Արևելահայերենի քերականագիտության պատմություն

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ս. Վ. ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ

ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

(úÄԱՆԴԱԿ ՋԵՌՆԱՐԿ)

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ - 2009

ՀՏԴ 809.198.1(091) ԳՄԴ 81.2Հ Գ

Գ 674

Նվիրում եմ կնոջս' Հայոց լեղվի վասւակաչաւ ուսուցչուՀի Ռայա Ալեքսանդրի Ղուլյանի ւայծառ Հիչաւակին

Գյուլբուդաղյան Ս. Վ. ԱրնելաՇայերենի քերականագիւության պաւմություն. Եր.: ԵՊՀ Շրաւ., 2009 թ., 212 Էջ: Աչխաւությունը ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենի ուսումնասիրությունների քննական Համառու ւաւմությունը' սկսած արնելաՀայ աչխարՀաբարի դիւական քերականությունն սկղբնավորող Սւ. Պալասանյանից մինչն մեր օրերը: Բննված են արդի Հայերենի Հնչյունաբանության, բառադիւության, ձնաբանության, չարաՀյուսության ն ոճաբանության վերաբերյալ բոլոր մենադրությունները, առանձին ծավալուն Հոդվածները: Նկարադրված են բուՀական ու դւրոցական դասադրքերը, մեթոդական աչխաւանքները, նյութին առնչվող բառարանները: Հեղինակն աչխաւել Է ուսումնասիրությունները քննել ժամանակակից Հայերենադիւության մակարդակով: Նախաւեսված Է Հայերենի քերականության Հարցերով ղբաղվող մասնադեւների ն բանասիրության ֆակուլւեւի ուսանողների Համար: կարող Է օդւակար լինել իբրն ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ:

ԳՄԴ 81.2Հ

ISBN 978-5-8084-1115-9

Զ ԵՊՀ Շրաւ., 2009 թ. Զ Ս. Վ. Գյուլբուդաղյան, 2009 թ.

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Սույն աչխաւանքով Շեղինակը ձգւել Է յուրովսանն ներկայացնել արնելաՇայ գրական լեղվի ուսումնասիրությունների քննական պաւմությունը՝ սկսած անցյալ դարի 70-ական թվականներից մինչն մեր օրերը: Ներկայացնելով այդ կարճ պաւմությունը՝ նա աչխաւել Է գնաՇաւել ձեռք բերված արդյունքը արնելաՇայ գրական լեղվի Շնչյունաբանության, բառագիւության, քերականագիւության ն ոճագիւության բնագավառներում: ԱնՇրաժեչւ Է Շամարել նչել լեղվաբանների մասնակցությունը նան բուՇական ն դպրոցական դասագրքեր, ձեռնարկներ սւեղծելու գործին: Առանձին դեպքերում Շանդես Է բերում իր մուեցումը՝ ընդունելով կամ մերժելով լեղվական այս կամ այն երնույթի մեկնաբանությունն ու սաՇմանումը: Այդ դիւողությունները, առարկումները առանձին Շեղինակների որոչ դրույթների վերաբերյալ Շավակնություն չունեն միանչանակ լինելու: Հեղինակն առաջնորդվել Է ժամանակագրական կարգով ն քըննարկել նյութը ըսւ Շեղինակների, ուսւի նույն Շեղինակների ւարբեր գործեր ւարբեր բաժիններում են քննարկվում, նույնիսկ միննույն բաժնի գործը ւարբեր ւեղերում՝ ելնելով Շրաւարակության ժամանակից: Սրանով լեղվի ՇիմնաՇարցերի Շեւ միաժամանակ ւեղեկություն Է ւրվում առանձին ուսումնասիրությունների մասին: Աչխաւությունը պաւրասւ Է եղել Շրաւարակության 1991 թվականին:

ՆԵՐԱÌՈՒԹՅԱՆ öՈԽԱՐԵՆ

Գրական արնելաՀայերենի վաղ չրջանի Հնչյունային կաղմի, բառամթերքի, քերականական ձների մասին դրավոր ակնարկներ կան դեռ անցյալ դարի 50-60-ական թվականներից: Հիչաւակության արժանի են առանձնաւես Խ. Աբովյանի, Սւ. Նաղարյանի, Մ. Նալբանդյանի աչխաւանքները, որոնք անՀրաժեչւ նյութ են ւալիս մեր դրական լեղվի ւաւմությանը: Այդ աչխաւանքներն ուսումնասիրել են մեր լեղվաբանները ն Հանդես եկել առանձին դրքերով, որոնք մի ւեսակ նախադուռ են մեղ Համար, ուսւի չաւ Համառու ներկայացնենք դրանք իբրն ներածություն: 50-60-ական թվականների (վաղ աչխարՀաբարյան չրջան) դրական Հայերենի կաղմավորման Հարցերում Մ. Նալբանդյանի ն Խ. Աբովյանի Հայացքների, նրանց ունեցած դերի քննությանն Է նվիրված Ալ. Մարդարյանի «Մ. Նալբանդյանի լեղվադիւական դործունեությունը», «Խ. Աբովյանը ն աչխարՀաբարը» (1958 թ.) դրքերը: Առաջին աչխաւության մեջ Հեղինակը ներկայացնում Է Նալբանդյանի լեղվադիւական Հայացքները, նրա ւայքարը նոր դրական լեղվի' աչխարՀաբարի կաղմավորման ու ղարդացման Համար: Մեծ մւածողն այն կարծիքին Էր, որ դրական արնելաՀայերենի Համար աղբյուր են Հանդիսանում դրաբարը ն ժողովրդախոսակցական լեղուն, բարբառները: Այս երկու աղբյուրից Հավասարաւես ւիւի օդւվել. ո՛չ ւիւի վախենալ դրաբարից, ո՛չ Էլ չարաչաՀել բարբառները: Բարբառներից ընդունած ձները ւիւի «քիմիաւես» մչակման ենթարկվեն: Այս Հարցում նա Հակառակ Էր Սւ. Նաղարյանին, որ խուսա÷ում Էր բարբառներից: Մարդարյանի այս աչխաւանքը Նալբանդյանի լեղվական Հայացքների մասին առաջին ամբողջական խոսքն Է: ԸնդՀանուր առմամբ ճիչւ բնութադրումների, վերլուծումների (առանձնաւես' Նալբանդյանի վերաբերյալ) Հեւ այս դրքում կան նան ժամանակի կնիքը կրող (նկաւի ունենք ւխրաՀռչակ «միասնական Հոսանքի» ւեսությունը) ոչ ճիչւ բնութադրումներ: Հեղինակը որքան արդարացի Է Նալբանդյանի լեղվական դործունեությունը բնութադրելիս, նույնքան Էլ անարդար Է, երբ Հեւնելով Գ. Սնակին, դրական աչխարՀաբարի Հակառակորդ Է Համարում

Մանդինյանին, Գ. Այվաղովսկուն, Մսերյանին, Մխիթարյաններին1: ինչւես դրում Է իչխանյանը, Հ. Այվաղովսկու Հիմնած «Մասեաց աղաւնին» (1855 թ.), «ԲաղմավԷւը» (1843 թ.) դրվել են աչխարՀաբար, նրանցում ոչ մի Հոդված չի ււադրվել աչխարՀաբարի դեմ, Մխիթարյանները (Սեբասւացի) դրեցին աչխարՀաբարի քերականությունը2: իրավացի Է իչխանյանը' դրելով, թե քաղաքական ւարբեր Հայացքներ ունեցող մւավորականները աչխարՀաբարի Հարցում միասնական կարծիքի Էին. իր ունեցած բարձր արժանիքներով Հանդերձ' դրաբարը մեռած լեղու Է, ւիւի աչխարՀաբարը մչակել ն դրական լեղվի մակարդակի Հասցնել: իՀարկե, ւարբեր Էին կարծիքները դրական աչխարՀաբարի ղարդացման ընթացքում դրաբարի ու բարբառների օդւադործման Հարցում: «Խաչաւուր Աբովյանը ն աչխարՀաբարը» (1958 թ.) դրքում Մարդարյանը արծարծում Է այն Հարցը, թե ինչ վիճակում Էր աչխարՀաբարը նախաաբովյանական ն Հենց աբովյանական չրջանում: Վերլուծության Է ենթարկում Աբովյանի լեղվական, քերականական դործունեությունը: Հեղինակն այսւեղ դրական աչխարՀաբարի սկղբնավորումը կաւում Է Աբովյանի «Վերք Հայասւանի» ւաւմավեւի Հեւ' Համողված, որ «նախաաբովյանական չրջանում դրական լեղուն, իբրն այդւիսին, դոյություն չուներ»3: Մինչդեռ ՀովՀաննես Թումանյանը դրում Է, թե Աբովյանից առաջ Էլ դրվել Է աչխարՀաբար ն չաւ ավելի լավ, քան Աբովյանի լեղուն4: Ռ. իչխանյանը վկայում Է, թե մինչն «Վերքը» դրվելը նոր դրական Հայերենով ււադրվել Է մու 350 անուն դիրք ն 10 անուն ւարբերական, որոնց լեղուն, ւարբերվելով այսօրվա դրական Հայերենից, այնուամենայնիվ դրական լեղու Էր5: Սակայն Ալ. Մարդարյանի այս աչխաւանքի արժանիքը այն քննությունն Է, վերլուծությունն ու դնաՀաւումը, որ նա կաւարում Է Աբովյանի սւեղծադործության լեղվի վերաբերյալ: Նկարադրվում են Աբովյանի սւեղծադործությունների Հնչյունաբանական, բառադիւական, ձնաբանական մի քանի առանձնաՀաւկություններ: 1 Ալ. Մարդարյան, Մ. Նալբանդյանի լեղվադիւական դործունեությունը, 1957 թ.,

Էջ 70, 78: 2 Ռ. իչխանյան, ԱրնելաՀայ բանասւեղծության լեղվի ւաւմություն, 1978 թ., Էջ 128-133: 3 Ալ. Մարդարյան, Խ. Աբովյանը ն աչխարՀաբարը, 1958 թ., Էջ 110: 4 Լ. Եղեկյան, Գրական աչխարՀաբարը..., 1990 թ., Էջ 21-22: 5 Ռ. իչխանյան, Հիչյալ աչխաւանքը, Էջ 27:

ԱչխարՀաբարի այս չրջանի մի քանի Հարցերի քննությանն Է նվիրված Ս. Ա. Գալսւյանի «Ակնարկներ աչխարՀաբարի ւաւմության» (1963 թ.) աչխաւությունը: Անցյալ դարի 50-60-ական թվականների աչխարՀաբարի վիճակը' կաղմավորումը, դրաւայքարը, միչւ Էլ եղել Է Հայ լեղվաբանների ուսումնասիրության նյութը: Եղել են Հակադիր կարծիքներ «Հյուսիսա÷այլի», Սւ. Նաղարյանի, Մ. Նալբանդյանի լեղվական Հայացքների մեկնաբանման Հարցում: Հեւաղուելով «Հյուսիսա÷այլի» ն դրա Հեղինակների լեղվադիւական Հայացքներն ու դործունեությունը' Գալսւյանը եղրակացնում Է, որ Նաղարյանի ու Նալբանդյանի միասնական ջանքերով «Հյուսիսա÷այլը» Հեւնողականորեն ւայքարեց նոր դրական լեղվի' աչխարՀաբարի ւաչււանության, նրա մչակման ճիչւ սկղբունքների Համար: Հակառակ այսւես կոչված «միասնական Հոսանքի» Հակադիւական բնութադրումների, որով արժեքաղրկվում Էր Նաղարյանի դործունեությունը, Գալսւյանը բարձր Է դնաՀաւում նրա լեղվական Հայացքները ն Հսկայական դերն աչխարՀաբարի Հաղթանակի ն կաղմավորման դործում: Նախանաղարյանական ն նաղարյանական չրջանի Հեղինակներից ոչ մեկի դործերում չկա աչխարՀաբարի ղարդացման այնւիսի Համակարդի ուղենչում, ինչւիսին ունի Նաղարյանը (Էջ 11): Նա եղավ Հյուսիսա÷այլյան աչխարՀաբարի մչակման Հիմնադիրը: Գալսւյանը ներկայացնում Է նաղարյանական լեղվի ւարբերիչ Հաւկանիչները նախաՀյուսիսա÷այլյան չրջանում, որոնք արւաՀայւված են ն՛ դրաբարյան, ն՛ աչխարՀաբարյան ձներով: Նաղարյանը խուսա÷ում, մերժում Էր բարբառային ձները: Միայն այս Հարցում որոչակի ւարբերություն կար Նալբանդյանի ն Նաղարյանի Հայացքների միջն: Նալբանդյանի նախաՀյուսիսա÷այլյան լեղուն բարբառային բնույթ ուներ, կրում Էր Պաւկանյանի «Արարաւի» աղդեցությունը: Սակայն Պեւերբուրդում 50-ական թվականներին Հղկում, մչակում Է իր լեղուն: Աչխաւանքում նչվում Է դրաւայքարի երկու չրջան' սկղբնավորման, Հասւաւման ն այն մչակելու չրջան: «Հյուսիսա÷այլը» Հայ իրականության մեջ,- եղրակացնում Է Գալսւյանը,- առաջին ւարբերականն Էր, որ իր Էջերը ամբողջովին նվիրեց աչխարՀաբարի ւաչււանության ն մչակման դործին» (Էջ 31): Նորախոս լեղուն որնԷ մասնավոր բարբառ չԷ, նկաւում Է Նալբանդյանը, թեն նրա Հիմքում ընկած Է Արարաւյան բարբառը, դրաբարը նրա Համար անդնաՀաւելի աղբյուր Է, չւեւք Է խուսա÷ել նան օւար ւերմիններից: Սա Է եղել նրանց սկղբունքը: Սակայն բանւում եղած ժա7

մանակ Նալբանդյանը դրում Է, որ Հյուսիսա÷այլյան լեղուն խորթանում Է ժողովրդից, քանի որ կենդանի լեղվից չեն վերցված նրա ւարրերը. ւեւք Է օդւվել բարբառներից, բայց այն մչակման ենթարկելով: Նալբանդյանը ուներ իր լեղվական սկղբունքները ն նրա Հոդվածները' ււադրված «Հյուսիսա÷այլում» ն «Մեղվում», նույն սկղբունքով Էին դրվում: ԱյնուՀեւն աչխաւանքի Հեղինակը ներկայացնում Է Նալբանդյանի սւեղծադործության լեղվական առանձնաՀաւկությունները' բառաւաչարի, բառակաղմության, Հոլովման, խնդրառության, ը Հոդի դործածության բնադավառում: Հեղինակն ընդդծում Է, որ 1863-1866 թթ. Նալբանդյանը նկաւելով «Հյուսիսա÷այլի» խիսւ դրքային, անկենդան ոճը' քննադաւում Էր, այն Համարելով ծայրաՀեղություն, ւաՀանջում Էր օդւադործել ժողովրդի կենդանի լեղուն: Նալբանդյանը մւադիր Էր երկու դրական լեղուները ասւիճանաբար միաՀյուսել, արնմւաՀայ դրական լեղվի ւարրերն օդւադործել արնելաՀայերենում: Գալսւյանը Հավաքել Է բավական նյութ' «Հյուսիսա÷այլի», Նաղարյանի, Նալբանդյանի Հոդվածներում եղած բառաւաչարային ն քերականական ձների վերաբերյալ, որոնք օդնել են նրան ճիչւ եղրակացությունների Հանդել:

ÀՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԱՍ

Գրական արնելաՀայերենի Հնչյունային, բառային կաղմի, քերականական կառուցվածքի Համակարդային ամբողջական դիւական ուսումնասիրությունը սկսվեց 19-րդ դ. 70-ական թվականներին: Առաջին լուրջ դործը եղավ Սւե÷անոս Պալասանյանի մենադրությունը' «ԸնդՀանուր ւեսութիւն արնելեան նոր դրաւոր լեղուի Հայոց» (1870 թ.), որին Հեւնեցին նրա դասադրքերը' «Գործնական քերականութիւն Հայոց լեղուի» (1869 թ.), «Բերականութիւն մայրենի լեղուի» (1874, 1884, 1906 թթ.): իր «ԸնդՀանուր ւեսութեան» Հարցերը Պալասանյանը քննեց նան 1874 թ. լույս ւեսած «Բերականութիւն մայրենի լեղուի» դասադրքում, որը բաղկացած Է երեք մասից: Առաջին մասն ունի երկու Հաւված: Առաջինում' «կաղմութիւն բանի» (ներկայացված Է բանի' խոսքի, նախադասության) կաղմությունը: Բնութադրվում Է նախադասությունը' «Ցուրաքանչյուր առանձին միւք, որ արւաՀայւում ենք բառերով, կոչվում Է նախադասություն» (Էջ 2): Նչվում են Համառու ն ընդարձակ կաղմությունները, Շաւկացուցիչ բառեր անվանման ւակ նկարադրվում են որոչիչն ու Հաւկացուցիչը: ԲացաՀայւիչ Է Համարվում այն դոյականը, որ դրվում Է մի ուրիչ դոյականի վրա, օրինակ' «Արւաչիաս կուսակալը չինեց Արւաչաւ քաղաքը» կամ Տիդրիս դեւը, բաղե թռչունը ն այլն (Էջ 7): Խնդիրները բերվում են լրացում ընդՀանուր անվանումով: Աւա նկարադրվում են ւարադաները, կոչական բառերը, դիմավոր, անդեմ նախադասությունները, ըսւ որում անդեմ Էին Համարված անձրն Է, ասում են ւիւի անենթակա նախադասությունները (Էջ 8-14): Նկարադրված են բարդության դլխավոր ու երկրորդական նախադասություները, սրանց ւեսակները' ենթակա, Հաւկացուցիչ, լրացում ն ւարադա երկրորդական, միջանկյալ, միավորյալ նախադասությունները, երկրորդականի կրճաւումը (Էջ 15-27): Աչխաւանքի երկրորդ Հաւվածը' «Մասունք բանի», խոսքի մասերի քննությունն Է: Դասակարդման Համար Պալասանյանը Հիմք Է ընդունում բառերի ընդՀանուր իմասւը, նչանակությունը: Ներկայացնում Է ւասը խոսքի մաս' դոյական, ածական, թվական, բայ,

դերբայ, մակբայ, դերանուն (միջակա անունք), նախադրություն, չաղկաւ ն ձայնարկություն: Սրանք բաժանում Է երկու խմբի' ÷ո÷ոխական (թեքվող)' դոյական, ածական, դերանուն, թվական, բայ, դերբայ, ն ան÷ո÷ոխ (չթեքվող)' մակբայ, նախադրություն, չաղկաւ ն ձայնարկություն: Ըսւ որում վերջին երեք խոսքի մասերը բնութադրվում են իրենց դործառույթով: ԱյնուՀեւն ներկայացնում Է դոյական անունը' Հաւուկ ն Հասարակ, նյութական ն մւավոր, չնչավոր ու անչունչ, նրա քերականական կարդերը' եղակի ու Հոդնակի թիվը, Հոլովները' ուղղական, Հայցական, սեռական, ւրական, բացառական, դործիական, ներդոյական: Ընդունելով, որ Հոլովը ձն ունի, առանց ձնի Հոլով չկա' այնուամենայնիվ առաջնորդվում Է բովանդակությամբ ն նչում 7 Հոլով: Բնութադրելով ածական անունը' նչում Է Հաւուկ ն Հասարակ ւեսակներ' Հաւուկ Համարելով Հիմալայան լեռներ, գարնանային օրեր ւիւի կառույցների որոչիչները: Ներկայացված են որակական ն Հարաբերական ածականները, բաղդաւման ասւիճանները, ածականի դերը նախադասության մեջ: Աւա բնութադրում Է բայը, նրա սեռը, թիվը, խոնարՀումը, դործառույթը նախադասության մեջ, մակբայը' ւեսակները, դերը նախադասության մեջ: Բնութադրելով դերանունները' նչում Է ւեսակները' Հարցական, անձնական, ցուցական, սւացական, Հարաբերական ն անորոչ: Ըսւ որում նախորդ աչխաւության մեջ նչած «միջակա անունք» խմբից Հեղինակը Հանել Է անորոչ դերանունները (որոչյալ, անորոչ, ժխւական, ÷ոխադարձ ւեսակներով) ն մւցրել դերանունների մեջ, բայց որոչ դերանուններ (ամեն, բոլոր, ողջ, ամբողջ ն այլն) թողել Է «միջակա անունք» խմբի մեջ: Պալասանյանն առաջին անդամ թվականն առանձնացնում Է իբրն խոսքի մաս' քանակական ն դասական ւեսակներով (Էջ 69): իբրն առանձին խոսքի մաս, նկարադրված են դերբայները' անորոչ, ներկա (կարդացող), անցյալ ն աւառնի, նախադրությունը (կաւ), չաղկաւը, ձայնարկությունը: Աչխաւանքի երկրորդ մասը ընդդրկում Է դրական արնելաՀայերենի Հնչյունաբանությունը' ձայնավոր, բաղաձայն Հնչյունների, Հնչյունա÷ոխության նկարադրությունը, վանկի բնութադիրը: ՍաՀմանված Է բառը իբրն իմասւ, նչանակություն ունեցող Հնչյունախումբ (Էջ 5): ԱյնուՀեւն նկարադրվում Է բառակաղմությունը' արմաւ, ածանց, ւարղ ն բարդ բառեր, նչվում բառերի բուն ն ÷ոխաբերական իմասւները, նույնանչան բառերը, աւա ւրվում են ուղղադրության, ւողադարձի, Համառուադրության, դլխաւառերի կանոնները: Առանձին-առանձին նկարադրված են խոսքի մասերի կաղ10

մությունները: Հեղինակն առանձնացնում Է բայանունները, ւալիս բարդ դոյականների բաղադրիչների չարաՀյուսական Հարաբերությունները (Հաւկացուցիչ' երկնակամար, լրացուցիչ' ձկնորս): Գոյականների Հոլովումը ներկայացված Է երեք խմբով' ի Հոլովում (սեղան - սեղանի), ու Հոլովում (մաւանի - մաւանու) ն ան, յան (ձուկ ձկան, ընկերություն-ընկերության), առանձին Է ներկայացված բաղադրյալ (Հարադրավոր) դոյականների Հոլովումը: Անցնելով բայական Համակարդի քննությանը' Հեղինակը նչում Է բայի չորս եղանակ' սաՀմանական, ւայմանական, սւորադասական, ն չորս դերբայ' անորոչ (դրել), ներկա (դրող), անցյալ (դրել, դրած), աւառնի (դրելու), չորս խոնարՀում' ե(լ), ի(լ), ա(լ) ն անալ (աղաւել, Համարիլ, կարդալ, խոսւանալ): Ըսւ Պալասանյանի' սաՀմանական եղանակն ունի յոթ ժամանակ' ներկա (դրում եմ), անցյալ անկաւար (դրում Էի), անցյալ կաւարյալ (դրեցի), վաղակաւար (դրել եմ), դերակաւար (դրել Էի), աւառնի (կդրեմ), աւառնի բաղադրյալ (դրած կլինիմ), ւայմանականը' երկու ժամանակ, Հրամայականը' մեկ, իսկ սւորադասականը' չորս ժամանակ (ներկա' դրեմ, անցյալ անկաւար' դրեի, կաւարյալ' դրած լինեմ, դերակաւար' դրած լինեի): Բերված են բայերի ղուդաՀեռ ձները (դրի, դրեցի): Անդեմ բայեր են Համարված ւեւք Է, մեղք Է, ամւել Է, անձրնում Է, ասվել, կարծվել, ÷այլաւակել Է ն այլն: Հեւադայում Ա. ԲաՀաթրյանը («Բերականութիւն աչխարՀիկ լեղուի», 1879 թ.) ն Մելիք Թանդյանը («ԱչխարՀաբարի քերականութիւն», 1893 թ.) ընդունեցին վաղակաւար ներկա, վաղակաւար անցյալ, Հարակաւար ներկա, Հարակաւար անցյալ ժամանակները: Մելիք Թանդյանը (1893 թ.) ն Հարություն Թումանյանը (1910 թ.) ի(լ) խոնարՀիչը Հանեցին բայական Համակարդից: Աչխաւության երրորդ մասը կոչվում Է «Բաղդասություն»: Առաջին Հաւվածում քննվում են ւարղ նախադասության կաւակցությունները, նախադասության անդամների Համաձայնությունը, բայի ժամանակների կիրառությունները, մեկնաբանվում Է խնդրառությունը, որ արւաՀայւվում Է Հոլովով: Երկրորդ Հաւվածում քննվում են բարդ նախադասությունները' սւորադասական ն անկախ (Համադասական): Նկարադրված են երկրորդական նախադասություններն ըսւ դործառույթի' Հաւկացուցիչ (որոչիչ ն Հաւկացուցիչ), ենթակա ն լրացուցիչ (խնդիրներ ու ւարադաներ): Անկախ (Համադասական) բարդությունները բաժանում Է երկու խմբի' բաղՀյուսական ն ներՀակական ենթաւեսակներով: Զիջական նախադասությունները անվանում Է ւեղաւվական, ւրոՀականը դնում Է ներՀակականի մեջ:

Եթե ամ÷ո÷ելու լինենք Պալասանյանի մասին վերնում չարադրվածը, ւիւի ասենք. 1. Պալասանյանն առաջինն Էր, որ ուսումնասիրեց ն ներկայացրեց դրական արնելաՀայերենի ւեսությունը' Հնչյունական, բառադիւական, ձնաբանական ն չարաՀյուսական մակարդակներով: Նրա «ԸնդՀանուր ւեսութիւնը», որի դրույթներն արւաՀայւվեցին իր դասադրքերում, արնելաՀայ աչխարՀաբարի առաջին դիւական քերականությունն Է: 2. Նյութական խոսքի մասերը բնութադրում, դասակարդում Է ըսւ բառերի իմասւի, նչանակության, իսկ ոչ նյութականները' ըսւ դործառույթի: 3. Խոսքի մասերի մեջ առաջին անդամ ավելացնում Է թվական անունը: 4. Ընդունում Է բայի չորս եղանակ' սաՀմանական, ւայմանական, Հրամայական ն սւորադասական, չորս դերբայ' անորոչ, ներկա, անցյալ ն աւառնի, չորս խոնարՀում (ե, ի, ա ն անալ), սաՀմանական եղանակի յոթ ժամանակ' ներկա, անցյալ անկաւար, անցյալ կաւարյալ, վաղակաւար, դերակաւար, աւառնի, բաղադրյալ աւառնի: Հեւադայում կգրեմ ւիւի ձները դնում Է սաՀմանական եղանակի մեջ, իսկ կգրեի ւիւի ձները' ւայմանական: Գրեմ, գրեի չարքերը Համարում Է սւորադասական աւառնիի ձներ: 5. Ընդունում Է 7 Հոլով, թեն բացառական, դործիական, ներդոյական Հոլովները բնութադրում Է' Հիմք ունենալով նրանց ձնը' Հոլովավերջավորությունը: 6. Պալասանյանն առաջինն Է խոսքը ղանաղանում նախադասությունից: Նախադասությանը ւված նրա սաՀմանումը Հիմնականում ընդունվում Է նան այսօր: 7. Տրվում Է խնդրառության բնութադիրը' Հիմք ունենալով Հոլովառությունը: 8. Արժեքավոր են խոսքի մասերի կաղմությունների մեկնաբանությունները: Խոսքի մասերի ներխոսքիմասային Համակարդի ն այլ մանրամասներ Հնարավոր չԷ ներկայացնել, ուսւի բավարարվենք այսքանով: Պալասանյանի «ԸնդՀանուր ւեսութիւնը» Հիմնարար աչխաւությունից Հեւո դրվեցին մի չարք դասադրքեր, ինչւես' Ա. ԲաՀաթըրյանի «Բերականութիւն աչխարՀիկ լեղուի» (1879 թ.), Մելիք Թանդյանի «ԱչխարՀաբարի քերականութիւն» (1893 թ.), Ն. Տեր-Ղնոնդյանի «Մայրենի լեղուի քերականութեան ւարերքը» (1906 թ.), Հար.

Թումանյանի «Հայոց աչխարՀաբար լեղուի Համառօւ սւուդաբանութիւն» (1910 թ.) ն այլն: Այս քերականները առաջնորդվում են Հիմնականում Պալասանյանի Համակարդով' կաւարելով առանձին չեղումներ, որոնցից երկուսը նչեցինք վերնում: Սրանք Էլ Պալասանյանի նման Հեւնում են ռուսական քերականադիւությանը (Բուսլան ն ուրիչներ): Բննենք Ն. Տեր-Ղնոնդյանի վերնում Հիչաւակված դիրքը: Այն բաղկացած Է երկու մասից: Առաջին մասում' «Սւուդաբանական նախաւաւրասւություններ», նկարադրված են դոյականը, նրա ւեսակները' չնչավոր, անչունչ, մւավոր, նյութական, նրա թիվը, որւիսությունը, բերվում են ուղղադրական վարժություններ: Ըսւ Հեղինակի' ենթական այն բառն Է, որի մասին խոսում ենք, իսկ սւորոդյալն այն բառն Է, որը ցույց Է ւալիս, թե ենթական ինչ Է անում, լինում, ինչւես Է, ինչ Է (Էջ 29): Սրանք նախադասության դլխավոր անդամներն են, մյուսները ւարղաբանող բառեր են' ւարադաներ, որոչող բառեր, լրացումներ: Նկարադրված են նախադասության ւեսակները' ւարղ Համառու ն ւարղ ընդարձակ, միավորյալ, բաղադրյալ (բարդ սւորադասական): Գրքի երկրորդ մասում ներկայացված են խոսքի մասերը (մասունք բանի): Ընդունում Է Պալասանյանի նչած խոսքի մասերը: Գոյականի քերականական կարդերին ավելացրել Է իդականի ն արականի սեռային կարդերը, որ չնչավորի ն անչունչի քերականական կարդերի նման դալիս Է ռուսերենի քերականությունից: Բայի եղանակների, դերբայների, խոնարՀումների, դոյականի Հոլովների Համակարդերը ւրվում են ըսւ Պալասանյանի: Գոյականի սեռական Հոլովը անվանում Է սւացական Հոլով: «Հայր», «մայր» դոյականների Հոլովումն անվանում Է անկանոն, ւաւճառաբանելով, թե Հոդնակիում ի-ով են Հոլովվում: Դարիս առաջին ւասնամյակում իր Հայերենադիւական ուսումնասիրություններով Հանդես եկավ Մանուկ Աբեղյանը, որի առաջին դործը եղավ դւրոցի Համար մայրենի լեղվի դասադրքեր դրելը: իրար եւնից լույս ւեսան նրա «ԱչխարՀաբարի քերականություն» դասադիրքը սւորին դասարանների Համար (1906 թ.), «Տարրական քերականություն» (1908, 1910, 1913, 1916 թթ.), «ԱչխարՀաբարի Հոլովները (1908 թ.), «Հայցական Հոլովը մեր աչխարՀաբարում» (1909 թ.) դրքերը: «ԱչխարՀաբարի քերականություն» դասադրքի ներածականում դաղա÷ար Է ւրվում լեղու, բարբառ, դրական լեղու, արնելաՀայ, արնմւաՀայ աչխարՀաբար, դրաբար Հասկացությունների, քերակա13

նության, ուղղախոսության մասին: Նախադասությունը նախորդների նման անվանում Է խոսք, իսկ խոսքը' ասացված: Ելնելով նախադասության կառուցվածքից' բառերը բաժանում Է չորս խմբի' խոսք կաղմող բառեր (բայ), խոսք լրացնող բառեր (ղանաղան լրացումներ), լրացումները միմյանց կաւող բառեր (ղոդ' կաւ, չաղկաւ) ն խոսքից դուրս մնացած բառեր (ձայնարկություն): Հիմք ընդունելով, որ խոսքը (ասացված) կաղմվում Է նախադասություններից (խոսքերից), նախադասությունը' բառերից, իսկ բառերը' Հնչյուններից' Հեղինակը դասադիրքը կաղմել Է ըսւ լեղվի այդ մակարդակների' Հնչյունաբանություն, բառադիւություն, ձնաբանություն: ՇարաՀյուսությունը դրվել ն առանձին դրքով, Հրաւարակվել Է 1912 թվականին: Այդւիսով, Աբեղյանը ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենի ուսումնասիրության դիւական Համակարդ, մի բան, որ չԷր ւաՀւանվում նախորդ դասադրքերում: Դասադիրքը բաղկացած Է երկու մասից: Առաջին մասը' «Հնչաբանություն», ներկայացնում Է կեւադրության, վանկի, ւառերի, ձայնավոր ու բաղաձայն Հնչյունների, Հնչյունա÷ոխության, ուղղադրության նկարադրությունը: Երկրորդ մասը' «Բառադիւությունը», չարադրված Է երեք Հաւվածով. 1) բառերի իմասւն ու ւեսակները (բայ, լրացումներ, ղոդ ն ձայնարկություն), 2) բառակաղմություն (ածանցում, բարդություն, անորոչ դերբայի կաղմություն' սոսկածանցավոր, ւաւճառական, բաղմաւաւկական, կրավորական բայեր), 3) թեքում (Հոլովում ու խոնարՀում): Խոսքի մասերը ներկայացված են չորս խմբով' բայ (բայիմասւով, դեմքով, թվով), լրացում (ա. դոյական' անուն, դերանուն, բ. ածական' մականուն, մակբայ, մակածական), ղոդ (կաւ, չաղկաւ) ն ձայնարկություն: ինչւես ւեսնում ենք, այս դասակարդման Հիմքում ընկած Է բառերի չարաՀյուսական դործառույթը: Սա դուցե մեթոդաւես ճիչւ Է, քանի որ Հենց նախադասության մեջ ցածր դասարանցի երեխան կւեսնի խոսքի մասերը ն Հեչւ կյուրացնի: Անդրադառնալով բայի բնութադրմանը' Աբեղյանը նրա դլխավոր դաղա÷արներն Է Համարում բայիմասւը, դեմքը ն թիվը: Եթե բառը սրանցից մեկնումեկը չունի, բայ չԷ, Հեւնաբար դերբայները բայ չեն, քանի որ բայիմասւ ունենալով Հանդերձ չունեն դեմք ու թիվ, անձնական դերանունները դեմք ու թիվ ունեն, բայց բայիմասւ չունեն, ուրեմն բայ չեն: Բանի բայ, այնքան նախադասություն, որի մասերն են բայը, ենթական ու խնդիրները: Վերջինիս մեջ Հեղինակը ներառում Է բոլոր լրացումները ն լրացման լրացումները: Ենթական բայի

դեմքի լրացումն Է: «Ենթակա ասվում են այն լրացումները, որոնք դրվելով բայի Հեւ' ւարղում, որոչում են բայի դեմքը» (Էջ 45): Ենթակա չունեցող խոսքերը կոչվում են անենթակա խոսքեր: Բանի որ դիմավոր բայով Է որոչվում նախադասությունը, Աբեղյանը բնականաբար նախադասություն չի Համարում անդեմ կառույցները, դուրս Է թողնում նախադասությունների Համակարդից ն դասադրքում Էլ չի Հիչաւակում: Աբեղյանի այս սկղբունքը վերջերս ւաչււանեց էդ. Բ. Աղայանը1: Լրացման լրացումները Աբեղյանն անվանում Է կողմնակի անդամներ, այդ թվում ն դոյականի լրացումները: Սա սկղբունք Է' առանց բացառության: Մինչդեռ Հեւադա քերականները կողմնակի Համարեցին միայն դերբայի լրացումները' չւաւճառաբանելով: Պիւի ասել, որ կառուցվածքային լեղվաբանության անմիջական կաղմիչների մեթոդի ւեսակեւից Էլ Աբեղյանը արդարացի Է: Անմիջական կաղմիչների մեթոդով Է նա վերլուծում նախադասությունը: Սրինակ' «Զրաղացից եկողի երեսն ալյուրու կլինի» նախադասության ենթական Է Համարում ջրաղացից եկողի երեսը կաւակցությունը, խնդիրը' ալյուրու, իսկ բայը' կլինի բառերը: «Ամեն մարդ կրակն իր բաղարջի ւակ կքաչե» նախադասության ենթական Է Համարում ամեն մարդ կաւակցությունը, խնդիրները' կրակը ն իր բաղարջի ւակ կաւակցությունը, իսկ բայը' կքաչե բառը: «Ճւերն աչնանը կՀամրեն» նախադասության ճւերը ն աչնանը բառերը Համարված են խնդիրներ: ինչւես ւեսնում ենք, նա չի ղանաղանում լրացումները' երնի աչակերւի դործը Հեչւացնելու միւումով: իր «ՇարաՀյուսության» մեջ նախադասության կաղմը Հանդամանորեն Է նկարադրված: Դասադրքում դերանունները բնութադրվում են իբրն ÷ոխարինող բառեր, նչվում են անձնական, ցուցական, ÷ոխադարձ, Հարաբերական դերանունները: Հարաբերյալ են Համարվում այն բառերը, որոնց Հարաբերում Է Հարաբերական դերանունը' այդ թվում նան դոյականը, օրինակ' «Եղբայրս, որից նամակ եմ սւացել, դյուղում Է» նախադասության Հարաբերյալն Է եղբայրս բառը: Այսւեղ Էլ Աբեղյանը սկղբունք ունի: ինչո՞ւ, միայն ցուցականներն են Հարաբերյալ: Հեղինակն ընդունում Է բայի 5 եղանակ' սաՀմանական, ենթադրական, Հարկադրական, ըղձական ն Հրամայական, 5 դերբայ' անորոչ, անկաւար, աւառնի, անցյալ (վաղակաւար, Հարակաւար) ն ենթակայական: Դասադիրքը դրելու ժամանակ ժխւական դերբայ չկար, 1 էդ. Բ. Աղայան, Նախադասություն ն ասություն (Բանբեր Երնանի Համալսա-

րանի, 1987 թ., 7 1, Էջ 121):

դործում Էր չեմ գրիլ, չեմ կարդալ կառույցը: Պալասանյանի նման նչում Է ա, ե, ի, խոնարՀումները: Ընդունում Է 5 Հոլով' ուղղական, սեռական (ւրական), բացառական, դործիական, ներդոյական, ի, ու, ան, ուան (ժամ, օր), ոջ, ք-ց Հոլովումները: Զդուչացնում Է, որ ցուցականները չեն Հոլովվում, որ չչ÷ոթեն անձնական նա (ենթակայի ÷ոխարեն դրվող) ցուցական նա դերանունները: 1920-ական թվականներին Հայադիւության' Հայ ժողովրդի ւաւմության, դրականության, լեղվի, արվեսւի ու կրթության Հարցերն սւացան ւեւական նչանակություն: Այդ նւաւակով սւեղծված դերաւեսչությունները ձեռնամուխ եղան դիւության ու կրթության մեծ դործին: Առաջին մեծ նվաճումն այս ուղղությամբ Երնանի ւեւական Համալսարանի բացումն Էր: Նորաբաց Համալսարանը դարձավ Հայադիւության կենւրոն: Գիւության այլ ճյուղերի Հեւ սկսեց ղարդանալ Հայերենադիւությունը: Այսւեղ աչխաւանքի Հրավիրված նչանավոր լեղվաբաններ Հր. Աճառյանը, Մ. Աբեղյանը, Գր. Ղա÷անցյանը իրենց դասախոսական աչխաւանքին ղուդաՀեռ կաւարեցին դիւական լուրջ, Հիմնարար ուսումնասիրություններ Հայոց լեղվի ւաւմության, բարբառադիւության, բառարանադրության, արնելաՀայ դրական լեղվի ւեսության բնադավառում: Երեսունական թվականներին Հրամայական անՀրաժեչւություն Էր Հայերենն ուսումնասիրող ուսանողության Համար ժամանակակից Հայերենի դասընթացի սւեղծումը: Այդ ւաւվավոր ու չնորՀակալ դործը կաւարեց խոչոր Հայադեւ Մանուկ Աբեղյանը' 1931 թվականին ուսանողի սեղանին դնելով «Հայոց լեղվի ւեսություն» իր մեծարժեք ուսումնասիրությունը: Դա մի նչանավոր երնույթ Էր ոչ միայն երեսունական թվականներին, այլն առՀասարակ Հայերենադիւության ւաւմության մեջ: Աչխաւությունը բաղկացած Է Հինդ մասից ն մեկ բաժնից' նվիրված արնելաՀայ դրական լեղվի կաւակցությանը: Առաջին մասը ներածությունն Է, ուր արծարծված են ընդՀանուր լեղվաբանության Հարցեր' լեղվական իրակություններ, խոսվածքի դործունեություն, լեղվի ÷ո÷ոխություն, ղարդացում ն այլն: Երկրորդ մասը նվիրված Է արնելաՀայ դրական աչխարՀաբարի Հնչույթային Համակարդի' Հնչույթների ւեսակների, Հնչյունա÷ոխման, վանկի քննությանը: Մ. Աբեղյանն այս բաժնով սւեղծեց դրական արնելաՀայերենի դիւական Հնչյունաբանությունը, նրա բուՀական դասընթացը, որ դրեթե ան÷ո÷ոխ դործում Է առ այսօր:

Երրորդ մասը ներկայացնում Է արդի արնելաՀայերենի բառային կաղմի ուսումնասիրությունը: Այսւեղ մեկնաբանվում են բառերի իմասւային ւեսակները, նրանց ÷ո÷ոխությունները, բառերի ւեսակներն ըսւ կաղմության: Աչխաւության չորրորդ մասը նվիրված Է արդի Հայերենի բառակաղմությանը: Բննվում են արդի Հայերենի Հարադրական, կցական, իսկական բարդությունները, ածանցները, նրանց ծադումն ու ւեսակները: Այս երկու մասերով Աբեղյանն սւեղծեց դրական արեվելաՀայերենի դիւական բառադիւությունը: Աչխաւության 5-րդ մասը մեր լեղվի ձնաբանության քննությունն Է, որւեղ մեկնաբանվում են դոյականի ու բայի քերականական կարդերը, թեքման Հարացույցները: Աբեղյանի «Հայոց լեղվի ւեսությունը» արնելաՀայ դրական լեղվի Համաւար÷ակ ուսումնասիրություն Է, ուր ի մի են բերված նոր դրական աչխարՀաբարի Հնչյունային Համակարդի, բառային կաղմի, ձնաբանական Համակարդի' դոյականի ու բայի թեքման ձների մասին Հեղինակի երկարամյա ուսումնասիրությունների արդյունքները: ի ւարբերություն իրեն նախորդող քերականադեւների' Մ. Աբեղյանը արնելաՀայ դրական լեղվի քերականությունը քննեց ու ներկայացրեց իբրն մի նոր ու ինքնուրույն Համակարդ' ղերծ դրաբարի Համակարդի աղդեցությունից: Նա սւեղծեց դրական արնելաՀայերենի դիւական Հնչյունաբանությունը, բառադիւությունը, ձնաբանությունը: Այս ուսումնասիրությամբ ամբողջացվեց մեր լեղվի դիւական քերականությունը, որի չարաՀյուսության բաժինը Հեղինակը Հրաւարակել Է դեռ 1912 թվականին' «Հայերենի չարաՀյուսություն» խորադրով: Դա արնելաՀայ աչխարՀաբարի չարաՀյուսական կառուցվածքի' դիւական Հմւությամբ կաւարված մի մեծարժեք ուսումնասիրություն Է, որը Հիմք դարձավ Հեւադա ուսումնասիրությունների Համար: Ելնելով լեղվի, իբրն Հաղորդակցության միջոցի առանձնաՀաւկություններից' Մ. Աբեղյանը, միանդամայն Հիմնավորված, մեծ ւեղ Է Հաւկացնում լեղվական ձների ուսումնասիրությանը: Սակայն դա չի նչանակում, թե նա անւեսում Է բովանդակությունը: Լեղվական յուրաքանչյուր ձն, կարդ նա քննում Է նրա բովանդակության Հեւ: Նրա Համար չկա ձն առանց բովանդակության: Սրինակ' Հոլովները քննելիս մեկնաբանում Է նան նրանց դործառույթը: Ուսւի իրավացի չեն նրանք (Գ. Սնակ, Ար. Ղարիբյան ն ուրիչներ), որոնք այդ ւաղանդավոր Հայերենադեւին անվանում են ֆորմալիսւ, իսկ նրա քերականությունը' ֆորմալիսւական: Աբեղյանը կաւարել Է լեղվի

կառուցվածքային ուսումնասիրություն, որ ժամանակին քննադաւվեց, այսւես կոչված, մարքսիսւ լեղվաբանների կողմից, որոնք չըրջանառությունից Հանեցին այդ Հիմնարար ուսումնասիրությունները: Այսօր, սակայն, մեղ Համար ւարղ Է, թե ինչ ւեղ Է ղբաղեցնում կառուցվածքային լեղվաբանությունը լեղուների ուսումնասիրության բնադավառում: 1930-ական թվականների կեսերին Հայերենադիւության մեջ Մ. Աբեղյանի ուղղությանը' լեղվի ձնային մեկնաբանության ենթաչրջանին, ինչւես բնութադրել Է Գ. ԶաՀուկյանը, ÷ոխարինելու Է դալիս իմացաբանական մեկնաբանության չրջանը: Հանդես դալով մարքսիղմի դիրքերից' այդ ուղղության երիւասարդ ւաչււանները ֆորմալիսւական անվանեցին Աբեղյանի աչխաւությունները, լեղվաբանական ուղղությունը ն Հասւաւեցին իրենցը, որ դալիս Էր Պալասանյանից: Բննադաւելով Աբեղյանին' իրենք ընկան ծայրաՀեղության մեջ. առաջնությունը ւալով բովանդակությանը' անւեսեցին լեղվի կառուցվածքը, նրա կառուցվածքային առանձնաՀաւկությունները: Դա բխում Էր ձնի ն բովանդակության ÷ոխՀարաբերության մեջ բովանդակությանն առաջնություն ւալու սկղբունքից: Այդ նորի մոււքն սկսվեց դասադրքերով: 1934 թ. լույս ւեսավ Ար. Ղարիբյանի «Հայոց լեղվի քերականություն» դասադիրքը, որն ընդունվեց Հարություն Պեւրոսյանի Հայոց լեղվի «Գործնական քերականություն» դասադրքի ÷ոխարեն: Այդ դասադրքի դեմ քննադաւական Հոդվածներով Հանդես եկան Հարություն Պեւրոսյանը, Նչան Ալավերդյանը, որոնց առանձին Հոդվածներով ւաւասխանեցին Գր. Հակոբյանը ն Գ. Սնակը: Առանձնաւես ծայրաՀեղ Էր Գ. Սնակի «Սերունդների կռիվը» Հոդվածը «կուլւուրական ֆրոնւ» թերթում: ԽորՀրդային Միությունում լեղվաբանության մեջ բուրժուական Համարված ւեսությունների դեմ կաւաղի ւայքար Էր մղվում, որի դրոչակակիրն Էր Նիկողայոս Մառը: Այդ ւայքարի ոդով Էլ քննադաւվեցին Հին դասադրքերը ն Հանվեցին դործածությունից, ընդունվեց Ար. Ղարիբյանի դասադիրքը: 1936 թ. լույս ւեսավ Գ. Սեվակի «Հայոց լեղվի չարաՀյուսություն» նոր դասադիրքը: Այս դասադրքերն իրենց կառուցվածքով ու մեթոդական մչակմամբ նորություն Էին ն երկար ւարիներ ծառայեցին Հայ երեխաներին մայրենի լեղուն ուսուցանելու դործին: 1937-1950 թվականներին Միության լեղվաբանական մւքի վրա իչխում Էր Մառի «նոր ուսմունքը»: 1949 թ. կուսակցության ու կառավարության կողմից այն ճանաչվեց իբրն մարքսիսւական, ղեկա18

վարող ուսմունք: Հայասւանում ավելի ւարածվեց մառականությունը: Մեկուսացվեցին այնւիսի Հայադեւներ, ինչւիսիք Հր. Աճառյանը, Մ. Աբեղյանը, Գր. Ղա÷անցյանը, Ան. Մեյեն Էին: Ժամանակակից դրական արնելաՀայերենի Հարցերով ÷ասւորեն ղբաղվում Էր միայն Գ. Սնակը: Ար. Ղարիբյանին Հեւաքրքրում Էին Հայոց լեղվի ւաւմության, բարբառադիւության ն Հայերենի դասավանդման մեթոդիկայի Հարցերը: ՍաՀմանա÷ակ Էր ուսանողներին ն ասւիրանւներին Հանձնարարվող դրականության ցանկը, չԷին Հանձնարարվում Հիչյալ լեղվաբանների աչխաւությունները, չԷին ուսումնասիրվում Հայերենին առնչվող Հին լեղուները: Գրական արնելաՀայերենի այս ւարիների ուսումնական ձեռնարկը Գ. Սնակի «Ժամանակակից Հայոց լեղվի ւեսությունն» Էր, որի առաջին դիրքը ււադրվել Է 1939 թ., իսկ երկրորդը' 1947 թ.: Այն երրորդ անդամ լույս ւեսավ 1955 թ.' իբրն բուՀական դասընթաց: Սնակի աչխաւության 1947 թ. Հրաւարակությունը դրված Է լեղվի օրինաչա÷ությունների իմասւային-իմացաբանական մեկնաբանությամբ, ժամանակի մարքսիսւական լեղվաբանության սկղբունքով, կրում Է լեղվի դասակարդայնության, լեղվի ու մւածողության նույնացման, լեղվի վերնաչենքայնության մառական ոչ դիւական ւեսության ուժեղ կնիքը: Դրանից Էլ բխում Էին որոչ անընդունելի դրույթներ ենթակայի ու սւորոդյալի, խոսքի մասերի դասակարդման, բառերի ծադման ն այլ Հարցերի վերաբերյալ: 1955 թ. «Դասընթացում» Հեղինակը որոչ Հարցերում ուղղեց իր վերաբերմունքը: Առաջաբանում նա նչում Է, որ ինքը վերանայել ու ճչւել Է Մառի ոչ դիւական ուսմունքից բխող իր' անցյալի որոչ մեղանչումները, սխալ ելակեւները, որոնք օւարամոււ Էին ն խորթ իր դիւական աչխաւություններին: Գ. Սնակի այս աչխաւությունն այսօր Էլ չի կորցրել իր կարնորությունը: Այսւեղ քննվում են դրական լեղվի կաղմավորման, Հնչույթային, բառային Համակարդերի, ձնաբանության Հարցերը: Հնչյունաբանության, բառադիւության բաժիններում նա Հեւնում Է Աբեղյանին: Ներկայացված են արնելաՀայ դրական լեղվի դոյական անունն ու բայը, Հոլովման ու խոնարՀման Համակարդերը: Բնութադրելով մեր նոր լեղուն' Հեղինակն ընդդծում Է, որ այն ո՛չ դրաբարի աղավաղումն ու ÷ո÷ոխումն Է, ո՛չ Էլ որնԷ բարբառի մչակում, թեն իր մեջ առաւորեն ունի թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի ւարրերը: Նրա նյութական կողմը' լեղվական աւաղձը, դրաբարյան Է, իսկ ոդին' ժողովրդական: Գրաբարյան են նրա բառաւաչարը, բառակաղմությունը, Հնչյունա÷ոխությունը, դրությունը, իսկ ժողովրդա19

կան' ձնաբանությունը, չարաՀյուսությունը: Այս բնութադրումներն ընդՀանուր բնույթի են ն ճչդրւման կարիք ունեն: Անդրադառնալով մեր նոր լեղվի Հասարակական կչռին' Հեղինակն ընդդծում Է նրա ւեւական, ակադեմիական, Համալսարանական դառնալու արժեքը, նրա Համաժողովրդական խոսակցական լեղու դառնալու միւումը, որին օդնում են դւրոցները, ռադիոն, ժողովներն ու Հավաքույթները, մամուլը, կինոն, թաւրոնը: Այս աչխաւության չաւ դրույթներ բըռնեցին ժամանակի քննությունը ն Հեւադայում ընդունվեցին Հայ լեղվաբանական մւքի կողմից: 50-ական թվականներին դաւաւարւվեց ու մերժվեց Մառի' լեղվի «նոր ուսմունքը», լեղվի դասակարդայնության ւեսությունը: Լեղվաբանական մւքի Համար սւեղծվեցին քիչ թե չաւ աղաւ սւեղծադործության ու ղարդացման Հնարավորություններ: Վերանայվում Է անցյալի ու ժամանակակից արւասաՀմանյան լեղվաբանական ղանաղան ուղղությունների նկաւմամբ Հախուռն մերժողական վերաբերմունքը: Սդւադործելով անցյալի ու ժամանակակից արւասաՀմանյան օւարաղդի ն Հայ լեղվաբանության առաջավոր միւքը' Հաջորդ սերունդը' երիւասարդ Հայ լեղվաբանները, սւեղծում են նոր ուսումնասիրություններ' ուրույն մեկնություններով, դրվում են նոր աչխաւություններ, ւաւմաՀամեմաւական լեղվաբանության ն առանձնաւես կառուցվածքային լեղվաբանության մեթոդներով նոր Հեւաղուական աչխաւանքներ են կաւարվում: 1967 թ. լույս Է ւեսնում էդ. Աղայանի «Ժամանակակից Հայերենի Հոլովումը ն խոնարՀումը» արժեքավոր աչխաւությունը: Հեղինակը քննում Է մեր դրական Հայերենի Հոլովման ու խոնարՀման Համակարդի կառուցվածքը: Աչխաւության Հանդամանալից քննությունը կկաւարվի Հեւո, երբ կխոսվի ձնաբանության Հարցերի մասին: 1974 թ. լույս ւեսավ ւրոֆեսոր Գ. Բ. ԶաՀուկյանի «Ժամանակակից Հայերենի ւեսության Հիմունքները» մենադրությունը: Հեւաղուական մեթոդով, սկղբունքներով դա մի նոր որակ Է Հայերենադիւության ւաւմության մեջ, որ ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենի կառուցվածքային քննության Հիմունքները: Լեղվի կառուցվածքի Հեւաղուության իր եղանակը Հեղինակն անվանում Է Հարաբերակցական, ըսւ որում կառուցվածքը նկարադրելիս նախ բացաՀայւում Է լեղվական ւվյալ միավորի բաղկացուցիչ ւարրերը, աւա' բովանդակությունը, իսկ Հեւո' այդ երկուսի ÷ոխՀարաբերությունը, որով ն ւրվում Է կառույցի ընդՀանուր սաՀմանումը:

Աչխաւությունը բաղկացած Է չորս բաժնից ն ընդարձակ ներածությունից: Վերջինս ներկայացնում Է Հեղինակի լեղվաբանական սկղբունքները, որոնք կիրառում Է Հայերենը Հեւաղուելու ընթացքում: Բանի որ իր ուսումնասիրության Հիմքում ընկած են լեղվական կաղաւարները, ուսւի Հարկ Է Համարել ներածականում մեկնաբանել կաղաւարի Էությունը: կաղաւարները բառաձների որոչակի կարդերի չարքերն են: Սրինակ, Հայերենում արմաւչարմաւ մի կաղաւար Է' Հացթուխ, թանաքաման, ջրկիր, ախւորոչ ն այլն չարքի Համար, քաղաքչներչից բառաձնն ունի եռանդամ կաղաւար (քերականական ՀիմքչթվանիչչՀոլովանիչ մասնիկներ): Նման կաղաւար ունեն մաւչներչով, լճչերչում, դյուղչերչին ն այլն չարքերը: Բացի բառակաղմական ն ձնաբանական չարքեր ներկայացնող կաղաւարներից, կան նան չարաՀյուսական չարքեր ներկայացնող կաղաւարներ: Սրինակ' այս երեխան, խելոք երեխան, Հինդ քաղաք չարքը ունի որոչիչչորոչյալ կաղաւարը, արադ վերցնել դիրքը, դանդաղ կարդալ նամակը, սրւանց կաւարել խնդրանքը չարքերն ունեն ւարադաչ բայչխնդիր կաղաւարը, Արամն աւրում Է դյուղում, ձուկը ջրում Է լողում, երեխան սովորում Է դւրոցում, նրանք խաղում են մանկաւարւեղում ն նման չարքերն ունեն ենթակաչսւորոդյալչւեղի ւարադա կաղաւար ն այլն: կան ընդՀանրական կաղաւարներ բոլոր լեղուների Համար ն առանձնական' առանձին լեղուների Համար: Այս առանձնական կաղաւարներն Էլ, որ ւեսանք Հայերենում, կարող են լինել լրիվ ն մասնակի, Հիմնակաղաւարներ ն ենթակաղաւարներ, Համասեռ ն ոչ Համասեռ: Բանի որ «նախադասությունն այն միավորն Է, որի մեջ Հանդես են դալիս լեղվական բոլոր իմասւներն ու ձները» (Էջ 22), ուսւի նախադասության կաղաւարը լիակաւար Է, ընդՀանուր լեղվական կաղաւարի Հիմք: Նախադասությունը իրական աչխարՀի որնԷ կողմի լեղվական դրսնորումն Է, ուսւի նրա կաղաւարի կառուցումը ւիւի սկսել իրական աչխարՀի Հարաբերությունների ուսումնասիրություններից (Էջ 22): Հեղինակն ընդունում Է առարկայի Հինդ Հաւկանիչ' ւարունակություն, բաղկացականություն, Հաչվականություն (քանակ), վիճակայնություն ու նչանայնություն' նրանց Համաւաւասխան կաղաւարներով: ԱյնուՀեւն ւրված Է լեղվաբանության բաժինների առանձնացման Հիմունքը: Մենադրության առաջին բաժինը վերնադրված Է «ԱրւաՀայւություն», ուր քննվում են արւաՀայւչական միջոցները' 1-ին Հարացուցային Հնչաբանություն, Հնչույթների ւարբերակում, դասակար21

դում' բնութադրող ւախւակներով, 2-րդ չարաՀյուսական Հնչաբանություն' վանկ, Հնչաչղթա' Հնչադասություն, Հնչաւակւ, Հնչաբառ: ԱյնուՀեւն Հեղինակն անդրադառնում Է Հնչա÷ոխությանը' (Հնչյունա÷ոխություն) ւաւմական ն չեչւա÷ոխական: «Գրաբանություն» խորադրի ւակ քննվում են դրանչանների առանձնաՀաւկությունները, ւեսակները, կաղմությունը, Հնչույթների ու դրույթների ÷ոխՀարաբերությունը (քանակական ն որակական): Այս բաժնի 3-րդ ենթաբաժինը ւեղեկություններ Է ւալիս չարժաբանության մասին, որին Հայ լեղվաբանները չեն անդրադարձել: Աչխաւության 2-րդ բաժնում քննվում են դրական արնելաՀայերենի ձնաբանության Հարցերը: Անդրադառնալով խոսքի մասերի դասակարդմանը' դւնում Է, որ նրա Հիմքում ւեւք Է ընդունել Հաւկանիչների որակական ամբողջությունը' «խոսքի մասերը դիւելով որւես բառերի իմասւային այնւիսի խմբեր, որոնք լեղվի կառուցվածքում սւանում են բառակաղմական, չարաՀյուսական ն ձնաբանական Համաւաւասխան արւաՀայւություն» (Էջ 128): «Խոսքի մասերը ոչ թե բառերի խմբեր են, այլ բառային միավորների խմբեր»: Բուն Հայոց լեղվի Համար կաւարվող դասակարդումը ւեւք Է սկսվի ձնաբանական ն բառակաղմական չա÷անիչներից ն լրացվի իմասւային ու դործառական չա÷անիչներով: կսւացվեն բառային միավորների իմասւադործառական, լայն առումով' բառաքերականական խմբեր (Էջ 133): Խոսքի մասերի դասակարդման Հիմքում ընդունելով չորս Հաւկանիչ' դոյակաղմություն, իրադրայնություն, մակադրականություն ն Էանչություն, սւանում Է 16 խոսքի մաս' ածական դերանուն, քանակական դերանուն ն Հոդ, դոյական դերանուն, Հարաբերական դերանուն, ածական, թվական, դոյական, կաւ, իրադրական մակբայ, բառ-մասնիկ, ձայնարկություն, եղանակական, որակական մակբայ, քանակական մակբայ, բայ, չաղկաւ: Ըսւ դործառական Հաւկանիչի' Հեղինակն ընւրում Է Հաղորդակաղմության (նախադասության կաղմում Հանդես դալը), միադործառության, ինքնաՀաղորդայնության (երբ ինքնուրույն կարող Է նախադասություն կաղմել), լրացականության Հաւկանիչները: Այս դեւքում սւանում Է 12 խոսքի մաս' դոյական, ածական, մակբայ, բայ, թվական, դերանուն, եղանակական, կաւ, սւորադասական չաղկաւ, ձայնարկություն, բառ-մասնիկ, Համադասական չաղկաւ: ԱյնուՀեւն անդրադառնում Է բառի կաղմությանը' ձնույթը ն նրա ւեսակները, ածանցական ձնույթներ, Հիմք: Անցնելով դոյականական բառաձների Հարացույցի նկարադրությանը' ներկայացնում Է

անվան քերականական կարդերը (թվի, Հոլովի, դասի, առկայացման), դերանվանական կարդերը (թվի, Հոլովի, դասի, դեմքի): Ընդունում Է Հինդ Հոլով: Հոդառությունն անվանում Է առկայացման կարդ' երկու ենթակարդերով' որոչյալության ն ցուցասւացականության (դիրքը, դիրքս): Ձնաբանության երկրորդ ենթաբաժնում քննվում Է սւորոդական (իմա' դիմավոր) բայաձների Հարացույցը' խոնարՀումը: Այսւեղ ւրվում են նախ Համադրական ձների' եղանակի, կերւի, ւիւարի, սեռի, ժամանակի, դեմքի, դասի ն թվի կարդերը, դրանց արւաՀայւության ձները, աւա' վերլուծական ձները: Ըսւ Հեղինակի' կերւարի քերականական կարդն արւաՀայւվում Է ան, աց, են, եց, ձ, ն, չ, ր Հիմքակաղմ վերջնամասնիկներով: կերւային ւարբերություններ են երնան դալիս լողալ - լողանալ, կաղալ - կաղանալ, քարել քարանալ, ունեմ - ունենում եմ ն նման այլ ղուդաձներում: Բայի կերւի մասին ԶաՀուկյանի ըմբռնումը ւարբերվում Է աբեղյանական ըմբռնումից: ԶաՀուկյանը նչում Է ւիւարի կարդը, որը միանդամայն այլ բան Է ն մասամբ Համաւաւասխանում Է արժույթ Հասկացությանը: «Արժույթը ւիւարի չարաՀյուսական, իսկ ւիւարը արժույթի ձնաբանական արւաՀայւությունն Է: Արժույթը խնդիր առնելու Հաւկանիչն Է» (256): Անցնելով բայի սեռի քննությանը' նչում Է սեռանիչ երկու վերջամասնիկներ' (ա, ե) ց (ն/ր) ն վ, այսինքն ւաւճառական ն կրավորական մասնիկներ: Առաջինը անցողականության արւաՀայւիչն Է, երկրորդը' անանցողականութան: Ընդունված Է բայի կրավորական ն ոչ կրավորական (ներդործական), ւաւճառական ն ոչ ւաւճառական (չեղոք) սեռային բաժանում: Բայի վերլուծական ձների մասին խոսելիս նա նչում Է, որ Հարակաւար դերբայով սաՀմանա÷ակ թվով բայեր են մասնակցում ժամանակային ձների կաղմությանը: Աչխաւության երրորդ բաժինը նվիրված Է չարաՀյուսությանը: Առաջին ենթաբաժինը վերաբերում Է դոյականական բառակաւակցություններին. դրանց կառուցվածքին, որոչիչ բառերին ու բառախմբերին, որոնց կաղմում են դերանվանական, թվական, ածական որոչիչները [արմաւական ն բաղադրյալ' Համեմաւության ասւիճանների կարդով ն որոչչային բառակաւակցություններով], ւեսակները, մակորոչիչ բառերը' մակբայներ, երրորդ' Հարաբերիչ բառերին ու բառախմբերին: Երկրորդ ենթաբաժինը վերաբերում Է բայական բառակաւակցություններին ն նախադասությանը: Տրված են նախադասության, իբրն լեղվական միավորի քերականական կարդերը:

Ըսւ Հեղինակի' «նախադասության այն Հաւվածները, որոնք բաղկացած են մեկ բառից, բառախմբից կամ բառակաւակցությունից ն որոնք Հանդես են դալիս որւես որոչակի դադարներով ն Հնչերանդով առանձնացող միավորներ, կոչվում են չարույթ»: Բերված Է Հեւնյալ օրինակը. 1) Ես 2) Գրիդորի Հեւ 3) ոչ մի կերւ 4) դյուղ չեմ դնա (Էջ 354): Աւա քննվում են եղանականիչ բառերն ու բառախմբերը, առոդանությունը, եղանակիչ բառերի ւեսակները, Հեւո' ձայնարկությունը, կոչականը, Հարցոււաւասխանական, վերաբերական բառերն ու բառախմբերը: ԱյնուՀեւն Հեղինակը քննում Է նախադասության անդամները' ենթակա, սւորոդյալ, լրացական անդամներ, Հարաբերիչ բառեր (չաղկաւներ), ներկայացնում Է բայերի կաւակցելիության դասակարդումը: Անդրադառնալով ենթակային' Հեղինակն այն դիւում Է երկու առումով' Հաղորդակցային ն Հաղորդային, առաջինն ըսւ Էության իրական առարկան Է, իսկ երկրորդը' նրա լեղվական դրսեվորումը: Աչխաւության 340 Էջում կարդում ենք. «Միացնենք ենթակայի ն սւորոդյալի քննությունը' նկաւի առնելով, որ նրանք իրար նկաւմամբ դրավում են երկակի դիրք, ն չի կարելի մեկը Համարել դլխավոր, մյուսը' լրացական անդամ. ա) ենթական Հաղորդակցային առումով կենւրոնական անդամ Է, Հաղորդային առումով' դիմավոր բայով արւաՀայւած Հարաբերության կողմերից մեկը, այսինքն' բայական արժույթի մի դրսնորումը, Հեւնաբար դիմավոր բայի Համեմաւությամբ լրացական անդամ. բ) սւորոդյալը' որւես նախադասության կենւրոնական Հարաբերության արւաՀայւություն, Հաղորդման մակարդակով կենւրոնական անդամ Է, ն ենթական նրա արւաՀայւած Հարաբերության կողմերից մեկը. սւորոդյալի սւորոդելիական մասը ակնՀայւորեն ծառայում Է ենթակայի վիճակի բացաՀայւմանը ն կախյալ դիրք ունի նրա նկաւմամբ, իսկ սւորոդող մասը (Հանդույց) ծառայում Է այդ կախման արւաՀայւությանը»: Բայց, աՀա, 388 Էջում «Ենթակա» խորադրի ւակ դրում Է. «Ենթական նախադասության, որւես Հաղորդման ակւի, կենւրոնն Է»: Թվարկել ու բնութադրել նախադասության բոլոր մնացած անդամները, որոնց մեջ անմիջաբար կամ սւորոդյալի միջոցով լրացվում Է ենթակայի այս կամ այն կողմը, նչանակում Է բացաՀայւել ենթակայի ողջ բովանդակությունը»: Այս դեւքում ո՞ւր մնաց 340 Էջում Հեղինակի ւված բնութադիրը, թե ենթական Հաղորդակցային մակարդակում Է կենւրոնական անդամ, իսկ Հաղորդման մակարդակում սւորոդյալն Է կենւրոնական անդամ, ենթական

դիմավոր բայի լրացում Է, բայական արժույթի դրսնորում: Պարղ չԷ, թե Հեղինակի ընդունած երեք ենթականերից (իրական, Հոդեբանաւրամաբանական ն լեղվաքերականական) ո՞րն Է կենւրոնական անդամ, կամ ի՞նչ նկաւի ունի Հեղինակը, երբ մի դեւքում (Էջ 340) սւորոդյալն Է Համարում Հաղորդման կենւրոն, իսկ ենթական' նրա լրացումը, մյուս դեւքում (Էջ 388) ենթական Է Հաղորդման կենւրոն: Պարղություն Է ւեւք: Ըսւ ենթակայի առկայության նախադասությունները բաժանում Է երկու խմբի' ենթակայի' բառային արւաՀայւություն չունեցող նախադասություններ ն ենթակայի' բառային արւաՀայւություն ունեցող նախադասություններ: Առաջինները, որ անվանում Է բայաձնային, բաժանում Է չորս խմբի' որոչյալ-դիմավոր, անորոչ-դիմավոր, ընդՀանրական-դիմավոր ն անդեմ: Որոչյալ-դիմավոր նախադասությունների ենթական արւաՀայւվում Է բայի առաջին ն երկրորդ դեմքերի միջոցով ն կառույցը Հակադրվում Է մյուս' անենթակա նախադասություններին, որոնց չարքին Հեղինակը դասում Է նան անդեմ նախադասությունները, թեն սրանք դիմավոր բայ չունեն իրենց կաղմում: Հեւաքրքիր Է, որ լուսացավ, անձրնում Է, ցրւեց, մութ Է, չոգ Է ն նման ւիւի անենթակա նախադասությունների ենթական Հեղինակը Համարում Է այն իրական վիճակը, որ արւաՀայւվում Է սւորոդյալի միջոցով' կարծես դրանով ւաւասխանելով այն լեղվաբաններին, որոնք այդ կառույցների դիմավոր բայերը (մթնեց, ձնեց, անձրնում Է) սւորոդյալ չեն Համարում' ւաւճառաբանելով, թե չկա այն առարկան (ենթական), որին ւիւի վերադրվի բայի արւաՀայւած Հաւկանիչը: Այս կառույցներում ԶաՀուկյանը ւեսնում Է նան բաղադրյալ սւորոդյալ (ցուրւ Է, ւաւերաղմ Է), մի բան, որ որոչ լեղվաբաններ չեն ընդունում ն, կարծում եմ, սխալվում են: Պրոֆ. Գ. ԶաՀուկյանը բայական անդեմ նախադասությունների (չծխել, դուրս դրել ն այլն) չարքին Է դասում նան նրանց Հոմանիչ նախադասությունները (չի կարելի ծխել, Հարկավոր Է դուրս դրել): Այս դեւքում անւեսվում Է կառուցվածքը, քերականական առանձնաՀաւկությունը, որին դժվար Է Համաձայնվել: Անցնելով սւորոդյալի քննությանը' Հեղինակը նչում Է կաղմության երեք ւեսակ' ւարղ, բաղադրյալ ն բարդ: Մանրամասն նկարադրում Է բաղադրյալ սւորոդյալի ւիւարային չորս խմբերը' արւաՀայւված եմ, դառնում եմ, ունեմ, դարձնում եմ բայերով: Բաղադրյալ սւորոդյալները կոչում Է անվանական, նրանցով կաղմված նախադասություններն Էլ' անվանական: Դրանով Հեղինակը Հեւե25

վում Է օւար լեղուների քերականությանը: Սա, իՀարկե, չեղում Է Հայերենի կառուցվածքային առանձնաՀաւկություններից: Հայերենում, իբրն օրենք, առանց դիմավոր բայի սւորոդյալ չկա: Եթե ռուսերենում միայն դոյականը կարող Է սւորոդյալ Համարվել, ինչւես' ëåòî, óòðî, աւա Հայերենում դրանց ւիւի ավելանա դիմավոր բայը' ամառ Է, առավու Է, ուրեմն կառույցը բաղադրյալ Է' անվանաբայական: Հեղինակը բարդ Է անվանում այն սւորոդյալները, որոնք բաղկացած են դիմավոր բայով ն անորոչ դերբայով (ինչւես' խուսափում Է կարդալ, ցանկանում Է գնալ): Բավական մանրամասնությամբ նկարադրված են բաղադրյալ սւորոդյալների բաղադրիչների (Հանդույցի ն սւորոդելիի) միջն եղած իմասւային Հարաբերությունները: ինչւես երնում Է բերված օրինակներից, Հեղինակը բարդ սւորոդյալ Է Համարում նան այն բաղադրությունները, որոնց մի եղրը ներդործական սեռի բայ Է, թեն այս դեւքում անորոչ դերբայը ուղիղ խնդիր Է, ինչւես' չարունակում Է գնալ, ցանկանում Է երգել: Ըսւ Էության Հեղինակը այս դեւքում առաջնությունը ւալիս Է իմասւին: Այլ կերւ ի՞նչ ւարբերություն' առողջություն Է ցանկանում ն առողջանալ Է ցանկանում, կամ չարունակում Է ճամփորդությունը ն չարունակում Է ճամփորդել կառույցների միջն խնդրառության ւեսակեւից: Եթե նրանց դոյական մասը (առողջություն, ճամ÷որդություն) ուղիղ խնդիր Է, բայական մասը (առողջանալ, ճամ÷որդել) նույնւես ուղիղ խնդիր Է: Այլ բան են ձգւում Է կարդալ, պաւրասւ Է ղեկուցել ւիւի սւորոդյալները, որոնց մի բաղադրիչը կամ չեղոք սեռի բայ Է, կամ բաղադրյալ կաղմություն, որոնք ուղիղ խնդիր չեն առնում, ուսւի կառույցը դիւվում Է իբրն բաղադրյալ (բարդ) սւորոդյալ: Ջգւել, պաւրասւ լինել ձները ւաՀանջում են ւրական Հոլովով անուղղակի խնդիր (ձդւել, ւաւրասւ լինել մի բանի), ուրեմն անորոչ դերբայը չի ընդունել դերադասի թելադրած Հոլովը (ւրական) ն խնդրառական այլ կաւի մեջ Է դերադասի Հեւ: Գ. ԶաՀուկյանը Հակված Է բարդ սւորոդյալի արժեք ւալ նան Հարադրավոր բայերով կաղմություններին (բաց Է թողնում, թույլ Է ւալիս, ականջ Է դնում, դլխի Է ընկնում, դլխով Է անում ն այլն), այս դեւքում, երնի, նկաւի Է ունենում բաղադրությունը: Բարդ սւորոդյալ Է Համարում նան անՇրաժեչւ Է կարդալ, Շարկավոր Է բուժել, Շնարավոր Է մոռանալ ւիւի կառույցները: Այս դեւքում Էլ նկաւի Է ունենում, ըսւ երնույթին, իմասւը: իրականում կառուցվածքային ւեսակեւից այսւեղ առկա են ենթական ու սւորոդյալը: ԶԷ՞ որ

անՇրաժեչւ Է դեղորայք, Շարկավոր Է բուժում, Շնարավոր Է մոռացում կառույցներում դեղորայք, բուժում, մոռացում դոյականները ենթականեր են: Անցնելով նախադասության լրացումներին' Հեղինակը դրանք բաժանում Է երկու խմբի' անվանական ն բայական: Բացաւրում Է խնդրի ն ւարադայի ւարբերությունը, ըսւ որի խնդիրները դոյականական, իսկ ւարադաները մակորոչչային (մակբայական) Հարցականների ւաւասխաններ են: Եթե նախադասության ւվյալ անդամի դործառությունը կարող Է կաւարել որնԷ մակբայ (կարելի Է ÷ոխարինել մակբայով), աւա մենք դործ ունենք ւարադայի Հեւ, եթե ոչ, աւա առկա Է խնդիրը (Էջ 421): Խնդիրները ցույց են ւալիս առարկաները, իսկ ւարադաները' վիճակների Հարաբերությունները: Եթե երկրորդական նախադասությունները ւարադաներ են, մեծ մասամբ կաւակցվում են չաղկաւներով, իսկ եթե խնդիրներ են' Հարաբերական դերանուններով: Խնդիրների կաւն ավելի ուժեղ Է, քան ւարադաներինը: Խնդրառության ÷ոխարեն դործածում Է կառավարություն ւերմինը: Տարբերում Է դործառական-չարաՀյուսական, ձնական-ավանդական, ուժեղ ն թույլ, ւարւադիր ն ոչ ւարւադիր, միակի ն բաղմակի կառավարություն: Ընդունում Է Հոլովների Հեւնյալ դործառությունները' խնդիրներ (սւորոդելիական, ուղիղ խնդիր, անուղղակի խնդիրներ' Հանդման, ելակեւի, միջոցի, ուղեկցման, վերաբերության) ն ւարադաներ (ւեղի, չա÷ի, ւաւճառի, Հեւնանքի, նւաւակի, Հիմունքի): Լրացումները բաժանելով երեք խմբի' Հոլովական, կաւական ն մակբայական, ւալիս Է դրանց իմասւային մանրամասն բացաւրությունը, ւարբերությունները: Նախադասության «Հարաբերիչ բառեր ու բառախմբեր» վերնադրի ւակ քննում Է սւորադասական չաղկաւները: ԱյնուՀեւն անդրադառնում Է բայերի կաւակցելիության Հարցին, բայերի արժույթին: Արժույթը բայի կաւակցելիությունն Է ենթակայի, խնդիրների (նան ւարադաների) Հեւ (Էջ 466): Աւա մանրամասն քննվում են ղրո արժույթ, միարժույթ, երկարժույթ, եռարժույթ բայերը, դրանց իմասւները: Հաւուկ կանդ Է առնում բայերի' մակբայական խմբերի Հեւ կաւակցվելու Հնարավորությունների քննության վրա: Աչխաւության չորրորդ բաժինը վերնադրված Է «Փոխկաղաւարում»: Առաջին ենթաբաժնում քննվում են Համադասական կաւակցությունները, Համադասական չաղկաւները' իրենց իմասւային ւարաւեսակներով: Երկրորդ ենթաբաժինը խոսքի մասերի ÷ոխա27

կերւման, ÷ոխանցման մասին Է: Բննված են բայի ÷ոխակերւումը (դոյականացում, ածականացում, մակբայացում), նախադասության ÷ոխակերւումը (ներքին, արւաքին), դերբայական անդամը (դարձված) ն այլն: ինչւես ասվեց, Գ. ԶաՀուկյանի սույն աչխաւությունը նոր սկըղբունքներով ու մեթոդներով կաւարված ուսումնասիրություն Է, որի նւաւակն Է ներկայացնել ժամանակակից արնելաՀայերենի արւաՀայւության կառուցվածքային քննության ւեսական Հիմունքները: Այսօր Հայ (ն ոչ միայն Հայ) լեղվաբաններն ու քերականները ձնաբանության բաժնում ներկայացնում են խոսքի մասերը (նյութական ն ոչ նյութական) ն նրանց քերականական կարդերն ու առանձնաՀաւկությունները, իսկ ԶաՀուկյանը քննում Է այդ բաժնում միայն ձնույթները, դոյականական բառաձների, դերանունների Հոլովման ն սւորոդական բայաձների (խոնարՀման) Հարացույցները' այս ւեսակեւից Համաձայնելով Մ. Աբեղյանին: Աբեղյանի նման ԶաՀուկյանն Էլ կաւերը, չաղկաւները, եղանակավորող (վերաբերական) բառերը, ձայնարկությունները քննարկում Է չարաՀյուսության բաժնում' ելնելով դրանց չարաՀյուսական դործառություններից: Հեղինակը չաւ Հարցերում Հակադրվում Է թե՛ ժամանակակից, թե՛ անցյալի Հայ ն օւար լեղվաբաններին ն իր ուսումնասիրության արդյունքների Հիման վրա ւալիս արդի Հայերենի լեղվական երնույթների ուրույն բացաւրություններ: Պրոֆ. Գ. ԶաՀուկյանի այս ծավալուն ու արժեքավոր ուսումնասիրությունն ունի որոչ վիճաՀարույց մեկնաբանություններ, բնութադրումներ: Բանավեճի ւեղիք են ւալիս, օրինակ, ենթակայի, բաղադրյալ ու բարդ սւորոդյալների, բայի կերւերի, խոսքի մասերի դասակարդման, բացաՀայւչի, խնդիրների ու ւարադաների ւարբերակման մասին Հեղինակի մեկնաբանությունները: Գ. ԶաՀուկյանը սույն մենադրությունում արդի լեղվաբանական մւքի բարձր մակարդակով չարադրել Է ժամանակակից դրական արնելաՀայերենի Հնչյունաբանության, բառակաղմության, ձնաբանության ու չարաՀյուսության կառուցվածքային քննության ւեսության դիւական Հիմունքները: Հեւադա ւարիներին (վաթսունական թվականներին) Հայերենադիւության մեջ սւեղծված նորն ու դրականն այն Է, որ դրական արնելաՀայերենի առանձին բաժիններ Հաւուկ քննության առարկա, մենադրությունների նյութ են դառնում: Մ. Աբեղյանի, Հր. Աճառյանի, Գր. Ղա÷անցյանի, աւա ն Գ. Սնակի ու Ար. Ղարիբյանի սաները Հանդես են դալիս առանձին մենադրական ուսումնասիրություննե28

րով' նվիրված աչխարՀաբարի այս կամ այն ՀիմնաՀարցին: Նկաւի ունենալով այդ ուսումնասիրությունների բաղմաղանությունը' նւաւակաՀարմար եմ դւնում այս չրջանը ներկայացնել ըսւ բաժինների' Հնչյունաբանության, բառակաղմության, ձնաբանության, չարաՀյուսության ն ոճաբանության:

ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գրական աչխարՀաբարի դիւական Հնչյունաբանությունը, ինչւես ասվեց, սւեղծել Է Մ. Աբեղյանը: Հեւադայում Հայ լեղվաբանության ւաւմության մեջ Գ. Ղա÷անցյանն առաջինն Էր, որ, Հեւնելով Բոդուեն դը կուրւենեին, ղարդացրեց Հնչույթի ւեսությունը, ւվեց Հնչյունի ն Հնչույթի ւարբերակումը: Ժամանակի դիւական բարձր մակարդակով քննեց ու ներկայացրեց ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանությունը' Հընչույթների դասակարդումը, Հնչյունա÷ոխությունը (ւե՛ս Գ. Ղա÷անցյանի «ԸնդՀանուր լեղվաբանությունը», 1939 թ.): Ժամանակակից Հայերենի Հնչյունային Համակարդի դիւական դասակարդումը ն Հնչյունա÷ոխության ամենաընդարձակ նկարադրությունը կաւարել Է նան Հր. Աճառյանը իր «Լիակաւար քերականություն Հայոց լեղվի» դրքի 6-րդ Հաւորում, որը բաղկացած Է երկու մասից' ձայնախոսություն ն ձայնա÷ոխություն: Սրանց ուղիով ընթացան Հեւադա քերականները: Մ. Աբեղյանից Հեւո առաջին մենադրական աչխաւանքը Վ. Առաքելյանի «Ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանություն» դիրքն Է (1955 թ.), ուր նկարադրված են Հայերենի Հնչույթները, ձայնավորների ու բաղաձայնների դասակարդումը: Բնութադրված են վանկն ու չեչւը, չեչւից բխող Հնչյունա÷ոխությունը, ընդՀանուր ու ÷ոխաղդեցիկ Հընչյունա÷ոխությունը: Հեղինակն առանձնաւես լավ Է ուսումնասիրել դրական արնելաՀայերենի Հնչյունա÷ոխության արդի վիճակը: Դասական դրականությունից քաղած Հարուսւ օրինակներով նա ցույց Է ւալիս, որ այսօր մեր լեղուն երբեմն չի ւաՀւանում ժառանդորդական Հնչյունա÷ոխության կանոնները, դրաբարի չաւ Հնչյունա÷ոխ բառեր այսօր չեն Հնչյունա÷ոխվում: Ուչադրավ աչխաւանք Է Ա. Արամյանի «Ժամանակակից Հայերենի ձայնավորները» դիրքը (1962 թ.), որւեղ նա ղանաղան կողմերով ուսումնասիրելով ձայնավոր Հնչույթները' ներկայացրել Է մեր ձայնավորների լրիվ նկարադիրը:

Հնչյունաբանության կաւակցությամբ Հարկ Է մի երկու խոսք ասել ժամանակակից Հայերենի ուղղադրության, ուղղախոսության ուսումնասիրության վիճակի մասին: ինչւես արդեն ասվել Է, խորՀըրդային կարդեր Հասւաւվելուց Հեւո Հայասւանի լուսժողկոմաւը իր ձեռքը վերցրեց մեր լեղվի ւերմինաչինության, ուղղադրության ն ուղղախոսության կարդավորման ւարւականությունը, որը երեսնական թվականներին ւրվեց ԺողկոմխորՀին (Մինիսւրների խորՀուրդ) կից ւերմինաբանական կոմիւեին: Այդ կոմիւեն, որում ընդդրկված Էին անվանի Հայադեւներ ու այլ դիւնականներ, իր Հերթական նիսւերում քննել Է օ-ո, ե-Է ձայնավորների ուղղադրության, ÷ոխառությունների, ւառադարձության ն այլ Հարցերի վերաբերյալ առաջարկները ն օրենքի ուժ ւվել դրանց: Այդ կոմիւեի օդւակար դործունեության վկայությունն են արդեն Հրաւարակված երեք ժողովածուները: Մեկը Սերոբ Ղաղարյանի «Ուղեցույցն» Է' ււադրված 1945 թ., մյուսը' Հ. Բարսեղյանի «Տերմինաբանական ուղեցույցը»' ււադրված 1968 թ., աւա նույնի «Տերմինաբանական ն ուղղադրական ւեղեկաւուն» 1978-ին, որն ընդդրկում Է 1955-ի ն Հեւադա որոչումները ժամանակակից դրական արնելաՀայերենի բառադործածության, ուղղադրության, ուղղախոսության, ւառադարձության առանձին Հարցերի մասին: Միայն ւիւի ա÷սոսալ, որ այդ կարնոր որոչումները երբեմն չեն կիրառվում, ն կոմիւեն Էլ Հնարավորություն չունի Հեւնելու իր որոչումների կիրառությանը, երբեմն Էլ չւաւողականություն են Հանդես բերում առանձին բառերի ուղղադրության, օւար բառերի ÷ոխառության Հարցերում: 1974 թ. լույս ւեսավ Թ. Ղարադյուլյանի «Ժամանակակից Հայերենի ուղղախոսությունը» արժեքավոր աչխաւությունը: Դա մեր ուղղախոսության մասին առաջին ծավալուն ուսումնասիրությունն Էր: Բաղկացած Է երկու մասից: Առաջին մասում քննված են ուղղախոսության ընդՀանուր Հարցեր' ուղղախոսության ըմբռնումը, նչանակությունը, արւասանության նորմավորումը, ղարդացման Հիմնական ÷ուլերը, ժամանակակից դրական Հայերենի արւասանության մեջ կաւարված ÷ո÷ոխությունները, չեղումները դրական արւասանությունից ն այլն: Երկրորդ մասը նվիրված Է առանձին Հընչույթների արւասանության Հարցերին: Բննված են ձայնավորների, ձայնակաւի, երկՀնչյունների, բաղաձայնների դիրքային արւասանության ւարբերությունները: Առանձին քննության Է ենթարկված օւարաղդի ÷ոխառությունների արւասանությունը:

Թ. Ղարադյուլյանի սույն մենադրությունը սկիղբ Է դնում ժամանակակից դրական արնելաՀայերենի ուղղախոսության ուսումնասիրությանը' ունենալով միաժամանակ նորմավորող արժեք: Հեղինակը ձդւել Է կանոնական դարձնել մեր այսօրվա ուղղախոսությունը' քննադաւելով ու մերժելով Հայերենին խորթ արւասանությունները, որոնք Հեւնանք են բարբառային ն օւարաղդի, առանձնաւես ռուսերենի արւասանությունների: 1988 թ. լույս ւեսավ Ա. Խաչաւրյանի «Ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանություն» մենադրությունը: Հեղինակը երկար ւարիներ ղբաղվել Է ժամանակակից Հայերենի Հնչյունային, Հնչույթային Համակարդի ուսումնասիրությամբ, կաւարել Է լաբորաւոր ÷որձարկումներ, որի արդյունքն Է այս մենադրությունը: Աչխաւության Հիմնական դրույթները ավելի ընդարձակ ււադրվել են դեռ 1979 թ. ԳԱ լեղվի ինսւիւոււի Հրաւարակած «Ժամանակակից Հայոց լեղվի» «Հնչյունաբանություն» բաժնում: Աչխաւության առաջին դլուխը Հնչյունաբանության ընդՀանուր Հարցեր Է արծարծում' Հնչյունաբանությունը, նրա խնդիրները, նւաւակները, արւասանական դործարանները, Հնչույթ ն Հնչյուն ըմբռնումները, Հնչույթների դասակարդման սկղբունքները, ձայնավորների ու բաղաձայնների ղանաղան դասակարդումները ն այլն: ԱյնուՀեւն անցնելով իր ուսումնասիրության բուն նյութին' Հայերենի Հնչույթային Համակարդի քննությանը, ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենի ձայնավորների ն բաղաձայնների դիւական քննությանը: ԱյնուՀեւն Հեղինակը նկարադրում Է Հայերենի Հընչույթների (ձայնավոր ն բաղաձայն) ւարբերակիչ Հաւկանիչները' Հիմնական, լրացական, բաղաձայնների չնչեղացում ն ոչ չնչեղացում' խուլ չնչեղ Հւականներ, ձայնեղ չնչեղ Հւականներ: Վերջին դլխում նկարադրված են Հայերենի Հնչույթների ֆիղիկական արւաբերումը, արւաբերման դործարանները: ԱյնուՀեւն նկարադրվում Է Հայերենի արւասանվածքի ւրոՀումը, վանկը, բառային չեչւը: Այս մենադրությունը, անչուչւ, ամ÷ո÷ում Է Հայերենի Հնչյունային-Հնչույթային Համակարդի մասին եղած կարծիքները' դրանով իսկ դառնալով այդ բնադավառի վերջին դիւական ուսումնասիրությունը: Հեղինակը չաւ Հարցերում Հակադրվում Է Հայերենադիւության մեջ ընդունված այս կամ այն կարծիքին, ելնելով լաբորաւոր իր ÷որձերից ն ուսումնասիրությունից' նոր խոսք ասում: Այսւես, օրինակ, նչելով, որ Հայ լեղվաբանները կիսաչ÷ականները ներկայացնում են որւես բարդ բաղաձայններ, դրում Է, թե այդ Հնչյունները

«ոչ թե բաղկացած են մեկ ւայթականից ն մեկ չ÷ականից, որին երկու դեւքում (ց, չ) միանում Է նան Հադադը, այլ այնւիսի Հնչյուններ են, որոնց կաղմավորման եղանակը ւարբերվում Է թե՛ ւայթականներից, թե՛ չ÷ականներից' ունենալով ընդՀանուր դծեր երկուսի Հեւ Էլ»: Դրանք միաՀնչյուն, ւարղ միավորներ են, որ վկայում են ÷որձառական ւվյալները: Լեղվաբաններն այդ Հնչյունները (ձ, ծ, ջ, ճ, փ, թ, ք, ց, չ) Համարելով բարդ' կաղմավորման բարդությունը նույնացնում են Հնչյունների դումարին: Հեղինակը այդ բաղաձայնների ւարղ Հնչյուն լինելն աւացուցում Է նրանով, որ դրանք' ճ-ն, ծ-ն, ց-ն ն մյուս բարդ կոչվածները, բաղադրիչների չեն բաժանվում (կացին, ոչ կաթսին, կրւսեր, ոչ կրծսեր), այս կիսաչ÷ականներն ու չնչեղ ւայթականները արւաբերվում են մեկ ճիդով, լարումի թուլացումով: Արւաբերման ւնողությամբ աննչան ւարբերություն ունեն չ÷ականներից ու ւայթականներից: Հեղինակի բացաւրությունը սեւուՀական - սեւՀական - սե÷ական, չուառ - թչուառ, վեց վաթսուն անցումների մասին այնքան Էլ Համողիչ չեն: Գուցե անցյալում բարդ լինելով' Հիմա՞ են ւարղ դարձել, բայց այդ դեւքում ինչո՞ւ են ջ, ձ, ք, փ ւառերի դիմաց օւար լեղուներում դրում äæ, äç, êh, nh: Անդրադառնալով ը ձայնավորին' դրում Է, թե դաղւնավանկի ը-ն ձնակաղմիչ Է, իմասւի վրա չի աղդում: Փորձառական ւվյալները չեն Հասւաւում, որ սպ, սփ, սկ, սւ, ղբ, ղգ, չւ կաւակցություններում բառասկղբում ը Է արւասանվում: Այս դեւքում Էլ Հեղինակին ւիւի Հարցնենք' Հաւա ինչո՞ւ են սւինք, սւասք, սւունդ, սկիղբ, սւրուկ ն այլն բառերը Հոդնակիում ներ մասնիկն սւանում, եթե ը չունեն, միավանկ են, ուսւի Հոդնակիում ւիւի եր սւանային: Այդ չի՞ նչանակում, որ դրանք ը ունեն ն իբրն երկվանկանի բառեր ներ-ով են Հոդնակիանում: Եվ, վերջաւես, չԷ՞ որ դաղւնավանկ ը-ով են ւարբերվում իրարից վարդ (ծաղիկ) ն վարդ (քո կամ այդ վարը), սարդ ն սարդ (այդ սարը), կարդ ն կարդ (քո կարը) ն այլ ղուդաՀեռ ձներ: Այդ բառերը մեքենան Էլ Է ւարբերում, այլ կերւ իմասւները կչ÷ոթվեն: Հարկավոր Է կանոն սաՀմանելիս նչել բացառությունները: Լեղուն ՀարաՀոս դեւ Է, ժամանակի ընթացքում ÷ո÷ոխվում են նրա բառային, Հնչյունական կաղմը, քերականական ձները, բայց ասել, թե Աճառյանի, Աբեղյանի աչխաւություններում նկարադրված Հնչյունային Համակարդը չի Համաւաւասխանում այսօրվա վիճակին, կարծում եմ ծայրաՀեղություն Է: Առանձին ÷ո÷ոխություններ դեռ Համակարդի ÷ո÷ոխություն չԷ, ինչւես կարծում Է Հեղինակը:

Ա. Խաչաւրյանի սույն աչխաւությունը Հնչյունաբանության ժամանակակից մակարդակով կաւարված ուսումնասիրություն Է: Ձայնավորների ու բաղաձայնների արւաբերման ւեղի, եղանակի, որակի Համակողմանի քննության Հեւ ւրված են նան դրանց դործածության Հաճախականությունը, բերված են ղանաղան աղյուսակներ, դծաւաւկերներ, արւասանական դործարանների դծանկարներ, որոնք օդնում են ընթերցողին ւարղ ւաւկերացնելու մեր լեղվի ՀնչյունաՀնչույթային Համակարդը:

ԲԱՌԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մ. Աբեղյանից Հեւո բառաւաչարի մանրամասն ուսումնասիրություն կաւարում են Հաջորդ սերնդի Հայերենադեւները' իրենց մենադրություններով: Դրանցից Է Ա. Ա. Մուրվալյանը իր երկու աչխաւություններով' «Հայոց լեղվի բառային կաղմը» (1955 թ.) ն «Հայոց լեղվի դարձվածաբանություն ն բայակաղմություն» (1959 թ.): Առաջին դրքում Հեղինակը ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենում կաւարված բառիմասւային ÷ո÷ոխությունները' բառիմասւի լայնացում, նեղացում, բառային ւեղաչարժեր, նոր բառեր: Աւա նկարադրված Է արդի դրական լեղվի բառակաղմությունը' ածանցում, բառաբարդում, Հարադրություններ, դարձվածքներ. ւեղեկություններ են ւրվում ածանցների ծադման մասին: Երկրորդ աչխաւանքը բաղկացած Է երկու մասից' դարձվածաբանություն ու բառակաղմություն: Հանդամանորեն քննված են դարձվածները' դրանց Հաւկանիչները, ւեսակները, ծադումը, աղբյուրները, ոճական կիրառությունները, բայակաւակցությունները (Հարադրություններ), դրանց ւեսակները, կաւը բայական Համակարդի Հեւ, իմասւային դրսնորումները: Գրքի երկրորդ մասում նկարադրված Է բայակաղմությունը' բայարմաւի կրկնությամբ, բայարմաւի ու ածանցի Համադրությամբ: Մուրվալյանի այս երկու աչխաւություններն Էլ արժեքավոր ուսումնասիրություններ են դրական աչխարՀաբարի բառադանձի ուսումնասիրության բնադավառում: Ուչադրության արժանի աչխաւանք Է Ս. Ա. էլոյանի «Ածանցները ժամանակակից Հայերենում» ուսումնասիրությունը' լույս ւեսած 1963 թ.: Աչխաւանքի առաջին դլխում Հեղինակը ներկայացնում Է ածանցների մասին Հայ քերականադեւների կարծիքները' սկսած

Թրակացու քերականության մեկնիչներից: ԱյնուՀեւն քննում Է բառակաղմական ու ձնաբանական մասնիկների, ինչւես ն բայածանցների ու մյուս ածանցների ւարբերությունները: Հեղինակը այն ճիչւ ւեսակեւն Է ւաչււանում, թե բայածանցները (ացն, Էցն, ցն, աւ, ու, կու, ւ) ունեն թե՛ բառակաղմական, թե՛ ձնաբանական արժեք: Նույնը կարելի Է ասել նան դերբայական վերջավորությունների մասին. բայական Համակարդում դրանք վերջավորություններ են, իսկ բառային Համակարդում' ածանցներ: Աչխաւության երրորդ դլխում նկարադրվում Է ածանցների առաջացումը բառիմասւի, քերականական ձների, նախդիրների իմասւների մթադնման, արմաւաՀնչյունների ÷ո÷ոխման ճանաւարՀով: Բերվում են Հունաբան դւրոցի կողմից սւեղծված ն ÷ոխառյալ ածանցները: Զորրորդ դլուխը նվիրված Է ածանցների դասակարդմանը ըսւ ւեղի, նչանակության, քերականական նչանակության, իմասւի: Գրական Հայերենի բառակաղմի ուսումնասիրությամբ ղբաղվել են նան էթ. Գ. Թումանյանը, որի դրչին Է ւաւկանում «Àðòèêëè â աîâðåìåííîì àðìÿíաêîì ÿçûêå» (1963 թ.), Ն. կ. կուսիկյանը' իր «Èçìåíåíèÿ â աëîâàðíîì աîաòàâå ëèòåðàòóðíîãî àðìÿíաêîãî ÿçûêà աîâðåìåííîãî ïåðèîäà» (1964 թ.) աչխաւությամբ: Գիւական արժեքներից բացի այս ուսումնասիրություններն ունեն նան այն նչանակությունը, որ ռուս Հասարակությանը ծանոթացնում են Հայերենի բառակաղմին: Հայերենի Հոմանիչների ուսումնասիրությունն Է ներկայացնում Ա. Մ. Սուքիասյանի «Հայերենի Հոմանիչները» աչխաւությունը (1971 թ.): Սա ժամանակակից Հայերենի Հոմանիչների առաջին ծավալուն ուսումնասիրությունն Է: Հեղինակը իր կաղմած սւվարաՀաւոր «Հայոց լեղվի Հոմանիչների բառարանի» (1967 թ.) Հարուսւ նյութի Հիման վրա չարադրել Է Հայերենի Հոմանիչների ուսմունքը' նկաւի ունենալով նան Հոմանչության մասին Հայ ն օւար լեղվաբանների ւեսական դրույթները: ինչւես ասվեց, այս աչխաւությունը ամբողջական ւեղեկություն Է ւալիս, թե ինչ Է ասված քննության առարկա Հարցի մասին Հայ ն օւար լեղվաբանական դրականության մեջ: Անցնելով բուն նյութին' Հեղինակը մեկնաբանում Է Հոմանիչ ւերմինը: Նչելով, որ դւրոցական դասադրքում չ÷ոթել են Հոմանիչ, Համանիչ ու նույնանիչ ւերմինները' նա առաջարկում Է Հոմանիչ ւերմինը օդւադործել իբրն ընդՀանուր անուն, որին իբրն ենթաւեսակներ ընդունել նույնանիչն ու Համանիչը: Նույնանիչերն այն բառերն են, որոնք նույն իմասւն են

արւաՀայւում, ինչւես' Համեմաւել ն բաղդաւել, օդանավ ն սավառնակ, իսկ Համանիչ' այն բառերը, որոնք արւաՀայւում են միմյանց մուիկ իմասւներ, ինչւես' Հեծնել ն նսւել, ւայքարել - մարւընչել - կռվել, ձի - նժույդ - երիվար: Սա մի կողմից ւարղություն մւցրեց ւերմինների մեջ, մյուս կողմից' դործածության մեջ դրեց անցյալում օդւադործված, բայց վերջին չրջանում Հանիրավի դործածությունից Հանված Շոմանիչ ւերմինը: Գրքի Հաջորդ Էջերում Հեղինակը մեկնաբանում Է Հոմանչության չա÷անիչները, բնութադրում ւեսակները, Հոմանչական չարքերը, Հիմնաբառը Հոմանիչների չարքում, Հոմանիչների չարքերը' նան ըսւ ձնաբանական ն բառակաղմական Հաւկանիչների: Ներկայացնում Է Հոմանիչների առաջացման աղբյուրները, քննում ւերմինների Հոմանչությունը, դարձվածաբանական Հոմանիչները Հայերենում, դրանց յուրաՀաւկությունները: Ա. Սուքիասյանի սույն աչխաւությունը Հոմանչության դրեթե սւառիչ քննումն Է' կաւարված լեղվաբանական դիւության ժամանակակից մակարդակով: 1973 թ. լույս Է ւեսնում «Հայոց լեղվի ղարդացումը խորՀրդային չրջանում» ժողովածուն' Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււի նախաձեռնությամբ: Այսւեղ ներկայացված են դրական արնելաՀայերենում կաւարված ÷ո÷ոխությունները: 1) Հնչյունաբանության բնադավառում ներկայացված Է Թերեղա Ղարադյուլյանի Հոդվածը' Հնչյունա÷ոխական, ուղղադրական, ուղղախոսական ÷ո÷ոխությունների մասին: 2) Բառաւաչարի բնադավառում ներկայացված Է բառաւաչարի Հարսւացումը բառաբարդման ու ÷ոխառության միջոցներով (Հեղ. Հմ. ՍՀանյան) ն ածանցման ու Հաւավումների միջոցով (Հեղ. Ս. էլոյան): Տերմինաչինությունը բառաւաչարի Հարսւացման Հիմնական միջոցներից մեկն Է, որի քննությանն Է նվիրված Ռ. իչխանյանի Հոդվածը: Ներկայացնելով դրական արնելաՀայերենի ւերմինաչինության ընթացքը մինչն 70-ական թվականները' Հեղինակը քննադաւում Է անՀարկի ÷ոխառությունների միւումը: Տերմինաչինության Հարցը նա Հրաւարակեց առանձին դրքով, որը կներկայացվի քիչ Հեւո: Մեր բառաւաչարում կաւարված բառիմասւային ÷ո÷ոխություններին Է վերաբերում Պ. Բեդիրյանի Հոդվածը. ÷ո÷ոխություններ, որոնք կաւված են սոցիալ-ւաւմական ւեղաչարժերի Հեւ: Նկարադրված են բառիմասւի ÷ո÷ոխության ւեսակները (ղուդորդ35

մամբ անցում, դործառական անցում, բառիմասւի ընդլայնում, նեղացում): ԱյնուՀեւն նա անցնում Է իմասւա÷ոխական ն ձնաբանական ւեղաչարժերին, նոր ÷ոխառություններին, դարձվածքներին, թվում բառաւաչարում առաջացած իմասւային նոր երանդները, իմասւային ւաւճենումները' կաւված սոցիալ-քաղաքական ւեղաչարժերի Հեւ: Նկարադրված Է նան արնելաՀայ դրական լեղվում ւեղի ունեցած իմասւա÷ոխությունների անցումը արնմւաՀայ դրական լեղու: 3) Բերականական կառույցում ւեղի ունեցած ÷ո÷ոխություններն են ուսումնասիրել Գ. Գարեդինյանը ն Ռ. ՀովՀաննիսյանը: Գարեդինյանը ներկայացրել Է դրական արնելաՀայերենում կաւարված ձնաբանական ÷ո÷ոխությունները: Առանձին-առանձին քննված են բայի սեռի ձնաբանական միջոցների, եղանակաժամանակային ձեվերի, դոյականի Հոլովական Համակարդում, դերանունների, ածականների, թվականների, մակբայների, կաւերի ու չաղկաւների Համակարդերում նկաւված ÷ո÷ոխությունները: իսկ ՀովՀաննիսյանը ներկայացրել Է դրական արնելաՀայերենի չարաՀյուսական Համակարդում կաւարված ÷ո÷ոխությունները: Նկարադրված են չարադասության, Հոլովների, դերանունների, կաւերի կիրառական, խնդրառական ւարբերությունները: Այս ժողովածուն արժեքավոր նյութ Է ւալիս ժամանակակից Հայերենի ւեսությունն ու ւաւմությունն ուսումնասիրողներին: Երկար ժամանակ արնելաՀայ դական Հայերենի ածանցման կաղաւարների ուսումնասիրությամբ Է ղբաղվել Ս. Գալսւյանը: Սդւադործելով կառուցվածքային լեղվաբանության մեթոդները, որոնք Աճառյանից ու Աբեղյանից Հեւո անւեսվել Էին մեղանում, նա դրում Է. «Գոյական Հիմքերից ածական կաղմող վերջածանցները ժամանակակից Հայերենում» (1975 թ.) աչխաւությունը, որւեղ նկարադրված են դոյականներից ածական կաղմելու բոլոր Հնարավոր կաղաւարները: 1978 թ. լույս ւեսավ նրա' ածանցմանը վերաբերող ավելի ծավալուն աչխաւությունը' «Ածանցումը ն ածանցները ժամանակակից Հայերենում» խորադրով: Այսւեղ արդեն ածանցումը ներկայացված Է ավելի լայն ու խոր ընդդրկումով: Ներածական մասում ակնարկվում են ածանցներին վերաբերող ուսումնասիրությունները: Հեղինակը նչում Է, որ ածանցումը քննվում Է Համաժամանակյա կւրվածքով, աւա ածանցը բնութադրում Է իբրն բառակաղմական ձնույթ, որն իր իմասւը Հաղորդում Է նոր բաղադրությանը: Զեն քննվում դրաբարից մնացած քարացած ձները, որոնք չունեն

բառակաղմական արժեք: Միննույն իմասւն ունեցող, բայց ւարբեր խոսքի մաս կերւող ածանցները դիւվում են իբրն ւարբեր ածանցներ, իսկ ձնային ւարբերության առկայության դեւքում միննույն խոսքիմասի սաՀմաններում' ածանցի ւարբերակ: ԱյնուՀեւն Հեղինակը ներկայացնում Է ածանցման կաղաւարները' դոյականը նչանակելով N ւառով, ածականը' Ճ, բայը' Մ, մակբայը' M ւառերով: Նախ ւրված են բառաբարդման կաղաւարները: Սրինակ' NN (դարադլուխ), NՄ (դրադեւ, սրւաբուխ), NՃ (դլխաբաց, անդնդախոր), ՃՄ (չարակամ, կարճաւն), ՃN (նրբերանդ, ողջերթ), MՄ (Հեռաձիդ, մչւաբուխ) ն այլն: Ուսումնասիրությունը ցույց Է ւվել, որ MM, NM, ՄՃ, ՃM, MN կառույցներ չեն լինում, որ ամենաւարածված, արւադրողականները ՃN, NՄ, MՄ կաղաւարներն են: Արդի Հայերենի բոլոր բարդությունները, անկախ բաղադրիչների թվից, երկանդամ կառույցներ են. նախաւիւը կարող Է լինել ւարղ կամ բաղադրյալ: Միննույն Հիմքը չի կարող միաժամանակ ն՛ նախածանց, ն՛ վերջածանց սւանալ: Այսւես' գրապաՇոց բաղադրությունն ունի դրչւաՀ ն դրաւաՀչոց, ձեռնարկաւիրությունը' ձեռնչ արկ, ձեռնարկչւեր, ձեռնարկաւերչություն ն այլն: Ձնույթային մակարդակում նչված Է ածանցավոր բարդության երեք խումբ' նախածանցով, վերջածանցով ն վերջածանցով ու նախածանցով (անսաՀմանա÷ակ, սաՀմանա÷ակություն, անսաՀմանա÷ակություն): ԱյնուՀեւն վերնում չարադրված սկղբունքով քննվում են արդի Հայերենի նախածանցներն ու վերջածանցները այբբենական կարդով: Տրվում են Հեւնյալ ւեղեկությունները' ւվյալ ածանցով դործող կաղաւարները, ածանցների բառակաղմական նչանակությունը, նախաւիւ Հիմքերի ն Հիմքակաղմության ընդՀանուր առանձնաՀաւկությունները, ածանցի կիրառության չրջանակները ն այլն: իբրն օրինակ, բերված են ական ածանցով բարդությունների նախաւիւերը, դրանցով կաղմվող ածականների ցուցակը: Նախաւիւ կարող են լինել արմաւական ածականները (սովորական), վերջածանցավոր կաղմությունները (Հոդնորական), բարդ ն բարդ ածանցավոր կաղմությունները (դերակչռող, արւախոսակցական) ն նախածանցավոր կաղմությունները (դժբախւություն): Բերված Է ենթակայական նախաւիւով ն ական ածանցով կաղմությունների ցուցակ: Մանրամասն ւրված Է, թե նախածանցներով ինչ խոսքի մաս կարող Է կաղմվել: Աչխաւության Հաջորդ Էջերը ներկայացնում են արդի Հայերենի բայակաղմության մի քանի առանձնաՀաւկություններ: Նչվում Է

բայերի երեք խումբ' ինքնուրույն դործածություն չունեցող արմաւներով, բայական նախաւիւերից նախածանցների Հավելումով ն այլ խոսքի մասերի նախաւիւերից բայական վերջածանցով կաղմված բայեր: Աչխաւության վերջին Հարցը ածանցների Հոմանչությունն Է: Նույն խոսքի մասը կաղմող ածանցները Հոմանիչ են, բայց Հոմանիչ կարող են լինել նան յուրաքանչյուր խոսքի մասում եղած ածանցները ըսւ բառակաղմական նչանակությունների: Բերված են ածանցների Հոմանչային լիակաւար չարքերը: Ս. Գալսւյանի այս աչխաւությունը ներկայացնում Է արդի Հայերենի ածանցման կառուցվածքային ամբողջական քննությունը: Ժամանակակից Հայերենի բայի կերւածանցներն Է ուսումնասիրել Հ. Հակոբյանը: 1972 թ. «Բառարանադրության ն բառադիւության Հարցեր» ժողովածուում ււադրվել Է բաղմաւաւկական ու սասւկական կերւածանցավոր կառույցների մասին Հոդվածը, իսկ 1975 թ. «Հայոց լեղվի կառուցվածքը» ժողովածուում դրեթե նրա չարունակությունը' «Հայերենի բաղմաւաւկական կերւածանցումը» խորադրով: Այդ նույն Համարում լույս Է ւեսել Տ. Ավեւիսյանի «Ժամանակակից Հայերենի բառի կառուցվածքը»: Հեղինակը քննելով 60.000 բառ, սաՀմանել Է Հայերենի բառերի կաղաւարներ: կարնոր ու օդւակար Է կառուցվածքային լեղվաբանության մեթոդով դրված այս աչխաւանքը: Բառաւաչարի իմասւային բնադավառի ուսումնասիրության ւեսակեւից Հեւաքրքիր Է Համանունությունը, որի քննությամբ ղբաղվել Է Ռ. Շալունցը: իր «Համանուն բառերը ժամանակակից Հայերենում» ուսումնասիրությունը նախ ներկայացնում Է Համանունների մասին եղած կարծիքները, Համանունության ըմբռնումը լեղվաբանության մեջ: Համանուն այն բառերն են, որոնք արւասանությամբ նույնն են, իսկ բառային կամ քերականական իմասւով' ւարբեր: Համանունությունը Հեղինակը քննում Է Համաժամանակյա կւրվածքով: Մեկնաբանվում են բաղմիմասւության ն Համանունության ւարբերությունները: Եթե նույն անունն ունեցող ւվյալ բառերի միջն իմասւային կաւ չկա, Համանուն են, օրինակ, սեր' կաթի սեր ն ղդացմունք: Նկարադրված Է Համանունների կաղմությունը' երկանդամ (Համր' մունջ ն դանդաղ), եռանդամ (ծիրանի' բոսորադույն ծիրանի ծառ, արքայական ւաւմուճան), քառանդամ (Հարկ' ւուրք չենքի Հարկ - ճաչկերույթ): Հեղինակը դասակարդել Է Համանունները' բառային, քերականական ն խառը, բառաքերականական: Բերված են լրիվ ն մասնակի Համանունների, Համանուն դոյականների,

բայերի, ածականների կաղաւարները' բայչածական, դոյականչ ածական ն այլն: Շալունցի այս աչխաւանքը Հեւաքրքիր Է ն նւաւակ ունի յուրովսանն լրացնել բառիմասւի ուսումնասիրության ւակասը: Շալունցը կաղմել Է նան «Արդի Հայերենի Համանունների դւրոցական բառարան» (1980), որը չաւ օդւակար Է աչակերւի բառաւաչարի Հարսւացման Համար: Գրական արնելաՀայերենի Համանունների քննություն Է կաւարել նան Ե. Գնորդյանը: 1983 թ. լույս Է ւեսել նրա աչխաւությունը' «Բառաքերականական Համանունները ժամանակակից Հայերենում» խորադրով: Սա ւարբերվում Է նախորդից թե՛ ծավալով, թե՛ խորությամբ, թե՛ ընդդրկած Հարցերով: Բնութադրված են բառաքերականական Համանունները, նրանց Հաւկանիչները, աւա առանձինառանձին քննվում են Համանունների Հնարավոր կառույցները' Հոդերով (վրաչն ն վրան, կաթնաւուչն կաթնաւուն ն այլն), դոյականական քերականական մասնիկներով (օւերային' ածական ն օւերա դոյականի ւրականը, սաՀմանում' սաՇմանել բայանունը ն սաՇման դոյականի ներդոյականը ն այլն), բայական մասնիկներով (Հարդելիս' իմ Հարդելի ն Համընթացական դերբայ, ւաւեր' պաւ-ի Հոդնակին ն պաւել-ի ըղձական անցյալ ժամանակի բայ ն այլն): Աչխաւանքն ունի Հավելված, որւեղ ւրված Է բառաքերականական Համանուններին մասնակցող քերականական մասնիկների ու դրանց Համանուն միավորների ամբողջական ցանկը: Սրինակ' միայն Ա-ի Համար նչված Է ինը իմասւ (Հոդակաւ, Հոլովիչ, լծորդ, դիմային վերջավորություններ ն այլն): Այս ցանկն Էլ իր Հերթին Է բարձրացնում աչխաւանքի օդւակարության դործակիցը: Ե. Գնորդյանի այս աչխաւանքը արդի Հայերենի բառաքերականական Համանունների վերաբերյալ առայժմ միակ ուսումնասիրությունն Է ն սւասում Է իր չարունակողին: Արդի Հայերենի դարձվածքների քննությանն Է նվիրված Պ. Բեդիրյանի «Արդի Հայերենի դարձվածաբանությունը» (1973 թ.): Այս ուսումնասիրության Համար Բեդիրյանը Հսկայական նյութ Է Հավաքել, որով կաղմել Է նան դարձվածքների դւրոցական բառարան: Սա դրական արնելաՀայերենի դարձվածքների առաջին դիւական ուսումնասիրություններից Է: Հայւնի Է, թե դարձվածքները որքան կարնոր են լեղվի Համար, որքան մեծ Է դրանց ւեսակարար կչիռը բառադանձում: Այս առումով Էլ, թեկուղն, դնաՀաւվում Է սույն աչխաւանքը: Հեղինակի Հիչյալ բառարանը չաւ կարնոր Է աչակերւի բառաւաչարի Հարսւացման Համար: Դարձվածաբանությանը նվիրված այս աչխաւանքում Հայերենի բառադանձի ւվյալ չերւը ներ39

կայացված Է Հիմնականում Համաժամանակյա կւրվածքով, սակայն Հաճախ Հեղինակը դիմում Է լեղվի ւաւմությանը' դարձվածքների ղանաղան Հարցերը քննելով մեր լեղվի ղարդացման այլ ÷ուլերի Հեւ Համեմաւած: Ավելին, նա դարձվածքների ծադման, կաղմության Հարցերը քննելիս դիմում Է նան օւար լեղուների, որ, անչուչւ, բարձրացնում Է դրքի արժեքը: Աչխաւանքում քննվում են Հայերենի դարձվածքները բառադիւական ն չարաՀյուսական Հիմունքներով: Պարղաբանվում են դրանց առաջացումը, սւուդաբանական մեկնություններ ւրվում, բնութադրվում բնորոչ առանձնաՀաւկությունները: Մանրամասն ներկայացված են բառի ն դարձվածքի Հարաբերությունները, Հոդի, թվի, Հոլովի, բայի սեռի քերականական կարդերը դարձվածքներում: Հեղինակը առանձին Հարց Է դարձրել դարձվածքների քննությունը չարաՀյուսության մակարդակում: Բնութադրվում են նախադասություն-դարձվածքները, սրանց ւեսակները: Ուսումնասիրված են բայական, դոյականական, ածականական, թվականական, դերանվանական, մակբայական ն կաւային դարձվածքները, դրանց կաղմության ձներն ու միջոցները: Պ. Բեդիրյանի սույն աչխաւությունը, որ ներկայացնում Է Հայերենի դարձվածքների ծադումնաբանական, իմասւային ու կառուցվածքային քննությունը, արժեքավոր Է մեր բառադիւության մեջ' մանավանդ Հեղինակի կաղմած բառարանի առկայությամբ: Լեղվաբանության մի այնւիսի կարնոր բնադավառ, ինչւիսին իմասւաբանությունն Է, ժամանակակից Հայերենի Հեւաղուություններում քիչ ւեղ Է ղբաղեցնում: Մինչն Հիմա չկա մենադրական մի ուսումնասիրություն, որ ներկայացնի մեր արմաւների ու ածանցների իմասւային քննությունը: Այլ բնույթի են բացաւրական, արմաւական բառարանները, բառադիւական ուսումնասիրությունները: Այս ւակասն Է լրացնում Գ. ԶաՀուկյանի աչխաւությունը' «Ժամանակակից Հայոց լեղվի իմասւաբանություն ն բառակաղմություն» խորադրով (1989 թ.): Գրքի ներածական մասում Հեղինակը դիւելիք Է ւալիս ժամանակակից իմասւաբանական ուսմունքների, իր Հեւաղուություններից բխող ՀամընդՀանուր լեղվաբանական ւեսության ու ՀամընդՀանուր լեղվական կաղաւարների մասին: իմասւաբանական Հեւաղուությունները Հեղինակին բերել են այն եղրակացության, որ լեղվի մեջ այս կամ այն որոչակի իմասւը կարող Է արւաՀայւվել լեղվի ւարբեր մակարդակներում, քերականական ւարբեր կարդերում: Սրինակ' ժամանակի իմասւը կարող Է արւաՀայւվել դոյա40

կանով (ժամ, չաբաթ, ամիս), կաւերով (Հեւո, առաջ, նախքան), չաղկաւներով (մինչն որ, Հենց որ), մակբայներով (արդեն, դեռ), դերբայներով (դրելու, դրելիս): ԸնդՀանուր առնչություններ կան իմասւային ւարբեր կարդերի մեջ, օրինակ, ւեղի կարդին Հարաբերակից Է ժամանակի կարդը (ւան առաջ ն դնալուց առաջ), թվի կարդին' Հաճախականության կարդը (Հինդ, ւասը ն բաղմիցս, չաւ անդամ): իմասւային առնչություն ունեն նույնիսկ Հնչյունաբանությունն ու չարաՀյուսությունը, քանի որ երկուսում Էլ կան ւեղի իմասւներ: Այս դիւողություններից ելնելով' Հեղինակը դւնում Է, որ կարելի Է առանձնացնել իմասւների որոչակի կարդեր' անկախ նրանից, թե իմասւային ւվյալ կարդը լեղվի ո՛ր մակարդակում, քերականական ի՛նչ կարդով Է արւաՀայւվում, այդ առանձնացված կարդերի միջն դւնել ներքին կաւերը, որոչել միասնական Համակարդ: ԱյնուՀեւն չարադրված Է աչխաւության բուն նյութը, որ արւաՀայւված Է երկու բաժնով' արմաւադիւության ն բառակաղմության: իբրն Հավելված, դրքին կցված են բառարմաւների ն նախածանցների, արմաւական բայերի, ածականների ն վերջածանցների ցուցակներ: Անդրադառնալով ժամանակակից Հայերենի արմաւների առանձնացման սկղբունքներին' ԶաՀուկյանը նչում Է, որ արմաւացուցակում ւեղ չեն դւել Հաւավումները, նեղ բարբառային ու մասնադիւական բառերը, ակնՀայւ Հնաբանությունները, Հաղվադեւ Հանդիւող բուսանունները, Հին ամսանունները, Հաւուկ անունները ն ժողովուրդների անունները (Հայ, ռուս): Ժողովրդախոսակցական բառերը ւեղ են դւել ընւրությամբ. բառային ւարբերակներից բերված են ւարածվածները, լիակաւար Համանունները' մեկ անդամ, նոր ÷ոխառություններից այն բառերը, որոնց ածանցական մասը Հայերի կողմից դիւակցվում Է (արիսւոկրաւ, Էլեկւր): ԱյնուՀեւն ամենայն մանրամասնությամբ ւրվում են ժամանակակից Հայերենի արմաւաՀիմքի կաղաւարները, ւարրերը' աճականներ, արմաւակաղմիչներ: Հեղինակը ւարբերում Է բառերի ւարղ կամ մենիմույթ ն բաղադրյալ կամ բաղմիմույթ կաղմություններ: Մենիմույթն արւաՀայւում Է որնԷ կարդի (ւերմինի) իմասւ, ինչւես' կախ(ել), ղեղչ(ել), կիւ(ել), ճկ(ել), բաղկ(անալ) ն այլն, իսկ բաղմիմույթը' ւարբեր կարդերի ւաւկանող մեկից ավել եղրերի (ւերմինների) իմասւներ, ինչւես' ընւր(ել), ջոկ(ել), օժւ(ել) ն այլն: Այս ընդՀանուր բնութադրումից Հեւո ւրվում են բայարմաւների

իմասւային բնութադրումները: Բայարմաւների ցանկում ւեղ են դւել այն բայերը, որոնց վերջավորություններին ն Հիմքակաղմ ւարրերին նախորդող մասը դիւակցվում Է իբրն անվերլուծելի ւարր' անկախ ւաւմականորեն վերլուծելի լինելուց (բամբասել), բերված են այն կրկնավորները, որոնց Համաւաւասխան ոչ կրկնավորը չկա (արծարծել), այն կրավորականները, որոնց առանց վ-ի ձները չկան, ունեցածներն Էլ իմասւային ւարբերություն երնան չեն Հանում (բնակվել, Հարձակվել): Արմաւական բայերի ցանկը այլ խոսքի մասերի Հեւ Համեմաւելով' Հեղինակը եղրակացնում Է. չուրջ 300 բայարմաւ դործածվում են նան իբրն բայանուն դոյական, բայական ն ածականական բայարմաւները (խոնարՀ-ել, վայել-ել, բեր-ել) մեկուկես Հարյուրի են Հասնում, բուն ածական արմաւները ան ածանց չեն առնում, մինչդեռ բայարմաւներն ու դոյական արմաւներն առնում են: Բայարմաւն իբրն ինքնուրույն միավոր չաւ դեւքում անորսալի Է, բուն արմաւական բայերը ածանցներից անկախ, քարացած ձնով դործածական չեն: Աչխաւության Հաջորդ Հարցը արմաւական ածականների իմասւաբանությունն Է: Առանց նորադույն ÷ոխառությունների' արմաւական ածականները կաղմում են 566 միավոր: Ածականները ներկայացված են երկու խմբով' առաջնային, որոնք ÷ոխկաղաւարման արդյունք չեն, ինչւես' քաղցր, մեծ, կանաչ ն այլն, ն երկրորդային, որոնք բայական բառակաւակցությունների ÷ոխկաղաւարման արդյունք են, ինչւես' բերքաւու ծառ, օժանդակ ղորք, այսինքն ծառ, որ բերք Է ւալիս - բերք ւվող - բերքաւու, ղորք, որ օժանդակում Է օժանդակող - օժանդակ ղորք ն այլն: ԱյնուՀեւն ւրված Է արմաւական մակբայների իմասւային քըննությունը: Մակբայական արմաւները քիչ են. ընդամենը 48 միավոր, մինչդեռ բայարմաւները 1185 միավոր են, իսկ ածական արմաւները' 566: Բերված են մենիմույթ (վաղ, դեռ, արդեն) ն բաղմիմույթ կամ երկիմույթ (առաջ, մու, Հեւո) մակբայները: Անդրադառնալով կաւերին, որ Հեղինակը վերանվանում Է առդիրներ, ն չաղկաւների արմաւների իմասւային քննությանը' ւալիս Է դրանց ընդՀանուր բնութադիրը' կաւեր Համարելով նան դրանց Հոլովված ձները (միջից, վրայով, կողքին): Շաղկաւների ցանկը կաղմում են 27 Համադասական (Հեղինակն անվանում Է Համակաւ) ն 53 սւորադասական (Հեղինակի անվանումով' սւորակաւ) չաղկաւները: Հաջորդ Հարցը արմաւական դոյականների իմասւային վերլուծությունն Է: Ընդունելով, որ արմաւի առաջնային իմասւը ւվյալ

խոսքի մասի իմասւն Է ընդՀանրաւես, իսկ երկրորդայինը այն, որ ձեռք Է բերել ÷ոխկաղաւարման միջոցով, Հեղինակը դրում Է, թե իբր դոյականները միայն երկրորդային իմասւ ունեն, նրանց իմասւները կարելի Է մեկնաբանել միայն որւես ածականական կամ բայական իմասւների ÷ոխկաղաւարման Հեւնանք: Գոյականներն ունեն լրացուցիչ իմասւ: Առանձնացված են վերացական ն թանձրացական դոյական արմաւները, որոնք բաչխված են Հեւնյալ խմբերի' անօրդանական աչխարՀին վերաբերող անուններ, բուսանուններ, կենդանական աչխարՀին ն Հասարակական կյանքին վերաբերող անուններ: ԱյնուՀեւն ւրվում Է արմաւական դերանունների իմասւային վերլուծությունը: Աչխաւանքի երկրորդ բաժինը, ինչւես վերնում ասվեց, կոչվում Է «Բառակաղմություն»: Այսւեղ ներկայացված են ածանցների իմասւային ու դործառական ւեսակները, նրանցով կաղմվող ւարասեռ ու Համասեռ կաղաւարները: Առանձին-առանձին ներկայացված են բայական, դոյականական, ածականական, թվականական, մակբայական, դերանվանական ն օւարաղդի բառերի Հիմքերից կաղմված կաղաւարները' դարձյալ Համասեռ ն ւարասեռ: Հաչվումները Հեղինակին բերում են այն եղրակացության, որ բառը երեքից չաւ Համասեռ ածանց չի ունենում, ինչւես ն ւարասեռ առաջնային ածանցավոր կաղաւարները: Երկրորդային ածականները կարող են ունենալ երկուսից ավելի ւարասեռ ածանցներ: Բառերը վեց ածանցից ավելի չեն ունենում: Առավել դործածական են ան նախածանցը, ություն, ական, ային, աբար, պես, որեն վերջածանցները: Նչվում են վերլուծական ն Համադրական բարդությունների ւարբերությունները: Համադրական սւորադասական բարդությունները երկու բաղադրիչ են ունենում, երեք քչերն ունեն (աղդադրադեւ, Հեռադրասյուն), Համադասական բարդությունները չաւ կարող են ունենալ (արդյունաբերական-դյուղաւնւեսական): Գ. ԶաՀուկյանի այս աչխաւությունը ներկայացնում Է ժամանակակից Հայերենի բառերի իմասւային ու կառուցվածքային քննությունը ն կարնոր, արժեքավոր ներդրում Է արդի Հայերենադիւության մեջ: Գրական արնելաՀայերենի Հնչյունային ու բառային Համակարդի ուսումնասիրությունների արդյունքների մի ւեսակ ամ÷ո÷ումն Է Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււի Հրաւարակած «Ժամանակակից Հայոց լեղու» եռաՀաւորի առաջին Հաւորը (1979 թ.): Հնչյունաբանության բաժինը չարադրել Է Ա. Խաչաւրյանը: Սա նրա' վերնում

ներկայացված մենադրության ընդարձակ չարադրանքն Է, ուսւի չկրկնենք ասվածը: Հնչյունա÷ոխության բաժինը (Ժառանդորդական ն ÷ոխաղդեցական) դրել Է Վ. Առաքելյանը: Այս մասին Էլ խոսվել Է Առաքելյանի «Ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանություն» աչխաւության կաւակցությամբ: Մենադրության բառադիւության բաժինը դրել Է Ս. էլոյանը: Բննված են դրական արնելաՀայերենի իմասւաբանության (բառիմասւի ÷ո÷ոխություններ, ժամանակակից Հայերենի բառաւաչարի դասակարդում ն այլն), բառակաղմության (Հարադրական, Համադրական բարդություններ, Հաւավումներ ն ածանցում) Հարցերը: Վիճաբանության ւեղիք են ւալիս բաղաձայնների դիրքային արւասանությունների մասին Հեղինակի բնութադիրը, ÷ոխառյալ ածանցների բերված կաղմը, առանձնաւես իչ, ովիչ, ովնա ածանցների օրինականացումը Սմբաւիչ, Գուրդենովնա ն նման ձներում, որոնք խորթ են Հայերենին: ՇնորՀակալ դործ Է կաւարել լեղվի ինսւիւոււի դիւական աչխաւող Ռ. Թոխմախյանը' առաջին անդամ ÷որձառական ւվյալներով քննելով արդի Հայերենի բառային չեչւը: Նա ւարղել Է բառային չեչւի բնույթը, քննել ինւենսիվության, ւնողության, Հաճախականության Հարցերը: Դա ժամանակակից արնելաՀայ դրական լեղվի չեչւադրության մի ամբողջական ուսումնասիրություն Է' նորադույն ւվյալներով: Լույս Է ւեսել 1975 թ. («Լեղվի ն ոճի Հարցեր», 7 3): Տերմինները լեղվի բառաւաչարի մի ղդալի մասն են կաղմում: Ուսւի ւերմինաչինությունը միչւ Էլ եղել Է լեղվաբանների Հեւաքըրքրության առարկան: Սակայն մեղանում այդ ՀիմնաՀարցը արծարծվել Է միայն առանձին Հոդվածներում, այն Էլ բանավիճային կարդով: Ուսւի ողջունելի Է, որ 70-ական թվականներից Հայ լեղվաբաններն սկսել են ղբաղվել Հայերենի ւերմիններով: Այս թեմայով ղբաղվող Լ. Ղաղանչյանն ուսումնասիրել Է Հայերեն լեղվաբանական ւերմինները: 1977 թ. լույս Է ւեսել նրա «Հայերեն լեղվաբանական ւերմինների Համակարդային-կառուցվածքային վերլուծություն» աչխաւությունը («Լեղվի ն ոճի Հարցեր», 7 4): Այս Հեւաքրքիր աչխաւանքում նախ արծարծված են ւերմինաբանության ւեսության ընդՀանուր Հարցեր, աւա կաւարված Է Հայ լեղվաբանության ւերմինների Համակարդային ու իմասւաբանական վերլուծություն, ւրված են լեղվաբանական ւերմինների կառուցվածքային կաղաւարները: 1978 թ. լույս Է ւեսնում էդ. Աղայանի «Տերմինաբանություն» դրքույկը, որւեղ նա չարադրում Է ւերմինի ւեսությունը, ւալիս

դրա լեղվաբանական բնութադիրը, ներկայացնում ւերմինասւեղծման վիճակը, ÷ոխառյալ ւերմինների կարդը, քննադաւում մաքրամոլությունն ու օւարամոլությունը: Տերմինաբանության Հարցերով ղբաղվել Է նան Ռ. իչխանյանը: 1981 թ. լույս Է ւեսնում նրա «Ակնարկ Հայերենի ւերմինաչինության» դրքույկը: Ներածական մասում ւեղեկություններ են ւրվում Հայերենի ւերմինաչինության միւումների ու ընթացքի մասին' սկըսած Ասւվածաչնչից մինչն մեր օրերը: ԳնաՀաւվում են սւեղծված ւերմինաբանական բառարանները (Գր. Գյուրջյան, Մ. Աբեղյան, Վ. Արծրունի, Սւ. Մալխասյանց, Ա. Տոնյան, Թ. Ավդալբեդյան, Հ. Բարսեղյան ն ուրիչներ): Անդրադառնալով Հայրենական ւաւերաղմի ւարիներին սւեղծված ւերմիններին' Հեղինակը դնաՀաւում Է Հաջող ւերմինները' ականանեւ, ինքնադնաց, դիւանցք, կրակաՀերթ, Հրաղեն ն այլն, որոնց սւեղծմանը մեծ մասնակցություն Է ունեցել, իմ կարծիքով, Գ. Սնակը: Բննադաւված են ւերմինների անւեղի ÷ոխառության, օւարաբանության միւումները: Ներկայացված են 60-ական թվականների բանավեճերը ւերմինաչինության չուրջ: իրավացիորեն քննադաւված Է աղդային մւածողություն չունեցող Պ. Նաղարյանի, Ա. Ոսկերչյանի ւայքարը օւարաղդի բառերի ու ւերմինների առաջ Հայերենի դռներն անարդել բաց անելու, Հայերեն ւերմիններ չսւեղծելու Համար: Սրանք նացիոնալիսւ Էին անվանում Հայերենի մաքրության, անաղարւության մասին Հոդացող դիւնականներին: ԱյնուՀեւն ներկայացված են բառօդւադործման ւեղաչարժերը արդի դրական արնելաՀայերենում, նորակաղմությունները, ÷ոխառությունները, բառաւաւճենումները: Համեմաւելով «Մչակի» ն այսօրվա ւերմինադործածությունը' իչխանյանը ցույց Է ւալիս, թե որքան Է մեր լեղուն ղւվել օւարաբանություններից: Բավական Է Հիչել, օրինակ, որ «Մչակի» դործածած ւելեֆոն, մարչրոււ, ամնիսւիա, դարանւիա, յաչչիկ, դաղեւ, չայ ն Հաղարավոր նման բառեր այսօր ÷ոխարինված են Հայերեն բառերով: Այսօր ընդունված սկղբունք Է' ւերմիններ սւեղծել որքան Հնարավոր Է Հայերենի բառակաղմական օրենքներով, ÷ոխառնել ծայրաՀեղ դեւքում, երբ Համանիչը չունենք ն նորը կաղմելու դեւքում աղավաղվում Է բառի, ւերմինի իմասւը: Որոչ ծայրաՀեղություններով Հանդերձ, որոնք երբեմն արդարացի են, իչխանյանը ւաչււանում Է ինքնաՀսւակեցման սկղբունքը, այսինքն ւերմիններն սւեղծել որքան կարելի Է Հայերենի միջոցներով, որի կողմնակիցներն են էդ. Աղայանը, Գ. Սեվակը, Ս. ԱբրաՀամյանը, Հ. Բարսեղյանը ն ուրիչներ:

Լեղվի մեջ ամենից չաւ ÷ո÷ոխության Է ենթակա բառային կաղմը' կաւված Հասարակական-քաղաքական, դիւաւեխնիկական ւեղաչարժերի Հեւ, ուսւի բնական Է այն մեծ Հեւաքրքրությունը, որ կա լեղվաբանության մեջ բառաւաչարի նկաւմամբ: Արդի Հայերենի բառաւաչարն ուսումնասիրել Է նան Հմ. ՍՀանյանը: 1982 թ. լույս Է ւեսնում Հմ. ՍՀանյանի «Ժամանակակից Հայոց լեղվի բառաւաչարը ն նրա Հարսւացման միջոցները» ուսումնասիրությունը, որը բաղկացած Է երեք մասից' առանձին ենթադլուխներով: Ներածությունը ակնարկ Է Հայերենի բառաւաչարին վերաբերող ուսումնասիրությունների մասին: Արժեքավորված են Մ. Աբեղյանի, Հր. Աճառյանի, Գ. Սնակի, Արմ. Մուրվալյանի, Ս. Ղաղարյանի, էդ. Աղայանի, Գ. ԶաՀուկյանի աչխաւանքները լեղվի բառաւաչարի վերաբերյալ: Այսւեղ ակնարկված են նան արդի Հայերենում ւեղ դւած անՀաջող նորակաղմությունները, ինչւես' քաչաճ (÷ոխ.' աճը), անասնադոմ (÷ոխ.' դոմ), մերկասառույց (÷ոխ.' սառցակալած), ձնաբուք (÷ոխ.' բուք), ներքնաչաւիկ (÷ոխ.' չաւիկ), ավւոերթնեկող (÷ոխ.' ավւոուղնոր) ն այլն: Առաջին մասում ւրված Է ժամանակակից Հայերենի բառաւաչարի դասակարդումը. բառերի ւեսակներն ըսւ դործածության Հաճախականության' դործուն բառեր (անձնական, ցուցական դերանուններ, ընւանիքի, մարդու մարմնի անդամների, ւարվա եղանակների, ժամանակի միավորների ն այլ բնադավառի անուններ), ոչ դործուն անուններ (Հնացած բառեր' վարժաւեւ, ւարեդու, լեառ, աչխարՀաքանդ, Էանալ, եղերամայր, Հարցավոր, մորթանոց, դչխոյական ն այլն) ն անուններ, որոնք սովորական դործածություն ունեն, ինչւես' թեյնիկ, ջաՀ, չնչա÷ող, աղդր, Հյութ, ՀանդերձաւաՀարան, Էժան, դասւիարակել, սանրվել ն այլն: ԱյնուՀեւն բառաւաչարը ներկայացված Է ըսւ ոճերի' դեղարվեսւական, ժողովրդախոսակցական, դիւական, վարչադործարարական, Հրաւարակախոսական: Բնութադրված Է դրքային ու բարբառային ձների դործածությունը դեղարվեսւական դրականության մեջ: Երկրորդ մասն ածանցման ն բառաբարդման միջոցներով բառաւաչարի Հարսւացման մասին Է: Թվարկված են բարդության ն ածանցների ւեսակները, նրանցով կաղմված նոր բառերը խորՀրդային ւարիներին: Աւա Հեղինակը դասակարդել Է նորակաղմ բառերը' ըսւ դործածության Հիմնական ոլորւների, ներկայացրել բաղմաբաղադրիչ, օւար բաղադրիչներով (ադրո, ավիո, մուո, ֆուո, դաղ, Էլեկւր ն այլն) ն դործուն բառակաղմական բաղադրիչներով բառերը: Երրորդ մասը ÷ոխառություն46

ների միջոցով բառաւաչարի Հարսւացման մասին Է: Փոխառյալ բառերը դասակարդված են ըսւ դործածության Հիմնական բնադավառների' Հասարակական-քաղաքական, ժողովրդական ւնւեսության, դիւության ու ւեխնիկայի, ռաղմական, մարղական, դիվանադիւական, արվեսւի ու դրականության, կենցաղի ն այլն: Աւա ÷ոխառությունները դասակարդված են ըսւ նրանց աղդային Համարժեքների առկայության, այսինքն ÷ոխառություններ, որոնց ընդունման ժամանակ Հայերենում նրանց Համարժեքը չի եղել, ն ÷ոխառություններ, որոնց ընդունման ժամանակ Հայերենում եղել են Համաւաւասխան Հայերեն բառեր: Աչխաւության վերջում բնութադրվում են դործուն ն ոչ դործուն ÷ոխառությունները, ռուսերենի նմանակությամբ կաղմված բառերը, բառակաւակցությունները, ոճերը ըսւ բնադավառների' Հասարակական-քաղաքական, ռաղմական, դյուղաւնւեսական, դիւաւեխնիկական, մարղական, Հաղորդակցության ն այլն: Հայերենի բառադանձի ուսումնասիրությամբ երկար ւարիներ ղբաղվել Է էդ. Աղայանը: Դրա արդյունքն են նրա բառադիւական ուսումնասիրությունները, «Արդի Հայերենի բացաւրական բառարանի» երկՀաւորյակը: 1984 թ. Հրաւարակեց մի նոր մենադրություն' «ԸնդՀանուր ն Հայկական բառադիւություն» խորադրով: «Այս աչխաւությունը,- դրում Է Աղայանը «Երկու խոսքում»,- Հեղինակի երկար ւարիների բառադիւական Հեւաղուությունների արդյունքների ամ÷ո÷ումն Է» (Էջ 3), որ ներկայացնում Է արդի Հայերենի բառաւաչարի քննությունը: Աչխաւության առաջին դլխում ընդՀանուր դիւելիք Է ւրվում բառադիւություն առարկայի, բառի սաՀմանման, ձնի ն բառաձների մասին: Նչելով բառի Հաւկանիչները' նյութականորեն ձնավորվածությունը, իմասւային կողմը, ինքնակա միավոր լինելը, իբրն նախադասության անդամ Հանդես դալը, արւասանական միասնությունը' ւալիս Է Հեւնյալ սաՀմանումը. «Բառ Է այն Հնչույթը կամ Հնչույթախումբը, որն ունի բառային իմասւ, անկախ, ինքնուրույն դոյություն ու դործածություն (չարաՀյուսական միավորի դերով) ն բառային չեչւ» (Էջ 13): Բառերը բաժանում Է երկու խմբի' լիիմասւ (նյութական իմասւ ունեցող) ն թերիմասւ (նյութական իմասւ չունեցող (կաւ, չաղկաւ ն այլն): Բառի ձնը նրա բառարանային ձնն Է, այն Հնչյունները, ավելի ճիչւ' Հնչյունների այն կաւակցությունը, որով արւաՀայւվում Է բառը (դիրք, ւուն, ÷ողոց ն այլն), իսկ նրա քերականական ձնա÷ոխությունները' բառաձներ (ւներ, դրքից, ÷ո47

ղոցում, դրքեր, ւանը, ÷ողոցից ն այլն): Մեկնաբանվում Է բառի անվանողական դերը, որ Է Հասկացությունների անվանումը ընդՀանրաւես, ասենք' մայրաքաղաք, ծառ, դիրք, դրիչ ն այլն, իսկ երբ այդ անվանումը վերաբերում Է կոնկրեւ այս կամ այն առարկային, դործ ունենք բառի վերաբերության Հեւ, ինչւես' Երնանի ÷ողոցները, խնձորի ծառը, այս դիրքը, աչակերւի դրիչը ն այլն (2-րդ դլուխ): Շարունակելով բառիմասւային քննությունը' այս դլխում մեկնաբանում Է բնիմասւը (նախնական իմասւը) ն ներքին ձնը' այն իմասւները, որոնք կաղմում են ւվյալ բառը (օրինակ' գանգրաՇեր բառի ներքին ձներն են գանգուր ն Շեր բաղադրիչների իմասւները): Սակայն բառի իմասւը այդ բաղադրիչների իմասւների մեխանիկական դումարը չԷ. գանգրաՇեր չի նչանակում գանգուր ն Շեր, այլ' դանդուր Հեր ունեցող, սեղանաւուն չի նչանակում սեղան ն ւուն, այլ' ճաչասենյակ: Ցուրաքանչյուր բառ ունի ընդՀանուր, չեղոք իմասւ, ինչւես' ծիծաղ, խող, օձ ն այլն, ն մասնավոր, վերաբերմունքային իմասւ, ինչւես' քրքիջ, ՇռՇռոց, խող մարդ, օձ բնավորություն ն այլն, քերականական իմասւ, բաղմիմասւություն, ÷ոխաբերական իմասւ, ÷ոխանվանական իմասւ, Համըմբռնում (մի բաժակ խմել, դյուղը նրան ճանաչում Է, ամբողջ Տերյանը կարդացել Է ն այլն): ԱյնուՀեւն բնութադրված են Համանունները, Հոմանիչները, Հականիչները: Աչխաւության երրորդ դլուխը իմասւա÷ոխության մասին Է: Ներկայացնում Է դրական աչխարՀաբարի իմասւա÷ոխություններն ըսւ Հեւնյալ Հիմունքների' նմանության ղուդորդումով (դլուխ-ի նմանությամբ սոխի, կաղամբի, նան' սարի, դրքի դլուխ), կցորդությամբ (Համար ն Հյուրանոցի Համար), դործառական (թն' ինքնաթիռի ն թռչունի, դեղ' խու, բուժիչ խու, բուժիչ միջոց), Հոմանիչների ւարբերակմամբ (կեր' առՀասարակ, թե՛ մարդկանց, թե՛ անասունների, ոււելիք' միայն մարդկանց), ղդացական, վերաբերմունքային (թաթ, ռամիկ ն այլ բառերի իմասւա÷ոխություն), թյուրըմբռնման Հեւնանքով (ճրադալույց - ճրադալուս, Էդուց բառով ԷդնաՀող-ը դարձել Է ինքնաՀող, ակնակաւիճ-ը' ակնակաւիչ), Հաւուկ անունների Հասարակացում (Վոլւա-ն' վոլւ, Հուդա-ն' Հուդա), դիւակցական միջամւությամբ (դիրեկւոր, ռեկւոր, ռումբ բառերի դործառական ընդարձակումը), բաղարկության Հեւնանքով (մեղանչել' «մեղք դործել», բայց դործածում են նան խղճալ-ու իմասւով, մեղք քավել-ու բաղարկությամբ), ւաւճենումով (ամբարձիչը (ռուսերեն ïîäú¸ìíèê) ւաւճենումով կոչեցին կռունկ), բառի ձնա÷ոխումներով (Համարել - Համրել, կուրել - կւրել - կուորել ն

այլն), բառակաղմության Հեւնանքով (դեղձան - դեղձանիկ, նուռն նռնակ), քերականական միջոցով (կաթնով, Հաւված): ԱյնուՀեւն Հեղինակը մեկնաբանում Է իմասւա÷ոխության ւեսակները ըսւ իմասւային ղարդացման արդյունքի (ծաղիկ' բույս ն Հիվանդություն, մաւ' ձեռքի ն խաղողի): Թվարկվում են բառիմասւի ընդլայնում, նեղացում, բնեռացում, իմասւների ÷ոխՀաջորդում: Աչխաւության չորրորդ դլուխը նվիրված Է ժամանակակից Հայերենի բառաւաչարի քննությանը: Համառու ւաւմական ակնարկից Հեւո ներկայացնում Է մեր բառաւաչարի ծադումնաբանական դասակարդությունը' ՀամաՀայկական, Համադրական (ծաղկավառ, չոչա÷ել, ÷իլիսո÷ա, դանդրաՀեր ն այլն), միջին Հայերենյան (մանչ, խաթուն, ելակ, աղեկ ն այլն), նոր դրական (օդանավ, ծաղկաբույր, Հածանավ ն այլն), մասնավոր դրական (ծրադիր - Հայւադիր, ւաղւաղակ - սառնանուչ), աչխարՀաբարյան (մաւղաչ, ճղմել, մուդ ն այլն), Հին' դրաբարյան (կորուսիչ, ծիծաղախիւ ն այլն), բարբառային (չմուչկ, դեւնանուչ, սելավ, Էւել, չոբան ն այլն): Հաջորդ Էջերում նկարադրվում Է մեր բառաւաչարի Համաժամանակյա դասակարդումը' ըսւ դործածականության' Հնացած բառեր, նոր բառեր, Հին բառեր, ըսւ դործառական դասակարդման' ւերմինաբանություն, բանասւեղծական մասնաչերւ: Բերված Է բառաւաչարի Հասարակական դասակարդումը իր մասնաչերւերով' ժողովրդախոսակցական, արնմւաՀայերեն, բարբառային, մանկական լեղվի, ժարդոնային, դռեՀկաբանական, բառաւաչարի ներլեղվական դասակարդումը' իր ւարբերակներով (÷ոխաւեղական, ւարբաղադրիչ Համանիչներ, Հոդակաւային, Հնչյունա÷ոխական, ւարաՀիմք ւարբերակներ, Հարադրություններ ու կցականներ, Հավելադրական բարդություններ, կեղծ դրական բառեր, ձնաբանական ուղղադրական-ուղղախոսական ւարբերակներ ն այլ աղաւ ւարբերակներ: Հինդերորդ դլուխը մեր բառաւաչարի ղարդացման, Հարսւացման մասին Է: Այսւեղ բերված են նոր բառերը, նորաբանությունները (ւնկարկ, ծերաւել, խաղավար ն այլն), նորակաղմ բառերը (առերեսում, Հաւույթ ձայնադարան ն այլն), ներքին ÷ոխառությունները (ռումբ, ական, մրմուռ, մարմանդ, կռանալ, ւռոչ ն այլն), արւաքին ÷ոխառությունները (ւոեմ, բալլադ, ղադս ն այլն): Անդրադառնալով մեր բառաւաչարի կաւարելադործման Հարցին' Հեղինակը ներկայացնում Է ներքին ւեղաչարժերը' բառերի ւերմինացում, ւերմինի բառացում, ժողովրդախոսակցական ն բարբառային բառերի դրականացում, բառերի Հնացում, դործունացում: Աւա քննում Է բառա49

ւաչարի իմասւաբանական ղարդացումը: Բերված Է 15 բառ, որոնց Համար Մալխասյանցի բառարանում ւրված Է 224 նչանակություն, իսկ նոր բառարանում' 491 նչանակություն: Մեկնաբանված են բառերի Հնացման ւաւճառները, ւաւմաբառերը, Հնաբանության ւեսակները' ձնական-ձնաբանական, բաղադրական, բառային, իմասւաբանական: Այս դլխի վերջում քննվում են բառաւաչարում եղած դրաբարաբանությունները (սոքա, դոքա, նոքա, խնդրո առարկա ն այլն): Վեցերորդ դլուխը նվիրված Է դրական արնելաՀայերենի բառակաղմության քննությանը: Բնութադրվում են ձնույթները, բառերի կաղմության ւեսակները' վերլուծական ն Համադրական, բաղադրությունները' բաղադրական Հիմքեր, Հոդակաւ, բարդություններ, ածանցում ն Հաւավական բարդություններ: Հաջորդ դլուխը (7-րդ) վերնադրված Է «Տերմինադիւություն»: ինչւես արդեն նչել ենք, սա ւերմինաբանության ւեսական քննություն Է: Մեկնաբանված են ւերմինաբանությունն ու ւերմինաչինությունը, ւերմինաՀամակարդերը, բառի ու ւերմինի ւարբերությունը, ւերմինաբանական սւորակարդությունը, ւերմինային Համակարդայնությունը, ւերմինի կառուցվածքն ու դործածությունը, ւերմինային Համանչությունը, բաղմիմասւությունը ն Համանունությունը: Վերջին' 8-րդ դլխում բնութադրվում են բառարանադրությունն ու բառարանադիւությունը, բառարանների ւեսակները: էդ. Աղայանի այս մենադրությունը ներկայացնում Է ընդՀանուր բառադիւության ն մասնավորաւես արդի Հայերենի բառաւաչարի ւեսությունը: Հեղինակի առաջադրած բառադիւական ւեսական Հիմունքները մեծաւես կօդնեն մեր լեղվի բառաւաչարի Հեւադա ուսումնասիրողներին: Հայերենի բառաւաչարի ուսումնասիրությամբ չաւ Է ղբաղվել նան Ալեքսանդր Մարդարյանը: Նրա դրչին են ւաւկանում Հայերենի Հարադրավոր բարդություններին, բաղՀյուսականներին, Հարանուններին ու Հականիչներին վերաբերող աչխաւություններ: «Հայերենի բաղՀյուսական բարդությունները» (1986 թ.) այդ չարքի դործերից Է: Ներածական մասում դնաՀաւելով Հիչյալ բարդությունների մասին եղած կարծիքները' առաջնորդվում Է Մ. Աբեղյանի սկղբունքով, ըսւ որի բաղՀյուսական բարդությունները Հարադրության մի արւաՀայւություն են: Առաջին դլխում ներկայացվում են բաղՀյուսականների ձնաբանական կառուցվածքն ու բառային բնութադիրը: Առանձնաւես նչվում Է ու չաղկաւի դերն այդ կառույցում: Ելնելով

դրաբարի, միջին Հայերենի ն արդի Հայերենի ÷ասւերից' Հեղինակը եղրակացնում Է, որ բաղՀյուսականներ մեծ մասամբ կաղմվում են միավանկ բառերով, ինչւես' աղ ու Շաց, բակ ու դուռ, խինդ ու լաց ն այլն: Միավանկ բառերին կարող են միանալ նան երկվանկ բառեր (բանւ ու աքսոր, բերդ ու ամրոց), եռավանկ բառեր (անդ ու անդասւան, գաՇ ու գավաղան), բաղմավանկ բառեր (գանձ ու Շարըսւություն, խաչ ու ավեւարան): ԲաղՀյուսականներ կաղմվում են դերաղանցաւես նյութական իմասւ ունեցող բառերով, առանձնաւես դոյականներով: Բերված ամպ բառով կաղմվել Է 14 բաղՀյուսություն, նույնքան Էլ կաղմվել Է կրակ բառով: Բիչ չեն նան թվականով կաղմված բաղՀյուսականները (Շինգ ու վեց, մեկ ու կես, Շաղար ու մի, Շինգ ու խաչ), բայական բաղՀյուսականներ (առ ու ծախ, ւալ ու առնել, գնալ ու գալ): Բերված են նան մակբայով ու չթեքվող խոսքի մասերով բաղՀյուսականների օրինակներ: ԱյնուՀեւն ւրվում Է բաղՀյուսականների իմասւաբանական քննությունը: ԲաղՀյուսականները կաղմվում են' նույն բառի կրկնությամբ (ճիչւ ու ճիչւ, այլ ու այլ), Հոմանիչների Հարադրությամբ (աՇ ու դող, արւ ու Շանդ) Հականիչների Հարադրությամբ (առ ու ծախ, Շա ու չԷ, Շին ու նոր ն այլն): Աչխաւության վերջին Հարցը բաղՀյուսականների քերականական բնութադիրն Է: Այսւեղ բերված են բաղՀյուսականների կաղաւարները' դոյական չ դոյական (ղենք ու ղրաՇ), բայարմաւ չ բայարմաւ (առ ու ծախ), ձայնարկություն չ ձ այնարկություն (վաչ ու վիչ): ԱյնուՀեւն մեկնաբանվում են բաղՀյուսականների Հոդնակիացման, Հոլովման քերականական կարդերը, բաղՀյուսականների ու սւորոդյալի թվային Համաձայնության Հարցը ն այլն: Աչխաւությանը կցված Է բաղՀյուսական բարդությունների բառարան, որն անչուչւ բարձրացնում Է դրքի արժեքը, թեն կան այնւեղ վիճելի կաղմություններ: Ժամանակակից Հայերենի Հականիչ բառերին չաւերն են անդրադարձել, այս մասին դրվել Է դւրոցական ու բուՀական դասադրքերում, մենադրություններում (Ռ. Շալունց, Ս. ԱբրաՀամյան), սակայն Ալ. Մարդարյանն ավելի Հանդամանորեն Է ուսումնասիրել բառերի այդ խումբը ն Հրաւարակել առանձին դրքով' «Հայոց լեղվի Հականիչները» (1987 թ.): Առաջին դլխում ւրվում Է Հականիչների ընդՀանուր ÷իլիսո÷այական բնութադիրը' օդւադործելով Հայ ն օւար մւածողների ասույթներն ու բնութադրումները: ԱյնուՀեւն բերվում են Հականիչների իմասւային ւեսակները' մենիմասւ, բաղմ51

իմասւ, նան Համարմաւ ն ւարարմաւ: Աչխաւանքի Հաջորդ մասում քննվում Է Հականիչների ձնաբանական կառուցվածքը' բառերով (մեծ - ÷ոքր, դառը - քաղցր), ածանցներով (խելոք - անխելք, Հաճելի - ւՀաճ, բախւավոր - դժբախւ, խոսկան - չխոսկան, չընորՀքով - աւաչնորՀք ն այլն): կան բարդ ւարարմաւ Հականիչներ, բարդ ածանցավոր կաղմությամբ Հականիչներ: Աւա քննվում են Հականիչների խոսքիմասային արւաՀայւությունները' Հականիչ կաղմող ն Հականիչի կաղմությանը չմասնակցող խոսքի մասեր (դոյական, ածական, բայ, մակբայ, սակավ մասնակցությամբ դերանուն, կաւ, վերաբերականներ, իսկ թվականն ու չաղկաւը այդ բառերի կաղմությանը չեն մասնակցում): ԱյնուՀեւն մանրամասն քննում Է, թե ինչ են արւաՀայւում ածականով Հականիչները: Աչխաւանքի վերջում Հեղինակն անդրադառնում Է Հականիչ բառերի ոճական կիրառություններին: Սրինակներ են բերված Եղիչեից ն մեր օրերի դրողներից: Աչխաւանքում կան դծաւաւկերներ, աղյուսակներ, Հավելվածի կարդով ւրված Է Հականիչների ցուցակ, որւեղ, սակայն, կան անՀաջող կաղմություններ, օրինակներ: Ալ. Մարդարյանի բառադիւական աչխաւությունները լրացնում են արդի Հայերենի բառային կաղմի դիւական ուսումնասիրությունների ւակասը ն իրենց ւաւչաճ ւեղն ունեն Հայերենադիւության Համակարդում: Հայերենի դարձվածքների Հանդամանալից քննություն Է կաւարել Խ. Գ. Բադիկյանը: 1988 թ. լույս Է ւեսել նրա «Ժամանակակից Հայերենի դարձվածային միավորները» ուսումնասիրությունը, որն իր բնույթով կառուցվածքային քննություն Է: Դարձվածաբանական միավորները բաժանված են երկու խմբի' անվանողական ն Հաղորդակցական: Ընդդծելով, որ դարձվածն առաջանում Է բառակաւակցության Հենքի վրա, Հեղինակը չեչւը դնում Է դարձվածքների կառուցվածքի Համաժամանակյա քննության վրա: Աչխաւության առաջին բաժինը դարձվածային միավորի մասին եղած կարծիքներն Է ներկայացնում: Հեղինակի ւեսական դրույթների Հիմքում ընդունված են ինչւես օւար (Վ. Արխանդելսկի, է. Ռու, Վ. Տելիա, Ն. Շանսկի, Ա. կունին, Ա. Բաբկին, Վ. Ժուկով), այնւես Էլ Հայ (Ա. Մուրվալյան, Ե. Գնորդյան, Ա. Սուքիասյան, Ս. ԱբրաՀամյան, Գ. ԶաՀուկյան, Վ. Բոսյան ն ուրիչներ) կարծիքները: ԱյնուՀեւն քննվում Է դարձվածքն իբրն ինքնուրույն լեղվական միավոր, նրա Հաւկանիչները' անմիաւարր, բաղադրյալ կաղմությունը, խոսքաչարային միջավայրը, վերաիմասւավորումը, բաղմիմասւությունը, ւաւրասւի կառույց լինելը, բաղադրիչների անւարրալու52

ծելիությունը, կայուն չարադասությունը: Մեկնաբանվում են դարձվածային սերւաճումները (կարապի երգ, ասւծու գառ, դամոկլյան սուր), միասնությունները (ջրի գին, Շորթի Շրճվանք), կաւակցությունները (Շոնքերը կիւել, սիրւը ցավել): Ուսումնասիրությունից Հեղինակը եղրակացնում Է, որ դարձվածքները կայուն բառակաւակցություններ են, բայց ոչ բոլոր կայուն բառակաւակցություններն են դարձվածք: Բննվում են դարձվածքի ն բառի առնչակցությունները, նմանությունը Հարադրություններին: Երկրորդ բաժինը անվանական դարձվածքների դասակարդման մասին Է: Առանձին-առանձին նկարադրվում են դոյականական դարձվածքները իրենց կաղաւարային ւիւերով' դոյականչդոյական, ածական չ դոյական, թվական չ դոյական, դերբայ չ դոյական երկանդամ կառույցներ, դոյականներով եռանդամ կառույցներ, թվականով, դերբայներով եռանդամ կառույցներ ն քառանդամ կառույցներ: Հիչաւակված են Համադասական ն Համասւորադասական կառույցի դարձվածքները: Դարձվածքի քերականական կարդը բխում Է նրա խոսքիմասային ւիւից, ուսւի դոյականական դարձվածքներն ունեն թվի, Հոլովի, առկայացման քերականական կարդեր: Անդրադառնալով դարձվածքների չարաՀյուսական առանձնաՀաւկություններին' Հեղինակը նչում Է ենթակայի, կոչականի, սւորոդելիի, դոյականի լրացումների, բայական լրացումների դործառույթով դարձվածքների յուրաՀաւկությունները: Այս նույն Համակարդով քնընվում են ածականական դարձվածքների կառուցվածքային ւիւերը, նրանց չարաՀյուսական առանձնաՀաւկությունները, աւա' բայական դարձվածքները, մակբայական ն եղանակավորող (վերաբերական) բառերով կաղմված դարձվածքներն իրենց կառուցվածքային ու չարաՀյուսական առանձնաՀաւկություններով: Աչխաւանքի երրորդ' վերջին բաժինը վերաբերում Է նախադասությամբ արւաՀայւված դարձվածքներին, որոնց Հեղինակն անվանում Է Հաղորդակցական դարձվածքներ: Այսւեղ նկարադրվում են այդ դարձվածքների ւիւերը' երկկաղմ, միակաղմ, թերի կաղմով, բայական, անվանական անդեմ նախադասություններով արւաՀայւված, մեկնաբանվում դրանց առանձնաՀաւկությունները բովանդակության ն կառուցվածքի ւեսակեւից:

ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գրական աչխարՀաբարի վերաբերյալ չաւ ն ղանաղան բնույթի բառարաններ են դրվել, որոնց բոլորին անդրադառնալու նւաւակ մենք չունենք: Ներկայացնում ենք այն բառարանները, որոնք սերւորեն առնչվում են մեր Հարցերին' բացաւրական, ուղղադրական, դարձվածաբանական ն այլն: Այսւեղ ւեղ չեն դւել երկլեղվյա, սւուդաբանական, նեղ մասնադիւական (բժչկական, ռաղմական, ւեխնիկական, լեղվաբանական) բառարանները: Բառարանները նկարադրվում են ժամանակադրական կարդով, ըսւ որի առաջինը Սւ. Մալխասյանցի քառաՀաւոր բացաւրական բառարանն Է' «Հայերեն բացաւրական բառարան», 1944-1945 թթ., որ ւարունակում Է 120.000 բառ ու դարձվածային միավոր: Մալխասյանցի այս բառարանը երնույթ Է Հայ բառարանադրության ւաւմության մեջ: Սա դրական աչխարՀաբարի առաջին բաղմաՀաւոր բառարանն Է իր ծավալով ու խորությամբ: Այն ընդդրկում Է ոչ միայն արդի դրական լեղվի բառամթերքը, այլն դրաբարի, միջին Հայերենի, բարբառների: Հեղինակը ներկայացրել Է բառերի ու դարձվածքների իմասւային բնութադիրը, ըսւ որում իմասւային ÷ո÷ոխությունները Հնադույն չրջաններից մինչն մեր օրերը: Լավ են մչակված բառաՀոդվածները. բաղմակողմանի նչումներ' բառիմասւի, քերականական, ոճական, բառի դործածման, նրա չերւերի մասին' նորաբանություն, Հնաբանություն, արնմւաՀայերեն, դրաբար, միջին Հայերեն, բարբառային' Հաղվադեւ: Հաւուկ նչումներ կան բառերի դործածության բնադավառի մասին' դիւություն, ւեխնիկա, Հասարակական-քաղաքական կյանք, բժչկական, բուսաբանական, կենսաբանական ն այլն: ԱնՀրաժեչւության դեւքում ւրվում են սւուդաբանական ւվյալներ, նան ւեղեկություններ բառերի ÷ոխառյալ (Հին ու նոր) լինելու մասին, նչվում Է երկդիմի ընթերցում ունեցող բառերի ճիչւ արւասանությունը: ԲառաՀոդվածներն ունեն քերականական ղանաղան նչումներ' խոսքիմասային ւաւկանելություն, Հոդնակի թվի կաղմություն, բայի ժամանակների վերջավորություններ ն այլն: Բառարանի նյութը Հեղինակը քաղել Է բառարաններից, դրականությունից, մամուլից ու դասադրքերից:

Հսկայական, մի մարդու ուժերից վեր աչխաւանք Է կաւարել Մալխասյանցը, այն Էլ ւաւերաղմի աՀեղ ւարիներին: իՀարկե, բառարանում կան դուրս մնացած բառեր, որոնց թիվը ըսւ ւրոֆ. Ա. Սուքիասյանի, Հասնում Է 40-50 Հաղարի, բայց դրանց մի ղդալի մասը նորակաղմություններ են' ւաւերաղմից Հեւո սւեղծված: Հիմա բացաւրական բառարան դրելուն կօդնեն ասւարեղի վրա եղած մեծաքանակ բառարանները: Մալխասյանցի ձեռքի ւակ չկային այդքան բառարաններ: Ավարւենք մեր ասելիքը Ա. Մ. Սուքիասյանի դնաՀաւականով. «Բառերի ու դարձվածքների ընդդրկումով, բառիմասւների ւարբերակմամբ ն բառերին ւրվող ոճական ու քերականական նչումներով ու բնութադրումներով այն ոչ միայն աղդային դրական լեղվի առաջին ընդարձակ, այլն որոչ իմասւով ւաւմական բառարան Է»1: Լեղվի բառադանձի Հարսւությունն արւաՀայւվում Է ոչ միայն նրա ունեցած բառաքանակով, այլն' Հոմանչային Հնարավորություններով: Այս ւեսակեւից չաւ կարնոր են Հոմանչային բառարանները, դրանք Հարուսւ նյութ են ւալիս նան ոճադիւությանը: Հայերենի Հոմանիչների վերաբերյալ դրվել են բառարաններ, բայց առաջին խոչոր բառարանը Ա. Մ. Սուքիասյանի «Հայոց լեղվի Հոմանիչների բառարանն» Է' ււադրված 1967 թ.: Բառարանը ւարունակում Է 83 Հաղար բառ ու դարձվածային միավոր: Ներածական մասում Հեղինակը ւեղեկություններ Է Հաղորդում Հայերենի Հոմանիչների բառարանների մասին: իբրն Հոմանիչների առաջին ււադիր բառարան, Հիչաւակվում Է Մ. Սեբասւացու «Բառդիրք Հայկաղեան լեղուի» երկրորդ Հաւորում ղեւեղված «Բառդիրք յաչխարՀաբառԷ ի դրաբառն նոյնանչան բառից յարադրութեամբ» աչխաւանքը (1769 թ.): Անդրադառնալով Հ. Թ. Գայայանի «Բառարան-դանձարան Հայոց լեղվի Հոմանիչներու» (1938 թ., կաՀիրե) աչխաւությանը, որ ւարունակում Է 15 Հաղար բառ' Ա. Սուքիասյանը մանրամասն ներկայացնում Է բառարանի կառուցվածքը, սկղբունքները, արժանիքները, բայց ն' թերությունները. այն, որ մի չարք դեւքերում խախւված են Հոմանչության սկղբունքները, որոչ դլխաբառեր չունեն Հոմանիչ ձներ, աղքաւ Է դարձվածների ցանկը, չկան ոճաբանական նչումներ ն այլն: Ա. Սուքիասյանի բառարանը ւարունակում Է արդի արնելաՀայ, արնմւաՀայ, ինչւես ն դրաբարի, միջին Հայերենի ու բարբառների ավելի քան 83 Հաղար Հոմանիչ բառեր ու դարձվածք: Հեղինակը 1 Ա. Սուքիասյան, Հայոց լեղու, 1982 թ., Էջ 415:

նչում Է Հոմանիչների առաջացման ուղիները' բառային կաղմի ներքին Հնարավորությունները, նոր իմասւների առաջացումը, բառիմասւի նեղացումը, ընդլայնումը կամ չրջումը, ÷ոխառությունները, արնմւաՀայ ն արնելաՀայ Հաւվածների բառաւաչարային ւարբերությունները, դավառական բառերն ու նորաբանությունները: Հոմանիչները ւարբերելու Հիմնական չա÷անիչներն են' ւարբեր Հնչյունային կաղմը, նույն կամ մուիկ իմասւ արւաՀայւելը, ոճական նրբերանդներ ունենալը: Բառարանում ընդդրկված են. 1. բառեր, որոնց Հիմքում ընկած Է մի ընդՀանուր Հասկացություն, բայց ունեն ոճական ու իմասւային նրբերանդներ, օրինակ' վաղել - սլանալ - սուրալ, խնդրել - Հայցել աղաչել - ւաղաւել - թախանձել ն այլն, 2. բառեր, որոնց Հիմքում ընկած Է ընդՀանուր Հասկացություն, բայց ւարբերվում են Հասկացության ծավալով, օրինակ' ուսուցիչ - մանկավարժ, 3. նույնանիչ բառեր, որոնք ւարբերվում են ոճական կիրառություններով, օրինակ' անա÷ - անեղր, այւ - թուչ, կարդալ - ընթերցել, դնալ - երթալ, սառը - ւաղ ն այլն, 4. վերացական ն կոնկրեւ Հարաբերություններ արւաՀայւող Հոմանիչներ, օրինակ' խորՀել - մւածել, նայել - Հայել, դիւել - ղննել ն այլն, 5. ասւիճանականություն արւաՀայւող Հոմանիչներ, օրինակ' խնդրել - Հայցել - աղաչել - ւաղաւել - աղերսել - թախանձել ն այլն, 6. ՀուղաարւաՀայւչական Հոմանիչներ, որոնք արւաՀայւում են Հարդանք, Հավանություն, մեծարանք, Հեդնանք, ւարսավանք, ÷աղաքչանք, 7. ÷ոխաբերական Հոմանիչներ, օրինակ' վախենալ - դողալ - սոսկալ, 8. մեղմասական Հոմանիչներ' ղուդարան - ւեւքարան - արւաքնոց: Բառարանն ընդդրկում Է մու 30 Հաղար բառ, որ չկան մյուս բառարաններում: Գրականության մեջ Հանդիւող Հնաբանությունները, որոնք արւաՀայւում են Հին Հայերի կյանքն ու կենցաղը, մչակույթը, օւարաղդի այն բառերը, որոնց Հոմանիչ ձները դործածվել են Հայերենում, օրինակ' կուլւուրա - մչակույթ, ինւելիդենւ - մւավորական, աղու - բորակածին, ֆոսֆոր - լուսածին, բարբառային ձներ, որոնք արւաՀայւում են Հին կենցաղին բնորոչ երնույթներ, Հողադործության, դործիքների, բույսերի, կենդանիների անուններ, դիւաւեխնիկական, Հասարակական-քաղաքական ւերմիններ (Հոմանիչ), արնմւաՀայ դրական լեղվի Հոմանիչներ, այն դարձվածները, որոնք ունեն բառային Համարժեք: Բառարանում ւեղ չեն դւել ամենա- ն գերա- ածանցներով այն ձները, որոնք առանձին բառային արժեք չունեն, օրինակ, կա ամենաւես, ամենակուլ, բայց չկա ամե56

նամեծ, ամենափոքր, կա գերագույն, ծայրագույն, բայց չկա մեծագույն, փոքրագույն: Ան ժխւական նախածանցով այն ձները, որոնք ինքնուրույն իմասւ ունեն (ինչւես անւուն, անւեր, բայց ոչ անմաւիւ, անգիրք), որոնց արմաւը ինքնուրույն դործածություն չունի (անՀեթեթ, անմեռ), եթե բառը ւերմինի իմասւ Է սւացել, ինչւես' անղեն, անչունչ, անորոչ ն այլն, այն Հարակաւար ն ենթակայական դերբայները, որոնք բառային ինքնուրույն արժեք ունեն (օրինակ' քաղցած, ծաղկող, դրող, նչանած): Որոչ ընւրություն Է կաւարված ում-ով վերջացող բառերից, նույնւես ն կրավորական, չեղոք ն ւաւճառական բայերից: Նչված են նան ուղղադրական ւարբերակներով Հոմանիչներ: Բառերին ւրվում են քերականական, ոճական, կիրառության, Հնացած, Հաղվադեւ, բարբառային, արնմւաՀայերեն, խոսակցական, դրքային, բանասւեղծական, ժողովրդական չերւին ւաւկանելու, ՀուղաարւաՀայւչական բնույթի մասին ւեղեկություններ: Բառարանը Հոմանիչների չարք Է, որոնցում ւեղ են դրավում միայն նույն խոսքի մասին ւաւկանող բառերը' Հոմանիչների իմասւային նույնությամբ կամ մուիկությամբ: Գլխաբառը ունի ոճական ու քերականական նչումներ: Բառարանը նորմաւիվ բնույթի Է, կաղմված Է ն բացաւրություններ են ւրված արդի Հայերենի դործող օրենքներով: Սուքիասյանի այս բառարանը իր ւեսակի մեջ, բնույթով, խորությամբ ու ծավալով իրեն Հավասարը չունի: Սւ. Մալխասյանցի բառարանից անցել Էր չուրջ 25 ւարի, որի ընթացքում արդի Հայերենի բառաւաչարում ղդալի ÷ո÷ոխություններ Էին կաւարվել. չաւ բառեր Հնացել, դործածությունից դուրս Էին եկել, առաջացել Էին նոր բառեր: Եթե նկաւի ունենանք, որ Մալխասյանցի բառարանում կային չաւ բառեր (դրաբարյան, միջին Հայերեն, բարբառային), որոնք վաղուց դործածական չԷին, ւարղ կլինի, թե ինչու բացաւրական նոր բառարան սւեղծելը չաւ կարնոր ու անՀրաժեչւ Էր: ԱՀա թե ինչու ՀՀ ԳԱ Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււը ձեռնարկեց սւեղծել այդւիսի բառարան: կաղմվեց Հեղինակային կոլեկւիվ: Բառարանը կոչվեց «Ժամանակակից Հայոց լեղվի բացաւրական բառարան»: Զորս Հաւորանոց այս բառարանը ւարունակում Է արդի դրական Հայերենի 120 Հաղար բառ ն դարձվածային միավոր: Առաջին Հաւորի (1969 թ.) Հեղինակներն են' Գ. Գասւարյան, Ն. Պառնասյան, Լ. Պեւրոսյան, Ա. Սուքիասյան, Ա. Բոչոյան, երկրորդ Հաւորինը' (1972 թ.) Վ. Առաքելյան, երրորդ Հաւորինը (1974 թ.)' Աչ. Սու57

քիասյան, Ե. Տեր-Մինասյան, Հ. կոսւանյան, չորրորդ Հաւորինը' (1981 թ.) Վ. Փոթեյան, Ա. Մուրվալյան, Ա. Հակոբյան, Ա. Բոչոյան, Թ. Զիլինդարյան, Ս. Ղաղարյան ն Խ. Վեմյան: Բառարանը, ինչւես ասվեց, ընդդրկում Է դրական արնելաՀայերենի բառամթերքը Խ. Աբովյանից մինչն մեր օրերը: Բառերը քաղված են բառարաններից, Լեղվի ինսւիւոււի կաղմած Համաբարբառից, քարւարանից, դրականությունից ու մամուլից: Զդալի են այն բառերը, որոնք ւեղ չեն դւել նախորդ բառարաններում: Հարուսւ են բառաՀոդվածների նչումները' բառիմասւի, ուղղադրական, ոճաբանական, քերականական ն ըսւ դործածության ոլորւների: Սրինակ' վերին բառի Համար նչված Է ած (ածական) ն յոթ իմասւներ, սովորել դլխաբառի դիմաց դրված Է, -եցի, 1. նբ, յուրացնել, սերւել, 2. չբ, մի բանի վարժվել, ընւելանալ, 3. չբ, ուսանել, 4. նբ. սովորություն ձեռք բերել, նան եւ սովորել, պսակաւուն, ւան, գ(Շնց), ւսակադրության ւեղ (եկեղեցի, ւաճար) ն այլն: Հեղինակները նչումների Համար Հիմք են ընդունել արդի դրական Հայերենի նորմերն ու օրինաչա÷ությունները: Բացաւրությունները Հասւաւված են բնադրային քաղվածքներով: Բառարանն ունի նան նորմավորող նւաւակ, մի բան, որ բոլոր բառարանների Համար Էլ անՀրաժեչւություն Է. ի վերջո բառի ճիչւ ու սխալ ձնը, կիրառությունը մարդիկ որոչում են բառարանով: ինսւիւոււի կաղմած այս բառարանը իր ծավալով ն նւաւակադրումով եղակի բառարաններից Է ն ընթերցողների սեղանի դիրքը: Գրական արնելաՀայերենի ուղղադրական բառարանները Համառու Էին' կաղմված դւրոցականների Համար, ուսւի կարիք Էր ղդացվում արնելաՀայերենի ողջ բառամթերքն ընդդրկող բառարանի: Այդ դժվար, աչխաւաւար դործին ձեռնամուխ եավ Հ. Բարսեղյանը: 1973 թ. լույս ւեսավ նրա «Հայերենի ուղղադրական, ուղղախոսական, ւերմինաբանական բառարանը», մի դիրք, որ նրանից ւարիների ւքնաջան աչխաւանք ւաՀանջեց: Բառարանը կաղմված Է Հայոց լեղվի բացաւրական, թարդմանական, մասնադիւական, ուղղադրական բառարանների ն դրականությունից ու մամուլից Հեղինակի Հավաքած, քարւադրած բառամթերքի Հիման վրա: Այն ւարունակում Է չուրջ 152.000 բառաՀոդված: Հեղինակը բառադործածությունը նորմավորելու նւաւակ չի ունեցել, ուսւի ընդդրկել Է նան Հնացած, բարբառային, օւարաղդի նեղ չրջանակներում դործածվող բառեր, որով ձդւել Է ներկայացնել լիակաւարին մուեցող բառացանկ: Բառարանում ւեղ են դւել նան

այն Հաւավումները, Հարադրությունները, դարձվածային միավորները, որոնք ուղղադրական դժվարություն են ներկայացնում, վ ածանցով այն բայերը, որոնք չեղոք սեռի են, ինքնուրույն դործածություն ունեն, ւաւճառական բայերը, ուղղադրական ւարբերակները: Երկակի արւասանություն ունեցող բառերից Հանձնարարված Է դրքային արւասանությունը' նկաւի ունենալով, որ լեղվի ղարդացումը մեղ ւանում Է դեւի դրքային արւասանություն: Հաւուկ անունները բառարան չեն մւել, որի Համար ւիւի ա÷սոսալ. այսօր ուղղադրական որոչակի դժվարություն են ներկայացնում այնքան չաւ դործածվող բաղադրյալ ու օւարաղդի անունները, որոնց Համար չկա առանձին բառարան, ւերմինաբանական կոմիւեի «Տեղեկադրում» եղած ցանկերը թերի են, կիսաւ: Բառարանն ունի Հարուսւ նչումներ' ուղղախոսական, քերականական, ւերմինաբանական, ոճական, բառօդւադործման բնադավառի վերաբերյալ ն իմասւային: Սակայն կան բառեր, որոնց արւասանությունը չի նչված, օրինակ' Հարդ, Հարդադող, Հարբեցող ն այլն: Բառարանում իրավամբ ւեղ չեն դւել' 1. ուղղադրական դժվարություն չունեցող Հարադիրներն ու կայուն բառակաւակցությունները (դուրս անել, աչքի ընկնել, դլուխ ւալ ն այլն), բայց կարելի Էր մի քանի բառեր ընդդրկել, որոնք ւեղացի են նչանակում, սակայն բաղադրյալ ձների են, ինչւես' նորղելանդացի, նորջուղայեցի, նորարաբկիրցի, նյույորքցի, մուսալեռցի ն այլն), որոնք ուղղադրական դժվարություն ունեն: 2. Տեղ չեն դւել նան ամենա ածանցով այն ածականները, որոնք քիչ են դործածվում ն ուղղադրությունն Էլ դժվար չԷ (ինչւես' ամենակործանարար, ամենաանմիւ), ան ածանցով քիչ դործածվող բառերը (անակնոց, անդրիչ, անմաւիւ), բայերի դերբայական ձները: Առանձին դեւքերում Հեղինակը բառերի նան իմասւներն Է բացաւրում, երբեմն նորմավորելու նւաւակով նչվում են բառերի անՀանձնարարելի ձները: Այս բառարանի արժեքն, իմ կարծիքով, նախ մեծաքանակ բառընդդրկումն Է' բառացանկը ն աւա բառաՀոդվածների մչակումը' նչումները ուղղադրության-ուղղախոսության, բառօդւադործման բնադավառի, չՀանձնարարվող ձների: կարելի Է կարծել, թե այն օւարաղդի բառերը, որոնք նեղ մասնադիւական կիրառություն ունեն, չւիւի ընդդրկվեն բառարանում, բայց երբ մւածում ես, որ այդ բառերն, այնուամենայնիվ, դիւության, ւեխնիկայի որոչ բնադավառներում դործածվում են, ուրեմն ւիւի լինեն նան որնԷ բառարանում:

Այս բառարանն այնքան ծավալուն ու Համաւար÷ակ Է իր բառաՀոդվածներով, որ կարելի Է նրանից առանձնացնել Հայերենում դործածվող օւարաղդի բառերի բառարան կամ ներկայումս դործածվող դժվար ուղղադրություն ունեցող ուղղադրական Համառու բառարան: Սա նույնւես բառարանի արժանիքներից մեկն Է: Հայերենը Հարուսւ Է դարձվածներով, որոնց ուսումնասիրությամբ, ինչւես ասվել Է, ղբաղվել են Ա. Սուքիասյանը, Պ. Բեդիրյանը, Խ. Բադիկյանը: Այդ ուսումնասիրությունների ընթացքում կաղմվեցին դարձվածների քարւեր, քարւադրվեցին դրական արնելաՀայերենում դործածվող դարձվածները, որից Էլ ծադեց դրանց բառարանը կաղմելու դաղա÷արը: ԱնՀրաժեչւ Էր ունենալ դրական արնելաՀայերենի բոլոր դարձվածներն ընդդրկող Համաւար÷ակ բառարան: Այդ ծանր ու աչխաւաւար դործին ձեռնամուխ եղան Ա. Սուքիասյանը ն Ս. Գալսւյանը: 1975 թ. լույս ւեսավ նրանց «Հայոց լեղվի դարձվածաբանական բառարանը»: Բառարանը ւարունակում Է չուրջ 20 Հաղար դարձվածային միավոր, ընդդրկում Է արդի Հայերենի դարձվածների ամբողջությունը: Ներածական մասում Հեղինակները քննում են մի չարք ւեսական Հարցեր' դարձվածների ըմբռնումը, դարձվածաբանական միավորի սաՀմանները, դասակարդումը, Հարցեր, որոնց մասին միասնական կարծիք չկա, ն Հեղինակներն աչխաւել են բնութադրել դարձվածը' ելնելով դարձվածաբանության, իբրն դիւաճյուղի արդի վիճակից: Դարձվածները ամենից առաջ կայուն, լեղվի մեջ խոսքային ւաւրասւի միավորներ են, ունեն ավարւուն, ամբողջական ÷ոխաբերական իմասւ, բառային իմասւ ն քերականական կառուցվածք, կայուն չարադասություն (աչքով անել, ասւծու կրակ, աւամին ւալ, երես առնել, աչքը դուրս ն այլն): Տարբեր են լինում դարձվածի բաղադրիչների քանակը, կարող են դրանցից որոչ բաղադրիչներ կըրճաւվել' առանց իմասւին աղդելու, որոչ դարձվածներ ունեն Հոմանիչ բարդ բառեր (գլուխ ւանել՝ ձանձրացնել, գլխի ընկնել՝ Շասկանալ, ման գալ՝ փնւրել, նան ղբոսնել ն այլն): Բառարանում ընդդրկված են. 1. բառային արժեք ունեցող ոճական կայուն բառակաւակցությունները (իդիոմաներ), որոնք ներկայացվում են երկու խմբով' ա) դարձվածաբանական միակցություններ (սիրւ ւալ, Ռուբիկոնն անցնել, գլխի ընկնել, գլուխ դնել ն այլն), բ) դարձվածաբանական միասնություններ' ւաւկերավոր արւաՀայւություններ (սոխի գլուխ, գլխին ւալ, քիթը ւնկել, վիղը ծուռ ն այլն), 2. ոչ իդիոմաւիկ դարձվածաբանական միավորներ, ÷ո60

խաբերական իմասւով (կյանքի ընկեր, նոթերը կիւել, կյանքի արչալույս, գլուխը կախ ն այլն), 3. ւարբեր ժամանակներում ւարբեր ծադում ունեցող, լայնորեն դործածվող դարձվածաբանական միավորներ' ա) անւիկ դրականության, Հին Հայկական դիցաբանության Հեւ կաւված դարձվածներ, թնավոր խոսքեր (ավգյան ախոռ, աքիլլեսյան գարչապար, գորդյան Շանգույց, երկու ւիրոջ ծառա, դամոկլյան սուր, Մորփեոսի գիրկ ն այլն), բ) Ասւվածաչնչից ւաՀւանված դարձվածներ ու արւաՀայւություններ (երգ երգոց, ձայն բարբառո Շանապաւի, Նոյի ագռավ ն այլն), դ) Հայ դեղարվեսւական դրականության մեջ ն ժողովրդախոսակցական լեղվում դործածվող դարձվածներ (գլխի ընկնել, գլխին ավեւարան կարդալ, Շին դարմանը քամուն ւալ, երկաթը ւաք-ւաք ծեծել, գրողի ծոցը գնալ, լեղուն պապանձվել, գեւինը մւնել, աչքի վրա ւեղ ունենալ, բարով վայելել ն այլն), 4. այլ լեղուներից կաւարված ւաւճենումներ (բաց դուռ ծեծել, առաջին ջութակ, կարապի երգ ն այլն): ԴարձվածաՀոդվածներում ւրվում են դարձվածների իմասւային բացաւրությունը, ոճական բնութադրումը: Եթե դարձվածն ունի Հոմանիչներ, նչվում են ամենադործածականները, մյուսների Համար Հղումներ են կաւարվում: Դարձվածների ւարբերակները ւրվում են, եթե Հիմնականի նման լայն դործածություն ունեն, այլ դեւքում առնվում են ÷ակադծերի մեջ: Դարձվածաբանական միավորի իմասւը կամ ոճական կիրառությունը Հասւաւվում են բնադրային մեջբերումներով: Դարձվածաբանական միավորները բառարանում ունեն Հեւնյալ նչումները' ա) դարձվածաբանական միավորի' լեղվական ւարբեր չերւերին ւաւկանելու մասին (արնմւաՀայերեն, դրաբարյան, բարբառային, դրքային), բ) դարձվածաբանական միավորի ոճական կիրառության մասին (Հնացած, Հաղվադեւ, չեղոք չերւի), դ) ՀուղաարւաՀայւչական դունավորումներ' Հեդնանք, արՀամարՀանք, աւելություն, ղղվանք, դռեՀկություն, անեծք, սւառնալիք, քնքչանք, մաղթանք: Դարձվածաբանական այս բառարանը իր ւեսակի մեջ առաջին ծավալուն բառարանն Է: Այն ոչ միայն լրացնում Է Հայ բառարանադրության դանձարանը, այլն օդւակար Է դեղարվեսւական դրականության Համար: Շաւ մեծ Է բացաւրական բառարանների կարիքը, մանավանդ որ լեղվի բառային կաղմում արադ են կաւարվում ÷ո÷ոխություններ' կաւված Հասարակական-քաղաքական կյանքի, Հարաբերությունների ÷ո÷ոխության, դիւության ու ւեխնիկայի առաջընթացի Հեւ:

Հենց վերջերս սւեղծվեցին նոր բառեր ու Հաւավումներ (մենեջեր, կարդախոս, կարդավիճակ, սե÷ականաչնորՀում, ՍՄՍՆ, ՀՀՇ, ԱիՄ, ՍիՄ, ՀԱԲ, ՀՈôԴ, ՀԵՄ ն այլն), նոր կյանք սւացան չաւ բառեր, որոնք դուրս Էին եկել դործածությունից (ւաՀանջաւիրություն, ծայրաՀեղական, ձայնարկիչ, աչխաւակարդ, կարդախոս, խորՀըրդարան, նախարար, աւակուսակցականացում, ամենաթողություն ն այլն): կրոնական չաւ բառեր ու արւաՀայւություններ նորից են սկսել կիրառություն սւանալ, կամաց-կամաց դործածությունից դուրս են դալիս սոցիալիղմ, կոմունիղմ, Հնդամյակ, սոցմրցում, ն նման չաւ բառեր: Սրանք բոլորը ւեւք Է արւացոլվեն բառարանում: կարիք Է ղդացվում յուրաքանչյուր 4-5 ւարին մեկ Հրաւարակել դործածության մեջ նոր մւած բառերի ցուցակներ: ԱՀա թե ինչու միանդամայն Հասկանալի ն ողջունելի Էր էդ. Աղայանի նոր բառարանը' «Արդի Հայերենի բացաւրական բառարան» խորադրով (1976 թ.): ԵրկՀաւոր այս բառարանը ւարունակում Է 135.600 բառ ն 11 Հաղար դարձվածաբանական միավոր, ամ÷ո÷ում Է արդի դրական լեղվի բառաւաչարը' քաղված բառարաններից, դեղարվեսւական ն դիւաւեխնիկական դրականությունից, մամուլից, խոսակցական լեղվից ու դասադրքերից: Բառարանում ւեղ են դրավել նան դրական Հայերենում դործածվող դրաբարյան, միջին Հայերեն, բարբառային բառեր, Հին ու նոր ÷ոխառություններ, նորաբանություններ: Ընդդրկած բառաքանակով այն դերաղանցում Է նախորդ բառարաններին: Մալխասյանցի բառարանը ւարունակում Է 118.800 բառ, իսկ այս բառարանը' 135.600: Առաջինից 16.800 բառ այս բառարանից դուրս Է մնացել, իբրն Հնացած, ն ավելացել Է 74.100 բառ, որ չի եղել առաջինում: Միայն ռադիո ն նրանով կաղմված բառերի քանակը Մալխասյանցի բառարանում 26 Է, իսկ Աղայանի բառարանում' 185, անցնել բառով Համաւաւասխանաբար' 18-31, թույլ բառով' 5-33, ւալ բառով' 31-62 ն այլն: Նույնիսկ Լեղվի ինսւիւոււի բառարանի, որ ժամանակով Հեռու չԷ, Զ-Մ ւառերով բառաՀոդվածները 4400-ով ւակաս են այս բառարանից, որում ընդդրկած 15.000 բառը (135.600 բառից) չկա որնԷ բառարանում ն այն Էլ այն դեւքում, երբ էդ. Աղայանը դուրս Է թողել դրաբարյան, բարբառային չդործածվող բառերը, ներդործական բայերի կրավորական ձները, բայի դերբայական ձները, ություն, ացի, եցի ածանցներով բառերը ն ընդդրկել Է միայն դործածվող բառերը' դրանով ներկայացնելով դրական

արնելաՀայերենի բառաւաչարի արդի վիճակը: Համեմաւությունը ցույց Է ւալիս այն ղդալի ÷ո÷ոխությունը, որ կաւարվել Է մեր բառաւաչարում: Հարուսւ են բառարանի բառաՀոդվածների նչումները' իմասւային, քերականական, ոճաբանական, կաղմության վերաբերյալ, իմասւային ւարբերակների վերաբերյալ: Բացաւրությունները Հավասւիացվում են Համաւաւասխան օրինակներով: Բառարանն ունի նորմավորման նւաւակ. Հեղինակը նչում Է սխալ դործածություններն ու ձները: «Առաջաբանում» ներկայացված Է արդի Հայերենի բառաւաչարի ւեսությունը, ըսւ որի բառարանում ընդդրկված են արդի Հայերենի բառաւաչարի Հեւնյալ չերւերը' ՀամաՀայկական (Շաց, ջուր, վաղել, երգել, գեղեցիկ ն այլն), Համադրական (դրաբարից ժառանդաբար աչխարՀաբարին անցած բառեր' ծաղկավառ, գարնանագեղ, Շյուլե, քերական ն այլն), նոր դրական բառեր (սավառնակ, օդապարիկ, Շածանավ ն այլն), մասնավոր դրական բառեր (Շայւագիր, Շաղթաքարւ, ծրագիր ն այլն), Հին, դրաբարյան բառեր (կորովաձիգ, Շոգնաբեղուն, կորուսիչ, կույրղկուրայն ն այլն), աչխարՀաբարյան բառեր (ճղմել, մաւղաչ, ծերաւել, մաճկալ ն այլն), բարբառային բառեր (ւՇալ, գեւնանուչ, չմուչկ ն այլն): Բառարանում ընդդրկված բառերը ներկայացնում են Հեւնյալ բառակաղմական ն իմասւային ւարբերակները' միջուկային բառակաղմ (գիրք, Շող, մարդ, սար), դործառական, սոցիալական, ւաւմական, ներլեղվական ւարբերակներ, բառակաղմական ւարբերակներ (÷ոխաւեղական, Համանուններ, ւարաՀիմք Հոմանիչներ, Հոդակաւային, ձնաբանական, Հնչյունա÷ոխական ւարբերակներ), Հավելադրական բարդություններ, կեղծ դրական բառեր, նորաբանական բաղմաղանություններ: Աղայանի այս բառարանը իր ընդդրկած բառաքանակով, բառամթերքի արդիականությամբ առավելություններ ունի նախորդների Համեմաւությամբ: Բարձր Է բառարանի օդւակարության դործակիցը1: Դւրոցի Համար չաւ կարնոր են ուղղադրական դւրոցական բառարանները: Սւեղծվել են թեն քիչ, բայց օդւակար բառդրքույկներ: Առանձնաւես ընդդծելի Է Ա. Ղարիբյանի ջանքերն այդ ուղղությամբ: 1930 թ. Ն. ԱլաՀվերդյանի կաղմած «Նոր ուղղադրական բառարանից» Հեւո, որ ւարունակում Է 4500 բառ, Հրաւարակվեցին Ար. Ղարիբյանի «Ուղղադրական Համառու բառարանը»' 5000 բառով 1 Հրաւարակի վրա Է Ա. Բոչոյանի «Դւրոցական բացաւրական բառարանը»:

(1940 թ.), աւա Գ. Պարիսի Հեւ' «Դւրոցական ուղղադրական բառարանը»' 6000 բառով (1956 թ.), որւեղ ւրված են նան ուղղադրության կանոնները ն ուղղախոսական ցուցումներ: 1968 թ. Հրաւարակվեց նրա վերջին բառարանը' «Դւրոցական ուղղադրական բառարան»' Գ. Շեկյանի Հեղինակակցությամբ: Բառարանն ընդդրկում Է 18.000 բառ, ունի Հաւուկ անունների բառացանկ, ւրված են ուղղադրության կանոնները: Սրանք, թեն Համառու, բայց մեծ օդնություն են դւրոցականին: Այդ բառարանները վաղուց սւառվել են, ն նորի կարիքը չա÷աղանց ղդալի Է: Գրողների սւեղծադործությունների բառամթերքը ներկայացնելու լավադույն, թեն աչխաւաւար, միջոցներից մեկը Համաբարբառն Է: Այն կարնոր Է ոճադիւության ւեսակեւից, ւվյալ լեղվի բառաւաչարային Հնարքներն ու բառօդւադործման Հնարավորությունները, դրողի վարւեւությունը բառակաղմական այդ Հնարքներից օդւվելու ւեսակեւից: 1976 թ. լույս ւեսավ Լ. Պեւրոսյանի կաղմած «ՀովՀ. Թումանյանի դեղարվեսւական երկերի բառարանը»»: Այն ընդդրկում Է 9000 բառ: Նչվում են Թումանյանի օդւադործած բոլոր բառերի իմասւներն ու իմասւային նրբերանդները, դրանց քերականական կարդերը, ւվյալ բառով սկսվող դարձվածներն ու կայուն բառակաւակցությունները: Նչված են բարբառային ձները, ուղղադրական չեղումները, Հարադրությունները: Պեւրոսյանի այս աչխաւանքը արժեքավոր Է նախ ն առաջ իր նւաւակադրումով' ներկայացնել մեծ բանասւեղծի բառամթերքը, ն աւա նրանով, որ այն մեր բառարանադրության մեջ Հեղինակային բառարանադրության առաջնեկն Է: Լ. Պեւրոսյանը իր բառարանով սկիղբ դրեց Հեղինակային բառարանադրությանը արդի Հայերենադիւության մեջ (նկաւի ունենք դրողի ողջ սւեղծադործությունը): Այս բառարանին Հեւնեց Արւ. Պաւոյանի կաղմած «Պարույր Սնակի չա÷ածոյի բառարանը» երկու դրքով. առաջինը լույս Է ւեսել 1981, իսկ երկրորդը' 1983 թվականին: Բառարանը ւարունակում Է մու 17.300 բառ' առանց Հաւուկ անունների: Դա Սնակի օդւադործած ողջ բառամթերքն Է: Բառարանն ունի նչումներ' քերականական, ոճաբանական, իմասւաբանական, բառօդւադործման Հաճախականության' Համաւաւասխան վկայություններով: Բառարանի Հեղինակը Սնակի սւեղծադործությունների բառաքանակը Հա» Մինչ այդ լույս Էին ւեսել Խ. կանայանի «Ավ. իսաՀակյանի «Աբու-լալա-ՄաՀարի» ւոեմի բառարանը», ն Ա. Բոչոյանի «Սայաթ-Նովայի Հայերեն խաղերի բառարանը»:

մեմաւում Է 15 դրողների օդւադործած բառաքանակի Հեւ: Բերված Է Հոմերոսի, Ադաթանդեղոսի, Խորենացու, Բուղանդի, Եղնիկ կողբացու, Հին ու Նոր կւակարանների, Գր. Նարեկացու «Մաւյանի», Շեքսւիրի, ՀովՀ. Թումանյանի, Ավ. իսաՀակյանի, Ե. Զարենցի օդւադործած բառերի քանակը ն Համեմաւված: Այսւես' ըսւ չեքսւիրադեւների ւվյալների' մեծ դրամաւուրդն օդւադործել Է 15.000 բառ, իսկ Սնակը' 17.300, Ե. Զարենցի բանասւեղծությունները ւարունակում են մու 7500 բառ, ՀովՀ. Թումանյանի դեղարվեսւական երկերը' 9000, Ավ. իսաՀակյանի չա÷ածոն' 5200 բառ ն այլն: Այս Համեմաւությունը ցույց Է ւալիս, թե որքան Հարուսւ Է Պ. Սնակի բառաւաչարը, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ քիչ են բառերի կրկնությունները, սաՀմանա÷ակ Է Հաճախականությունը: Բառարանի Հեղինակը ւարղել Է, որ Պ. Սնակի բանասւեղծություններում կան 500 Համադրական, 1100 վերլուծական նորակաղմ բաղադրյալ բառեր, իսկ արձակ դործերում ու թարդմանություններում' 450, բոլորը միասին 2000 նորակաղմ բաղադրություններ: Բառասւեղծման բնադավառում քիչ դրողներ կլինեն այսքան արդասավոր: Բառարանի Հեղինակն ուղղել Է բանասւեղծություններում ւեղ դւած ււադրական սխալները, վրիւումները: Երկրորդ դրքի վերջում ւրված Է Պ. Սնակի օդւադործած Հաւուկ անունների ցուցակը: Արւ. Պաւոյանը կաղմել Է նան «Պարույր Սնակի աչխաւությունների ն թարդմանությունների բառարան» (1986 թ.), որն ընդդրկում Է բանասւեղծություններում չօդւադործված մու 12.400 բառ: Սնակի դիւական աչխաւություններն ու թարդմանությունները նույնւես Հարուսւ են բառերով, բառաձներով, ոճական, իմասւային նրբերանդներով, ւարբերակներով, ուսւի Պաւոյանն առանձին դրքով Է ներկայացնում այդ դործերի բառամթերքը, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ այս դործերի բառային կաղմը իր թեմաւիկ բնույթով ինչ-որ չա÷ով ւարբերվում Է մյուսներից: Հաւորում ւեղ են դւել նան Սնակի վաղ չրջանի բանասւեղծություններից քաղված 331 բառ, որոնք դուրս են մնացել երկու Հաւորից: Այս Հաւորն Էլ կաղմված Է երկՀաւորյակի սկղբունքով, բառաՀոդվածների նույն նչումներով: Այսւեղ չկա, սակայն, Հաճախականության ցուցիչ: Գըլխաբառերի իմասւների բացաւրությունների ժամանակ օդւվել Է բանասւեղծի մեկնաբանություններից: Պ. Սնակը լեղվաբան-Հայադեւի Հմւությամբ Էր ւիրաւեւում Հայերենի բառադանձին' դրաբարյան, միջին Հայերենի, բարբառային, արնմւաՀայ չերւերով: Նա մեծ վարւեւությամբ Էր օդւվում այդ

չերւերից: Որքան Հարուսւ Է բանասւեղծի բառաւաչարը, այնքան դժվար նրա ուսումնասիրությունն ու Համաբարբառ կաղմելը: Հեղինակային այս բառարանը բացաՀայւում Է ոչ միայն Հայերենի բառաւաչարի Հարսւությունը, այլն առաջին Հերթին բանասւեղծի խոսքարվեսւի ճոխությունը: Այն Հարուսւ նյութ Է ւալիս Սնակի դեղարվեսւական մւածողության նորովի դնաՀաւմանը: Պաւոյանը բավական դրականություն ու բառարաններ Է օդւադործել, բացաւրությունների Համար Հիմք Է ընդունել դերաղանցաւես Հեղինակային բնադրերը: Հարուսւ են դլխաբառերին ւրվող նչումները: Լ. Պեւրոսյանի ն Արւ. Պաւոյանի նչված բառարանները ուղի են նչում Հեւադայում Հեղինակների Համաբարբառը կաղմելու Համար: Այլ բնույթի Է Հր. Զ. Պեւրոսյանի «Հայերենադիւական բառարանը» (1988 թ.): Դա Հանրադիւարանային բառարան Է, որւեղից ընթերցողը դիւական բացաւրություններ կսւանա նախաՀայերենի, վիւասանական Հայերենի, դրաբարի, Հունաբան ու լաւինաբան դւրոցների, միջին Հայերենի, արնմւաՀայ, արնելաՀայ դրական լեղուների, բարբառների մասին: Նա կիմանա, թե ինչ աչխաւություններ են դրվել դրաբարի, միջին Հայերենի, աչխարՀաբար լեղվի, բարբառների մասին: Այսւեղ ւեղեկություններ են ւրվում Հ. Հյուբչմանի, Հ. Պեւերմանի, Ց. կարսւի, Ան. Մեյեի, Լ. Պեդերսնի, Ն. Մառի ն ուրիչների ուսումնասիրությունների մասին: Բառարանում ընդդրկված են մեծ թվով Հայադեւներ' Ա. Այւընյանից սկսած մինչն մեր օրերի ւրոֆեսորները: Պեւք Է ա÷սոսալ, որ դուրս են մնացել այնւիսի խոչոր մւածողներ, ինչւիսիք են Մ. Զամչյանը, Գ. Մենեվիչյանը, «Հայկաղեան բառարանի» Հեղինակները: ԲառաՀոդվածներում լեղվական իրողությունները մեկնաբանվում են թե՛ ւաւմական, թե՛ արդի Հայեցակեւով: Անդրադառնալով լեղվական իրողության արդի վիճակին' Հեղինակը մանրամասն ներկայացնում Է նրա ձնային, իմասւային առանձնաՀաւկությունները, կրած ÷ո÷ոխությունները: Բավական ընդարձակ են Հոդվածները: Առանձին դեւքերում ւրվում են աղյուսակներ, դծաւաւկերներ, Հին ձեռադրերի նմուչներ, նչանավոր Հայադեւների լուսանկարներ: Սդւակար են վերջում ւրված բառացանկերը: Բարձր Է Հ. Պեւրոսյանի այս բառարանի օդւակարության դործակիցը. այն իր բովանդակությամբ ու կառուցվածքով առաջինն Է մեր բառարանադրության ւաւմության մեջ: 1975 թ. լույս ւեսավ «Լեղվաբանական բառարանը» (Հեղ. Հ. Զ. Պեւրոսյան, Ս. Ա. Գալսւյան, Թ. Ա. Ղարադյուլյան): Սա նույնւես իր ւեսակի մեջ առաջին Հայերեն բառարանն Է:

ՋԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մինչն Հիմա դրական արնելաՀայերենի ձնաբանության ուսումնասիրություններին անդրադարձել ենք այնքանով, որքանով որ դրանք արւաՀայւվել են ընդՀանուր մենադրություններում: Սակայն ձնաբանության բնադավառում նս, ինչւես Հնչյունաբանության ու բառադիւության, դրվեցին մենադրություններ խոսքի մասերի վերաբերյալ: Ա. Ա. ԱբրաՀամյանի «Հայերենի դերբայները ն նրանց ձնաբանական նչանակությունը» աչխաւությունը (1953 թ.) Հայերենի դերբայներին նվիրված առաջին ամբողջական լուրջ ուսումնասիրությունն Է, որւեղ Հեղինակը Համակողմանիորեն Է քննում դերբայները: Նախաբանում քննադաւելով Ն. Մառին լեղվի ղարդացման ւաւմականությունն անւեսելու Համար' Հեղինակը խոսւանում Է «Հարցերը Հնարավորին չա÷ քննարկել ւաւմական մուեցմամբ»: Եվ, իսկաւես, նա յուրաքանչյուր դերբայ ներկայացնում Է նրա դրաբարյան, միջին Հայերենի, արդի աչխարՀաբարյան ն բարբառային ձներով ու արւաՀայւություններով, այսինքն ւաւմական ÷ո÷ոխության ու ղարդացման մեջ: Առաջին' «ԸնդՀանուր մասում» ներկայացված Է դերբայի ըմբռնումը Հայ քերականադիւության ւաւմության մեջ' սկսած Թրակացու մեկնիչներից մինչն ժամանակակից քերականները: Այդ ւաւմական Հեւաքրքիր ակնարկից Հեւո Հեղինակն անցնում Է դերբայի բնութադրմանը: Դերբայն Էլ բայ Է, եղրակացնում Է ԱբրաՀամյանը, իր ուրույն առանձնաՀաւկություններով: Դերբայի Հաւուկ իմասւը նրանում դրսնորվող դործողության, եղելության, վիճակի արւաՀայւությունն Է, որը որոչ դերբայներում (աւառնի, վաղակաւար, Հարակաւար) ավելի ցայւուն լինելով' մուենում Է ժամանակի կարդին (Էջ 41-42): Աչխաւության երկրորդ մասում' «Հայերենի դերբայները» խորադրի ւակ, ներկայացվում են մեր յոթ դերբայները, դրանց ավելացնելով ութերորդը' ընթացակցական անվանումով, որը նկաւել Էր նան էդ. Աղայանը իր «Բննություն Մեղրու բարբառի» ուսումնասիրությունում' անվանելով մակբայական:

ինչւես ընդդծում Է էդ. Աղայանը իր «Հայ լեղվաբանության ւաւմության» մեջ, դրքի այս մասի ամենաարժեքավորն այն Է, որ ԱբրաՀամյանը Հարուսւ նյութի օդւադործմամբ ցույց Է ւվել -ում, լիս, -ած (-ուած) վերջավորություններով դերբայների Հնադույն դործածությունները, Հեւադա ÷ո÷ոխությունները մինչն ներկա վիճակը: Ում-ով անկաւարի դործածությունը, ըսւ էդ. Աղայանի, սկսվում Է 12-րդ դարից, Մխիթար Հերացու «մաչում լինի» օրինակով: Ա. ԱբրաՀամյանը, սակայն, դա եւ Է ւանում մինչն 7-րդ դարը' Սեբեոսի ւաւմության մեջ նկաւելով «ի ւեսանելումն» ձնը: Աչխաւության երրորդ մասում քննարկվում Է դերբայների ձեվաբանական արժեքը, որը չարադրված Է նույնւիսի Հմւությամբ: Գրաբարի, միջին Հայերենի, բարբառների ն արդի Հայերենի Հարուսւ նյութի օդւադործմամբ Հեղինակը ցույց Է ւալիս դերբայների մասնակցությունը բայի ժամանակային ձների կաղմությանը դրական աչխարՀաբարում, դրաբարում, միջին Հայերենում ու բարբառներում: Ավարւենք այս դրքի մասին մեր ասելիքը էդ. Աղայանի ւված դնաՀաւականով. «Պաւմական սկղբունքի Հեւնողական կիրառումով, լեղվական ւվյալների Հսկայական ընդդրկումով ու վերլուծությունների դիւական խորությամբ այս աչխաւությունը մի լուրջ ներդրում Է Հայերենի ւաւմական քերականության բնադավառում»1: 1953 թ. լույս Է ւեսնում Հ. Խ. Բարսեղյանի «Արդի Հայերենի բայի ն խոնարՀման ւեսություն» աչխաւությունը: Դա աչխարՀաբարի բայի ու նրա խոնարՀման մասին առաջին ծավալուն մենադրությունն Է: Առաջին մասում չարադրված Է ւաւմական ակնարկ բայի, նրա խոնարՀման քննության մասին: Ներածական մասում Հիչաւակում Է ընդունված այն կարծիքը, որ արդի Հայերենի Հոլովումն ու խոնարՀումը առաջացել են ում ճյուղի, առանձնաւես Արարաւյան բարբառի Հոլովման ու խոնարՀման Հիման վրա: Գրական աչխարՀաբարի խոնարՀման ձներն առաջացել են կա՛մ դրաբարյան ձների ÷ո÷ոխմամբ, կա՛մ դրաբարյան ձների ÷ոխարեն առաջացել են նոր ձներ: Հաջորդ Էջերում ներկայացված են աչխարՀաբար բայի ու նրա խոնարՀման մասին Հայ քերականադիւության ւաւմության մեջ եղած կարծիքները: Գրքի երկրորդ մասում վերլուծվում են բայի քերականական կարդերը' սեռը, եղանակը, ժամանակը, դործողության կերւը, դեմքը, թիվը: Հեղինակը ÷որձում Է ւարբերակել բայի խոսքիմասային ու սւորոդելիական կարդերը: Հասւաւում Է ընդունված այն կարծիքը, թե դերբայներն արւաՀայւում են դործողության

1 էդ. Բ. Աղայան, Հայ լեղվաբանության ւաւմություն, Հ. 2, 1962, Էջ 378:

ւարբեր վիճակներ, իսկ օժանդակ բայը' ւարբեր ժամանակակեւեր: Ո՛չ դերբայը, ո՛չ օժանդակ բայը, առանձին վերցրած, ժամանակ չեն արւաՀայւում: «Գործողության կերւը դրսնորվում Է դործողության վիճակն արւաՀայւող դերբայի ն ժամանակակեւ արւաՀայւող օժանդակ բայի միջոցով, ուսւի ն բայական սւորոդելիական կարդ Է»: Բայի կաղմության Հեւ քննվում են չարունակական ն բաղմաւաւկական կերւերը, մերժվում Է ւաւճառական ն կրավորական բայերում կերւի կարդ ւեսնելու կարծիքը: Հաջորդ Էջերում բնութադրվում են բայի ժամանակները, եղանակները, դրանց ձնաբանական արւաՀայւությունը: Երրորդ մասում ւրված Է խոնարՀման ւաւկերը' ւարղ, ածանցավոր ն անկանոն բայերի Հասւաւական ու ժխւական ւիւերով: Աչխաւությանը կցված Է չեղոք, ներդործական ն կրավորական բայերի այբբենական ցուցակը, նչված են կրկնասեռ բայերը: ինչւես ասացի, այս աչխաւանքով Հ. Բարսեղյանը ի մի Է բերում բայի ն նրա խոնարՀման մասին եղած կարծիքները, բնութադրում Է բայը' իր քերականական կարդերով: Հայերենի դերանունները եղել են մեր քերականադեւների սայթաքարը: Այդ խոսքի մասի արդի վիճակի Հեւաղուության արդյունքներն են ամ÷ո÷ված Ս. Գ. ԱբրաՀամյանի «Արդի Հայերենի դերանունները» աչխաւությունում (1955 թ.): Դա Հեղինակի առաջին ծավալուն ուսումնասիրությունն Էր, որին Հեւնեցին մյուս աչխաւությունները: Դա միաժամանակ ժամանակակից դրական արեվելաՀայերենի դերանվան մասին առաջին ծավալուն ու Հանդամանալից խոսքն Է, որ ասել Է Հեղինակը' աչխաւելով չկաչկանդվել ավանդական կարծիքներով, օդւադործելով լեղվաբանական նոր մւքեր ու դրույթներ, ավելացնելով սե÷ականը: Գրքի առաջին դըլխում քննադաւելով այն լեղվաբաններին, որոնք դերանունն առանձին խոսքի մաս չեն Համարում, ն Ն. Մառի կարծիքը' ճիչւ Է Համարում Գ. Սնակի ն ռուս քերականության մեջ վերջին չրջանում դերանվանը ւված սաՀմանումը: Հեւնելով Գ. Սնակին' մերժում Է դերանունը ÷ոխարինման դործառույթով բնութադրել, որ ծայրաՀեղ Է: Հեղինակը դրում Է, թե դերանունները, ունենալով ընդՀանուր, չւարբերակված իմասւ, ցույց են ւալիս առարկան, Հաւկանիչը որնԷ Հարաբերությամբ: Այս բնութադրմանը Հեւնում Է մի ընդարձակ ւաւմական ակնարկ դերանունների մասին: Աչխաւության երրորդ դլխում քննարկում Է դերանունների ւեսակները: Դրանք են' անձնական (դիմային), ցուցական, ÷ոխադարձ, որոչյալ (Հանրական), անորոչ (մասնական), ՀարցաՀարաբերական (բացարձակ ա69

նորոչ): Հաւկաւես լավ են ներկայացված ցուցական ն Հարաբերական դերանունները: Նուրբ դիւողություններ ունի նան մյուս դերանունների վերաբերյալ: կարծում եմ' Հեղինակն իրավացի Է' ժխւական դերանունները որոչյալների չարքին դասելով: Հաջորդ Էջերում ծանոթանում ենք դերանունների ձնաբանական յուրաՀաւկություններին, Հոլովմանը (4-րդ դլուխ): Աւա Հեղինակը անցնում Է դերանունների չարաՀյուսական կիրառություններին, ւաւմական ղարդացման, կաղմավորման ընթացքին, արդի վիճակում նրանց կաղմությանը, բառակաղմական արժեքին: Տրված Է ինքն, այլ, ամեն դերանուններով կաղմված բառերի ցուցակը: Ցոթերորդ դլխում Հեղինակը քննում Է դերանունների ոճական առանձնաՀաւկությունները: Գեղարվեսւական դրականությունից քաղված Հարուսւ օրինակներով նկարադրում Է անձնական, ցուցական, որոչյալ, անորոչ ն ՀարցաՀարաբերական դերանունների կիրառությունները: Սա քերականական կարդերի ոճական կիրառությունների մասին մեղանում առաջին Հաջողված ÷որձերից Է: 1959 թ. լույս Է ւեսնում Մ. Ե. Ասաւրյանի «Բայի սեռը ժամանակակից Հայերենում» աչխաւությունը, որ բաղկացած Է Հինդ դլխից: Առաջին դլխում ներկայացվում Է բայի սեռի ըմբռնումը քերականների կողմից: Երկրորդում բայի սեռի քերականական կարդի քըննությունն Է' սեռի բնութադիրը, նրա ւեղը բայական մյուս կարդերի մեջ, առանձնաՀաւկություններն ըսւ նչանակության ն քերականական դրսնորումների: Հայերենի բոլոր բայերը սեռ ունեն, սեռերը երեքն են' ներդործական, կրավորական, չեղոք: Արդի Հայերենի բայի սեռի ձնաբանական արւաՀայւություններն են ցն ն վ ածանցները, վ-ով կարող են չեղոք բայեր Էլ լինել: Բայի սեռի ÷ո÷ոխությունն առաջ Է բերում նախադասության կառուցվածքի ÷ո÷ոխություն. ներդործաձն նախադասության ուղիղ խնդիրը կրավորաձն նախադասությունում ÷ոխվում Է ենթակայի, իսկ ենթական' անուղղակի խնդրի: Մյուս դլուխներում առանձին-առանձին քննվում են բայի երեք սեռերը: Ներդործական սեռի կարդը դրսնորվում Է բայ չ ուղիղ խընդիր կաւակցությամբ (դիրք կարդալ, Հիվանդին բուժել): Ներդործական սեռին են ւաւկանում նան ցն-ով կաղմված ւաւճառական բայերը, որ Մ. Ասաւրյանը կոչում Է բաղադրյալ ներդործական (երեխային կաթ խմեցնել, աչակերւին դիրքը կարդացնել (կարդալ ւալ)): Վերնվում ասվածից ւեւք Է եղրակացնել, որ ներդործաձն ն կրավորաձն նախադասությունները չարաՀյուսական Հոմանիչներ

են: կան երկանդամ ն եռանդամ կառույցներ: Վ-ով կաղմված բայերը կարող են ն չեղոք սեռի լինել, ինչւես' սանրվել, Հադնվել, ինչւես ն Համբուրվել, դրկախառնվել, որոնք կոչվում են նան անդրադարձ ու ÷ոխադարձ բայեր: Հեղինակը նչում Է նան կրկնասեռ բայերը, ինչւես' նայել ւաւին, նայել նկարը: Հայերենի բայի սեռի մասին այս աչխաւանքը Հեւաքրքիր Է' դրված դիւական ւաւչաճ մակարդակով: Ընթերցողն այսւեղ կըդւնի բայի սեռի մասին ոչ միայն այլ լեղվաբանների կարծիքները, այլն նրա իսկ եղրակացություններն ու բնութադրումները, իբրն անձամբ կաւարած Հեւաղուության արդյունք: Գրական արնելաՀայերենի ձնաբանության ուսումնասիրություններից Է Ս. Գ. ԱբրաՀամյանի 1959 թ. Հրաւարակված «Ժամանակակից Հայերենի չթեքվող խոսքի մասերը» աչխաւությունը: ինչւես ասված Է «Երկու խոսքում», Հեղինակի ուսումնասիրության առարկաներն են նյութական իմասւ ունեցող մակբայները, քերականական իմասւ ունեցող կաւերն ու չաղկաւները ն խոսողի ւարբեր վերաբերմունք (դաւողական ն ղդացական) արւաՀայւող եղանակավորող (վերաբերական) բառերն ու ձայնարկությունները: Խոսքի մասեր, որոնք այսքան միմյանցից ւարբեր բնույթի ու դործառույթի լինելով' միավորվում են իրենց մի ընդՀանուր' չթեքվելու Հաւկանիչով: Ներածական մասում ընդՀանրաւես ճիչւ Համարելով Գ. Սնակի այն դրույթը, թե «բառերի խոսքիմասային կաւեդորիաները որոչելիս ւեւք Է վերանալ դրանց խոսքային Հաւկանիչներից ն բառը դիւել իբրն լեղվական կաւեդորիա, իբրն լեղվի մաս», թե ւեւք Է Հիմք ընդունել բառի ընդՀանուր իմասւը, յուրաքանչյուր բառ ւիւի մեկ խոսքի մասի ւաւկանի, Ս. ԱբրաՀամյանը միանդամայն ճիչւ Է նկաւում, որ առանձին դեւքերում անՀրաժեչւ Է ցուցաբերել կոնկրեւ մուեցում: Աչխաւության Հինդ մասերում Հեղինակը քննության Է առնում վերնում Հիչաւակված Հինդ խոսքի մասերն առանձինառանձին (մակբայ, կաւ, չաղկաւ, ձայնարկություն, եղանակավորող (վերաբերական) բառեր) ն ւալիս դրանց բնութադիրը, ւեսակներն ըսւ կաղմության, ըսւ նչանակության, դրանց ծավալումն ու ղարդացումը, Հարաբերակցությունն այլ խոսքի մասերի Հեւ: Ս. ԱբրաՀամյանի այս աչխաւությունն ավելի ծավալուն ու խոր Հեւաղուությամբ լույս ւեսավ 1965 թվականին' «Զթեքվող խոսքի մասերը ն նրանց բառական ու քերականական Հաւկանիչների ÷ոխՀարաբերությունը ժամանակակից Հայերենում» խորադրով: Առաջին դրքին Հեղինակն ավելացրել Է մի նոր դլուխ' «ԸնդՀանուր մաս»:

Դա, կարելի Է ասել, նախորդ դրքի ներածական մասում առաջ քաչված, քննված Հարցերի, որոնք ւեսական ՀիմնաՀարցեր Էին, ավելի ընդարձակ քննությունն Է: Նկարադրվում են նախ խոսքի մասերի Համակարդը, աւա' չթեքվող խոսքի մասերն այդ Համակարդում: Ներկայացված Է խոսքի մասերի բնութադրման ւաւմության ուրվադիծը' անդրադառնալով Հայ ն օւար լեղվաբանների ւված բնութադրերին' Հեւաղուման առարկա չթեքվող խոսքի մասերի վերաբերյալ: Խոսքի մասերի դասակարդման Հարցը քննելիս Հենվում Է Հիմնականում Գ. Սնակի դրույթների վրա ն Հանդում Է Հեւնյալ եղրակացության: 1. Խոսքի մասեր են կաղմում լեղվի բառային կաղմի բոլոր բառերը, 2. խոսքի մասերը չի կարելի դասակարդել միայն ձեվաբանական կամ չարաՀյուսական Հաւկանիչներով, 3. բառական, ձնաբանական ն չարաՀյուսական Հաւկանիչները, միասին վերցրած, նույնւես չեն կարող բոլոր խոսքի մասերն իրարից բաժանելու, սաՀմանաղաւելու միասնական չա÷անիչ լինել, 4. բառերի ընդՀանուր իմասւը նս չի կարող բոլոր խոսքի մասերի բաժանման միակ ընդՀանուր Հիմունքը լինել, 5. առանձին խոսքի մասերի լրիվ ու սւառիչ ճանաչման Համար անՀրաժեչւության դեւքում կարող են դնաՀաւվել, Հաչվի առնվել նան նրանց ձնաբանական, չարաՀյուսական, որոչ դեւքերում Էլ բառակաղմական Հաւկանիչները: Վերջին երկու դիւողություններով Ս. ԱբրաՀամյանը Հեռանում Է Գ. Սնակից' Հանդես բերելով այլ' ինքնուրույն կարծիք: Սդւադործելով խոսքի մասերի ասւիճանական բաժանման ենթարկելու մասին Մ. Աբեղյանի, Վ. Վինոդրադովի դիւողություններն ու էդ. Աղայանի կաւարած սւորաբաժանումը' Ս. ԱբրաՀամյանը Հայերենի բառակաղմը նախ բաժանում Է երեք մեծ խմբի' 1. նյութական իմասւ ունեցող բառեր (խոսքի մասեր), 2. քերականական իմասւ ունեցող, 3. վերաբերմունքային իմասւ ունեցող խոսքի մասեր: Առաջինները նախադասության անդամի դործառույթ են ունենում, երկրորդները այդւիսի դործառույթ չունեն, դրանք կաւող, կաւակցող դեր ունեն, իսկ երրորդները խոսողի վերաբերմունք են արւաՀայւում' դարձյալ նախադասության անդամ չլինելով: Աւա Հեղինակը ներկայացնում Է այս երեք խմբի' խոսքի մասերի մեջ մւնող ենթախմբերը' առաջին խմբում դոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, երկրորդ խմբում' կաւ, չաղկաւ, երրորդ խմբում' ձայնարկություն ն եղանակավորող (վերաբերական) բառեր: Այս ընդՀանուր դասակարդումից Հեւո Հեղինակը բնութադրում Է չթեքվող խոսքի մասերի

ւեղը ընդՀանուր Համակարդում: Մեկնաբանում Է բառի բառական, ձնաբանական ն չարաՀյուսական Հաւկանիչների ÷ոխՀարաբերությունը ն աւա այն ցույց ւալիս չթեքվող խոսքի մասերի Համակարդում: Աչխաւության վերջում Հեղինակը քննում Է չթեքվող խոսքի մասերի ÷ոխանվանական կիրառությունները: Բերականական մի ուրիչ կարդի' դոյական անվան առումների (առկայության կարդի) քննությանն Է վերաբերում Հ. Զ. Պեւրոսյանի «Գոյականի առումները Հայերենում» աչխաւությունը (1960 թ.): Այն բաղկացած Է երկու մասից. առաջինում քննվում են որոչյալ ն անորոչ առումները, երկրորդում' անձի ն իրի: Նախ մեկնաբանվում Է Հարցի ւաւմությունը, որոչյալի ու անորոչի քերականական կարդի մասին նչանավոր լեղվաբանների կարծիքները, աւա բնութադրվում դրանք: Պարղաբանում Է Հիչյալ առումների առաջացումը, ձնաբանական արւաՀայւությունը դրաբարում, արնելաՀայ ու արնմւաՀայ դրական լեղուներում ն բարբառներում: Բննվում են Հաւուկ ն Հասարակ անունների, Հոլովների Հոդառությունը, չարաՀյուսական առանձնաՀաւկությունները: Երրորդ դլխում Հեղինակը մեկնաբանում Է անձի առման առաջացման ուղին արնելաՀայ դրական լեղվում: Դա սկսվում Է 18-րդ դարի կեսերից: Ընդունում Է Մ. Աբեղյանի ւեսակեւը, թե Հայցական-ւրական անցման ելակեւը դերանուններն են: Նախ անձնական դերանուններում Է Հայցականը ւրականի ձնով դործածվել, աւա' մյուսներում: Հ. Պեւրոսյանը կաւարել Է առումների ւաւմաՀամեմաւական քննություն: Այս ւեսակեւից այն օդւակար Է նան ընդՀանուր լեղվաբանության Համար: Բայը Հայերենի (ն ոչ միայն) ամենածավալուն, կարդաչաւ խոսքի մասն Է, ուսւի բնական Է, որ նրա ուսումնասիրությամբ չաւ են ղբաղվում լեղվաբանները: 1962 թ. լույս Է ւեսնում Աչ. Ա. ԱբրաՀամյանի' Հայերենի բային նվիրված երկրորդ ուսումնասիրությունը' «Բայը ժամանակակից Հայերենում» ծավալուն մենադրության առաջին դիրքը' խորքային ու ծավալային մեծ ընդդրկումով: Թեն ուսումնասիրության նյութը արդի Հայերենի բայն Է, բայց Հեղինակը ավելորդ չի Համարել ւեղ-ւեղ Հարցերը մեկնաբանել ւաւմական առումով: Հարցի ւաւմությունը ներկայացնելով' ձդւել Է բայի արդի վիճակն ավելի ւարղ ու Հիմնավոր ճանաչել ւալ: Այս դրքում Հեղինակը քննում Է դրական արնելաՀայերենի բայակաղմության, բայի սեռերի ն մասամբ Էլ դերբայների Հարցը, մասամբ, որովՀեւն

դերբայները Հանդամանորեն քննված են վերը նչված առանձին դըրքում: Ուսումնասիրության այս մասը մեր բայի կաղմության լավադույն մեկնաբանությունն Է: Մանրամասն քննվում Է բայական բառույթների Համադրական ն վերլուծական կաղմությունը, բայածանցները, լծորդությունները, բայաՀիմքերը, դերբայական ձները, դերբայական ձներում խոսքիմասային ÷ոխանցումները: Աչխաւության երկրորդ կեսը Համարյա ամբողջությամբ նվիրված Է դրական լեղվի բայական սեռի քննությանը: Նախ չարադրված Է ակնարկ այն մասին, թե Հայ քերականական միւքը մինչն այսօր ինչ Է ասել մեր բայի սեռի մասին' սկսած դրաբարի քերականադեւներից: Աւա ւրվում Է բայի սեռի ն անցողականության ու անանցողականության քերականական կարդի բնութադիրը: Արդի Հայերենի բայերը Հեղինակը բաժանում Է երեք խմբի' անցողական (ոււել, խմել), անանցողական (կորչել, Շոգնել) ն անցողական-անանցողական (նայել, լսել, կարուել): Անցողականներն ու անանցողականները լինում են սկղբնաձնային (ոււել, գրել, քնել, գնալ) ն ձնակաղմական (կարդացնել, խմեցնել, նկարվել, կառուցվել): Բացի չեղոք, ներդործական ն կրավորական սեռերից, Հեղինակն ընդունում Է նան ւաւճառական ն միջին-անդրադարձ սեռային առումներ: Այսւիսով, Հայերենի բոլոր բայերը բաժանում Է երկու մեծ խմբի' անցողական ն անանցողական, որոնք անվանում Է սեռադասեր: Անցողական սեռադասի մեջ մւնում են ներդործական սեռը ն ւաւճառական սեռային առումը, անանցողական սեռադասի մեջ' կրավորական, չեղոք սեռերը ն միջին-անդրադարձ սեռային առումը: ԱյնուՀեւն Հանդամանորեն նկարադրվում են այդ երկու սեռադասերի մեջ մւած սեռերն ու սեռային առումները, նրանց կաղմությունը: Մենադրության վերջին Էջերը արդի դրական լեղվի բայական սեռերի ւեղաչարժերի, կրկնասեռության վերաբերյալ Հեղինակի դիւողություններն ու բնութադրումներն են: Աչ. ԱբրաՀամյանի այս մենադրությունը արդի դրական Հայերենի բայի կաղմության ն սեռի քերականական կարդի ամբողջական ու ավարւուն ուսումնասիրություն Է, արժեքավոր ներդրում Է Հայերենադիւության մեջ: «Արդի Հայերենի խոնարՀման կաւեդորիաները» ուսումնասիրությամբ 1961 թ. Հանդես եկավ Թբիլիսիի ւեւական Համալսարանի Հայադիւության ամբիոնի այն ժամանակվա վարիչ ի. ի. Շիլակաձեն1: Ելնելով իր Հեւաղուության արդյունքներից ն Հենվելով Ա. Շանիձեի դրույթների վրա' Հեղինակը ժամանակակից Հայերենի բայի

1 Լեղվի ու ոճի Հարցեր, 1961, Հաւ. 2:

Համակարդում ւեսնում Է միայն երեք ժամանակ' ներկա, անցյալ ն աւառնի, մյուս ժամանակներն անվանում Է կերւային ւարբերակներ: Եղանակների կաղմից Հանում Է Հարկադրական եղանակը' այն Համարելով ըղձական կամ ւայմանական, ավելացնում Է այսւես կոչված Հեւնանքային եղանակ, որի մեջ մւցնում Է անցյալի աւառնի ն ւայմանական անցյալ ժամանակները: Ընդունում Է երկու կերւ' անկաւար ն կաւարյալ, ըսւ որում ներկան, անցյալի անկաւարը, աւառնին, անցյալի աւառնին Համարում Է անկաւար կերւի, իսկ վաղակաւարը, անցյալի վաղակաւարը, Հարակաւարը, անցյալի Հարակաւարը ն անցյալ կաւարյալը կաւարյալ կերւի բայեր: Գրական Հայերենում ավելացնում Է երեք քերականական կարդ' 1. ակւի կարդ, ըսւ որի սաՀմանական եղանակի վաղակաւար ն անցյալ վաղակաւար ժամանակները Համարում Է չւեսածի կարդ, իսկ անցյալ կաւարյալ ժամանակը' ւեսածի կարդ, 2. Հաջորդականության կարդ, ըսւ որի սաՀմանականի անցյալի անկաւարը ն անցյալի Հարակաւարը անվանում Է Համաժամանակության, անցյալի վաղակաւարը' նախորդության, իսկ անցյալ կաւարյալը' Հաջորդության կարդի, 3. սւաւուսի կարդ, ըսւ որում Հարակաւարը ն անցյալի Հարակաւարը անվանում Է սւաւիկության, իսկ մյուս ժամանակներն ու եղանակները' դինամիկության կարդի բայեր: Շիլակաձեի այս Հոդվածը, որւեղ մեղադրում Է Հայ լեղվաբաններին այն բանում, որ նրանք իբրն թե չեն Հասկացել դրական Հայերենի բայական Համակարդը, միակողմանի Է: Ըսւ Էության ինքն Է խառնել մեր բայի կերւերն ու ժամանակները, եղանակները: Այն կարդերը, որ նա վերադրում Է դրական արնելաՀայերենին, իբրն նորություն, Հաւուկ չեն մեր բային: Մի երկու օրինակով չի կարելի ընդՀանրացում կաւարել ն քերականական կարդ սւեղծել: Այն, որ անցյալ կաւարյալը արւաՀայւում Է ւեսած դործողություն, իսկ վաղակաւարը' չւեսած, Հայ քերականադեւներն Էլ են նկաւել, բայց քերականական կարդ չեն Համարել' նկաւի ունենալով, որ դրանք մասնակի երնույթներ են, Համակարդ չեն ներկայացնում: ի. Շիլակաձեն սխալվում Է Հարկադրական եղանակը Հանելով եղանակների Համակարդից: Այնուամենայնիվ, կարծում եմ, որ ի. Շիլակաձեի այս Հոդվածում չաւ կան ւեղին ու նուրբ դիւումներ մեր բայի եղանակների, ժամանակների, կերւային արւաՀայւությունների մասին, որոնք արժանի են ուչադրության: 1962 թ. լույս ւեսավ Հմ. Ս. ՍՀանյանի «Ածական անունը ժամանակակից Հայերենում» աչխաւությունը: Հեղինակը, Հենվելով ածա75

կանի մասին Հայ լեղվաբանների Հրաւարակած Հեւաղուությունների ն իր իսկ Հեւաղուության արդյունքների վրա, ներկայացրել Է դրական արնելաՀայերենի ածական անվան ամբողջական ուսումնասիրությունը' նրա բնութադիրը, ւեսակներն ըսւ նչանակության ն ըսւ կաղմության' ածանցավոր, բարդ, բարդության բաղադրիչների խոսքիմասային իմասւը, որակական ն Հարաբերական ածականների ւարբերությունը, միջոցները: Շարադրված են ածականների չարաՀյուսական կիրառությունները իբրն բուն ածական ն իբրն ÷ոխանուն: Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււը Հիսունական թվականներից սկսել Է «Հայերենի դիւական քերականության Հարցեր» մաւենաչարով մենադրություններ Հրաւարակել: Դրանցից են Աչ. ԱբրաՀամյանի, Ա. Մուրվալյանի, Վ. Առաքելյանի, Ս. ԱբրաՀամյանի, Հր. Պեւրոսյանի վերը Հիչաւակված աչխաւությունները: Այդ չարքի 14-րդ դիրքն Է Գ. Լ. Գարեդինյանի «Շաղկաւները ժամանակակից Հայերենում» ծավալուն ուսումնասիրությունը, որ լույս Է ւեսել 1963 թվին: Ներկայացնելով չաղկաւների մասին Հայ լեղվաբանների դրույթներն ու բնութադիրը' Հեղինակը դրքի առաջին մասում ւալիս Է չաղկաւի սաՀմանումը: Նչելով, որ միայն իմացաբանական Հաւկանիչը քիչ Է խոսքի մասերը դասակարդելու Համար, Հեղինակն առաջարկում Է Հաչվի առնել բառի նան ձնաբանական, չարաՀյուսական Հաւկանիչները: Շաղկաւը բնութադրելիս նա Հենվում Է Հենց այդ խոսքի մասի չարաՀյուսական դերի' դործառույթի վրա, ինչւես վարվում Էր Մ. Աբեղյանը: Գրքում չի մոռացված չաղկաւների նան արւաՀայւած իմասւային ղանաղան Հարաբերությունները: ԱյնուՀեւն Գարեդինյանը բնութադրում Է չաղկաւների ւեսակներն ըսւ կաղմության ն նրանց Հարաբերակցությունն այլ խոսքի մասերի Հեւ: Աչխաւության Հաջորդ մասում քննվում են չաղկաւների ւեսակներն ըսւ դործածության, դործառույթի, քերականական իմասւի' առանձին-առանձին: Շաղկաւների արւաՀայւած իմասւային ղանաղան Հարաբերությունները նկարադրելիս Հեղինակը նկաւի Է ունեցել կաւակցվող նախադասությունների բովանդակությունը, բայերի եղանակաժամանակային ձներն ու արւաՀայւությունները: Գ. Գարեդինյանի այս ուսումնասիրությունը դրական արնելաՀայերենի չաղկաւների վերաբերյալ մի ավարւուն ու ամբողջական աչխաւություն Է ն, քանի որ չաղկաւը չարաՀյուսական մակարդակի խոսքի մաս Է, մեծաւես կօդնի Հայերենի ւարղ ն բարդ

նախադասությունների կառուցվածքն ուսումնասիրողներին, մանավանդ ղոդվածական բարդ նախադասությունների դեւքում: Հ. Բարսեղյանը երկար ժամանակ Է ղբաղվել Հայերենի անունների կաղմության, ուղղադրության Հարցերով: Դրա արդյունքն են նրա սւվարածավալ «Հայերենի ուղղադրական, ուղղախոսական, ւերմինաբանական բառարանը» (1973 թ.) ն «Հաւուկ անուն» ուսումնասիրությունը (1964 թ.): ինչւես Հեղինակն Է ասում, վերջինս մի ւեսական-քննական, նկարադրական ակնարկ Է, որւեղ քննված են երեք Հարց' Հաւուկ անվան բնորոչումը, ւեսակները ն ուղղադրությունը: Ուչադրավ Է Հաւուկ անվան բնորոչումը. ամեն մի դոյական անուն առարկաների ու Հասկացությունների կարդի, դասի, սեռի, խմբի անուն Է, որոնցից Հաւուկ անունն առաջանում Է որւես ւաւմականորեն անՀրաժեչւ լեղվական կարդ: Հասարակ անունները անվանաւես ւարբերում են առարկաների միայն ւեսակները կամ ընդՀանուր Հասկացությունները, իսկ Հաւուկ անունները անվանաւես անՀաւականացնում, կոնկրեւացնում են առանձին առարկաները, որոնք նս դերանունների նման Հասկացություններ չեն անվանում, դառնում են սոսկ ւայմանական անուն: Դրանք Հեղինակը բաժանում Է չորս խմբի' անձնանուններ, ւեղանուններ, կենդանիների մականուններ ն կաղմակերւությունների, ընկերությունների, Հիմնարկ-ձեռնարկությունների, սւեղծադործությունների (դրական-դեղարվեսւական), մամուլի ու դրքերի Հաւուկ անվանումներ: ԱյնուՀեւն չարադրվում Է Հաւուկ անունների ուղղադրությունը' ւարբերելով Հաւուկ անունը անվանումից: Գրքին կցված Է Հաւուկ անունների ցանկ' ւերմինաբանական կոմիւեի որոչումներով սաՀմանված ուղղադրությամբ, որն ունի դործնական կարնոր նչանակություն: Այդ նույն 1964 թվականին լույս Է ւեսնում ւողերիս դրողի «Թվական անունը ժամանակակից Հայերենում» աչխաւությունը: Այդւեղ ւեղեկություն Է ւրվում թվական անվան առաջացման մասին: Պաւմական Հաջորդականությամբ ներկայացնելով թվականի մասին եղած Հեւաղուությունները, բնութադրումները' Հեղինակը մեկնաբանում Է թվականի, իբրն խոսքի մասի առանձնաՀաւկությունները. թվականները ցույց են ւալիս առարկայի ւարբերակված քանակ, կարող են արւաՀայւվել նան թվանչաններով, որ բնորոչ Է միայն թվականներին, խոսքի մեջ սովորաբար լրացում չեն սւանում, թվի քերականական կարդ չունեն, բայի Հեւ առանց միջնորդ բառի (անդամ) չեն դործածվում: Տրված են' թվականի բառային ծադումը' ըսւ Հր. Աճառյանի սւուդաբանությունների, աւա թվա77

կանների դրավոր արւաՀայւությունը, ւեսակներն ըսւ նչանակության' քանակական (բացարձակ' երկու, Հինդ, բաչխական' վեցական, երեք-երեք ն կուորակային' մեկ Հինդերորդ ու դասական (երրորդ, իններորդ), ըսւ կաղմության' ւարղ (երկու, ութ), ածանցավոր (իններորդ, ութսուն), բարդ (ւասնՀինդ, քսանմեկ, ինչւես ն Հաղար ինը Հարյուր ւասնՀինդ) ն բարդ ածանցավոր (քսանՀինդերորդ, ւասնմեկերորդ): Ներկայացված են թվականով կաւակցությունները, թվականի կիրառությունները ն բառակաղմական արժեքը: Աչխաւանքին կցված Է թվականով կաղմված բառերի ցանկ' ըսւ խոսքի մասերի: Ուսումնասիրության մեջ ւրված Է Հայերենի թվական անվան ամբողջական ւաւկերը: Այն ունի նան դործնական նչանակություն' կաղմության, ուղղադրության նկարադրությամբ: 1966 թվականին Հրաւարակվում Է Ալ. Մարդարյանի «Հայերենի Հարադիր բայերը» աչխաւությունը1: Մինչ այդ, 1961 թ., լույս Էր ւեսել նրա «Հայերենի անկանոն բայերի ղարդացումը» դրքույկը, ուր նա քննում Է աչխարՀաբարի անկանոն բայերի առաջացումը, ւաւմական ղարդացումը ն վիճակը արդի Հայերենում: Աչխաւանքն օդւակար Էր արդի Հայերենի ւաւմաՀամեմաւական ուսումնասիրության ւեսակեւից: «Հայերենի Հարադիր բայերը» բաղկացած Է երեք մասից. առաջինում քննվում են Հարադրավոր, երկրորդում' ղուդադրական Հարադրավոր, երրորդում' ւաւճառական Հարադրավոր բայերը: Հեղինակը նախ ներկայացնում Է Հարադրավոր բայերի դրաված ւեղը Հայ քերականադիւության ւաւմության մեջ' սկսած Թրակացու քերականության մեկնիչներից մինչն մեր օրերի քերականները, աւա քննում Է Հարադրավոր բայերի բառային բնույթը, ձնաբանական կառուցվածքը: Համողիչ ÷ասւերով ցույց Է ւալիս, որ Հարադրությունները բառային միավորներ են: Ձնաբանական կառուցվածքը քննելիս թվարկում Է մուավորաւես այն բայերը, որոնք Հարադրություն են կաղմում: Հաջորդ դլուխներում բնութադրվում են Հարադրավոր բայերի քերականական առանձնաՀաւկությունները, դարձվածաբանական, ոճական արժեքը, չարաՀյուսական կիրառությունները: Գրքի 2-րդ մասում ւրված Է ղուդադրական բայերի ուսումնասիրությունը: Նախ չարադրված Է ւաւմական ակնարկ այդ բայերի ուսումնասիրության մասին, աւա ներկայացված են նրանց բնութադրերը, քերականական առանձնաՀաւկությունները: 3-րդ մասում բնութադրված են ւաւճառական բայերը, նրանց ւեղը Հայ քերա78

1 Ճիչւ կլինի այդ կաղմության բայերն անվանել Հարադրավոր բայեր:

կանադիւության ւաւմության մեջ, քերականական նչանակությունը: Հեղինակը քննել Է նան կ եղանակիչի ն ում-ով անկաւարի ծադման ածանցյալ Հարցեր: Ալ. Մարդարյանի այս մենադրությունը Հարադրավոր բայերի ամբողջական ուսումնասիրություն Է, Համակողմանի քննություն ն օդւակար մեր լեղվի ւեսությանն ու ւաւմությանը: էդ. Աղայանը մեր օրերի Հայ առաջին լեղվաբաններից Է, որ սկսել Է իր ուսումնասիրություններում օդւադործել կառուցվածքային լեղվաբանության մեթոդները: 1967 թ. նա ընթերցողի սեղանին դրեց իր «Ժամանակակից Հայերենի Հոլովումը ն խոնարՀումը» արժեքավոր ուսումնասիրությունը, ուր ւրված Է արդի Հայերենի Հոլովման ու խոնարՀման կառուցվածքային վերլուծությունը: Գրքի նախաբանում Հեղինակը բնութադրում Է կառուցվածքային լեղվաբանությունը, արւաՀայւում իր վերաբերմունքը դրա նկաւմամբ: Աչխաւությունը բաղկացած Է չորս դլխից: Առաջինում չարադրված են ուսումնասիրության ընդՀանուր Հիմունքները: Բնութադրված են լեղվի կիրարկություն, կանոն, կառուցվածք Հասկացությունները, լեղվի ւարբերակներն ու ոճերը, լեղվական կառուցվածքի մակարդակները, չեղոքացումը ն աւա մեկնաբանվում են կառուցվածքային լեղվաբանության մեթոդները: Երկրորդ դլխում ւարղաբանվում են Հարացուցային ու չարակարդային չարքերը, ձնույթային, բառային, ձեվաբանական ն չարաՀյուսական մակարդակները, ÷ոխՀարաբերությունները: Աչխաւության այս երկու դուխները, որոնք ընդՀանուր լեղվաբանական Հարցեր են չոչա÷ում, կարնոր են. դրանք Հայ ընթերցողին Հայերենի նյութի վրա Հանրամաւչելի ձնով ծանոթացնում են կառուցվածքային լեղվաբանության ելակեւային մի չարք դրույթների ու սկղբունքների, դրանով Էլ օդւակար դառնում լեղուն ուսումնասիրողներին: Ուսումնասիրության երրորդ դլխում վերլուծված Է դրական արեվելաՀայերենի Հոլովման կառուցվածքը: Հոլովը, ասում Է Հեղինակը, իբրն քերականական կարդ, բնութադրման, սաՀմանման երկու Հիմք ունի. 1) Հոլովը Հոլովվող բառի բառաձներից մեկն Է: «ՈրնԷ լեղվի Հոլովման ն նրանց Հոլովների մասին խոսք կարող Է լինել այն դեւքում միայն, եթե այդ լեղվում դոյություն ունի առնվաղն երկու ւարբեր ձն' ւարբեր Հոլովական իմասւների Համար (Էջ 178): 2. Հոլովը Հարաբերություններ Է ցույց ւալիս Հոլովվող բառի ն նախադասության մյուս անդամների միջն. սա նրա դերն Է, դործառույթը: Հոլովը ձն Է, ձնաբանական մակարդակի միավոր, Հեւնաբար չարաՀյուսա79

կան միավորների բաղադրույթ Է չարակարդային չարքում, բայց նա այս չարաՀյուսական դործառույթով չի բնութադրվում: Հոլովի բնորոչման երկրորդ կարնոր Հիմունքը նրա իմասւն Է, որը, սակայն, չի նույնանում չարաՀյուսական Հարաբերության ն նախադասության մեջ արւաՀայւած իմասւի Հեւ, ինչւես որ բառը չի բնութադրվում նախադասության մեջ նրա կաւարած ւաչւոնով, ն նրա իմասւն Էլ չի որոչվում նախադասության մեջ արւաՀայւած այս կամ այն իմասւով: Ցուրաքանչյուր Հոլով արւաՀայւում Է մի որնԷ քերականական (վերաբերական) իմասւ, որով դառնում Է քերականական ընդՀանրացած կարդ, որը խոսքի մեջ կարող Է ունենալ ղանաղան մասնակի իմասւներ: Գոյականի չարաՀյուսական ւաչւոնը Հոլովի դործառությունն Է: «Հոլովական իմասւը առարկայի ն Հաւկանիչների կամ այլ առարկաների միջն եղած Հարաբերությունների քերականական իմասւն Է»: «Հոլովը Հոլովվող բառի մի բառաձնն Է, որ արւաՀայւում Է Հոլովական իմասւ», իսկ «Հոլովումը բառի բոլոր Հոլովաձների կաղմության Համակարդն Է» (Էջ 283): Հոլովի սաՀմանումն ունենալով' Հեղինակն անցնում Է արդի դրական արնելաՀայերենի Հոլովների քննությանը: Անդրադառնալով մեր Հայցական Հոլովին ն դրա մասին եղած բանավեճերին ու կարծիքներին' Հեղինակը Հանդում Է Հեւնյալ եղրակացության. 1) Հայցական Հոլովը ուղիղ խնդրի արւաՀայւման միակ Հոլովը չԷ (նկաւի ունի այլ լեղուները), 2) միննույն լեղվում ուղիղ խնդիրը կարող Է արւաՀայւվել նան այլ, ւարբեր Հոլովներով, 3) ւարւադիր չԷ, որ ենթական ն ուղիղ խնդիրը ւարբեր Հոլովներով արւաՀայւվեն, նրանք կարող են արւաՀայւվել նան միննույն Հոլովով (Էջ 190): Այս միանդամայն ճիչւ դրույթները ելակեւ ունենալով ն ելնելով արդի դրական արնելաՀայերենի լեղվական ÷ասւերից' Հեղինակը Հանդում Է այն Համողման, որ «մեր դրական լեղվում Հայցական Հոլով չկա» (Էջ 204), կա ուղիղ կամ բացարձակ Հոլով, ելակեւային բառաձն, որ ներառում Է իր մեջ ենթակայի, ուղիղ խնդրի, սւորոդելիական վերադրի, ւարադայական ն այլ չարաՀյուսական իմասւներ: Անդրադառնալով սեռական ու ւրական Հոլովներին' Հեղինակը ÷ոխակերւման մեթոդով ն Հիմք ունենալով ւրականի Հոդառության Հաւկանիչը' աչխաւում Է աւացուցել, որ դրական աչխարՀաբարում այսօր կան թե՛ սեռական, թե՛ ւրական Հոլովներ: Ասում եմ աչխաւում Է աւացուցել, որովՀեւն Հոդը Հոլովանիչ, Հոլովիչ չԷ, ւրականը կարող Է անՀոդ Էլ դործածվել' ձնով նույնանալով սեռականին:

Աչխաւության Հաջորդ Էջերում Հեղինակը քննում Է Հոլովների կաղմությունը, անվանական ն դերանվանական Հոլովումները: իբրն ամ÷ո÷ում ւրված են կաղմության ձների Համաւաւասխան ւախւակները: Այս դլխի վերջում քննվում Է Հոլովական ձների ÷ոխՀարաբերությունը: Հեղինակը Հոլովական վերջավորությունների միջն եղած Հարաբերությունն անվանում Է լրացուցիչ բաչխման Հարաբերություն: Տվյալ Հոլովաձնը կաղմող ղանաղան վերջավորությունները այդ Հոլովի ընդՀանուր (վերացական) ձնույթի ենթաՀոլովաձներ կամ ենթաձնույթներ են: Բանվոր-ի, որդ-ու, թոռ-ան, օր-վա, ընկեր-ոջ, աղջկ-ա, ծննդ-յան, մաՀ-վան, ւան, Հոր, կայսեր, անվան, սիր-ո 13 Հոլովաձները բաչխական Հարաբերության մեջ են իրար Հեւ, բոլորն Էլ, իբրն սեռականի վերջավորություններ, սեռականի ընդՀանուր (վերացական) Հոլովաձնի ենթաձներ են, ենթաձնույթներ: Միննույն Հոլովաձնի մեկից ավելի ձները (ասենք' լեռից - լեռնից, բեռով - բեռնով) կոչում Է աղաւ ւարբերակ, իսկ ընկերի - ընկերոջ, կայսրի - կայսեր ն նման ղուդաՀեռ ձները' Հոլովական ղուդաձներ: Այսւիսով, յուրաքանչյուր Հոլովի ւարբեր Հոլովաձների միջն Հեղինակը նչում Է երեք կարդի Հարաբերություն' բաչխումային, ւարբերակային ն ղուդաձնային: Խոսելով Հոդի մասին' Հեղինակը եղրակացնում Է, թե «որոչիչ Հոդը ժամանակակից Հայերենում կաւարում Է ուղղական ու ւրական Հոլովաձների կաղմիչի դեր» (Էջ 287): Ուսումնասիրության չորրորդ դլուխը արդի Հայերենի բայի ու նրա խոնարՀման կառուցվածքային քննությունն Է: Նախ նկարադրված Է մեր դրական լեղվի բայակաղմությունը' ւարղ ն բաղադրյալ (ածանցավոր, կրկնավոր ն Հարադրավոր) բայերը, կերւային, սեռային քերականական ածանցները: «Հիմքակաղմություն» վերնադրի ւակ քննվում են ժամանակակից Հայերենի երեք բայաՀիմքերը' կարդ-ալում-ա, կարդաց-ող-ած-ել-ի-եք ն կարդալ-ու-իս-իք-են, առաջինը անկաւարի, երկրորդը կաւարյալի, երրորդը դերբայական բայաՀիմքերն են: Դերբայները ներկայացված են երկու իմասւային խմբով' կերւային (կարդում, կարդացել, կարդալու, կարդա) ն վիճակային (կարդալիս, կարդացած, կարդացող, կարդալիք, կարդալեն): Հեղինակն այն միւքն Է ւաչււանում, թե Հարակաւար դերբայը, իբրն առարկայի վիճակ ցույց ւվող բայ, ենթակայական դերբայի նման չի մասնակցում եղանակային ձների կաղմությանը, ն նրանով կաղմված սւորոդյալը ւիւի բաղադրյալ Համարել: Ավելացնեմ, որ ինչւես սւորոդելին ÷ոխակերւելիս դրվում Է ենթակայի վրա իբրն որոչիչ,

քանի որ սւորոդելին ենթակայի Հաւկանիչն Է արւաՀայւում (Արամը խելոք Է կ÷ոխակերւվի խելոք Արամը), այդւես Էլ Հարակաւար դերբայն Է ÷ոխակերւվում որոչիչի (Արամը նսւած Է կդառնա' նսւած Արամը): Ուրեմն Արամը նսւած Է նախադասության սւորոդյալը բաղադրյալ Է: Եթե նսւել բայը մյուս' կախյալ դերբայներով արւաՀայւենք, օրինակ, նսւում (Արամը նսւում Է) դերբայը որոչիչ չի դառնա, նսւում Արամը կաւակցություն չունենք: էդ. Աղայանն այս դրքում վաղելիս, վաղելեն ձները անվանում Է մակբայական դերբայներ' առաջինը ժամանակի, երկրորդը' ձնի: Այսւիսով, նա ժամանակակից Հայերենում սաՀմանում Է ւասը դերբայ' 1. բացարձակ (կամ ընդՀանուր)' անորոչ, 2. կերւային' անկաւար, վաղակաւար, կաւարելի, ժխւական, 3. վիճակային' ա) որոչչային (ենթակայական, 2-րդ աւառնին ն Հարակաւարը) ն բ) մակբայական' ձնի ու ժամանակի (անկաւար իս-ով' կարդալիս ն են-ով' կարդալեն, ն Համընթացականը (ըսւ Հեղինակի' ընթացակցական): Աչխաւանքի վերջում քննվում են մեր բայի եղանակաժամանակային ձները, դրանց դիմային վերջավորությունները, խոնարՀիչները: Նչվում Է, որ սաՀմանական եղանակը իրական, իսկ մյուսները ոչ իրական դործողություն են արւաՀայւում: Գրքի վերջում Համառու ներկայացվում Է բայաձների կառուցվածքները ւարբեր մակարդակներում' ձնութաբանական, բայակաղմական, Հիմքակաղմական ն ձնակաղմական: էդ. Աղայանի այս աչխաւությունը լուրջ ուսումնասիրություն Է ն արժեքավոր ոչ միայն ժամանակակից Հայերենի Հոլովման ու խոնարՀման կառուցվածքի ւեսության, այլն ընդՀանուր լեղվաբանության ւեսակեւից: Այս ւասնամյակի Հայերենադիւական մւքի մասին խոսելիս չի կարելի չանդրադառնալ արնելաՀայ դրական լեղվի Հոլովների չուրջը 1966 թ. ւեղի ունեցած բանավեճին, որն այդ առթիվ մւքերի երրորդ բախումն Էր: 1906 թ. Մ. Աբեղյանը իր «ԱչխարՀաբարի քերականություն» դրքում, Հակառակ Սւ. Պալասանյանի, ընդունում Է Հինդ Հոլով' Հանելով սեռականն ու Հայցականը: 1908 թ. Աբեղյանը «Արարաւ» ամսադրում Հանդես դալով ւեսական Հոդվածաչարով, որը նույն թվականին լույս Է ւեսնում «ԱչխարՀաբարի Հոլովները» խորադրով, ւեսականորեն Հիմնավորում Է սեռական ու Հայցական Հոլովների բացակայությունը ժամանակակից դրական արնելաՀայերենում: Լեղուների ղարդացման ընթացքում քերականական կարդերի ÷ո÷ոխու82

թյուններ են կաւարվում, ըսւ որում կարող են որոչ ձներ ավելանալ, որոչ ձներ անՀեւանալ: Գրաբարում Հայցական Հոլով կար իր ձնով ս ձնույթով), աչխարՀաբարում վերացել Է այդ ձնը, ն որովՀեւն (ս առանց ձնի Հոլով չկա, ուսւի չկա ն Հայցական Հոլովը: Գրաբարում ներդոյական Հոլով չկար, որովՀեւն ձնը չկար, թեն ներդոյականի իմասւը կար: ԱրնելաՀայ դրական լեղվում այդ ձնը սւեղծվեց -ում ձնույթով, ուսւի ն' Հոլովը: «Նոր դւրոցի» 1908 թ. աւրիլի Համարում լույս ւեսավ Սւ. Մալխասյանցի «ԱչխարՀաբարի Հոլովները» Հոդվածը, որով սկսվեց Հոլովի մասին առաջին բանավեճը: Սւ. Մալխասյանցը ւաչււանում Էր 7 Հոլովը: 1909 թ. Մ. Աբեղյանը ւաւասխանեց «Հայցական Հոլովը մեր աչխարՀաբարում» դրքույկով, որին Հեւնեց Սւ. Մալխասյանցի 1909 թ. «Դարձյալ Հայցական Հոլովը» Հոդվածաչարը «Նոր դւրոցի» Համարներում: Սրան Մ. Աբեղյանն այլնս չւաւասխանեց, որովՀեւն Մալխասյանցն ըսւ Էության չկարողացավ արդարացնել սեռական, Հայցական Հոլովների դոյությունն աչխարՀաբարում' Հենվելով միայն իմասւի վրա: Երկրորդ անդամ բանավեճ ւեղի ունեցավ երեսնական թվականներին: 1934 թ. լույս ւեսավ Ար. Ղարիբյանի «Հայոց լեղվի դասադիրքը», որւեղ Հեղինակը վերականդնեց սեռական ն Հայցական Հոլովները' ընդունելով յոթ Հոլով: Դրա դեմ դրեցին Հ. Պեւրոսյանն ու Նչ. ԱլաՀվերդյանը, իսկ սրանց դեմ' Գ. Սնակն ու Գր. Հակոբյանը: ԾայրաՀեղ Էր Հաւկաւես Գ. Սնակի Հոդվածը' «Սերունդների կռիվը քերականության մեջ»1 խորադրով, որը կարծես վերջ ւվեց բանավեճին: Դրանում մեծ դեր խաղաց Մառի' լեղվի «նոր ուսմունքը» ն ժամանակի ոդին: Հոդվածի վերնադիրն իսկ ցույց Է ւալիս, թե ինչ միջոցներով Էին ւայքարում Աբեղյանի ուսմունքի դեմ' լեղվական բանավեճը վերածելով սերունդների (մարքսիսւների ն ոչ մարքսիսւների) կռվի: Պեւական-քաղաքական իրավիճակը ղարիբյանական թնին Էր ւաչււանում, ն նրանք Հաղթեցին: Հասւաւվեցին Ղարիբյանի ու Սնակի դասադրքերը, արդելվեց ամենայն այլընւրանք: Դւրոցական ծրադրերի ու դասադրքերի մենաչնորՀը լեղվի բնադավառում նրանցն Էր' Գ. Սնակինն ու Ար. Ղարիբյանինը: Բայց աՀա 1965 թ. «Սովեւական դւրոցի» 7 65-ում լույս ւեսավ Ռ. իչխանյանի «Ուղղակա՞ն, թե՞ Հայցական» Հոդվածը, որով ն սկսվեց երրորդ բանավեճը այդ ՀիմնաՀարցի չուրջը: Հինդ Հոլովի ւաչււանությամբ առանձին Հոդվածներով Հանդես եկան Մ. Ասաւըրյանը, Պ. Շարաբխանյանը, Ա. Պաւոյանը, իսկ յոթ Հոլովի ւաչւ1 «կուլւ. ֆրոնւ», 1934, Էջ 34:

ւանությամբ' Ար. Ղարիբյանը, Ալ. Մարդարյանը: Հայասւանի ԳԱ լեղվի ինսւիւոււը դիւխորՀրդի ընդլայնած նիսւում արդի դրական արնելաՀայերենի Հոլովների չուրջը մւքերի աղաւ ÷ոխանակություն ծավալեց, որը ւնեց 15 օր: Հիմնական ղեկուցողը Հ. Բարսեղյանն Էր: Զնայած իր ոչ չոչա÷ելի արդյունքին' բանավեճը Հըսկայական Հեւաքրքրություն ու աչխուժություն առաջացրեց քերականական Հարցերի լայն ու բանավիճային քննության իր օրինակով: Հինդ Հոլովի ւեսակեւն ավելի չաւ կողմնակիցներ ունեցավ, այդ թվում ն էդ. Աղայանը (մերժում Էր Հայցական Հոլովը), Գ. ԶաՀուկյանը, Ս. ԱբրաՀամյանը: Բայց Գ. Սնակի, Ա. Ղարիբյանի, Ա. ԱբրաՀամյանի, Վ. Առաքելյանի ւաչւոնական դիրքը թույլ չւվեց անցնելու Հինդ Հոլովին: Հարցը քնեց ն ծրադրերում ու դասադրքերում մնաց յոթ Հոլովը: Բանավեճից Հեւո 1967 թ. լույս ւեսավ Հ. Բարսեղյանի ղեկուցումը' «Մանուկ Աբեղյանի Հինդ Հոլովի ւեսությունը ն նրա Հին ու նոր քննադաւությունը» խորադրով: Հեղինակն իրավացիորեն դըժդոՀում Է, որ դրվել ն ասվել Է ավելի չաւ Աբեղյանի քերականության առանձին թերությունների մասին, քան առավելությունների: Բարսեղյանը ւաչււանելով Մ. Աբեղյանի Հինդ Հոլովի Համակարդը' իրավացիորեն դւնում Է, որ ո՛չ Մալխասյանցը, ո՛չ Ար. Ղարիբյանը, ո՛չ Էլ Գ. Սնակը չկարողացան աւացուցել սեռական (կամ ւրական) ու Հայցական Հոլովների դոյությունը արդի դրական արնելաՀայերենում: Հինդ Հոլովի ւեսությունն արդարանում Է նան կառուցվածքային լեղվաբանության ւեսակեւից: Ցոթ Հոլովականները բացառական, դործիական ն ներդոյական Հոլովները որոչում են' ելնելով ձնից, վերջավորություններից, իսկ սեռական (կամ ւրական) ն Հայցական Հոլովները' իմասւից, որից երնում Է նրանց սկղբունքի անՀեւնողականությունը: Բարսեղյանը սույն դրքույկով ցույց ւվեց, թե որքան անիրավացի Էին 30-ական թվականներին ն Հեւադայում Աբեղյանին ֆորմալիղմի մեջ մեղադրողները, որքան ոչ դիւական մեթոդներով Էին ւայքարում նրա դեմ: Աւա լույս ւեսավ Գ. ԶաՀուկյանի նոր ուսումնասիրությունը' «Ժամանակակից Հայերենի Հոլովման Համակարդը», որւեղ Հեղինակը կառուցվածքային վերլուծությամբ աւացուցում Է, որ մեր դրական աչխարՀաբարում միայն Հինդ Հոլով կա: Այս աչխաւանքը մւավ 1969 թ. Հեղինակի Հրաւարակած «Հայոց լեղվի ղարդացումը ն կառուցվածքը» ուսումնասիրության մեջ, որը երկու կարնոր Հարց Է քննում' Հայոց լեղվի ղարդացման ն Հայոց լեղվի կառուցվածքի

Հարցերը: Առաջին բաժնում ներկայացված Է Հայերենի ղարդացման չրջանաբաժանումը: Երկրորդ բաժինը ժամանակակից Հայոց լեղվի կառուցվածքի քննությունն Է: Հայոց լեղվի ւաւմությունը բաժանելով նախադրային ն դրային չրջանների' Հեղինակն անցնում Է վերջինիս բնութադրմանը: Սրա չրջանաբաժանման ÷ուլերն անվանում Է «Հին», «միջին» ն «նոր»' իրենց ենթաչրջաններով: Հեղինակն արնելաՀայ դրական աչխարՀաբարի քերականադիւության ւաւմությունը բաժանում Է երկու մեծ չրջանի' իրենց ենթաչրջաններով: 1. Գրաբարաւիւ քերականությունների չրջան' 18-րդ դարի սկղբներից մինչն 20-րդ դարի սկղբները, 2. ինքնաւիւ (ոչ դրաբարաւիւ) քերականությունների չրջան' 20-րդ դարի սկղբներից առ այսօր: Ժամանակակից Հայերենի կառուցվածքն ուսումնասիրելով կառուցվածքային-Հարաբերակցային եղանակով' նա յուրաքանչյուր լեղվական երնույթ քննելիս սկսում Է արւաՀայւության ւլանից, անցնում բովանդակությանը: Լեղվաբանության մեջ ընդունված Է լեղվական միավորների երկու ւիւի Հարաբերություն' Հարացուցային ն չարակարդային. առաջինը սյունակային Է, երկրորդը' դծային: Հարացույցի միավորները ւարբերիչներ են, ցույց են ւալիս Հարացույցում եղած անդամների ւարբերությունները, իսկ չարակարդի միավորները' չարակարդի մեջ մւած միավորների (անդամների) ղանաղան Հարաբերություններ: ԱյնուՀեւն Հեղինակը բնութադրում Է լեղվական կաղաւարները, քերականական արւաՀայւության միջոցներն ու եղանակները: «Հոլովում» վերնադրի ւակ ներկայացնում Է դոյական անվան քերականական կարդերը' Հոլովի, թվի, դասի, առկայացման: Աչխաւության վերջում ւրվում Է բայի խոնարՀման քննությունը. ներկայացված են արդի դրական արնելաՀայերենի խոնարՀման կաղաւարներն ու մասնակաղաւարները ն դրանց աղյուսակները: Գ. ԶաՀուկյանի այս աչխաւանքը լեղվաբանության արդի մակարդակով դրված մի ուսումնասիրություն Է, որ ընթերցողին Համակողմանիորեն ներկայացնում Է ժամանակակից Հայերենի Հոլովման ու խոնարՀման Համակարդի կառուցվածքը: ԱյնուՀեւն Ս. Գալսւյանի «Հայոց լեղուն» (ձեռնարկ նախաւաւրասւական ֆակուլւեւների Համար), Ս. ԱբրաՀամյանի «Ժամանակակից Հայերենի քերականությունը», Մ. Ասաւրյանի «Ժամանակակից Հայերենի ձնաբանության Հարցերը», նույնի` ձնաբանության ն չարաՀյուսության բուՀական ձեռնարկները, Ռ. իչխանյանի,

Ս. Գյուլբուդաղյանի' չարաՀյուսության ձեռնարկները դրվում են Հինդ Հոլովի սկղբունքով: Դրանց մասին մանրամասն կխոսվի իրենց ւեղում: Հայերենի ձնաբանության երկար ւարիների ուսումնասիրության արդյունքը եղավ Մ. Ասաւրյանի աչխաւությունը երեք դրքով' «Ժամանակակից Հայոց լեղվի ձնաբանության Հարցեր» ընդՀանուր խորադրով, որոնք լույս ւեսան 1970, 1973 ն 1977 թվականներին: Առաջին դրքում չարադրված են «Ներածությունը», «Գոյական անունը» ն «կաւը»: Ներածականում քննում Է քերականության առարկան' ձնաբանությունը, չարաՀյուսությունը: «Ձնաբանությունը,- դրում Է Մ. Ասաւրյանը,- քերականական ուսմունք Է բառի մասին» (Էջ 8): ԱյնուՀեւն մեկնաբանված են բառիմասւ ն քերականական իմասւ, ձն ն քերականական կարդեր Հասկացությունները: Անդրադարձել Է քերականական ձնի ու իմասւի ÷ոխՀարաբերությանը, ղրո ձնի, կցական ու թեքական, վերլուծական ու Համադրական ձների, ձնույթների, դրանց ւեսակների, բառ ու բառաձնի, արմաւի, բառի Հիմքի, բառակաղմության ու քերականության կաւի ն բառերի կառուցվածքային քննությանը: Մ. Ասաւրյանը խոսքի մասերի բնորոչման Հիմքում ընդունում Է բառի ընդՀանուր իմասւը, ձնավորումն ու ձնաբանական առանձնաՀաւկությունները ն չարաՀյուսական կիրառությունները: Ներկայացնելով խոսքի մասերի դասակարդման Աբեղյանի սկղբունքը' Մ. Ասաւրյանը ճիչւ եղրակացության Է Հանդում. «Ճիչւ Է, խոսքի մասերի աբեղյանական ըմբռնման ու դասակարդման մեջ ինչ-ինչ վիճելի կամ անընդունելի կեւեր կան, բայց խոսքի մասերի այդւիսի ըմբռնումն ու դասակարդումը Մ. Աբեղյանի քերականական ուսմունքի Հիմնաքարը լինելով' միաժամանակ արդյունք Է Հենց այդ ուսմունքի, որի ւեսակեւից արդարացված Է ն ւրամաբանորեն անխոցելի» (90-91): Նա խոսքի մասերը ներկայացնում Է ավանդական սկըղբունքով' նկաւի ունենալով, որ «նորադույն լեղվաբանությունը... ավելի ընդունելի ու ւրամաբանական ն Հակասություններից ղերծ Համակարդ չի մչակել» (Էջ 91): Անդրադառնալով խոսքի մասերի ասւիճանական դասակարդմանը' Մ. Ասաւրյանը դրում Է. «Այս դասակարդման մեջ արված Է Հնարավոր ամեն ինչ ավանդական քերականության մչակած խոսքի մասերի ուսմունքին ւրամաբանական Հեւնողականություն ու դիւական ժամանակակից ւեսք ւալու Համար» (Էջ 91): Պեւք Է ասեմ, որ չաւերը քննադաւում են աբեղյանական սկղբունքն ու Համակարդը, բայց իրենց առաջարկածը նա86

խորդի սաՀմաններից դուրս չի դալիս ն կամ չի ընդունվում: Այսօր ընդունվում Է Գ. Սնակի Համակարդը: Ասաւրյանի աչխաւության այս մասի վերջին Հարցը ÷ոխանունության ն խոսքիմասային ÷ոխանցումների քննությունն Է, որից Հեւո Հեղինակը ներկայացնում Է արդի դրական Հայերենի դոյական անունը, նրա քերականական կարդերը' թվի, առումների (առկայության), Հոլովի, անձի, ոչ անձի ն չնչավորի: Բննադաւելով յոթ Հոլովի ւեսությունը' ընդունում Է Հինդ Հոլովը' ուղղական, սեռական-ւրական, բացառական, դործիական ն ներդոյական: Հայերենի Հոլովումները դասակարդելիս Հաչվի Է առնում ոչ միայն ձնը, իմասւը, այլն ւաւմական դործոնը: Ընդուի Հոլովումը), ձնային (ի ի-ու, ու-ա նում Է ընդՀանրական Հոլովում (ի վա ն ոջ Հոլովումները) ն ձնաՀերթադայությունը), իմասւային (վ ք-ց Հերթադայություն ն ան Հոլովումը): Այս Հաւորի իմասւային (ք վերջին Հարցը կաւի քննությունն Է: Ընդունում Է կաւերի երկու ւեսակ' իսկական ն անիսկական' կաւական բառերը միացնելով անիսկականներին: Մ. Ասաւրյանը կաւեր Է Համարում նան անիսկականների Հոլովված, նույնիսկ Հոդով ձները' միջից, միջով, վրայի, վրայից, վրայով, ւակից, ւակով ն այլն: Սա վիճելի Է ն միանչանակ չի կարելի ընդունել, մանավանդ, որ դրանցից մի քանիսն ունեն նան Հոդնակի ձներ' մեջները, վրաները, ւակները ն այլն: Երկրորդ դրքում ներկայացված են Հայերենի ածական, թվական անունները, դերանուններն ու դերբայները: Դերանունների կաւակցությամբ Հեղինակը քննադաւում Է Գ. Սնակի այն կարծիքը, թե «Մինչն այսօր Էլ քերականությունը չի ճանաչում դոյականը, ածականը, թվականը ն մակբայը, ինչւես որ Հարկն Է, քանի որ չի դւել դրանց ն դերանվան ւարբերակիչ Հաւկանիչը», թե դերանվան ըմբռնումը «Հանդիսանում Է բանալին դոյականի, ածականի, թվականի (ն մակբայի) իմացաբանական Հասկացության, նրանց որոչումների ճչւման» (Էջ 97): Այս միւքը Ասաւրյանը անընդունելի Է Համարում' նչելով, որ դերանվան դերը չաւ Է չա÷աղանցված: Սնակը բոլորովին չի ղբաղվում դերանվան մեջ մւնող բառերի ծավալի, խմբերի, դրսնորած քերականական Հաւկանիչների քննությամբ: Նրան չի Հեւաքրքրում այն Հարցը, թե դերանունները ունե՞ն քերականական Հաւկանիչների միասնություն (Էջ 98): Թեն դերանվան ընդՀանուր, չւարբերակված իմասւի մասին միւքը չաւ Հնուց Է դալիս, բայց դա չի խանդարում Ար. Ղարիբյանին, որ այդ մւքի կարաւեւը Համարի Գ. Սնակին ն դրի, թե «ուրիչ լեղուների քերականության մեջ այդ ուղղումը կաւարված չԷ: Բայց քերականության ւեսությունը, խոր

մչակվելուց Հեւո, կթելադրի քերականներին վարվելու այսւես» (Էջ 100): Բերելով այս ւողերը' իր արդարացի ղարմանքն Է Հայւնում Մ. Ասաւրյանը: Անդրադառնալով դերբայներին' Հեղինակն ընդունում Է, որ անկաւարի ն ներդոյականի ում ձները ծադումնաբանորեն նույնություն են: Ընդունում Է աւառնի 1-ին ն աւառնի 2-րդ դերբայները (ոււելու, ոււելիք), իսկ ի-ով վերջացող դերբայական ձն չի ընդունում: Անդրադառնալով Հարակաւար դերբայի դործառությանը' Ասաւըրյանը Հակված Է Հարակաւար դերբայ չ ե մ, Էի կառույցը Հանել խոնարՀման Հարացույցից: Զուդընթացական կամ Համընթացական դերբայն անվանում Է անկաւար 2-րդ (դրելիս), կաւարելի ւերմինը մերժում Է: Նա ճիչւ Է վարվում' ու չ եմ (այս ջուրը խմելու Է) կաւակցությունները դիւելով թե՛ իբրն աւառնի ժամանակ ն թե՛ իբրն անորոչ դերբայի սեռական-ւրական Հոլովչ եմ կաւակցություն: իրավացիորեն մերժում Է ի. Շանիձեի կարծիքը, թե գնալու եմ ձնը խոնարՀման Հարացույցից ւիւի Հանել: Բննադաւելով ենթակայական դերբայի մասին եղած կարծիքները' Ասաւրյանը ենթակայական դերբայը Համարում Է «դործողի անվան քերականական կարդ», ինչւես որ անորոչն Էլ' «դործողության անվան քերականական կարդ» (Էջ 372): Ենթակայական դերբայն իր մեջ Համաւեղում Է բայական անվան Հաւկանիչներ' ցույց ւալով դործողի անուն: Ճիչւ են ւարղաբանված ող-ով վերջացող բայաձների դերբայական, ածականական ն դոյականական կիրառությունները: Աչխաւության երրորդ դիրքը բաղկացած Է Հինդ մասերից, որոնցում քննվում են բայի խոնարՀման Համակարդը, մակբայը, չաղկաւը, եղանակավորող (վերաբերական) բառերը ն ձայնարկությունը: Անցնելով բայի եղանակների քննությանը' Հեղինակը նախ ւաւմական ւեղեկություն Է ւալիս Հայ քերականադիւության մեջ այդ Հարցի ըմբռնման մասին, մի բան, որ նա անում Է նան մյուս խոսքի մասերի վերաբերյալ: ԱյնուՀեւն ներկայացվում են բայի քերականական կարդերը' եղանակ, ժամանակ, դործողության կերւ, դեմք, թիվ, սեռ: Նա չի ընդունում ժամանակ ն ժամանակաձն բաժանումը: Նրա Համողիչ մեկնաբանմամբ սաՀմանական եղանակի վեց բաղադրյալ ձները կաղմում են ինքնուրույն քերականական ժամանակներ, որոնցից երեքը' եմ-ով բաղադրվածները (դրում եմ, դրել եմ, դրելու եմ) արւաՀայւում են Հաջորդական ժամանակներ ներկայի Համեմաւությամբ, իսկ երեքը' Էի-ով կաղմվածները (դրում Էի, դրել Էի, դրելու Էի) անցյալի Համեմաւությամբ: Այս երկանդամ Հակադրու88

թյունը դրական արնելաՀայերենի բայական ձների Հիմքն Է կաղմում (Էջ 58): Ասաւրյանի կարծիքով չի կարելի դնացել եմ, դնում Էի, դնացել Էի, դնալու Էի, դնացի բայաձները միննույն ժամանակի ենթաժամանակներ Համարել: իմասւային ն ձնային ւեսակեւից չը÷ման եղր չունեն գնացի ն գնալու Էի, կամ գնալու Էի ն գնացել Էի ձները: Գրեմ, կդրեմ, ւիւի դրեմ ձները աւառնի են, իսկ դրեի, կդրեի, ւիւի դրեի ձները' անցյալի աւառնի: Բաղադրյալ ժամանակներում օժանդակ բայը ցույց Է ւալիս դեմք, թիվ ն ժամանակակեւ (ներկա ն անցյալ), իսկ դերբայները' դործողության Հաջորդականություն: Նրանցում առկա Է դործողության ժամանակի ն Հաջորդականության իմասւներ: Աչխաւության Հաջորդ Էջերը նվիրված են բայի վերլուծական ն Համադրական ձների, դրանց կաղաւարների քննությանը: Մ. Ասաւրյանի սույն ուսումնասիրությունը մեծաւես օդւակար կլինի ուսանողությանն ու ուսուցչությանը: Հեղինակն իր կարծիքներում ծայրաՀեղ չԷ, ինչւես որոչ քերականներ. աչխաւում Է նկաւի ունենալ ավանդական քերականադիւությունը: Բոլոր նոր դրույթներն ու կարծիքները քննարկելով ըսւ ամենայնի' ներկայացնում Է իր եղրակացությունը' մերժելով կամ մասամբ ընդունելով դրանք: Հեւաքրքիր Հարցադրումներով ուչադրավ Է Ռ. իչխանյանի «Արդի Հայերենի Հոլովումը ն խոնարՀումը» աչխաւությունը (1971 թ.): Ներածական մասում Հեղինակն անՀրաժեչւ Է Համարում ավելի Հսւակ դարձնել լեղվի կառուցվածքի նկարադրությունը, չսւրկանալ ավանդականությանը: Զարմանալի Է, որ ավանդությունն այնքան չաւ դնաՀաւող լեղվաբանը այս Հարցում, մանավանդ որ լեղվին Է վերաբերում, անւեսում Է ավանդականը: Ընդունելով, որ յուրաքանչյուր լեղվական ձն բովանդակության արւաՀայւություն Է ն առանց բովանդակության չկա լեղվական ձն, Հեղինակը իրավացիորեն անւեղի Է Համարում լեղվաբանության մեջ խոսել «ձնի դերադնաՀաւության», «ձնաւաչւության», «ձնամոլության» ն նման բաների մասին: «Բերականության Համար 1-ին Հարցը իմասւների լեղվական արւաՀայւությունների (ձների) քննությունն Է» (Էջ 9): Հեղինակի Համար լիիմասւ ն ոչ լիիմասւ բառեր չկան. բառեր են այն բոլոր լեղվական միավորները, որոնք խոսքում միայնակ դործածվում են ն Հարաբերությունների մեջ մւնում մյուս միավորների Հեւ, չարաՀյուսորեն անլուծելի են ն կարող են լինել քերականական Հարացույցի միավոր:

Ընդունում Է Հինդ Հոլով, առանց դրանք անվանելու, Համարակալելով. Հեւո, կարծես ղիջումով, անվանում Է ուղղական, սւացական, բացառական, դործիական ն ներդոյական: Ութ դերանունների Համար (ես, դու, նա, մենք, դուք, ինքը, սա, դա), ընդունում Է վեց Հոլով, իսկ ով դերանվանը' չորս Հոլով: Առաջարկում Է Հոլովները կոչել' ուղղական, սւացական 1-ին, սւացական 2-րդ, բացառական, դործիական ն ներդոյական: Գրքի երկրորդ բաժինը դիմավոր բայերի (խոնարՀման) մասին Է: Տրվում Է դիմավոր բայերի Հարացույցը 7 չարային ղույդերով' խոնարՀման Հարացույցից Հանելով Հարակաւար ներկա ն Հարակաւար անցյալ ժամանակները: Բաղադրյալ ժամանակների օժանդակ բայը Համարում Է մասնիկ, բառակաղմիչ: Մերժում Է վաղակաւար ներկա, աւառնի ներկա անվանումները, որովՀեւն, իր կարծիքով, սխալ Է ասել, թե, օրինակ, կարդացել եմ ձնը բաղկացած Է կարդացել վաղակաւար դերբայից ն եմ ներկա ժամանակի օժանդակ բայից, ուսւի այդ ժամանակաձնը վաղակաւար Է անվանում: Նույնւես ն կարդում եմ, կարդալու եմ ձների դեւքում, այսինքն ոչ թե եմ-ն Է դիմավոր բայ, այլ' կարդացել եմ-ը, գրում եմ-ը, գրելու եմ-ը: Առաջարկում Է բաղադրյալ ժամանակների դերբայները (վաղակաւար, անկաւար, կաւարելի) կոչել բայաՀիմքեր, ում-ով կաղմվածները անկաւար Հիմք, ել-ով կաղմվածները' վաղակաւարի, իսկ ու-ով կաղմվածները' կաւարելիի (աւառնու) Հիմք: Անդեմ բայեր կամ դերբայներ Համարում Է անորոչը, ենթակայականը, մակբայականը (իս-ով), Հարակաւարը ն 2-րդ աւառնին: Սրանցից առանձնացնում Է Հարակաւարը ն անկաւար 2-րդը (սրանք այլ քերականներ ն ինքը կոչում են նան ածականական ն մակբայական), որովՀեւն դրանցով կաղմվում են երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներ (նսւած եմ լինում, կարդալիս եմ լինում): Բայերը բաժանում Է երկու խմբի' ա) անցողական (սեռի խնդիր վերցնող), բ) անանցողական (սեռի խնդիր չվերցնող), անցողականն Էլ իր Հերթին երկու խմբի' ներդործական սեռ ն կրավորական սեռ: Բայց 160-րդ Էջում կարդում ենք. «Հայերենի բոլոր բայերը ըսւ ուղիղ խնդիր առնելու (սեռի) կամ չառնելու բաժանվում են երկու խմբի' 1) անցողական (սեռունակ), 2) անանցողական (ոչ սեռունակ, չեղոք)»: կարծում ենք ճիչւ չի լինի դերբայների չարքից Հանել կախյալ դերբայները ն անվանել անջաւ բայաՀիմքեր, իսկ դերբայ Համարել միայն անկախ դերբայները: Վաղակաւարը, անկաւարը, աւառնին ն ժխւականը բայաՀիմքի դերով Հանդերձ անդեմ բայեր են, դերբայներ: իչխանյանի

կարծիքով եմ, ես, Է-ն դիմավոր բայեր են միայն բաղադրյալ սւորոդյալի կաղմում (քար եմ, չինար ես), իսկ խոնարՀման Հարացույցում դիմավոր բայ չեն. դիմավոր բայը ողջ բաղադրությունն Է (կարդացել եմ): Մեր կարծիքով դա խիսւ վիճելի Է, եթե ոչ' սխալ: ԽոնարՀման Հարացույցում օժանդակ բայը ոչ միայն դեմքի, այլն թվի ու ժամանակի արւաՀայւություն Է: Վիճելի Է նան բայի սեռի մեկնաբանությունն այս դրքում, եթե չասենք' սխալ: 1972 թ. լույս ւեսավ Հ. Զ. Պեւրոսյանի «Գոյականի թվի կարդը Հայերենում» ծավալուն աչխաւությունը: Դա Հարցի ւարժամանակյա ն Համաժամանակյա ավարւուն, ամբողջական ուսումնասիրություն Է: Աչխաւությունը բաղկացած Է երեք բաժնից ն ընդարձակ ներածությունից: Առաջին բաժնում քննվում են թվակարդի ն բայաձների բառիմասւների Հարաբերությունները, ւրվում են եղակի ն Հոդնակի թվերի բնութադրերը, անՀոդնականությունն ու անեղականությունը, Հավաքականությունը, թվի երկակիությունը ն Հնդեվրուական երկակի թվի մնացորդները Հայերենում: Երկրորդ բաժնում քննարկվում Է թվակաղմությունը Հին Հայերենում (դրաբարում): Նախ նչվում Է Հոդնակիակաղմությունը Հնդեվրուական նախալեղվում, աւա նոր դրաբարում' ւալով թվի իմասւները ն արւաՀայւման միջոցները: Տրվում են Հոդնակիակաղմ Հիմքերը ն դրանց ղուդորդումները Հոդնակիակերւ վերջավորությունների Հեւ ըսւ Հոլովների ն չոչա÷վում են այլ Հարցեր: ԱյնուՀեւն քննվում են Հոդնակիակաղմության միջոցները միջին Հայերենում' նույն Հաջորդականությամբ, աւա' բարբառներում, նոր դրական արնելաՀայերենում ն արնմւաՀայերենում: Երրորդ բաժինը նվիրված Է Հոդնակերւ մասնիկների քննությանը: Բերված են Հոդնակերւ մասնիկների այբբենական ցանկը ն արւաՀայւությունները Հայերենի ղարդացման ւարբեր ÷ուլերում: Հ. Պեւրոսյանի սույն աչխաւանքը դոյականի թվի կարդի երկարամյա բարեխիղճ ուսումնասիրության արդյունք Է' դիւական բարձր մակարդակով: Դա խնդրո առարկա Հարցի Համաւար÷ակ ու դրեթե սւառիչ քննություն Է ն օդւակար նան լեղվի ւաւմությանը: Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււը 1974 թ. Հրաւարակեց «Ժամանակակից Հայոց լեղվի» երկրորդ Հաւորը, որը ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենի ձնաբանությունը: Հաւորի Հեղինակներն են Ս. ԱբրաՀամյանը («Ներածություն», «Գոյական», «Դերանուն», «Մակբայ», «կաւ», «Շաղկաւ», «Եղանակավորող բառեր», «Ձայնարկություն»), Ն. Պառնասյանը («Բայ»), Հմ. ՍՀան91

յանը («Ածական», «Թվական»): Ս. ԱբրաՀամյանի ն Հմ. ՍՀանյանի բաժինների մասին արդեն ասվել Է նրանց Համաւաւասխան աչխաւությունները ներկայացնելիս, ուսւի չենք ուղում կրկնել: Միայն ասենք, որ այս Հաւորում նս ԱբրաՀամյանը, Հեւնելով Գ. Սնակին, մերժում Է խոսքի մասերը դասակարդելիս բառի ձնաբանական կամ չարաՀյուսական կամ բառակաղմական Հաւկանիչները Հիմք ընդունել' թե՛ առանձին-առանձին ն թե՛ բոլորը միասին: «Բառի ձնաբանական, չարաՀյուսական, բառակաղմական ու խոսքային Հաւկանիչները, որւես խոսքի մասերի Հիմունք,- դրում Է Ս. ԱբրաՀամյանը,- Հիմնավոր քննադաւել ու մերժել Է ակադ. Գ. Սնակը» (Էջ 20): ինքն Էլ դասակարդման Հիմքում ընդունում Է բառերի ընդՀանուր իմասւը: Անդրադառնալով ձնաբանության բնութադրմանը' Ս. ԱբրաՀամյանը դրում Է. «Ձնաբանությունն ուսումնասիրում Է խոսքի մասերը, իբրն Համակարդ, նրանց քերականական կարդերն ու Հաւկանիչները ձնային ն իմասւային ւեսակեւից» (Էջ 8): Եվ Հաւորում բոլոր խոսքի մասերն Էլ ներկայացված են' ն՛ նյութական իմասւ ունեցող, ն՛ քերականական, ն՛ վերաբերմունքային: Այս դեւքում Ս. ԱբրաՀամյանի սկղբունքը ւարբերվում Է Մ. Աբեղյանի, Գ. ԶաՀուկյանի սկղբունքներից, որոնք «Ձնաբանություն» վերնադրի ւակ իրավացիորեն քննում են Հայերենի ձնույթները, Հոլովման ու խոնարՀման Հարացույցները, սրանց ձների կաղմությունները: իսկ քերականական իմասւ արւաՀայւող խոսքի մասերը քննում են չարաՀյուսության բաժնում: Անդրադառնալով դոյականի Հոլովի կարդին' Ս. ԱբրաՀամյանը Հիմնավոր կերւով մերժում Է սեռական, Հայցական Հոլովները ն ընդունում Հինդ Հոլովի Համակարդը: Հոլովումները բաժանում Է երեք խմբի' ընդՀանրական (ճաչ - ճաչի - ճաչվա, ժամ - ժամի - ժամվա), իմասւային (կին, Շայր) ն ձնային (ձի, ամրություն): Աւա ներկայացնում Է ներքին, արւաքին ն այլաձն Հոլովումները: Հաւորում բայը (Հեղինակ' Ն. Պառնասյան) ներկայացված Է նախ ըսւ կաղմության: Բայի բնութադիրը ւալուց Հեւո Հեղինակն անցնում Է բայի կաղմության քննությանը: Ներկայացված են Համադրական ն Հարադրական բայերը, բայածանցները, վերջիններս Էլ բաժանված են երկու խմբի' բաղադրական-քերականական ածանցներ' ան, են, ն, չ ն քերականական բայածանցներ, որոնք նույնւես ներկայացված են երկու խմբով' կերւային (բաղմաւաւկական ն սասւկական' աւ, ու, ւ) ն սեռային (ւաւճառական' ցն, ն կրավորական' վ): ԱյնուՀեւն քննվում են լծորդություններն ու բայաՀիմ92

քերը' ներկայի ն անցյալի: Անդրադառնալով բայի սեռին' ընդունում Է ներդործական, կրավորական, չեղոք ն ւաւճառական սեռերը, Հիչաւակում սեռային ղուդաՀեռները, կրկնասեռությունը: Հաջորդ Էջերում ւրված Է բայի արւաՀայւության ձների' դիմավոր ն անդեմ, քննությունը: Հեղինակը ինքնուրույն կիրառություն ունեցող դերբայներն անվանում Է բուն դերբայներ: Նչում Է, որ մի չարք չեղոք սեռի բայեր ունենում են Հարակաւարով կաղմված ժամանակաձներ (քնած Է, Էր, կանդնած Է, Էր): Հարակաւար դերբայը մասնակցում Է նան երկրորդական բաղադրյալ ժամանակների կաղմությանը (քնած Է լինում, քնած Է եղել): Բայց Հեղինակն այն կարծիքին Է, որ Հարակաւար դերբայն առՀասարակ չարաՀյուսական դեր ունի, խոնարՀման Հարացույցին լիակաւար չի մասնակցում: Անցնելով բայի եղանակային ձների քննությանը' ներկայացնում Է արդի արնելաՀայերենի բայի եղանակները, ժամանակները, դեմքը, թիվը, Համադրական, վերլուծական ժամանակները: Հեւնելով Մ. Աբեղյանին' ընդունում Է բայի դործողության կերւային վիճակների առկայությունը' կաւարվող (քայլում Է), կաւարված (քայլել Է) ն կաւարելի (քայլելու Է) կերւերը: Անդրադառնալով բայի եղանակներին (իրենց ժամանակներով)' Հանում Է պայմանական ւերմինը, թողնում միայն ենթադրական անվանումը ն ճիչւ Է վարվում: Այդւես են վարվել նան դւրոցական դասադրքի Հեղինակները: Վերջում ներկայացված Է ւարղ, ածանցավոր, անկանոն ն Հարադրավոր բայերի Հասւաւական ն ժխւական խոնարՀումների Հարացույցի ընդՀանուր ւաւկերը: իր «Ածական անուն, դերանուն» դրքույկում (1976 թ.) Հ. Հարությունյանը ւալիս Է դերանունների նոր դասակարդում: Դերանունները իրավացիորեն բաժանում Է երեք խմբի' առարկայանիչ (ես, մենք, մերոնք, ձերոնք, սա, դա, միմյանց, ամենքը, ոչինչ, ոչ մեկը, ինչ, որոնք, ոմանք, որը), ածականանիչ (այս այդ, այն, սույն, մյուս, այսպիսի, յուրաքանչյուր, ամեն մի, այլ, ոմն, որոչ, այսինչ ն այլն) ն մակբայանիչ (այսպես, այսքան, որքան, այսչափ՝ իրենց չարքերով): Հարությունյանը բերում Է այն ընդՀանուր կարծիքը, թե դերանուններն արւաՀայւում են ընդՀանուր, չւարբերակված Հաւկանիչ, ունեն իրադրային, խոսքային իմասւ, ÷ոխարինող են: Ոչ թե անվանում, այլ ցույց են ւալիս առարկա, Հաւկանիչ որնԷ Հարաբերությամբ: Բայց Հեւո սրանք բավարար չի Համարում դերանունը բնորոչելու Համար (Էջ 58-61): Նրա կարծիքով' այլ, բոլոր, ամեն, ինքն, քանի դերանուններից կաղմված բառերը (բոլորովին, ինքնին,

այլնս, քանիցս, ամբողջովին ն այլն) նույնւես դերանուն ւիւի Համարել: Սա, իՀարկե, վիճելի, բայց ուչադրության արժանի կարծիք Է: Գրքույկի Հաջորդ բաժնում նկարադրում Է արդի Հայերենի ածական անունը: Ածականի մասին չաւ Է դրվել ն վիճելի Հարցեր դրեթե չկան: Լավն այն Է, որ այսւեղ ածական անունը ներկայացված Է սեղմ չարադրանքով' առանց բաց թողնելու ածականի Հաւկանիչները: Շաւ Է դրվել խոսքի մասերի դասակարդման մասին, դրվել ւարբեր սկղբունքներով: Այդ ուսմունքը եղել Է լեղվաբանության կընճռու Հարցերից մեկը, լեղվաբանների սայթաքարը: Դրան Է նվիրված նան Հ. Բարսեղյանի «Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը» (1980 թ.) աչխաւությունը: Բարսեղյանի այս նոր ւեսական ուսումնասիրությունը Հայերենի խոսքի մասերի ւարբերակման ու դասակարդման սկղբունքների քննական ւաւմությունն Է' սկսած Դիոնիսիոս Թրակացու «Բերականական արվեսւի» Հայ թարդմանիչներից մինչն մեր օրերի լեղվաբանները: Աչխաւությունը բաղկացած Է երեք մասից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ենթամասերը' դլուխները: Առաջին մասում, որն ունի երկու դլուխ, նախ ներկայացնում Է խոսքի մասերի ւարբերակումը Թրակացու քերականության Հայ մեկնիչների քերականություններում, որւեղ ընդունվում Է խոսքի մասերի երեք խումբ' 1. դլխավոր խոսքի մասեր (անուն ն բայ), 2. ÷ոխարինիչ խոսքի մասեր (ընդունելություն ն դերանուն), 3. սւասարկու խոսքի մասեր (Հոդ, նախադրություն, մակբայ, չաղկաւ): Երկրորդ դլխում ծանոթանում ենք 17-19-րդ դարերի Հայերեն լաւինաւիւ ն ինքնուրույն քերականադիւական աչխաւություններում խոսքի մասերի ւարբերակմանն ու դրա սկղբունքներին: Այս չրջանում բնորոչն այն Է, որ քերականությունն անջաւվում Է ÷իլիսո÷այությունից ու բանասիրությունից, խոսքի մասերի սաՀմանման Հիմունք են դառնում մի կողմից բառերի իմասւային (նյութական), մյուս կողմից' քերականական (դործառական) Հաւկությունների ընդՀանրությունները: Զանաղանվում են ÷ո÷ոխական (թեքվող) ն ոչ ÷ո÷ոխական (չթեքվող) խոսքի մասերը: Տարբերվում են խոսքի մաս ն նախադասության անդամ Հասկացությունները: Այս չրջանի լաւինաբան քերականների կարծիքներն ու սկղբունքները Հայերենի խոսքի մասերի ւարբերակման, դասակարդման վերաբերյալ ամ÷ո÷ում Է ն ամբողջացնում դարի մեծ Հայադեւ Արսեն Այւընյանը: Նա ընդունում Է ութ խոսքի մաս, որից չորսը ÷ո÷ոխական, այսինքն թեքվող (անուն, դերանուն, բայ, դերբայ), իսկ չորսը' ոչ ÷ո÷ոխական' չթեքվող (մակբայ, նախադրություն, չաղկաւ ն միջարկու94

թյուն): Դերանունը միչւ Էլ վեճեր Հարուցող խոսքի մաս Է եղել, նրան ւարբեր սաՀմանումներ են ւվել ն ւալիս են առ այսօր: Սակայն ւաղանդավոր Հայադեւ Ա. Այւընյանի այն բացաւրությունը, թե «դոյականի կամ անվան ն դերանվան իրարմե ւարբերությունն այն Է, որ դոյականը բանին անունը կոււա, առանց Հայւնելու, թե որն Է, իսկ դերանունը կցուցանե, թե որն Է, առանց իրին անունը ւալու»1, այսօր Համարվում Է դերանվան բնութադրման ելակեւ: Աչխաւության երկրորդ մասում, որ բաղկացած Է չորս դլուխներից, Հեղինակը քննում Է խոսքի մասերի ւարբերակումն ու սկըղբունքները նոր ու նորադույն (19-րդ դարի վերջերից առ այսօր) չրջանի քերականական, լեղվաբանական դրականության մեջ: Առաջին դլխում ներկայացվում Է խոսքի մասերի դասակարդման երեք սկղբունք' իմասւային-ւրամաբանական, որով առաջնորդվում Էր Սւ. Պալասանյանը, որին Հեւադայում Հեւնում են Ար. Ղարիբյանը, Գ. Սնակը ն ուրիչներ, իմասւաբանական-չարաՀյուսական (դործառական), որով առաջնորդվում Էր Մ. Աբեղյանը, ն չարաՀյուսական (դործառական), որով առաջնորդվում Էր Հր. Աճառյանը: Երրորդ դլխում ծանոթանում ենք Ս. ԱբրաՀամյանի, էդ. Աղայանի' խոսքի մասերի բաղմաՀաւկանիչ ասւիճանական դասակարդմանը ն աւա Գ. ԶաՀուկյանի սկղբունքին: Ուսումնասիրության երրորդ մասում ւրվում Է Հայերենի խոսքի մասերի բնութադիրը: Ավերւելով Հարցի ւաւմությունը' Հեղինակն անցնում Է խոսքի մասերի քննությանը: Այսւեղ արվում Է այն Հեւնությունը, թե բառերի խոսքիմասային դասակարդման ընդՀանուր Հիմունքը նրանց իմասւադործառական Հաւկանիչն Է, ինչով առաջնորդվում Է Մ. Աբեղյանը: «Թեն Մ. Աբեղյանը կաւարում Է Հայերենի խոսքի մասերի ոչ թե իմասւաբանական, այլ իմասւաբանականչարաՀյուսական դասակարդում,- դրում Է Բարսեղյանը,- բայց, ինչւես նկաւված Է մեր կողմից, նրա դասակարդումը բառերի իմասւային Հաւկանիչների ու նրանց վրա Հենված իմասւային սւորակարդության բացաՀայւման ւեսակեւից առավել Հեւնողական ն ճչմարիւ դասակարդում Է (Էջ 368): Հեղինակը խոսքի մասերի դասակարդման նոր սկղբունք չի առաջարկում ն իրավացի Է: Պաւմությունը ցույց Է ւալիս, որ դասակարդման սկղբունքները ÷ոխվում են, իսկ Հայերենի խոսքի մասերի Համակարդը դրեթե մնում Է աբեղյանականը: Լեղվաբանները ւարբեր ճանաւարՀներով դրեթե նույնն են Հասւաւում: Հ. Բարսեղյանը լավ Է ասում, թե' խոսքի մասերի դասակարդման մի սկղբունքը չի 1 Ա. Այւընյան, Բննական քերականություն, Վիեննա, 1866, Էջ 38:

բացառում մյուսի կիրառման Հնարավորությունը, ուսւի ինքը նւաւակ չունի բացառել կամ ընդունել այս կամ այն սկղբունքը ն աչխաւել Է ցույց ւալ առանձին սկղբունքների ու դասակարդումների Հակասական կողմերը (Էջ 369): Նա նույնւես խոսքի մասերը դիւում Է «իբրն իմասւային ընդՀանրությունների Հիման վրա քերականական Հաւկանիչներով միավորված ն չարաՀյուսական առանձին դործառություններում մասնադիւացված բառախմբեր»: «Խոսքի մասերը դառնում են բառաքերականական կարդեր, իսկ լեղվի խոսքիմասային դասակարդումը' բառերի դասակարդում» (Էջ 372): Հայերենի խոսքի մասերը նա բաժանում Է երկու մեծ խմբի' ա) խոսքիմասային բացասական Հաւկանիչով բնութադրվող բառակարդեր, որոնք ուրիչներն անվանում են ոչ նյութական կամ երկրորդական խոսքի մասեր: Սրանց մեջ մւնում են ձայնարկությունները, նմանաձայնությունները (սրանք դւրոցական դասադրքում Հեղինակը մւցրել Է ձայնարկությունների մեջ), կաւակցական բառերը (կաւ, առկաւ, Համադասական ն սւորադասական չաղկաւներ), եղանակավորող (վերաբերական) բառերը ն ւաւասխանական բառերը, ձնաբանական ու չարաՀյուսական բառ-մասնիկները, բ) խոսքիմասային իմասւ, Հաւկանիչներ ունեցող բառեր կամ Հիմնական խոսքի մասեր, որ բաժանում Է դարձյալ երկու խմբի' անուն խոսքի մասեր ն դերանուն խոսքի մասեր: Անուն խոսքի մասերի մեջ մւնում են դոյականը, ածականը, մակբայը ն բայը: Վերջինս Էլ նորից երկու խմբի' դերբայ (անորոչ, ենթակայական, Հարակաւար, աւակաւար ն Համընթացական) ն առբայ (իմա' կախյալ)' անկաւար, վաղակաւար, կաւարելի ն ժխւական: Դերանուն խոսքի մասերն են' դոյական դերանուն, ածական դերանուն, մակբայ դերանուն, թվական դերանուն: Դուրս Է մնում թվականն իբրն առանձին խոսքի մաս, որը նա Համարում Է «... բառային իմասւով մեկուսացած, խոսքիմասային չարքում քերականորեն եռաւլան (դոյական-թվական, ածականթվական, մակբայ-թվական) բառաւեսակ կամ խոսքի մաս (Էջ 505): Այս դասակարդումը ւարբերվում Է Գ. Սնակի դասակարդումից ն մուենում, դրեթե նույնանում Է Աբեղյանի դասակարդմանը: Գ. Սեվակը ն նրա Հեւնորդները ւարբերելով Հանդերձ նյութական ն ոչ նյութական խոսքի մասերը' մերժում են «խոսքի մաս» ն «խոսքի մասնիկ» բաժանումը: Նրանք դւնում են, որ յուրաքանչյուր բառ ւիւի մի խոսքի մասի ւաւկանի. Հայերենի բոլոր բառերը բաժանելով ինը (ւասը) խմբի' իրավացիորեն բոլորն Էլ Հավասարարժեք խոսքի մաս են Համարում: իսկ Բարսեղյանը, ինչւես ւեսանք, Հա96

յերենի բառաւաչարում ւեսնում Է խոսքիմասային իմասւ ունեցող ն չունեցող խմբեր: Նա, ինչւես երնում Է, Հենվում Է Վ. Վինոդրադովի, Մ. Աբեղանի այն դրույթին, թե կաւակցական բառերը նյութական իմասւ չունեն, նրանցում նյութական բովանդակությունն ու քերականական դործառույթը կամ բառային ու քերականական իմասւները նույնանում են: Այս միւքը, իՀարկե, ճիչւ Է, բայց դրանից չի բխում խոսքի մասերի բաժանումը Հիմնական ն երկրորդական ւեսակի: Անխոցելի չԷ Բարսեղյանի դասակարդումը, որ նման Է թե՛ Աբեղյանի, թե՛ ԶաՀուկյանի դասակարդմանը: Համողիչ չԷ, օրինակ, թվականի բաչխումը դոյականի, ածականի, մակբայի վրա, Համողիչ չԷ նան դերանունների ւեսակներն իբրն առանձին խոսքի մասեր ընդունելը ն այլն: Հ. Բարսեղյանի այս ծավալուն ուսումնասիրությունը Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքի քննական ւաւմություն Է: Բննական եմ ասում, որովՀեւն այն կարծիքների ու սկղբունքների սոսկ չարադրանք չԷ. յուրաքանչյուր սկղբունք ներկայացնելիս բանավեճի մեջ Է մւնում Հեղինակի Հեւ, լինի դա Հայ, թե օւարաղդի լեղվաբան, մեկնաբանում այս կամ այն սկղբունքի թերին ու ւակասությունը, ընդունած խոսքիմասային Համակարդի ու սկղբունքի Հակասությունը, դիւնականի անՀեւնողականությունն իր սկղբունքում: Տեսական մի կնճռու Հարցի նվիրված այս աչխաւանքը Հեղինակի ւարիների Հեւաղուության արդյունք Է: Հեղինակը քաջաւեղյակ Է խնդրո առարկա ՀիմնաՀարցի մասին եղած Հայրենական ն օւարաղդի լեղվաբանական դրականությանը: Սա մի նոր ւեսական ուսումնասիրություն Է, որ արժեքավոր Է ոչ միայն նրանով, որ այդ ւեսության ւաւմությունն Է ներկայացնում, այլն որ դիրքը Հայերենի խոսքի մասերի լուրջ քննությունն Է ն Հեղինակի խոսքը, նրա դասակարդումը կա այնւեղ: Անկախ նրանից, թե որքանով կընդունվի այդ դասակարդումը, որքանով Է նա յուրօրինակ (դժվար Է անխոցելի դասակարդում անել), այն դիւական Է ն բխում Է ժամանակակից Հայերենի օրինաչա÷ություններից: Բարսեղյանի դիւական խոսքը Համարձակ Է, ինքնուրույն: Գիրքը դրված Է լեղվաբանության ժամանակակից նվաճումներին Համաւաւասխան դիւական մակարդակով: Հայերենում (ն ոչ միայն Հայերենում) կա դոյականների մի խումբ, որ դործողության, բայի իմասւ Է արւաՀայւում, ինչւես' ղեկուցում, ուսուցում, Հանդիւում, քայլ, ւաւմություն, խնդրանք, ելք, ղարդարանք, ւեսք ն այլն: Սրանք բայանուն դոյականներ են ն

ունեն իրենց առանձնաՀաւկությունը, որով ւարբերվում են սովորական, բուն դոյականներից: Դրանք մի կողմից' ունեն դործողության իմասւ, որով մուենում են բային, մյուս կողմից' առարկայական իմասւ, որով դառնում են դոյական անուն' իրենց քերականական կարդերով' Հոլովում, թիվ, Հոդ: Սրանից Էլ բխում Է այն Հանդամանքը, որ դժվար Է որոչել, թե դրանց լրացումը որոչչային Է, թե' խնդրային: Բառիմասւով առնում Է խնդիր-լրացում, իսկ խոսքիմասային իմասւով' որոչիչ: ԱՀա այս Հեւաքրքիր ու կնճռու Հարցի քննությունն Է կաւարել Լ. Ս. Մաքսուդյանը իր «Բայանուն դոյականը ժամանակակից Հայերենում» դրքում, որ լույս Է ւեսել 1984 թ.: Հեղինակը մանրամասն քննում Է բայանվան ըմբռնումը լեղվաբանական դրականության մեջ, ներկայացնում Է բայանուններն ըսւ կաղմության' անմասնիկավոր, ւարղ բայանուններ (վար, կիթ, քաղ, քոչ ն այլն), անմասնիկավոր բարդ (աղաւամարւ, ձնՀալ, ծաղկաքաղ, թղթախաղ, աչնանացան ն այլն), մասնիկավոր' ածանցավոր (լվացում, մերձեցում, Հակասություն, բանւարկություն, անցում, կառուցում, Հանդիւում, կարդադրություն, խրախճանք, առաջադրանք ն այլն): Բննված են բայանունների ւեղը խոսքի մասերի Համակարդում, նրանց ձնաբանական, չարաՀյուսական առանձնաՀաւկությունները: կաւարելով բայանունների դործածության վիճակադրություն' Հեղինակը եղրակացնում Է, թե դիւական խոսքում ընդունված Է բայական կիրառությունը, իսկ դեղարվեսւական խոսքում' դերբայի: Հեղինակն անդրադարձել Է նան բայանունների լրացում առնելու Հարցին: Բանն այն Է, որ բայանունները բովանդակությամբ դործողության իմասւ ունեն ն կարող են բայական լրացում առնել, իսկ խոսքիմասային ւաւկանելությամբ դոյական են ն կարող են որոչչային լրացում առնել: Նչանակում Է վիճելի Է, թե Հանդիւում փողոցում, ÷ախուսւ կյանքից, ղեկուցում Շիվանդության մասին կաւակցությունների ընդդծված անդամները ինչ դործառույթ ունեն' որոչչայի՞ն, թե՞ ւարադայական: Մաքսուդյանը, ելնելով ÷ոխակերւումից, Հակված Է այդ լրացումները ւարադա-խնդիր Համարել: Զեղոք սեռի բայերից կաղմված բայանունների սեռականով լրացումները Համարում Է կողմնակի ենթակա, ինչւես' դեպքերի ղուգադիպումը, ժողովրդի ընդվղումը, իսկ ներդործականից կաղմված բայանունների սեռականով լրացումները' ուղիղ խնդիր, ինչւես' ճաչի մաւուցումը, մրգի բաժանումը, քննության Շանձնումը ն այլն:

Բնութադրական Է, որ բայանուն դոյականները կարող են ունենալ բոլոր այն լրացումները, ինչ ունենում Է բայը' դոյականի Հոլովաձներով, ածականով, մակբայով, կաւային կաւակցությամբ ն այլն: Դժվար Է, սակայն, միանչանակ ասել, թե դրանք բայական լրացումներ են: Որոչ դեւքերում ուժեղ Է արւաՀայւված խնդրային իմասւը, որոչ դեւքերում' որոչչային: Նկաւելի Է, որ նախադաս, բայանունից առաջ դրված լրացումները սովորաբար ունենում են որոչչային դործառույթ ն ւաւասխանում են ո՞ր, ի՞նչ Հարցերին, ինչւես' ւեղին վճիռ, Շանկարծակի վերադարձը, բերքի ժամանակին Շավաքումը ն այլն, իսկ խնդիր (կամ ւարադա) լրացումը' եւադաս, ն ւաւասխանում Է ո՞րւեղ, ո՞ւր, ո՞ւմ Հարցերին, ինչւես' Շանդիպում գեւափին, փախուսւ բանւից, դժգոՇություն ընկերոջից ն այլն: Լ. Մաքսուդյանի աչխաւությունը բայանունների չուսումնասիրված ՀիմնաՀարցի բարեխիղճ քննություն Է:

ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱրնելաՀայ դրական աչխարՀաբարի դիւական չարաՀյուսության Հիմքը դրել Է Մ. Աբեղյանը: 1912 թ. լույս ւեսած նրա «ԱչխարՀաբարի չարաՀյուսությունը» իր Հիմնական դրույթներով դրեթե սւառիչ խոսք Էր դրական արնելաՀայերենի նախադասության կառուցվածքի մասին: կարդալով այս աչխաւանքը' Ան. Մեյեն դրել Է. «Դա մի իսկական դիւական դործ Է, որ ւարւավոր են ուսումնասիրել այն ամենքը, որ չաՀադրդռված են այսօրվա Հայերենում»1: Աչխաւությունը ներկայացնում Է ժամանակակից արնելաՀայերենի չարաՀյուսական կառուցվածքի ծավալուն քննությունը: Նախ բնութադրված Է չարաՀյուսությունը իբրն քերականության մասը կաղմող դիւակարդ, որ սովորեցնում Է, թե ինչւես Է կաղմվում նախադասությունը: Ըսւ Հեղինակի նախադասությունը (խոսքը) լինում Է ւարղ' կաղմված բառերից, բառակաւակցություններից, ն բարդ' կաղմված նախադասություններից: Ըսւ այդմ Էլ դոյություն ունի բառերի չարաՀյուսություն, որ սովորեցնում Է բառերի ւաչւոնն ու կաւակցությունը նախադասության մեջ, ն նախադասության չարաՀյուսություն, որ սովորեցնում Է նախադասության ւեսակներն ու նրանց կաւակցությունները: 1 Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Ը, 1985 թ., Էջ 498:

Անդրադառնալով ւարղ նախադասության կառուցվածքին' Մ. Աբեղյանը դլխավոր անդամ Է Համարում դիմավոր բայը, լրացական անդամներ' դոյականով, ածականով ն մակբայով արւաՀայւված երկրորդական անդամները, իսկ ենթական' բայի դեմքի լրացում: Այն ււավորությունն Է սւացվում, որ նա ենթական Համարում Է սւորոդյալի լրացում: իրականում, ւարբերելով սւորոդյալն ու դիմավոր բայը, ենթական Համարում Է բայի դեմքի լրացում: Դիմավոր բայն ունի երկու կարդի լրացում' դեմքի, որ Է ենթական, ն բայիմասւի, որ Է խնդիրը: Աբեղյանը չի ասում, թե ենթական, այսինքն դործող առարկան, սւորոդյալի, այսինքն դործողության լրացումն Է, որը նա կոչում Է խնդիր1: Աբեղյանը սւորոդյալի ու ենթակայի Հարաբերությունը ւարբերում Է նախադասության մյուս անդամների' լրացում լրացյալների Հարաբերությունից: Ընդունում Է սւորադասական Հարաբերության երկու ւեսակ' կախում ն ներունակություն: «Ներունակության Հարաբերության մեջ,- դրում Է Մ. Աբեղյանը,- լրացումի ցույց ւված Հարաբերությունը' դաղա÷արը մւածվում Է իբրն իր լրացյալի մեջ արդեն ւարունակված ն նրա Հեւ միանում, Համաձուլվում իբրն մի դաղա÷ար. կամ թե լրացումն ըմբռնվում Է իբրն իր լրացյալի երկրորդ անդամ կրկնությունն ուրիչ բառերով, այնւես որ լրացումն իր լրացյալին սւորադասվելով Հանդերձ' խոսքի մեջ մի ւեսակ նրան Հավասար ւաչւոն Է վարում, կամ թե լծորդվում, ղուդորդվում Է նրան ն իր Հոլովման ձնով կախված չԷ նրանից, մինչդեռ կախման մեջ, ընդՀակառակն, լրացումը բոլորովին ւարբեր ւաչւոն Է վարում, քանի որ լրացումը իր Հոլովական ձնով կախված Է լրացյալից»: «Նմանաւես ենթական ներունակ Է բայի դեմքին, այսինքն, բայի դեմքի լրացում լինելով Հանդերձ' միանդամայն ն ղուդադրվում Է նրան, երկրորդ անդամ նույն դաղա÷արն արւաՀայւելով, ինչ որ բայի դեմքը: Ենթական ուրեմն մի ւեսակ բացաՀայւիչ Է բայի դեմքի, նրա Հոլովը նս բայի դեմքից չԷ կախված»2: «Սւորոդյալն ու ենթական,- Անին Բադրաւունյաց մայրաքաղաքն Է,- ինչւես խոսքի երկու Հավասար եղրեր կամ մասեր, ղուդորդվում են իրար: Ամեն մի ենթակա, ինչւես' «Տիդրանը» ուղղականը, նույնւես խնդրում Է մի բայ-սւորոդյալ «դնաց», ինչւես ն բայ-սւորոդյալը ինքը ւաՀանջում Է մի ենթակա: Ենթակայի Հոլովը բայից կախում չունի»3: Ուրեմն Աբեղյանը ենթակայի ու սւորոդյալի Հա1 Տե՛ս Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Ը, 1985 թ., Էջ 628: 2 Տե՛ս Մ. Աբեղյան, Հայոց լեղվի ւեսություն, 1965 թ., Էջ 398: 3 Տե՛ս նույն ւեղում:

րաբերությունը կախումնային չի Համարում, նրանց մեջ ւեսնում Է ÷ոխկաւակցություն, Հավասարաղորություն: Ավելորդ չեմ Համարում ասել, որ ռուս քերականներն Էլ վերջերս մերժում են ենթական նախադասության դլխավոր անդամ Համարելու նախորդների կարծիքը ն ենթակայի ու սւորոդյալի միննույն դեմքով ու թվով արւաՀայւվելը Համարում են Համընկնում, նմանեցում (óïîäîáëåíèå), դրանով ւարբերում են Համաձայնությունը նմանվելուց: Մի այլ կաւակցությամբ Աբեղյանը ղդուչացնում Է, որ ինքը ենթական Հավելադրություն Է Համարում միայն այն դեւքում, երբ այն արւաՀայւված Է լինում դերանվամբ, մյուս դեւքերում ենթական Հավելադրություն չի Համարում1: Ըսւ Աբեղյանի' նախադասության անդամներն են բայ-սւորոդյալը, որ ցույց Է ւալիս ենթակային վերադրված Հաւկանիչը ն Հաւկանչի վերադրվելը ենթակային, ենթական, որով բացաՀայւվում Է բայի դեմքի ցույց ւված առարկան, խնդիրը' այն առարկան, որի վերաբերմամբ կաւարվում Է դործողությունը, ւարադան, որ ցույց Է ւալիս Հաւկանիչի Հաւկանիչ, այսինքն' թե ինչ Հանդամանքներում ու ւարադաներում Է կաւարվում դործողությունը, ն վերադիրը (Հաւկացուցիչ, որոչիչ), որը դրվելով դոյականի վրա' որնԷ կողմից որոչում Է նրա Հաւկանիչը: Բայ-սւորոդյալները բաժանում Է երկու խմբի' ւարղ ն բաղադրյալ, ըսւ որում եմ, լինել բայերով կաղմված բաղադրյալների անվանական մասը կոչում Է սւորոգյալ, իսկ դառնալ, կոչվել, Շամարվել, թվալ բառերով բաղադրված սւորոդյալների անվանական մասը' սւորոգելիական վերադիր: «Խնդիր» խորադրի ւակ քննում Է բայի սեռը, ըսւ այդմ Էլ բայերը բաժանում Է երկու խմբի' ենթակայական (ուղիղ խնդիր չառնող) ն առարկայական (ուղիղ խնդիր առնող): Ընդունում Է կրող, ներդործական, բնության ն ւարադայական խնդիրներ, ւեղի, ժամանակի, ձնի, միասնության, չա÷ ու քանակի, Հիմունքի (իմա' ւաւճառի, նւաւակի, ւայմանի ու ղիջման, բուն Հիմունքի) ն եղանակի ւարադաներ: Մակբայով, ածականով (ավելացնենք նան չթեքվող դերանուններով ու դերբայներով) արւաՀայւված ւարադաները կոչում Է բուն ւարադաներ, իսկ մյուսները, որոնք Հոլովով կամ կաւային կաւակցությամբ են արւաՀայւված, ւարադայական խնդիրներ: կրող խնդիր ւաՀանջող բայերը կոչում Է անցողական, մյուսները' անանցողական: Անցողականներն են ներդործական ն ւաւճառական բայերը, իսկ անանցողականները' կրավորական ն չեղոք: Ձնաբանության բաժնից Հանե1 Տե՛ս Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Ը, Էջ 627-629:

լով կաւերն ու չաղկաւները' դրանք մանրամասն քննում Է չարաՀյուսության մեջ: Տրված են Հոլովների կիրառությունները, սւորադասական ն Համադասական կաւակցությունները, խնդրառությունը, որը Մ. Աբեղյանը կոչում Է վարում չաւ ավելի Հաջող ւերմինով, քան կառավարում, կամ մանավանդ կառավարություն ւերմինները, ն չարադասությունը: Աչխաւության երկրորդ մասում քննվում են բարդ նախադասությունների կառուցվածքները, բաղմաբարդ նախադասությունները, ւարբերույթն ու կեւադրությունը: Մեկնաբանված են ղոդվածով (չաղկաւով ու դերանուններով) ն չարաՀարությամբ (անչաղկաւ) կաւակցությունները: Մանրամասն նկարադրված Է Համադասությամբ ու սւորադասությամբ կաւակցված բարդ նախադասությունների կառուցվածքը: Մ. Աբեղյանի այս աչխաւությունը ժամանակակից արնելաՀայ դրական լեղվի չարաՀյուսական կառուցվածքի առաջին ծավալուն ու ամբողջական դիւական ուսումնասիրությունն Է ն այսօր Էլ չի կորցրել իր այժմեականությունը: ԲուՀի Համար դրված այս աչխաւությունը իր ծավալով ու խորությամբ դւրոցական ւաւանուն, սակայն, մաւչելի ու Հարմար չԷր, միջնակարդ դւրոցի դասադիրք չԷր, ուսւի կարիք Էր ղդացվում դւրոցական չարաՀյուսության դասադրքի: 1936 թ. լույս ւեսավ Գ. Սնակի «Հայոց լեղվի չարաՀյուսություն» դւրոցական դասադիրքը, որ լրացնում Էր այդ ւակասը: Այս նոր դասադիրքը դրված Էր Հիմնականում Մ. Աբեղյանի «ՇարաՀյուսության» սկղբունքներով, բայց' մեթոդական մչակմամբ ն որոչ Հարցերի յուրովի մեկնաբանումով: Սա ծավալով ու խորությամբ դւրոցականին Համաւաւասխան դասադիրք Էր: Այն երկար ւարիներ (մի քանի ւասնամյակ) ծառայեց Հայ երեխաներին մայրենի լեղուն ուսուցանելու մեծ ու չնորՀակալ դործին: Գ. Սնակի Հիմնական առարկությունը ենթակայի աբեղյանական ըմբռնման դեմ Էր: ինչւես երնաց վերնում բերված քաղվածքից, Աբեղյանը ենթական Համարում Է ոչ թե սւորոդյալի լրացում, այլ' բայի դեմքի, Գ. Սնակը բայի դեմքը նույնացնելով սւորոդյալին' մեղադրում Է Աբեղյանին, թե նա իբր ենթական Համարում Է սւորոդյալի լրացում, մինչդեռ նա սւորոդյալն ու ենթական Համարում Է նախադասության երկու Հավասար եղրեր, ն «ենթակայի Հոլովը բայից կախում չունի»: Մ. Աբեղյանին սխալ մեկնաբանելուց Էլ բխում Է Սնակի ւված սխալ բնութադրումը, թե Աբեղյանը ֆորմալիսւ Է:

Այս ւեսակեւից չաւ բնորոչ Է Սնակի մի Հոդվածը' դրված 1949 թվականին, «ՇարաՀյուսության մի քանի Հարցեր մարքս-լենինյան իմացաբանական լույսի ւակ»1 վերնադրով: Այսւեղ Հեղինակը դրում Է. «Միանդամայն անընդունելի Է ֆորմալիսւական քերականական սիսւեմը, որի Համաձայն ենթական (իբր' առարկան, երնույթը, մաւերիան) Համարվում Է բայի, սւորոդյալի (Հաւկանչի, չարժման) լրացումը» (Առանձնաւիւ, Էջ 16): «Ենթական նախադասության մեջ կա ն կա ոչ թե իբրն լրացում, այլ իբրն Հիմնական դլխավոր անդամ, որովՀեւն նա կա իրականության մեջ, բնության մեջ իբրն ենթակա, իբրն սուբյեկւ ն այդպես Էլ արւացոլվում Է լեղվի մեջ» (ընդդծումն իմն Է - Ս. Գ.): Նախ' Աբեղյանը չի ասում, թե ենթական' դործողը, բայի' դործողության, լրացումն2 Է: Նա այդ երկուսի Հարաբերությունն անվանում Է ներունակություն, որը ւարբերվում Է կախումնային Հարաբերությունից: Եվ աւա' ընդՀանրաւես ճիչւ մեկնաբանելով լեղվաբանական Հարցերը ն դիւական չարաՀյուսության սկղբունքները' Գ. Սնակը, կարծում եմ, վերը բերված քաղվածքում մի ÷ոքր ծայրաՀեղության Է Հասնում' իրական ենթական նույնացնելով քերականական ենթակային: Արդյո՞ք ճիչւ կլինի ասել, թե բնության ենթական «այդւես Էլ արւացոլվում Է լեղվի մեջ», Հավասարության նչան դնել ենթակայի ու մաւերիայի, սւորոդյալի ու մաւերիայի չարժման միջն: Ո՞ւր մնաց լեղվի առանձնաՀաւկությունը: ԶԷ՞ որ, օրինակ, «Փոթորիկը խորւակեց նավը ն ÷ոթորիկից խորւակվեց նավը» նախադասությունների իրական ենթական միննույն փոթորիկ բառն Է, մինչդեռ քերականական ենթակաները ւարբեր են. առաջինում' փոթորիկը, երկրորդում' նավը: Հենց ինքը' Հոդվածի Հեղինակ Սնակն Է այդ Հոդվածի 23-րդ Էջում դրում, թե «Գիւական չարաՀյուսությունը անՀրաժեչւ Է Համարում ւարբերել իսկական կյանքի ենթական' սուբյեկւը, մւքի ն լեղվի ենթակայից' քերականական ենթակայից, որին նա կարող Է Համընկնել կամ չՀամընկնել», ըսւ որում նան միննույն լեղվում: Եթե §նախադասությունը մաւերիայի ու նրա չարժման լեղվական արւացոլման միավորն Է» (ընդդծումն իմն Է - Ս. Գ.), ինչւես իրավացիորեն դրում Է Սնակը, աւա մաւերիան ու ենթական, չարժումն ու սւորոդյալը նույնու1 Ն. Ցա. Մառի անվան լեղվի ինսւիւոււի «Աչխաւությունների ժողովածու», Հ. 4, 1949 թ., Էջ 16: 2 Մ. Աբեղյան, Երկեր, Երնան, 1985 թ., Էջ 628:

թյուն չեն, նրանք կարող են Համընկնել, դա այլ Հարց Է: Տրամաբանական ենթական ն քերականական ենթական ւարբեր են, թեն կարող են նախադասության մեջ Համընկնել: Արդյո՞ք նա մաւերիայի ու ենթակայի, չարժման ու սւորոդյալի միջն Հավասարության նչան դնելով' Հիմք չի ւալիս լեղվական առանձնաՀաւկության թերադնաՀաւման, անւեսման Համար: Ավելորդ չեմ Համարում Հիչել նան, որ քննադաւելով Մ. Աբեղյանի Հինդ Հոլովի ւեսությունը' նրա քերականությունը Համարում Էին «մեւաֆիղիկական», «սխոլասւիկական», «Հակադիալեկւիկական», որովՀեւն նա իբր թե ֆորմալիսւ Է, անւեսում Է բովանդակությունը: Բայց ի՞նչ Է ասում Մ. Աբեղյանը. «Հոլովների մասին սովորեցնել կնչանակե երկու բան սովորեցնել. նախ' թե ւրված բառը քանի ւեսակ ձն կամ Հոլով կարող Է ունենալ ն որոնք են այդ ձները, ն երկրորդ' թե ամեն ձն կամ Հոլով ինչւիսի ն քանի ւեսակ կախման Հարաբերություն կարող Է ցույց ւալ խոսքի կաւակցության մեջ. ուրիչ խոսքով' որոնք են այս կամ այն Հոլովի դործածությունները»1: «Աչակերւը ւիւի սովորի Հոլովների' խոսքի մեջ կաւարած ւաչւոնը»: «Հոլովական ձնը «ձն» Է միայն նրանով, որ նչանակություն ունի, ինչւես որ բառը «բառ» Է միայն նրանով, որ նչանակություն ունի ն ոչ թե սոսկ Հնչյուններ Է»: Սոսկ «ձն» ասած բանը, իբրն լոկ Հնչյուն, դոյություն չունի ն չի կարող դոյություն ունենալ: Դա մի մեծ անՀեթեթություն Է: Ես Հոլովները սոսկ ձն չեմ Համարել»2: Ուրեմն Մ. Աբեղյանը ձնն ու բովանդակությունը միասնություն Է Համարել. մեղադրանքները միանդամայն անՀիմն Էին: 1955 թ. լույս ւեսավ Ալ. Մարդարյանի «Արդի Հայերենի կաւերը» աչխաւանքը: ի մի բերելով Հայ քերականադիւության մեջ եղած կարծիքները' նա Հարուսւ ÷ասւերով ներկայացնում Է Հայերենի կաւերի ամբողջական ւաւկերը: Բնութադրված են կաւերը, դրանց նչանակությունը, խնդրառությունը, կիրառությունները, նկարադըրված Է նրանց առաջացումը, ղանաղան Հարաբերությունները' ուղղության, բացասման, բացառման, ուղեկցման, միասնության, ժամանակի, ձնի, Հակադրության, նւաւակի, Հիմունքի, Համաւաւասխանության: ԱյնուՀեւն ներկայացվում Է կաւի ն նրա խնդրի, այսինքն կաւային կաւակցության ւաչւոնները նախադասության մեջ, կաւերի Հոլովառությունը արդի Հայերենում: Սա մի ամբողջական ուսումնասիրություն Է Հայերենի կաւերի մասին: 1 Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Ը, 1985 թ., Էջ 558: 2 Նույն ւեղը, Էջ 559:

1957 թ. լույս Է ւեսնում Հայադեւ Վ. Դ. Առաքելյանի «Ժամանակակից Հայերենի Հոլովների ու Հոլովական կաւակցությունների իմասւային առումները» դիրքը: ինչւես Հեղինակն Է ասում, «այս ուղղությամբ առաջին լուրջ աչխաւանքը կաւարել Է վասւակավոր Հայադեւ Մ. Աբեղյանը», բայց «ուղիղ քառասունՀինդ ւարի Է անցել Մ. Աբեղյանի դործից, որի ընթացքում ղդալի ÷ո÷ոխություններ են կաւարվել մեր լեղվի խնդրառության ն կաւական Համակարդի մեջ»: Հեղինակն աչխաւել Է ցույց ւալ թե՛ այն Հինը, որ դուրս Է եկել դործածությունից, թե՛ այն նորը, որ մւել Է դործածության մեջ: Աչխաւանքը բաղկացած Է երկու մասից: Առաջինում ներկայացնում Է մեր բոլոր Հոլովների իմասւային կիրառությունները, երկրորդում' արդի Հայերենի կաւերը ն նրանց խնդիրների Հոլովական արւաՀայւությունը, ըսւ որում միչւ Համեմաւում Է դրաբարյան ձների Հեւ: Մեր կաւերի խնդիրները մեծ մասամբ սեռական Հոլովով են արւաՀայւվում: Դա Հեղինակը իրավացիորեն բացաւրում Է նրանով, որ Հաւկացուցիչի ն Հաւկացյալի Հարաբերությունն Է ժամանակի ընթացքում վերածվել կաւային կաւակցության, այսինքն կաւի ն նրա խնդրի Հարաբերության: Այբբենական կարդով բերված են կաւերը' նրանց իմասւային ու խնդրառական բացաւրություններով: Բանավիճելով Մ. Աբեղյանի Հեւ' Առաքելյանը անիսկական կաւերն ու կաւական բառերը մի ւեսակի մեջ Է միավորում, որով ունենում ենք կաւերի երկու ւեսակ' բուն կաւեր ն անիսկական կաւեր, որը, կարծում եմ, սխալ չԷ1: Վ. Առաքելյանի այս աչխաւությունը արդի Հայերենի կաւերի մասին առաջին մենադրական ուսումնասիրությունն Է ն օդւակար Հայերենի դիւական քերականություն սւեղծելու Համար: Սկսելով Հոլովների ու կաւերի կիրառություններից' Վ. Առաքելյանն անցավ Հայերենի ամբողջական չարաՀյուսության ուսումնասիրությանը: 1958 թ. լույս ւեսավ նրա «Հայերենի չարաՀյուսության» առաջին դիրքը, իսկ 1964 թ.' երկրորդը: Գրական արնելաՀայերենի չարաՀյուսության' Մ. Աբեղյանի ուսումնասիրությունից («Հայերենի չարաՀյուսություն», 1912 թ.) անցել Էր չուրջ 50 ւարի, որի ընթացքում արդի Հայերենի չարաՀյուսական կառուցվածքում կաւարվել Էին քիչ թե չաւ ÷ո÷ոխություններ, եթե նկաւի ունենանք նան, որ Մ. Աբեղյանը դասադիրք Է դրել, որը սաՀմանա÷ակում Է Հեղինակի ծավալվելու, խորանալու Հնարավորությունները, ւարղ կլինի, թե որքան կարնոր Էր արդի Հայերենի 1 Այս կարծիքը Հեւադայում ւաչււանեցին Մ. Ասաւրյանը ն ուրիչներ:

չարաՀյուսության Հանդամանալից ուսումնասիրությունը: Մի բան, որ կաւարեց Վ. Առաքելյանը: ԵրկՀաւորանոց այս մենադրության ներածականը Հրաւարակվել Է առանձին դրքով: Այն ունի երկու բաժին: Առաջինում ներկայացվում Է Հայերենի քերականության ուսումնասիրությունների ւեսությունը երկու բաժնով' դրաբարի քերականություն (կղեմես Գալանոս, Շրոդեր, ՀովՀաննես կոնսւանդնոււոլսեցի, Սիմոն Զուղայեցի, Մխիթար Սեբասւացի, Պաղւասար Դւիր, Մ. Զամչյան, Գ. Ավեւիքյան, Վրթ. Զալըխյան, Արս. Բադրաւունի, Ս. Մալխասյանց) ն աչխարՀաբարի քերականություն (Հ. Արսեն, Վ. Այւընյան, Ա. Մ. Գարադաչյան, Սւ. Պալասանյան, Մ. Աբեղյան, Ար. Ղարիբյան, Գ. Սնակ): Երկրորդ բաժինը չարաՀյուսության, իբրն դիւության, ժամանակակից ըմբռնման քննությունն Է: Եթե մինչն 20-րդ դարը չարաՀյուսությունն ու ձնաբանությունը առանձին-առանձին չԷին դիւվում, աւա 20-րդ դարում առանձնացվեցին: Հեղինակը սխալ Է Համարում Հնչյունաբանությունն ու բառադիւությունը քերականության դրքերից դուրս թողնելը: ԱյնուՀեւն քննվում են չարաՀյուսության ն ձեվաբանության ÷ոխՀարաբերության Հարցը, չարաՀյուսության, իբրն դիւաճյուղ, ուսումնասիրության առարկան ու խնդիրները: «Ներածության» Հաջորդ Էջերում ներկայացվում Է նախադասության, իբրն Հաղորդակցման նվաղադույն միավորի ըմբռնումը Հայ քերականադիւության մեջ, բերվում են Գր. Ղա÷անցյանի կարծիքը, Պալասանյանի' նախադասությանը ւված սաՀմանումը, որը, Վ. Առաքելյանի կարծիքով, չ÷ոխվեց դւրոցական քերականության մեջ, նրա ւրամաբանական ըմբռնումը մեղանում չքննադաւվեց: Մառի «ուսմունքի» չրջանում անւեսվեցին նախադասության ձնը, կառուցվածքը, անդեմ, անենթակա նախադասությունները: Հեղինակը ընդունում Է Վ. Վինոդրադովի սաՀմանումը' նախադասությունը իբրն մւքի ձնավորման, արւաՀայւության ն Հաղորդման դլխավոր միջոց, որ արւաՀայւում Է նան խոսողի վերաբերմունքը ն ունի Հնչերանդային ավարւվածություն: Վ. Առաքելյանի երկՀաւորանոց այս ուսումնասիրությունը ներկայացնում Է դրական արնելաՀայերենի չարաՀյուսության ընդարձակ ու խոր ուսումնասիրությունը ամենայն մանրամասնությամբ: Առաջին Հաւորն ընդդրկում Է ւարղ նախադասության քննությունը: Նկարադրված են ւարղ նախադասության ւեսակներն ըսւ արւաՀայւման նւաւակի' ւաւմողական, Հարցական, Հրամայական, բացականչական: Սրան Հաջորդում Է նախադասության դլխավոր

անդամների քննությունը: Նոր սկղբունքով Է բնութադրվում ենթական' այն դոյական անդամը, որին վերադրվում Է սւորոդյալի ցույց ւված Հաւկանիչը ն որը Համաձայնում Է սւորոդյալին դեմքով ու թվով (Էջ 29): Մանրամասն ներկայացվում Է ենթակայի արւաՀայւությունը նյութական ն վերառված խոսքի մասերով, բառակաւակցություններով, նախադասությամբ: Հեղինակն ընդունում Է ենթակայի երկու ւեսակ' ւարղ ու բաղադրյալ: Ըսւ որում բաղադրյալն արւաՀայւվում Է' 1. բացառական Հոլովով կաղմված որոչ բառակաւակցություններով (մեղանից երկուսը, չաւերից մեկը ն այլն), 2. դործիականով կաղմված որոչ բառակաւակցություններով (մենք երկուսով, նա իր ցեղով), 3. բաղադրյալ անուններով (Սաքո Սարգսյան, Վերին Արւաչաւ), 4. մեր Շինգը, երեխաների մեծ մասը ւիւի կառույցներով: Նոր սկղբունքով Է բնութադրված նան սւորոդյալը' իբրն Հաւկանիչ արւաՀայւող ն այն ենթակային վերադրող անդամ: Հեղինակը ւեղին Է ղդուչացնում, որ ամեն վերադրում դեռ սւորոդում չԷ. սւորոդումը Հաւկանիչի վերադրումն Է ժամանակի մեջ, դեմքի, թվի Հարաբերությամբ: Ընդունում Է սւորոդյալի երկու ւեսակ' ւարղ ն բաղադրյալ, վերջինս Էլ' անվանական ն բայական: Եթե բաղադրյալ սւորոդյալի Հանդույցն ու սւորոդելին ղեղչված են, սւորոդելիի ունեցած Հաւկացուցիչը Հեղինակը Համարում Է ւարղ անվանական սւորոդյալ ն բերում Է' «Սա Սնեդուբի կամերն Է, սա' ֆիդների» օրինակը' Ֆիդների բառը Համարելով ւարղ անվանական սւորոդյալ (Էջ 160): ԱյնուՀեւն մանրամասն չարադրված են բայական ւարղ սւորոդյալի արւաՀայւությունները բայի բոլոր եղանակներով ու ժամանակներով, այդ թվում նան Հարադրավոր բայերով ն երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներով: Հեղինակը իրավացիորեն ւարղ սւորոդյալ Է Համարում նան' 1. թողնել, գալ, ւեսնել, բերել, ասել, ւալ բայերի Հրամայականով ն մի այլ բայով կաղմված կառույցները (թող գա, արի չխոսենք, ւես կխռովեմ, ասա ղգուչանա, ւուր թե կւաս ն այլն), 2. կրկնվող բայերը (գնաց, գնաց մի գյուղի Շանդիպեց, եկավ չեկավ աղմուկը գցեց), 3. դարձվածային կաւակցությունները (աչխարՇ եկավ, նեղն են գցում, գլխից ձեռ Է քաչել, կուրն ընկավ, խելքը գնաց ն այլն): Հեղինակն ընդունում Է բայական բաղադրյալ սւորոդյալ' եղանակավորիչ բայ չ անորոչ դերբայ կաղաւարով: Ըսւ որում եղանակավորիչ բայը կարող Է թե՛ ներդործական սեռի լինել, որոնք ուղիղ խնդիր են առնում (սկսել, երաղել, փորձել, ուխւել, չարունակել, վերջացնել ն այլն), թե՛ չեղոք (ամաչել, քաչվել, վարժվել, ճգնել ն այլն):

Նրա կարծիքով անվանական ն բայական սւորոդյալների միացումից կաղմվում Է բարդ սւորոդյալ Հեւնյալ կաղաւարով' կարող, ւաւրասւ, անկարող, ուրախ, մւադիր, ւարւավոր, Համաձայն, անղոր ւիւի բառերը եմ բայի Հեւ չ անորոչ դերբայ (ւաւրասւ եմ ղեկուցել, ուրախ եմ Հայւնել, Համաձայն եմ դնալ ն այլն, Էջ 146): Անդրադառնալով անվանական սւորոդյալին (Էջ 148)' Առաքելյանը նկարադրում Է նրա կաղմությունը, բերում Է բոլոր այն խոսքի մասերը ն նրանց ձները, որոնք սւորոդելիական վերադիր կարող են լինել ն բոլոր այն բայերը, որոնք Հանդույցի դործառույթ կարող են ունենալ: Նա իրավացիորեն ղդուչացնում Է, որ ներդոյական Հոլովով դոյականը վերադիր չի լինում, այլ' ւեղի կամ ժամանակի ւարադա: Ենթակայի ու սւորոդյալի Համաձայնությունը նկարադրելիս Հեղինակը նչում Է Հնացած ձները, որոնք չեն Հանձնարարվում, մի բան, որ ունի նորմավորող արժեք: Մանրամասն ներկայացված են որոչչի արւաՀայւությունները: Լավ Է նկաւել Հեղինակը (Էջ 275), թե իբրն, որպես բառերով բառակաւակցությունները մի կողմից բացաՀայւիչ են, մյուս կողմից' Հիմունքի ու ձնի ւարադա: Այս նրբանկաւ դիւողությունը այսօր Էլ չեն նկաւում չաւ լեղվաբաններ: Աչխաւանքում նչված են Հեւնյալ ուղիղ խնդիրները' արւաքին, ներքին (երդ երդել), Հեւնանքի, երկրորդական (Մինասին նախագաՇ ընւրեցին, Էջ 286, 290): Թվարկված են բոլոր անուղղակի խնդիրներն ըսւ Հոլովների ն իմասւի (24 ւեսակ): Կանանցից մեկը եկավ, գյուղերից երկուսը Շեռու են ւիւի կառույցները մեկ Համարում Է բարդ ենթակա, իսկ խնդիրների բաժնում' մասնական անուղղակի խնդիր (Էջ 318): Խնդիրների նկարադրությանը Հաջորդում են ւարադաները, որ քննվում են նույնւիսի մանրամասնությամբ: Աւա նկարադրվում են բաղմակի անդամները, ւրոՀվող լրացումները, չարադասությունը, կոչական, միջանկյալ բառերը, ձայնարկությունը (Էջ 396-457): Աչխաւության մեջ բաց են թողնված ժխւական նախադասություններն ու բառակաւակցությունները: «ՇարաՀյուսության» երկրորդ Հաւորի «Երկու խոսքում» նորից Հիմնավորում Է Հնչյունաբանության ն բառադիւության' քերականության դրքերում արւաՀայւելու ւաՀանջը: Ակադեմիական քերականությունից Հնչյունաբանությունն ու բառադիւությունը դուրս թողնել Հնարավոր չԷ (Էջ 6): ՇարաՀյուսության բաժին Է Համարվում բառակաւակցությունը, նախադասությունն ու ւարբերույթը (Էջ 10): Այս Հաւորի առաջին Հարցը միակաղմ նախադասություններն են' բայական, անվանական ն բառային ւեսակներով: Ընդունում Է

անորոչ դիմավոր, ընդՀանրական դիմավոր ն եղակի երրորդ դեմքով արւաՀայւված անենթակա նախադասություններ: Այդւիսին են Համարված նան մի չարք եղանակավորող բառերով ու արւաՀայւություններով կառույցները, ինչւես' բանից դուրս Է դալիս, Էնքան լինի, չլինի թե, ասել Է թե (Էջ 29): Հասկանալի Է, Հուսալի Է, ներելի Է սւորոդյալներով նախադասությունները Համարվել են անդեմ (Էջ 30): «Անորոչ դերբայով անդեմ Է կոչվում այն միակաղմ նախադասությունը, որը ենթակա չունի, իսկ սւորոդյալն արւաՀայւվում Է միմիայն անորոչ դերբայով»,- դրում Է Հեղինակը (Էջ 38): ԱռՀասարակ նա Հակված Է անվանական անդեմ նախադասությունների դոյական դլխավոր անդամը Համարել ենթակա, իսկ բայական անդեմ նախադասությունների դերբայ դլխավոր անդամը' սւորոդյալ, որին Համաձայնել չի կարելի: Նչվում են այն կաւակցությունները, որոնք անվանական անդեմ նախադասություններ չեն: Երկրորդ Հաւորում քննվում են բարդ նախադասությունները: Միանդամայն իրավացի Է Հեղինակը, երբ դրում Է, թե բարդության մեջ մւնող բաղադրիչ նախադասությունները այսւես թե այնւես կորցնում են իրենց ինքնուրույնությունը, Հնչերանդային անկախությունը, ն ամբողջ բարդությունն Է ունենում մեկ Հնչերանդ: Ժամանակակից չարաՀյուսադիւության սկղբունքով Է բնութադրվում բարդ նախադասությունը' նչելով միջոցները' Հնչերանդ, չաղկաւ, չաղկաւական բառեր, Հարաբերյալ, չարադասություն, բայի եղանակներն ու ժամանակները (Էջ 83): Հեղինակը չաղկաւներով, Հարաբերական բառերով Է որոչում սւորադասական բարդությունը, որն ամենաճիչւն Է (Էջ 90): ԱյնուՀեւն քննվում են երկրորդական նախադասությունները ըսւ բնույթի' ենթակա, սւորոդելիական վերադիր, որոչիչ, բացաՀայւիչ, Հաւկացուցիչ երկրորդական նախադասություններ, դրանց կաւակցման միջոցները' չաղկաւ, դերանուն: Աւա' խնդիր երկրորդական նախադասությունները, դրանց կաւակցման միջոցները, ւարադա երկրորդական նախադասությունները: Ըսւ որում նկարադրվում են միաժամանակյա, նախորդող, Հաջորդող դործողություն ցույց ւվող երկրորդականները: Հիչաւակվում են մաւուցման, Հանդման, չաՀի, սւացականության, միջոցի, անջաւման երկրորդականները, ւեղի, ւաւճառի, ւայմանի, նւաւակի, ղիջական, Հեւնանքի, ձնի, բաղդաւության, Համաւաւասխանության, չա÷ ու քանակի ւարադա երկրորդականները: Բաղմաբարդ նախադասությունների կառույցներում քննվում են Համասւորադաս, ենթասւորադաս նախադասությունները: 276-րդ

Էջում սխալմամբ դրում Է, թե Համասւորադաս երկրորդական նախադասությունները լինում են նան ւարբեր բնույթի. մեկը կարող Է որոչիչ, մյուսը' խնդիր, երրորդը' ւարադա լինել: Բարդ Համադասական նախադասությունները ներկայացնում Է խմբերով' ըսւ չաղկաւների. ն, ու չաղկաւներով կառույցները Համադրական են, իսկ, բայց, սակայն, թե չԷ, այլապես, եթե ոչ չաղկաւներով' Հակադրական, մինչդեռ, այնինչ, ոչ թե-այլ, կամ-կամ, մերթ-մերթ չաղկաւներով' ւրոՀական: Ընդունում Է նան չարակցական կաւակցություն' ն, ու չաղկաւներով, իսկ, սակայն, այսինքն, այն Է մեկնական չաղկաւներով: «ՇարաՀարություն» վերնադրի ւակ քննվում են անչաղկաւ կաւակցությունները բարդ նախադասության Համակարդում: Դրանց մի մասը Համադասական Է, մյուս մասը' սւորադասական: Նախադասության բաղադրիչները կաւակցվում են Հնչերանդով ն իմասւային ընդՀանրությամբ: Նկարադրված են' 1. անկախ չարաՀարությամբ բարդությունների ւեսակները' թվարկվող մասերից կաղմված բարդություն, Հակադրական ն ղուդադրական Հարաբերություններ արւաՀայւող բարդություններ: 2. կախյալ չարաՀարությամբ բարդություններ' ւայմանի, ղիջական, ւաւճառի, խնդրի, ժամանակի, նւաւակի, որոչչային Հարաբերություն արւաՀայւող բաղադրիչով նախադասություններ: ԱյնուՀեւն ներկայացվում են չարաՀարությամբ կաւակցված ենաթակա, սւորոդելիական վերադիր, Հեւնանքի, ձնի ւարադա երկրորդական նախադասությունները: Աչխաւության վերջին Հարցը ուղղակի խոսքն Է, նրա ÷ո÷ոխությունները անուղղակի դարձնելիս, կոչական անունը, չարադասությունը, միջանկյալ ու ներդրյալ բառերը, բառակաւակցություններն ու նախադասությունները, դրանց իմասւային առումները, ձնաբանական առանձնաՀաւկությունները: Այսւիսի մի ծավալուն մենադրություն, այն Էլ կաւարված մեկ մարդու կողմից, անչուչւ կունենա որոչ վրիւումներ, որոնք նան իր ժամանակի Հեւնանք են: Վ. Առաքելյանի երկու Հաւորանոց այս աչխաւանքը լուրջ ներդրում Է Հայ չարաՀյուսադիւության մեջ: Պարբերությունը, իբրն չարաՀյուսական կառույց, մեր լեղվբանների ուչադրությունից դուրս Է մնացել, ուսւի օդւակար Է Հ. Գ. Հակոբյանի Հոդվածը' «Պարբերությունը Դ. Դեմիրճյանի ւաւմվածքներում» խորադրով1: Պարբերությունը, Հեղինակի բնութադրմամբ, նախադասությունների թեմաւիկ միավորումով կառույց Է, Հաւույ1 Պարբերությունը Դ. Դեմիրճյանի ւաւմվածքներում, 1972 թ. («Բառարանա-

դրություն ն բառադիւություն», ժողովածու, 1972 թ., Էջ 201-269):

թավորում Է բնադիրը: կան անկախ ն կախյալ ւարբերություններ, դիրքով առաջին ն վերջին ւարբերություններ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր խնդիրները, նւաւակները: ՇարաՀյուսության Հարցերը Հեւաքրքրել են նան Ս. Գ. ԱբրաՀամյանին: 1962 թ. նա Հրաւարակում Է «Ժամանակակից Հայերենի չարաՀյուսության մի քանի Հարցեր» աչխաւությունը: Բննելով նախադասության բնութադրի Հարցը' ւալիս Է նրա առանձնաՀաւկությունները, սաՀմանումը: Նկարադրում Է ւաւմողական, Հարցական, Հրամայական ն բացականչական նախադասությունները, դրանց կիրառությունները: Աւա ներկայացնում Է միակաղմ նախադասությունները, դրանց կառուցվածքային ու իմասւային առանձնաՀաւկությունները: Ս. ԱբրաՀամյանի այս աչխաւությունը ժամանակակից Հայերենի միակաղմ նախադասությունների մասին առաջին ամբողջական ուսումնասիրությունն Է: Լեղվի Համակարդում բառային ն չարաՀյուսական մակարդակներն ավելի արադ են ÷ո÷ոխվում մյուս մակարդակների Համեմաւությամբ: Այս Է ւաւճառը, որ այդ մակարդակների մասին ավելի են դրում ու խոսում: Վերնում նչված միակաղմ նախադասությունների քննությանն Է նվիրված ւողերիս Հեղինակի ուսումնասիրությունը' «Միակաղմ նախադասությունները ժամանակակից Հայերենում» վերնադրով' լույս ւեսած 1967 թ.: Աչխաւանքի սկղբում բնութադրվում Է նախադասությունը, ւրվում Է սաՀմանումը, չարադրված են նրա բնորոչ առանձնաՀաւկությունները: Անցնելով միակաղմ նախադասություններին' ներկայացնում Է դրանց ւեսակները երեք խմբով' անենթակա (իր երեք խմբով), անդեմ (բայական ն անվանական) ն բառ-նախադասություն, որ նույնւես անդեմ նախադասություն Է: Հեղինակը այնուՀեւն նկարադրել Է դրանց չարաՀյուսական, ձնաբանական ն իմասւային յուրաՀաւկությունները, կիրառությունները: Առանձին Հարցերում, չՀամաձայնելով եղած կարծիքներին, աչխաւել Է ինքնուրույն կարծիք Հայւնել: Հիչաւակության արժանի Է Ժ. Ճչմարիւյանի «Դերբայական դարձվածը արդի Հայերենում» աչխաւությունը (1961 թ.): Դասական Հայերենից բերված բնորոչ օրինակներով Հեղինակը քննում, բնութադրում Է արդի դրական արնելաՀայերենի դերբայական դարձվածը, նրա կառուցվածքը' այդ առիթով անդրադառնալով նան բառակաւակցությանը: Բննված են նան կողմնակի անդամները, դրանց ւեսակները' ենթակա, վերադիր, խնդիրներ ու ւարադաներ: Բերված օրինակներն ու եղրակացությունները Համողիչ են, լեղվաբանորեն ճիչւ ու ճչմարիւ:

Ժամանակակից Հայերենի չարաՀյուսությամբ չաւ Է ղբաղվել նան Ն. Պառնասյանը: 1961 թվականին լույս Է ւեսնում չարաՀյուսությանը վերաբերող առաջին դիրքը' «Սւորադասական կաւակցությունը արդի Հայերենի բարդ նախադասություններում» խորադրով: Վերնադրից երնում Է, որ քննվում Է կառուցվածքային Հարց: Բնութադրելով Համադասությունն ու սւորադասությունը, իբրն քերականական կարդեր, Հեղինակն անցնում Է իր բուն նյութին' բարդ սւորադասական նախադասությունների կառուցվածքի նկարադրությանը: Ներկայացված են անվանական ն բայական լրացում երկրորդական, ինչւես ն այն նախադասությունները, որոնք վերաբերում, լրացնում են դլխավոր նախադասությանը: Վերջիններս ունեն իրենց յուրաՀաւկությունները: Սրան Հեւնում Է Հեղինակի մի այլ Հեւաքրքիր աչխաւանք' «Անչաղկաւ բարդ նախադասությունները ժամանակակից Հայերենում»: Լույս Է ւեսել 1964 թ. «Լեղվի ու ոճի Հարցեր» ժողովածուում: Դա Հայերենի անչաղկաւ բարդ նախադասությունների մասին երկրորդ ծավալուն ուսումնասիրությունն Է' նկաւի ունենալով Վ. Առաքելյանի «ՇարաՀյուսության» երկրորդ դրքում ասվածը: Ն. Պառնասյանը սկղբում նկարադրում Է բարդ Համադասական անչաղկաւ նախադասությունները' իրենց իմասւային ու քերականական ենթաւեսակներով' միավորական, ղուդադրական: ԱյնուՀեւն ներկայացված են անչաղկաւ բարդ սւորադասական նախադասությունները' երկրորդական նախադասությունների չարաՀյուսական դերի, դործառույթի բացաՀայւմամբ, ն Հարակցական կաւակցությունները: Հոդվածը քիչ ուսումնասիրված Հարցի մասին Է' Հաջողված ու օդւակար: Ուչադրության արժանի Է Վ. Առաքելյանի «Հայերենի ւարբերույթը» դիրքը (1968), որը ւարբերույթի մասին Մ. Աբեղյանից Հեւո առաջին ընդարձակ ու ամբողջական խոսքն Է ն ամ÷ո÷ում Է Հայերենի չարաՀյուսության մասին իր նախորդ դրքերում ասվածը: Նախ ներկայացված են ւարբերույթի մասին եղած կարծիքները, ղանաղան ըմբռնումները, աւա' նրա բնորոչումը, բնութադիրը, ւեսակները, կաղմությունը: Մեր ւարբերույթը, իՀարկե, դեռ ուսումնասիրության կարիք ունի: ինչւես դիւենք, անչաղկաւ կամ չարաՀարական կաւակցությամբ լինում են թե՛ Համադասական, թե՛ սւորադասական բարդություններ: Այս երկրորդ խմբի մասին Է Ա. Պաւոյանի դիրքը' «կախյալ չարաՀարությամբ բարդ նախադասությունները արդի Հա112

յերենում», որ լույս Է ւեսել 1968 թ.: Սա այդ թեմային վերաբերող երրորդ աչխաւանքն Է Վ. Առաքելյանի ու Ն. Պառնասյանի աչխաւանքներից Հեւո, բայց ոչ նրանց կրկնությունը: Հեղինակը նկարադրել Է արդի Հայերենի բարդ սւորադասական նախադասության բաղադրիչ նախադասությունների չարաՀարական կաւակցությունները: Գիրքն ունի մի ընդարձակ ներածական, ուր ներկայացվում Է Հարցի մասին Հայ քերականադիւության մեջ եղած ուսումնասիրությունները, բնութադրվում, քննվում են սւորադասություն ն Համադասություն Հասկացությունները, չարաՀարական կաւակցությունը: Բուն ուսումնասիրության մեջ Հեղինակը Հաճախ Է դիմում ÷ոխակերւման եղանակին, որն օդնում Է մւաՀանդումներն ու եղրակացությունները Համողիչ դարձնել: Գիրքն ունի Հինդ դլուխ, որոնցում ներկայացված են ենթակայական ու անվանական մյուս լրացումների Հարաբերություն արւաՀայւող անչաղկաւ բարդ սւորադասական նախադասությունները, աւա ն սւորոդելիական ն բայական լրացման Հարաբերություն արւաՀայւող անչաղկաւ բարդ սւորադասական նախադասությունները: Աչխաւությունը դիւական Հեւաքրքրություն ներկայացնող ուսումնասիրություն Է: ԱրնելաՀայերենի դիւական քերականության մեջ բաց Էին մնացել Համանիչության ն Համանունության Հարցերը, թեն բառադիւության մեջ ուսումնասիրված Էին: Այս Հարցերի ուսումնասիրությանը ձեռնամուխ եղավ Ն. Պառնասյանը: 1970 թ. լույս ւեսավ նրա «ՇարաՀյուսական Հոմանիչները ժամանակակից Հայերենում» արժեքավոր ուսումնասիրությունը: Այն ընդդրկում Է' 1. նախադասության կառուցվածքի Հեւ կաւված չարաՀյուսական Հոմանիչների քննությունը (միակաղմ ն երկկաղմ, թերի ն լրիվ Հոմանիչ նախադասություններ), 2. ւարաբնույթ Հոմանիչ նախադասությունների (ժխւական-Հասւաւական, ւաւմողական-Հարցական, Հարցական-Հրամայական, Հրամայական-ւաւմողական) քննությունը: ԱյնուՀեւն Հեղինակն անդրադառնում Է նախադասության անդամների քերականական արւաՀայւությունների Համանիչ ձներին: Բննված են սւորոդյալի արւաՀայւման Համանիչ ձները (ներդործական ն կրավորական կառուցվածքով, բայի ւարբեր եղանակներով, ժամանակներով ու թվերով արւաՀայւված), ենթակայի արւաՀայւության Համանիչ ձները, անվանական ն բայական լրացումների Համանիչ ձները: 1979 թ. լույս ւեսավ Ն. Պառնասյանի Հաջորդ ուսումնասիրությունը' «Բերականական Համանունները ժամանակակից Հայերե113

նում» խորադրով: Մինչն քերականական Համանունների բուն նյութին անցնելը նա ւարղաբանում Է Համանունության ն բաղմիմասւության ւարբերությունը, սաՀմանում Համանունությունը, նրա կառուցվածքը' երկանդամ ն բաղմանդամ: Ըսւ նրա, եթե ւվյալ ձնույթը միննույն Հարացուցային ւեղում Է, աւա նրա ւարբեր իմասւներ արւաՀայւելը բաղմիմասւություն Է: Սրինակ' ի ձնույթը գրեցի ն գրեի բառաձներում արւաՀայւում Է 1-ին դեմքի, անցյալ ժամանակի ն եղակի թվի իմասւներ, որոնք նրա բաղմիմասւությունն են, իսկ սեռական-ւրականի իմասւ արւաՀայւող ի-ն (դրքի) ն բայի դիմային վերջավորության ի-ն (դրեի) Համանուն են, ինչւես ն աղի ածականի ն աղ-ի դոյականի ի-երը: Աչխաւանքի առաջին մասում նկարադրվում Է ձնաբանական, երկրորդ մասում չարաՀյուսական Համանունությունը: Ընթերցողին են ներկայացվում' ա) Հոլովման Համակարդի Համանուն ձնույթները ու՝ դին-ու, ձի-ու ն սովորեցնել-ու, Հիչել-ու, Հաւ-ու ն ու Համադա(ո սական չաղկաւը) ն բայական Համակարդի Համանուն ձնույթները աւ՝ կւր-աւ-ել, դլխ-աւ-ել, բաց-աւ). բ) բառաձների Համանուն (ա չարքերը' 1. բայական Համակարդի ներՀարացուցային չարքերին (անվանելու' աւառնի դերբայ ն անորոչ դերբայի սեռական-ւրականը, դրի' բայի ըղձական աւառնի ն ժխւական դերբայ - դրեմ, դրես, դրի ն չեմ դրի), 2. դոյականական Համակարդի Համանունների ս Հոդը իբրն սւացական' դիրքս, դիմորոչ' ինքս, ն ցուցաչարքը (ս կան' դիչերս (անձրն եկավ) Հոդ, 3. խոնարՀման ն Հոլովման Հարացույցների Համանիչների չարքը (ամբարի' դոյականի սեռականւրական Հոլով, բայի ըղձական աւառնի, երրորդ դեմք, եղակի թիվ ն ժխւական դերբայ), 4. խոսքի մասերի ÷ոխանցումից սւացված Համանունները' ա) դոյական - ածական (խավար, մութ), բ) դոյաաղի-ն ն՛ ածական, ն՛ դոյական սեռականի Հոլովաձն - ածական (ա կան, ւարիքով' ւարիք դոյականի դործիականը ն ածական), դ) դոյական - ենթակայական դերբայ (դրող-ը ն նամակ դրող), դ) ածական - դոյական ն Հարակաւար դերբայ (թթված, խորոված) ն այլն: «ՇարաՀյուսական Համանուններ» բաժնում ներկայացված են Համանուն միակաղմ ն երկկաղմ նախադասություններ (թույլ չես ւա - ն՛ անենթակա, ն՛ ենթակայով), Հարցական ն ժխւական նախադասություններ (ինչո՞ւ Է եկել), ւարաբնույթ երկրորդական նախադասություններով, դոյականի Հոլովներով ն կաւերով Համանուններ, Հոլովների չարաՀյուսական Համանուններ ն այլն:

Ն. Պառնասյանի սույն աչխաւանքը չաւ օդւակար Է նան ոճադիւության Համար: Գրական արնելաՀայերենի բարդ նախադասության քննությունն Է ներկայացնում Բ. Հ. Վերդյանի դիրքը' «Բարդ սւորադասական նախադասության չարաՀյուսություն» խորադրով, որ լույս Է ւեսել 1970 թվին: Գիրքը բաղկացած Է երեք դլխից: Առաջին դլուխը ներկայացնում Է ընդՀանուր Հարցեր բարդ նախադասության, սւորադասության ն Համադասության, նախադասությունների ÷ոխկաւակցության, դլխավոր ն երկրորդական նախադասությունների որոչման, ւարբերման Հիմունքների, սւորադասական նախադասության կառուցվածքային ւիւերի ն սւորադասության մակարդակների մասին: Աչխաւության երկրորդ դլխում քննարկվում Է երկրորդական նախադասությունների բնույթը: Մանրամասն չարադրված են ենթակա, վերադիր, անվանական ն բայական լրացում երկրորդական նախադասություններն իրենց առանձնաՀաւկություններով: Առանձին քննված են կաւի խնդիր ն կողմնակի անդամ երկրորդական նախադասությունները: Երրորդ դլխում քննվում են բարդ սւորադասական նախադասությունների կաւակցության Հարցերը, դլխավոր ու երկրորդական նախադասությունների չարադասությունը: Հեղինակը վիճակադրական ւվյալներով ւարղում Է, որ երկրորդական նախադասությունները մեծ մասամբ վերջադաս են լինում, մանավանդ նւաւակի ւարադա, որոչիչ ն սւորոդելիական երկրորդական նախադասությունները, միայն ժամանակի ւարադա երկրորդականներն են 50 ւոկոսով նախադաս դրվում: Երկրորդական նախադասություններ միջադաս դիրքում քիչ են ւաւաՀում: Մանրամասն ներկայացված են նախադասության անդամների դիրքային ÷ո÷ոխությունները, չաղկաւների, Հարաբերական դերանունների դործառույթը սւորադասական կաւակցություններում, բայի եղանակների ու ժամանակների, սեռի դործառույթը, լրացյալ բայի ղեղչումը: Այսւեղ ծանոթանում ենք նան դերանունների, մակբայների, եղանակավոր (վերաբերական) բառերի ունեցած դերին բարդ սւորադասական կաւակցություններում, ինչւես ն սւորադասության մեջ անձի ն իրի, թվի ու Հոլովի քերականական կարդերի դործառույթին, նան բարդ սւորադասական կաւակցության Հնչերանդին: Բ. Վերդյանի այս աչխաւությունը արժեքավոր Է Հարցերի լայն ու Համաւար÷ակ ընդդրկումով ն օդւակար:

Ժամանակակից Հայերենի անդեմ նախադասությունների ուսումնասիրությանը անդրադարձել Է Հ. Ա. Հարությունյանը: 1970 թ. լույս ւեսավ նրա «Անդեմ նախադասությունները ժամանակակից Հայերենում» դիրքը: Բննության են առնված բայական ն անվանական անդեմ նախադասությունները, դրանց կաղմությունը, ոճական կիրառությունները: Միակաղմ ւերմինի ÷ոխարեն Հեղինակն առաջարկում Է միակենւրոն ւերմինը: Աչխաւանքն օդւակար Է նան ոճադիւության Համար: Սւորոդյալի կաղմության նկաւմամբ ուրույն մուեցում ունի Ամ. Ն. Բյուրքչյանը: Նա իր «Անվանական բաղադրյալ սւորոդյալը ու նրա խնդիր ու ւարադա լրացումները» աչխաւության մեջ (1975 թ.) նչում Է, որ անվանական (իմա' անվանաբայական) սւորոդյալները նույնւես կարող են լինել ւարղ ն բաղադրյալ: Անվանական ւարղ սւորոդյալով նախադասություն Է Համարում Ավ. իսաՀակյանի Հեւնյալ ւողը. «Սեդ ժայռերդ' արծվի բույն, լճակներդ' լույս ÷երուղ», կամ Պ. Սնակի Հեւնյալ ւողերը. «Դու' խաղողի խչմարված վաղ, վչւերդ' ջուր, ինքդ ավաղ: Դու' բարդենի սաղարթաչաւ: Դու' անծանոթ մի նոր աչխարՀ, ես' մի Հմոււ աչխարՀադեւ»: Դժվար Է Համաձայնել Ա. Բյուրքչյանի այս մւքին: Արդյո՞ք Հիչյալ նախադասություններում ղեղչված չեն Հանդույցները, մանավանդ առկա Է նան բութի կիրառությունը: իր այս կարծիքը, թե անվանաբայական սւորոդյալը կարող Է նան ւարղ կաղմություն ունենալ, Հասւաւելու Համար նա բերում Է նան այսւիսի նախադասություններ' «Ա-խ, երիւասարդություն, երիւասարդություն, միչւ դյուրաՀավաւ ու լավաւես»: «Շան անունը' Բոյ, իսկ ինքը' կովբոյ»: Սակայն սրանցից առաջինը, իմ կարծիքով, անվանական անդեմ նախադասություն Է, Է) ղեղչված են ն սւորոդյալ չունի, իսկ երկրորդի Հանդույցները (Է ւեղը բութ Է դրված: Հեղինակը անվանական սւորոդյալը վերանվանում Է բայանվանական: Լավ Է, որ անվանական ւերմինը մերժում Է, քանի որ Հայերենում առանց բայի սւորոդյալ չկա, բայց ավելի ճիչւ կլինի կոչել անվանաբայական, քանի որ Հիչյալ սւորոդյալը բաղկացած Է լինում անունից ու բայից: Բայանունը ուրիչ իմասւ ունի: Նկաւի ունենալով, որ բոլոր սւորոդյալներն Էլ արնելաՀայ դրական լեղվում բայի միջոցով են կաղմվում, եղրակացնում Է, թե բայանվանական (անվանաբայական) սւորոդյալներն Էլ բայական են: Հեղինակը ճիչւ Է նկաւում, ուսւի ւարղ սւորոդյալի Համար ւիւի ասենք' արւաՀայւված Է միայն դիմավոր բայով, միայնը ւիւի նչել:

Այս աչխաւանքը ինքնուրույն, նոր խոսք Է ն իր բանավիճային Հարցադրումով Հանդերձ' Հեւաքրքիր ու օդւակար չարաՀյուսադիւությանը: ինչւես դիւենք, նախադասության անդամները կարող են արւաՀայւվել ոչ միայն առանձին բառերով, այլն բառակաւակցություններով: Այս վերջիններս Է ուսումնասիրել Աչ. Մարությանը ն դրել «Դերբայական դարձված ն նախադասության կողմնակի անդամներ» աչխաւությունը, որ լույս Է ւեսել 1971 թվին: Նա նախ արժեքավորում Է դերբայական դարձվածի մասին մեր քերականադիւության մեջ ասվածը, աւա բնութադրում Է այդ դարձվածները, ւալիս նոր սաՀմանում: Մեկնաբանում դերբայական դարձվածի ն Համաւաւասխան երկրորդական նախադասությունների Հարաբերությունները, դերբայական դարձվածի կառուցվածքային առանձնաՀաւկությունները, չարաՀյուսական կիրառությունները: Այս ուսումնասիրությանն օրդանաւես կաւված, դրեթե նրա չարունակությունն Է Ա. Մարությանի մյուս աչխաւանքը' «ՏրոՀվող լրացումները արդի Հայերենում» (1975 թ.): Նախ բնութադրվում են ւրոՀվող լրացումները' նրանց չարաՀյուսական առանձնաՀաւկությունները, դրաված դիրքը չարակարդում, չարադասությունը: Մեկնաբանելով ւրոՀմանը նւասւող դործոնները' նա անցնում Է դերբայական դարձվածների, իբրն լրացումների առանձին-առանձին քննությանն ու բնորոչմանը: Հայերենի բառակաւակցությունների ուսումնասիրությամբ երկար Է ղբաղվել Վ. Բոսյանը: Նրա դրչին են ւաւկանում այդ ՀիմնաՀարցին վերաբերող չորս ուսումնասիրություն' «Գրաբարի բառակաւակցությունները» (1980 թ.), «Միջին Հայերենի բառակաւակցությունները» (1984 թ.), «ԱրնմւաՀայ բառակաւակցությունները» (1984 թ.), «Ժամանակակից Հայերենի բառակաւակցությունները» (1975 թ.): Վերջերս (1990 թ.) լույս ւեսավ նրա «Բառակաւակցական կաղաւարների ղարդացումը Հայերենում» ծավալուն աչխաւությունը: Հեւաքրքիր Է Բոսյանի' արդի Հայերենի բառակաւակցություններին վերաբերող աչխաւանքը: Այն բաղկացած Է յոթ դլխից: Առաջին դլուխը ներածությունն Է, որւեղ արծարծված են ւեսական Հարցեր' բառակաւակցությունների ուսմունքը, դրանց ըմբռնումը քերականադիւության մեջ ընդՀանրաւես ն Հայ քերականադիւության մեջ' մասնավորաւես: Բննության են ենթարկված բառակաւակցությունների ւեսակները, կաղմությունը, դրանց միջն եղած

կաւակցության եղանակները' խնդրառություն (վարում) ն առդրություն: Բնութադրվում են բառակաւակցություններն իբրն նախադասության աւաղձ, մեկնաբանվում են նախադասության, իբրն Հաղորդակցության միավորի ն բառակաւակցության ւարբերությունները: Նկարադրված են կաւակցության միջոցները բառակաւակցություններում: Այս ընդՀանուր Հարցերը մեկնաբանելուց Հեւո Հեղինակն անցնում Է արդի Հայերենի բառակաւակցությունների առանձին-առանձին քննությանը, դրանց կաղաւարների նկարադրությանը: Մինչ այդ ւարղաբանվում Է բառի ն բառակաւակցության ւարբերությունը. թեն երկուսն Էլ նախադասության աւաղձ են, բայց նույնը չեն: Երկրորդ դլխում ներկայացված են դոյականական բառակաւակցությունները' իրենց ղանաղան կաղաւարներով' դոյական (Հոլովված ձներով) չ դոյական, ածականչդոյական, թվականչդոյական, դերբայչդոյական, կաւային կաւակցությունչդոյական, մակբայչդոյական: Երրորդ դլխում քննվում են ածականական բառակաւակցություններն իրենց Հնարավոր կաղաւարներով' դոյականչածական, ածականչածական, մակբայչածական, կաւային կաւակցությունչածական: Հաջորդ Էջերում բերված են թվականական ն դերանվանական կաղաւարները, որոնք չաւ քիչ են, որովՀեւն թվական անունն ու դերանունը սովորաբար լրացումներ չեն առնում: Վեցերորդ դլուխը բայով կաղմված բառակաւակցությունների, դրանց Հնարավոր կաղաւարների մասին Է. դոյականչբայ, ածականչ բայ, դերանունչբայ, մակբայչբայ, դերբայչբայ, կաւային կաւակցությունչբայ, որոչ դեւքերում վերաբերական բառչբայ: Թվական անունը միայն անգամ բառի Հեւ, նրա միջոցով Է կաւվում բային: Ցոթերորդ դլուխը մակբայական բառակաւակցությունների մասին Է, որ նույնւես Հարուսւ չեն կաղաւարներով, եղածներն Էլ ÷ոքրածավալ են' դոյականչմակբայ, ածականչմակբայ, մակբայչմակբայ, կաւային կաւակցությունչմակբայ: կաւերով նույնւես կարող են բառակաւակցություններ կաղմվել, բայց դրանք մյուսներից ւարբերվում են նրանով, որ նախադասության անդամի դերում կաւն ու խնդիրը միասին են Հանդես դալիս, չեն բաժանվում: Բառակաւակցություններում ւեսնելով սւորադասական' լրացումչլրացյալի Հարաբերություն' Վ. Բոսյանը իրավացիորեն ենթակայի ու սւորոդյալի ն բացաՀայւիչի ու բացաՀայւյալի կաւակցությունները բառակաւակցությունների չարքում չի դնում, թեն դրանով Հակադրվում Է ընդունված այն կարծիքին, թե բացաՀայւիչը բացաՀայւյալի լրա118

ցումն Է, նրա սւորադաս անդամը: Հակասությունն ակնՀայւ Է. կամ բացաՀայւիչի ն բացաՀայւյալի միջն սւորադասական Հարաբերություն Է առկա. այդ դեւքում նրանք բառակաւակցություն են, իսկ եթե բառակաւակցություն չեն, լրացում լրացյալ Էլ չեն: կարծում եմ վերջինս Է ճիչւ: Մնում Է անորոչ, թե դիմավոր բայչլրացում կաղաւարը բառակաւակցությո՞ւն Է, թե' ոչ: կարծում եմ սա նույնւես ւիւի բառակաւակցություն Համարել: Այլ Է ենթակաչսւորոդյալ կաւակցությունը: Վ. Բոսյանի այս մենադրությանը Հաջորդել Է Հայերենի չարաՀյուսությանը վերաբերող նրա մի այլ ուչադրավ աչխաւանք' «Ժամանակակից Հայերենի նախադասության վերլուծության Հարցեր» (1976 թ.) խորադրով: Խոսելով չարաՀյուսական կառույցի Հաւույթավորման (վերլուծման) ավանդական ն կառուցվածքային սկըղբունքների մասին' նա ընդունում Է կառուցվածքային լեղվաբանության սկղբունքը' ասւիճանական վերլուծությունը: Նչվում Է, որ կառուցվածքային լեղվաբանությունը, չւարբերելով նախադասության անդամները խոսքի մասերից, վերլուծման Հիմքում ընդունում Է անմիջական կաղմիչների (Ակ) սկղբունքը, ըսւ որի նախադասության անդամները կարող են արւաՀայւվել թե՛ առանձին բառերով, թե՛ բառակաւակցությամբ, որոնք դործածվում են իբրն անմիջական կաղմիչներ, ըսւ որում բառակաւակցության ներսի անդամները ոչ թե նախադասության անդամներ են, այլ' բառակաւակցության, ուրեմն լրացման լրացումները (ենթասւորադասները) առՀասարակ բառակաւակցության անդամներ են, նրա անմիջական կաղմիչները: Այսւես' նա ընկերոջից արագ Է վաղում նախադասության ընկերոջից բառը արագ ձնի ւարադայի լրացումն Է, նրա անմիջական կաղմիչը: Երնան մեկնող գնացքը դանդաղ չարժվեց փոքրիկ կայարանից նախադասության անդամներն են Երնան մեկնող գնացքը (ենթակայի խումբ) ն դանդաղ մեկնեց փոքրիկ կայարանից (սւորոդյալի խումբ), ըսւ որում նախադասության անմիջական կաղմիչներ են գնացքը (ենթակա) ն չարժվեց (սւորոդյալ), ենթակայի անմիջական կաղմիչ լրացումն Է Երնան մեկնող կաւակցությունը, որի անմիջական կաղմիչը Երնան բառն Է, սւորոդյալի անմիջական կաղմիչը' լրացումը, դանդաղ բառն Է ն փոքրիկ կայարանից բառակաւակցությունը, վերջինիս (կայարանից) անմիջական կաղմիչն Է փոքրիկ բառը: Ըսւ վերլուծման այս մեթոդի' Երնան ն փոքրիկ բառերը բառակաւակցության անդամ են, ոչ թե նախադասության: Այսւես Է կաւարվում չարաՀյուսական կառույցի ասւիճանական Հաւույ119

թավորումը, վերլուծությունը: կառուցվածքային լեղվաբանությունը նախադասությունը կամ բառակաւակցությունը Համարում Է կախվածությունների ասւիճանական կառույց, որը դրսնորվում Է խընդրառությամբ, Համաձայնությամբ ն առդրությամբ: Անդրադառնալով նախադասության անդամի որոչման Հարցին' Վ. Բոսյանն առաջարկում Է առաջնորդվել Հարցով, թեն սա Էլ երբեմն լավադույն միջոցը չԷ: Նախադասության անդամի ծավալի նվաղադույնը ձնաբանական միավորն Է, մեկ միավորը, որ չարաՀյուսական մակարդակում չի կարող ունենալ մեկից ավելի արժեք: Այսինքն, եթե պար Է գալիս, կամ քնել Է (նան քնած Է եղել) նախադասությունները ձնաբանական մեկական միավորներ են, աւա չարաՀյուսական մակարդակում Էլ մեկական միավոր են, ւվյալ դեւքում' սւորոդյալներ: «ՇարաՀյուսական կառույցն իբրն նախադասության անդամ» ենթավերնադրի ւակ քննվում են բառակաւակցություններն ասւիճանական Համակարդով' միասւիճան, երկասւիճան, եռասւիճան, քառասւիճան ն այլն: Մանրամասն ներկայացվում են դերբայական, ածականական, դոյականական, մակբայական բառակաւակցությունները' Հիչյալ ասւիճանական Համակարդով: Բոլոր ձները բերված են Համաւաւասխան Հնարավոր կաղաւարներով: Դերբայական բառակաւակցությունների (դերբայական դարձված) մասին խոսելիս նչում Է, որ այն առաջին անդամ օդւադործել Է Գ. Սնակը կրճաւված նախադասություն կաւակցության ÷ոխարեն: Նչվում, որ ռուս քերականադիւության մեջ երբեմն անւեսվում են նախադասության երկրորդական անդամները: Աչխաւության երկրորդ մասում Հեղինակն անդրադառնում Է նախադասության ւրոՀվող անդամների քննությանը, ըսւ որում մերժելով ւրոՇվող ւերմինը' առաջարկում Է անվանել ւրոՇված անդամներ: Նա իրավացիորեն սխալ Է Համարում դերբայական դարձվածը ւրոՀվող լրացում Համարելը, քանի որ դերբայական դարձվածը միչւ չԷ, որ ւրոՀվում Է, ւրոՀվելը նրա Հաւկանիչը չԷ, այն բխում Է կաւակցության դիրքից, դործառույթից: Սրինակ' ենթակայի, նախադաս որոչիչի, Հաւկացուցիչի, սւորոդելիի դործառույթում այն չի ւրոՀվում: Ներկայացված են ւրոՀվող անդամները անվանական ն բայական լրացումներից ն ւրոՀումը ւայմանավորող Հանդամանքները: Պարղ նախադասության չարադասությունն Է քննել Խ. Բադիկյանը: 1976 թվին լույս ւեսավ նրա «Ժամանակակից Հայերենի ւարղ

նախադասության չարադասությունը» դիրքը: Արդի Հայերենի չարադասությունը ներկայացվել Է երեք բաժնով' բառակաւակցությունների բաղադիչների չարադասությունը, նախադասության անդամների ն նախադասության անդամ չՀանդիսացող բառերի (կոչականներ, միջարկություններ, կաւեր) չարադասությունը: Ներկայացված են չարադասության վերաբերյալ Հայ քերականների կարծիքները: Մեկնաբանված են չարադասության քերականական ու ոճական նչանակությունները: կաւարված Է վիճակադրություն չրջուն չարադասության Հաճախականության վերաբերյալ: Հեղինակը ւարղել Է, որ վարչական, Հրաւարակախոսական, ÷իլիսո÷այական դրականության մեջ եւադաս որոչիչ, Հաւկացուցիչ, խնդիրներ ու ւարադաներ Հաղվադեւ են ւաւաՀում, դեղարվեսւական արձակում քիչ ավելի Հաճախակի, իսկ չա÷ածոյում' անՀամեմաւ չաւ: Խ. Բադիկյանի սույն աչխաւանքը դրված Է ժամանակակից Հայերենի չարադասության այսօրվա ւվյալներով, որն ավելի Է արժեքավորում ուսումնասիրությունը: ինչւես ասվել Է, Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււը ւլանավորել Է Հրաւարակել ժամանակակից Հայերենի դիւական քերականությունը: Այն իրականացվել Է երեք դրքով: Առաջին երկու դրքի մասին, որ նվիրված Էին Հնչյունաբանության, բառադիւության ն ձնաբանության Հարցերին, արդեն խոսվել Է վերնում: Ավելի քան վաթսուն ւարի Է անցել Մ. Աբեղյանի «ՇարաՀյուսության» լույս ընծայումից (1912 թ.): Անչուչւ, այդ ւարիների ընթացքում մեր աչխարՀաբարում նկաւելի ÷ո÷ոխություններ են կաւարվել ն, ինչքան Էլ քերականությունը ւաՀւանողական լինի, դրանք արւաՀայւվել են չարաՀյուսական Համակարդում: Փոխվել Է նան լեղվաբանական միւքը, որն այս կամ այն չա÷ով ւեղ Է դւել ժամանակակից Հայերենի չարաՀյուսության վերաբերյալ մենադրություններում ու Հոդվածներում: Ուսւի Հաւորի Հեղինակները ւեւք Է Հաչվի առնեին մի կողմից' այդ բնադավառում եղած նվաճումները, այն արժեքավորը, որ կա Մ. Աբեղյանի ու նրա Հաջորդողների ուսումնասիրություններում, մյուս կողմից' այն նորը, ÷ո÷ոխությունները, որ կան մեր լեղվում' նրա կառուցվածքում ն լեղվաբանական դրականության մեջ: Ուրիչ խոսքով' ւիւի ներկայացվեր մի ընդՀանրացնող նոր աչխաւանք: Ուղղամիւ լինելու Համար ւիւի նչեմ, որ Հաւորի (նան մյուս երկու) Հեղինակները ուսումնասիրությունը կաւարել են այդ սկղբունքով ն սւեղծել դրական արնելաՀայերենի այսօրվա դիւական չարաՀյուսություն:

Լավ Է ներկայացված ժամանակակից Հայերենի բառակաւակցությունների քննությունը, Հաւկաւես դրանց կառուցվածքային առանձնաՀաւկությունները, կաղաւարները, կաղմությունը (Հեղ. Ն. Պառնասյան), ճչդրւված են նախադասության քերականական Հաւկանիչները, ենթակայի ու սւորոդյալի սաՀմանումները, նոր ըմբըռնումով են մաւուցված նախադասության երկրորդական անդամները, իբրն դոյականական ն բայական անդամների լրացումներ (Հեղ. Հմ. ՍՀանյան): Գրեթե սւառիչ խոսք Է ասված նախադասության Հնչերանդային ն կառուցվածքային ւեսակների, առանձնաւես միակաղմ ու բարդ նախադասությունների մասին (Հեղ. Ս. ԱբրաՀամյան): Շարադասության բաժինը դրել Է Խ. Բադիկյանը, որը մեղ ծանոթ Է իր մենադրությունից: ի ւարբերություն դւրոցական դասադրքում (Հեղ. Գ. Սնակ) ւրված բացաւրության, ըսւ որի բարդ նախադասությունը ւարղից ւարբերվում Է արւաՀայւած մւքերի քանակով, Ս. ԱբրաՀամյանը Հիմք Է ընդունում նախադասության կառուցվածքը, բարդ նախադասությունները Հիմնավորում Է բարդության կաղմում եղած նախադասությունների քերականական Հարաբերությամբ, այսինքն առաջին ւլանի վրա Է դնում կաւակցության կառուցվածքային Հաւկանիչը: Համադասությունն ու սւորադասությունը դիւվում են իբրն կաւակցության քերականական եղանակներ, ինչւես ւրված Է Մ. Աբեղյանի «ԱչխարՀաբարի չարաՀյուսության» մեջ: «Նախադասությունների կաւակցություն» նոր բաժնում Ս. ԱբրաՀամյանը քննում Է նախադասությունների միջն եղած կաւակցության միջոցները խոսքի մեջ, նախադասության կառույցից դուրս: Թեն այս դեւքում Էլ բարդության բաղադրիչների միջն եղած Հարաբերություններն են երնան դալիս' միավորական, ներՀակական, մեկնական, ւրոՀական, ւաւճառաՀեւնանքային, ղիջական, ւեղի, որոչչային ն այլն, բայց լեղվական Հեւաքրքիր երնույթ Է, թե վերջակեւից Հեւո կամ նոր ւողից եկող նախադասությունը ինչւես Է կաւվում նախորդ նախադասությանը, կաւակցման ինչ միջոցներ են դործում: Միանդամայն իրավացի Է Ս. ԱբրաՀամյանը' միավորյալ նախադասությունը, իբրն առանձին ւեսակ, Հանելով նախադասությունների Համակարդից: Բանիցս ես դրել եմ, թե միավորյալ նախադասություն, իբրն առանձին ւեսակ, դոյություն չունի, կան բաղմակի ենթակայով' միննույն սւորոդյալով, ն բաղմակի սւորոդյալով' միննույն ենթակայի Հեւ նախադասություններ, որոնցից առաջին-

ները ւարղ նախադասություններ են, երկրորդները' բարդ Համադասական1: Նկաւենք, որ որոչ թեմաներ Հեղինակների ուչադրությունից վրիւել են. ըսւ երնույթին նրանք բավարարվել են իրենց արդեն ււադրած աչխաւանքներով: Սրինակ' Հաւորում ոչ մի խոսք չկա ժըխւական նախադասությունների, չարաՀյուսական Հոմանիչության, Համանունության մասին: Թեն կեւադրության մասին չարաՀյուսական այս կամ այն Հարցի կաւակցությամբ ինչ-որ բան ասված Է, սակայն ցանկալի Էր, որ Հաւորի վերջում ամ÷ո÷ ձնով ւրվեր: Դա կունենար նան դործնական, նորմավորող արժեք, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ այսօր կեւադրական նչանների կիրառության մեջ խախւումներ ու ÷ո÷ոխություններ են նկաւվում, Հաւկաւես թարդմանություններում ու օրաթերթերում: Հաւորում կան անՀամաւաւասխան օրինակներ, վրիւումներ ն այլ մանր թերություններ: Սրինակ' արագությամբ Հեռանալ քաղաքից, մաւիւով նամակ դրել, գիրքը ւալ Աչուին (Էջ 20) կաւակցությունների ընդդծված լրացումները սխալմամբ Համարվել են Համասւորադաս: Վերաբերության Հարաբերություն Է դիւված նամակ ընկերոջս, պաւասխան դիմորդներին բառակաւակցություններում (Էջ 38): Այս բացթողումներն, ինչ խոսք, սաղական չեն ակադեմիական Հրաւարակությանը: Բավական ընդարձակ Է ներկայացված բաղադրյալ սւորոդյալի սաՀմանումը: Բաղադրյալ սւորոդյալի մաս Է Համարված նան ներդործական սեռի լրացում Հանդիսացող անորոչ դերբայը (սովորել Է ծխել, խոսւանում Է բերել, վճռել Է վերադառնալ ն այլն): Այդ անորոչ դերբայները որոչ լեղվաբաններ Համարում են ուղիղ խնդիր2: Ռ. իչխանյանը բաղադրյալ սւորոդյալի վերադիրն առՀասարակ Համարում Է բաղադրյալ սւորոդյալի լրացում' ոչ առանց Հիմնավորման: Այդւես են վարվել Մ. Աբեղյանը, Գ. ԶաՀուկյանը: «Հայրս մեքենավար Է» նախադասության Է-ն Համարվում Է բաղադրության դերադաս անդամ, իսկ մեքենավարը՝ սւորադաս3: Ռ. իչխանյանը ճիչւ Էր նան երբ, չարաՀյուսական նվաղադույն միավորը Համարելով բառը, 1 Տե՛ս իմ «Ակնարկներ Հայոց լեղվի մեթոդիկայի», 1970 թ., Էջ 122: կամ իմ «Հայոց լեղվի մեթոդիկա», 1978 թ., Էջ 274-277: 2 Տե՛ս իմ Հոդվածը' «Սւորոդյալի կաղմության մասին» («Հ. Լ. ն դրակ. դւրոցում», 1977, 7 3, Էջ 57-60 ն «Լրաբեր Հաս. դիւ.», 1980 թ., 7 5): 3 Ռ. իչխանյան, «Լեղվաբանական վերլուծության սաՀմանը...» («Լրաբեր», Հաս. դիւ., 1977 թ., 7 12, Էջ 90-99):

ւարբերում Է նախադասության անդամից: Վերնի օրինակում մեքենավար-ը իբրն նվաղադույն միավոր, դիմավոր բայի խնդիրն Է, խնդրառական կաւի մեջ Է նրա Հեւ: Դժվար Է, սակայն, Համաձայնել Ռ. իչխանյանի Հեւ, թե անենթակա նախադասության (լուսացավ, անձրնում Է) դիմավոր բայը սւորոդյալ չԷ: Բանավեճի ւեղիք են ւալիս Հաւորում արւաՀայւված մի չարք բացաւրություններ, ինչւես, օրինակ, բաղադրյալ սւորոդյալի (բայական), թերի նախադասության, մասնական բացաՀայւչի մասին ասվածը: Կարելի Է, անՇրաժեչւ Է, Շարկավոր Է բուժել ն նման կառույցներում չւեւք Է անւեսել ենթակայի առկայությունը' արւաՀայւված անորոչ դերբայով (բուժել), այլ կերւ կանւեսվի ձնը, կդիւվի միայն բովանդակությունը: ԶԷ՞ որ «անՀրաժեչւ Է բուժում» նախադասությունում բուժումը ենթակա Է: Ավարւելով խոսքս այս երրորդ Հաւորի մասին' ւիւի դոՀունակությամբ նչեմ, որ այն ժամանակակից արնելաՀայ դրական լեղվի չարաՀյուսական կառուցվածքի դիւական ամբողջական ու ավարւուն մի ուսումնասիրություն Է: Երկար ժամանակ Ռ. իչխանյանը ղբաղվել Է արնելաՀայերենի ւարղ նախադասության չարաՀյուսության կառուցվածքի ուսումնասիրությամբ, որի արդյունքն Է նրա «Արդի Հայերենի չարաՀյուսություն, ւարղ նախադասություն» խորադրով դիրքը (1986 թ.): Արդի Հայերենի չարաՀյուսության Հարցերը քննելիս նա աչխաւում Է չսաՀմանա÷ակվել ավանդական քերականադիւության սկղբունքներով ն, ելնելով իր ուսումնասիրություններից, ինքնուրույն խոսք ասել' ղանաղան Հարցերին, չարաՀյուսական կարդերին ուրույն մեկնաբանություններ ւալ' երբեմն Հասնելով ծայրաՀեղության: Գիրքը, ինչւես ասացինք, նվիրված Է դրական արնելաՀայերենի ւարղ նախադասության չարաՀյուսությանը' իր քերականական կարդերով: «Հիմնադրույթներ» խորադրի ւակ (Էջ 7-48) մեկնաբանվում են չարաՀյուսական մակարդակ, խոսք, նախադասություն, չարակարդ, չարույթ, կաւակցություն' սւորադասական ն Համադասական, կաւակցման եղանակներ' Համաձայնություն, խնդրառություն, առդրություն, կաւակցման միջոցներ, չարաՀյուսական նվաղադույն միավոր, բառակաւակցություններ, նրանց ւեսակները: ԱյնուՀեւն Հեղինակն անցնում Է բուն նյութին. սաՀմանվում են նախադասությունը, նրա բնորոչ Հաւկանիչները, ւեսակները, նախադասության անդամ ն չարաՀյուսական նվաղադույն միավոր Հասկացությունները: Հաջորդ Էջերում ւրվում Է ւարղ նախադասության

կառուցվածքը' ենթակա, սւորոդյալ, դրանց լրացումները' դոյականական, բայական, ածականական, մակբայական: ԱյնուՀեւն Հեղինակն անդրադառնում Է նախադասությանը լրացնող անդամներին' կոչական, եղանակավորող բառեր, նախադասության անդամների ղեղչման, միակաղմ նախադասությունների, բաղմակի անդամների, չարադասության ն Հոլովների կիրառությունների նկարադրությանը: Անդրադառնալով նախադասության անդամաւման (վերլուծման) Հարցին' Հեղինակն իրավացիորեն ւարբերում Է նախադասության անդամ ն չարաՀյուսական նվաղադույն միավոր (ՇՆՄ) Հասկացությունները: Նախադասությունն անդամաւելով' Հասնում Է բառին, որը ն անվանում Է ՇՆՄ: Այսւես' «Գալիս Է մաղերը երկար աղջիկը» նախադասության անդամներն են' դալիս Է (սւորոդյալ), աղջիկը (ենթակա) ն մաղերը երկար (որոչիչ), իսկ մաղերը ն երկար բառերն առանձին-առանձին չարաՀյուսական նվաղադույն միավորներ են: Նա ընդունում Է խնդրառության երկու ւեսակ' ուժեղ (կառավարում), որի դեւքում լրացյալը քերականական որոչակի ձն Է թելադրում լրացումին, ինչւես' Հեռանալ ընկերոջից, մուենալ ընկերոջը, կարդալ դիրք, դեւի ւուն, ն թույլ խնդրառություն, երբ լրացումի քերականական ձնը կախված չԷ լրացյալից, լրացյալը չի թելադրում, ինչւես' քնել սենյակում, վաղել ÷ողոցով ն այլն: Հեւնելով Մ. Աբեղյանին' Հեղինակը խնդրառություն Է Համարում կաւակցության բոլոր այն եղանակները, որոնք արւաՀայւվում են Հոլովով կամ կաւային կաւակցությամբ, այդ թվում ն որոչիչը (քար լռություն, բրնձով ÷լավ, ւաւերաղմի մասին դիրքը), Հաւկացուցիչը (չենքի ւանիքը, ւնօրենի Հրամանը): Մի չարք որոչիչներ, ունենալով Հոդնակիության իմասւ, որոչյալին թելադրում են Հոդնակի թիվ (ղանաղան, ւեսակ-ւեսակ, բաղմաթիվ, բոլոր ծաղիկները), որոչիչ-որոչյալի այս Հարաբերությունը Հեղինակն անվանում Է կախում, թեն չարաՀյուսադիւության մեջ կախում Է Համարվում առՀասարակ սւորադասական Հարաբերությունը: Աչխաւությունում Հիչաւակվում Է սւորոդման երկու ւեսակ' լայն առումով (նախադասության բովանդակության Հարաբերում իրականությանը) ն նեղ առումով (Հաւկանիչի վերադրումը ենթակային դիմավոր բայի միջոցով), որ կոչվում Է բայական: Հեղինակի կարծիքով' եթե նախադասությունն անենթակա Է (մթնեց, անձրնում Է), սւորոդյալ չունի, թեն այլ անդամ նա դրում Է, թե դիմավոր բայի մեջ արդեն կա ենթակա: Այդ դեւքում չԷ՞ որ մթնեց ւիւի նախադասություններում առկա Է դեմք ն թիվ, որոնք

ենթակայի դեմքն ու թիվն են, միայն թե անորոչ, որը որոչ քերականներ Համարում են ինքնասւորոդում, բայց որը, սակայն, մերժում Է իչխանյանը: իր մի Հոդվածում Ռ. իչխանյանը դրում Է, թե դիմավոր բայն ունի երեք բնույթի լրացում' սւորոդելիական վերադիր, խնդիր ու ւարադա ն ենթակա: Եթե ենթական այնւիսի լրացում Է, ինչւիսին խնդիրն ու ւարադան, այդ դեւքում ինչո՞ւ միայն նրա բացակայությամբ Է, որ դիմավոր բայը սւորոդյալ չԷ, իսկ խնդրի բացակայությա՞մբ, սւորոդյա՞լ Է: Պարղվում Է, որ Ռ. իչխանյանի Համար առՀասարակ սւորոդյալ չկա, որ դա ավելորդ օղակ Է, կա միայն դիմավոր բայ երկու մակարդակով' ձնաբանական ն չարաՀյուսական1: Դրանով նա ժխւում Է մենադրության մեջ ենթակայի ու սւորոդյալի մասին իր չարադրածը (Էջ 56): Ընդունված Է (իչխանյանը չի սիրում այս կաւակցությունը) ասել, որ եմ, լինեմ բայերը, իբրն վերացական բայեր, վերադիրառու են ն նախադասության անդամ են դառնում վերադրի Հեւ: Ըսւ Մ. Աբեղյանի' սւորոդյալը (իմա սւորոդելիական վերադիրը, սւորոդելին), որ եմ բայի լրացումն Է, նրա Հեւ կաղմում Է բաղադրյալ բայ-սւորոդյալ: Եմ, լինեմ բայերը Աբեղյանը (ն մյուսները) կոչում Է վերացական, Հանդույցի դեր կաւարող, Հաւկանիչը ենթակային կաւող բայեր2: Հակառակ այս ն իր մենադրության մեջ ասված դրույթի, իչխանյանը Համաձայն չԷ այս բնութադրմանը: ՎերոՀիչյալ Հոդվածում նա դրում Է, թե դա մչուչու, անսւույդ սաՀմանում Է, թե սւորոդումն առՀասարակ ավելորդ Է3: Նա սւորոդելիական վերադիրը (սւորոդելին) ու խնդիրը, ւարադան ու ենթական Համարում Է դիմավոր բայի ՀամաՀավասար լրացումներ: «կղղին կոչվեց Ախթամար» ն «կղղին երնում Է Շեռվից» նախադասությունների ընդդծված անդամների մեջ ւարբերություն չի ւեսնում, վերադիրն ու ւարադան Հիչյալ Հոդվածի Հեղինակի Համար Հավասարաղոր, նույնաբնույթ լրացումներ են: իր մենադրության մեջ նա դրում Է, թե ըսւ բայակենւրոն ւեսության «չկա նախադասությունների բաժանում միակաղմ ն երկկաղմ սկղբունքով, քանի որ բոլոր նախադասություններն Էլ միակաղմ են»4 ն, չդիւես ինչու, Հղում Է Մ. Աբեղյանի Զ Հաւորի 2861 Ռ. իչխանյան, Դիմավոր բայն իբրն չարաՀյուսական միավոր («Բանբեր Երնանի Համալսարանի», 1988, 7 1, Էջ 45-54: 2 Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Զ, Երնան 1974, Էջ 299-300: 3 իչխանյանի Հիչյալ Հոդվածը, Էջ 51-52-54: 4 Ռ . իչխանյան, Արդի Հայերենի չարաՀյուսություն: Պարղ նախադասություն, Երնան, 1986 թ., Էջ 66:

287, 301-302 Էջերը, որւեղ միակաղմ նախադասությունների մասին Հիչաւակում չկա: Այդւեղ Աբեղյանը դրում Է, թե խոսքը կամ նախադասությունը քերականորեն բաժանվում Է երկու մասի, մի կողմում' բայի դեմք-ենթական, մյուս կողմում' բայիմասւի սւորոդյալը, թե նախադասության մեջ առկա Է երկու բարդ ւաւկերացում, մի կողմից' ենթակայի ւաւկերացումը, մյուս կողմից' սւորոդյալի, սրանցով Էլ կաղմվում Է մի ւարղ խոսք (իմա նախադասություն)1: Մ. Աբեղյանը ենթական ու սւորոդյալը Համարում Է նախադասության երկու Հավասար դլխավոր եղրեր: Մի՞թե սա չի նչանակում, որ Աբեղյանը միչւ երկկաղմ նախադասության մասին Է խոսում: Ճիչւն այն Է, որ նա չի ընդունում միակաղմ նախադասությունը իբրն նախադասության ւեսակ. նրա Համար առանց դիմավոր բայի նախադասություն չկա, ուսւի չի Էլ Հիչաւակում անդեմ նախադասությունները2: Միանդամայն կամային, չՀիմնավորված Է Ռ. իչխանյանի այն կարծիքը, թե բառակաւակցությամբ արւաՀայւված ւարադաները ամբողջ կաւակցությամբ են մեկ անդամ, իսկ բառակաւակցությամբ արւաՀայւված Հաւկացուցիչի ու խնդրի դեւքում ոչ թե կաւակցությունն ամբողջությամբ, այլ միայն նրանց դերադասն Է Հաւկացուցիչ կամ խնդիր: Հեղինակն ինքն Էլ չի ւաւճառաբանում, թե ինչու: Նախադասության դլխավոր անդամների մասին խոսելիս իրավացիորեն ենթակա Է Համարում անՇրաժեչւ Է, կարելի Է ւիւի սւորոդյալների Հեւ դրված անորոչ դերբայն անորոչ առումով (անՀրաժեչւ Է բուժել, կարելի Է օդնել), Մ. Աբեղյանը, Գ. Սնակը այդւես են ընդունել, Հակառակ մի չարք քերականների, որոնք սխալվում են' այդ կաւակցություններն ամբողջությամբ Համարելով սւորոդյալ: Միանդամայն իրավացի Է Հեղինակը' մերժելով բաղադրյալ սւորոդյալը անվանական, ինչւես ն բարդ կոչելը: Ըսւ Էության բաղադրյալ սւորոդյալներ են նան պաւրասւ Է ղեկուցել, խուսափում Է պաւասխանել, ձգւում Է ապացուցել ւիւի կառույցները, որոնց անորոչ դերբայն անվանում են բացարձակ աներնույթ կամ անորոչ, քանի որ նրանցում անորոչը ուղիղ ձնով Է, ուսւի չի ընդունել բայ-սւորոդյալի թելադրած Հոլովը, խնդրառական կաւի մեջ չԷ նրա Հեւ, այլ կերւ նա ւիւի դրվեր թեք Հոլովով (ւաւրասւ Է ղեկուցելու, ղեկուցման, խուսա÷ում Է ղեկուցելուց, 1 Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Զ, 1974 թ., Էջ 286-287: 2 Մ. Աբեղյան, Հայոց լեղվի ւեսություն, Երնան, Էջ 398:

ղեկուցումից, ձդւում Է ղեկուցելու, ղեկուցումի): Այդ կառույցներում անորոչ առումով անորոչ դերբայը, լինելով սւորոդյալի լրացում, կաղմում Է բայական բաղադրյալ սւորոդյալ, ինչւես Արամն աչակերւ Է կառույցում աչակերւ դոյականը: Մենադրությունում այս անորոչ դերբայն անվանված Է անորոչ խնդիր: կարծում եմ ճիչւ կլինի անվանել վերադիր-խնդիր: Պարղ չԷ, թե Աբեղյանի մականուն ւերմինը իչխանյանը միայն որոչչի՞ն Է վերադրում, թե՞ որոչչին ու Հաւկացուցիչին (Էջ 132, 162): Բերականների Համար լուծելի Հարց Է, թե նախադասության ինչ անդամ Է աչակերւներից Արամը, գեւերից մեկը կաւակցությունների բացառականով դրված դոյականը: Մենադրության Հեղինակը, կարծում եմ, ւվել Է ճիչւ լուծում' այն անվանելով մասնավորող մականուն (որոչիչ): Նա ենթակայի ու խնդրի դեւքում բացաՀայւիչը Համարում Է լրացում, օրինակ' Արամը' իմ լավ ընկերը, եկել Է, կամ ւեսա Արամին' իմ լավ ընկերոջը նախադասություններում ընդդըծվածներն են բացաՀայւիչը, իսկ մյուս անդամների ւաչւոնում (որոչիչ, Հաւկացուցիչ, ւարադա) բացաՀայւիչն ու բացաՀայւյալը միասին' մեկ անդամ, օրինակ' սւացա իմ ընկերոջ՝ Արամի նամակը, նախադասության ընդդծված կաւակցությունը միասին Համարում Է Հաւկացուցիչ: կարծում եմ' սա Էլ նախորդի նման չՀիմնավորված մուեցում Է (Էջ 168): Միչւ Էլ բացաՀայւիչը բացաՀայւյալից անջաւ անդամ Է: Հեղինակն ընդունում Է մասնական բացաՀայւիչի դոյությունը, թեն դրում Է, որ դա կարող Է վերաբերել նան բային: Իբրն Շայ երգիչ, իմ ւարւքն եմ Համարում այցելել» ն Նրա բերած «Ի «Ես' Շայ երգիչս իմ ւարւքն եմ Համարում այցելել» նախադասությունների ընդդծված լրացումները նույնական չեն: Առաջին օրինակում նչվում Է այցելության Հիմունքը, ւաւճառը (որովՀեւն Հայ երդիչ Է), իսկ երկրորդում մեկնում Է ես-ի ով լինելը, այցելության Հիմունք չկա: Ավելորդ Է ւեղեկանքային բացաՀայւիչ քերականական կարդը, որ նչված Է դրքում: Փակադծերում նչված կաւակցությունները սովորական ներդրյալներ են ն քերականորեն չեն կաւվում նախորդող բառի Հեւ: Անուղղակի խնդիրները ներկայացված են բավականին մանրամասն, երբեմն ավելորդ իմասւաւեսակներով: Միայն ւրական Հոլովի Համար Հինդ ւեսակի խնդիր Է նչում' չավարւելով իմասւային առումները: Հեւնելով Մ. Աբեղյանին' նչում Է սեռի ու բնության խնդիրներ, բուն ւարադաներ ն ւարադայական խնդիրներ: Լուսաբաց Է, ցուրւ Է, մութ Է ւիւի նախադասություններում դոյական

մասը Համարում Է ենթակա' չընդունելով նախադասության միակաղմ լինելը: Մենադրության մեջ քննված են կայուն ն աղաւ չարադասությունը, արժույթը: Հայերենում որոչ կաւակցություններ ու բառեր ոչ թե նախադասության այս կամ այն անդամին են լրացնում, այլ կաւված են ողջ նախադասության բովանդակությանն առՀասարակ ն արւաՀայւում են խոսողի վերաբերմունքը (դաւողական, ղդացական). դրանք են' եղանակավորող բառերը, կոչականները. սրանք այն առարկաներն են, որոնց դիմում են: Բերականները, նախադասության անդամները բաժանելով երկու դլխավոր անդամների վրա, Հիչյալ բառերը նախադասության անդամ չեն Համարում' դըրանք նախադասության կաղմից, իՀարկե, դուրս չդցելով: իչխանյանը այդ բառերը Համարում Է մյուս անդամներին ՀամաՀավասար անդամներ ն կոչում Է վերաբերական պարագաներ: Նչում Է կոչականի երկու ւեսակ' Համաձայնող (երեխանե՛ր, ւուն եկեք) ն չՀամաձայնող (երեխանե՛ր, անձրն կդա): իչխանյանի այս մենադրությունը, իր վիճելի դրույթներով Հանդերձ, Հեւաքրքիր ու օդւակար ուսումնասիրություն Է: Այն ւաՀանջում Է մւածել ժամանակակից Հայերենի չարաՀյուսության մի չարք կարդերի մասին, նորից խորՀել չարաՀյուսության այդ կարդերի մասին: Լեղվաբանն այս դրքում նոր մւքեր ունի, իսկ ամեն մի նոր միւք իր Հեւ բերում Է նան սայթաքումներ, ինչւիսին սւորոդյալի մասին նրա ասածն Է: Սակայն աչխաւության արժեքը Հեղինակի այն վիճաՀարույց մւքերն են, որոնք մւածել են ւալիս, միւք են չարժում: ինչւես արդեն ասվել Է, Մ. Աբեղյանը ընդունում Է սւորոդման միայն մեկ ըմբռնում' Հաւկանիչի վերադրումը ենթակային, որն արւաՀայւվում Է դիմավոր բայով, ն այն կառույցները, որոնք դիմավոր բայ չունեն, չունեն նան սւորոդում, ուսւի ն նախադասություն չեն: Այս Է ւաւճառը, որ այսօրվա ընդունված անդեմ նախադասությունները նա չի ընդունում ն չի քննում իր «Տեսության» մեջ: Մ. Աբեղյանի այս սկղբունքով առաջնորդվելով' վերջերս մի առանձին Հոդվածով Հանդես եկավ էդ. Բ. Աղայանը1: Մերժելով սւորոդման լայն ըմբռնումը' Հոդվածի Հեղինակը սւորոդման Էությունը Համարում Է Հաւկանիչի վերադրումը ենթակային դիմավոր բայի միջոցով, առանց դիմավոր բայի' նախադասություն չկա, դիմավոր բայ չունեցող կառույցները, որոնք այնուամենայնիվ Հաղորդակցական դործառույթ ունեն, Հեղինակն անվանում Է ասություն, մի ւերմին, որով արնմը1 էդ. Բ. Աղայան, Նախադասություն ն ասություն («Բանբեր Երնանի Համալսա-

րանի»), 1987, 7 1, Էջ 121-138:

ւաՀայերը Հաճախ անվանում են նախադասությունը (Ակինյան ն այլք): Ուրեմն Աղայանը չի անւեսում անդեմ նախադասությունների Հաղորդակցական դործառույթը' Հանելով նախադասությունների Համակարդից: Այդ կառույցներն անվանում Է ասություն, սրանով Էլ ւարբերվում Է նրա մուեցումն ու ըմբռնումը Մ. Աբեղյանի մուեցումից: Պեւք Է ասել, որ Աղայանն իր այս Հոդվածում որոչակի նսեմացնում Է Հնչերանդի դերը նախադասության կաղմավորման մեջ, որին դժվար Է Համաձայնել: Ռ. իչխանյանի' «Բանբերում» ււադրված վերոՀիչյալ Հոդվածի քննադաւությամբ Հանդես Է դալիս էդ. Բ. Աղայանը: «Բանբերի» նույն Համարում ււադրվում Է նրա Հոդվածը' «Նախադասության մասին» խորադրով: Բավական Հանդամանորեն քննելով նախադասության, սւորոդյալի, նրա ն ենթակայի ÷ոխՀարաբերության Հարցերը' Հեղինակը մերժում Է սւորոդման, սւորոդելիական վերադրի անդեմ նախադասությունների, դիմավոր բայի երկմակարդակային բնույթի մասին իչխանյանի դրույթները, ցույց Է ւալիս, որ սւորոդյալի, նախադասության մասին Աբեղյանի բնութադրումները իչխանյանը ճիչւ չի ներկայացնում: Աբեղյանն ընդունում Է նախադասության երկու դլխավոր եղրերը' ենթական ու սւորոդյալը, ըսւ որում ենթական ոչ թե առՀասարակ սւորոդյալի լրացումն Է, այլ' նրա դեմքի: Գ. Սնակն Էլ մեղադրում Էր Աբեղյանին, թե նա իբր ենթական առՀասարակ Համարում Է սւորոդյալի լրացում: Պաւասխանելով Սնակին' Աբեղյանը բացաւրում Է, որ ինքը երբեք ենթական (առարկան, դործողության ւերը) չի Համարել բայ - սւորոդյալի (Հաւկանիչի, դործողության) լրացում, այլ դեմքի արւաՀայւիչ ն Հավելադրություն Է Համարում միայն անձնական դերանունով արւաՀայւված ենթական1: Մեկնաբանելով Աբեղյանին' Աղայանը դրում Է. «Բայի դիմային վերջավորությունը ինքնին ենթական չԷ, այլ միայն նրա դիմային ու թվային Հաւկանիչներն արւաՀայւող նչանը կամ ցուցիչը2: Աբեղյանը չի ժխւում նախադասության երկկենւրոն բնույթը, ինչւես ներկայացնում Է իչխանյանը: Մեծ լեղվաբանը ւարբերում Է Հաւկանիչը ն նրա վերադրումը ենթակային, ըսւ որում Հաւկանիչն արւաՀայւվում Է դերբայով կամ բայաՀիմքով ու որնԷ այլ բառով, իսկ վերադրումը' եմ, լինեմ բայերով, որոնք Հանդույցի դեր են կաւարում, վերացական բայեր են: իչխանյանը առդրությունը (կանաչ ւերն) նույնացնում Է վերադրմանը (ւերնը 1 Մ. Աբեղյան, Երկեր, Հաւ. Ը, 1985 թ., Էջ 628: 2 «ԲԵՀ», 1988 թ., 7 1, Էջ 71:

կանաչ Է), որ ճիչւ չԷ: Որոչիչը առարկայի անբաժան Հաւկանիչն Է արւաՀայւում ոչ սւորոդումով. սւորոդումով վերադրումը որնԷ անկախ դիւակցվող Հաւկանիչի Հանդուցումն Է ենթակային: Զի կարելի Համաձայնել իչխանյանին, թե ամեն մի որոչիչ կամ ւարադա սւորոդումով Է վերադրում կաւարում1: Անդրադառնալով նախադասության ÷ոխակերւմանը' Աղայանը սխալ Է Համարում իչխանյանի կաւարած ÷ոխակերւումը, դւնում Է, որ երկանդամ նախադաությունը ÷ոխակերւելի չԷ2: կարծում եմ այս Հարցում իչխանյանն Է ճիչւ: Այս Հոդվածում, խոսելով ենթակայի ու սւորոդյալի Համաձայնության մասին, Աղայանը Հակադրվում Է Աբեղյանին: Վերջինս, ինչւես դիւենք, ենթական Է Համարում բայի դեմքի ու թվի լրացում, նրանց մի ւեսակ բացաՀայւիչը, բայց ոչ ամբողջ բայի լրացում: Աղայանը նույնւես սւորոդյալն ու ենթական Համարելով երկու դլխավոր անդամներ' դրում Է, թե ենթական չԷ բայից կախման մեջ, այլ' բայի ձնը ենթակայից, ենթական Է ցույց ւալիս բայի դեմքը ն թիվը, բայի դեմքն ու թիվը ւայմանավորված են ենթակայի դեմքով ու թվով3: Այն Հարցը, թե որն Է որին դեմք կամ թիվ թելադրում, երկար քըննություն Է ւաՀանջում, միայն նչենք, որ երկու լեղվաբաններն Էլ մերժում են այն կարծիքը, թե նախադասությունները, որոնք ունեն ենթակա ու սւորոդյալ, միակաղմ են, միակենւրոն: Գալով անդեմ նախադասությունների (բայական ն անվանական) Հարցի մասին Աբեղյանի ու Աղայանի վերաբերմունքին' կարելի Է ասել, որ այսւեղ Աբեղյանը վրիւել Է' անւեսելով Հիչյալ կառույցները, որոնք քիչ չեն ւարածված ն Հաղորդակցության դործառույթ ունեն: Այս վերջին Հանդամանքը նկաւի ունենալով' Աղայանը չի անւեսում այդ կառույցները ն, Համարելով Հաղորդակցման չարաՀյուսական մի այլ միջոց, անվանում Է ասություն, որով չի արժեքաղրկվում այդ անդեմ կառույցը: Երկու դիւնականներն Էլ Հեւնողական են սւորոդման իրենց սկղբունքին: Հայերենի խնդրառության, արժույթի Հարցերն առանձին առիթներով' բառակաւակցության ն նախադասության կառուցվածքները քննելիս, արծարծվել են, ունեն իրենց մեկնաբանությունները: Հ. Ա. Հարությունյանը կաւարեց խնդրո առարկա ՀիմնաՀարցի ամբողջական, մենադրական ուսումնասիրություն' օդւադործելով չարաՀյու1 «ԲԵՀ», 1988 թ., 7 1, Էջ 70: 2 Նույն ւեղում, Էջ 66: 3 Նույն ւեղում, Էջ 71:

սադիւության արդի նվաճումները, ն դրեց «կառավարումը ժամանակակից Հայերենում» մենադրությունը (1983 թ.): ՇարաՀյուսական կաւակցության այս եղանակը քերականներն անվանել են խնդրառություն, Հոլովառություն, վարում, կառավարություն, որոնցից ճիչւը, իՀարկե, վարում-ն Է:: Խնդրառություն-ը ճիչւ չԷ, որովՀեւն այդ եղանակն արւաՀայւվում Է նան ւարադայով, Շոլովառությունը միակողմանի Է, քանի որ իբրն միջոց առկա Է նան կաւը, ն վերջաւես կառավարություն-ը Հարմար չԷ, որովՀեւն ւեւական, վարչական ւերմին Է: Հարությունյանն առաջարկում Է մի նոր անվանում' կառավարում: Հեղինակը այս աչխաւանքով նւաւակ Է ունեցել լեղվի երեք մակարդակների (բառային, ձնաբանական ն չարաՀյուսական) կաւի ն ւայմանավորվածության Հիմքի վրա բացաՀայւել կառավարման Էությունը, այն ւայմանավորող դործոնները, Հիմունքները, ընդդրկման սաՀմանները արդի Հայերենում: Աչխաւանքի առաջին մասը ներածություն Է, ուր ւրվում Է Հայերենի խնդրառության մասին Հայ լեղվաբանների կարծիքների Համառու ւաւմությունը' սկսած Դիոնիսիոս Թրակացու թարդմանիչներից մինչն մեր օրերի լեղվաբանները: ԱյնուՀեւն բնութադրվում են չարաՀյուսական մի քանի Հասկացություններ' կառույց ն կառուցվածք, նվաղադույն միավոր, կառավարման ւիրույթ, արժույթ, կաւակցություն: Երկրորդ մասը ներկայացնում Է կառավարման Հիմունքների, նրա ընդդրկման սաՀմանների քննությունը: իբրն կառավարման Հիմունք, Հեղինակը նչում Է կառավարող բառի քերականական իմասւը, երբ, անկախ բառի իմասւից, լրացյալը լրացում Է առնում ըսւ խոսքիմասային ւաւկանելության, այսւես' կառուցել բայը ընդունում Է ուղղական-Հայցական Հոլովով լրացում (կառուցել չենք), իսկ նույն արմաւից կառուցում դոյականը' սեռական (չենքի կառուցումը), այդւես Էլ' Շրամանը կաւարել ն Շրամանի կաւարումը: Երկրորդ Հիմունքը բառի իմասւն Է, երբ ւարբեր խոսքիմասի ւաւկանող բառը միննույն ձնով խնդիր Է առնում, ինչւես' աղաւել, աղաւություն ն աղաւ (չղթաներից), Համաձայնել, Համաձայն ն Համաձայնություն (որոչման), Համաւաւասխան, Համաւաւասխանել ն Համաւաւասխանություն (վճռին), մու, մուեցում, մուենալ (դործին), Հեռու, Հեռանալ, Հեռացում (դործից) ն այլն: իբրն Հիմունք, նչվում Է նան ներխոսքիմասային իմասւը, օրինակ' Շեռանալ չենքից, բայց մուենալ չենքին, ուր միննույն բայ խոսքիմասը ըսւ բայիմասւի

ւարբեր լրացում Է ընդունում: Որ կառավարող բառի խնդիր առնելը բխում Է բառի իմասւից, երնում Է բառի նան բաղմիմասւությունից, ինչւես' բաժանել երեխաներին իրարից ն դրքերը բաժանել երեխաներին, ձեռքը երկարել Է ընկերոջը ն օրը երկարել Է, աւրել քաղաքում ն վիչւը ծանր աւրել ն այլն: Նչվում են նան քերականական Հաւկանիչները, ինչւես ւարբեր սեռի բայերի ւարբեր լրացում առնելը, բառի կաղմությունը, ինչւես' դրել նամակ ն արւադրել նամակը դրքից, ղօծել (բաժակը արծաթով ղօծել), արծաթաղօծել (բաժակը): իբրն կառավարման Հիմունք նչվում են նան ավանդականությունը, խոսողի նւաւակը: Սակայն բոլոր դեւքերում կառավարման Հիմունքը երկուսն են' խոսքիմասային ւաւկանելություն ն բառիմասւ, ն որովՀեւն խոսքիմասային ւաւկանելությունը բխում Է բառի իմասւից, ուսւի կառավարման Հիմքում ընկած Է դերաղանցաւես բառի իմասւը: Անդրադառնալով կառավարման ւեսակին' ուժեղ ն թույլ ւերմինների ÷ոխարեն առաջարկում Է Շասարակ ն Շաւուկ կամ ընդՇանուր ն մասնավոր ւերմինները: Ենթակայի ու սւորոդյալի Հարաբերությունը կոչում Է սւորոգումային՝ դրանով սաՀմանելով սւորադասական, Համադասական ն սւորոդումային Հարաբերություններ: Ենթական Համարելով դիմավոր բայի լրացում' ղդուչացնում Է, որ դրանով ենթական չի Հավասարեցվում բայի մյուս լրացումներին: Վիճակադրական Հաչվումները Հեղինակին բերել են այն եղրակացության, որ ուղղական Հոլովով ընդՀանուր լրացում են լինում ժամանակի ու չա÷ի, ւրական Հոլովով' նան ւեղի, բացառական Հոլովով' նան ւաւճառի, դործիական Հոլովով' նան ձնի, Հիմունքի ւարադաները, իսկ ներդոյական Հոլովով' ւեղի ն ժամանակի ւարադաները: կաւերի դործածության վիճակադրությունից ւարղվում Է, որ Հոլովակաւային լրացումները մեծ մասամբ Հաւուկ են բայերին: Աչխաւության այս մասում (երրորդ), որ վերաբերում Է կառավարման արւաՀայւությանը, քննվում են բայական, անվանական (դոյականական, ածականական) ն կաւային կառավարումները: Սա մենադրության բուն նյութին վերաբերող ամենակարնոր մասն Է: Հեղինակը ամենայն մանրամասնությամբ քննում Է բայերի կառավարումը: Նկարադրված են նախ սերող (սկղբնաձնային) բայերից ներդործական սեռի արժույթային կարդերը' իրենց արւաՀայւության կաղաւարներով (միարժույթ, երկարժույթ, եռարժույթ, քառարժույթ, Հնդարժույթ): Աւա չեղոք սեռի բայերի կառավարման

ձներ են ւրված: Հաջորդ Էջերում նկարադրված են սերված բայերի կառավարման կաղաւարները: Տրված են բաղմաւաւկական, ւաւճառական, կրավորական բայերի կաղաւարները: Առանձին քննության առարկա են դարձել սւորոդելի ւաՀանջող բայերը, անորոչ դերբայը, չարժում արւաՀայւող բայերը: Գոյականական կառավարման բաժնում ներկայացված են բայանուն դոյականների կառավարման կաղաւարները, իսկ ածականական կառավարման բաժնում' ածականական նվաղադույն կառույցի արժութային կաղաւարները, ուր ածականը դերադաս անդամ Է ն ընդունում Է Հոլովային ու Հոլովակաւային լրացումներ: Աչխաւանքի վերջին Հարցը կաւային կաւակցությունների կաղաւարների քննությունն Է: Վիճակադրությամբ Հեղինակը ւարղել Է, որ կաւերը մեծ մասամբ ւրականով են խնդիր առնում: Հ. Հարությունյանն Էլ Գ. Սնակի, Ռ. իչխանյանի ւես կարծում Է, թե Մ. Աբեղյանը ենթական (դործողություն կաւարողը) բայի (դործողության) լրացումն Է, մինչդեռ, ինչւես ասվել Է, Աբեղյանը ենթական բայի դեմքի լրացումն Է Համարում: Հարությունյանի կարծիքով կառավարումն առկա չԷ որոչչային կաւակցությունում (Էջ 102): Բայց չԷ՞ որ ունենք կաչվից վերարկու, բրնձով փլավ ն այլն: Հայւնի Է, որ Մ. Աբեղյանը նչում Է ներդործող խնդիր նան դործիական Հոլովով (օրինակ' դաչւը ծածկվել Էր ձյունով): Ներդործող խնդիրը իրական կաւարողն Է դործողության. ներդործաձն նախադասության ենթական կրավորաձնում Հանդես Է դալիս թեք ձեվով' բացառական, դործիական Հոլովներով կամ կաւային կաւակցությամբ ն կաւարում Է ներդործող խնդրի դործառույթ, ինչւես' դաչւը ծածկվել Էր ձյունով - ձյունը ծածկել Էր դաչւը օրինակներում: Հաչվի չառնելով ÷ոխակերւման այս երնույթը' Հարությունյանը (ուրիչներն Էլ) բոլոր դեւքերում դործիական Հոլովով դրված լրացումները Համարում Է միջոցի խնդիր, որը, լինելով բայիմասւի խնդիր, անւարբեր Է բայի սեռի նկաւմամբ ն ÷ոխակերւման ժամանակ մնում Է միջոցի խնդիր, ինչւես' երեխան ծածկեց բաժակը թղթով, ն բաժակը երեխայի կողմից ծածկվեց թղթով: իմ կարծիքով' պաւրասւ Է ղեկուցել, խուսափում Է Շանդիպել, դժվարանում Է ապացուցել, ձգւում Է ընկերանալ ւիւի կառույցներում անորոչ առումով անորոչ դերբայը (բացարձակ անորոչ) դւնվելով լրացական Հարաբերության մեջ, միաժամանակ սւորոդյալ կաղմող բաղադրիչ Է, կաղմում Է բաղադրյալ սւորոդյալ, ինչւես նա աչակերւ Է կաւակցության աչակերւ դոյականը: Հարություն134

յանը (նան ուրիչներ) այդ անորոչը Համարում Է սոսկ խնդիր' առանց անվանելու: Այս դեւքում Հաչվի չի առնվում, որ Հիչյալ կառույցներում խուսափել, դժվարանալ, պաւրասւ լինել, ձգւել բայերը ւաՀանջում են թեք Հոլովով լրացումներ (ւաւրասւ լինել մի բանի, խուսա÷ել մի բանից, ձդւել մի բանի, դժվարանալ մի բանում), իսկ անորոչն այդ կառույցներում թեք ձնով չԷ: Ուսւի դա ւիւի Համարել բաղադրյալ սւորոդյալի բաղադրիչ' վերադիր: Հ. Հարությունյանը մենադրության վերջում ւվել Է անվանական ն առարկայական ցանկեր: Հաւկաւես երկրորդն օդնում Է մենադրության մեջ դւնելու քերականական այս կամ այն Հարցը ն նրա մասին ասվածը: Հեղինակի այս ուսումնասիրությունը դրված Է չարաՀյուսադիւության արդի նվաճումների մակարդակով: կարելի Է ասել, թե այս մենադրությունը ժամանակակից Հայերենի կառավարման, կաւակցության եղանակի ւեսությունն Է: Ենթակայի ու սւորոդյալի ÷ոխՀարաբերության վերաբերյալ Հեւաքրքիր, ուչադրավ Հոդված Է դրել Պ. Պողոսյանը' «Եսն իբրն Հաղորդակցման ելակեւ» խորադրով1: Բնութադրելով խոսողի վերաբերմունքը իրականության նկաւմամբ' Հոդվածի Հեղինակը նյութական խոսքի մասերն այդ ւեսակեւից բաժանում Է երկու խմբի' վերաբերմունքային ն ոչ վերաբերմունքային: Ներկայացնում Է վերաբերմունքային դոյականներ (թչնամի, լրւես), ածականներ (սիրելի, ղղվելի, նաղելի, քաջ, վախկու), բայեր (խցկվել, քծնել, չողոքորթել, թալանել), մակբայներ (քաջաբար, մւերմաբար): Վերաբերմունքային կամ դնաՀաւողական այս խոսքի մասերը կարող են Հանդես դալ սւորոդելիի դործառույթով ն արւաՀայւել խոսողի վերաբերմունքը, դնաՀաւականը, ինչւես' Արամը խելոք Է, քաջ Է: Անձնական դերանունները նչված Հաւկությունը չունեն, դրանք Հաւկանիչ ցույց չեն ւալիս, ուսւի սւորոդելիի դործառույթով Հանդես չեն դալիս: Հաղորդակցման կենւրոնը ես-ն Է' խոսողը ն դու-ն' խոսակիցը: Այսւեղից Էլ Հեղինակի եղրակացությունը' ես, դու ն մյուս անձնական դերանունները նախադասության մեջ ուղղական Հոլովով լինելու դեւքում ունենում են ենթակայի դործառույթ: Ուսւի սխալ Է Համարում չարաՀյուսադիւության մեջ ւեղ դւած այն կարծիքը, թե ուսուցիչը ես եմ կառույցում, կամ խոսողը դու ես, ենթական ուսուցիչ, խոսող բառերն են, իսկ ես, դու դերանունները' սւորոդելիներ: Ես, դու դերանունները ենթակա են, իսկ ուսուցիչը, խոսողը՝ սւորոդելիներ: Ավելին, Հեղինակն այն կարծիքին Է, որ անձնական դերա1 «Բանբեր Երնանի Համալսարանի», 1987, 7 2, Էջ 68-72:

նուններից Հեւո ենթակա են լինում Հաւուկ անունները, որոնք նույնւես Հաւկանիչ չեն արւաՀայւում: իսկաւես, եթե սւորոդելին արւաՀայւում Է ենթակայի Հաւկանիչը, աւա նչված բառախմբերը սւորոդելի չեն կարող լինել, քանի որ Հաւկանիչ չեն արւաՀայւում: Ուսուցիչը ես եմ կառույցում ես-ն ունի ուսուցչի Հաւկանիչ, ոչ թե ուսուցիչը՝ ես-ի: Այլ բան Է, երբ ես-ը վերցնում ենք ÷ոխանվանաբար: Հեղինակը նչում Է լեղվի կառուցվածքում Հեւնյալ սւորակարդությունը' անձնական դերանունների 1-ին ն 2-րդ դեմքերը, Հեւո դոյականը, աւա մյուս խոսքի մասերը: Հեղինակն այն կարծիքին Է, որ բայի դեմքն ու թիվը բխում են ենթակայից: Հայւնի Է, որ նախադասության լեղվաբանական սաՀմանումն առայսօր Հսւակ ու միանչանակ չԷ: Դեռ Գր. Ղա÷անցյանն Էր նչում, որ նախադասության 130 սաՀմանում կա. այսօր ավելի չաւ կլինի: Լեղվաբաններն այդ կառույցը բնութադրում են, նչում Հաւկանիչները, բայց չկա միասնական սաՀմանում: ԱՀա այս կնճռու Հարցին Է անդրադարձել Ն. Ա. Պառնասյանը իր «Նախադասության քերականական կարդերը ժամանակակից Հայերենում» աչխաւությունում' լույս ւեսած 1986 թվականին: Ներածական մասը ակնարկ Է նախադասության ղանաղան ըմբռնումների մասին, նչված են Հայ ն օւար լեղվաբանների կարծիքները: ԱյնուՀեւն Հեղինակն անցնում Է բուն նյութի' նախադասության քերականական կարդերի քննությանը: Նախադասության Հիմնական Հաւկանիչը Համարելով սւորոդումը' բնութադրում Է այն. սւորոգումը սուբյեկւիվ ակւ Է օբյեկւիվ իրականության որնԷ կողմի մասին, որի միջոցով Հասւաւվում կամ ժխւվում Է իրականության որնԷ երնույթ, արւաՀայւվում Է խոսողի վերաբերմունքը նախադասությամբ ներկայացված իրականության նկաւմամբ, որ Է եղանակավորումը: Մանրամասն քննված են ժամանակակից Հայերենի նախադասության Հնչերանդով դրսնորված ւեսակները' Հարցական, Հրամայական, Հուղական: Մանրամասն ու լայն քննության Է ենթարկված նախադասության եղանակավորման կարդը' բառային, քերականական, Հնչերանդային միջոցներով: Բննված են Հասւաւական ն ժխւական, իրական ն ոչ իրական, Հավասւիական ն ոչ Հավասւիական, չեղոք ն Հուղական ղուդաՀեռ կառույցները, դրանց արւաՀայւության միջոցները: Ներկայացված են նախադասության Հարացույցները ըսւ բայի եղանակի, ժամանակի, դեմքի, թվի ու սեռի, Հասւաւման ու ժխւման: Մանրամասն չարադրված են ժամանակի, դեմքի, թվի քերականական կարդերը, եղանակավորման արւաՀայւության միջոցները:

Ն. Պառնասյանի սույն աչխաւությունը արդի դրական արնելաՀայերենի նախադասության, նրա կառուցվածքի, լեղվական ու քերականական կարդերի ժամանակակից լեղվաբանական մակարդակով դիւական քննությունն Է ներկայացնում ն անՀրաժեչւություն Է Հայերենի չարաՀյուսադիւության Համար: ԱրնելաՀայ դրական լեղվի կեւադրության արդի վիճակը անուչադրության Է մաւնված Հայերենադիւության մեջ, թեն Հաւկաւես ւրոՀության նչանների կիրառության բնադավառում նկաւելի անկանոնություն կա: Ուսւի սւասվում Էր խնդրո առարկա Հարցի Համակողմային քննություն: Այս կարնոր դործին ձեռնամուխ Է եղել Մ. Հ. Դարբինյանը: 1990 թ. լույս Է ւեսել նրա աչխաւանքը' «Ժամանակակից Հայոց լեղու, կեւադրություն» վերնադրով: կեւադրությունը' ւրոՀության, առոդանության ն բացաՀայւության նչանները, սերւորեն կաւված Է նախադասության կառուցվածքի, խոսողի նւաւակի ն Հնչերանդի Հեւ, ավելի ճիչւ' դրանց դրավոր արւաՀայւությունն Է, վավերացումը: Ելնելով այդ սկըղբունքից' Հեղինակը իրավացիորեն կեւադրությունը բաժանում Է երկու խմբի' ւարւադիր ն ոչ ւարւադիր: կեւադրությունը ներկայացնելու Համար Հեղինակը բնականաբար անդրադարձել Է նան նախադասության կառուցվածքին, Հնչերանդային նրբություններին ն արել մի չարք առաջարկություններ: Անկախ նրանից, թե այդ առաջարկությունները ընդունելի են, թե ոչ' Հեղինակն ուղում Է լեղվաբանների վերաբերմունքն իմանալ ուչադրությունից դուրս մնացած այս կարնոր բնադավառի' կեւադրության վերաբերյալ: Դժվար Է ասել, թե այս աչխաւանքով արդի Հայերենի կեւադրությունն այսօր կկարդավորվի, միասնական կիրառություն կսւանա, ն Հեղինակն Էլ այդւիսի նւաւակ չի Հեւաւնդում: Բայց ունի մի չարք նոր առաջարկություններ, որոնք արժանի են ուչադրության: Սրինակ' առաջարկված Է բացաՀայւության մի չարք նչաններ Համարել ւրոՀության նչան, որովՀեւն դրանք ւրոՀում են արւաՀայւում: Այդւիսիք են կախման կեւերը, բաղմակեւը, անջաւման դիծը, ÷ակադծերը, չակերւները: կախման կեւերը միացնել բաղմակեւին ն կոչել բաղմակեւ: ԱռՀասարակ ընդունել կեւադրության երկու ւեսակ' ւրոՀության ն առոդանության: Բուն բացաՀայւիչն ու նրա ենթաւեսակները ւրոՀել միննույն կեւադրությամբ' բութով ու սւորակեւով: Մասնական բացաՀայւիչը Հեղինակը մերժում Է' իբրն, որպես կաւերով կաւակցությունները Համարելով սւորոդյալի լրացում (ւե՛ս իմ «ՇարաՀյուսությունը»): Եղանակավորող բառերը չաւ

դեւքերում չեն ւրոՀվում, դրանք ւիւի կոչել եղանակավորող ւարադա, ինչւես ասում են Ռ. իչխանյանը ն Մ. Ասաւրյանը: Թեն առաջարկում Է սաՀմանել կեւադրության երկու ւեսակ' ւրոՀության ն առոդանության, բայց ավանդությունը նկաւի ունենալով' Հիչաւակում Է նան բացաՀայւության նչանները, որոնցից բաղմակեւը (կախման կեւերով Հանդերձ) ն ÷ակադծերը դնում Է ւրոՀության նչանների մեջ: կարծում եմ' ւրոՀության նչաններ ւիւի Համարվեին նան անջաւման դիծը, կեւը, աւաթարցը: Այս բոլոր Հարցերում Մ. Դարբինյանն իրավացի Է: Բայց աչխաւանքում կան վիճաՀարույց բնութադրումներ: Երբեմն Հեղինակը առաջնորդվում Է կառույցի բովանդակությամբ' անւեսելով լեղվական ձնը, անւեղի մեղադրում Մ. Աբեղյանին, Գ. Սնակին, Ս. ԱբրաՀամյանին, որոնք ներկայացրել են մեր կեւադրության Հիմնական դրույթները, այնքան, որքան ւեւք Է դւրոցականին' առանց մանրամասները քննելու: Կապակցություն եղրույթը ընդՀանուր կիրառություն ունի, նախադասությունն Էլ, բառակաւակցությունն Էլ կաւակցություններ են: Երբ ասում ենք կաւակցության եղանակ, նկաւի ունենք Հենց այդ կառույցների կաւակցման, ներքին կաւի ձները, ուսւի մեղադրել լեղվաբաններին, թե խառնել են կաւակցությունն ու բառակաւակցությունը, իրավացի չի լինի: Ճիչւ չի լինի «Մի մթնկա դիչեր Էր, ն ոչ ասւղ կար, ոչ լուսին» նախադասություններում ւեսնել քերականական կախումային Հարաբերություն: Այդ նախադասությունները իրարից կախված են մւքով, քերականորեն անկախ են, կարող են վերջակեւով Էլ ւրոՀվել միմյանցից: Ճիչւ չի լինի ասել, թե ներունակական Հարաբերություն կա նան որոչիչ - որոչյալ կաւակցությունում: Արդի Հայերենի կեւադրության մասին Մ. Դարբինյանի այս աչխաւանքը օդւակար Է մեր այսօրվա կեւադրությունը միօրինականացնելու, միասնական դարձնելու ւեսակեւից: Հայ քերականադիւության մեջ ողջունելի Է ամեն մի աչխաւանք, որ նվիրված Է մեծ Հայադեւ Մ. Աբեղյանի դործունեությանը, նրա թողած դիւական ժառանդությանը, որ երկար ժամանակ անւեսվել կամ անՀարկի քննադաւվել Է: Ուրախությամբ ւեւք Է նչել, որ Շ. Ա. Սւե÷անյանի աչխաւությունը' «Մ. Աբեղյանի քերականական Հայացքները» (1989 թ.) խորադրով: Նախ ւրված Է Աբեղյանի լեղվադիւական դործունեության ընդՀանուր բնութադիրը, նրա Հայացքները լեղվի ծադման, ղարդացման, մչակման մասին, նրա դիրքորոչումը արնելաՀայ ն արնմւաՀայ

Հաւվածների միավորման, ուղղադրության Հարցերում: ԳնաՀաւված Է նրա բառարանադրական ժառանդությունը: Աւա Հեղինակն անդրադառնում Է իր բուն նյութին' լեղվաբանի քերականական ժառանդության քննությանը, որը ներկայացված Է երկու բաժնով' ձնաբանական Համակարդ ն չարաՀյուսական Համակարդ: Բերականական առանձին Հարցերի մասին խոսելիս Հեղինակը Համեմաւում Է ւվյալ ժամանակի ու Հեւադա լեղվաբանների կարծիքները, որ, անչուչւ, Հեւաքրքիր ն օդւակար Է դարձնում աչխաւանքը: Նման սաՀմանա÷ակ ծավալով դործում դժվար Է ներկայացնել լեղվաբանական այն մեծ ժառանդությունը, որ թողել Է Մ. Աբեղյանը, սակայն դա չի նվաղեցնում Շ. Սւե÷անյանի աչխաւության արժանիքը: Պեւք Է ասել, որ Սւե÷անյանը երբեմն անւարբեր Է քերականական այս կամ այն վիճաՀարույց ՀիմնաՀարցի նկաւմամբ, կամ միայն ներկայացնում Է կարծիքները' առանց կողմնորոչվելու, օրինակ' Հոլովների, նախադասության ենթակայի ու սւորոդյալի, անդեմ նախադասությունների, ուղղադրության ն այլ Հարցերում: Շ. Ա. Սւե÷անյանի սույն աչխաւանքը սկիղբն Է Աբեղյանի դնաՀաւման չնորՀակալ դործի: Հուսանք, որ Հաջող սկիղբը կունենա իր չարունակությունը:

ՈÖԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս բնադավառի առաջնեկը Խ. կանայանի ուսումնասիրությունն Է' «Ավ. իսաՀակյանի բանասւեղծությունների լեղուն» (1940 թ.): Հեղինակը կաղմել Է նան «Աբու-լալա ՄաՀարի» ւոեմի բառարանը: Գեղարվեսւական սւեղծադործությունների լեղվի ուսումնասիրությունը չարունակվեց Հիսունական թվականներին: 1948 թ. լույս ւեսավ Գ. Սնակի ընդարձակ Հոդվածը ՀովՀ. Թումանյանի լեղվի ժողովրդայնության մասին1: Այդ Հոդվածում Հեղինակը Թումանյանի լեղվի ժողովրդայնությունը ւեսնում Է ոչ թե բարբառային ձների դործածության մեջ, այլ մեծ բանասւեղծի ժողովրդական լեղվամւածողության մեջ: Հոդվածում արծարծվում են նան բարբառների ու դրական լեղվի ÷ոխՀարաբերության ն այլ Հարցեր: 1954 թ. Գ. Սնակը Հանդես եկավ մի նոր Հոդվածով' «Նաիրի Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» ողբերդությունը» խորադրով2: Հոդվածի 1 Գ. Սնակ, Ժամանակակից Հայերենի Համառու ւաւմություն, 1948 թ.: 2 «Համալսարանի դիւական աչխաւություններ», 1954 թ., Հաւ. 42:

առաջին մասը դրականադիւական վերլուծությունն Է «Արա Գեղեցիկի», իսկ երկրորդ մասում Սնակը կաւարում Է ողբերդության բառաւաչարի, ւաւկերավորման միջոցների, Հաւկաւես Համեմաւությունների ու ÷ոխաբերությունների առանձնաՀաւկությունները մեկնաբանող քննություն: 1954 թ. լույս ւեսավ Վ. Դ. Առաքելյանի դիրքը' «Ավեւիք իսաՀակյանի ւոեղիայի բառաւաչարի ոճաբանական առանձնաՀաւկությունները» խորադրով: Դա մեծ բանասւեղծի բառաւաչարի Հանդամանալից քննությունն Էր: Բնարերդուի բառաւաչարի Հեւաղուությունը Հեղինակին բերում Է Հեւնյալ եղրակացության: Սկըղբնական չրջանում դավառական բառերով ու քերականական ձներով ւարված իսաՀակյանը 900-ական թվականներից Հեւո Հանդում Է դրական լեղվին առաջնություն ւալու դաղա÷արին: «Սասմա ՄՀեր» ւոեմում բանասւեղծը ւվեց «սինթեւիկ» ոճի օրինակ: Նրա սւեղծած բառերն ու ÷ոխաբերական կաւակցությունները մւան մեր լեղվի դանձարանը: Սդւադործելով ժողովրդի ւաւկերավոր դարձվածքները, թնավոր խոսքերը' մեծ քնարերդուն դրանք մչակեց ն Հասցրեց դրական լեղվի մակարդակին: Նա վարւեւորեն Է օդւադործում Հայերենի բառադանձի իմասւային նրբությունները, դրաբարյան, ժողովրդախոսակցական ձները: Նրա սւեղծադործություններում արւաՀայւվեցին մեր լեղվի ւարղությունն ու ճոխությունը, ճկունությունը: իսաՀակյանը Հայ բանասւեղծական լեղուն մուեցրեց ժողովրդական լեղվի ակունքներին: ՊաւաՀական չԷ այն Հսկայական աղդեցությունը, որ թողել Է նա Հեւադա սերնդի սւեղծադործությունների վրա: Վ. Առաքելյանի այս աչխաւանքին կցված Է իսաՀակյանի օդւադործած բառերի ցանկը, որը կաղմել Է Թ. Զիլինդարյանը: Անկախ նրանից, թե ինչ վրիւումներ կան այս աչխաւանքում, այն արժեքավոր Է ն օդւակար1: Այս բնադավառի կարնոր դրքերից Է Գ. ՎաՀանյանի «Հայոց լեղվի ոճաբանության ձեռնարկը», որն իր ոչ մեծ ծավալով ու Համեսւ նւաւակադրումով Հանդերձ ժամանակի առաջնեկն Էր ն յուրովսանն օդնում Էր ն օդնում Է ոճաբանական ուսումնասիրություն կաւարողներին: Առաջին դլուխը նվիրված Է բառերի ոճական դերի բացաՀայւմանը, երկրորդ դլուխը' դարձվածների, դրանց ոճական արժեքի քննությանը, իսկ երրորդ դլուխը' ւաւկերավորման ու ար1 Արժեքավոր ուսումնասիրություն Է Առաքելյանի «Գր. Նարեկացու լեղուն ն ոճը»

(1975 թ.):

ւաՀայւչական միջոցների բնութադրմանը: Հեղինակն իրավացիորեն ւաՀանջում Է ւարբերել ւաւկերավորման միջոցները արւաՀայւչական միջոցներից, մի բան, որ այսօր Էլ չեն անում. ւաւկերավորման միջոցները Համարում են արւաՀայւչական միջոցներ: Մինչդեռ առաջինը վերաբերում Է մակդիրին, Համեմաւությանը, ÷ոխաբերությանը ն այլն, իսկ երկրորդը' նախադասության Հնչերանդային արւաՀայւությանը, չարադասությանը ն այլն: Աչխաւանքի վերջում Հեղինակը քննում Է դեղարվեսւական ն դիւական ոճերի ւարբերիչ առանձնաՀաւկությունները, անդրադառնում դերանունների ոճական կիրառություններին: Հեղինակի բնութադրումներն առՀասարակ ճիչւ են, օբյեկւիվ: 1957 թ. լույս ւեսավ Հր. կոսւանյանի դրքույկը' «Ակնարկներ վերջին ւասնամյակի սովեւաՀայ արձակի լեղվի ու ոճի մասին» խորադրով: Հեղինակը քննում Է մեր արձակի Հիչյալ ւասնամյակի բառաւաչարը ն լեղվական այլ միջոցները: Զնայած ժամանակակից Հայերենի Հնչյունական, բառային ն քերականական Համակարդերի բավականաչա÷ ուսումնասիրություններին' լեղվաբանները քերականական այս կամ այն կարդի ոճական կիրառություններին կամ բոլորովին չեն անդրադարձել, կամ անդրադարձել են իբրն ածանցյալ Հարց: Այս բացը ղդալի Է առ այսօր: Այս ւեսակեւից չնորՀակալ դործ Է կաւարել Պ. Մ. Պողոսյանը' ուսումնասիրելով արդի դրական արնելաՀայերենի բայի եղանակաժամանակային ձների ոճական կիրառությունները: Աչխաւությունը, որ կոչվում Է «Բայի եղանակային ձների ոճական կիրառությունները արդի Հայերենում» (1959 թ.), Հենց սկղբից ւիւի ասեմ, որ մի Հաջողված ուսումնասիրություն Է, որւեղ Հեղինակը, օդւադործելով Հայ դասական դրականությունից քաղած լեղվական Հարուսւ ÷ասւերը, ներկայացնում Է արդի դրական Հայերենի բայի սաՀմանական, Հրամայական, ըղձական, ւայմանական ու Հարկադրական եղանակների ու դրանց ժամանակների ոճական կիրառությունները: Առաջաբանում Հեղինակը քննում Է մի չարք ւեսական Հարցեր, ինչւես' քերականության ն ոճաբանության ւարբերությունները, քերականական կարդերի Հարցը, բայի իմասւային ն ձնային կարդերը, բայի եղանակների բնութադրումը ն այլն: ՍաՀմանական եղանակի ժամանակների ոճական կիրառությունները քննելիս առաջարկում Է այդ եղանակի ինը ժամանակներին ավելացնել նս երկուսը' ւուենցյալ (դրող եմ) ն անցյալի ւուենցյալ (դրող Էի), որով Հեւնում Է Ն. Տեր-Ղնոնդյանի ն ուրիչների վաղուց ասված կարծիք141

ներին, այնուՀեւն' բայի ւայմանական կամ ենթադրական եղանակը վերանվանում կաւեդորիական: Այս երկու առաջարկությունն Էլ լեղվաբանները լռությամբ, իՀարկե, մերժեցին: Սակայն Պ. Պողոսյանի սույն աչխաւանքը կարնոր Է ու արժեքավոր իր ուսումնասիրության բուն նյութով, որւեղ նա դիւական բարեխղճությամբ ներկայացնում Է բայի եղանակների ու ժամանակների ոճական կիրառությունները' դրանով լրացնելով այնքան բաղմակողմանիորեն քննված բայի մի կողմի' ոճական կիրառությունների մեկնաբանման ւակասը: Գեղարվեսւական սւեղծադործության լեղվի ուսումնասիրությունը կամաց-կամաց դառնում Է Հայադեւների Հեւաքրքրության առարկան: Պրոֆ. Գ. Սնակի Հանձնարարությամբ նրա ասւիրանւներն իրար եւնից Հրաւարակում են Հեւաղուություններ դեղարվեսւական դրականության լեղվի ու ոճի մասին: 1961 թ. լույս Է ւեսնում Մ. Վ. Ավադյանի առաջին աչխաւանքը' «Նաիրի Զարյանի սւեղծադործության լեղուն ու ոճը» խորադրով: Դա Հայ արդի դեղարվեսւական դրականության լեղվի ուսումնասիրությունը ներկայացնող երկրորդ դիրքն Է: Հեղինակը Հանդամանորեն քննել Է Ն. Զարյանի ւոեմների, բանասւեղծությունների, արձակի լեղվական առանձնաՀաւկություններն ու արժանիքները' լեղվական բաղմաղանության մեջ: Վերջին դլխում Հեղինակը մեկնաբանում Է Հայերենի քերականական ձների առանձնաՀաւուկ դրսնորումները բանասւեղծի երկերում: Ներկայացվում են Զարյանի նոր սւեղծած բառերը: Մայա Ավադյանի սույն աչխաւանքը Հեւաքրքիր Է ու օդւակար Հայ ոճադիւությանը: Նա Հանդես Է բերել լեղվական նուրբ դիւողականություն ու ճաչակ, լեղվաբանի Հակիրճ ու բովանդակալից խոսք: իր կառուցվածքով մի առանձնաՀաւուկ աչխաւություն Է Ռ. իչխանյանի դիրքը' «Բակունցի լեղվական արվեսւը» վերնադրով, լույս ւեսած 1965 թվականին: «Մոււք» ենթավերնադրի ւակ ներկայացվում են Ա. Բակունցի սւեղծադործության բնորոչ առանձնաՀաւկությունները' բանասւեղծական մեծ ներչնչանք, ուժեղ քնարականություն, Հումանիղմ (Հաւկաւես աչխաւավոր ժողովրդի նկաւմամբ), Հերոսներին անՀաւականացնելու, կերւավորելու մեծ վարւեւություն: Անդրադառնալով Բակունցի լեղվական առանձնաՀաւկություններին' Հեղինակն ընդդծում Է նրա բանասւեղծականությունը, ժողովրդայնությունը ն լեղվական միջավայր սւեղծելու, լեղվական միջոցներով Հերոսներին անՀաւականացնելու նրա վարւեւությունը:

Առաջին դլխում քննվում Է արձակադրի լեղվի բանասւեղծականության Հարցը, նրա Հաւկանիչները' խոսքի սեղմությունը, լրացումների եւադաս դործածությունը (չրջուն չարադասություն), կրկնությունները, Հեդնանքը, բայի ժամանակների ոճական կիրառությունները, ւաւկերավորման ն արւաՀայւչական միջոցները, բնանկարը ն այլն: Երկրորդ դլխում բնութադրվում Է Բակունցի լեղվի ժողովրդայնությունը, դրա արւաՀայւության միջոցները: Այս կաւակցությամբ Հեղինակը խորՀրդածում Է դրական ն դրականության լեղվի, բարբառների ÷ոխՀարաբերության մասին: Նրա մւքերն այս կաւակցությամբ Հսւակ են ու ճիչւ: Միայն ւեւք Է նկաւել, որ նա կարծես Հավասարության նչան Է դնում դրական լեղվի ու բարբառների միջն: կարծում եմ' չա÷աղանցում Է Հեղինակը' կարծելով, թե բարբառները չեն մեռնում, թե չւեւք Է խուսա÷ել բարբառախոսությունից, Հակառակը' ւեւք Է խրախուսել: Հիչեցնեմ, որ Հենց Բակունցն Էր ասում, թե բարբառները վերանում են: Միանդամայն այլ բան Է բարբառային ձներին կենդանություն ւալու, դեղարվեսւական դրականության մեջ օդւադործելու ւաՀանջը, որին ոչ ոք չի առարկում: Աչխաւության Հաջորդ Էջերում իչխանյանը նկարադրում Է Բակունցի լեղվի ժողովրդայնության միջոցները, Հաւկանիչները, Հերոսներին իրենց լեղվով անՀաւականացնելու միջոցները, լեղվական միջավայր սւեղծելու բակունցյան Հնարանքները: Աւա մեղ ծանոթացնում Է լեղվի մասին Բակունցի սկղբունքներին ն Բակունցի լեղվի մասին եղած կարծիքներին: Այս աչխաւությունը դրված Է սիրով ու նվիրումով: Հաւկաւես Հմւորեն են քննված Բակունցի ւաւմվածքների լեղվի բանասւեղծականության ն ժողովրդայնության Հարցերը: Հեղինակին Հաջողվել Է վեր Հանել ւաղանդավոր արձակադրի դերը Հայ դրականության լեղվի ղարդացման դործում, նրա օրինակելի լեղվի դրական աղդեցությունը Հեւադա սերունդների սւեղծադործությունների վրա: Հայ դեղարվեսւական արձակի, վիւասանության ւաւմության մեջ իր ւաւվավոր ւեղն ունի Շիրվանղադեն: Բաղմաղան են նրա սւեղծադործությունների թեմաներն ու ընդդրկած բնադավառները, ընդարձակ Է նրա Հերոսների Հանրադիւարանը: Հասկանալի Է, որ նման Հեղինակի սւեղծադործությունների լեղուն, լեղվական մչակույթն Էլ ենթադրում Է ոճի, լեղվական ձների բաղմաղանություն: Այս ւեսակեւից Էլ Հեւաքրքրություն ու կարնորություն Է սւանում ւաղանդավոր վիւասանի լեղվական մչակույթի ուսումնասիրությունը, որին ձեռնարկել Է ւողերիս Հեղինակը' 1966 թվականին ըն143

թերցողի սեղանին դնելով «Ալ. Շիրվանղադեի լեղվական մչակույթը» աչխաւությունը: Ներածական մասում Հեղինակը ւալիս Է վիւասանի սւեղծադործության լեղվական մչակույթի ընդՀանուր բնութադիրը: Շիրվանղադեին նախորդող ն նրան ժամանակակից դրողները ւարբեր վերաբերմունք ունեին դրաբարի, բարբառների նկաւմամբ: ինչւես Դ. Դեմիրճյանն Է ասում, մի կողմից' «նկարադեղ», «ոսկեվառ», «լուսաճաճանչ» ոճ, մյուս կողմից' բարբառախառն կամ բարբառով դործեր: Այսւիսի ւայմաններում Շիրվանղադեից ւաՀանջվում Էր խորաթա÷անց լինել, որոչել դրականության լեղվի ղարդացման միւումները ու ճիչւ կողմնորոչվել: Եվ ւաղանդավոր վիւասանը ճիչւ դւավ մեր լեղվի ղարկերակը, վերաբերմունքը դրաբարի ու բարբառների նկաւմամբ: Վիւասանի լեղուն, առարկայական ոճը բարձր են դնաՀաւել Վ. Տերյանը, Գր. ԶոՀրաւը, Արւ. Հարությունյանը ն ուրիչներ: Որոչ դրադեւներ վիւասանի լեղուն Համարել են «կոճկված», բայց Հենց դրա դեմ Է դրել Ա. Զուանյանը, թե «Շիրվանղադեի ոճը ւարղ Է, բնական, Հսւակ, ճչդրիւ, ոչ մեկ ավելորդ ղարդ, ոչ մեկ ճոռոմություն: Բայց ն վայելուչ Է ան ու չնորՀալի»1: Ներածականում, Շիրվանղադեի լեղվի ու ոճի ընդՀանուր բնութադիրն ուրվադծելուց Հեւո, Հեղինակն անցնում Է արձակադրի լեղվական մչակույթի բաղադրամասերի քննությանը: Նկարադրված են նրա օդւադործած ւաւկերավորման, արւաՀայւչական միջոցները, դարձվածաբանական Հնարները, Հերոսների անՀաւականացման լեղվական միջոցները, բնութադրված են արձակադրի սւեղծադործություններում ւեղ դւած բնանկարները, ղանդվածային ւեսարանները, բառաւաչարը, քերականական ձներից չեղումները: Հիչյալ Հարցերի քննության ընթացքում Հեղինակը մեջ Է բերել դրականության լեղվի, ոճի այս կամ այն Հարցի վերաբերյալ Շիրվանղադեի կարծիքները, ցույց ւվել վիւասանի ւեսական դրույթների ու սկղբունքների Հեւնողական կիրառումը սւեղծադործություններում: ինչւես նկաւվեց, անդրադարձել Է նան Շիրվանղադեի լեղվի ու ոճի մասին եղած թեր ու դեմ կարծիքներին: Ներկայացված Է վիւասանի լեղվական մչակույթն իր ղարդացման ու ÷ո÷ոխության ընթացքով, բերված են վիւասանի ձեռքով կաւարված ուղղումները, ոճական չւկումները վերաՀրաւարակությունների ժամանակ: Հեղինակն աչխաւել Է ցույց ւալ Շիրվանղադեի դերը մեր դրականության լեղվի ղարդացման ւաւմության մեջ: 1 Տե՛ս իմ աչխաւությունը, Էջ 16-17, 18-19:

Գրական երկերի լեղվի արժեքավոր Հեւաղուություններից Է Ս. Ա. Մելքոնյանի դիրքը' «Հ. Թումանյանի ւոեղիայի լեղուն ն ոճը» (1969 թ.) վերնադրով: Նա մանրաղնին քննության Է ենթարկել Հանճարեղ բանասւեղծի լեղվական արվեսւը' արւաՀայւչական ու ւաւկերավորման միջոցները, լեղվաչինարարական սկղբունքները: Առանձնաւես Հաջողված Է Թումանյանի բառաւաչարի քըննությունը: Մեծ բանասւեղծի սւեղծադործությունների (առանձնաւես ւոեմների) ւարբերակների դիւական բարեխիղճ ուսումնասիրությամբ Մելքոնյանը ցույց Է ւալիս, թե ինչւիսի Հմւությամբ Է բանասւեղծը բառերի, բառաձների ընւրություն կաւարել' Համաձայն իր' բառը մի աչխարՀ Է սկղբունքի, որը լեղուն ժողովրդայնացնելու նրա միջոցներից մեկն Է եղել: Ս. Ա. Մելքոնյանի այս ուսումնասիրությունը, լեղվաբանական Հեւաքրքրություն ներկայացնելով Հանդերձ, օդւակար Է մեր երիւասարդ դրողների, լեղվաբանների ու Հայոց լեղվի ուսուցիչների Համար: Ս. Ա. Մելքոնյանը ւասնյակ ւարիներ Է ղբաղվել Թումանյանի սւեղծադործությունների լեղվական մչակույթի Հեւաղուությամբ: 1986 թ. Հանդես Է դալիս մի նոր դրքով' «ՀովՀ. Թումանյանը ն արնելաՀայ դեղարվեսւական դրականության լեղուն» վերնադրով: Միանդամայն իրավացի Է Հեղինակը, երբ «Առաջաբանում» դրում Է, թե' «թեն դրողի լեղվի ուսումնասիրության ընդՀանուր սկղբունքներ կան», բայց «դիւական ւեսակեւից միանդամայն անարդյունավեւ Է, երբ լեղվաոճական բոլորովին ւարբեր նկարադիր ունեցող, դրական լեղվի ղարդացման բոլորովին ւարբեր չրջաններում Հանդես եկած դրողների լեղուն ուսումնասիրվում Է դրեթե նույն նւաւակադրումով, նույն եղանակով» (Էջ 6): Մելքոնյանը, ինչւես նչում Է, նւաւակ չի ունեցել Համակողմանի քննել Զարենցի բնութադրումով' «նաիրյան խոսքի ամենամեծ վարւեւի» լեղվաչինական դործունեությունը, ոչ թե սւառիչ լուծում ւալ դրան, այլ «նոր լույսի ւակ ներկայացնել դա» (Էջ 7): Աչխաւության «Պաւմական ակնարկ» խորադրի ւակ ներկայացվում են կարծիքներ Թումանյանի լեղվի մասին: Սկղբնական չըրջանում որոչ քննադաւներ բանասւեղծի լեղուն Համարել են բարբառային ն խորՀուրդ են ւվել Հրաժարվել, իրենց ասելով' «վայրենի բարբառից»: Առաջին ճիչւ դնաՀաւողներից Էր Մ. Աբեղյանը, որ 1890 թ. Թումանյանի ժողովածուի առիթով իր Հոդվածում այդ լեղուն որակում Է ժողովրդական կենդանի լեղվով չնչող խոսքարվեսւ: իր ւաւկերավորմամբ «Թումանյանի լեղուն արենակցական Հարաղա145

ւություն ունի ժողովրդական խոսքի Հեւ» (Էջ 9-10): Թումանյանի լեղուն բարձր Է դնաՀաւել նան ՎաՀան Տերյանը' այն որակելով իբրն բյուրեղանման ւարղության Հասած լեղու: Ս. Մելքոնյանը, ներկայացնելով Զարենցի դրական վերաբերմունքը Թումանյանի լեղվի նկաւմամբ, առարկում Է նրա այն ծայրաՀեղ, մերժողական կարծիքի դեմ, ըսւ որի «Թումանյանի լեղվի յուրաՀաւուկն ու բնորոչը, որ նրա լեղվին ւալիս Է դյուղական ինւոնացիա, մեր խորին Համողմունքով դաւաւարւված Է մաՀվան» (Մելքոնյան, Էջ 15-16): Բայց Զարենցը Թումանյանին այլ առիթով Համարել Է «մայրենի լեղվի մեծադույն վարւեւ», «նաիրյան խոսքի ավադ նաՀաւեւ», «ՀովՀ. Թումանյանն իր դեղարվեսւական բարձրարժեք երկերում Հասցրել Է մեր լեղուն անւեսանելի ճկունության, Հաղորդել Է նրան առնություն ն ուժ, միչւ կենդանի Է ւաՀել դրական խոսքի կաւը կյանքի ինքնաբուխ աղբյուրներին» (ն. ւ., Էջ 16): ԱյնուՀեւն Մելքոնյանը ներկայացնում Է Թումանյանի լեղվի մասին Գ. Սնակի կարծիքը, ըսւ որի Թումանյանի սւեղծադործությունն ունեցել Է երեք չրջան. առաջին չրջանին բնորոչ Է Հյուսիսա÷այլյան դրքային լեղուն, երկրորդ չրջանին' բարբառային լեղուն, երրորդ չըրջանին յուրաՀաւուկ Է լեղվի ժողովրդայնությունը, ժողովրդական լեղվամւածողությանը Հարաղաւ լինելը (անդ, Էջ 19): ԱյնուՀեւն բերվում են Վ. Առաքելյանի, Հ. Հարությունյանի, Ռ. իչխանյանի կարծիքներն այս Հարցի մասին: Ըսւ Ռ. իչխանյանի' Թումանյանը դրական ն ժողովրդաբարբառային լեղուները միաձուլել Է սւեղծադործորեն: Բայց «Թումանյանը եղավ այդ ուղղության ոչ միայն ամենախոչոր, այլ նան վերջին ամենախոչոր ներկայացուցիչը ն Հեւնողներ դրեթե չունեցավ» (Մելքոնյան, Էջ 22): Մելքոնյանը Համաձայն Է Հ. Հարությունյանի այն կարծիքին, թե Տերյանը լեղվամչակման առումով չի Հակադրվում Թումանյանին: Դրանով երկու լեղվաբանն Էլ Հակադրվում են ընդունված կարծիքին (Զարենց, Դեմիրճյան, իչխանյան ն ուրիչներ): Այրդո՞ք չեն վրիւում երկուսն Էլ, չԷ՞ որ Թումանյանն ու Տերյանը լեղվաոճական ւարբեր նկարադիր ունեն: Աչխաւության առաջին բաժնի Հաջորդ Հարցը դեղարվեսւական լեղվի առանձնաՀաւկությունների քննությունն Է: Հեղինակը մեկնաբանում Է դեղարվեսւական դրականության ն դրական լեղվի ÷ոխՀարաբերությունը, դրանց ւարբերություններն ու նմանությունները' դիմելով նան ռուս լեղվաբաններին: Այս խնդրի մասին խոսվել Է «Ակնարկներ Հայոց լեղվի ոճաբանության» դրքում, ուսւի կներկայացնենք իր ւեղում:

Աչխաւության Հաջորդ Էջերում բերվում են լեղվի մչակման նախաթումանյանական չրջանի ուղղությունները, Խ. Աբովյանի, Մ. Նալբանդյանի, Ռ. Պաւկանյանի, Ղ. Աղայանի, Րաֆֆու, Հ. ՀովՀաննիսյանի լեղվաչինական սկղբունքները: Ըսւ Մելքոնյանի' Թումանյանը մի կողմից' մերժում Էր Հյուսիսա÷այլյան լեղուն, նրա դրքայնությունը, մյուս կողմից' Պռոչյանի բարբառային լեղուն, ուսւի նա իր նախորդներից ոչ մեկին չԷր կարող լեղվի մչակման օրինակելի ներկայացուցիչ Համարել (Էջ 89): Երկրորդ բաժնում քննվում Է Թումանյանի 80-90-ական թվականների լեղվամչակման դործունեությունը, որ Մելքոնյանը որակում, բնութադրում Է իբրն Համադրման չրջան: Մելքոնյանն իրավացիորեն դրում Է, թե Թումանյանը մի կողմից' մերժելով Հյուսիսա÷այլյան դրքային, մյուս կողմից' աբովյանական բարբառայնությամբ խառը լեղուն' ինքը ժողովրդախոսակցական լեղուն մչակում, անց Էր կացնում դրական լեղվի քուրայով: ինչւես Շիրվանղադեն Է ասում, ոչ թե Հին քերականական կանոններին դերի, սառած, քարացած, անկենդան լեղու, այլ կենդանի, ուժ ու դեղեցկություն ունեցող ժողովըրդական դեղարվեսւական լեղու: Թումանյանն այս լեղվի կիրառողն Էր: իՀարկե, սա չի նչանակում դրական լեղվի նորմերի աննւաւակ ու անՀարկի խախւում. նման բաներ Թումանյանի սւեղծադործություններում բացառիկ են: Ուսումնասիրության Հաջորդ Հարցը մեծ բանասւեղծի լեղվի կաւարելադործման ընթացքի քննությունն Է: Բնութադրվում Է բանասւեղծի լեղվի բյուրեղացման ուղին, որակվում նրա լեղվի վերջին չրջանը, դնաՀաւվում ւոեմների լեղվական բարձր մչակույթը, բարձրարվեսւ լեղուն: Մելքոնյանը կաւարում Է նան լեղվական ճչդրւումներ, սխալների ուղղումներ, որոնք թույլ են ւրվել Թումանյանի երկերի նախորդ Հրաւարակություններում: Ս. Ա. Մելքոնյանի այս մենադրությունը նչանակալի ավանդ Է թումանյանադիւության ն Հաւկաւես նրա լեղվի ուսումնասիրության մեջ: Այն մեծ օժանդակություն Է Հայ դեղարվեսւական դրականության լեղվի ւաւմության աւադա ուսումնասիրողին: Հայ մեծանուն վիւասան Րաֆֆու սւեղծադործությունների լեղվական մչակույթի առաջին ամբողջական ուսումնասիրությունը կաւարել Է Լ. Եղեկյանը: 1975 թ. լույս ւեսավ նրա «Րաֆֆու սւեղծադործությունների լեղուն ն ոճը» աչխաւությունը: Ներածական մասում արծարծված են մի չարք ւեսական Հարցեր' դեղարվեսւական երկի լեղվի ն ոճի ÷ոխՀարաբերության, Րաֆֆու դերը դրական աչ147

խարՀաբարի մչակման դործում ն այլն: Սւեղծադործելով մի այնւիսի չրջանում, երբ ձնավորվում Էր դրական աչխարՀաբարը, երբ դեղարվեսւական դրականության լեղուն ղարդանում Էր երկու ուղղությամբ' Հյուսիսա÷այլյան ն աբովյանական, Րաֆֆուց ւաՀանջվում Էր ճիչւ ընւրություն կաւարել, ն այդ ճիչւը եղավ Հյուսիսա÷այլյան ուղղությունը: Սակայն Րաֆֆու լեղուն, ոճը մի նոր որակ Էր' իր Հարուսւ բառաւաչարով, ժողովրդախոսակցական խոսքի ճիչւ ընւրությամբ, ձնաբանական, չարաՀյուսական ձների ւեղին ու ոճական նւաւակով օդւադործմամբ: Ուսւի այդ լեղուն դարձավ օրինակելի իր ժամանակի ն Հաջորդ դրական սերնդի Համար: Շարադրանքի Հիմնական մասում Եղեկյանը ցույց Է ւալիս վեւերի Հերոսների անՀաւականացման լեղվական միջոցները, քննում վեւերի բառաւաչարը, Հայերենի բառաչերւերի (Հաւկաւես Հնաբանությունների) ոճական կիրառությունները Րաֆֆու արձակում' լեղվական միջավայր, ւաւմական դունավորում ւեղծելու Համար: Րաֆֆու մասին չաւ Է դրվել, բայց նրա ոճի, լեղվի մասին դիւական ամբողջական խոսք չի ասվել: Եղեկյանի այս ուսումնասիրությունը մի լուրջ քայլ Է այդ ւակասը լրացնելու: Լ. Եղեկյանը Րաֆֆու լեղվի ու ոճի քննությունը չարունակում Է վերջերս Հրաւարակած իր մի նոր աչխաւությունում, որ կոչվում Է «Գրական աչխարՀաբարը ն արնելաՀայ ւաւմավեւի լեղուն» (1990 թ.): Աչխաւությունը սկսվում Է աչխարՀաբարի ն նրա ղարդացման մասին եղած կարծիքների վերաբերյալ ակնարկով: Խոսվում Է նան մինչաբովյանական չրջանի արձակի լեղվական առանձնաՀաւկությունների մասին: Առաջին մասը ներկայացնում Է դրական աչխարՀաբարի ու Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանի» ւաւմավեւի լեղվի ÷ոխՀարաբերության Հարցը, ըսւ որում բնութադրվում են «Վերքի» լեղվական մչակույթին ւրված դնաՀաւականները Հայ դիւնականների կողմից: Աւա Եղեկյանն անցնում Է «Վերքի» լեղվական առանձնաՀաւկությունների մանրամասն քննությանը' Հընչյունային, բառային կաղմի, ձնաբանական ու չարաՀյուսական իրողությունների: Սրան Հաջորդում Է ւաւմավեւի ոճական առանձնաՀաւկությունների մեկնաբանությունը: Աչխաւության 3-րդ մասը վերնադրված Է «ԱչխարՀաբարի ղարդացման Հեւադա ընթացքը ն Րաֆֆու ւաւմավեւերի լեղուն», իսկ վերջին մասը' «Մուրացանի «Գնորդ Մարղւեւունի» ւաւմավեւի լեղուն»:

Հեղինակն այն Համողման Է, որ արնելաՀայ ւաւմավեւի լեղվի քննությունը Հնարավորություն Է ւալիս որոչելու դեղարվեսւական արձակի ղարդացման միւումները, ն իր աչխաւության կառուցվածքը Հիմնավորում Է նրանով, որ Հայ ւաւմավեւի լեղուն սկիղբ Է առնում Աբովյանի «Վերք Հայասւանի» վեւով, մչակվում ն կաւարելադործվում Է նախ Րաֆֆու, աւա Մուրացանի ւաւմավեւերում: «Վերքի» լեղվին անդրադառնալուց առաջ Եղեկյանը ներկայացնում Է դրական աչխարՀաբարի կաղմավորման ու ղարդացման Համառու ւաւկերը: ԱչխարՀաբարի ւաւմության չրջանաբաժանումները, որ արել են Այւընյանից սկսած մինչն մեր օրերի լեղվաբանները (Հր. Աճառյան, Գ. Սնակ, Գ. ԶաՀուկյան, Ռ. իչխանյան), Եղեկյանը նույնւես ընդունում Է: Լեղվաբանների այն կարծիքը, թե դրական աչխարՀաբարն սկսվում Է 17-րդ դարից, թե մինչն «Վերքը» (1840) դրական աչխարՀաբարը մչակվել ն որոչակի Համակարդ Է ունեցել, ուսւի Աբովյանը ոչ թե աչխարՀաբար լեղվի Հիմնադիրն Է, ինչւես կարծում են դրականադեւները (Հր. Մուրադյան, Ռ. Զարյան ն ուրիչներ), այլ' աչխարՀաբար վեւի: Նա աչխարՀաբարի դաւի ւաչււանն Է, դրաւայքարի Հիմնադիրը, մի բնութադիր, որ առաջին անդամ ւվեց Գ. Սնակը: ԶաՀուկյանը, Համաձայնելով այս բնութադրին, դւնում Է, թե Աբովյանի մեծ արժանիքն այն Է, որ նա դեղարվեսւական դրականություն ներդրեց այդ դրական աչխարՀաբարը: Այս ընդՀանուր ՀիմնաՀարցերից Հեւո Լ. Եղեկյանն անցնում Է «Վերքի» լեղվի մանրամասն քննությանը: Թեն այդ Հարցին անդրադարձել Է Ալ. Մարդարյանը իր «Խաչաւուր Աբովյանը ն դրական աչխարՀաբարը» աչխաւանքում, Եղեկյանը կաւարել Է ավելի մանրամասն ուսումնասիրություն' վեւի Հնչյունական, բառային, ձնաբանական ն չարաՀյուսական մակարդակներով: Բննելով «Վերքի» Հնչյունային Համակարդը, նրա առանձնաՀաւկություններն ու Հնչյունա÷ոխությունները' Եղեկյանն այն ընդունելի եղրակացությանն Է Հանդում, որ Աբովյանը Հաճախ չեղվել Է Արարաւյան բարբառի Բանաքեռի խոսվածքից' ընդունելով դրական ձները: Անցնելով ւաւմավեւի ձնաբանական իրողությունների քննությանը' Հեղինակը նկարադրում Է Հոդնակերւ մասնիկների Հոլովման, խոնարՀման ձների աբովյանական կիրառությունները, վեւի չարաՀյուսական առանձնաՀաւուկ ձները, բառաւաչարը: Այս մանրամասն ու Հանդամանալից քննությունը, որ արժեքավոր Է ն օդւակար մեր լեղվի ւաւմությունն ուսումնասիրողների Համար, Հեղի149

նակին բերել Է այն եղրակացության, թե «Վերքը» դրվել Է ոչ թե ժամանակի դրական լեղվով, այլ' ժողովրդախոսակցական լեղվով, որի Հիմքում ընկած Էր Բանաքեռի խոսվածքը: Մենադրության երկրորդ մասը «Վերք Հայասւանի» ւաւմավեւի ոճական Հնարանքների, առանձնաՀաւկությունների քննությունն Է: Աբովյանը որքան ուժեղ Է բնությունը նկարադրելիս, այնքան Էլ' իր Հերոսներին: Առանձնաւես ընդդծվում են Աբովյանի խոսքում ժողովրդական խոսքի դերաղանցությունը, ժողովրդական բառուբանով Հադեցած խոսքը: ինչւես ւարղվում Է «Վերքի» լեղվից, սւեղծադործության մեթոդն ու ոճը կարող են չՀամաւաւասխանել, չնույնանալ: Հեղինակը Աբովյանի ոճը բնութադրում Է ՀովՀ. Թումանյանի խոսքով, թե վեւը դրվել Է Հրեղեն լեղվով, սրւի արյունով: Աբովյանը ւալիս Է կյանքի ոչ միայն իմացությունը, այլն ղդայնությունը: Մենադրության երրորդ մասը վերնադրված Է «Գրական աչխարՀաբարի ղարդացման Հեւադա ընթացքը ն Րաֆֆու ւաւմավեւերի լեղուն»: Մի քանի Էջում ներկայացվում Է դրական արնելաՀայերենի վիճակը Րաֆֆու ն նրան նախորդող չրջանում, ւրվում Է Մ. Նալբանդյանի, Սւ. Նաղարյանի, Ռ. Պաւկանյանի ն այլոց լեղվական մչակույթի ընդՀանուր բնութադիրը: ինչւես նչել են լեղվաբանները (Գ. Սնակ, Ալ. Մարդարյան), իբրն ժամանակի դրական լեղվի ղարդացման Հիմնական սկղբունք' դործել Է Նալբանդյանի այն դրույթը, թե նոր դրական լեղուն ւիւի նայվի ու մչակվի ինքնուրույնաբար, առանց Հին լեղվից խւնելու ն դավառական բարբառին սւրկանալու. ւեղական բարբառը ընդՀանուր առմամբ արժեք չունի, ժողովրդական լեղու' առանց բարբառի: Հաջորդ Էջերում ներկայացված են դրական արնելաՀայերենի ղարդացման երկու ուղղությունը դեղարվեսւական սւեղծադործություններում' աբովյանական ն Հյուսիսա÷այլյան: ԱյնուՀեւն կաւարվում Է Րաֆֆու ւաւմավեւերի լեղվի մանրամասն քննությունը: Րաֆֆու լեղվի ղարդացման ընթացքը Հեղինակը երեք չրջանի Է բաժանում' Հյուսիսա÷այլյան, մչակյան ն «Արձադանքի»: Առաջին չրջանի լեղվին բնութադրական են' Հոդնակի թվի կաղմությունը ք մասնիկով, դրաբարյան դերանվանական ձների (մեք, նոքա) օդւադործումը, սաՀմանական եղանակի ներկա ն անցյալ կաւարյալ բայերի դրաբարյան ձների (սիրում եմք, ÷այլեցավ, չունիմք), դրաբարյան դերբայների (դալոց, դւանել, կացուցել) առկայությունը, դոյա150

կանի Հոդնակի սեռականը ու Հոլովիչով կաղմելը (դարերու), կրավորական բայերի խոնարՀման դրաբարյան ձների (բռնկին), ռուսերեն ն օւար լեղվաձների օդւադործումը ն այլն: Հեւադա չրջանում վիւասանն ասւիճանաբար աղաւվում Է դրաբարյան բառաձներից ու քերականական ձներից: Այս չրջանի վիւասանի լեղուն բարձր են դնաՀաւել Հայկունին, Լեոն: Որոչ աղդեցություն Է թողել Րաֆֆու լեղվի վրա նան «Մչակը»: Հակառակ Շիրվանղադեի այն կարծիքին, թե Րաֆֆու Հերոսները խոսում են միննույն լեղվով, չեն անՀաւականացված, Եղեկյանը նչում Է այդ անՀաւականացումը' Հիչաւակելով Րաֆֆու նամակը Ռ. Պաւկանյանին, որւեղ մեկնաբանում Է, թե ինչւես Է ինքը անՀաւականացրել իր Հերոսներին' ոճավորել նրանց խոսքը: Գրողը չւիւի ւաւճենի, լուսանկարչական մանրամասնությամբ ներկայացնի Հերոսների լեղուն, ինչւես երբեմն վարվում Է Հր. Մաթնոսյանը, ւարւադիր չԷ, որ ւաւմական անձերը խոսեն դրաբարով,- նկաւում Է Եղեկյանը,- Րաֆֆին նրանց մյուսներից ւարբերում Է լեղվամւածողության առանձնաՀաւկություններով: Հեղինակը չի անւեսում Րաֆֆու լեղվում եղած նան ձնաբանական, չարաՀյուսական չեղումները դրական լեղվից, օւար բառերի անՀարկի օդւադործումը: Սակայն «Սամվելը» ն Հեւադա չրջանի («Արձադանքի») սւեղծադործություններն աղաւ են այդ օւարաբանություններից, ղւված: ԱյնուՀեւն ներկայացված են այս վերջին չրջանի սւեղծադործությունների, ւաւմավեւերի լեղուն' բառաւաչարը, քերականական ձները, չեղումները դրական ձներից: Հեղինակը չի մոռացել նչել, որ Րաֆֆին բնանկարի վարւեւ Է: Անցնելով Րաֆֆու լեղվի դնաՀաւմանը' Եղեկյանը իրավացիորեն մերժում Է ժամանակին որոչ մարդկանց կողմից ասված այն կարծիքը, թե Րաֆֆու լեղուն ժամանակի Հրաւարակախոսական, չոր լեղուն Է, ն իբրն դրա ժխւում, բերում Է Շիրվանղադեի ւված դնաՀաւականը. «Րաֆֆին մեր արձակ դրականության դեղեցիկ լեղվի Հիմքը դրեց»: Ըսւ Ռ. իչխանյանի' Րաֆֆին Հայ նոր դրականության արձակի լեղվի բանասւեղծականացման ռաՀվիրան Է, իր ժամանակակիցների մեջ ամենից ավելի խոչոր դեր կաւարեց նրա դրական Հայերենը մեր աղդային լեղվի մակարդակի բարձրացման դործում (մենադրություն, Էջ 190): Հայ ւաւմավեւի լեղվի այս չրջանի ուսումնասիրությունը թերի կլիներ, եթե մենադրության Հեղինակը չանդրադառնար Մուրացանի «Գնորդ Մարղւեւունի» ւաւմավեւի լեղվի ուսումնասիրությանը:

Այս աչխաւանքի վերջին Հարցը Հենց այդ ւաւմավեւի լեղվի քըննությունն Է: Ըսւ Եղեկյանի' Մուրացանի ւաւմավեւը ներկայացնում Է իր ժամանակի դրական լեղվի ընդՀանուր ւաւկերը: Մուրացանը իր ւաւմավեւի խոսքարվեսւով չարունակեց Րաֆֆուց ժառանդած ավանդույթը ն ավելի բաղմաղան դարձրեց ու ղարդացրեց դրական արնելաՀայերենը: Նրա խոսքը ճոխ Է, առարկայական, ղերծ ձդձդվածությունից, կենդանի նկարադրով աչքի են ընկնում ղանդվածային ւեսարանները, առանձնաւես' ւաւերաղմական: Նրա վիւական խոսքը ղերծ Է Հրաւարակախոսական երկարաբանությունից: Վեւում Հանդիւող դրաբարյան ձները Հերոսներին անՀաւականացնելու, ւաւմական միջավայր սւեղծելու նւաւակով են օդւադործված: Նչելով Մուրացանի կաղմած նոր բառերը, նրա դերը մեր լեղվի բառաւաչարի Հարսւացման բնադավառում' Եղեկյանը բերում Է նան անՀաջող կաղմությունների, դրաբարյան խրթնաբանությունների օրինակներ: Հակառակ Գ. Սնակի, Եղեկյանը Մուրացանի ւաւմավեւի լեղուն Հնացած չի Համարում: Նկաւելի Է, որ մենադրության այս մասը այն ջերմությամբ ու մակարդակով չի դրված, ինչ Աբովյանի ու Րաֆֆու բաժինները, ղդալի Է չւաւողականությունը: Ա÷սո-ս, որ այդւես Է սւացվել: Մուրացանը չաւ ավելիի Էր արժանի: Լ. կ. Եղեկյանի այս մենադրությունը կարնոր ներդրում Է Հայ դեղարվեսւական դրականության լեղվի ուսումնասիրության բնադավառում: ՀանրաՀայւ ճչմարւություն Է, որ դրականության վարւեւները ոչ միայն կարողանում են աղդային լեղվի դանձարանից ւաղանդավոր կերւով օդւվել, այլն նւասւում են այդ լեղվի Հարսւացմանը, լեղվաչինարար դործ են կաւարում: Այս իմասւով մեծ Է Դ. Դեմիրճյանի դերը Հայ դրական ու դրականության լեղվի ղարդացման, Հարըսւացման բնադավառում: Մի առիթով նա ասել Է. «Հայերենը Հին լեղու Է ն Հարուսւ լեղու, ւեւք Է լավ սովորել: Նա անվերջ ղարդանում Է, ւեւք Է Հեւնել ընթացքին ն ուղեկցել: Նա սւեղծադործում Է, ւիւի մասնակցել»1: Տաղանդավոր արձակադիրը չաւ լավ Էր ուսումնասիրել Հայերենը, քաջաւեղյակ Էր նրա բառադանձին, բառակաղմական, քերականական, ոճական Հնարանքներին, Հեւեվում Էր արդի Հայերենի ղարդացման ընթացքին, նւասւում նրա Հարսւացմանը դրաբարյան, ժողովրդախոսակցական, բարբառային, արնմւաՀայերեն ձների Հմոււ ընւրությամբ: Դեմիրճյանի լեղվի լա1 Դ. Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 8, 1963 թ., Էջ 430:

վադույն բնութադիրը ւվել Է Եղիչե Զարենցը դեռ 1934 թ.: «Դեմիրճյանի սւեղծադործությունների լեղուն,- ասում Է նա,- բնորոչ Է նրանով, որ Հիմքում լինելով դրական մաքուր լեղու (ն իր այս կողմով Հարելով լեղվական ընդՀանուր «ւերյանական» ւիւին), կրում Է իր մեջ մեր լեղվի, իբրն աղդային ձնի, Հաւկանչական Էլեմենւների օդւադործման չաւ Հարուսւ ÷որձ - ն Հենց սա Է Դ. Դեմիրճյանի լեղվի ամենամեծ արժեքը մեր դրականության մեջ»1: ԴԵմիրճյանի լեղվական դավանանքն ու սկղբունքները չաւ են նւասւել Հայ դրականության լեղվի ղարդացման դործընթացին: իր սւեղծադործության առաջին չրջանից, երբ դրում Էր բանասւեղծություններ, Դեմիրճյանը լեղվի բնադավառում որդեդրեց Հյուսիսա÷այլյան, նալբանդյանական սկղբունքը: Գրականության լեղվի Հիմքում ընդունելով դրական լեղուն' նա օդւվում Էր դրաբարից, ժողովրդախոսակցական լեղվից, մչակում ու օդւադործում Էր բարբառային խոսուն ձները: Դեմիրճյանի լեղուն «կոճկած Հայերեն» չԷ: Նա Հմւորեն օդւադործում Էր առածներ, ասացվածքներ, թնավոր խոսքեր: Նրա սւեղծած չաւ արւաՀայւություններ մւել են դրականություն ն այսօր Էլ դործածվում են («Վաւ մարդը ղաւկին Էլ Է վաւ», «Գյուղը քլթքլթում Է կրակին դրած կաթսայի նման», «կարիճն ինչքան չարանա, ինքն իրեն կխ÷ի» ն այլն): Ուսումնասիրել Դեմիրճյանի սւեղծադործությունների լեղուն' նչանակում Է օժանդակել ւեսնելու մեր դրականության լեղվի ղարդացման ընթացքը: ԱՀա թե ինչու այն մեծ կարնորություն Է սւանում, դառնում չնորՀակալ դործ: Ցավոք ւիւի նչել, որ այդ մեծ արձակադրի լեղուն դեռ ամբողջական ու Համակողմանի ուսումնասիրության չի ենթարկվել, երկերի լեղուն չի քննվել: Այդուամենայնիվ «Վարդանանքի», լեղվական ուսումնասիրությունը կաւարել Է Ֆ. Հ. Խլղաթյանը «Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք» ւաւմավեւի լեղուն ն ոճը» աչխաւությամբ (1988 թ.): Ֆ. Խլղաթյանը մեր այն լեղվաբաններից Է, որոնց Հեւաղուությունն ընթացել Է ոճադիւության ուղղությամբ: Նրա դրչին են ւաւկանում «Ոճաբանության առարկան ն խնդիրները» (1971 թ.), «Հնչյունաբանության ոճաբանություն» («Լեղվի ու ոճի Հարցեր», Հաւ. 4-րդ) ւեսական ուսումնասիրությունները (1976 թ.): Դեմիրճյանի «Վարդանանքի» լեղվի քըննությունը Հեղինակի ւեսական սկղբունքների կիրառությունն Է: Առաջին դլխում քննվում Է վեւի բառաւաչարը, ընդՀանուր Հայերեն բառերի Հեւ նան վիւասանի օդւադործած ժողովրդախո1 Ե. Զարենց, Գրականության մասին, 1957 թ., Էջ 197:

սակցական, բարբառային բառերն ու բառաձները, աֆորիղմները, առածները, որոնք ձուլված են վիւասանի լեղվին: Բերված են Դեմիրճյանի կաղմած նոր բառերը (բռունցքել, անցուդարձել, ուժդնել, ոլորաձայնել, անախորժել ն այլն), ինչւես ն իմասւի թարմացմամբ օդւադործված բառեր: Դեմիրճյանը քերականական ղուդաՀեռ ձներից ընւրել Է այն ձեվերը, որոնք ժողովրդախոսակցական լեղվին են Հաւուկ: Այս մասին Է աչխաւանքի երկրորդ դլուխը: Ներկայացված են ւաւմավեւում Հանդիւող դրական լեղվից չեղված ձնաբանական կաղմությունները' դոյականի թվի (ծրադիրներ, արյունաՀեղություններ), Հոլովման (ընկերին), խոնարՀման (ուղում եմ դնամ) վերաբերյալ: Սրանք վիւասանն օդւադործում Է սկղբունքորեն' նւաւակ ունենալով դրական դրավոր խոսքը մուեցնել բանավորին, ÷ոքրացնել դրավոր ն բանավոր խոսքի միջն եղած ւարածությունը: ԱՀա թե ինչու նա կաւերի ÷ոխարեն օդւադործում Է Հոլովները: Այս ձների մասին խոսելիս Խլղաթյանը մեկնաբանում Է նան անՀարկի չեղումները, որոնք ոճական որնԷ արժեք չունեն: ԱյնուՀեւն Հեղինակը (3-րդ դլխում) դրում Է, թե ինչւես Է վիւասանը բառերի, դրաբարյան Հոլովաձների, դարձվածների, թնավոր խոսքերի միջոցով սւեղծում ւաւմական միջավայր, անՀաւականացնում Հասարակական ւարբեր չերւերի (իչխան, Հոդնորական, չինական) ներկայացուցիչներին: կարծում եմ' վերնադիրը' «Պաւմական ոճավորում, լեղվական կերւավորում», Հաջող չԷ: Աչխաւանքի 4-րդ դլխում քննվում են «Վարդանանքում» եղած ւաւկերավորման միջոցները' մակդիր, Համեմաւություն, ÷ոխաբերություն, կրկնաբերություն, բառախաղ, Հեդնանք ն այլն: Պեւք Է նչել, որ Հաջողված այս դործի Հեղինակը լեղվական երեվույթները սոսկ ներկայացնողի դերում չԷ. արժեքավորելով Դեմիրճյանի լեղուն, նրա մչակութային բարձր մակարդակը, Հարսւությունն ու ժողովրդայնությունը' նա ւեղ-ւեղ մերժում Է վիւասանի օդւադործած այս կամ այն բառաձնը, օրինակ, «Թանաքի ծովի ւես սնացել Է անաւաւը», «Վարդան Մամիկոնյանը ղսւանակի ւես թռավ նսւեց», «Մեծ Տիկնոջ չոր ձեռքը նմանեցնում Է ւաւասկի»: Խոսելով բառերը կարճացնելու սկղբունքի մասին' Խլղաթյանն իրավացիորեն որոչ վերաւաՀումով Է Համաձայնում վիւասանին' քըննադաւելով նրա այն սկղբունքը, թե Հանուն բառերի կարճացման Հաչվի չւիւի առնել բառարմաւի Հասկանալիությունը, իմասւի մթադնումը: իմ կարծիքով լավ կլիներ, եթե Խլղաթյանը, Համեմա154

ւելով վեւի Հին ն նոր Հրաւարակությունները, ցույց ւար վիւասանի կաւարած լեղվական ÷ո÷ոխությունները: Դա կարնոր Է երկու ւեսակեւից' նախ կւարղեր Դեմիրճյանի սկղբունքները ն աւա' մեր լեղվի ղարդացման ընթացքը, նրա կրած ÷ո÷ոխությունները: Բառի ոճական արժեքի ու կիրառությունների մասին Է Ս. Ա. էլոյանի «Ժամանակակից Հայերենի բառային ոճաբանություն» աչխաւությունը (1989 թ.): Ներածական մասում բնութադրված են բառերի ոճադիւական Հեւաղուության առարկան ու խնդիրները: Աչխաւանքն ունի երեք դլուխ: Առաջինը վերաբերում Է Հայերենի բառաւաչարի ոճաբանական դասակարդմանը. 1. Ըսւ ՀուղաարւաՀայւչական երանդավորման, երեք ենթախմբով' ա) մենիմասւ (չաչանակ, քծնող, դաւարկաւորւ), բ) բաղմիմասւ (ւականք, ÷չել, դդում), դ) անՀաւական դնաՀաւումով (չնիկ, աղջնակ, քնքչիկ), 2. Ըսւ դործառական ոճական երանդավորման' Հեւնյալ խմբերով. ա) Համադործածական, չեղոք բառաւաչար, դրանք ւարղ ու մաւչելի են, ընդՀանուր (արնը դուրս եկավ, չողերը մեռան, անձրն եկավ ն այլն), բ) խոսակցական (դլուխդովան, դղվռւոց, խրաւ, յոլա դնալ ն այլն): Այս խմբի մեջ մւնում են' դրական (Էդ, ւասերկու), խոսակցական (օջախ, մարմանդ, աչք դնել, ÷չան, ÷ալաս, կոնծել, որ մու են դրականին), դռեՀկաբանություններ (լակել, չնթռել, լա÷ել), ժարդոնային (չւո, կայֆ անել, ֆըռցնել, ժամո ն այլն), դրքային (սինլըքոր, մերկաւարանոց): Գրքայինները լինում են' դիւական (բառույթ, ձնույթ, լաղեր, լոդարիթմ ն այլն), Հրաւարակախոսական (բնադիծ, իրաղեկում, առաջնորդ ն այլն), ւաչւոնական (ՀրաՀանդ, քրեական, Հրամանադիրք ն այլն), դրասենյակային (դիմում, մակադրություն, ւեղեկանք), վարչա÷ասւաթղթային, դիվանադիւական (միջնորդել, Հուչադիր, ի դիւություն, կից), դեղարվեսւական (ծաղկուն, լուսաչյա, նվադուն): Երկրորդ դլուխը ներկայացնում Է արդի Հայերենի բառաւաչարի ձնաիմասւային խմբերի ոճական կիրառությունները. 1. Բաղմիմասւ բառեր, դրանց ÷ոխաբերական իմասւներով կիրառությունները (անՀաւական, Համալեղվական), 2. Համանուն բառեր' Համարմաւ, ւարարմաւ, Համադիր, ՀամաՀունչ, Հարանուն, Հոմանիչ, Հականիչ բառերի ոճական արժեքը: Երրորդ դլխում քննվում են բառաւաչարի ոչ դործուն չերւի (նորաբանություններ, Հնաբանություններ) ոճական առումները: Ս. էլոյանն այս աչխաւության մեջ յուրովի Է քննում ոճական Հարցերը, որոնց մասին թեն քիչ չի դրվել:

Զբաղվելով Հայ դասական դրողների լեղվի ու ոճի ուսումնասիրությամբ' մենք անւեսել ենք այսօրվա ւաղանդավոր դրողների խոսքարվեսւը, նրանց լեղվի ու ոճի քննությունը: Ուսւի ողջունելի Է, որ Հիսունական թվականներին Հանդես եկած Հայ ւաղանդավոր բանասւեղծներ Համո ՍաՀյանի, ՎաՀադն Դավթյանի ու Պարույր Սնակի բանասւեղծությունների լեղվական աւաղձի ուսումնասիրությունն Է կաւարել Արւ. Պաւոյանը: Լեղվաչինարար բանասւեղծ Է Պարույր Սնակը. մեծ Է նրա ավանդը արդի Հայերենի, նրա բառադանձի Հարսւացման ու մչակման բնադավառում: Սնակի Համար Էլ մի բառը մի աչխարՀ Է, ն նրա բանասւեղծություններն աչքի են ընկնում բառերի ոսկերչական ընւրությամբ, նոր իմասւավորումներով ու նորակաղմություններով: Ուսւի Պաւոյանը ճիչւ Է վարվել' ուսումնասիրության նյութ դարձնելով առանձնաւես բանասւեղծի բառաւաչարը: Նրա դրչին են ւաւկանում «Պարույր Սնակի չա÷ածոյի լեղվական արվեսւը» (1970 թ.), «Պարույր Սնակի չա÷ածոյի բառաւաչարը» (1970 թ.) ուսումնասիրությունները: Նա կաղմել Է բանասւեղծի չա÷ածոյի բառարանը' երկու Հաւորով, ն արձակ դործերի բառարանը' մեկ Հաւորով: կարելի Է ասել, որ Պաւոյանը ներկայացրել Է Սնակի սւեղծադործության բառադանձի ամբողջական, Համաւար÷ակ ւաւկերը: Մի այլ բնույթի աչխաւություն Է Արւ. Պաւոյանի 1976 թ. Հրաւարակած դիրքը' «Զա÷ածոյի լեղվական արվեսւի Հարցեր» վերնադրով: Այն բաղկացած Է երկու մասից: Առաջին մասում քննվում են Համո ՍաՀյանի խոսքարվեսւի առանձնաՀաւկությունները: Հեղինակն առանձնաւես կանդ Է առել ՍաՀյանի խոսքի մեղեդայնության լեղվական միջոցների մեկնաբանման վրա: Ներկայացված են բանասւեղծություններում օդւադործված Հանդը' իր բաղմաբնույթ դրսնորումներով' ներքին ու արւաքին, արական ու իդական, անճիչւ ու ճիչւ, քողարկված ու արձադանքվող, նմանաՀունչ ձներն ու ղուդորդությունները, բաղաձայնույթն ու առձայնույթը, բառակըրկնությունները, քերականական առանձին ձների, կաւակցությունների ու բառադասության բանասւեղծականության Հաւկանիչները: կաւարված Է սւեղծադործության բնանկարների լեղվական միջոցների վերլուծություն: Աչխաւության երկրորդ մասը ակնարկ Է Վ. Դավթյանի ւաւմական ասքաւաւումների լեղվական արվեսւի մասին: Ուսումնասիրված են Դավթյանի սւեղծադործություններում արւաՀայւված ւաւմականության լեղվական միջոցները' բառա156

դանձ, քերականական կառույցներ ու ձներ: Վերջին դլխում ներկայացված են դրական կերւարի' լեղվական միջոցներով անՀաւականացնելու մի քանի առանձնաՀաւկություններ Վ. Դավթյանի ւոեմներում: ինչւես ասվեց, Արւ. Պաւոյանը չաւ Հանդամանորեն Է ուսումնասիրել Պարույր Սնակի բանասւեղծությունների, արձակ դործերի, թարդմանությունների բառաւաչարը, որը նրա վերը նչված աչխաւություններում ներկայացված Է Հայերենի բառաչերւերի, բառակաղմության, ոճական կիրառությունների ւեսակեւից: Նորերս լույս Է ւեսել նրա մի նոր աչխաւանք' «Ակնարկներ Պարույր Սնակի բառաւաչարի ն ւաղաչա÷ության» (1991 թ.): Առաջին մասում ւրված Է բանասւեղծի բառային կաղմի կիրառական վերլուծությունը, որ կաւարել Է Պաւոյանը ըսւ իր կաղմած բառարանի: Պաւոյանը Հեւաքրքիր ու օդւակար վիճակադրական աչխաւանք Է կաւարել, որով ւարղել Է, որ Պ. Սնակի բանասւեղծություններում օդւադործված Է 14.200 բառ, որը թարդմանական ն արձակ դործերի բառաւաչարի Հեւ կաղմում Է 17.631 բառ միավոր: Համեմաւելով ւասնՀինդ նչանավոր դրողների (Հոմերոս, Շեքսւիր, Նարեկացի, ՀովՀ. Թումանյան, Զարենց ն այլն) օդւադործած բառաւաչարի Հեւ' նա ւարղել Է, որ Սնակի բառաւաչարը քանակով դերաղանցում Է նրանց բառաւաչարին, միայն բանասւեղծությունների բառաքանակը մուենում Է Շեքսւիրի բառաքանակին: Սնակը բառի, նրա դեղադիւական արժեքի նկաւմամբ չաւ նուրբ ղդացողություն ունի: Նրա սւեղծած 1000 նոր բառերի մեծ մասը մւել Է դրական լեղու: Պաւոյանը իրավացիորեն դնաՀաւում Է այն Հանդամանքը, որ Սնակը չի սիրում բառերը կրկնել: Նա բառի ոճական կիրառության վարւեւ Է, անդամ չեղոք չերւի, օւարաբանությունների, արնմւաՀայերենի, ւերմինային բառերը նա օդւադործել Է ոճական իմասւներով: ԱյնուՀեւն ւրվում Է բանասւեղծի բառադանձի իմասւային առանձնաՀաւկությունների նկարադրությունը' ըսւ անվանողական, դնաՀաւողական, ՀուղարւաՀայւչական, բաղմիմասւային, ÷ոխաբերական Հաւկանիչների: Աղյուսակով ցույց են ւրված, իբրն օրինակ, 71 բառի ղանաղան իմասւային կիրառությունները Սնակի բանասւեղծություններում, ըսւ որի բոլոր բառերն ունեն Հինդ ն ավելի կիրառություններ: Սրինակ' ւանել բայն օդւադործված Է 13 իմասւով, ունենալը՝ 17, Շասնելը՝ 15, ասելը՝ 12, ժամանակ, իջնել բառերը' 11-ական անդամ ն այլն: Սա ամենամեծ վկան Է, ամենաիրական աւացույցը Պ. Սնակի լեղվական Հարսւության, բառաւաչարի ճկունության:

Տաղաչա÷ության մասին աչխաւություններ կան (Մ. Աբեղյան, էդ. Զրբաչյան), բայց դրանք ւեսական ուսումնասիրություններ են: Մեր առանձին դրողների բանասւեղծությունների չա÷ական արվեսւի' ւաղաչա÷ության մասին մենադրություններ չկան, առանձին դրողների ւաղաչա÷ությունը չի ուսումնասիրվել կամ չաւ քիչ Է ուսումնասիրվել: Այդ քչերից Է Պաւոյանի սույն աչխաւանքի երկրորդ մասը' «Տաղաչա÷ությունը» ենթավերնադրով: Պարույր Սնակը նան դիւնական բանասւեղծ Է. նա քաջաւեղյակ Է Հայ ն այլալեղու բանասւեղծների օդւադործած բանասւեղծական արվեսին' ւաղաչա÷ությանը, սակայն, ինչւես Պաւոյանն Է չեչւում, Սնակի Հոդնոր ուսուցիչներն են եղել Նարեկացին ու Զարենցը: իբրն Սնակի սւեղծադործությունների առանձնաՀաւկություն' նչված են քաղաքացիական Հղոր ւաթոսը, ենթաւեքսւի սուր արւաՀայւությունը, ւաղաչա÷ական-բանասւեղծական նոր ձների Հորինումն ու օդւադործումը: Աչխաւանքում վերլուծված Է Պ. Սեվակի բանասւեղծությունների Հանդավորման արվեսւը: Սնակն իրեն Համարում Էր Հանդի վարւեւ, սակայն նա Հանդի դերի չԷր: Բանասւեղծական ձներն ու միջոցները, սակայն, Սնակի Համար սոսկ բանարվեսւի ինքնանւաւակ միջոցներ չեն: Դրանք ունեն մի նւաւակ, ինչւես ինքն Է ասում, բան ասելու նւաւակ: Նրա Համար կարնոր Է ինչը, աւա ն ինչպեսը: ԱնՀանդ դրելը Սնակի Համար մեծ ւաղանդի արդյունք Է: ԱնՀանդ դրելը ավելի դժվար բան Է, քան Հանդավորելը,- ասում Է նա, դա ենթադրում Է ավելի մեծ չնորՀք ու ւաղանդ: իսկ առանց չա÷ի դրելու Համար բավական չԷ նույնիսկ մեծաւաղանդ լինելը, Հարկավոր Է Հղոր ւաղանդ: Անցնելով Պ. Սնակի սւեղծադործության չա÷ ու կչռույթի քննությանը' Պաւոյանը ցույց Է ւալիս բանասւեղծի վարւեւությունը նան այս բնադավառում: Բնութադրված են բանասւեղծությունների ուքի, ւողերի երկարության, չա÷ի ու կչռույթի արւաՀայւության առանձնաՀաւկությունները: Նրա եղրակացությունները Հիմնավորված են դրողի բանասւեղծություններից բերված օրինակների ւաղաչա÷ական վերլուծումներով: Ճիչւ Է' Պաւոյանն այս աչխաւություններով առաջինն Է ներկայացնում ու դնաՀաւում արդի Հայ ւաղանդավոր բանասւեղծներ Պարույր Սնակի, Համո ՍաՀյանի, ՎաՀադն Դավթյանի բանասւեղծությունների լեղվական արվեսւը, միայն ւիւի ասեմ, որ ՍաՀյանի ու Դավթյանի սւեղծադործություններն սւասում են ամբողջական

ուսումնասիրողին, նրանց բանարվեսւը բաղմակողմանի ներկայացնողին: Նկաւելի Է, որ դեղարվեսւական դրականության երդիծանքի լեղվական միջոցները դրեթե չեն ուսումնասիրված մեր լեղվաբանների կողմից: Երդիծաբաններ ունենք (Հ. Պարոնյան, Եր. Սւյան, Լեռ կամսար ն ուրիչներ), բայց չունենք երդիծական խոսքի ուսումնասիրություն: Գրողների (Թումանյան, Մուրացան, Դեմիրճյան, Հր. Մաթնոսյան) լեղուն ուսումնասիրելիս ոչինչ չենք ասում նրանց երդիծական խոսքի մասին: Այս ւեսակեւից ողջունելի Է Ռ. Սաքաւեւոյանի աչխաւանքը: Ձեռնամուխ լինելով այս կարնոր ՀիմնաՀարցին' նա ուսումնասիրել Է Եղ. Զարենցի «Երկիր Նաիրի» արձակ ւոեմի երդիծանքի լեղվական միջոցները, որը ււադրվել Է «Զարենցյան ընթերցումների» 1977 թ. 7 3-ում: Հեղինակը ներկայացնում Է երդիծանքի նւաւակով Զարենցի կաւարած բառընւրությունը, վերամբարձ ոճի, արւաՀայւչական ու ւաւկերավորման միջոցների օդւադործումը, երդիծանք արւաՀայւող բառախաղերը, չակերւավոր ճչդրւումները: Նկարադրված են խոսուն անունների, թնավոր խոսքերի, չրջասույթի երդիծական նւաւակով վարւեւ օդւադործումը Զարենցի կողմից: Դիւուկ օրինակներով Սաքաւեւոյանը ցույց Է ւալիս Զարենցի երդիծական խոսքի Հարսւությունը, բանասւեղծի վարւեւությունը երդիծական միջոցների ընւրության մեջ, որի Համար օդւադործում Է ն՛ օւարաբանություններ, ն՛ բարբառային ձներ, բառեր, ն՛ դրական Հայերենի բառադանձն ու քերականությունը: Գեղարվեսւական դրականության լեղվի ու ոճի ուսումնասիրության բնադավառում առանձնաւես ընդդծելի արժեքներ ունի Ռ. Ա. իչխանյանի «ԱրնելաՀայ բանասւեղծության լեղվի ւաւմություն» աչխաւությունը, որ լույս Է ւեսել 1978 թ.: Աչխաւությունը թեն վերաբերում Է Հիմնականում արնելաՀայ բանասւեղծության լեղվին, արծարծում Է նան առՀասարակ արնելաՀայ դրական լեղվի ւաւմության Հարցեր' կաղմավորումը, դլխավոր Հաւկանիչները, Հեւադա ղարդացման ընթացքը: Խրախուսելի Է, որ նա այս կամ այն բանասւեղծի լեղվի բնութադիրը ւալիս Է դրական լեղվի ւվյալ ժամանակաչրջանի բնութադրի Հիման վրա: Բանասւեղծի լեղուն ներկայացված Է' Հաչվի առնելով նրա սնուցման աղբյուրը' դրական աչխարՀաբարը, ժողովրդախոսակցական լեղուն, բարբառները, դրաբարը: Ռ. իչխանյանը նւաւակ Է ունեցել ընդՀանրացնող խոսք ասել արնելաՀայ բանասւեղծական լեղվի ղարդացման միւումների, օրի159

նաչա÷ությունների, դեղարվեսւական լեղվի մչակման ուղղությունների մասին: Նա ուսումնասիրել Է այն բանասւեղծների լեղուն, որոնք ժամանակին ուղեցույցի դեր են կաւարել, դւրոց են սւեղծել: Միանդամայն ւեղին Է քննադաւում դեղարվեսւական երկերի լեղվի մասին այն ուսումնասիրությունները, որոնք սաՀմանա÷ակվում են ւաւկերավորման ու արւաՀայւչական միջոցների, բառաւաչարի քննությամբ' կւրված ընդՀանուր դրական լեղվի բնութադրից: Այդ դեւքում դրողի լեղուն ներկայացվում Է դեղարվեսւական լեղվի ւվյալ չրջանի ընդՀանուր վիճակից մեկուսացած, չի բացաՀայւվում դրողի դերը դեղարվեսւական լեղվի ղարդացման բնադավառում: Նրա լեղուն ւեւք Է ուսումնասիրել ու ներկայացնել դեղարվեսւական լեղվի ղարդացման ւվյալ չրջանի ընդՀանուր Համակարդում: Բանասւեղծական լեղվի ակունքը, ասում Է իչխանյանը, Հիմնականում դրական լեղուն Է, նրանից Է սնունդ առնում բանասւեղծությունը, ուսւի աչխարՀաբար բանասւեղծության լեղվի ակունքը նոր դրական Հայերենն Է, որի սկիղբը մեղ ւանում Է մինչն 17-րդ դար: իբրն նոր դրական Հայերենի նմուչներ, Հեղինակը Հիչաւակում Է «ԱրՀեսւ Համարողութեան» (1675 թ.), «Պարղաբանութիւն» (1687 թ.) ն «Գանձ չա÷ոյ» (1699 թ.) աչխաւությունները: Հեղինակն ընդունում Է Գ. ԶաՀուկյանի կարծիքը, թե ւաՀւանվել են երեք դրական Հայերենի Հուչարձաններ' Հին դրական Հայերեն (դրաբար) 5-9-րդ դարեր, միջին դրական Հայերեն (12-16-րդ դարեր) ն նոր դրական Հայերեն (սկսած 17-րդ դարից): իչխանյանն Էլ, ինչւես Ս. Սարինյանը, նոր դրականության սկիղբը նույնւես 17-րդ դարն Է Համարում: ԱյնուՀեւն մենադրության Հեղինակը բնութադրում Է Նոր Զուղայի դուսանների դերը դրական Հայերենի ձնավորման դործում, ցույց ւալիս նոր դրական Հայերենի արւաՀայւությունը Սւե÷անոս Դաչւեցու, Նաղաչ Հովնաթանի սւեղծադործություններում: Անդրադառնալով դրաւայքարին' Հեղինակը միանդամայն իրավացիորեն մերժում Է որոչ լեղվաբանների այն կարծիքը, թե Գ. Այվաղովսկին, Ս. Մանդինյանը, Ա. Արարաւյանը, ՀովՀ. Զամուռճյանը, Մսերյան եղբայրները ն բոլոր Մխիթարյանները, լինելով Հեւադիմական դործիչներ, դեմ Էին աչխարՀաբարին, քարողում Էին դրաբար: Երկերից բերված քաղվածքներով Հեղինակը աւացուցում Է, թե որքան Էր Այվաղովսկին ւաչււանում աչխարՀաբարը: «Մասեաց աղաւնին» միչւ դրվել Է աչխարՀաբար լեղվով ն ւաչււանել Է այդ լեղուն, թե «Մեղու Հայասւանին», «Ճռաքաղը» սկսել են Հրաւարակվել «Հյու160

սիսա÷այլի» Հեւ (1858 թ.) աչխարՀաբար լեղվով: Նրանք Հոդվածներ են ււադրել Հօդոււ աչխարՀաբարի: Մխիթարյանները ււադրեցին առաջին աչխարՀաբար քերականությունը (Մ. Սեբասւացի, 1827 թ.): Միանդամայն ճիչւ Է իչխանյանի եղրակացությունը, թե աչխարՀաբարի դաւը ւաչււանել են նան քաղաքական ւարբեր, միմյանց Հակառակ Հոսանքների ներկայացուցիչներ: Բնութադրելով այսւես կոչված նաղարյանական-չաՀաղիղյան չրջանը, իբրն անկենդան, արՀեսւական լեղվի չրջան' Հեղինակն անցնում Է դրական արնելաՀայերենի ժողովրդայնացման ÷որձերի քննությանը: Այսւեղ առանձին-առանձին նկարադրում Է Ռ. Պաւկանյանի, Մ. Նալբանդյանի ու Ս. ՇաՀաղիղի սւեղծադործությունների բառաւաչարն ու քերականական ձները: 1860-ական թվականներից արնելաՀայ չա÷ածոն սկսում Է աղաւվել դրքային նկարադեղ-Հռեւորական լեղվից ն լեղվի ժողովրդայնացման ու այսւես կոչված բանասւեղծականացման ճանաւարՀով ձեռք Է բերում բանասւեղծական լեղվի Հաւկանիչներ: ՀովՀ. ՀովՀաննիսյանի սւեղծադործությունների լեղվական քըննությունը կաւարելիս, իմ կարծիքով, իչխանյանը նվաղեցնում Է նրա դերը մեր դրականության լեղվի ղարդացման ւաւմության մեջ' Հանդես բերելով միակողմանի, միւումնավոր մուեցում: Նա կարծես նւաւակ Է ունեցել Հակադրվել դրականության ւաւմության մեջ ՀովՀաննիսյանին Հանդուցային դեր Հաւկացնելուն: Թեն դրում Է, թե «ՀովՀաննիսյանը նչանակալից դեր Է կաւարել Հայ նոր բանասւեղծության լեղվի դեղադիւական մչակման արդյունավեւ ուղիներ որոնելու դործում», բայց այս ÷ոքրիկ դերն Էլ նսեմացնելու Համար իսաՀակյանի ւված դնաՀաւականը իր ուսուցչին' ՀովՀաննիսյանին, Համարում Է իսաՀակյանի «ոդնորված ւաՀի արդյունք»: Մենադրության Հեղինակը ÷ոխանակ քննելու ՀովՀաննիսյանի այն բանասւեղծությունները, որոնց իսաՀակյանն անվանել Է «բյուրեղյա լիրիկա», որոնք ունեին «դարնանային թարմություն», «բնականություն», «նոր չքնաղ ւաւկերներ, Հիանալի լեղու», ծանրանում Է իր ասելով «նկարադեղ», Հրաւարակական ոճով դրված մի քանի բանասւեղծության քննության վրա: Նույնիսկ արժեղրկում Է բանասւեղծի այն Հոդվածները, որոնցում նա առաջ Էր քաչում դրականության լեղուն ժողովրդայնացնելու Հարցը' քննադաւելով օրաթերթերի դրքային, անկենդան լեղուն: ԱյնուՀեւն քննվում են ՀովՀ. Թումանյանի սւեղծադործությունների լեղվական մչակույթը, նրա լեղվադեղադիւական Հայացքները:

Թումանյանի լեղվի ուսումնասիրությունը իչխանյանը ներկայացնում Է չորս չրջանով' 1. 1800-ական թվականների առաջին կեսը, ւաւկանյանական-չաՀաղիղյան լեղվի իչխանության չրջան, 2. 1886-1889 թթ. ժողովրդաբարբառային խոսքի առաւ օդւադործման չրջան, 3. 1890-ական թվականներ' վերադարձ դեւի ւաւկանյանական-չաՀաղիղյան լեղուն ն 4. 1900-ական թվականներից Հեւո, բուն թումանյանական, ժողովրդայնացած դրական լեղվի չրջան: Թումանյանի դերը մեր դրականության լեղվի ղարդացման ւաւմության մեջ դնաՀաւելու Համար բերվում Է Զարենցի ւված բնութադիրը. «Մեր նոր դրականության ւաւմության վերընթացը Հանձին Թումանյանի Հասավ իր Արարաւին»: Նա Թումանյանին Համարել Է մայրենի լեղվի մեծադույն վարւեւ, նաիրյան խոսքի ավադ նաՀաւեւ: Աննախադեւ Հարուսւ Է Թումանյանի լեղվական մչակույթը, նա բարձրադույն ասւիճանի Հասցրեց Հայ նոր դրականության լեղվի ժողովըրդային ուղղությունը, որ սկիղբ Էր առել դեռ 17-րդ դարից: Թումանյանի ուղղությունը Աբովյան-Աղայան-Սունդուկյան ուղղությունն Էր, իսկ ՎաՀան Տերյանինը' Նաղարյան-ՇաՀաղիղ: Սակայն Թումանյանը Հիացմունքով Է խոսել Հ. ՄասեՀյանի թարդմանությունների լեղվի, Տերյանի բանասւեղծությունների մասին. վերջինիս լեղուն Համարում Է «մաքուր», «ղանդի ւես Հնչուն»: ԱրնելաՀայ բանասւեղծության լեղվի դասական չրջանն իչխանյանը իրավամբ Համարում Է Թումանյանի, իսաՀակյանի ն Տերյանի չրջան: Նա այն կարծիքին Է, թե թոքախւը, ՀուսաՀաւությունը, Հայրենիքի ւառաւյալ վիճակը, 1915 թվի եղեռնը, անարդարությունները չեն Տերյանի թախծի ւաւճառը: Մե՛րթ մեկ, մե՛րթ մյուս երնույթը դեր են խաղացել, բայց Հիմնական ւաւճառը չեն եղել: Թախիծը, ւխրությունը Տերյանի անՀաւականությունն են, նրա խառնվածքից բխող Հոդեվիճակ: Տերյանն ինքն Էլ Է ասում, թե չդիւի' ինչից Է ւխուր, առանց ւաւճառի: կարծում եմ այսւեղ իչխանյանը որոչ չա÷ով ծայրաՀեղ Է: Բանասւեղծը, այն Էլ Տերյանի նման քնարերդուն, միջավայրից կւրված չԷ, նրա ծնունդն Է: ԱնՀաւականությունը կա, բայց կա նան Հասարակականը: Անդրադառնալով ՎաՀան Տերյանի սւեղծադործության լեղվարվեսւի բնութադրմանը' այն Համարում Է լեղվի բանասւեղծականացման մի նոր որակ: Բննված Է Տերյանի բառաւաչարը. նրա նորասւեղծ բառերը, բառերի ղանաղան իմասւների յուրովի կիրառությունները, ÷ոխաբերությունները, մակդիրները, Համեմաւությունները, Հոմանիչ, Հականիչ, Համանուն բառերի վարւեւ կիրառությունները: Մեկնաբան162

ված Է նախադասության, բառակաւակցությունների Հարսւությունը Տերյանի խոսքում: Տերյանը դւրոց սւեղծեց: Նրա' դրականության լեղվի ղարդացման լայն ճանաւարՀը Հաղթանակ ւարավ, իսկ այդ ճանաւարՀը դրական արնելաՀայերենի կիրառումն Է, ուրեմն ժողովրդային-բարբառային ուղղությունը ւարւվեց, եղրակացնում Է Հեղինակը (Էջ 420): կարծում եմ' սա ճիչւ եղրակացություն Է, որի վկան այսօրվա արձակի ու չա÷ածոյի լեղուն Է: Սակայն Թումանյանի լեղվի ոդին' Հեռու դրքային, լրադրային չոր ու ցամաք խոսքից, ավելի չաւ կենդանի, ժողովրդական խոսք Է առանց նեղ բարբառայնության, այսօր Էլ մնում Է իբրն ուղեցույց սկղբունք: Ռ. Ա. իչխանյանի այս ուսումնասիրությունը մի նոր խոսք Է Հայ բանասւեղծության լեղվի ւաւմության մասին, այդ լեղվի ղարդացման անցած ուղու մասին: Սրանով սկիղբ Է առնում մեր նոր դրականության, առանձնաւես բանասւեղծության լեղվի դիւական ւաւմությունը, որը լույս Է ս÷ռում նան դրական աչխարՀաբարի անցած ուղու վրա: Գեղարվեսւական դրականության լեղվի ու ոճի Հարցերով ղբաղվել Է նան Հ. Ա. Հարությունյանը: Նրա դրչին են ւաւկանում «Զարենցի «Ամբոխները խելադարված» ւոեմի բառաւաչարն ու ւաւկերային Համակարդը»1 Հոդվածը, «Գրողի լեղվի ն ոճի Հարցեր» դրքույկը (1979 թ.): Այսւեղ քննվում են Թումանյանի ն Տերյանի լեղվական-ոճական առնչությունները: Հարությունյանն այն կարծիքն Է ղարդացնում, թե Թումանյանի ու Տերյանի լեղուների Հակադրությունը արՀեսւական Է: Առարկում Է ընդունված այն կարծիքի դեմ, թե մեր դրականության լեղվի մայրուղին ւերյանական Է: Գրքույկում քննված են Ավ. իսաՀակյանի, Պ. Սնակի, Բ. Հովսե÷յանի սւեղծադործությունների լեղվական մի քանի առանձնաՀաւկություններ: Հեւաքրքիր ու առողջ մւքեր կան Հարությունյանի Հիչյալ Հոդվածում ու դրքույկում: Դրանք օդւակար են Հայ ոճադիւության Համար: Սակայն Թումանյանի ու Տերյանի սւեղծադործությունների լեղվաոճական առնչության Հարցում, իմ կարծիքով, նա ծայրաՀեղության մեջ Է ընկել: Զի կարելի չւեսնել Թումանյանի ու Տերյանի լեղվի ու ոճի սկղբունքային ւարբերությունները: Աչ. Մարությանի «Եղիչե Զարենցի չա÷ածոյի լեղուն ն ոճը» (1979 թ.) աչխաւությունը մեծ բանասւեղծի լեղվական արվեսւի Հարցերին նվիրված առաջին ամբողջական ուսումնասիրությունն Է: Հեղինակը Հանդամանորեն ներկայացրել Է Զարենցի Հայացքները Հայ 1 «Զարենցյան ընթերցումներ», 1977 թ., 7 3:

դրական լեղվի ղարդացման ուղիների մասին: Լեղվաոճական քննության Է ենթարկել Զարենցի չա÷ածոյի խոսքային արվեսւը, բանասւեղծական խոսքի ւաւկերավորման, արւաՀայւչական միջոցները, Հարուսւ բառաւաչարն ու բառօդւադործման չարենցյան առանձնաՀաւկությունները: Հարուսւ Է ու բաղմաղան Զարենցի լեղվական մչակույթը: Նրա' մուիվներով, թեմաներով, ժանրերով Հարուսւ սւեղծադործությունն ունի նույնւիսի ճոխ ու բաղմաղան լեղու ու ոճ, Հարուսւ բառադանձ, որում նկաւելի Է լեղվաչինարար բանասւեղծի սւեղծած նորակաղմ բառերի մի չերւ: Այսւիսի մեծ դրողի Հարուսւ լեղվամչակույթին անՀրաժեչւ Է ավելի Հանդամանալից մենադրական ուսումնասիրություն նվիրել' կաւարելով նան նրա սւեղծադործական լաբորաւորիայի լեղվական քննություն: Մենք ղբաղվում ենք դրական ն դրականության լեղվի բառաւաչարի, քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությամբ, բայց քիչ ենք մւածում կենդանի, մեծ մասամբ բանավոր խոսքում ւեղ դւած քերականական ն բառօդւադործման սխալ, ոչ ւեղին օդւադործման մասին, դրեթե չենք ուսումնասիրում մեր առօրյա լեղուն: իսկ չԷ՞ որ քիչ չեն մամուլում, ռադիո-Հեռուսւաւեսության Հաղորդումներում լեղվական խաթարումները, մեղանչումները' բառերի անՀարկի կիրառությունները, ձնաբանական ն չարաՀյուսական սխալները, օւարաբանություններն ու բարբառիղմները: ԱՀա այս բնադավառին են ուչադրություն դարձրել Լ. Հախվերդյանը' դրելով «Զրույցներ լեղվի մասին» (1982 թ.) ն Մայա Ավադյանը' «ԽոՀեր մայրենի լեղվի մասին» (1982 թ.): ինչւես դրում Է Մ. Ավադյանը, իր դիրքը (նան Հախվերդյանի) ծնվել Է կյանքի թելադրանքով: Հեղինակը ամենայն Համբերությամբ Հավաքել Է բանավոր ու դրավոր Հանաւաղօրյա խոսքում Հանդիւող լեղվական խաթարումները ն ÷ասւական օրինակներով ցույց ւվել, մեկնաբանել բառերի, քերականական ձների սխալ կիրառությունները, որոնք ամ÷ո÷ված են «Ճիչւ բառը ճիչւ ւեղում», «Լեղուն ն քերականությունը», «Լեղուն մւածողություն Է» ն այլ ենթավերնադրերի ւակ: Այսւես' ÷ասւերով բերում Է մու, Շեւ, վրա ն այլ բառերի սխալ կիրառություններ (մւքեր են ծադում իմ մու, ÷ոխ.' մեջ, քեղ Հեւ ինչ ւաւաՀեց, ÷ոխ.' քեղ, Հիվանդության չնորՀիվ նիՀարեց, ÷ոխ.' ւաւճառով, ÷ողոցի վրա, ÷ոխ.' ÷ողոցում ն այլն): Նկարադրված են մակաբույծ բառերի (այսւես ասած, ուրեմն), քերականական սխալ ձների կիրառություններ (կւնել, թռնել, ÷ախնել, ակնոցներ ն այլն): Գրում են' ձդւում Էր, որւես164

ղի...., անՀրաժեչւ Է, Հարկավոր Է, որւեսղի, ÷ոխ.' որ, քանի որ այդ ն նման մյուս սւորոդյալներին Հաջորդում են խնդիր կամ ենթակա երկրորդական նախադասություններ, իսկ որպեսղի-ն կաւում Է միայն նւաւակի ւարադա երկրորդական նախադասությունը: Հաջորդ Էջերում քննադաւում Է օւարաբանությունները (ւրոսւեկւ, սլիվկի, մեբել), կաղաւարային կառույցները, որոնք լեղուն դարձնում են միաւաղաղ ու ձանձրալի (Հարց բարձրացնել, Հարցի վրա կանդ առնել, այդ կաւակցությամբ, ուրեմն ն այլն), քննադաւված Է դրքային, չոր ու ցամաք, անկենդան ոճը: Մայա Ավադյանի այս դիրքը կարնոր Է իր արժեքավոր դիւողություններով, այն դործնական օդնություն Է Հայերենով խոսող ու դրող ÷ոքրերին ու մեծերին: Ուչադրավ Է Հեղինակի այն միւքը, թե «Անկարելի Է խուլ ու Համր մնալ լեղվի այն աղավաղումներին ու խաթարումներին, որոնց ականաւեսն ու ականջալուրն ենք մենք մեր օրերում» (Էջ 3): Հայերենի անաղարւությունն ու մաքրությունը յուրաքանչյուր Հայ դրադեւի Հոդսի առարկան ւիւի լինի: Երկար ւարիներ Ս. Ա. Մելքոնյանը ղբաղվել Է Հայոց լեղվի ոճաբանության Հարցերով, որի արդյունքն Է «Ակնարկներ Հայոց լեղվի ոճաբանության» վերնադրով դիրքը (1984 թ.): Աչխաւանքի ներածական մասում նա բնութադրում Է ոճաբանության առարկան ու խնդիրները, ոճաբանական վերլուծության սկղբունքները, կառուցվածքը: Տրվում Է Հասկացություն ոճական նորմի մասին, ըսւ որի ոճական նորմը լեղվական միջոցների արւաՀայւչական կիրառությունը որոչող նորմերն են (Էջ 12): Որոչում Է ոճաբանության դրաված ւեղը բանասիրության մեջ իբրն դիւություն, դիւաճյուղ: ԱյնուՀեւն ակնարկի սաՀմաններում ներկայացնում Է ոճաբանության (ճիչւը' ոճադիւության) անցած ուղին' ւաւմությունը' սկսած Հույներից մինչն մեր օրերի լեղվաբանները: Հնչույթ, բառույթ, ձնույթ միավորների նմանակությամբ Էլ ոճաբանական միավորը անվանում Է ոճույթ: Նկարադրված են քերականադեւի ու ոճաբանի Հեւաքըրքրության առարկան ու բնադավառը: Որքանով որ ոճաբանության առարկան, նյութը խոսքի արւաՀայւչական ու ւաւկերավորման միջոցներն են, այդքանով Էլ բնորոչվում Է նրա սերւ կաւը լեղվաբանության Հեւ, բայց նա ոճական Հնարանքները որոչում Է' ելնելով դրականության առանձնաՀաւկություններից, դրական նյութով, դրանով Էլ ընդդծվում Է նրա կաւը դրականադիւության Հեւ: ԱյնուՀեւն Հեղինակը ներկայացնում Է ժամանակակից Հայերենի բառաւաչարի ոճաբանական բնութադիրը: Մեկնաբանում Է, որ

բառի ոճական արժեքը բնութադրվում Է ըսւ բառի ձնի (Համանուն, ՀամաՀունչ բառեր), ըսւ բառի իմասւի (Հոմանիչ, Հականիչ բառեր): Նկարադրվում են բառաւաչարի ոճական կիրառությունները' ըսւ բառաչերւերի (Համադործածական բառեր, ÷ոխաբերություններ, բարբառային բառեր, Հնաբանություններ, նորակաղմություններ, դարձվածքներ): Աչխաւության վերջին Հարցը' լեղվի ւարբերակային ձների, որ Հեղինակն անվանում Է լեղվական ոճեր, քննությունն Է: Տրվում են խոսակցական, դեղարվեսւական, դիւական, Հրաւարակախոսական, ւաչւոնադործարարական ոճերը, դրանց ոճաբանական բնութադիրը, առանձնաՀաւկությունները: Ս. Մելքոնյանի այս դիրքը, որ դրված Է ոճադիւության արդի մակարդակով ն դեղարվեսւական դրականությունից քաղված Հարուսւ ու Համողիչ օրինակներով, օդւակար Է ուսանողության, Հայոց լեղվի ուսուցիչների Համար: իր լեղվական մչակույթով' բառաւաչարով, արւաՀայւչական ու ւաւկերավորման միջոցների օդւադործմամբ, ւաւմելաձնով առանձնաՀաւուկ Է մեր օրերի նչանավոր արձակադիր Հր. Մաթնոսյանը: Նրա ոճը ւարբերվում Է մնացած դրողների դրելաոճից: Մաթնոսյանի խոսքարվեսւի Հարցերին Է անդրադարձել Լ. կ. Եղեկյանը «Հրանւ Մաթնոսյանի արձակի խոսքարվեսւի մի քանի Հարցեր» դրքում (1986 թ.): «Սդոսւոս» ն «Ծառեր» ժողովածուների լեղվի ուսումնասիրությամբ Հեղինակը ներկայացնում Է արձակադրի լեղվական մչակույթի առանձնաՀաւկությունները' ւաւմելու ւարղ, անւաճույճ եղանակ, ւաւկերավոր, ժողովրդական բառուբանով Համեմված խոսք, ղանաղան ոճերի' դործառական, Հրաւարակախոսական, դիւական, ւաչւոնական Համադրում ն այլն: Հեղինակը անդրադառնում ն նչում Է նան Մաթնոսյանի արձակում ւեղ դւած լեղվական անՀարթությունները, խճողումները, նեղ բարբառային ձները, որոնք երբեմն ընթերցողին անՀասկանալի են ն դժվարացնում են ընթերցումը: Երբեմն երկխոսության մեջ չի Հասկացվում, թե ով Է Հարցնում, ով Է ւաւասխանում: իր մի ղրույցի ժամանակ Մաթնոսյանն ասել Է, թե ինքը դրի Է առնում կենդանի խոսքը ն առանց մչակման ներկայացնում ընթերցողին: Սա Էլ սկըղբունք Է, ն այս դեւքում սւեղծադործության մեջ երնում Է կենդանի, չմչակված լեղուն, ուղղախոսությունը, բանավոր խոսքի անՀարթությունները, որ օդւակար Է լեղուն ուսումնասիրողին, բայց ոչ ղանդվածային ընթերցողին:

Եղեկյանը նկարադրում Է Հայերենի ձնաբանական, չարաՀյուսական քերականական կարդերի ոճական կիրառությունները նրա արձակում, աւա անդրադառնում Է Հիչյալ ժողովածուների բառաւաչարի քննությանը' ըսւ բառաչերւերի, դարձվածքների, Հարադրավոր բարդությունների ոճական կիրառությունների: Նչում Է նան մի չարք նորակաղմ բառեր: ԱյնուՀեւն ներկայացնում Է արձակադրի ւաւկերավորման միջոցները' մակդիր, ÷ոխաբերություն, Համեմաւություն ն այլն: Անդրադառնալով Մաթնոսյանի' լեղվական միջոցներով Հերոսների անՀաւականացմանը' Եղեկյանը Համողիչ օրինակներով ցույց Է ւալիս, թե դրողը որքան վարւեւորեն Է այդ նւաւակով օդւադործում մեր ժողովրդական բառուբանը, ժողովրդախոսակցական լեղուն, դարձվածքները, Հարադրությունները, իր մասին Հերոսի խոսելը երրորդ դեմքով, անչաղկաւ, թերի նախադասությունները ն այլն: ինչւես Է արձակադիրը Հերոսին բնութադրել ըսւ մասնադիւության, ղբաղմունքի: Բաղմաղան ու Հեւաքրքիր Է Մաթնոսյանի արձակի լեղուն' իր անՀարթություններով Հանդերձ, Հարուսւ ու կենդանի, դեղեցիկ, առանց ւճնանքի ու ղարդարանքի: Եղեկյանին Հաջողվել Է Մաթնոսյանի լեղվի ու ոճի այս առանձնաՀաւկությունները վեր Հանել ու դնաՀաւել:

ԲՈՒՀԱԿԱՆ ԴԱՍԱԳՐՔԵՐ, ՋԵՌՆԱՐԿՆԵՐ

ՀանրաՀայւ ճչմարւություն Է, որ բարձրադույն դւրոցի ուսանողին դասադիրք, ձեռնարկ Է Հարկավոր, դրանցով Է ուսման դործը կաղմակերւվում: Դասադիրքը, որ նույնւես դիւական աչխաւություն Է, Հնարավորություն Է ւալիս ուսանողին մի դրքի միջոցով ձեռք բերել ծրադրով նախաւեսված դիւելիքներ բավարար չա÷ով: Ոչ բոլոր ուսանողներն են ձդւում օժանդակ դրականության միջոցով խորանալ մասնադիւության մեջ: Մեծ մասի Համար դասադիրքը բավական Է: ԶԷ՞ որ կան նան դործնական աչխաւանքների ձեռնարկներ: Մինչն 70-ական թվականները Հրաւարակված բուՀական ձեռնարկները (Մ. Աբեղյան, Գ. Սնակ) վաղուց սւառվել Էին: Ուսանողներն օդւվում Էին մենադրություններից ու դասախոսություններից, որը դժվարացնում Էր ուսման դործը: 70-ական թվականներից լեղ167

վաբաններն սկսեցին ղբաղվել դասադրքերով: 1975 թ. լույս ւեսավ Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււի ւրոֆեսորներ Ս. Գ. ԱբրաՀամյանի, Վ. Դ. Առաքելյանի ն Վ. Ա. Բոսյանի կաղմած բուՀական դասադիրքը' «Հայոց լեղու, 2-րդ մաս, չարաՀյուսություն» վերնադրով: Այն ընդդրկում Է երեք բաժին' «Բառակաւակցություն» (Հեղ. Վ. Բոսյան, Էջ 3-110), «Պարղ նախադասություն» (Հեղ. Վ. Առաքելյան, Էջ 111-303) ն «Բարդ նախադասություն» ու «Նախադասությունների կաւակցություն» (Հեղ. Ս. ԱբրաՀամյան, Էջ 304-368): Այս դասադիրքը նոր ուսումնասիրություն չԷ, Հեղինակներից յուրաքանչյուրն իր բաժնի վրաբերյալ ունեցել Է Հրաւարակված մենադրություն, որի Համառուը ւեղադրել Է դասադրքում: Նկաւելի Է չւաւողականություն: Թեն աչխաւանքը դիւական մակարդակով բարձր Է, սակայն Հեղինակները ւիւի դասադրքի ւեսք ու ձն ւային նրան: Զոկեին ոչ դասադրքայինը դասադրքայինից: Սրինակ' չաւ ծավալուն Է բառակաւակցությունների բաժինը, նախադասությունների կաւակցությունների նկարադրությունը: ԶԷ՞ որ այդ միջոցները քիչ են ւարբերվում բարդությունների բաղադրիչ նախադասությունների կաւակցման միջոցներից: Շաւ անդամ ասված Է այն, ինչ ուսանողը սովորել Է բարդ նախադասության կառուցվածքն ուսումնասիրելիս: կարելի Է, իՀարկե, այդ մասին դրել, բայց մի երկու Էջով ն ոչ' 40: ԱնՀաջող Է դասադրքի ւեխնիկական մչակումը' ընդդծումները, ւառաւեսակները: Դասադիրքը չունի ուսանողին Հանձնարարվող դրականության ցանկ, կարծես Հեղինակներն իրենց դրքից բացի ուրիչ դիրք չեն ւեսնում: Դասադրքում չկան ծրադրով Հանձնարարված որոչ թեմաներ, ինչւես, օրինակ' կաւակցության եղանակներն ու միջոցները: Լավ Է, որ մանրամասն նկարադրված են ենթակայի ու սւորոդյալի արւաՀայւությունները, կառուցվածքային ւեսակները: Ենթական ներկայացված Է երկու խմբով' ւարղ ն բաղադրյալ: Բաղադրյալ Է Համարվում նան ես ինքս, մենք բոլորս, Արմենն ինքը, դուք ինքներդ ւիւի կառույցները, որոնց բաղադրիչները ուղղական Հոլովով են ն իրարից չեն ւրոՀվում: Լավ Է ասված: Բայց բաղադրյալ ենթակա Է Համարված նան այդ ո՞վ Է, այն ո՞վ Է (դալիս) ւիւի նախադասությունների այն, այդ, ո՞վ բառերը: կարծում եմ այդ, այն ցուցականներն այսւեղ եղանակավորող բառերի դեր են կաւարում, չԷ՞ որ կան նան' այդ ո՞ւմ, այդ ո՞ւր, այդ ինչպե՞ս, այդ ինչքա՞ն ն այլն կաւակցություններ, որւեղ այդ-ը ոչ խնդիր Է, ոչ' ւարադա, եղանակավորող բառ Է: Դասադրքում նչված Է ենթակայի նոր ւեսակ' անիսկական բաղադրյալ, իբրն օրինակ բերված են աչակերւներից

երկուսը, մեղնից ոչ ոք, աւա պաՇանջներ ձեղնից, քաղվածքներ գրքից ւիւի կառույցները ն բաղադրյալ Հաւուկ անունները: Համողիչ չԷ, եթե ոչ սխալ, քանի որ դրանցից երկուսում (աչակերւներից Արամը) բացառականով բառը մականուն Է, ինչւես ասում Է իչխանյանը: Երկրորդ ւիւի կառույցում բացառականով դոյականը բայանվան լրացում Է: Եթե կա քաղվածքները դրքից, կա նան քաղվածքները դրքի մասին, կամ' Հանդիւումը Երնանում, ղեկուցումը ւոեմի մասին ն այլն: Այսւիսի բայանվանական կառույցները չաւ են բաղմաղան, որոնցում լրացումը բայանուն դոյականի որոչիչն Է կամ ւարադա-խնդիր: ԸնդՀանրաւես լավ Է ներկայացված ենթակայի արւաՀայւությունը, Հիչաւակված են վերառյալ բառերով ենթական (Բո «Զեմ Հիչումը» դուրս չի դալիս): Ճիչւ Է նկաւված, որ լինել, կա, մնալ բայերի Հեւ անորոչ դերբայը ենթակա Է, ինչւես' աչխաւել չի լինում, ոււել Էլ կա, ոււել Էլ, մեղ մնում Է Շամբերել ն այլն: իրավացիորեն ենթակա Է ճանաչված նան Հարկավոր Է, կարելի Է, Հաւուկ Է, անկարելի Է, ծանր Է, Հարմար Է, ուչ Է ւիւի կառույցների Հեւ դրված անորոչ դերբայն անորոչ առումով, ինչւես' Հարկավոր Է պայքարել, չի կարելի չւեսնել, դժվար Է Շամաձայնել ն այլն (Էջ 140): Բայց այս Հարցում Հեղինակը Հեւնողական չԷ, սւորոդյալների ւեսակների մասին խոսելիս անվանաբայական բաղադրյալ սւորոդյալ Է Համարում Հիչյալ կառույցներն ու անորոչը միասին, ինչւես' անՀրաժեչւ Է դնալ, Հարկավոր Է Հեռանալ ն այլն: Մի երկու դեւքում բաղադրյալ ենթակա են Համարված նան Հարադրավոր ձները, ինչւես' ընկնել վեր կենալ, դալ Հասնել ն այլն: կան Հարադրավոր ձներ Էլ, որ բաղադրյալ սւորոդյալ են Համարված, ինչւես' առնել ւանել, չափել կչռել ն այլն: Բաղադրյալ սւորոդյալ են Համարված նան' ասա Շամաձայնի, թող գա, արի չխոսենք կառույցները, մինչդեռ նրանցում թող, ասա, արի բառերը եղանակավորող են: Բաղադրյալ սւորոդյալներ են Համարված նան երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներով արւաՀայւված բայերը (ասելիս Է լինում, դնացած Է եղել ն այլն): Պիւի Հանել նան սւորոդյալի անվանական Հորջորջումը, կոչել ուղղակի բաղադրյալ: Շաւ բաղմաղան են բաղադրյալ սւորոդյալների ներկայացված կառույցները: Այդ բայական բաղադրյալ բաղադրություններում ներդործական բայչանորոչ դերբայ կառույցում (սկսեց դնալ, ցանկանում Է ւաւասխանել ն այլն) անորոչ դերբայը ուղիղ խնդիր Է: Միայն այն դեւքում Է անորոչը դիմավոր բայի Հեւ բաղադրյալ սւորոդյալ կաղմում, երբ, դրվելով ուղիղ ձնով' չի ընդունել դիմավոր բայի թելադ169

րած Հոլովը, խնդրառական կաւի մեջ չի մւել նրա Հեւ, ինչւես' ղդուչանում Էր մուենալ (÷ոխ.' մուենալուց), ձդւում Է ւաչււանել (÷ոխ.' ւաչււանելու), խուսա÷ում Է Հանդիւել (÷ոխ.' Հանդիւելուց) ն այլն: Պարղ նախադասության Համակարդում նչված են նան բաղմակի սւորոդյալներ, որ ճիչւ չԷ. բաղմակի սւորոդյալներով նախադասությունը բարդ Է: Արված այս դիւողությունները վիճելի են, բայց ընդունված' լեղվաբանների մեծ մասի կողմից: Երնանի ւեւական Համալսարանի Հրաւարակությամբ 1976 թ. լույս Է ւեսել Պ. Պողոսյանի «Հայոց լեղու» օժանդակ ձեռնարկը բուՀ ընդունվողների Համար: Այն ավելին Է ընդդրկում, քան ւեւք Է բուՀ ընդունվողին: Եվ դա վաւ չԷ, դիմորդն այդւեղ ծրադրից դուրս Հարցերին Էլ կւեղեկանա: Պողոսյանը լեղվական մի չարք կարդեր (դոյականի Հոլովման, միավորյալ նախադասությունների, բառակաւակցությունների ն այլն) յուրովի Է ներկայացնում: Այս դրքում մերժում Է մասնական բացաՀայւիչը ն իբրն, որպես բառերով կաւակցվող անդամները իրավացիորեն Համարում Է բայական լրացում: Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինսւիւոււը 1978 թ. Հրաւարակել Է Հ. Ն. նաղարեթյանի աչխաւանքը' «Դեմքի քերականական կարդը ժամանակակից Հայերենում» վերնադրով, իբրն օժանդակ ձեռնարկ: Ներածական մասում Հեղինակը բնութադրում Է քերականական կարդը' բովանդակության ն արւաՀայւության ւլանով, մեկնաբանում կարդային իմասւ ն ձն Հասկացությունները: Դիմային Հարաբերությունների նախաւայմանը Հաղորդողի ն Հաղորդածն ընդունողի դործընթացն Է: Դեմքի քերականական կարդը եռանդամ Է, որը Հաւուկ Է անձնական դերանուններին, բայի եղանակային ձներին, որոչ իմասւով' ցուցական դերանուններին այնքանով, որքանով որ նրանք ցույց են ւալիս խոսողին (1-ին դեմք), խոսակցին (2-րդ դեմք) մուիկ առարկան, ն մեկ Էլ այն դոյականներին, որոնք ունեն դիմանիչ մասնիկներ: Այս երեք արւաՀայւությունները Հեղինակն անվանում Է դիմային ենթակարդեր: Առաջին դլխում նկարադրում Է անձնական ն ցուցական դերանունների դիմային ենթակարդը, դրանց իմասւային ղանաղան առումները: Երկրորդ դլխում քննվում Է բայական դեմքի ենթակարդը, երրորդ դլխում' դոյականի դիմային առման ենթակարդը, չորրորդ դլուխը ներկայացնում Է դիմային այն ÷ո÷ոխությունների նկարադրությունը, որոնք առաջանում են ուրիչի ուղիղ խոսքը անուղղակի դարձնելիս: Արդի Հայերենի դեմքի քերականական կարդը Նաղարեթյանը քննել ու ներկայացրել Է ամբողջական ու ավարւուն:

1980 թ. Հր. Աճառյանի անվան լեղվի ինսւիւոււի ւրոֆեսորները Հրաւարակեցին Հիչյալ դասադրքի 1-ին մասի 1-ին ւրակը, որն ընդդրկում Է «Ներածություն» (Գ. Բ. ԶաՀուկյան), «Հնչյունաբանություն» (Վ. Դ. Առաքելյան), «Բառադիւություն» (էդ. Բ. Աղայան) ն «Դարձվածաբանություն» (Վ. Ա. Բոսյան) բաժինները: Այս մասը նույնւես կաղմված Է Հեղինակների Հայւնի մենադրությունների Համառուումով, բացի, երնի, Բոսյանի բաժնից: Այդ մենադրությունների մասին խոսել ենք Համաւաւասխան ւեղերում, ուսւի Հարկ չկա այսւեղ կրկնել: Ներածական մասում ԶաՀուկյանը դարձյալ ներկայացնում Է Հայերենի իր չրջանաբաժանումը դրական արնելաՀայերենի քերականադիւության երեք սկղբունքներով. ձնական մեկնաբանության (Մ. Աբեղյան), իմասւաիմացաբանական (Ար. Ղարիբյան, Գ. Սնակ) ն Հարաբերակցական (Գ. ԶաՀուկյան, էդ. Աղայան): Դրանց ւարբերությունն այն Է, որ մի դեւքում ուսումնասիրությունը ձնից Է դնում դեւի բովանդակություն, այսինքն կառուցվածքային վերլուծության միջոցով երնան Է Հանվում բովանդակությունը, առաջնությունը ւրվում Է ձնին, մյուս դեւքում ելակեւը բովանդակությունն Է, որից դնում Է դեւի ձնը, երրորդ դեւքում որնԷ կողմին առավելություն չի ւրվում, ձնը ն իմասւը Համադրելով' արվում Է եղրակացություն: կառուցվածքային լեղվաբանության ւեսակեւից այսօր արդարանում Է Աբեղյանի սկղբունքը, որը միակողմանի Համարել, ես կարծում եմ, ճիչւ չի լինի: Աբեղյանը լեղվի մեջ բովանդակությունը չի անւեսել: Զկա քերականական մի կարդ, որի բովանդակությունը մեկնաբանած չլինի: ԶաՀուկյանն իրավացիորեն դնաՀաւում Է խոսքի մասերի աբեղյանական ըմբռնումը, բարդ բառերի բաչխումը ւեսակների, բառադիւության մեջ իմասւաբանության ն բառակաղմության անջաւումը միմյանցից, նրա չարաՀյուսադիւական Համակարդը: «Աբեղյանն աչքի Է ընկնում նյութի ավելի Հանդամանալից մչակմամբ ու աչխարՀաբարի առանձնաՀաւկությունների մեջ ավելի խոր թա÷անցելու կարողությամբ: Թեքման երկու դրսնորումներից մեկի' Հոլովման Հեւ կաւված Հարցերում նա բերում Է մի չարք կարնոր ու սկղբունքային նորություններ» (անդ, Էջ 55): «Նչանակալից Է Մ. Աբեղյանի ծառայությունը աչխարՀաբարի խոնարՀման Համակարդի ւաւկերը ներկայացնելու դործում» (Էջ 56): Նույնքան դնաՀաւելի ն ուսանելի Է արնելաՀայ դրական լեղվի չարաՀյուսական Համակարդի' Աբեղյանի ուսումնասիրությունը: Հնչյունաբանության բաժնում Առաքելյանը մանրամասն նկարադրում Է արդի Հայերենի Հնչույթային Համակարդը, Հնչյունա÷ոխու171

թյան դեւքերը, չՀնչյունա÷ոխվող բառախմբերը' իլ, իք (կարծիք, բաղնիք), ինք (նախաւինք), իկ (մասնիկ), իղ (կորիղ), իթ (սամիթ) ն այլն: Ներկայացված են Հայերենի չեչւն ու վանկը իրենց ւեսակներով, ամանակը: Խոսելով նոր ուղղադրության մասին' Հեղինակն իրավացի Է' նչելով, որ այդ ուղղադրությամբ որոչ դեւքերում մթադընվել Է բառի կաղմությունը, սւուդաբանությունը: Անդրադառնալով ձայնավորներին' Է-ի մասին Առաքելյանը դրում Է. «ինչւես երնում Է Է ւառը չի եղել, ամենուրեք դրվել Է ե, թե, եթե, գրեաք: Հեւադայում որւեղ որ ե-ն Հնչվել Է եյ, այս եյ-ը դրվեց Է...» (Էջ 172): Այս կարծիքը նախկինում Էլ Է ասվել ն մերժվել Է նչանավոր Հայադեւների կողմից: Այբուբենն ամբողջությամբ Մաչւոցինն Է, բացի Հեւադայում ավելացված օ, ֆ ւառերից, ն Է-ն թիվ 7-ի նչանն Է եղել ն Է: Հաւորի բառադիւության բաժնի մասին խոսվել Է էդ. Աղայանի «ԸնդՀանուր բառադիւություն» աչխաւության կաւակցությամբ: Դարձվածաբանության բաժնում Վ. Բոսյանը նախ բնութադրում Է դարձվածները, աւա ներկայացնում մի կողմից' դարձվածների, մյուս կողմից' առածների, ասացվածքների, թնավոր խոսքերի նմանություններն ու ւարբերությունները: կաւարել Է դարձվածի ն բառի, բառակաւակցության, նախադասության Համեմաւական քննություն: Մեկնաբանել Է դարձվածների առաջացումը, կառուցվածքային առանձնաՀաւկությունները, դրանց ծավալն ըսւ բաղադրիչների քանակի, քննել Է դարձված-նախադասությունները, դրանց յուրաՀաւկությունները: Այս բաժնի վերջին Հարցը Հայերենի բառարանադրության նկարադրությունն Է: Ներկայացված ու բնութադրված են Հայերենի բառարաններն ըսւ բնույթի' Հանրադիւական, լեղվաբանական, բացաւրական, սւուդաբանական, ուղղադրական, Հոմանչային, Համաբարբառներ, Հանդաբառարաններ, թարդմանական բառարաններ: Այս դասադիրքն Էլ Հանձնարարվելիք դրականության ցանկ չունի: Թեն Հանձնարարված Է իբրն բուՀական դասադիրք, սակայն ավելի չոււ մենադրության ււավորություն Է թողնում: 1982 թ. լույս ւեսավ Ա. Մ. Սուքիասյանի «Ժամանակակից Հայոց լեղու» բուՀական ձեռնարկը: Այն կաղմված Է ժամանակակից Հայերենի բուՀական դասընթացի ծրադրի Համաձայն ն ընդդրկում Է «Ներածություն», «Հնչյունաբանություն», «Բառադիւություն», «Բառակաղմություն», «Դարձվածաբանություն» ն «Բառարանադրություն» բաժինները: Դասընթացն ունի նան երկրորդ Հրաւարակություն: Ներածական մասում ժամանակակից Հայերենը բնութա172

դրվում Է իբրն ողջ Հայության մայրենի լեղու, իբրն Հայասւանի ւեւական լեղու: ԱյնուՀեւն ւաւմական Համառու ակնարկ Է ւրվում Հայերենի կաղմավորման մասին: Ներկայացված Է Հայերենի ղարդացման չրջանաբաժանումը ըսւ Գ. ԶաՀուկյանի' Հին կամ դրաբարյան չրջան (5-11-րդ դար), ոսկեդերյան ն եւոսկեդարյան ենթաչըրջաններով, միջին չրջան (12-16-րդ դար) ն նոր չրջան (17-րդ դարից Հեւո): Բարբառները, նչում Է Հեղինակը, մեծ մասամբ դրաբարի ւարածքային ճյուղավորումներ են, թեն չի ժխւվում, որ 5-րդ դարում Էլ եղել են որոչ չա÷ով: Ներկայացված են դրաւայքարը, արդի Հայերենի Համակարդը, նրա առանձնաՀաւկությունները: Հնչյունաբանության բաժնում ւրված են արւասանվածքի վերլուծություն, Հնչաչղթան' իբրն արւասանության առավելադույն միավոր, ն վանկը' իբրն նվաղադույն: Բնութադրված են արդի Հայերենի վանկը ն չեչւը: ԱյնուՀեւն նկարադրվում Է մեր Հնչույթային Համակարդը' բաղաձայն, ձայնավոր Հնչյուններն ըսւ արւաբերման ւեղի, եղանակի, ձայնի մասնակցության ն կաղմության: Հակառակ որոչ լեղվաբանների, որոնք ժխւում են արդի Հայերենում բարդ Հնչյունների դոյությունը, Սուքիասյանն իրավացիորեն նչում Է նան բարդ Հնչյունների առկայությունը, դրանք են' ձ (դղ), ջ (դժ), ծ (ւս), ց (թս), ճ (ւչ), չ (թչ), թ (ւՇ), ք (կՇ), փ (պՇ): Հնչյունների նկարադրությունը ղուդակցվում Է աղյուսակներով: Նկարադրելով դիրքային, ւաւմական, ÷ոխաղդեցական Հնչյունա÷ոխությունը' Հեղինակն անցնում Է արդի ուղղախոսության, ուղղադրության, դրաբանության Հարցերին: Դժվար Է Համաձայնել Հեղինակի այն կարծիքին, թե մեր այբուբենն ունի 40 ւառ: Մաչւոցն սւեղծել Է 36-ը, երկուսն Էլ Հեւո են ավելացել, ն-ը այբուբենի մեջ չւիւի մւնի, նա չաղկաւի դեր Է կաւարում, կարող Էր նրա ÷ոխարեն նան բառը դրվել: Եթե այբուբենում ու-ն դնում ենք, ւ-ն չւիւի դնենք, եթե ւ-ն դնում ենք, ու-ն չւիւի դնենք: Ձեռնարկի Հաջորդ Հարցը' «Բառադիւություն», արդի Հայերենի բառային կաղմի ւարժամանակյա ն Համաժամանակյա քննությունն Է իմասւաբանական ւեսանկյունից: Բնութադրվում են' բառը (Հընչյունային, բառային ն քերականական իմասւի ւեսակեւից), ձնույթը, նրա ւեսակները, բառի դործառույթները (Հաղորդակցական, անվանողական, դեղադիւական), բառ, բառույթ, բառաձն Հասկացությունները, լիիմասւ ն սւասարկու բառեր, բնաձայնական բառեր, բառիմասւի խմբավորումներ (առարկայական, ածանցային, վերացական, թանձրացական, մենիմասւ, բաղմիմասւ բառեր, ÷ոխա173

բերություն), իմասւա÷ոխություններ: ԱյնուՀեւն նկարադրվում են արդի Հայերենի Համանունները, դրանց ծադումը, դասակարդումը, Հոմանիչները, դրանց ւեսակները, Հոմանչային չարքերը, դրանց ւիւերը, աւա' Հականիչները: Նկարադրվում Է արդի Հայերենի բառաւաչարը ղարդացման ւարբեր ÷ուլերով, լեղվական չերւերով, դործուն ն ոչ դործուն կաղմով: Բնութադրված ու բերված են Հնաբանություններն ու նորաբանությունները, բառի իմասւային ու ոճական ւարբերակները, բառի դործածությունը ւարբեր ոլորւներում, իմասւային ու կառուցվածքային ÷ոխառությունները: Գիւական մանրամասնությամբ քննված Է արդի Հայերենի բառակաղմությունը' ածանցներ, բարդ բառեր, բարդության ւեսակներ' վերլուծական ն Համադրական: Բերված են ածանցների ղանաղան դասակարդումներ: Վերջում Հեղինակը քննում Է Հայերենի դարձվածները, բնութադրում դարձվածը, ւալիս նրա ւեսակները, կաղմության առանձնաՀաւկությունները: Աւա անցնում Է բառարանադրության Հարցերին: Նկարադրված են բառարաններն ըսւ բնույթի' Հանրադիւական ն լեղվաբանական բառարաններ, բացաւրական, սւուդաբանական, ուղղադրական, դարձվածաբանական, Համաբարբառ, դավառական, Հոմանիչների, թարդմանական ն այլն: Այս ձեռնարկը դրելու Համար Սուքիասյանն ուսումնասիրել Է Հայ ն օւար լեղվաբանների աչխաւությունները, որոնք ընդՀանրաւես ւրված են ւողաւակ ծանոթադրություններում: Ա÷սոս, որ դրքի վերջում չկա ուսանողին Հանձնարարվող դրականության ցանկ, որը նախաւեսված Է ծրադրով ն անՀրաժեչւ յուրաքանչյուր ձեռնարկի Համար: Այս ձեռնարկը ուսանողության ձեռքի դիրք Է ն մեծ օդնություն նրան' անկախ եղած վրիւումներից: ինչւես ւեսանք, մինչն վերջերս բուՀերի ուսանողներն ունեին միայն Հնչյունաբանության ն բառադիւության, չարաՀյուսության ձեռնարկներ: Ձնաբանության ձեռնարկ կաղմելուն ձեռնամուխ եղավ Մ. Ե. Ասաւրյանը: 1983 թ. լույս ւեսավ նրա «Ժամանակակից Հայոց լեղու, ձնաբանություն» ձեռնարկը: Սա Հեղինակի «Ձնաբանության Հարցեր» եռաՀաւոր ուսումնասիրության Համառուումն Է, ձեռնարկային ւարբերակը: Ասել Է թե նա երկար Է ուսումնասիրել ժամանակակից Հայերենի ձնաբանական Համակարդը, մանավանդ, որ ւասնամյակներ չարունակ դասընթացը կարդացել Է ԵՊՀ-ում: Ձեռնարկի ներածական մասում արծարծվում են ընդՀանուր ւեսական Հարցեր: Մեկնաբանվում են քերականության ուսումնասի174

րության (իմա' քերականադիւության - Ս. Գ.) առարկան ու խնդիրները, բառիմասւ ն քերականական իմասւ, քերականական կարդեր, քերականական Համանուններ, քերականական ձն ն բովանդակություն, ղրո ձն Հասկացությունները: Աւա բնութադրված են ձնույթը, նրա ւեսակները (Հիմնական ն երկրորդական, կենսունակ ն քարացած), բառի Հիմքը (ւարղ ն բաղադրյալ) ն վերջավորությունը: ԱյնուՀեւն Հեղինակն անցնում Է բուն նյութին' արդի Հայերենի խոսքի մասերի քննությանը: Ձեռնարկում Հայերենի խոսքի մասերի դասակարդման Հիմքում ընդունվում Է երեք Հաւկանիչ' բառերի ընդՀանուր իմասւը, բառերի ձնավորումը, ձնաբանական Հաւկանիչը (օրինակ' դոյականի Հոլովումը, բայի ել, ալ վերջավորությունը, խոնարՀումը ն այլն) ն բառերի չարաՀյուսական դործառույթը: Արդի Հայերենի խոսքի մասերը ներկայացված են երեք խմբով' նյութական (դոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ), ձնական (կաւ, չաղկաւ) ն վերաբերմունքային (ձայնարկություն, եղանակավորող բառեր): Աւա նկարադրվում են խոսքիմասային ÷ոխանցումները, ÷ոխանունությունը, բառի ինքնանվանողական կիրառությունը: Ձեռնարկի Հաջորդ Էջերում քննվում են ժամանակակից Հայերենի խոսքի մասերը առանձին-առանձին: Տրվում Է յուրաքանչյուրի բնութադիրը, մեկնաբանվում դրանց ւեսակները, քերականական կարդերը (թվի, առկայության, Հոլովի, Հոլովման, եղանակի, ժամանակի, դեմքի, սեռի), կաղմությունը: Անդրադառնալով դոյականի առումներին' Ասաւրյանը միանդամայն ճիչւ Է կողմնորոչվում, թե միայն անձի անուններն ունեն անձի առում: Հայ մարդը կենդանիներին անձից ւարբերում Է Հարցով, թեկուղ նույն Հոլովով խնդիր առնի, այսւես, օրինակ' կովը լիղում Է իր Շորթին նախադասության խնդիրը անձի առումով Է դրված, բայց ւաւասխանում Է ոչ թե ո՞ւմ, այլ ինչի՞ն Հարցին: Այդւես Էլ սոխակը սիրում Է վարդին (ինչի՞ն), մինչդեռ Մայրը սիրում Է որդուն (ո՞ւմ): Հեղինակը իրի ն անձի առումներին ավելացնում Է չնչավորի ն անչունչի առումները: Նա նկաւի ունի այն Հանդամանքը, որ կենդանիների անունները ուղիղ խնդրի ւաչւոնում Հաճախ են դրվում ւրական Հոլովով, որով ւարբերվում են իրի անուններից: կարծում եմ' Հայ մարդը դոյականների երկու խումբ Է ճանաչում' անձ ն ոչ անձ, առաջինի Համար ո՞վ Հարցն Է ւրվում, երկրորդի Համար' ի՞նչ: Եթե որոչ Հոլովներում կենդանիների անունները անձի անվան Հոլովի նման են, դա դեռ անձի անուն չԷ, այսւեղ կարնորը Հարցն Է, որով նա նույնանում Է իրին

(ինչը' կովը, վարդը, ինչի՞ն' կովին, վարդին, բայց ո՞վ' մայրը, ո՞ւմ' որդուն): Տրվում են դոյականի կաղմության կաղաւարները, բայց մոռացվել Է թվականով կաղմվող կաղաւարը (Հնդամարւ, Հաղարաւեւ, երկվություն, Ցոթվերք, Հարյուրաւեւ): Ժամանակակից Հայերենի Համար ընդունում Է Հինդ Հոլով' ուղղական, սեռական ւրական, բացառական, դործիական ն ներդոյական: Հոլովումները ներկայացնում Է երկու խմբով' արւաքին, որն ունի երկու ձն' բառի վրա ավելանում Է վերջավորությունը (քար-ի) ն բառի վերջնաՀընչյունի ÷ո÷ոխմամբ (ոսկի - ոսկու) ն ներքին թեքում (Հերթադայություն): Ընդունելով Գ. Սնակի սաՀմանած ձնային ու իմասւային Հոլովումները' Ասաւրյանն ավելացնում Է նան ձնաիմասւային ն ւաւմական Հոլովումներ: Սւացվում Է Հոլովումների Հինդ խումբ' ի Հոլովում), ձնային (ի ի-ու - օղու, դինու), իմասւաընդՀանրական (ի վա, ոջ - օրվա, քրոջ), ձնաիմասւային (ա ան - ծադման, ու-ա յին (վ օ-ու - մարդու, ան՝ ւեւության, ք-ց - Հարնանենց) ն ւաւմական (օ դռան, ու-ա՝ չան, ո - սդո, ը-ե՝ դսւեր): Այ-ո ն յան (Հոր, ծննդյան) թեքման ժամանակ դեր են խաղում ձնը, իմասւը ն ւաւմական դործոնը: Հեղինակի այս մանրամասն բացաւրությունը, իՀարկե, ճիչւ Է ն անՀրաժեչւ, բայց, իմ կարծիքով, կարիք չկա այդքան մանր խմբերի վերածել: Ու-ա Հերթադայության Հիմքում կարնորը ձնն Է, այդւես են Հոլովվում ոչ միայն ություն-ով վերջացող բառերը, այլն' արյուն, սյուն, անկյուն բառերը, որոնք իմասւային ընդՀանրություն չունեն: Նույնւես ն ան Հոլովման դեւքում: իմասւային ի՞նչ ընդՀանրություն ունեն ծադում, մանուկ, ծունկ, որ Հոլովվում են ան Հոլովմամբ, ձնով են նման' բառավերջի ÷ակ վանկում ունեն ու (միություն, արյուն, մանուկ, ծունկ), սրանք ունեն նան ւաւմական Հիմք: Սգո, դսւեր ձները դրեթե քարացած ձներ են, նման Շայոց, Վանա, մւոք ձների: Հայր, մայր բառերի Հիմքում Էլ իմասւն Է ընկած: Յան Հոլովման Հիմքում Էլ ձնն Է' ուսւ ածանցը (Հադուսւ, դալուսւ): Պիւի թողնել երեք խումբ, բայց առանձին խմբերի նկաւմամբ լրացուցիչ բացաւրություն ւալ նրանց ւաւմականության, ձնի, իմասւի երանդների մասին, մանավանդ, որ սա ձեռնարկ Է ն ոչ թե մենադրություն: Անդրադառնալով դերանունների բնութադրին' Հեղինակը մերժում Է այն կարծիքը, թե դերանուններն ունեն ընդՀանուր իմասւ, դրանք իմասւային ընդՀանրություն չունեն: Սա առարկություն չի ընդունում. ի՞նչ իմասւային ընդՀանրություն կարող Է լինել ես, ինչ, այսպես, ոչինչ ն այլ դերանունների միջն, սակայն չի Էլ կարելի անւեսել

այն Հանդամանքը, որ դերանունները ցույց են ւալիս առարկա, Հաւկանիչ' առանց անունը ւալու, ընդՀանրաւես: Սա Էլ նրանց միավորում Է մի մեծ խմբի մեջ, որն ունի իր ենթախմբերը: իս-ով վերջացող դերբայները, որ Հիմա անվանում են Շամընթացական, Հեղինակը չարունակում Է անվանել անկաւար երկրորդ, մերժում Է ապակաւար անվանումը, ւաՀում Է Հինը' ապառնի: Բայի ժամանակները ներկայացնում Է երկանդամ Հակադրությամբ' բաղադրյալ ժամանակները անվանելով դերբայի ու օժանդակ բայի Հարադրումով' ներկա (կարդում եմ), անցյալի անկաւար (կարդում Էի), աւառնի (կարդալու եմ), անցյալի աւառնի (կարդալու Էի), վաղակաւար (կարդացել եմ), անցյալի վաղակաւար (կարդացել Էի), Հարակաւար (կանդնած եմ), անցյալի Հարակաւար (կանդնած Էի): Հակառակ դւրոցական դասադրքի, որւեղ' գրելու եմ-ը Համարում են ապառնի, իսկ նույն դերբայով կաղմված գրելու Էի-ն ապակաւար անցյալ, կարդացել եմ-ը' անցյալ, իսկ կարդացել Էի-ն' անցյալ վաղակաւար, Ասաւրյանը չի ընդունում նան բայի ժամանակների բաժանումը իսկական ն Հարաբերական խմբերի, որ արված Է դւրոցական դասադրքում: Մ. Ե. Ասաւրյանի սույն ձեռնարկը կաղմված Է ժամանակակից Հայոց լեղվի բուՀական ծրադրի Համաւաւասխան, ընդդրկում Է ծրադրային թեմաները, ունի ուսանողին Հանձնարարվող դրականության ցանկ: Նա այսօր ուսանողության ձեռքի դիրքն Է, Հրաւարակվել Է երկրորդ անդամ: 1984 թ. բուՀերի բանասիրական ֆակուլւեւների ուսանողներն սւացան մի նոր դիրք' Գ. Լ. Գարեդինյանի կաղմած դասադիրքը' «Ժամանակակից Հայոց լեղու, բարդ նախադասություն» վերնադրով: Դասադիրքն ընդդրկում Է դրական արնելաՀայերենի բարդ նախադասության դասընթացը' կաղմված բուՀական ծրադրի Համաձայն, ծրադրով նախաւեսված թեմաներով: Գարեդինյանը երկար Է ղբաղվել ժամանակակից Հայերենի բարդ նախադասությամբ: Մինչն այս դասադիրքը դրելը նա ուսումնասիրել Է մեր չաղկաւները ն Հրաւարակել վերնում Հիչաւակված մենադրությամբ, իսկ չաղկաւները դերաղանցաւես Հենց բարդ նախադասություններում ղանաղան Հարաբերություններ են արւաՀայւում: Եթե սրան Էլ ավելացնենք, որ նա ւարիներ չարունակ Համալսարանում կարդացել Է բարդ նախադասության դասընթացը, Հասկանալի կլինի նրա այս ձեռնարկումը:

Դասընթացը ներկայացնում Է մեր բարդ նախադասությունների կառուցվածքային քննությունը: Բարդ նախադասությունը բնութադրվում Է կաղմությամբ, ընդդրկած նախադասությունների քանակով ն ոչ թե մւքերի քանակով, քանի որ բարդ սւորադասական նախադասությունը ն նրան Համաւաւասխան դերբայական դարձվածով ւարղ նախադասությունը արւաՀայւած մւքով իրարից չեն ւարբերվում, օրինակ' գնացքը կայարանին մուենալիս սուլում Է ն երբ գնացքը կայարանին Է մուենում, սուլում Է ւարղ ու բարդ նախադասությունները բովանդակությամբ նույնն են, ւարբերությունը կառուցվածքի, կաղմության մեջ Է: Այդւես Էլ բարդ Համադասական ն սւորադասական նախադասությունները իրարից ղանաղանելու Համար Հեղինակը դիմում Է չաղկաւներին. Համադասական նախադասությունների բաղադրիչ նախադասությունները կաւակցվում են Համադասական, իսկ սւորադասական բարդությունների բաղադրիչները' սւորադասական չաղկաւներով կամ Հարաբերական դերանուններով: Անձրնն սկսվեց, մենք ներս վաղեցինք նախադասությունը ւաւճառի ու Հեւնանքի սւորադասական Հարաբերություն Է արւաՀայւում, բայց Համադասական Է իր կաղմությամբ. բաղադրիչ նախադասությունները կարող են առանձնանալ ն ինքնուրույն նախադասություն դառնալ' ինքնուրույն Հնչերանդային ավարւվածությամբ: (Անձրնն սկսվեց: Մենք ներս վաղեցինք): Ուրեմն կարնորը կառուցվածքն Է, կաւակցման ձնը, միջոցը: Հեղինակն իրավացի Է, երբ դրում Է, թե բարդության բաղադրիչ նախադասությունները ւայմանականորեն են նախադասություն անվանվում, նրանք բարդության սւորոդում ունեցող բաղադրիչներ են, քանի որ չունեն Հնչերանդային ավարւվածություն, ավարւուն, ամբողջական միւք (Էջ 4): Ես դա կՀամեմաւեի բարդ բառերի Հեւ: Հորեղբայր բառի Շոր ն եղբայր բաղադրիչները բառեր չեն, այլ' ձնույթներ ն միացած են բառային մի չեչւով, դրանք բառեր են, երբ դործածվում են առանձին, բառային չեչւով (Հոր եղբայր): Դասադրքում նչվում Է բարդ Համադասական նախադասությունների իմասւային Հինդ ւեսակ' իրենց կաւակցման միջոցներով (միավորիչ, Հակադրական, ւրոՀական, մեկնական ն Հարակցական): Սա Հիմնականում Համընկնում Է Վ. Առաքելյանի ն Ս. ԱբրաՀամյանի սաՀմանած բաժանմանը' չնչին ւարբերությամբ: Առաքելյանը միավորիչը անվանում Է Համադրական, ԱբրաՀամյանը Հակադրականը' ներՀակական, Հարակցայինը' Հավելական ն չունի մեկնական ւեսակը: Երեք Հեղինակներն Էլ չեղվում են Աբեղյանի սաՀմանած խմբա178

վորումից: Նա Համադասությունները բաժանում Է երկու մեծ խմբի' բաղՀյուսական' վեց ենթախմբով (Հավելական, մասնական, մեկնական, ւեղի, բաղդաւման, մակաբերական) ն ներՀակական' չորս ենթախմբով (ժխւական, ւրոՀական, սաՀմանա÷ակող, Հակադրական): իՀարկե, այս բաժանումն Էլ ճիչւ Է, քանի որ Համադասական բարդության բաղադրիչ նախադասությունները միմյանց նկաւմամբ կամ բաղՀյուսական, Հավասարաղորական Հարաբերության մեջ են, կամ' Հակադրական, ներՀակական: Բոլոր դեւքերում այս ւեսակները դժվար են Հիչվում, երբեմն չաղկաւները չեն օդնում, քանի որ միննույն չաղկաւը երբեմն դործում Է ւարբեր կառույցներում: Երնի Հարկավոր կլինի դրանք վերախմբավորել, նմանները միացնել: Բարդ սւորադասական նախադասությունները Հեղինակը բաժանում Է երկու խմբի' անմասնաւունակ բարդություններ, երբ դլխավոր նախադասությունը երկրորդականից չի ղաւվում, մասնաւվում: Այդւիսիք են, օրինակ, Հարաբերյալով բարդությունները, երբ երկրորդականը դլխավորի Հարաբերյալին Է վերաբերում (Այն մարդը, որ խիղճ ունի, չի դիմի այդ քայլին), ն մասնաւունակ, երբ դլխավորը կարող Է ղաւվել, մասնաւվել երկրորդականից: Սրինակ' Հարնանս եկավ, որ ղրուցենք, Գեւը վարարել Էր, որովՀեւն դիչերը Հորդ անձրն Էր ւեղացել: Պարղ նախադասության մեջ Էլ կան անմասնաւունակ կաւակցություններ, օրինակ' Եկավ բեղերը ճերմակ Սարոն: Այսւեղ բեղերը ճերմակ կաւակցությունն Է նախադասության անդամ' որոչիչ: Բաղադրիչների բաժանելիս իմասւա÷ոխվում Է: Մանրամասն ներկայացվում են բարդ սւորադասական նախադասություններում կաւակցման միջոցները' սւորադասական չաղկաւներ, Հարաբերական դերանուններ, Հարաբերյալներ (սրանց ւարւադիր ն ոչ ւարւադիր առկայության մեկնաբանումով), չարադասություն, եղանակաժամանակային Հարաբերակցություն: Բարդ սւորադասական նախադասության դասակարդման ւարբեր սկղբունքներ կան: Դասակարդում են' 1. ըսւ երկրորդական նախադասության դործառույթի, 2. կաւակցման միջոցների, 3. կառուցվածքաիմասւային Հաւկանիչների: Աբեղյանը Հիմք Է ընդունում դործառական-իմասւային դործոնը ն կաւակցման միջոցները: Գ. ԶաՀուկյանը Հիմք Է ընդունում կաւակցման միջոցները' չաղկաւները, ըսւ որի Հարաբերականով նախադասությունները դոյականական, որոչչային բնույթի են լինում, իսկ չաղկաւով նախադասությունները' դերաղանցաւես ւարադայական, ÷ոխարինում են ւա179

րադա լրացումներին: Գր. Գարեդինյանը, ընդունելով դործառականիմասւային Հիմունքը, բարդ սւորադասական նախադասությունները բաժանում Է երկու խմբի' կառույցներ, որոնց երկրորդականները չարաՀյուսորեն Հարաբերակից են ւարղ նախադասության որնԷ անդամի, ն այս դեւքում բարդությունները դասակարդվում են ըսւ երկրորդականների դործառույթի (ենթակա, վերադիր, խնդիր, ւարադա, որոչիչ ն այլն երկրորդականով բարդություններ), ն կառույցներ, որոնցում երկրորդականները ւարղ նախադասությունում չունեն իրենց դործառույթին Համաւաւասխան անդամ, վերաբերում են դլխավոր նախադասության բովանդակությանն առՀասարակ: Այս դեւքում Հիմք Է ընդունվում երկրորդականի իմասւը: ԱյնուՀեւն Հեղինակը, իր սկղբունքի Համաձայն, նախ քննում Է ւարղ նախադասության անդամներին չարաՀյուսորեն Հարաբերակից երկրորդականով բարդությունները: Նկարադրվում են ենթակա, սւորոդելի երկրորդականով, դոյականական անդամի ն բայական անդամի լրացում երկրորդականով բարդությունները: Աւա' դլխավոր նախադասության ամբողջ բովանդակությանը լրացնող երկրորդական նախադասությունով բարդությունները: Նչվում են նան բարդություններ, որոնց երկրորդականի դործառույթը միանչանակ չԷ: Զեն անւեսվել նան բարդ սւորադասական նախադասությունների մասնաւման դեւքերը, երբ Հեղինակը դլխավորը երկրորդականից մասնաւում Է վերջակեւով: Հեղինակն իրավացիորեն առանձին Է քննում անչաղկաւ բարդությունները, քանի որ նրանցում կարող են արւաՀայւվել թե՛ Համադասական, թե՛ սւորադասական Հարաբերություններ: Սրինակ' Անձրնն սկսվեց, մենք ներս վաղեցինք նախադասությունը կարող Է նչանակել' Երբ անձրնն սկսվեց, մենք ներս վաղեցինք, կամ որովՇեւն անձրնն սկսվեց..., բայց նան' Անձրնն սկսվեց, ն մենք ներս վաղեցինք: Առաջին երկուսը սւորադասություն են, երրորդը' Համադասություն: իՀարկե, միչւ չԷ, որ այսւես երկկողմանի Է լինում անչաղկաւ բարդությունը, դրա Համար Էլ Հեղինակը անչաղկաւ բարդությունները բաժանում Է երեք խմբի: 1. կառույցներ, որոնցում Հսւակ են դրսնորվում Համադասական ն սւորադասական Հարաբերությունները: Սրինակ' թվարկվող նախադասությունները Համադասական են (դարնանը դաչւը կանաչով Է ծածկվում, դեւերը վարարում են), իսկ Հարաբերյալով նախադասությունները' սւորադասական (Երեխան այնւես ճչաց, մայրը վեր թռավ): Այս դեւքում Հնարավոր Է վերականդնել այս կամ այն չաղկաւը: 2. կառույցներ,

որոնց բաղադրիչների Հարաբերությունը Հսւակ չի երնում, օրինակ' Զանգը խփեցին, աչակերւները մւան դասարան նախադասությունը կարող Է ըմբռնվել թե՛ իբրն Համադասություն, թե՛ սւորադասություն, մի դեւքում' երբ կամ որովՇեւն չաղկաւներով, մյուս դեւքում' ն: 3. կառույցներ, որոնք միայն չարաՀարությամբ են ձնավորվում: Եթե առաջին երկուսում կարելի Է վերականդնել այս կամ այն չաղկաւը, աւա այս դեւքում Հնարավոր չԷ: Սրինակ' Երեխան Շիվանդացել Է, գնամ ւեսնեմ: Դասադրքի Հաջորդ Էջերը ներկայացնում են բաղմաբարդ Համադասական ն սւորադասական նախադասությունների նկարադրությունը' Համաւաւասխան դծաւաւկերներով, աւա միջանկյալ ու ներդրյալ նախադասությունների, մեջբերվող ուղղակի ն անուղղակի խոսքի առանձնաՀաւկությունների նկարադրությունը: Այսւիսի մեծ ծավալի ու խոր ընդդրկումի աչխաւանքում կլինեն ն՛ վրիւումներ, ն՛ վիճաՀարույց մեկնաբանություններ: Սրինակ, ըսւ դասադրքի' բացաՀայւիչ երկրորդական նախադասության առանձնաՀաւկությունն այն Է, որ նրա սւորոդյալն արւաՀայւված Է լինում դոյական վերադրով, մինչդեռ բուն Հաւկանիչն այն Է, որ լրացնում Է դլխավորի որնԷ անձնանուն դերանվան, քանի որ այդ դերանունն այլ լրացում չի ընդունում, իսկ բաղադրյալ սւորոդյալով երկրորդականը կարող Է նան որոչիչ լինել: Դժվար Է Համաձայնել Հեղինակի այն մւքին, թե չկա ւարադայական մասնավորող բացաՀայւիչ, թե դա կամ որոչիչ Է, կամ ճչդրւող անդամ: Բարդ սւորադասական նախադասությունը ւարղի վերածելիս երկրորդականի սւորոդյալը որնԷ դերբայի վերածվելը բխում Է երկրորդական դործառույթից. բայի ժամանակը երկրորդական Է: Եթե երկրորդականը ենթակայի դործառույթ ունի, դերբայը ւիւի լինի ուղղական Հոլովով' անկախ ժամանակից, օրինակ' իմացվեց, որ Արամը դալիս Է, դալու Է, կդա, եկել Է. վերածված ձնում կլինի' իմացվեց Արամի դալը: Եթե երկրորդականը ւաւճառի ւարադա Է, դիմավոր բայը կ÷ոխվի անկախ դերբայի կամ բացառական Հոլովի, կամ պաւճառով, Շամար կաւերի խնդիր կդառնա: Դա երնում Է նան եթե երկրորդականի սւորոդյալը բաղադրյալ Է: Այս դեւքում ւաՀւանվող սւորոդելին կաւարում Է երկրորդականի ւաչւոն: Սա Հայւնի բան Է, օրինակի կարիք չկա: Խնդիր, վերադիր, ենթակա երկրորդական նախադասությունները որպեսղի չաղկաւով են կաւակցվում (օրինակ' Հարկավոր Է, որւեսղի նրանք դնան): Սա ւիւի մերժել, ոչ թե Համարել չՀանձնարարվող: Մանավանդ որ դասադրքի Հեղինակը մի չարք

դեւքերում կաւարում Է նորմավորող առաջարկություններ' մերժելով Հանդիւող այս կամ այն սխալ ձնը (Էջ 199, 251, 263): Դա չաւ լավ Է: Գարեդինյանի այս ձեռնարկը դրական արնելաՀայերենի բարդ նախադասության կառուցվածքի լիակաւար ուսումնասիրություն Է: Մեկնաբանությունները ւրված են ժամանակակից չարաՀյուսադիւության արդի մակարդակով: Միայն թե դասադրքի Համար չաւ ավելի մանրամասն Է, քան ւեւք Է: Ճիչւ Է, Հեղինակը չաւ բան ունի ասելու, բայց դիմացինը սովորող ուսանող Է: Երնանի ւեւական Համալսարանի Հայոց լեղվի ամբիոնը ւլանավորված կերւով Հրաւարակում Է ժամանակակից Հայոց լեղվի բուՀական ուսումնական ձեռնարկներ ու դասադրքեր: Դրանցից են Ս. Գյուլբուդաղյանի (Մեթոդիկա), Աչ. Սուքիասյանի (Հնչյունաբանություն, բառադիւություն), Մ. Ասաւրյանի (Ձնաբանություն) ն Գր. Գարեդինյանի (Բարդ նախադասության չարաՀյուսություն) աչխաւանքները: 1987 թ. լույս ւեսավ այդ չարքի Հինդերորդ դիրքը' Մ. Ասաւրյանի «Ժամանակակից Հայոց լեղու, չարաՀյուսություն» ձեռնարկը: Այն դրված Է արդի Հայերենի բուՀական ծրադրով ն ընդդրկում Է ւարղ նախադասության ծրադրային թեմաները' ներածության, բառակաւակցությունների ն ւարղ նախադասության բաժիններով: Ներածական մասում մեկնաբանվում են չարաՀյուսության առարկան, կաղաւարները, առավելադույն ն նվաղադույն միավորները, լեղու ն խոսք Հասկացությունները: Նկարադրվում են կաւակցության միջոցները ն եղանակները: Անդրադառնալով բառակաւակցություններին' նչում Է, որ անվանողական դեր ունեն միայն անվանողական բառակաւակցությունները, բայականներն այդ դերը չունեն: ՇարաՀյուսական բառակաւակցությունները բաժանում Է երկու խմբի' աղաւ (ջուր խմել, երեխայի դլխարկը), անանջաւ, անաղաւ (միջին ւարիքի մարդ, երեք կիլոդրամ ալյուր, վեց ամիս սովորել), ընդունվում Է նան երկբաղադրիչ կաղմություն: Հեղինակը նչում Է կաւակցությունների երեք Հարաբերություն' Համադասական, սւորադասական ն սւորոդումային (ենթակայի ու սւորոդյալի Հարաբերությունը), Համադասականների միավորման, Հակադրական ն ւրոՀական իմասւները: ԱյնուՀեւն նկարադրվում են դոյականական, ածականական, բայական ն մակբայական բառակաւակցությունները, դրանց կառուցվածքային առանձնաՀաւկությունները: Բննելով բառակաւակցությունները, նրանց կառուցվածքը' նա առարկում Է մի չարք բնութադրումների դեմ: Սրինակ' որոչ

Հեղինակներ ներկայացնում են բառակաւակցությունների Հարացույցներ' կարմիր դիրք, կարմիր դրքի, կարմիր դրքից, արադ քայլել, արադ քայլելով, արադ քայլելու ն այլն, Ասաւրյանն իրավացիորեն մերժում Է այդ Հարացույցը, քանի որ ւվյալ դեւքում դոյականի ու բայի Հարացույցն Է (Էջ 66): կարծում եմ' բառակաւակցություններում առկա Է միայն սւորադասական Հարաբերություն, Համադաս բառերը, այնուամենայնիվ, սւորադաս են դլխավորին, բառակաւակցությունը լրացում լրացյալի կաւակցություն Է: Սւորոդումային Հարաբերությունը վերաբերում Է ենթակայի ու սւորոդյալի կաւակցությանը, որն արդեն նախադասություն Է: Ճիչւն այն Է, որ երբ բառակաւակցության դերադաս անդամն ունենում Է մեկից ավել լրացումներ, վերջիններս կարող են իրար նկաւմամբ լինել կամ Համադասական, կամ ոչ Համադասական Հարաբերության մեջ, լինել Համասեռ կամ ւարասեռ' բոլոր դեւքերում մնալով սւորադաս: Անդրադառնալով ենթակայի ու սւորոդյալի ÷ոխՀարաբերության Հարցին' Հեղինակը եղրակացնում Է, որ Հայերենում սւորոդյալի կախում ենթակայից դոյություն չունի, կարելի Է խոսել սւորոդյալի դերիչխանության մասին, քանի որ սա իր մեջ ունի ենթակայի թվի ու դեմքի դաղա÷արը (Էջ 117): Սովորաբար բարդության կառույցում եղած բաղադրիչ նախադասությունները ւայմանականորեն են նախադասություն անվանում, քանի որ չունեն Հնչերանդային ավարւվածություն, ամբողջականություն, Ասաւրյանը, սակայն, առարկում Է, թե Հնչերանդին այդքան կարնորություն չւիւի ւալ, կարնորը սւորոդումն Է: Նա նախադասությունները բաժանում Է երկու խմբի' դիմավոր ն անդեմ, քանի որ միակաղմը միաւարր չԷ, իր կաղմում ունի թե դիմավոր, թե անդեմ կառույցներ: Ընդունում Է սւորոդյալի երկու ւեսակ' բայական (միայն դիմավոր բայով արւաՀայւված) ն անվանաբայական' բայչորնԷ խոսքի մաս կաղաւարով: Հակադրվելով այն քերականներին, որոնք ներդործական բայչանորոչ դերբայ կառույցները (ցանկանում Է դնալ, չարունակում Է դնալ, սկսեց դնալ, վերջացրեց դնալ) Համարում են բաղադրյալ սւորոդյալ, Հեղինակը Հեւնում Է Աբեղյանին ն այդ կառույցում անորոչը Համարում Է ուղիղ խնդիր, իսկ անՇրաժեչւ Է, Շարկավոր Է, կարելի Է, Շնարավոր Է, Շաճելի Է, Շեչւ Է կաւակցությունների Հեւ դրվող անորոչ առումով անորոչ դերբայը' ենթակա, թեն ուրիչները միացնում են սւորոդյալին իբրն նրա մասը: Այս երկու դեւքում Էլ Ասաւրյանն իրավացի Է (Էջ 162): Նա առաջարկում Է վերացական բայերը կոչել միայն վերադիրառու ւերմինով: Այդ բայերը նա բաժանում Է երկու խմբի'

մեկում այն բայերը, որոնք առՀասարակ վերադիրառու են (Համարել, անվանել, կոչել, թվալ, Հանդիսանալ ն այլն), մյուս խմբում' միայն ւվյալ կառույցում վերադիրառու Հանդիսացող (ղդալ, նսւել, երնակայել, ընւրել, նչանակել ն այլն): Սրանց Հակադրվում են եմ, լինել բայերով կառույցներն իբրն առանձին խումբ: Հայւնի Է, որ ենթական ու սւորոդյալը Համաձայնում են դեմքով ու թվով, իսկ Համաձայնությունը սւորադասական Հարաբերության արւաՀայւություն Է, որը Հակասում Է այն սաՀմանմանը, թե ենթական ու սւորոդյալը Հավասարաղոր անդամներ են: Աբեղյանն այս Հարցը լուծում Է' ընդունելով սւորադասության երկու ւեսակ' կախում ն ներունակություն, ն վերջինս վերադրում Է ենթակային ու սւորոդյալին: Ասաւրյանը այդ երկու անդամների Համաձայնությունը Համարում Է նրանց դեմքի ու թվի Համընկման Հեւնանք (Էջ 173): Նկաւվում Է, որ նա որոչ վիճաՀարույց Հարցերից խուսա÷ում Է' նչելով միայն ընդունված կարծիքը: Սրինակ' ընդունում Է բացաՀայւիչի ու բացաՀայւյալի Հոլովական Համաձայնությունը, թեն Աբեղյանը նչում Է, որ այդ Համաձայնություն կոչվածը բխում Է Համաւաւասխան խնդրառու բայի թելադրանքից: Հեռացա Արամից՝ իմ ընկերոջից նախադասության բացաՀայւիչի ու բացաՀայւյալի միննույն բացառական Հոլովով դրվելը բխում Է Շեռացա բայի թելադրանքից: Դա խնդրառական Հարց Է: Ընդունում Է մասնական բացաՀայւիչի դոյությունը' Հակառակ եղած կարծիքների, որոնց չի անդրադառնում: Զի ընդունում դործիական ու ւրական Հոլովով ներդործող խնդրի առկայությունը' դրանք Համարելով միջոցի կամ Հանդման խնդիրներ: ՀանրաՀայւ ճչմարւություն Է, որ ներդործաձն կառույցի ենթական կրավորաձն կառույցում ÷ոխվում Է անուղղակի խնդրի, այսւես' Ջյունը ծածկել Էր սար ու ձոր կառույցի կրավորաձնը կլինի Սար ու ձոր ծածկվել Էին ձնով, որւեղ նախորդ նախադասության ենթական ÷ոխվել Է անուղղակի խնդրի, որ կոչվում Է ներդործող խնդիր: իսկ ներդործաձն նախադասության միջոցի խնդիրը ÷ոխակերւման ժամանակ ենթակայի չի ÷ոխվում: Սրինակ' Երեխան կոչիկը ծածկեց Շողով կառույցի կրավորականը կլինի' Կոչիկը երեխայի կողմից ծածկվեց Շողով: Երկու կառույցում Էլ Շողով բառը միջոցի խնդիր Է: Մի՞թե Ասաւրյանը չի ընդունում, որ ներդործականի ենթական ն կրավորականի ներդործող խնդիրը Հոմանիչներ են, չարաՀյուսական Հոմանիչներ: Նա ծայրաՀեղության մեջ Է' բոլոր դեւքերում եղանակավորող (վերաբերական) բառերը Համարելով եղանակի ւարադա, ժխւելով դրանց միջանկյալ կիրառու184

թյունը: իչխանյանի սկղբունքով նախադասության անդամ Է Համարում նան կոչական անունը: Բերում Է Վ. Առաքելյանի այն միւքը, թե «Միակաղմ նախադասությունը երկկաղմից ղանաղանվում Է նրանով, որ ունի միայն մեկ դլխավոր անդամ' սւորոդյալ կամ ենթակա. օրինակ' մթնեց միայն սւորոդյալ Է, իսկ Երնան, Ասւաֆյան փողոց նախադասությունը միայն ենթակայից Է կաղմված» (Էջ 123): Սակայն չի իմացվում նրա վերաբերմունքը Առաքելյանի այդ մւքի նկաւմամբ: Ձեռնարկի վերջում ւրված են Հոլովների կիրառությունները ըսւ Հինդ Հոլովի Համակարդի, ինչւես իր ձնաբանության ձեռնարկում: Մ. Ե. Ասաւրյանը չարաՀյուսական չաւ Հարցեր մեկնաբանել Է յուրովի, իր ուսումնասիրությունների արդյունքի Համաձայն: Համալսարանի Հայոց լեղվի ամբիոնի սկսած վերոՀիչյալ չարքի վեցերորդ դիրքն Է Ս. Վ. Գյուլբուդաղյանի կաղմած ձեռնարկը «Ժամանակակից Հայոց լեղու (ւարղ նախադասություն)» վերնադրով: Այս ձեռնարկն Էլ դրված Է արդի Հայերենի բուՀական ծրադրի Համաձայն ն ընդդրկում Է ւարղ նախադասության չարաՀյուսության վերաբերյալ ծրադրային բոլոր թեմաները: Մեկնաբանված են չարաՀյուսության առարկան ու խնդիրները, չարաՀյուսական կաղաւարները, լեղու ն խոսք ըմբռնումները, կաւակցությունը, կաւակցական Հարաբերությունները, միջոցները, եղանակները (կառավարում, առդրություն, Համաձայնություն), բառակաւակցություններն իրենց ւեսակներով, նախադասությունը, նրա ւեսակները (Հնչերանդային ն կառուցվածքային), նախադասության անդամ ն չարաՀյուսական նվաղադույն միավոր Հասկացությունները, նախադասության անմիջական կաղմիչների ըմբռնումը, նախադասության դլխավոր ու երկրորդական անդամները, ենթակա, նրա արւաՀայւությունը, սւորոդյալ, ւեսակները, ենթակայի ու սւորոդյալի Հարաբերությունն իբրն ներունակություն, նրանց Համաձայնությունը դեմքով ն թվով: Նկարադրված են արդի Հայերենի միակաղմ նախադասությունները' դիմավոր ն անդեմ ենթաւեսակներով, դոյական անդամի լրացումները, բայանուններն իբրն առանձնաՀաւուկ լրացում առնող բառեր, բայական լրացումները' խնդիրներ ու ւարադաներ, դերբայական դարձվածը, ածականի ու մակբայի լրացումները, կողմնակի անդամները, նախադասության Համադաս ու ւրոՀվող անդամները, նախադասության անդամների ղեղչումը, դոյականի առումները, որոնք մյուս ձեռնարկներում բացակայում են: ի ւարբերություն մյուս ձեռնարկների' այսւեղ նկարադրված են չարաՀյուսական Հո185

մանիչները, Հոլովների կիրառության Հեւ նան կաւերի կիրառությունները, արդի Հայերենի չարադասության ձները, նախադասության Հարակից միավորները' կոչական անունը, միջարկությունները' վերաբերական բառերը ն ձայնարկությունները: Առանձին Հարցերի նկաւմամբ Հեղինակն ունի ուրույն մուեցում: Անդրադառնալով ենթակայի ու սւորոդյալի Հարաբերությանը' նա մեկնաբանում Է, որ Աբեղյանը ենթական Համարում Է բայի միայն դեմքի լրացում, ընդունում ներունակության աբեղյանական ըմբըռնումը, այն, որ ոչ ենթական Է բայ-սւորոդյալին ձն թելադրում, ոչ Էլ բայ-սւորոդյալը' ենթակային: Ձեռնարկում առանձնացված Է բացաՀայւիչն իբրն ուրույն լրացում: Հեւնելով Աբեղյանին' բացաՀայւիչի ն բացաՀայւյալի միննույն Հոլովով դրվելը Համարում Է խնդրառության Հեւնանք, ոչ թե Համաձայնության: Այսւես կոչված մասնական բացաՀայւիչը Համարում Է ւարադայական լրացում: Մերժում Է բացառականով մասնական ենթակա կամ բարդ ենթակա ըմբռնումները: ՍաՀմանում Է սւորոդյալի կաղմության երեք ւեսակ' ւարղ (դնում Է, դնաց, դնալիս Է լինում, չուռ ւվեց), բաղադրյալ' անվանաբայական (քար Է, խելոք Է), բայական (խուսա÷ում Է ւաւասխանել, Համաձայն Է դնալ, ձդւում Է արդարանալ): Հակառակ մի չարք քերականների' Հեղինակը չի ընդունում անվանական սւորոդյալ ըմբռնումը, ներդործական սեռի բայերի Հեւ դրված անորոչ սիրում Է կարդալ, չարունակում Է աչխաւել, սկսեց չադերբայը (ս րադրել ւիւի կառույցներում) Համարում Է ուղիղ խնդիր, իսկ Շարկավոր Է, կարելի Է, Շնարավոր Է, անՇրաժեչւ Է ւիւի սւորոդյալների Հեւ դրված անորոչ դերբայները' ենթակա (Հարկավոր Է բացաւրել, կարելի Է գնալ, անՀրաժեչւ Է բուժել, Հնարավոր Է սայթաքել ն այլն): Այս, ինչւես ն մյուս դեւքերում, նա Հեւնում Է Աբեղյանի սկղբունքներին: Ձեռնարկում մերժվում Է բայի երկմակարդակային ըմբռնումը, որով ժխւվում Է սւորոդյալը, ցրւեց, մթնել Է, անձրնում Է ւիւի կառույցները բնութադրված են իբրն սւորոդյալներ: Հեւնելով Աբեղյանին' նչում Է դործիական ն ւրական Հոլովով ներդործող խնդիրների առկայությունը արդի Հայերենում: Ընդունելով եղանակավորող (վերաբերական) բառերի միջանկյալ կիրառությունը (իբրն միջարկություն), նչում Է, որ երբեմն դրանք կարող են նախադասության անդամ լինել' վերաբերության ւարադա: Նախադասության կաղմը ներկայացնելով երկու խմբով' ենթակայի ու սւորոդյալի (անվանական ն բայական), Հեղինակը կոչականն ու միջարկությունները (վերաբերականներ ն ձայնարկություն)

անվանում Է Հարակից միավորներ, ինչւես ասված Է ծրադրում, սակայն մեկնաբանում Է, որ դրանով Հիչյալ բառերը նախադասության կաղմից չեն Հանվում, այլ դիւվում են իբրն մի առանձին կարդի անդամներ, որոնք առնչվում են նախադասության ընդՀանուր բովանդակությանը: Ձեռնարկը դրված Է Հինդ Հոլովի Համակարդով, ունի Համաւաւասխան դծաւաւկերներ, որոնք ներկայացնում են նախադասության, ենթակայի, սւորոդյալի կառուցվածքները: Այս ձեռնարկը ւարիների Հեւաղուական ու դասախոսական աչխաւանքի արդյունք Է: Երկար ւարիներ բուՀերում ղդալի Էր ոճադիւական ձեռնարկի ւակասը: Այդ ւակասը յուրովսանն լրացնում Է Պ. Պողոսյանի դիրքը' «Խոսքի մչակույթի ն ոճադիւության Հիմունքներ» վերնադրով (1990 թ.): Այն ներկայացված Է իբրն ուսումնական օժանդակ ձեռնարկ բուՀերի Համար: Սա մի ամբողջական, ավարւուն դասընթաց Է, որի միայն առաջին դիրքն Է լույս ւեսել ն ներկայացնում Է խոսքի ւեսությունը: Ձեռնարկն ունի ընդարձակ ներածություն, որւեղ բնութադրվում են խոսքի ւեսության առարկան, նւաւակն ու խնդիրները, խոսքի ւեսության ն լեղվաբանության, դրան Հարակից դիւությունների, արվեսւի առնչությունները: ԱյնուՀեւն ւրվում Է Համառու ակնարկ խոսքարվեսւի մասին եղած ւեսությունների ու կարծիքների ւաւմության: Հիչաւակված են միլեթյան, ւյութադորյան, սո÷եսւների, սոկրաւեսյան, ւլաւոնյան, արիսւուելյան ն սւոիկյան դըւրոցների ւեսությունները, աւա ն Հեւադա դարերից մինչն 19-րդ դարը արւաՀայւված բնութադրումները: Ձեռնարկի առաջին մասում Հեղինակը բնութադրում Է խոսքը, իբրն լեղվական երնույթ, նրա բաղադրիչները: Մեկնաբանվում են լեղվի ու խոսքի ÷ոխՀարաբերության, լեղվադործածության, նորմայի ու նորմավորման Հարցերը, խոսքի ւրամաբանական ու Հոդեբանական Հիմունքները, խոսքի դրսնորումները, բանաՀյուսվածը (կոնւեքսւ): Երկրորդ մասում նկարադրվում են խոսքի նյութական բաղադրիչները: Դրանք են' Հնչյունային Համակարդը (բարեՀնչյունություն, նվադայնություն, ներդաչնակություն) ն Հնչերանդը, բառաւաչարը: Բնութադրվում Է բառաւաչարը ւարաժամանակյա ւեսակեւից (դործածական, ոչ դործածական, Հնաբանություններ, բառային նորաբանություններ, դիւվածային բառեր, օւարաբանություններ, Հեղինակային նորաբառեր) ն Համաժամանակյա ւեսակեւից: Նչվում

են Հեւնյալ չերւերը' դործածության ն դործառության ոլորւներ, Հարաղաւության, Հաճախականության, իմասւների քանակի, խոսողի վերաբերմունքի, կաղմության: Խոսքի նյութական բաղադրիչներից են բառակաւակցությունները (կրկնավորներ, Հարադրավորներ, բաղադրավորներ, դարձվածներ), որոնք բնութադրվում են ոճաբանական Հայեցակեւից: ԱյնուՀեւն անցնում Է քերականական Համակարդի բնութադրմանը ոճաբանության ւեսակեւից: Ներկայացվում են դոյականը (իր քերականական կարդերով), ածականը, թվականը, մակբայը, դերանունը, կաւը, չաղկաւը, եղանակավորող բառերն ու ձայնարկությունները, մանրամասն նկարադրվում են բայի դերբայական ձների, եղանակների, ժամանակների, սեռի, դեմքի ու թվի ոճական կիրառությունները: Հաջորդ Հարցը չարաՀյուսական կարդերի ոճական կիրառություններն են: Նկարադրվում են միակաղմ ն երկկաղմ նախադասությունները խոսքում, բարդ նախադասության ոճական կիրառությունները, դրական լեղվին Հաւուկ չարաՀյուսական կառույցները, ժողովրդական խոսքին Հաւուկ կառույցները (ղուդադասություն, չարաՀյուսական սերւաճում): Բնութադրվում են չարադասության, սւորադասության ու Համադասության ոճական արժեքները, քերականական ÷ոխակերւումները (÷ոխանցում, ÷ոխաւեղում, ÷ոխակերւում) ն այլ ձները (քերականական կրկնություն, ավելադրություն, ծավալում, չրջասություն, ղեղչում)' նրանց ոճական արժեքով: Խոսքի նյութական բաղադրիչների չարքում ընդունում Է յոթ Հոլովի Համակարդը, բարդ նախադասությունների Համակարդում նչում Է նան միավորյալ նախադասությունը, մի բան, որ արդեն մերժվել Է Հայ լեղվաբանների կողմից: Բառակաւակցություններ Հասկացության ւակ Հեղինակը նկաւի ունի միայն այն կայուն կաւակցությունները, որոնք ÷ոխաբերական իմասւ ունեն' դուրս ընկնել, թանին թթու ասել, սաւանի եղունդ, եղան լեղու ն այլն, որոնք մեկ բառի արժեք ունեն: Սրանք բաժանվում են չորս խմբի' կրկնավորներ, Հարադրավորներ, բաղադրավորներ (չւաւ օդնություն, եղան լեղու, դառան դմակ, Մեծ արջ ն այլն) ն դարձվածներ: կարծում եմ' բաղադրավոր անվանումն անՀաջող Է, քանի որ այդ բոլոր կառույցներն Էլ բաղադրություններ են: Նչելով, որ արդի լեղվաբանության մեջ կայուն բառակաւակցությունները Համարում են բարդ բառերի մի ւեսակ' Հեղինակն առարկում Է. նա բառ Է Համարում միայն բառարանային միավորները: Դարձվածները (խույս ւալ, ենթասւամոքսային դեղձ, դառան դմակ ն այլն) բարդ բառերի չարքում չւեւք

Է դնել: Ըսւ Հեղինակի' բարդ են միայն այն բառերը, որոնք ունեն իրենց Համաւաւասխան կաւակցությունները, ինչւես' լեռնադադաթ - լեռան դադաթ, քարաչեն - քարից չինված, Հացթուխ - Հաց թխող ն այլն: Այս միւքն արւաՀայւել Է նան Գ. ԶաՀուկյանը: Ուրեմն խուսափել-ը բարդ բառ Է, իսկ խույս ւալ-ը' ոչ, ման գալը բարդ բառ չԷ, իսկ ղբոսնել-ը կամ փնւրել-ը բարդ Է: Փոխաբերական իմասւով դործածված Հարադրավորները (դլուխը քարը, ձեռը ւակաս ն այլն) բարդ բառեր չեն, իսկ բուն իրենց իմասւով դործածվածնե՞րը (ներս մւնել, ւար դալ, վաղ ւալ, միւք անել ն այլն): Անդրադառնալով միակաղմ նախադասություններին' Պողոսյանը դրում Է, թե այդ կառույցներում անՀնար Է ենթակա կամ սւորոդյալ ավելացնել: Նման դեւքում, Հեւաքրքիր Է, Հեղինակը չարաՀյուսական ի՞նչ դործառույթ Է վերադրում դիմավոր բայերին' ցրւեց, անձրնում Է, երեկոյացավ, լուսացավ ն այլն, անենթակա նախադասություններում: իմ կարծիքով չաւ են ն ծավալուն օրինակները, դրականությունից մեջբերված կւորները: Դրանք կարելի Է օդւադործել վարժությունների Համար կաղմված ձեռնարկում, որի կարիքն ղդալի Է: Ձեռնարկում մի քիչ ավելի չաւ Է խոսվում լեղվական երնույթների, կարդերի լեղվաբանական, քերականական կողմի մասին, քան ւեւք Է: Պ. Պողոսյանի սույն ձեռնարկը մեծ օդնություն Է բուՀերի ուսանողներին: 1990 թ. լույս ւեսավ Ալ. Մարդարյանի կաղմած օժանդակ ձեռնարկը' «Ժամանակակից Հայոց լեղու»: Այն ընդդրկում Է արդի Հայերենի բառակաղմությունը, դարձվածաբանությունն ու բառարանադրությունը: Լեղվաբանն առանձնաւես չաւ Է ղբաղվել Հայերենի բառակաղմի ուսումնասիրությամբ' թե՛ կառուցվածքային ն թե՛ իմասւային առումով: Նրա դրչին են ւաւկանում բառաքննական մի չարք ուսումնասիրություններ, որոնց մասին խոսվել Է դրքիս նախորդ բաժնում: Ձեռնարկում նախ մեկնաբանվում Է բառակաղմությունն իբրն բառադիւության մի դիւաճյուղ ն ւրվում Է նրա ուսումնասիրությունը ւարաժամանակյա ն Համաժամանակյա Հայեցակեւից: Համաժամանակյա առումով այսօր ընկեր, լուցկի, դես, միասին ն այլ չաւ բառեր ըմբռնվում են իբրն ւարղ բառեր, իսկ ւարաժամանակյա առումով (ւաւմական) դրանք բաղադրյալ բառեր են (լուց-կի, ընդ-կեր, ընդ-այս, մի-ա-սին' «սնել»): ԱյնուՀեւն ւարղաբանվում Է, որ բառակաղմությունը, իբրն բառադիւության ենթաճյուղ, նւա189

ւակ ունի մեկնաբանել բառերի կառուցվածքը, բաղադրիչները, նրանց իմասւային Հարաբերությունները, դործառույթը, բառակաղմական եղանակները, բաղադրիչների ծադումը: Այս ւարղաբանումներին Հաջորդում Է բառերի ձնութաբանական վերլուծությունը: Բնութադրվում Է ձնույթն իբրն լեղվի ձնաիմասւային նվաղադույն միավոր, նրա Հիմնական ն երկրորդական ւեսակները, Հնչյունա÷ոխ ն անՀնչյունա÷ոխ ւարբերակները: Նկարադրվում Է ձնույթների միաձուլմամբ բաղադրյալ ձների անցումը ւարղի, ինչւես' այր-աՀեւ' արաՀեւ, դար-դար' դադար, կած-կած' կասկած ն այլն: Բնութադրվում են բառակաղմական ն սւուդաբանական վերլուծությունները, ւարղ ն բաղադրյալ (ածանցավոր, բարդ ու բարդ ածանցավոր) բառերը, դրանց կաղմության եղանակները: Սժանդակ ձեռնարկի Հաջորդ Հարցը ժամանակակից Հայերենի բառաբարդման քննությունն Է, որը ներկայացված Է երկու մասով' վերլուծական (կրկնավորներ, Հարադրավորներ) ն Համադրական (կցական ն իսկական) բարդություններ, Հաւավումներն իրենց կաղմության ւեսակներով: Աւա ներկայացվում են արդի Հայերենի ածանցները, նրանց ւեսակներն ըսւ դիրքի ն իմասւի: «Դարձվածաբանություն» խորադրի ւակ մեկնաբանվում են նրա խնդիրները, նւաւակները, դարձվածքի ն բառակաւակցության, բառի, նախադասության ÷ոխՀարաբերությունները, դարձվածքների առաջացումը, անվանական ն բայական դարձվածքները, նրանց իմասւային արւաՀայւությունները, ւարբերակային, Համանուն, Հոմանիչ, Հականիչ ն Հարանուն դարձվածքները: Ձեռնարկի վերջին բաժինը կոչվում Է «Բառարանադրություն ն բառարանադիւություն»: Նախ բնութադրվում Է բառարանադրությունը, աւա նկարադրվում են Հայերեն բառարաններն իրենց ւեսակներով' Հանրադիւական, լեղվաբանական, միալեղվյան, երկլեղվյան: Ներկայացված են Հայ բառարանադրության Հնադույն (դրաբար) ն նորադույն (աչխարՀաբար) չրջանները: Ալ. Մարդարյանի սույն օժանդակ ձեռնարկը դրված Է ժամանակակից Հայոց լեղվի բուՀական ծրադրի Համաձայն, ւարղ ու մաւչելի լեղվով: ԲուՀական ուսուցման դործընթացում չաւ կարնոր են դործնական աչխաւանքների ձեռնարկները, որոնք նւաւակ ունեն օդնելու ուսանողներին' լեղվական երնույթներն ուսումնասիրելիս ինքնուրույն Հեւաղուական աչխաւանք կաւարել ն լեղվական խոր ու Համակողմանի դիւելիքներ ձեռք բերել: Այդ նւաւակով Էլ կաղմվել

են «Ժամանակակից Հայերենի դործնական աչխաւանքների» մի չարք ձեռնարկներ: Առաջինը վերաբերում Է Հնչյունաբանությանն ու բառադիւությանը (Հեղ. Խ. Մեսրույան), երկրորդը' ձնաբանությանը (1981 թ., Հեղ. Մ. Ասաւրյան, Ժ. Ճչմարիւյան), երրորդը' ւարղ նախադասությանը (1985 թ., Հեղ. Ս. Գյուլբուդաղյան): Այսւիսի մի ձեռնարկ Էլ կաղմել Է Հեղինակների մի խումբ (Վ. Բոսյան, Բ. Վերդյան, Աչ. Մարության, Լ. Նալբանդյան): կաղմված են «Թելադրության նյութեր», 1980-1991 թթ. (Հեղ. Ս. Գյուլբուդաղյան), «Թելադրության նյութերի ժողովածու», 19891991 թթ. (Հեղ. Զ. Ալեքսանյան, Արմ. Պողոսյան, Հ. Նաղարեթյան, Աչ. Մարության): Ձեռնարկները կաղմված են բուՀական ծրադրով: 1968 թ. Հրաւարակվել Է Ս. Գալսւյանի «Հայոց լեղու» ուսումնական ձեռնարկը արւասաՀմանյան քաղաքացիների նախաւաւրասւական ֆակուլւեւի ուսանողների Համար: Սա իր բնույթով առաջին ու միակ ձեռնարկն Է:

ՈՒՍՈՒòՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԻԿԱՅԻ ԴԱՍԱԳՐՔԵՐ

Ժամանակակից Հայերենադիւության նվաճումներից ւիւի Համարել Հայոց լեղվի դասավանդման մեթոդիկայի վերաբերյալ դրականության ու դասադրքերի, ձեռնարկների այնքան բաղմանուն Հրաւարակությունները միջնակարդ դւրոցների ու բուՀերի Համար: Հայոց լեղվի դասավանդման մեթոդիկայի առաջնեկը Գուրդեն էդիլյանի «Լեղվի մեթոդիկան» Է (1930 թ.): Այն ւարունակում Է ընթերցանության մեթոդիկան: Հեղինակը Հանդամանորեն մեկնաբանում Է կարդալու Հոդեբանությունը, նրա Հեւ առնչվող առողջաւաՀության Հարցը, ճիչւ, արադ, Հասկանալով, արւաՀայւիչ, խմբովին, դերերով, լուռ կարդալու ուսուցման ձներն ու միջոցները, ւաւմելու, վերաւաւմելու, նյութը Համառուելու, ընդարձակելու, սւեղծադործորեն ւաւմելու, ւաւմելիքը մասերի բաժանելու, դրանք վերնադրելու ունակությունների ու Հմւությունների ղարդացման մեթոդները: Անդրադարձել Է նան աչակերւի ձեռադրի, վայելչադրության Հարցերին, մի բան, որ այսօր դւրոցներում ամբողջովին անւեսվում Է, ուղղադրության, չարադրությունների ուսուցման Հարցերին: էդիլյանի «Մեթոդիկան» ընթերցանության ուսուցման լավադույն ձեռնարկ Է' դրված Հոդեբանական Հիմունքով:

Գ. էդիլյանի «Մեթոդիկային» Հեւնեց Ար. Ղարիբյանի «Հայոց լեղվի մեթոդիկան»' ււադրված 1938 թ.: Սա ավելի ծավալուն, լիակաւար մեթոդիկա Էր' ընթերցանության ուսուցման, Հնչյունաբանության, բառադիւության, ուղղադրության, քերականության ուսուցման բաժիններով, նան աչակերւի բանավոր ու դրավոր խոսքի Հարսւացման միջոցների մաւնանչմամբ: Այս աչխաւանքը լրացված ու բարե÷ոխված լույս ւեսավ 1954 թ.' իբրն մեթոդական ձեռնարկ ուսուցչության ու ուսանողության Համար: Ձեռնարկի ներածության մեջ խոսվում Է լեղվի մեթոդիկայի առարկայի, մանկավարժական, լեղվաբանական Հիմունքների, ծրադրերի ւլանավորման, դասի ւլանի, լեղվի դասի ւիւերի, ուսուցչի խոսքի, քերականական վերլուծությունների մասին: ԱյնուՀեւն անցնում Է առանձին նյութերի կոնկրեւ ուսուցման Հարցերին: Մեկնաբանվում են Հնչյունաբանության, ուղղադրության, բառադիւության, բառակաղմության, քերականության (ձնաբանություն, չարաՀյուսություն) ուսուցման մեթոդները: Վերջին Հարցը խոսքի ուսուցման միջոցների ու ձների մասին Է: Այսւեղ քննվում են դրավոր ու բանավոր խոսքի ղարդացման ձները, դրավորների ւեսակները, կրկնողության մեթոդները, առարկայական Հանձնաժողովների անելիքները: Ար. Ղարիբյանը մեծ աչխաւանք Է կաւարել դւրոցը Հայերենի դասավանդման մեթոդիկայով աւաՀովելու ուղղությամբ: 1958 թ. լույս ւեսավ Տիդրան ՇաՀբաղյանի «Հայոց լեղվի դասավանդման մեթոդիկան», որը կոնկրեւ միջոցներ Է առաջարկում քերականության այս կամ այն թեմայի, օրինակ' դերանվան, ուսուցման Համար: Առաջարկում Է դծաւաւկերներ ու աղյուսակներ, ինչւես ն միջոցներ աչակերւի դրավոր ու բանավոր խոսքի Հարսւացման: Հայոց լեղվի մեթոդիկային նվիրված աչխաւանքներ Է դրում նան Թ. Գ. ԶուՀարյանը: 1966 թ. լույս ւեսավ նրա «Բայի ուսուցման Հիմնական Հարցերը», իսկ 1978 թ.' «Հայոց լեղվի մեթոդիկա» աչխաւանքի առաջին (բայց ն վերջին) դիրքը: Սա ավելի չոււ ակնարկ Է Հին ու միջին դարերի Հայ քերականության ուսումնասիրությունների մասին: Ըսւ երնույթին Հայերենի ուսուցման բուն մեթոդիկան ւիւի ւրվեր երկրորդ դրքում, որ չՀասցրեց դրել Հեղինակը: Պաւմական ակնարկից Հեւո Հիչյալ դրքում արծարծվում են Հայերենի դւրոցական դասընթացի, դրա ուսուցման Հիմունքների ու մեթոդների ընդՀանուր Հարցեր, ավանդաւաՀությունն ու նորարարությունը դասավանդման մեթոդիկայում:

1969 թ. լույս ւեսավ Ար. Ղարիբյանի մի նոր աչխաւանք' «Հայ մանկավարժական լեղվաբանության Հարցեր» վերնադրով: Գիրքը բաղկացած Է երկու մասից: Առաջին մասում «Մանկավարժական լեղվաբանություն» խորադրով, ներկայացվում Է այդ Հասկացության բնութադիրը, Էությունը, խնդիրներն ու նւաւակները: Բնութադրվում են լեղու ն դիւակցություն, լեղվական ձն ու բովանդակություն, լեղու ն խոսք Հասկացությունները: Մանկավարժական լեղվաբանության առարկան Է Համարում դրական լեղուն, նորմաւիվ քերականությունը: Դւրոցական քերականություն կառուցելու Հիմնական սկղբունքներն Է Համարում դիւականությունը, Համակարդվածությունը, քերականական նյութի բաչխման ճիչւ Հաջորդականությունը, մաւչելիությունը, կայունությունը: ինչւես երնում Է, սրանք միմյանցից չբխող, միմյանց Հեւ կաւ չունեցող Հարցեր են' մակերեսորեն ներկայացված: Երկրորդ մասը վերնադրված Է «Մանկավարժական լեղվաբանության ուսմունքի կիրառումը Հայոց լեղվի դւրոցական քերականություն կաղմելու ն ավանդելու աչխաւանքներում»: Այսւեղ ւարրական ւեղեկություն Է ւրվում ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանության, ուղղախոսության ն ուղղադրության մասին, բառադիւության, ձնաբանության (դոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, կաւ' դրանց քերականական կարդերով ու ւեսակներով), նան ժամանակակից Հայերենի չարաՀյուսության մասին: Այս բոլորը չաւ ավելի Հանդամանորեն ւրված են դասադրքերում, այդ թվում Հենց իր' Ղարիբյանի դասադրքում: Սւեղծելով մանկավարժական լեղվաբանություն անվանումը' Հեղինակը մեկ այն նույնացնում Է քերականությանը, նույնիսկ նրա ւեսությանը' այն Համարելով «ավանդվող լեղվի ն նորմաւիվ քերականության ւեսություն», որն իբր «իր կողմից նս դիւական մչակման Է ենթարկել ու ենթարկում քերականական կարդերը, Համակարդերը ն ըմբռնումները, նոր լուսաբանություն ւվել ու ւալիս Է լեղվական երնույթներին...., այս կարդով ղարդացնում Է ն առաջ մղում քերականությունը (երնի' քերականադիւությունը - Ս. Գ.)» (Էջ 39): Այդ ուղղությունը Հեղինակի բնորոչմամբ նույնիսկ սւեղծում Է Հնչույթների ինքնուրույն Համակարդը (Էջ 64), մեկ Էլ Համարում Է լեղվի մեթոդիկայի ներածություն (Էջ 4, ւե՛ս նան վերնադիրը), կամ «դւրոցի դասընթացի Հարցերով ղբաղվող մի առանձին ուղղություն» (Էջ 3), որը նախաւաւրասւում Է լեղվի ուսուցման ւեսությունը (Էջ 9): Ըսւ Ար. Ղարիբյանի' մանկավարժական լեղվաբա193

նությունը չաւ Հին Է. սկղբում կոչվել Է «դրելու արվեսւ», Հեւադայում' «քերականություն», իսկ նոր ժամանակներում նա ոչ միայն քերականություն Է, այլն նրա լեղվաբանական ն մանկավարժական ւեսությունը» (Էջ 91), որի «ուսումնասիրության առարկան նորմաւիվ լեղուն Է ն Հաւկաւես դրա դւրոցական ւարբերակը» (Էջ 11): Աչխաւանքը լի Է այսւիսի իրարամերժ մւքերով, կամայական բնութադրումներով: Հինդ Հոլովի ւսությունը Համարում Է արաւավոր, ֆորմալիսւական, դասադիրք դրողներին' դւրոցը չճանաչող թխողներ, Էս, Էդ, Էն ձներն օդւադործողներին' ւդեւներ ն այլն, ն այլն: Այսւիսի որակումներ կան նան Հեղինակի «Մեթոդիկայում»: Խոսելով Հոլովումների մասին' Ղարիբյանը մերժում Է ներքին թեքման ա» ն «ո ո» Հոլովումները. քաջության, արիության ւիւի բառերի «ա յան-ը վերջավորությունն Է, իսկ քաջութ, արիութ Հիմքերն են, ւան, Շոր, մոր ձների որ-ը վերջավորություն, ւ, Շ, մ բաղաձայնները' Հիմքեր: Ար. Ղարիբյանը ձդւում Է «դիւականորեն» մերժել այս Հոլովումները ժամանակակից Հայերենում: «Եթե ներքին թեքման դաղա÷արը,- դրում Է նա,- ւրոդրեսիվ ու ւրոդուկւիվ դաղա÷ար ա» լիներ մեր ժամանակակից լեղվի մեջ, կարելի Էր դրանք կոչել «ա Հոլովման, բայց որովՀեւն մեր ժամանակակից արնելաՀայերենը ոչ մի ներքին թեքման Հոլովում չունի, այլ (իմա' այլն - Ս. Գ.) ընդՀանա» Հոլովիչով Հոլովում որոչելը ն րաւես Հոլովում չունի, ուսւի «ա ներքին թեքման դաղա÷արը մեր Հոլովման մեջ մւցնելը անւրոդուկւիվ երնույթ Է»: «Ուսւի այդւիսի մուեցումը կլիներ Հեւադարձ չարժում, ռեդրես: Մարքսիսւական լեղվաբանության ուսմունքի Համաձայն լեղվի ղարդացման ընթացքում ւեղի Է ունենում Հին ւարրերի մաՀացում ն նոր ւարրերի ղարդացում ու ծավալում: Թեքականությունը մեր լեղվում մաՀացող ն Հին ւարր Է, այդ ւաւճառով Էլ վերականդնվելու Հիմք չունի: Դրա վերականդնումը քերականական թեորիայի միջոցով Հաղարամյակի ռեակցիա կլիներ մեր լեղվի ւրոդրեսիվ ղարդացման նկաւմամբ: Այդ ւաւճառով Էլ մենք այդ Հոլովումը կոչում ենք յան Հոլովում»1: Լեղվաբանն սւեղծում Է, Հնարում չեղած Հոլովում (յյան, որ) միա» ն «ո ո» Հոլովումները դրաբարյան են, Հնի այն նրա Համար, որ «ա մնացորդ, նրանց վերականդնումը «Հաղարամյակի ռեակցիա կլիներ մեր լեղվի ւրոդրեսիվ ղարդացման նկաւմամբ» ն կՀակասեր մարքսիսւական լեղվաբանության սկղբունքին: Հիչյալ թեքական ձները ոչ թե աչխարՀաբարում ընկել են, ն մենք վերականդնում ենք, այլ 1 Ար. Ղարիբյան, Հայոց լեղվի դասավանդման մեթոդիկա, Երնան, 1954, Էջ 204:

նրանք անցել են աչխարՀաբար ն կենդանի են: Լեղվում Հին ու նոր ձների ւայքարում միչւ չԷ, որ նորն Է Հաղթում, այսօր մեր լեղվում չաւ կան դրաբարյան ձներ: Գրաբարը մեր լեղվի անսւառ դանձարանն Է: Առնվաղն միամիւ ւիւի լինել' կարծելու, թե դրաբարյան ձների դոյությունն ու օդւադործումը այսօր Հեւադիմություն Է: Միջնակարդ դւրոցների Հայոց լեղվի ուսուցիչներին ղդալի օդնություն Է Ս. Գ. ԱբրաՀամյանի «Ժամանակակից Հայերենի քերականությունը» (1969, 1975): Աչխաւությունը ընդդրկում Է արդի արեվելաՀայերենի ձնաբանությունը' խոսքի մասերի դասակարդումը, դոյական, նրա քերականական կարդերը (ըսւ որում ընդունում Է Հինդ Հոլով), ածական, թվական, դերանուն, բայ, սրա անդեմ ու դիմավոր ձները ն քերականական մյուս կարդերը, մակբայ, կաւ, չաղկաւ, եղանակավորող բառեր, ւարղ ն բարդ նախադասությունների չարաՀյուսությունը, դրանց կառուցվածքային քննությունը: Աչխաւանքի վերջում նկարադրված Է նախադասությունների միջն եղած կաւակցությունը, դրանց կաւակցման միջոցները' նման բարդ նախադասությունների բաղադրիչների միջն եղած Հարաբերություններին ու կաւակցման միջոցներին: ԱբրաՀամյանի այս դրքով ուսուցչությունը Հաղորդակից Է լինում լեղվաբանական դրականության, Հայերենադիւության մեջ երնան եկած նորույթներին: Հայոց լեղվի ուսուցիչն այսւեղ չաւ բան կդւնի իր ւեսական մակարդակը բարձրացնելու, քերականական դիւելիքները Հարսւացնելու: ինչւես վերնում ասվեց, բուՀերի բանասիրական ֆակուլւեւի ուսանողները, Հայոց լեղվի ուսուցիչները Հայերենի դասավանդման մեթոդիկայի վերջին ձեռնարկը սւացել են 1954 թ., երբ վերաՀրաւարակվեց Ար. Ղարիբյանի «Հայոց լեղվի մեթոդիկան»: Այդ ժամանակից անցել Էր չուրջ երկուսուկես ւասնամյակ, որի ընթացքում ÷ոխվել Էին դւրոցական ծրադրերը, նոր սկղբունքներ Էին առաջ եկել մանկավարժության ու լեղվի դասավանդման մեթոդիկայի բնադավառներում, ուսւի կարիք Էր ղդացվում մեթոդիկայի նոր ձեռնարկի: ԱՀա այդ աչխաւանքին ձեռնամուխ եղավ ւողերիս Հեղինակը: 1978 թ. լույս ւեսավ իմ «Հայոց լեղվի մեթոդիկա» ձեռնարկը, որի երկրորդ, բարե÷ոխված Հրաւարակությունը եղավ 1988 թ.: Ձեռնարկը նախաւեսված Է բուՀերի ուսանողության ն Հայոց լեղվի ուսուցիչների Համար: Ձեռնարկը դրված Է լեղվի մեթոդիկայի նորադույն նվաճումները, ուսուցիչների լավադույն ÷որձը, առանձնաւես Շիրվանղադեի ան195

վան դւրոցում երկար ւարիների դասավանդման իմ ÷որձը' Հայրենի նորադույն ուսումնասիրություններում արւաՀայւված նորությունները Հաչվի առնելով: Այն բաղկացած Է չորս դլխից: Առաջինը ընդՀանուր ւեսական Հարցերին Է վերաբերում' մեթոդիկայի առարկան ու խնդիրները, ծրադրեր, դասադրքեր, ծրադրավորված ուսուցում, նորը ուսուցման բնադավառում ն այլն: Երկրորդը աչակերւի խոսքի, բառաւաչարի Հարսւացման ուղիների ու միջոցների, դրավոր աչխաւանքների մասին Է: Սովորեցնել որնԷ լեղու, նչանակում Է յուրացնել ւալ նրա բառաւաչարը ն քերականական կառուցվածքը, իսկ մեր դւրոցներում, ՀանրաՀայւ բան Է, ծրադրով, ուսւի ն դասադրքով ժամանակի 75 ւոկոսը ւրվում Է քերականության ուսուցմանը: Դւրոցում քերականության ուսուցումը ւիւի ծառայի աչակերւի խոսքի Հարսւացմանը, քերականություն ոչ թե քերականության, այլ' աչակերւի խոսքի Համար: Այս Հարցերն են Հանդամանորեն քննված աչխաւանքում: Առաջարկված են խոսքը Հարսւացնելու միջոցները' բառադիւությունն ու քերականությունն անցնելիս դրավոր աչխաւանքների, դրական ընթերցանության միջոցով: Երրորդ դլուխը ներկայացնում Է Հնչյունաբանության, ուղղադրության, բառադիւության ուսուցման ձներն ու միջոցները: Զորրորդ դլուխը նվիրված Է քերականության (ձնաբանություն, չարաՀյուսություն) ուսուցման Հարցերին: Բերված են ուսուցման Համաւաւասխան դծաւաւկերներ ու աղյուսակներ: Առանձին քննության առարկա են աչակերւի դաւողական կարողությունների ղարդացմանը նւասւող միջոցները: Ամեն ինչ ւաւրասւի չւիւի Հրամցնել աչակերւին: Հնարավորություն ւիւի ւալ, որ աչակերւն ինքը, ելնելով դիւարկված ÷ասւերից, եղրակացության Հանդի քերականական այս կամ այն կարդի մասին: Հեղինակը նւաւակ Է ունեցել խոսել մի կողմից' այն թեմաների ուսուցման մասին, որոնք դժվարություն են ներկայացնում, ինչւես, օրինակ, սոսկածանցավոր ու անկանոն բայերի ուսուցումը, մյուս կողմից' այն թեմաների, որոնց այս կամ այն Հարցը նոր մեկնաբանություն Է սւացել լեղվաբանության մեջ: Ձդւել Է ձեռնարկին դործնական, առարկայական բնույթ ւալ ն դրանով օդնել բուՀերի ուսանողությանն ու Հայոց լեղվի ուսուցիչներին: Հայոց լեղվի ուսուցման մեթոդներին ու ձներին անդրադարձել Է նան մանկավարժական մամուլը' «Հայոց լեղուն ն դրականությունը դւրոցում», «Դւրություն», «Մանկավարժ», որոնցում Հրաւարակվել են Զ. Ալեքսանյանի, Հ. Մխիթարյանի, Ռ. Բաղրամյանի, Աչ. Ամիր196

յանի, Ռ. Դալլաքյանի, Ս. ԱբրաՀամյանի, Վ. Թումանյանի, Վ. Ավադյանի, Բ. Սարուխանյանի, Ռ. Փիլիւոսյանի, Տ. էլոյանի, Պ. Բեդիրյանի, Խ. Բադիկյանի, Գ. Մարդարյանի, Հ. Հարությունյանի լեղվի ծրադրային Հարցերին նվիրված ուչադրավ Հոդվածները: Հայոց լեղվի դասավանդմանը երկար ւարիներ են ծառայել Ար. Ղարիբյանի, Գ. Սնակի կաղմած դասադրքերը, որոնք ժամանակին արդարացրել են իրենց' կառուցվածքի, մեթոդական սկղբունքների ւեսակեւից: Սակայն ÷ոխվել Էին ժամանակները, դւրոցի ւաՀանջները, լեղվի ւեսության նոր Հասկացություններ ու մեկնաբանություններ Էին երնան եկել, ն բնականաբար նոր դասադրքերի կարիք Էր ղդացվում: Ուսւի Ար. Ղարիբյանի դասադրքին ÷ոխարինեց էդ. Բ. Աղայանի, Հ. Խ. Բարսեղյանի «Հայոց լեղուն» 5-7-րդ դասարանների Համար (1965 թ.): Դասադիրքն սկղբում ընդդրկում Էր ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանությունը, ուղղադրությունն ու ձեվաբանությունը: Հեւադայում, երբ Հնչյունաբանությունը, բառադիւությունն ու ուղղադրությունը ւեւական ծրադրով ւեղա÷ոխեցին 4-րդ դասարան, Հեղինակները 4-րդ դասարանի նոր դասադիրք կաղմեցին' Հիչյալ երեք բաժինների Համար: Ուսւի 5-7-րդ դասարանների Համար նույն Հեղինակները կաղմեցին միայն ձնաբանության նոր դասադիրք: Այս դասադրքում նոր սկղբունքներով ներկայացվեցին Հայերենի դոյական անվան Հոլովումների կարդը, բայի ժամանակների Համակարդը: Նախորդի Համեմաւությամբ Հարուսւ են ու բաղմանւաւակ, բաղմաւաՀանջ վարժությունները: Սակայն այս դրքում Էլ կան քննադաւությանը չդիմացող մեկնաբանություններ, Հաւկաւես բայի ժամանակների ու դերբայների անվանումների Հարցում: իմ կարծիքով ուսուցումը դժվարացնում են ժամանակ ն ժամանակաձն, Հիմնական ն Հարաբերական ժամանակներ սւորաբաժանումները: Դասադրքում կարդալու եմ-ը կոչվում Է ապառնի ժամանակ, իսկ կարդալու Էի՝ անցյալ ապակաւար, կարդացել եմ-ը' անցյալ ժամանակ, իսկ կարդացել Էի՝ անցյալի վաղակաւար: ԶԷ՞ որ երկու դեւքում Էլ ժամանակները կաղմվում են միննույն դերբայներով. դործ ունենք աւառնի դերբայ չ եմ, աւառնի դերբայ չ Էի, վաղակաւար դերբայ չ եմ, վաղակաւար դերբայ չ Էի կաղաւարների Հեւ, ուսւի երկու դեւքում Էլ ժամանակները ւիւի կոչել դերբայի ու եմ բայի անունով' աւառնի ու անցյալ աւառնի, վաղակաւար ու անցյալ վաղակաւար: Սա ն ճիչւն Է ն Հեչւ յուրացվող:

Գ. Սնակի «ՇարաՀյուսություն» դասադրքին ÷ոխարինեց Ս. Գ. ԱբրաՀամյանի նոր դասադիրքը' «Հայոց լեղու, չարաՀյուսություն» վերնադրով (1984 թ.): Սա, ինչ խոսք, որոչ առավելություններ ունի նախորդի Համեմաւությամբ. ճչդրւված են քերականական որոչ Հասկացություններ (ենթակա, սւորոդյալ, բարդ նախադասություն ն այլն), ավելացված Է բառակաւակցությունների բաժինը, Հարըսւացված Է ու բաղմաղան են դարձված վարժությունները ն այլն: Մինչն վերջերս դւրոցական դասադրքերն ընդդրկում Էին դիւելիքներ Հայերենի միայն Հնչյունաբանության, բառակաղմության ն քերականության (ձնաբանություն, չարաՀյուսություն) վերաբերյալ, սակայն դւրոցը կարիք ուներ նան ոճաբանական դիւելիքներ Հաղորդող ձեռնարկի, որին ն ձեռնարկեցին Գ. ԶաՀուկյանը ն Ֆ. Խլղաթյանը' 1976 թ. Հրաւարակելով այդւիսի ձեռնարկ' «Հայոց լեղու» վերնադրով, որն ուներ երկու բաժին' ընդՀանուր դիւելիքներ լեղվի մասին ն ոճադիւություն: Ձեռնարկը նախաւեսված Է 9-ից 10-րդ դասարանների աչակերւության ն դւրոցում ւարվող Հաւուկ դասընթացների Համար: ԸնդՀանուր ւեղեկություններ են ւրված դրաբարի Համակարդի «Հոլովում, նախդիրներ, խոնարՀում», միջին Հայերենի, բարբառների, արնմւաՀայ ն արնելաՀայ դրական լեղուների մասին: Երկրորդ մասում նկարադրված են ոճական ընդՀանուր միջոցները, դիւելիքներ են ւրվում ոճի ւեսակների, Հաւկությունների, արւաՀայւչական միջոցների, բառային ն քերականական ոճաբանության մասին: Այս դիրքը օժանդակ ձեռնարկ Է Հայոց լեղվի ուսուցիչների Համար ն առայժմ միակը: Մեր դւրոցական դասադրքերը կաղմված են լեղվաբանության արդի մակարդակով, քայլում են այսօրվա Հայերենադիւությանը ղուդընթաց, բայց չաւ են ծանրաբեռնված. Հեղինակներն աչխաւել են ամեն ինչ ւալ աչակերւին, որի Հեւնանքով դասաժամերի առյուծի բաժինը Հասնում Է ձնաբանության ու չարաՀյուսության ուսուցմանը: Շաւ քիչ ժամանակ Է մնում աչակերւի դրավոր ու բանավոր խոսքի Հարսւացմանը: Դասադրքերը Հարուսւ են վարժություններով, որոնք անչուչւ նւասւում են խոսքի Հարսւացմանը: Եթե ուսուցիչները մեծ ւեղ ւան դրանց կաւարմանը, վիճակը կ÷ոխվի: Բայց մեր ուսուցիչները ավելի չաւ սերւել են ւալիս կանոններն ու օրինակները, չեն մւածում քերականական ւվյալ կարդով, կառույցով նւասւել երեխայի խոսքի Հարսւացմանը: Խոսքը Հարսւանում Է դեղարվեսւական սւեղծադործությունների, դրանց լավադույն Հաւվածներն անդիր անելու, չարադրությունների, ÷ո198

խադրությունների միջոցով: Վւանդ կա, որ դւրոցներում կւակասեն դրանք, քանի որ բուՀերում ընդունելության քննությունների ժամանակ թելադրություն են դրում: Դա, իՀարկե, Հեչւացնում Է քննության դործը, բայց չրջանավարւի լեղվական կարողության չա÷անիչը չարադրությունն Է, որն արւացոլում Է աչակերւի թե՛ բառաւաչարը, թե՛ չարադրելու կարողությունը, թե՛ մւավոր կարողությունը: ԲուՀերի ընդունելության այդ կարդը չաւ կՀարվածի դեղարվեսւական դրականության, չարադրությունների ուսուցմանը: Շաւ չոււով այդ բանը կղդացվի դւրոցներում: ԱնՀրաժեչւ եմ Համարում Համառուակի անդրադառնալ Հայասւանում այսօր ընդունված ուղղադրության չուրջը վերջերս ծավալված բանավեճին: Այն սկսեց «Ավանդարդը», չարունակվեց մամուլում («Դւրություն», «ԽորՀրդային Հայասւան», «Միւք», «ԽորՀըրդային մանկավարժ», «Գրական թերթ», «Հայրենիքի ձայն» ն այլն): Բանավիճող կողմերը երկու Հակադիր սկղբունքով են առաջնորդվում: Մի կողմը ւաՀանջում Է վերականդնել 19-րդ դարի ուղղադրությունը, որ նրանք անվանում են դասական կամ ավանդական, երբեմն Էլ սխալմամբ' մաչւոցյան: Մյուս կողմը դեմ Է դրան ն ւաչււանում Է Հայասւանի (ներառյալ ներքին ս÷յուռքը) այսօրվա ուղղադրությունը: Բանավեճն սկսվեց ժողովրդական արւիսւ Սոս Սարդսյանի Հոդվածով' ււադրված «Ավանդարդի» 28.09.1988 թ. Համարում, որով առաջարկվում Է վերադառնալ ավանդական ուղղադրությանը: Նրան Հեւնում Է կ. Սիմոնյանի Հոդվածը' նույն առաջարկությամբ («Երեկոյան Երնան», 08.06.1988 թ.), աւա Ռ. Ա. իչխանյանի Հոդվածները' «Վաղ թե ուչ ւեւք Է անցնենք դասական ուղղադրությանը» («Հայրենիքի ձայն», 25.12.1989 թ.), «Աղդ' նչանակում Է ավանդույթ» («Գրական թերթ», 01.09.1989 թ.) ն մի չարք այլ Հոդվածներ «Ավանդարդում», «Դւրությունում» ն այլուր' նույն առաջարկությամբ ու ոդով: Աւա Հեւնում են սրանց ւաչււանող այլ Հոդվածներ: Այս Հեղինակների առաջարկությունը մերժող Հոդվածներով Հանդես եկան Պ. Շարաբխանյանը' «Հայերենի ուղղադրությունը» («Ավանդարդ», 09.04.1989 թ.), «Ուղղադրական կարկաւաններ» («Միւք», 06.07.1990 թ.), Ալ. Մարդարյանը' «Հօդոււ արդի ուղղադրության» («Սովեւական մանկավարժ», 1988 թ., 7 6), «ինչո՞ւ Է խաթարվում մաչւոցյան ուղղադրությունը» («Ավանդարդ», 01.10.1989 թ.), «Մի անՀրաժեչւ ւարղաբանում» («ԽորՀըրդային Հայասւան», 10.11.1989 թ.), էդ. Զրբաչյանը' «Լուրջ Հար199

ցին լրջադույն մուեցում» («Ավանդարդ», 10.06.1989 թ.), Գ. ԶաՀուկյանը' «Հարկ կա՞ արդյոք ÷ոխել մեր ուղղադրությունը» («ԽորՀըրդային Հայասւան», 20.12.1989 թ.), Մ. Ասաւրյանը' «ԱնՀիմն առաջարկություններ» («Հայասւան», 16.04.1991 թ.): Ավանդական ուղղադրության կողմնակիցների Հիմնական ÷ասւարկներն են. 1. Աբեղյանական ուղղադրությունը Հայասւանի Հայերին (ներառյալ նան ներքին ս÷յուռքի Հայությունը) կւրել Է մեր դարավոր մչակույթից' դժվարացնելով նրա ընթերցումն ու ըմբռնումը: 2. Դրանով մեր ժողովրդի երկու Հաւվածներն ավելի Հեռացան իրարից, ւարբեր դրության ւաւճառով արւերկրյա Հայերը չեն կարդում մեր դրքերն ու մամուլը, մենք Էլ' նրանց: 3. Նոր ուղղադրությամբ չաւ բառերի կաղմությունը մթադնվել Է, որով խաթարվել, մթադնվել Է իմասւը, ինչւես Շոր, Շու բառերում (ծնող ն ջրՀոր, բուրմունք ն ոչխարի սուրու), գԷւ ն գեւ բառերում: 4. Այդ ուղղադրությունը Հանրության քննությանը չի դրվել, իչխանությունը Հրամանով (դեկրեւ) Է ւարւադրել, Հայ մւավորականությունը դեմ Է եղել, բայց նրան չեն լսել: 5. Նոր ուղղադրությունը Հին կարդերի նկաւմամբ խորՀրդային իչխանության ժխւողական վերաբերմունքի արդյունք Էր, երբ ոչընչացվում Էր այն ամենը, ինչ Հին Էր, ավանդական, աղդայինը նացիոնալիսւական Էր Համարվում: Ավանդական ուղղադրությունը վերականդնելու առաջարկությունը մերժողները Հենվում են Հեւնյալ ÷ասւարկներին. 1. Նոր ուղղադրությունը (սկսած 1940 թվից) մի ղդալի մասով Հնչյունային Է, ուսւի ավելի Հեչւ, քան ավանդականը: 2. Ավանդականին անցնելը կաւված Է մեծ դժվարությունների Հեւ. աչակերւներին սովորեցնելու Համար նախ ուսուցիչները ւիւի սովորեն, որը Հեչւ չԷ, ինչւես դրում են Ալ. Մարդարյանն ու Պ. Շարաբխանյանը: Այսօր անդամ լեղվաբաններն ավանդական ուղղադրությամբ դրած իրենց Հոդվածներում ուղղադրական սխալներ են թույլ ւալիս, ուղում են ավանդականը սովորեցնել, բայց իրենք վարժված չեն այդ ուղղադրությանը: 3. Բառերի կաղմության ÷ո÷ոխությունը չի խանդարում նրանց իմասւն ըմբռնելու, քանի որ նախադասությունից իմացվում Է, թե ինչ իմասւով Է կիրառված ւվյալ բառը: 4. Մի քանի ուղղադրական ÷ո÷ոխությունով մեր ու ս÷յուռքի Հայության ÷ոխՀարաբերությունը չի ÷ոխվի, մեր միասնության

Հարցը չի լուծվի, քանի որ կան Հնչյունաբանական, քերականական ւարբերություններ, ւառադարձության ւարբերություն ն այլն: 5. Նոր ուղղադրությունը Աբեղյանը չՀորինեց, ուղղադրական բոլոր այն ÷ո÷ոխությունները, որ առաջարկել Է նա, այս կամ այն չա÷ով կային 19-րդ դարի մամուլում ու դրականության մեջ1: Այս բանավեճերին մասնակցել Է նան ւողերիս Հեղինակը: «Ավանդարդի» 1988 թ. աւրիլի 9-ի Համարում լույս Է ւեսել իմ Հոդվածը' «ԱնՀրաժեչւ Է միասնական ուղղադրություն» խորադրով, նույնւիսի մի Հոդված, ավելի ընդարձակ, լույս Է ւեսել «Դւրությունում» (08.02.1991 թ.), մի ավելի ընդարձակ Հոդված կարելի Է կարդալ «ՀանդԷս ամսօրեայի» 1991 թ. Հուլիսի Համարում: Հայերենի ուղղադրության դարավոր ւաւմությունը (սկսած 5-րդ դարից մինչն մեր օրերը), որ ներկայացրել եմ իմ «Հայերենի ուղղադրության ւաւմություն» մենադրության մեջ (1973 թ.), ցույց Է ւալիս, որ այդ ուղին Հարթ չի եղել, Հինդերորդ դարից մինչն մեր օրերը մաչւոցյան դրությունը չաւ ÷ո÷ոխություններ Է կրել: 19րդ դարում ն քսաներորդի սկղբում մեր դրությունը խառնակ վիճակում Էր, առանձնաւես Է-ե, ո-օ, վ-ւ-ու, յ-Շ ղուդաՀեռ դրություններում, բառավերջի Համր յ-ի Հարցում ն ւառադարձությունում: ԱնՀրաժեչւ Էր Հասւաւել միասնական դրություն, ւառադարձություն: Աբեղյանը Հենց այդ նւաւակով Էլ Հանդես եկավ 1913 թ., աւա ն 1921-1922 թվականներին: Նա Հույս ուներ, որ իր առաջարկները կընդունվեն բոլորի կողմից: Եթե իմանար, որ ս÷յուռքաՀայերը չեն ընդունի, չԷր առաջարկի, ինչւես ասում Է 1913 թվականին: Մյուս կողմից' Աբեղյանը ւեսնում Էր, որ ավանդական ուղղադրությունը մի չարք խոցելի ւեղեր ունի, չաւ Է Հեռացել մաչւոցյան դրությունից, արւասանությունից, ն ուղում Էր որոչ ÷ո÷ոխություններով դրությունը Հեչւացնել, մուեցնել արւասանությանը: Սակայն ս÷յուռքի Հայությունը, առաջնորդ ունենալով Մխիթարյան միաբաններին, չընդունեց ÷ո÷ոխությունները: Արդյունքն այն եղավ, որ սւեղծվեց երկու ուղղադրություն: Ասել, թե Հայ մւավորականությունը միանչանակ ու միաձայն մերժեց Աբեղյանի առաջարկները, ճիչւ չի լինի: 1926 թ. կաղմված Հանձնաժողովը, այդ թվում նան չորս ղեկուցողները (Աս. Խաչաւըրյան, Հր. Աճառյան, Գր. Ղա÷անցյան ն Սւ. Մալխասյանց) միաձայն որոչել Է վ Հնչյունն ամենուրեք դրել վ ւառով, ույ Հնչումն 1 Այս մասին մանրամասն ւե՛ս իմ «Հայերենի ուղղադրության ւաւմության» 3-րդ, 4-րդ դլուխներում:

ունեցող ոյ ւառակաւակցության ÷ոխարեն դրել ույ (դույն, լույս, բույս ն այլն), չդրել բառավերջի Համր յ-ն, դրել քաՀանա, Մարո, աղա ն այլն, ւարղ բառերում օ, Է Հնչյունները դրել ո, ե ւառերով (կես, Հրավեր, կեւ, Հոր, ծնու, կոչիկ ն այլն): Որոչ ÷ո÷ոխություններին Համաձայն են նան Ան. Մեյեն, Ն. Մառը: ՀովՀաննես Թումանյանը դեմ Է եղել ոչ թե բարե÷ոխմանն առՀասարակ, այլ' այն Համաժողովրդական քննարկման չդնելուն, Հասարակության, աղդի կարծիքը Հաչվի չառնելուն, ÷ո÷ոխությունները կառավարական որոչումով, դեկրեւով անցկացնելուն: Այդւես նա դեմ Է եղել ուղղադրությունը ÷ոխելու նան էջմիածնի մւադրությանը: Ս÷յուռքում Էլ աբեղյանական ուղղադրությունը ւաչււանողներ են եղել, մեծ բանավեճ Է եղել, որոչ մւավորականներ (Խ. Բարւաչյան, Հ. Ս. Երամյան, Մինաս Զերաղ ն այլն) երկկողմանի ղիջումներ են առաջարկել: Այսօր Էլ կան, որ Հայասւանի ուղղադրությանն են Հեւնում, օրինակ' բուլղարաՀայ «Երնան» թերթը: Այսօր ւաՀանջել, որ արւերկրյա Հայերն ընդունեն մեր ուղղադրությունը կամ մենք' ավանդականը, անՀեռանկար բան Է: Բայց նան թողնել, որ միննույն աղդի երկու Հաւվածներն ավելի Հեռանան իրարից ուղղադրության ւաւճառով, ցանկալի չԷ: Մանավանդ Հիմա, երբ դրված Է աղդը միասնական դարձնելու, մի Հողի վրա Հավաքելու խնդիր: Այսօր արւերկրյա Հայության ն մեր ÷ոխՀարաբերությունները չաւ են ÷ոխվել. մեծ ծավալ են սւացել ÷ոխայցելությունները, ուսանող երիւասարդության ÷ոխանակումները, մամուլի, դրականության, դիւության բնադավառի Հարաբերությունները: Հարմա՞ր Է, որ Երնանում ւարբեր ուղղությամբ թերթեր ու դրքեր Հրաւարակվեն: Այս վիճակը ւաՀանջում Է լուրջ խորՀել: Հարկավոր Է երկուսւեք Համաձայնություն: կլոր սեղանի չուրջը ւիւի խորՀրդակցեն երկու կողմերի ներկայացուցիչները' միասնական ուղղադրություն սաՀմանելու դործնական քայլերի մասին: Մի բան, որ դրել եմ դեռ 1973 թ. վերոՀիչյալ մենադրության մեջ:

òՈՒòԱԿ

ուսումնասիրված աչխաւությունների Աբեղյան Մ., ԱչխարՀաբարի քերականություն, 1906, Տարրական քերականություն, 1908, ԱչխարՀաբարի Հոլովները, 1908, Հայցական Հոլովը մեր աչխարՀաբարում, 1909, ԱչխարՀաբարի չարաՀյուսություն, 1912, Հայոց լեղվի ւեսություն, 1931, Երկեր, Հաւ. Ը, 1985: ԱբրաՀամյան Աչ., Հայերենի դերբայները ն նրանց ձնաբանական նչանակությունը, 1958, Բայը ժամանակակից Հայերենում, 1962: ԱբրաՀամյան Ս., Արդի Հայերենի դերանունները, 1955, Ժամանակակից Հայերենի չթեքվող խոսքի մասերը, 1959, Ժամանակակից Հայերենի չարաՀյուսության մի քանի Հարցեր, 1962, Զթեքվող խոսքի մասերը ն նրանց բառական ու քերականական Հաւկանիչների ÷ոխՀարաբերությունը ժամանակակից Հայերենում, 1965, Ժամանակակից Հայերենի քերականություն, 1969, Աչակերւի խոսքի ղարդացումը, 1973, Հայոց լեղու, բառ ու խոսք, 1972, Հայոց լեղու, չարաՀյուսություն, դասադիրք, 1984-1991: ԱլաՀվերդյան Նչ., Նոր ուղղադրական բառարան, 1930: Ալեքսանյան Զ., Բարդ նախադասության ուսուցման իմ ÷որձը, 1953: Ալեքսանյան Զ., Պողոսյան Արմ. ն ուրիչներ, Թելադրության նյութերի ժողովածու, 1991: Աղայան էդ., Ժամանակակից Հայերենի Հոլովումը ն խոնարՀումը, 1967, Արդի Հայերենի բացաւրական բառարան, 1976, Տերմինաբանություն, 1978, ԸնդՀանուր ն Հայկական բառադիւություն, 1984, Նախադասություն ն ասություն, ԲԵՀ, 1987, 7 1, Նախադասության մասին, ԲԵՀ, 1988, 7 1: Աղայան էդ., Բարսեղյան Հ., Հայոց լեղու, դասադիրք, 1965-1991: Աճառյան Հր., Լիակաւար քերականություն Հայոց լեղվի, 1971: Ամիրյան Աչ., Բերականական վերլուծություններ, 1961, Գրավոր խոսքի բարելավման մի քանի Հարցեր, 1974: Առաքելյան Վ., Ավ. իսաՀակյանի ւոեղիայի բառաւաչարի ոճաբանական առանձնաՀաւկությունները, 1954, Ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանություն, 1955, Ժամանակակից Հայերենի Հոլովների ն Հոլովական կաւակցությունների իմասւային առումները, 1957, Հայերենի չարա-

Հյուսություն, Ա Հ. 1958, Բ Հ. 1964, Հայերենի ւարբերույթը, 1968, Ժամանակակից Հայոց լեղվի բացաւրական բառարան, Հաւ. 2-րդ, 1974, Գրիդոր Նարեկացու լեղուն ն ոճը, 1975: Ասաւրյան Մ., Բայի սեռը ժամանակակից Հայերենում, 1959, Ժամանակակից Հայերենի ձնաբանության Հարցեր, Ա Հ. 1970, Բ Հ. 1973, Գ Հ. 1977, Ժամանակակից Հայոց լեղու, ձնաբանություն, ձեռնարկ, 1983, Ժամանակակից Հայոց լեղու, չարաՀյուսություն, ձեռնարկ, 1987: Ասաւրյան Մ., Ճչմարիւյան Ժ., Ժամանակակից Հայերենի դործնական աչխաւանքների ձեռնարկ, 1981: Ավադյան Մ., Ն. Զարյանի սւեղծադործությունների լեղուն ն ոճը, 1961, ԽոՀեր մայրենի լեղվի մասին, 1982: Ավադյան Վ., Եղանակավորող բառերը ն նրանց ուսուցումը, 1975, Հայոց լեղու, չարաՀյուսություն, դասադիրք, 1989: Ավեւիսյան Տ., Ժամանակակից Հայերենի բառի կառուցվածքը («Հայոց լեղվի կառուցվածքը» ժողովածու), 1975: Արամյան Ա, Ժամանակակից Հայերենի ձայնավորները, 1962: Բադիկյան Խ., Ժամանակակից Հայերենի ւարղ նախադասության չարադասություն, 1976, կոչականը ն նրա ուսուցումը, 1982, Ժամանակակից Հայերենի դարձվածային միավորները, 1988: ԲաՀաթրեան Ա., Բերականութիւն աչխարՀիկ լեղուի, 1879: Բաղրամյան Ռ., Մխիթարյան Հ., Հայերենի Հնչյունաբանության ու բառակաղմության ուսուցում, 1953: Բարսեղյան Հ., Հաւուկ անուն, 1964, Մանուկ Աբեղյանի Հինդ Հոլովի ւեսությունը, 1967, Տերմինաբանական ուղեցույց, 1968, Հայերենի ուղղադրական, ուղղախոսական, ւերմինաբանական բառարան, 1973, Տերմինաբանական, ուղղադրական ւեղեկաւու, 1978, Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, 1980: Բեդիրյան Պ., Արդի Հայերենի դարձվածաբանություն, 1973, Մայրենիի ուսուցման Հարցեր, 1982: Գալսւյան Ս., Գոյական Հիմքերից ածական կաղմող վերջածանցները ժամանակակից Հայերենում, 1975, Ակնարկներ աչխարՀաբարի ւաւմության, 1963, Հայոց լեղու, ձեռնարկ, 1968, Ածանցները ն ածանցումը ժամանակակից Հայերենում, 1978: Գալսւյան Ս., Սուքիասյան Աչ., Հայոց լեղվի դարձվածաբանական բառարան, 1975: Գալսւյան Ս. ն ուրիչներ, Լեղվաբանական բառարան, 1975: Գայայան Հ., Բառարան-դանձարան Հայոց լեղվի Հոմանիչներու, 1938: Գարեդինյան Գ., Շաղկաւը ժամանակակից Հայերենում, 1963, Ժամանակակից Հայոց լեղու, բուՀական դասադիրք, 1984:

Գյուլբուդաղյան Ս., Թվական անունը ժամանակակից Հայերենում, 1964, Ալ. Շիրվանղադեի լեղվական մչակույթը, 1966, Միակաղմ նախադասությունները ժամանակակից Հայերենում, 1967, Հայերենի ուղղադրության ւաւմություն, 1973, Հայոց լեղվի մեթոդիկա, 1979, Թելադրության նյութեր, 1980, Հայոց լեղվի դործնական աչխաւանքների ձեռնարկ, 1985, Ժամանակակից Հայոց լեղու, ւարղ նախադասության չարաՀյուսություն, բուՀական դասադիրք, 1988: Գնորդյան Ե., Բառաքերականական Համանունները ժամանակակից Հայերենում, 1983: Դալլաքյան Ռ., Գրական երկի լեղվի ու ոճի ուսուցումը, 1971: Դարբինյան Մ., Ժամանակակից Հայոց լեղու, կեւադրություն, 1990: Եղեկյան Լ., Րաֆֆու սւեղծադործությունների լեղուն ն ոճը, 1975, Հր. Մաթնոսյանի արձակի խոսքարվեսւի մի քանի Հարցեր, 1986, Գրական աչխարՀաբարը ն արնելաՀայ ւաւմավեւի լեղուն, 1990: էդիլյան Գ., Լեղվի մեթոդիկա, 1930: էլոյան Ս., Ածանցները ժամանակակից Հայերենում, 1963, Ժամանակակից Հայերենի բառային ոճաբանություն, 1989: էլոյան Տ., Հայոց լեղվի դիդակւիկ նյութեր, 1983: Թոխմախյան Ռ., Արդի Հայերենի բառային չեչւը («Լեղվի ն ոճի Հարցեր»), 1975: Թումանյան էթ., Àðòèêëè â աîâðåìåííîì aðìÿíաêîì ÿçûêå, 1963: Թումանյան Վ., ՇարաՀյուսական վարժություններ, 1977, 1978, Ժամանակակից Հայոց լեղվի բացաւրական բառարան, 1969, 1981: Ժամանակակից Հայոց լեղու, Հաւ. 1-ին, 1979 (Հեղ. Ամ. Խաչաւրյան, Վ. Դ. Առաքելյան, Ս. Ա. էլոյան): Ժամանակակից Հայոց լեղու, Հաւ. 2-րդ, 1974 (Հեղ. Ս. ԱբրաՀամյան, Ն. Պառնասյան, Հ. ՍՀանյան): Ժամանակակից Հայոց լեղու, Հաւ. 3-րդ, 1976 (Հեղ. Ս. ԱբրաՀամյան, Ն. Պառնասյան, Հ. ՍՀանյան, Խ. Բադիկյան): իչխանյան Ռ., Ակսել Բակունցի լեղվական արվեսւը, 1965, Արդի Հայերենի Հոլովումը ն խոնարՀումը, 1971, ԱրնելաՀայ բանասւեղծության լեղվի ւաւմություն, 1978, Ակնարկ Հայերենի ւերմինաչինության, 1981, Արդի Հայերենի չարաՀյուսություն, 1986, Դիմավոր բայն իբրն չնարաՀյուսական միավոր (ԲԵՀ, 1988): Խաչաւրյան Ամ., Ժամանակակից Հայերենի Հնչյունաբանություն, 1988: Խլղաթյան Ֆր., Ոճաբանության առարկան ն խնդիրները, 1971, Հնչյունաբանության ոճաբանություն, «Լեղվի ն ոճի Հարցեր», 1976, Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք» ւաւմավեւի լեղուն ն ոճը, 1988: կանայան Խ., Ավ. իսաՀակյանի բանասւեղծությունների լեղուն, 1940, Ավ. իսաՀակյանի «Աբու-Լալա ՄաՀարի» ւոեմի բառարան, 1940:

կոսւանյան Հ., Ակնարկներ վերջին ւասնամյակի սովեւաՀայ արձակի լեղվի ն ոճի մասին (1945-1955), 1957: կուսիկյան կ., Èçìåíåíèå â աëîâàðíîì աîաòàâå àðìÿíաêîãî ÿçûêà, 1964: Հախվերդյան Լ., Զրույցներ լեղվի մասին, 1982: Հակոբյան Հ. Գ., Պարբերույթը Դեմիրճյանի ւաւմվածքներում, («Բառարանադրություն ն բառադիւություն», ժող. 1972), Հայերենի բաղմաւաւկական կերւածանցումը, («Հայոց լեղվի կառուցվածքը»), 1975: Հայոց լեղու, մաս 2-րդ (Հեղ. Բոսյան Վ., Առաքելյան Վ., ԱբրաՀամյան Ս.), 1975: Հայոց լեղու, մաս 1-ին, ւրակ Ա (Հեղ. ԶաՀուկյան Գ., Առաքելյան Վ., Աղայան էդ., Բոսյան Վ.), 1980: Հայոց լեղվի ղարդացումը սովեւական չրջանում, 1973: Հարությունյան Հ. Ա., Անդեմ նախադասությունները ժամանակակից Հայերենում, 1970, Հեւաքրքրաչարժ Հայոց լեղու, 1975, Ածական անուն, դերանուն, 1976, Գրողի լեղվի ն ոճի Հարցեր, 1979, Լեղվի դործնական ուսուցումը, 1984, կառավարումը ժամանակակից Հայերենում, 1983: Ղաղանչյան Լ., Հայերեն լեղվաբանական ւերմինների Համակարդայինկառուցվածքային վերլուծություն, 1977: Ղաղարյան Ս., Ուղեցույց, 1945: Ղարադյուլյան Թ., Ժամանակակից Հայերենի ուղղախոսություն, 1974, Լեղվաբանական բառարան, 1975: Ղարիբյան Ար., Հայոց լեղվի քերականություն, դասադիրք, 1934, Ուղղադրական Համառու բառարան, 1940, Դւրոցական ուղղադրական բառարան, 1956, 1968, Հայոց լեղվի մեթոդիկա, 1938, 1954, Հայ մանկավարժական լեղվաբանության Հարցեր, 1969: Ղա÷անցյան Գ., ԸնդՀանուր լեղվաբանություն, 1939: Ճչմարիւյան Ժ., Դերբայական դարձվածը արնելաՀայերենում, 1961, Ժամանակակից Հայերենի դործնական աչխաւանքների ձեռնարկ, 1981: Մալխասյանց Ս., Հայերեն բացաւրական բառարան, 1944-1945: Մանուկյան Ալ., Բանավոր խոսքի ղարդացումը Հայոց լեղվի ուսուցման ընթացքում, 1969, Գրավոր աչխաւանքի ուսուցման Համակարդը, 1983, Դիդակւիկ նյութեր Հայոց լեղվի քերականության, ուղղադրության ն բառադիւության, 1981: Մարդարյան Ալ., Մ. Նալբանդյանի լեղվադիւական դործունեությունը, 1957, Խաչաւուր Աբովյանը ն աչխարՀաբարը, 1958, Արդի Հայերենի կաւերը, 1955, Հայերենի անկանոն բայերի ղարդացումը, 1961, Հայերենի Հարադիր բայերը, 1966, Հայերենի բաղՀյուսական բարդությունները, 1986, Հայոց լեղվի Հականիչները, 1987, Հայոց լեղու, բառադիւություն (օժ. ձեռնարկ), 1990:

Մարության Աչ., Դերբայական դարձված ն նախադասության կողմնակի անդամներ, 1971, ՏրոՀվող լրացումը արդի Հայերենում, 1975, Եղիչե Զարենցի չա÷ածոյի լեղուն ն ոճը, 1979: Մաքսուդյան Լ. Խ., Բայանուն դոյականը ժամանակակից Հայերենում, 1984: Մելիք-Թանդյան, ԱչխարՀաբարի քերականություն, 1893: Մելքոնյան Ս., ՀովՀ. Թումանյանի ւոեղիայի լեղուն ն ոճը, 1969, Ակնարկներ Հայոց լեղվի ոճաբանության, 1984, ՀովՀ. Թումանյանը ն արնելաՀայ դեղարվեսւական դրականության լեղուն, 1986: Մեսրույան Խ., Հայոց լեղվի դործնական աչխաւանքների ձեռնարկ, 1980: Մխիթարյան Հ., կեւադրության ուսուցումը, 1953: Մուրվալյան Ար., Հայոց լեղվի բառային կաղմը, 1955, Հայոց լեղվի դարձվածաբանություն ն բայակաղմություն, 1959: Նաղարեթյան Հ., Դեմքի քերականական կարդը ժամանակակից Հայերենում, 1978: Շալունց Ռ., Համանուն բառերը ժամանակակից Հայերենում, («Լեղվի ն ոճի Հարցեր»), 1977, Արդի Հայերենի Համանունների դւրոցական բառարան, 1980: ՇաՀբաղյան Տ., Հայոց լեղվի մեթոդիկա, 1958: Շեկյան Գ., Դւրոցական ուղղադրական բառարան, 1968: Շիլակաձե ի., Արդի Հայերենի խոնարՀման կաւեդորիաները («Լեղվի ու ոճի Հարցեր»), 1961: Պալասանյան Ս., ԸնդՀանուր ւեսութիւն արնելեան նոր դրաւոր լեղուի Հայոց, 1870, Գործնական քերականութիւն մայրենի լեղուի, 1869, Բերականութիւն մայրենի լեղուի, 1874: Պաւոյան Ար., կախյալ չարաՀարությամբ բարդ նախադասությունը արդի Հայերենում, 1964, Պարույր Սնակի բառաւաչարը, 1969, Պարույր Սնակի չա÷ածոյի լեղվական արվեսւը, 1970, Զա÷ածոյի լեղվական արվեսւի մի քանի Հարցեր, 1976, Պարույր Սնակի չա÷ածոյի բառարան, 1-ին 1981, 2-րդ 1982, Պարույր Սնակի աչխաւությունների ն թարդմանությունների բառարան, 1986, Ակնարկներ Պարույր Սնակի բառաւաչարի ն ւաղաչա÷ության, 1991: Պառնասյան Ն., Սւորադասական կաւակցությունները արդի Հայերենի բարդ նախադասություններում, 1964, Անչաղկաւ բարդ նախադասությունը ժամանակակից Հայերենում, 1964, ՇարաՀյուսական Հոմանիչները ժամանակակից Հայերենում, 1970, Բերականական Համանունները ժամանակակից Հայերենում, 1979, Նախադասության քերականական կարդերը, 1986: Պարիս Գ., Դւրոցական ուղղադրական բառարան, 1956: Պեւրոսյան Լ., ՀովՀ. Թումանյանի դեղարվեսւական երկերի բառարան, 1976:

Պեւրոսյան Հ., Հայոց լեղվի դործնական քերականություն, 1934: Պեւրոսյան Հր., Գոյականի առումները Հայերենում, 1960, Գոյականի թվի կարդը Հայերենում, 1972, Հայերենադիւական բառարան, 1988, Լեղվաբանական բառարան, 1975: Պողոսյան Պ., Բայի եղանակային ձների ոճական կիրառությունը, 1959, Հայոց լեղու, 1976, Եսն իբրն Հաղորդակցության կենւրոն (ԲԵՀ, 1987, 7 2), Խոսքի մչակույթի ն ոճադիւության Հիմունքները, 1990: ԶաՀուկյան Գ., Հայոց լեղվի ղարդացումը ն կառուցվածքը, 1969, Ժամանակակից Հայերենի ւեսության Հիմունքները, 1974, Ժամանակակից Հայերենի իմասւաբանություն ն բառակաղմություն, 1989, Հայոց լեղու, դասադիրք, 1976: ԶուՀարյան Թ., Բայի ուսուցման Հիմնական Հարցերը, 1966, Հայոց լեղվի մեթոդիկա, 1978: Սաքաւեւոյան Ռ., Եղիչե Զարենցի «Երկիր Նաիրի» արձակ ւոեմի երդիծանքի լեղվական միջոցները («Զարենցյան ընթերցումներ», 1977, 7 3): Սարուխանյան Բ., կաւերի ն կաւական բառերի ուսուցումը, 1977: Սեբասւացի Մ., Բառդիրք Հայկաղեան լեղուի, 1769: Սնակ Գ., Հայոց լեղվի չարաՀյուսություն, դասադիրք, 1936, Ժամանակակից Հայոց լեղվի ւեսություն, 1939, 1947, 1955, Ժամանակակից Հայերենի Համառու ւաւմություն, 1948: Սւե÷անյան Շ. Մ., Աբեղյանի քերականական Հայացքները, 1989: Սուքիասյան Աչ., Հայոց լեղվի Հոմանիչների բառարան, 1967, Հայերենի Հոմանիչները, 1971, Հայոց լեղվի դարձվածաբանական բառարան, 1975, Ժամանակակից Հայոց լեղու, բուՀական ձեռնարկ, 1982: ՎաՀանյան Գ., Հայոց լեղվի ոճաբանության ձեռնարկ, 1956: Վերդյան Բ., Բարդ սւորադասական նախադասության չարաՀյուսություն, 1970: Տեր-Ղնոնդյան Ն., Մայրենի լեղվի քերականութեան ւարերքը, 1906: Փիլի÷ոսյան Ռ., ՇարաՀյուսության ուսուցում, 1980: Փիլի÷ոսյան Ռ., Սարուխանյան, Հայոց լեղվի ուսուցման աղյուսակներ, 1975: Բյուրքչյան Ամ., Անվանական բաղադրյալ սւորոդյալը ն նրա խնդիր ու ւարադա լրացումները, 1975: Բոսյան Վ., Ժամանակակից Հայերենի բառակաւակցությունները, 1975, Ժամանակակից Հայերենի նախադասության վերլուծության Հարցեր, 1976: Բոսյան ն ուրիչներ, Հայոց լեղվի դործնական աչխաւանքների ձեռնարկ, 1990: ՍՀանյան Հ., Ածական անունը ժամանակակից Հայերենում, 1962, Հայոց լեղվի բառաւաչարը, 1982:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Երկու խոսք ........................................................................................................ 3 Ներածության ÷ոխարեն ................................................................................. 5 ԸնդՀանուր մաս ................................................................................................ 9 Հնչյունաբանական ուսումնասիրություններ ............................................... 29 Բառադիւական ուսումնասիրություններ ................................................... 33 Բառարանադրություն ..................................................................................... 54 Ձնաբանության ուսումնասիրություններ .................................................... 67 ՇարաՀյուսության ուսումնասիրություններ ................................................ 99 Ոճադիւական ուսումնասիրություններ ....................................................... 139 ԲուՀական դասադրքեր, ձեռնարկներ .......................................................... 167 Ուսուցման մեթոդիկա ն մեթոդիկայի դասադրքեր .................................... 191 Ցուցակ ուսումնասիրված աչխաւությունների .......................................... 203

ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ ՎԱՂԱՐՇԱԿԻ

ԱՐԵՎԵԼԱՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՔԵՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Հրաւ. խմբագիր՝

Հ. Բ. Պեւրոսյան

Տեխ. խմբագիր՝

Վ. Զ. Բդոյան

Համակարգչային չարվածքը Թ. Շ. Վարդանյանի ն ձնավորումը՝

Սւորագրված Է ւպագրության 29.05.09 թ.: Թուղթ՝ օֆսեթ: Չափսը՝ 60x841/16: Հրաւ. 11,2 մամուլ, ւպագր. 13,3 մամուլ = 12,3 պայմ. մամուլի: Տպաքանակ՝ 300: Պաւվեր՝ 9:

ԵՊՀ Շրաւարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1 ԵՊՀ ւպագրաւուն, Երնան, Աբովյան 52