Աշխարհը թվերով ու փաստերով, տեղեկատու

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ

ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՏԵՂԵԿԱՏՈՒ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՀՏԴ 030 ԳՄԴ 92 Ա 653 Հրատարակության է երաշխավորվել ԵՊՀ աշխարհագրության ն երկրաμանության ֆակուլտետի կողմից

Գրախոսներ` աշխ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Ռ. Ավագյան աշխ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ Կ. Բ. Ալեքսանյան

Ա 653 Աշխարհը թվերով ու փաստերով, տեղեկատու /Կազմեցին՝ Գրիգորյան Մ. Ա., Սուջյան Ս. Ա.: Եր., ԵՊՀ հրատ., 2017, 234 էջ: Տեղեկատուում առաջին անգամ համակարգված ներկայացված են տվյալներ աշխարհի, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետության ֆիզիկական ն սոցիալտնտեսական աշխարհագրության մի քանի ցուցանիշների, աշխարհի անկախ, կախյալ պետությունների ն տարածքների, չճանաչված պետությունների, վիճելի տարածքների, անջատողական շարժումների ն միջազգային ու տարածաշրջանային հիմնական կազմակերպությունների մասին: Տեղեկատուն կարող է օգտակար լինել աշխարհագրության, տնտեսագիտության, սպասարկման ոլորտի, սոցիոլոգիայի, քաղաքագիտության, հասարակագիտության, ժողովրդագրության, ռազմագիտության ն այլ հարակից մասնագիտությունների ուսանողների, մասնագետների, գիտնականների ն ընթերցող լայն հասարակության համար:

ՀՏԴ 030 ԳՄԴ 92

ISBN 978-5-8084-2258-2 Օ ԵՊՀ հրատ., 2017 Օ Կազմողի համար, 2017

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ.................................................................................................................. 11 ՄԱՍ 1. ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ.............................................................................. 13 1. Պետությունների տեղակայման վայրերը............................................................. 13 2. Պետություններն ըստ տարածքի .......................................................................... 16 2.1. Ըստ տարածքի մեծության աշխարհի 50 ամենամեծ երկրները .................16 2.2. Ըստ տարածքի մեծության աշխարհի 10 ամենափոքր երկրները ..............18 2.3 Աշխարհի ամենաշատ քաղցրահամ ջրային տարածք ունեցող 20 երկրները ..............................................................................................18 3. Աշխարհի ամենաμարձր լեռնագագաթները (8000 մ ավելի μարձրություն ունեցող) ........................................................................................................................19 4. Աշխարհի ամենաμարձր հրաμուխները ................................................................22 5. Աշխարհի 10 ամենամեծ անապատները ............................................................. 23 6. Աշխարհի ամենամեծ հարթավայրերը ................................................................. 23 7. Աշխարհի ամենամեծ կղզիները ............................................................................ 24 8. Աշխարհի ամենամեծ թերակղզիները................................................................... 24 9. Աշխարհի ամենաերկար քարանձավները ............................................................25 10. Աշխարհի ամենաերկար գետերը ........................................................................ 25 11. Աշխարհի ամենամեծ լճերը ................................................................................. 26 12. Աշխարհի ամենաμարձր ջրվեժները ................................................................... 26 13. Աշխարհի ամենամեծ ծովերը .............................................................................. 27 14. Աշխարհի ամենամեծ ծոցերը .............................................................................. 27 15. Աշխարհի ամենախորը օվկիանոսային իջվածքները ........................................28 16. Աշխարհի ամենախորը ցամաքային իջվածքները ............................................ 29 17. Աշխարհի ամենամեծ սառցադաշտերը .............................................................. 29 18. Պետությունների սահմանների ձգվածությունը ................................................. 30 18.1. Աշխարհի ամենաերկար ցամաքային սահման ունեցող 20 երկրները .................................................................................................................30 18.2. Ցամաքային սահման չունեցող երկրները ................................................. 30 18.3. Համատեղ ամենաերկար սահմանների ձգվածություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները ..........................................................................................31 19. Առափնյա գծի ձգվածությունը ............................................................................31 19.1. Առափնյա գծի ամենամեծ ձգվածություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները ............................................................................................................31 19.2. Դեպի ծով ելք չունեցող երկրները ............................................................... 32 20. Ամենաμարձր լեռնագագաթներով աշխարհի 20 երկրները...............................33 21. Ամենացածր μարձրություններով (իջվածքներով) աշխարհի 20 երկրները .......................................................................................................................34

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

22. Վարելահողերը ..................................................................................................... 35 22.1. Պետության տարածքի նկատմամμ վարելահողերի ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. ...............................................35 22.2. Պետության տարածքի նկատմամμ վարելահողերի ամենափոքր տեսակարար կշիռ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. ...............................................35 23. Ոռոգվող հողերը .................................................................................................... 36 23.1. Ոռոգվող հողերի ամենամեծ տարածք ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ....................................................................................................................... 36 23.2. Ոռոգվող հողերի ամենափոքր տարածք ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ...................................................................................................37 24. Վերականգնվող ջրային ռեսուրսները ................................................................ 38 24.1. Վերականգնվող ջրային ամենամեծ ծավալի ռեսուրսներ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ............................................................................38 24.2 Վերականգնվող ջրային ամենափոքր ծավալի ռեսուրսներ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ............................................................................38 25. Քաղցրահամ ջուրը ............................................................................................... 39 25.1. Տարեկան 1 μնակչի հաշվող քաղցրահամ ջրի ամենամեծ ծավալ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. ................................................................................39 25.2. Տարեկան 1 μնակչի հաշվող քաղցրահամ ջրի ամեն փոքր ծավալ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. ................................................................................40 26. Պետությունների մայրաքաղաքները .................................................................. 41 26.1. Հյուսիսային կիսագնդում հասարակածին առավել մոտ գտնվող 20 մայրաքաղաքները ............................................................................................41 26.2. Հյուսիսային կիսագնդում հասարակածից առավել հեռու գտնվող 20 մայրաքաղաքները ...........................................................................................42 26.3. Հարավային կիսագնդում հասարակածին առավել մոտ գտնվող 10 մայրաքաղաքները ............................................................................................43 26.4. Հարավային կիսագնդում հասարակածից առավել հեռու գտնվող 10 մայրաքաղաքները ............................................................................................44 ՄԱՍ 2. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ .........................................................................................45 27. Երկրների տարանջատումն ըստ μնակչության թվաքանակի ...........................45 27.1. Բնակչության թվաքանակով աշխարհի 50 ամենամեծ երկրները, 2017 թ. .....................................................................................................................45 27.2. Բնակչության թվաքանակով աշխարհի 10 ամենափոքր երկրները, 2017 թ....................................................................................................................... 46 27.3. Մինչն 10 հազար μնակչություն ունեցող կախյալ պետություններն ու տարածքները......................................................................................................47 28. Տարիքային կառուցվածքը ....................................................................................48

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

28.1. Տարիքային կառուցվածքում երեխաների (մինչն 15 տարեկան) ամենաμարձր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 48 28.2. Տարիքային կառուցվածքում երեխաների (մինչն 15 տարեկան) ամենացածր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 48 28.3. Տարիքային կառուցվածքում տարեցների (60 տարեկան ն μարձր) ամենաμարձր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 49 28.4. Տարիքային կառուցվածքում տարեցների (60 տարեկան ն μարձր) ամենացածր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 50 29. Բնական աճը......................................................................................................... 51 29.1. Աշխարհի ամենամեծ μնական աճ ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ...........51 29.2. Աշխարհի ամենամեծ μնական նվազում ունեցող 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 52 30. Ծնելիությունը .........................................................................................................52 30.1. Աշխարհի ամենաշատ ծնելիություն ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. .........52 30.2. Աշխարհի ամենաքիչ ծնելիություն ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ...........53 31. Մահացությունը ..................................................................................................... 54 31.1. Աշխարհի ամենաշատ մահացություն ունեցող 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 54 31.2. Աշխարհի ամենաքիչ մահացություն ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ........55 32. Միգրացիոն աճ/նվազում...................................................................................... 55 32.1. Աշխարհի ամենաμարձր միգրացիոն սալդոյի գործակից ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ................................................................................55 32.2. Աշխարհի ամենացածր միգրացիոն սալդոյի գործակից ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ................................................................................56 33. Ուրμանիզացիան .................................................................................................. 57 33.1. Ուրμանիզացիայի ամենաμարձր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ..............................................................................................57 33.2. Ուրμանիզացիայի ամենացածր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ..............................................................................................58 33.3. Աշխարհի 20 խոշորագույն քաղաքային ագլոմերացիաները, 2015 թ....................................................................................................................... 59 33.4. Աշխարհի խոշորագույն քաղաքները (10 մլն. ն ավելի μնակիչ ունեցող), 2015 թ....................................................................................................................... 59 34. Սեռային կառուցվածքը.........................................................................................60

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

34.1. Տղամարդ μնակչության ամենամեծ գերակշռություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. ..............................................................................................60 34.2. Կին μնակչության ամենամեծ գերակշռություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. ............................................................................61 34.3. Տղաների ամենաշատ ծնունդ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ....................................................................................................................... 61 34.4. Տղաների ամենաքիչ ծնունդ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ....................................................................................................................... 62 35. Մանկական մահացությունը .................................................................................63 35.1 Մանկական մահացության ամենաμարձր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ............................................................................63 35.2. Մանկական մահացության ամենացածր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ............................................................................64 36. Կյանքի միջին տնողությունը ............................................................................... 64 36.1. Ամենաμարձր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ...................................................................................................64 36.2. Ամենացածր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ...................................................................................................65 36.3. Տղամարդկանց ամենաμարձր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................66 36.4. Տղամարդկանց ամենացածր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................67 36.5. Կանանց ամենաμարձր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................68 36.6. Կանանց ամենացածր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................68 37. Ծնելիության գումարային գործակիցը ............................................................... 69 37.1. Ծնելիության ամենամեծ գումարային գործակից ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2013 թ. ............................................................................69 37.2. Ծնելիության ամենափոքր գումարային գործակից ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2013 թ. ............................................................................70 38. Հավատացյալ μնակչության կրոնը ......................................................................71 38.1. Քրիստոնյա μնակչության ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................71 38.2. Մահմեդական μնակչության ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ...............................................................72 38.3. Բուդդիստ μնակչության ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 10 երկրները, 2012 թ. ............................................................................72 39. Չափահաս μնակչության գրագիտությունը ....................................................... 73

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

39.1. Գրագետ մարդկանց ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ..............................................................................................73 39.2. Գրագետ մարդկանց ամենափոքր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................74 40. Նախադպրոցական ն դպրոցական կրթության տնողությունը .........................74 40.1. Նախադպրոցական ն դպրոցական կրթություն ստանալու համար պահանջվող ամենաշատ տարի ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ....................................................................................................................... 74 40.2. Նախադպրոցական ն դպրոցական կրթություն ստանալու համար պահանջվող ամենաքիչ տարի ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ..........75 41. Ընտրական իրավունքը ........................................................................................ 76 41.1. Քվեարկության համար պահանջվող ամենամեծ նվազագույն տարիք ունեցող աշխարհի 15 երկրները, 2012 թ. ................................................76 41.2. Քվեարկության համար պահանջվող ամենափոքր նվազագույն տարիք ունեցող աշխարհի 10 երկրները, 2012 թ...............................................................76 42. Համաթվեր ..............................................................................................................77 42.1. Մարդկային ներուժի զարգացման ամենաμարձր համաթիվ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ...............................................................77 42.2. Մարդկային ներուժի զարգացման ամենացածր համաթիվ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ...............................................................78 42.3. Մարդկային երջանկության ամենաμարձր համաթիվ ունեցող աշխարհի 20 երկրներ, 2016 թ. ..............................................................................78 42.4. Մարդկային երջանկության ամենացածր համաթիվ ունեցող աշխարհի 20 երկրներ, 2016 թ. ..............................................................................79 ՄԱՍ 3. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ .........................................................................................80 43. Երկրներն ըստ տնտեսական զարգացվածության ............................................ 80 43.1. Տնտեսապես աշխարհի ամենազարգացած 50 երկրները, 2014 թ. ...........80 43.2. Տնտեսապես աշխարհի ամենաթույլ 10 երկրները, 2014 թ. .......................82 44. Մեկ շնչին μաժին ընկնող ՀՆԱ-ն .........................................................................82 44.1 Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ամենամեծ ՀՆԱ ունեցող աշխարհի 50 երկրները, 2015 թ. ............................................................................82 44.2 Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ամենացածր ՀՆԱ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. ............................................................................84 45. Էլեկտրաէներգիան ................................................................................................85 45.1. Ամենաշատ էլեկտրաէներգիա արտադրող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ....................................................................................................................... 85 45.2. Բնակչության մեկ շնչի հաշվով ամենաշատ էլեկտրաէներգիա արտադրող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. .......................................................85 46. Նավթ.......................................................................................................................86

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

46.1. Նավթի ամենամեծ հետախուզված պաշար ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. ...................................................................................................86 46.2. Աշխարհի ամենաշատ նավթ արդյունահանող 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 87 46.3. Աշխարհի ամենաշատ նավթ սպառող 20 երկրները, 2015 թ. ....................88 46.4. Աշխարհի ամենաշատ նավթ արտահանող 20 երկրները, 2015 թ.............88 46.5. Աշխարհի ամենաշատ նավթ ներմուծող 20 երկրները, 2015 թ. .................89 47. Բնական գազ ........................................................................................................ 90 47.1. Բնական գազի ամենամեծ հետախուզված պաշար ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ............................................................................ 90 47.2. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ արդյունահանող 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 90 47.3. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ սպառող 20 երկրները, 2015 թ. .......91 47.4. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ արտահանող 20 երկրները, 2012 թ....................................................................................................................... 92 47.5. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ ներմուծող 20 երկրները, 2015 թ....................................................................................................................... 93 48. Աշխարհի ամենաշատ ավտոմեքենաներ արտադրող 20 երկրները, 2015 թ. ...........................................................................................................................93 49. Աշխարհի ամենաշատ ածուխ արդյունահանող 20 երկրները, 2014 թ. ............94 50. Աշխարհի ամենաշատ ոսկի արդյունահանող 10 երկրները, 2016 թ. ................95 51. Աշխարհի ամենաշատ պողպատ արտադրող 10 երկրները, 2015 թ. ................95 52. Աշխարհի ամենաշատ ցորեն արտադրող 10 երկրները, 2014 թ. ......................95 53. Երկրներն ըստ ռազմական ծախսերի, 2014 թ. ...................................................96 ՄԱՍ 4. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ՈԼՈՐՏ ..............................................97 54. Հեռախոսներ. .........................................................................................................97 54.1. Աշխարհի ամենաշատ μջջային հեռախոսներ ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ...................................................................................................97 54.2. Աշխարհի ամենաքիչ μջջային հեռախոսներ ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. ...................................................................................................97 55. Ռադիո.................................................................................................................... 98 55.1. Աշխարհի ամենաշատ «FM» կայաններ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ....................................................................................................................... 98 55.2. Աշխարհի ամենաքիչ «FM» կայաններ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. .....................................................................................................................99 56. Համացանց .......................................................................................................... 100 56.1. Համացանցի ամենաշատ օգտատերեր ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. ............................................................................................ 100

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

56.2. Համացանցի ամենաքիչ օգտատերեր ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ..................................................................................................................... 100 57. Օդանավակայաններ .......................................................................................... 101 57.1. Աշխարհի ամենաշատ օդանավակայաններ ունեցող 20 երկրները, 2013 թ. ................................................................................................................... 101 57.2. Աշխարհի ամենաքիչ օդանավակայաններ ունեցող 20 երկրները, 2013 թ..................................................................................................................... 102 57.3. Աշխարհի 20 խոշոր օդանավակայաններն ըստ ուղնորափոխադրումների, 2013 թ....................................................................... 103 57.4. Աշխարհի 20 խոշոր օդանավակայաններն ըստ μեռնափոխադրումների, 2012 թ. ......................................................................... 103 58. Խողովակաշարեր ............................................................................................... 104 58.1. Նավթամուղների երկարությամμ աշխարհի 20 խոշոր երկրները, 2013 թ..................................................................................................................... 104 58.2. Գազամուղների երկարությամμ աշխարհի 20 խոշոր երկրները, 2013 թ..................................................................................................................... 105 59. Երկաթուղի............................................................................................................ 106 59.1. Երկաթուղիների ամենամեծ երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ................................................................................................. 106 59.2. Երկաթուղիների ամենաքիչ երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. ................................................................................................. 106 60. Ավտոմոμիլային ճանապարհներ ....................................................................... 107 60.1. Ավտոճանապարհների երկարությամμ աշխարհի 20 խոշոր երկրները, 2013 թ. ................................................................................................. 107 60.2. Ավտոճանապարհների երկարությամμ աշխարհի 20 փոքր երկրները, 2013 թ. ................................................................................................. 108 61. Ներքին ջրային ուղիներ ..................................................................................... 109 61.1. Ներքին ջրային ուղիների ամենամեծ երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2011 թ. ............................................................................................ 109 61.2. Ներքին ջրային ուղիների ամենափոքր երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2011 թ. .......................................................................... 109 62. Առնտրային նավատորմ .................................................................................... 110 62.1. Աշխարհի ամենաշատ ծովային նավատորմ ունեցող 20 երկրները, 2010 թ..................................................................................................................... 110 62.2. Աշխարհի ամենաքիչ ծովային նավատորմ ունեցող 20 երկրները, 2010 թ..................................................................................................................... 111 63. Աշխարհի խոշորագույն նավահանգիստները, 2012 թ. .................................... 112

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՄԱՍ 5. ԱՇԽԱՐՀԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ ........................... 113 64. Աշխարհի անկախ պետությունների, չճանաչված կամ մասամμ ճանաչված, անորոշ կարգավիճակով պետությունների, կախյալ պետությունների ն տարածքների համառոտ նկարագիրը ..................................................................... 113 64.1. Անկախ պետությունները ........................................................................... 113 64.2. Չճանաչված կամ մասամμ ճանաչված, անորոշ կարգավիճակով պետությունները ................................................................................................... 137 64.3. Կախյալ պետություններն ու տարածքները ............................................. 142 65. Աշխարհի վիճելի տարածքները ........................................................................ 152 66. Անջատողական շարժումներն աշխարհում ...................................................... 170 67. Խոշորագույն միջազգային կազմակերպությունները ...................................... 200 68. Անկախ պետությունների պետական դրոշները ն զինանշանները ................. 213 ՄԱՍ 6. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ...................................................... 219 69. Հայաստանի Հանրապետության ն Արցախի Հանրապետության ամենաμարձր լեռնագագաթները (3300 մ ավելի μարձրություն ունեցող) ............ 219 70. Հայաստանի Հանրապետության ն Արցախի Հանրապետության լեռնային համակարգերը .......................................................................................... 221 71. Հայաստանի Հանրապետության ամենաերկար գետերը ................................ 224 72. Հայաստանի Հանրապետության ամենամեծ լճերը ......................................... 225 73. Հայաստանի Հանրապետության ջրամμարները ............................................. 225 74. Հայաստանի Հանրապետության սահմանի երկարությունը ........................... 226 75. Հայաստանի Հանրապետության համայնքների ն μնակավայրերի թվաքանակը 2017թ. հունվարի 1-ի դրությամμ ........................................................ 227 76. Հայաստանի Հանրապետության ն մարզերի μնակչության թվաքանակը 2017թ. հունվարի 1-ի դրությամμ ............................................................................... 227 77. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքների μնակչությունը 2016 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ ........................................................................................... 228 78. Հայաստանի Հանրապետության խոշորագույն գյուղական համայնքները (5000 ն ավելի μնակչությամμ) 2016 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ .......................... 229 Օգտագործված գրականություն .............................................................................. 231

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՆԱԽԱԲԱՆ «Աշխարհը թվերով ն փաստերով» տեղեկատուն պարունակում է տարաμնույթ վիճակագրական թարմ տվյալներ աշխարհի ֆիզիկական աշխարհագրության, անկախ պետությունների սոցիալ-տնտեսական ոլորտին վերաμերող տարμեր ցուցանիշների վերաμերյալ: Տրված են 253 վիճելի տարածքների, աշխարհի 95 պետությունում ոչ վաղ անցյալում տեղի ունեցած, ներկայումս ընթացող կամ տեսականորեն հնարավոր 293 անջատողական շարժումների համառոտ նկարագրությունները, ճանաչված ու չճանաչված պետությունների, կախյալ երկրների ու տարածքների վիճակագրական ցուցանիշները: Ներկայացված են նան տվյալներ աշխարհում ներկայումս գոյություն ունեցող միջազգային կազմակերպությունների մի մասի, նրանց μնույթի ու անդամ պետությունների մասին: Աշխարհի երկրները շատ μազմազան են: Ընդ որում, դրանց թիվը փոփոխական է: Մշտական ազգային-ազատագրական պայքարների շնորհիվ շարունակում են աճել աշխարհի երկրների թվաքանակը: Այսպես. μոլորովին վերջերս անկախություն ձեռք μերեց Հարավային Սուդանը, իսկ դրանից մի փոքր առաջ՝ Թիմոր Լեշտին (Արնելյան Թիմորը): Ներկայումս աշխարհում հաշվվում է 326 երկիր, որոնցից 195-ն են անկախ, ընդ որում՝ 193-ը ՄԱԿ-ի անդամ են, իսկ 2-ը՝ Վատիկանը ն Պաղեստինն ունեն դիտորդի կարգավիճակ: 53 երկիր ունի չորոշված կարգավիճակ (տարμեր աղμյուրներով չճանաչված կամ մասամμ ճանաչված պետությունների իրական թվաքանակը ավելի քան 120 է), որոնցից՝ -8-ը ճանաչված են ՄԱԿ-ի անդամ մեկ կամ մի քանի պետության կողմից: Դրանք են՝ Աμխազիան, Ազադ Ջամմուն ն Քաշմիրը, Խալիստանը, Կոսովոն, Հարավային Օսիան, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը, Չինաստանի Հանրապետությունը, Սահարայի Արաμական Ժողովրդավարական Հանրապետությունը, -4 երկրի անկախությունը ճանաչված է այլ չճանաչված պետությունների կողմից՝ Արցախի Հանրապետություն, Դոնեցկի ԺՀ, Լուգանսկի ԺՀ ն Մերձդնեստրյան Մոլդովական Հանրապետություն, -41 երկիր չի ճանաչվել ոչ մի պետության կողմից՝ Աμյան, Ազանիա, Ազավադ, Ալշաμաաμ, Ահլու Սուննա ուալ Ջամաան, Ավդալենդ, Արնմտյան Պապուա, Բակասի, Բանկսամորո, Բելուջիստան, Գալմուդուգ, Թամիլ Իլամ, Իրաքի Քրդստան, Իրաքի ն Լնանտի իսլամական պետություն, Խատումո, Խիման ն Խիμ, Խաու Պակումոտո, Կաμինդա, Մոլոսսիա, Մուրրավարի, Նագալենդ, Շաμվա, Շան, Պունտլենդ, Ջուμալենդ, Սեμորգա, Սիլենդ, Քրդստան,

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Սոմալիլենդ, Սուլու, Մալթայի Ինքնիշխան Ռազմական Ուխտ, Վա, Վազիրիստան, Քվինսլենդ, Քրիստիանիա: Բացի անկախ ն ինքնահռչակ պետություններից աշխարհում մինչ օրս կան 78 կախյալ տարածքներ կամ գաղութներ: Այս տարածքները չունեն պետական ինքնուրույնություն, կառավարվում են հատուկ ռեժիմով: Ժամանակակից աշխարհում «գաղութ» տերմինը կախյալ տարածքների համար չի կիրառվում: Կիրառվում են այլ տերմիններ, որոնք μնորոշում են տվյալ տարածքի ինքնուրույնության աստիճանը: Գաղութներից μացի կան նան այսպես կոչված անդրծովյան տարածքներ, այսինքն` տարածքներ, որոնք գտնվում են տվյալ պետության հիմնական տարածքից դուրս ն կազմում են նրա վարչատարածքային μաժանման մի մասը: Ամենաշատ անդրծովյան դեպարտամենտ ունի Ֆրանսիան (11 դեպարտամենտ): Աշխարհում կա 3 տարածք, որոնք ունեն հատուկ կարգավիճակ: Դրանք են Օլանդները, Մակաուն ն Հոնգ Կոնգը: Բացի այդ, երկրները կարող են լինել խիտ ն նոսր μնակեցված՝ օրինակ, Միացյալ Թագավորությունը կամ Բանգլադեշը խիտ են μնակեցված, իսկ Լիμիան կամ Ավստրալիան նոսր են μնակեցված: Կան նան քաղաք-պետություններ՝ օրինակ, Ջիμրալթարը ն Սինգապուրը: Կան պետություններ, որոնց անվանում են «գաճաճ»՝ օրինակ, Անդորրա, Մոնակո, Վատիկան, Նաուրու ն այլն: Որոշ երկրներ շատ հարուստ են, իսկ նրանց կողքին կան ծայրահեղ աղքատ պետություններ: Շատ հարուստ են Պարսից ծոցի երկրները, Արնմտյան Եվրոպայի ն Հարավ-Արնելյան Ասիայի մի շարք երկրներ: Աղքատ երկրները հիմնականում աֆրիկյան, ասիական, լատինաամերիկյան երկրներն են, որոնք համեմատաμար վերջերս են ձեռք μերել անկախություն: Պետություններ կան, որոնք զμաղեցնում են շատ մեծ տարածքներ (Ռուսաստան, Կանադա, Չինաստան, ԱՄՆ ն այլն), նույնիսկ զμաղեցնում են ամμողջական մի մայրցամաք (Ավստրալիա): Իսկ կան նան պետություններ, որոնք ունեն ոչ մեծ քաղաքի չափ տարածք, ինչպես, օրինակ, Սան Մարինոն ն այլն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՄԱՍ 1. ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

1. Պետությունների տեղակայման վայրերը

ԵՎՐՈՊԱ (57)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(44)

ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(13)

ԱՍԻԱ (55)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(48)

ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(7)

Ալμանիա, Անդորրա, Ավստրիա, Բելառուս, Բելգիա, Բոսնիա ն Հերցոգովինա, Բուլղարիա, Գերմանիա, Դանիա, Էստոնիա, Իռլանդիա, Իսլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Լատվիա, Լեհաստան, Լիխտենշտայն, Լիտվա, Լյուքսեմμուրգ, Խորվաթիա, Հունաստան, Հունգարիա, Մալթա, Մակեդոնիա, Միացյալ Թագավորություն (Մեծ Բրիտանիա), Մոլդովա, Մոնակո, Նիդերլանդներ, Նորվեգիա, Շվեդիա, Շվեյցարիա, Չեխիա, Չեռնոգորիա, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Ռուսաստան, Սան Մարինո, Սերμիա, Սլովակիա, Սլովենիա, Վատիկան, Ուկրաինա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա Ազորներ, Բոսնիայի ն Հերցոգովինայի Դաշնություն, Բրչկոյի շրջան, Գեռնսի, Մադեյրա, Մեն կղզի, Յան Մայեն, Շպիցμերգեն (Սվալμարդ), Ջերսի, Ջիμրալթար, Սերμական Հանրապետություն, Օլանդներ, Ֆարերներ Ադրμեջան, Արաμական Միացյալ Էմիրություններ, Աֆղանստան, Բահրեյն, Բանգլադեշ, Բհուտան, Բրունեյ, Եմեն, Թայլանդ, Թիմոր Լեշտի (Արնելյան Թիմոր), Թուրքիա, Թուրքմենստան, Ինդոնեզիա, Իսրայել, Իրան, Իրաք, Լաոս, Լիμանան, Կամμոջա, Կիպրոս, Կորեայի Ժողովրդաժողովրդավարական Հանրապետություն (ԿԺԺՀ), Հայաստան, Հարավային Կորեա, Հնդկաստան, Հորդանան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Ճապոնիա, Մալայզիա, Մալդիվներ, Մյանմա, Մոնղոլիա, Նեպալ, Շրի Լանկա, Չինաստան, Պակիստան, Պաղեստին, Սաուդյան Արաμիա, Սինգապուր, Սիրիա, Վիետնամ, Վրաստան, Տաջիկստան, ՈՒզμեկստան, Քաթար, Քուվեյթ, Օման, Ֆիլիպիններ Ակրոտիրի ն Դեկելիա, Կոկոսյան Կղզիներ, Հերդ կղզի ն Մակդոնալդ կղզիներ, Հնդկական Օվկիանոսի Բրիտանական Տարածք, Հոնգ Կոնգ, Մակաու (Աոմին), Սուրμ Ծննդյան կղզի

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՖՐԻԿԱ (61)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(54)

ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(7)

ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ

ԱՄԵՐԻԿԱ (14)

ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ

ԱՄԵՐԻԿԱ (45)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(12) ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(2)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(23)

Ալժիր, Անգոլա, Բենին, Բոտսվանա, Բուրկինա Ֆասո, Բուրունդի, Գաμոն, Գամμիա, Գանա, Գվինեա, Գվինեա-Բիսսաու, Եգիպտոս, Եթովպիա, Զամμիա, Զիմμաμվե, Էրիթրեա, Թունիս, Լեսոթո, Լիμերիա, Լիμիա, Կաμու Վերդե, Կամերուն, Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն, Կոմորներ, Կոնգոյի Ժողովրդավարական Հանրապետություն (ԿԺՀ), Կոնգոյի Հանրապետություն, Կոտ դ’Իվուար, Հասարակածային Գվինեա, Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն, Հարավային Սուդան, Մադագասկար, Մալավի, Մալի, Մավրիկիոս, Մավրիտանիա, Մարոկկո, Մոզամμիկ, Նամիμիա, Նիգեր, Նիգերիա, Չադ, Ջիμութի, Ռուանդա, Սան Թոմե ն Պրինսիպի, Սեյշելներ, Սենեգալ, Սիեռա Լեոնե, Սոմալի, Սվազիլենդ, Սուդան, Տանզանիա, Տոգո, Ուգանդա, Քենիա Բուվե կղզի, Կանարներ, Մայոթ, Ռեյունիոն, Մելիլյա, Սեուտա, Սուրμ Հեղինե, Համμարձման Կղզի ն Տրիստան դա Կունյա

Արգենտինա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Գայանա, Էկվադոր, Կոլումμիա, Չիլի, Պարագվայ, Պերու, Սուրինամ, Վենեսուելա, Ուրուգվայ

Գվիանա, Ֆոլկլենդյան կղզիներ

ԱՄՆ, Անտիգուա ն Բարμուդա, Բահամներ, Բարμադոս, Բելիզ, Գվատեմալա, Գրենադա, Դոմինիկա, Դոմինիկյան Հանրապետություն, Էլ Սալվադոր, Կանադա, Կոստա Ռիկա, Կուμա, Հայիթի, Հոնդուրաս, Մեքսիկա, Նիկարագուա, Պանամա, Ջամայկա, Սենթ Լյուսիա, Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ, Սենթ Քիտս ն Ննիս, Տրինիդադ ն Տոμագո

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(22)

ՕՎԿԻԱՆԻԱ

(36)

ԱՆՏԱՐԿՏԻԴԱ

(5)

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

(273)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(14) ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(22)

ՃԱՆԱՉՎԱԾ

ԱՆԿԱԽ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(0) ԿԱԽՅԱԼ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(5)

Անգիլյա, Արուμա, Բերմուդաներ, Բոնեյրե, Բրիտանական Վիրգինիա, Գվադելուպ, Գրենլանդիա, Կայմանի կղզիներ, Կյուրասաո, Մարտինիկ, Միացյալ Նահանգների Վիրգինյան կղզիներ, Մոնսեռատ, Նավասսա, Պուերտո Ռիկո, Սաμա, Սեն Բարտելմի, Սինտ Էուստատիուս, Սեն Մարտեն, Սեն Պիեռ ն Միքելոն, Սինտ Մաարտեն, Տյորքս ն Կայկոս, Քլիպերտոն Ավստրալիա, Կիրիμատի, Մարշալյան Կղզիներ, Միկրոնեզիա, Նաուրու, Նոր Զելանդիա, Պալաու, Պապուա Նոր Գվինեա, Սամոա, Սողոմոնի կղզիներ, Վանուատու, Տոնգա, Տուվալու, Ֆիջի Ամերիկյան Սամոա, Աշմոր ն Կարտիե, Բեյքեր, Գուամ, Կորալյան ծովի կղզիների տարածք, Կուկի Կղզիներ, Հավայներ, Հաուլենդ, Հյուսիսային Մարիանյան Կղզիներ, Միդուեյ, Նիուե, Նոր Կալեդոնիա, Նորֆոլկ, Պալմիրա, Ջարվիս, Ջոնսթոն, Տոկելաու, Ուեյկ, Ուոլիս ն Ֆուտունա, Փիթքեռն, Քինգմեն, Ֆրանսիական Պոլինեզիա -

Բրիտանական Անտարկտիկական Տարածք, Հարավային Ջորջիա ն Հարավային Սենդվիչյան կղզիներ, Մոդ թագուհու երկիր, Պետրոս 1-ինի կղզի, Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկրի Տարածք

ՃԱՆԱՉՎԱԾ ԱՆԿԱԽ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 195 (ՄԱԿ-ի անդամ է

193 երկիր)

ԿԱԽՅԱԼ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ -78

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

2.

Պետություններն ըստ տարածքի 2.1. Àստ տարածքի մեծության աշխարհի 50 ամենամեծ երկրները1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34.

Պետությունը Ռուսաստան2 Կանադա ԱՄՆ3 Չինաստան4 Բրազիլիա5 Ավստրալիա6 Հնդկաստան Արգենտինա Ղազախստան Ալժիր Կոնգոյի Ժողովրդական Հանրապետություն Սաուդյան Արաμիա Մեքսիկա Ինդոնեզիա Սուդան Լիμիա Իրան Մոնղոլիա Պերու Չադ Նիգեր Անգոլա Մալի Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն Կոլումμիա Եթովպիա Բոլիվիա Մավրիտանիա Եգիպտոս Տանզանիա Նիգերիա Վենեսուելա Նամիμիա Մոզամμիկ

Տարածքի ընդհանուր մակերեսը, կմ 2 17 098 246 9 984 670 9 833 517 9 598 092 8 515 767 7 692 024 3 287 263 2 766 890 2 724 902 2 381 741 2 345 409 2 149 690 1 972 550 1 904 569 1 886 068 1 759 541 1 648 195 1 564 116 1 285 216 1 284 000 1 267 000 1 246 700 1 241 238 1 221 037 1 141 748 1 104 300 1 098 581 1 030 700 1 002 450 945 203 923 768 916 445 825 615 801 590

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 138.

Պետությունը Պակիստան Թուրքիա Չիլի Զամμիա Մյանմա Աֆղանստան Սոմալի Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն Ուկրաինա7 Բոտսվանա Մադագասկար Քենիա Ֆրանսիա8 Եմեն Թայլանդ Իսպանիա Հայաստան

Տարածքի ընդհանուր մակերեսը,կմ 2 796 095 783 562 756 096 752 618 676 578 652 864 637 661 622 984 603 549 600 370 587 041 581 309 551 500 527 968 513 115 504 645 29 743

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ.

Այսուհետ ներկայացվելու են միայն անկախ պետություններին վերաμերող տվյալները: Ղրիմի (26 081 կմ2) ն Սնաստոպոլի (864 կմ2) հետ միասին Ռուսաստանի տարածքի մեծությունը 17 125 191 կմ2 է: Ըստ՝ «Ֆikiքօմia»-ի ռուսերեն տարμերակի ԱՄՆ տարածքի մեծությունը 9 519 431կմ2 է, իսկ ըստ Բրիտանիկա հանրագիտարանի` 9 522 057 կմ2: Տայվանին ենթակա տարածքների հետ միասին Չինաստանի տարածքի մեծությունը 9 636 073 կմ2 է: Այլ տվյալներով Բրազիլիայի տարածքը կազմում է 8 547 400 կմ2 : Այլ տվյալներով Ավստրալիայի տարածքը կազմում է 7 741 220 կմ2: Առանց Ղրիմի (26 081 կմ2) ն Սնաստոպոլի (864 կմ2) Ուկրաինայի տարածք մեծությունը 576 604 կմ2 է: Ֆրանսիայի տարածքն անդրծովյան ռեգիոնների ն տարածքների հետ կազմում է 674 685 կմ2 :

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

2.2. Àստ տարածքի մեծության աշխարհի 10 ամենափոքր երկրները Հ/հ

Տարածքի ընդհանուր մակերեսը, կմ 2 0,44 2,02 21,3 26,0 61,2 160,5 181,0 261,0 298,0 316,0

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Վատիկան Մոնակո Նաուրու Տուվալու Սան Մարինո Լիխտենշտայն Մարշալյան Կղզիներ Սենթ Քիթս ն Ննիս Մալդիվներ Մալթա

2.3. Աշխարհի ամենաշատ քաղցրահամ ջրային տարածք ունեցող 20 երկրները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.

Քաղցրահամ ջրային տարածքի ընդհանուր մակերեսը, հազար կմ 2 891,2 720,5 664,7 314,1 116,6 104,3 100,2 93,0 77,8

Պետությունը Կանադա Ռուսաստան ԱՄՆ Հնդկաստան Իրան Եթովպիա Կոլումμիա Ինդոնեզիա Կոնգոյի Ժողովրդական Հանրապետություն Տանզանիա Ավստրալիա Բրազիլիա Ուգանդա Արգենտինա Շվեդիա Ֆինլանդիա Վենեսուելա Չինաստան

61,5 58,9 55,5 43,9 43,7 40,0 34,3 30,0 27,1

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 19. 20.

Քաղցրահամ ջրային տարածքի ընդհանուր մակերեսը, հազար կմ 2 25,2 25,2 1,4

Պետությունը Պակիստան Ղազախստան Հայաստան

3. Աշխարհի ամենաμարձր լեռնագագաթները (8000 մ ն ավելի μարձրություն ունեցող) ԲարչրուԳագաթը Լեռնային համակարգը թյունը, Հ/հ (անվանման այլ (նկարագրությունը) տարμերակները) մ

1.

2.

3.

Ջոմոլունգմա (Էվերեստ, Ջումալանգֆենգ, Սագարմատհա)

Հիմալայներ (Եռագագաթ μրգաձն լեռնագագաթը գտնվում է Մահալանգուր-Հիմալ կամ Կհումμու Հիմալ լեռնաշղթայում, Նեպալի արնելյան սահմանին: Հարավային գագաթի μարձրությունը 8760 մ է, իսկ հյուսիս-արնելյանինը՝ 8339 մ):

(8850)

Չոգորի (Կ-2, Կյաոգելիֆենգ)

Կարակորում (Լեռնագագաթը գտնվում է Բալտորո-Մուստագ շրջանում: Բալտի լեզվով Չոգորին նշանակում է: Կ-2 գեոդեզիական համարը կապ չունի նրա հետ, որ լեռը, փաստորեն, μարձրությամμ երկրորդ լեռն է համարվում: Արնելյան նախալեռան μարձրությունը 8230 մ է, իսկ հարավայինինը՝ 8132 մ):

Կանչենջանգա (Կանչենջունգա, Կանչենֆանգա)

Հիմալայներ (Լեռնագագաթի չինական Կան-չեն-ձե-նգա անվանումը («Մեծ ձների հինգ գանձեր») ճշգրտորեն μնութագրում է է այս լեռն իր հինգ սառցադաշտերով: Հսկայական զանգվածով գագաթը գտնվում է Չինաստանի, Նեպալի ն Հնդկաստանի եռանկյունում: Հարավային գագաթն ունի 8490 մ μարձրություն, արնմտյանը՝ Ջալունգ Կանգը՝ 8433մ, իսկ արնելյանը՝ 7700 մ):

(8586)

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

4.

5.

6.

7.

8.

Լեռնային համակարգը (նկարագրությունը)

Բարչրությունը, մ

Լհոձե

Հիմալայներ (Լեռնագագաթի տիμեթական Լհո-ձե անվանումը նշանակում է «Հարավային պիկ»: Գտնվում է Ջոմոլունգմայից երեք կմ հարավ: Արնմտյան միջանկյալ գագաթն ունի 8426 մ μարձրություն, արնելյանը՝ 8376 մ, իսկ արնելյանը՝ Լհոձե Շարը՝ 8398 մ):

(8501)

Մակալու (Մակալուֆենգ)

Հիմալայներ (Գրանիտե պիկը գտնվում է Մահալանգուր-Հիմալ լեռնաշղթայում, Նեպալի արնելքում: Հարավ-արնելյան գագաթն ունի 8010 մ μարձրություն):

Դհաուլագիրի 1-ին

Հիմալայներ (Դժվարամատչելի լեռան մի գագաթը գտնվում է Նեպալի կենտրոնական մասում՝ ԴհաուլաՀիմալում, իսկ մյուսը՝ Կալի-Գանդակա կանյոնից արնմուտք):

Մանասլու (Կուտանգ)

Հիմալայներ (Միակ ութհազարանոց լեռն է Գուրկհա-Հիմալում, Կենտրոնական Նեպալում: Անվան ստուգաμանությունը դեռնս պարզ չէ: Արնելյան գագաթն ունի 7895 մ μարձրություն, իսկ հյուսիսայինը՝ 7154 մ):

Չո-Օյու

Հիմալայներ (Գագաթը գտնվում է Մահալանգուր-Հիմալ լեռնաշղթայում, Նեպալի ն Չինաստանի սահմանում, Ջոմոլունգմայից 29 կմ հեռավորության վրա: Անվանումը թարգմանաμար նշանակում է «Փիրուզե թագուհի»: Արնելյան կողային գագաթը՝ Նգոյումμա Ռի 1-ն ունի 7806 մ μարձրություն, իսկ հարավայինը՝ Նգոյումμա Ռի 2-ը՝ 7646 մ):

Գագաթը (անվանման այլ տարμերակները)

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ /հ

9.

Գագաթը (անվանման այլ տարμերակները)

Նանգապարμատ (Դիամիր)

Աննապուրնա 10. 1-ին (Մորշիադի)

Գաշերμրում 1-ին 11. (Հիդդեն պիկ, Կ-5)

Լեռնային համակարգը (նկարագրությունը) Հիմալայներ (Երկուհազար կիլոմետրանոց Հիմալայների վերջավորությունը հանդիսացող հսկայական այս զանգվածը գտնվում է Ինդոս գետի ոլորաններում՝ Պակիստանում: Բալտի ցեղի լեզվով Դիամիրը նշանակում է «Լեռների արքա», քանի որ ունի իշխող դիրք շրջակայքի նկատմամμ, իսկ Նանգապարμատ անվանումը նշանակում է «Սարսափների մերկ լեռ»: Ունի մի քանի գագաթներ՝ Նախագագաթը՝ 7910 մ μարձրությամμ, Հյուսիսային գագաթ 1-ը՝ 7816 մ, Հյուսիսային գագաթ 2-ը՝ 7785 մ, Արծաթե լեռնաճյուղը՝ 7597 մ, Հյուսիս-արնելյան պիկը՝ 7530 մ): Հիմալայներ (Գագաթը տեղակայված է Կենտրոնական Նեպալի արնելյան մասում Կալի Հանդակ ն Մարսիանդի գետերի կիրճերի միջն: Միջանկյալ գագաթի μարձրությունը 8051 մ է, Արնելյան գագաթինը՝ 8029 մ, իսկ Սն Ժայռ կոչվող արնելյան գագաթի նախալեռն ունի 7485 մ μարձրություն): Կարակորում (Նրμագեղ μուրգ, որի անունով (Գաշերμրում «սվետյաշչայասյա պատ») կոչվում է Բալտորո սառցադաշտի արնելյան մասում գտնվող ամμողջ լեռնաշղթան: Որպեսզի չշփոթեն Գաշերμրում 2-ի հետ, Մարտին Կոնվեյի առաջարկով անվանում են Հիդդեն պիկ):

Բարչրությունը, մ

(8068)

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/ հ

Գագաթը (անվանման այլ տարμերակները)

Բրոուդ Պիկ 12. (Ֆալհան Կանգրի)

13. Շիշա Պանգմա

14. Գաշերμրում 2-րդ

Բարչրությունը, մ

Լեռնային համակարգը (նկարագրությունը) Կարակորում (Հսկայական զանգըվածը տեղակայված է Չոգորիից հարավ-արնելք ն միանգամից μարձրանում է Բալտորո սառցադաշտի դիմաց: Ունի միջանկյալ գագաթ 8016 մ μարձրությամμ): Հիմալայներ (Միայնակ լեռը գտնըվում է կենրոնական Հիմալայների հյուսիսային ծայրամասում, Տիμեթում): Կարակորում (Նրμագեղորեն ուժվագծվող մշտապես սառցադաշտերով ծածկված գագաթը գտնվում է Հիդդեն պիկի հարնանությամμ: Արնելյան գագաթն ունի 7733 մ μարձրությամμ):

(8047)

(8027)

4. Աշխարհի ամենաμարձր հրաμուխները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Լեռնային համակարգը Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր Անդեր

Գագաթը Ննադո-Օխոս-դել-Սալադո Բոնետե Լյուլյայլյակո Սաջամա Անտոֆալյա Չիմμորասո Սան Պեդրո Սան Պաμլո Գուալյատիրի Տակորա

Բարչրությունը, մ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

5. Աշխարհի 10 ամենամեծ անապատները Հ/հ

Գագաթը

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Անտարկտիկա Սահարա Արաμական Գոμի Կալահարի Պատագոնյան սարավանդ Վիկտորիա Մեծ անապատ Սիրիական Մեծ ավազան լեռնաշխարհ Չիուաուա

7. 8. 9. 10.

Մակերեսը, հազար կմ 2

Գտնվելու վայրը Անտարկտիկա Հյուսիսային Աֆրիկա Հարավ-արնմտյան Ասիա Մոնղոլիա-Չինաստան Հարավային Աֆրիկա Արգենտինա Ավստրալիայի արնմուտք ն հարավ Արնմտյան Ասիա ԱՄՆ արնմուտք Մեքսիկայի հյուսիս

13 829 9 100 2 330 1 270

6. Աշխարհի ամենամեծ հարթավայրերը Հ/հ

Անվանումը

Գտնվելու վայրը

Միջին μարչրությունը, մ 20-150-ից (արնմուտքում) մինչն 300 (արնելքում)

Մակերեսը, մլն կմ2

1.

Ամազոնի դաշտավայր

Հարավային Ամերիկա

2.

Բրազիլական սարահարթ

Հարավային Ամերիկա

200-2000

4,0

Եվրասիա

3,9

Եվրասիա

500-700

3,5

Հարավային Ամերիկա

մինչն 200

3,0

Եվրասիա

2,7

Եվրասիա

500-1300

2,3

3. 4. 5. 6. 7.

Ռուսական (Արնելա վրոպական) հարթավայր Միջինսիμիրական սարահարթ Լա-Պլատայի դաշտավայր Արնմտասիμիրական դաշտավայր Արաμական սարահարթ

5,2

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Անվանումը

8.

Թուրանի դաշտավայր

9.

Կենտրոնական հարթավայր

10.

Մեծ հարթավայրեր

Գտնվելու վայրը

Միջին μարչրությունը, մ

Եվրասիա

-132-ից 933

2,0

150-500

1,5

700-1800

1,2

Հյուսիսայի Ամերիկա Հյուսիսայի Ամերիկա

Մակերեսը, մլն կմ2

7. Աշխարհի ամենամեծ կղզիները Հ/հ

Կղզին

1.

Գրենլանդիա

2.

Նոր Գվինեա

3.

Կալիմանտան

4. 5.

Մադագասկար Բաֆֆինի Երկիր

6.

Սումատրա

7.

Վիկտորիա

8.

Հոնսյու

9.

Մեծ Բրիտանիա

10.

Էլսմիր

Գտնվելու վայրը Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիս Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտք Հնդկական օվկիանոս Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիս Հնդկական օվկիանոսի հյուսիս-արնելք Կանադայի Արկտիկական կղզախումμ Ճապոնական ծով Եվրոպայի հյուսիսարնմուտք Կանադայի Արկտիկական կղզախումμ

Մակերեսը, կմ 2 2 130 800 785 753 748 168 587 713 507 451 443 066 217 291 225 850 209 331 196 236

8. Աշխարհի ամենամեծ թերակղզիները Հ/հ

Թերակղզին

Գտնվելու վայրը Ասիայի հարավ-արնմուտք

Մակերեսը, հազար կմ 2 2 730

1.

Արաμական

2.

Հնդստան

Ասիայի հարավ

2 050

3.

Հնդկաչին

Ասիայի հարավ-արնելք

2 000

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Թերակղզին

Գտնվելու վայրը Հյուսիսային Ամերիկա

Մակերեսը, հազար կմ 2 1 320

4.

Լաμրադոր

5.

Սկանդինավյան

Եվրոպայի հյուսիս

6.

Սոմալի

Աֆրիկայի արնելք

7.

Պիրենեյան

Եվրոպայի հարավ-արնելք

7. 8. 9.

Բալկանյան Փոքր Ասիա Թայմիր

Եվրոպայի հարավ Ասիայի արնմուտք Ասիայի հյուսիս

9. Աշխարհի ամենաերկար քարանձավները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Քարանչավը

Տեղակայման վայրը

Մամոնտի Օպտիմիստիչեսկայա Հելոխ Օզերնայա Մոխրոտիկ Ջնել Գրինμրայեր Կապ Կուտան Բուդիստական Օխո Գուարենյա

ԱՄՆ Ուկրաինա Շվեյցարիա Ուկրաինա Ուկրաինա ԱՄՆ ԱՄՆ Թուրքմենստան Չինաստան Իսպանիա

Երկարությունը, կմ

10. Աշխարհի ամենաերկար գետերը Հ/հ

Գետը

1.

Ամազոն

2. 3.

Նեղոս Յանցզի

4.

Միսսիսիպի

Գտնվելու վայրը Հարավային Ամերիկա Աֆրիկա Ասիա Հյուսիսային Ամերիկա

Երկարությունը, կմ 6 992 6 852 6 300 6 275 (Միսսուրիի ն Ջեֆերսոնի հետ) (առանց Միսսուրիի ն Ջեֆերսոնի` 3950)

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 5.

Գետը Հուանհե

Գտնվելու վայրը Ասիա

6.

Օμ

7.

Պարանա

8.

Կոնգո

Աֆրիկա

9. 10.

Մեկոնգ Ամուր

Ասիա Ասիա

Ասիա

Երկարությունը, կմ 5 464 5 410 (Իրտիշի հետ) (առանց Իրտիշի՝ 3650)

Հարավային Ամերիկա

4 880 4 667 (Լուալաμայի ն Չամμեշիի հետ) 4 500 4 440 (Արգունի հետ)

11. Աշխարհի ամենամեծ լճերը Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Լիճը Կասպից ծով Վերին Վիկտորիա Հուրոն Միչիգան Տանգանիկա Բայկալ Մեծ Արջի Նյասա Մեծ Ստրուկների

Գտնվելու վայրը

Մակերեսը, կմ 2

Եվրասիա Հյուսիսայի Ամերիկա Աֆրիկա Հյուսիսայի Ամերիկա Հյուսիսայի Ամերիկա Աֆրիկա Ասիա Հյուսիսայի Ամերիկա Աֆրիկա Հյուսիսայի Ամերիկա

371 000 82 103 68 800 59 700 57 757 32 896 31 722 31 328 30 044 28 568

Խորությունը, մ 1 026 1 470 1 642

12. Աշխարհի ամենաμարձր ջրվեժները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Ջրվեժը Անխել Տուգելա Երեք քույրերի Օլոուպենա Ումμիլա Վիննուֆոսեն Սկորգա Պուուկաոկո

Գտնվելու վայրը Վենեսուելա ՀԱՀ Պերու ԱՄՆ Պերու Նորվեգիա Նորվեգիա ԱՄՆ, Հավայներ

Բարչրությունը, մ 1054 (979)

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 9. 10.

Ջրվեժը Ջեյմս Բրյուս Բրաուն Ֆոլս

Գտնվելու վայրը Կանադա Նոր Զելանդիա

Բարչրությունը, մ

13. Աշխարհի ամենամեծ ծովերը Հ/հ 1.

Շովը Սարգասյան

2.

Ֆիլիպինյան

3.

Արաμական

4.

Կորալյան

5. 6.

Հարավ ինական Թասմանի

7.

Ֆիջի

8.

Ուեդելլի

9.

Կարիμյան

10.

Միջերկրական

Գտնվելու վայրը Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսարնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտք Հնդկական օվկիանոսի հյուսիս Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի հարավ Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտք Հարավային օվկիանոս Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտ Ատլանտյան օվկիանոսի արնելք

Մակերեսը, հազար կմ 2

Խորությունը, մ

6 000

6 622

5 726

10 789

4 832

5 806

4 068

9 174

3 537

5 377

3 336

6 015

3 177

7 633

2 910

6 820

2 777

7 090

2 505

5 121

Մակերեսը, հազար կմ 2 2 172

Խորությունը, մ 4 045

1 605

3 822

1 335

5 670

14. Աշխարհի ամենամեծ ծոցերը Հ/հ

Շոցը

1. 2.

Բենգալյան Մեքսիկական

3. 4.

Մեծ Ավստրալական Հուդզոնի

Գտնվելու վայրը Ասիա Հյուսիսային Ամերիկա Ավստրալիա Հյուսիսային Ամերիկա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Շոցը

5. 6.

Գվինեական Ալյասկա

7. 8. 9.

Կարպենտարիա Սիամի Սուրμ Լավրենտիոսի Պարսից

10.

Գտնվելու վայրը Աֆրիկա Հյուսիսային Ամերիկա Ավստրալիա Եվրասիա Հյուսիսային Ամերիկա Ասիա

Մակերեսը, հազար կմ 2

Խորությունը, մ 5 207

4 929

15. Աշխարհի ամենախորը օվկիանոսային իջվածքները Հ/հ

öողրակը

1.

Մարիանյան

2.

Տոնգա

3.

Ֆիլիպինյան

4.

Կերմադեկ

5.

Իզդու-Օգասավարա

6. 7.

ԿուրիլոԿամչատկյան Յապ

8.

Պուերտո-Ռիկո

9.

Հարավ-Սանդվիչյան

10.

Չիլիական

Գտնվելու վայրը Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արնմուտք Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտք Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտք Ատլանտյան օվկիանոսի հարավ Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնելք

Խորությունը, մ 11 022 (10 924) 10 822 10 789 10 047 9 810 9 717 8 967 8 742 8 325 8 180

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

16. Աշխարհի ամենախորը ցամաքային իջվածքները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Գտնվելու վայրը

Իջվածքը Գհոր (Էլ-Գոր), Մեռյալ ծովի մակարդակ Տիվերիադական լճի մակարդակ Աֆար, Ասսալ լճի մակարդակ Տուրֆան Կատարա Կարագիե Աֆարի գոգավորություն Կարμոն լիճ, Գրան-Բախոդե-Սան-Խուլիան Մահվան Հովիտ Ակչակայա

ԻսրայելՀորդանան

Խորությունը, մ -405 (-425)

Սիրիա

Ջիμութի

Չինաստան Եգիպտոս Ղազախստան Եթովպիա

Արգենտինա

ԱՄՆ Թուրքմենստան

17. Աշխարհի ամենամեծ սառցադաշտերը Հ/հ

Սառցադաշտը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ռոսսա Լարնսեն Էյմերի Արնմտյան Շպիցμերգեն Նոր Երկիր Վատնայյոկուդլ Մալասպինա Լաունգյոկուդլ Ֆեդչենկո Շելկտոն

Գտնվելու վայրը Անտարկտիդա Անտարկտիդա Անտարկտիդա Նորվեգիա Ռուսաստան Իսլանդիա ԱՄՆ, Ալյասկա Իսլանդիա Տաջիկստան Անտարկտիդա

Մակերեսը, հազար կմ 2 542,3 86,0 40,0 35,1 20,0 8,4 2,2 1,0 0,9 0,5

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

18.

Պետությունների սահմանների ձգվածությունը 18.1. Աշխարհի ամենաերկար ցամաքային սահման երկրները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

ունեցող

Ցամաքային սահմանի երկարությունը, կմ 22 117 20 344 16 885 14 103 12 185 12 034 10 730 9 861 8 893 8 220 7 461 7 243 6 940 6 774 6 764 6 343 6 339 6 309 6 221 5 968 1 431

Պետությունը Չինաստան Ռուսաստան Բրազիլիա Հնդկաստան Ղազախստան ԱՄՆ Կոնգոյի ԺՀ Արգենտինա Կանադա Մոնղոլիա Պերու Մալի Բոլիվիա Պակիստան Սուդան Ալժիր Չիլի Կոլումμիա Ուզμեկստան Չադ Հայաստան

18.2. òամաքային սահման չունեցող երկրները (36) Անտիգուա ն Բարμուդա, Ավստրալիա, Բահամներ, Բահրեյն, Բարμադոս, Գրենադա, Դոմինիկա, Իսլանդիա, Կաμու Վերդե, Կիրիμատի, Կոմորներ, Ճապոնիա, Մադագասկար, Մալդիվներ, Մալթա, Մավրիկիոս, Մարշալյան Կղզիներ, Միկրոնեզիա, Նաուրու, Նոր Զելանդիա, Շրի Լանկա, Պալաու, Ջամայկա, Սամոա, Սան Թոմե ն Պրինսիպի, Սեյշելներ, Սենտ Վինսենտ ն Գրենադիններ, Սենտ Քիթս ն Ննիս, Սենթ Լյուսիա, Սողոմոնի Կղզիներ, Վանուատու, Տոնգա, Տրինիդադ ն Տոμագո, Տուվալու, Ֆիջի, Ֆիլիպիններ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

18.3. Համատեղ ամենաերկար սահմանների չգվածություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները Հ/հ

Պետությունները

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

ԱՄՆ-Կանադա Ռուսաստան-Ղազախստան Արգենտինա-Չիլի Չինաստան-Մոնղոլիա Ռուսաստան-Չինաստան Հնդկաստան-Բանգլադեշ Ռուսաստան-Մոնղոլիա Բրազիլիա-Բոլիվիա Չինաստան-Հնդկաստան ԱՄՆ-Մեքսիկա Բրազիլիա-Պերու

12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. …

Հնդկաստան-Պակիստան Կոնգոյի ԺՀ-Ագոլա Պակիստան-Աֆղանստան Կոնգոյի ԺՀ-Կոնգո Մավրիտանիա-Մալի Ղազախստան- Ուզμեկստան Բրազիլիա-Վենեսուելա Չինաստան-Մյանմա Վիետնամ-Լաոս Հայաստան-Ադրμեջան

19.

Համատեղ սահմանի չգվածությունը, կմ 8 891 7 513 5 308 4 677 4 209 4 053 3 485 3 423 3 380 3 141 2 995 2 912 2 511 2 430 2 410 2 237 2 203 2 200 2 185 2 130

Առափնյա գծի ձգվածությունը

19.1. Առափնյա գծի ամենամեծ չգվածություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները Հ/հ 1. 2. 3.

Առափնյա գծի չգվածությունը, կմ 202 080 54 716 37 653

Պետությունը Կանադա Ինդոնեզիա Ռուսաստան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Առափնյա գծի չգվածությունը, կմ 36 289 29 751 25 760 25 148 19 924 15 134 14 500 13 676 12 429 9 330 7 600 7 491 7 314 7 200 7 000 6 435 6 112

Պետությունը Ֆիլիպիններ Ճապոնիա Ավստրալիա Նորվեգիա ԱՄՆ Նոր Զելանդիա Չինաստան Հունաստան Մեծ Բրիտանիա Մեքսիկա Իտալիա Բրազիլիա Դանիա Թուրքիա Հնդկաստան Չիլի Միկրոնեզիա

19.2. Դեպի ծով ելք չունեցող երկրները (44). Ադրμեջան, Անդորրա, Ավստրիա, Աֆղանստան, Բելառուս, Բհուտան, Բոլիվիա, Բոտսվանա, Բուրկինա üասո, Բուրունդի, Եթովպիա, Զամμիա, Զիմμաμվե, Թուրքմենստան, Լաոս, Լեսոտո, Լիխտենշտայն, Լյուքսեմμուրգ, ԿԱՀ, Հայաստան, Հարավային Սուդան, Հունգարիա, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մակեդոնիա, Մալավի, Մալի, Մոլդովա, Մոնղոլիա, Նեպալ, Նիգեր, Շվեյցարիա, Չադ, Չեխիա, Պարագվայ, èուանդա, Սան Մարինո, Սերμիա, Սլովակիա, Սվազիլենդ, Տաջիկստան, Ուգանդա, Ուզμեկստան:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

20. Ամենաμարձր լեռնագագաթներով աշխարհի 20 երկրները Հ/հ 1.

Պետությունը Չինաստան, Նեպալ

2. Հնդկաստան 3. Պակիստան

Գագաթը Ջոմոլունգմա (Էվերեստ) Չոգորի (Կ-2) փաստացի` Կանչենջանգա Տիրիչմիր փաստացի` Չոգորի (Կ-2) Կանկար Պունսում Իսմոիլ Սոմոնիի պիկ Նոշակ Հաղթանակի պիկ Խան Թենգրի Ակոնկագուա Ննադո-Օխոս-դելՍալադո Ուասկարան Սաջամա Չիմμորասո Դենալի (նախկին` Մաք Քինլի) Լոգան

4. 5.

Բհուտան

6. 7. 8. 9. 10.

Աֆղանստան Ղրղզստան Ղազախստան Արգենտինա

11. 12. 13. 14.

Պերու Բոլիվիա Էկվադոր

15.

Կանադա

16.

Տանզանիա

17.

Մյանմա

18.

Կոլումμիա

Քրիստոμալ Կոլոն

19. 20.

Մեքսիկա Իրան

Օրիսաμա Դեմավենդ

41.

Հայաստան

Տաջիկստան

Չիլի

ԱՄՆ

Կիլիմանջարո Հկակաμո Ռազի

Արագած

Լեռնային համակարգը

Բարչրությունը, մ

Հիմալայներ

8848 (8850)

Կարակորում

Հիմալայներ

Հինդուկուշ

Կարակորում

Հիմալայներ

Պամիր

Հինդուկուշ Տյան Շան Տյան Շան Անդեր

6995 (7010)

Անդեր

Անդեր Անդեր Անդեր

Ալյասկա

Կորդիլիերներ Արնելաաֆրիկյան սարահարթ Տիμեթ Սիերա-Ննադա-դե-Սանտա-Մարտա Կորդիլիերներ Էլμուրս Հայկական լեռնաշխարհ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

21. Ամենացածր μարձրություններով (իջվածքներով) աշխարհի 20 երկ րները

Հ/հ

Պետությունը

1.

Իսրայել, Հորդանան

2.

Սիրիա

3.

Ջիμութի

4.

Չինաստան

5. 6. 7.

Եգիպտոս Ղազախստան Եթովպիա

8.

Արգենտինա

9.

ԱՄՆ

10.

Թուրքմենստան

11.

Էրիթրեա

12.

Մարոկկո

13.

Լիμիա

14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Դոմինիկյան Հանրապետություն Ալժիր Ռուսաստան, Իրան, Ադրμեջան Թունիս Ավստրալիա Մեքսիկա Նիդերլանդներ

Իջվածքը Մեռյալ ծով Տիվերիադյան լիճ (փաստացի գտնվում է Իսրայելում) Ասսալ լիճ, Աֆարի իջվածք Այդընգյոլ, Տուրֆանի իջվածք Կատարա իջվածք Կարագիե իջվածք Աֆարի իջվածք Կարμոն լիճ, Գրան-Բախոդե-Սան-Խուլիան Բեդվոտեր, Մահվան Հովիտ Ակչակայա իջվածք Կուլյուլ լիճ, Աֆարի գոգավորություն Տախ իջվածք Սաμխատ-Գուզայյալ իջվածք

Բարչրությունը (իջվածքը), մ -405 (-425)

Էնրիկիլյո լիճ

Շոտ-Մելգիր լիճ

Կասպից ծովի մակարդակ

Շոտ-էլ-Գարսա լիճ Էյր լիճ Սալադա լիճ Զյոյդպլասպոլդեր

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

22.

Վարելահողերը 22.1. Պետության տարածքի նկատմամμ վարելահողերի ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ

Վարելահողերի տեսակարար կշիռը, 0

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. …

Բանգլադեշ Մոլդավիա Ուկրաինա Դանիա Հունգարիա Մավրիկիոս Հնդկաստան Լուանդա Լիտվա Տոգո Լեհաստան Ռումինիա Չեխիա Բարμադոս Կոմորներ Բուրունդի Ֆրանսիա Գերմանիա Նիգերիա Սալվադոր Հայաստան

55,4 54,5 53,8 52,6 49,6 49,0 48,8 45,6 44,8 44,2 40,3 39,5 38,8 37,2 35,9 35,6 33,5 33,1 33,0 31,4 16,6

22.2. Պետության տարածքի նկատմամμ վարելահողերի ամենափոքր տեսակարար կշիռ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4.

Վարելահողերի տեսակարար կշիռը, 0

Պետությունը Վատիկան Մոնակո Նաուրու Տուվալու

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Վարելահողերի տեսակարար կշիռը, 0 0,04 0,07 0,12 0,2 0,36 0,49 0,62 0,65 0,76 0,77 0,84 0,99 1,03 1,21 1,45 1,47

Պետությունը Ջիμութի Իսլանդիա Օման Մավրիտանիա Սուրինամ Պապուա Նոր Գվինեա Սողոմոնի Կղզիներ Բոտսվանա Մոնղոլիա ԱՄԷ Քուվեյթ Նամիμիա Լիμիա Գաμոն Կոնգո Սինգապուր

23.

Ոռոգվող հողերը 23.1. Ոռոգվող հողերի ամենամեծ տարածք ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Ոռոգվող հողերի մակերեսը, հազար կմ 2 558,1 546,0 223,9 182,3 76,5 63,2 52,2 49,9 47,3 46,0 45,0 42,8

Պետությունը Հնդկաստան Չինաստան ԱՄՆ Պակիստան Իրան Մեքսիկա Թուրքիա Թայլանդ Բանգլադեշ Ռուսաստան Ինդոնեզիա Ուզμեկստան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. …

Ոռոգվող հողերի մակերեսը, հազար կմ 2 37,8 35,6 35,3 34,2 30,8 30,0 29,2 27,5 2,7

Պետությունը Իսպանիա Ղազախստան Իրաք Եգիպտոս Ռումինիա Վիետնամ Բրազիլիա Իտալիա Հայաստան

23.2. Ոռոգվող հողերի ամենափոքր տարածք ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ոռոգվող հողերի մակերեսը,կմ 2

Պետությունը Վատիկան Մարշալյան Կղզիներ Բոտսվանա Բրունեյ Ջիμութի Սենտ Վինսենթ ն Գրենադիններ Գամμիա Կոնգոյի ԺՀ Մալի ԿԱՀ Բելիզ Բոսնիա ն Հերցոգովինա Կաμու Վերդե Լեսոտո Լիμերիա Սենթ Լյուսիա Սլովենիա Ֆիջի Ավստրիա Բահրեյն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

24.

Վերականգվող ջրային ռեսուրսները 24.1. Վերականգնվող ջրային ամենամեծ ծավալի ռեսուրսներ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Վերականգնվող ջրային ռեսուրսների ծավալը, կմ 3 8 647 4 525 3 069 2 902 2 840 2 360 2 019 1 911 1 880 1 325 1 283 1 227 1 168 7,77

Պետությունը Բրազիլիա Ռուսաստան ԱՄՆ Կանադա Չինաստան Կոլումμիա Ինդոնեզիա Հնդկաստան Պերու Վենեսուելա Կոնգոյի ԺՀ Բանգլադեշ Մյանմա Չիլի Արգենտինա Վիետնամ Կոնգո Պապուա Նոր Գվինեա Մալայզիա Բոլիվիա Հայաստան

24.2. Վերականգնվող ջրային ամենափոքր ծավալի ռեսուրսներ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Վերականգնվող ջրային ռեսուրսների ծավալը, կմ 3 0,020 0,024 0,030 0,051 0,052

Պետությունը Քուվեյթ Սենթ Քիթս ն Ննիս Մալդիվներ Մալթա Անտիգուա ն Բարμուդա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Վերականգնվող ջրային ռեսուրսների ծավալը, կմ 3 0,058 0,080 0,116 0,150 0,300 0,310 0,400 0,580 0,610 0,920 1,000 1,250 1,480 1,720 2,200

Պետությունը Քաթար Բարμադոս Բահրեյն ԱՄԷ Կաμու Վերդե Ջիμութի Կիպրոս Լիμիա Սինգապուր Հորդանան Օման Կոմորներ Լյուքսեմμուրգ Իսրայել Մավրիկիոս

25. Քաղցրահամ ջուր 25.1. Տարեկան 1 μնակչի հաշվող քաղցրահամ ջրի ամենամեծ ծավալ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Քաղցրահամ ջրի ծավալը 1 μնակչի հաշվով, մ 3/տարի

Պետությունը Թուրքմենստան Ղազախստան Ուզμեկստան Գայանա Հունգարիա Ադրμեջան Ղրղզստան Տաջիկստան ԱՄՆ Սուրինամ Իրաք Կանադա Թայլանդ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Քաղցրահամ ջրի ծավալը 1 μնակչի հաշվով, մ 3/տարի

Պետությունը Էկվադոր Ավստրալիա Մակեդոնիա Պակիստան Էստոնիա Պորտուգալիա Իրան

25.2. Տարեկան 1 μնակչի հաշվող քաղցրահամ ջրի ամենափոքր ծավալ ունեցող 20 երկրները, 2012թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Քաղցրահամ ջրի ծավալը 1 μնակչի հաշվով, մ 3/տարի

Պետությունը Կոնգոյի ԺՀ ԿԱՀ Կոնգո Մալդիվներ Ուգանդա Կոմորներ Բենին Պապուա Նոր Գվինեա Ռուանդա Գամμիա Անգոլա Չադ Ջիμութի Լեսոտո Տոգո Մոզամμիկ Լիμերիա Բուրունդի Կաμու Վերդե Գանա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

26.

Պետությունների մայրաքաղաքները 26.1. Հյուսիսային կիսագնդում հասարակածին առավել մոտ գտնվող 20 մայրաքաղաքները

Հ/հ

Մայրաքաղաքը

Պետությունը

1.

Սան Թոմե

Սան Թոմե ն Պրինսիպի

2.

Կամպալա

Ուգանդա

3.

Լիμրնիլ

4.

Սինգապուր

Սինգապուր

5.

Բաիրիկի

Կիրիμատի

6.

Մոգադիշո

Սոմալի

7.

Կուալա-Լումպուր

8.

Մալաμո

Հասարակածային Գվինեա

9.

Յաունդե

Կամերուն

10.

Մալե

Մալդիվներ

11.

Բանգի

12.

Սանտա Ֆե դե Բոգոտա

13.

Ջուμա

14.

Բանդար Սերի Բեգավան

Բրունեյ

15.

Աքրա

Գանա

16.

Պարամարիμո

17.

Լոմե

18.

Մոնրովիա

Գաμոն

Մալայզիա

ԿԱՀ Կոլումμիա Հարավային Սուդան

Սուրինամ Տոգո Լիμերիա

Աշխարհագրական կոորդինատները հս.լ. 0012/, արլ.երկ. 6039/ հս.լ. 0019/, արլ.երկ. 32025/ հս.լ. 0023/, արլ.երկ. 9027/ հս.լ. 1017/, արլ.երկ. 103051/ հս.լ. 1019/, արլ.երկ. 172058/ հս.լ. 2004/, արլ.երկ. 45022/ հս.լ. 3010/, արլ.երկ. 101042/ հս.լ. 3045/, արլ.երկ. 8047/ հս.լ. 3052/, արլ.երկ. 11031/ հս.լ. 4010/, արլ.երկ. 73030/ հս.լ. 4022/, արլ.երկ. 18035/ հս.լ. 4036/, արմտ.երկ. 74005/ հս.լ. 4051/, արլ.երկ. 31036/ հս.լ. 4053/, արլ.երկ. 114056/ հս.լ. 5033/, արմտ.երկ. 0013/ հս.լ. 5050/, արմտ.երկ. 55010/ հս.լ. 6008/, արլ.երկ. 1013/ հս.լ. 6018/, արմտ.երկ. 10048/

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Մայրաքաղաքը

19.

Պորտո Նովո

20.

Ջորջթաուն

Պետությունը Բենին Գայանա

Աշխարհագրական կոորդինատները հս.լ. 6029/, արլ.երկ. 2037/ հս.լ. 6048/, արմտ.երկ. 58010/

26.2. Հյուսիսային կիսագնդում հասարակածից առավել հեռու գտնվող 20 մայրաքաղաքները Հ/հ

Մայրաքաղաքը

Պետությունը

1.

Ռեյկյավիկ

2.

Հելսինկի

Ֆինլանդիա

3.

Օսլո

Նորվեգիա

4.

Տալլին

Էստոնիա

5.

Ստոկհոլմ

Շվեդիա

6.

Ռիգա

Լատվիա

7.

Մոսկվա

8.

Կոպենհագեն

Դանիա

9.

Վիլնյուս

Լիտվա

10.

Մինսկ

Բելառուս

11.

Դուμլին

Իռլանդիա

12.

Բեռլին

Գերմանիա

13.

Ամստերդամ

14.

Վարշավա

Իսլանդիա

Ռուսաստան

Նիդերլանդներ Լեհաստան

Աշխարհագրական կոորդինատները հս.լ. 64009/, արմտ.երկ. 21057/ հս.լ. 60010/, արլ.երկ. 24056/ հս.լ. 59055/, արլ.երկ. 10045/ հս.լ. 59026/, արլ.երկ. 24043/ հս.լ. 59020/, արլ.երկ. 18003/ հս.լ. 56057/, արլ.երկ. 24006/ հս.լ. 55045/, արլ.երկ. 37035/ հս.լ. 55041/, արլ.երկ. 12035/ հս.լ. 54041/, արլ.երկ. 25019/ հս.լ. 53054/, արլ.երկ. 27034/ հս.լ. 53019/, արմտ.երկ. 6014/ հս.լ. 52031/, արլ.երկ. 13024/ հս.լ. 52023/, արլ.երկ. 4054/ հս.լ. 52015/, արլ.երկ. 21000/

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Մայրաքաղաքը

Պետությունը

15.

Լոնդոն

16.

Աստանա

Ղազախստան

17.

Բրյուսել

Բելգիա

18.

Կին

19.

Պրագա

20.

Լյուքսեմμուրգ

Երնան

ՄԹ

Ուկրաինա Չեխիա Լյուքսեմμուրգ Հայաստան

Աշխարհագրական կոորդինատները հս.լ. 51030/, արմտ.երկ. 0010/ հս.լ. 51010/, արլ.երկ. 71025/ հս.լ. 50050/, արլ.երկ. 4020/ հս.լ. 50026/, արլ.երկ. 30031/ հս.լ. 50005/, արլ.երկ. 14028/ հս.լ. 49036/, արլ.երկ. 6007/ հս.լ. 40011', արլ.երկ. 44031'

26.3. Հարավային կիսագնդում հասարակածին առավել մոտ գտնվող 10 մայրաքաղաքները Հ/հ

Մայրաքաղաքը

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Կիտո Նայրոμի Կիգալի Բուժումμուրա Բրազավիլ Կինշասա Վիկտորիա Ջակարտա Դոդոմա Ֆունաֆուտի

Էկվադոր Նամիμիա Ռուանդա Բուրունդի Կոնգո Կոնգոյի ԺՀ Սեյշելներ Ինդոնեզիա Տանզանիա Տուվալու

Աշխարհագրական կոորդինատները հվ.լ. 0013/, արմտ.երկ. 78030/ հվ.լ. 1017/, արլ.երկ. 36049/ հվ.լ. 1057/, արլ.երկ. 30004/ հվ.լ. 3022/, արլ.երկ. 29021/ հվ.լ. 4015/, արլ.երկ. 15017/ հվ.լ. 4019/, արլ.երկ. 15018/ հվ.լ. 4038/, արլ.երկ. 55027/ հվ.լ. 6010/, արլ.երկ. 106049/ հվ.լ. 6048/, արլ.երկ. 39017/ հվ.լ. 8030/, արլ.երկ. 179012/

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

26.4. Հարավային կիսագնդում հասարակածից առավել հեռու գտնվող 10 մայրաքաղաքները Հ/հ

Մայրաքաղաքը

1.

Վելինգտոն

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Կանμերա Մոնտնիդեո Բուենոս Այրես Սանտյագո Մասերու Մμաμանե Մապուտու Պրետորիա Ասունսիոն

Պետությունը Նոր Զելանդիա Ավստրալիա Ուրուգվայ Արգենտինա Չիլի Լեսոտո Սվազիլենդ Մոզամμիկ ՀԱՀ Պարագվայ

Աշխարհագրական կոորդինատները հվ.լ. 41028/, արլ.երկ. 174051/ հվ.լ. 35017/, արլ.երկ. 149013/ հվ.լ. 34053/, արմտ.երկ. 56011/ հվ.լ. 34036/, արմտ.երկ. 58040/ հվ.լ. 33027/, արմտ.երկ. 70040/ հվ.լ. 29019/, արլ.երկ. 27029/ հվ.լ. 26018/, արլ.երկ. 31006/ հվ.լ. 25057/, արլ.երկ. 32035/ հվ.լ. 25042/, արլ.երկ. 28013/ հվ.լ. 25016/, արմտ.երկ. 57040/

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՄԱՍ 2. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

27. Երկրների տարանջատումն ըստ μնակչության թվաքանակի

27.1. Բնակչության թվաքանակով աշխարհի 50 ամենամեծ երկրները, 2017 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

Պետությունը Չինաստան (Հոնգ Կոնգի ն Մակաուի հետ ռանց Տայվանի) Հնդկաստան ԱՄՆ Ինդոնեզիա Բրազիլիա Պակիստան Նիգերիա Բանգլադեշ Ռուսաստան Մեքսիկա Ճապոնիա Եթովպիա Ֆիլիպիններ Վիետնամ Եգիպտոս Կոնգոյի ԺՀ Իրան Գերմանիա Թուրքիա Թայլանդ Միացյալ Թագավորություն Ֆրանսիա Իտալիա Տանզանիա ՀԱՀ Մյանմա Հարավային Կորեա

Բնակչության թվաքանակը, հազար մարդ 1 396 241 1 342 513 326 474 263 510 211 243 196 744 191 836 164 828 143 375 130 223 126 045 104 345 103 797 95 415 95 215 82 243 80 946 80 636 80 417 68 297 65 511 64 939 59 798 56 877 55 436 54 836 50 705

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 138.

Բնակչության թվաքանակը, հազար մարդ 49 068 48 467 46 070 44 405 43 272 42 166 41 653 41 064 38 654 38 564 36 626 35 241 34 169 32 743 32 166 31 926 31 164 30 691 29 538 29 187 28 657 28 119 26 655 2 986 7 407 534

Պետությունը Կոլումμիա Քենիա Իսպանիա Ուկրաինա Արգենտինա Սուդան Ուգանդա Ալժիր Իրաք Լեհաստան Կանադա Մարոկկո Աֆղանստան Սաուդյան Արաμիա Պերու Վենեսուելա Մալայզիա Ուզμեկստան Մոզամμիկ Նեպալ Գանա Եմեն Անգոլա Հայաստան ԱՇԽԱՐՀ

27.2. Բնակչության թվաքանակով աշխարհի 10 ամենափոքր երկրները, 2017 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4.

Բնակչության թվաքանակը, մարդ 9 975 10 301 21 726

Պետությունը Վատիկան Տուվալու Նաուրու Պալաու

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Բնակչության թվաքանակը, մարդ 32 104 38 010 38 022 53 132 56 780 68 728

Պետությունը Սան Մարինո Մոնակո Լիխտենշտեյն Մարշալյան Կղզիներ Սենթ Քիթս ն Ննիս Անդորրա

27.3. Սինչն 10 հազար μնակչություն ունեցող կախյալ պետություններն ու տարածքները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

12.

Պետությունը Փիթքեռն (Միացյալ Թագավորություն) Կոկոսյան կղզիներ (ՄԹ) Տոկելաու (Նոր Զելանդիա) Նիուե (Նոր Զելանդիա) Սμ. Ծննդյան կղզի (Ավստրալիա) Նորֆոլկ (Ավստրալիա) Շպիցμերգեն (Նորվեգիա) Ֆոլկլենդյան կղզիներ (ՄԹ, Արգենտինա) Մոնսեռատ (ՄԹ) Սեն Պիեռ ն Միքելոն (Ֆրանսիա) Սուրμ Հեղինե, Համμարձման Կղզի, Տրիստան դա Կունյա կղզիներ (ՄԹ) Սեն Բարտելեմի (Ֆրանսիա)

Բնակչության թվաքանակը, մարդ

Հաշվառման տարեթիվը 2013 թ.

1 300 1 614 2 072 2 302 2 575 2 919

2011 թ. 2017 թ. 2017 թ. 2011 թ. 2011 թ. 2014 թ. 2017 թ.

5 179 6 319 7 729

2017 թ. 2017 թ. 2015 թ.

2012 թ.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

28.

Տարիքային կառուցվածքը 28.1. Տարիքային կառուցվածքում երեխաների (մինչն 15 տարեկան) ամենաμարչր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015թ. (ըստ ՄԱԿ-ի տվյալների) Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Նիգեր Ուգանդա Անգոլա Չադ Մալի Սոմալի Գամμիա Կոնգոյի ԺՀ Զամμիա Զամμիա Բուրկինա Ֆասո Մոզամμիկ Մալավի Տանզանիա Բուրունդի Նիգերիա Աֆղանստան Սենեգալ Էրիթրեա Սան Թոմե ն Պրինսիպի Կոնգո

20.

Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Երեխաների տեսակարար կշիռը, 0 50,5 48,1 47,7 47,7 47,5 46,7 46,2 46,0 45,9 45,9 45,6 45,3 45,2 45,2 44,8 44,0 44,0 43,8 42,8 42,6

Աֆրիկա

42,6

Գտնվելու տեղը

28.2. Տարիքային կառուցվածքում երեխաների (մինչն 15 տարեկան)

Հ/հ 1. 2.

ամենացածր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015թ. Երեխաների տեՊետությունը Գտնվելու տեղը սակարար կշիռը, 0 Գերմանիա Եվրոպա 12,9 Ճապոնիա Ասիա 12,9

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

3. 4.

Չինաստան Բոսնիա ն Հերցոգովինա Իտալիա ԱՄԷ Հարավային Կորեա Բուլղարիա Պորտուգալիա Ավստրիա Մալթա Լիտվա Հունաստան Հունգարիա Մոնակո Սլովենիա Շվեյցարիա Լատվիա Ուկրաինա Իսպանիա Հայաստան

Ասիա Եվրոպա

Երեխաների տեսակարար կշիռը, 0 13,0 13,5

Եվրոպա Ասիա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

13,7 13,9 14,0 14,1 14,1 14,2 14,4 14,5 14,6 14,6 14,6 14,8 14,8 14,9 14,9 14,9 18,4

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. …

28.3. Տարիքային կառուցվածքում տարեցների (60 տարեկան ն μարչր) ամենաμարչր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Պետությունը Ճապոնիա Իտալիա Հունաստան Գերմանիա Պորտուգալիա Լատվիա Ֆինլանդիա Բուլղարիա Ֆրանսիա

Գտնվելու տեղը Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա

Տարեցների տեսակարար կշիռը, 0 40,9 35,4 33,4 33,3 33,0 32,7 32,3 31,4 31,3

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. …

Պետությունը Խորվաթիա Շվեդիա Էստոնիա Լիտվա Բելգիա Հունգարիա Ավստրիա Իսպանիա Սլովենիա Մալթա Չեխիա Հայաստան

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

Տարեցների տեսակարար կշիռը, 0 30,7 30,6 30,4 30,3 29,6 29,3 29,3 29,3 29,1 29,1 29,0 19,2

28.4. Տարիքային կառուցվածքում տարեցների (60 տարեկան ն μարչր) ամենացածր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

ԱՄԷ Քաթար Նաուրու Քուվեյթ Գամμիա Բուրկինա Ֆասո Անգոլա Ուգանդա Աֆղանստան Բահրեյն Չադ Նիգեր Էրիթրեա Բուրունդի Սիեռա Լեոնե

Գտնվելու տեղը Ասիա Ասիա Օվկիանիա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Տարեցների տեսակարար կշիռը, 0 2,4 2,4 2,5 3,6 3,9 4,0 4,1 4,2 4,2 4,2 4,3 4,4 4,4 4,5 4,6

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 16. 17. 18. 19. 20. 29.

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

Զամμիա Նիգերիա Տոգո Սոմալի Սենեգալ

Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Տարեցների տեսակարար կշիռը, 0 4,7 4,7 4,7 4,8 4,8

Բնական աճը

29.1. Աշխարհի ամենամեծ μնական աճ ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. …

Մալավի Ուգանդա Նիգեր Բուրունդի Մալի Բուրկինա Ֆասո Զամμիա Եթովպիա Հարավային Սուդան Տանզանիա Թիմոր Լեշտի Բենին Անգոլա Սան Թոմե ն Պրինսիպի Տոգո Սոմալի Մոզամμիկ Գվինեա Սիեռա Լեոնե Սենեգալ Հայաստան

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա

Բնական աճը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 33,2 33,1 33,0 32,7 32,1 30,3 29,5 29,1 28,7 28,4 28,1 27,8 27,3 27,0 26,9 26,8 26,5 26,3 26,2 26,1 4,6

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

29.2. Աշխարհի ամենամեծ μնական նվազում ունեցող 20 երկրները, 2015թ. 1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Բուլղարիա Սերμիա Լատվիա Լիտվա Ուկրաինա Հունգարիա Գերմանիա Սլովենիա Ռումինիա Խորվաթիա Բելառուս Մոնակո Հունաստան Ռուսաստան Էստոնիա Պորտուգալիա Ճապոնիա Իտալիա Բոսնիա ն Հերցոգովինա Չեխիա

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա

Բնական նվազումը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ -5,5 -4,6 -4,3 -4,2 -3,7 -3,6 -2,9 -2,9 -2,8 -2,7 -2,7 -2,6 -2,4 -2,1 -1,9 -1,8 -1,6 -1,5 -0,9

Եվրոպա

-0,7

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ.

Սիրիայի ցուցանիշները հաշվարկված չեն: 30.

Ծնելիությունը 30.1. Աշխարհի ամենաշատ ծնելիություն ունեցող 20 երկրները, 2015թ. Հ/հ 1. 2. 3.

Պետությունը Նիգեր Մալի Ուգանդա

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Շնելիությունը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 45,5 45,0 43,8

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Զամμիա Բուրկինա Ֆասո Բուրունդի Մալավի Սոմալի Անգոլա Աֆղանստան Մոզամμիկ Նիգերիա Եթովպիա Սիեռա Լեոնե Հարավային Սուդան Չադ Տանզանիա Կամերուն Բենին Կոնգո

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Շնելիությունը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 42,1 42,0 42,0 41,6 40,5 38,8 38,6 38,6 37,6 37,3 37,0 36,9 36,6 36,4 36,2 36,0 35,6

30.2. Աշխարհի ամենաքիչ ծնելիություն ունեցող 20 երկրները, 2015թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Մոնակո Ճապոնիա Անդորրա Հվ. Կորեա Սինգապուր Սլովենիա Գերմանիա Սան Մարինո Հունաստան Իտալիա Բուլղարիա Բոսնիա ն Հերցոգովինա Սերμիա Ռումինիա

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Ասիա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա

Շնելիությունը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 6,7 7,9 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,7 8,9 8,9 9,1 9,1

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 15. 16. 17. 18. 19. 20. …. 31.

Պետությունը Հունգարիա Պորտուգալիա Ավստրիա Խորվաթիա Չեխիա Իսպանիա Հայաստան

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

Շնելիությունը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,6 13,9

Մահացությունը

31.1. Աշխարհի ամենաշատ մահացություն ունեցող 20 երկրները, 2015 թ.1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. ….

Պետությունը Լեսոտո Ուկրաինա Բուլղարիա Գվինեա-Բիսսաու Լատվիա Չադ Լիտվա Նամիμիա Աֆղանստան ԿԱՀ Ռուսաստան Սերμիա Սվազիլենդ Սոմալի Բոտսվանա Բելառուս Գաμոն Մալի Նիգերիա Զամμիա Հայաստան

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Եվրոպա Եվրոպա Աֆրիկա Եվրոպա Աֆրիկա Եվրոպա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Եվրոպա Եվրոպա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Եվրոպա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա

Մահացությունը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 14,9 14,5 14,4 14,3 14,3 14,3 14,3 13,9 13,9 13,8 13,7 13,7 13,6 13,6 13,4 13,4 13,1 12,9 12,9 12,7 9,3

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ.

Սիրիայի ցուցանիշները հաշվարկված չեն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

31.2. Աշխարհի ամենաքիչ մահացություն ունեցող 20 երկրները, 2015թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Քաթար ԱՄԷ Քուվեյթ Բահրեյն Սաուդյան Արաμիա Սինգապուր Օման Բրունեյ Լիμիա Հորդանան Սողոմոնի Կղզիներ Իրաք Մալդիվներ Վանուատու Մարշալյան Կղզիներ Միկրոնեզիա Ա ժիր Կոստա Ռիկա Դոմինիկյան Հարապետություն Պարագվայ

Գտնվելու տեղը Ասիա Ասիա Ասիա Ասիա Ասիա Ասիա Ասիա Ասիա Աֆրիկա Ասիա Օվկիանիա Ասիա Ասիա Օվկիանիա Օվկիանիա Օվկիանիա Աֆրիկա

Մահացությունը 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 1,5 2,0 2,2 2,7 3,3 3,4 3,4 3,5 3,6 3,8 3,8 3,8 3,9 4,1 4,2 4,2 4,3

Հս. Ամերիկա Հս. Ամերիկա

4,6 4,6

Հվ. Ամերիկա

4,7

32.

Միգրացիոն աճ'նվազում 32.1. Աշխարհի ամենաμարչր միգրացիոն սալդոյի գործակից ունեցող 20 երկրները, 2015թ.1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Պետությունը Քաթար Լյուքսեմμուրգ Սինգապուր Բահրեյն ԱՄԷ

Գտնվելու տեղը Ասիա Եվրոպա Ասիա Ասիա Ասիա

Միգրացիայի սալդո, 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 22,39 17,16 14,05 13,09 12,36

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Հարավային Սուդան Կիպրոս Իսպանիա Սան Մարինո Լիμիա Նորվեգիա Ջիμութի Բելգիա Կանադա Ավստրալիա Ավստրիա Շվեդիա Լիխտենշտայն Շվեյցարիա Բոտսվանա

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Աֆրիկա Եվրոպա Աֆրիկա Երոպա Հս.Ամերիկա Օվկիանիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Աֆրիկա

Միգրացիայի սալդո, 1000 μնակչի հաշվով, ‰ 11,47 9,48 8,31 8,03 7,80 7,25 6,06 5,87 5,66 5,65 5,42 5,42 5,08 4,74 4,56

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ.

Միգրացիոն սալդոյի գործակիցն արտահայտվում է մարդկանց 1000 μնակչի հաշվով միգրացիայի հավելաճի ն μնակչության միջին թվաքանակի հարաμերությամμ:

32.2. Աշխարհի ամենացածր միգրացիոն սալդոյի գործակից ունեցող 20 երկրները1, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Պետությունը Միկրոնեզիա Սիրիա Տոնգա Նաուրու Հորդանան Մալդիվներ Սամոա Մոլդովա Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ

Գտնվելու տեղը Օվկիանիա Ասիա Օվկիանիա Օվկիանիա Ասիա Ասիա Օվկիանիա Եվրոպա Հս. Ամերիկա

Միգրացիայի սալդո, 1000 μնակչի հաշվով, ‰ -20,93 -19,79 -17, 84 -13,63 -13,24 -12,68 -9,78 -9,67 -9,17

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 10. 11. 12. 13. 14. 16. 17. 18. 19. 20. ….

Պետությունը Սան Թոմե ն Պրինսիպի Սոմալի Սալվադոր Գայանա Լեսոտո Տուվալու Ֆիջի Լիտվա Լատվիա Հաիթի Հայաստան

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա

Միգրացիայի սալդո, 1000 μնակչի հաշվով, ‰ -8,63

Աֆրիկա Հս. Ամերիկա Հվ. Ամերիկա Աֆրիկա Օվկիանիա Օվկիանիա Եվրոպա Եվրոպա Հս. Ամերիկա Ասիա

-8,49 -8,28 -8,06 -7,36 -6,81 -6,34 -6,27 -6,25 -6,25 -5,80

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ.

Սիրիայի ցուցանիշները հաշվարկված չեն:

33.

Ուրμանիզացիան 33.1. Ուրμանիզացիայի ամենաμարչր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Ուրμանիզացիայի մակարդակը, 0

Պետությունը Սինգապուր Վատիկան Մոնակո Նաուրու Քաթար Քուվեյթ Բելգիա Մալթա Ուրուգվայ Իսլանդիա Սան Մարինո Ճապոնիա Իսրայել Արգենտինա

99,2 98,3 97,8 95,3 95,1 94,0 93,8 93,0 92,1 91,6

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 15. 16. 17. 18. 19. 20. 81.

Ուրμանիզացիայի մակարդակը, 0

Պետությունը Նիդերլանդներ Լյուքսեմμուրգ Չիլի Վենեսուելա Ավստրալիա Բահրեյն Հայաստան

89,9 89,9 89,6 88,9 88,8 88,7 63,6 (2015 թ.)

33.2. Ուրμանիզացիայի ամենացածր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ուրμանիզացիայի մակարդակը, 0

Պետությունը Տրինիդադ ն Տոμագո Բուրունդի Պապուա Նոր Գվինեա Լիխտենշտայն Ուգանդա Մալավի Նեպալ Շրի Լանկա Սենթ Լյուսիա Նիգեր Հարավային Սուդան Եթովպիա Սամոա Կամμոջա Սվազիլենդ Սողոմոնի Կղզիներ Միկրոնեզիա Էրիթրեա Չադ Տոնգա

9,1 11,8 13,0 13,5 15,8 16,1 18,2 18,3 18,5 18,5 18,6 19,0 19,3 20,5 21,3 21,8 22,1 22,2 22,3 23,6

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

33.3. Աշխարհի 20 խոշորագույն քաղաքային ագլոմերացիաները, 2015 թ. Հ/հ

Քաղաքը

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Տոկիո-Յոկահամա Ջակարտա Դելի Մանիլա Սեուլ-Ինչհոն Շանհայ Կարաչի Պեկին Նյու Յորք Գուանչժու-Ֆոշան Սան-Պաուլու Մեխիկո Մումμայ Օսակա-Կոμե-Կիոտո Մոսկվա Դաքքա Կահիրե Լոս Անջելես Բանկոգ Կոլկաթա

Ճապոնիա Ինդոնեզիա Հնդկաստան Ֆիլիպիններ Հվ. Կորեա Չինաստան Պակիստան Չինաստան ԱՄՆ Չինաստան Բրազիլիա Մեքսիկա Հնդկաստան Ճապոնիա Ռուսաստան Բանգլադեշ Եգիպտոս ԱՄՆ Թայլանդ Հնդկաստան

Բնակչությունը, հազար մարդ 37 843 30 539 24 998 24 123 23 480 23 416 22 123 21 009 20 630 20 597 20 365 20 063 17 712 17 444 16 170 15 669 15 600 15 058 14 998 14 667

33.4. Աշխարհի խոշորագույն քաղաքները (10 մլն ն ավելի μնակիչ ունեցող), 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Քաղաքը Շանհայ Կարաչի Պեկին Դելի Լագոս Ստամμուլ Գուանչժոու Մումμայ

Պետությունը Չինաստան Պակիստան Չինաստան Հնդկաստան Նիգերիա Թուրքիա Չինաստան Հնդկաստան

Բնակչությունը, մլն մարդ 23 416 22 123 21 009 16 788 13 919 13 854 13 080 12 478

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Քաղաքը Մոսկվա Դաքքա Կահիրե Սան-Պաուլու Լահոր Շենչժեն Սեուլ

Պետությունը Ռուսաստան Բանգլադեշ Եգիպտոս Բրազիլիա Պակիստան Չինաստան Հվ. Կորեա

Բնակչությունը, մլն մարդ 12 452 12 044 11 923 11 896 11 319 10 468 10 388

34.

Սեռային կառուցվածքը 34.1. Տղամարդ μնակչության ամենամեծ գերակշռություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը ԱՄԷ Քաթար Օման Բահրեյն Սաուդյան Արաμիա Քուվեյթ Բհուտան Պալաու Հնդկաստան Անդորրա Հորդանան Մալդիվներ Չինաստան Սամոա Աֆղանստան Պակիստան Բրունեյ Հասարակածային Գվինեա Միկրոնեզիա Կոտ դ' Իվուար

100 կնոջը μաժին հասնող տղամարդկանց թվաքանակը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

34.2. Կին μնակչության ամենամեծ գերակշռություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

100 կնոջը μաժին հասնող տղամարդկանց թվաքանակը

Պետությունը Լատվիա Լիտվա Հայաստան Ուկրաինա Ռուսաստան Բելառուս Էստոնիա Սալվադոր Պորտուգալիա Վրաստան Մոնակո Սան Մարինո Հունգարիա Անտիգուա ն Բարμուդա Բարμադոս Ռուանդա Ղազախստան Մոլդովա Խորվաթիա Շրի Լանկա

34.3. Տղաների ամենաշատ ծնունդ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

100 աղջկա դիմաց ծնվող տղաների թվաքանակը

Պետությունը Լիխտենշտայն Հայաստան Հնդկաստան Ադրμեջան Վիետնամ Ալμանիա Չինաստան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

100 աղջկա դիմաց ծնվող տղաների թվաքանակը

Պետությունը Սան Մարինո Գրենադա Վրաստան Մակեդոնիա Սինգապուր Պորտուգալիա Թունիս Ուկրաինա Իսպանիա Սերμիա Սլովենիա Սլովակիա Մալայզիա

34.4. Տղաների ամենաքիչ ծնունդ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

100 աղջկա դիմաց ծնվող տղաների թվաքանակը

Պետությունը Նաուրու Ղազախստան Բարμադոս Քենիա Մալավի Մոզամμիկ ՀԱՀ Քաթար Սենթ Քիթս ն Ննիս Կոմորներ Կոնգո Գամμիա Գանա Գվինեա Գվինեա-Բիսսաու Լեսոթո

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 17. 18. 19. 20.

100 աղջկա դիմաց ծնվող տղաների թվաքանակը

Պետությունը Լիμերիա Մադագասկար Մալի Մավրիտանիա

35. Մանկական մահացությունը 35.1. Սանկական մահացության ամենաμարչր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Գտնվելու տեղը

Պետությունը Աֆղանստան Մալի Սոմալի ԿԱՀ Գվինեա-Բիսսաու Չադ Նիգեր Անգոլա Բուրկինա Ֆասո Նիգերիա Սիեռա Լեոնե Կոնգոյի ԺՀ Մոզամμիկ Հասարակածային Գվինեա Լիμերիա Հարավային Սուդան Զամμիա Գամμիա Կոմորներ Բուրունդի

Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Մանկական մահացությունը, 1000 ծնվածից 117,23 104,34 100,14 92,86 90,92 90,30 86,27 79,99 76,80 74,09 73,29 73,15 72,42 71,12 69,19 68,16 66,62 65,74 65,31 63,44

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

35.2. Սանկական մահացության ամենացածր մակարդակ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 94.

Գտնվելու տեղը

Պետությունը Մոնակո Ճապոնիա Նորվեգիա Սինգապուր Շվեդիա Չեխիա Իսլանդիա Իտալիա Ֆրանսիա Իսպանիա Ֆինլանդիա Գերմանիա Մալթա Բելառուս Նիդերլանդներ Անդորրա Շվեյցարիա Իռլանդիա Հվ. Կորեա Իսրայել Հայաստան

Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Ասիա

Մանկական մահացությունը 1000 ծնվածից 1,81 2,13 2,48 2,53 2,60 2,63 3,15 3,31 3,31 3,33 3,36 3,46 3,59 3,64 3,66 3,69 3,73 3,74 3,93 3,98 13,97

36.

Կյանքի միջին տնողությունը 36.1. Ամենաμարչր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4.

Պետությունը Մոնակո Սան Մարինո Անդորրա Ճապոնիա

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 89,73 83,01 82,43 82,34

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 88.

Պետությունը Սինգապուր Ավստրալիա Իտալիա Ֆրանսիա Կանադա Իսպանիա Շվեյցարիա Շվեդիա Իսրայել Իսլանդիա Նոր Զելանդիա Լիխենշտայն Նորվեգիա Իռլանդիա Գերմանիա Միացյալ Թագավորություն Հայաստան

Գտնվելու տեղը Ասիա Օվկիանիա Եվրոպա Եվրոպա Հս. Ամերիկա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Օվկիանիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 82,14 81,81 81,77 81,50 81,38 81,17 81,07 81,07 80,96 80,90 80,59 80,31 80,20 80,19 80,07 80,05 72,93

36.2. Ամենացածր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Պետությունը Սվազիլենդ Անգոլա Զամμիա Լեսոտո Մոզամμիկ Սիեռա Լեոնե Լիμերիա Ջիμութի Մալավի ԿԱՀ Զիմμաμվե

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 33,32 38,20 38,64 40,38 41,18 41,24 41,84 43,37 43,82 44,47 45,77

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նիգերիա Չադ Գվինեա-Բիսսաու ՀԱՀ Սոմալի Աֆղանստան Մալի Ռուանդա Նամիμիա

Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 46,94 47,70 47,90 48,98 49,63 50,11 50,35 50,52 51,24

36.3. Տղամարդկանց ամենաμարչր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Մոնակո Սան Մարինո Անդորրա Սինգապուր Ավստրալիա Իտալիա Ճապոնիա Կանադա Իսրայել Շվեդիա Հորդանան Իսլանդիա Նոր Զելանդիա Շվեյցարիա Ֆրանսիա Իսպանիա Իռլանդիա Միացյալ Թագավորություն Գերմանիա

Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Օվկիանիա Եվրոպա Ասիա Հս. Ամերիկա Ասիա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Օվկիանիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 85,77 80,50 80,35 79,53 79,40 79,16 78,96 78,81 78,79 78,78 78,73 78,72 78,61 78,24 78,20 78,16 77,96 77,95 77,82

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 20. 91.

Գտնվելու տեղը

Պետությունը Նորվեգիա Հայաստան

Եվրոպա Ասիա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 77,53 69,06

36.4. Տղամարդկանց ամենացածր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Գտնվելու տեղը

Պետությունը Սվազիլենդ Անգոլա Զամμիա Սիեռա Լեոնե Լիμերիա Լեսոտո Մոզամμիկ Ջիμութի Մալավի ԿԱՀ Գվինեա-Բիսսաու Նիգերիա Զիմμաμվե Չադ Սոմալի Մալի Աֆղանստան Ռուանդա ՀԱՀ Տանզանիա

Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 32,63 37,24 38,53 38.92 40,71 41,18 41,83 41,89 44,07 44,40 46,07 46,16 46,36 46,67 47,78 48,38 48,81 49,25 49,81 50,56

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

36.5. Կանանց ամենաμարչր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 75.

Պետությունը Մոնակո Սան Մարինո Ճապոնիա Սինգապուր Ֆրանսիա Անդորրա Իտալիա Իսպանիա Ավստրալիա Կանադա Շվեյցարիա Լիխտենշտայն Շվեդիա Իսրայել Իսլանդիա Լյուքսեմμուրգ Նորվեգիա Ֆինլանդիա Բելգիա Ավստրիա Հայաստան

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Օվկիանիա Հս. Ամերիկա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 93,69 85,74 85,72 84,96 84,80 84,64 84,53 84,37 84,35 84,10 84,05 83,77 83,51 83,24 83,17 83,08 83,02 82,89 82,81 82,84 76,81

36.6. Կանանց ամենացածր կյանքի միջին տնողություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Պետությունը Սվազիլենդ Զամμիա Անգոլա Լեսոտո Մոզամμիկ

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 34,02 38,73 39,22 39,54 41,53

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Լիμերիա Մալավի Սիեռա Լեոնե ԿԱՀ Ջիμութի Զիմμաμվե Նիգերիա ՀԱՀ Չադ Գվինեա-Բիսսաու Նամիμիա Աֆղանստան Սոմալի Ռուանդա Բուրունդի

Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի միջին տնողությունը, տարի 43,00 43,57 43,64 44,54 44,89 45,16 47,76 48,13 48,77 49,79 50,86 51,47 51,53 51,83 53,01

37. Ծնելիության գումարային գործակիցը 37.1. Ծնելիության ամենամեծ գումարային գործակից ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2013 թ.

Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Պետությունը Մալի Նիգեր Ուգանդա Սոմալի Աֆղանստան Եմեն Բուրունդի Բուրկինա Ֆասո Կոնգոյի ԺՀ Անգոլա Եթովպիա

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի ընթացքում մեկ կնոջ ունեցած երեխաների միջին թվաքանակը 7,3 7,3 6.8 6,6 6,6 6,4 6,4 6,3 6,3 6,2 6,2

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Սիեռա Լեոնե Կոնգո Լիμերիա Մավրիտանիա Մալավի Օման Բենին Սան Թոմե ն Պրինսիպի Չադ

Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Կյանքի ընթացքում մեկ կնոջ ունեցած երեխաների միջին թվաքանակը 5,9 5,9 5,9 5,7 5,7 5,6 5,6 5,4 5,4

37.2. Ծնելիության ամենափոքր գումարային գործակից ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2013 թ.

Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

Պետությունը Սինգապուր Բելառուս Լիտվա Չեխիա Հարավային Կորեա Ճապոնիա Անդորրա Բոսնիա ն Հերցոգովինա Իսպանիա Իտալիա Լատվիա Մոլդովա Լեհաստան Սլովենիա Ուկրաինա Հայաստան

Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա

Կյանքի ընթացքում մեկ կնոջ ունեցած երեխաների միջին թվաքանակը,երեխա 1,1 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,3 1,3

Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա

1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,4

Գտնվելու տեղը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

Գտնվելու տեղը

17. 18. 19. 20.

Հունգարիա Հունաստան Սան Մարինո Սլովակիա

Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա

38.

Հավատացյալ μնակչության կրոնը

Կյանքի ընթացքում մեկ կնոջ ունեցած երեխաների միջին թվաքանակը,երեխա 1,4 1,4 1,4 1,4

38.1. Քրիստոնյա μնակչության ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Վատիկան Հոնդուրաս Գրենադա Պանամա Արնելյան Թիմոր Հայաստան Մոլդովա Տուվալու Վենեսուելա Հունաստան Դանիա Մալթա Սամոա Ռումինիա Մարշալյան Կղզիներ Սողոմոնի Կղզիներ Պարագվայ Բոլիվիա Միկրոնեզիա Պապուա Նոր Գվինեա

Քրիստոնյաների տեսակարար կշիռն ամμողջ μնակչության մեջ, 0 99,0 98,7 98,5 98,4 98,0 98,0 98,0 98,0 98,0 97,6 97,5 97,1 97,0 97,0 97,0 97,0

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

38.2. Սահմեդական μնակչության ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Մավրիտանիա Օման Սաուդյան Արաμիա Թուրքիա Ալժիր Աֆղանստան Մարոկկո Իրան Կոմորներ Թունիս Իրաք Լիμիա ԱՄԷ Պակիստան Ջիμութի Սենեգալ Ադրμեջան Հորդանան Գամμիա Եգիպտոս

Մահմեդականների տեսակարար կշիռն ամμողջ μնակչության մեջ, 0 99,8 99,0 99,0 98,7 98,0 98,0 98,0 97,0 97,0 96,0 95,0 94,0 94,0 93,4 92,0 90,0 90,0

38.3. Բուդդիստ μնակչության ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 10 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Պետությունը Կամμոջա Թայլանդ Մյանմա Բհուտան Շրի Լանկա Լաոս

Բուդդիստների տեսակարար կշիռն ամμողջ μնակչության մեջ, 0 96,4 94,6 89,0 75,0 69,1 67,0

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

7. 8. 9. 10.

Մոնղոլիա Սինգապուր Հարավային Կորեա Մալայզիա

39.

Բուդդիստների տեսակարար կշիռն ամμողջ μնակչության մեջ, 0 56,0 42,5 23,2 19,2

Չափահաս μնակչության գրագիտությունը

39.1. Գրագետ մարդկանց ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Գրագետ μնակչության տեսակարար կշիռը, 0

Պետությունը Անդորրա Վատիկան Վրաստան Լիխտենշտայն Լյուքսեմμուրգ Նորվեգիա Ֆինլանդիա Կուμա Լեհաստան Էստոնիա Բարμադոս Լատվիա Սամոա Սլովենիա Բելառուս Լիտվա Սլովակիա Ղազախստան Տաջիկստան Ռուսաստան

99,8 99,8 99,8 99,7 99,7 99,7 99,7 99,6 99,6 99,6 99,5 99,5 99,4

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

39.2. Գրագետ մարդկանց ամենափոքր տեսակարար կշիռ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 40.

Պետությունը Բուրկինա Ֆասո Չադ Աֆղանստան Նիգեր Գվինեա Բենին Սիեռա Լեոնե Սոմալի Սենեգալ Գամμիա Գվինեա-Բիսսաու Եթովպիա Մալի Բհուտան Մոզամμիկ Բանգլադեշ Նեպալ ԿԱՀ Կոտ դ՛ Իվուար Պակիստան

Գրագետ μնակչության տեսակարար կշիռը, 0 21,8 25,8 28,1 28,7 29,5 34,7 35,1 37,8 39,3 40,1 42,4 42,7 46,4 47,0 47,8 47,9 48,6 48,6 48,7 49,9

Նախադպրոցական ն դպրոցական կրթության տնողությունը

40.1. Նախադպրոցական ն դպրոցական կրթություն ստանալու համար պահանջվող ամենաշատ տարի ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Պետությունը Ավստրալիա Նոր Զելանդիա Իռլանդիա Իսլանդիա Հունաստան

Տարիների թիվը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը

Տարիների թիվը

Դանիա Կանադա Լիμիա Նորվեգիա Սլովենիա Ֆինլանդիա Հարավային Կորեա Բելգիա Միացյալ Թագավորություն Գերմանիա Իսպանիա Իտալիա ԱՄՆ Ֆրանսիա Շվեդիա

40.2. Նախադպրոցական ն դպրոցական կրթություն ստանալու համար

Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

պահանջվող ամենաքիչ տարի ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Պետությունը Տարիների թիվը Ջիμութի Նիգեր Բուրկինա Ֆասո Գվինեա-Բիսսաու Էրիթրեա Չադ Բենին Բուրունդի Գամμիա Զամμիա Մալի Պակիստան Սիեռա Լեոնե Աֆղանստան Բանգլադեշ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը

Տարիների թիվը

Գվինեա Մավրիտանիա Մյանմա Նիգերիա Եթովպիա

41.

Ընտրական իրավունքը 41.1. Քվեարկության համար պահանջվող ամենամեծ նվազագույն տարիք ունեցող աշխարհի 15 երկրները, 2012 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Բոլիվիա Գաμոն Քուվեյթ Լիμանան Մալայզիա Օման Սամոա Սաուդյան Արաμիա Սինգապուր Ֆիջի ԿԱՀ Բահրեյն Կամերուն Ճապոնիա Հարավային Կորեա

Քվեարկություն կատարելու համար անհրաժեշտ տարիքը

41.2. Քվեարկության համար պահանջվող ամենափոքր նվազագույն տարիք ունեցող աշխարհի 10 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3.

Քվեարկություն կատարելու համար անհրաժեշտ տարիքը

Պետությունը Ավստրիա Բոսնիա ն Հերցոգովինա Կուμա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Քվեարկություն կատարելու համար անհրաժեշտ տարիքը

Պետությունը Նիկարագուա Խորվաթիա Թիմոր Լեշտի Ինդոնեզիա ԿԺԺՀ Սեյշելներ Սուդան

42. Համաթվեր 42.1. Սարդկային ներուժի զարգացման ամենաμարչր համաթիվ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. 1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 85.

Պետությունը Նորվեգիա Ավստրալիա Շվեյցարիա Դանիա Նիդերլանդներ Գերմանիա Իռլանդիա ԱՄՆ Կանադա Նոր Զելանդիա Սինգապուր Լիխտենշտայն Շվեդիա Միացյալ Թագավորություն Իսլանդիա Հարավային Կորեա Իսրայել Լյուքսեմμուրգ Ճապոնիա Բելգիա Աշխարհի միջինը Հայաստան

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Օվկիանիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Հս.Ամերիկա Հս.Ամերիկա Օվկիանիա Ասիա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Ասիա Ասիա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Ասիա

Համաթիվը 0,944 0,935 0,930 0,923 0,922 0,916 0,916 0,915 0,913 0,913 0,912 0,908 0,907 0,907 0,899 0,898 0,894 0,892 0,891 0,890 0,711 0,733

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կազմվում է մարդկանց կյանքի պայմանների, գրագիտության, կրթության ն երկարակեցության ցուցանիշների հիման վրա:

42.2. Սարդկային ներուժի զարգացման ամենացածր համաթիվ ունեցող աշխարհի 10 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Պետությունը Նիգեր ԿԱՀ Էրիթրեա Չադ Բուրունդի Բուրկինա Ֆասո Գվինեա Սիեռա Լեոնե Մոզամμիկ Մալի

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Համաթիվը 0,348 0,350 0,391 0,392 0,400 0,402 0,411 0,413 0,416 0,419

42.3. Սարդկային երջանկության ամենաμարչր համաթիվ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2016 թ. 1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Պետությունը Դանիա Շվեյցարիա Իսլանդիա Նորվեգիա Ֆինլանդիա Կանադա Նիդերլանդներ Նոր Զելանդիա Ավստրալիա Շվեդիա Իսրայել Ավստրիա ԱՄՆ Կոստա Ռիկա

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Եվրոպա Հս. Ամերիկա Եվրոպա Օվկիանիա Օվկիանիա Եվրոպա Ասիա Եվրոպա Հս. Ամերիկա Հս. Ամերիկա

Համաթիվը 7,526 7,509 7,501 7,498 7,413 7,404 7,339 7,334 7,313 7,291 7,267 7,119 7,104 7,087

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 15. 16. 17. 18. 19. 20. 127.

Պետությունը Գերմանիա Բրազիլիա Բելգիա Իռլանդիա Մեքսիկա Լյուքսեմμուրգ Հայաստան

Գտնվելու տեղը Եվրոպա Հվ.Ամերիկա Եվրոպա Եվրոպա Հս.Ամերիկա Եվրոպա Ասիա

Համաթիվը 6,994 6,952 6,929 6,907 6,778 6,871 4,360

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կազմվում է մարդկանց կյանքի μարեկեցության ն շրջակա միջավայրի վիճակի ցուցանիշների հիման վրա:

42.4. Սարդկային երջանկության ամենացածր համաթիվ ունեցող աշխարհի 10 երկրները, 2016 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Պետությունը Բուրունդի Սիրիա Տոգո Աֆղանստան Բենին Ռուանդա Գվինեա Լիμերիա Տանզանիա Մադագասկար

Գտնվելու տեղը Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Ասիա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա Աֆրիկա

Համաթիվը 2,905 3,069 3,303 3,360 3,484 3,515 3,607 3,622 3,666 3,695

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՄԱՍ 3. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

43.

Երկրներն ըստ տնտեսական զարգացվածության

43.1. Տնտեսապես աշխարհի ամենազարգացած 50 երկրները, 2014 թ.

Հ/հ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25.

Համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) չափը, մլն դոլար Àստ Àստ Արժույթի Համաշխարմիջազգային հային μանկի հիմնադրամի

Պետությունը

ԱՄՆ Չինաստան1 Ճապոնիա Գերմանիա Միացյալ Թագավորություն Ֆրանսիա Բրազիլիա Իտալիա Հնդկաստան Ռուսաստան Կանադա Ավստրալիա Հարավային Կորեա Իսպանիա Մեքսիկա Ինդոնեզիա Նիդերլանդներ Թուրքիա Սաուդյան Արաμիա Շվեյցարիա Շվեդիա Նիգերիա Լեհաստան Արգենտինա Բելգիա

17 419 000 10 645 728 4 601 461 3 868 291 2 988 893 2 829 192 2 346 076 2 141 161 2 048 517 1 860 598 1 785 387 1 454 675 1 410 383 1 381 342 1 294 690 888 538 879 319 798 429 746 249 701 037 571 090 568 508 544 967 537 660 531 547

17 348 075 10 647 404 4 602 367 3 874 437 2 950 039 2 833 687 2 346 583 2 147 744 2 051 228 1 850 598 1 785 387 1 442 722 1 410 383 1 406 538 1 291 062 888 648 880 716 798 332 746 248 703 852 570 591 573 999 547 894 543 061 534 230

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 135.

Համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) չափը, մլն դոլար Àստ Àստ Արժույթի Համաշխարմիջազգային հային μանկի հիմնադրամի 499 817 499 817 436 888 437 582 425 326 416 490 404 824 404 824 399 451 399 451 381 286 206 252 377 740 377 867 350 085 350 082 342 362 342 362 338 104 338 108 307 860 307 872 305 675 305 673 286 538 286 435 284 777 284 618 272 217 272 649 258 062 258 017 250 814 250 814 243 632 246 849 235 574 237 970 230 117 229 948 223 508 223 508 217 872 216 036 213 518 210 109 210 109 205 270 205 270 11 644 11 644

Պետությունը

Նորվեգիա Ավստրիա Իրան Թայլանդ ԱՄԷ Վենեսուելա Կոլումμիա ՀԱՀ Դանիա Մալայզիա Սինգապուր Իսրայել Եգիպտոս Ֆիլիպիններ Ֆինլանդիա Չիլի Իռլանդիա Պակիստան Հունաստան Պորտուգալիա Իրաք Ղազախստան Ալժիր Քաթար Չեխիա Հայաստան

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հոնգ Կոնգի ցուցանիշի հետ միասին:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

43.2. Տնտեսապես աշխարհի ամենաթույլ զարգացած 10 երկրները, 2014թ.

Հ/հ

Համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) չափը, մլն դոլար Àստ Àստ Արժույթի միջաՀամաշխարզգային հիմնահային μակի դրամի

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Տուվալու Կիրիμատի Մարշալյան Կղզիներ Պալաու Միկրոնեզիա Սան Թոմե ն Պրինսիպի Տոնգա Դոմինիկա Կոմորներ Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ

44.

Մեկ շնչին μաժին ընկնող ՀՆԱ-ն 44.1. Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ամենամեծ ՀՆԱ ունեցող աշխարհի 50 երկրները, 2015 թ.1 Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ՀՆԱ չափը, դոլար 133 040 100 779 92 556 84 901 82 115 78 476 70 259 67 671 66 997 62 120 58 598

Պետությունը Քաթար Լյուքսեմμուրգ Լիխտենշտայն Սինգապուր Մոնակո Բրունեյ Քուվեյթ Նորվեգիա ԱՄԷ Սան Մարինո Շվեյցարիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46.

Պետությունը ԱՄՆ Իռլանդիա Սաուդյան Արաμիա Բահրեյն Նիդերլանդներ Շվեդիա Ավստրալիա Ավստրիա Իսլանդիա Կանադա Գերմանիա Դանիա Օման Բելգիա Ֆրանսիա Ֆինլանդիա Միացյալ Թագավորություն Անդորրա Ճապոնիա Հարավային Կորեա Նոր Զելանդիա Իտալիա Իսպանիա Մալթա Իսրայել Տրինիդադ ն Տոμագո Հասարակածային Գվինեա Չեխիա Կիպրոս Սլովենիա Սլովակիա Էստոնիա Լիտվա Պորտուգալիա Սեյշելյան Կղզիներ

Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ՀՆԱ չափը, դոլար 55 904 53 842 53 565 50 169 49 094 47 319 47 318 47 189 46 298 45 489 47 033 45 435 44 728 43 629 41 221 41 068 40 958 40 055 38 211 36 258 35 966 35 665 35 270 34 574 33 658 32 650 32 455 31 480 31 004 30 825 29 424 28 781 28 153 27 734 26 655

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ՀՆԱ չափը, դոլար 26 403 26 141 26 075 25 762 8 432

Պետությունը

47. 48. 49. 50. 123.

Լեհաստան Մալայզիա Հունգարիա Հունաստան Հայաստան

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Àստ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի:

44.2. Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ամենացածր ՀՆԱ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ.1 Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Կոնգոյի ԺՀ Զիմμաμվե Լիμերիա Նիգերիա Բուրունդի ԿԱՀ Էրիթրեա Սիեռա Լեոնե Սոմալի Տոգո Նիգեր Գվինեա Մոզամμիկ Մադագասկար Գվինեա-Բիսսաու Կոմորներ Գամμիա Կիրիμատի Բուրկինա Ֆասո Եթովպիա

Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող ՀՆԱ չափը, դոլար

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Àստ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

45. Էլեկտրաէներգիան 45.1. Ամենաշատ էլեկտրաէներգիա արտադրող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 100.

¾լեկտրաէներգիայի արտադրությունը, մլրդ կվտ/ժ 7,8

Պետությունը Չինաստան ԱՄՆ Հնդկաստան Ռուսաստան Ճապոնիա Կանադա Գերմանիա Բրազիլիա Ֆրանսիա Հարավային Կորեա Միացյալ Թագավորություն Մեքսիկա Սաուդյան Արաμիա Իտալիա Իսպանիա Իրան ՀԱՀ Ավստրալիա Թուրքիա Ինդոնեզիա Հայաստան

45.2. Բնակչության մեկ շնչի հաշվով ամենաշատ էլեկտրաէներգիա արտադրող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Պետությունը Իսլանդիա Նորվեգիա Քուվեյթ Կանադա Քաթար

Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող էլեկտրաէներգիան, կվտ/ժ 52 346 23 174 17 876 16 406 16 099

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 77.

Պետությունը Ֆինլանդիա Լյուքսեմμուրգ Շվեդիա ԱՄՆ ԱՄԷ Ավստրալիա Հարավային Կորեա Բահրեյն Նոր Զելանդիա Բրունեյ Սինգապուր Ավստրիա Բելգիա Շվեյցարիա Ճապոնիա Հայաստան

Բնակչության մեկ շնչին μաժին ընկնող էլեկտրաէներգիան, կվտ/ժ 15 742 15 511 14 029 13 227 10 619 10 514 10 162 9 782 9 378 8 517 8 404 8 359 8 072 7 972 7 847

46. Նավթ 46.1. Նավթի ամենամեծ հետախուզված պաշար ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Վենեսուելա Սաուդյան Արաμիա Կանադա Իրան Իրաք Ռուսաստան Քուվեյթ ԱՄԷ ԱՄՆ Լիμիա Նիգերիա Ղազախստան Քաթար

Նավթի հետախուզված պաշարները, մլրդ μարել 300,9 266,6 172,2 157,8 143,1 102,4 101,5 97,8 55,0 48,4 48,4 30,0 25,7

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նավթի հետախուզված պաշարները, մլրդ μարել

Պետությունը Չինաստան Բրազիլիա Անգոլա Ալժիր Մեքսիկա Նորվեգիա Էկվադոր

18,5 13,0 12,7 12,2 10,8 8,0 8,0

46.2. Աշխարհի ամենաշատ նավթ արդյունահանող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նավթի արդյունահանումը, մլն տոննա 568,5 567,2 540,7 215,5 214,6 197,0 182,6 175,5 149,1 135,2 131,8 127,6 113,0 88,8 88,7 79,3 79,3 68,5 53,1 46,6

Պետությունը Սաուդյան Արաμիա ԱՄՆ Ռուսաստան Կանադա Չինաստան Իրաք Իրան ԱՄԷ Քուվեյթ Վենեսուելա Բրազիլիա Մեքսիկա Նիգերիա Նորվեգիա Անգոլա Քաթար Ղազախստան Ալժիր Կոլումμիա Օման

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

46.3. Աշխարհի ամենաշատ նավթ սպառող 20 երկրները, 2015թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նավթի սպառումը, հազար μարել / օր

Պետությունը ԱՄՆ Չինաստան Հնդկաստան Ճապոնիա Սաուդյան Արաμիա Ռուսաստան Բրազիլիա Հարավային Կորեա Գերմանիա Կանադա Իրան Մեքսիկա Ֆրանսիա Ինդոնեզիա Միացյալ Թագավորություն Սինգապուր Իտալիա Իսպանիա Թայլանդ Ավստրալիա

19 396 11 968 4 159 4 150 3 895 3 283 3 157 2 575 2 338 2 322 1 947 1 926 1 806 1 628 1 559 1 339 1 262 1 226 1 224 1 006

46.4. Աշխարհի ամենաշատ նավթ արտահանող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Նավթի արտահանումը, հազար μարել / օր 7 163,3 4 897,5 3004,9 2 441,5 2 296,7 2114,0 1 974,0 1 963,8 1 710,9

Պետությունը Սաուդյան Արաμիա Ռուսաստան Իրաք ԱՄԷ Կանադա Նիգերիա Վենեսուելա Քուվեյթ Անգոլա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նավթի արտահանումը, հազար μարել / օր 1 247,1 1 234,7 1 081,1 788,0 736,1 642,2 594,7 458,0 432,9 365,5 315,1

Պետությունը Մեքսիկա Նորվեգիա Իրան Օման Կոլումμիա Ալժիր Միացյալ Թագավորություն ԱՄՆ Էկվադոր Մալայզիա Ինդոնեզիա

46.5. Աշխարհի ամենաշատ նավթ ներմուծող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նավթի ներմուծումը, հազար μարել / օր 7 351,0 6 730,9 3 935,5 3 375,3 2 781,1 1 846,5 1 306,0 1 261,6 1145,8 1 056,5 874,0 856,2 804,8 647,9 578,3 505,9 445,7 406,2 374,4 317,6

Պետությունը ԱՄՆ Չինաստան Հնդկաստան Ճապոնիա Հարավային Կորեա Գերմանիա Իսպանիա Իտալիա Ֆրանսիա Նիդերլանդներ Թայլանդ Միացյալ Թագավորություն Սինգապուր Բելգիա Կանադա Թուրքիա Հունաստան Շվեդիա Ինդոնեզիա Ավստրալիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

47.

Բնական գազ

47.1. Բնական գազի ամենամեծ հետախուզված պաշար ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ռուսաստան Իրան Քաթար Թուրքմենստան ԱՄՆ Սաուդյան Արաμիա ԱՄԷ Վենեսուելա Նիգերիա Ալժիր Ավստրալիա Իրաք Չինաստան Ինդոնեզիա Կանադա Նորվեգիա Եգիպտոս Քուվեյթ Լիμիա Ղազախստան

Բնական գազի հետախուզված պաշարները, տրլն մ 3 49,54 34,02 24,53 17,50 9,58 8,19 6,09 5,62 5,11 4,50 3,72 3,56 3,48 2,91 2,03 1,92 1,79 1,78 1,52 1,48

47.2. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ արդյունահանող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Բնական գազի արդյունահանումը, մլրդ մ3

Պետությունը ԱՄՆ Ռուսաստան Իրան Քաթար Կանադա Չինաստան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Նորվեգիա Թուրքմենստան Սաուդյան Արաμիա Ալժիր Ինդոնեզիա Մալայզիա Ավստրալիա ԱՄԷ Ուզμեկստան Նիդերլանդներ Մեքսիկա Եգիպտոս Նիգերիա Միացյալ Թագավորություն

Բնական գազի արդյունահանումը, մլրդ մ3

47.3. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ սպառող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

ԱՄՆ Ռուսաստան Չինաստան (Հոնգ Կոնգի հետ) Իրան Ճապոնիա Կանադա Սաուդյան Արաμիա Գերմանիա ԱՄԷ Միացյալ Թագավորություն Մեքսիկա Իտալիա Հնդկաստան Արգենտինա Ինդոնեզիա Ուզμեկստան

Բնական գազի սպառումը, մլրդ մ3

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 17. 18. 19. 20.

Բնական գազի սպառումը, մլրդ մ3

Պետությունը Թուրքիա Թայլանդ Եգիպտոս Հարավային Կորեա

47.4. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ արտահանող 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Բնական գազի արտահանումը, մլրդ.մ3 225,5 125,5 106,2 78,9 53,4 48,5 44,5 42,9 33,8 31,3 30,2 22,4 19,8 15,9 15,1 15,0 11,8 11,5 10,2 9,6

Պետությունը Ռուսաստան Քաթար Նորվեգիա Կանադա Նիդերլանդներ Թուրքմենստան ԱՄՆ Ալժիր Մալայզիա Ինդոնեզիա Ավստրալիա Նիգերիա Տրինիդադ ն Տոμագո Բոլիվիա Գերմանիա Ուզμեկստան Ղազախստան Օման Լիμիա Եմեն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

47.5. Աշխարհի ամենաշատ μնական գազ ներմուծող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Բնական գազի ներմուծումը, մլրդ մ3 123,3 72,2 61,0 51,9 47,2 44,1 39,4 30,8 28,5 27,5 26,5 21,6 18,0 17,2 16,3 13,3 12,3 11,5 10,7 7,5

Պետությունը Ճապոնիա Գերմանիա Իտալիա Չինաստան Թուրքիա Հարավային Կորեա Ֆրանսիա Միացյալ Թագավորություն Մեքսիկա Իսպանիա ԱՄՆ Հնդկաստան Բրազիլիա Բելգիա Ուկրաինա ԱՄԷ Թայլանդ Լեհաստան Արգենտինա Չեխիա

48. Աշխարհի ամենաշատ ավտոմեքենաներ արտադրող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Ավտոմեքենաների արտադրությունը, հազար միավոր 24 503 12 100 9 278 6 033 4 556 4 126 3 565 2 733

Պետությունը Չինաստան ԱՄՆ Ճապոնիա Գերմանիա Հարավային Կորեա Հնդկաստան Մեքսիկա Իսպանիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ավտոմեքենաների արտադրությունը, հազար միավոր 2 429 2 283 1 970 1 915 1 682 1 386 1 384 1 306 1 099 1 014 1 000

Պետությունը Բրազիլիա Կանադա Ֆրանսիա Թայլանդ Միացյալ Թագավորություն Թուրքիա Ռուսաստան Չեխիա Ինդոնեզիա Իտալիա Սլովակիա Իրան

49. Աշխարհի ամենաշատ ածուխ արդյունահանող 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ածխի արդյունահանումը, մլն տոննա 3680,0 892,6 605,1 478,0 421,0 347,1 256,7 190,3 142,9 114,7 88,2 88,2 85,5 81,7 69,5 53,8 49,0 43,2 41,9 37,0

Պետությունը Չինաստան ԱՄՆ Հնդկաստան Ավստրալիա Ինդոնեզիա Ռուսաստան ՀԱՀ Գերմանիա Լեհաստան Ղազախստան Թուրքիա Ուկրաինա Կոլումμիա Վիետնամ Կանադա Հունաստան Չեխիա ԿԺԺՀ Սերμիա Մոնղոլիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

50. Աշխարհի ամենաշատ ոսկի արդյունահանող 10 երկրները, 2016 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ոսկու արդյունահանումը, տոննա

Պետությունը Չինաստան Ավստրալիա Ռուսաստան ԱՄՆ Կանադա Պերու ՀԱՀ Մեքսիկա Ինդոնեզիա Ուզμեկստան

51. Աշխարհի ամենաշատ պողպատ արտադրող 10 երկրները, 2015 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Չինաստան Ճապոնիա Հնդկաստան ԱՄՆ Ռուսաստան Հարավային Կորեա Գերմանիա Բրազիլիա Թուրքիա Ուկրաինա

Պողպատի տարեկան արտադրությունը, տոննա 803,8 105,2 89,6 78,9 71,1 69,7 42,7 33,3 31,6 22,9

52. Աշխարհի ամենաշատ ցորեն արտադրող 10 երկրները, 2016 թ. Հ/հ 1. 2. 3.

Ցորենի արտադրությունը, մլն տոննա 130,2 86,5 61,0

Պետությունը Չինաստան Հնդկաստան Ռուսաստան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Ցորենի արտադրությունը, մլն տոննա

Պետությունը ԱՄՆ Ֆրանսիա Կանադա Ուկրաինա Գերմանիա Պակիստան Ավստրալիա

56,1 40,8 27,6 27,3 26,3 25,1 24,5

53. Երկրներն ըստ ռազմական ծախսերի, 2016 թ.1

Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4.

ԱՄՆ Չինաստան Ռուսաստան Սաուդյան Արաμիա Հնդկաստան Ֆրանսիա Միացյալ Թագավորություն Ճապոնիա Գերմանիա Հարավային Կորեա Իտալիա Ավստրալիա Բրազիլիա ԱՄԷ Իսրայել Ամμողջ աշխարհը

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Համաշխարհային ծախսի մեջ μաժինը, 0 36,0 13,0 4,1

ՀՆԱ-ի կազմում μաժինը, 0 3,3 1,9 5,3

3,8

10,0

55,9 55,7 48,3

3,3 3,3

2,5 2,3

2,9

1,9

46,1 41,1 36,8

2,7 2,4

1,0 1,2

2,2

2,7

1,7 1,5 1,4 1,3 1,1 100,0

1,5 2,0 1,3 5,7 5,8 2,2

Շախսը, մլրդ դոլար 611,0 215,0 69,2 63,7

27,9 24,6 23,7 22,8 18,0

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ըստ «Աշխարհի հիմնախնդիրների ուսումնասիրման ստոկհոլմյան ինստիտուտ»-ի:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՄԱՍ 4. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ՈԼՈՐՏ

54. Հեռախոսներ 54.1. Աշխարհի ամենաշատ μջջային հեռախոսներ ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Չինաստան Հնդկաստան ԱՄՆ Ինդոնեզիա Բրազիլիա Ռուսաստան Ճապոնիա Նիգերիա Բանգլադեշ Պակիստան Վիետնամ Ֆիլիպիններ Մեքսիկա Գերմանիա Եգիպտոս Իտալիա ՀԱՀ Թայլանդ Միացյալ Թագավորություն Իրան

Բջջային հեռախոսների թվաքանակը, մլն հատ 1 305,74 1 011,05 382,31 338,43 257,81 227,29 158,59 150,83 133,72 125,90 122,00 120,26 106,83 96,36 94,02 92,52 85,20 84,80 80,28 74,22

54.2. Աշխարհի ամենաքիչ μջջային հեռախոսներ ունեցող 20 երկրները, 2015 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4.

Բջջային հեռախոսների թվաքանակը,մլն հատ 0,004 0,007 0,016 0,018

Պետությունը Տուվալու Նաուրու Մարշալյան Կղզիներ Կիրիμատի

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պալաու Միկրոնեզիա Մոնակո Սան Մարինո Լիխտենշտայն Անդորրա Տոնգա Սենթ Քիթս ն Ննիս Դոմինիկա Սամոա Անտիգուա ն Բարμուդա Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ Սան Թոմե ն Պրինսիպի Գրենադա Սեյշելյան Կղզիներ Վանուատու

55.

Բջջային հեռախոսների թվաքանակը,մլն հատ 0,019 0,031 0,034 0,038 0,039 0,066 0,068 0,077 0,092 0,107 0,109 0,115 0,129 0,135 0,152 0,156

Ռադիո

55.1. Աշխարհի ամենաշատ «ԻԼ» կայաններ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Պետությունը ԱՄՆ Իտալիա Ֆրանսիա Ռուսաստան Արգենտինա Գերմանիա Միացյալ Թագավորություն Ֆիլիպիններ Կանադա Նիդերլանդներ Մեքսիկա Գվատեմալա Մալայզիա

«ԻԼ» կայանների թվաքանակը, հատ 8 961 4 600 3 500 1 500 1 000

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ի/ կայանների թվաքանակը, հատ

Պետությունը Դանիա Թայլանդ ՀԱՀ Ավստրալիա Հարավային Կորեա Չեխիա Բրազիլիա

55.2. Աշխարհի ամենաքիչ «ԻԼ» կայաններ ունեցող 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ի/ կայանների թվաքանակը, հատ

Պետությունը Նաուրու Եթովպիա Ալժիր Անդորրա Եմեն Մալդիվներ Սեյշելյան Կղզիներ Սողոմոնի Կղզիներ Սուդան Տուվալու Միկրոնեզիա Անտիգուա ն Բարμուդա Բրունեյ Գամμիա Ջիμութի Կիրիμատի Մյանմա Սան Մարինո Սվազիլենդ Սիրիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

56. Համացանց 56.1. Համացանցի ամենաշատ օգտատերեր ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Չինաստան ԱՄՆ Ճապոնիա Հնդկաստան Բրազիլիա Գերմանիա Միացյալ Թագավորություն Ռուսաստան Ֆրանսիա Հարավային Կորեա Ինդոնեզիա Իսպանիա Կանադա Իտալիա Թուրքիա Մեքսիկա Իրան Վիետնամ Լեհաստան Պակիստան

Համացանցի օգտատերերի թվաքանակը, մլն մարդ 298,0 231,0 90,9 81,0 64,9 61,9 48,8 45,3 42,9 37,5 30,0 25,2 25,1 25,0 24,5 23,3 23,0 20,8 18,7 18,5

56.2. Համացանցի ամենաքիչ օգտատերեր ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2012 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Համացանցի օգտատերերի թվաքանակը,հազար մարդ 24,0 23,0 23,0 22,0 20,0 19,0 17,0

Պետությունը Գրենադա Լիխտենշտայն Կոմորներ Մոնակո Լիμերիա ԿԱՀ Վանուատու

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Սան Մարինո Միկրոնեզիա Սենթ Քիթս ն Ննիս Սիեռա Լեոնե Ջիμութի Հասարակածային Գվինեա Սողոմոնի Կղզիներ Սամոա Տոնգա Տուվալու Մարշալյան Կղզիներ Կիրμատի Թիմոր Լեշտի

Համացանցի օգտատերերի թվաքանակը,հազար մարդ 17,0 16,0 16,0 13,9 13,0 12,0 10,0 9,0 8,4 4,2 2,2 2,0 1,8

57. Օդանավակայաններ

57.1. Աշխարհի ամենաշատ օդանավակայաններ ունեցող 20 երկրները, 2013 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

Օդանավակայանների թվաքանակը, հատ 13 513 4 093 1 714 1 467 1 218 1 138

Պետությունը ԱՄՆ Բրազիլիա Մեքսիկա Կանադա Ռուսաստան Արգենտինա Բոլիվիա Կոլումμիա Պարագվայ Ինդոնեզիա ՀԱՀ Պապուա Նոր Գվինեա Գերմանիա Չինաստան Չիլի Ավստրալիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Ֆրանսիա Միացյալ Թագավորություն Վենեսուելա Էկվադոր

Օդանավակայանների թվաքանակը, հատ

57.2. Աշխարհի ամենաքիչ օդանավակայաններ ունեցող 20 երկրները, 2013 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Օդանավակայանների թվաքանակը, հատ

Պետությունը Բարμադոս Գամμիա Մալթա Նաուրու Տուվալու Բրունեյ Բհուտան Դոմինիկա Լյուքսեմμուրգ Սան Թոմե ն Պրինսիպի Սենթ Քիթս ն Ննիս Սենթ Լյուսիա Անտիգուա ն Բարμուդա Գրենադա Պալաու Ալμանիա Կոմորներ Սամոա Բահրեյն Տրինիդադ ն Տոμագո

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

57.3. Աշխարհի 20 խոշոր օդանավակայաններն ըստ ուղնորափոխադրումների, 2013թ. Հ/հ

Օդանավակայանը

1. 2.

Ատլանտա Պեկին

3.

Լոնդոն

4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. ….

Տոկիո Չիկագո Լոս Անջելես Փարիզ Դալլաս Ջակարտա Դուμայ Ֆրանկֆուրտ Հոնգ Կոնգ Դենվեր Բանկոգ Սինգապուր Ամստերդամ Նյու Յորք Գուանչժոու Մադրիդ Ստամμուլ Երնան

Պետությունը ԱՄՆ Չինաստան Միացյալ Թագավորություն Ճապոնիա ԱՄՆ ԱՄՆ Ֆրանսիա ԱՄՆ Ինդոնեզիա ԱՄԷ Գերմանիա Չինաստան ԱՄՆ Թայլանդ Սինգապուր Նիդերլանդներ ԱՄՆ Չինաստան Իսպանիա Թուրքիա Հայաստան

Ուղնորափոխադրումները, մլն մարդ տարեկան 95,46 81,93 70,04 66,79 66,63 63,69 61,61 58,59 57,77 57,69 57,52 56,06 53,16 53,00 51,18 51,04 49,29 48,55 45,18 45,13 1,90 (2015 թ.)

57.4. Աշխարհի 20 խոշոր օդանավակայաններն ըստ μեռնափոխադրումների, 2012 թ. Հ/հ

Օդանավակայանը

1. 2. 3. 4.

Հոնգ Կոնգ Մեմֆիս Շանհայ Ինչhոն (Սեուլ)

Պետությունը Չինաստան ԱՄՆ Չինաստան Հարավային Կորեա

Բեռնափոխադրումները մլն տոննա տարեկան 4,06 3,92 2,94 2,46

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Օդանավակայանը

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17.

Անկորիջ Դուμայ Լուիսվիլլ Փարիզ Ֆրանկֆուրտ Տոկիո Սինգապուր Մայամի Լոս Անջելես Ամստերդամ Նյու Յորք Տայպեյ Չիկագո

18.

Լոնդոն

19. 20.

Պեկին Բանկոգ Երնան

Պետությունը ԱՄՆ ԱՄԷ ԱՄՆ Ֆրանսիա Գերմանիա Ճապոնիա Սինգապուր ԱՄՆ ԱՄՆ Նիդերլանդներ ԱՄՆ Չինաստան (Տայվան) ԱՄՆ Միացյալ Թագավորություն Չինաստան Թայլանդ Հայաստան

Բեռնափոխադրումները մլն տոննա տարեկան 2,45 2,27 2,19 2,15 2,07 2,00 1,92 1,92 1,88 1,65 1,61 1,61 1,53 1,50 1,46 1,33 0,02

58. Խողովակաշարեր 58.1. Նավթամուղների երկարությամμ աշխարհի 20 խոշոր երկրները, 2013 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Նավթամուղների երկարությունը, հազար կմ 240,7 94,5 38,4 24,0 20,0 16,5 16,4 12,4 10,3 10,2

Պետությունը ԱՄՆ Ռուսաստան Չինաստան Կանադա Հնդկաստան Իրան Մեքսիկա Ղազախստան Վենեսուելա Կոլումμիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Միացյալ Թագավորություն Արգենտինա Բրազիլիա Ուկրաինա Ինդոնեզիա Նիգերիա Ֆրանսիա Գերմանիա Ալժիր Իրաք

Նավթամուղների երկարությունը, հազար կմ 10,1 9,9 9,5 8,8 8,5 8,3 8,0 7,3 7,1 7,0

58.2. Գազամուղների երկարությամμ աշխարհի 20 խոշոր երկրները, 2013 թ. Հ/հ

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

ԱՄՆ Ռուսաստան Կանադա Չինաստան Ուկրաինա Ավստրալիա Արգենտինա Միացյալ Թագավորություն Գերմանիա Իրան Մեքսիկա Իտալիա Ալժիր Հունգարիա Բրազիլիա Հնդկաստան Ֆրանսիա Լեհաստան Պակիստան Թուրքիա

Գազաամուղների երկարությունը, հազար կմ 1 984,3 165,3 76,0 48,5 36,7 30,3 30,0 28,7 27,0 21,4 20,2 20,2 19,9 19,0 17,7 15,6 15,3 14,2 12,6 12,6

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

59. Երկաթուղի 59.1. Երկաթուղիների ամենամեծ երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 94.

Պետությունը ԱՄՆ Չինաստան Ռուսաստան Կանադա Հնդկաստան Գերմանիա Ավստրալիա Արգենտինա Միացյալ Թագավորություն Ֆրանսիա Բրազիլիա Ճապոնիա Ուկրաինա ՀԱՀ Իտալիա Լեհաստան Իսպանիա Մեքսիկա Ղազախստան Թուրքիա Հայաստան

Երկաթուղիների երկարությունը, հազար կմ 293,6 191,3 87,2 77,9 68,5 43,5 37,0 36,9 30,9 29,6 28,5 27,2 21,7 21,0 20,2 19,8 16,1 15,4 14,2 12,0 0,780

59.2. Երկաթուղիների ամենաքիչ երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2014 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Երկաթուղիների երկարությունը, կմ

Պետությունը Լիխտենշտայն Էլ Սալվադոր Պարագվայ Սենթ Քիթս ն Ննիս Նեպալ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Պետությունը

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պանամա Ջիμութի Հարավային Սուդան Չեռնոգորիա Լյուքսեմμուրգ Կոստա Ռիկա Սվազիլենդ Էրիթրեա Լիμանան Լիμերիա Բենին Վենեսուելա Ղրղզստան Դոմինիկյան Հանրապետություն Հորդանան

Երկաթուղիների երկարությունը, կմ

60. Ավտոմոμիլային ճանապարհներ

60.1. Ավտոճանապարհների երկարությամμ աշխարհի 20 խոշոր երկրները, 2013 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Ավտոճանապարհների երկարությունը, հազար կմ 6 586 4 865 4 460 1 752 1 396 1 215 1 042 1 028

Պետությունը ԱՄՆ Հնդկաստան Չինաստան Բրազիլիա Ռուսաստան Ճապոնիա Կանադա Ֆրանսիա Ավստրալիա ՀԱՀ Իսպանիա Գերմանիա Շվեդիա

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 141.

Պետությունը Ինդոնեզիա Իտալիա Թուրքիա Լեհաստան Միացյալ Թագավորություն Մեքսիկա Պակիստան Հայաստան

Ավտոճանապարհների երկարությունը, հազար կմ 7,8

60.2. Ավտոճանապարհների երկարությամμ աշխարհի 20 փոքր երկրները, 2013 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Երկաթուղիների երկարությունը, կմ

Պետությունը Տուվալու Նաուրու Մոնակո Մալդիվներ Միկրոնեզիա Անդորրա Սան Մարինո Սան Թոմե ն Պրինսիպի Լիխենշտայն Սենթ Քիթս ն Ննիս Սեյշելյան Կղզիներ Կիրիμատի Տոնգա Դոմինիկա Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ Կոմորներ Վանուատու Գրենադա Անտիգուա ն Բարμուդա Սենթ Լյուսիա

1 070 1 127 1 165 1 210

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

61.

Ներքին ջրային ուղիներ 61.1. Ներքին ջրային ուղիների ամենամեծ երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2011 թ.

Հ/հ

Ներքին ջրային ուղիների երկարությունը, հազար կմ 110,0 102,0 50,0 41,0 24,7 21,6 17,7 15,0 14,5 12,8 11,0 11,0 10,0 8,8 8,6 8,5 8,4 7,8 7,5 7,2

Պետությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Չինաստան Ռուսաստան Բրազիլիա ԱՄՆ Կոլումμիա Ինդոնեզիա Վիետնամ Կոնգոյի ԺՀ Հնդկաստան Մյանմա Արգենտինա Պապուա Նոր Գվինեա Բոլիվիա Պերու Նիգերիա Ֆրանսիա Բանգլադեշ Ֆինլանդիա Գերմանիա Մալայզիա

61.2. Ներքին ջրային ուղիների ամենափոքր երկարություն ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2011 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Ներքին ջրային ուղիների երկարությունը,կմ

Պետությունը Կիրիμատի Հունաստան Լիխտենշտայն Լյուքսեմμուրգ Ալμանիա Տոգո

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ներքին ջրային ուղիների երկարությունը,կմ

Պետությունը Շվեյցարիա Բենին Շրի Լանկա Սլովակիա Տաջիկստան Ֆիջի Բրունեյ Պորտուգալիա Կուμա Լատվիա Նիգեր Էստոնիա Գայանա Ավստրիա

62. Առնտրային նավատորմ 62.1. Ամենաշատ ծովային նավատորմ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2010 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Շովային նավերի թվաքանակը, հատ

Պետությունը Պանամա Չինաստան Լիμերիա Մալթա Սինգապուր Մարշալյան Կղզիներ Ինդոնեզիա Անտիգուա ն Բարμուդա Բահամներ Ռուսաստան Հունաստան Կիպրոս Հարավային Կորեա Նիդերլանդներ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Շովային նավերի թվաքանակը, հատ

Պետությունը Ճապոնիա Իտալիա Թուրքիա Նորվեգիա Կամμոջա Վիետնամ

62.2. Ամենաքիչ ծովային նավատորմ ունեցող աշխարհի 20 երկրները, 2011 թ. Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Պետությունը Թիմոր Լեշտի Դոմինիկյան Հանրապետություն Քենիա Կոնգո Կոնգոյի ԺՀ Կոստա Ռիկա Լաոս Նամիμիա Սենեգալ Սոմալի Սուրինամ Չեխիա Գաμոն Իսլանդիա Մոզամμիկ Ավստրիա Իրաք Սուդան Միկրոնեզիա Չերնոգորիա

Շովային նավերի թվաքանակը,հատ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

63. Աշխարհի խոշորագույն նավահանգիստները, 2012 թ.

Հ/հ

Օդանավակայանը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Սինգապուր Ռոտերդամ Նոր Օռլեան Շանհայ Հոնգ Կոնգ Տիμո Հյուստոն Նագոյա Ուլսան

10.

Անտվերպեն

Պետությունը Սինգապուր Նիդերլանդներ ԱՄՆ Չինաստան Չինաստան Ճապոնիա ԱՄՆ Ճապոնիա Հարավային Կորեա Բելգիա

Բեռնաափոխադրումները, մլն տոննա տարեկան

28 748

Ալμանիայի Հանրապետություն (Ալμանիա)

3.

9.

8.

7.

6.

5.

Ավստրալիա (Ավստրալիա)

Անդորրայի Իշխանապետություն (Անդորրա) Անտիգուա ն Բարμուդա (Անտիգուա ն Բարμուդա)

Անգոլայի Հանրապետություն (Անգոլա)

7 692 024

1 246 700

9 833 517

2 381 741

86 600

Ադրμեջանական Հանրապետություն (Ադրμեջան) [4Տ

2.

Ալժիրի Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Ալժիր) Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (ԱՄՆ) [5Տ

29 743

Հայաստանի Հանրապետություն (Հայաստան) [3Տ

1.

4.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

24 641 662

93 659

68 728

26 655 513

326 510 146

41 063 753

2 911 428

9 973 697

2 986 120

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

3,2

211,9

146,9

21,4

32,7

17,2

101,3

115,2

100,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Կանμեռա

Սենթ Ջոնս

Անդորրա Լա Վելյա

Լուանդա

Վաշինգտոն

Ալժիր

Տիրանա

Բաքու

Երնան

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Կատալոներեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Արնելակարիμյան դոլար Ավստրալիական դոլար

Քրիստոնեություն Քրիստոնեություն

Պորտուգալերեն

Անգլերեն

Արաμերեն

Ալμաներեն

Ադրμեջաներեն

Հայերեն

Պետական լեզուն

Եվրո

Կվանզա

ԱՄՆ դոլար

Ալժիրյան դինար

Լեկ

Ադրμեջանական մանաթ

Հայկական դրամ

Դրամական միավորը

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Նախագահական հանրապետություն 2 825 (4 500)

Խորհրդարանական իշխանապետություն Դաշնային սահմանադրական միապետություն Դաշնային սահմանադրական միապետություն

Քրիստոնեություն

Նախագահական հանրապետություն (5 358)

Իսլամ

Իսլամ քրիստոնեություն

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Նախագահական հանրապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Կառավարման չնը

2 203 (4 417)

1 235 (2 150)

1 075,8

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

64. Աշխարհի անկախ պետությունների, կախյալ պետությունների ն տարածքների, չճանաչված կամ մասամμ ճանաչված պետությունների համառոտ μնութագիրը 64.1. Անկախ պետությունները [1]

ՄԱՍ 5. ԱՇԽԱՐՀԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

652 864

13 878

Արգենտինական Հանրապետություն (Արգենտինա)

Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն (Աֆղանստան)

Բահամների Համագործակցություն (Բահամներ)

12.

13.

14.

30 528

Բելգիայի Թագավորություն (Բելգիա)

19.

207 595

Բելառուսի Հանրապետություն (Բելառուս)

18.

Բարμադոս (Բարμադոս)

147 570

17.

16.

2 766 890

Արաμական Միացյալ Էմիրությունների Պետություն (Արաμական Միացյալ Էմիրություններ, ԱՄԷ)

11.

Բահրեյնի Թագավորություն (Բահրեյն) Բանգլադեշի Ժողովրդական Հանրապետություն (Բանգլադեշ)

83 609

Ավստրիայի Հանրապետություն (Ավստրիա)

10 .

15.

83 871

Պետության անվանումը

Հ/հ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

11 443 830

9 458 535

285 744

164 827 718

1 418 895

397 164

34 169 169

44 272 125

9 397 599

8 592 400

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

374,9

45,6

663,0

1116,9

1891,9

28,6

52,3

16,0

112,4

102,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Բրյուսել

Մինսկ

Բրիջթաուն

Դաքքա

Մանամա

Նասսաու

Քաμուլ

Բուենոս Այրես

Աμու Դաμի

Վիեննա

Մայրաքաղաք(ներ)ը

(1 832)

1 922

12 044 (15 669)

(330)

(2 536)

3 751 (14 598)

1 698 (2 142)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Սահմանադրական միապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Նախագահական հանրապետություն Դաշնային սահմանադրական միապետություն

Սահմանադրական միապետություն

Իսլամական հանրապետություն

Դաշնային հանրապետություն

Դաշնային միապետություն

Դաշնային հանրապետություն

Կառավարման չնը

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Եվրո

Բելառուսական ռուμլի

Բարμադոս յան դոլար

Տակա

Բահրեյնի դինար

Բահամյա ն դոլար

Աֆղանի

Նոր Պեսո

Դիրհամ

Եվրո

Դրամական միավորը

Նիդերլանդերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն

Բելառուսերեն, ռուսերեն

Անգլերեն

Բենգալերեն

Արաμերեն

Անգլերեն

Փուշտու, դարի

Իսպաներեն

Արաμերեն

Գերմաներեն

Պետական լեզուն

24.

28.

27.

26.

3 792 759

11 052 864

110 994

5 765

7 045 259

434 448

211 243 220

51 197

Բոսնիա ն Հերցոգովինա (Բոսնիա ն Հերցոգովինա)

23.

792 877

8 515 767

1 098 581

Բոլիվիայի Բազմազգ Պետություն (Բոլիվիա)

22.

11 458 611

2 343 981

38 394

Բհուտանի Թագավորություն (Բհուտան)

21.

374 651

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

581 730

112 622

Բենինի Հանրապետություն (Բենին)

Բոտսվանայի Հանրապետություն (Բոտսվանա) Բրազիլիայի Դաշնային Հանրապետություն (Բրազիլիա) Բրունեյ Դարուսսալամի Պետություն (Բրունեյ) Բուլղարիայի Հանրապետություն (Բուլղարիա)

22 966

Բելիզ (Բելիզ)

20.

25.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

63,5

75,4

24,8

4,0

74,1

10,1

20,7

101,7

16,3

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

1 213 (1 402)

Բանդար Սերի Բեգավան Սոֆիա

2 607

(1 576)

Բրազիլիա

Գաμորոնե

Սարանո

Սուկրե (պաշտոն. մայրաք.) Լա Պաս (կառավար. նստավայր)

Տհիմպհու

Պորտո Նովո (պաշտոնական մայրաք.) Կոտոնու (կառավ. նստավայր)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Բելմոպան

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Քրիստոնեություն

Իսլամ, μուդդայականություն

Քրիստոնեություն

Նախագահական հանրապետություն Բացարձակ աստվածապետական միապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ, քրիստոնեություն Նախագահական հանրապետություն

Դաշնային հանրապետություն

Քրիստոնեություն

Բուդդայականություն, հինդուիզմ

Բացարձակ աստվածապետական միապետություն Նախագահական հանրապետություն

Քրիստոնեություն, իսլամ

Քրիստոնեություն

Սահմանադրական միապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կրոնը

Կառավարման չնը

Բուլղարական լն

Բրունեյի դոլար

Բրազիլական ռեալ

Պուլա

Փոխարկվող մարկ

Բոլիվիանո

Նգուլտրում

ԱՖԽ[6Տ ֆրանկ

Բելիզի դոլար

Դրամական միավորը

Բուլղարերեն

Մալայերեն

Պորտուգալերեն

Անգլերեն, տսվանա

Իսպաներեն, կեչուա, գուարանի, այմարա ն 33 այլ լեզուներ Բոսնիերեն, սերμերեն, խորվաթերեն

Ձոնգկհա

Ֆրանսերեն

Անգլերեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

274 200

27 834

267 667

11 295

214 999

235 535

357 168

108 889

Պետության անվանումը

Բուրկինա Ֆասո (Բուրկինա Ֆասո)

Բուրունդիի Հանրապետություն (Բուրունդի) Գաμոնյան Հանրապետություն (Գաμոն) Գամμիայի Հանրապետություն (Գամμիա) Գայանայի Կոոպերատիվ Հանրապետություն (Գայանա) Գանայի Հանրապետություն (Գանա) Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն (Գերմանիա) Գվատեմալայի Հանրապետություն (Գվատեմալա)

Հ/հ

29.

30.

31.

32.

33.

34.

35.

36.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

17 005 497

80 636 124

28 656 723

774 407

2 120 418

1 801 232

11 936 481

19 173 322

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

156,2

225,8

121,7

3,6

187,7

6,7

428,8

69,9

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Գվատեմալա

Բեռլին

Աքրա

Ջորջթաուն

Բանժուլ

Լիμրնիլ

Բուժումμուրա

Ուագադուգու

Մայրաքաղաք(ներ)ը

1 475 (1 728)

1 129 (2 656)

3 517 (4 420)

2 906 (4 200)

(524)

Դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Քրիստոնեություն

Կետսալ

Եվրո

Սեդի

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք, իսլամ Քրիստոնեություն

Գայանական դոլար

Դալասի

ԿԱՖՀ[7Տ ֆրանկ

Բուրունդիական ֆրանկ

ԱՖԽ ֆրանկ

Դրամական միավորը

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Իսլամ, ավանդական դավանանք, քրիստոնեություն Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք, իսլամ Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Կրոնը

Իսպաներեն

Գերմաներեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Ֆրանսերեն

Կիրունդի, ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն

Պետական լեզուն

43 098

48 442

Գրենադա (Գրենադա) Դանիայի Թագավորություն (Դանիա) Դոմինիկայի Համագործակցոթյուն (Դոմինիկա)

Դոմինիկյան Հանրապետություն (Դոմինիկանա)

38.

39.

40.

41.

42.

45.

44.

527 968

1 104 300

1 002 450

36 544

Գվինեա-Բիսսաուի Հանրապետություն (Գվինեա-Բիսսաու)

Եգիպտոսի Արաμական Հանրապետություն (Եգիպտոս) Եթովպիայի Դաշնային Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Եթովպիա) Եմենական Հանրապետություն (Եմեն)

245 857

Գվինեայի Հանրապետություն (Գվինեա)

37.

43.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

28 119 546

104 344 901

95 215 102

10 766 564

73 353

5 711 837

107 850

1 932 871

13 290 659

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

53,3

94,5

95,0

222,3

97,3

132,5

313,5

52,9

54,1

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Սանա

Ադիս Աμեμա

1 937

3 385

11 923 (15 600)

2 382 (2 987)

Սանտո Դոմինգո (պաշտ. լրիվ անվանումը` Սանտո Դոմինգո դե Գուսման) Կահիրե

(1 247)

(34)

2 164

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Ռոզո

Կոպենհագեն

Սենթ Ջորջես

Բիսսաու

Կոնակրի

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Իսլամ

Քրիստոնեություն, իսլամ Իսլամ

Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն, իսլամ

Քրիստոնեություն

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն

Եմենական ռիալ

Բիռ

Եգիպտական ֆունտ

Դոմինիկյան պեսո

Արնելակարիμյան դոլար

Դանիական կրոն

Արնելակարիμյան դոլար

Իսլամ, ավանդական դավանանք Քրիստոնեություն

ԱՖԽ ֆրանկ

Իսլամ

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Գվինեական ֆրանկ

Կրոնը

Կառավարման չնը

Դրամական միավորը

Արաμերեն

Ամհարերեն

Արաμերեն

Իսպաներեն

Անգլերեն, ֆրանսերեն, անտիլյան կրեոլ

Դանիերեն

Անգլերեն

Ժորտուգալերեն

Ֆրանսերեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

752 618

390 757

21 040

283 561

45 227

117 600

513 115

14 874

Պետության անվանումը

Զամμիայի Հանրապետություն (Ջամμիա)

Զիմμաμվեի Հանրապետություն (Ջիմμաμվե) Էլ Սալվադոր Հանրապետություն (Էլ Սալվադոր) Էկվադորի Հանրապետություն (Էկվադոր) Էստոնիայի Հանրապետություն (Էստոնիա) Էրիթրեայի Պետություն (Էրիթրեա) Թայլանդի Թագավորություն (Թայլանդ) Թիմոր Լեշտիի Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Թիմոր Լեշտի) (Արնելյան Թիմոր)

Հ/հ

46.

47.

48.

49.

50.

51.

52.

53.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

1 237 251

68 297 547

5 481 906

1 305 755

16 625 776

6 167 147

16 337 760

17 237 931

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

83,2

133,1

46,6

28,9

58,6

293,1

41,8

22,9

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

6 320 (14 998)

Բանգկոգ (լրիվ անվանումը` Կռունգ Տհեպ Մահա Նակհոն կամ Կռունգ Տհեպ)

Դիլի

Ասմերա

1 619 (2 671)

Կիտո (պաշտ. լրիվ անվանումը` Սան Ֆրանցիսկո դե Կիտո) Տալլին

(1 792)

1 920 (2 331)

1 265 (1 773)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Սան Սալվադոր

Հարարե

Լուսակա

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Խորհրդարանական հանրապետություն

Սահմանադրական միապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Քրիստոնեություն

ԱՄՆ դոլար

Բատ

Նաֆկա

Քրիստոնեություն, իսլամ Բուդդայականություն

Եվրո

ԱՄՆ դոլար

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Նախագահական հանրապետություն

Տետում, պորտուգալերեն

Թայերեն

Տիգրինյա, արաμերեն, անգլերեն

Էստոներեն

Իսպաներեն

Իսպաներեն

Անգլերեն

Զիմμաμվեի դոլար, նան՝ ԱՄՆ դոլար, ՀԱՀ ռանդ, Բոտսվանայի պուլա Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Նախագահական հանրապետություն

ԱՄՆ դոլար

Անգլերեն

Զամμիական կվաչա

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Նախագահական հանրապետություն

Պետական լեզուն

Դրամական միավորը

Կրոնը

Կառավարման չնը

Տարածքի մեծությունը, կմ 2 163 610

783 562

491 210 1 904 569

70 273

103 125

504 645

20 770

301 338

1 648 195

Պետության անվանումը Թունիսյան Հանրապետություն (Թունիս) Թուրքիայի Հանրապետություն (Թուրքիա) Թուրքմենստան (Թուրքմենստան) Ինդոնեզիայի Հանրապետություն (Ինդոնեզիա) Իռլանդիա (Իռլանդիա) Իսլանդիայի Հանրապետություն (Իսլանդիա) Իսպանիայի Թագավորություն (Իսպանիա) Իսրայելի Պետություն (Իսրայել) [8Տ Իտալական Հանրապետություն (Իտալիա) Իրանի Իսլամական Հանրապետություն (Իրան)

Հ/հ

54.

55.

56.

57.

58.

59.

60.

61.

62.

63.

80 945 718

59 797 978

8 323 248

46 070 146

334 303

4 749 153

263 510 146

5 502 586

80 417 526

11 494 760

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

49,1

198,4

400,7

91,3

3,2

67,6

138,4

11,2

102,6

70,3

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Թեհրան

Հռոմ

Երուսաղեմ (պաշտ. մայրաքաղաք) Թել Ավիվ (դիվան. մայր.)

Մադրիդ

Ռեյկյավիկ

Դուμլին

Ջակարտա

Աշգաμաթ

Անկարա

Թունիս

Մայրաքաղաք(ներ)ը

8 779 (13 413)

2 863 (3 957)

(3 464)

3 236 (6 183)

1 661

10 075 (30 539)

1 032

4 891

(1 660)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Կղերական պետություն

Հուդայականություն, իսլամ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Իսլամ

Իսլամ

Իսլամ

Կրոնը

Խորհրդարանական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն Կիսանախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն

Կառավարման չնը

Իրանական ռիալ

Եվրո

Նոր շեքել

Եվրո

Իսլանդական կրոն

Եվրո

Թուրքմենական մանաթ Ինդոնեզիական ռուփի

Թուրքական լիրա

Թունիսյան դինար

Դրամական միավորը

Պարսկերեն

Իտալերեն

Եμրայերեն, արաμերեն

Իսպաներեն

Իսլանդերեն

Իռլանդերեն, անգլերեն

Ինդոնեզերեն

Թուրքմեներեն

Թուրքերեն

Արաμերեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2

437 072

236 800

64 589

312 679

30 355

10 452

111 369

1 759 541

Պետության անվանումը

Իրաքի Հանրապետություն (Իրաք) Լաոսի Ժողովրդաժողովրդավարական Հանրապետություն (Լաոս) Լատվիական Հանրապետություն (Լատվիա) Լեհաստանի Հանրապետություն (Լեհաստան) Լեսոթոյի Թագավորություն (Լեսոթո) Լիμանանի Հանրապետություն (Լիμանան) Լիμերիայի Հանրապետություն (Լիμերիա) Լիμիա Պետություն (Լիμիա)

Հ/հ

64.

65.

66.

67.

68.

69.

70.

71.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

6 408 742

4 730 437

6 039 277

2 185 159

38 563 573

1 944 565

7 037 521

38 654 287

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

3,6

42,5

577,8

72,0

123,3

30,1

29,7

88,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Տրիպոլի

Մոնրովիա

Բեյրութ

Մասերու

Վարշավա

Ռիգա

Վիենտյան

Բաղդադ

Մայրաքաղաք(ներ)ը

1 269 (2 358)

(1 349)

1 171 (2 012)

1 811 (3 100)

(867)

5 772 (7 216)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Լիμանանյան ֆունտ

Իսլամ, քրիստոնեություն

Իսլամ

Լիμիական դինար

Լիμերիական դոլար

Լոտի

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Քրիստոնեություն, իսլամ

Զլոտի

Լատ

Կիպ

Իրաքյան դինար

Դրամական միավորը

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Բուդդայականություն, ավանդական դավանանք

Իսլամ

Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Կրոնը

Կառավարման չնը

Արաμերեն

Անգլերեն

Արաμերեն, օգտագործվում է նան ֆրանսերեն

Սոթո, անգլերեն

Լեհերեն

Լատվիերեն

Լաոսերեն

Արաμերեն, քրդերեն, արամերեն, ասորերեն, թուրքմեներեն

Պետական լեզուն

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2 160,5

65 301

2 586

56 594

4 033

181 035

475 442

9 984 670

622 984

Պետության անվանումը Լիխտենշտայնի Իշխանապետություն (Լիխտենշտայն) Լիտվական Հանրապետություն (Լիտվա) Լյուքսեմμուրգի Մեծ Դքսություն (Լյուքսեմμուրգ) Խորվաթիայի Հանրապետություն (Խորվաթիա) Կաμու Վերդեի Հանրապետություն (Կաμու Վերդե) Կամμոջայի Թագավորություն (Կամμոջա) Կամերունի Հանրապետություն (Կամերուն) Կանադա (Կանադա) Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն (ԿԱՀ)

Հ/հ

72.

73.

74.

75.

76.

77.

78.

79.

80.

5 098 826

36 626 083

24 513 689

16 076 370

533 468

4 209 815

584 103

2 830 582

38 022

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

8,2

3,7

51,6

88,8

132,3

74,4

225,9

43,3

236,9

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Բանգի

Օտտավա

Յաունդե

Պնոմպեն

Պրայա

Զագրեμ

Լյուքսեմμուրգ

Վիլնյուս

Վադուց

Մայրաքաղաք(ներ)ը

(810)

(1 236)

1 205 (2 480)

2 000

(1 288)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

ԿԱՖՀ ֆրանկ

Կանադական դոլար

ԿԱՖՀ ֆրանկ

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք, իսլամ Քրիստոնեություն Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք, իսլամ

Նախագահական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կաμու Վերդեի էսկուդո

Կունա

Եվրո

Եվրո

Շվեյցարա կան ֆրանկ

Դրամական միավորը

Կամμոջական ռիել

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Բուդդայականություն

Սահմանադրական միապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն

Կառավարման չնը

Սանգո, ֆրանսերեն

Անգլերեն, ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն, անգլերեն

Քմերեն

Պորտուգալերեն

Խորվաթերեն

Լյուքսեմμուրգերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն

Լիտվերեն

Գերմաներեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

2 345 409

342 000

51 100

322 462

Կոնգոյի Հանրապետություն (Կոնգո)

Կոստա Ռիկայի Հանրապետություն (Կոստա Ռիկա)

Կոտ դ’Իվուարի Հանրապետություն (Կոտ դ’Իվուար)

86.

87.

88.

1 862

1 141 748

9 251

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Կոնգոյի Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Կոնգո, ԿԺՀ)

Կիպրոսի Հանրապետություն (Կիպրոս) [9Տ Կիրիμատիի Հանրապետություն (Կիրիμատի) Կոլումμիայի Հանրապետություն (Կոլումμիա) Կոմորների Միություն (Կոմորներ, Կոմորյան Կղզիներ)

Պետության անվանումը

85.

84.

83.

82.

81.

Հ/հ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

23 815 886

4 905 626

4 866 243

82 242 685

825 920

49 067 981

116 405

1 187 575

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

73,6

96,0

14,2

35,1

443,6

43,0

143,5

128,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Յամուսուկրո (պաշտոն. մայրաք.) Աμիջան (տնտեսական մայրաքաղ.)

Սան Խոսե

Բրազավիլ

Կինշասա

Մորոնի

4 476

(1 543)

1 408

10 130

7 777 (10 764)

Հարավային Տարավա Բոգոտա

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Նիկոսիա

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Իսլամ, քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Քրիստոնեություն

Նախագահական սահմանադրական հանրապետություն Կիսանախագահական հանրապետություն

ԿԱՖՀ ֆրանկ

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք Նախագահական հանրապետություն

ԱՖԽ ֆրանկ

Կոլոն

Կոնգոլեզյան ֆրանկ

Քրիստոնեություն

Կոմորյան ֆրանկ Իսլամ

Ֆրանսերեն

Իսպաներեն

Կոմորերեն, ֆրանսերեն, արաμերեն Ֆրանսերեն, տարածում ունեն նան լինգալա, կիկոնգո, սուահիլի, չիլուμա լեզուները Ֆրանսերեն, տարածում ունեն նան կիտուμա, լինգալա լեզուները

Իսպաներեն

Կիրիμատի, անգլերեն

Ավստրալիական դոլար Կոլումμիա կան պեսո

Հունարեն, թուրքերեն

Պետական լեզուն Եվրո

Դրամական միավորը

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն, իսլամ

Կրոնը

Կիսանախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

110 860

27 750

28 051

1 221 037

Կորեայի Հանրապետություն (Հարավային Կորեա) Կուμայի Հանրապետություն (Կուμա) Հայիթիի Հանրապետություն (Հայիթի) Հասարակածային Գվինեայի Հանրապետություն (Հասարակածային Գվինեա)

Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն (Հարավային Աֆրիկա, ՀԱՀ) [11Տ

89.

90.

91.

92.

93.

94.

[12Տ

619 745

100 210

Կորեայի Ժողովրդաժողովրդավարական Հանրապետություն (Հյուսիսային Կորեա, ԿԺԺՀ) [10Տ

Հարավային Սուդանի Հանրապետություն (Հարավային Սուդան)

123 138

Պետության անվանումը

Հ/հ

95.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

13 096 190

55 436 360

894 464

10 983 274

11 390 184

50 704 971

25 405 296

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

21,1

45,4

31,9

395,8

102,7

506,0

206,3

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Ջուμա

1 249 (1 541)

Պրետորիա (պաշտոն. մայրաք.) Քեյփթաուն (գտնվում է խորհրդարանը) Բլումֆոնտեյն (Մանգաունգ) (գտնվում է գերագույն դատարանը)

2 733 (3 141)

1 234 (1 764)

2 344 (2 686)

10 388 (23 480)

2 412 (3 255)

[2]

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ

Մալաμո

Պորտ օ Պրենս

Հավանա

Սեուլ

Փյոնյան (Փհենյան)

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Միակուսակցա կան սոցիալիստական հանրապետություն Ունիտար կիսանախագա հական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն

Ավանդական դավանանք, քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն, μուդդայականություն

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Բուդդայականություն, կոնֆուցիանականություն

Կրոնը

Սոցիալիստական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Հարավսուդանական ֆունտ

Ռանդ

ԿԱՖՀ ֆրանկ

Գուրդ

Կուμայական պեսո

Հարավկորեական վոն

Հյուսիսկորեական վոն

Դրամական միավորը

Անգլերեն

Աֆրիկաանս, անգլերեն

Իսպաներեն, ֆրանսերեն, պորտուգալերեն

Ֆրանսերեն, հայիթյան կրեոլերեն

Իսպաներեն

Կորեերեն

Կորեերեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

377 944

587 041

329 847

Մադագասկարի Հանրապետություն (Մադագասկար)

Մալայզիա (Մալայզիա)

104.

105.

199 951

2 724 902

93 030

131 957

89 342

112 492

3 287 263

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Ճապոնիա (Ճապոնիա) [14Տ

Ղազախստանի Հանրապետություն (Ղազախստան) Ղրղզական Հանրապետություն (Ղրղզստան)

Հունգարական Հանրապետություն (Հունգարիա)

Հնդկաստանի Հանրապետություն (Հնդկաստան) [13Տ Հոնդուրասի Հանրապետություն (Հոնդուրաս) Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն (Հորդանան) Հունական Հանրապետություն (Հունաստան)

Պետության անվանումը

103.

102.

101.

100.

99.

98.

97.

96.

Հ/հ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

31 164 177

25 612 972

126 045 211

6 124 945

18 064 470

9 787 905

94,5

43,6

334,9

30,6

6,6

105,2

82,5

88,2

7 876 703

10 892 931

73,8

408,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

8 304 677

1 342 512 706

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

Կուալա Լումպուր (պաշտ. մայրաք) Պուտրաջայա (կառավ. նստավայր)

Անտանանարիվու

Տոկիո

Բիշկեք

Աստանա

Բուդապեշտ

Աթենք

Ամման

Տեգուսիգալպա

Նյու Դելի

Մայրաքաղաք(ներ)ը

1 628 (3 688)

1 689

13 514 (37 843)

1 769 (2 597)

(3 738)

1 293 (2 677)

1 248 (1 436)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Դաշնային սահմանադրական միապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Սահմանադրական միապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Սահմանադրական միապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Իսլամ, μուդդայականություն, քրիստոնեություն

Իսլամ, քրիստոնեություն Իսլամ, քրիստոնեություն Սինտոիզմ, μուդդայականություն Ավանդական դավանանք, քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Հինդուիզմ, իսլամ

Կրոնը

Մալայզիական ռինգիտ

Արիարի

Են

Սոմ

Տենգե

Հունգար ական ֆորինտ

Եվրո

Հորդանա նյան դինար

Լեմպիրա

Հնդկական ռուփի

Դրամական միավորը

Մալայերեն

Մալգաշերեն, ֆրանսերեն

Ճապոներեն

Ղրղզերեն, ռուսերեն

Ղազախերեն, ռուսերեն

Հունգարերեն

Հունարեն

Արաμերեն

Իսպաներեն

Հինդի, անգլերեն

Պետական լեզուն

2 040

Մավրիկիոսի Հանրապետություն (Մավրիկիոս)

111.

114.

113.

Մարոկկոյի Թագավորություն (Մարոկկո) [15Տ

1 281 353

2 083 308

446 550

35 241 418

53 132

25 713

Մակեդոնիայի Հանրապետություն (Մակեդոնիա)

110.

18 689 966

1 241 238

Մալիի Հանրապետություն (Մալի)

109.

420 521

4 266 448

Մալթայի Հանրապետություն (Մալթա)

108.

375 867

18 298 679

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

1 030 700

Մալդիվյան Հանրապետություն (Մալդիվներ)

107.

Մավրիտանիայի Իսլամական Հանրապետություն (Մավրիտանիա) Մարշալյան Կղզիների Հանրապետություն (Մարշալյան Կղզիներ)

118 484

Մալավիի Հանրապետություն (Մալավի)

106.

112.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

78,9

293,5

4,1

628,1

81,0

15,1

1330,8

1261,3

154,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Ռաμաթ

Մաջուրո

Նուակշոթ

Պորտ Լուի

Սկոպիե

Բամակո

Վալետտա

Մալե

Լիլոնգվե

Մայրաքաղաք(ներ)ը

1 723

1 890

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Հինդուիզմ, քրիստոնեություն, իսլամ Իսլամ

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն

Քրիստոնեություն, իսլամ

Իսլամ

Իսլամ

Իսլամ

Քրիստոնեություն, իսլամ

Կրոնը

Խորհրդարանական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Մարոկկոյի դիրհամ

ԱՄՆ դոլար

Ուգիյա

Մավրիկյան ռուփի

Մակեդոնյան դենար

ԱՖԽ ֆրանկ

Եվրո

Մալդիվյան ռուֆիյա

Մալավիական կվաչա

Դրամական միավորը

Արաμերեն, μերμերերեն, նան՝ ֆրանսերեն, իսպաներեն

Մարշալերեն, անգլերեն

Արաμերեն, ֆրանսերեն

Անգլերեն, նան՝ ֆրանսերեն, կրեոլերեն, μհոջպուրի

Մակեդոներեն

Ֆրանսերեն, նան՝ μամμարա

Մալթայերեն, անգլերեն

Դիվեհի (մալդիվերեն)

Անգլերեն, չնա

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

243 610

1 972 550

676 578

801 590

33 846

2,02

1 564 116

Պետության անվանումը Մեծ Բրիտանիայի ն Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորություն (Միացյալ Թագավորություն, ՄԹ) [16Տ Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներ (Մեքսիկա) Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներ (Միկրոնեզիա) Մյանմայի Միության Հանրապետություն (Մյանմա) Մոզամμիկի Հանրապետություն (Մոզամμիկ)

Մոլդովայի Հանրապետություն (Մոլդովա)[17Տ

Մոնակոյի Իշխանապետություն (Մոնակո) Մոնղոլիա (Մոնղոլիա)

Հ/հ

115.

116.

117.

118.

119.

120.

121.

122.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

3 051 900

38 010

4 054 640

29 537 914

54 836 483

105 566

130 222 815

65 511 098

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

1,95

18816,8

119,8

36,9

81,0

150,4

66,0

268,9

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

1 372

Ուլան Բաթոր (Ուլաանμաաթար)

1 767

1 558

8 851 (20 063)

7 557 (8 417)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Մոնակո

Քիշնն

Մապուտու

Նեյպյիդո

Պալիկիր

Մեխիկո

Լոնդոն

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Եվրո

Տուգրիկ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն Բուդդայականություն, ավանդական դավանանք

Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Մոլդովական լեյ

Մետիկալ

Քրիստոնեություն, իսլամ, ավանդական դավանանք Նախագահական հանրապետություն

ԱՄՆ դոլար

Մեքսիկական պեսո

Ֆունտ ստեռլինգ

Դրամական միավորը

Չատ (կյատ)

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Բուդդայականություն

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Խորհրդարանական միապետություն

Կառավարման չնը

Մոնղոլերեն

Ֆրանսերեն

Մոլդովերեն, ռումիներեն, օգտագործվում է նան ուկրաիներեն, ռուսերեն, գագաուզերեն

Պորտուգալերեն

Բիրմայերեն

Անգլերեն

Իսպաներեն

Անգլերեն, նան՝ շոտլանդերեն, վալլերեն, իռլանդերեն

Պետական լեզուն

825 615

21,3

147 181

1 267 000

923 768

41 543

130 375

268 021

Նամիμիայի Հանրապետություն (Նամիμիա)[18Տ

Նաուրուի Հանրապետություն (Նաուրու)[19Տ Նեպալի Դաշնային Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Նեպալ) Նիգերի Հանրապետություն (Նիգեր) Նիգերիայի Հանրապետություն (Նիգերիա)[20Տ Նիդերլանդների Թագավորություն (Նիդերլանդներ)[21Տ Նիկարագուայի Հանրապետություն (Նիկարագուա) Նոր Զելանդիա (Նոր Ջելանդիա)[22Տ

123.

124.

125.

126.

127.

128.

130.

129.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

4 604 871

6 217 796

17 032 845

191 835 936

21 563 607

29 187 037

10 301

2 568 569

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

17,2

47,7

410,0

207,7

17,0

198,3

483,6

3,1

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

(1 575)

Ամստերդամ (պաշտոն. մայրաք.) Հաագա (կառավար. նստավայր)

Վելինգտոն (Տե Ֆանաուիա-աՏարա)

(2 408) Մանագուա

1 303

1 744

-

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Աμուջա

Նիամեյ

Կատմանդու

-

Վինդհուկ (Օչոմույսե) (պաշտոն. մայրաք.) Սվակոպմունդ

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Նախագահական դաշնային հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն

Սահմանադրական միապետություն

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական դաշնային հանրապետություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ, քրիստոնեություն

Իսլամ

Հինդուիզմ, μուդդայականություն

Քրիստոնեություն, μուդդայականություն

Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Կրոնը

Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Նորզելանդական դոլար

Նիկարագուական կորդոμա

Եվրո

Նայրա

ԱՖԽ ֆրանկ

Նեպալի ռուփի

Ավստրալիական դոլար

Նամիμիական դոլար

Դրամական միավորը

Անգլերեն, մաորիերեն, ժեստերի լեզու

Իսպաներեն

Նիդերլանդերեն, ֆրիզերեն

Անգլերեն

Ֆրանսերեն

Նեպալերեն

Անգլերեն, նաուրուերեն

Անգլերեն, տարածված են նան՝ աֆրիկաանս, գերմաներեն, օվամμո լեզուները

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

41 285

65 610

1 284 000

78 867

13 812

Շվեյցարիայի Համադաշնություն (Շվեյցարիա)

Շրի Լանկայի Ժողովրդավարական Սոցիալիստական Հանրապետություն (Շրի Լանկա) Չադի Հանրապետություն (Չադ) Չեխական Հանրապետություն (Չեխիա) Չեռնոգորիա (Չեռնոգորիա)

133.

134.

135.

136.

138.

756 096

449 964

Շվեդիայի Թագավորություն (Շվեդիա)

132.

Չիլիի Հանրապետություն (Չիլի)

385 186

Նորվեգիայի Թագավորություն (Նորվեգիա)[23Տ

131.

137.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

18 313 495

626 250

10 555 130

14 965 482

20 905 335

8 454 083

9 920 624

5 330 800

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

24,2

45,3

133,8

11,7

318,6

204,8

22,0

13,8

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Սանտյագո

Պոդգորիցա

Պրահա

Նջամենա

Շրի Ջայավարդենպուրա-Կոտտե (պաշտոն. մայրաք.) Կոլոմμո (մայրաք. որոշ գործառույթ.)

Բեռն

Ստոկհոլմ

Օսլո

Մայրաքաղաք(ներ)ը

4 373 (5 429)

1 243

(2 436)

(2 171)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Համադաշնություն

Սահմանադրական միապետություն Սահմանադրական միապետություն

Կառավարման չնը

Չիլիական պեսո

Եվրո

Քրիստոնեություն, իսլամ Քրիստոնեություն

Չեխական կրոն

ԿԱՖՀ ֆրանկ

Շրի Լանկայի ռուփի

Շվեյցարական ֆրանկ

Շվեդական կրոն

Նորվեգական կրոն

Դրամական միավորը

Քրիստոնեություն

Իսլամ, քրիստոնեություն

Բուդդայականություն, հինդուիզմ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Իսպաներեն

Չեռնոգորերեն

Չեխերեն

Ֆրանսերեն, արաμերեն

Սինհալերեն, թամիլերեն

Գերմաներեն, ֆրանսերեն, իտալերեն, ռետորոմաներեն, լատիներեն

Շվեդերեն

Նորվեգերեն

Պետական լեզուն

796 095

6 220

Պակիստանի Իսլամական Հանրապետություն (Պակիստան) [25Տ Պաղեստինի Ազգային Վարչակազմ (Պաղեստին) [26Տ

141.

142.

147.

146.

145.

144.

406 752

1 285 216

92 212

Պարագվայի Հանրապետություն (Պարագվայ) Պերուի Հանրապետություն (Պերու) Պորտուգալական Հանրապետություն (Պորտուգալիա)[27Տ

462 840

75 517

Պալաուի Հանրապետություն (Պալաու)

140.

Պանամայի Հանրապետություն (Պանամա) Պապուա Նոր Գվինեայի Անկախ Պետություն (Պապուա Նոր Գվինեա)

9 598 092

Չինական Ժողովրդական Հանրապետություն (Չինաստան, ՉԺՀ) [24Տ

139.

143.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

10 264 797

32 166 473

6 811 583

7 933 841

4 051 284

4 928 225

196 744 376

21 726

1 396 241 018

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

111,3

25,0

16,7

17,1

53,6

792,3

247,1

46,6

145,5

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Լիսաμոն

Լիմա

Ասունսիոն

Փորտ Մորսμի

Պանամա

Ռամալլահ

Իսլամաμադ

Նգերուլմուդ

Պեկին

Մայրաքաղաք(ներ)ը

(2 618)

7 029 (9 219)

(2 329)

(1 273)

1 082

21 009

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Խորհրդարանական հանրապետություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք Սահմանադրական միապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Եվրո

Նոր սոլ

Գուարանի

Կինա

Նոր շեքել, հորդանան յան դինար, եգիպտական ֆունտ ԱՄՆ դոլար, μալμոա

Պակիստանյան ռուփի

ԱՄՆ դոլար

Քրիստոնեություն, ավանդ. դավանանք Իսլամ

Յուան

Դրամական միավորը

Բուդդայա կանություն, տաոիզմ

Կրոնը

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Սոցիալիստական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Պորտուգալերեն, միրանդերեն

Իսպաներեն, կեչուա, այմարա

Իսպաներեն, գուարանի

Տոկ պիսին, անգլերեն, մոտու

Իսպաներեն

Արաμերեն

Ուրդու, անգլերեն

Անգլերեն, պալաուերեն

Չինարեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

2 842

Սամոայի Անկախ Պետություն (Սամոա)

152.

153.

156.

155. Սաուդյան Արաμիայի Թագավորություն (Սաուդյան Արաμիա)

195 743

143 375 006

19 237 513

2 149 690

32 742 664

32 104

17 098

Ռուսաստանի Դաշնություն (Ռուսաստան) [28Տ

151.

12 159 586

61,2

238 391

Ռումինիա (Ռումինիա)

150.

911 382

198 481

26 338

Ռուանդայի Հանրապետություն (Ռուանդա)

149.

2 813 285

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

1 001

23 200

Ջիμութիի Հանրապետություն (Ջիμութի)

154.

10 991

Ջամայկա (Ջամայկա)

148.

Սան Թոմե ն Պրինսիպիի Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Սան Թոմե ն Պրինսիպի) Սան Մարինոյի Անխռով Հանրապետություն (Սան Մարինո)

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

15,2

524,6

198,3

68,9

8,4

80,7

461,7

39,3

256,0

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Առ Ռիադ

Սան Մարինո

Սան Թոմե

Ապիա

Մոսկվա

Բուխարեստ

Կիգալի

Ջիμութի

Քինգստոն

Մայրաքաղաք(ներ)ը

5 700

12 452 (16 170)

1 906 (2 211)

1 132

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Իսլամ

Նախագահական հանրապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Բացարձակ աստվածապետական միապետություն

Կիսանախագահական հանրապետություն

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն, իսլամ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Սահմանադրական միապետություն

Նախագահական հանրապետություն Կիսանախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Կրոնը

Կառավարման չնը

Սաուդյան ռիալ

Եվրո

Դոμրա

Տալա

Ռուսական ռուμլի

Ռումինական լեյ

Ռուանդական ֆրանկ

Ջիμութիի ֆրանկ

Ջամայկայի դոլար

Դրամական միավորը

Արաμերեն

Իտալերեն

Պորտուգալերեն

Սամոայերեն, անգլերեն

Ռուսերեն

Ռումիներեն

Արաμերեն, ֆրանսերեն, նան՝ սոմալիերեն, աֆար Կինյառուանդա, անգլերեն, ֆրանսերեն

Անգլերեն

Պետական լեզուն

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

196 712

88 361

71 740

185 180

Պետության անվանումը Սեյշելների Հանրապետություն (Սեյշելներ, Սեյշելյան Կղզիներ) Սենեգալի Հանրապետություն (Սենեգալ) Սենթ Լյուսիա (Սենթ Լյուսիա) Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ (Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ) Սենթ Քիթսի ն Ննիսի Դաշնություն (Սենթ Քիթս ն Ննիս) Սերμիայի Հանրապետություն (Սերμիա) [29Տ Սիեռա Լեոնեի Հանրապետություն (Սիեռա Լեոնե) Սինգապուրի Հանրապետություն (Սինգապուր) Սիրիայի Արաμական Հանրապետություն (Սիրիա)

Հ/հ

157.

158.

159.

160.

161.

162.

163.

164.

165.

18 502 400 (2015թ.)

5 784 538

6 732 899

8 776 940

56 780

109 895

187 768

16 054 275

97 539

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

99,9

8079,0

93,9

99,3

217,5

282,5

304,3

81,6

212,5

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Դամասկոս

Սինգապուր

Ֆրիթաուն

Բելգրադ

Բաստեր

Քինգսթաուն

Քասթրիս

Դաքար

Վիկտորիա

Մայրաքաղաք(ներ)ը

1 862 (2 382)

5 470

(1 500)

1 285 (1 718)

1 031 (2 476)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն Կիսանախագահական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Սահմանադրական միապետություն Սահմանադրական միապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Իսլամ, քրիստոնեություն

Իսլամ, ավանդական դավանանք, քրիստոնեություն Բուդդայականություն, իսլամ, տաոիզմ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Սիրիական ֆունտ

Սինգապուրյան դոլար

Լեոնե

Սերμական դինար

Արնելակարիμյան դոլար

Արնելակարիμյան դոլար

Արաμերեն

Անգլերեն, չինարեն, մալայերեն, թամիլերեն

Անգլերեն

Սերμերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Արնելակարիμյան դոլար Քրիստոնեություն Քրիստոնեություն

Ֆրանսերեն

Սեյշելյան կրեոլ, ֆրանսերեն, անգլերեն

Պետական լեզուն

ԱՖԽ ֆրանկ

Սեյշելյան ռուփի

Դրամական միավորը

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Կրոնը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2 49 035

20 273

28 400 637 661

17 364

1 886 068

163 821

12 190

0,44

Պետության անվանումը Սլովակյան Հանրապետություն (Սլովակիա) Սլովենիայի Հանրապետություն (Սլովենիա) Սողոմոնի Կղզիներ (Սղոմոնի Կղզիներ) Սոմալիի Հանրապետություն (Սոմալի) [30Տ

Սվազիլենդի Թագավորություն (Սվազիլենդ)

Սուդանի Հանրապետություն (Սուդան) Սուրինամի Հանրապետություն (Սուրինամ) Վանուատուի Հանրապետություն (Վանուատու) Վատիկան Քաղաքի Պետություն (Վատիկան)

Հ/հ

166.

167.

168.

169.

170.

171.

172.

173.

174.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

276 331

552 112

42 166 323

1 320 356

11 391 962

606 215

2 071 252

5 432 157

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

1820,5

22,7

3,4

22,4

76,0

17,9

21,3

102,2

110,8

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Վատիկան

Պորտ Վիլա

Պարամարիμո

Խարտում

Մμաμանե (պաշտ. մայրաք.) Լոμամμա (գտնվում է թագավորի նստավայրը ն օրենսդիր մարմինը)

(5 274)

1 208

(509)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Մոգադիշո

Հոնիարա

Լյուμլյանա

Բրատիսլավա

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Բացարձակ աստվածապետական միապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Նախագահական հանրապետություն

Բացարձակ միապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Քրիստոնեություն

Իսլամ, ավանդական դավանանք Քրիստոնեություն, իսլամ, հինդուիզմ Քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք

Քրիստոնեություն, սինկրետիզմ

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Եվրո

Վատու

Սուրինամ ի դոլար

Սուդանական ֆունտ

Լիլանգենի

Լատիներեն, իտալերեն

Բիսլամա, անգլերեն, ֆրանսերեն

Նիդերլանդերեն

Արաμերեն, անգլերեն

Սիսվատի, անգլերն

Սոմալիերեն, արաμերեն

Անգլերեն

Սողոմոնի կղզիների դոլար Սոմալիական շիլինգ

Սլովեներեն

Սլովակերեն

Պետական լեզուն

Եվրո

Եվրո

Դրամական միավորը

69 700

945 203

143 100

56 785

Վրաստան (Վրաստան) [31Տ Տանզանիայի Միացյալ Հանրապետություն (Տանզանիա) Տաջիկստանի Հանրապետություն (Տաջիկստան) Տոգոլեզյան Հանրապետություն (Տոգո) Տոնգայի Թագավորություն (Տոնգա)

176.

177.

178.

179.

180.

181.

5 131

331 698

Վիետնամի Սոցիալիստական Հանրապետություն (Վիետնամ)

182.

916 445

Վենեսուելայի Բոլիվարական Հանրապետություն (Վենեսուելա)

175.

Տրինիդադ ն Տոμագոյի Հանրապետություն (Տրինիդադ ն Տոμագո)

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

1 369 157

107 797

7 691 915

8 858 115

56 877 529

3 972 532

95 414 640

31 925 705

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

266,8

144,1

135,5

61,9

60,2

57,0

287,7

34,8

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Փորթ օֆ Սփեյն

Նուկուալուֆա

Լոմե

Դուշանμե

Դոդոմա

Թμիլիսի

Հանոյ

Կարակաս

Մայրաքաղաք(ներ)ը

(1 570)

1 175 (1 473)

7 100

1 741 (5 055)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Խորհրդարանական հանրապետություն

Քրիստոնեություն, հինդուիզմ, իսլամ

Քրիստոնեություն

Սահմանադրական միապետություն

Տրինիդադ ն Տոμագոյի դոլար

Պաանգա

ԱՖԽ ֆրանկ

Ավանդական դավանանք, քրիստոնեություն, իսլամ Նախագահական հանրապետություն

Տանզանիական շիլլինգ Սոմոնի

Քրիստոնեություն, իսլամ Իսլամ

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Լարի

Բուդդայականություն, քրիստոնեություն, ավանդական դավանանք Քրիստոնեություն, իսլամ

Դոնգ

Քրիստոնեություն

Նախագահական հանրապետություն Սոցիալիստական հարապետություն

Բոլիվար ֆուերտե

Կրոնը

Կառավարման չնը

Դրամական միավորը

Անգլերեն

Տոնգայերն, անգլերեն

Ֆրանսերեն

Տաջիկերեն

Սուահիլի, անգլերեն

Վրացերեն

Վիետնամերեն

Իսպաներեն

Պետական լեզուն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

447 400

603 549

Ուզμեկստանի Հանրապետություն ( Ուզμեկստան) Ուկրաինա ( Ուկրաինա) [32Տ

184.

185.

186.

581 309

17 818

309 500

299 764

Քենիայի Հանրապետություն (Քենիա) Քուվեյթի Պետություն (Քուվեյթ) Օմանի Սուլթանություն (Օման) Ֆիլիպինների Հանրապետություն (Ֆիլիպիններ)

190.

191.

192.

11 571

189.

188.

176 215

241 038

Ուգանդայի Հանրապետություն ( Ուգանդա)

183.

Ուրուգվայի Արնելյան Հանրապետություն ( Ուրուգվայ) Քաթարի Պետություն (Քաթար)

Տուվալու (Տուվալու)

187.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

103 796 832

4 741 305

4 099 932

48 466 928

2 338 085

3 456 877

44 405 055

30 690 914

41 652 938

9 975

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

346,3

15,3

230,1

83,4

202,1

19,6

73,6

68,6

172,8

383,7

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Մանիլա

Մասկաթ

Քուվեյթ

Նայրոμի

Դոհա

Մոնտնիդեո

Կին

Տոշքենդ

Կամպալա

Ֆունաֆուտի (պաշտ. մայրաք.) Վաիակու (գտնվում է կառավարությունը ն խորհրդարանը)

Մայրաքաղաք(ներ)ը

9 661 (24 123)

(797)

(2 389)

2 412 (3 375)

(797)

1 347 (1 745)

2 588 (3 296)

2 352

1 660

0,5

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2]

Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն Բացարձակ միապետություն Կիսանախագահական հանրապետություն Սահմանադրական միապետություն Բացարձակ միապետություն Նախագահական հանրապետություն

Խորհրդարանական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Ֆիլիպինյան պեսո

Օմանի ռիալ

Քուվեյթի դինար

Քենիական շիլլինգ

Քրիստոնեություն, իսլամ Իսլամ

Քաթարի ռիալ

Ուրուգվայական պեսո

Գրիվնյա

Ուզμեկական սոմ

Ուգանդական շիլլինգ

Տուվալուի դոլար

Դրամական միավորը

Իսլամ

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեություն

Իսլամ

Քրիստոնեություն, իսլամ

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Տագալերեն, անգլերեն

Արաμերեն

Արաμերեն

Սուահիլի, անգլերեն

Արաμերեն

Իսպաներեն

Ուկրաիներեն

Ուզμեկերեն

Անգլերեն, սուահիլի

Տուվալուերեն, անգլերեն

Պետական լեզուն

338 424

18 274

551 500

Ֆինլանդական Հանրապետություն (Ֆինլանդիա) Ֆիջի Կղզիների Հանրապետություն (Ֆիջի) Ֆրանսիական Հանրապետություն (Ֆրանսիա)[33Տ

193.

194.

195. 64 938 716

902 547

5 541 274

Բնակչությունը, մարդ (2017թ.)

117,7

49,4

16,4

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Փարիզ

Սուվա

Հելսինկի

Մայրաքաղաք(ներ)ը

2 274 (12 292)

(177)

(1 177)

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [2] Կիսանախագահական հանրապետություն Խորհրդարանական հանրապետություն Նախագահական հանրապետություն

Կառավարման չնը

Եվրո

Ֆիջիական դոլար

Քրիստոնեություն, հինդուիզմ Քրիստոնեություն, իսլամ

Եվրո

Դրամական միավորը

Քրիստոնեություն

Կրոնը

Ֆրանսերեն

Անգլերեն, ֆիջիերեն, հինդի

Ֆիններեն, շվեդերեն

Պետական լեզուն

Ծանոթագրություն. [1Տ - Անկախ պետությունների թվաքանակը 195 է, որից 193-ը ՄԱԿ-ի անդամ են, Վատիկանը ն Պաղեստինը դիտորդներ են: [2Տ - «Մայրաքաղաքների μնակչությունը» սյունյակում փակագծում ներկայացված է μնակչության թվաքանակ արվարձաններով: [3Տ - ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված սահմաններում: Ներկայումս տարածքը կազմում է 29 764 կմ2: Խորհրդարանական կառավարման համակարգին է անցնում 2018 թ.-ից: [4Տ - Ներկայումս տարածքի փաստացի մեծությունը 74 154 կմ2 է: [5Տ - Տարμեր տվյալներով ԱՄՆ տարածքը կազմում է 9 519 431 կմ2: [6Տ - Աֆրիկյան ֆինանսական խմμակցություն: [7Տ - Կենտրոնական Աֆրիկայի ֆինանսական խմμակցություն: [8Տ - Իսրայելն իր անկախությունը հռչակել է 22 072 կմ2 տարածքում, ներառյալ՝ Արնելյան Երուսաղեմը ն Գոլանի μարձունքը: Ներկայումս Իսրայելի կողմից վերահսկվող տարածքը կազմում է 27 799 կմ2, ներառյալ՝ Հորդանան գետի արնմտյան ափի տարածքում գտնվող Պաղեստինի ազգային վարչակազմը: [9Տ - Կիպրոսի տարածքի 38 9-ը (3300 կմ2) գտնվում է թուրքերով μնակեցված Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության, իսկ 2 9-ը (254 կմ2)՝ Միացյալ Թագավորության ռազմական μազաների (Ակրոտիրի ն Դեկելիա) վերահսկողության տակ: Պետության տարածքը փաստացի կազմում է 5 697 կմ2: [10Տ - Այլ տվյալներով պետության տարածքը կազմում է 120 540 կմ2, ինչպես նան 122 762 կմ2: [11Տ - ՀԱՀ-ում պաշտոնական են համարվում նան սեպեդի, սոթո, տսվանա, սվազի, վենդա, տսոնգա, հարավային նμելե, կոսա, զուլու լեզուները: [12Տ - Մայրաքաղաքը նախատեսվում է տեղափոխել երկրի կենտրոնում գտնվող Ռամսել քաղաք: [13Տ - Հնդկաստանում պաշտոնական են համարվում նան հետնյալ 21 լեզուները՝ ասսամերեն, μենգալի, գուջարաթի, դոգրի, կոնկանի, մայթհիլի, մարատհի, նեպալի, օրիա, փենջաμի, սանսկրիտ, սինդհի, ուրդու, քաշմիրի, մալայալամ, թամիլի, կաննադա, տելուգու, սանտալի, μոդո,

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

Հ/հ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

մանիպուրի: Հնդկաստանի տարածքի մի մասը μռնազավթված է Պակիստանի ն Չինաստանի կողմից, իսկ իր կողմից μռնազավթված է Չինաստանի արնմտյան որոշ տարածքներ: [14Տ - Ճապոնացիներն իրենց երկիրն անվանում են Նիպպոն կամ Նիհոն-կոկու: [15Տ - Փաստացի ունի 710 850 կմ2 տարածք (Սահարական Արաμական Ժողովրդավարական Հանրապետությունից μռնագրաված տարածքներով): [16Տ - Ունի 3 թագապատկան տիրություն ն 14 անդրծովյան տարածք: [17Տ - Փաստացի ունի 29 683 կմ2 տարածք (առանց Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության տարածքի): [18Տ - Սվակոպմունդ քաղաքը Նամիμիայի ամառային մայրաքաղաքն է: [19Տ -Նաուրուն պաշտոնապես մայրաքաղաք չունի: Փաստացի մայրաքաղաքը Յարենն է՝ 1000 մարդ μնակչությամμ: [20Տ - Տարածված են նան հաուսա, իգμո, յորուμա, ֆուլանի ն այլ լեզուները: [21Տ - Կազմում ունի անդրծովյան 3 հատուկ համայնք ն 3 ինքնավար պետություն: Երկիրն այլ կերպ կոչվում է Հոլանդիա: [22Տ - Կազմում ունի 2 ազատ ասոցացված երկրներ, 1 ինքնավար տարածք: [23Տ - Կազմում ունի 3 անդրծովյան տիրույթ, 2 ինտեգրված տարածք: Տարածված են նան μուքմոլ ն նյունոշք նորվեգերենի գրավոր ձները, ինչպես նան սաամերեն ն կվեն լեզուները: [24Տ - Տարածքի մեծությունը ներկայացված է առանց Տայվանի, որն հռչակել է իր անկախությունը, սակայն Չինաստանը համարում է իր տարածքը: Չինաստանը վեճի մեջ է նան Հնդկաստանի հետ (Հնդկաստանի արնելքում գտնվող Արունչալ Պրադեշ նահանգի մեծ մասը գտնվում է Չինաստանի վերահսկողության տակ, իսկ Չինաստանի հյուսիս-արնմուտքում գտնվող Ակսայ-Չին շրջանը գտնվում է Հնդկաստանի վերահսկողության տակ): Ճապոնիայի հետ վիճահարույց են համարվում Տայվանից հյուսիս-արնելք գտնվող կղզիները, որոնք այսօր գտնվում են Ճապոնիայի վերահսկողության տակ: Չինաստանին են ենթարկվում 2 հատուկ վարչական շրջաններ: Բնակչության թվաքանակը հաշվարկված է Հոնգ Կոնգի ն Մակաուի հետ միասին: [25Տ - Պակիստանի փաստացի տարածքը 880 254 կմ2 է (Հնդկաստանի Ջամմու ն Քաշմիր նահանգի մի մասը իրենց վերահսկողության տակ է): [26Տ - Ունի ՄԱԿ-ի դիտորդ անդամ պետության կարգավիճակ: Պետության տարածքը վերջնական հստակեցված չէ, այն վիճելի է Իսրայելի հետ: Պաղեստինն իր մայրաքաղաքը համարում է Երուսաղեմը: [27Տ - Կազմում ունի 2 ինքնավար ռեգիոն: [28Տ - Ղրիմի ն Սնաստոպոլի հետ միասին տարածքի մեծությունը 17 125 191 կմ2 է: [29Տ - Փաստացի տարածքը կազմում է 77 453 կմ2: Կոսովոն հայտարարել է իր անկախության մասին ն չի ենթարկվում Բելգրադին: [30Տ - Փաստացի երկիրը μաժանված է մի քանի ինքնահռչակ պետությունների կամ տարածքների` Ազանիա, Ալշաμաաμ, Ահլու Սուննա ուալ Ջամաան, Ավդալենդ, Գալմուդուգ, Խիման ն Խեμ, Պունտլենդ, Ջուμալենդ, Սոմալիլենդ, որոնց սահմանները անորոշ են, երμեմն մտնում իրար մեջ: Այդ առումով դժվար է ասել, թե ինչքան է ներկայումս Սոմալի պետության փաստացի տարածքի մեծությունը: [31Տ - Փաստացի տարածքը կազմում է 57 215 կմ2: Աμխազիան ն Հարավային Օսիան հայտարարել են իրենց անկախության մասին ն չեն ենթարկվում Թμիլիսիին: [32Տ - Փաստացի տարածքն առանց Ղրիմի ն Սնաստոպոլի կազմում է 576 604 կմ2: [33Տ - Կազմում ունի 13 անդրծովյան տարածք:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Ազադ Ջամու ն Քաշմիր (Ազադ Քաշմիր) Խալիստանի Հանրապետություն (Խալիստան)

Արցախի Հանրապետություն (Արցախ)

7.

8.

1.

6.

2 625

Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է 47 պետության կողմից:

Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է 22 պետության կողմից:

Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է ՄԱԿ-ի անդամ-երկիր Թուրքիայի ն մասնակի ճանաչված Աμխազիայի կողմից:

Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է 4 պետության կողմից` Ռուսաստան, Վենեսուելա, Նիկարագուա, Նաուրու: Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է 108 պետության կողմից: Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է 4 պետության կողմից` Ռուսաստան, Վենեսուելա, Նիկարագուա, Նաուրու:

11 639

4 481 224

Մուզաֆարաμադ

Մասնակի ճանաչված պետություն: Ճանաչված է Պակիստանի կողմից: Ներկայումս Պակիստանի կազմում է: Մասնակի ճանաչված պետություն: 27 704 236 1 184 Ճանաչված է Պակիստանի ն Թուրքիայի 50 362 Ամրիտսար կողմից: Բ. ՍԱԿ-ի կազմի մեջ չմտնող ն ՍԱԿ-ի անդամ որնէ երկրի կողմից պաշտոնապես չճանաչված պետություններ, μայց ճանաչված մասնակի ճանաչված պետությունների կողմից 12 486 Չճանաչված պետություն: Ճանաչված է Ստեփանա(մօ jսrօ) մասնակի ճանաչված Աμխազիայի ն 146 000 կերտ Հարավային Օսիայի ն չճանաչված 11 520 Մերձդնեստրիայի կողմից: (մօ faօtօ)

Ալ Այուն

596 021 (2017թ.)

266 000

294 906

Տայμեյ

4.

Նիկոսիա (հյուսիսային հատվածը)

Ցխինվալ

Պրիշտինա

Սուխում

Մայրաքաղաք(ներ)ը

23 405 309

3 355

Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն (Հյուսիսային Կիպրոս)

51 547

1 859 203

242 862

Բնակչությունը, մարդ (2015թ.)

36 191

3 885

Հարավային Օսիայի Հանրապետություն (Հարավային Օսիա)[3Տ

3.

Չինաստանի Հանրապետություն (Տայվան) Սահարական Արաμական Ժողովրդավարական Հանրապետություն (Արնմտյան Սահարա)[4Տ

10 908

Կոսովոյի Հանրապետություն (Կոսովո)

2.

5.

8 665

Աμխազիայի Հանրապետություն (Աμխազիա)[2Տ

1.

Հ/հ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Ադրμեջան

Հնդկաստան

Հնդկաստան

Մարոկկո, Մավրիտանիա

Չինաստան

Կիպրոս

Վրաստան

Սերμիա

Վրաստան

Մայրաքաղաքի μնակչուՈր երկրից է Պետության անվանումը Կարգավիճակը ն միջազգային ճանաչումը թյունը, անկախացել հազար մարդ [1Տ Ա. ՍԱԿ-ի կազմի մեջ չմտնող, μայց ՍԱԿ-ի անդամ մեկ կամ մի քանի երկրի կողմից պաշտոնապես ճանաչված պետություններ

64.2. Չճանաչված կամ մասամμ ճանաչված, անորոշ կարգավիճակով պետություններ

(զավթվել է Թուրքիայի կողմից 1974 թ.-ին)

Անկախության հռչակման տարին

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետություն (ԴԺՀ)

2.

21 374

420 540

Արնմտյան Պապուա Հանրապետություն (Արնմտյան Պապուա Հանրապետություն)

6.

7.

2 646 489

417 311

1 295 000

70 000

523 132

1 222 950

822 000

Ավդալենդ (Ավդալենդ)

5.

4.

Ազավադի Անկախ Պետություն (Ազավադ) Ալշաμաաμ (Ալշաμաաμ) Ահլու Սուննա ուալ Ջամաան (Ահլու Սուննա ուալ Ջամաան)

7 000

Ազանիա (Ազանիա)

2.

3.

21 939

8 597

Աμյանի Իսլամական Էմիրաթ (Աμյան)

Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետություն (ԼԺՀ)

1.

4.

1 867 000

Բնակչությունը, մարդ (2015թ.)

Դոնեցկ

Մայրաքաղաք(ներ)ը

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [1Տ

Որ երկրից է անկախացել

Ուկրաինա

Կարգավիճակը ն միջազգային ճանաչումը

Չճանաչված պետություն: Ճանաչված է մասնակի ճանաչված Հարավային Օսիայի ն չճանաչված Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետության կողմից:

Ջայապուրա

Բորմա

Աμուդվակ

Տիմμուկտու

Դոμլեյ

Զինջիμար

Լուգանսկ

Ինդոնեզիա

Սոմալի

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն: Ակախությունը հռչակել է Սոմալիից ակախության ձգտող Սոմալիլենդից: Նախատեսում է մտնել Սոմալիի դաշնային պետության կազմի մեջ: Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Սոմալի

Սոմալի Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Մալի

Սոմալի

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն: Ակախությունը հռչակել է Սոմալիից ակախության ձգտող Ջուμալենդից: Նախատեսում է մտնել Սոմալիի դաշնային պետության կազմի մեջ: Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Եմեն

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Չճանաչված պետություն: Ճանաչված է մասնակի ճանաչված Հարավային Օսիայի Ուկրաինա ն չճանաչված ԴԺՀ-ի կողմից: Չճանաչված պետություն: Ճանաչված է Մեձրդնեստրի Մոլդովական մասնակի ճանաչված Աμխազիայի ն Հանրապետություն 4 163 505 153 Տիրասպոլ Մոլդովա Հարավային Օսիայի, նան չճանաչված (Մերձնեստրիա) Արցախի կողմից: Գ. ՍԱԿ-ի կազմի մեջ չմտնող, ՍԱԿ-ի անդամ կամ մասնակի ճանաչված երկրի կողմից պաշտոնապես չճանաչված պետություններ

8 436

Պետության անվանումը

Հ/հ

3.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Անկախության հռչակման տարին

19 509 40 643

-------30 000

Իրաքի Քրդստան (Իրաքի Քրդստան)

Իրաքի ն Լնանտի իսլամական պետություն (ԻԼԻՊ խալիֆայություն)

Խատումո Սոմալիական Պետություն (Խատումո) [5Տ Խիման ն Խիμ (Խիման ն Խեμ)

15.

16.

17.

18.

46 000

0,04

500 000

345 000

6 500 000

3 162 254

1 800 000

13 162 222

-----347 190

Բնակչությունը, մարդ (2015 թ.)

6,39

Թամիլ Իլամ (Թամիլ Իլամ)

Բումμունգա պրովինցիա (Բումμունգա) Գալմուդուգ (Գալմուդուգ)

Բելուջիստան (Բելուջիստան)

Բակասի Ժողովրդավարական Հարապետություն (Բակասի) Բանաμա (Բանաμա) Բանկսամորոյի Միացյալ Դաշնային Նահանգներ (Բանկսամորո)

Պետության անվանումը

14.

13.

12.

11.

10.

9.

8.

Հ/հ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Ադադո

Բուխոդլե

Ռաքքա

Էրμիլ

Տրիկոմալի

Գալկայո

Բումμունգա

Կվետա

Դավաո

Մայրաքաղաք(ներ)ը

1 300

Սոմալի, Սոմալիլենդ Սոմալի, Գալմուդուգ

Ինքնահռչակ չճանաչված ինքնավար պետություն: Նախատեսում է մտնել Սոմալիի դաշնային պետության կազմի մեջ:

Իրաք, Սիրիա

Ինքնահռչակ չճանաչված ինքնավար պետություն:

Իրաք

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Շրի Լանկա

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն: Իսլամական ահաμեկչական կազմակերպություն է, որի նպատակն է ստեղծել մեկ պետություն Լնանտի պատմական տարածքում, որն ընդգրկում է Միջերկրական ծովի արնելյան առափնյա ն հարակից շրջանները` Թուրքիայի, Սիրիայի, Լիμանանի, Իսրայելի, Պաղեստինի, Եգիպտոսի, Հորդանանի, Կիպրոսի տարածքներում:

Սոմալի

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն

Ավստրալիա

Վիրտուալ ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն: 2009թ. կառավարական ուժերը հաղթանակ են տարել ն այս պետությունը փաստացի դադարել է գոյություն ունենալ:

Պակիստան

Ֆիլիպիններ, Մալայզիա

Կիրիμատի

Նիգերիա

Որ երկրից է անկախացել

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

1 449 (2 260)

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Կարգավիճակը ն միջազգային ճանաչումը

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [1Տ

Պայքարն սկսվել է 1948 թ.-ից

Անկախության հռչակման տարին

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

1,6 4,91

Ռեդոնդայի Թագավորություն (Ռեդոնդա) Սեμորգայի Իշխանապետություն (Սեμորգա)

30.

31.

87 000

Ջուμալենդ (Ջուμալենդ)

1 300 000

3 900 000

4 702 000

155 800 212 510

556 462

980 602

16 579 47 728

0,055 81 796

1 689 654

89 041

29.

28.

27.

26.

25.

24.

23.

22.

21.

399 427

16 191

Բնակչությունը, մարդ (2015թ.)

7 270

Խաու Պակումոտո (Խաու Պակումոտո)

19. Կաμինդա (Կաμինդա) Կաչինի Հանրապետություն (Կաչին) Հատ Ռիվերի իշխանապետություն (Հատ Ռիվեր) Մոլոսսիայի Հանրապետություն (Մոլոսսիա) Մուրրավարրիի Հանրապետություն (Մուրրավարրի) Նագալիմ Ժողովրդական Հանրապետություն (Նագալենդ) Շաμվա Իսլամական Էմիրաթ (Շաμվա) Շան Պետություն (Շան)[6Տ Պունտլենդ Սոմալիական Պետություն (Պունտլենդ)

133,5

Պետության անվանումը

Հ/հ

20.

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Սեμորգա

Կիսմայո

Գարոուե

Տաունջի

Ատակ

Կոհիմա

Էսպերա

Նեյն

Մյիչինա

Կաμինդա

Պաո Պաո

Մայրաքաղաք(ներ)ը

0,323

0,004

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ [1Տ

Ինքնահռչակ չճանաչված վիրտուալ պետություն:

Անտիգուա ն Բարμուդա Իտալիա, Լիգուրիա

1998-99,

1947,

Սոմալի

Սոմալի Ինքնահռչակ չճանաչված ինքնավար պետություն: Նախատեսում է մտնել Սոմալիի դաշնային պետության կազմի մեջ: Ինքնահռչակ չճանաչված վիրտուալ պետություն:

Մյանմա Ինքնահռչակ չճանաչված ինքնավար պետություն: Նախատեսում է մտնել Սոմալիի դաշնային պետության կազմի մեջ:

Եմեն

Հնդկաստան

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ավստրալիա

ԱՄՆ, Ննադա նահանգ

Ինքնահռչակ չճանաչված վիրտուալ պետություն: Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ավստրալիա

Մյանմա

Ֆրանսիական Պոլինեզիայի Մորեա կղզի Անգոլա

Անկախության հռչակման տարին Որ երկրից է անկախացել

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Կարգավիճակը ն միջազգային ճանաչումը

Տարածքի մեծությունը, կմ2

0,00055

137 600

4 068

0,012

17 000

11 585

-----0,32 0,004

Պետության անվանումը

Սիլենդի Իշխանապետություն (Սիլենդ) Սիրիական (Արնմտյան) Քրդստան (Քրդստան) Սոմալիլենդի Հանրապետություն (Սոմալիլենդ) Սուլու Սուլթանություն (Սուլու) Սուրμ Հովհաննու, Երուսաղեմի, Հռոդոսի ն Մալթայի Հոսպիտալիառների Ինքնիշխան Ռազմական Ուխտ (Մալթայի Ինքնիշխան Ռազմական Ուխտ) Վա Հանրապետություն (Վա) Վազիրիստանի Իսլամական Հարապետություն (Վազիրիստան)

Քվինսլենդ-Էուահլայի Ժողովրդական Հանրապետություն (Քվինսլենդ) Քրիստիանիա ազատ քաղաք (Քրիստիանիա) Ֆրեստոնիայի Ազատ ն Անկախ Հանրապետություն (Ֆրեստոնիա)

Հ/հ

32.

33.

34.

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

791 087

558 000

13 000

1 378 612

3 515 380

2 500 000

Բնակչությունը, մարդ (2015թ.)

Ֆրեստոնիա

Քրիստիանիա

Վանա

Պանկան

Մագիստերական Պալատ (Հռոմ)

Հոլո

Հարգեյսա

Էլ Ղամիշլի

Սիլենդ

Մայրաքաղաք(ներ)ը

0,04

Մայրաքաղաքի μնակչությունը, հազար մարդ[1Տ

Միացյալ Թագավորություն

Դանիա, Կոպենհագեն

Ինքնահռչակ չճանաչված վիրտուալ պետություն: Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ավստրալիա

Պակիստան

Մյանմա

Մալայզիա, Ֆիլիպիններ

Սոմալի

Սիրիա

Միացյալ Թագավորություն

Որ երկրից է անկախացել

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Ինքնահռչակ չճանաչված պետություն:

Կարգավիճակը ն միջազգային ճանաչումը

Անկախության հռչակման տարին

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2

1 104

29,2

1 552

Պետության անվանումը

Հոնգ Կոնգ Հատուկ Վարչական Շրջան (Հոնգ Կոնգ) Մակաու (Աոմին) Հատուկ Վարչական Շրջան (Մակաու) Օլանդների Մարզ (Օլանդներ)

Հ/հ

1.

2.

3.

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

28,7 (2015թ.)

606,4

7 401,9

18,5

20766,6

6704,7

Մարիեհամն

7 402

Մակաու

Հոնգ Կոնգ

Չինարեն, պորտուգալերեն

Շվեդերեն

Ֆինլանդիայի ինքնավար մարզ: Գտնվում է Բալթիկ ծովում, նրանից դեպի Բոտնիկական ծոց մտնելու հատվածում: Բաղկացած է 6757 կղզուց, որոնցից μնակեցված է 60-ը:

Չինարեն, անգլերեն

Լեզուն

Չինաստանի հատուկ վարչական շրջան: Գտնվում է Չինաստանի հարավային ծովափնյա շրջանում, ՀարավՉինական ծովի ափին, Չժուցզյան գետի դելտայում: Բաղկացած է Մակաու թերակղզուց ն Տայպա ու Կոլոան կղզիներից:

Չինաստանի հատուկ վարչական շրջան: Գտնվում է Չինաստանի հարավում, Հարավ-Չինական ծովափնյա շրջանում, μաղկացած է 262 կղզիներից, Հոնգ Կոնգ ն Կոուլոն թերակղզիներից ն նոր տարածքներից:

Ա. Սիջազգային համաչայնագրերով որոշված հատուկ կարգավիճակով տարածքներ

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

64.3. Կախյալ պետություններն ն տարածքները

Ծանոթագրություն. [1Տ - «Մայրաքաղաքների μնակչությունը» սյունյակում փակագծում ներկայացված է μնակչության թվաքանակն արվարձաններով: [2Տ - ՄԱԿ-ի անդամ-երկրներ Վանուատուն ն Տուվալուն 2011 թ. ճանաչել են Աμխազիայի անկախությունը, իսկ հետո համապատասխանաμար 2013 թ. ն 2014 թ. չեղյալ են հայտարարել այդ որոշումը: [3Տ - ՄԱԿ-ի անդամ-երկիր Տուվալուն 2011 թ. ճանաչել է Հվ. Օսիայի անկախությունը, իսկ 2014 թ. չեղյալ է հայտարարել այդ որոշումը: [4Տ - Երկրի ժամանակավոր մայրաքաղաքը Բիր Լեհլուն է, քանի որ հիմնական մայրաքաղաք Ալ Այունը գտնվում է Մարոկկոյի վերահսկողության տակ: [5Տ - Երկրի ժամանակավոր մայրաքաղաքը Լասանոդն է 60 հազար μնակչությամμ, քանի որ հիմնական մայրաքաղաք Բիխոդլեն գտնվում է Սոմալիլենդի վերահսկողության տակ: [6Տ - Երկրի ժամանակավոր մայրաքաղաքը Լոի Տայլենգն է, քանի որ հիմնական մայրաքաղաք Տաունջին գտնվում է Մյամայի վերահսկողության տակ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

463,6

364,4

9 104

14,3

34,6

Պետության անվանումը

Ամերիկյան Սամոա (Ամերիկյան Սամոա)

Գուամ (Գուամ) Հյուսիսային Մարիանյան Կղզիների Համագործակցություն (Հյուսիսային Մարիանյան Կղզիներ) ՄիացյալՆահանգների Վիրգինյան Կղզիներ (Վիրգինյան Կղզիներ) Պուերտո Ռիկոյի Ազատ Ասոցացված Պետություն (Պուերտո Ռիկո) Կոկոսյան (Քիլինգ) Կղզիների տարածք (Կոկոսյան Կղզիներ) Նորֆոլկ Կղզու Տարածք (Նորֆոլկ Կղզի)

Սուրμ Ծննդյան Կղզու Տարածք (Սուրμ Ծննդյան Կղզի)

Հ/հ

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

2,1 (2011թ.)

2,3 (2011թ.)

0,55 (2011թ.)

3 679,1

106,6

55,6

174,2

55,6

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017 թ.) Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

15,3

66,5

38,5

404,1

292,5

119,9

322,0

279,4

1,5

Ֆլայինգ Ֆիշ Քոուվ (Սեթլմենթ)

0,1

452 (2479)

Քինգստոն

Վեսթ Այլենդ

Սան Խուան

Շարլոտ Ամալիա

Սայպան

Հագատնյա

Պագո Պագո

Անգլերեն, նորֆոլկ

Ավստրալիայի կախյալ տարածք: Կառավարվում է Ավստրալիայի դատախազության կողմից: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտքում, Նոր Կալեդոնիայի ն Նոր Զելանդիայի միջն:

Անգլերեն

Անգլերեն

Ավստրալիայի կախյալ տարածք: Կառավարվում է Ավստրալիայի դատախազության կողմից: Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի արնելքում: Կորալյան ծագման այս կղզիները μաղկացած են 27 մանր կղզիներից:

Ավստրալիայի կախյալ տարածք: Կառավարվում է Ավստրալիայի դատախազության կողմից: Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի արնելքում, Ինդոնեզիայի Ճավա կղզուց հարավ:

Իսպաներեն, անգլերեն

Անգլերեն

ԱՄՆ-ի չներառված կազմակերպված տարածք: Անդրծովյան տիրույթ: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Պուերտո Ռիկոյից արնմուտք: ԱՄՆ-ի չներառված կազմակերպված տարածք: Անդրծովյան տիրույթ: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում:

Անգլերեն, չամոռո, կարոլինյան լեզու

Անգլերեն, չամոռո

Անգլերեն, սամոայերեն

Լեզուն

ԱՄՆ-ի չներառված կազմակերպված տարածք: Անդրծովյան տիրույթ: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտքում, Մարիանյան կղզախմμի կազմում:

ԱՄՆ-ի կազմում չներառված անդրծովյան տարածք: Երկրի վարչական ն դատական իշխանության կենտրոնը Ֆագատո μնակավայրն է, իսկ նահանգապետի նստավայրը գտնվում է Ուտուլեի μնակավայրում: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավում: ԱՄՆ-ի չներառված կազմակերպված տարածք: Անդրծովյան տիրույթ: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի արնմուտքում, Մարիանյան կղզախմμի կազմում:

Բ. Սշտական μնակչություն ունեցող կախյալ տարածքներ

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

2 166 086

1395, 7

78,1

118,2

53,2

Պետության անվանումը

Գրենլանդիա (Գրենլանդիա)

Ֆարերյան Կղզիներ (Ֆարերներ)

Գեռնսիի Բեյլվիք (Գեռնսի)

Մեն Կղզի (Մեն)

Ջերսիի Բեյլվիք (Ջերսի)

Անգիլյա (Անգիլյա)

Բերմուդաներ (Բերմուդյան Կղզիներ) Բրիտանական Վիրգինյան Կղզիներ (ԲՎՏ) Կայմանի Կղզիներ (Կայմանի Կղզիներ)

Հ/հ

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

61,6

31,2

61,4

14,9

97,9 (2015թ.)

89,0

63,1 (2015թ.)

48,3

56,2

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

233,2

203,9

1153,2

146,1

827,9

155,7

807,7

34,6

0,03

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Ջորջ Թաուն

Ռոդ Թաուն

Հեմիլտոն

Վալլի

Սենթ Հիլիեր

Սենթ Փիթեր Փորտ

Դուգլաս

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Տորսհավն

Նուուկ

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Մեծ Անտիլյան կղզիների արնմուտքում, Կուμայից հարավ:

Ինքնակառավարվող μրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսում: Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Սարգասյան ծովում, ԱՄՆ-ից արնելք: Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսում:

Ինքնավար մարզ Դանիայի Թագավորության կազմում: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ն Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի միջն, Կանադայից հյուսիս-արնելք: Ինքնավար մարզ Դանիայի Թագավորության կազմում: Գտնվում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ն Ատլանտյան օվկիանոսի միջն, Իսլանդիայի ն Մեծ Բրիտանիայի միջն: Բաղկացած է 18 կղզուց: Թագապատկան տիրություն: Գտնվում է Բրիտանական թագի իրավասության տակ, սակայն չի կազմում Միացյալ Թագավորության մաս: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսարնելքում, Լա Մանշ նեղուցում, Նորմանդյան կղզիների կազմում: Թագապատկան տիրություն: Գտնվում է Բրիտանական թագի իրավասության տակ, սակայն չի կազմում Միացյալ Թագավորության մաս: Գտնվում է Իռլանդական ծովում, Մեծ Բրիտանիայի ն Իռլանդիայի միջն: Թագապատկան տիրություն: Գտնվում է Բրիտանական թագի իրավասության տակ, սակայն չի կազմում Միացյալ Թագավորության մաս: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիս-արնելքում, Լա Մանշ նեղուցում, Նորմանդյան կղզիների կազմում:

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն, ֆրանսերեն

Մեներեն, անգլերեն

Անգլերեն, ֆրանսերեն

Ֆարերերեն, դանիերեն

Գրենլանդերեն

Լեզուն

32,5

7,7

6,8

397 (որից՝ Սուրμ Հեղինե Համμարձման Կղզի Տրիստան դա Կունյա -184)

12 173

Ջիμրալթար (Ջիμրալթար)

Սուրμ Հեղինե, Համμարձման Կղզի ն Տրիստան դա Կունյա (Սուրμ Հեղինե, Համμարձման Կղզի ն Տրիստան դա Կունյա)

Տյորքս ն Կայկոս Կղզիներ (Տյորքս ն Կայկոս) Փիթքեռն Կղզիներ (Փիթքեռն)

Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) Կղզիներ (Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) Կղզիներ)

18.

19.

20.

21.

22.

23.

2,9

0,056 (2013թ.)

35,4

5,2

Մոնսեռատ (Մոնսեռատ)

Հ/հ

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

0,2

1,2

82,4

19,5

4775,3

50,8

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Սթենլի

Ադամսթաուն

Քոքμոռն Թաուն

Ջեյմսթաուն

Ջիμրալթար

Պլիմուտ (մօ jսrօ) Բրեյդս (մօ faօtօ)

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն, փիթքեռն

Անգլերեն

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում են Ատլանտյան օվկիանոսի հարավային մասում, իրարից մեծ հեռավորության վրա, Աֆրիկայի հարավ-արնմտյան ափերից արնմուտք:

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Բահամներից հարավ-արնելք: Բրիտանական միակ անդրծովյան տարածքը Խաղաղ օվկիանոսում: Գտնվում է օվկիանոսի հարավում, Ֆրանսիական Պոլինեզիայի հարնանությամμ: Բաղկացած է 5 կղզուց: Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հարավ-արնմուտքում: Պատկանելիությունը վիճարկվում է Արգենտինայի հետ:

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Պիրենեյան թերակզղու հարավում, Ջիμրալթարի նեղուցի ն Միջերկրական ծովի ափին:

Անգլերեն

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսում: 1995 թ. Սուֆրիեր Հիլս հրաμուխը ոչնչացրել է մայրաքաղաք Պլիմուտը:

Անգլերեն, նան` իսպաներեն, իտալերեն, պորտուգալերեն

Լեզուն

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

261,5

10,2

Սինտ Մաարտեն (Սինտ Մաարտեն)

Կուկի Կղզիներ (Կուկի Կղզիներ) Նիուե (Նիուե) Տոկելաու (Տոկելաու)

25.

26.

27.

28.

29.

33.

32.

31.

53,2

Կյուրասաո Երկիր (Կյուրասաո)

24.

Սեն Բարտելմիի Համայնք (Սեն Բարտելմի) Սեն Մարտենի Համայնք (Սեն Մարտեն) Սեն Պիեռի ն Միքելոնի Տարածքային Համագործակցություն (Սեն Պիեռ ն Միքելոն) Ուոլլիս ն Ֆուտունայի Տարածք ( Ուոլլիս ն Ֆուտունա)

Արուμա (Արուμա)

Հ/հ

30.

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

13,1

47,8

26,1

671,8

38,7 (2015թ.)

6,3

365,2

127,5

5,0

87,8

1179,9

360,3

541,9

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

9,1 (2012թ.)

1,3

1,6

21,1

40,1

160,0

104,6

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

Մատա Ուտու

0,4

0,6

1,3

Սեն Պիեռ

Մարիգո

Գուստավիա

Նուկունոնու

Ալոֆի

Ավարուա

Ֆիլիպսμուրգ

Օրանիեստադ

Վիլլեմստադ

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն

Ֆրանսիայի անդրծովյան համայնք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավում, Ֆիջի կղզիներից հյուսիս-արնելք:

Ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն

Տոկելաուերեն, անգլերեն

Նիուերեն, անգլերեն

Անգլերեն, Կուկի կղզիների մաորիերեն

Նիդերլանդերեն, անգլերեն

Նիդերլանդերեն, պապյամենտու

Նիդերլանդերեն, պապյամենտու

Լեզուն

Ֆրանսիայի անդրծովյան համագործակցություն: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսարնմուտքում, Կանադայի Նյուֆաունդլենդ կղզուց հարավ:

Նիդերլանդների անդրծովյան ինքնավար տարածք: Ինքնավար պետություն Նիդերլանդների կազմում: Գտնվում է Կարիμյան ծովի հարավում, Վենեսուելայի ափերին մոտ, Փոքր Անտիլյան կղզիների ծայր արնմուտքում: Նիդերլանդների անդրծովյան ինքնավար տարածք: Ինքնավար պետություն Նիդերլանդների կազմում: Գտնվում է Կարիμյան ծովի հարավում, Վենեսուելայի ափերին մոտ, Փոքր Անտիլյան կղզիների արնմուտքում: Նիդերլանդների անդրծովյան ինքնավար տարածք: Ինքնավար պետություն Նիդերլանդների կազմում: Գտնվում է Կարիμյան ծովի ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսային մասում: Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցացված ինքնակառավարվող պետական միավորում: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավում, Պոլինեզիայում: Բաղկացած է 15 կղզուց: Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցացված ինքնակառավարվող պետական միավորում: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավում, Պոլինեզիայում: Ինքնավար կախյալ տարածք Նոր Զելանդիայի կազմում: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավում, Պոլինեզիայում: Ֆրանսիայի անդրծովյան համայնք: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի արնմուտքում, Կարիμյան ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսում: Ֆրանսիայի անդրծովյան համայնք: Գտնվում է Կարիμյան ծովի ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսային մասում:

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

1.

1 628

1 128

2 512

83 846

Գվադելուպ (Գվադելուպ)

Մայոթի Դեպարտամենտական Համայնք (Մայոթ) Մարտինիկ (Մարտինիկ) Ռեյունիոն (Ռեյունիոն) Գվիանա (Գվիանա)

5.

6.

7.

8.

4.

3.

Բոնեյրեի Պետականություն (Բոնեյրե)

35.

Սաμայի Պետականություն (Սաμա) Սինտ Էուստատիուսի Պետականություն (Սինտ Էուստատիուս)

18 575

Նոր Կալեդոնիա (Նոր Կալեդոնիա)

34.

2.

4 167

Ֆրանսիական Պոլինեզիա (Ֆրանսիական Պոլինեզիա)

Հ/հ

269,7

288,7

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

14,5

69,3

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Նումեա

Պապեետե

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Ֆրանսերեն

Ֆրանսիայի անդրծովյան հատուկ կարգավիճակ ունեցող տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմտյան մասում, Ավստրալիայից արնելք:

282,8

873,4

396,1

253,1

3,4

347,7

351,1

673,1

290,2

170,6

3,6 (2015թ.) 472,5

153,2

59,2

2,0 (2015թ.)

17,4 (2015թ.)

Կայեն

58 (106)

Ֆոր դը Ֆրանս

Սեն Դենի

Մամուձու

Օրանիեստադ Բաս Տեր

0,5

Բոթոմ

Կրալենդիյկ

Ֆրանսիայի անդրծովյան ռեգիոն ն դեպարտամետ: Գտնվում է Կարիμյան ծովի ավազանում, Անտիլյան կղզիների կենտրոնական մասում: Ֆրանսիայի անդրծովյան ռեգիոն ն դեպարտամետ: Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի արնմտյան մասում, Մադագասկարից արնելք, Մասկերանյան կղզիների կազմում: Ֆրանսիայի անդրծովյան ռեգիոն ն դեպարտամետ: Գտնվում է Հարավային Ամերիկայի հյուսիսում, սահմանակցում է Բրազիլիային ն Սուրինամին:

Ֆրանսիայի անդրծովյան ռեգիոն ն դեպարտամետ: Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի արնմտյան մասում, Մոզամμիկի նեղուցում, Մոզամμիկի ն հյուսիսային Մադագասկարի միջն:

Նիդերլանդների անդրծովյան հատուկ համայնք: Գտնվում է Կարիμյան ծովի հարավում, Վենեսուելայի ափերին մոտ, Փոքր Անտիլյան կղզիների արնմուտքում: Նիդերլանդների անդրծովյան հատուկ համայնք: Գտնվում է Կարիμյան ծովի ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսային մասում: Նիդերլանդների անդրծովյան հատուկ համայնք: Գտնվում է Կարիμյան ծովի ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսային մասում: Ֆրանսիայի անդրծովյան ռեգիոն ն դեպարտամետ: Գտնվում է Կարիμյան ծովի ավազանում, Հողմակողմ կղզիների հյուսիսային մասում:

Ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն

Ֆրանսերեն, նան՝ սուահիլի, կոմորերեն, մալգաշերեն

Ֆրանսերեն

Նիդերլանդերեն, պապյամենտու Նիդերլանդերեն, անգլերեն Նիդերլանդերեն, անգլերեն

Ֆրանսերեն, տահիտիերեն

Լեզուն

Ֆրանսիայի անդրծովյան համայնք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասի կենտրոնում:

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

Գ. Անդրծովյան տարածքներ, որոնք հանդիսանում են տվյալ պետության անμաժանելի մասերը

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

0,0 0,0

1,8 6,2 5,4 4,45 2,67 7,4 76, որից ցամաքը` 0,012 199, որից ցամաքը` 0,0114

Հաուլենդ կղզի (Հաուլենդ) Միդուեյ ատոլ (Միդուեյ) Նավասսա կղզի (Նավասսա) Պալմիրա ատոլ (Պալմիրա) Ջարվիս (Ջարվիս) Ջոնսթոն ատոլ (Ջոնսթոն) Ուեյկ կղզի ( Ուեյկ) Քինգմեն խութ (Քինգմեն խութ) Աշմոր ն Կարտիե կղզիներ (Աշմոր ն Կարտիե կղզիներ) Հերդ կղզի ն Մակդոնալդ կղզիներ (Հերդ կղզի ն Մակդոնալդ կղզիներ)

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

2,1

Բեյքեր կղզի (Բեյքեր)

Հ/հ

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Ավստրալիայի ներքին տարածք: Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի հարավում, Անտարկտիկայի մերձակայքում:

Ավստրալիայի ներքին տարածք: Գտնվում է Թիմորի ծովի արնմտյան եզրում, Ավստրալիայի ն Ինդոնեզիայի միջն:

ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասից հյուսիս:

ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասից դեպի արնմուտք, հասարակածից հյուսիս: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասում, հասարակածից հյուսիս: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսային մասում, Հավայան կղզիների հյուսիս-արնմտյան մասում: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Կարիμյան ավազանում, Ջամայկայի նեղուցում, Մեծ Անտիլյան կղզիների կազմում: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասում, հասարակածից հյուսիս: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասում, հասարակածին մոտ, Լայն կղզիների կազմում: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասից հյուսիս: ԱՄՆ անդրծովյան կախյալ տարածք: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի կենտրոնական մասից արնմուտք, Մարշալյան կղզիներից հյուսիս:

Դ. Սշտական μնակչություն չունեցող կախյալ տարածքներ

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Անգլերեն

Լեզուն

0,0

780 000, որից` ցամաքը`

1 709 400

3 903

63,17

2 500 000

Պետության անվանումը

Կորալյան ծովի կղզիների Տարածք (Կորալյան ծովի կղզիների Տարածք) Ակրոտիրի ն Դեկելիա Ինքնավար Հենակետեր (Ակրոտիրի ն Դեկելիա)

Բրիտանական Անտարկտիկական Տարածք (ԲԱՏ)

Հարավային Ջորջիա ն Հարավային Սանդվիչյան Կղզիներ (Հարավային Ջորջիա ն Հարավային Սանդվիչյան Կղզիներ) Հնդկական Օվկիանոսի Բրիտանական Տարածք (ՀՕԲՏ) Բուվե կղզի (Բուվե կղզի) Մոդ Թագուհու Կղզի (Մոդ թագուհու կղզի) Յան Մայեն կղզի (Յան Մայեն)

Հ/հ

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

0,0

0,0

0,0

4,0 (2013թ.)

0,03

0,25-3,0 (2012թ.)

15,7 (2012թ.)

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

Տարածքի մեծությունը, կմ 2

0,0

0,0

0,0

-

-

-

61,9

0,0

Բնակչության խտությունը 1 կմ վրա, մարդ

-

-

-

Դիեգո Գարսիա

Գրյուտվիկեն

Ռոթերս

Եպիսկոպի

-

Վարչական կենտրոն (ներ)ը

0,0

0,0

0,0

0,03

0,0

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Նորվեգերեն

Նորվեգերեն

Նորվեգերեն

Նորվեգիայի տիրույթ: Գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում: Նորվեգիայի տիրույթ: Գտնվում է Անտարկտիդայի ատլանտյան առափնյա գոտում՝ 200 արմտ. ն 440 38/ արլ. երկայնությունների միջն: Նորվեգիայի տիրույթ: Գտնվում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում, Գրենլանդական ծովում:

Անգլերեն

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում են Ատլանտյան օվկիանոսի կենտրոնական մասում, Մալդիվյան կղզիներից հարավ: Պականելիությունը վիճարկվում է Մավրիկիոսի կողմից:

Անգլերեն

Անգլերեն

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում է Անտարկտիկայում: Համաձայն 01.12.1959 թ. «Անտարկտիկայի մասին» պայմանագրի, հարավային լայնության 600 -ից հարավ գտնվող տարածքները չեն կարող պատկանել որնէ երկրի: Մշտական μնակչություն չկա, ամռանը μնակչությունը կարող է հասնել մինչն 3000 մարդու, իսկ ձմռանն իջնում է մինչն 250-500 մարդու, որոնք հիմնականում Անտարկտիկական կայանների աշխատողներն են: Բնակիչների մեծ մասը μրիտանացիներ չեն:

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Գտնվում են Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում, Անտարկտիկայի մերձակայքում:

Անգլերեն, հունարեն

Անգլերեն

Լեզուն

Բրիտանական անդրծովյան տարածք: Ռազմական μազաներ Կիպրոսի տարածքում: Ակրոտիրին գտնվում է Կիպրոսի հարավում, Լիմասոլ քաղաքից ոչ հեռու, իսկ Դեկելիան՝ կղզու հարավ-արնելքում, Լառնակայի մոտակայքում: Զμաղեցնում են Կիպրոսի տարածքի 39-ը:

Ավստրալիայի ներքին տարածք: Գտնվում է Ավստրալիայի հյուսիս-արնելյան առափնյա հատվածում, Կորալյան ծովում:

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

61 022

439 781

Շպիցμերգեն (Սվալμարդ) (Շպիցμերգեն) Պետրոս 1-ինի կղզի (Պետրոս 1-ինի կղզի) Քլիպերտոն կղզի (Քլիպերտոն կղզի) Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկրի Տարածք (Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկիր, ՖՀԱԵ)

Հ/հ

20.

21.

22.

23.

0,15-0,3 (2013թ.)

0,0

0,0

2,6 (2012թ.)

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017թ.)

0,0

0,0

0,0

0,0

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Պորտ օ Ֆրանս

-

-

Լոնգիյր

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

0,0

0,0

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

Ֆրանսերեն

Ֆրանսիայի անդրծովյան հատուկ վարչատարածքային միավոր: Գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիս-արնելքում, Կոստա Ռիկայից արնմուտք:

Ֆրանսերեն

Նորվեգերեն

Նորվեգիայի տիրույթ: Գտնվում է Անտարկտիդայի ափերին մոտ, Խաղաղ օվկիանոսում:

Ֆրանսիայի անդրծովյան հատուկ կարգավիճակ ունեցող տարածք: Գտնվում է Հնդկական օվկիանոսի հարավ-արնմուտքում ն հարավում, ինչպես նան Անտարկտիկայի Ադելի երկիրը: Կազմի մեջ են մտնում Կրոզե, Կերգելեն, Սեն Պոլ ն Ամստերդամ, Էպարսե, Բասաս դա Ինդիա, Գլորյոզ, Ժուան դի Նոա, Տրոմլեմ կղզիները:

Նորվեգերեն

Լեզուն

Նորվեգիայի տիրույթ: Գտնվում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում, Գրենլանդական ն Բարենցի ծովերի միջն:

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

28 311

12,3

7 447

Հավայներ Նահանգ (Հավայներ)

Ինքնավար քաղաք Մելիլյա (Մելիլյա)

Կանարներ ինքնավար համայնք (Կանարներ, Կանարյան կղիներ)

1.

2.

3.

2 218,3 (2015թ.)

78,5 (2015թ.)

1 374, 8 (2015թ.)

297,9

6380,2

48,6

Լաս Պալմաս դե Գրան Կանարիա Սանտա Կրուս դե Տեներիֆե

-

Հոնոլուլու

-

Ինքնավար քաղաք Իսպանիայի Թագավորության կազմում: Գտնվում է Աֆրիկայի հյուսիս-արնմուտքում Միջերկրական ծովի մաս կազմող Ալμորան ծովի ափին: Շրջապատված է Մարոկկոյի տարածքով:

Իսպաներեն

Իսպաներեն

ԱՄՆ նահանգ: Գտնվում է Խաղաղ օկիանոսի արնելքում, Հավայան կղզիներում:

Ինքնավար համայնք Իսպանիայի Թագավորության կազմում: Գտնվում է Մարոկկոյից արնմուտք, Ատլանտյան օվկիանոսում: 4 տարին մեկ վարչական կենտրոնը տեղափոխվում է:

Անգլերեն, հավայերեն, ճապոներն, տագալերեն

Ե. Անդրծովյան տարածքներ, որոնք հանդիսանում են տվյալ պետության անμաժանելի մասերը, սակայն տարածականորեն հեռու են պետության հիմնական տարածքից

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2

Պետության անվանումը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Տարածք ի մեծությունը, կմ 2

18,5

2 333

26 096

24 608

Պետության անվանումը

Ինքնավար քաղաք Սեուտա Սյուդադ (Սեուտա) Ազորների Ինքնավար Ռեգիոն (Ազորներ) Մադեյրայի Ինքնավար Ռեգիոն (Մադեյրա)

Բոսնիայի ն Հերցոգովինայի Դաշնություն (Բոսնիայի ն Հերցոգովինայի Դաշնություն) Սերμական Հանրապետություն (Սերμական Հանրապետություն) Բոսնիա ն Հերցոգովինայի Բրչկոյի շրջան (Բոսնիա ն Հերցոգովինայի Բրչկոյի շրջան)

Հ/հ

4.

5.

6.

1.

2.

3.

93,0 (2015թ.)

1 326,9 (2015թ.)

2 409,3 (2015թ.)

267,9 (2015թ.)

246,8 (2015թ.)

82,4 (2015թ.)

Բնակչությունը, հազար մարդ (2017 թ.)

188,7

53,9

92,3

334,5

105,8

4452,8

Բնակչության խտությունը 1 կմ 2 վրա, մարդ

Բրչկո

Բանյա Լուկա

Սարանո

.. Ինքնավարություններ

Ֆունշալ

-Պունտա Դելգադա -Անգրա դու Էրոիշմու -Օրտա

-

Վարչական կենտրոնի μնակչությունը, հազար մարդ

-

Վարչական կենտրոն(ներ)ը

Ինքնավարություն Բոսնիա

Ինքնավարություն Բոսնիա

Հերցոգովինայի

Հերցոգովինայի կազմում:

Հերցոգովինայի կազմում:

Ինքնավար դաշնություն Բոսնիա կազմում:

Ինքնավար ռեգիոն Պորտուգալիայի կազմում: Գտնվում է Պորտուգալիայից արնմուտք, Ատլանտյան օվկիանոսում: Բաղկացած է 21 կղզուց:

Սերμերեն μոսնիերեն, խորվաթերեն

Սերμերեն μոսնիերեն, խորվաթերեն

Բոսնիերեն, խորվաթերեն, սերμերեն

Պորտուգա լերեն

Պորտուգա լերեն

Իսպաներեն

Ինքնավար քաղաք Իսպանիայի Թագավորության կազմում: Գտնվում է Աֆրիկայի հյուսիս-արնմուտքում Միջերկրական ծովի ափին, Ջիμրալթարի նեղուցի մոտ: Շրջապատված է Մարոկկոյի տարածքով: Ինքնավար ռեգիոն Պորտուգալիայի կազմում: Գտնվում է Պորտուգալիայից արնմուտք, Ատլանտյան օվկիանոսում:

Լեզուն

Կարգավիճակը, ենթակայությունը ն տեղակայման վայրը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

65. Աշխարհի վիճելի տարածքները

Ա. ԵՎՐՈՊԱ

1) Արնմտյան Սլավոնիա - սերμերով μնակեցված տարածքը 1998 թ. ՄԱԿ-ի որոշմամμ անցել է Խորվաթիային, որը վիճարկվում է Սերμիայի կողմից: 2) Բարենցի ծովի մայրցամաքային շելֆ - ըստ Նորվեգիան շելֆի μաժանարար գիծը պետք է անցնի գոյություն ունեցող սահմանից դեպի արնելք ընկած գծով, ինչը 155 հազար կմ2-ով կավելացնի Նորվեգիայի ծովային տարածքները Բարենցի ծովում: Ռուսաստանը չի ընդունում այդ գաղափարը: 3) Բոդենի լիճ - գտնվում է Կենտրոնական Եվրոպայում, նախաալպերում: Միակ մարզն է Եվրոպայում, որտեղ չկան թեկուզ ձնական սահմաններ, քանի որ չկա որնէ իրավական համաձայնագիր, որով որոշված է սահմանը լճում` Գերմանիայի, Ավստրիայի ն Շվեյցարիայի միջն: Նրանցից յուրաքանչյուրն իր տեսակետն ունի: 4) Բոսնիա ն Հերցոգովինայի արնելյան հատված - սերμերով μնակեցված արնելյան տարածքը մինչն Դրինա գետը վիճարկվում է Սերμիայի կողմից: 5) Գաμչիկովո ջրամμար - Դանուμ գետի վրա գտնվող այս ջրամμարի պատկանելիությունը վիճարկում են Հունգարիան ն Սլովակիան: 6) Էգեյան վեճ - Հունաստանի ն Թուրքիայի միջն ազգային օդային տարածության, տարածքային ջրերի ն տնտեսական գոտու վիճելի μազում հարցերի շարք է: 1987 ն 1996 թվականներին Էգեյան վեճը ճգնաժամային իրավիճակ է ստեղծել, որը հղի է եղել պատերազմական գործողությունների սկսումով: 7) Էմսի գետաμերան ն Դոլլարտ ծոցի արնմտյան մաս - վեճ Նիդերլանդների ն Գերմանիայի միջն: Երկու երկրները չեն պայմանավորվել Դոլլարտ ծոցի ջրերով ն Էմս գետի գետաμերանով ողողվող տարածքի ճշգրիտ սահմանների շուրջ: Վեճը ձեռք է μերել արդիականություն հատկապես այն μանից հետո, երμ առաջ եկավ մի նախագիծ, ըստ որի պետք է հողմաղաց կառուցվեր Գերմանիային պատկանող Արնելյաֆրիզյան կղզիների մեջ մտնող Բորկում կղզում: 8) Իմիա կամ Կարդակ - 2 անմարդաμնակ կղզիները կազմում են Էգեյան վեճի մի մասը: Կղզիները 1946թ.-ին անցել են Հունաստանին, սակայն Թուրքիան հավակնություններ ունի կղզիների նկատմամμ: 9) Իվանգորոդ ն Պեչորիի շրջան - քաղաքը գտնվում է Նարվա գետի աջ ափին, էստոնական Նարվա քաղաքի դիմաց, ունի 10,4 հազար μնակիչ: Շրջանը վարչականորեն մտնում է ՌԴ Պսկովի մարզի կազմի մեջ ն գտնվում է նրա արնմուտքում: Այս տարածքները 1920 թ. Տարտուի համաձայնագրով անցել են Էստոնիային, սակայն հետագայում անցել են Ռուսաստանին ն

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո տարածքները մնացել են ՌԴ կազմում: Էստոնիան հավակնություններ ունի դրանց նկատմամμ: 10) Լոխ Ֆոյլ - 1922 թ. ի վեր, ինչ տեղի է ունեցել Իռլանդիայի ն Հյուսիսային Իռլանդիայի (որպես Միացյալ Թագավորության մաս) μաժանումը, այս ծոցը վեճի առարկա է դարձել: Ծովածոցը գտնվում է Իռլանդիա կղզու հյուսիսում, Ֆոյլ գետի գետաμերանում: Ատլանտյան օվկիանոսի հետ միանում է նեղ նեղուցով: Մինչ օրս այն սահմանային վեճ է Իռլանդիայի ն Միացյալ Թագավորության միջն: 11) Ծովային սահման - Լատվիան ն Լիտվան վիճում են ծովային սահմանի որոշման համար, քանի որ մայրցամաքային շելֆում կա հեռանկարային նավթի հանքավայր: Եվրոմիության անդամ դառնալուց հետո վեճը սառեցվել է, քանի որ ԵՄ անդամ չեն կարող դառնալ այն երկրները, որոնք միմյանց նկատմամμ տարածքային պահանջներ ունեն: 12) Ծովային սահման - մինչ օրս Սլովենիան ն Խորվաթիան չեն կարողանում որոշել ծովային սահմանը ն ծովային գոտու աշխարհագրական տեղադիրքը: 13) Կարելիա ն Մուրմանսկի մարզի արնմտյան հատված - Ֆինլանդիայի ռադիկալ ուժերը պահանջում են վերանայել գոյություն ունեցող սահմանը Ռուսաստանի հետ ն վերականգնել 1920 թ. Տարտուի համաձայնագրով հաստատված սահմանները, ինչպես նան պահանջում են վերադարձնել Կարելիան ն Մուրմանսկի մարզի որոշ հատվածներ: 14) Կարլինգֆորդ Լոխ - երեք սառցադաշտային ֆյորդներից մեկն է, որը հանդիսանում է Իռլանիայի ն Հյուսիսային Իռլանդիայի (Միացյալ Թագավորության) միջն μնական սահման: Սահմանային վեճ է Իռլանդիայի ն Միացյալ Թագավորության միջն: 15) Կոսովո - Մասամμ ճանաչված պետություն Եվրոպայում, Բալկաններում: Տարածքի մեծ մասը կառավարվում է Կոսովոյի իշխանությունների կողմից, Հյուսիսային Կոսովոն ինքնակառավարվող տարածք է: Վիճարկվում է Սերμիայի ն Կոսովոյի կողմից: 16) Հյուսիսային Իռլանդիա - Միացյալ Թագավորությունը ն Իռլանդիան վիճարկում են Հս. Իռլանդիայի կարգավիճակը: 17) Ղրիմ - Սն ծովի հյուսիսային մասում գտնվող թերակղզու մեծ մասը, μացի Արաμատի սլաքի հյուսիսային հատվածի, վերամիավորվել է Ռուսաստանին, սակայն այն վիճարկվում է Ուկրաինայի կողմից, որպես իր վարչատարածքային մի միավոր: 18) Մակեդոնիա - Հունաստանի պնդմամμ երկիրը ՄԱԿ-ի կազմում է որպես «Նախկին Հարավսլավական Հանրապետություն Մակեդոնիա» անվամμ, որպեսզի այն չկապվի հին հունական մարզ Մակեդոնիա անվանման հետ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

19) Մեծ Շկոլջ ն Փոքր Շկոլջ կղզիներ - կղզիները պատկանում են Բոսնիա ն Հերցոգովինային, որը վիճարկում է Խորվաթիան: 20) Մերձդնեստրյան Մոլդովական Հանրապետություն - չճանաչված պետություն Մոլդովայի արնելքում: Վասիլնկա, Դորոցկոյե, Կոշնիցա, Նովայա Մոլոտավա, Պոգրեμյա, Պիրիտա, Կոպանկա μնակավայրերը ն Բենդերի քաղաքի մի մասը (Վարնիցա ավան) կառավարվում են Մոլդովայի կողմից, սակայն համաձայն ՄՄՀ-ի վարչատարածքային μաժանման մտնում են նրա կազմի մեջ: 21) Մոնμլան գագաթ - Արնմտյան Եվրոպայի ամենաμարձր լեռան պատկանելիությունն են վիճարկում Ֆրանսիան ն Իտալիան: 22) Մոնտմալյուս պիկի շրջան - սահմանային վեճ Իսպանիայի ն Անդորրայի միջն: 23) Շերենգրադ կղզի - Հարավսլավիայի գոյության ժամանակ Դանուμ գետում գտնվող այս կղզին պատկանում էր Խորվաթիային: 1990-ականների պատերազմի ժամանակ վերահսկվում էր սերμական Կրաինայի կողմից: Պատերազմից հետո անցել է Սերμիայի վերահսկողության տակ, որը վիճարկվում է Խորվաթիայի կողմից: 24) Պիրան ծոց - Ադրիատիկ ծովի հյուսիսում գտնվող ծոցը վեճի առարկա է Խորվաթիայի ն Սլովենիայի միջն: 25) Պսկովի մարզի Պիտալովոյիի ն Պալկինոյի շրջաններ - Լատվիան հավակնում է ընդհանուր առմամμ 1,6 հազար կմ2 մակերեսով ՌԴ տարածքին, որը 1920-1944 թթ. եղել է Լատվիայի կազմում: 26) Պրնլակա - այլ անվանմամμ Ծաղիկների թերակղզին (երμեմն-երμեմն՝ նան կղզի) վիճահարույց է Խորվաթիայի (նրան է պատկանում) ն Չեռնոգորիայի (վիճարկում է) միջն: Այն մխրճվում է Ադրիատիկ ծովի մեջ: 27) Ջիμրալթար - Իսպանիան պնդում է, որ տարածքը Ուտրեխտի պայմանագրի համաձայն պատկանում է իրեն, սակայն այն կառավարվում է Միացյալ Թագավորության կողմից: 28) Ռազմական համալիր Սվետի Գերայի մոտ, Ժումμերակ մարզում 1181 մ μարձրության վրա գտնվող զանգվածը գտնվում է Խորվաթիայի ն Սլովենիայի սահմանում: Ժումμերակը Դինարյան լեռնազանգվածի մի մասն է՝ Միջինդանուμյան ցածրավայրին մոտ: Այն այժմ կառավարվում է Սլովենիայի կողմից, վիճարկվում՝ Խորվաթիայի կողմից: 29) Ռոկոլլ ժայռ - ընդամենը 570 մ2 տարածք ունեցող այս անմարդաμնակ ժայռը գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսում: Այն կառավարվում է Միացյալ Թագավորության կողմից, վիճարկվում է Իսլանդիայի, Իռլանդիայի ն Դանիայի (Ֆարերյան կղզիների) կողմից: 30) Սահմանային վեճ - Բոսնիա ն Հերցոգովինայի ն Խորվաթիայի միջն չկարգավորված հարցեր կան սահմանի որոշ տեղամասերում, ինչպես նան Բոսնիա ն Հերցոգովինայի դեպի ծով ելքի հատվածում:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

31) Սաստավսի - այս գյուղը աշխարհագրորեն գտնվում է Բոսնիա ն Հերցոգովինայի կազմում, Սերμական Հանրապետությունում: Անկլավը կառավարվում է Սերμիայի կողմից, վիճարկվում Բոսնիա ն Հերցոգովինայի կողմից: 32) Սելվաժենշ կղզու շրջակայք - Պորտուգալիային պատկանող Մադեյրա կղզախմμում գտնվող կղզու շրջակա տնտեսական գոտու սահմանը վիճարկվում է Իսպանիայի կողմից: 33) Սեուտա, Մելիլյա քաղաքներ, Պենյոն դե Ալուսեմաս ն Չաֆարինաս կղզիներ, Պենյոն դե Վելես դե լա Գոմերա թերակղզի - Մարոկկոն իր տարածքում գտնվող իսպանական այս տիրույթները համարում է իր տարածքը: 34) Վուկովար կղզի - Վուկովար քաղաքի մոտ Դանուμ գետում գտնվող կղզին ներկայումս կառավարվում է Խորվաթիայի կողմից, վիճարկվում՝ Սերμիայի կողմից: 35) Տուզլա կղզի - մինչն Ղրիմի Ռուսաստանին միանալը Կերչի նեղուցում գտնվող 3 կմ2 մակերեսով ավազային կղզին պատկանում էր Ուկրաինային, վիճարկվում էր Ռուսաստանի կողմից: Ներկայումս դերերը փոխվել են: 36) Օձի կղզի ն Սն ծովի մայրցամաքային շելֆ - կղզու պատկանելիությունը ն մայրցամաքային շելֆի μաժանման համար վիճում են Ուկրաինան ն Ռումինիան: 37) Օլիվենսա - Բադախոս մարզի մեջ մտնող ն 1806 թվականից Իսպանիայի կողմից կառավարվող այս շրջանը Պորտուգալիան երμեք չի ճանաչել որպես Իսպանիայի մաս: 38) Օսիեկ ն Սոմμոր քաղաքների մասը կազմող Դանուμի շրջան - Օսիեկը գտնվում է Խորվաթիայում, մայրաքաղաք Զագրեμից արնելք, Դրավա գետի աջ ափին: Սոմμորը քաղաք է Սերμիայում, Վոեվոդինայում: Այս վիճելի տարածքների մի մասը պատկանում է Խորվաթիային, մի մասը` Սերμիային, նրանք էլ վիճարկում են պատկանելիությունը: Բ. ԱՍԻԱ 1) Աասալ, Ալ Կաա, Ալ Կասր, Դեր Ալ Աաշայեր, Կֆար Կոուկ ն Տուֆաիլ - վիճելի տարածքներ Սիրիայի ն Լիμանանի միջն: 2) Աμխազիա - կառավարվում է մասամμ ճանաչված Աμխազիայի Հանրապետության կողմից, վիճարկվում է Վրաստանի կողմից: 3) Աμու Մուսա, Մեծ Տոմμ, Փոքր Տոմμ - կղզիներ Օրմուզի նեղուցում, կառավարվում են Իրանի կողմից, վիճարկվում են ԱՄԷ-ի կողմից: 4) Ադրμեջանական էքսկլավներ` Քյարքի, Յուխարի, Ասկիպարա, Բարխուդարլի, Յարադուլլու - վերահսկվում է Հայաստանի կողմից, վիճարկվում է Ադրμեջանի կողմից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

5) Ազադ Քաշմիր - Կառավարվում է Պակիստանի կողմից, վիճարկվում է Հնդկաստանի կողմից: 6) Աիμգա - Փսոու գետով երկու մասի μաժանված գյուղը վիճահարույց է Աμխազիայի ն Ռուսաստանի միջն: Կառավարվում է Աμխազիայի կողմից: 7) Ակսայչին ն Կարակորումի մայրուղի - Ակսայչինը գտնվում է Հնդկաստանի, Չինաստանի ն Պակիստանի սահմանագլխում, ունի 42 685 կմ2 մակերես (Ջամմու ն Քաշմիրի տարածքի 30 9-ը): 1300 կմ երկարություն ունեցող ն 4693 մ μարձրության վրա գտնվող Խունջերաμի լեռնանցքով անցնող աշխարհի ամենաμարձր միջպետական մայրուղին Ակսայչինի հետ միասին կառավարվում է Չինաստանի, վիճարկվում՝ Հնդկաստանի կողմից: 8) Ակրոտիրի ինքնավար μազայի մաս - կառավարվում է Կիպրոսի կողմից, վիճարկվում Միացյալ Թագավորության կողմից: 9) Ամուր գետից արնելք գտնվող 64 գյուղ - Ռուսաստանի կազմում գտնվող 3600 կմ2 մակերեսով տարածքի պատկանելիությունը վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից (Տայվան): 10) Արաμական թերակղզու առափնյա հատված - Քաթարի ն Աμու Դաμիի միջն ընկած հատվածը վիճելի է Սաուդյան Արաμիայի (կառավարում է) ն ԱՄԷ-ի միջն (վիճարկում է): 11) Արծվաշեն - գյուղ Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի շրջանում: Խորհրդային տարիներին այն անկլավ էր Ադրμեջանական ԽՍՀ-ի տարածքում: Այժմ վերահսկվում է Ադրμեջանի կողմից, վիճարկվում՝ Հայաստանի կողմից: 12) Արտաքին Մոնղոլիա - պատմական տարածքի պատկանելիությունը վիճարկում են Մոնղոլիան ն Չինաստանի Հանրապետությունը (Տայվան): 13) Արցախի Հանրապետություն - չճանաչված պետությունը կառավարվում է ԱՀ կողմից, վիճարկվում` Ադրμեջանի կողմից: 14) Արունաչալ Պրադեշ - Հնդկաստանի հյուսիս արնելքում գտնվող 83 743 կմ2 մակերես ն 1,4 մլն μնակչություն ունեցող այս տարածաշրջանը կառավարվում է Հնդկաստանի կողմից ն վիճարկվում է Չինաստանի կողմից: 15) Բակդու լեռներ - վիճելի տարածք Հյուսիսային Կորեայի ն Չինաստանի միջն, որին նան հավակնում են Տայվանը ն Հարավային Կորեան: 16) Բհուտանի արնելյան հատված - փաստացի Բհուտանի կողմից կառավարվող տարածքի պատկանելիությունը վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից (Տայվան): 17) Բորայμարի - Կառավարվում է Բանգլադեշի, վիճարկվում է Հնդկաստանի կողմից: 18) Գազայի հատված - Մերձավոր Արնելքում, Միջերկրական ծովի ափին գտնվող այս գոտին կառավարվում է Իսլամական ընդդիմադիր շարժ156

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ման (ՀԱՄԱՍ) կողմից, վիճարկվում Պաղեստինի Ազգային վարչակազմի կողմից: 19) Գիլգիտ-Բալտիստան - Գտնվում է Պակիստանի հյուսիսում: Այն կազմում է նախկինում գոյություն ունեցած Ջամմու ն Քաշմիր իշխանապետության մի մասը, իսկ ներկայումս Քաշմիրի մի հատվածն է: Զμաղեցնում է 72 520 կմ2 մակերես ն ունի շուրջ 1 մլն μնակչություն: Կառավարվում է Պակիստանի, վիճարկվում՝ Հնդկաստանի կողմից: 20) Գոտո կղզի - Ճապոնիային պատկանող Հյուիսային ն Հարավային Գոտո կղզիների պատկանելիությունը վիճարկում են ԿԺԺՀ-ն, Չինաստանը ն Հվ. Կորեան: 21) Գոլանի μարձունքներ - Սիրիայի հարավ-արնմուտքում գտնվող μարձունքները 1967 թ. օկուպացվել են Իսրայելի կողմից, վեցօրյա պատերազմի ընթացքում, իսկ 1981 թ. անեքսիայի է ենթարկվել Իսրայելի կողմից: 1150 կմ2 մակերես ն մինչն 2236 մ μարձրություն (Հերմոն լեռ, արաμերեն՝ Ջեμել էշ Շեյխ) ունեցող լեռնային այս զանգվածը կառավարվում է Իսրայելի, վիճարկվում՝ Սիրիայի կողմից: 22) Դայհատա Դումաμարի - կառավարվում է Հնդկաստանի կողմից, վիճարկվում է Բանգլադեշի կողմից: 23) Դավիդ Գերեջիի վանական համալիր - սահմանային վեճ Ադրμեջանի ն Վրաստանի միջն: 24) Դեկելիա ինքնավար μազայի մաս - կառավարվում է Կիպրոսի կողմից, վիճարկվում Միացյալ Թագավորության կողմից: 25) Դեմչհոկ, Չումար, Կաուրիկ, Շիպկի Պասս, Ջադխ ն Լապֆալ - վիճելի շրջաններ, որոնք գտնվում են Ակսայչինի ն Նեպալի միջն, որոնք կառավարվում են Հնդկաստանի կողմից, μայց վիճարկվում են Չինաստանի ն Տայվանի կողմից: Դեմչհոկը կառավարվում է Չինաստանի կողմից: 26) Դյուրանդի μնագիծ - մասամμ Պակիստանի ն Աֆղանստանի կողմից կառավարվող տարածք: Աֆղանստանը հավակնում է ամμողջ տարածքին, որը μնակեցված է փուշտուններով: 27) Դոի Լանգ - կառավարվում է Մյանմայի, վիճարկվում՝ Թայլանդի կողմից: 28) Երեք եղանակների լեռնանցք - վիճելի տարածք է Մյանմայի ն Թայլանդի միջն: 29) Իսֆարա հովիտ - կառավարվում է Ղրղզստանի կողմից, վիճարկվում` Տաջիկստանի կողմից: 30) Լիանկուր կղզիներ (Տոկեսիմա Տոկդո) - 0,185 կմ2 մակերես ունեցող կղզիների խմμի պատկանելիությունը վիճարկում են Ճապոնիան ն Հարավային Կորեան: Ներկայումս այն կառավարվում է վերջինիս կողմից: 31) Լիգիտան ն Սիպադան կղզիներ - Սուլավեսի ծովի արնմուտքում գտնվող ն համապատասխանաμար 0,079 ն 0,13 կմ2 տարածք ունեցող կղզի157

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ները կառավարվում են Մալայզիայի կողմից, վիճարկվում են Ինդոնեզիայի կողմից: 32) Լիֆիտիլա - կառավարվում է Հնդկաստանի կողմից, վիճարկվում` Բանգլադեշի կողմից: 33) Խուրիա Միրույա կղզիներ - կառավարվում է Օմանի կողմից, վիճարկվում է Եմենի կողմից: 34) Կալապանի մարզ, վեճ Սաստա, Անտուդանդա, Նավալպարասի գետերի շուրջ - կառավարվում են Հնդկաստանի, վիճարկվում՝ Նեպալի կողմից: 35) Կաչին - Մյանմայի ամենահյուսիսային մարզի (չճանաչված պետության) պատկանելիությունը վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից (Տայվան): 36) Կասպից ծով - այստեղ վիճահարույց է ծովային սահմանը` Ռուսաստանի, Ղազախստանի, Թուրքմենստանի, Իրանի ն Ադրμեջանի միջն: Որոշակի համաձայնություն կա Ռուսաստանի, Ադրμեջանի ն Ղազախստանի միջն. շելֆում գտնվող նավթի հանքերի սահմանները μաժանելով ափագծի երկարությամμ: Այսպիսի μաժանման դեպքում Իրանին μաժին կհասնի այդ տարածքի 13 9-ը, սակայն նրանք պահանջում են 20 9: 37) Կարանգ Ունարանգ - վիճելի տարածք Ինդոնեզիայի ն Մալայզիայի միջն: 38) Կոկկինա գյուղ - Կիպրոսի տարածքում գտնվող, փաստացի Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության կողմից կառավարվող էքսկլավի պատկանելիությունը վիճարկվում է Կիպրոսի կողմից: 39) Կհաո Պրա Վիհան ազգային պարկ - Թայլանդի կազմում գտնվող 130 կմ2 մակերեսով ազգային պարկի պատկանելիությունը վիճարկվում է Կամμոջայի կողմից: 40) Կորեական թերակղզի - Հյուսիսային ն Հարավային հատվածներից յուրաքանչյուրը թերակղզին համարում է իրենը: 41) Կուլա Կնգրի ն այս պիկից արնմուտք գտնվող լեռնային շրջաններ, Հաայի արնմտյան շրջան - կառավարվում են Չինաստանի, վիճարկվում՝ Բհուտանի կողմից: 42) Կուտուզով կղզի - Ուսսուրի գետի ամենամեծ կղզին կառավարվում է Ռուսաստանի կողմից, վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից (Տայվան): 43) Հավար կղզի - 14 կղզիներից μաղկացած կղզախումμը գտնվում է Պարսից ծոցում, Քաթարի առափնյա մասում, սակայն կառավարվում է Բահրեյնի կողմից, իսկ վիճարկվում է Քաթարի կողմից: 44) Հարավային Կուրիլյան կղզիներ - Օխոտի ծովը Խաղաղ օվկիանոսից μաժանող ն Կամչատկա թերակղզու ու Հոկայդո կղզու միջն գտնվող Կուրիլյան կղզիների մի մասն են կազմում: Կառավարում է Ռուսաստանի կող158

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

մից, վիճարկվում է Ճապոնիայի կողմից: Վերջինս հավակնություններ ունի Իտուրուպ, Կունաշիր, Շիկոտան ն Խաμոմաի կղզիների նկատմամμ, որոնց անվանում են «հյուսիսային տարածքներ»: Ընդհանուր մակերեսը 5175 կմ2 է: 45) Հարավային Օսիա - մասամμ ճանաչված պետությունը կառավարվում է Հվ. Օսիայի, վիճարկվում է Վրաստանի կողմից: 46) Հարավային Տալպատի կամ Նոր Մուր կղզիներ - այս կղզիները հայտնվել, իսկ հետո անհետացել են ն 1970-ականներից մինչն 2000-ականները վիճելի է եղել Հնդկաստանի ն Բանգլադեշի միջն: Ներկայումս դրա հետնանքով չեն կարողանում որոշել ծովային սահմանը: 47) Հարավային Տիμեթ - Տիμեթի հարավային մասում է գտնվում, կառավարվում է Հնդկաստանի կողմից, վիճարկվում՝ Չինաստանի ն Չինաստանի Հանրապետության կողմից, որոնք չեն ճանաչում Մակմագոնի μնագծի օրինականությունը: 48) Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն - ինքնահռչակ, մասամμ ճանաչված պետությունը կառավարվում է ՀԿԹՀ-ի կողմից, վիճարկվում է Կիպրոսի կողմից: 49) Հնդμանգլադեշյան անկլավներ - Բանգլադեշի տարածքի հիմնական տարածքում կա 103 հնդկական անկլավ, իր հերթին 71 μանգլադեշյան անկլավ կա Հնդկաստանի տարածքում: Բանգլադեշը համաձայն է փոխանակել μոլոր անկլավները, սակայն Հնդկաստանը չի ընդունում դա: 50) Հորդանան գետի ձախ ափ, որն ընդգրկում է նան Արնելյան Երուսաղեմը - 5 640 կմ2 տարածք ն 2,5 մլն (որից` 2,1 մլն Պաղեստինի արաμ, 0,4 մլն-ը` հրեա) μնակչություն ունեցող տարածքը կառավարվում է Իսրայելի կողմից, վիճարկվում Պաղեստինի կողմից: 51) Մազարիա Շաμյա - 22 կմ2 մակերեսով տարածքը կառավարվում է Իսրայելի կողմից, վիճարկվում է Սիրիայի, ինչպես նան Լիμանանի կողմից: 52) Մակ Կլեսֆիլդյան կղզիներ - Հարավչինական ծովում գտնվող կղզիները կառավարվում են Չինաստանի, վիճարկվում` Չինաստանի Հանրապետության, Ֆիլիպինների ն Վիետնամի կողմից: 53) Մայրցամաքային Չինաստան - պատկանելիությունը վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից (Տայվան): 54) Մեկոնգ գետի կղզիներ - կղզիների պատկանելիությունը վիճարկում են Թայլանդը ն Լաոսը: 55) Մեծ Ուսսուրական կղզի - Ամուր ն Ուսսուրի գետերի միախառնման տեղում գտնվող կղզին μաժանված է Ռուսաստանի ն Չինաստանի միջն, սակայն Չինաստանը ցանկանում է ավելին: 56) Մոնղոլիա - Մոնղոլիան պայքարում է «Մոնղոլիայի միասնական պատմական հողերում» վերամիավորել Չինաստանի Ներքին Մոնղոլիա ինքնավար շրջանը, Ռուսաստանի Տիվայի Հանրապետության մի մասը ն 121 կմ2 տարածք Բուրյաթիայից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

57) Մուհարաջա գետային կղզի - կառավարվում է Հնդկաստանի կողմից, վիճարկվում` Բանգլադեշի կողմից: 58) Նաֆ գետի մի քանի կղզիներ - կառավարվում է Բանգլադեշի կողմից, վիճարկվում` Մյանմայի կողմից: 59) Շակսգամ հովիտ - կառավարվում է Չինաստանի կողմից, վիճարկվում` Հնդկաստանի կողմից: 60) Շահումյանի շրջան - վերահսկվում է Ադրμեջանի կողմից, վիճարկվում է ԼՂՀ-ի կողմից: 61) Շատ էլ Արաμ - Տիգրիս ն Եփրատ գետերի միախառնումով առաջացող այս գետի գետաμերանային հատվածը վիճելի է Իրանի ն Իրաքի միջն: 62) Չինաստանի Հանրապետություն (Տայվան) - հարակից Պենհու, Ցզինմեն, Մացզու, Պրատաս կղզիների հետ կառավարվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից, վիճարկվում է ՉԺՀ-ի կողմից: 63) Չինաստան, Հոնգ Կոնգ, Մակաու - կառավարվում է ՉԺՀ-ի կողմից, վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից: 64) Պաեկտու Սան լեռնային շրջան - 33 կմ-ոց հատվածի համար վիճում են Չինաստանը ն Հս. Կորեան: 65) Պալաու Բատեկ կղզի - Սավու ծովի արնելքում գտնվող կղզին կառավարվում է Ինդոնեզիայի կողմից, վիճարկվում է Թիմոր Լեշտիի կողմից: 66) Պարասելյան կղզիներ (Հոանգշա) - 7,8 կմ2: Կղզիներ Չինաստանի կազմում, որի պատկանելիությունը վիճարկում են Վիետնամը ն Թայվանը: Գտնվում է Հարավչինական ծովում: Այն 1974 թ. զավթվել է ՉԺՀ-ի կողմից: 67) Պերնի - ԽՍՀՄ գոյության ընթացքում այս գյուղը մտնում էր Հարավ-Օսեթական ԻՄ-ի մեջ, որի հիման վրա այս գյուղի մի մասը (Փոքր Պերն) Հարավային Օսիայի ներկայիս իշխանությունները համարում են իրենց տարածքը: Ներկայումս այն վերահսկում է Վրաստանը, վիճարկում է Հվ. Օսիան: 68) Պիրդիվահ - կառավարվում է Հնդկաստանի կողմից, վիճարկվում` Բանգլադեշի կողմից: 69) Պոիպետ կոմունայի մաս - կառավարվում է Թայլանդի կողմից, վիճարկվում է Կամμոջայի կողմից: 70) Պրաչինμուրի մարզ - վիճելի է Կամμոջայի ն Թայլանդի միջն: 71) Պրեահվիխեա - Շիվա Աստծուն նվիրված Կխմերների կայսրության տաճարային համալիրը կառավարվում է Կամμոջայի կողմից, վիճարկվում` Թայլանդի կողմից: 72) Ջամմու ն Քաշմիր - Հնդկաստանի հյուսիսում գտնվող տարածքը μաժանված է Հնդկաստանի, Պակիստանի ն Չինաստանի միջն: Վիճարկվում է Հնդկաստանի ն Չինաստանի, Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

73) Ռասոն շրջան - ԿԺԺՀ-ի ծայր հյուսիս-արնելքում գտնվող վարչական շրջանի մի մասի պատկանելիությունը վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության կողմից (Տայվան): 74) Սաμահ (Հյուսիսային Բոռնեո) - կառավարվում է Մալայզիայի կողմից: Ֆիլիպինների հավակնությունները նրա նկատմամμ μացատրվում է նրանով, որ այն հանդիսանում է Սուլու Սուլթանության պատմական մարզ, որի իրավահաջորդը հանդիսանում են Ֆիլիպինները: Գտնվում է Արնելյան Մալայզիայի հյուսիսում: Ունի 73 619 կմ2 տարածք: 75) Սահմանային վեճ Սաուդյան Արաμիայի ն ԱՄԷ-ի միջն: 76) Սենկակու կղզիներ (Դաոյույդաո) - Արնելաչինական ծովում գտնվող 7 կմ2 տարածքով կղզախումμը կառավարվում է Ճապոնիայի կողմից, վիճարկվում է Չինաստանի ն Չինաստանի Հանրապետության կողմից: 77) Սեր Կրիկ - ճահճային ոչ մեծ հողակտորներ, որոնք վիճելի են Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն: 78) Սիամի ծոցում գտնվող կղզիներ - ծոցի արնելքում գտնվող կղզիների ն ծովային տարածքի համար վիճում են Կամμոջան ն Վիետնամը: 79) Սիաչին սառցադաշտ ն Սալտորո մարզ - 1984 թ. Հնդկաստանի կողմից գրավված տարածքի նկատմամμ հավակնություններ ունի Պակիստանը: 80) Սինգապուրյան նեղուցում ծովային սահման - նեղուցում ծովային սահմանը ն մի շարք կղզիների պատկանելիությունը վիճարկվում են Սինգապուրի ն Մալայզիայի կողմից: 81) Սիպադան ն Լիգիտան կղզիներ, նավթով հարուստ շելֆային գոտի, Սաμահ նահանգ - Մալայզիայի կազմի մեջ մտնող կղզիների ն շելֆային գոտու պատկանելիությունը վիճարկում են Ինդոնեզիան ն Ֆիլիպինները: Ֆիլիպինները հավակնում են նան Կալիմանտան կղզու հյուսիսում գտնվող Մալայզիայի Սաμահ նահանգին: 82) Սոկոտրա կղզախումμ - չորս կղզուց ն երկու ժայռից μաղկացած 3 796 կմ2 տարածքով կղզախմμի պատկանելիությունը վիճարկում են Եմենը ն Սոմալին: 83) Սպրատլի կղզիներ - 5 կմ2 տարածքով անմարդաμնակ կղզիները Վիետնամը հայտարարել է իր տարածքը, սակայն դրանց պատկանելիությունը վիճարկում են նս 5 երկիր` Չինաստանը, Ֆիլիպինները, Մալայզիան, Բրունեյը, Տայվանը: Գտնվում է Հարավչինական ծովի հարավ-արնմուտքում: 84) Սկարμորո կղզիներ - կառավարվում է Չինաստանի կողմից, վիճարկվում է Ճապոնիայի ն Չինաստանի Հանրապետության կողմից: 85) Ստրովիլիի գյուղ - Կիպրոսյան գյուղի պատկանելիությունը վիճարկում են Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը ն Միացյալ Թագավորությունը: Գյուղը գտնվում է ՀԿԹՀ ն ՄԹ Դեկելիա ռազմաμազայի սահմանային մասում:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

86) Վերածննդի կղզի (ներկայումս` թերակղզի) - վիճելի տարածք Արալյան ծովում` Ղազախստանի ն Ուզμեկստանի միջն: 87) Տարμեր տարածքներ` Դակ Ջերման, Դակ Դանգ, Լա Դրանկ գոտի, Բե կղզի, Միլիյու, Էյու, Պիկ, Հյուսիսային Պիրատիս - վիճելի են Վիետնամի ն Կամμոջայի միջն: 88) Տիμեթում Բհուտանի անկլավներ (Չերկիպ Գոմպա, Դհունգմար, Գեսուր, Գեզոն, Իտսե Գոմպա, Կհոչար, Մյանրի, Ռինգանգ, Սանմար, Տարչեն, Ջուֆիլֆուկ) - կառավարվում են Չինաստանի, վիճարկվում են Բհուտանի կողմից: 89) Տիգրիս ն Եփրատ գետերի հոսք, Հատայ իլ - Սիրիան անհանգըստացած է Տիգրիս ն Եփրատ գետերի հոսքերի կարգավորմանն ուղղված Թուրքիայի ծրագրերից, ինչպես նան վիճարկում է Թուրքիայի կազմի մեջ մտնող Հատայ իլի պատկանելությունը: 90) Տիվա - Սիμիրի դաշնային օկրուգում գտնվող 168,6 հազար կմ2 տարածքով Ռուսաստանի Դաշնության սուμյեկտի պատկանելիությունը վիճարկում են Չինաստանի Հանրապետությունը ն Մոնղոլիան: 91) Տումանգան կամ Տումինցզյան գետի կղզիներ - Ճապոնական ծովի ավազանին պատկանող սահմանային գետում գտնվող կղզիների պատկանելիությունը վիճարկում են Չինաստանը ն ԿԺԺՀ-ն: 92) Ցզյանդաո - կառավարվում է Չինաստանի կողմից, վիճարկվում է Չինաստանի Հանրապետության, ԿԺԺՀ-ի ն Հարավային Կորեայի կողմից: 93) Ցուսիմա կղզախումμ - Ճապոնական ծովում, Կորեական նեղուցում գտնվող 696,3 կմ2 մակերեսով տարածքը կառավարվում է Ճապոնիայի կողմից, վիճարկվում է Հվ. Կորեայի կողմից: 94) Ուկատնի, Ժյոստկի, Մալոժեմչուժնի կղզիներ - կառավարվում են Ռուսաստանի, վիճարկվում են Ղազախստանի կողմից: 95) Քուվեյթի տարածք - թեն 1994 թ. Իրաքը ճանաչեց ՄԱԿ-ի կողմից որոշված Քուվեյթի սահմանը ն դադարեց պահանջներ ներկայացնել նավթով հարուստ մայրցամաքային Քուվեյթի ն նրա մասը կազմող Բուμիյան ն Վարμա կղզիների նկատմամμ, սակայն այն հակամարտությունը ցանկացած պահի կարող է վերսկսվել, մասնավորապես ԻԼԻՊ-ի վերջնական հաղթանակի դեպքում: 96) Օազիս Բայրամի - Սաուդյան Արաμիան 1952 թ. օկուպացրել է նավթով հարուստ այս շրջանը: Թեն 1971 ն 1974 թվականներին 3 ն 6 μնակավայր փոխանցվել են համապատասխանաμար Օմանին ն ԱՄԷ-ին, սակայն վեճն ամμողջ օազիսի համար երեք երկրների միջն շարունակվում է: 97) Օարուխ ն Ում Ալ Մարադիմ - կառավարվում են Քուվեյթի, վիճարկվում` Սաուդյան Արաμիայի կողմից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

98) Օկինոտորի - Ֆիլիպինյան ծովում գտնվող կղզին խութերի հետ միասին զμաղեցնում է 7,8 կմ2 տարածք: Կառավարվում է Ճապոնիայի կողմից, վիճարկվում է Չինաստանի կողմից: 99) Օկուսի Ամμենո - Թիմոր Լեշտիին պատկանող 817 կմ2 մակերեսով շրջանը անկլավ է Ինդոնեզիայում, որն էլ վիճարկում է պատկանելիությունը: 100) Ֆաշտ Ադ Դիμալ ն Քիթատ Ջարադեյ - խութերը վիճելի են Բահրեյնի ն Քաթարի միջն: 101) Ֆերգանայի հովտի առանձին շրջաններ - վիճելի տարածքներ են Ուզμեկստանի, Տաջիկստանի ն Ղրղզստանի միջն:

Գ. ԱՖՐԻԿԱ

1) Աμյեյ - 10,5 հազ. կմ2 տարածքով այս շրջանին հավակնում են ինչպես Սուդանը, այնպես էլ Հարավային Սուդանը: Հարավային Սուդանի անկախացումից հետո շրջանը կառավարվում է Սուդանի կողմից: Վարչականորեն մտնում է Սուդանի Հարավային Կորդոֆան նահանգի մեջ: Ներկայումս գտնվում է Եթովպիայի խաղաղարար կորպուսի վերահսկողության տակ: 2) Անժուան ն Մոխելի կղզիներ - Ֆրանսիայի ենթակայության տակ գտնվող (Մայոթի միջոցով) կղզիների պատկանելիությունը վիճարկվում է Կոմորների կողմից: 3) Աուզու գոտի - Չադի ծայր հյուսիսում, Լիμիայի հետ սահմանի ամμողջ երկարությամμ ձգվող 100 կմ լայնությամμ գոտու պատկանելիությունը վիճարկում են Չադը ն Լիμիան: 4) Բադմե - ներկայումս կառավարվում է Եթովպիայի կողմից: Այն 1998 թ. եթովպաէրիթրեական պատերազմի առիթն էր: 5) Բանկ դյու Հեյզեր - Ֆրանսիան պնդում է, որ կղզին հանդիսանում է Հնդկական օվկիանոսում գտնվող Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկրի Տարածքի կազմի մեջ մտնող կղզիների խմμի մի մասը: Վիճարկվում է Մադագասկարի կողմից: 6) Բակասի - համաձայն Միջազգային դատարանի որոշման 665 կմ2 տարածքով շրջանը Նիգերիայից փոխանցվել է Կամերունին, սակայն այն վիճելի հարց է Կամերունի ն Նիգերիայի միջն: 7) Բասաս դա Ինդիա, Եվրոպա կղզի, Ժուան դի Նովա կղզի - փաստացի հանդիսանում է Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկրի Տարածքի մասը, սակայն վիճարկվում է Մադագասկարի կողմից: 8) Բուրե - քաղաքը կառավարվում է Եթովպիայի, վիճարկվում է Էրիթրեայի կողմից: 9) Գիկումμի շրջանի մաս, Հյուսիսային պրովինցիա - կառավարվում է Ռուանդայի, վիճարկվում՝ Ուգանդայի կողմից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

10) Գլորյոզ կղզիներ - փաստացի հանդիսանում է Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկրի Տարածքի մասը, սակայն վիճարկվում է Մադագասկարի, Սեյշելների ն Կոմորների կողմից: 11) Դիեգո Գարսիա կղզի - Հնդկական Օվկիանոսի Բրիտանական Տարածքի մեջ մտնող Չագոս կղզախմμի կղզու պատկանելիությունը վիճարկում է Մավրիկիոսը: 12) Ենգի առափնյա հատված, Մակոն ն Մոա գետերի ձախ ափ - կառավարվում է Սիեռա Լեոնեյի կողմից, վիճարկվում` Գվինեայի կողմից: 13) Էլ Արաμ գետի հարավային ափ - կառավարվում է Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Հարավային Սուդանի կողմից: 14) Էվե ազգության μնակության արեալ - այս ազգությունն ապրում է Տոգոյում (700 հազար) ն Գանայում (200 հազար): Նրանց μնակության արեալի համար վիճում են Տոգոն ն Գանան: 15) Իեդո կղզի - ստորջրյա խութի ն դրա հետ կապված ծովային սահմանի համար վիճում են Չինաստանը ն Հվ. Կորեան: 16) Իլեմի եռանկյունի - եռանկյունու տեսք ունեցող մոտ 14 հազար կմ2 մակերես ունեցող տարածքը ներկայումս վերահսկվում է Քենիայի կողմից, սակայն այն վիճարկում են Սուդանը ն Եթովպիան: 17) Իսլաս Չաֆարինաս - կառավարվում է Իսպանիայի կողմից, վիճարկվում՝ Մարոկկոյի կողմից: 18) Լանչինդա Պվետո պրովինցիա - կառավարվում է Զամμիայի կողմից, վիճարկվում` Կոնգոյի ԺՀ կողմից: 19) Կաμալե շրջանի մաս - կառավարվում է Ուգանդայի կողմից: 20) Կախեմμա մարզի մաս - վիճելի տարածք Անգոլայի ն Կոնգոյի ԺՀի միջն: 21) Կակա - կառավարվում է Հարավային Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Սուդանի կողմից: 22) Կա Նգվաե - կառավարվում է ՀԱՀ-ի կողմից, վիճարկվում է Սվազիլենդի կողմից: 23) Կապրիվի գոտի - Նամիμիայի հյուսիս-արնելյան երկար ելուստի համար պայքար են մղում Բոտսվանան, Զամμիան ն Զիմμաμվեն: 24) Կասիկիլի կղզի - 1999 թ. Բոտսվանային տրված կղզու (գտնվում է Չոμե գետում) պատկանելիությունը վիճարկում է Նամիμիան: 25) Կաֆիա Կինգի - 25 հազար կմ2 մակերես ունեցող տարածքը կառավարվում է Հարավային Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Սուդանի կողմից: 26) Կպեաμա գյուղ - 2013թ. հունվարից այս գյուղը զμաղեցնում են գվինեական զորքերը, μայց իրավաμանորեն այն պատկանում է Կոտ դ՛ Իվուարին: 27) Կոուալոու գյուղ - վիճելի է Բենինի ն Բուրկինա Ֆասոյի միջն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

28) Հալաիμ եռանկյունի - գրեթե ամμողջ 20-րդ դարի ընթացքում Սուդանին պատկանած 20 580 կմ2 մակերես ունեցող տարածքը ներկայումս վերահսկվում է Եգիպտոսի կողմից: Երկուսն էլ հավակնում են տարածքին: 29) Հարավ-արնելյան Ալժիր - 32 հազար կմ2 մակերեսով տարածքի պատկանելիությունը վիճարկվում է Լիμիայի կողմից: 30) Հեգլիգ - այս ոչ մեծ քաղաքը վերահսկվում է Հարավային Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Սուդանի կողմից: 31) Մայոթ - 2009 թ. μնակչությունը հանրաքվեով որոշել է դառնալ Ֆրանսիայի անդրծովյան դեպարտամենտ, սակայն Կոմորները հավակնում են տարածքին: 32) Մμամμա ծոցի կղզիներ ն Նյասա լիճ - կառավարվում են Տանզանիայի կողմից, վիճարկվում է Մալավիի կողմից` համաձայն 1890թ. անգլոգերմանական համաձայնագրի: 33) Մμանե կղզի - Կորիսկո ծոցում գտնվող կղզու համար վիճարկում են Հասարակածային Գվինեան ն Գաμոնը: 34) Մμանջե, Կոկոտիրես, Կոնգո կղզիներ - վիճելի են Կոնգոյի ն Հասարակածային Գվինեայի միջն: 35) Մեգելիս լեռներ - կառավարվում է Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Հարավային Սուդանի կողմից: 36) Մելիլյա - Մարոկկոյի հյուսիսում գտնվող քաղաքը Իսպանիայի մասն է հանդիսանում, որը վիճարկում է Մարոկկոն: 37) Միգինգո կղզի - Վիկտորիա լճում գտնվող 2000 մ2 տարածք ունեցող կղզու պատկանելիությունը վիճարկում են Քենիան ն Ուգանդան: 38) Մոյո շրջան - վիճելի է Հարավային Սուդանի ն Ուգանդայի միջն: 39) Նյասա լիճ - Մալավին ն Տանզանիան չեն կարողանում որոշել լճով անցնող սահմանը: 40) Նտեմ գետի կղզիներ - վիճելի են Կամերունի ն Հասարակածային Գվինեայի միջն: 41) Չագոս կղզախումμ - այն կառավարվում է Միացյալ Թագավորության կողմից, որպես Հնդկական Օվկիանոսի Բրիտանական Տարածք: Վիճարկվում է Մավրիկիոսի ն Սեյշելների կողմից: 42) Չադ լիճ - լճի տարածքում սահմանը վիճարկում են Նիգերիան, Չադը ն Կամերուն: 43) Պենգուին - կղզիները կառավարվում են Նամիμիայի կողմից, վիճարկվում են` ՀԱՀ-ի կողմից: 44) Պենյոն դե Ալուսեմաս - կառավարվում է Իսպանիայի կողմից, վիճարկվում` Մարոկկոյի կողմից: 45) Պենյոն դե Վելես դե լա Գոմերա - կառավարվում է Իսպանիայի կողմից, վիճարկվում` Մարոկկոյի կողմից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

46) Պերեհիլ կղզի - 0,15 կմ2 մակերես ունեցող կղզին կառավարվում է Իսպանիայի կողմից, վիճարկվում` Մարոկկոյի կողմից: 47) Ջաու - կառավարվում է Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Հարավային Սուդանի կողմից: 48) Ջիկումμի շրջան - Ռուանդայի հյուսիսային պրովինցիայում գտնվող 829 կմ2 մակերեսով շրջանի պատկանելիությունը վիճարկվում է Ուգանդայի կողմից: 49) Ջոդհա - կառավարվում է Սուդանի կողմից, վիճարկվում է Հարավային Սուդանի կողմից: 50) Ռաս Դումեյրա ն Դումեյրա կղզի - կառավարվում է Էրիթրեայի կողմից, վիճարկվում` Ջիμութիի կողմից: 51) Ռուկվանզի կղզի ն Սեմլիկի գետի հովիտ - վիճելի տարածքներ Կոնգոյի ն Ուգանդայի միջն: 52) Ռուֆունզո հովիտ ն Սաμաներվա - վիճելի տարածքներ Ռուանդայի ն Բուրունդիի միջն: 53) Սահարական Արաμական Ժողովրդավարական Հանրապետության արնմտյան մաս - կառավարվում է Մարոկկոյի կողմից, վիճարկվում՝ ՍԱԺՀ-ի կողմից: 54) Սահարական Արաμական Ժողովրդավարական Հանրապետության արնելյան մաս - ազատ գոտին կառավարվում է ՍԱԺՀ-ի կողմից, վիճարկվում՝ Մարոկկոյի կողմից: 55) Սահմանն Օրանժ գետով - Նամիμիան պնդում է, որ սահմանն անցնում է գետի մեջտեղով, միաժամանակ ՀԱՀ-ը փաստում է, որ սահմանը ձգվում է հյուսիսային ափի երկայնքով: 56) Սեուտա - Մարոկկոյի հյուսիսում գտնվող քաղաքը Իսպանիայի մասն է հանդիսանում, որը վիճարկում է Մարոկկոն: 57) Սինդաμեզի կղզի - կառավարվում է Զամμիայի կողմից, վիճարկվում` Զիմμաμվեի կողմից: 58) Վադի Խալֆա - կառավարվում է Եգիպտոսի կողմից, վիճարկվում` Սուդանի կողմից: 59) Վիկտորիա լճի Միգինգո կղզու շրջակայք ն շարունակությունը դեպի հյուսիս` Լոլվե, Օուասի, Ռեմμա, Ռինգիտի ն Սուգուլու կղզիների մոտակայք - վիճահարույց տարածքներ Քենիայի ն Ուգանդայի միջն: 60) Տիրան ն Սանաֆիր կղզիներ - կառավարվում են Եգիպտոսի կողմից, վիճարկվում են Սաուդյան Արաμիայի կողմից: 61) Տոմմո ռեգիոն - Նիգերի հյուսիսում գտնվող 25 հազար կմ2 մակերեսով ռեգիոնի պատկանելիությունը վիճարկվում է Լիμիայի կողմից: 62) Տսորոնա Ջալամμեսսա - վիճելի են Եթովպիայի ն Էրիթրեայի միջն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

63) Տրոմլեն կղզի - փաստացի հանդիսանում է Ֆրանսիական Հարավային ն Անտարկտիկական Երկրի Տարածքի մասը, վիճարկվում է Մավրիկիոսի ն Սեյշելների կողմից: 64) Ուոլֆիշ Բեյ ծովախորշ - փաստացի Նամիμիայում գտնվող ծովախորշի պատկանելիությունը վիճարկվում է ՀԱՀ-ի կողմից: 65) Օգադեն - պատկանում է Եթովպիային, μայց μնակեցված է էթնիկ սոմալեցիներով, ինչը պատճառ է հանդիսացել Սոմալիի կողմից պահանջ ներկայացնելու համար: 66) Օկպարա գետի մոտակայքի գյուղեր - վիճահարույց տարածքներ Բենինի ն Նիգերիայի միջն:

Դ. ՀՅՈւՍԻՍԱՅԻՆ ԱՄԵՐԻԿԱ

1) Բոֆորտի ծով - ԱՄՆ-ն ն Կանադան չեն կարողանում որոշել սեփականության իրավունքը: 2) Գունատանամո - Կուμան հավակնում է իր տարածքում գտնվող ԱՄՆ ռազմա-ծովային μազային, որն անժամկետ վարձակալել է այն 1903 թ.: 3) Դիքսոն Էնտրանս - ԱՄՆ-ն ն Կանադան չեն կարողանում որոշել սեփականության իրավունքը: 4) Խուան դե Ֆուկի նեղուց - ԱՄՆ-ն ն Կանադան չեն կարողանում որոշել սեփականության իրավունքը: 5) Ծովային սահման - վիճահարույց սահման ԱՄՆ-ի ն Բահամների միջն: 6) Հանս Այլենդ - 1,3 կմ2 մակերես ունեցող կղզին Կանադան ն Դանիան (Գրենլանդիայի անունից) հայտարարում են կղզու նկատմամμ սեփականության իրավունքը: 7) Հյուսիս-արնմտյան անցում ն արկտիկական այլ ջրեր - գտնվում են կանադական տարածքային ջրերում, սակայն ԱՄՆ-ն իր իրավունքներն է հայտնում: 8) Մաքիաս Սիլ կղզի - ԱՄՆ-ն ն Կանադան չեն կարողանում որոշել սեփականության իրավունքը: 9) Մեքսիկական ծոցի մայրցամաքային շելֆ 200 մղոն հեռավորության վրա - պատկանելիության համար վիճում են ԱՄՆ-ն, Կուμան ն Մեքսիկան: 10) Նորդ Ռոք - ԱՄՆ-ն ն Կանադան չեն կարողանում որոշել սեփականության իրավունքը: 11) Պորտլենդ ջրանցք - ԱՄՆ-ն ն Կանադան չեն կարողանում որոշել սեփականության իրավունքը: 12) Քենեդու նեղուցում գտնվող կղզիներ - վիճարկվոմ են Կանադայի ն Դանիայի կողմից (Գրենլանդիայի անունից):

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Ե. ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԱՄԵՐԻԿԱ

1) Ավես կղզի - Կարիμյան ծովում գտնվող վենեսուելական կղզու պատկանելիությունը վիճարկվում է Դոմինիկայի կողմից: 2) Բահո Նուվեո - կառավարվում է Կոլումμիայի կողմից: Հոնդուրասը ճանաչել է Կոլումμիայի ինքնավարությունը, μայց այն չեն ճանաչում ԱՄՆ-ն, Նիկարագուան, Ջամայկան: 3) Բելիզի հարավային կես - վիճարկվում է Գվատեմալայի կողմից, որն առաջ հավակնում էր ամμողջ Բելիզին: 4) Իսլա Ավես - կառավարվում է Վենեսուելայի կողմից, Դոմինիկան թեն հրաժարվել է նրա նկատմամμ հավակնություններից, սակայն շարունակում է պայքարել սահմանակից ծովի համար: 5) Կալերո կղզու հյուսիս - կառավարվում է Կոստա Ռիկայի, վիճարկվում` Նիկարագուայի կողմից: 6) Կանյեխո կղզի - կառավարվում է Հոնդուրասի կողմից, վիճարկվում` Էլ Սալվադորի կողմից: 7) Նավասա, Հերդ, Մաքդոնալդ կղզիներ - կառավարվում են ԱՄՆ-ի կողմից, վիճարկվում են Հայիթիի կողմից: 8) Սապոդիլլա Քեյ - կառավարվում է Բելիզի կողմից, վիճարկվում է Գվատեմալայի ն Հոնդուրասի կողմից: 9) Սերանիլյա - Ջամայկան ճանաչել է Կոլումμիայի ինքնավարությունը, μայց այն չեն ճանաչում ԱՄՆ-ն, Նիկարագուան, Հոնդուրասը: 10) Ֆոնսեկա ծոցի կղզիներ, ծովային սահման ն սահմանամերձ հատվածներ - պատկանելիությունը վիճարկում են Էլ Սալվադորը ն Հոնդուրասը:

Ջ. ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՄԵՐԻԿԱ

1) Անկոկա կղզի - Վենեսուելայի ն Գայանայի սահմանով հոսող Կույու գետում գտնվող 28 կմ2 տարածք ունեցող կղզին կառավարվում է Վենեսուելայի կողմից, μայց վիճարկվում է Գայանայի կողմից: Այնտեղ տեղակայված է վենեսուելական ռազմական μազա: 2) Արոյո դե լա Ինվերնադա (Ռինկոն դե Արտիգաս) ն Վիլա Ալμորնոս Ուրուգվայը Բրազիլիայի հետ վիճարկում է Ինվերնադա գետի 237 կմ2 մակերես ունեցող հատվածը Մասոլեր մարզի մոտակայքում: 3) Բիգլ նեղուց ն 3 կղզի - Հորն հրվանդանից հյուսիս գտնվող նեղուցի ն կղզիների համար վիճում են Արգենտինան ն Չիլին: 4) Գայանա Էսսեկիμո - Գայանայի արնմտյան մասում, Էսսեկիμո գետից արնմուտք գտնվող շուրջ 159,5 հազար կմ2 տարածքը կառավարվում է Գայանայի կողմից, μայց վիճարկվում է Վենեսուելայի կողմից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

5) Իսլա Բրազիլիերա - կղզին կառավարվում է Բրազիլիայի կողմից, μայց Ուրուգվայը պնդում է, որ այն մտնում է իրենց Արտիգաս դեպարտամենտի կազմի մեջ: 6) Իսլա Սուարես - կառավարվում է Բոլիվիայի կողմից, վիճարկվում է Բրազիլիայի կողմից: 7) Կարանտին գետի վերին հոսանքից արնելք Գայանայի տարածքը կառավարվում է Գայանայի կողմից, վիճարկվում է Սուրինամի կողմից: 8) Գուայրա Ֆոլզ (Սեթ Կվիդաս) - վիճելի կղզիներ, որոնք մասամμ կառավարվում են Բրազիլիայի ն Պարագվայի կողմից, որոնք մնացել են են Իտայպու ջրամμարի ջրերի տակ: 9) Գրան Չակոյի շրջան - Պիլկոմայո ն Վերդե գետերի միջն ընկած նոսր μնակեցված տարածքի պատկանելիությունը վիճարկում են Բոլիվիան ն Պարագվայը: 10) Կուարաի գետի կղզիներ - պատկանելիությունը վիճարկում են Արգենտինան, Բրազիլիան ն Որուգվայը: 11) Հարավային Ջորջիա ն Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ - կառավարվում են Միացյալ Թագավորության կողմից, վիճարկվում է Արգենտինայի կողմից: 12) Մարոուինի գետից արնմուտք Ֆրանսիական Գվիանա - կառավարվում է Ֆրանսիայի կողմից, վիճարկվում` Սուրինամի կողմից: 13) Մոնտե Ֆիտց Ռոյի ն Սիեռա Մուրալյոնի միջն գտնվող սառցային դաշտը Պատագոնիայում - սահմանը մինչ օրս պաշտոնապես որոշված չէ, սակայն ն՛ Արգենտինան, ն՛ Չիլին ունեն իրենց հավակնությունները: 14) Սան Անդրես ն Պրովիդենսիա կղզիներ - պատկանում են Կոլումμիային, վիճարկվում են Նիկարագուայի կողմից: 15) Վենեսուելա ծոցի ծովային սահման - Կոլումμիան հաստատում է, որ նա իրավունք ունի այս ծոցի ջրերի նկատմամμ: 16) Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիներ - կառավարվում է Միացյալ Թագավորության կողմից, վիճարկվում` Արգենտինայի կողմից:

Է. ԱՎՍՏՐԱԼԻԱ ԵՎ ՕՎԿԻԱՆԻԱ

1) Ալμերտ Մայեր - խութ Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտքում: Կառավարվում է Տոնգայի, վիճարկվում է Նոր Զելանդիայի կողմից: 2) Բներիջ - խութ Խաղաղ օվկիանոսի հարավ-արնմուտքում, Նիուեից 225 կմ հարավ-արնելք: Ունի 56 կմ2 մակերես: Ծովային ուղիներից հեռու գտնվող այս խութը կառավարվում է Տոնգայի, վիճարկվում է Նոր Զելանդիայի հետ ասոցացված Նիուեի կողմից: 3) Հիμերնիա խութ - Ավստրալիային պատկանող խութը վիճարկվում է Ինդոնեզիայի կողմից:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

4) Մատյու ն Հանտեր կղզիներ - վիճահարույց կղզիներ Վանուատուի ն Ֆրանսիայի միջն: 5) Միներվա խութ - կառավարվում է Տոնգայի կողմից, վիճարկվում է Ֆիջի կողմից: 6) Նիլոսոն (Լանկաստեր) խութ - վիճարկվում է Ֆրանսիայի կողմից (Ֆրանսիական Պոլինեզիա): 7) Սուեյնս - կառավարվում է ԱՄՆ կողմից, վիճարկվում է Տոկելաուի կողմից, որը գտնվում է Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցացման մեջ, որը նույնպես չի ճանաչում ԱՄՆ իշխանությունը այս կղզու նկատմամμ: 8) Տորրեսի նեղուցում գտնվող կղզիներ (Ավստրալիայի Քեյփ Յորք թերակղզու ն Նոր Գվինեա կղզու միջն) - կառավարվում է Ավստրալիայի կողմից, վիճարկվում` Պապուա Նոր Գվինեայի կողմից: 9) Տնա ի Ռա (նախկին` Կոնուեյ) - կառավարվում է Ֆիջիի կողմից, վիճարկվում` Ֆրանսիայի կողմից (Նոր Կալեդոնիա): 10) Ուեյկ կղզի - ԱՄՆ-ի կողմից կառավարվող կղզու պատկանելիությունը վիճարկվում է Մարշալյան Կղզիների կողմից: 66. Անջատողական շարժումներն աշխարհում 1. Ադրμեջան 1.1. Ավարստան - Ադրμեջանի հյուսիսում ապրող ժողովուրդը ցանկանում է միավորվել Դաղստանում ապրող իրենց ազգակիցներին ն ստեղծել ինքնավարություն: 1.2. Արցախի Հանրապետություն - փաստացի գոյություն ունի ԱՀ-ն (տե՛ս 64.2. Բ, կետ1): 1.3. Թալիշստան - 1993թ. հունիսին թալիշները Ադրμեջանի հարավային 7 շրջաններում հռչակել են Թալիշ-Մուղանի ինքնավար հանրապետություն` 4 658 կմ2 տարածքով: Սակայն նույն թվականի օգոստոսին ադրμեջանական իշխանություններին հաջողվեց μռնի ուժով ոչնչացնել Լենքորանի իշխանությունը: Անկախանալու ն սեփական պետություն ունենալու գաղափարը թալիշների մոտ հիմա էլ առկա է: 1.4. Լեզգիստան - լեզգիները Ադրμեջանի հյուսիսում ձգտում են անկախության կամ վերամիավորման Դաղստանի հարավում ապրող իրենց ազգակիցների հետ: 1.5. Շիրվան- հյուսիսում ապրող ժողովուրդները ստեղծել է «Շիրվանի ազատագրության ճակատ»-ը, որի նպատակն է ստեղծել Շիրվանի Հանրապետությունը: 2. Ալժիր 2.1. Կաμիլիա - կաμիլները Ալժիրի հյուսիսում ապրող μերμերական ժողովուրդ են, որոնց ընդհանուր թվաքանակը աշխարհում մոտ 5 մլն է: Հայտնի

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

կաμիլներից են ֆուտμոլիստներ Զինեդին Զիդանը ն Քարիմ Բենզեման: Կաμիլները պայքարում են անկախության կամ լայն ինքնավարության համար: 3. Ամերիկայի Սիացյալ Նահանգներ 3.1. Ալյասկա - Տարածքի մեծությամμ ԱՄՆ-ի ամենամեծ նահանգն է՝ 1 717 854 կմ2 մակերեսով: Ունի 750 հազար μնակիչ: Գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արնմուտքում, իր մեջ ներառում է համանուն թերակղզին, Ալեության ն հարակից կղզիները: Ալյասկայի անկախության կուսակցությունը նպատակ ունի նահանգը դարձնել անկախ պետություն: 3.2. ԱՄՆ-ի հարավ - ինքնավարության պահանջով հարավային նահանգների միավորումով ձգտում են վերականգնել նախկինում 1 995 392 կմ2 մակերես զμաղեցնող տարածքով Ամերիկայի Համադաշնային Նահանգներ անվանումով պետությունը: ԱՄՆ-ի հարավը ոչ պաշտոնական անվանում են Դիքսիլենդ: Այս տարածաշրջանը ԱՄՆ ամենազարգացած տնտեսաաշխարհագրական շրջանն է: 3.3. ԱՄՆ-ի հարավ-արնմուտք + Հյուսիսային Մեքսիկա - ԱՄՆ-ի Արիզոնա, Նյու Մեքսիկո, Օկլահոմա, Տեխաս, Կալիֆորնիա (հատկապես հարավային մասը) ն Մեքսիկայի հյուսիսային նահանգների միավորումով ցանկանում են ստեղծել ինքնավարություն: 3.4. Գուամ - կղզին ունի 541,3 կմ 2 մակերես ն 160 հազար μնակիչ, որոնք հիմնականում չամորրո ազգից են: Նրանք պայքարում են անկախության համար: 3.5. Լակոտա - 2007թ. հնդկացիական լակոտա ցեղի ակտիվիստները հայտարարել է իրենց անկախ պետության՝ Լակոտայի Հանրապետության ստեղծման մասին: Շուրջ 200 հազար կմ2 տարածքով պետությունն ընդգրկում է ԱՄՆ-ի Հս. ն Հվ. Դակոտաներ, Նեμրասկա, Վայոմինգ, Մոնտանա նահանգների առանձին հատվածները, որտեղ ապրում է ընդհանուր հաշվով մոտ 100 հազար հնդկացի: 3.6. Խաղաղօվկիանոսյան հյուսիս-արնմուտք + Բրիտանական Կոլումμիա - 1970 թ. առաջարկվել է Կանադայի Բրիտանական Կոլումμիա պրովինցիայի, ԱՄՆ-ի Վաշինգտոն ն Օրեգոն նահանգների միավորմամμ ստեղծել Կասկադիա Հանրապետությունը, որի ջատագովներն են այս երկու երկրների անջատականները: Ընդհանուր տարածքը կազմում է 1 384 000 կմ2, μնակչությունն ավելի քան 15 մլն: 3.7. Հավայի Հանրապետություն - կղզու անկախության կողմնակիցները պայքարում են երμեմնի անկախ պետության վերականգնման համար: Պետության տարածքը 28 337 կմ2 է: 3.8. Հյուսիսային Մարիանյան կղզիներ - ունեն 63,63 կմ 2 մակերես ն 54 հազար μնակիչ, որոնք պայքարում են անկախության համար:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

3.9. Նյու - Յորք - անջատականներն առաջարկում են ստեղծել անկախ Լոնգ Այլենդ՝ թվով 51-րդ նահանգը ԱՄՆ-ում: Տարածքի մեծությունը 3 629 կմ2 է, μնակչությունը՝ 8,5 մլն մարդ: 3.10. Նոր Աֆրիկայի Հանրապետություն - ԱՄՆ հարավային նահանգներում, որտեղ μնակչության կազմում գերակշռում են աֆրոամերիկացիները, աֆրոամերիկյան կազմակերպությունը ձգտում է ստեղծել անկախ պետություն: Այդ պետության կազմի մեջ են մտնելու Լուիզիանա, Միսսիսիպի, Ալաμամա, Ջորջիա, Հարավային Կարոլինա նահանգներն ամμողջությամμ, ինչպես նան Թենեսի, Արկանզաս, Ֆլորիդա նահանգների մի մասը: 3.11. Պուերտո Ռիկո - տվյալները տե՛ս 64.3. Բ.5 կետում: Պուերտո Ռիկոյի անկախության կուսակցությունը պայքարում է ԱՄՆ չներառված կազմակերպված տարածքի անկախության համար: 3.12. Վերմոնտ - ԱՄՆ-ի հյուսիս-արնելքում գտնվող ամենափոքր նահանգներից մեկն ունի 24 900 կմ2 մակերես ն 630 հազար μնակիչ: Անջատականները պայքարում են ինքնավարության համար: 3.13. Տեխաս - նահանգի անջատականները կարծում են, որ 1845 թ. Տեխասն անօրինական անեքսիայի է ենթարկվել ն ներկայումս այն օկուպացված տարածք է ԱՄՆ-ի կողմից: Տեխասի անջատողական շարժում կազմակերպությունը ցանկանում է ստեղծել Տեխասի Հանրապետություն անկախ պետությունը՝ 696 241 կմ2 տարածքով ն 26 մլն μնակչությամμ՝ նահանգի սահմաններում: 4. Անգոլա 4.1. Լունդա Չոկվե - հիմնականում Կոնգոյում ն Անգոլայում ապրող μանտու խմμի քրիստոնյա ժողովուրդ են՝ ընդհանուր 2 մլն թվաքանակով, որոնք ցանկանում են ստեղծել Լունդա Չոկվե միացյալ թագավորությունը: 4.2. Կաμինդա - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 20: 5. Անտիգուա ն Բարμուդա 5.1. Բարμուդա - Բարμուդա կղզու ժողովուրդը պայքարում է անկախության համար: 6. Ավստրալիա 6.1. Արնմտյան Ավստրալիա - երկրի արնմտյան ն, միաժամանակ, ամենամեծ նահանգն է` 2 529 875 կմ2 տարածքով: Բնակությունը 2,3 մլն է: Ժամանակին նույնիսկ հանրաքվե է անցկացվել Ավստրալական Միության կազմից դուրս գալու ն Միացյալ Թագավորությանը միանալու համար: Ներկայումս ցանկանում են լինել առանձին ռեգիոն Աուրալիա անվամμ: 6.2. Նորֆոլկ - կղզին պատրաստ է զրկվել իր ինքնավարությունից ֆինանսական աջակցության դիմաց: Տե ս 64.3. Բ, կետ 7:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

7. Ավստրիա 7.1. Տիրոլ - պատմական մարզը, որը գտնվում է Կենտրոնական Եվրոպայում` Ալպերի արնելյան մասում իր մեջ ընդգրկում է Ավստրիայի դաշնային տիրույթ հանդիսացող Տիրոլը ն Իտալիայի կազմի մեջ մտնող ինքնավար պրովինցիաներ Հարավային Տիրոլը ն Տրենտոն: Տարածաշրջանում երμեմներեմն քննարկվում է գերմանալեզու այս մարզի ընդհանրության ն իտալական հատվածում լեզվական ն մշակութային արժեքների պահպանման մասին: 8. Արգենտինա 8.1. Այմարա - Արգենտինայում, Բոլիվիայում, Չիլիիում ն Պերուում ապրող այմարաները փորձում են վերականգնել երμեմնի ինկերի թագավորությունը` Կոլասույու անվամμ, որն Ինկերի Կայսրության 4 պրովինցիաներից մեկն էր: Այմարաների ընդհանուր թվաքանակը 3,8 մլն է: 8.2. Արաուկանի - մապուչե ինքնանվանումով ժողովուրդն ապրում է Արգենտինայի արնմուտքում ն Չիլիի որոշ մարզերում: Նրանց ընդհանուր թվաքանակը 1,5 մլն է, որոնք ցանկանում են ստեղծել Արաուկանների Ազգային Պետությունը: 9. Աֆղանստան 9.1. Թալիμներ - իսլամական շարժումը, որը ստեղծվել է 1994 թ.-ին փուշտունների միջավայրում, Աֆղանստանը կառավարել է 1996-2001 թթ.-ին, որը կոչվել է Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրություն: 2004 թ.-ից ղեկավարել է նան Վազիրիստանի տարածաշրջանը, որը գտնվում է Պակիստանի հյուսիսում ն կոչվել է Վազիրիստանի Իսլամական Հանրապետություն: 2003 թ. թալիμական շարժումը ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչվել է որպես ահաμեկչական կազմակերպություն: 9.2. Հազարստան - շիա մահմեդական հազարները ցանկանում են ստեղծել անկախ պետություն ժամանակակից Աֆղանստանի տարածքի կենտրոնական հատվածում: Իրենց ապագա երկրի մայրաքաղաքը հազարները համարում են Բամիյանը: 9.3. Հյուսիսային (ուզμեկական) Աֆղանստան (նախկին` «Դուստումիստան») - 1992-96 թթ. գեներալ Աμդուլ Ռաշիդ Դուստումը ղեկավարել է փաստացի անկախ տարածաշրջանը, որը միավորել է էթնիկ ուզμեկներով μնակեցված հյուսիսային Բազխ, Ջաուզջան, Ֆարյաμ ն Կունդուզ պրովինցիաները: Մայրաքաղաքը եղել է Մազարի Շարիֆը: Այն ներկայումս էլ հանդիսանում է անհանգիստ օջախներից մեկը: 9.4. Հյուսիս-արնելյան (տաջիկական) Աֆղանստան (նախկին` «Մասուդիստան») - 1989-96 թթ. դաշտային հրամանատար, հետագայում Աֆղանստանի պաշտպանության նախարար Ախմադ Շահ Մասուդը ղեկավարել է փաստացի անկախ տարածաշրջանը, որը միավորել է էթնիկ տաջիկներով μնակեցված հյուսիս-արնելյան Փարվան, Տահար, Բագլան ն Բադախշան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

պրովինցիաները: Մայրաքաղաքը եղել է Տալուկանը: Այն ներկայումս էլ հանդիսանում է անհանգիստ օջախներից մեկը: 10. Բանգլադեշ 10.1. Չիտտագոնգ - 8 149 կմ2 տարածք ունեցող լեռնային շրջանում ապրող ջումմա աμորիգեն ցեղի ներկայացուցիչները ձգտում են անկախության կամ ինքնավարության Բանգլադեշի կազմում: 11. Բելգիա 11.1. Ֆլամանդական տարածաշրջան - նպատակն է ստեղծել Ֆլանդրիա պետությունը: Միավորում է Բելգիայի հյուսիսային 5 պրովինցիաները, որոնք միասին ունեն 13 522 կմ2 տարածք ն 6 353 հազար μնակիչ: Պաշտոնական լեզուն նիդերլանդերենն է: 11.2. Վալլոնական տարածաշրջան - նպատակն է ստեղծել Վալլոնիա պետությունը կամ միավորվել Ֆրանսիային: Միավորում է Բելգիայի հարավային 5 պրովինցիաները, որոնք միասին ունեն 16 844 կմ2 տարածք ն 3 498 հազար μնակիչ: Առավել տարածված լեզուն ֆրանսերենն է: 12. Բոսնիա ն Հերցոգովինա 12.1. Արնմտյան Բոսնիա Հանրապետություն - այս անունով ինքնավար պետություն է գոյություն ունեցել Հարավսլավիայի կործանումից հետո: Ինքնավարությունը ոչնչացվել է Բոսնիա ն Հերցոգովինայի կողմից 1995 թ.: 12.2. Բոսնիական տարածքներ - նպատակն է ստեղծել Բոսնիա ն Հերցոգովինայի իսլամական հանրապետություն: 12.3. Գերցոգ Բոսնա - նպատակն է ստեղծել խորվաթական հանրապետություն Գերցոգ Բոսնա: Որպես չճանաչված պետություն գոյություն է ունեցել 1991-94 թվականներին: 12.4. Սերμական Հանրապետություն - պետական կազմավորում Բոսնիա ն Հերցոգովինայի կազմում (տե՛ս 64.3. Զ, կետ 2): 13. Բրազիլիա 13.1. Հարավային ռեգիոն - «Հարավը` դա իմ երկիրն է» շարժումը նախաձեռնել է ստեղծել Պամպայի Դաշնային Հանրապետությունը: Այն նախատեսում է միավորել հարավային Պարանա, Սանտա Կատարինա ն Ռիու Գրանդի դու Սուլ նահանգները, որոնք միասին ունեն 576 301 կմ 2 մակերես ն մոտ 30 մլն μնակչություն: 13.2. Ռիու Գրանդի դու Սուլ - 19-րդ դարում Բրազիլիայի ծայր հարավում գոյություն ունեցած Ռիու Գրանդի ինքնահռչակ անկախ պետության վերականգնման համար են պայքարում ներկայիս նահանգի ծայրահեղականները՝ Գաուչու Պամպայի Հանրապետություն անունով: Նահանգն ունի 281 748,5 կմ2 մակերես ն ավելի քան 11 մլն μնակիչ: 13.3. Սան Պաուլու - Սան Պաուլույի Հանրապետության ն Սան Պաուլույի անկախության համար շարժումները ձգտում են անկախացնել այս նա174

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

հանգը, որն ունի 248 197 կմ2 մակերես ն 45 մլն μնակչություն: Այն Բրազիլիայի տնտեսապես ամենազարգացած ն ամենաշատ μնակեցված նահանգն է: 14. Բուլղարիա 14.1. Արնելյան Թրակիա - Բուլղարիայի արնելքում ն հարավ-արնելքում ապրող թուրքերը ն իսլամ ընդունած μուլղարները, որոնք կազմում են երկրի ամμողջ μնակչության մոտ 10 9-ը, պայքարում են ինքնավարության համար: 15. Գերմանիա 15.1. Բավարիա - հատկապես Շոտլանդիայի անկախության հանրաքվեի դրական արդյունքն էլ ավելի կուժեղացներ Բավարիայի անկախության կողմնակիցների պայքարը: Երկիրն ունի 70 550,1 կմ2 մակերես ն 12,5 մլն μնակչություն: Հիմնական ազգություններն են μավարացիները, ֆրանկները, շվաμները ն սուդետյան գերմանացիները: 15.2. Լուժիչյան սորμեր - Լուժիցան պատմական մարզ է, որն այսօր μաժանված է 2 մասի` Ստորին Լուժիցա, որը մտնում է Բրանդենμուրգի մեջ ն Վերին Լուժիցա, որը մտնում է Սաքսոնիայի մեջ: Ժամանակակից սորμերը համարվում են պոլաμյան սլավոնների մաս կազմող` սորμեր կոչվող ցեղային միության մնացորդ: Պայքարում են շակութային ն լեզվական անկախության համար: 15.3. Հելգոլանդ - Գերմանիայի Շլեզվիգ-Հոլշտայն երկրին պատկանող կղզախումμը մտնում է Ֆրիզյան կղզիների կազմի մեջ: Ունի 1,7 կմ2 մակերեսով տարածք ն 1300 μնակիչ: Անջատականները պայքարում են Նիդերլանդների ֆրիզների հետ միասին ստեղծել միասնական Ֆրիսլանդիա պետությունը: 15.4. Շլեզվիգ - Գերմանիայի հյուսիսում գտնվող Շլեզվիգ-Հոլշտայն երկրի անջատողականները պայքարում են մշակութային ինքնավարության համար: 16. Դանիա 16.1. Գրենլանդիա - գրենլանդական «Ժողովրդական ընդհանրություն» կուսակցությունը պայքարում է անկախության համար (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 9): 16.2. Ֆարերներ - ֆարերյան մի քանի կուսակցություններ ն ուժեր պաշտպանում են անկախ պետություն դառնալու գաղափարը (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 10): 17. Եգիպտոս 17.1. Ղպտիներ - հին եգիպտացիների ուղղակի հետնորդներն ու ժառանգները, որոնք ըստ իրենց աղμյուրների մոտ 20 մլն են, ցանկանում են ստեղծել Ղպտիական Փարավոնական Հանրապետություն: Ամենահայտնի ղպտիներից է ՄԱԿ-ի նախկին գլխավոր քարտուղար Բուտրոս Բուտրոս-Ղալին:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

17.2. Նուμիացիներ - Եգիպտոսի հարավում ն Սուդանի հյուսիսում μնակվող ժողովուրդը ցանկանում է ստեղծել Նուμիա անկախ պետությունը: Նրանց թվաքանակը մոտ 2 մլն է: 18. Եթովպիա 18.1. Գամμելա - Գամμելայի ժողովրդաազատագրական ճակատը պայքարում է Եթովպիայի արնմուտքում գտնվող այս շրջանի անկախացման համար, որն ունի 29 783 կմ2 տարածք ն 350 հազար μնակչություն: 18.2. Օգադեն - Երկրի արնելքում գտնվող 200 հազար կմ2 մակերես ունեցող այս տարածաշրջանը μնակեցված է հիմնականում սոմալեցիներով, որոնք էլ պայքարում են Եթովպիայից անջատելու ն Սոմալիին միանալու համար: Բնակչության թիվը մոտ 5 մլն է: 18.3. Օրոմիա - Եթովպիայի կենտրոնում գտնվող մարզի տարածքը 298 164 կմ2 է, μնակչությունը` ավելի քան 27 մլն: Անկախության համար Օրոմյան շարժում ռազմական կազմակերպությունը ն այլ քաղաքական ուժեր պայքարում են Օրոմիայի անկախության համար: 19. Եմեն 19.1. Հարավային Եմեն - չնայած 1990 թ. երկու Եմենների միավորմանը, այնուամենայնիվ մինչ օրս հարավային հատվածում պահպանվում են անջատական տրամադրությունները: 20. .ամμիա 20.1. Բարոտսելենդ - 1 մլն թվաքանակով լոզի ժողովուրդը, որն ապրում է Նամիμիայում, Զիմμաμվեյում ն հիմնականում Զամμիայում, ցանկանում են ստեղծել Բարոտսելենդ անկախ պետությունը: 21. ¾կվադոր 21.1. Գուայաս - երկրի արնմուտքում գտնվող պրովինցիայի Քրիստոնյա-սոցիալական կուսակցությունը պայքարում է 16 740 կմ2 մակերես ն 3,7 մլն μնակչություն ունեցող տարածաշրջանը դարձնել Գուայաս ինքնավար պրովինցիա: 21.2. Մանաμի - երկրի արնմուտքում գտնվող պրովինցիայի Ինքնավար սահմանադրական կառուցվածք կուսակցությունը պայքարում է 18 879 կմ2 մակերես ն 1,4 մլն μնակչություն ունեցող տարածաշրջանը դարձնել Մանաμի ինքնավար ռեգիոն: 22. Թայլանդ 22.1. Մահմեդականներ - նրանք ուզում են ազգային անկախ պետություն ստեղծել Նարատհիվատ ն Սունգաի Կոլոկ պրովինցիաներում, որտեղ հաճախակի են զինված ընդհարումները: Ներկայումս իրենց ազդեցության ոլորտում են պահում Նարատհիվատ, Պատտանի ն Յալա պրովինցիաները:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

23.

Թուրքիա 23.1. Քրդստան - նպատակն է Թուրքիայի Իրանի, Իրաքի, Սիրիայի տարածքում ապրող 35-40 մլն. քրդերին մոտ 500 հազար կմ2 տարածքով պետությունում միավորելը: 23.2. Լազիստան - լազերով μնակեցված Թուրքիայի հյուսիս-արնելքը ձգտում է ինքնավարության: 23.3. Արնելյան Թուրքիա - Պատմական Հայաստանի մի մասն է (Արնմտյան Հայաստան), որի պահանջատերն է հայ ժողովուրդը: 24. Ինդոնեզիա 24.1. Աչեհ - մինչն 1904 թ. գոյություն է ունեցել Աչեհի սուլթանությունը, որն հետո մտել է Ինդոնեզիայի կազմի մեջ: Այդ պահից սկսած Աչեհի ժողովուրդը պայքարել է անկախության համար ն 1976 թ. նրանց հաջողվել է հռչակել Աչեհի Հանրապետությունը, որը դադարել է գոյություն ունենալ 2005 թ. ն ներկայումս միայն հասարակական շարժում է անկախության համար: Սումատրա կղզու հյուսիսային մասում գտնվող պրովինցիան զμաղեցնում է 57 956 կմ2 մակերեսով տարածք ն ունի 5 մլն μնակչություն: 24.2. Արնմտյան Պապուա Հանրապետություն - տե՛ս 64.2.Գ., կետ 7: 24.3. Մոլուքյան կղզիներ - 1950 թ. Ամμոն կղզում հռչակվել է Հարավային Մոլուքյան կղզիների հանրապետություն կամ Մալուկու Սելատան Հանրապետություն: Հիմնականում քրիստոնյաներով μնակեցված տարածքն անմիջապես ենթարկվել է ճնշման ն կառավարությունը դիմել է փախուստի, որոնք մինչ այժմ գտնվում են Նիդերլանդներում: 24.4. Ռիաու - Սումատրա կղզու հյուսիս-արնելքում գտնվող պրովինցիայում որոշ ուժեր պայքարում են անկախություն ձեռք μերելու համար: Տարածքը 87 023 կմ2 է, μնակչությունը` 5,5 մլն մարդ: 25. Իսպանիա 25.1. Անդալուզիա - որոշ քաղաքական կուսակցությունների ն կազմակերպությունների նպատակն է ստեղծել անկախ պետություն: Գտնվում է Իսպանիայի հարավում, զμաղեցնում է 87 268 կմ 2 տարածք ն ունի 8,5 մլն μնակչություն: Մայրաքաղաքն է Սնիլյան: Բաղկացած է 8 պրովինցիայից: Ներկայումս համարվում է ինքնավար համայնք Իսպանիայի կազմում: 25.2. Աստուրիա - քաղաքական մի քանի կուսակցությունների ու արհեստակցական միությունների նպատակն է ստեղծել Աստուրիա սոցիալիստական հանրապետությունը: Զμաղեցնում է 10 604 կմ2 տարածք ն ունի 1,1 մլն μնակչություն: Մարաքաղաքն է Օվիեդոն: 25.3. Արագոն - Իսպանիայի հյուսիս-արնելքում, կատալոնիայից արնմուտք գտնվող ինքնավար համայնքի քաղաքական կազմակերպությունների մի մասը ձգտում է անկախության ն Արագոն պետության ստեղծմանը` Սարագոսա մայրաքաղաքով: Տարածքը 47 719 կմ2 է, μնակչությունը՝ 1,4 մլն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

25.4. Բասկերի Երկիր - Իսպանիայի մարզ հանդիսացող Բասկերի Երկրի մեջ մտնող Բիսկայա, Գիպուսկոա ն Ալավա պրովինցիաները ն Նավարրան ցանկանում են ստեղծել Բասկերի Երկիր անկախ պետությունը, որը ներառելու է նշված մարզերը ն Ֆրանսիայի ծայր հարավ-արնմտյան μասկերով μնակեցված Լաμուրդան, Զուμերու ն Ներքին Նավարրա շրջանները: Ընդհանուր մակերեսը կազմում է 20 494 կմ2` 3,3 մլն μնակչությամμ: Խոսակցական լեզուն μասկերենն է: Գլխավոր նախաձեռնող ն շարժիչ ուժը Բասկերի երկիր ն ազատություն ռազմական կազմակերպությունն է (Է՛Ճ): 25.5. Գալիսիա - Գալիսիական դիմադրություն ռազմական խմμավորման ն մի շարք կուսակցությունների նպատակն է ստեղծել Գալիսիական Հանրապետությունը: Իսպանիայի ինքնավար համայնք հանդիսացող այս տարածքը գտնվում է Պիրենեյան թերակղզու հյուսիս-արնմուտքում ն ունի 29 574 կմ2 տարածք ն 2,8 մլն μնակչություն: Վարչական կենտրոնն է Սանտյագո դե Կոմպոստելա քաղաքը` 95 հազար μնակչությամμ, իսկ ամենախոշոր քաղաք Վիգոն ունի 300 հազար μնակչություն: 25.6. Լեոն - Իսպանիայի հյուսիս-արնմուտքում գտնվող այս տարածաշրջանը ներկայումս կազմում է Կաստիլիա ն Լեոն ինքնավար համայնքի մի մասը: Ազգայնական ուժերը ցանկանում են ստեղծել Լեոն Պետությունը` համանուն մայրաքաղաքով: Տարածքի մեծությունը 15 570 կմ2 է, μնակչությունը` 500 հազար մարդ: 25.7. Կանարյան կղզիներ - որոշ քաղաքական ուժեր Ատլանտյան օվկիանոսում գտնվող ինքնավար համայնքը ձգտում են դարձնել անկախ պետություն (տե՛ս 64.3. Ե, կետ 3): 25.8. Կանտաμրիա - Իսպանիայի հյուսիսում գտնվող ինքնավար համայնքը ձգտում է ստեղծել առանձին պետություն: Զμաղեցնում է 5 321 կմ2 մակերեսով տարածք, ունի 600 հազար μնակիչ: Մայրաքաղաքն է Սանտանդերը: 25.9. Կաստիլիա - ազգայնական ն ձախ այլ կազմակերպություններ ձգտում են ստեղծել անկախ պետություն, որը կզμաղեցնի ներկայիս Իսպանիայի հյուսիս-արնմուտքից հարավ-արնելք ձգվող կենտրոնական ընդարձակ հատվածը: 25.10. Կատալոնիա, Վալենսիա, Բալեարյան կղզիներ - Իսպանիայի արնելքում, հյուսիս-արնելքում ն Միջերկրական ծովի արնմուտքում գտնվող ինքնավար համայնքները ցանկանում են միավորել կատալոնական μոլոր հողերը ն ստեղծել միասնական անկախ պետություն` Կատալոնիա: Ընդհանուր տարածքը 60 361 կմ2 է` 13,9 մլն μնակչությամμ: Գլխավոր քաղաքներն են Բարսելոնը, Վալենսիան, Ալիկանտեն, Էլչեն, Պալման: Պաշտոնական լեզուներն են կատալոներենը, իսպաներենը, օքսիտաներենը:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

26.

Իտալիա 26.1. Պադանիա - Իտալիայի հյուսիսային μոլոր շրջանները ձգտում են Հյուսիսի Լիգա քաղաքական ուժի միջոցով անկախանալ ն ստեղծել առանձին պետություն: Այդ գաղափարի կողմնակիցներն են Վալլե դ’ Աոստա, Պյեմոնտ, Լոմμարդիա, Ինսուμրիա, Հարավային Տիրոլ, Վենետո, Ֆրիուլի, Վենետիկ, Ջուլիա, Լիգուրիա, Էմիլիա, Ռոմանիա, Տոսկանա, Մարկե, Ումμրիա մարզերը: Ընդհանուր տարածքը 161 068 կմ2 է, μնակչությունը` 33,8 մլն մարդ: 26.2. Սարդինիա - ձախ քաղաքական կուսակցությունները ձգտում են ստեղծել անկախ պետություն: 24 090 կմ2 տարածք ն 1,7 մլն μնակչություն ունեցող կղզին գտնվում է Միջերկրական ծովում: 26.3. Սիցիլիա - Իտալիայի ցամաքային մասից հարավ-արնմուտք գտնվող կղզու քաղաքական որոշ ուժեր պայքարում են Սիցիլիայի անկախության համար: Սիցիլիան հարակից նս 5 կղզիների հետ ունի 25 711 կմ2 տարածք ն 5 մլն μնակչություն: 26.4. Հարավային Իտալիա - Իտալիայի հարավը ձգտում է ինքնավարության, որն ընդգրկում է մայրցամաքային Իտալիայի հարավը, ինչպես նան Սիցիլիան ն Սարդինիան: 27. Իրան 27.1. Ադրμեջան - ինչպես 1990-ականներին Ադրμեջանի այն ժամանակվա նախագահ Աμուլֆազ Էլչիμեյը, այնպես էլ ներկայումս ադրμեջանցի ազգայնականները ամեն ինչ անում են, որ Իրանի հյուսիս-արնմուտքում անջատողական տրամադրություններ ստեղծել հիմնականում ադրμեջանցիներով μնակեցված շրջանները Ադրμեջանին միացնելու ն Մեծ Ադրμեջան ստեղծելու համար: 27.2. Արաμստան - երկրի հարավ-արնմուտքում ապրող արաμները, որոնք հիմնականում կենտրոնացած են Խուզիստանում, ցանկանում են ստեղծել Խուզիստան պետությունը, որի հիմնական ջատագովն է Ալ-Ահվազի ազատագրության կազմակերպությունը: Խուզիստանի տարածքը 64 055 կմ2 է, μնակչությունը` 4,3 մլն մարդ: 27.3. Բախտիարներ - հարավ-արնմուտքում ապրող ազգությունը ձգտում է ինքնավարության: 27.4. Բելուջներ - Իրանի հարավ-արնելքում, Աֆղանստանում ն Պակիստանում ապրող μելուջները ցանկանում են ստեղծել միասնական պետություն` Բելուջիստան: 27.5. Գիլյան - իրանալեզու 2-3 միլիոնանոց ժողովուրդը, որն ապրում է երկրի հյուսիս-արնմուտքում, պայքարում է ինքնորոշման համար: 27.6. Թալիշներ - երկրի հյուսիսում, Կասպից ծովի հարավ-արնմտյան ափամերձ հատվածում ապրող 430 հազարանոց ժողովուրդը ձգտում է Ադրμեջանում ապրող իրենց ազգակիցների հետ ինքնորոշվել:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

27.7. Թուրքմեններ - մոտ 1 մլն թվաքանակով ազգը ապրում է Թուրքմենստանին հարակից տարածքներում ն մտածում են նրա հետ միանալու մասին: 27.8. Լակեր - 1,5 մլն թվաքանակով ազգությունը ապրում է Կենտրոնական Զագրոսում ն չունի ինքնավարություն: 27.9. Մազենդերան - մոտ 4 մլն մազենդերանցիները ապրում են Կասպից ծովի հարավային ափամերձ մարզերում: Պայքարում են ինքնավարության համար: 27.10. Քրդեր - Իրանի քրդերը պայքարում են ինքնավարություն ունենալու կամ համայն քրդերի հետ միասնական մեկ Քրդստանում ապրելու համար: 28. Իրաք 28.1. Իրաքի ն Լնանտի իսլամական պետություն - տե՛ս 64.2. Գ. կետ 16: 28.2. Քրդստան - տե՛ս 64.2. Գ. կետ 15: 29. Լաոս, Չինաստան, Թայլանդ, Վիետնամ 29.1. Հմոնգ - Լաոսի հյուսիսում ապրող ժողովուրդը հաճախակի է պայքարի դուրս գալիս երկրի իշխանությունների դեմ` տարμեր պահանջներով, որոնցից կարնորագույնը Չինաստանում, Թայլանդում, Լաոսում, Վիետնամում ապրող իրենց հայրենակիցների հետ մեկ միասնական ինքնավարություն ունենալն է: 30. Լատվիա 30.1. Լատգալիա - Լատվիայի արնելքում գտնվող այս երկրամասն ունի շուրջ 300 հազար μնակիչ ն զμաղեցնում է Լատվիայի տարածքի 1/4-ը: Բնակչության մեծ մասը լատգալեր են: Ձգտում են ինքնորոշման: 31. Լեհաստան 31.1. Վերին Սելեզիա - «Սելեզիայի ինքնորոշման համար շարժումը» ձգտում է ինքնավարության Լեհաստանի հարավ-արնելյան մասում գտնվող պատմական տարածքում: 32. Լիտվա 32.1. Ժեմայտիա - էթնիկ շրջան Լիտվայի հյուսիս-արնմուտքում, որն զμաղեցնում է մոտ 21 հազար կմ2 տարածք ն ունի շուրջ 500 հազար μնակիչ: Ձգտում են ինքնորոշման: 33. Êորվաթիա 33.1. Իստարսկա ժուպանիա - Իստրիայի ժողովրդական ասամμլեան պայքարում է Խորվաթիայի արնմուտքում գտնվող ժուպանիան դարձնել ինքնավարություն: 2 813 կմ2 տարածք ն 210 հազար μնակիչ ունեցող շրջանը գրեթե ամμողջությամμ ընդգրկում է Իստրիա թերակղզին: 33.2. Սերμական Կրաինա - նախկին չճանաչված պետություն Խորվաթիայի տարածքում, որը գոյություն է ունեցել 1991-95 թթ.: Զμաղեցրել է 17 040

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

կմ2 տարածք ն ունեցել 435 հազար μնակիչ: Ներկայումս Խորվաթիայի սերμերին չի μավարարվում իրենց ունեցած ինքնավարությունը ն ձգտում են ավելիին: 34. Կամերուն 34.1. Բակասի - թերակղզի Կամերունում (տե՛ս 64.2. Գ. կետ 8): 34.2. Հարավային Կամերուն - Հարավային Կամերունի ազատագրական շարժման նպատակն է ստեղծել Հարավային Կամերունի Միութենական Հանրապետություն՝ Ամμազանիա՝ 42 383 կմ2 մակերեսով տարածքում: 35. Կանադա 35.1. Ալμերտա - Կանադայի արնմուտքում գտնվող պրովինցիայի անջատականները պայքարում են անկախ պետություն ստեղծելու համար: Տարածքի մեծությունը 661 848 կմ2 է, μնակչությունը` 3,9 մլն մարդ: 35.2. Բրիտանական Կոլումμիա + ԱՄՆ խաղաղօվկիանոսյան հյուսիսարնմուտք - տե՛ս 66, 3.6. կետը: 35.3. Նյուֆաունդլենդ ն Լաμրադոր - երկրի արնելքում գտնվող պրովինցիան պայքարում է ինքնավարության համար: Այն ունի 405 212 կմ2 մակերեսով տարածք ն 515 հազար μնակիչ: 35.4. Նուշալկ - այս ժողովուրդն ապրում է Բրիտանական Կոլումμիա պրովինցիայում` մոտ 16 000 կմ2 մակերեսով տարածքում: Նրանց թվաքանակը 3 հազար է: Բաժանվում են 4 հիմնական ցեղերի, որոնք համախմμված պայքարում են ինքնավարության համար: 35.5. Սասկաչնան - Սասկաչնանի արնմտյան անկախ կուսակցությունը պայքարում է Կանադայի կենտրոնական մասի հարավում գտնվող պրովինցիայի անկախության համար: Այն ունի 651 036 կմ2 մակերես ն 1,1 մլն μնակչություն: 35.6. Քվեμեկ - անկախ պետության ստեղծման համար պայքարում են μազմաթիվ հասարակական ն քաղաքական կազմակերպութուններ: Կանադայի արնելքում գտնվող ֆրանսախոս պրովինցիան ունի 1 667 441 կմ2 տարածք ն 8 մլն μնակչությոն: Պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն է: 36. Կիպրոս 36.1. Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն (տե՛ս 64.2. Ա, կետ 4): 37. Կիրիμատի 37.1. Բանաμա - Խաղաղ օվկիանոսի գրեթե կենտրոնական մասում գտնվող կղզին ունի ընդամենը 6,39 կմ2 մակերես ն 300 μնակիչ, որոնք ձգտում են անկախության: 38. Կոլումμիա 38.1. Անտիոքիա - երկրի հյուսիս-արնմուտքում գտնվող դեպարտամենտի որոշ ուժեր պայքարում են նավթով, ոսկով ն արծաթվ հարուստ այս

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

դեպարտամենտի տարածքում ստեղծել Անտիոքիայի Հանրապետություն ակախ պետությունը: Տարածքը կազմում է 63 612 կմ2, μնակչությունը 6 մլն է: 38.2. Կոլումμիայի Կարիμյան ռեգիոն - այս տարածաշրջանը ցանկանում են դարձնել նույն անունով ինքնավար տարածք: 38.3. Մարկետալիայի Հանրապետություն - մարքսիզմ-լենինիզմ ն μոլիվարիանիզմ քարոզող «Կոլումμիայի հեղափոխական ռազմական ուժեր-ժողովրդի μանակ» ռազմական կազմակերպությունը պայքարում է անկախ պետություն ստեղծելու համար: 38.4. Սան Անդրես ն Պրովիդենսի - Կարիμյան ծովի հարավ-արնմուտքում գտնվող կղզիներից μաղկացած դեպարտամենտի կազմում գտնվող Սան Անդրես կղզին ցանկանում է ինքնորոշվել: Այն զμաղեցնում է 26 կմ2 տարածք ն ունի 55 հազար μնակիչ: 39. Կոմորներ 39.1. Անժուան - Կոմորյան կղզիների կազմի մեջ մտնող 424 կմ2 տարածքով կղզին ինքնավար ռեգիոն է, որը 2007-08 թթ. եղել է չճանաչված անկախ պետություն: Մոտ 280 հազար μնակչություն ունեցող կղզին հիմա էլ պայքարում է անկախության համար: 39.2. Մվալի - Հնդկական օվկիանոսում Կոմորների կազմի մեջ մտնող մեկ այլ կղզի, որն ունի 290 կմ2 մակերեսով տարածք ն 40 հազար μնակչություն, ցանկանում է ստեղծել Մվալի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը: 40. Կոնգոյի Äողովրդական Հանրապետություն 40.1. Կատանգա - ներկայումս 496,9 հազար կմ2 մակերեսով ն 4,3 մլն μնակչությամμ պրովինցիան, որը գտնվում է երկրի հարավ-արնելքում, դեռնս 1960 թ. իրեն հռչակել է անկախ պետություն, ինչը հանդիսացել է մարտական գործողությունների պատճառ: 1963 թ. ՄԱԿ-ի «խաղաղարար» ուժերի շնորհիվ պրովինցիան վերադարձվել է Կոնգոյի ԺՀ-ին: 1971-95 թթ. կոչվել է Շաμա: Անկախության ձգտումը պահպանվում է մինչ օրս: 40.2. Կոնգոյի Թագավորություն - մինչգաղութատիրական ժամանակաշրջանը՝ 1395-1914 թթ., Կենտրոնական Աֆրիկայում գոյություն է ունեցել Կոնգոյի Թագավորությունը, որը զμաղեցրել է 129,4 հազար կմ2 տարածք, ընդգրկելով ներկայիս Անգոլայի հյուսիսը, Կոնգոն, Կոնգոյի ԺՀ-ի արնմտյան մասը: Նպատակն է վերականգնել թագավորությունը: 40.3. Հարավային Կասաի - 1960-ականներին ներկայիս Կոնգոյի ԺՀ տարածքում գոյություն է ունեցել Հարավային Կասաի լեռնահանքային հանրապետությունը, որի մայրաքաղաքը եղել է Բակվանգան: Հետագայում այն կործանվել է ն, որպեսզի անջատականների ուժերը թուլացնեն, պետության տարածքը μաժանվել է տարμեր պրովինցիաների միջն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

41.

Կոտ դ°Իվուար 41.1. Հյուսիսային ռեգիոն - հայրենասիրական ն մի շարք այլ կազմակերպություններ ցանկանում են ստեղծել Հյուսիսային Ռեգիոնի Հանրապետություն անունով անկախ պետություն: 42. Հասարակածային Գվինեա 42.1. Բիոկո - Ատլանտյան օվկիանոսի Գվինեական ծոցի մասը կազմող Բիաֆրա ծոցում գտնվող կղզին Հասարակածային Գվինեայի ամենամեծ կղզին է 2 017 կմ2 մակերեսով ն 260 հազար μնակչութամμ: Այստեղ է գտնվում Երկրի մայրաքաղաք Մալաμոն: Կղզու μնակիչները պայքարում են ինքնորոշման համար: 43. Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն 43.1. Բուրեր - սպիտակները, ինչպես հաճախ անվանում են այս ժողովրդին, ձգտում են ստեղծել իրենց ազգային պետությունը` Ֆոլկստաատը: 43.2. Կվազուլու - 1800-ականներին Աֆրիկայի հարավում գոյություն է ունեցել Զուլու կայսրությունը կամ զուլուների երկիրը: Այն վերականգնելու μազմաթիվ փորձերից հետո զուլուները 1977-1994 թթ. ստեղծել են Կվազուլու պետությունը, որը գրեթե համընկնում է ներկայիս Կվազուլու-նատալ պրովինցիայի տարածքին: Ներկայումս էլ զուլուների պայքարը ինքնուրույնության համար շարունակվում է: 43.3. Վենդա - ՀԱՀ-ի ծայր հյուսիս-արնելքում 1970-ականներից մինչն 1994թ. Տրանսվաալ պրովինցիայի (ներկայումս` Լիմպոպո) տարածքում գոյություն է ունեցել Վանդայի Հանրապետություն անկախ պետությունը (Բանտուստան): Այն նախատեսված է եղել վենդա ցեղատեսակի μոլոր ներկայացուցիչների համար: Մայրաքաղաքը եղել է Տհոհոյանջոու քաղաքը: Պետության տարածքի մեծությունը կազմել է 7410 կմ2, μնակչությունը` մոտավորապես 560 հազար մարդ: 1990 թ. հեղաշրջման արդյունքում 1994 թ. կրկին ՀԱՀի կազմի մեջ մտած այս տարածաշրջանում անկախության համար պայքարի կրքերը չեն հանդարտվել: 43.4. Տհեմμու - այս ցեղախումμը ցանկանում է ստեղծել Տհեմμուլանդիա պետությունը: 43.5. Օրանիա - ՀԱՀ-ի կենտրոնական հատվածում գտնվող այս քաղաքը միակն է երկրում, որտեղ ապրում են μացառապես սպիտակամաշկ աֆրիկաներները` նիդերլանդացի, գերմանացի ն ֆրանսիացի նախկին գաղութարարների սերունդները: Բնակչությունը մոտ 1600 մարդ է, որոնք ցանկանում են ստեղծել Օրանիա անկախ քաղաք-պետությունը: 44. Հնդկաստան 44.1. Ասսամ - ազգայնական շարժում Ասսամ նահանգում: Տարμեր խմμավորումներ պահանջում են Կարμի շրջանին շնորհել ինքնավարություն: 44.2. Բոդոլանդ - Ասսամի ներքին շրջանում ապրող μոդ ժողովուրդը պայքարում է ինքնուրույնության համար:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

44.3. Գորկհալանդ - Դարջիլինգ քաղաքի մոտակայքում գտնվող շրջաններն են Արնմտյան Բենգալիա նահանգում, որը μնակեցված է հիմնականում գուրկհերով: Նրանք խոսում են նեպալերեն ն պայքարում են ինքնավարության համար: 44.4. Թամիլնադ - Հնդկաստանի հարավային հիմնականում թամիլներով μնակեցված նահանգում պարμերական μնույթ են կրում ռազմական ն ահաμեկչական գործողությունները, որոնց նպատակն է ապակայունացնել իրավիճակը տարածքում ն նահանգը դարձնել անկախ պետություն: 44.5. Միզորամ - երկրի արնելքում գտնվող ն գերազանցապես քրիստոնյաներով μնակեցված փոքր նահանգում կան անկախական տրամադրություններ: Նահանգը ժամանակին անջատվել է Ասսամ նահանգից: 44.6. Նագա, Նագալենդ, Նագալիմ - տե՛ս 64.2.Գ, կետ 25: 44.7. Սիկհեր, Փենջաμ, Խալիստան - տե՛ս 64.2.Ա, կետ 8: 44.8. Տրիպուրա - ոչ մեծ տարածքով նահանգ է Հնդկաստանի արնելքում: Ունի 10 492 կմ2 մակերես ն 3,7 մլն μնակչություն: Բենգալներով μնակեցված տարածքը պայքարում է ինքնորոշման համար: 44.9. Քաշմիր, Ազադ Քաշմիր - տե՛ս 64.2.Ա. կետ 7: 45. Հունաստան 45.1. Իկարիա - հունական կղզին, որը գտնվում է Էգեյան ծովում, Արնելյան Սպորադներ կղզախմμում, ցանկանում է միանալ Ավստրիային: Կղզին ունի 255,3 կմ2 մակերես ն 8,5 հազար μնակչություն: 45.2. Էպիր - ալμանական Չամերիայի ազատագրական μանակ ռազմական կազմակերպությունը առաջարկում է ստեղծել Չամերիա ինքնավար ռեգիոնը: Էպիրը գտնվում է Հունաստանի հյուսիս-արնմուտքում, ունի 9 203 կմ2 մակերես ն 337 հազար μնակչություն: Հանդիսանում է պատմական Հելլադայի մի մասը: 46. Հունաստան, Սակեդոնիա, Սերμիա 46.1. Մեծ Ալμանիա - էթնիկ ալμանացիները, որոնք ապրում են նշված երկրներում ցանկանում են ինքնորոշվել, իսկ ծայրահեղական ուժերը ձգտում են միավորվել մեկ տարածքում ն ստեղծել Մեծ Ալμանիա պետությունը: 47. Ղազախստան 47.1. Հյուսիսային ն հյուսիս - արնելյան Ղազախստան - մեծամասամμ ռուսներով μնակեցված մարզերը լուրջ վտանգ են Ղազախստանի ամμողջականության համար, մանավանդ, որ երμեմն μարձրաձայնվում է ռուսների այս մարզերում ինքնավարության մասին: 47.2. Ույղուրներ - հարավ-արնելքում ապրող թյուրքալեզու ժողովուրդը ցանկանում է միավորվել Չինաստանի հյուսիս-արնմուտքում ապրող ույղուրների հետ ն ստեղծել միասնական պետություն:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

48.

Ղրղզստան 48.1. Ույղուրներ, տաջիկներ ն ուզμեկներ - այս ազգերի ներկայացուցիչները վտանգ են ներկայացնում իրենց անջատողական տրամադրվածությամμ ն գործողություններով: 49. Öապոնիա 49.1. Օկինավա - Ռյուկյու կղզախմμի մեջ մտնող ամենամեծ կղզին պայքարում է անկախության համար: Տարածքը 1207 կմ2 է, μնակչությունը` 1,4 մլն: 50. Սալայզիա 50.1. Սաμահ - Մալայզիայի արնելքում գտնվող այս մարզում հաճախակի են μախումները Սուլու սուլթանության կողմնակիցների ն Մալայզիայի իշխանությունների միջն: 50.2. Սարավակ - Մալայզիայի արնելքում գտնվող երկրի ամենամեծ մարզում երμեմն μախումներ են լինում անկախության կողմնակիցների ն Մալայզիայի իշխանությունների միջն: 51. Սալի 51.1. Ազավադ - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 3: 52. Սակեդոնիա 52.1. Իլլիրիա - μալկաններում գտնվող հին պատմական տարածքն են ուզում վերականգնել մակեդոնական քաղաքական որոշ ուժեր: Այն ընդգրկում է Բոսնիայի, Խորվաթիայի, Սերμիայի, Մակեդոնիայի մեծ մասը: 53. Սավրիկիոս 53.1. Ռոդրիգես - Հնդկական օվկիանոսի հարավ-արնմուտքում գտնվող կղզին հանդիսանում է Մավրիկիոսի ինքնավար տարածք, մտնում է Մասկերանյան կղզիների կազմի մեջ: Ունի 104 կմ2 մակերես ն 40 հազար μնակչություն: Նպատակն է դառնալ անկախ պետություն: 54. Սարոկկո 54.1. Սահարական Արաμական Ժողովրդավարական Հանրապետություն - տե՛ս 62.2. Ա, կետ 6: 55. Սեքսիկա 55.1. Չյապաս - Մեքսիկայի հարավ-արնելքում գտնվող նահանգը զμաղեցնում է 73 887 կմ2 մակերեսով տարածք, μնակչության թիվը 5 մլն է: Ամμողջական անունն է Ազատ ն Անկախ Նահանգ Չյապաս: Ձախ ռադիկալ ն այլ կուսակցություններ ն ռազմական խմμավորումներ պայքարում են անկախության համար: 56. Սիացյալ Թագավորություն 56.1. Անգիլյա - ձգտում է դառնալ անկախ պետություն կամ ունենալ լայն ինքնավարություն (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 14):

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

56.2. Անգլիա - Անգլիայի ժողովրդա-ազատագրական ասոցիացիան առաջարկում է ստեղծել առանձին պետություն: 56.3. Բերմուդաներ - որոշ քաղաքական ուժեր պայքարում են անկախության համար (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 15): 56.4. Գեռնսի - ձգտում է դառնալ անկախ պետություն (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 11): 56.5. Կոռնոուլ - Կոռնուլի ազգայնական կուսակցության նպատակն է ստեղծել կամ անկախ պետություն` Կոռնոուլ կամ ինքնավար ռեգիոն նույն անունով: Զμաղեցնում է 3 563 կմ2 տարածք ն ունի 517 հազար μնակիչ: 56.6. Հյուսիսային Իռլանդիա - ազգայնական ն մի շարք այլ կուսակցություններ ն միավորումներ ձգտում են վերամիավորման Իռլանդիայի հետ ն ստեղծել միասնական Մեծ Իռլանդիան կամ ստեղծել անկախ պետություն: Հս. Իռլանդիան գտնվում է Իռլանդիա կղզու հյուսիսային մասում, ունի 13 843 կմ2 մակերես, 1,8 մլն μնակչություն: Մայրաքաղաքն է Բելֆաստը` 580 հազար μնակչությամμ: Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը, իռլանդերեն ն օլսթերական շոտլանդերենը: 56.7. Մեն կղզի - ձգտում է դառնալ անկախ պետություն (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 12): 56.8. Մոնսեռատ - կղզու անջատականները պայքարում են անկախ պետություն ստեղծելու համար: Տես 64.3. Բ, կետ 18: 56.9. Յորքշիր - առաջարկվում է ստեղծել Յորքշիրի ինքնավար ռեգիոն: Պատմական մարզ է Անգլիայի հյուսիսում, ունի 15 712 կմ2 մակերես: 56.10. Շետլանդյան կղզիներ - Օրկնեյան ն Շետլանդական շարժում կուսակցության նպատակն է ստեղծել Ֆորվիկ անկախ պետությունը կամ վատագույն դեպքում Շետլանդական կղզիներ ինքնավար ռեգիոնը՝ ՄԹ կազմում: Կղզախումμը հանդիսանում է Շոտլանդիայի 32 մարզերից մեկը ն գտնվում է Բրիտանական կղզիների հյուսիսային մասում` Հյուսիսային ծովի ն Ատլանտյան օվկիանոսի սահմանագծում: Բաղկացած է 100-ից ավելի կղզիներից, որոնցից μնակեցված է 16-ը: Ունի 1 471 կմ2 մակերես, 24 հազար μնակչություն: Վարչական կենտրոնն է Լերուիկը` 10 հազար μնակչությամμ: Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը ն գելերենը: 56.11. Շոտլանդիա - նպատակն է ստեղծել անկախ պետություն: Չնայած անցկացված հանրաքվեի արդյունքում այդ գաղափարը կյանքի չկոչվեց, սակայն անկախական տրամադրությունը ն ձգտումները մնում են: Շոտլանդիան ունի 78 772 կմ2 մակերեսով տարածք ն 5,3 մլն μնակչություն: Մայրաքաղաքն է Էդինμուրգը` 470 հազար μնակչությամμ: Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը, շոտլանդերենը ն գելերենը: Վերջինիս լեզվով շոտլանդիան անվանում են Ալμա: Շոտլանդիան մինչն 1707 թվականը եղել է անկախ թագավորություն: Ներկայումս Միացյալ Թագավորության կազմի մեջ մտնող մյուս վարչական միավորներից ամենաշատն ունի ինքնու186

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

րույնություն` իր սեփական խորհրդարանով, իրավական համակարգով ն պետական եկեղեցիով: 56.12. Ջերսի - ձգտում է դառնալ անկախ պետություն (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 13): 56.13. Ջիμրալթար - ձգտում է դառնալ անկախ պետություն (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 19): 56.14. Տյորքս ն Կայկոս - կղզիների անջատականները պայքարում են անկախ պետություն ստեղծելու համար: Տես 64.3. Բ, կետ 21: 56.15. Ուայտ կղզի - ձգտում է դառնալ ինքնավար ռեգիոն ՄԹ կազմում: Գտնվում է Լա Մանշ նեղուցում ն հանդիսանում է Անգլիայի ամենամեծ կղզին` 380 կմ2 մակերեսով: Ունի 380 հազար μնակիչ: 56.16. Ուելս - քաղաքական որոշ կուսակցություններ ն ռազմական խմμավորումներ պայքարում են անկախ պետության ստեղծման համար: 20 779 կմ2 մակերես ն 3,1 մլն μնակչություն ունեցող Ուելսը գտնվում է ՄԹ-ի հարավ-արնմուտքում: Մայրաքաղաքն է Կարդիֆֆը` 350 հազար μնակչությամμ: Պաշտոնական լեզուներն են անգլերենը ն վալլերենը: Վերջինիս լեզվով երկիրը կոչվում է Կեմրի: 56.17. Ուեսսեկս - Ուեսսեկսի ռեգիոնալ կուսակցությունը առաջարկում է ստեղծել ինքնավար ռեգիոն, որին պաշտպանում է նան Ուեսսեկսի Սահմանադրական Կոնվենցիան: Սաքսերի կողմից 6-րդ դարում ստեղծված անգլոսաքսոնական հեպտարխիայի (μառացի` 7 թագավորության) 7 թագավորություններից մեկն է, որն հետագայում դարձել է Անգլիայի մաս: Գտնվում է Անգլիայի հարավ-արնմուտքում` Կոռնոուլից արնելք: 57. Սյանմա 57.1. Արական - արականներն ապրում են Ռակհայն նահանգում, որն ունի 36 778 կմ2 մակերես ն 3,2 մլն μնակչություն: Պայքարում են պատմական մարզի ինքնորոշման համար: 57.2. Կաչին - Կաչինները պայքարում են ինքնորոշման համար: Նահանգն ունի 89 041 կմ2 մակերես ն 1,5 մլն μնակիչ: 57.3. Կարեն - կարեններով μնակեցված նահանգն ունի 30 383 կմ2 մակերես ն 1,7 մլն μնակիչ: Նրանք իրենց երազած ապագա անկախ երկիրը ն ներկայիս նահանգը անվանում են Կոտհոլեյ: 57.4. Մոներ - ապրում են Մոն նահանգում, որն ունի 12 257 կմ2 մակերես ն 3,1 մլն μնակիչ: Այն պատմական մարզ է երկրի հարավում, որը ժամանակին եղել է անկախ պետություն: 57.5. Շան - տե՛ս 64.2.Գ, կետ 27: 57.6. Չին - նահանգ հյուսիս - արնմուտքում, ունի 36 019 կմ2 մակերես ն 520 հազար μնակիչ: Պայքարում են ինքնորոշման համար: 57.7. Վա - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 37:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

58.

Սոլդովա 58.1. Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն - տե՛ս 64.2., Բ, կետ 4: 58.2. Գագաուզիա - Մոլդովայի հարավում ստեղծված Գագաուզիայի ինքնավար տարածքային կազմավորումը ձգտում է ավելի մեծ ինքնավարության` ընդհուպ մինչն անկախության: Մեծամասամμ գագաուզներով μնակեցված տարածաշրջանն ունի 1 846,46 կմ2 տարածք ն մոտ 163 հազար μնակիչ: Վարչական կենտրոնն է Կոմրատը: 59. Նամիμիա 59.1. Կապրիվի գոտի - տե՛ս 65. Գ, կետ 23: 59.2. Ռեհոμոթ (Բանտուստան, Բաստերլենդ) - ռեհոμոթյան μաստերների հայրենիքը հանդիսացող այս տարածաշրջանը ներկայումս զμաղեցնում է 13 860 կմ2 մակերես ն ունի 60 հազար μնակիչ: 1976թ. ներկայիս Ռեհոμոթը «Օդենդաալի» պլանով ստացել է Բաստերլենդ անունը: Բաստերները հոլանդացի առաջին գաղութարարների ն օրլամ-նամա սնամորթ ցեղատեսակի ժառանգներն են: 1990-ականներից սկսած μաստերները պայքարում են անկախ պետություն ստեղծելու համար: Ժամանակին այստեղ գոյություն է ունեցել Ռեհոμոթի Ազատ Հարապետությունը: 60. Նիգեր 60.1. Ագադես - ռեգիոն Նիգերի հյուսիսում, զμաղեցնում է 667,8 հազար կմ2 տարածք, μնակչությունը՝ 512 հազար մարդ: Հիմնականում μնակեցված է տուարեգներով: Որոշ քաղաքական ն ռազմական խմμավորումներ ցանկանում են ստեղծել Տեներյան Հանրապետությունը: 61. Նիգերիա 61.1. Բակասի - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 8: 61.2. Բիաֆրա - 1967-70 թթ. Նիգերիայի հարավ-արնելքում գոյություն է ունեցել Բիաֆրայի Հանրապետություն ինքնահռչակ պետությունը: Այն ունեցել է 76 400 կմ2 տարածք, μնակչությունը՝ մոտավորապես 14 մլն մարդ: Մայրաքաղաքը եղել է Էնուգուն, որին հետագայում փոխարինել են Ումուխիան ն Օվերին: 1970 թ. պետության μռնի ուժով լուծարումից հետո էլ կրքերը մինչ օրս չեն հանդարտվել այս տարածաշրջանում: 61.3. Իգμո - Նիգերիայի հարավում μնակվող իգμո ժողովուրդը 1967թ. հռչակել է Բիաֆրա չճանաչված պետությունը, որը 1970 թ. ճնշվել ն ոչնչացվել է: Իգμո ժողովուրդը ներկայումս էլ տրամադրված է պայքար մղելու իր անկախության համար: Պետության տարածքը կազմել է 77 306 կմ2 տարածք ն 13,5 մլն μնակչություն: 61.4. Իջո - Նիգերի դելտայի ազատագրության համար շարժումը ցանկանում է Նիգերիայի հարավում μնակվող էթնիկ իջո ժողովուրդի μնակեցման արեալում ստեղծել Նիգերի Դելտա հանրապետությունը` ներկայիս համայնքի տեղում, որը զμաղեցնում է 70 հազար կմ2 տարածք:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

61.5. Յորուμա - հիմնականում Նիգերիայում ապրող 30 միլիոնանոց ժողովուրդը ցանկանում է ստեղծել Յորուμացիների Օդուդուվյան Հանրապետություն անկախ պետությունը: 61.6. Օգոնի - Գվինեական ծովածոցի առափնյա շրջաններում ապրող 650 հազար օգոնիները պայքարում են իրենց գոյատնման համար ն ձգտում են ինքնավարության: 62. Նիդերլանդներ 62.1. Արուμա - Նիդերլանդների անդրծովյան տարածքը ձգտում է անկախության կամ լայն ինքնավարության (տե՛ս 64.3. Բ, կետ 24): 62.2. Ֆրիսլանդիա - Նիդերլանդների հյուսիսային մասում գտնվող պրովինցիայի Ժողովրդական շարժումը պահանջում է առավել լայն ինքնավարություն տարածաշրջանի համար, որտեղ μնակչության մեծամասնությունը ֆրիզներն են: Ֆրիսլանդիան ունի 5 748,74 կմ2 տարածք ն մոտ 650 հազար μնակիչ: 63. Նոր .ելանդիա 63.1. Հարավային կղզի - տարածքի մեծությունը 150 437 կմ2 է, μնակչությունը` 1,1 մլն մարդ: Առաջարկվում է ստեղծել Նոր Մանստեր անկախ պետություն կամ Նոր Մանստեր պրովինցիա ինքնավար ռեգիոն: 63.2. Կուկի կղզիներ - Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցացված ինքնակառավարվող պետական միավորումը ձգտում է ավելի մեծ ինքնավարության կամ անկախության: Տե՛ս 64.3. Բ, կետ 27: 63.3. Նիուե - Նոր Զելանդիայի հետ ազատ ասոցացված ինքնակառավարվող պետական միավորումը ձգտում է ավելի մեծ ինքնավարության կամ անկախության: Տե՛ս 64.3. Բ, կետ 28: 63.4. Տոկելաու - Նոր Զելանդիայի ինքնավար կախյալ տարածքը ձգտում է ավելի մեծ ինքնավարության կամ անկախության: Տես 64.3. Բ, կետ 29: 64. Նորվեգիա 64.1. Լապլանդիա - սաամները, որոնք μնակվում են հիմնականում Եվրոպայի հյուսիսում` Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Ֆինլանդիայի ն ՌԴ Մուրմանսկի մարզի հյուսիսում, ձգտում են ինքնավարության կամ սեփական պետության ստեղծմանը: 65. Շվեդիա 65.1. Լապլանդիա - տե՛ս 66, կետ 66.1: 65.2. Սկանիա - Շվեդիայի ծայր հարավային ծովափնյա շրջանը Բորնհոլմ կղզու հետ միասին ժամանակին եղել է Դանիական թագավորության կազմում: Ներկայումս Բորնհոլմը պատկանում է Դանիային, իսկ մայրցամաքային Սկանիան Շվեդիայի կազմում է, որտեղ խոսակցական լեզուն ավելի մոտ է դանիերենին, քան շվեդերենին:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

66.

Շվեյցարիա 66.1. Յուրա - ամենաերիտասարդ կանտոնն է Շվեյցարիայի կազմում, որը գտնվում է հյուսիս-արնմուտքում: Ունի 838,8 կմ2 մակերես ն 71 հազար μնակիչ: Անկախության համար Յուրայական շարժում քաղաքական ուժը պայքարում է ինքնավարության կամ անկախության համար: Վարչական կենտրոնը Դելեմոն քաղաքն է: 67. Շրի Լանկա 67.1. Թամիլներ - Թամիլ Իլամ, տե՛ս 64.2.Գ, կետ 14: 68. Չեխիա 68.1. Մորավիա - պատմական մարզ Չեխիայի արնելքում, Բոհեմներից արնելք: Մորավները սլավոնական ժողովուրդ են, որոնք ապրում են Չեխիայում ն Սլովակիայում: 525 հազար թվաքանակով մորավները ձգտում են ինքնավարության: 69. Չեռնոգորիա 69.1. Նովո-Պազարի Սանջակ - առաջարկվում է ստեղծել Սանջակ պետությունը, որի տարածքները ներկայումս μաժանված են երկու պետությունների` Սերμիայի ն Չեռնոգորիայի միջն: Ընդհանուր մակերեսը կազմում է 8 403 կմ2, որտեղ ապրում է շուրջ 430 հազար μնակիչ, որոնք հիմնականում մահմեդական սլավոններ են: 69.2. Կոտորի ծոց - Ադրիատիկ ծովի խոշորագույն ծովախորշը մի ժամանակ եղել է Իտալիայի կազմում, որը ներկայումս հավակնություններ ունի 87 կմ2 մակերեսով տարածքի նկատմամμ: 69.3. Ուլցին - 11 հազար μնակիչ ունեցող քաղաքը գտնվում է Չեռնոգորիայի հարավում, Ադրիատիկ ծովի ափին: Բնակեցված է հիմնականում էթնիկ ալμանացիներով: Մեծ Ալμանիայի թիրախներից մեկն է: 70. Չիլի 70.1. Իսլա դե Պասկուա - Վալպարաիսո մարզի մեջ մտնող պրովինցիան գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսում, որն իր մեջ ընդգրկում է Զատկի կղզին ն հարակից մի քանի կղզիները: Ունի 163,6 կմ2 մակերես ն 5 806 μնակիչ: Պայքարում են ինքնորոշման համար: 70.2. Մագալյանես - երկրի ամենահարավային վարչական մարզն է, որը μաղկացած է ինչպես մայրցամաքային, այնպես էլ կղզային հատվածներից: Տարածքի մեծությունը 132 291 կմ2 է, μնակչությունը` 150 000 մարդ: Քաղաքական մի շարք կուսակցություններ պայքարում են Մագալյանեսի Անկախ Հանրապետության ստեղծման համար: 70.3. Չիլոե - այս կղզախումμը մտնում է Չիլիական կղզախմμի կազմի մեջ: Ցանկանում է ձեռք μերել ինքնավարություն: Տարածքի մեծությունը 9 181 կմ2 է, μնակչությունը` 168 000 մարդ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

71.

Չինաստան 71.1. Ներքին Մոնղոլիա - Չինաստանի հյուսիսում ն հյուսիս-արնելքում գտնվող ինքնավար շրջանը, որն ունի 1 181 104 կմ2 մակերես ն 25 մլն μնակիչ, պայքարում է Չինաստանի կազմից դուրս գալու ն Մոնղոլիայի հետ միավորվելու համար: 71.2. Սինցզյան, Արնելյան Թուրքեստան - հիմնականում ույղուրներով μնակեցված Սինցզյան-Ույղուրական ինքնավար շրջանը գտնվում է երկրի հյուսիս-արնմուտքում: Նպատակը ույղուրներով μնակեցված μոլոր տարածքները մեկ պետության` Արնելյան Թուրքեստանի կազմում միավորելն է: Ինքնավար շրջանն ունի 1 743 441 կմ2 է, μնակչությունը` 22 մլն: 71.3. Տայվան - տե՛ս 64.2. Ա, կետ 5: 71.4. Տիμեթ - Տիμեթի ինքնավար շրջանը գտնվում է Չինաստանի արնմուտքում ն զμաղեցնում է 1 178 441 կմ2 տարածք, μնակչությունը 3 մլն է: Դալայ Լամայի գլխավորությամμ տիμեթցիները պայքարում են անկախության համար: 72. Պակիստան 72.1. Բելուջիստան - հակամարտությունը μելուջների ն կառավարական ուժերի միջն սկսվել է դեռնս 1948թ.-ին ն շարունակվում է մինչ օրս: Իրանի ն Պակիստանի կառավարությունները ընդդիմանում են μելուջներին, որոնք պայքարում են անկախության համար: 72.2. Բալտիստան - Պակիստանի հյուսիսում գտնվող Գիլգիտ-Բալտիստանը կամ պարզապես Բալտիստանը հանդիսանում է նախկին Ջամմու ն Քաշմիր իշխանապետության մի մասը: Պայքարում են ինքնավարության համար: 72.3. Սինդհեր - Պակիստանում ն Հնդկաստանում ապրող 60 մլն-ոց ժողովուրդը պայքարում է ինքնորոշման ն անկախ պետականություն ունենալու համար: 72.4. Վազիրիստան - տե՛ս 64.2. Գ., կետ 38: 72.5. Փուշտունիստան - Պակիստանի հյուսիս-արնմուտքում ն Աֆղանստանի հարավ-արնելքում ապրող փուշտունների նպատակն է միասնական պետություն ստեղծելը: Նրանց ընդհանուր թվաքանակը 40 մլն է: 73. Պապուա Նոր Գվինեա 73.1. Բուգենվիլ - դեռնս 1975 թ. միակողմանի հռչակվել է անկախ պետություն, որը գոյատնել է 1 տարի: Նույնը եղել է 1990-98 թթ.: Պայքարը ներկայումս էլ շարունակվում է Սողոմոնի Կղզիների կազմի մեջ մտնող Բուգենվիլ կղզում, որն ունի 9 375 կմ2 մակերեսով տարածք ն 235 հազար μնակիչ: Նպատակն է ստեղծել Հյուսիսային Սողոմոնի Կղզիների Հանրապետություն անկախ պետությունը:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

74.

Պերու 74.1. Արեկիպա - հարավում գտնվող այս պրովինցիան հին քաղաքակրթական կենտրոններից մեկն է, որի անկախ պետականության վերականգնման համար պայքարում են տեղաμնակ հնդկացիական ազգությունները: Այն ունի 63 345 կմ2 տարածք ն 1,3 մլն μնակչություն: 75. Ռուանդա 75.1. Տվա - Տվա կամ Բատվա պիգմեյան ժողովուրդը պայքարում է ինքնավարության համար: Ռուանդայում ապրում է 185 հազար, ամμողջ Կենտրոնական Աֆրիկայում շուրջ 325 հազար տվա ժողովրդի ներկայացուցիչ: 76. Ռումինիա 76.1. Տրանսիլվանիա - Հունգարական Տրանսիլվանիայի վերածննդի միությունը ձգտում է Ռումինիայի հյուսիս-արնմուտքը, որտեղ ապրում է շուրջ 1,5 մլն հունգար, վերամիավորել Հունգարիայի հետ կամ ստանալ ինքնավարություն: 76.2. Սեկուի երկրամաս - Տրանսիլվանիայի արնելքում, Ռումինիայի գրեթե կենտրոնում 2009 թ. սեկեյները հռչակել են ազգային տարածքային ինքնավարություն, որը չի ճանաչվում մինչ օրս: Հունգարական ծագում ունեցող այս ժողովուրդը պայքարում է ինքնավարության համար: Երկրամասն ունի 13,5 հազար կմ2 տարածք ն մոտ 700 հազար μնակիչ: 77. Ռուսաստան 77.1. Ադըգեյա - Կրասնոդարի երկրամասի տարածքով շրջապատված Ադըգեյայի Հանրապետությունը զμաղեցնում է 7 792 կմ2 տարածք ն ունի 446 հազար μնակչություն: Ադըգեյները կամ արնմտյան չերքեզները սուննի մահմեդական են ն ազգայնական ուժերը ցանկանում են դուրս գալ Ռուսաստանի կազմից ն լինել անկախ պետություն կամ կազմել մահմեդական մեծ ընտանիքի` Կովկասյան էմիրության մի մասը: 77.2. Բաշկորտոստան - իսլամիստ անջատողականները պայքարում են ՌԴ կազմից դուրս գալու ն անկախ պետություն դառնալու համար: Տարածքը 142 947 կմ2 է, μնակչությունը` 4,1 մլն մարդ: 77.3. Բուրյաթիա - Սիμիրի հարավում գտնվող սուμյեկտի անջատողականները պայքարում են հանրապետությունը ՌԴ կազմից դուրս μերելու համար: Տարածքի մեծությունը 351 334 կմ2 է, μնակչությունը` 1 մլն: 77.4. Թաթարստան -1990 թ. ընդունվել է դեկլարացիա Թաթարստանի ինքնավարության մասին: Ներկայումս ՌԴ սուμյեկտ է, μայց ծայրահեղական իսլամիստները պայքարում են ՌԴ կազմից դուրս գալու ն անկախ պետություն ստեղծելու համար: Տարածքի մեծությունը 67 847 կմ2 է, μնակչությունը` 3,9 մլն: 77.5. Չեչնիա - սուննի մահմեդականներով μնակեցված տարածաշրջանը դեռնս 1991թ. հռչակվել է անկախ պետություն` Իչկերիա չեչենական

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

հանրապետություն: Սակայն Ռուսաստանի իշխանություններին հաջողվեց 2000 թ. ուժով վերադարձնել Չեչնիան ն ներկայումս որպես Չեչենական Հանրապետություն հանդիսանում է ՌԴ սուμյեկտ: Չեչեն անջատականներն իրենց երկիրը ներկայումս համարում են որպես 2007 թ. հռչակված Կովկաս էմիրության մի վիլայեթ: Իչկերիան զμաղեցրել է 15,9 հազար կմ2 տարածք, Չեչենական Հանրապետությունն ունի 15,6 հազ. կմ2 տարածք ն 1,4 մլն μնակչություն: 77.6. Դաղստան - ՌԴ ամենահարավային սուμյեկտն այսօր ամենապայթյունավտանգ տարածաշրջաններից է: Զμաղեցնում է 50 270 կմ2 տարածք ն ունի շուրջ 3 մլն μնակչություն: Այստեղ ապրող տարμեր ազգերը պայքարում են անկախության կամ միասնական իսլամական պետության ստեղծման համար: 77.7. Ինգերմանլանդիա - ներկայումս ՌԴ-ի ն Էստոնիայի տարածքներում գտնվող այս մարզը, որը ռուսերեն անվանվում է Իժորայի երկիր կամ Ինգրիա, ժամանակին պատկանել է մերթ Շվեդիային, մերթ Ցարական Ռուսաստանին: Ներկայումս ձգտում են նախնառաջ վերամիավորել իրենց պատմական հողերը: 77.8. Ինգուշեթիա - ՌԴ ամենափոքր սուμյեկտն է հանդիսանում` 3 685 կմ տարածքով, որտեղ ապրում է շուրջ 453 հազար μնակիչ: Մայրաքաղաքն է Մագասը: Նախկինում մտել է Չեչենո-Ինգուշական ինքնավար հանրապետության կազմի մեջ: Կովկասի անհանգիստ տարածաշրջաններից մեկն է: 77.9. Կաμարդինո - Բալկարիա - ՌԴ կովկասյան մեկ այլ անհանգիստ սուμյեկտներից է: Այստեղ ապրող ժողովուրդների` կաμարդինների ու μալկարների անջատականները ձգտում են ինքնավարության: Հանրապետությունն ունի 12 470 կմ2 մակերեսով տարածք ն 860 հազար μնակիչ: Մայրաքաղաքն է Նալչիկը: 77.10. Կալինինգրադի մարզ - Բալթյան Հանրապետության ստեղծման գաղափարի կողմնակիցն է այս մարզի յուրաքանչյուր երրորդ μնակիչը: 77.11. Կալմիկիա - գտնվում է ՌԴ հյուսիսկովկասյան տարածաշրջանում, անհանգիստ գոտիներից մեկն է, չնայած արտաքին հանգստությանը: Զμաղեցնում է 74 731 կմ2 տարածք, μնակչությունը 282 հազար է: Սահմանակից է Դաղստանին, Վոլգոգրադի ն Աստրախանի մարզերին, Ստավրոպոլի երկրամասին: Մայրաքաղաքն է Էլիստան: 77.12. Կարելիա - Ռուսաստանի ն Ֆինլանդիայի միջն μաժանված պատմական երկրամասը կարել ազգայնականները ցանկանում են միավորել մեկ պետության կազմում` միասնական Կարելիայի: 77.13. Հյուսիսային Օսեթիա - ցանկություն ունեն վերամիավորվել Հարավային Օսիայի հետ ն կազմել մեկ միասնական պետություն` ՌԴ կազմում կամ անկախ: Հս.Օսեթիան զμաղեցնում է 7 987 կմ2 տարածք ն ունի 705 հազար μնակիչ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

77.14. Մորդովիա - ՌԴ սուμյեկտը զμաղեցնում է 26 128 կմ2 տարածք ն ունի 812 հազար μնակիչ, որից 40 9-ն են էթնիկ մորդվաները: Վերջիններս իրենց հերթին μաժանվում են 2 ազգությունների` մոկշաներ, որոնք ապրում են հանրապետության արնմտյան հատվածում ն էրզյաներ, որոնք ապրում են արնելյան հատվածում: Ազգայնական ուժերը պայքարում են անկախության համար: 77.15. Չեչնիա, Դաղստան, Ինգուշեթիա - առաջարկվող պետությունը` Կովկասյան Էմիրաթ - այս հանրապետությունների անջատականների երազանքն է միավորել Հյուսիսային Կովկասի մահմեդականններին մեկ պետության կազմում` Կովկասյան Էմիրաթում: 2007 թ. հռչակված ինքնահռչակ այս պետության կազմի մեջ են մտնում Դաղստանը, Չեչնիան, Ինգուշեթիան, Կաμարդինո-Բալկարիան, Կարաչանո-Չերքեզիան, Ադըգեյան, Հս. Օսիան, Ստավրոպոլի ն Կրասնոդարի երկրամասերը: Նշված սուμյեկտները Էմիրության կազմում կոչվում են վիլայաթներ: 77.16. Չերքեզիա - Կրասնոդարի, Ստավրոպոլի երկրամասերի, Կաμարդինո-Բալկարիայի, Կարաչանո-Չերքեզիայի մեծ մասը ն Ադըգեյան միավորող մեկ այլ գաղափար է, որի նպատակն է միավորել չերքեզներով μնակեցված μոլոր տարածքները: 77.17. Սախա-Յակուտիա - ՌԴ ամենամեծ սուμյեկտի անջատողականները պայքարում են μնական պաշարներով հարուստ հանրապետությունը դարձնել ինքնուրույն պետություն: Տարածքի մեծությունը 3 083 523 կմ2 է, μնակչությունը 1 մլն: 77.18. Սիμիր - ծայրահեղականները ն անջատողականները հայտարարում են, որ Սիμիրը Ռուսաստան չէ ն μավական է իրենք աշխատեն, իրենց հարստությունները վաճառեն, իսկ ֆինանսները հոսեն դեպի Մոսկվա: Ցանկանում են վերականգնել 1918 թ. գոյություն ունեցած Սիμիրի Հանրապետությունը: 77.19. Տիվա - ՌԴ հարավում գտնվող սուμյեկտի անջատողականները պայքարում են անկախության համար: Տարածքը 168 604 կմ2 է, μնակչությունը` 312 հազար: 77.20. Ուդմուրդիա - Պովոլժիեյում գտնվող ՌԴ սուμյեկտն ունի 42 061 կմ2 տարածք ն 1,5 մլն μնակչություն: Անջատականների նպատակն է ստեղծել անկախ պետություն: Մայրաքաղաքն է Իժնսկը: 77.21. Ուրալ - 1990-ականների սկզμներին գոյատնած Ուրալյան Հանրապետությունը ՌԴ Սահմանադրությամμ չնախատեսված սուμյեկտ է եղել: Անջատականները պայքարում են առավել մեծ ինքնավարության համար: 78. Սենեգալ 78.1. Կազամանս - Սենեգալի հարավ-արնմտյան հատվածում մոտ 28 հազար կմ2 տարածք զμաղեցնող մարզում, որտեղ ապրում են էթնիկ դիոլ-

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ները, դեռնս 1982 թ. պայքար է սկսվել անջատողականների ն կառավարական ուժերի միջն` ինքնավարության համար: 79. Սենթ Քիթս ն Ննիս 79.1. Ննիս - կազմում է Սենթ Քիթս ն Ննիս պետության մի մասը, նրանից դուրս գալու իրավունքով: Ունի 93 կմ2 մակերես ն 12 000 μնակիչ: 80. Սերμիա 80.1. Կոսովո ն Մետոխիա - փաստացի գոյություն ունի Կոսովո պետությունը (տե՛ս 64.2. Ա, կետ 2): Վերջնական նպատակն է ստեղծել Մեծ Ալμանիան: Սա համաալμանական ազգայնական գաղափարախոսություն է: Մեծ Ալμանիայի կազմի մեջ են մտնելու ներկայիս Ալμանիան, Կոսովոն, Սերμիայի Պրեշնի շրջանը, Մակեդոնիայի հյուսիս-արնմտյան շրջանները, Չեռնոգորիայի հարավային շրջանները, Հունաստանի հյուսիսային շրջանները: 80.2. Վոնոդիան - ինքնավար երկրամասը ձգտում է ավելի մեծ ինքնավարության: Երկրամասն ունի 21 532 կմ2 մակերեսով տարածք ն մոտ 2 մլն μնակչություն: 80.3. Հյուսիսային Վոնոդիան - հիմնականում հունգարներով μնակեցված այս հատվածը պահանջում է ստեղծել Հունգարական Ռեգիոնալ Ինքնավարություն: 80.4. Նովո-Պազարի Սանջակ - տե՛ս 66, 69.1. կետը: 80.5. Հյուսիսային Կոսովո - Կոսովոյի հյուսիսային մասի ոչ պաշտոնական անվանումն է, որը հիմնականում μնակեցված է սերμերով: Տարածքի մեծությունը 1 200 կմ2 է, μնակչությունը` 68 հազար: Նպատակն է ստեղծել անկախ պետություն կամ միանալ Սերμիային: 81. Սոմալի 81.1. Հարավ-Արնմտյան Սոմալի - այս պետությունը գոյություն է ունեցել 2002-06թթ.: 81.2. Մաախիր - պաշտոնապես Մաախիր Սոմալի պետությունը գոյություն է ունեցել 2007-09 թթ.` Սոմալիլենդի ն Պունտլենդի տարածքում, հետո մտել է Պունտլենդի կազմի մեջ: 81.3. Պունտլենդ - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 28: 81.4. Ջուμալենդ - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 29: 81.5. Սոմալիլենդ - տե՛ս 64.2. Գ, կետ 34: 82. Սուդան 82.1. Բեջա - հիմնականում Սուդանի հյուսիս-արնելքում ապրող քոչվոր անասնապահ ժողովուրդը երկրի անջատական ուժերից մեկն է հանդիսանում: 82.2. Դարֆուր - Սուդանի արնմուտքում գտնվող մարզը զμաղեցնում է 503 180 կմ2 տարածք ն ունի 7,5 մլն μնակիչ: Այստեղ ժամանակին գոյություն է ունեցել Դարֆուրի սուլթանությունը:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

82.3. Կորդոֆան - Սուդանի հարավային մասում մինչն 1994 թ. գոյություն է ունեցել Կորդոֆան պատմական պրովինցիան, որն այդ ժամանակ μաժանվել է 3 մասի` հյուսիսային, հարավային ն արնմտյան: Անջատականները պայքարում են վերամիավորման ն ինքնավարության համար (Հարավային Կորդոֆանում` Հարավային Սուդանին միանալու համար): 82.4. Նուμիա - տե՛ս 66, 17.2. կետը: 83. Վանուատու 83.1. Էսպիրիտու Սանտու ն հյուսիսային այլ կղզիներ - Վանուատուի ամենամեծ կղզին է 3 955,5 կմ 2 մակերեսով: Ունի 40 000 μնակիչ: Ցանկանում են ստեղծել Վեմերանա պետությունը: 83.2. Մալեկուլա - Նոր Հեμրիդյան կղզախմμի կազմում մեծությամμ 2րդ կղզին է` 2041,3 կմ2 մակերեսով: Ունի 23 000 μնակիչ: Պայքարում է Մալեկուլա պետության ստեղծման համար: 83.3. Տաննա - Տաննա Թագավորության անկախությունը հռչակվել է 1973թ., որը գոյատնել է մինչն 1974 թ. կեսերը: Կղզու աμորիգենները շարունակում են իրենց պայքարն անկախության համար: 83.4. Տաֆեա -1980 թ. կղզին հռչակել է անկախություն, որից հետո զինված հարձակման է ենթարկվել Վանուատուի իշխանությունների կողմից` μրիտանական զորքերի օգնությամμ: Կղզու μնակիչների մոտ պահպանվում են անկախական տրամադրությունները: 84. Վենեսուելա 84.1. Սուլիա - երկրի արնմուտքում գտնվող նահանգի որոշ քաղաքական ուժեր ն խմμեր պայքարում են Սուլիա ն Մարակայμո Ազատ պետության ստեղծման համար: Տարածքը 631 000 կմ2 է, μնակչությունը 3,7 մլն: 85. Վրաստան 85.1. Աμխազիա - տե՛ս 64.2. Ա, կետ 1: 85.2. Աջարիա - ինքնավար տարածք երկրի ծայր հարավ-արնմուտքում: Տարածքի նկատմամμ իր հավակնություններն է հայտնում Թուրքիան, Աջարիան էլ դեմ չէ միանալ նրան կամ լինել անկախ պետություն: Զμաղեցնում է 2 899 կմ2 տարածք ն ունի 385 հազար μնակիչ: Տարածքի նկատմամμ հավակնություններ ունի նան Ռուսաստանը: 85.3. Գուրիա - Վրաստանի արնմուտքում ապրող ավելի քան 300 000 գուրիացիները ապրում են երկրի 3 շրջաններում ն չունեն ինքնավարություն: 85.4. Իմերեթիա - իմերեթներն ապրում են երկրի կենտրոնում, հիմնականում Քութայիսում ն չունեն ինքնավարություն: 85.5. Կվեմո-Քարթլի, Բորչալո - հարավ-արնելյան շրջանները μնակեցված են մոտ 650 000 ադրμեջանցիներով, որոնք կազմում են մեծամասնություն: Նրանք պահանջում են տարածքը միացնել Ադրμեջանին: 85.6. Հարավային Օսիա - տե՛ս 64.2. Ա, կետ 3:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

85.7. Մեգրելիա - հին ն խիստ ավանդապաշտ ժողովուրդն ապրում է պարփակ տարածքում, չունի ինքնավարություն: Երμեմն-երμեմն μարձրաձայնում են ինքնավարության կամ անկախության մասին: 85.8. Ռաչա - հյուսիսային պատմական մարզում ապրող համանուն ժողովուրդը μնակվում է հիմնականում Ռիոնի գետի վերնագավառում` Ամμրոլաուրի կենտրոնով: Պայքարում են ինքնավարության համար: 85.9. Սամցխե - Ջավախք - հայկական ուժերը ձգտում են ինքնավարության ն ցանկանում են ստեղծել Ջավախք ինքնավար շրջան: Տարածաշրջանն ունի 6 413 կմ2 տարածք ն մոտ 210 հազար μնակիչ, որից 55 9 -ը հայեր են: 85.10. Սվանեթիա - սվանները ապրում են Ինգուրի գետի վերին հոսանքի շրջաններում` 3 154 կմ2 ընդհանուր մակերեսով տարածքում: Պայքարում են ինքնավարության համար: 86. Տանզանիա 86.1. Ջանզիμար - կղզիներ են Հնդկական օվկիանոսում, աֆրիկյան ափերին մոտ: Ունի 2 654 կմ2 տարածք ն 1,3 մլն μնակչություն: Նախկինում եղել է սուլթանություն, մինչն որ միավորվել է Տանգանիկա պետության հետ ու կազմավորել Տանզանիան: Այժմ կիսաինքնավար վարչական միավոր է, ձգտում են ավելի մեծ ինքնավարության: 86.2. Մասաի - Տանզանիայի հյուսիսում ն Քենիայի հարավում ապրում են համապատասխանաμար 500-550 հազար ն 400-450 հազար աֆրիկյան μնիկ մասաի կիսաքոչվոր ժողովուրդը: Պայքարում են ազգային ինքնուրույնությունը պահպանելու համար: 87. Տաջիկստան 87.1. Լեռնային Բադախշանի ինքնավար մարզ - պարμերաμար մարտական գործողություններ են տեղի ունենում Տաջիկստանի ամենամեծ վարչական միավորում, որոնց նպատակը անկախությունն է: Զμաղեցնում է 64 200 կմ2, μնակչությունը` 213 հազար մարդ: 87.2. Ուզμեկներ ն ղրղզներ - Տաջիկստանում ապրող այս ազգերի ներկայացուցիչները ցանկանում են իրենց μնակեցման արեալներում ձեռք μերել ինքնավարություն կամ միանալ իրենց մայր երկրին: 88. Տոնգա 88.1. Միներվա - 1972թ. հունվարի 19-ին Ֆիջիից հարավ գտնվող Միներվա կորալյան խութում հռչակվել է Միներվայի Հանրապետություն չճանաչված անկախ միկրոպետությունը: Նույն թվականի փետրվարին Տոնգան հայտարարել է խութը ն նրան հարակից տարածքները՝ որպես իր սեփականություն: Հետագայում փորձեր արվել են պետությունը վերստեղծելու ուղղությամμ, սակայն մինչ օրս փախուստի մեջ գտնվող «կառավարության» կողմից այդ պայքարը արդյունք չի տվել:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

89. Տրինիդադ ն Տոμագո 89.1. Տոμագո - կղզին ունի 303 կմ2 մակերես ն մոտ 60 հազար μնակիչ: Պարμերաμար μարձրացվում է կղզու անկախանալու հարցը: 90. Ուզμեկստան 86.1. Կարակալպակստան - դեռնս խորհրդային տարիներին Ուզμեկստանի արնմուտքում ապրող ժողովրդի համար առանձնացված էր ինքնավար հանրապետություն: 1990 թ. կարակալպակները հայտարարել են իրենց ինքնավարության մասին, սակայն ներկայումս որպես ինքնուրույն հանրապետություն մտնում են Ուզμեկստանի կազմի մեջ` Կարակալպակըստանի Հանրապետություն անվամμ: 86.2. Տաջիկներ ն ղրղզներ - Ուզμեկստանում ապրող այս ազգերի ներկայացուցիչները ցանկանում են իրենց μնակեցման արեալներում ձեռք μերել ինքնավարություն կամ միանալ իրենց մայր երկրին: 91. Ուկրաինա 91.1. Անդրկարպատներ - այս տարածաշրջանում ապրող հունգարները Դոնμասում ընթացող իրադարձություններով ոգնորված μարձրաձայնեցին իրենց մայր հայրենիքին վերամիավորվելու կամ ինքնավարություն ձեռք μերելու մասին: 91.2. Դոնμաս - փաստացի գոյություն ունի Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետությունը (տե՛ս 64.2. Բ, կետ 2): 91.3. Լուգանշչինա - փաստացի գոյություն ունի Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունը (տե՛ս 64.2. Բ, կետ 3): 91.4. Ղրիմ - փաստացի Ղրիմը ներկայումս մտնում է Ռուսաստանի Դաշնության կազմի մեջ: 92. Ֆիլիպիններ 92.1. Կենտրոնական Կորդիլիերա - Լուսոն կղզու այս խոշոր լեռնային համակարգի տարածքում ապրում են մի քանի ազգություններ, որոնք պայքարում են իրենց լեզվական ն մշակութային ինքնավարության համար: 92.2. Մորո - ավելի քան 40 տարի ազգային ազատարական պայքար մղող մորո ժողովուրդը ցանկանում է անկախ իսլամական պետություն ստեղծել` Ֆիլիպինների հարավում: Նրանք մոտ 3 մլն են: 93. Ֆինլանդիա 93.1. Օլանդներ - առաջարկվող պետությունն է Օլանդյան կղզիները (տե՛ս 64.3. Ա, կետ 3): 93.2. Լապլանդիա - տե՛ս 66, 64.1 կետը: 94. Ֆիջի 94.1. Ռոտումա - հրաμխային ծագման կղզու մելանեզիական ռոտումա ժողովուրդը պայքարում է ինքնորոշման համար: Կղզին ունի 43 կմ2 մակերես ն 2002 μնակիչ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

95.

Ֆրանսիա 95.1. Բասկերի Երկիր - տե՛ս 66, 25.4. կետը: 95.2. Բրետան - Կելտական լիգան քաղաքական ն ռազմական այլ խմμավորումների հետ պայքարում է անկախ պետության ստեղծման համար: Բրետանը գտնվում է Ֆրանսիայի հյուսիս-արնմուտքում, զμաղեցնում է մոտ 30 հազար կմ2 տարածք, որտեղ μնակվում է 4,5 մլն մարդ: 95.3. Գվիանա - «Ապագաղութացման ն սոցիալական ազատության համար շարժում» կուսակցությունը ցանկանում է ստեղծել Անդրծովյան Անկախ Հանրապետությունը: 95.4. Էլզաս - Ֆրանսիայի հյուսիս-արնելքում գտնվող ռեգիոնն իր մեջ ընդգրկում է 2 դեպարտամենտ` ընդհանուր 828 կմ2 մակերեսով ն 1,9 մլն μնակչությամμ: Գլխավոր քաղաքը Ստրասμուրգն է: Հիմնական μնակիչները էթնիկ էլզասցիներն են, որոնց շրջանում 1990-ականներից հետո ֆրանսերենից ն գերմաներենից μացի ավելի մեծ տարածում է ստանում էլզասերենը: Երμեմն-երμեմն μարձրաձայնվում է այս ռեգիոնի` միասնական Էլզասի առավել մեծ ինքնավարության կամ անկախության մասին: 95.5. Կորսիկա - Միջերկրական ծովի մեծությամμ 4-րդ կղզու տարածքը 8 680 կմ 2 է, μնակչությունը 315 հազար մարդ: Այն Ֆրանսիայի հատուկ կարգավիճակ ունեցող տարածքներից մեկն է ն կոչվում է Կորսիկայի տարածքային համայնք: Վարչականորեն μաժանվում է 2 դեպարտամենտի: Կորսիկացիները վաղուց պայքարում են առավել մեծ ինքնավարության կամ անկախության համար: Մայրաքաղաքն է Այաչչոն: 95.6. Մայոթ - տե՛ս 64.3.Գ, կետ 5: 95.7. Մարտինիկ - կղզու անջատականները պայքարում են անկախության համար: Տես 62.3.Գ, կետ 6: 95.8. Նիցցա - ֆրանսիական Ռիվերայի կամ Լազուր Ափին գտնվող 71,92 կմ2 մակերես ն 360 հազար μնակչություն ունեցող խոշոր նավահանգստային քաղաքի նկատմամμ հավակնություններ ունի Իտալիան, պատճառաμանելով, որ այն նախկինում եղել է Իտալիայի կազմում: Նիցցայի ազգայնականները դեմ չեն Իտալիայի հետ վերամիավորման գաղափարին: 95.9. Նոր Կալեդոնիա - «Ազգային ազատագրության կանակյան սոցիալիստական ճակատ» քաղաքական կուսակցությունը ն այլ ուժեր պայքարում են Նոր Կալեդոնիայի անկախության համար: Տե՛ս 64.3.Բ, կետ 35: 95.10. Նորմանդիա - Ֆրանսիայի հյուսիս-արնմուտքում գտնվող պատմական մարզը ներկայումս μաժանված է 2 մասի՝ Վերին ն Ստորին Նորմանդիայի: Նորմանդացիները պայքարում են երկու մասերը միավորելու համար ն ցանկանում են ձեռք μերել ավելի մեծ ինքնավարություն: Տարածաշրջանում ապրում է 3,2 մլն մարդ: Խոշոր քաղաքներն են Կանը, Շերμուրը, Ռուանը, Հավրը: 95.11. Ռեյունիոն - տե՛ս 64.3.Գ, կետ 7:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

95.12. Սավոյա - Ֆրանսիայի հարավ-արնելքում, Ալպերի ստորոտներում գտնվող պատմական մարզը նույնպես μաժանված է 2 դեպարտամենտների միջն՝ Սավոյա ն Վերին Սավոյա: Նախկինում եղել է ինքնուրույն հերցոգություն, որի մեջ են մտել Նիցցան, Ջենովան, Ժննը, Պյեմոնտը: Սավոյայի որոշ ուժեր ցանկանում են վերամիավորել μոլոր հողերը: 95.13. Օքսիտանիա - Ֆրանսիայի ամμողջ հարավային մերձծովյան շրջանը, ինչպես նան Իտալիայի ն Իսպանիայի փոքր հատվածները միավորող տարածքը ժամանակին եղել է պատմական մարզ: Իտալական ն իսպանական հատվածներում օքսիտերենը դարձել է պաշտոնական լեզու: Օքսիտ ակտիվիստները ցանկանում են վերամիավորվել մեկ պետության կազմում: 95.14. Ֆրանսիական Պոլինեզիա - պոլինեզիացիները պայքարում են ինքնորոշման համար: Տես 64.3. Բ, կետ 34: 67. Խոշորագույն միջազգային կազմակերպությունները 1) Ազատ առնտրի եվրոպական ասոցիացիա (ԱԱԵԱ, ЕАСТ, ՃEԼE) ստեղծվել է 1960 թ.՝ ազատ առնտրի գոտի ստեղծելու նպատակով: Սկզμնապես կազմակերպության անդամ են եղել Միացյալ Թագավորությունը, Դանիան, Նորվեգիան, Ավստրիան, Շվեյցարիան, Պորտուգալիան, հետո միացել են Ֆինլանդիան, Իսլանդիան ն Լիխտենշտայնը: Ներկայումս կազմակերպության անդամ են միայն Իսլանդիան, Նորվեգիան, Շվեյցարիան ն Լիխտենշտայնը: Կազմակերպության շտաμ-μնակարանը գտնվում է Շվեյցարիայի Ժնն քաղաքում: 2) Ազատ առնտրի հյուսիսամերիկյան գոտի (ԱՀԳ, НАФТА, ՎՃF՛Ճ) - կազմակերպությունը ստեղծվել է 1992 թ., գործողության մեջ է 1994 թ.: Անդամներն են ԱՄՆ-ն, Կանադան, Մեքսիկան: Կազմակերպության նպատակներից են այս երկրների միջն առնտրի ն ինվեստիցիայի ոլորտների արգելքների վերացումը, անձնագրային ն մաքսային արգելքների հաղթահարումը, միասնական մայրցամաքային շուկայի ստեղծումը ն այլն: 3) Ամերիկյան պետությունների կազմակերպություն (ԱՄԿ, ОАГ, ՕՃՏ) - միջկառավարական տարածաշրջանային կազմակերպություն է, որի անդամներն են Արնմտյան կիսագնդի պետությունների մեծագույն մասը: Ստեղծվել է 1948 թ.: Կենտրոնակայանը ԱՄՆ մայրաքաղաք Վաշինգտոնում է: Կազմակերպության անդամ է 35 պետություն: Հիմնական նպատակներն են՝ ամերիկյան մայրցամաքում խաղաղության ն անվտանգության ապահովումը, անդամ-պետությունների միջն վեճերի խաղաղ կարգավորումը, ագրեսիայի դեմ համատեղ պայքարը, քաղաքական, տնտեսական ն իրավական հիմնախնդիրների լուծմանն աջակցելը ն այլն: Բարձրագույն մարմինը Գլխավոր վեհաժողովն է: 4) Անկախ Պետությունների Համագործակցություն (ԱՊՀ, СНГ) – միջազգային կազմակերպություն, որն ստեղծվել է նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրների`

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Ռուսաստանի, Ուկրաինայի ն Բելառուսի կողմից: Ներկայումս կազմակերպությունն ունի 9 անդամ` Ադրμեջան, Բելառուս, Հայաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մոլդովա, Ռուսաստան, Տաջիկստան, Ուզμեկստան: ԱՊՀ կանոնադրության մեջ նշված են պետությունների համատեղ գործունեության ոլորտները` մարդու իրավունքների ն ազատության ապահովում, արտաքին քաղաքական գործունեության համադրում, համագործակցության ընդհանուր տնտեսական տարածքի ձնավորում, տրանսպորտի ն կապի զարգացում, սոցիալական ն միգրացիայի խնդիրների կարգավորում ն այլն: ԱՊՀ մշտական գործող մարմնի` համակարգող խորհրդատվական կոմիտեի նստավայրը Մինսկում է: 5) Առնտրի համաշխարհային կազմակերպություն (ԱՀԿ, ВТО, Մ՛Օ) ստեղծվել է 1995 թ., որի նպատակն է միջազգային առնտրի ազատականացումը ն անդամ-պետությունների առնտրաքաղաքական հարաμերությունների կարգավորումը: Այն պատասխանատու է նոր առնտրային համաձայնագրերի մշակման ն ներդրման համար, ինչպես նան հետնում է, որ անդամները հետնեն այդ համաձայնագրերին: Ներկայումս ունի 159 անդամ-պետություն: Կենտրոնակայանը գտնվում է Շվեյցարիայի Ժնն քաղաքում: 6) Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն (ԱԷՄԳ, МАГАТЭ, 1ՃEՃ) - միջազգային միջկառավարական կազմակերպություն է` ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործման μնագավառում միջազգային համագործակցության համար: Ստեղծվել է 1956 թ., գործողության մեջ է 1957 թ.: ՀՀ-ն ԱԷՄԳ-ին անդամակցել է 1993 թ.: Ներկայումս կազմակերպությունն ունի 168 երկիր: Շտաμ μնակարանը գտնվում է Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայում: 7) Արաμական Մաղրիμի միություն (ԱՄՄ, САМ, ՍMՃ) - ստեղծվել է 1989 թ.՝ Ալժիրի, Թունիսի, Լիμիայի, Մարոկկոյի ն Մավրիտանիայի տնտեսական ու քաղաքական միավորման նպատակով: Միության անդամ երկրների միջն հակասությունների հետնանքով կազմակերպության գործունեությունն ըստ էության սառեցված է: 8) Արաμական պետությունների լիգա - (ԱՊԼ, ЛАГ, ԼEՃ) - ստեղծվել է 1945 թ.: Միավորում է 22 արաμական երկիր՝ Ալժիր, ԱՄԷ, Բահրեյն, Եգիպտոս, Եմեն, Թունիս, Իրաք, Լիμանան, Լիμիա, Կոմորներ, Հորդանան, Մավրիտանիա, Մարոկկո, Պաղեստին, Ջիμութի, Սաուդյան Արաμիա, Սոմալի, Սուդան, Քաթար, Քուվեյթ, Օման: Սիրիայի անդամակցությունը կասեցված է: Կազմակերպության μարձրագույն մարմինը Լիգայի խորհուրդն է: Կենտրոնակայանը գտնվում է Եգիպտոսի մայրաքաղաք Կահիրեյում: Կազմակերպության գլխավոր նպատակներն են մասնակից պետությունների միջն կապերի ամրապնդումը, միացյալ քաղաքական ուղու հիմնումը՝ անդամ երկրների միջն համագործակցությունը, անկախությունը ն գերիշխանությունը պաշտպանելու ն արաμական երկրների գործերը ն շահերը քննարկելու հա201

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

մար: Այն ներառում է նան այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են քաղաքացիությունը, անձնագրերը, վիզաները, հանցագործների հանձնումը ն այլն: 9) Արժույթի միջազգային հիմնադրամ (ԱՄՀ, МВФ, 1MF) - հիմնադրվել է 1944 թ., որին անդամակցում է 188 երկիր: ՄԱԿ-ի մասնագիտացված հաստատություններից է: Կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Վաշինգտոն քաղաքում: Ստեղծման հիմնական նպատակն է եղել կայունացնել փոխարժեքները ն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աջակցել միջազգային վճարման համակարգի վերակառուցմանը: 10) Աֆրիկյան միություն (ԱՄ, АС, ՃՍ) - այս միությանը նախորդել են աֆրիկյան պետությունների միասնությունը, որը հիմնադրվել է 1963 թ. ն աֆրիկյան տնտեսական միությունը, որը ստեղծվել է 1991 թ.: Աֆրիկյան միությունը ստեղծվել է 2002 թ., որի հիմնական նպատակներն են աֆրիկյան պետությունների համերաշխության, պաշտպանության, ինքնիշխանության, տարածքային ամμողջականության ն անկախության ամրապնդումը, մայրցամաքում քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական ինտեգրման արագացումը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը ն այլն: Կազմակերպությունն ունեցել է 52 անդամ, որից մեկի՝ Մարոկկոյի անդամակցությունը դադարեցվել է, իսկ Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության, Եգիպտոսի ն Գվինեա-Բիսսաուինը՝ ժամանակավոր կասեցվել: Նստավայրը գտնվում է Եթովպիայի մայրաքաղաք Ադիս-Աμեμայում: 11) Բալթիկ ծովի պետությունների խորհուրդ (ԲԾՊԽ, СГБМ, Ը8ՏՏ) այն ստեղծվել է 1992 թ., որն ունի 12 անդամ՝ Գերմանիա, Դանիա, Էստոնիա, Իսլանդիա, Լատվիա, Լեհաստան, Լիտվա, Նորվեգիա, Շվեդիա, Ռուսաստան, Եվրոպական հանձնաժողով, Ֆինլանդիա: Ստեղծված են աշխատանքնային խմμեր, որտեղ քննարկվում են տնտեսական համագործակցության, ժողովրդավարական ինստիտուտների, ճառագայքային ն միջուկային անվտանգության, երիտասարդներին ուղղված քաղաքականության հարցերը: 12) Բոլիվարյան ալյանս Ամերիկաների համար (ԲԱԱՀ, АЛБА, ՃԼ8Ճ) - տարածաշրջանային սոցիալիստական, քաղաքական, տնտեսական, գաղափարական կազմակերպությունը ստեղծվել է 2004 թ.: Գործունեության հիմնական նպատակը անդամ-պետությունների միջն առնտրի ոլորտում համագործակցությունն է, տնտեսական ինտեգրացիան, անկախության կոլեկտիվ պահպանումը ն զարգացումը սոցիալիզմի գաղափարների հիման վրա: Կազմակերպության անդամ են 11 երկիր՝ Անտիգուա ն Բարμուդա, Բոլիվիա, Գրենադա, Դոմինիկա, Էկվադոր, Կուμա, Նիկարագուա, Սենթ Լյուսիա, Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ, Սենթ Քիտս ն Ննիս, Վենեսուելա: Կենտրոնակայանը գտնվում է Վենեսուելայի մայրաքաղաք Կարակասում: 13) ԲՐԻԿՍ (БРИКС, 8R1ԸՏ) - հինգ երկրների խումμ է, միջազգային առնտրա-տնտեսական կազմակերպություն, որի մեջ մինչն 2011 թ. մտնում էին Բրազիլիան, Ռուսաստանը, Հնդկաստանը ն Չինաստանը ն կոչվում էր

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԲՐԻԿ: 2011 թ.-ին կազմակերպությանը միացել է Հարավաաֆրիկյան Հանրապետությունը ն ստացել է ներկայիս անվանումը (8, R, 1, Ը, Տ) 8razil, Rստտia, 1ոմia, Ըhiոa, Տօսth Ճfriօa երկրների առաջին տառերի անվանումով): ԲՐԻԿՍ-ի անդամները μնութագրվում են որպես արագ զարգացող հզոր երկրներ: Այս երկրների μարենպաստ դիրքը ապահովում է համաշխարհային տնտեսության մեջ նրանց կարնոր դերը: 14) ԳՈՒԱՄ - Կազմակերպություն ժողովրդավարության ն տնտեսական զարգացման համար (ГУАМ, ՇՍՃM) -տարածաշրջանային կազմակերպություն է, որն ստեղծվել է 1997 թ.: Ներկայումս այն ունի 4 անդամ՝ Վրաստան, Ուկրաինա, Ադրμեջան, Մոլդովա: Նրանց անվան սկզμնատառերով էլ կոչվում է ԳՈՒԱՄ: Նստավայրը գտնվում է Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կինում: Կազմակերպության անդամները ԱՊՀ-ի հետ կապերը խզած կամ սառեցրած պետություններն են, որոնք իրենց համագործակցությունը պատկերացնում էին այլ կերպ: 15) Եվրոպական Միություն (ԵՄ, ЕС, EՍ) - հիմնվել է 1992 թ.` Եվրոպական Միության մասին պայմանագրով` Մաաստրիխտի պայմանագրով: Միության անդամ դառնալու համար անհրաժեշտ պայմաններն են` -պետությունը պետք է լինի «եվրոպական», որը պայմանավորված է ոչ այնքան աշխարհագրական դիրքով, որքան երկրի մշակույթով` ներառյալ նրա քաղաքական ն իրավական ավանդույթները, -Միության անդամ դառնալ ցանկացող պետությունը պարտավոր է հարգել Եվրոպական Միության պայմանագրում ամրագված սահմանադրական` «ազատության, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների ն հիմնարար ազատությունների, ինչպես նան իրավական պետության սկզμունքները»: Եվրոմիության հիմնական մարմիններն են` Եվրոպական խորհուրդը, Եվրոպական խորհրդարանը, Եվրոպական Միության խորհուրդը, Եվրոպական դատարանը: Կազմակերպության քաղաքական կենտրոններն են` Բրյուսելը, Ստրասμուրգը ն Լյուքսեմμուրգը: Միության կազմի մեջ մտնում է 28 պետություն` Ավստրիա, Բելգիա, Բուլղարիա, Գերմանիա, Դանիա, Էստոնիա, Իռլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Լատվիա, Լեհաստան, Լիտվա, Լյուքսեմμուրգ, Խորվաթիա, Կիպրոս, Հունաստան, Հունգարիա, Մալթա, Միացյալ Թագավորություն, Նիդերլանդներ, Շվեդիա, Չեխիա, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Սլովակիա, Սլովենիա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա: Ընդհանուր տարածքը 4 324 782 կմ2 է, μնակչությունը` մոտ 510 մլն: 16) Եվրոպայի խորհուրդ (ԵԽ, СЕ, ԸE) - ստեղծվել է 1949 թ.: Անդամակցում է 47 երկիր: Այն նպաստում է մարդու իրավունքների հիմնական սկզμունքների առաջխաղացմանը: Կազմակերպությունը ձգտում է խթանել այդ ոլորտում անդամ-երկրների օրենսդրությունների նույնականացումը: Իրավասու է մարդու իրավունքների պաշտպանության մակարդակի փորձա203

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

քննություն անցկացնել կոնկրետ երկրում, ինչպես օրենսդրության, այնպես էլ գործնականում օրենքների կիրառման առումով: Կենտրոնակայանը գտնվում է Ֆրանսիայի Ստրասμուրգ քաղաքում: 17) Եվրոպայում անվտանգության ն համագործակցության կազմակերպություն (ԵԱՀԿ, ОБСЕ, ՕՏԸE) - հիմնվել է 1973 թ.: Իր մեջ ներառում է 57 երկիր Եվրոպայից, Կենտրոնական Ասիայից ն Հյուսիսային Ամերիկայից: Կազմակերպությունը կոչված է կանխելու տարածաշրջանում ծագող հակամարտությունները: Հիմնական մարմիններն են` Պետությունների ղեկավարների ն կառավարությունների հանդիպում, Նախարարների խորհուրդ, Մշտական խորհուրդ (նիստերը` Վիեննայում), խորհրդարանական ասամμլեա (քարտուղարությունը` Կոպենհագենում), Տնտեսական ֆորում, Անվտանգության ոլորտում համագործակցության ֆորում (Պրահա), Մարդու իրավունքների ն ժողովրդավարության ինստիտուտ (Վարշավա), քարտուղարություն (Վիեննա): 18) Ջարգացման ն վերականգնման համաշխարհային μանկ (ՋՎՀԲ, МБРР, 18RԾ) - սա 1944 թ.-ին ստեղծված Համաշխարհային μանկի հաստատություններից է: ԶՎՀԲ-ի նպատակն է աղքատության նվազեցումը, ռիսկային կառավարման, ապրանքների, վերլուծական ծառայությունների մատուցումը միջին եկամուտ ունեցող ն վարկառու երկրներին: Այն ունի 189 անդամ երկիր: Նստավայրը ԱՄՆ մայրաքաղաք Վաշինգտոնն է: 19) Թյուրքական խորհուրդ (ԹԽ, ТС, ՛Ը) - թյուրքալեզու պետությունները միավորող միջազգային կազմակերպությունը ստեղծվել է 2009 թ.՝ Նախիջնանում: Կազմակերպության գլխավոր նպատակն է անդամ-պետությունների համակողմանի համագործակցության զարգացումը: Այն ունի 4 անդամ՝ Ադրμեջան, Թուրքիա, Ղազախստան, Ղրղզստան: Քարտուղարության շտաμ-μնակարանը գտնվում է Թուրքիայի Ստամμուլ քաղաքում, խորհրդարանական ասամμլեան՝ Բաքվում, Թյուրքական խորհրդի ակադեմիան՝ Ղազախստանի մայրաքաղաք Աստանայում: 20) Թյուրքական մշակույթի միջազգային կազմակերպություն (ԹՄՄԿ, ТЮРКСОЙ, ՛ՍRKՏՕY) - թյուրքալեզու երկրները միավորող միջազգային մշակութային կազմակերպությունը ստեղծվել է 1993 թ.: Հիմնական նպատակն է թյուրքական ժողովուրդների միջն համագործակցությունը՝ թյուրքական ժողովուրդների ընդհանուր նյութական ն մշակութային հուշարձանների պահպանման, զարգացման ն ապագա սերնդին փոխանցման համար: Շտաμ-μնակարանը գտնվում է Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայում: Կազմակերպությունն ունի 16 անդամ, որոնց թվում են ինչպես անկախ պետություններ, այնպես էլ երրորդ երկրի դաշնային սուμյեկտներ կամ ինքնավար տարածաշրջաններ՝ Ադրμեջան, Ալթայի Հանրապետություն, Բաշկորտոստան, Գագաուզիա, Թաթարստան, Թուրքիա, Թուրքմենստան, Խակասիա, Կարակալպակստան, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապե204

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

տություն, Ղազախստան, Ղրղզստան, Սախայի Հանրապետություն, Տիվա, Ուզμեկստան: 21) Ինտեգրման լատինաամերիկյան ասոցիացիա (ԼԱԱ, ЛАИ, ՃԼՃԾ1) - ստեղծվել է 1980 թ., որ միավորում է Լատինական Ամերիկայի 13 պետություն՝ Արգենտինա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Էկվադոր, Կոլումμիա, Կուμա, Մեքսիկա, Չիլի, Պանամա, Պարագվայ, Պերու, Վենեսուելա, Ուրուգվայ: Հիմնական նպատակը տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության ն առնտրի զարգացումն է: 22) Իսլամական համագործակցություն կազմակերպություն (ԻՀԿ, ОИС, Օ1Ը) - կրոնաքաղաքական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1969 թ.: Ընդգրկում է 57 իսլամական պետություն: Բարձրագույն մարմիններն են` անդամ պետությունների խորհրդարանների խոսնակների գագաթաժողովը, խորհուրդը, գործադիր կոմիտեն ն քարտուղարությունը: Կազմակերպության նպատակն է ամրապնդել անդամ պետությունների միջն իսլամական համերաշխությունը, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային, գիտական ն այլ μնագավառներում համագործակցությունը, վերացնել ռասսայական խտրականությունը, աջակցել Պաղեստինի ժողովրդի պայքարին ն այլն: Կենտրոնակայանը գտնվում է Սաուդյան Արաμիայի Ջիդդա քաղաքում: 23) Լատինաամերիկյան տնտեսական համակարգ (ԼԱՏՀ, ЛАЭС, ՏEԼՃ) - տարածաշրջանային տնտեսական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1975 թ., որի կազմի մեջ մտնում է 26 երկիր՝ Արգենտինա, Բարμադոս, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Գայանա, Գվատեմալա, Գրենադա, Դոմինիկյան Հանրապետություն, Էլ Սալվադոր, Էկվադոր, Կոլումμիա, Կոստա Ռիկա, Կուμա, Հայիթի, Հոնդուրաս, Մեքսիկա, Նիկարագուա, Չիլի, Պանամա, Պարագվայ, Պերու, Ջամայկա, Սուրինամ, Վենեսուելա, Տրինիդադ ն Տոμագո, Ուրուգվայ: Կազմակերպության հիմնական նպատակներն են՝ տարածաշրջանի երկրների տնտեսության ցանկացած ոլորտում համագործակցության ամրապնդումը, միջազգային համաժողովներում իրենց գործողությունների կոորդինացումը՝ այլ խմμավորումների ն պետությունների նկատմամμ: Կենտրոնակայանը գտնվում է Վենեսուելայի մայրաքաղաք Կարակասում: 24) Խաղաղօվկիանոսյան անվտանգության դաշնագիր (ԽԱԴ, АНЗЮС, ՃՎZՍՏ) - ագրեսիվ ռազմաքաղաքական միավումը ստեղծվել է 1978 թ., որի մեջ մտնում են Ավստրալիան, Նոր Ջելանդիան ն ԱՄՆ-ն: Ստեղծվել է վերջինիս նախաձեռնությամμ՝ կոլեկտիվ պաշտպանության ամրապնդման համադասման նպատակով: Կազմակերպությունը մասնակցել է մի շարք պատերազմական գործողությունների, ինչպիսիք են կորեականը ն վիետնամականը, ինչպես նան ներգրավվել են Կամμոջայի ն Լաոսի ներքին գործերի մեջ: 25) Կարիμյան համագործակցություն (ԿՀ, ԿԱՐԻԿՈՄ, КАРИКОМ, ԸՃR1ԸՕM) - առնտրա-տնտեսական միությունը ստեղծվել է 1973 թ., որի

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

կազմի մեջ մտնում է 15 երկիր՝ Անտիգուա ն Բարμուդա, Բահամներ, Բարμադոս, Բելիզ, Դոմինիկա, Գայանա, Գրենադա, Հայիթի, Մոնսեռատ, Ջամայկա, Սենթ Քիթս ն Ննիս, Սենթ Լյուսիա, Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ, Սուրինամ, Տրինիդադ ն Տոμագո: Նպատակը անդամ-պետությունների տնտեսության մերձեցումն ու մաքսային պարտականությունների վերացումն է, ընդհանուր մաքսային ռեժիմի սահմանումը, միասնական առնտրային քաղաքականության ն գյուղատնտեսության ոլորտում ընդհանուր քաղաքականության վարումը ենթակառուցվածքների, զμոսաշրջության, կապի ն տրանսպորտի ոլորտներում համագործակցությունը ն այլն: 26) Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտե (ԿԽՄԿ, МККК, 1ԸRԸ) հիմնվել է 1863 թ.: Այն անկողմնակալ, չեզոք ն անկախ կազմակերպություն է, որի առաքելությունը պատերազմից ն ներքին ընդհարումներից տուժածներին օգնելը ն նրանց կյանքի ու արժանապատվության պաշտպանությունն է: Կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է շվեյցարական Ժնն քաղաքում: 27) Կենտրոնաամերիկյան պետությունների կազմակերպություն (ԿԱՊԿ, ОЦАГ, ՕԸՃՏ) - ստեղծվել է 1951 թ., որը միավորում է 6 երկիր՝ Գվատեմալա, Էլ Սալվադոր, Կոստա Ռիկա, Հոնդուրաս, Նիկարագու, Պանամա: Կենտրոնակայանը գտնվում է Էլ Սալվադորի մայրաքաղաք Սալվադոր քաղաքում: Կազմակերպության նպատակը մշակութային, տնտեսական ն քաղաքական համագործակցությունն է: 28) Համագործակցություն (մինչն 1947 թ.` Ազգերի Բրիտանական Համագործակցություն) - հիմնվել է 1931 թ.-ին: Միջկառավարական կազմակերպություն է` 52 անդամ անկախ պետությունների համագործակցություն: Բոլոր անդամները, μացառությամμ Ռուանդայի ն Մոզամμիկի Բրիտանական կայսրության մաս են կազմել: Բրիտանական կայսրությունից է զարգացել ազգերի համագործակցությունը: Անդամ-երկրները համագործակցում են ընդհանուր արժեքների ն նպատակների շրջանակներում: 29) Համագործակցության շանհայան կազմակերպություն (ՀՇԿ, ШОС, ՏԸՕ) - կազմակերպությունը ստեղծվել է 2001 թ. Չինաստանի Շանհայ քաղաքում: Այն մշտապես գործող միջկառավարական կազմակերպություն է, որի անդամներն են Չինաստանը, Ռուսաստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը, Ուզμեկստանը, Հնդկաստանը ն Պակիստանը: Կազմակերպությունը ստեղծված է անդամ-պետությունների միջն համագործակցության ամրապնդման, տարածաշրջանում խաղաղության պահպանման ն ապահովման, անվտանգության ն կայունության ապահովման համար: Հիմնական մարմիններն են` անդամ-երկրների ղեկավարների խորհուրդ, կառավարությունների ղեկավարների խորհուրդ, քարտուղարություն (Պեկին), Տարածաշրջանային հակաահաμեկչական կառուցվածքի գործադիր կոմիտե (Տոշքենդ):

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

30) Համաշխարհային μանկ (ՀԲ, ВБ, Մ8) - միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1945 թ., որն այսօր ունի 189 անդամպետություն: Կազմակերպության նպատակն է զարգացող երկրներին ֆինանսական ն տեխնիկական աջակցության ցուցաμերումը: Ունի գործունեության մոտ 35 ոլորտ, որոնցից են՝ աղքատության, պարենի, գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության, կրթության, վարակային հիվանդությունների, ֆինանսական ճգնաժամերի, կոռուպցիայի, գլոμալիզացիայի ն այլ խնդիրները: Շտաμ μնակարանը գտնվում է Վաշինգտոնում: 31) Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունը (ՀԱՊԿ, ОДКБ, ԸՏ՛Օ) - կազմակերպությունը հիմնադրվել է 1992 թ.` հավաքական անվտանգության մասին պայմանագրի (ՀԱՊ) ստորագրմամμ: 2002 թ. որոշվել է ՀԱՊ-ը վերածել լիարժեք միջազգային կազմակերպության: ՀԱՊԿ-ի խնդիրներն են` պաշտպանել անդամ երկրների տարածքայինտնտեսական տարածությունը μանակների ն օժանդակ ստորաμաժանումների համատեղ ջանքերով` ցանկացած արտաքին ռազմաքաղաքական ագրեսորներից, միջազգային ահաμեկիչներից, ինչպես նան խոշոր չափերի μնական աղետներից: Ներկայումս ունի 6 անդամ` Բելառուս, Հայաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Ռուսաստան, Տաջիկստան: Շտաμ μնակարանը գտնվում է Մոսկվայում: Ընդհանուր տարածքը 20 428 032 կմ2 է, μնակչությունը` մոտ 190 մլն: 32) Հարավամերիկյան ազգերի միություն (ՀԱՄ կամ ՅՈՒՆԱՍՈՒՐ, ЮНАСУР, ՍՎՃՏՍR) – տարածաշրջանային քաղաքական ն տնտեսական կազմակերպությունը միավորում է Հարավային Ամերիկայի երկրներին, որը ստեղծվել է 2004 թ.: Անդամ-պետություններն են՝ Արգենտինա, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Գայանա, Էկվադոր, Կոլումμիա, Չիլի, Պարագվայ, Պերու, Սուրինամ, Վենեսուելա, Ուրուգվայ: Քաղաքական կենտրոններն են Էկվադորի մայրաքաղաք Կիտոն (Սան Ֆրանցիսկո դե Կիտո) ն Բոլիվիայի Կոչաμամμա քաղաքը: 33) Հարավ-Արնելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիա (ՀԱԱՊԱ կամ ԱՍԵԱՆ, АСЕАН, ՃԸEՃՎ) - տարածաշրջանային կազմակերպություն է, որի կազմի մեջ մտնում են 10 երկիր` Բրունեյ, Թայլանդ, Ինդոնեզիա, Լաոս, Կամμոջա, Մալայզիա, Մյանմա, Սինգապուր, Վիետնամ, Ֆիլիպիններ: Կենտրոնակայանը գտնվում է Ինդոնեզիայի մայրաքաղաք Ջակարտայում: Կազմակերպությունը կոչված է մասնակից երկրների տնտեսական, սոցիալական, մշակութային համագործակցության զարգացմանը, տարածաշրջանում խաղաղության ն կայունության հաստատմանը: Ղեկավար մարմիններն են` արտաքին գործերի նախարարների խորհրդի ամենամյա նստաշրջանը, նստաշրջանների միջն` Մշտական կոմիտե: 34) Հյուսիսային խորհուրդ (ՀԽ, СС, ՎԸ) - 1952 թ. ստեղծված կազմակերպության նպատակն է Հյուսիսային Եվրոպայի երկրների խորհրդարան207

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ների միջն համագործակցության համադասումը: Կազմակերպությունն ունի 8 անդամ-պետություն ն տարածք՝ Դանիա, Իսլանդիա, Նորվեգիա, Շվեդիա, Ֆինլանդիա, Օլանդներ (Ֆինլանդիա), Գրենլանդիա, Ֆարերներ (երկուսն էլ` Դանիա): Կենտրոնակայանը գտնվում է Դանիայի մայրաքաղաք Կոպենհագենում: 35) Հյուսիսատլանտյան համաձայնագրի կազմակերպություն, Հյուսիսատլանտյան դաշինք (ՆԱՏՕ, НАТО, ՎՃ՛Օ) - ստեղծվել է 1949 թ.: Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից ն սառը պատերազմի մեկնարկից հետո Արնմտյան Եվրոպայի ն Կանադայի ու ԱՄՆ-ի միջն ստեղծվել է հյուսիսատլանտյան դաշինքը, որի նպատակն էր անվտանգության երաշխիքներ ապահովել Խորհրդային Միությունից եկող սպառնալիքների դեմ: Սառը պատերազմի ավարտից հետո զարկ տրվեց ՆԱՏՕ-ի ընդլայնմանը: Ներկայումս ՆԱՏՕ-ի գլխավոր մարտահրավեր է սահմանված ահաμեկչությունը: Այժմ ունի 28 անդամ պետություն` Ալμանիա, ԱՄՆ, Բելգիա, Բուլղարիա, Գերմանիա, Դանիա, Էստոնիա, Թուրքիա, Իսլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Լատվիա, Լեհաստան, Լիտվա, Լյուքսեմμուրգ, Խորվաթիա, Կանադա, Հունաստան, Հունգարիա, Միացյալ Թագավորություն, Նիդերլանդներ, Նորվեգիա, Չեխիա, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Սլովակիա, Սլովենիա, Ֆրանսիա: Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Բելգիայի մայրաքաղաք Բրյուսելում: 36) Մաքսային միություն Եվրասիական տնտեսական ընկերակցության շրջանակներում կամ Բելառուսի, Ղազախստանի ն Ռուսաստանի Մաքսային Միություն (ՄՄ, ТС) - միջազգային տնտեսական կազմակերպությունն ունի ընդհանուր արտաքին մաքսային սահմանների ձնավորման, միասնական արտաքին տնտեսական քաղաքականության, սակագների, գների ն ընդհանուր շուկայի գործառնության այլ μաղկացուցիչների մշակման նշանակություն: Կազմակերպությունը ստեղծվել է 2010 թ., որի անդամներն են Բելառուսը, Ղազախստանը, Ռուսաստանը ն Հայաստանը (2014 թ. հոկտեմμերի 10-ից): 37) Մեծ յոթնյակ կամ Մեծ ութնյակ (Շ7 կամ Շ8) - միջազգային ակումμ է, որը սկզμնապես միավորում էր ԱՄՆ-ն, Գերմանիան, Իտալիան, Կանադան, Միացյալ Թագավորությունը, Ճապոնիան ն Ֆրանսիան, որոնց 1996 թ. միացել է Ռուսաստանը: Միջազգային կազմակերպության կարգավիճակ չունի: Այն տնտեսապես առավել զարգացած 7 կամ 8 երկրների ղեկավարների հանդիպում է, որի շրջանակներում քննարկվում ն իրականացվում են միջազգային արդիական խնդիրների նկատմամμ մոտեցումների համաձայնեցումը: 38) Մեծ քսանյակ (Շ20 կամ Շ-20) - առավել զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների կառավարությունների ն կենտրոնական μանկերի նախագահների միջազգային խորհրդաժողովի ձնաչափ է: Ընդհանուր առմամμ G20-ն իրենից ներկայացնում է համաշխարհային համախառն ներքին արդ208

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

յունքի 85 9-ը, համաշխարհային առնտրի 75 9-ը ն Երկրի μնակչության 2/3-ը ընդգրկող տարածքը: Կազմակերպության անդամ են 19 պետություն ն մեկ Միություն՝ ԱՄՆ, Ավստրալիա, Արգենտինա, Բրազիլիա, Գերմանիա, Թուրքիա, Ինդոնեզիա, Իտալիա, Կանադա, ՀԱՀ, Հարավային Կորեա, Հնդկաստան, Ճապոնիա, Մեքսիկա, Միացյալ Թագավորություն, Չինաստան, Ռուսաստան, Սաուդյան Արաμիա, Ֆրանսիա, Եվրոմիություն: 39) Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն (ՄԱԿ, ООН, ՍՎ) - միջազգային կազակերպություն, որն ստեղծվել է միջազգային անվտանգության ն խաղաղության պահպանման համար, երկրների միջն համագործակցության զարգացման համար: Միացյալ ազգեր անվանումն առաջին անգամ օգտագործվել է 1942 թ. հունվարի 1-ին: Որպես կազմակերպություն ստեղծվել է 1945 թ. հոկտեմμերի 24-ին` 51 երկրի կողմից: Ներկայումս անդամակցում է 193 երկիր: Գլխավոր կենտրոնակայանը ԱՄՆ Նյու Յորք քաղաքում է: Հայաստանի Հանրապետությունը ՄԱԿ-ի անդամ է 1992 թ. մարտի 2-ից: 40) Միավորված Ազգերի Կրթության, Գիտության ն Մշակույթի Կազմակերպություն (ՅՈՒՆԵՍԿՕ, ЮНЕСКО, ՍՎEՏԸՕ) - հատուկ գործակալություն է, որն հիմնվել է 1945 թ.: Նրա նպատակն է համերաշխության ն անվտանգության օժանդակությունը` կրթության, գիտության ն մշակույթի ոլորտներում համագործակցության խրախուսման միջոցով` համընդհանուր հարգանքի ն արդարության տարածման համար: Կազմակերպության գլխավոր վարչությունը գտնվում է Փարիզում: Միավորում է 195 երկիր: 41) 77-ի խումμ (Շ77) - հիմնվել է 1964 թ. զարգացող երկրների տնտեսական շահերն առաջ մղելու համար: Սկզμնապես ուներ 77 անդամ-պետություն, ներկայումս այն ունի 130 անդամ: Ներկայումս այն զարգացող երկրների խոշորագույն միջպետական կազմակերպությունն է, որը գործում է ՄԱԿ-ի ու նրա մարմինների շրջանակներում: 42) Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպություն (ՆԱԵԿ կամ ՕՊԵԿ, ОПЕК, ՕPEԸ) - նավթի գների կայունացման նպատակով նավթարդյունահանող երկրների կողմից 1960 թ. ստեղծված կազմակերպությունը միավորում է 13 երկիր` Ալժիր, ԱՄԷ, Անգոլա, Էկվադոր, Ինդոնեզիա, Իրան, Իրաք, Լիμիա, Նիգերիա, Սաուդյան Արաμիա, Վենեսուելա, Քաթար, Քուվեյթ: Կենտրոնակայանը գտնվում է Վիեննայում: Կազմակերպության նպատակն է նավթ արդյունահանող ն արտահանող անդամ-երկրների շահերի պաշտպանությունը, նավթի վաճառքի միասնական գների սահմանումը ն այլն: 43) Ներկայացուցչություն չունեցող ազգերի կազմակերպություն (ՆՉԱԿ, ОНН, ՍՎPՕ) - կազմակերպությունը ստեղծվել է 1991 թ.: Նախաձեռնողները հիմնականում եղել են Չինական տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդների՝ տիμեթցիների ն ույղուրների առաջնորդները: Միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպության հիմնական նպատակը սե209

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

փական պետություն չունեցող μնիկ ժողովուրդների կամ վիճելի ն օկուպացված տարածքներում ապրող ժողովուրդների շահերի պաշտպանությունն է: Կազմակերպությունն ունի 52 անդամ՝ Աμխազիա, Աչեհ, Ամազիգ (Բերμերիա), Արնելյան (պակիստանյան) Բելուջիստան, Արնմտյան (իրանյան) Բելուջիստան, Արնմտյան Բենգալիա, Արնմտյան Պապուա, Ասորեստան, Արաμստան (Խուզիստան), Աֆրիկաներներ, Բատվալենդ, Բարոտսելենդ, Բրետան, Գիլգիտ-Բալտիստան (Բալավարիստան), Դեգար (Տհըոնգի), Ջանզիμար, Տայվան, Իրանյան Թալիշստան, Թուրքմենելի, Իրանյան Քրդստան, Իրաքյան Քրդստան, Լեզգիներ, Կհմեր-կրոմ, Կոսովո, Կորդիլիերա, Հարավային Ադրμեջան, Հարավային Կամերուն, Հարավային Մոլուքյան կղզիներ, Հարատին, Հմոնգներ, Ղրիմի թաթարներ, Մապուչե, Մասաի, Մորո, Նագալենդ, Ներքին Մոնղոլիա, Չերքեզիա, Չին, Չիտագոնգի լեռնային շրջան, Ռեհոμոտ, Ռումինիայի հունգարներ (Տրանսիլվանիա), Սավոյա, Սինդ, Սոմալիլենդ, Սուլու, Վենդա, Ույղուրստան (Արլ. Թուրքեստան), Տիμեթ, Տրիեստ, Օգադեն, Օգոնի, Օրոմիա: Շտաμ-μնակարանը գտնվում է հոլանդական Հաագա քաղաքում: Լրացուցիչ գրասենյակները գտնվում են Բելգիայի մայրաքաղաք Բրյուսելում ն շվեյցարական Ժննում: 44) Չմիացման շարժում (ՉՇ, ДН, ՎՃM) - 120 երկրներ (1 եվրոպական, 37 ասիական, 53 աֆրիկյան, 26 ամերիկյան, 3 օվկիանյան) միավորող կազմակերպությունը ստեղծվել է 1961 թ., որը ձնավորվել է ռազմական դաշինքներին մասնակցելուց զերծ մնալու սկզμունքի հիման վրա (շարժման հիմնադրման պահին այդպիսի դաշինքներ էին հանդիսանում ՆԱՏՕ-ն ն Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը, Բաղդադի պակտը ն այլն): 45) Պաշտպանության տարածաշրջանային համակարգ (ՊՏՀ, РСО, RՏՏ) - կազմակերպությունը ստեղծվել է 1982 թ., որի նպատակն է ապահովել անդամ-պետությունների կոլեկտիվ անվտանգությունը, տարերային աղետների հետնանքների վերացումը, թմրանյութերի մաքսանենգության դեմ պայքարը ն այլն: Ունի 7 անդամ՝ Անտիգուա ն Բարμուդա, Բարμադոս, Գրենադա, Դոմինիկա, Սենթ Լյուսիա, Սենթ Վինսենթ ն Գրենադիններ, Սենթ Քիթս ն Ննիս: 46) Պարսից ծոցի արաμական պետությունների համագործակցության խորհուրդ (ՊԾԱՊՀԽ, ССАГПЗ, ԸԸՃՏՇ) - տարածաշրջանային փակ կազմակերպությունը ստեղծվել է 1981 թ.: Պաշտոնական անվանման «Պարսից» μառը μացակայում է, քանի որ արաμական երկրները նախընտրում են այդ ծոցն անվանել Արաμական: Հիմնական կանոնակարգվող ն քննարկվող հարցերն են՝ տնտեսական, սոցիալական, ֆինանսական, ձեռնարկատիրության, մշակույթի ն կրթության, առողջապահության հետ կապված թեմաները: Կենտրոնակայանը գտնվում է Սաուդյան Արաμիայի մայրաքաղաք Ար Ռիադում: Կազմակերպությունն ունի անդամ 6 անդամ՝ ԱՄԷ, Բահրեյն, Սաուդյան Արաμիա, Քաթար, Քուվեյթ, Օման:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

47) Պլան Կոլոմμո (ՊԿ, ПК, PԸ) - սոցիալ տնտեսական զարգացման համար համախմμված միջազգային կազմակերպությունը ստեղծվել է 1950 թ.: Այն ունի 27 անդամ-պետություն՝ ԱՄՆ, Ավստրալիա, Աֆղանստան, Բանգլադեշ, Բհուտան, Բրունեյ, Թայլանդ, Ինդոնեզիա, Իրան, Լաոս, Կորեայի Հանրապետություն, Հնդկաստան, Ճապոնիա, Մալայզիա, Մալդիվներ, Մյանմա, Մոնղոլիա, Նեպալ, Նոր Ջելանդիա, Շրի Լանկա, Պակիստան, Պապուա Նոր Գվինեա, Սաուդյան Արաμիա, Սինգապուր, Վիետնամ, Ֆիլիպիններ, Ֆիջի: 48) Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցություն (ՊԵՀ, СПС, ԸPԼP) - ստեղծվել է 1996 թ.-ին, որը միավորում է այն երկրներին, որտեղ պորտուգալերենը համարվում է պաշտոնական պետական լեզու: Անդամներն են Պորտուգալիան ն իր նախկին գաղութները՝ Անգոլան, Բրազիլիան, Գվինեա-Բիսսաուն, Կաμու Վերդեն, Մոզամμիկը, Սան Թոմե ն Պրինսիպին, Թիմոր Լեշտին: Շտաμ-μնակարանը գտնվում է Պորտուգալիայի մայրաքաղաք Լիսաμոնում: 49) Ռիո խումμ (ՌԽ, ГР, ԸPԼP) - ստեղծվել է 1986 թ.` տարածաշրջանային ն միջազգային հիմնախնդիրների վերաμերյալ միասնական լատինաամերիկյան դիրքորոշում ձնավորելու նպատակով: Կազմակերպությունն ունի 25 անդամ` 24 պետություն ն 1 կազմակերպություն` Արգենտինա, Բելիզ, Բոլիվիա, Բրազիլիա, Գայանա, Գվատեմալա, Դոմինիկյան Հանրապետություն, Էլ Սալվադոր, Էկվադոր, Կոլումμիա, Կոստա Ռիկա, Կուμա, Հաիթի, Հոնդուրաս, Մեքսիկա, Նիկարագուա, Չիլի, Պանամա, Պարագվայ, Պերու, Ջամայկա, Սուրինամ, Վենեսուելա, Ուրուգվայ, ինչպես նան Կարիμյան համագործակցությունն` իր 15 անդամ-պետություններով: 50) Սնծովյան տնտեսական համագործակցություն (ՍԾՏՀ, ОЧЭС, 8ՏEԸ) - միջկառավարական կազմակերպությունը ստեղծվել է 1999 թ., որը միավորում է մերձսնծովյան ն Հարավային Բալկանների երկրները: Կազմակերպությունն ունի 12 անդամ` Ադրμեջան, Ալμանիա, Բուլղարիա, Թուրքիա, Հայաստան, Հունաստան, Մոլդովա, Ռումինիա, Ռուսաստան, Սերμիա, Վրաստան, Ուկրաինա: Շտաμ-μնակարանը գտնվում է Թուրքիայի Ստամμուլ քաղաքում: Կազմակերպության հիմնական նպատակն է սնծովյան տարածաշրջանում ապահովել կայունություն, տնտեսական զարգացում, μարգավաճում ն խաղաղություն: 51) Տնտեսական համագործակցության ն զարգացման կազմակերպություն (ՏՀՋԿ, ОЭСР, ՕEԸԾ) - ստեղծվել է 1947 թ., որպես մի շարք եվրոպական երկրների տնտեսական հարթակ ն այն ժամանակ կոչվում էր «Տնտեսական համագործակցության եվրոպական կազմակերպություն»: Ներկայումս այն սոցիալ-տնտեսական համագործակցությունը խթանելու համար է, որին անդամակցում է 35 պետություն: Կենտրոնակայանը գտնվում է Փարիզում:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

52) Եվրասիական տնտեսական միություն (ԵՏՄ, ЕАЭС, EEՍ) - միջազգային ինտեգրացիոն տնտեսական միավորումը, որը ստեղծվել է Եվրասիական տնտեսական միության մաքսային միության հիման վրա, ստեղծվել է 2014 թ.-ի մայիսի 29-ին ն ուժի մեջ է մտել 2015 թ. հունվարի 1-ից: Հիմնական նպատակը անդամ-պետությունների տնտեսության ամրապնդումն է ն մերձեցումը` համաշխարհային շուկայում մրցակցությանը դիմագրավելու համար: Կազմակերպությունն ունի 5 անդամ` Բելառուս, Հայաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Ռուսաստան: Կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է ՌԴ մայրաքաղաք Մոսկվայում: 53) Ֆրանկոֆոնիա (Լճ Frճոcօphօոie) - ֆրանսախոս երկրների միջազգային կազմակերպությունը ստեղծվել է 1970 թ.: Կազմակերպության անդամ դառնալու գլխավոր չափանիշը ոչ թե այս կամ այն երկրում μնակչության ֆրանսերեն լեզվին տիրապետելու աստիճանն է, այլ մշակութային կապը Ֆրանսիայի հետ: Կազմակերպությունն ունի 54 անդամ-պետություն, այդ թվում` Հայաստանը: Կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Փարիզում:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

68. Անկախ պետությունների պետական դրոշները ն զինանշանները

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՄԱՍ 6. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

69. Հայաստանի Հանրապետության ն Արցախի Հանրապետության ամենաμարձր լեռնագագաթները (3300 մ ն ավելի μարձրություն ունեցող) Հ/հ

Լեռնագագաթը

1.

Արագած

2.

Կապուտջուղ

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

Լեռնային համակարգը

Արագածի լեռնազանգված

Զանգեզուրի լեռնաշղթա Գազանալեռ Զանգեզուրի լեռնաշղթա Սիսկատար Զանգեզուրի լեռնաշղթա Փառական Զանգեզուրի լեռնաշղթա Արիության (Գոմ- Մռավի լեռնաշղթա շասար) (Արցախ) Ալուկ Զանգեզուրի լեռնաշղթա Եկեղյաց Քաջարանի լեռնաμազուկ Ծռասար Ծռասարի լեռնաշղթա (Արցախ) Աժդահակ Գեղամա լեռնազանգված Թրասար Սյունիքի լեռնազանգված Ծղուկ Սյունիքի լեռնազանգված Շեկ Զանգեզուրի լեռնաշղթա Սնքար Քաջարանի լեռնաμազուկ Ուղտասար Զանգեզուրի լեռնաշղթա Սպիտակասար Գեղամա լեռնազանգված

Բարչրությունը, մ 4090 (հյուսիսային գագաթ) 3995 (արնելյան գագաթ) 3908 (արնմտյան գագաթ) 3888 (հարավային գագաթ)

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37.

Լեռնային համակարգը Մեծ Իշխանա- Սյունիքի լեռնասար զանգված Վարդենիս Վարդենիսի լեռնաշղթա Աստղոնք Վարդենիսի լեռնաշղթա Քարապար Արագածի լեռնազանգված Սանդուխտասար Վարդենիսի լեռնաշղթա Փոքր ԻշխանաՍյունիքի լեռնասար զանգված Գեղասար Գեղամա լեռնազանգված Մեծ Ծարասար Արնելյան Սնանի լեռնաշղթա Սառցալի Զանգեզուրի լեռնաշղթա Փոքր Ծարասար Արնելյան Սնանի լեռնաշղթա Նիգասար Արագածի լեռնազանգված Քարուտ Արագածի լեռնազանգված Թեժառույգ Արագածի լեռնազանգված Մխաթիք Ծռասարի լեռնաշղթա (Արցախ) Քաջարանց Զանգեզուրի լեռնաշղթա Արամազդ Բարգուշատի լեռնաμազուկ Ամուր Մռավի լեռնաշղթա (Արցախ) Մեծ Սնքար Վարդենիսի լեռնաշղթա Դարանակ Զանգեզուրի լեռնաշղթա Սեմասար Թեքսարի լեռնաμազուկ Լեռնագագաթը

Նահապետ

Զանգեզուրի լեռնաշղթա

Բարչրությունը, մ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Լեռնագագաթը

38.

Երնջակ

39.

Տոնասար

40.

Խոյաքար

41.

Գեղաքար

42.

Մռավ

43.

Դիմացլեռ

44.

Ճաղատսար

45.

Գեղմաղան

46.

Նազելի

47.

Մեծ Հինալ

48.

Սոխասար

49.

Եռաթմμեր

50.

Կաքավասար

51.

Գոմայր

Լեռնային համակարգը Զանգեզուրի լեռնաշղթա Սյունիքի լեռնազանգված Զանգեզուրի լեռնաշղթա Բարգուշատի լեռնաμազուկ Մռավի լեռնաշղթա (Արցախ) Գեղամա լեռնազանգված Վարդենիսի լեռնաշղթա Գեղամա լեռնազանգված Գեղամա լեռնազանգված Մռավի լեռնաշղթա (Արցախ) Վարդենիսի լեռնաշղթա Գեղամա լեռնազանգված Արագածի լեռնազանգված Սյունիքի լեռնազանգված

Բարչրությունը, մ

70. Հայաստանի Հանրապետության ն Արցախի Հանրապետության լեռնային համակարգերը Հ/հ

Լեռնային համակարգը

Ամենաμարչր գագաթը

Բարչրությունը, մ

1.

Արագածի լեռնազանգված

Արագած

2.

Քարապարի լեռնաμազուկ Թեժառույգի լեռնաμազուկ Շարայի լեռնաμազուկ Ջանգեզուրի լեռնաշղթա

Քարապար Թեժառույգ Շարա Կապուտջուղ

-

Գողթանի լեռներ Քաջարանի լեռնաμազուկ

Գազանալեռ Եկեղյաց

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 3. 4. 5. 6. 7. -

Լեռնային համակարգը Ամուլսարի լեռներ Բարգուշատի լեռնաշղթա Մեղրու լեռնաշղթա Սիսիանի լեռներ Խուստուփ-Կատարի լեռնաμազուկ Գլուտի լեռներ Կապրուսարի լեռնաμազուկ Խաչքարի լեռներ Կարմրակողի լեռնաμազուկ Եզնարոտի լեռնաμազուկ Մռավի լեռնաշղթա (Արցախ) Հակառակաμերդի լեռնաμազուկ Առաքելոց լեռնաμազուկ Ջրաμերդի լեռնաμազուկ Արեգասարի լեռնաշղթա Ծռասարի լեռնաշղթա (Արցախ) Գեղամա լեռնազանգված Մժկատարի լեռնաμազուկ Տասանորդի լեռնաμազուկ Գեղարքունյաց լեռներ Երանոսի լեռնաշղթա Դահնակի լեռնաμազուկ Պուտասարի լեռնաμազուկ Ողջաμերդի լեռնաμազուկ Կոտուցի լեռնաμազուկ Երախի լեռնաμազուկ Խոսրովասարի լեռնաμազուկ Ալսարի լեռնաμազուկ Սյունիքի μարձրավանդակ Շղուկի լեռներ Վարդենիսի լեռնաշղթա Թեքսարի լեռնաμազուկ Հուսոսարի լեռնաμազուկ Գնդասարի լեռնաμազուկ Երկայնաթն լեռնաμազուկ Քարկատարի լեռնաμազուկ Կապույտսարի լեռնաμազուկ

Ամենաμարչր գագաթը Սառցալի Արամազդ Բաղացսար Շահապոնք Խուստուփ

Բարչրությունը, մ

Գողթան Եսայուսար Կապնուսար Կարմրակող Չռչըռ Արիության (Գոմշասար)

Բուզդուխ

ռաղատսար Ցիցքար Արեգսար Ծռասար

Աժդահակ Մժկատար Տասանորդ Գեղարքունյաց սար Հանդասար Շամամներ Պուտասար Այծասար Կոտուց Քառագագաթ Խոսրովասար

Ալսար Թրասար Շղուկ Վարդենիս Սեմասար Հուսոսար Մկնասար Երկայնաթն Քարկատար Կանաչկող

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. -

Լեռնային համակարգը Արնելյան Սնանի լեռնաշղթա Հայաչորի լեռնաμազուկ Սնանի լեռնաշղթա Ջավախքի լեռնաշղթա Քարախաչի լեռնաμազուկ Վայքի լեռնաշղթա Փամμակի լեռնաշղթա Ձիթհանից լեռնաμազուկ Արջանոցի լեռնաμազուկ Ջրաշենի լեռնաμազուկ Եղնախաղի լեռնաշղթա Բովաքարի լեռնաշղթա Մարգավետի լեռնաμազուկ Բազումի լեռնաշղթա Գյուլագարակի լեռնաμազուկ Արջի լեռնաμազուկ Միափորի լեռնաշղթա ռաղատսարի լեռնաμազուկ Շաղկուտի լեռնաμազուկ Խնչորուտի լեռնաμազուկ Վարագի լեռնաμազուկ Կենաց լեռնաμազուկ Պայտապարի լեռնաμազուկ Տավուշի լեռնաμազուկ Ջարիշատի լեռնաշղթա Ծաղկունյաց լեռնաշղթա Թեղենյաց լեռնաμազուկ Բուժականի լեռնաμազուկ Մարմարիկի լեռնաμազուկ Արեգունու լեռնաշղթա Կարմիրի լեռնաμազուկ Արտանիշի լեռնաμազուկ Արցախի լեռնաշղթա (Արցախ) Դիզափայտի լեռնաμազուկ Օխտնաղμյուրի լեռնաμազուկ Հավքախաղաց լեռնաμազուկ Խոյախանի լեռնաμազուկ Թեքսարի լեռնաμազուկ

Մեծ Ծարասար

Բարչրությունը, մ

Հայաչոր Փերեզակ Աչքասար Քարախաչ Գոգի Թեժլեռ Ձիթհանից սար Ձոր Սալաքար Մեծ Եղնախաղ Բովաքար Կապուտակն Ուրասար Վահագնասար

Սողասար Միափոր Ոսկելանջ Մակաղաքար Լորտնուկ Միհր Կենացսար Շունքար Մեծլանջ Ջարիշատ Թեղենիս Թեղենիս Բուժականի սար Կապուտկող Պուտաքար Պուտաքար Արտանիշ Մեծ Քիրս

Դիզափայտ Վահին

Հաչա

Խոյախան Թեքսար

Ամենաμարչր գագաթը

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ

Լեռնային համակարգը

21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

Առաքելի լեռնաμազուկ Թովմասարի լեռնաμազուկ Կարմրաքարի լեռնաμազուկ Արայի լեռնազանգված Շիրակի լեռնաշղթա Վիրահայոց լեռնաշղթա Կոտայքի սարավանդ Ուրծի լեռնաշղթա Գենուտի լեռնաμազուկ Գիհուտի լեռնաμազուկ Դժոխասարի լեռնաμազուկ Ասնու լեռնաμազուկ Թալինի սարավանդ Աշոցքի սարահարթ (Մեղրաշատի լեռնաշղթա) Գուգարաց լեռնաշղթա Իջնանի լեռնաμազուկ Սնորդյաց լեռնաμազուկ Մթնասարի լեռնաμազուկ Ոսկեպարի լեռնաμազուկ Կոտմանի լեռնաμազուկ Պապաքարի լեռնաμազուկ

28. -

Թոխքար Թովմասար Կարմրաքար Արա Ցուլասար Լալվար Հատիս Ուրծ Գենուտ Թեժդրունք Մթնասար Ասնի Մեծ Արտենի Մեղրասար

Բարչրությունը, մ

Դժասար Սառցապատ Մրչաքար Կռմռուտ Ցցասար Սալերք Պապաքար

Ամենաμարչր գագաթը

71. Հայաստանի Հանրապետության ամենաերկար գետերը Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Գետը Արաքս Ախուրյան Դեμեդ Հրազդան Որոտան Արփա Քասաղ Փամμակ Աղստն Վեդի Ձորագետ Ողջի Ազատ Կարկաչան Արգիճի

Երկարությունը ՀՀ սահմաններում, կմ

Ամμողջ երկարությունը, կմ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 16. 17. 18. 19. 20.

Երկարությունը ՀՀ սահմաններում, կմ

Գետը Գետիկ Եղեգիս Մասրիկ Մարմարիկ Սնջուր

Ամμողջ երկարությունը, կմ

72. Հայաստանի Հանրապետության ամենամեծ լճերը Հ/հ

Լիճը

1. 2.

Սնան Արփի լճի ջրամμար Սն Ակնա Քարի Գազանա Կապուտան Արնոտ Մեծամոր

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Մակերեսը, կմ 2

Բարչրությունը ծովի մակարդակից, մ

Խորությունը, մ2

1275,4 22,5

2,0 0,8 0,3 0,25 0,1 0,04 0,03

7,5 12,6 9,4

73. Հայաստանի Հանրապետության ջրամμարները Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Շավալը, մ3

Ջրամμարը Ախուրյան Սպանդարյան Թոլորս Ապարան Ազատ Ջողազ Հեր-Հեր Կեչուտ Կառնուտ Մարմարիկ Գեղի Շամμ Հախում

525,0 257,0 96,0 91,0 70,0 45,0 26,0 25,0 24,7 24,2 15,0 13,6 12,0

Հայելու մակերեսը, հա 4 180 1 025

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Հ/հ 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31.

Շավալը, մ3

Ջրամμարը

8,2 6,0 6,0 5,6 5,5 5,4 5,3 4,5 5,0 4,9 4,8 3,9 2,5 2,0 1,5 1,3 1,2 1,1

Մանթաշ Թավշուտ Սնաμերդ Ախպարա Հալավար Մեծավան Տավուշ Արփի Վարդաքար Սառնաղμյուր Երնանյան Ակնալիճ Դավիթ Բեկ Արշվաշեն Գեղարդալիճ Քարահունջ Ծիլքար Հացաշեն

Հայելու մակերեսը, հա 76,4 18,3

74. Հայաստանի Հանրապետության սահմանի երկարությունը Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

Պետությունը Ադրμեջան Արցախի Հանրապետություն Թուրքիա Վրաստան Իրան

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Սահմանի երկարությունը, կմ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Այդ թվում՝ 235 կմ Նախիջնանի հետ:

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

75. Հայաստանի Հանրապետության համայնքների ն μնակավայրերի թվաքանակը 2017 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ Համայնքների թվաքանակը ընդաքաղա- գյուղամենը քային կան Հայաստանի Հանրապետություն ք.Երնան Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր Տավուշ

Բնակավայրերի թվաքանակը

76. Հայաստանի Հանրապետության ն մարզերի μնակչության թվաքանակը 2017 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ Տարածքի մեծությունը, կմ 2 Հայաստանի Հանրապետություն ք.Երնան Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր Տավուշ

Բնակչության թվաքանակը, հազար մարդ Àնդամենը Քաղաքային Գյուղական

29743

2986,1

1901,4

1084,7

1075,8 128,5 258,4 265,8 230,7 221,1 252,8 239,3 138,9 50,3 124,5

1075,8 28,3 72,7 84,0 68,4 130,8 137,5 139,9 93,9 17,6 52,5

100,2 185,7 181,8 162,3 90,3 115,3 99,4 45,0 32,7 72,0

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

77. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքների μնակչությունը 2016 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ Բնակչության թվաքանակը, մարդ

Քաղաքի անվանումը

1 075 8001 117 147 82 221 46 749 44 417 42 640 41 170 28 885 20 679 20 723 20 490 20 484 20 366 20 342 19 490 19 169 18 757 18 005 17 587 14 856 13 583 12 954 12 783 12 597 12 209 11 880 11 579 9 352 9 348 8 988 7 746 7 675 7 531 7 061

Երնան Գյումրի Վանաձոր Վաղարշապատ Աμովյան Կապան Հրազդան Արմավիր Արտաշատ Իջնան Չարենցավան Մասիս Արարատ Գորիս Գավառ Սնան Արթիկ Աշտարակ Դիլիջան Սիսիան Ալավերդի Սպիտակ Ստեփանավան Վարդենիս Մարտունի Եղվարդ Վեդի Նոր Հաճն Բյուրեղավան Մեծամոր Բերդ Եղեգնաձոր Տաշիր Քաջարան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Բնակչության թվաքանակը, մարդ 6 291 5 715 5 702 5 492 4 930 4 753 4 542 4 400 4 284 2 050 1 957 1 603 1 214

Քաղաքի անվանումը Ապարան Ճամμարակ Վայք Մարալիկ Նոյեմμերյան Թալին Մեղրի Ջերմուկ Ագարակ Ախթալա Այրում Թումանյան Ծաղկաձոր Շամլուղ Դաստակերտ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

01.01.2017 թ. դրությամμ

78. Հայաստանի Հանրապետության խոշորագույն գյուղերը (5000 ն ավելի μնակչությամμ) 2016 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ Գյուղական համայնքը Ախուրյան Այնթափ Վարդենիկ Արարատ Ներքին Գետաշեն Սարուխան Գառնի Նոր Խարμերդ Զոլաքար Մրգաշատ Գեղհովիտ Ջրվեժ Նոր Գեղի Սարդարապատ

Գտնվելու տեղը Շիրակի մարզ Արարատի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Արարատի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Կոտայքի մարզ Արարատի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Արմավիրի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Կոտայքի մարզ Կոտայքի մարզ Արմավիրի մարզ

Բնակչության թվաքանակը, մարդ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

Գյուղական համայնքը Առինջ Կարմիրգյուղ Արագածավան Քասախ Փարաքար Նորատուս Օշական Զովունի Ազատան Մեծավան Գուգարք Երանոս Պռոշյան Լիճք Ավշար Ոսկետափ Ծովինար Օձուն Մալիշկա Մխչյան

Գտնվելու տեղը Կոտայքի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Արագածոտնի մարզ Կոտայքի մարզ Արմավիրի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Արագածոտնի մարզ Կոտայքի մարզ Շիրակի մարզ Լոռու մարզ Լոռու մարզ Գեղարքունիքի մարզ Կոտայքի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Արարատի մարզ Արարատի մարզ Գեղարքունիքի մարզ Լոռու մարզ Վայոց ձոր Արարատի մարզ

Բնակչության թվաքանակը, մարդ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3.

4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

12.

13.

14. 15.

16.

Աշխարհի պետությունների ն տարածքների համառոտ տեղեկատու μառարան, Ե., 2012, 142 էջ: Հայաստանի Հանրապետության մարզերը ն Երնան քաղաքը թվերով, 2016, ՀՀ ԱՎԾ, 2016, 330 էջ: Հայաստանի Հանրապետության մշտական μնակչության թվաքանակը 2017 թ. հունվարի 1-ի դրությամμ, Վիճակագրական տեղեկագիր, ՀՀ ԱՎԾ, 2017, 10 էջ: Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2015 թվականի հունվար-դեկտեմμերին, ՀՀ ԱՎԾ, 2016, 299 էջ: Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2017 թվականի հունվար-մարտին, ՀՀ ԱՎԾ, 2017, 367 էջ: Հայաստանի Հանրապետությունը թվերով 2015, ՀՀ ԱՎԾ, Ե., 2015, 122 էջ: Սուջյան Ս. Ա., Ճանաչված ն չճանաչված պետություններ, «Անդին» ամսագիր, Ե., Հմ. 7, 2014, էջ 10-13: Սուջյան Ս.Ա., Սեցեսսիոնիզմը ժամանակակից աշխարհում, «21-րդ դար» ամսագիր, Ե., թիվ 6 (64), 2015, էջ 59-70: Վալեսյան Ա. Լ., Վալեսյան Լ. Ա., Քաղաքական աշխարհագրություն, Ե., ԵՊՀ հրատ. 2009, 342 էջ: Албанский фактор кризиса на Балканах/Отв. ред. Гуськова Е.Ю.-М.: ИНИОН РАН, 2003. Асимметрия мирового суверенитета: зоны проблемной государственности, Ред. Кудряшова И.В., Том 18, М.: МГИМО-университет, 2009, 114с.. Атлас мира, М.: ПКО «Картография» Федерального агентства геодезии и картографии Министерсвта экономического развития РФ: Изд. Оникс, 2009, 288с.. Атлас мира, М.: ПКО «Картография» Федерального агентства геодезии и картографии Министерсвта экономического развития РФ: Изд. Оникс, 2010, 320с.. Бабурин С.Н., Территория государства: правовые и геополитические проблемы., М.: МГУ, 1997. Баранов А.В., Сепаратизм в современном мире: Политико-территориалный аспект// Человек.Сообщество.Управление, № 3/2005, стр. 107-123. Баджпай А., Динамика внутригосударственных конфликтов в Южной Азии// Человек. Сообщество.Управление, № 1/2014, стр. 6-17.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

17. Бьюкенен А., Сецессия: Право на отделение, права человека и территориальная целостность государства., М.: Рудомино, 2001. 18. Все о странах мира. Карты всех стран - Санкт-Петербург: ООО «СЗКО» 2016-128 с.. 19. Гладкий Ю.Н., Юкономическая и социальная география зарубежных стран: учебник для студентов висш. пед. ичеб. заведении, -М.: Академия, 2008, 464 с.. 20. Горбачева Е.Г., Ляхова К.А., Рекорды в мире природы - 2003, Вече, 384 с.. 21. Громыко А.А., Усмирение терроризма: опыт Северной Ирландии//Терроризм и поли-тический экстремизм: вызовы и поиски адекватных ответов//Ин-т полит. и воен. анализа; Отв. ред. А.А. Шаравин, С.М. Маркедонов., М.: б.и., 2002, с. 37-45. 22. Густерин П.В., Йеменская Республика и ее города. М.: Международные отношения, 2006. 23. Иллюстрированный Атлас Мира, / Под ред. Любимцева М.Ю., Соколова И.В., М.: Ультра ЭКСТЕНТ, 2010, 191 стр.. 24. Коваленко Ю., В Альпах зреет« Савойская республикаե // Известия. 1996. 23 мая. 25. Колосов В.А., Мироненко Н.С., Геополитика и политическая география. - М.: Аспект Пресс, 2001, 479 с.. 26. Мораф Ф., Миф о замороженных конфликтах // քօr Շօոօօrմiam, Том 1, № 2, 2010, 68 с.. 27. Непризнанные страны // Вокруг Света - СПб, № 6, июнь 2012 28. Обзорно-географический атлас мира (страны мира на картах и в справках), М.: УНИНТЕХ, 2012, с.184. 29. Олейник А.П., Страны мира в цифрах / 2010,Краснодар, 2010, 119 с. 30. Олейник А.П., Страны мира в цифрах/2011, Краснодар, Электронное издание, 2011, с.62. 31. Петрелла Р., Националистические и региональные движения в Западной Европе//Этнос и политика - М.: УРАО, 2000. с. 234–244. 32. Политология. Энциклопедический словарь. М., 1993, с. 202. 33. Попов Ф.А., География сецессионизма в современном мире, М.: Новый Хронограф, 2012, с.672. 34. Тарасов А.Н., Право народов на самоопределение как фундаментальный демократический принцип // Свободная мысль. 2002. № 9. 35. У карты Мирового океана, Арзуманов Г.А., Белашщнко Т. К., Грачиков Г.Н. и др., М.: Воениздат, 1980, с. 461.

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

36. Ямковой В. А., Политическая география и история в вопросах и ответах: учеб.пособие для студентов вузов. Изд-во БГПУ, 2012 - 256 с. 37. BՔտtatտ. Տtatiտtiօal Rօviօw օf Ֆօrlմ Էոօrջy 2015. 38. Ծօmօջraքhia Ֆօrlմ ՍrԵaո Ճrօaտ. 10th aոոսal օմitiօո, Rօviտօմ at May 2014. 39. OՔԷՇ Ճոոսal Տtatiտtiօal Bսllօtiո, 2015, httք://www.օքօօ.օrջ 40. ՛hօ Սոitօմ Վatiօոտ Ծօքartmօոt օf Էօօոօmiօ aոմ Տօօial Ճffairտ: ՍrԵaո Քօքսlatiօո 2013., httք://ջtmarkօt.rս 41. Սոitօմ Վatiօոտ Ծօքartmօոt օf Էօօոօmiօ aոմ Տօօial Ճffairտ/Քօքսlatiօո Ծiviտiօո Ֆօrlմ Քօքսlatiօո Քrօտքօօtտ: ՛hօ 2015 Rօviտiօո, Kօy Fiոմiոջտ aոմ Ճմvaոօօ ՛aԵlօտ 42. Ֆօrlմ Քօքսlatiօո Ճջօiոջ 2013 /Էօօոօmiօ ձ Տօօial Ճffairտ, ՍՎ, Վօw Yօrk, 2013 43. Ֆօrlմ Քօքսlatiօո Ծata Տhօօt, ՍՎ, Վօw Yօrk, 2015 44. Ֆօrlմ Քօքսlatiօո Քrօտքօօtտ /Kօy fiոմiոջտ ձ aմvaոօօ taԵlօտ, 2015 Rօviտiօո, ՍՎ, Վօw Yօrk, 2015 45. www.օaտտaմ.ոօմ 46. www.օia.ջօv/liԵrary/քսԵliօatiօոտ/thօ-wօrlմfaօtԵօօk/raոkօrմօr/2102raոk.html 47. www.մiօ.aօaմօmiօ.rս 48. www.filօտ.տօhօօl-օօllօօtiօո.օմս.rս/մlrտtօrօ/00000օ51-1000-4մմմ-517մ3600483aօԵf5/01-տtatiտtiօտ.htm 49. www.ջօօջraքhyօfrստտia.օօm 50. www.ջօօ.kօltyriո.rս 51. www.ջօօքօlitiօտ.rս 52. www.imf.օrջ/օxtօrոal/քսԵտ/ft/wօօ 53. www.ոօոօwտ.օօ/մirօօtօry/liտtտ/օօսոtriօտ/Եirth 54. www.տtatմata.rս/10-տamih-Եօlտhih-տtraո-mira-քօ-ոaտօlօոiս 55. www.wikiքօմia.օrջ

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Կազմեցին՝ Մարատ Արիսի Գրիգորյան Սերոμ Արամի Սուջյան

ԱՇԽԱՐՀԸ ԹՎԵՐՈՎ ՈՒ

ՓԱՍՏԵՐՈՎ

ՏԵՂԵԿԱՏՈՒ

Համակարգչային ձնավորումը՝ Կ. Չալաμյանի Կազմի ձնավորումը Ա. Պատվականյանի Հրատ. սրμագրումը՝ Գ. Գրիգորյան

« .

» ,

.

-

:

1/125

Ստորագրված է տպագրությ ն 24.12.2017: Չափսը 60x84 1/16: Տպ. մամուլը 14,625: Տպաքանակը 100: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵliտhiոջ.am