ձր նրանց գաղտնաբար ու երբ տեսել էր մաճամերժ Հայերի
թափօրբ մաշամերձչ նրեխաների Հետ, մտածել էր, որ
աշխարծն, իրօք, դաժան տեղ էր, ու այլեւս չէր ցանկացել
մնալայնտեղ: Ուստի վերադառնալով կրկին նատել էր ծառի
տակ, Հրաժեչտի փոքրիկ, սրտաշարժ ժպիտ ուղարկել իր
Թանկագին իսակին ու թոյլ տուել, որ սիրտը պատոուեր, ու
ինքը Հասնէր Դիմիտրակիին՝ իր մեռած զաւակին:

Զչում էր Իսակը, թէ ինչես էր նրա փոքրիկ Հոգին սա

-495-

ւառնում օդում ու Հրաժեչտ ւռալիս ամուսնուն. «Ինձ չես
դաւաճանել, իմ թանկաղզին կատերինա, մի վախեցիր,-
ասաց իսակը Հանդիսաւորութեամբ,- քեզ վատածում եմ
Սբ. Գէորգին, որ յաղթում է վիշապին, ու քեզ նա կուղեկցի
մեր փոքրիկի մօտ Աստծոյ պարտեզի վարդերի միֆով: Այն-
տեղ Հաւատարմութեամբ ինձ սպասք ու աղօթեք ինձ Հա-
մար, թանկաղիններս: Մի փոքր էլ պէտք է մնամ այստեղ իմ
մեղքերի, իմ անմիտ կոտութեան Համար: Բայց եթէ դուք
երկուսդ ինձ օգնէք, չուտով կփրկուեմ»:

Այժմ Իսակը նոյնպէս ոչ ոք չունէր, իսմէնէն էլ թռչունի
"լես ազատ էր: Ուստի անմիչապէս ծրագիրը կազմունց իս-
մէչնչի մտքում, իսկ Իսակը բարձրաձայն արտայայտեց այն.

- կթաղենք կատերինային ծառի տակ Հէնց այս գիշեր, ու
հս նրան կօրՀնեմ, իսկ ղու, իսմէնէ, մի կարճ ողբ ասա. Կա-
տերինան այդքանով կգոծանայ: նա քչախօս էր: կինս Հիմա
երջանիկ է: Ապա Նազիմի ընկերներին, որոնք մեզ օգնեցին,
կվաճառենք կառքի մնացած ապրանքն ու կձեւացնենք, որ
վերադարձի ճանապարչին մեզ վրայ յարձակուծնլ ծն բաց
դաշտի մէջ: Նազիմի Հաւատարիմ ընկերները ետ կտանեն
կառքը, չուռ կտան այն, 4իերն էլ կգողանան: Մենք երեքս
կանչետանանք: կվարձենք երկու էչ ու կամաց-կամաց
կչարժուննք դեպի Հալեպ որպես յոյն ծեր ամուսիններ ու մի
մուրացկան. պատածական ընկերներ, որոնք ուղեւորւում են
դեպի մեծ քաղաքը: Սկիսենք փոքրիկ գանձը, որ դեռեւս
քեզ մշտ է, որպեսզի եթէ մեզանից որեւէ մեկին բոնեն,
միւաները կարողանան ճամփան չարունակել:

իսմէնէն խոժոռունց, բայց գիտէր, որ գաղափարը ճիչտ
էր: Բացի դրանից, Շուչանիկից վերցրել էր նաեւ Համարեա
այն ամէնը, ինչ կինն ունէր գրպանում, որպեսզի կարողա-
նար պաշտպանել ու Հսկել դրսից: Յարգը կրկին բացունց,
արկղը դատարկունց, պլարունակութիւնն էլ չարունց գետ-
նին՝ Նազիմի Հսկողութեան տակ: Ապա դատարկուած սայլը
դանդաղ Հեռացաւ իր անխոռվ վարողի Հետ, որ կայծեր էր

-196-

Թողնում ծխամորճից: Իսմէնէն, կռացած կատերինայի Հա-
մար արագ փորուած գերեզմանի վրայ, ջերմ բառեր
փափսաց, օրօրոցային երգեց: Սօտակայ աղբիւրի ֆուրը Հան-
դարտ քչքչում էր՝ Հոսելով խոտերի միջով. իսմէնէն մոռա-
ցաւ կարմիր խաչի բուժքրոջ Հետ ունեցած պայմանա-
ւորուածութիւեր: Շառո տարիներ անց նրանք կչանդիպէին
Զմիւոնիայում, որտեղ բազում ճակատագրեր էին խաչւում:
Բայց դա մի ուրիչ ։լատմութիւն է:

Նազիմն ու իսակը գործի անցան: Բայց արդէն Նազիմն էր
Հրամայում, ու իսակը, որ Հաղզուստների Հետ դէն էր նետել
քածանայական արժանապատուութիւնը, արեց վերջին զոչա-
բերութիւնը. վազեց իսմէնէի մշտ ու կտրել տուեց մազերի
մատնիչ պոչիկը: Այդ կերպ, Հանդէս դալով որպէս մուրա-
ցիկի նուաստ օգնական, կարող էր առաւել օգտակար լինել:

Այսպես անցաւ գիչերը: Ինչ-որ ստուերներ էին չուրֆբո-
լորը վխտում: Շչնջոցների ու փափսուքների մէջ Մուրաց-
կանների Եղբայրակցութիւնը զբաղւում էր ամէն ինչով: Մի
ճարպիկ, բարձրաձչասակ մուրացկան ձեռքն առաւ սանձերը,
կառքի մէջ անկանոն նետեց իսակի Հազուստներն, ու մթան
մէջ կառքն անձայն չարժունց առաչ:

Նազիմը երկու աղօտ լապտերներով լուսաւորուած գի-
չերուայ մէջ մտացածին աճուրդի եր Հանել այն ամենը, ինչը
Հնարաւոր չէր բառնալ երկու էչերի վրայ, որոնք արդէն եկել
էին ու Համբերութնամբ սպասում էին մեծ չինարի մօտ:

կաթի փոչու տուփերը, երչիկը, ծածկոցներն ու խնձորի
չրի տոպրակներն արագ ձեռքից ձեռք էին անցնում: Բաժ-
նեմաս էր նախատեսուած Թուրք պածակների Համար, որոնք
օրուայ ընթացքում տեսել էին չինարի տակ կանգ առած
մաքսանենդների՝ յարդի առասպելական սայլը ու գիտեին,
որ մինչեւ միւս առաւօտ պէտք է Հեռու մնային: Իր լայն
դօտու տակ Նազիմն առանց Հաչուելու, միայն թեթեւակի
չօչագինլով դասաւորեց վերցրած դրամները: նրա մատների
թմբիկներն այնքան զգայուն էին, որքան դաչնակածարինը,

-197-

եւ նոյնքան օգտագործուած: եւ բացի դրանից, ոչ ոք նրան
այստեղ չէր խաբի: Նրա ընկերները չվիճարկեցին Նազիժի
ընտրութիւնը եւ յետոյ մի տեսակ անորոչ խղճաՀարութիւն
չին զգում Հայերի Հանդեպ, որոնք այսօր իրենցից աւելի
թշուառ վիճակում էին ու Հետապնղդուած անաստուած նոր
կառավարութեան կողմից: Հասկանում էին մուրացիկները,
որ այս անաստուած աչխարձում նրանց արծեստր եւս
գնալով դժուարանում էր, իսկ ողորմութիւնը՝ սակաւանում:
Եւ բացի դրանից պատերազմ էր. միթէ՞ աւելի լաւ չէր
դիմակայն, արտաքին թշնամիներին, քան թե ներսում թշնա-
մի վաստակել: Արեւելքում առեւտրականների ու մուրա-
ցիկների դարաւոր իմաստութիւնը միչ ուղեկցունը էր կէս
ճանապարձին զիչման գնալու դժուարին կարողութեամբ:

Ամչնուր ծաղկուն, լաւ կազմակերպուած իւրաքանչիւր
Հասարակարդի Հիշսուածքի Հակառակ երեսը կազմող Աւա-
զակախմբի Հրաչքների Արքունիքում, թէպէտ վայր ի վերոյ,
ամէն ինչ իր տրամաբանութիւնն ունի. այստեղ առաջնային
ծն ընչաքաղցութիւնը, վայրագութիւնը, խորամանկութիւնը,
սովից չիախուստը, րայց ո՛չ մոլեռանդութիւնը: Ինչու՞
վերացնել Հայերին, եթէ նրանք Հարուստ էին ու չօչափելի
ողորմութիւն էին բաչխուժ (ինչպէս ցանկացած կրօնական
Հասարակութեան, այնպէս էլ Օսմանեան կայսրութեան մէջ
ողորմութիւնը երաչխաւորում էր Հարստութիւնն ու այն
արդարացնում.)

- Ռչխարին խուզում էն եւ ոչ թէ սպանում,-- մրթմրթում
էին իրար մէֆ մուրացկան եղբայրները, որոնց Հայերի
ունեցուածքի վայրազ ասպատակութիւնից միայն փչուրներ
էր Հասել, եւ այլեւս չեին ստանում մշտական առատ ողոր-
մութիւնը եկեղեցիների ու տների առջեւ, ինչպես նաեւ
Քրիստոնէական մեծ տօների ժամանակ:

նրանցից ոչ ոք չէր մատնի Նազիմին. եւ բացի դրանից
յաֆողակ գիշեր էր: Դարագլուխը՝ Հասան Մուստաֆան,
միայն վերջում առաջ եկաւ: Յաղթանդամ մարդ էր. վրայի

-198-

երփներանգ ցնցոտիները, ի վկայութիւն իր մասնադիտու-
թեան, կրում էր բնածին արժանապատուութեամբ:

- Նազիմ, ուշադիր եղիր քո եւ ընկերներիդ նկատմամբ,
եւ թող Ալլածշր ձեզ պածապան լինի: Վերցրէք այս անա-
սուններին,- ու նրանց յանձնեց մի փայտ ու մի պարան,
որին կապուած ցատկոտում էին երկու գիրուկ այծեր:

- Այսպէս աւելի լաւ է, յետոյ էլ (աթ կունենաք:

երեւաց այգաբացի առաֆին չողը: Նազիմը բարձրացաւ
մի էչի վրայ, Իսմէնէն՝ միւսի ու քօղարկեց դէմքը: իսակը
ձեռքն առաւ փայտն ու պարանը ու գնաց նրանց ետեւից՝
երկու այծերի Հետ:

Այսպիսով, բացուող լոյսի Հետ այդ փոքրիկ խումբը չար-
ժունց դէպի Հարաւ՝ Հայերի թափօրից փոքր-ինչ առաջ անց-
նելով, առանց ծրագրեր կազմելու, խոովեալ սրտերով, բայց
քւ խաղաղուած Հոգիներով:

Յունիսհան այդ տաք օրերին երուանդը վերջապէս
նամակ ստացաւ ԶարեՀից՝ Հալեպից: Տարօրինակ էր, որ նա-
մակը ֆրանսերէնով էր չարադրուած: Զարեծը գրում էր, որ
պատերազմը յաջող էր ընթանում կայսրութեան Համար,
Բայց լաւ օրերն արդէն վերջացել էին, Հիւպատոսարանները
փակւում էին, թէյըմպումներով ու բրիֆով ուղեկցուռղ եր-
կար յետմիջօրէները դարձել էին Հազուադէպ: Նորութիւն-
ներ էր ուզում իմանալ, խօսում էր ծանօթ բամբասանքների
չուրֆ: Ապա նամակում երեք տող ջնջուած էր, միայն մի «Ս»
տառ էր թափանցում: Միդգուցէ, մտածում էր Երուանդը,
Սմբատի անուան առաջին տառն էր: նամակի վերջում ող-
ջոյններն աւելի պատաՀավան էին թւում, քան սիրալիր: «Սի-
բելի եղբայրս, յուսով եմ՝ չուտով քեզանից լուր կունենամ,
կամ կտեսնուննք, որովՀետեւ ուզում եմ, որ ինձ տեղեակ
պածնես ականջի վիրաբուժութնան վերջին նուաճումների
մասին: Իմ Հիւանդներին դրանք կարող նեն օգտակար լինել»:

երուանդը նայում էր նամակին ու ւոննդադին փորձում

-499-

կռածել, Թէ ինչ էր գրուած եղել ջնջուած տողերի տակ՝ պլա-
չելով այն լամպի ուժեղ լոյսի տակ: Ապա քերեց, ճմոթեց,
մինչեւ որ անցք բացեց թղթի վրայ: Բայց ոչինչ չ(արողա-
ցաւ Հասկանալ:

Այդ ծրբուանի՞ց էր Ճարեչը վիրաբոյժ դարձել: Նա թե-
բապեւտ էր, առաւելադոյնը՝ թարախոտ ուռեցք կարող էր
Հատել: ի՞նչ իմաստ ունէր նամակի այղ տարօրինակ վեր-
ֆաբանը: իսկ ինչու՞ էր գրում ֆրանսհրէնով: Ի՞նչ էր ցան-
կանում իրականում ասել ԶարեՀը: Նամակի թուացնալ թե-
Թեւութիւնն ու խօսակցական երանգը իրենը չէին. ականչ
չին ծակում, կեղծ Հնչում, ինչ-որ տագնապալից մի բան կար
իչրաքանչիւր տողի արանքում:

երուանդը Հասկանում էր, որ նամակը, թէլէտ քօղարկո-
ւած, բայց ինչ-որ լուր էր Հաղորդում, ու իր աշխատա-
սենեակում փակուած խելացնոր կերոլով ընթերցում էր ու
վերընթերցում եղբօր գրած մի քանի տողը: Արդեօք ստա-
9ե՞լ էր իր Հեռագիրը: Ինչու՞ այդ մասին չէր յիշատակում:
իսկ ու՞ր էր Սմբատը, իսկ նրա ուրախ Շուչանիկը՞, զաւակ-
ները՞, իակ քոյրերը", զարմիկները՞:

Մի քանի օր էր, ինչ Երուանդը, Հազիշ քուն մտած, լսում
էր ուղեղի մէֆ դղրդացող քայլեր. միշտ նոյն քայլերը, միչտ
նոյն, անվերֆանալիքայլերը: Հէնց աչքերը բացում էր,
Քայլերը դադարում էին, կանգ էին առնում: Դեղ ընդունեց,
Հին կոննակ ըմպեց, որոչեց գնալ տեսակցելու մի Հիշրընկալ
կնոջ, որն իր Համար միչտ ժամանակ ունէր, սիրտն ու
մարմինն էլ՝ միչտ պատրաստ. բայց անօդուտ:

Այդ օրը մոլեգնօրէն մի որոչում ընդունեց: Արագ վերց-
Րեց նամակն ու զանգը Հնչեցրեց: Յայտնունց սպասուծին,
որբ նրան մատուցեց սպիտակ վույչից կարած բաճկոնը,
տունց ձեռնափայտն ու գլխարկը:

- Պրոֆեսոր, կվերադնառնա՞ք ընթրիքին,- Հարցրեց
Հնազանդօրէն: Քաջ գիտէր, որ ստոյդ պատասխան չէր
ատանալու, բայց Թերեզայի կամքն էր, որ Հարցնէր:

-200-

- Չգիտեմ: Ասէք կոմսուծուն, որ ինձ չապասի,- պա-
տասխանեց կոպտօրէն, ինչպէս չատ անգամներ, եւ արադ
դուրս եկաւ տնից:

երուանդը որոչել էր վերադառնալ ընկերուծու մշտ, որը
միակն էր, որ կարողացել էր կարդալ իր ներսր, տեսել էր
նրան խոռվեալ ու յուզուած: Ինչ-որ բան էր ակնարկել: Մա-
բիա Փերրոնատոն խելացի այրի էր, որը լրացնում էր իր «ա-
լաւ եկամուտը մի քանի լաւ ընտրուած յաճախորդներով եւ
շատ լաւ ունկնդիր էր: Այս անդամ երուանդը նրան տեղեակ
չեր սլածել ոչնչի մասին, բայց կինն անմիֆապես Հասկացաւ
ու միանգամից ընդունեց երան: Նա փափկանկատ կերպով
ուղարկեց խոչարար Էսթերին՝ մեկ այլ ժամադրութիւն
չեղեալ անելու, ու գունաւոր մարգարիտներով լամոլի ներ-
Քոյ. կինն ու պրոֆէսորը գլուխ գլխի տուած սկսեցին
ընթերցել նամակը:

- Չեմ Հասկանում, ոչինչ չեմ Հասկանում,- պայթեց
երուանդը, ու յանկարծ դառն արցունքներ առատօրէն Հուե-
ցին այտերից ցած: - Ի՞նչ պետք է անեմ:

Երեխայի պէս կառչեց այրուց-Նրան երբեք ոչ ոք չէր տե-
սել այդպիսին՝ վախեցած, անպաչտպան իր տագնապի մչ,
որ սերնդէաերունդ փոխանցուած՝ գալիս էր Հեռաւոր վա-
խից, բնաջնջումից, մարդաորսից:

Նրա ճերմակ պաչտօնական բաճկոնը Թրջունց արպունք-
ներից: Այդժամ Մարիան բոնեց Երուանդի ձեռքերը, մօւոնց-
ըճց նրան իր կրծքին ու օրօրեց մարգարիտներով լուսամ-
փոփի մեղմ լոյսի ներքոյ: Մինչ այդ վերցրեց նամակը նրա
4եոքից, ուշադրութեամբ Հարթեցրեց ու ընթերցեց Ճարեծի
սածուն Փրանսերէնը:

նրան թուաց, Թէ ընկղմում էր վէպի ընթերցանութեան
մ. «ետք է, որ այն գաղտնի իմաստ պարունակեր: Բրի՞ջն
էր դա. ոչ-ոչ, իսկ Հիւպատոռարանը՞՝ այու աճա ստաջունց:
իսկ վերջին մասն էլ յուչում էր միծոցը՝

Մարիան իրեն առիւծ զգաց ու աւելի խելացի:

-201-

- Եթէ մենք՝ վենետցիներս, չլինեինք, այս արեւելցիները
ոչինչ չէին Հասկանայ,- չչնֆաց վենետոյի բարբառով վստա-
Հելի իչոճարարուձուն, որը մինչ այդ վերադարձել էր ու խո-
Հանոցից գլուխը դուրս Հանել, ու պատուիրեց երկու գաւաթ
Թունդ սուրճ ու նարնչի օշարակով մի մեծ բաժակ չուր
բերել, ինչ էս դուր էր գալիս պրոֆեսորին:

- Հիմա քեզ կբացատրեմ,- ասաց այրին սուրճն ըմ-
պելուց յետոյ,- կարծես Թէ Հասկացայ: Հիւպատոսարանի
յիչատակութիւնը չատ կարեւոր է. եղբայրդ ֆրանսական
Հիւպատոսարանի բժիչկն է, այնպէս չէ՞: Ուստի նա թեզ
առաֆարկում է գրել այնտեղ եւ ոչ թէ իր տան Հասցէով, եւ,
Հաւանաբար, կարծում եմ, որ պետք է դիւանագիտական
փոստով նամակն ուղարկես. դեսպան չե՞ս ճանաչում:

երուանդը կարծես չփոթունց, բայց թեթեւացած չունչ
քաչեց: Ինչ-որ բան անել. Հէնց դա էր նրա ուզածը:

- Եւ յետոյ,-- չարունակեց Մարիան,- կարծում եմ, որ նա
քեզ յուշում է գաղտնի գրել: Ինչ-որ բան ուղարկիր նրան,
որ կասկած չյարուցի. օրինակ մի բժչկական գիրք, որի մի
քանի էչը կարելի է փոխել: Հնարաւոր է անել տպարանում
կամ էլ նոր տպագրական մեքենաներով:

Երուանդը, որ միշտ ժամանակի առֆեւից էր քայլում եւ
սիրում էր ամէն ինչի նորն ու առաֆադիմականը, իրօք,
ունէր տպագրական մեքենայ Անգլիայից բերուած մի Հրա-
չալի Ռեմինդթոն: Եւ նրա Համար ոչինչ էր վերցնել Խօմսօ 06
Օօղհւոօթո/ոջ9լօց16 ամսադրի վերջին Համարը, միջից Հանել
ձրկու թերթ, փոխարինել դրանք պատշաճ տառերով գրուած
ֆրանսերէն նամակով:

Երկու օրուայ մէֆ արագ-արագ ձեւափոխուած ամսա-
դիրն արդէն պատրաստ էր, լի յուղախոով ու ննարդային
Հարցերով (բայց իրականում երուանդն արդէն գիտէր չատ
։պատասխաններ...):

Անուշիկ Մարիան ստացաւ Հրաշալի գարդենիաների մի
փունջ (երուանդի նախասիրած ծաղիկներն էին), իսկ ծաղիկ-

-202-

ների մէֆ աչքի էր զարնում ոսկեզօծ մի տուփիկ՝ մէֆը արծ-
նապատուած նրբագեղ մի մեդալիոն՝ վրան փորագրուած
ալպիական բնապատկերով: երուանդը գիտէր, որ կինը սի-
բում էր Շունյցարիան եւ մի անդամ իր Հետ տարել էր նրան
ծեւրիլ»:

Բեռլինում նախկին դեսպան կոմս Ջուստո դելլի Ադիմա-
րին, որի որդուն փրկել էր երուանդը յաֆող վիրաչա-
տութնամբ, չնայած նրան արդէն մաձացած էին Համարել
ականջի պտկաձեւ ելունի բորբոքման պատճառով, ճնչող
Հեռախօսաղզանգ ստացաւ ու չտապեց օգնել իր ականաւոր
ընկերոջը. ամսագիրը Հալեպ կուղարկուէր մի քանի օրուայ
մէջ:

կոման էլ իր Հերթին վիրաբոյժ ընկերոֆը Հաճոյանալու
Համար զգուչութեամբ Հետաքրքրուհց Թուրքիայում կատա-
բուող անցուդարձի մասին դրսից: Եւ այն, ինչ իմացաւ,
նրան սաչմոկեցրեց: Տրապիզոնից Հիւպատոս Գորինին
ուղարկում էր նամակ նամակի ետեւից նախարարութիւն ու
միջամտելու անկարող ականատեսի տագնապով պատմում
եղելութնան սարսափելի դրուագներ: իր անձեռնմխելիու-
Թիւնը եւս վտանգի տակ էր. այդուծանդերժձ, մի թանի Հայ
երեխայ էր պատապարնլ Հիւպատոսարանում:

«Տրապիզոնի բոլոր Հայ տղամարդկանց,- գրում էր
Գորինին,- վերացրել են՝ Խեղդելովսեւ ծռվում»: Նա տեսել
էր, Թէ ինչպէս էին չղթայուած մարդկանցով լի նաւակները
մղուել Հեռու, իսկ յնտոյ խորասուզուել ոստիկանների կող-
մից, որոնք ափից կրակաճերթ էին արձակել նրանց վրայ:
Տնաել էր աքաորնալների թչուաո. թափօրը, կանանց, ծերերին
ու երեխաներին, որոնք անցել էին իւոալիայի Հիւլատոսու-
Թեան փակ, լաւ պաչտպանուած պատուծանների տակով ու
գթութիւն Հայցել: Իսկ գիչերը. իր «հփական նախաձեռնու-
թեամբ, Ջակոմո Գորինին քաղաթից դուրս էր չտապել՝ Հա-
կառակ պարէտային ժամին, ու փորձել օգնութիւն Հասցնել:

Այն ամեր, ինչ կարողացել էր անել, յուսածատ մայրե-

- 203 -

րից մի քանի երեխայի խնամակալութիւնը ստանժձնելն էր:
Բայց յետաղայ օրերին Հիւչպատոսարանը խուզարկուծլ էր,
ու երեխաներին էլ տարել էին, բացի երկու փոքրիկից, որոնց
հր կինն ամուր պածել էր գրկում՝ յայտարարելով, որ իր
զաւակներն էին:

Խուզարկութիւնը ղեկավարող սպան աչք էր փակել ու
գնացել: «Բազում Հազարաւորների դիմաց ի՞նչ են երկու-
սը,- Հաւանաբար մտածել էր սպան,- եւ յետոյ, ի վերֆոյ,
իտալացի կմեծանան եւ ոչ Թէ Հայ. ամէն դեպքում, նպա-
տակին Հասել ենք»:

Ջուատո դելլի Ադիմարին արագ դործի անցաւ: Հեռագրե-
բով ոմբակոծեց նախարարութիւնն ու չուտով ի վիճակի
եղաւ երուանդին առաւել ստոյգ, Թէեւ սաչմոկեցուցիչ ւոն-
դեկութիւններ Հաղորդել: Ննրբօրն նրան մի գրութիւն
ուղարկեց ու ժամադրեց Պեդրոկկի սրճարանի սրաչներից
մէկում: Ապա, առնելով նրա ձեռքերն իր ձեռքերի մէջ,
սկսեց խօսել.

«Ողջ Հայկական Անատոլիայից կառախմբեր են չարժունլ.
բոլոր բնակավայրերից, քաղաքներից ու գիւղերից Հայերի
անվերջանալի խմբեր են չարժւում դեպի Հարաւ՝ Տաւրոսի
դժուարանցանելի լեռնաչղթայի միչով:

Սիրիական Հալէպ քաղաքը պաչարուած է: Օտարծրկրնայ
Հիւպատոսները չարագուչակ չչուկներով անչրաժեչտ Հրա-
Հանդներ են Հայցում իրենց նախարարութիւններից, ու ոչ
ոք չգիտէ ինչպես վարուել:

Հարաւի զօրքը տնեղաւորուած է Հէնց Հալէպում՝ "ատ-
րաստ Ճեմալ փաչայի Հրամաններին, որի մտադրութիւնները
ոչ ոք չի կարողանում մինչեւ վերջ Հասկանալ: Յայտնի է
նրա մրցակցութիւնը եռապետութեան երկու անբաժանելի
կոստանդնուպոլսեցիներ Էնվէրի ու Թալէաթի Հետ, սակայն
Հայկական ծարցի վերաբերնալ նա յստակօրէն չի արտա-
յայտունլ, միգուցէ միտումնաւոր, որպեսզի չարժուելու
լուսանցք թողնի արաբական մի քաղաքում, որն իր Հերթին

-204-

եռ է գալիս թուրքական գրաւման տակ, ու որտեղ ապրում
Են չատ Քրիստոնեաներ:

Փոքրիկ քաղաքը տեղաչանութիւնների խաչմերուկներից
մէկն է: Բնականաբար, ընտանիքից ոչինչ յայտնի չէ, բայց
քաղաքը դատարկունլ է իր Հայ բնակչութիւնից: Հալեպում
իտալիայի Հիւպատոսից չտապ կխնդրուի ուչադիր լինել»:

երուանդը քարացած լսում էր: Սարը քրտինքը նրա պա-
բանոցից Հոսեց մէջքն ի վար, իսկ քիչ անց նա ամբողջովին
կորեց քրտինքի մէջ. կարծես ամբողջ մարմինը ողբում էր
եղբօր Համար, որին, վստաՀ էր, այլեւս երբեք չէր տեսնելու:

Այսպիսով, երեք ճանապարծներ, երեք առանձին ուղիներ
սկսեցին միածիւսունլ: Շուչանիկի ու իսմէնէի ճանապարծը
զուգածեո էը ընթանում. մածուան ճանապարչը Հատւում
չը կեանքի ճանապարծի Հետ, բայց արդիւնքն անորոշ էր:
Շատ փախուստներ էին Հնարաւոր, չատ առեղծուածներ էին
մթագնում տեսիլքը:

երրորդ ճանապարծը՝ երուանդինը, կղզիացած էր ու մե-
նաւոր: նա, որ անչամբեր մարդ էր, արադաչարժ վիրաբոյժ,
ւլէտք է հտ վարժուէր արեւելեան ապասումին, ատացուող
նորութիչններից կախուած լինելուն, բայց ստիպուած էր
չինչ չանել: Այլընտրանք չկար, միայն սպասել ու տեսնել,
Թէ ինչոլէս էր կամաց-կամաց մեռնում Հպարտութիւնը: Եթէ
վծրադառնար, կլինէր անճարակ, անիծուած, ինչպկս միւս-
ները... Վիրաւորուած պատերազմը գովաբանողների դա-
տարկ ինքնավատաձութիւնից այդ մաշարբեր ամռանը
երուանդը խորապէս զգաց իր ներքին տարբերութիւնն ու
դադարեց ինքն իրեն յարգելուց:

Շուչանիկը, երեխաներն ու աղջիկները չարունակում էին
տառապանքի ուղին: Տաւրոսի լեռնաշղթան աձարկու կեր-
պով նրանց դէմ էր խոյանում: կոնիայի ժողովրդի ու Իսմէ-
նի` Հրաչքով Հասցրած մխիթարութիւնը, օդնութիւնը՝
խնամքով օգտադործուած մինչեւ վերչին չուրը, փոքը-ինչ

-205-

պլածում էր նրանց. բայց առաւելապէս զօրանում էր վերա-
ծնուած թոյլ յոյսը, որ պէտք էր Հաստատ Հասնել Հալէպ:

- Այնտեղ մեր Հրեշտակները մեզ են սպասում, այնտեղ
մի կուչտ կուտենք,- չչնջում էր Շուշանիկը երեխաներին.
իշկ Նուբարը Հանդիսաւորութնամբ դնում էր բթամատը
բերանն ու լրջութեամբ լսում: «Ուտել չեմ ուզում»,- ասում
էր նա միչտ ու երբեք ոչինչ չէր Հարցնում, չէր բողոքում:

Տաւրոսի լեռաշղթայի առաֆին ճիւղաւորումների ստորո-
տի դաշտավայրում, միախառնունցին ուժասպառ քարաւան-
ների մնացորդները: Քանի՛-քանիների ոսկորներն արդէն
ճերմակին էին տալիս արածետներում, քանի՛ ուռած դիակ-
ներ էր տեղափոխում Եփրատը:

Որքա՛ն երեխաներ, որքա՛ն աղջնակներ էին անչետ կորել
ճանապարծին... Փոքրիկ քաղաքի վերապրեալների խումբը
անուժ պատապարունց չոր ծառերի տակ, իսկ մի բազե
բարձր սաւառնում էր ջինջ երկնքում: Գուցէ յուլիս ամիսն
էր, ո՞վ գիտէ: Ոչ ոք այլեւս օրերի Հաշիչը չէր անում:

Ու՞ր էին Կիլիկիայի բերդերը, ու՞ր էր Լուսինեանների
խաչակիր թաղաւորութիւնը: Մչուչի, կուրացնող տապի մէֆ
այդ Հպարտ ժողովրդի թշուառ մնացորդների մտապատկեր-
նծրում թափառում էին Բադրատունեաց տոծմի անյաղթ
նետաձիգների ուրուականները՝ ոսկեվառ դրօչր քամուն
սլարզած:

Մա Հուան մեղմ զեփիւոր չոյում էր տառապեհալների
Քրտնած այտերը, այրուած երեսները՝ բերելով զովութիւն,
լքուած անչարժութիւն եւ սվոփանք. իսկ Շուչանիկը տես-
նում էր պատերազմող գեղեցիկ, զօրեղ Հրեչտակներ, որոնք,
ձին Հեծած, գալիս էին իրեն տանելու Սմբատի Հետ, որն
այնքա՛ն գեղեցիկ էր, երբ գնում էր իր լազ ընկերոջ Հետ
որսի:

Բայց մի ամուր ձեռք նրան ցնցեց՝ կանխելով նրա վերա-
ցումն այս աշխարծից: նազիժն էր, որ չէր լքում իր ՎալիՂե
Հանրմին, ինչպէս խոստացել էր: Թշուտռներից թշուառը սո-

-206-

դոսկել էր յուսաչատների Հաւաքատեղին արեւածագին եւ
այժմ կերակրում էր Շուչանիկին, նրան խժեցնում այծի տաք
կաթ, վիրակապում արիւնոտ ոտքերը: Ապա բարեդթութեան
օրծնաբանութիւններ չշնֆալով՝ օրօրում ձեռթերի մէջ առած
կնոջ գլուխը:

կաչառուած ղապտիեն ձեւացնում էր, Թէ ուրիչ կողմ էր
նայում, մինչդեռ ծրեխաները կնրակրւում էին քիչումիչ եւ
խիստ գաղտնի, որպեսզի ոչ ոք գլխի չընկնէր: Յուսածատ-
ների մէջ կատարած դաժան զատողութիւն... Բայց, ամէն
դեպքում, ապագան ոչնչութիւնն էր, վաղ Թէ ուչ այս բոլորն
էլ պէտք է մածանային՝ լինէր այստեղ Թէ Այնթաբում, Հալէ-
պում Թէ Դէր-Զօրում, որի մասին չչուկներ կային, որ դա էր
վերջնակետը. ի՞նչ կարեւոր էր: «Նոյնիսկ անգթութիւն է,-
խորՀում էր զապտիէն,-- հրկարացնել նրանց կեանքը»: Գայ-
թակղութիւն ունեցաւ մատնելու այդ անճռոնի, կաղ մու-
րացկանին, որն ածա, վերադարձել էր՝ օգնելու այդ կնոջն ու
նրա ընտանիքին: Բայց Նազիմը եկաւ ու կեղծաւռրութեամբ
նրան նչմարելի դարձրեց եւս մէկ ոսկեղրամ՝ ատամների մի-
ջից չչալով. «Սա եւ եւս տասը կունենաս, եթէ Հասնեն Հա-
լէպ», եւ զինուորը Հնազանդուծնց:

Նազիմը գիտէր, որ Շուչանիկը Տաւրոսի դժուար չեռնա-
շղթան անցնելու ժամանակ կրկին միայնակ պետք է լինէր:
Ինքը կաղ էր, իսկ իսմէնէին ու իսակին մէջտեղ Հանելն էլ
վտանգաւոր: Եւ այսպէս, եռեակը կառաջանար ամենակարճ
ճանպարՀով, բայց ոչ առանց խնդիրների. լուսննակ գիշերին
համէնէն փորձել էր գայթակղել իսակին ու մերժուել էր: Ոչ
կտրականապէս, բայց մերժուել էր: Այս ծղելութիւնը տճաճ
մթնոլորտ էր առաջացրել: «Անկարող քաչանայ»,- փափսաց
ամէնէն, բայց Նազիմին փորձելն անդամ մտքով չէր անց-
նում: Ամէն դէպքում երեքն էլ կապուած էին իրար. առաջին
անդամ Հերոսները գլխաւոր դերակատարներն էին մի սար-
սափելի պատմութեան: Արկածախնդրութեան ոգին պատել
էր խմբակին, որը բաւական կասկածների առիթ էր տալիս,

-207-

եւ նոյնիսկ բանտարկութեան վտանգի առաջ կանգնեց արա-
բական մի գիւղում փոքր-ինչ անյարմար նկատուած նրանց
երդերի պատճառով, որ արթնացրին ող Համայնքը: Ստիպ-
ւած եղան Հեւիչեւ փախչելու, բայց իրականում ոչ ոք
նրանց չչետապնդեց. փորձանքով լի ժամանակներ էին:

Մեծ թուով չթաղուած դիակները Համաճարակի բոյն էին,
իսկ պատերազմն էլ անյաջող էր ընթանում: «Հայերի վրեժն
է»,- ինքնիրեն խոստովանում էր Ճեմալը, որը բնաւորել էր
Հալէպում ու կատաղած էր, քանի որ Էնվերի ու Թալեաթի
մնծ ծրագիրն իր վրայ էր թափում աքսորեալների յորձանքը,
կմախքացած ամբոխը, որ քարչ էլ տրւում դէպի քաղաք ու
չրձապատում այն ամէն կողմից:

Հալէպի Հայերը. իրենց գեղեցիկ տներում փակուած,
մտածոդ էին ու շչնջալով էին խօսում: Բոլոր օտարական-
ները եւրոպական Հիւպատոսները, քարոզիչները, Բարոն
Հիչրանոցի բոլոր բնակիչները նոյնպես չչնջում էին: Ճեմալն
ինքն էլ էր իրեն պաշարուած զգում. լնարդն էր ցաւում, ու
արթնանում էր՝ ստամոքսում ծանրութեան զգացումով ու
լեզուն քիմքին կալած:

ԲուՀիւանդանոցի կոկիկ Հագնուած Հիւանդապածուծի-
ները Հայեր էին թաքցնում: Դիւանագիտական նատավայրե-
ըը Հայեր էին թաքցնում: Անապատի բեղուինները գնում
էին կին ընտրելու աքսորեալ Հայուչիների միջից («Բաշ է
լուանաս, կերակրես, նրանք արդէն քոնն են»), մի բան, որ
նոյնիսկ իրենց ամենայանդուդգն երազներում անգամ չէին
կարող երեւակայել: Անառակատան տէրերը եւս գնում էին
ընտրելու, եւ մայրերն հրենք էին յանձնում իրենց աղջիկնե-
րին, որոնք, միեւնոյեն է, արդէն կոյս չէին: Սուքի'" մէջ՝ Միչ-
նարերդի ստուերի ներքոյ, ամենաբազմազան գործարքներ
էին եռում:

Նազիմը, Իսմէնէն ու իսակը քաղաք Հասան երեկոյեան

6 Սուք - արաբական չուկայ (ծնթ. թարգմ.):
-208-

մշտ ու սկսեցին զիչերելու տեղ փնտրել իրենց եւ անասուն-
ների Համար: Գտան բաւականին յարմարաւէտ մի ախոռ:
Հարկաւոր էր խուսափել աչքի ընկնելուց, յատկապէս յոյնե-
րից, որոնք չշատախօս էին ու խոռովուած, իրենք իրենցից վա-
խնցած ու ճրկակի խաղի միտուած. միւս կողմից՝ բոլոր խաչ-
մերուկներում Հրամանագիր էր փակցուած՝ մատնելու քա-
ղաքի այն Հայերին, որոնք կփորձէին փրկել աքսորնալներին:

նազիմն անմիֆապէս կապի մէջ մտաւ իր Եղբայրակցու-
թեան Հետ: Պարզուեց, որ մեծ խմորում էր տեղի ունենում,
ու բոլորի սրտում աձ կար: Պատերազմ էր՝ ոչ այնքան Հեռու
խնդիր. Հայերը կային՝ մօտ խնդիր: Քաղաքը ճնչման տակ
էր: Պարսիներից դուրս տեղաւորուած աքսորհալների
առողջական վիճակը սարսափելի էր: Ըստ էութեան, ոչ ոք
չէբ կարող ներս ու դուրս անել. մինչդեո գործնականում
ինչ-որ մէկը կարող էր ինչ-որ բան անել, եթէ Հարկաւոր էր:

- Ասում էն՝ ժանտախտ ու տիֆ է տարածուած, բայց... -
չչնջաց Նազիմին մուրացկանների առաջնորդը.- մի քանի
օրուայ ընթացքում ամէն ինչ կկարդաւորուի: Հայերին բոնի
ուժով կտեղափոխեն ու կուղարկեն երկաթգծի նրկայնքով,
անապատի միջով մինչեւ Դէր-զօր կամ Ռաս-ուլ-այն, որտե-
Ղից նտդարձ չկայ: Իսկ դու, թուրք, ի՞նչ եա անում այս կող-
մերում: ինչու՞ ես այդքան չատ Հարցեր տալիս,- Հարցրեց
նրան առանց Համակրանքի՝ կարծես զղջալով իր տուած տե-
ղեկութիւնների Համար: -- Դեո էլի՞ Հայ ունես կողուտելու:

- Ես նծրդմանս Համաձայն եմ այստեղ,- պատասխանեց
Նազիմը Հանդիսաւորութեամբ.- իսկ Հայերն ինձ բոլորովին
չեն Հետաքրքրում: Բայց չպէտք է բոլորին սպանեին:

- Մեզ Համար աՀաւոր է,- Համաժձայնեց միւսն ու Գառա-
չեց: - թէեւ դեռ կարողանում ենք չաճաբեր գործեր անել:
Հայերին այստեղից պէտք է անմիջապէս տեղաձան անեն,
բայց ես չեմ կարծում,- քմծիծաղեց նա բեղերի տակից,-
ճակատը Հեռու չէ, իսկ արաբները...

Ապա նայնց նազիմին ու լունց: Ճիշտ է, Եղբայրակցու-

-209-

Թեւեր Եղբայրակցութիւն է, բայց թուրքը թուրք է, արաբը՝
արաբ:

Նազիմը չատ լաւ էր Հասկանում դիմացինի վերապածու-
թիւնն ու ԵՐ Հերթին լռում: Ապա խօսքի անտարբեր ծրան-
դով Հարցրեց-

- Արդեօք դեռեւս Հալէղու՞մ է բնակւում Զարեչ Ար«-
լանեան անունով մի բժիչկ: Նրա Հարապատներն իմ Համա-չ-
եբկրացիներն են: Եթէ նրան թարմ նորութիւններ Հաղորդեմ,
վոտած եմ, ինձ լաւ կվճարի:

- կՀետաքրքրունմ,- չոր սպատասխանեց արաբը,- բայց
ժաՀուան լուրերն ընդծանրապէս եկամուտ չեն բերում,-
աւելացրեց նա գործնական կերպով:

- Ինչ-որ Հիւպատոսարանում է աչխատում,- աւելացրեց
Նազիմը. եւ, Ձէրօք, եր իմացածն այսքանն էր:

Ապա արագ Հեռացաւ: Վախենում էը, որ իսմէնէն ու
Իսակը միայնակ չկարողանային գործել: Վախենում էր, որ
Շուչանիկն արդէն Հասած լինէր կամ ընդծանրապէս Հասած
չլինէր, ւալ մածամերձ ընկած ինէր ճանապարծին՝ ինչ-որ ժի
տեղ: Վախենում էր, որ մուրացկանի հր Թչուառ խորաման-
կութիւններն այս անգամ ի զօրու չլինէին դիմակայելու, ու
ինքնիրեն զդում էր մերկացած, մեղաւոր՝ Ամճնակարողի
առջեւ: Լաւ կլինէր թԹաքնուել ինչ-որ տեղ, Թաքնուել, անչծե-
ստանալ... Բայց ո՛չ հւտ դառնալ, երբե՛ք:

Այդ պածին Հացի սուր բոյր զգաց անկիւնադարծի նեղ
փողոցից: Հետեւեց Հուտին ու Հեռւում Խչմարեց Միջնաբեր-
դի պարիսպները. ճանապարչի կեսին մի տկար լոյս ցոյց էր
տալիս Հազագործի խանութը:

Հէնց այղ պածին բացուհց դուռը, թեթեւակիօրէն Հնչեց
զանգակն, ու ելքին յայտնունը Ջելալը, այն լեյտենանտը,
Ազնիւի ռիր։սՀարը, եր դաւաճանութնան ւտուղը, որ ախոր-
ժակով Հաց էր վայելում: Եւ Նազիմը ծասկացաւ, որ դա
նչան էր: Աստուած պատասխան էր ւոուել նրան:

Շեղակի, բայց արագ մօտենալով ճանաչելու մի դրուագ

-210-

խաղաց ուրախ զարմանքով, օզ նութեան աղերսով, բնդծա-
նուր միչողութիւեներով: Լող չբ տալիս Եր արձեստի մէչ,
ինչպէս Դրախտի Թոչուն ոսկնայլ Քարանդրների Թոչնարա-
ցանց:
ւած եւ բարեկիրթ («Սա Հաւանաբար ուինտագնաց չ դէպի
Մեքքա»,- մոռածեց նա), ընդուննց Հանդիսյումը, ընդառա-
ֆեց նրան, ժիչեց: Առատ նուիրաբերութիւն տունը ու
այն գեղեցիկ աղֆկայ պատկերը, որին Ճելալն այդքան
Հեւտապնեղել էր՝ ժպտաղէմ Ազնիւին: Յանկարծ վերստին
տեսաւ Լեյտենանտն այդ ժպիտը, քունքին խրած խորդենու
ճիւղն ու աղջկայ արագ չարժումները: Ի՞նչ եղաւ Ազնիչւը:
որին Ձելալն ականատես էր ամէն օր. եր զօրավար Զեմալ փա-
չայի աճող ջղագբգռութիւնը, աքսորնալների ճամբարները.
մեռած մարմինների գարչածոտութիւնը, փողոցներում Թաի-
չած դիակները, Հրովարտակները, մայրաքաղաքից Հասնող
Հեռազրերը եւ պատերազմը, որ կարծես բախտի քմածաճոյ-
քով չէր ընթանում յօգուտ կայսրութեան: ԶՁելալն ամէն օր
տեսնում էր կմախքացած երեխաների, որոնք թափառում էին
ամէնուր ու այլեւս Հաց չէին Խնդրում, միայն թափառում էին
ու աչքերը չուած՝ նայում մարդկանց, այն բոլոր երեխաները,
ովքեր այս աչխարչում ապրելու էին կոչւած: Այս ամէնն
արդէն Հալէպի կեանքի մի անխուսափելի մաս էր կազմում:
Ջելալը երբեք այս ամէնը չէր կապել Ազնիւի Հետ: Դեռ
աւելին, նոյնիսկ փոքը-ինչ նեղուել էր աղջկանից, որ իրեն
ւմերժել էր: Այժմ յանկարծ սարսափը պատեց նրան, ւպարու-
բեց բոլոր կողմերից, ու նա Ազնիւի Հետ յայտնունց անա-
"ատում. Հիմա աղջկան, իսկապէս, յաւիտեան կորցրեց:
Նազիմը Հետեւում էր նրա մտքերին, որոնք կարծես գրա-
-211-

տախտակի վրայ գրուած լինէին, ու նրան մի քանի նախա-
դասութիւն նետեց Սմբատի մաՀուան, ընտանիքի կանանց
տաղնապի ու աքսորի պայմանների մասին:

- Ռ՛վ գիտէ,- աւարտեց նա.- միգուցէ նրանցից որեւէ
մէկը փրկուել է ու Հասել Հալէպ: Նրանք, ովքեր մեռած չեն,
արդէն բոլորն էլ այստեղ են:

Վերջապես այդ պածին նրանք երկուսով նայեցին միմ-
հանց ու Հասկացան իրար: Աստծոյ կամքն էր. որ նրանք
Հանդիպեցին՝ ամենքն իր սուրբ առաքելութեամբ. Ճելալը
Հարցեր չտունց, Նազիմն էլ ոչինչ չբացատրեց, այլ միայն
առաց-

- Որտե՞ղ էք բնակւում: Վաղը երեկոյ ժամը տասին,
կգամ ձեր տուն:

Մնում էր գտնել միայն ԶարեՀին, եթէ, ի Հարկէ, դեռեւս
քաղաքում էր: Հալէպցի չատ Հայնր ամբողջ ընտանիքներով
փախչում էին, քանի դեո կարող էին. չատ ու չատ մարդիկ,
որոնք միչտ ապրել էին Հալեպում: Բայց միթէ՞ Հնարաւոր
էր, որ Զարեչն անտարբեր լինէր իր ընտանիքի Հանդէպ:
ինչ-որ բան իմացած կլինե՞ր: Ինչպէ՞ս էր չարժւում: Նազի-
մբ ծասկացաւ, որ այղ ածին Իսմէնէն իրեն Հարկաւոր էր:
կինը կասկածելի չէր Թւում Հայերի աչքին, եւ Ճարեծն էլ
ճանաչում էր նրան, այն Ճարեչ եղբայրը, որ աղֆիկներին
դամասկնան կերպաս եր ուղարկում:

կացարանում Նազիմը տեսաւ իսակին ու Իսմէնէին՝
անասունների մօտ կծկուած:

-. Դու էլ ես անասուն, անկարող քածանայ,- մրթմրթում
էր իսմէնէն, բայց առանց չարութեան: - Չլինի՞ Թէ սուգ ես
պածում խեղճ կատերինայի Համար. միեւնոյն է, մի քանի օր
յետոյ նրան կմիանանք:

Բայց մինչ այդ սկսեց պատրաստուել: իսմէնէն նանւ աճ-
ւլարար էր. ընտանիքի աղջիկներն այդ լաւ գիտէին ու պաշ-
տում էին երփներանգ թաչկինակներով արած նրա ճարպ-

-212-

կութիւնները: Քիչ բան էր Հարկաւոր, որ գնչուի նման զար-
դարուկր. աճա մի գրոլանից դուրս եկան ամերիկացի ամուս-
նու նուիրած կլոր ականջօղերը, միւս գրպանից՝ փայլուն
ապարանջանները. վերջում ի յայտ ձկաւ մէկ արուակ յա-
տուկ իւղ՝ փայլեցնելու Համար ծայրին կարմիր ժապաւէն
կապած եւ խնամքով Հիւսուած վարսերը:

իսմէնէն աւելի ծեր, աւելի տգեղ ու աւելի յուսաձչատ էր
երեւում, կարծես ողբերգական դիմակ Հագած լինէր: Բայց
այդ ընթացքում գիշերները քաղաքում չրֆողներն այնքան էլ
ուշադիր չէին, մինչ Նազիմի բերանը Հիացմունքից բաց
մնաց:

- Այ դու մազաթավ եղած անճոռնի չուն, երբեք ամերի-
կուչի չե՞ս տեսել,- ծիծաղեց իԻսմէնէն ու պատրաստունց
դուրս գալ կացարանից:

Նազիժն ամենեւին չվիրաւոլրունց ու նոյնպէս ծիծաղեց:

- Գտիր Զարեծին ու փորձիր Հետը խօսել: Աշխատիր
մինչեւ արեւածագը վերադառնալ:

Գիտէր, որ իամէնէն գիչերային կին էր, գիչերը նրան
ոչինչ չէր պատածի, մինչդեո ցերեկը վախենում էր ։լարեկ-
ներից ու զինուռրներից: Իսմէնէն ու սակն առանց փաստա-
Թղթերի էին ու պաշտպանուած չէին Սուրացկանների Եղ-
բայրակցութեան կողմից:

Քայլում էր համէնէն դիչերուտյ մէջ ու Հրաշք աղերսում:
Ո՞վ գիտէ, որտե՞ղ էր Ճարեձը. անկասկած, տանը պատա-
պարուած կլիներ. բայց որտե՞ղ էր բնակւում այս Հսկայ քա-
ղաքի մէջ: իամէնէն հռոանդով աղօթեց ու անծանօթ սպառ-
նալիքներ ուղղեց քօղարկուած Աստծուն, որ կարծես նրան
չէր լսում: «Զափազանց չատ է, չափազանց: Զափազանց
չատ չարիք կայ նրանց գլխին: Ջե՞ս կարծում, որ բաւական
է,-- մրմնջում էր նա՝ երեք անգամ խաչակնքելով: - Գոնէ
հսակին լսի, որ քո ծառան է: Տե՛ս, նա էլ է քեզ աղօթում»:
Բայց Իռակը միայնակ եւ ուժասպառ ննջում էր, իսկ նազի-
մը, Հացի մի կտոր ծամելով, լուռ ծխում էր դռան մօ:

-213-

իսմէնէն առաջանում էր գիշերուայ մէչ, մէկ սրճարանից
միւսը մտնում, յուսածատ ներսը զննում. ամենուր տեսնում
էր նարդի խաղացող մարդկանց, որոնք Հանդարտ ծխում էին
ու զրուցում: Բնականաբար, սրանցից ոչ ոք Հայ լինել չէր
կարոզ: Այս օրերին Հայերը գիչերները չէին թափառում:

Այդուշանդերձ, ինչ-որ բան ղիչթում էր իամենէին խա-
դացող մարդկանց նայելիս, մի յիշողութիւն, որ տարտամՀ-
րէն երեւում ու չքանում էր, Ազնիւի մի խօսակցութեան ար-
ձաղանք, որ չէր կարողանում մտարծրել: Վատած էր, որ դո
խաղի Հետ կալ ունէր, բայց ի՞նչ:

Միջնաբերդի մշտ՝ միւաներից աւելի լաւ լուսաւորուած
մի նեղ փողոցում, Իսմէնէն որոչեց մի գինետուն մտնել, որ
երան յունական թուաց: Եւ չախալունց` Տէրը Մեթոնից էր,
նրան մի անկիւն ցոյց տունց՝ ւոեղաւորուելու. Համալ: Իսմէ-
նին բնրեց թանձր թացանով ոչխարի մառվ կերակուր: եւ
ուտելով խամէնէն լածց իր թիկունքում խօսող մարդկանց
կարճ նախաղասութիւնննըն ու խաղաթղթի կանոնաւոր
խչխչոցը: Շրֆուծց ու տեսաւ թղթախաղով տարուած չորս
տղամարդկանց. որոնք երեւի ռուս էին կամ իտալացի: Այդ-
ժամ: յանկարծ մտաբնրեց ու օրծնութիւն չչնջաց սրբուծի
Դարասկեւիին, իր դիմած վերջին սրբուչուն:

Զարեչը Թուղթ էր խաղում: Ճարեչր բրիֆ էր խաղում՝
ժամանակակից անգլիական այն խաղը, որի մասին Ազնիչը
ծաղզար տարի առաֆ պատմում էր. թկ ուզում էր մեկնել Հա-
լէսլ՝ եղբօր մշտ, որպեսզի սովորէր այդ նրբաճաշակ խաղն ու
նախանձից պայթեցնէր քաղաքի ընկերուծիներին:

«Հարկաւոր է ֆրանսացիներին գտնել»,- իրաւացիօրէն
մտածեց իսմէնէն ու Հարցրեց դինեպանին, Թէ որտեղ կարելի
էր նրանց փնտրել:

Այդ աճից սկսած՝ կարծես ամն ինչ դիւրին դարձաւ:
Շատ վայրեր չկան, որտեղ կարելի էր ֆրանսացիներ Հան-
դիպել: դրանք դեսպանութնան ընդունելութիւններն էին, որ
այժմ Հայերի ամար բողոքի պատճառով դադարել էին.

-214-

բայց այս ածին բոլոր օտարականները գտնւում էին Մաղ-
լումեանների նոր պանդոկում (մինչեւ որ նրանք էլ Հեռա-
նային. չէ՞ որ Հայ էին), Հալէպի ամենանոր ու ամենաչթեղ
Բարոն Հիւրանոցում: Ջեմալ փաշան եւս իր ընդունելու-
թիւններն այնտեղ էր անցկացնում:

- Գնա այնտեղ, այստեղից Հեռու չէ, մտիր խոծանոցների
կողմից. իմ զարմիկ Եօրղոսը քեզ կարող է օգտակար լինել:
Այնտեղ աշխատում է որպէս աման լուացող,- չչնֆաց գինե-
պանը:

իսմէնէն Համբուրեց նրա ձեոքը, չնործակալ եղաւ ուտե-
լիքի Համար ու չտապ դուրս եկաւ: Լսեց, Թե ինչպես արեւ-
մտեան մի տարօրինակ մեղեդի էր տարածուել փողոցում:
Ձայնին Հետեւելով չրֆունց առաջին անկիւնը, աղա միւար
ծւ ածա յաղթական բարոկկո ոճով, լոյսերով ողողուած սան-
դուղթներով ու Համազգեստ Հադած դոնապանու երա աո-
չեւ բարձրացաւ արեւմտեան ոճի այն չքեղ Հիւրանոցը, որի
մասին երաղում էր ողջ Արեւելքը: Իսմէնէն չլացած վեր նա-
եց: «Ի՛նչ գեղեցիկ է,- մտածեց նա: - Չէւոք է ռր Դրախտն
այսպիսին Լենի», եւ զգուչութեան Համար աւտունրում Թաք-
նունհց:

Այդ պածին երեւաց մի աւտոմեքենայ: Վարորդը կանգ
առաւ ու խոնարծունլով բաց արեց դուռը: Մի «պայ իչաւ
ու ձեռքը պարզեց մի դեղեցիկ, Հոլանի ուսերով տիկնոչ, որի
կօչիկները չողչողում էին փայլուն քարերից: Մետաքանայ
նուրբ չղարչը ծածկում էր նրան. օծանելիքի բոյրը տարած-
ւց օդում: Սկսեցին դանդաղ բարձրանալ՝ չարժելով բոլորի
Հիացմունքը:

- Գերմանացի զօրավար է,- ասաց համէնէի մշտ կանդ-
նած մէկը: - Հաւատա, ի զուր է նրանից ողորմութիւն
խնդրելը: Ոչ ոքի "չինչ չի տալի»:

Աղա անծանօթ մուրացկանը յարմար տեղաւորունց վեր-
չին աստիճանի վրայ:

Իսմէնէն, ինչպէս միչտ, գայթակղուած ձր այն ամէնով,

-215-

ինչը փայլուն եր ու պապղուն, ու մի պած ցանկացաւ սոսկ
Հետեւել տեսիլքին: Բայց յետոյ Հետեւեց մեքենային, որը,
ինչալէս կռաչեց, տարունց ախոռ: Լուռ սաչեց ազնուազարմ
ձիերի ու կառքերի միֆով: Համազգեստով վարորդը ողֆու-
նեց ախոռապաններին ու կառապաններին, որոնք, չրֆան
լազմած, գետնին նստոտած ծխում էին, ու չտապեց չարժիչի
վրայ մի ծածկոց գցել, ինչպես վարւում էին քառատրուխ
վազքից քրտնած ձիու պարագայում:

Այդ աւտոմեքենան առասպել էր քաղաքում, ու մարդիկ
խմբշում էին չուրջը՝ դրանով Հիանալու, իսկ վարորդն այն
խնամում էր կենդանի արարածի պէս: Ախոռում գրեթէ մութ
էր. ու իսմէնէն երկիւղածօրէն Հպեց ձեռքր փայլուն մեքե-
նային:

- Ի՞նչ ես թոյլ տալիս քեզ, պառաւ գնչու,- բղաւնց վա-
րորդը. որ նրան տեսել էր, ու իսմէնէն, կարծես այրուած ետ
քաշեց ձեռքը:

- Ոչ մի վատ բան չէի անում,-- պատասխանեց կինը. նրա
բնածին Հպլարտութիւնն անմիջապէս վերականդնունց: Մէկ
Քայլ առաջ եկաւ:

- Տես, Հա՛, ուջադիր եղիր, աշխարՀի բոլոր անէծքները
գիոեմ:

նրա ողբերգական դիմակը պայծառացու, լուսաւորուեց,
ու չրֆապատի մարդիկ զգացին, որ կինը կրում ձր աշխարձի
բացարձակ չարիքի, սարսափի կնիքը: Ու ամէն ինչ Հասկա-
ցան:

- Դու Հայ չես,- ասաց աւագ ախոռապանը,- բայց դու
նրանց՝ Հայերին, տեսել ես: ի՞նչ ես ուզում մեզանից:

իսմէնէն վայրկենասլես որոչեց, որ նրանց պէտք է վատա-
Հել: Եւ ասաց իրականութեան մի մասը միայն.

- Հալէպի մի Հայի եմ փնտրում, մի բժչկի, որն իմ տիրու-
Հու ազգականն է. անունը Զարեչ է: Պատերազմից առաֆ
յաճախ ֆրանսացիների Հետ էր: Ինձ ասացին, որ միգուցէ
այստեղ՝ Հիւրանոցում կարող է լինել (Հիրանոց բառն ար-

-216-

տառսանեց մի այնաիսի ցանկալի Հաճոյքով, երկարացնելով,
ինչպէս մէկը. որ մտածում է արեւմտեան արդելուած Հա-
ճոյքների մասին. մինչդեռ, խեղճ իսմէնէ, այղ պածին ոչինչ
այնքան Հեռու չէր նրանից, ինչքան Հաճոյքը):

- Նրան գտնողին մեծ վարձատրութիւն է սպառւում: Ես
այլեւս ոչ ոք չունեմ: նրան պէտք է պատմեմ իր ընտանիքի
անդամների մասին, թէ ինչպես են զոչուել, ու պէտք է
յանձնեմ նրան լուսանկարներ: իսկ յետոյ, միգուցէ, նա ինձ
ծառայ կընդունի: երիտասարդ չեմ, բայց ամեն ինչ գիտեմ
անել:

- Ի՛նչ ես ասում,-. ծիծաղեց ախոռապանը,-- ի՛նչ երի-
տասարդ: Բայց եւ այնպէս ուզում եմ քեզ օգնել: Յոյն ես,
այնպէս չէ՞: Որտեղի՞ց ես:

խոմէնէն, որ այրւում էր անչամբերութիւնից ու տեն-
դագին ենթագիտակցօրէն լսում Շուչանիկի, աղջիկների ու
հրեխաների մօտեցող, ուժասպառ, ծանը քայլերը, եւ մարսա-
փելի վախենում էր, որ ժամանակն չՀասներ, որ նրանց ան-
միջառէս Հալէպից դուրս ուղարկած լինէին, որտեղ ոչ ոք
այլեւս չէր կարողանայ նրանց ետեւից Հասնել, իրեն ստիպեց
Հերթական անգամ ժպտալ, դերի մէջ մտնել յիշելով Հեդկա-
ցի ամուսնուն ու նրա երգերը, աղաչանքները, պաղատանք-
ներն ու կիրքը: Այս կերպ Հմայեց բոլորին՝ ինչպէս միչտ,
բայց ձայնը խոպոտ էր, արցունքներն՝ իսկական:

Աւաղ ախոռապանը բաւարարուած կկոցեց աչքերն ու
կարճ Հրաչանզգ սոուհց.

- Մանուկ, վեր բարձրացիր: Դոնապան եաննակիից տե-
դեկացիր այս Ճարեչի մասին:

Իսկ իսմէնէին ասաց:

- Ինձ դրամ տուր: Ես քեզ կծառայեմ՝ ի սէր Աստծոյ ու
Քո գեղեցիկ պատմութեան Համար, բայց եաննակին վախ
չունի «՛չ Աստծուց, ո՛չ էլ սրբերից եւ ուզում է նախօրօք
վճարուած լինել:

իսմէնէն մի դրամ տունց տղային: Վերջինս բացեց ներ-

-217-

Քին սանդուղքից վեր՝ դէպի տնօրէեի աշխատասննեակը տա-
նող դուռը: երաժշտութեան ու լոյսերի մի ալիք ողողեց ախո-
ռր: Մանուկը կրկին կամաց փակեց դուռն ու դուրս սաչեց:

- Այժմ դու պէտք է միայն ապասես,- ասաց մարդը, - ու
աղօթես, եթե ի վիճակի ես. կամ էլ ցոյց տաս կախարդանք-
ներիցդ մէկը:

իամէնչն չնորչակալութիւն յայտնեց նրան ու սաստիկ
յոգնած՝ փակեց աչքերը: Մի ած քուն մտաւ, ու թուաց, Թէ
տեսնում էր ժպտացող Սմբատին՝ Շուչանիկի ձեռքը բռնած:
Բայց Սմբատի գլուխը վատ էր ամրացուած պարանոցին, ու
սարսափից սառած իսմէեէն տեսնում էր, Թէ ինչպես էր այն
կամաց-կամաց կախւում մի կողմի վրայ, կարծես մարմնից
անջատունլու վրայ էր, իսկ Շուչանիկը չէր նկատում ու չա-
րունակում էր խօսել տարտամ կերպով: երազի մէջ Իսմենէն
Հետաղնդեց նրանց իսակի ու կատերինայի Հետ՝ բղաւելով,
բայց չէր կարողանում բառերն արտաբերել, ու չէր յաֆող-
ւում նրանց ծասնել: «Զարադուչակ կարճ մղձաւանջ»,-
մտածեց Իսմէնէն:

Նրան թւում էր, թէ անվերջանալի ժամանակ էր անցել-
շուրջը նայհց. մարդիկ խօսում էին ցածրաձայն, իսկ վարոր-
դը գնացել էր: Միթէ՞ իսմէնէին մատնելու: իսմէնէն ափսո-
անց, որ նրա Հետ կոպիտ ձր վարուել, իսկ յետոյ ափսոսեց
իբ ափառսելու Համար, փորձեց ոտքի ելնել, ինչ-որ բան
կմկմաց. գլուխը ծանը էր, սուր ցաւ էր զդում ժախ ձնո-
քում: «Միգուցե մեռնում եմ»,- մտածեց նա: Բայց այդ
սլածին դուռը բացունց ու յայտնունց մտածոգ, նեղուած մի
մարդ՝ Հայհացքը գետին յառած:

հսմէեէն միանգամից ճանաչել նրան: ԶարեՀն էր՝ ընտա-
նիքի անչփոթելի մեծագլուխը՝ Սմբատի քթով ու կլորիկ
մատներով փոքրիկ, ճերմակ ձեռքերով: Զարեչը կիմանար
ինչպես վարունլ, եւ իսմէնէի երկարատեւ տագնապը սկսեց
մեղմանալ: Մինչ այդ պածը բժիշկը դեռեւս ազատ էր:

Շուրջբոլորը Հաւաքուած մարդիկ Հետաքրքրութեամբ

-218-

նրանց էին հայում՝ պատրաստ լսելու խորձրդաւոր Հանդիպ-
ման պատմութիւնը:

- Ձեզանից որեւէ մէկը Հիւա՞նղ է, որ ինձ չտապ կանչե-
ցիք,- ծարցրեց Ճարեչը նեարդայնացած.- ինձ ասացին, որ
մի կին 1:

Մինչ այդ իսմէնչն արդէն մէկ ոստիւնով մօտեցել էր ու
բարձր ձայնով ասաց-

- Ես եմ, Բժիշկ. իԻսմէնէն եմ. Ձեր եղբայր Սմբատից ու
նրա ընտանիքից լուրեր ունեմ: Միայնակ եմ հւ ուժասպառ.
է սէր Աստծոյ, ինձ որեւէ բան կտա՞ք ուտելու:

Յոյս ունէր, որ Զարեչն իրեն միանգամից կծասկանար ու
չատ Հարցեր չէր տայ: Ի Հակադրութիւն իր Համեստ խօս-
Քերի յանդուգն նայեց բժշկի աչքերի մէջ փորձելով վատա-
Հեյնել վերջինիս, որ ծուղակ չէր: Ճարեչն իր Հետ բերել էր
մաքուր Հագուստի, թանկարժեք օծանելիքի, որակեալ սի-
գարների բոյրը, ու իսմէնէի սիրտր կծկւում էր՝ մտաբերելով
անցնալը: Զարեձը եւա երկիւղով յիչեց անցեալը, (նախորդ
օրն էր ստացել երուանդի ուղարկած ամսագիրը, եւ եղբոր
պէս ինքն էլ էր տագնապով լի): Բոնելով իսմէնեի 4եուքը՝
չչնչաց.

- Քեղ չեմ ճանաչում, բայց եթէ նորութիւններ ունես.
բարով եկար: Պէտք է Հրաժեչտ տամ ընկերներիս, սպասիր
ին4 չքամուռքի մշտ՝ աստիճանների ներքեւում, ու թող քեզ
ոչ ոք չտեսնի:

Զարծչր նայեց չուրջը, նայնց ներքեւից իրենց լրտեսող
Հետաքրքրասէր դեմքերին ու մի դրամ նետելով մեծ ճիգով
արտաբերեց-

- ԱՀա, սա ձեղ, կենացս կի:մէք:

Ապա դէմքը կնճռոտեց ու աւելացրեց.

- Արժէ տօնել, միգուցէ ընտանիքիս միակ փրկուածն եմ:
հսկ եթէ 4եզ որեւվ բան է Հարկաւոր, կամ եթէ Հիւանդ էք,
այս պածին ասացէք: Ջեզ պարտք եմ:

Ու անՀենտադաւ: իսմէնէն եւս անչետացաւ, որքան Հնա-

-219-

րաւոր է արագ՝ մէկ դրամ եւս տալով աւագ ախոռապանին:

Մոաչոգ էր վարորդի անչետանալուց, այղ իսկ պատճա-
ռով էլ ասաց նրան.

- Բերաններդ փակ կպաչէք: իսկ վարորդն ու՞ր չքունց:

Ախոռապանը ծածուկ մատը դրեց չուրթերին ու կամա-
ցուկ չչնչաց-

- ես այդ մասին կՀոզամ: ԱնՀող եղիր, ու թող Աստուած
քեզ օգնական լինի:

իամէնէն Հապճեպ մտաւ մուտքի չքեղ սանդուղքի տակ
ու կրկին սկանց սպասել: Ոչ ոք նրա վրայ ուշադրութիւն
չդարձրեց. նա սոսկ մի պառաւ գնչուծի էր բազում թափա-
ռաչրֆիկների մէջ, որոնցով լի էր Հալեպը: Բայց խուսափեց
այն մուրացկանից, որին սկզբում Հանդիպել էր, որպէսզի
ստիպուած չլինէր չատախօսել Հետը: Այդ պաճին ամեն ինչ
նրան վախեցնում էր, ու չերմագզին աղօթում էր իր իմացած
բոլոր սրբերին, ինչպէս նաեւ Ալլածին, որը չէր կարող չա-
րիք գործել: իսմէեէն խորապես Համողուած էր, որ աչխարծի
հրեսին գոյութիւն ունի չարը, բայց նոյնքան Հաստատուն
Հաւատում էր Դրախտին, որտեղ բոլոր ճանապարչները
խաչւում էին, ու Աստուած ժպտում էր ամէնքին:

Քանի՛-քանի՛ անգամ ողբասացի դերում նրան թուացել
էը, որ տեսնում էր երկնքի փառաձեղ կիսափակ դոները, ու
յանկարծ ցանկութիւն էր ունեցել գնալ այնտեղ, որտեղ ժա-
մանակ գոյութիւն չունի, եւ որը լի է անակնկալներով:
Դրախտը պատկերացնում էր արեւով, մխիթարութեամբ եւ
ուտեստներով ողողուած. արեւը՝ կիզակետում, ու ֆրերը՝
պաղպաֆուն, արտոյտների դայլայլ ու ոչխարի Հիւթեղ մի
ազդը: իսկ արծնկ ու ապակ երկնքում ընդմիչտ դրոչմուած
Են Քրիստոսի ու Համբերատար Տիրամօր վեծաչուք դէմքե-
ՐԸ:

Այսպէս մխիթարուելով՝ իսմէնէն սպասեց ու կրկին քուն
մտաւ: Վերստին ւտնսաւ Շուչանիկին՝ Սմբատի Հեւ, բայց
նրանք այժմ Դրախտում էին, որի մասին մտածում էր իԻսմէ-

-220-

նչե արթուն ժամանակ, եւ երբ արդէն մօտտնցած Զարեչը
նրան ցնցեց, կինը, Հանդիսաւոր պլածչերին յատուկ այն ան-
միֆականութնամբ, Հասկացա, որ տեսածն իրական երազ էր
եւ որ չուտով Շուչանիկը կմիանար Սմբատին: Բայց միա-
ժամանակ Հասկացաւ նաեւ, որ կենդանի էր ու Հասել էր
Հալէպ:

Այս ամէնը եւ ուրիչ չատ ու չատ բաներ Իսմէնէն ւոենդա-
դին Հաղորդեց Զարեչին. խօսում էր, խօսում, լալիս էր ու
չարժւում այնպէս թեթեւացած, որ դտել էր նրան ու այլեւս
մենակ չէր կրում պատասխանատուութիւնն այն ամէնի, ինչ
մնացել էր ընտանիքից: Սկզբում Զարեծը նրան արագ տուն
տարաւ ամայի փողոցներով ու նրբանցքներով ու նրան ներո
մտցրեց ետեւի դոնից: Թէեւ Հալեպի Հայերին դեռեւս ձեռք
չէին տուել, բայց խստիւ արգելուած էր օտարներին Հիւրըն-
կալելը, ներառեալ ազգականներին, եւ զգուշանալ քաղաքը
կամաց-կամաց չրջապատող մարդկանց յորձանքից: Նոյնիսկ
բժչկի իր մասնագիտութիւնը չէր կարող պաշտպանել Ճարե-
Հին. բաւական էր մի քմաճաճոյք, մի ատաճշական Հրաման,
եւ նւս եւս կմիանար այդ թչուաոռներին: Իսմէն էն գլիչով ան-
ցածր պատմում էր խոծանոցում անյագօրէն կուլ տալով
ուտելիքի մնացորդները, որ Զարեչն էր նրան տուել: Իսմէն էն
միչտ քաղցած էր: Ացետիլենի լամպի Հանդարտ լոյսի ներքոյ
նրա նկարագրած սարաափելի տեսարանները կարծես նի-
թականանում էին, ու եղբօր, ընկերների, փոքրիկ քաղաքի
ամբողջ ժողովրդի Հալածեալ ուրուականները խեղճացած
իխժբւում էին՝ ամէն մէկը փորձելով իր պատմութիւնն անել:

Ապա Իսմէնէն պատմեց նաեւ Նազիմի եւ իսակի մասին,
որոնք սպասում էին ախոռում: ԶարեՀի Համար վտանգաւոր
էր նրանց մօտ գնալը. կապը պէտք է իսմէնէն պածեր, որը
Հրամանի էր սպասում ու նայում բժչկին Հաւատարիմ չան
Հայնացքով, որով միչտ նայել էր Շուչանիկին: ինչպէ՞ս
մուտք գործել աքաործալների դաչտը եւ, յատկապես, ինչ-

-221-

պէ՞ս դսոնել նրանց ու դուրս բերել այնտեղից. Հէնց նրանց
ո. ոչ Թէ ուրիջներին, «նց պաճակների թթի տակից:
մանաւորունց տեսնելու նրան յաֆորդ օրը՝ նոյն ժամին, նոյն
վայրում Հիւրանոցի չքեղ սանդուղքի տակ: Դանդոկում էր
լինելու թղթախաղի Հերթական ժամանցի Համար. պէտք չէր
կասկածների տեղիք տալ:

Զարեչր երբեք խորազգաց մարդ չէր եղել: կեանքին
միջո նայել ձր ուրախ, մակերեսօրէն: Բոյդ այժմ գիտէր, որ
յանկարծ դարձել էր ընտանիքի աւագը: Սմբատը մածացել
էր, Երուանդը բացակայ էր, ուստի նա էր պատասխանատու
ընտանիքի պատուի Համար: Զգում էր վճռական ու Հաստա-
տապէս: Փոքր-ինչ քնեց ու յաֆոլ"դ օրը՝ վաղ առաւօտեան,
դնաց ֆրանսական Հիւպատոսարան՝ խորչրդակցելու հր
քնքուչ ընկերուՀու՝ Մադամ Մարի-Ժոզեֆինի Հեւո, ռրը Հիւ-
սվատոսի կինն էր:

Մարի-Ժոզեֆինը, իսկապէս, նրա քնթուչ, խարտեաչ
ընկերուծին էր, ռբն ե խորոց սրտի նուիրուած էր
երիտասարդ Հայ բժշկին: երան առաջարկել էր նաեւ
սպլատսպարուել Հիւպատոսարանում, եւ Զարեծը՝ որպէս
վատածելի բժիչկ, կարող էր այդ անել: Մինչ այղ Ճարեծը,
սպասելով ընտանիքից նորութիւնների, չէր ցանկացել. եւ
յետոյ՝ նրա արեւելեան ծպարտութիւնը նրան Թոյլ չէր
տալիս. դեռ վաղ էր:

Բայց Հիմա վաղեց նրա մօւռ՝ խորչուրդ Հարցնելու: Բա-
զատրեց կնոջն ամէն հնչ. իԻսմէնէի կռնակը պէտք է գտնէր
վերապրեալների իսկական տեղը, նրանց որոչ մխիլթարու-
Թիւն տար. սա կարելի էր անել նաեւ անուղղակիօրէն: Բայց
ինչպէ՞ս մուտք գործել այնտեղ ու դուրս գալ: Ողջ առա-
ւօտը Զարեչն ու Մարի-Ժոզեֆինը կոմս Մոնւոէ Քրիատոյին
քանի Քուրդ վարձել, որոնք կատազի կրակոցներով կմտնէին
դաշտը, կամ էլ գայթակղել (սա պետք է Մարի-Ժոզեֆինն

-222-

անէր) Ջեմալ փաշային ու անցագիր վերցնել եւ կամ կաշա-
ռել բեդուխնների մի ցեղախժբի.-

Միակ կէտը, որին երկուսն էլ Համաձայն էին, դաչտ թա-
փանցելու միչոցն էր. Հարկաւոր էր առանց այլեւայլութեան
օգտագործել Հիւպատոսարանի կաղլոյտ, կարմիր եւ ոսկե-
գոյն կառքը՝ Ֆրանսիայի ակներեւ զինանչանով երկու դոնե-
րի վրայ, ու փարիզեցի կառապանին, որը, ֆրանսերէնից
բացի. ուրիչ լեզու չգիտէր, բայց պատրաստակամ էր, արա-
գաչարժ ու նուիրուած: Եւ ունէր երկու ատրճանակ: Նրա
Համար արաբները, քրդերն ու թուրքերը նոյնն էին. բայց
պարոն Ճարեծի քոյրերին ու զարմիկներին փրկելը, ասում
չր նա, կլիներ առանձնայատուկ Հաճոյք:

Մինչ այդ ախոռը վերածունց Հաւաքատեղիի: նազիմն
ու իսմէնէն խորչրդակցում էին. իսակը Հսկում էր: նախ եւ
առաջ Հարկաւոր էր Շուչանիկի խմբին դտնել այն բազում
Հայերի միջից, որոնք չարունակում էին Հալէպ Հասնել՝
տասնորդուած փոքրիկ խմբեր, միայնակ երեխաներ, ինչ-որ
կանայք, մի քանի խելայեղ ծերեր, որոնք չէին յանձեւում
մածուանը: իսակին կրկին տուեցին Հաց ու մի աման ֆուր,
ու նա չարունակեց Հակել. երկու էշերը թանկարժէք ինչք
էին, ուտելիք էլ քիչ Թե չա ունէին:

Նազիմն ու իսմէնէն լուսաբացին միասին դուրս եկան ու
գնացին Հակառակ ուղղութիւններով, որոլեսզի չրծեին պա-
րիսպների մոտակայքում, ապա վերստին Հանդիպէին: Վերնա-
զգեստների լայն գրպանները լի էին դրամով եւ ուտելիքով,
բայց արտաքին տեսքը Համեստ էր իրենց նմանների պէս:

Նեխածութեան ու մաշուան Հոտը զազրելի չնչի պէս
լճացել էր ողջ քաղաքում: Յուլիս ամիսն էր, ժանտ էր բարժ-
բանում այդ լքուած մարմիններից, այդ 4նոթերից, որոնք
այլեւս էրկինք չէին պարզւում: Անտարբեր զինուռրները
Հսկում էին Հեռուից՝ ջանալով չատ չմօտենալ: Ցնցոտիաւոր
մանուկները չրջում էին վերացած Հայհացքներով: համէնէն
լուռ խմբից խումբ էր անցնում, ականջ դնում, Հաց տալիս

-223-

եւ ամէնուր լսում միեւնոյն պատմութիւնները՝ սով, ծարաւ,
բռնաբարում, բռնութիւն: Նրան նայող դեմքերը զարմացած
ձին, որ դեռեւս կենդանի էին:

Մինչ այդ Նազիմը մշտեցաւ պաչակային զինուորներին
ու ողորմութիւն խնդրեց: Ապա ի միջի այլոց Հարցուփոր4
արեց, թէ որտեղից էր գալիս այս կամ այն խումբը: Նազիմի
այդ առաքելութիւնն ընթանում էր դանդաղ ու ապարդիւն
էր թւում:

- Ի՞նչ էս ուղում մեզանից, ծերուկ,- Հարցրեց նրան մի
զապտիէ,- գնա դրանց մօտ: Այդ անիծեալները ինչ-որ տեղ
փող կունենան պաՀած:

Այդ պածին մերկ ու կմախքացած մի ծերունի դանդաղ
ձգունց պատն ի վեր, որի վրայ քիչ առաֆ յննուած էր, ու
բղաւեց գերազանց թրթերէնով.

- Եկէք, եկէք, Աստծոյ օրծնեալներ: Ճաշկերոյթը պատ-
րաստ է, բայց Աստուած մաճացել է,- ու սուր, անմարդկա-
յին ծիծաղից լայնօրէն բացեց չորացած արեան կեղեւով ա-
տուած բերանը, որն ասես դժոխքի չների երախ լինէր:

Նազիմը, կոյր բնազդով չարժունլով, մշտեցաւ: Վայրի
մշրուքի միֆից երեւաց պարզամիտ, շատախօս ու անվնաս
Հացագործ Սեդրակի այլանդակուած դեմքը: Վերապրելու
անգութ ցանկութիւնը նրան վերածել էր խաղալիքի. զին-
ւորները մարդուն կենդանի էին թողել նրանով զուարճա-
նալու Համար. աքացի էին տալիս ու ժամանակ առ ժամա-
նակ ռլոկում-Հանում մէկական ատամ, ինչպէս նաեւ աքսոր-
հալնեերի մօտ որոչ նուաստացուցիչ ծառայութեան էին
ուղարկում: Այլեւս մարդկային ոչինչ չունէր. միայն երբեմն-
երբեմն բղաւում էր, ինչպէս այժմ...

Բայց սա նշան էր Նազիմի Համար, որ փոքր քաղաքի վեր-
ապրեալները Հեռու չէին: Եւ ածա, իրօք, ծերունու ետեւում՝
գետնին, մի կոյտ լաթերի տակից երեւացին թաղկած ծամեր,
եսկ լաթերի վրայից՝ Նուբարի կլորիկ աչքերը, որոնք դեռեւս
պածպանել էինչետաքրքրասիրութեան փայլը: Նազիմը մի

-224-

կտոր Հացով նրան անմիֆապէս Հանդատացրեց: Ապա մեղմ--
ըէն չօշամինց գզգցուած վարանրի խուրձն ու ցաւով բարժ-
րացրեց դրա տակ ծուարած գլուխը. բայց այն տարօրինակօ-
ըէն այս ու այն կողմ ճօճուհը: Վերոնն էր, մաՀացած էր...
Այլեւս ոչ ոք նրա Համար չէր երգի Վերոն, Վերոն, վրե փոմ-
փոն, իսկ նրա գլխարկը բզիկ-բզիկ էր եղել Տաւրոսի բար4-
բաւանդակում: Ամէն ինչ փոխանակունլ էր կամ վաճառուել՝
ներառհալ Ազնիւի դամասկեան յայտնի կարմիր կերպասը:

Վերոնը սովամաՀ էր եղել: Բերանի չուրֆր դեռեւս նկա-
տելի էին խոտի կանաչ Հետքերը, որ իր վերչին օրերի միակ
ուտելիքն էր եղել, ֆղաձգումներից այլափոխուած էր դէմքի
արտայայտութիւնը, մատները պրկուածէին: Վերոնն այլեւս
չէր Հանդիզի իր բողոքական Հովուին: Այժմ բոլորի Հոյիւն
էր առաջնորդում նրան դեպի կանաչ արօտավայրերը, դեպի
իսկական սէրը: Նազիմը նրան նրբօրեն տեղաչարժեց, Հե-
ռացրեց վարսերից կառչած Նուբարի Հեռքերը, փակեց
աղջկայ աչքերն ու պառկեցրեց գետնին: Ապա դաշտում
փնտրեց երեխաներին, Շուչանիկին ու Ազնիւին: Վերջապէս
տեսաւ նրանցը Հնեուում՝ գետնին ընկած մի կարտոֆիլի Հա-
մար միւս կանանց Հետ վիճելիս:

- իմն է, բոլորս կուտենք,-- բղաւում էր Շուչանիկը՝ ան-
կասելի դողով բոնուած. իսկ նրա մօտ լուռ ու մոլագար
սեղմուած էին նրա դստրիկները:

Նազիմը միջամտեց՝ չչնֆալով.

- Վալիդե Հանըմ, նս այստեղ եմ, վերջ ամէն ինչին, այժմ
Քեզ փրկենք:

Զգիտէր, Թէ ինչպէս, բայց առայժմ կարեւորն այն էր, որ
կնոջը մի կողմ թաշէր, կերակրէր ու սկսէր նրան պատրաս-
տել փախուստի:

- 9նմ տեանում իմ բարեկամ զապտիեին, միայն օտար
դէմքեր են, որոնք չեմ վստաձում, պատրաստ են դաւաճա-
նելու,- կրճտացրեց Նազիմը: Հային օգնած մարդուն մատ-
նողի փոխծատուցումը չատ Հրապուրիչ եր`

-225-

Նազիմը փափազում էր կողբին ունենալ Իսմէնէի Հան-
դարտ Համադգործակցութիւնր, բայց ստիպուած էր միայնակ
գործել: Շատ չտաս էր Հարկաւոր ամէն ենչ անել, ժամանակ
չկար: Դաչտում տարածուած Հոտը սարսափելի էր, եւ երե-
ւում ձր, որ բոլորի գլխին ոչիլ կար: Մինչ այդ գաղտագողի
ներից մէկից ծանեց ֆրամանն ու մագեցրեց Շուչանիկի ու
երեխաների ծարաւը: Ապա ինչ-որ կերպ ծածկեց նրանց ու
պատուիրեց, որ լուռ ու միաւորուած մնան՝ Նուբարն էլ
իրենց միջեւ:

Ազնիչւը, որ գնացել էր իր զինուորին փնտրելու, ճիչտ
այդ ոլածին վերադարձաւ՝ դէմքը ծարուաձներից ուռած:
Մարաչի զինուռորն արդէն յոդնել էր աղջկանից ու թէեւ
տիրանում էր նրան ամէն գիչեր, սկսել էր ծեծել ու այլեւս
ծաց չէր տալիս, սայլ միայն վախ: Ազնիւի աչքերը չռոուած
էին, չնչառութիւնը ծանըր էր: Նազիմը մեղմօրէն դիպաւ
նրան, նստեցրեց գետնին, կերակրեց, պատմեց նրան Ջելա-
լեց ու Զարծծից, որ Հալեպում էին, որ այդ երեկոյ նրանց
երկուսին էլ կւոեսնէր, որ ընդամէնը մի փոքը Համբերութիւն
ձր ծարկաւոր...

Ազնիւը կարծես նրան չէր լսում: ԱգաՀօրէն խմեց ու
Քըթժնջալով անմիջապէս Թաքցրեց Նազիմժի ստոուած Հացը:

Նրա զեղեցկութիւնը թառամել էր. դիմացի երկու ատամ-
ները չկային: Ցետոյ ուչադիր նայեղ Նաղիժին, ճանաչեց, եւ
իրականութեան ծանրութիւնը յանկարծ ճնչեց նրան:

- Ո՞Վ ես դու, բարեկամս, որ էնձ միչեզնում ես մեռած-
ների երկիրը,- Հարցրեց նա անասելի յստակութեամբ: - Մի
Քիչ էլ ֆուր տուր: - Ապա պածրաձայն չչնջաց. - ինձ Հետ
չպէտք է Ձարեչի կամ մէկ ուրիչի մասին խօսես: Ես այլեւս
ոչ ոք եմ: երեխաներին փբկիր:

Նազիմը Խործում եխ այդ երիտասարդ, ծաղկուն դեղեց-
կութեան կորստի, այղ ժպիտի մասին («Աւծլի լաւ Էէ նրան
կնութեան առնել, աւելի լաւ է մուրացկանի կին դառնայ»,-

226-

շշնջում էր մի ծաղրական ձայն Հոդու խորքում), այն անպա-
տիւների մասին, որոնք քամուն ւտունցին կայսրութեան շատ
ու չատ բարի բնակիչների ունեցուածքն ու կեանքը: Բայց
լեյտենանտին ոչինչ պետք չէր առծլ այս ամենի մասին.
միայն Հարկաւոր էր թարմացնել նրա երբեմնի երազն ու
ստիպել, որ գործէր:

Դաշտի միւս կողմում այդ պածին զանազան բաներ էին
տեղի ունենում: Իսմէնչն պոոյտն աւարտելուզ յետոյ լայտե-
ւնեց ու ամէն ենչ Հասկացաւ: Բայց տեսաւ նանհւ ձին Հեծած
մի սռլայի. որի մօտենալուն պէս պաճակախմբի բոլոր զին-
ւռրներն անմիջապէս ձղուեցին ու սկսեցին Հրամաններ
արձակել աքսորհալներին: Տեսաւ նաեւ Նազիմին՝ ինչ-որ
մէկի վրայ կռացած մխիթարելիս, ինչպես նաեւ նկատեց, որ
«պայի աչքերը առանձնացրել էին նրան: Եւ երբ սպան ձին
ուղղեց դէպի մարդը ու բարձրացրեց մտրակը, Իսմէնէն ակն-
Թարթօրէն կառչեց սանձից ու սկսեց բղաւել եղերամայրերի
ծածկաբարբառով եւ որոլլս կրկներդ՝ Հայծոյանքի խօսքեր
տեղալով:

- վ է այս խենթը,- բացականչեց սպան, որը բոլորի
նման չէր ախորժում եղերամայրերի անէծքներից եւ նրանց
աշխատանքի Հանդէս տածում էր սնոտիապաչտ յարդանք:

- Յոյն եմ, էֆէնդի,- պատասխանեց Իսմէնէն Համար-
ձակ: - կարծես իմ եւ իմ նմանների կարիքն ունէք. բայց
մեզ անձրաժեչտ կլինի աւելի չատ վճարել,- եւ անամշքա-
բար ծիծաղեց:

- Կի՛ն, չկատակծ՛ս,- սպայի դէմքը խոժոռունց,- Հնա-
րաւոր է, որ քո Հերթն էլ գայ:

Բայց Իսմէնէն ձիգ կանգնեց, պիրկ, ուղիղ, երփներանգ
Ցնցուտիների մէֆ, Հայնացքը յառեց սպայի աչքերին, ու չար-
տասանուած անէծքը սկանց պտոյտ գալ երկուսի միեւ:
Մարդը յանկարծ սկսնց կաչուի վրայ զգալ իրեն չբչաղատող
բոլոր կննդանի մեռելների չունչն ու Հայնացքը:

- Ի՞նչ էիր փնտրում այստեղ,- միայն Հարցրեց նա:

-227-

- Ամուսնուս, այդ սովամեռին,- բացականչեց Իսմէն էն
յաղթանակած ու արագ Հասաւ Նազիմին:
բեց չչնջալ. «Այս գիչեր: Այս գիչեր դալիս ենք ձեզ տանելու:
Բոլորդ միասին մնացէք: Այս գիչեր»:

Բայց սռլան չարունակում էր անորոչ կասկածով նրան
Հետեւել.

- Այդ երկուսին դաչտից դուրս Քչէք,- ասաց ն երկու
զապտիէներին: - ոչ ռք, ասացի, ոչ ոք չօլէւտք է այստեղ
մտնի այսօր: Իսկ ինչ վերաբերում է սրանց,- պարզեց
զօր մեկնելու: Հնարաւորինս չուտ ո"լէտք է նրանց ուղար-
կենք:

Նազիմն ու իսմէնէն, խմբից Հրմչտուքով դուրս նետուն-
լով, կանգ առան բոլոր ճամփորդներին քաֆածանօթ վիթ-
խարի չինարի ետեւում, որը Արեւելեան դարպասի մօտ միշտ
զովութիւն էր պարգեւում անգործներին ու յոգնածներին:
Բնազդային Համբնրատարութեամբ սպասեցին, որ ձիաւոր
ալան մեկնէր: Արդէն Հասկացան, որ նհա այն մոլի իթթի-
Հատականներից ծր, որոնք Հակում էին տեղածշանու-
Թիչնները. բայց, վստաշաբար նա չէր ճամբարի Հրամանա-
տարը:

Զինուռրականների մէջ Հալչպում տարակարծութեան
ձայներ էին պտտւում: Քիչ անց սպան նորից եկաւ, բայց
նրանը ստունրում չտեսաւ, մտրակեց ձին ու արագ Հեռա-
ցաւ. այժմ Նազիմն ու Իսմէնէն կարող էին անցնել գործի:

Ասա յայտնունց մի զապտիե` Նազիմի պէս կաղ: Դատե-
բազմի Հաշմանդամ էր, եւ նրան յանձնարարուած էր այդ
ծառայութիւնը:

- Բարեկամներ, որեւէ մէկի՞ն էք փնտրում,- եւ անմի-
ջապէս Հարցրեց. - գտա՞ջ:

Նազիմը Հետաքրքրունց, Թէ որտե՞ղ էր իր ծանօթը, որի

-228-

Հետ բանակցել էր Տաւրոսն անցնելուց առաֆ. բայց նոր բա-
բեկամը ոչինչ չգիտէր:

- Միգուցէ այն մէ՞կն էր, որին սպանեցին թրդերը աւարի
բաժանման ժամանակ,-- ասաց աճապարանոք: - Բայց այժմ
ինճ Հետ գործ ունէք: Այս սարսափի մէջ ես միակն եմ ճամ-
բարի Հրամանատար Հազարապետ Սէլիժից յետոյ, որ դեռե-
ւո գիտէ զանազանել ու գնածատել մի զոյգ ոսկեդրամների
զեգզնգոցը:

Իսմէնէն առաջին անգամ անվատածութեամբ նայեց Նա-
զեմին: Ամէն ինչ կախուած էր այս պածից: Շրֆակայ
աշխարչն ասես չունչը պածել էր: Նազիմը չուրը նայեց
ողեչնչուհլու Համար. ծառի տակ տեսաւ երկու կծկուած
մուրացկանների, որոնք սրել էին ականջները՝ խօսակցու-
Թիչնը լսելու Համար: Եւ կայծակնային արագութեամբ որո-
չեց.

- Բարեկամս, մենք քեզ կվատածենք ու չատ լաւ կվճա-
ըենք քեզ ու քո Հրամանատարին: Բայց չփորձես երկակի
խաղ խաղալ: Տեսնու՞մ ես ծառի տակ նստած այն երկու
մուրացկաններին: Եղբայրակցութիւնն է նրանց ուղարկել:
եղբայրակցութիւնը պատուոյ պարտք ունի մի ընտանիքի
Հանդէպ, որի վերապրեալները ճամբարի ներսում են: Մենք
նրանց այս գիչեր կազատենք: Բայց Աստուած ձեզ օգնա-
կան, եթէ մեզ խարէք: Մի մուրացկան ու մի դանակ ամէն-
ուր կգտնունն:

Նազիմը մեծ վտանգի դիմեց: իսմէնէն վերջապէս նայեց
նրան Հիացմունքով («Ա՛խ, որքա՛ն խաղաղ կապրինք մենք
ու դուք այս օրծնեալ Հողի վրայ,- մտածեց նա: - Սկզբում
մենք՝ յոյներս ենք, յետոյ՝ ժնացածները... Բայզ բոլորին էլ
Աստուած է ստեղծել»):

կաղ զապտիէն ասաց.

- Հարկաւոր է արագ գործել: Վաղը չատ ուչ կլինի:
Ուղարկում են անապատ, Դէր-պօր, իսկ այնտեղ.- ձեռքով
որոշակի նչան արեց,- փոսեր կան, որոնք բացւում ծն

-229-

Եփրատի 2132 եւ միայն Նրանք, կուսակցութեան անդաժնե-
ըր կզբաղունն այդ գործով: Մեզ դուրս կուղարկեն: Ձափից
աւելի փափուկ սիրտ ունենք:

Իրօք, նրա թուլութիւնը միայն դրամն էր: «Բայց լաւ է
դրամ սիրել, քան արիւն»,- մտածեց իսմէնէն:

Իսմէնէն, Նազիմն ու պածակը արագ բաժանուեցին՝ ժա-
մադրուելով ցերեկուայ ժամը երկուսին չինարի տակ. «իրի-
ական ամառուայ այդ ժամին, բացի ժեռելներից, ոչ ոք չէր
չըչում փողոցենրում, ինչպէս յուշում էր ասացուածքը:

Զապտիեն պետք է ստանար Հրամանատարի թոյլտուու-
թիչնն ու զաղտնի զգուշացնէր Շուչանիկին, որ նա պատ-
բաստ սպասէր նչուած վայրում: Չէտբ է նաեւ ինչ-որ կերպ
Թաղեր Վերոնին. իսմէնէն Հանեց պարանոցից խաչը, բարե-
պաչտօրէն Համբուրեց այն ու Հազար ու մի զգուշացումով
յանձնեց մարդուն:

- Ընդամէնը մի մածացած Հայուծի է, մի յուզուիր,-
առաց զապտիեն, որի անունը Սելջուկ էր, բայց յետոյ վլ'դով-
մունք կարդաց իսմէնէի աչքերի մէջ ու լոնց:

իսմէեէն մի փոքր խառնակեց իր ցնցոտիներ Նազիմի
կինը երեւալու նպատակով, եւ միասին որոչեցին անմիֆա-
ալս գնալ Ճարեչի մօտ: Ժամադրութեան նչուած պար չէր,
գուցէ վտանգէին իրենց, բայց Նազիմն ու ամէնէն պէտք է
ամէն ինչ փորժէին. եւ գրեթէ մոռացան իռակին, որը նոյն-
իշկ արգելք էր այդ պարագայում: Այդ պատճառով էլ նրան
Թողեցին, որ այծերին Հսկէր ու աղօթք անէր:

Մինչ այդ Զարծծն ու Մարի-Ժոզեֆինն արդէն պատրաս-
տել էին կառքն ու պատուիրել կառապանին, Թէ ինչ պետք
չ անէր: Մարի-ժոզեֆինը դատարկել էր խոչանոցն ու նոր-
մանդուծի խոչարարի Հետ վիթ-վիթ՛ սննդամթերքի մեծ
պաչար ու մի կրակարան տարել Զարեչի տուն: Այդ
Թչշուառներին Հարկաւոր էր մառանում տեղաւորել, մաՀճա-

7 16-16 - Փը- արագ-արագ Թնթ. թարգմ.):
- 230-

Բայց Ճարեչի տան պարսպից Հապճեպ դուրս գալով՝
կաններին, եթէ նրանցից մեկր (իկ ո՞վ, էթէ ոչ՝ համչննն)
- Մադամ, մեզ ուղեկցէք Բժչկի մօւո: Շատ կարեւոր է:

Այդ ձայնն իր արձագանքն ունեցաւ Մարի-Ժոզեֆինի
ին, ինչպես մի տատիկի, որին չէր կարելի չՀնազանդունլ:
Հետ տանելով մինչեւ Հիւպատոսարան:
բակի մի անկիւնում: Նա եւս սպասում էր, ուրիչ գործ չու-
նէր, սլէտք է սպասէր միւս բոլոր Հայերի նման:

«Լաւ արեցի, որ խորչրդակցեցի Մարի-Ժոզեֆինի
Հետ»,-- խործում էր նա. է՛նչ 22 բան է ֆրանսացի ծնուելը,
Մարսելիեզով սզաչտպանուած լինելը...
չարժումով ձեռքը պարզեց ներսի ատուհրում գտնուող մէ-
կին: Զարեչը անչանդատացած նրան էր նայում: Եւ աՀա
վայտնունց Իսմէնէն, Էկ նրա ետեւից՝ կեղտուռ, կաղ մէկը՝
անորոչ, երկդիմի Հայնացքով: «Թուրք մուրացիկն է,- եզրա-
կացրեց Զարեչը,- յայտնի Նազիմը, ողջ ծրագրի առանց-
Քը»: ԱնվատաՀչութեան անզուսսլ մի զգացում յորդումի,
սրտխառնոցի սլես սեղմեց նրա կոկորդը: բայց ինքն հրեն
տիրապետեց:

Մարի-Ժոզեֆինը չտապ ուղեկցեց նրանց դէպի փոքրիկ
սրաչն ու զովացուցիչ ըմպելիք Հիւրաճիրեց որպէս կարեւոր
Հի-րերի: Հիացած էր մեղաակցի իր դերով, երջանիկ էր
գլխաւոր Հերոսներից մէկը լինելով մի դաւադրութեան, որ

231-

միտուած էր օղնեհլու ոտնաչարուած ճյմարտութեանը՝
կոխուտելով այդ անտանելի թուրքերից մի քանիսի ոտքը:
Ջանժճրոյթն անչետացաւ. այստեղ կեանքի ու մածուան
խնդիր էր: Այդ պատճառով էլ Հարկաւոր էր ճարպիկ լինել
ու չափազանց արագ գործել:

Ճամբարում ժամադրութիւնը ժամը երկուսին էր նչանակ-
ւած, բայց ժամանակն անցնում էր, ու ոչ ոք յստակ ծրագիր
չունէր. նախ եւ առաջ Հարկաւոր էր ուժերը Հաչուել. Զարե-
Հը. Մարի-Ժոզեֆինը, կառքն ու կառապանը կազմում էին
փրկութեան գործողութեան անձրաժեչտ միութիւնը, բայց
ինչպէ՞ս դուրս Հանել այդ թչուտոներին ճամբարից: Ու
արդեօք միայն նրանց:

Բոլորը քննարկում էին, վարկածներ առաջ քաշում («իսկ
յետոյ,-- մտածում էր Նազիմբ.- չէ՞ որ Ջելալը կայ, որ իրեն
է սալասում այղ երեկոյ ժամը տասին, եւ որին Հարկաւոր է
Հաղորդել մի ստոյգ ծրագիր ու մի քանի տեղեկութիւն տալ
Ազնիւի մասին: Լաւ կլիներ աղջկան նրան վստածել, որպէս-
զի նա թաքցներ, իսկ յետոյ միգուցէ նաեւ ամուսնանար»:
Նազիմը լաւ էր յիշում այն երեկոն, երբ Զելալը թակում էր
ու թակում դարպասը, փնտրելով իր աղաւննակին, որի Հա-
մար ամէն ինչի պատրաստ էր: Բայց խոչեմօրէն ոչինչ չա-
սաց Եր այս ծրագրի մասին Իսմէնէին ու Ձարեչին):

Մինչ այդ արդէն ժամանակն էր պաչակին Հանդիպելու:
Այսպիսով, ժամը երկուսին Արեւելեան դոան մօշտ՝ չինարի
շուքի տակ սպառող զոյգն այժմ չատ աւելի յուզուած էր ու
չփոլթուած, քան մի քանի ժամ առաջ: Արեւը կիզում էր,
իսմէնէի ու Նազիմի սիրտր կծկւում էր. զգում էին մաՀուան
Հուռն ամէնուր, իսկ կաղ զապտիեն չկար ու չկար: Տարա-
դիրների ճամբարները ձղւում էին անծայը ու անվերջ, մաՀ-
ւան դարչածոտութիւնը թանձրացած լճացել էր: Այս ու այն
կողմից ծուխ էր բարձրանում:

Եւ աՀա Հեռուում ինչ-որ բան չարժունց: կաղ զասլտիէն էր,
որ զաղտագողի ու չեղակի քայլերով գալիս էր: նրա հտեւից,

- 232 -

կարծես պատածմամբ, առաջանում էր գէր ու անխնամ տես-
քով մի սպայ ծանը չնչառութեամբ: Հրամանատարն էր:

Վերջապէս ամէն ինչ կննդանացաւ. Հէնց նրա, այս Հա-
սուն սպայի (որն ակնյայտօրէն չէր ախորժում իրեն յանձ-
նարարուած ծանր պարտականութիւնից ու. ջանում էր օգ-
տագործել պլատեծ առիթը) գլխում էր ծագելու աւելի յստակ
մի զաղափար՝ պարզ. դիւրին. իրագործելի, բոլորի Համար
չածարեր: երբ իսմէնկն նրան յայտնեց, որ դիւանագիտական
կառք կար պատրաստ, որովծետեւ Ֆրանսիայի Հիւպլատոսի
կինը մտերիմն էր մի Հայ բժշկի, որի տարադրուած ազգա-
կաններին Հարկաւոր էր փրկել, Հրամանատարը Հարլթեց ճա-
կատն ու որոչեց.

- Քժիչկր կգայ ինձ բուժելու: Լհարդի ցաւն, իրօք, ինձ
Հանգիստ չի տալիս: Յանձնակատարս, որ մոլեռանդ իթթի-
Հատական է, Հենց ինքը կգնայ իբր իմ վաղեմի բարեկամու-
Հու՝ Հիւատոսի կնոջ մշտ՝ իմանալու մի լաւ բժչկի Հասցէ,
որն այս գիչեր՝ ժամը մէկի մշտ, ինձ պէտք է քննի ճամբա-
բում: Դուք կժամանէք Հիւպատոսութեան կառթով, որի մէֆ
կրկնակի յատակ պատրաստած կլինեք: Մինչ բժիչկն ինձ
կքննի, դուք կթաքցնէք այդ մարդկանց, որոնց ով լինելն ու
Քանակը չեմ ցանկանում իմանալ: Աղմուկ, տազնապ, Հար-
ցեր չլինեն. այլապէս բոլորիս կբոնեն: Լծարդս ցաւում է, եւ
լաւ բժչկի կարիք ունեմ. միայն սա գիտեմ, եւ միայն սա է
ինձ Հետաքրքրում: Վաղը, երբ ամէն ինչ աւարտուած կլինի,
Հինգ Հարիւր ստերլինգ (ինչպէս տեսնում էք, էժան գին եմ
ասում, արդէն ծեր եմ, ապրանքն էլ աւերուած է) կյանձնեք
կնոջս Լեյլային, որ բնակւում է ձկան չուկայի մօւո գտնուող
ժամանակակից երկյարկանի առանձնատանը: Բոլորը գիտեն
այդ մասին: ես այս մնացած դժրախտների Հետ ճամփայ
պէտք է ընկնեմ: Ցանկացած այլ մանրամասնի Համար պայ-
մանաւորուէք այստեղ Սելջուկի Հետ: նբա Հասանելիքը տա-
սը ոսկեդրամ է:

Սրբոխառնոցի (միգուցէ թախծի կամ մեղքի) մի ար այայ-

-233 -

տութիւն ի յայ եկաւ այդ պածին սպայի գէր դեմքին. նա
կարծես ինչ-որ բան էր ցանկանում աւելացնել, բայց յետոյ
անմիջապէս չրֆունց ու Հեռացաւ՝ ծխախոտ վառելով, կարծես
մի նրկու քայլ անելիս լիներ մարսողութեան Համար: իրօք,
դէմքը դեղնաւուն էր, աֆ ձեռքը ամուր սեղմել էր լեարդին:

«Միգուցէ,- մտածում էր նազիմը,- իրօք Հիւանդ է»:
«Միգուցէ,- մտածում էր իսմէնէն,- կարելի էր սակարկել
Հինգ Հարիւր ստերլինգի չուրֆ»: Բայց Հիմա ուշ էր որեւէ
բան քննարկելու Համար: Ժամանակը վազքի մէֆ էր:

Իսմէնէն, Նազիմն ու Սելջուկը կասկածամտօրէն նայեցին
չորսբոլորը, ապա նստեցին ծառի տակ: Հեռատես իսմէնէն
Հանեց երկու թուզ, մի մեծ Հաց ու մի չիչ ջուր: Ուտելու եւ
զրուցելու ընթացքում ձեռքից ձեոք փոխանցունց Հինգ
ստերլինդգը:

- Միւս Հինգը՝ վաղը, բարեկամս,- շշնջաց Նազիմը: Գնա
Հալէպի Եղբայրակցութեան առաֆնորդի մօտ ու նրանից
ստացիր:

Սելջուկը ծանըօրէն Համաձայնութեան նշան արեց: Ամ-
բողջ կայսրութեան մէջ առասպելական էր Սուրացկանների
եղբայրակցութեան վատաձելիութիւնն ու դաղտնաղածու-
թիշնը: նրանց գործերը կարող էին մութ լինել, բայց տուած
խոտտումը միչտ յստակ էր: Սելջուկը կարող էր մատնել եւ
գուցէ աւելի չատ չածեր: Բայց մչուշոտ կերպով զգում էր,
որ ինքր Աստուած էր իրենց այս գործը յանձնարարել,
երենց՝ այդ երկու կաղերին, աշխարծի դիրտին. իրեն ու
նազիմին դաչտի վերջին զինուորին ու մուրացկանին: Եւ
յետոյ, Նազիմից վախենում էր. բայց եւ Համակրում էր,
մինչդեռ երփներանգ լաթերի մէջ կոլոլուած իսմէնէի մէջ
տեսնում էր հրկաթնայ վճոականութիւն:

- Երեք ժամ անց նորից կղաս այստեղ,- ասաց Իսմէն էն:
- Իսակ անունով մի մարդ քեզ կսպասի: Այս առաւօտ նրան
ոչ ոք չի եսել ճամբարում, բայց Սադամ Շուչանիկը նրան
լաւ գիտէ: Դու նրան քեզ Հետ կվերցնես՝ ասելով, որ զար-

-234-

միկդ է, ու կտանես տիկնոջ մօտ: կինը գիտէ, Թէ ով է նա,
ու վատածում է նրան: Մի փոքր ջուր ու Հաց կտաս Շուչա-
նիկին, երեխաներին ու Մաղմազել Ազնիւին, եւ ուրիչ ոչինչ,
որպեսզի ոչ ոք չկասկածի: Իսակը նրանց կխնամի ու քեզ
կօգնի վճռական պածին: Առա, որ Համր է կամ Լռութեան
Ուխտ է արել, բայց չխօսեցնես, Թէ չէ բոլորը կՀասկանան,
որ յոյն է:

իսկ Հիմա Հարկաւոր էր վազել Զարեծի մօտ, որ երկու
փողոց այն կողմ կառքի մի անկիւնում կծկուած, սպասում
էր: Մի փոքր վտանգաւոր էր, եւ կարող էր կասկած յալու-
ցել այն փաստր, որ Փրանսիայի Հիւպատոսութնեան կառքը
երկար ժամանակ անչարժ կանգնած էր արեւի տակ, կառա-
պանն էլ առերեւոյթ Համարեա քնած էր. բայց ուրիչ ելք
չ(ար: Ուրիչ ոչ մի կերպ Ճարեչը ապաչով չէր լինի, իկ
Մարի-Ժոզեֆինն էլ չէր կարող նրա Հետ երեւալ Հասարա-
կութեան մէջ. պատուի Հարց էր, առաւել եւս Ֆրանսիայի
Համար, որը պատերազմի մէ) էր Հէնց նոյն Թուրքիայի Հետ:

կառապան ժան-Ֆիլի Օրերը միանգամայն արթուն,
մինչեւ աչքերն իջեցրած կլոր գլխարկի տակից չոր«բոլորն
էր զենում: ԱնՀանգիստ էր, թէեւ ամէն ինչ կարծես կարգին
էր: Երբ ստեսաւ անկիւնը չրֆանցող իԻսմէն էին ու նրան չնչա-
սպառ Հետեւող Նաղիմին, ձինրին արագ սլացբի մէջ դրնջ՝
առանց ԶարեՀին զզուչացնելու: կրուկ կանդ առաւ յոյն
կնոջ առջեւ. Զարեծն իր խոր Թմբիրից ցնցունց ու Հասկա-
ցաւ, որ Հակաւոր էր շտապել, ու բաց արեց դռնակը, երբ
կառքը դեռեւս չարժման մէջ էր: իսմէնէն ներս ցատկեց,
ապա դուրս թեքուեց, ու Զարեչի Հետ ճիչտ ժամանակին
նճրս քաչեցին Նազիմին: իսկ երբ կառքը չրֆանցեց անկիւ-
նը, ճանապարՀի միւս ծայրին յայտնունցին երեք զինու՞ր,
որոնց կանչել էր մօտակայ տների բնակիչներից մէկը, երբ
ետեւի դոնից տեսել էր կառքը:

Բարեբախտաբար, ցերեկուայ թեթեւ քնի ժամն էր, ու
տղան, որ գաղտնի ուղարկուած էր կուսակալութիւն, մեծ

-235-

բեն, որոնք այժմ լսում էին Հեռացող կառքի ձայնը միայն,
եւ ոչինչ չէր կարող նրանց առի ել վազելու կառքի ետեւից
մուլիսնան այդ օրը Հիւանդագին ւտաքութիւնից խեղդող
ժանտախտի վտանգով լի քաղաքում:

Իսմէնէն ու Նազիմը կարողացան Զարեչին ամէն ինչ
պատմել ու չնեչասպառ, յուսաչատ չտապեցին Մարի-Ժոզե-
Փինի մօտ: Այժմ Փֆրանսուծին դարձաւ իրավիճակի տէրը:
Վիթ-վիթ բացատրեց ժան-ֆիլիպին, որ տալխտակ, մելխ ու
մուրճ Հայթայթեէր՝ կառքը Ճեւասիոխելու Համար: կինը, Զա-
բեՀը, Ժան-ֆիլիպր Վիթ-վիթ փորձեցին կառուցել կրկնայա-
տակը, որն այնքան էլ դիւրին չէր: Գիրուկ նորմանդուծի
խոՀարարը, որ ոչ ոքից վախ չունէր ու Հինչ մատի էո
գիտէր Հալեպը, Իսմէնէի ու Նազիմի Հետ վիթ-վիթ գնաց
Իսակին պատրաստելու ու ճամբար տանելու: ԽոՀարարու-
Հին ոլէտք է մնար այծերի ու էչերի Հետ: Նա ունէր ժի իո-
Հանոցային դանակ ու մի Հաստ գաւազան, որից երբեք չէր
բաժանւում, ու որը նրան օգնում էր գնումներ կատարելու
ժամանակ չուրջը իշմբուած Հետաքրքրասէրների ամբոխը
զրելու՝ յատուկ ճարպկութեամբ բանեցնելով այն:

Իսակն եր դերը ստանժձնեց՝ ուրախ լինելով, որ վերջապէս
կարող էր ինքն էլ օգտակար Լինել, ու նախանչուած ժամին
իսմէնէի ընկերակցութեամբ ուղղունց ղեպի չինարի բարձր
ծառը: Մինչ ւոյդ Նազիմը Մուրացկանների Եղբայրակ-
ցութեան ւլարագլխի մօւո էր, որին այժմ ոլոք է ամէն ինչ
ւլատմէր ու վճարէր՝ իրենց սւլաշտպանելու Համար:

- Գտայ Հայ բժչկին,- սկսեց նա,- բայց քեզ երէկ ճչմար-
ւոութիւնը չասացի:

- Գիտեմ, որ երկու յոյների Հեւո ես, բարեկամս,- ասաց
սլարագլուխը: - Հաստատ, ինչ-որ պատճառ կար էնձ ճիչտը
չասելու Համար: Բայց Հիմա պետք է ինձ ամէն ինչ ասես:
Այդպէս է պէտք:

Եւ այսպէս, Նազիժն ամէն ինչ պատմեց Հալէպի մուրաց-

236-

կանների ծեր պարագլխին. պատմեց նանւ հր սկզբնական
մեղքի, լրտեսի արչեստի, ինչպէս նաեւ Շուչանիկին նռւիր-
ւած լինելու մասին: Եւ երբ աւարտեց, ծերունին փռքր-ինչ
լռելուց յետոյ ասաց.

- Հանդիստ եղիր, մենք քեզ կօգնենք: Հինդ ստերլինգ
տուր կաղ զինուոր Սելջուկին ու վճարիր Եղբայրակցութեա-
նը` ցուցաբերած օգնութեան Համար: Իմ մարդկանցից տասը
կէսգիչերն անց՝ կսպասեն պարուի մօտ: Նրանց չփնտրես,
այնտեղ պատրաստ քեղ կսպասեն եւ կմիջամտեն, եթէ պէտք
Լենի: Իմ մտերիմը կլինի Ջեմալ փաչայի մօտ՝ իր տեղում, որ-
պէսզի ինձ տեղեկացնի, եթէ չնախատեսուած ինչ-որ բան
տեղի ունննայ: Վարպետ ատաղձագործներից մէկը՝ ռրդինե-
րի Հեւտ, մէկ ժամ անց կլինի ֆրանսական դեսպանութիւ-
նում:

- Բարեկամս, եւս մէկ ծառայութիւն, - ասաց Նազիմը: -
Հարկաւոր է գտնել Հինգ Հարիւր ատերլինդ՝ ճամբարի Հրա-
մանատարի կնոջը յանձնելու Համար: կարո՞ղ ես օղ նել, որ-
պէսզի ոսկէ ստերլինգի վերածենք մեզ մօտ եղած դրամը,
թանկարժէք քարերն ու զարդերը:

- կարող եմ եւ կանեմ,- պատասխանեց մուրացկանների
պարագլուխը, որը ճանաչում էր քաղաքի բոլոր լումայա-
փոխներին,- եւ Քեղ լաւ ծառայութիւն կմատուցեմ: Այս
պատմութիւնը պէտք է լաւ վախճան ունենայ: Եւ որպէսզի
քեզ ցոյց տամ իմ բարնացակամութիւնը, կսկսեմ ստերլինգ-
ենրը Հաւաքել՝ դրամն ու թանկարժէք քարերն ինձ
յանձնելուց առաֆ:

Նազիմը չրֆեց գըպաններն ու առանց Հաչուելու նրան
տուեց մօտի եղածը, ապա, Թեթեւազած, ծերունու Հեւ
ափիոնով ծխամորճ վայելեց, ու Երենց զդացին Հարուն ալ
Ռաչիդի ասպետներ:

Ապա. վիթ-վիթ, անվերջանալի օրբ վերստին «կանց
սուրալ: Ատաղձագործը որդիների Հետ անցաւ Մարի-Ժոզե-
Փինի, ԶարեՀի ու ժան-ֆիլիպի սկսած խառնակ դործին:

-237-

էռութեամբ, մի քանի ժամուայ ընթացքում վարպետօրէն
ամուր կրկնայատակ պատրաստեցին, որը մուտք ունէր դեպի
կառքի հտեւը, դրսի կողմից էլ ծածկեցին որթատունկի ճիւ-
ղերով: Բազմաթիւ անցքեր բացեցին նոր յատակի վրայ,
որոնցից ի՛րաքանչիւրը Հմոօրէն թաքցուած էր աւելի մուգ
գոյնի փայտեայ չարժական չեղանկիւններով, որոնք մի
անկիւնում կծկուած Իսմէնէն պէտք է անմիջապէս բացէր,
հրբ փախստականներն արդէն ներսում լինէին:

կրկնայատակի վրայ վերստին տեղաւորեցին կաչուէ փա-
ռաչեղ նատատեղերը, քաչմիրի չքեղ չալերը, որոնցով Մարի-
Ժոզեֆինը առաւել ֆրանսական տեսք էր տալիս կառքին,
Թէյի ճանապարծչորդական ապառքի արկղիկը, որի մէֆ կար
մէկ Թերմոս՝ զօրացուցիչ խմիչքով, մէկ ուրիչն էլ՝ սուրճով
լի, եւ մի տուվ պաքսիմատ»:

Զարեծչի բժշկական ճամպրուկը պաշտօնական առիթը,
դրունց նատատեղերից մեկի վրայ. բայց յետոյ աւելի նպա-
տակայարմար գտան, որ Զարեչն այն իր Հետ տանէր Մարի-
ժոզեֆինի կանչին պատասխանելու ժամանակ, ինչպէս
վայել էր ամէն մի լաւ բժշկի:

իսակին ու Իսմէնէին ընկերակցեց մուրացկանների պա-
բագլուխը, որպէսզի դատարկէր նրանց գրպանները: Բայց
Իսմէնէն խոՀեմօրէն առանձնացրեց թանկարժէք քարերով ու
զարդերով լի մի տոպրակ՝ վաղուայ օրուայ Համար: Մուրաց-
կանների պարագլխի Հետ, որն ամչն ինչ Հասկացել եր, իրար
աչքերի մէֆ նայեցին ու բազմախործուրդ լոնցին:

ԶարեՀն ու Մարի-Ժոզեֆինը դես ու դէն էին վազվզում՝
իրարից չծեռանալով: Յաւերժ կյիչեն այդ օրը՝ որպէս իրենց
երջանկութեան գագաթնակետ: կարծում էին, որ ամէն անկ-
ինում տեսնում էին միայն իրենց Հաւանական ձախողման
տագնապն ու յուսաչատ սարսամիր, ինչպէս նաեւ ամէն Ա2.
Հարկ եղած ժամանակին անելու չկարողանալու վտանգը եւ
չէին նկատում, որ այդ վտանգներից, այդ տագնաղներից
նրանց կեանքը իմաստ էր ստանում. եթէ Զարեչը դառնում

-238-

էր ասպետ, ապա Մարի-Ժոզեֆինը դղեակի տիրուչին էր,
գուսանների երգած Ժոֆրէն ու նրա սրտի դիցուծի Մելի-
զենդան:

Յաջորդ դանդաղընթաց տարին կմեղմէր նրանց սրտերն
ու ցոյց կտար տարբերութիւնը պատերազմը յաղթող Փրան-
սիայի դուստր դգեղեցկուծու ու պարտութեան դրոչմը (րող
Հայ նուաստ բժչկի միֆեւ. ազգութեամբ՝ Հայ, Հպատակու-
թԹեամբ՝ Թուրք- եւ դեռ աւելին, յանկարծ ծանրաբեոռնուած
գաղտնի մի ընտանիքի սարսափելի պատասխանատուու-
Թեամբ:

Միւսները՝ իսմէնէն, Նազիմը, իսակը, նորմանդացի իշո-
Հարարուչին, ֆրանսացի վարորդը, մուրացկանները, կաղ
զապտիէն, ամէնքն իրենց վերապածուած գործին էին` Հրաչ-
Քի ակնկալիքով...

ժամր ութի մօտ ամէն ինչ Հանդարտունց: Այժմ Հար-
կաւոր էր միայն սպասել, որ ճամբարի Հրամանատարն իր
խոստումը կատարէր: Որոչեցին, որ նրա կողմից ուղարկուած
սպան, երբ Հասնէր դեսպանութիւն, պէտք է աշխոյժ եռու-
զեռի մէջ գտնէր այն, նոյնիսկ ուչ դիչերին: Բրիչի խաղ
յօրինեցին, մի քանի մարդ Հրաւիրեցին, որ երկու սեղան
գրաւէին, իսկ բարեացակամ Հիւպատոսն էլ սկսեց անցու-
դարձ անել սրածում:

Բենուայ դր Սէն Լազարը չատ աւելի մեծ էր Մարի-Ժոզե-
ֆինից եւ ներողամիտ ու ժպտադեմ էր կնոջ Հետ, ինչպէս
խորամանկ աղուլս տանտէրը՝ թուրքերի ու քաղաքի արաբ
բնակիչների Հնտ: Համակրում էր Զարեչին ու յարգում
որոլէս բժշկի: իսկոյն դծապանատուն բերունցին Սիկիլիական
անուչեղէնի սրաձի լաւագոյն պաղպաղակով սկուտեղները,
ինչպէս նաեւ արեւելեան քաղցրաւենիք ու ժամանակի նո-
Րոյթը Համարուող Թխուածք՝ փխրուն «կատուի լեզուներ»,
սեխի չաքարապատ խորանարդիկներ, նչածաղից պատ-
բաստուած փոթրիկ 4մերուկնել, իսկ ապասաւորների Համար՝
Հորում սառեցրած ձմերուկ ու սեխ:

-239-

Ամօթ չէ ուտելը, երբ մարդն ինքն իրենից գոծ է: Սշտալուտ
գիչերուայ տազնապն ու ռպասումը գրգռում էր բոլորի ախոր-
ժակը, լաւատեսութնան մեղմ Հովն սկսում էը ւռարածուել:

Մինչ ւսյդ, Իսակը սպասում էր չինարի տակ: Հնաղզան-
դօրէն սպասում էր եւ անելու եխ այն ամէնը, ենչ որ Իսմէնէն
էր իրեն սլատուիրել: նա լաւ էր կարողանում մխիթարել:
բերել: «Լաւ է, որ լռելու եմ, ապա Թէ ոչ՝ յիմարութիւններ
դուրս կտամ»,- մտածեց նա: Այս անորոչ, տարտամ քածա-
նայից քարող ասող ղուրս չէր դայ. իրեն էլ մեղաւոր ու դա-
ստարկուած էր զգում: Այրիութիւնն հր ծամար չէր, մտածում
էր ն, նտոյ էլ արդէն կապուել էր իԻսմէնէին: կարո՞ղ էր
արդեօք քածանան ամուսնանալ եղերամօր Հեւո: Այս Հարցն
էր այղ ընթացքում ոլտտւում նրա դատարկ գլխում, ինչպէս

մարդի չիւղը ատամների արանքում:
«Երբ այս ամէնն աւարտուի (նա եւս օդում լաւատնեսու-

թեան նչաններ էր տեսնում եւ մտածում, որ դրանք գալիս
չին բարի կատերինայի ու Դիմիտրակիի մօտից, որոնք, վեր-
ֆաղէս, երջանիկ էին միասին), եւ ես էլ արդէն ներում ստա-
ցած լինեմ, ուզում եմ վերադառնալ տուն, նորից կապոյտ
պատմուճան Հագնել, պոչիկս երկարացնել ու նորից քածա-
նայութիւն անել: Պատերազմից յետոյ ծիսակատարութեան
կարիքը չատ կլինի. ես էլ լաւ ձայն ունեմ ու բոլոր երգերը
դիտեմ»:

Այդ ածին եկաւ կաղ զապտիեն ու նրան յանձնեց կեղ-
տուտ Համազգեստի պէս մի բան:

- Հագնուիր, գնում ենք,- չչնջաց նա: - Ժամանակ
չ(այ: Բարձկամնձրիդ կասես, որ Հանգիստ լինեն ու արթուն
մնան մինչեւ գիչեր: Բարեբախտաբար, մարդ չկայ մօտեր-
քում. ջեզ նրանց մօտ կտանեմ, բայց պետք է չտապես:
Ամբողջ ճամբարն իրար է անցել, իսկ առաւօտուայ սպան
կարող է ամէն վայրկնան վերադառնալ:

-240-

Իսակը Հաւանութեան նչան արեց. արդէն Համրի դերի
մէչ էր մտել:

- Հայերն ապստամբում են,- շարունակեց զապտիեն: -
Շատ ժամանակ անցաւ, մինչեւ որ այդ կծծի խանութպան-
ները ծասկացան, որ փախուստ չկայ, որ գնում ծն դէպի
մած: Բայց վաղը նրանց մեկնելուց առաջ մի լաւ տղայ
կընտրեմ ու ինճ Հետ կվերցնեմ: Հիմա. որ մի քիչ դրամ
ունեմ, ուղում եմ գնալ: Այսոլիսով. նաեւ բարի գործ արած
կլինեմ:

իսակը չպատասխանեց: Սարսափելի վախ ունէր, ինչպէս
այն ածշաւոր գիչերն Ադարակում. բայց այս անդամ պատ-
րաստ էր, հսմենէից էլ չատ էր վախենում: Յետոյ, աւելի խոր
մտածելով, կրկնեց. «Այլեւս ոչինչ չունեմ կորցնելու», եւ
փորձում էր Համոզուել, որ, իսկապէս, այդպես էր. յամենայն
դէպս գրպանի մէջ ունեցած փոքրիկ Միքայէլ Հրեչտակա-
պետն անպատճառ կօգներ իրեն:

Գիչձրը Հիւանց փրկութեան պատրանքի որոգայթը: իսա-
կը գտաւ Շուշանիկին արթուն, աչալուրֆ, երեխաների վրայ
կիսասլառկած, խելացնոր Հրաձանգներ չչնֆալիս: երեխա-
ներն այլեւս չէին Հնազանդւում. անվերջ թափառում էին
ճամբարում՝ անօգուտ փնտրելով Հացի կտոր, սերմ, որեւէ
մոռացուած կճեպ: Աչխարծը փակուծլ էր իրենց վրայ, ու
դոյատեւում էին՝ զեւտինն անՀամբերութեամբ փորփրելով ու
պրպտելով: Պէտք չէր աչքերը բարձրացնել դէպի երկեքի
դատարկ կամարը, դէոլի Հեղձուցիչ, անչարժ տապը. պէտջ
չէր նկատելի դառնալ վերեւից նայող անողոք Աստծոյ կող-
մից, որ իրենց ուտելիջ չէր տալիս (փրկունլուց յետոյ երե-
խաներն ամբաներ չարունակ չէին յողդնի իրենց Հացից. Նու-
բարն ու Անրինթը չարունակ տիկնիկի կվերածեին այն):

Շուշանիկին օգնում էր մեծ դուստրը` Արուսնակը՝ Հան-
դարտ, փոքր-ինչ տգեղ դեռաձաս մի աղչիկ, որը լուո տա-
բաւ իր կրած բոնաբարութիւնները, որոնց մասին երբեք
չխօանց. Հաւանաբար իչ Հաճոյք էր պատճառել իրեն

-241-

տարած զինուորին, բայց չէր էլ զայրացրել նրան: Զապտիեն
աղջկան ետ էր բերել ասելով, որ բանի պէտք չէր:

Ազնիւը առանձին էր նստած, ինքնամփով, դատարկ Հա-
յնացքուվ|: իսակը նախ նրա մօտ գնաց, չուր ու Հաց տունց,
որը աղջիկն արազ չարժումով վերցրեց: Սակայն ոչ մի ձեւով
չարձագանքեց նրա խօսքերին: Տխուր Հառաչելով, Իսակն
այնուծետեւ վազեց Շուչանիկի մօտ, նրան սռուհց ջրամանն
ու Հացի մնացորդը:

- Մայրիկ, այս գիչեր Սելջուկն ու ես ձեզ դուրս կՀանենք
այստեղից: Բո տագր Զարեչը կառքով կգայ:

Շուչանիկը լսեց ու իր մոռացուած ժպիտից մի նչոյլ պար-
գեւեց իսակին.

- Դու Հաւատարիմ ես, իսակ: Երեխաներն ու հս քեզ
երախտապարտ ենք, բայց յատկապես Սմբատն է քեզ չնոր-
ծակալ իմ միւս որդիների Հետ:

Մեկնումը կազմակերպող սպայի Հրաչանգով քարաւան-
ներն այժմ առաւել խիստ Հակողութնան տակ էին: Հալէպը
եռում էր դժգոչութեան ու խոովքի մէջ: Արաբները յուզուած
էին ու բորբոքուած: Նրանց դուր չէր դալիս այն, որ չրֆա-
պլատուած էին անբացատրելի ողբերգութեամբ, զգում էին
այդ սարսափը, չորսբոլորը տարածուած մածշուան Հոտը, եւ
ոչ ոք ի զօրու չէր միջամտելու: Զապտիէները միեւնոյն
դաժանութեամբ եւո էին սլածում Հետաքրքրասէրներին ու
կարեկցողներին:

Այսպիսով, Սելչուկն արագ դուրս քաչեց «զարմիկ» իսա-
կին ու նստեցրեց գետեին՝ որպէս իր էչին պլածակ: իսակը
լուռ էր: Արդէն նրա Համար սովորութիւն էր դարձել օրեր
շարունակ լունլնայն մնալ էչերի Հետ. վատ էլ չէր: Աղօ«թում
էր ու ննջում:

Մինչ այդ Նազիմը տեղեկացրեց իսմէնէին Ջելալի Հետ
ունեցած իր ժամադրութեան մասին: իսկ իսմէնէն լաւ չէր
Հասկանում, Թէ Նազիմն ինչու՞ էը ցանկանում Ջելալի ծետ
Հանդիպել. կարծում էր, թէ «պայի մշտական յաճախորդնե-

-242-

Ըից էր: Բայց արդէն վատածում էր նրան: Ամէն սպարագա-
յում նազիմբ պէտք է ճիշտ ժամանակին Հիւպլատոսարան
վերադառնար եւ մտածում էր. որ Ջելալի Հետ Հանդիսպումով
Աստուած իրեն բաւականին ճիշտ ճանապարծ էր ցոյց
տունլ: Այսպիսով, փոխ վերցրեց մի Հնազանդ չորի ու մարդ-
կանցով վխտացող գիչերային Հալէպով ճանապարծ ընկաւ՝
Հիւսելու փրկութեան եւս մէկ ցանց: Բայց ի՞նչ ասել Ջելա-
լեն: Որքա՞ն բան պատմել:

Նազիմի ողջ միտքը սեւեռուած էր սիրային այն Հեռաւոր
աղերսանքների վրայ, որոնց ունկնդիր էր եղել գաղտնի:
Բայց այն պաչից ի վեր, աւա՛ղ, ժամանակի ու արեան մի
անդառնալի գետ էր Հոսել...

Ջելալն արդէն սպասում էր ճանապարչին: Նախորդ օր-
«անից առլասում էր Նազիմին՝ որպես ճակատագրի կողմից
ուղարկուածի: Զելալը ս"նապաշտ չէր, ժամանակակից մտա-
ծողութիչն եւ կորովի ու քաջ Հոդի ունէր, բայց երբ Հա-
յնացքն Հայհացքի առաւ մուրացկանի Հետ, ինքն իրեն դա-
տապարտեց:

ինչպէ՞ս կարողացաւ լքել իր աղաւնեակին, նրան, որի
ձեռթերն էր բռնել այն Հոտաւտ թփերի Հովանու ներքոյ:
Սարսափելի, իրական պատկերները ծանրանում էին նրա
արտին: Չէ՞ որ աղջիկն իրականում չէր մերժել նրան, կոյսի
ամշթխածութիւնն էր, որ նրան առիպել էր ոտքի ցատկել ու
ետ ընկրկել: Աղջիկն իրականում նրան «ոչ» չէր ասել: Մինչ-
դեռ Ջելալը լքել էր, յանձնել նրան՝ իր ամբողջ անպաշտպան
գեղեցկութեամբ, զինուորներին, զապտիէներին...

Այն ամէնի գիտակցումը, ինչն, անկասկած, տեղի էր
ունեցել գաղթի ճանապարծին, երկաթեայ մամլիչի պէ
ճզմում էր նրա սիրտը: իր աղաւնքա՞լը, իր մայիսնան վա՛ր-
Դը... Յանկարծ յիչեց Հովանու վարդերի թաւչհայ մուգ
գոյնն ու բոյրը: Ինչպե՞ս կարող էր մոռանալ այդ ամեն ու
անՀչետանալ Հալէպում: Ինչպէ՞ս էր նա Հիմա եւ, յետոյ,
կենդանի՞ էր արդեօթ:

-243-

- Այո, կենդանի է,- անմիջապես ասաց նազիմը՝ մշտ
գալով: - Ազնիչը կենդանի է.- կրկնեց հա (Ճելալը չէր
մտածում նրան Հարցնել, թե որտեղից գիտէ այդ ամէնն այդ-
քան մանրամասնութեամբ): - կենդանի են նաեւ Մադամ
Շուչանիկն ու նրա դատրերը (վերապրեալ որդու` նուբարի
մասին ցանկալի էր առայժմ չխօսել): նրանց գտել ենք:
Փոքրիկ քաղաքից քչերն են այստեղ Հասել:

Այդ ղծուած աղջկայ Հանդեպ Ճելալն անսաձման խղճա-
Հարութիւն, բայց եւ գաղտնի թեթեւութիւն զգաց, որովչե-
տեւ կարող ձր նրա փրկիչը լինել, սուրացող ձիով փախցնել
նրան, սնել, խնամել եւ յետոյ ամբողջովին տիրանալ առանց
ծպարտութեան յանկարծակի սոստանումների, Հնազանդ ու
հրախտապարտ: Ի վերչոյ, կին էր: Այլեւս ոչ ոք ու ոչինչ
չկար, որ արգելք Հանդիսանար Ազնիւին տիրանալու, թէեւ
նրան կնութեան առնելու ու միասին Փարիզ փախչելու
երազները Ճելալին արդէն թւում էին առաւել անպատչան,
քան միամիտ:

Հնազանդ կանանց (ինչպես նաեւ ողջ քաղաքը) նուաճո-
ղի Հպարտութիւնը վերոտին երեւաց արեւմտնան ֆնարակի
ներքոյ, ու Ճելալն անմիչապես Հրաժարունց իր փիչրուած,
ռոմանտիկ երազից:

նազիժն այս ամէեր կարդում էր նրա դէմքի վրայ ու Հա-
մամիտ էր: Ջելալի տունը, նրա կարծիքով, ապաճչով պատո-
"լարան էր, եւ չատ Հայ աղջիկներ էին այդ կերպ փրկուել:
Ուստի կտրուկ որոչեց յայտնել, որ ընտանիքի վերապրեալ-
ները ճամբարից այդ գիչերը դուրս կբերուչին ազդական-
ներից մէկի կողմից: ԵԹԷ Ճելալն ուզում էր Ազնիւին, ասլա
Թող կեսգիչերից յետոյ Արեւելեան պարսպի մօտ դտնուող
չինարի տակ, մի քանի ընկերների ու ձիերի Հետ ծածկոց ու
զօրացուցիչ խմիչք վերցրած, սպասէր: երբ գար պածը, ինչ-
որ կերպ նրան կտեղեկացնէր:

Հանգիստ Հոգով, կտրուկ չրֆեց ջորին ու արագ Հեռացաւ:
-244-

Զգում էր Ազնիւի անչարժ աչքերը, որ ծանրանում էին իր
բյ, վախենում էր իսմէնէից ու նրա Հետաքննիչ աչբերից,
բայց եւ ուրախ էր, որ ամէն ինչ կազմակերպուծնց, ու գոծ
էր իր ունեցած դերից:

Այսպիսով, աւարտին Հասաւ այդ անվերջանալի օրը:
Արագ իջաւ յուլիսեան երեկոն: կառքը պատրաստ էր, իսմէ-
նէն ու Նաղզիմն էլ՝ ներսը լուռ կծկուած, մինչդեռ Ժան-ֆի-
լին ախորժակով ճաշ էր վայելում: Էչերն արդէն քնել էին,
իշկ խոճչարար նորմանդուչին ժամանակին վերադարձել էր.
որոլէազի ճաշի սեղանը յարդարէր:

ԶարեՀն ու ՍՄարի-Ժոզեֆինը ոչինչ չէին ասում Հիւպա-
տոսին, բայց նրանց մեղսակից մտերմութիւնը Հասկանալի
էր դարձնում մարդուն, որ ինչ-որ բան էը տեղի ունենում:
Բենուան թոյլ ժպտաց՝ Համոզուած, որ Սարի-Ժողզեֆինը
պէտք է փոքր-ինչ ցրուէր, զուարճանար՝ պատերազմով ու
Հայերի սարսափով պաչարուած այղ ածաւոր քաղաքից
դուրս գալով: Այդուչանդերժ, Համոզուած էր, որ կինը
ոչինչ չէր անի իր եւ Փրանսիայի Հեղինակութեան դէմ, ուս-
տի գերադասեց ոչինչ չիմանալ: Մտածեց ինչ-որ փոքր խա-
բէութեան մասին. բայց նոյնիսկ Հեռաւոր պատկերացում
անգամ չէր կարող ունենալ, Թէ ինչի էր ծառայելու իր
կառքն այդ գիչեր:

Սկսունց բրիչի խաղը: Բոլորն արտաքուստ ուրախ էին ու
անչոգ. բայց իրականում այդոլէս չէր: Սածուան դարչածո-
տութիւնը ճնչում էր քաղաքը: կերան, խմեցին, կատակեցին:
Նախանչուած ժամից փոքր-ինչ առաֆ եկաւ թուրք սպան ու
Հարցրեց Մարի-Ժոզեֆինին, ընծաներ յանձնեց նրան իր
Հրամանատարի կողմից, «որին, Մադամ, Դուք չատ լաւ էք
ճանաչում: Այժմ վատ է զգում իրեն, լեարդի սուր ցաւ ունի:
Շատ է տառապում ու վստածում է Ձեզ, գիտե, որ Հալէպի
լաւագոյն բժիչկներին էք ճանաչում»:

- ԱՀա լաւագոյնը, Հէնց իմ կողքին է նատած,- առաց
Մարի-Ժոզեֆինն ու առաջարկեց. - չէ՞ք ցանկանում մեզ

-245-

Հեւ սեղան նստել ու մի զովացուցիչ խմիչք վայելել:

Սպան շոյուաձ տատանունց, բայց ստոյգ Հրածանդ
ունէր. «Ի վերջոյ, Փրանսիան մեր դէմ է սլատերազմում»:
Իսկոյն մի միու անցաւ նրա գլիչով. «Ինչու՞ է Հրամանա-
տարը օգնութիւն խնդրում Հէնց սրանից»: Ուստի մերժեց
Հրաւէրը: Ճարեչը ոտքի կանգնեց, վերցրեց իր ճամպրուկն
ու ասաց.

- Մեզ կներեք: Գնացինք,- ու այնպիսի մի դող չսնցաւ
նրա մարմնով, ասես այնտեղ՝ ճամբարում լինէր, ինչպէս
ցանկազցած մի Հայ:

- Իսկ եթէ ես էլ դա՞մ,-- ասաց Մարի-Ժոզեֆինը՝ կարծես
մտազբաղ:

- Ռ՛չ, ո՛չ, ի՞նչ էք ասում, Մադամ. այդ ճամբարները Ձեր
տեղը չեն,- վրայ բերեց սպան, իսկ Բենուան կնոջ վրայ մի
կարճ, գրեթէ աղերսական Հայեացք նետեց: ԶարեՀը չէր կա-
բող նրան Իր Հետ անել. չէ՞ որ արդէն Ֆրանսիայի կառքը
սիրայօժար սորամադրել էին:

Այսոլէս դուրս եկաւ այս պատմութիւնից Մարի-Ժոզեֆի-
եր՝ այդ անուչիկ Թիթեռնիկը, առանց ռրի ոչինչ Հնարաւոր
չէր լինի անել: Զարեչը, որ նրան իր Փետ էր ուզում տանել,
չէր սւլատկերացնում, Թէ ինչ սարսափելի նուաստացում կլի-
եչր Շուչանիկի, Ազեիչի ու աղջիկների Համար իր կողքին
Արեւմուտքի դեղեցիկ, բուրումնաւէտ դստեր, այն էլ՝ Փֆրան-
սուծու ի յայտ ղալը:

կառքը արագ սլազաւ, Հիւպատոսարանում էլ աւարտունց
ԲՐրիֆի խաղը: Յուսածատուած կնոջ Համակրանքից՝ Բենուսն
գրաւեց Ձարեչի տեղն ու ժոլտաց նրան:

Մինչ այդ իսմէնէն ու Նազիմը կծկուած նստել էլն կառ-
Քի մի անկիւնում: ժան-ֆիլիպը Հաւատացնում էր, որ կատ-
ւի պես տեսնում էր մանը եւ պատրաստ նատած էր կառա-
սանի տեղում:

«Ինչպլիշի՛՛ կազմակերպուածութիւն,- կասկածանքի մի

246-

ալիք անցաւ սպայի մտքով, բայց յետոյ, յիչելով իր Հրամա-
նատարի դեղնաւուն դեմքը, մոռացաւ ամէն ինչ ու ընկղմ-
ւեց ծաճելի մտքերի ծովը: երանի այս բժիչկը նրան Հան-
գիստ նչանակի. այդ դէպքում ինքը կկարողանայ ստանձնել
Հրամանատարութիւնրը, մտածում էր նա, ու լաւ ծառայու-
թիչն կմատուցի մայրաքաղաքին: Այս տարեց ծառայողները
չնն ախորժում այսպիսի «կեղտոտ» պաշտօններից. նրանք
կցանկանային լրեօրէն մարտնչել իսկական թչնամու դէմ»:
նրա կարծիքով՝ Հայերի բնաջնջումը սովորական յանձնարա-
րութիւն էր, ինչսլէս մեկ ուրիչը, նոյնիսկ կարիք չկար անմի-
ջական միջամտութնան. բաւ էր Հրամաններ արձակել: Այս
ատորակարգ, երկչոտ ցեղերը պէտք է անչետանան՝ ի չած
կայսրութեան: Այդպես էլ կլինի:

Սուրում էր կառքը սռլայի ձիու հտեւից՝ անցնելով արդէն
ծանօթ արաՀետներով: իսմէնէն ու Նազիմը գաղտնի, ցած-
բաձայն խօսակցում էին՝ առանց յստակ ծրադրեր կազմելու:
Երբ պաչը գար, կկողմնորոչունին: «Բայց Ճարեչը,- մտա-
ծեց իամէեէն,- չափազանց գունատ է, գլութն է ցնցում,
ձեռքերն է կոտրատում՝ արագօրէն վեր ածուելով ցանկացած
մի Հայի՝ մորթունլու պատրաստ»:

- Բժիշկ Զարնչ,- ասաց այդժամ Իս մէնէն՝ բռնելով նրա
ձեռքերը,- նրանք զգում են վախի Հոտը: Դուք չէք վախե-
նում, բժիչկ Զարնչ, Դուք Հալէպում էք: Հիմա էլ ընտանիքի
ղեկավարն էք: Մոածէթ Ջեր եղբայր Ռուբէնի մասին, որ դեռ
ոչինչ չգիտէ. մտածէք խտալիայի պրոֆեսորի մասին:
Նրանք Ձեզ են վատածում, նանւ Մադամը: Դուք Մադամի
ասպետն էք, բայց այժմ նաեւ Շուշանիկ Մայրիկի ու Ձեր
Քոյր Ազնիւի: Կենդանի է նաեւ Նուբարը,- եւ իր անսանձ
ոգու թրթիռով աւելացրեց,- այդ բոլոր անիծեալ չներին
կխաբենք: ես գիտեմ, որ Աստուած մեզ Հետ է:

ԶարեՀն այլայլուած նայնը նրան ու ապաւինեց ողբասա-
ցին: Յուղուած սեղմեց կնոֆ ձեռքերն ու այլեւս չգնցունց:
Դեո աւելին, ուղղունց ու սպատուծչանից նշան արեց կառքը

-247-

նչան:

Ծամբարի մուտքի մօտ սպան ։թժեթեւակիօրէն դանդաղեց-
բեց ընթացքը, նտեւի կառքը՝ եւս: Սեզան իջաւ ձիուց, Զա-
րեծն էլ կառքից. վերին». առանց չրֆունլու, դնաց բժշկի
եր օղ նութիւնն ու խործուրդը առաֆարկելու:

ցի որեւէ փախուստ չլինէր յաֆորդ օրը նախատեսուած մեկ-
նումից առաֆ:

կառապան Ժան-ՓՖիլիպը, պայմանաւորուածութեան Հւ-
մաձայն, իջաւ նստատեղից՝ ձեւացնելով, թէ փակում էր Ջա-
բեչի բաց թողած դռնակը: նրա բարձրաչասակ մարմնի
ստունրում իսմէնէն ու Նազիմը սողացին ցած ու անՀչետա-
ցան կառքի ետեւում՝ չմոռանալով բացել ետեւի ծպտուած
դուռն ու վերստին երբօրէն վրայ դնել՝ յետաղայում զգոյչ
բացունլու պատրաստ:

իսակն ու Սելջուկը պատրաստ կանգնած էին ստուերում:
կառապանը անտարբեր յենուած կառքի դոնակին, գրպանից
Հանեց ծխախոտն ու սկսեց անխոով ծխել՝ գլխարկի տակից
խայելով չորսբոլորն ու անէծքներ ծամելով: կիսամթան մէջ
տկար Հեծեծանքներ էին լաւում, քայլեր, դաղտագողի
շարժումներ եւ ժամանակ առ ժամանակ՝ մի ճիչ: ՍաՀուան
ու ապականութեան գարչածոտը կոկորդ էր խեղդում:

Ասլա ամէն ինչ չատ արագ ընթացաւ: Մի թանձր տունր
օրօրունց կառքի նտեւում: Մանկան կարճ լաց, անզգոյչ մի
շարժում: Ճամբարի միւս ծայրից երկու մարդ սկսեցին վա-
զել, աւելի ուժեղ մի լապտեր լուսաւորեց չրջապատբ: Եւ
ամէն ինչ կորած կլիներ. եթէ Ազնիւր՝ քաղցրիկ թոյրիկը, որ
/երջինն էր ընթանում դէպի փրկութիւն տանող ճանապար-
Հը, Հասկանալով ամէն ինչ, իր վրայ չատ արադ չկեն-
տրոնացնէր ուշադրութիւնը:

-248-

- Ով սիրու՛ն, սիրու՛ն,- սկսեց երգել՝ Հպարտօրէն կանգ
առնելով ու յանկարծակի զոծաբերութնան մէջ վերագտնելով
Եր անժեղ, Հանդարտ ինքնավստածութիւնը,- Ով սիրու՛ն,
բոլորիս սպանել:
եւս սկսեցին բոլորը միասին բղաւել ձեռքերը երկինք ւլար-
զած, ինչպէս վրէժ ւպաձանջֆող Թօչնած ծաղիկներ: Անակն-
կալի եկած զապտիեները չտապեցին դէպի Ազնիւը, լուսաւո-
Ըեցին միայն նրան, որ չարունակում էր երգել, մինչեւ որ
Թրի մի Հարուածով կտրեցին նրա գլուխը:

Մնաս բարով, քաղցրիկ Ազնիւ, մնաս բարով Հայաստա-
նի աղաւննակ...

Մթան մէջ Շուչանիկն ու երեխաները մղունցին դէպի
կառքի կ(րկնայատակը: Ետեւում բացուած դուռը փակունց.
իսմէնէն, իսակն ու Նազիմն արագօրէն թաքնունցին կառքի
մէջ՝ տարածուելով յատակին, բացեցին փայտեայ տախտակ-
ները, որպեազի օդ թափանցէր եւ չշնջացին մխիթարութեան
մի ջանի խօռթ: Հիշղակից դուրս եկաւ գունատ Զարեծը, որ
զննել էր Հրամանատարին, սեղմեց նրա ձեռթը. վերին
զդուչշացումներն արեց ու դանդաղօրէն, ինչպես նրան պատ-
Լիրուած էր, կառք բարձրացաւ:

- Ամչն ինչ կարգին է,- Թեթնւացած շշնջաց նրան ժան-
Ֆիլեպը՝ ցուցադրական փակելով կառքի դուռր: Մի Թոիչ-
քով իր տեղը գրաւեց, մտրակեց ձինրին, ու արագ դուրս
երան ճամբարից:

Իսկ դրսում Ջելալն էր սպասում ընկերների Հետ: Նազի-
մբ տարսռաց, բայց պէտք է նրան տեղեկացնէր ամէն ինչ,
որովՀետեւ յայտնել էր փախուստի մասին: Սակայն կառքն
այժմ կանգնեցնելը քննարկումից դուրս էր. իսմէնէի Հետ
անչծնար էր խօսել, ժան-Փիչիպն էլ սուրում էր քամու արա-
գութեամբ: Իսկ երբ անցնում էին քաղաջի պարսպի մօշտով,

-249-

նազիմը պարզապես սաչեց դէպի Ճարեչը, բացեց դուռն ու
գունդուկծիկ եղած՝ նետուեց դէպի դատարկութիւն: Զարեչը
ինքնաբերաբար փակեց դուռն ու մեկնունց աթոռին. իսմէ-
նէն մօտեցաւ նրան. վերստին բոնեց ձեռքերն ու պատմեց
Ազեիւի մածը, նաեւ այն, որ նա անապատում քնում էր՝ Զա-
րեՀի նուիրած դամասկեան կերպասի մէջ սլարուրուած, եւ
որ Հոգին աւանդեց ըմբոստ, իր երդը երգելով:

«Ա՛խ, քոյրիկա»,- կցանկանար արտասունլ Ճարեծը,
բայց ժամանակ չկար: կառքի կրկնայատակի թչուտոներն իր
խնամքի կարիքն ունէին...

եւ այսպես, Համբերատար ընթերցող, Հասանք այս ճանա-
սպարծորդութնան եւ այս ս"լատումի աւարտին: Սմբատի
դուստրերը վերապրեցին, Նուբարը եւս, ինչպէս գուչակել
չին: Մի ամբողջ տարի Ճարեչը նրանց թաքցրեց իր տան
մառանում եւ ի վիճակի չէր լինի նրանց կերակրել առանց
Մարի-Ժոզեֆինի եւ Իսմէնէի փութաջան օգնութնան, ինչ-
ոլէս նաեւ Հալէպցիների եւ Հալեպում բնակուող օտարերկ-
բացիների՝ Հայերին օգնելու միացեալ ցանկութեան:

Ապա Զարեչը նրանց նաւ նստեցրեց եւ ուղարկեց դէպի
Վենետիկ, դեպի Երուանդը, որը նրանց վերցրեց իր Հոգա-
ծութեան ներքոյ: Շուչանիկն ապրեց այղ ամբողջ երկար
տարին, բայց յետոյ ուժերը լքեցին, եւ նա մաչացաւ նաւի
վրայ Հէնց առաֆին գիչերը, երբ ի վերջոյ, իր փոքրիկ գեր-
դաստանի Հետ նաւարկելով դէպի իտալիա, կարողացաւ մի
կողմ թողնել վախն ու կրկին ժպտալ Սմբատին: իսկ ի՞նչ
տեղի ունեցաւ հր զաւակների, Երուանդի եւ նրա կոմսուծի
կնոջ, Էդուարդի եւ Քայելի Հետ: Սա էլ մի առանձին պատ-
մութեան նիւթ է...

իսմէնէն ու իսակը մնացին Հալէպղում՝ Շուչանիկի Հետ
մինչեւ վերջինիս մեկնումը, առա միասին գնացին Զմիւո-
նիա: Սա եւս մէկ այլ պատմութեան նիւթ է...

նազիմը մնաց Հալեպում՝ Ջարհձի Հետ՝ յետաժղելով իր

-250-

մեկնումը: Բայց օրերից մի օր նա, իրօք, անչետացաւ, մի-
գուցէ գնաց Մեքքա՝ իր մասնադիտութեամբ զբաղուելու: Եւ
այլեւս չվերադարձաւ...

նազիմն այն յայտնի գիչերը Հանդիպեց Ճելալին, եւ
«արզ չէ, Թէ ինչ ասաց նրան: Բայց մի քանի օր անց Ջելալն
ու Զարեչը պատածարբար Հանդիպեցին ու միասին արտա-
սունցին, սուրճ խմեցին ու նարդի խաղացին: Հենց Ճելալն
էլ ապսպրեց նաւն ու գերմանական անձնագրերը Շուչանիկի
փոքր դերդաստանի Համար: Եւ կրկին նա էր, որ վկայու-
Թիչն տունց Հայկական ֆարդերի վերաբերեալ 1919 թուտ-
կանին կոստադնուպոլաում կայացած դատավարութեան
ժամանակ...

Ռչ ոք, Համբերատար ընթերցող, այլեւս երբեք չվերա-
դարձաւ իր փոքրիկ քաղաքը--.

-251-

ԵՐԱԽՏԻՔԻ ԽՕՍՔ

երախտապարտ եմ չատերին, սակայն առաջինը չնորչա-
կալութիւն կյայտնեմ նրանց, ովքեր ուղղակի Թէ անուղղակի
Հաղորդակցունցին ինձ Հետ՝ Սմբատին ու Շուչանիկին,
Իսմէնէին ու Իսակին, մուրացկան Նաղիմին ու Երուանդին՝
հր պիրանդելեան խնամուած մօրուքով: Աղա Ազնիւ ու Վե-
բոն ծօրաքոյրերին, որոնց այդալէս էլ չեմ ճանաչել, ճատլիկ-
պատլիկ Անրինթին, որն ինձ չփացնում էր, առասպելական
Հօրեղբայրներ ԶարեՀին ու Ռուբէնին: ՇնորՀակալութիւն
Համարձակ ու մաչաճ մօրս, որն ինձ մեծազրեց առանց զի-
չումների, Հօրս՝ լուրջ ու ինքնամփոփ Քայելին, որին
անչանգատացնում էր ամէն ինչ, Էդուարդ Հօրեղբօրս, զար-
մեկներ երուանդին, Էրմաննոյին ու Թերեզային, եղբօրս՝
կարլոյին, ինչպէս նաեւ իմ իչրայատուկ, սիրեցեալ միւս եղ-
բայրներին ու զարմիկ-զարմուծիներին:

դարտական եմ Հրաչալի ընկերուչում՝ Սիոբչան Նաչ-
Սարչալին՝ դիրքը Գրելու դրդման Համար. Հերոսներն ինձնից
առաջ նրա Հետ էին Հաղորդակցուել. Պօղոս Լեւոն Զէքիեա-
նին՝ եղբայրական բարեկամիս, որի չնորձիւ խինդով յայտ-
նաբերեցի արմատներս: Պառլոյին՝ առաջին սլատմութիւննե-
բիս ունկնդրին, արթուն Հակիչիս ու Հին սիրուս. քաղցրիկ
դատերս՝ փոթորկուն Ջեչիլիային՝ բմբոնման Համար. Դարիո
Ջանգոլզեան-Յակոբեանին՝ Հայի ինքնութիւնը ինձ Հետ
միասին կիսելու եւ Բիճոոօլօ Է|ԹՍՅՏՅՈՇ անուան Համար. կիա-
րա Հայկանոյչ Սժիկնանին եւ Աֆո Հեմմաթ Սիրաքիին,
որոնք իմաստուն կերպով բառ առ բառ ինձ ուղեկցեցին
Դանիել Վարուժանի Հրաչէկ քնարերգութեան՝ միջով:

-252-

Բոլոր նրանց, որոնց տարիներ չարունակ պատմել եմ իմ
պատմութիւնները. չնործակալութիւն ունկնդրելու Համար:
Ըռոքծ| Ճ/0-ի մարտական թիմին (Մարթա, Ֆրանչեսկո, Անջե-
լոմարկո, Մարիասիլվիա եւ Անդրէա). իմ 816 6ջօ Աննա Փոլ-
լեկն եւ Պինրսանդրո Վանցանին. Մարիոյին եւ Ֆիորենցային.
երկու Լուիզաներին (եւ Լիմպոպոյին). Ջովաննա Լա Դեկորա-
յեն, Մարինային, կարլոյին. Փրանչեսկոյին եւ Ալեսսանդրո
Դիկկոլոյին. Միմինային, Լաուրային. Ջեզիրային եւ նՆատա-
լիային. Լուիֆինային եւ Բնտտիին. Ադրիանային ու Մարիզա-
ժին. Լինային, Ստեֆանիային, Սոնի յին եւ Ռոբերտոյին.
Պաննային, Պառլոյին, Լէոյին (Կրետա), Ֆրենսիսին (Տոլո),
Անդրեային (Լիդո), Լուկային (կապալբիո). այնույետեւ Մար-
գերիտային, Աննալիզային, Մանուէլային, Դոնատելլային,
Ֆլաւիոյին, Էլիզային, Վիկտորիային, ինչպէս նաեւ միւս
անուչիկ ուսանողներիս, Այնսանդրո Գրանդէին եւ Սիլվիային,
Փաբիոյին եւ կարլային, Մարիա Տերեզային եւ կլարային. բո-
լոր նրանց, որոնց անունները չգիտեմ, գնացքներում եւ Հան-
բակառքերում Հանդիպած բոլոր անծանօթ բարեկամներին...

նաեւ սրտիս փոքրիկ էակներին՝ Վանանային, Լեֆանտի-
նոյին, Տէրսո Լեֆանաէին ու Բամբինա Լեֆանաէին, Տէրսո
Լնֆանտէ Բամբինոյին ու Տննեբրողո Օսկուրո Ջունիխորին,
որը: սերմեր Հաւաքելով, ովկիանոսներ անցաւ, կունլլա կոն
Լյի Սռիւալիին, Անդատա Վիաին, Ասպետներին, բոլոր
նրանց, որոնք յաճախ այցելում են ու ինձ երբեք մենակ չեն
Թողնում:

ՇնորՀակալութիւն նաեւ Դադովայի Հայածէս ր Չատարա-
գի ու Հայկական փոքրիկ երգչախմբի բարեկամներին ու ըն-
կերներին, որոնց Հետ ես էլ եմ կարողանում երգել ամբողչ
կոկորդով: |

Շնորչակալութիւն վաղեմի Հաւատարիմ բարեկամիս
Անջելո Գունրինիին. մեղսակից ընկերուծիներիս՝ Ռոբերտա

» Հեղինակը գործածել է արեւելածկս բառը (նթ. թարգմ):
-253-

Բրիւիոյին եւ Սանդրա կոսսուին. Աննամարիա եւ Չինտրո
Քիւչիչկեաններին, Փերնանդա Դի Սոնոէին. Լաուրա Պիզա-
ննլլոյին եւ Բեղպէ Դէ Սանտիսին, ՋուԼու-ին, Արմինէին ու
Անածիտին, որոնք տարբեր եղանակներով ինձ մղեցին գրե-
լու այս պատմութիւնը. չնործակալութիւն բոլոր Հեզ ու
անրֆալից Հայերին, որոնք Միլանից Հռոմ ու աշխարի չորս
ծագերում ինմ ընդունել են ու սնել Հնամեայ իրողութիւն-
ների պատկերներով ու յանկարծակի յայտնաբերուած ազ-
գակցական կապով՝ նուիրելով անգին յուչեր:

ՇնորՀակալութիւն Ադելէ Սարաւալլէին, Ռենատո Դարէն-
ցոյին, Դարիոյին եւ Աիդա Ֆոային, Աքիլլէ Վիտերբոյին,
որոնք տարբեր ձեւերով օժանդակեցին ինճ իրենց եբրայա-
կան թանկագին իմաստութեամբ. Հայկական Հարցերին քա-
ձատեղեակ, զարգացած ու Հետաքրքրասէր բարեկամներ
Սուրէն Սովիկեանին ու Ալդո Ֆերրարիին. Վարդուչի Բամ-
«յակնանին, որի չնործիւ յայտնաբերեցի Հայկական ժանեակ-
ների ու ասեղնագործութեան արունստը. Ռութ Թոմասեա-
նին, կորուսնալ Հայրենիքի լուսանկարների վեստեան սլա-
Հառլանին. Լիւսի Տեր ՍՄարտիրունանին ճարտարապետական
սքանչելի սոնսարանների Համար- նանւ Հոգեբան եւ Հոգուս
խԽորՀրդաւոր եղբայր Հայկազ Գրիզորհանին:

Ի վերջոյ, պարտական եմ ցեղասպանութեան վկաներին
ու պատմաբաններին, այդ թւում կյող Մութաֆետնին, Վա-
Հագն Ն. Տատրեանին, Ռոբերտ Մելսոնին, Դոնալդ եւ Լորնա
Միլլերներին, Ռիչարդ Գ. Յովչաննիսեանին, որոնց չնհորՀիւ
կարողացայ խորքից ըմբոնել ողբերգական իրադարձութիւն-
ների էութիւնը, որի Հիմնան վրայ Հիչսունց ճշմարտութեան
եւ ճչմարտանմանի ոստայնը:

ՇնորՀչակալութիւն միւս մայր ցամաքում գտնուող բարե-
կամներիս՝ Թեոդոլինա Բարոլինիին, Թիմմի Վիցին, Վենդո-
լեն Հերդերին, Ջո Քոթերաքիին, Մերիին եւ Թոնային, Սարի-
ային եւ Վիտոյին, Ուսուէին, ինչպէս նաեւ այն քաղաքնե-
Ըին, որտեղ այս պատմութեան մի քանի Հերոսներ դարձան

-254-

իրական՝ սիրեցեալ Նիւ Եորջին՝ գետի վրայ բացուող պա-
տուծանով., զբօսանաւնրով ու մուղդ սառոյցի մեծ կտորնե-
բով. Եւանդելոսին ու Թիւդոր Սիթիում գտնուող նրա Լսմօւ
Շուլ ռնատորանին, կենտրոնական մեծ կայարանին, Վայր.
որն Ինձ Պաշտպանում է. Ձարո'սի մաֆիննսով նարնջի Հիւ-
Թին, Մինեսոթայի Սնթ Փոլին, որի ԷճոոօոտՏ ԽԱդօ: Հրաղա-
բակում գտնուող մի չէնքի վրայ ԺԹ. դարի տառատեսակով

դրուած Ըլքոծ գեղեցիկ գրութիւնն ինձ միչտ յիչեզնում էր
Հայ պանդուխտների կարօտի Կռունկ երգը. Դհշ 8լշք քօջ

սրճարանի թանձր ու Համեղ ապուրները:

Շնորչակալութիւն Մինեսոթայի՝ իմ լճային դրախտավայ-
րի բարեկաժներին՝ կոկոյին ու Ջոաննին, Մասիսին ու Շաքէ-
ին, Բեթիին ու Ջաֆարին, վերագտած զարմիկներ Քարտաչ-
եհաններին, Լու Էնն Մարտիրոսհանին, ասորի Հաննա կեր-
կիննիին ու վարպետ կօչկակարին. Սեթ Թոմաս Համալսա-
բանի ուսանողներիս ԱՀարոնին, Ջիմին, Ռեյչլին, Մոլլիին.
Ռուջինային, Բեթին, Քեթրինին:

երախտապարտ եմ ու զգացուած Մարիլիզա Անդրետտա-
յեց ու Վարդան Մարտիրոսնանից: Շնործակալութիչն Ռո-
բերտո Սանտակիարային իր Հրաշալի ունկնդրութեամբ ինձ
պարդեւած Հաճոյքի Համար. Ալէին, Լաուրային ու Քրիսին՝
երձեց վաւեր օժանդակութեան Համար, ինչպես նաեւ Ռից-
ցոլի Հրատարակչատան ճաշչարանին՝ ոչօ 1ո Ելռոոօ/-ի ու բա-
ցառիկ ձուածեղի Համար:

ի վերջոյ, չնորչակալութիւն Տորինոյի Աւտոմեքենայի
Թանգարանի աչխատակցուծի Դոնատելլա Բիֆինեանդիին՝
արժէքաւոր ու վաւեր խործրդատուութեան Համար, որն ենձ
օգնեց ու Հաստատեց իմ մանկական յիչողութիւնները. րոլոր
նրանց, ովքեր սրտիս մէջ են, բայց վրիպել են մտքիցս:

Ա.Ա.

2 Խա լո Ելռոշօ -- Էտ- ծփած սպիտակ բրինձ առանց որեւէ
թացանի (ծնթ. թարգմ.):
-255-

-256-

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Թարգմանչի կողմից ԱԱԱԱԱՑԱ,ԱԱՎԱՂԱՉԱԱԱԱԱԱՂԱԱԱԱԱԱՆԱԱԱ Ա ՎԱԱԱԱԱ ԱՂ ԱԱ ՆԱ ՆԱԱԱ ԱԱ Ա.Ա Ա, 5
Ընթերցողին Հեւտ՝ ո"լատումի սեմին ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ ԱԱ ԱՎԱՆ ԱԱ ՆԱ Ա ԱԱ ԱԱ, 9
ԱՌԱՋԱԲԱՆ Լ.Լ... Աաաա Աաաա աաա կամա ակա ԱԱ ԱաԱ ՆԱՆԱ Աո, Ն նան 17
Ա. ՄԱՍ ՀՕՐԵՂԲԱՅՐ ՍՄԲԱՏԸ ..................................... 27
Բ. ՄԱՍ ՇՈՒՇԱՆԻՑ Լ.Լ... աաա. 127
երախտիքի խօսք ԱՋԱԶԱԱԱԱԱԱԱ ԱԱ ԱԱԱԱԱԱՎԱԱԱԱԱԱԱԱ ԱՎԱ ԱԱԱԼԱԱԱԱԱԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԻԴԱ. 252

-257-

ՀՏԴ 850-3 Արսլան
ԳՄԴ 84.4 իտ

Արօ«լան Անտոնիա
Ա 933 Արտոյտների ագարակը: Վէպ / Անտոնիա Ար«լան.-
Եր.: ՍաՀակ Դարթեւ, 2007. -258 էջ

Էջադրում՝ Անժէլա Մանուկեան
Տոլագրուել է
«Սարգիս Խաչենց» Հրաւարակչութեան տպարանում
0010, երեւան, Արամի փ. 1
Հեռ-/ֆաքս. (37410) 58-27-03, օ-ո6Լէ: 5/ոշհնյոջո.561 6

-258-