Ատոմային ֆիզիկա (լաբորատոր աշխատանքներ)

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԻՆԴ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՖԻԶԻԿԱՅԻ

ԱՄԲԻՈՆ

Կ.Թ. ԱՎԵՏՅԱՆ, Ա.կ. ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ,

Ռ.Կ. ԿԱՐԱԽԱՆՅԱՆ, Մ.Մ. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ,

Ա.Հ. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

ԱՏՈՄԱՅԻՆ

ՖԻԶԻԿԱ

(լաբորատորաշխատանքներ)

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 539.18 (07) ԳՄԴ 22.36 ց73 Ա

մատենաշար աշխատանքների Ուսումնամեթոդական պրոֆ. Ա.Ա. Կիրակոսյանիընդհանուրխմբագրությամբ

Գրախոսներ՝` պրոֆ. Խ. Ներկարարյան,պրոֆ. Ռ. Հակոբյան, դոց. Ռ. Մարգարյան Ա

ֆիզիկա(լաբորատորաշխատանքներ) Ատոմային /

Ավետյան,ԱԱ. Կիրակոսյան ն ուրիշներ Եր.: Երնանիհամալս. հրատ., 2004. 132 էջ:

Կ.Թ.

-

Ուսումնականձեռնարկումընդգրկվածէ 11 լաբորատոր աշխատանք ատովային ֆիզիկայիդասընթացիգործողծրագրովնախատեսմեծ տեղ է հատկացվածուսաված Աշխատանբնմերում նողճերի` փորձերում օգտագործվող սարքերի հետ ծանոթացմանը, փորձարարական արդյունքներիստացմանը,մշակմանըն մեկնաբանմանը: Նախատեսվածէ ֆիզիկայի ն ռադիոֆիզիկայիֆակուլտետների ուսանողներիհամար:

թեմաներից:

Մ

16.04090000

2004թ.

704(02)04

՞

ԳՄԴ22.369ց73

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

աաա

՛Նայխաբամ Վանա

վանական մական

ապկակակապակամաաա

Ներածություն Վ

Աաաա

ականա

աաա

աաաաակաաաաապ

Աշխատանք 1. Ծանոթացումսպեկտրային եմ... սարքավորումների Աշխատանք

2.

Տ

Ջրածնի ատոմի սպեկտրիուսումճասիրումը

Աշխատանք 3. Ալկալիականմետաղներիատոմական

սպեկտրներիուսումնասիրումը

Աշխատանք

4.

Երկու օպտիկականէլեկտրոնունեցող

ատռմիսպեկտրիուսումնասիրումը

Աշխատանք

5.

Զեեմանիերնույթիուսումնասիրումը

Աշխատանք

6.

Ռենտգենյանճառագայթմանանընդհատ սպեկտրիուսումնասիրումը

Աշխատանք

7.

Ռենտգենյանգծային(բնութագրական) սպեկտրիուսումնասիրումը

Աշխատանք 8. Մոզլիիօրենքիուսումնասիրումը

Աշխատանք 9. Ֆրանկին Հերցիփորձը

Լ.Լ...

Աշխատանք10. Էլեկտրոնիալիքայինհատկությունների

փորձնականուսումասիրությունը

Աշխատանք11. Բազմաբյուրեղայիննմուշիբյուրեղիկների չափերիորոշումը էլեկտրոնային

մանրադիտակի միջոցով

Ձ..................................................

Աղյուսակ...

աաա

Աղյուսակ2. Ալյուսակ

ԼԼ

Լ

ՅԻ...

Աղյուսակ

Ց.

աաա

Լ...

Լ.Լ.

մակա աաապաամ

աաա

աաա

մանական

աաա

Աղյուսակ4...

աաանաաապակյապակաաաաաաան

աաա

աա

աաա

Քիմիականտարրերիպարբերականհամակարգ

անապա ապարան

աաա

ՆԱԽԱԲԱՆ Ատոմային ֆիզիկայի դասընթացնընդհանուր ֆիզիկայի դասընթացի կարնոր ն հիմնարար բաղկացուցիչ մասն է, ռրի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է ժամանակակից ֆիզիկայի տարբեր բնագավառներում մասնագիտացողուսամողներիհամար: Տեսական նյութի յուրացման լավագույն ձեր գործնական պարապմունքների, սեմինարների ն լաբորատոր աշխատանքներիկազմակերպումն է, ինչը նախատեսվածէ նան «Ատոմային ֆիզիկա» դասընթացիգործող ծրագրով(34 ժամ դասախոսություն,17 ժամ սեմինար, 17 ժամ գործնական պարապմունքն 34 ժամ լաբռրատոր աշխատանք): Լաբորատոր աշխատանքներիսույն ձեռնարկը նախատեսված է ֆիզիկայի ն ռադիոֆիզիկայիֆակուլտետների Երնանիպետհամալսարանի ուսանողների համար: Նրանում ընդգրկված է ատոմային ֆիզիկայի հիմնականբաժիններում (ատոմի տեսություն, ատոմային(օպտիկական) սպեկտրադիտում,ռենտգենյան սպեկտրադիտում,ատոմային ն իռնային բախումներ) ուսումնասիրվողտեսական մյութի յուրացմանը նպաստող 11 փորձ: Լաբորատոր աշխատանքներում,հիմճական տեսական նյութի համառոտակի կրկնման հետ մեկտեղ, մեծ տեղ է տրված ուսանողների՝փորձերում օգտագործվողտարբեր սարքերի հետ ծանոթացմանը,դրանց հետ աշխատելուհմտություններիզարգացմանը,փորձարարականարդյունքնեըի ինքնուրույնստացմանը,ինչպես նան ստացված տվյալճերիմշակմանը ն մեկնաբանմանը:Յուրաքանչյուր լաբորատոր աշխատանքի վերջում հարցերը միտված են նպաստելուտվյալ փորձում տրված ստուգողական ուսումնասիրվածտեսականն գործնականգիտելիքներիամրապնդմանը: Ատոմային ֆիզիկայի լաբորատոր աշխատանքներիառաջին ձեռ(Պ. Բեզիրգանյան,Կ. Ավետյան, Վ. Հավունջյան,Ատոմային ֆիզիճնարկը կայի պրակտիկում, «Միտք» հրատարակչություն, Երնան, 1965), ռրը ստեղծվել է պինդ մարմնի ֆիզիկայի ամբիոնում, իր բովանդակությամբ այլնս չի համապատասխանում «Ատոմայինֆիզիկա»դասընթացիճերկայումս գործող համալսարանականծրագրին,որն արտահայտում է անցած մոտ չորս տասնամյակներումդասընթացիծրագրի կրած փոփոխությունճերը: Նշված ձեռնարկիցատոմային սպեկտրադիտմանը նվիրված 3 աշխատանքվերամշակվածտարբերակովընդգրկվելէ սույն ձեռնարկում: Անկեղծ շճորհակալություն ենք հայտնում պինդ մարմնի ֆիզիկայի ամբիոնին ֆիզիկայիֆակուլտետիմեր գործընկերներին՝խորհուրդներին օգտակարդիտողություններիհամար: Հեղիճնակննը

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

դարի սկզբին ֆիզիկոսներիջանքերնուղղված էին երկու՝ միմյանց հետ սերտորենկապված խնդիրներիլուծմանը. դրանք էին` նյութի միկրոսկոպականկառուցվածքիպարզաբանումըն նյութի հետ էլեկտրամագնի224

սականդաշտիփոխազդեցությանօրինաչափություններիբացահայտումը: Բազմազանփորձերում ստացված արդյունքներնաստիճանաբարբեբեցին այն համոզման,որ ատոմներըն մոլեկուլներնիրական մասնիկներ են: Էլեկտրոնիհայտնաբերումիցհետո պարզ դարձավ, որ ատոմն ունի բարդ կառուցվածքն պարունակումէ էլեկտրոններ,ուստի ծագեց ատոմի կառուցվածքիուսումնասիրմանն ատոմի՝ իրականությանը համապատասխանողմոդելի ստեղծմանանհրաժեշտություն: Ատոմի ներքին կառուցվածքը ն ներատոմայիներնույթներնանմիջական դիտման ն ընկալման համար անմատչելի են: Դրանց մասին տեղեկություններ կարելի է ստանալ միայն անուղղակի ձնով՝` փորձարարականհետազոտություններիմիջոցով: Ատոմի կառուցվածքի ուսումնասիրմանլավագույն եղանակներիցէ նրա խորազննումը (զոնդումը) նախապես հայտնի բնութագրերունեցող մասնիկների փնջերով: Ուսումնասիրելովատոմի վրա ցրված մասնիկների բնութագրերը,կարելի է դատելատոմիչափերի,ճրաճում նյութի, դրականն բացասականլիցքերիբաշխմանմասին: Ինչպես հայտնի է, ռադիռակտիվ ճառագայթման աղբյուրի առաքած

զ-մասնիկների`ոսկու նրբաթիթեղիվրա ցրման քանակականուսումնասիրման արդյունքների հիման վրա Է. Ռեզերֆորդիկողմից առաջարկվեց ատոմիմոլորակայինմոդելը (1911թ): Ատոմը ռմբահարելով համեմատաբար փոքր` 7:

-

10-- 20 էՎ էներ-

գիաներով էլեկտրոններով, կարելի է ռրոշել ատոմի ստացիոնար վիճակներինհամապատասխանողընդհատ էներգիականմակարդակները (Ջ. Ֆրանկ, Գ. Հերց, 1914-15թթ):Ավելի մեծ էներգիաներովէլեկտրոններով ատոմը ռմբահարելիմ ի հայտ են գալիս երնույթներ, որոնք պայմանավորվածեն էլեկտրոնների ալիքային բնույթով (Կ. Դնիսոն, Լ. Ջերմեր, 1927թ,Ջ. Թոմսոն, 1928թ): Ատոմը ճառագայթահարելով ոչ մեծ էներգիաներովֆոտոններով, կարելի է որոշել ճրա իոնացման պոտենցիալները(ֆոտոէֆեկտ), իսկ մեծ՝ .-կէՎ էներգիաներովֆոտոններով ճառագայթահարելիսդիտվում է

ցրված ֆոտոնիէներգիայիփոքրացում(Ա. Քոմփթոն, 1922թ), ինչը պայմանավորվածէ ֆոտոնին ատոմականէլեկտրոնիփոխազդեցությամբ: Ատոմում տեղի ունեցողերնույթներիմասին հարուստ ն համակողմանի

տեղեկություններիաղբյուր է տարբեր եղանակներով (ջերմային ազդեցություն, արտաքինդաշտեր ն այլն) գրգռված ատոմների արձակած կամ կլանածճառագայթմանուսումնասիրումը: Ատոմներիստացիոնարվիճակների,մեխանիկականմեծությունների ընդհատությանմասին վկայող հիմնականփորձարարականտվյալները ստացվել են ատոմի օպտիկական ն ռենտգենյան բնութագրական սպեկտրների վերծանման արդյունքում: Եթե օպտիկական սպեկտրները տեղեկություններեն տալիսատոմիարտաքինէլեկտրոնայինթաղանթների կառուցվածքի,նրանցումընթացողպրոցեսներիմասին, ապա ռենտգենյան սպեկտրներըտեղեկություններեն բերում ատոմի ներքին՝ բնութագրական մոտ գտնվողէլեկտրոնայինթաղանթներիմասին: միջուկին Ռենտգենյան սպեկտրներիուսումնասիրման արդյունքում սպեկտրային գծերի հաճախություններին տարրի կարգաթվի միջն ստացված կապը հնարավոր դարձրեց տարրերի կարգաթվերի պարզ ն հուսալի որոշումը, երբ դա այլ մեթոդներով դժվար էր (օրինակ` հազվագյուտ հռղային մետաղներիդեպքում):Ապացուցվեցճան, ռր ատոմի կարգաթիվն է որոշում նրա քիմիական անհատականությունը, ինչը փայլուն ձնով հաստատվեցիզոտոպներիհայտնագործությամբ: Ռենտգենյան սպեկտրների ուսումնասիրությունից հետնում է, որ ատռմի ներքին, մերձմիջուկայինտիրույթներըտարբեր ատոմներումունեն միատեսակ կառուցվածք, իսկ ատոմի արտաքին` «ծայրամասային»տիրույթները բնութագրվումեն պարբերաբար կրկնվող կառուցվածքովն էապես փոխվում են տարրերի պարբերականհամակարգի մի խմբից մյուսին անցնելիս: որ ալկալիական մետաղներիօպտիկականսպեկտրինչպես նան Զենմանի անոմալ երնույթի կրկնակների, ճերում դիտված որի, բացատրությանհամար առաջ քաշվեց սպինիհիմնարարգաղափարը, ինչպես ն էլեկտրոնիսեփական մագնիսական մոմենտիգոյությունն անմիջականորենապացուցվեցփորձով(Օ. Շտեռն, Վ. Գեռլախ, 1921թ): Լ9-րդ տարի վերջինկուտակվածփորձարարական տվյալները,որոնք դասականֆիզիկան անկարող եղավ բացատրել,ինչպես ճան 20-րդ դարի

Հարկ է նշել,

կարնորագույնփորձերըհուսալիհիմիրականացված առաջինքառորդում ստեղծման ն հետագա բուռն մեխանիկայի ստեղծեցինքվանտային քեր համար: զարգացման

Սույն ձեռնարկում մեծ տեղ է հատկացված օպտիկական ն ռենտ-

գենյաճ սպեկտրներիուսումնասիրմանը:Սպեկտրայինհետազոտությունճերում պահանջվումեն մեծ ճշգրտությամբչափումներ, ուստի առաջին լաբորատոր աշխատանքընվիրված է սպեկտրայինտարբեր սարքերի

հիմնականբնութագրերի`դիսպերսիային լուծող ունակությանորոշմանը, հմտություններիձեռքբերմանը: ինչպեսճան որոշ փորձարարական Երկրորդ աշխատանքումուսումնասիրվումէ ատոմականամենապարզ սպեկտրը՝ջրածնիսպեկտրը: ուսումնասիրմաննէ նվիրված Ալկալիականմետաղներիսպեկտրների երրորդաշխատանքը,որտեղ որոշվում են նատրիումիսպեկտրայինգծերի ալիքի երկարությունները,ն ստացվածփորձնականարդյունքներիհիման

փոխազդեցության էներգիան: վրահաշվարկվումէ սպին-ուղեծրային է Չորրորդ աշխատանքը ճվիրված ավելի բարդ խնդրի` երկու օպտիկականէլեկտրոններովատոմների (հելիում, կադմիում) սպեկտրների ստացմանըն ապեկտրային գծերիվերծանմանը: Հինգերորդ աշխատանքը նվիրված է արտաքին մագնիսական դաշտումգտնվողլույսի աղբյուրի սպեկտրայինգծերի ճեղքման(Զեեմանի երնույթ) ուսումնասիրմանը: են նվիրվածհաջորդ Ռենտգենյանսպեկտրներիուսումճասիրությանն երեք աշխատանքները:Վեցերորդաշխատանքինպատակնուսանողների ծանոթացումնէ ռենտգենյանճառագայթմանդիֆրակցիոնհետազոտուսարքերիկառուցվածքինն գործողության թյուններիհամարնախատեսված ն սկզբունքին:Յոթերորդ ութերորդ աշխատանքներում ուսումնասիրվումեն տարբերտարրերիռենտգենյանԽ սերիայիսպեկտրներըն Մոզլիիօրենքը:

Իններորդաշխատանքընվիրվածէ Բորի կանխադրույթների փորձան ատոմի իներտ գազի ընդհատէներգիական րարականհիմնավորմանը

ճակարդակների որոշմանը:

Վերջիներկու աշխատանքներընվիրվածեն էլեկտրոններիդիֆրակցիայի երնույթին այդ երնույթի հիման վրա գործողսարքի՝ էլեկտրոնային մանրադիտակի աշխատանքիուսումնասիրմանը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԾԱՆՈԹԱՑՈՒՄ

ՍՊԵԿՏՐԱՅԻՆ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԵՏ

ՍՊԵԿՏՐԱՅԻՆ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

Նյութի առաքման օպտիկականսպեկտրը ստանալու համար անհրաժեշտ է նրա առաքած ճառագայթումըտարրալուծել ըստ ալիքի իրարիցջոկել ն գրանցել:Փորձերովհաստատվածէ, որ երկարությունների, պինդ կամ հեղուկ վիճակումգտնվող նյութի առաքմանսպեկտրըորոշակի տիրույթում պարունակում է բոլոր հնաբավորալիքի երկարությունները: Այսպիսի սպեկտրըկոչվում է անընդհատ: Գազային (գոլորշի) վիճակում գտնվող պարզ նյութի առաքմանսպեկտրըպարունակումէ միայն խիստ որոշակի, տվյալ նյութին բնորոշ ալիքի երկարություններկամ, ինչպես ընդունված է ասել, սպեկտրային գծեր: Այսպիսի սպեկտրը կռչվում է գծային: Տարբեր տարրերիառաքած սպեկտրայինգծերիքանակը չափազանց մեծ է: Ժամաճակակիցաղյուսակներումպարունակվումէ 100000-իցավել սպեկտրայինգիծ: Գծերի այդպիսիքանակիմեջ կողմնորոշվելու,այսինքն՝ առաջին հերթինգծերն ըստ ալիքի երկարությանմիմյանցիցբաժանելու ն ալիքի երկարություններըչափելու համար օգտագործումեն սպեկտրային սարքավորումներ: գործողության հիմքում ընկած է Սպեկտրային սարքավորումների հետնյալ ֆիզիկականերնույթներիցորնէմեկը. լույսի դիսպերսիա,որի հիման վրա պատրաստումեն պրիզմայավոր -

-

-

սպեկտրայինսարքեր, լույսի դիֆրակցիա,որի հիման վրա պատրաստումեն դիֆրակցիոն ցանց ունեցողսպեկտրայինսարքեր, գույսի ինտերֆերենց,որի հիման վրա պատրաստում են ինտեր-

ֆերենցայինսպեկտրայինսարքեր: Նշված տիպի սարքերիցմեծ տարածումուճեն պրիզմայավոր սպեկտբային սարքերը,որոնքբաղկացածեն երեք հիմնականհանգույցներից.

կռլիմատոր,որը բաղկացած է ճեղքից ն օբյեկտիվից, ընդ որում ճեղքը գտնվումէ օբյեկտիվի կիզակետային հարթությանմեջ, 2. դիսպերսողպրիզմակամ պրիզմաներիհամակարգ, 3. խցիկ, որը բաղկացած է օբյեկտիվից ն օբյեկտիվի կիզակետային հարթությունը դիտելու կամ լուսանկարելու հարմարանքից: Ամենապարզ՝մեկ պրիզմաունեցողսպեկտրայինսարքի օպտիկական սխեմանբերված է նկ.1-ում, ռրտեղ Տ-ը սպեկտրայինսարքիճեղքն է, Օյ-ը՝ 1.

կոլիմատորիօբյեկտիվը, Ք-ն՝ դիսպերսողպրիզման, Օշ-ը՝ խցիկի օբյեկտիվը, ԻԲ-ը՝Օշ օբյեկտիվիկիզակետայինհարթությունը:

Նկ.1. Պարզագույնսպեկտրայինսարքիօպտիկականսխեման

Ենթադրենք՝ Տ ճեղքը լուսավորվումէ 4,

4շ

ն

45 ալիքի երկարու-

թյուններ պարունակող լուսային փնջով, ընդ որում 4լ» 42» 43: Քանի

որ

ճեղքըգտնվում է կոլիմատորիօբյեկտիվի կիզակետայինհարթությանմեջ, ապա ճառագայթների փունջն օբյեկտիվից դուրս է գալիս զուգահեռփնջի ձնով ն ընկնում Ք դիսպերսողպրիզմայիվրա: Պրիզմանայդ փունջըբաժանում է

երեք տարբեր զուգահեռ փնջերի, ընդ որում սկզբնական ուղղու-

թյունից

ամենամեծ

շեղում կունենա 4: փունջը: Խցիկի օբյեկտիվն այդ

փնջերը կիզակետումէ ԲԲ հարթության մեջ` տալով ճեղքի պատկերները: Ընդհանուր դեպքումճեղքը տարբերալիքի երկարություններպարունակող լուսային փնջով լուսավորելիս ԲԲ հարթության մեջ յուրաքանչյուր ալիքի երկարությանհամար ստացվում է ճեղքի համապատասխանպատկերը: Ճեղքի` տարբեր մեներանգ ալիքներով ստացված պատկերների համախումբըկազմումէ լուսավորող փնջի սպեկտրը:

Սպեկտրային սարքերը, կախված սպեկտրիդիտման ն գրանցման եղաճակից,կարելիէ բաժանելերեք խմբի. լ.

Մպեկտրագրիչ: Սպեկտրագրիչի մեջ սպեկտրը նկարահանվում է խցիկի օբյեկտիվի կիզակետային հարթության մեջ գտնվող լուսանկարչականթիթեղիվրա:

Սպեկտրադիտակ: Սպեկտրադիտակի մեջ սպեկտրըդիտվումէ օկուլյարի օգնությամբ: 3. Մեներանգիչ: Մեներանգիչըծառայում է սպեկտրիցորնէ ալիքի երկարություն առանձնացնելու համար: Դա իրականացվում է խցիկի օբյեկտիվի կիզակետայինհարթության մեջ հարմարեցվածերկրորդ ճեղքիօգնությամբ: Պրիզմայավոր սպեկտրայինսարքերի կարնոր հաճգույցներիցմեկը դիսպերսողպրիզմանէ: Դիտարկենքհավասարասրունեռանկյունպրիզմա 2.

(ճկ.2), որի բեկող անկյունը /4 է: ԵնթադրենքՆ̀Խ/ ուղղությամբպրիզմայի

Նկ.2. ճառագայթիընթացքըեռանկյուն պրիզմայում

վրա ընկճում է 4 երկարությամբալիք այնպիսի Օ/անկմանանկյունով, որ հ/ կետում բեկվելուց

հետո

այն լինի հիմքին զուգահեռ: Այդ դեպքում ճառա-

գայթի ընթացքը պրիզմայում կլինի համաչափ: Խ( կետում անկման ն

բեկմանանկյուններիհամարկարելիէ գրել. ՏՈ.

ոՏ1ո /,

Հ

(7

որտեղ 7-ը պրիզմայի բեկման ցուցիչն է 4 ալիքի երկարության համար: հետնում է, որ ՃԽՈՎՃ-իցն Ճի/ԲՒԻՒ-ից

4-23. ծ

Կարելի

է

ապացուցել.

-2(6

-

(2)

Թ):

(3)

պրիզմայում ճառագայթների բեկման պատ-

ռր

կերի համաչափության դեպքում ծ անկյունը կլինի ամենափոքրը:Այդ շեղման դեպքումընդունված է ասել,որ պրիզմանգտնվում է ամենափոքրը անկյանտակ: Ամենափոքըշեղման անկյունը կապված է պրիզմայի նյութի դ

բեկմանցուցչի ն պրիզմայի/4 բեկողանկյան հետ հետնյալ առնչությամբ. -

Շեղման

անկյան

`

պո(5--

Թ4

4)/2.

2..

վո

մինիմումի պայմանը

ոամապատասխանում է

սպեկտրի արտապատկերման ամենաբարձրը որակին:

ՍՊԵԿՏՐԱՅԻՆ ՍԱՐՔԻ ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ

ԵՎ ԼՈՒԾՈՂ ՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Յուրաքանչյուրտարրի սպեկտր բաղկացածէ գծերից, որոնցից շատերն ունեն

թվով սպեկտրային իրար այնքան մոտ ալիքի երկամեծ

րություններ, որ հաճախ երկու հարնան գծերի վերադրմանհետնանքով դրանք իրարից տարբերել հնարավոր չէ: Բանն այն է, որ սպեկտրը գրանցելուպրոցեսում (օրինակ՝ լուսանկարչական եղանակով)առաջանում է

սպեկտրայինգծերի լայնացում, որը պայմանավորված է սպեկտրային սարքի օպտիկական համակարգի թերություններով(աբերացիաներով)ն սարքի ճեղքի վերջավոր լայնությամբ: Այսպիսի լայնացումը կոչվում է գործիքային: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր սպեկտրային գիծ ունի նան բնական լայնություն, որը պայմանավորված է էներգիական վիճակների

լղոզվածությամբն լուսարձակողգազի ատոմճմերիջերմային շարժումով պայմանավորված դոպլերյանշեղումով: Սպեկտրայինգծերի վերադրմանհնարավորություննայնքան ավելի փոքր է, ռրքան ավելի մեծ է սպեկտրումիրարից ալիքի երկարությամբքիչ տարբերվողերկու սպեկտրային գծերի հեռավորությունը,այսինքն՝ որքան մեծ է սպեկտրային սարքի դիսպերսիան: Սպեկտրային սարքի դիսպերսիանբնութագրելուհամարկիրառվումէ երկու մեծություն՝ անկյունային դիսպերսիա ն գծային դիսպերսիա:

Անկյունային դիսպերսիա կոչվում

ալիքի երկարությամբ իրարից քիչ

է

տարբերվող երկու ճառագայթների4ծ անկյունային հեռավորության

ն

ալիքների երկարություններիՄ. տարբերությանհարաբերությունը՝ 0---:

4ծ

65»

Սպեկտրային սարքի գծային դիսպերսիա կոչվում

է

ալիքի երկարու-

թյամբ քիչ տարբերվող երկու սպեկտրայինգծերի գծային հեռավորության ն

ալիքներիերկարություններիտարբերությանհարաբերությունը` ք---:

Եկ

(6)

Պարզ է, որ գծային ն անկյունայինդիսպերսիաները կապվածեն օ-0Բ

(7

առնչությամբ. որտեղ Ի-ը խցիկի օբյեկտիվի կիզակետային հեռավորությունն է: Գործնականումշատ հաճախ օգտագործում են գծային դիսպերսիայի

հակադարձմեծությունը՝

1 4 5 Ճ' դրը

(8)

սպեկտրիմիավոր երկարությանվրա ընկնող ալիքի երկարությունների

Ժշտիրույթնէ (չափվումէ Ճ/մմ-ով): Սարքի լուծելի հեռավորությունէ կոչվում երկու սպեկտրայինգծերի

ալիքների երկարություններիայն ամենափոքր 4/4. տարբերությունը,որի սարքը հնարավորությունէ տալիս գրանցել երկու գիծ: Ալիքի դեպքում երկարությանհարաբերություննայդ հեռավորությանըկոչվում է սարքի լուծող ունակություն:Սպեկտրայինսարքի լուծող ունակությունըհիմնականումորոշվումէ անկյունայինդիսպերսիայով: Օգտվելով(4) բանաձնից,կարողենք գրել`

«Ց տ.

1-ոշպու4

Ճէծ

գ6

որտեղիցանկյունայինդիսպերսիայիհամար կստանանք` ՉՀյո-

ՀՏ)ոՉ

ծ

(7)

ն

:

1ի

ճո.

47:02.

-ո՞Տո՞-

(93

(9) բանաձներիցգծային դիսպերսիան յ:1

2. ՀԲՏՈ,Հ. ՛

՞

Ր...

2.

լ

1-7

Տո՞

հետնում է, (9) ն 00) բաճնաձներից

0)

-

սպեկտրայինսարքի գծային ն ն, հետնաբար,լուծող ունակությունը,որոշանկյունայինդիսպերսիաները, վում են պրիզմայինյութի տեսակով(7

ն

որ

Գո/47.)ն ճրա /4 բեկողանկյունով:

Սակայն պրիզմայավոր սարքի անկյունային դիսպերսիանսահմանա-

փակվածէ, քանի որ ,4 բեկող անկյունը կամ 7 բեկմանցուցիչը մեծացնելիս

ճառագայթըկկրի ներքին լրիվ անդրադարձումն դուրս չի գա պրիզմայից: Ուստի հաճախ սպեկտրային գծերի նուրբ կառուցվածքը (ռրը պայմանավորված է սպին-ուղեծրայինփոխազդեցությամբ)դժվարությամբէ գրանցվում(օրինակ` ջրածնի ատոմի սպեկտրում): Իսկ գծերի գերնուրբ է միջուկի ն օպտիկականէլեկտրոճի կառուցվածքը,որը պայմանավորված

սպիների փոխազդեցությամբ, ն գծերի իզոտոպային շեղումը, որը պայմանավորվածէ նույն տարրի իզոտուվներիմիջուկներիզանգվածների տարբերությամբ,հայտնաբերելհնարավորչէ: համար օգտագործում են Այդպիսի նուրբ հետազոտություններիի կամ դիֆրակցիոնսարքեր, որոնցանկյունայինդիսպերինտերֆերենցային սիան շատ ավելի մեծ է: Սակայն դրանք կարող են ընդգրկելսպեկտրի միայն շատ նեղ տիրույթ: Այդ պատճառով էլ սպեկտրի լայն տիրույթն ուսումնասիրումեն պրիզմայավորսպեկտրայինսարքերի օգնությամբ,իսկ են սպեկտի նեղ մանրամասները հետազոտում տիրույթի ինտերֆերենցային կամ դիֆրակցիոն սարքերով: Օրինակ` Զեեմանի նորմալ ն անոմալերնույթները հնարավոր է դիտել Ֆաբրի-Պերոյիինտեր-

ֆերաչափիօգնությամբ:

ՍՊԵԿՏՐԱՅԻՆ

ՍԱՐՔԵՐԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. ՍՊԵԿՏՐԱԳՐԻՉ

/ՇՈ-51

Ապակե եռապրիզմային ՍՇՈ-51 սպեկտրագրիչըճախատեսվածէ լույսի տեսանելի տիրույթում համեմատաբարփոքր թվով սպեկտրային գծեր պարունակողնյութերիառաքմանսպեկտրներըստանալու համար:

Հիմնականբնութագրերը Աշխատանքայինտիրույթը

-

100004

հեռավորությունը՝ Կիզակետային կոլիմատորիօբյեկտիվի խցիկներիօբյեկտիվների

304 մմ

120 մմ, 270 մմ

Սպեկտրիամբողջ երկարությունը՝ ԲՀ 120 մմ կիզակետովխցիկով ԲՀ 270մմ կիզակետովխցիկով

46 մմ 106 մմ

Լուսանկարչականթիթեղիչափերը լուսանկարչականթիթեղի Գծային դիսպերսիան կենտրոնբերվածսպեկտրիտիրույթիհամար

6,5սմ«9սմ

Գծայինդիսպերսիա,//մմ

Ալիքի երկարություն, Ճ

Բ»

10000

120 մմ

Բ» 270մմ

լ9

Օպտիկական սխեման Նկ.3-ում պատկերվածէ կոլիմատորովն երկու փոխվող խցիկներով սարքի օպտիկական սխեման. 1-ը կռլիմատորիմուտքային ճեղքն է, 2-ը՝ կոլիմատորիօբյեկտիվը,3-ը՝ դիսպերսողհամակարգը,որը բաղկացած է 635

բեկող անկյունով ն

210 մմ

ընդհանուրհիմքով երեք պրիզմաներից,

120 մմ), 5-ը խցիկի օբյեկտիվը (1 270 մմ), 4-ը՝ խցիկի օբյեկտիվը(1 թիթեղը: 6-ը՝ լուսանկարչական Աղբյուրից առաքված լույսը, անցնելով կոլիմատորով, զուգահեռ փնջովընկնումէ պրիզմաներիդիսպերսողհամակարգիվրա, որը սպիտակ լույսի փունջը վերածում է սպեկտրի ն միաժամանակառանցքային ճաՀ

-

շեղում 90"-ով: Լույսի տարրալուծվածփունջը խցիկի օբյեկտիվի է լուսանկարչական թիթեղիվրա: միջոցովկիզակետվում

ռագայթը

Նկ.3. .ՇԼ-51

Սարքը 71՞Հ- 120

մմ

օպտիկականսխեման սպեկտրագրիչի

խցիկովհստակորենտարրալուծումէ նատրիումի

5889,95-- 58959241(Ճ41-5,97Ճ)կրկնակը (դուբլետ), իսկ Բ»"270մմ

խցիկով՝երկաթիաղեղայինսպեկտրիգծերիզույգերը՝4066,98 -: 4067,28 Ճ

487133 - 4872,15Ճ(Ճ41- 0,824), 4919,00 -- 4920,51 (Ճ1Հ-0,304Ճ), (415 1,514),6408.04 6411,67/ (Ճ15-3634):

կառուցվածքը Սպեկտրագրիչի Սպեկտրագրիչը բաղկացած է երեք ինքնուրույնօպտիկականհանգույցներից՝կոլիմատոր (1), պրիզմայինմաս (2) ն խցիկ(3): Կոլիմատորիօբյեկտիվի կիզակետայինհարթությանմեջ տեղակայված է 4 մուտքայինճեղքը (նկ.4), որի լայնությունը կարելի է փոփոխել 0-04մմ սահմաններում:Ճեղքի բացվածքի լայնության կարգավորումն է 5 թմբուկիմիջոցով՝0,001 մմ ճշտությամբ: իրականացվում

Սպեկտրագրիչի պրիզմային համակարգը մոնտաժված է ձուլածո սեղանի վրա: Պրիզմաները տեղակայված են այնպես, որ դրանց ցանկացած դիրքում խցիկի առանցքի ուղղությամբ տարածվող ճառագայթն անցնում է պրիզմաներիմիջով փոքրագույնշեղմամբ:

Մպեկտրի որնէ գիծ կարելի

խցիկի կենտրոն պրիզմաները Պրիզմաներիպտույտնիրականացվում է խցիկի աջ կողմում երկու ընդհանուրառանցքունեցող թմբուկների օգնությամբ(նկարի վրա չեն երնում): Պրիզմաներիպտույտը գրանցվումէ երկու սանդղակներով:Աջ սանդէ բերել

պտտելով ուղղաձիգ առանցքիշուրջ:

ղակն ունի 27 բաժանմունք, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է միկրոմետրականպտուտակիլրիվ պտույտին, ձախ սանդղակը՝ լ00

բաժանմունք, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանումէ

պտուտակի0.01 պտույտին:

Օբյեկտիվների կիզակետումը (սպեկտրի պատկերման ցայտունությունը բարձրացնելուհամար) կատարվումէ 6 պտուտակիմիջոցով (նկ.4): Օբյեկտիվի տեղաշարժի մեծությունը որոշվում է ըստ 7 սանդղակի՝ 0,1 մմ ճշտությամբ: Խցիկի պարկուճային մասի 8 թմբուկն իր վրա կրում է 9 հարթակը՝ ուղղորդիչներով,որոնց վրայով ուղղաձիգ ուղղությամբ կարող է տեղաշարժվել 10 շրջանակը:

Նկ.4. 1ԸՈ-51 սպեկտրագրիչի ընդհանուրտեսքը

սեպավորսեղմակովամրացվումէ պարկուճըկամ փայլատ ապակիով շրջանակ` սպեկտրի տեսողական զննման համար: Երկու խցիկներիհամար կիրառվում է նույն պարկուճը՝ 6,5 սմ «9 սմ չափերով: Փականի դեր կատարող վարագույրի միացումն ու անջատումն

Շրջանակիվրա

է 12 բռնակի միջոցով: իրագործվում

Մուտքի ճեղքի բարձրությունը կարգավորելու,ինչպես նան համեմատությանմեջ դրվող սպեկտրներըկողք-կողքի ճկարահանելուհամար է ձնավոր կտրվածքներ ունեցող հատուկ դիաֆրագմա օգտագործվում

(Հարթմանիդիաֆրագմա,նկ.5), որը տեղադրվումէ մուտքի ճեղքից առաջ՝ 5 բնիկիմեջ (նկ.4): ԼՈԼԸԼ|

02465830 -Ծ |

52|9|7|6|4|3|1|

ծ

ԷԶ

Թ

24680

ոո

Նկ.5. Գարթմանի դիաֆրագմա

Դիաֆրագմայիձախ կտրվածքըծառայում է ճեղքն ըստ բարձրության սահմանափակելուհամար: Կտրվածքի ձախ մասը սահմանափակումէ ճեղքը վերնից ն ներքնից՝բաց թողնելովճրա միջին մասը. կտրվածքիդիրքը ճեղքի դիմաց վերահսկվում է վերին սանդղակի միջոցով, որի մեկ

բա-

է ճեղքի բարձրությանփոփոխությանը ժանմունքըհամապատասխանում 1,2 մմ-ով: Կտրվածքիաջ մասըփակումէ ճեղքիմիջինմասը՝բաց թողնելով ճրա վերին ն ստորինմասերը. այս կտրվածքիդիրքը վերահսկվումէ ըստ ճերքնի աջ սանդղակի:Հաշվարկներըերկու սանդղակներով կատարվում են ճեղքիիրանիեզրի նկատմամբ: Ձախ կտրվածքըթույլ է տալիս ճեղքիմիջին մասում (կտրվածքիձախ մաս) լուսանկարել ուսումնասիրվողսպեկտրը, իսկ վերնից ն ներքնից (կտրվածքի աջ մաս) համեմատության սպեկտրը, օրինակ` երկաթի սպեկտրը: Այս դեպքում կտրվածքի երկու մասերն ըստ սանդղակների դրվումեն միննույնբաժանմունքիվրա: Դիաֆրագմայի միջին մասում տեղադրված երկու կտրվածքները են ծառայում նրա կենտրոնականմասում ճեղքի բարձրությունըսահմա-

նափակելու համար: Ամենափոքր կտրվածքիբարձրությունը 0,65մմ է, ամենամեծինը՝ 1,7մմ: Կտրվածքներիտեղադրումըկատարվում է ըստ դիաֆրագմայիներքնիձախ մասում գտնվողերկու երկար նրքագծերի:

2. ՍՊԵԿՏՐԱԳՐԻՉ

/ՇՈ-28

ն է քանակական քվարցայինսպեկտրագրիչը նախատեսված որակականսպեկտրայինվերլուծությանն այլ սպեկտրայինուսումնասիրություններիհամար:

ՔՇՈ-28

Հիմնականբնութագրերը Սպեկտրիաշխատանքայինտիրույթը Սպեկտրիերկարությունը

--

220 մմ

Կոլիմատորիօբյեկտիվի կիզակետայինհեռավորությունը

703 մմ

տրամագիծը

40մմ

Պրիզմայի

բեկողանկյունը հիմքիերկարությունը

41 մմ

բարձրությունը

30մմ

Խցիկի օբյեկտիվի

կիզակետայինհեռավորությունը

830 մմ

տրամագիծը

40մմ

Գծային դիսպերսիան Գծային Ալիքի Գծային Ալիքի դիսպերսիա, երկարություն, դիսպերսիա, երկարություն,

Ճ

Ճ

Ճ/մմ

3.5

Ճ1մմ

Կոլիմատորիգործող հարաբերականբացվածքը Խցիկի գործող հարաբերական բացվածքը

1:27

Համակարգիխոշորացումը

Լ,2»

1:17

Խցիկիօբյեկտիվիկիզակետայինհեռավորության,համակարգիխոշո-

րացմանն հարաբերականբացվածքի արժեքները տրված ալիքի համար: երկարությամբ

են

25734

Օպտիկականսխեմանն աշխատանքիսկզբունքը աղբյուրից (նկ.6) անցնում է 2, 3, 4 կռնդենսորներից բաղկացածեռառսպնյակլուսավորմանսարքով, այնուհետն5 ճեղքի միջով Լույսը

ընկնումէ կոլիմատորի6 հայելային օբյեկտիվիվրա, որն իր վրա ընկնող 695մմ 593մմ

Նկ.6. 1ՇՈ-28

սխեման սպեկտրագրիչի օպտիկական

փունջը դարձնում է զուգահեռ ն կենտրոնական ճառագայթըշեղում է 2417" անկյունով: Հայելային օբյեկտիվից անդրադարձածզուգահեռ փունջն ընկնում է 7 պրիզմայիվրա, որն այն վերածումէ սպեկտրի:8 օբյեկտիվը հավաքում է ճառագայթներնիր 9 կիզակետայինհարթության մեջ, որը

է լուսանկարչական համընկնում թիթեղիէմուլսիայիհարթությանհետ: Սպեկտրի վերծանման հարմարության համար լուսանկարչական թիթեղի վրա կարելի է տպել միլիմետրականսանդղակ: Սպեկտրային տիրույթի նախնականորոշումը կատարվում է նկ.7-ում բերված գրաֆիկի օգնությամբ,որն արտահայտում է սպեկտրայինգծի ալիքի երկարության

Սանդղակի բաժանմունք(մմ)

Նկ.7. Սպեկտրայինգծի ալիքի երկարությանկախումը լուսանկարչականթիթեղիվրա գծի կոորդինատից

կախումըլուսանկարչականթիթեղի վրա գծի կոռրդինատից:Գրաֆիկը հնարավորությունէ տալիս որոշել սպեկտրի միավռր երկարությանվրա ընկածալիքի երկարություններիտիրույթըսպեկտրիտարբերմասերում: Սպեկտրագրիչիլուսավորող համակարգը, որը բաղկացած է 75 մմ, ն 275մմ կիզակետայինհեռավորությամբերեք կոնդենսորներից,

լ50մմ

ապահովումէ սարքիճեղքիհավասարաչափլուսավորումըկոնդենսորների ն լույսի աղբյուրի՝ նկ.6-ում տրվածհեռավորությունների դեպքում:

Կոնդենսորներիեռաոսպնյակ համակարգը կարելի է փոխարինել 75 մմ կիզակետային հեռավորությամբմեկ քվարցայինկոնդենսորով, որը 316մմ է ճեղքից հեռավորությանվրա. լույսի աղբյուրը տեղադրվում 67 մմ հեռավորության է կոնդենսորից վրա: տեղադրվում Սարքիբոլոր օպտիկականհանգույցներըփակվածեն պատյանով: Պինդ նյութերի առաքմանգծային սպեկտրստանալուհամարդրանց ջերմաստիճաննանհրաժեշտէ բարձրացնելայնքան, ռր դրանքլուսարձակեն գոլորշի վիճակում: Սովորաբարդա արվում է վոլտյան աղեղի օգնությամբ, որտեղջերմաստիճանըկարելի է հասցնել 5000

--

5Շ-ի: Որպես

օգտագործվումեն գրաֆիտի3-5մմ էլեկտրոդներ

տրամագիծունեցող ձողեր: Հետազոտվող նյութի որոշ քանակություն դրվում է ստորին մեջ փորվածանցքի մեջ: Աղեղայինգեներատորըտեղավորված էլեկտրոդի է 1 պատյանիմեջ (նկ.8), որի դռնակը բացվում ն փակվում է 2 բռնակի

օգնությամբ:Աղեղի առաքած ճառագայթումը կոնդենսորային3 համակարգիօգնությամբկիզակետվումէ ճեղքի մուտքի պատուհանըփակող 4

Նկ.8. ՂՇՈ-28 սպեկտրագրիչիընդհանուրտեսքը

էկրանիվրա (այնուհետն էկրանըհեռացվումէ): Աղեղայինգեներատորըն կոնդենսորային համակարգըդրված են 5 ռելսի վրա: Սպեկտրագրիչի6 ճեղքի լայնությունը կարելի է փոփոխել 0 -- 0,4 մմ 0,001 մմ ճշտությամբ:ճեղքի բացվածքիլայնության փոսահմաններում` փոխությունըն հաշվարկը կատարվումէ 7 թմբուկիօգնությամբ: Ձնավոր դիաֆրագմատեղադրելու համար 6 ճեղթի կողքից արված է 8 հատուկ պատուհանը: Ճեղքից անմիջապես հետո կա փական, որի քացելը ն փակելը է 9 բռնակիօգնությամբ:Սպեկտրագրիչիիրանըվերջաիրականացվում նում է 10 խցիկով,որի վրա կա շարժականշրջանակ: պարկուճն այդ շրջանակին է ամրացվումսեպաձն Լուսանկարչական սեղմակներով: Շրջանակի տեղաշարժն ուղղաձիգ ուղղությամբ իրականացվումէ 11) կամ 12 բռնակներիօգնությամբ,իսկ նրա դիրքըորոշվում է 13 սանդղակի օգնությամբ:

3. ՄԵՆԵՐԱՆԳԻՉ 5/Մ-2

Մեներանգիչը մի սարք է, որի օգնությամբ կարելի է սպեկտրից առանձնացնելալիքի երկարությանբավականաչափնեղ տիրույթ:

Նկ.9-ում բերված է ումիվերսալ

Մ7հԽ1Լ--2մեներանգչի

օպտիկական

սխեման: 1-ը լույսի աղբյուրն է, 2-ը լամպի պաշտպանականապակին, 3-ը՝

կոնդենսորը,4-ը՝ ճեղքի պաշտպանականապակին, 5-ը՝ համեմատման պրիզման, 6-ը ճեղքը, 7-ը կոլիմատորի օբյեկտիվը, 8-ը դիսպերսող պրիզման, 9-ը դիտակի օբյեկտիվը, 10-ը՝ ելքի ճեղքը, 11-ը՝ ելքի ճեղքի ապակին,12-ը՝5 անգամխոշորացնողօկուլյարը,13-ը՝ 10 պաշտպանական անգամ խոշորացնող օկուլյարը ն 14-ը դիտակի կիզակետայինհարթությանցուցիչը: Լույսը մուտքի ճեղքից ընկնում է կոլիմատորիօբյեկտիվի վրա ն

զուգահեռփնջովանցնումդիսպերսողպրիզմայի միջով: Ընկնողլույսի հետ

Նկ.9.

7Խ1-2

մեներանգչիօպտիկական սխեման

անկյուն կազմողդիսպերսվածփնջի մի մասն ընկնումէ մեներանգչի ելքի ճեղքի վրա: Պրիզմայի սեղանիկըպտտելով տարբեր անկյուններով` ելքի ճեղքում կստանանք տարբեր ալիքի երկարություններ: Ըստ կառուցվածքի մեներանգիչըկարելի է բաժանել երեք մասի (նկ.10). մուտքի

(1), պրիզմայի սեղանիկ կոլիմատոր

պտտող

մեխանիզմով (2)

ն

ելքի

(3): կոլիմատոր

Մուտքի կոլիմատորի 4 ճեղքը համաչափ է, լայնությունը փոխվում է

թմբուկի օգնությամբ: Մուտքի է որի հագցվում կափարիչ, բնիկի մեջ մտնում է ձնավոր ճեղքի վրա ունեցող դիաֆրագման:Մուտքի ճեղքի դանակներըգտնվում կտրվածքներ կարգավորվումէ

մմ սահմաններում ն

են

օբյեկտիվի կիզակետայինհարթությանմեջ: Քանի կոլիմատորի

որ

ալիքի տարբեր երկարություններիհամար օբյեկտիվի կիզակետային տարբեր է, ճախատեսվածէ օբյեկտիվիտեղաշարժ,որն հեռավորությունը է 7 պտուտակիօգնությամբ,իսկ ցուցմունքըկարդացվումէ իրականացվում խողովակիվրա արված պատուհանում8 նոնիուսիմիջոցով: արտաքին

Նկ.10.

7՛Խ1-2

մեներանգչիընդհանուրտեսքը

Կոլիմատորի խողովակիմեջ, ճեղքին օբյեկտիվիմիջն տեղավորվածէ

փականը: Փականըբացվումէ 9 բռնակի օգնությամբ: Մեներանգչի պրիզմայի պտույտն ուղղաձիգ առանցքի շուրջ իրաէ 10 թմբուկիօգնությամբ,որի վրա արվածեն բաժանմունքներ, կանացվում

որոնցհաշվարկումըկատարվումէ պարուրաձնակոսովշարժվող11 ցուցչի միջոցով:

Ազատելով 12 պտուտակը՝ ճեղք ունեցողխողովակըկարելի է հանել ն փոխարենըդնել օկուլյար ունեցող 13 դիտակը: Մեներանգիչն աստիճանավորվումէ սնդիկայինլամպի օգնությամբ: Միացնելովլամպը,անհրաժեշտէ աքրոմատայինկոնդենսորիօգնությամբ նրա լույսն ուղղել մեներանգչիճեղքի վրա կամ լամպն ընդհուպ մոտեցնել

մուտքի ճեղքին, այնուհետնհերթով օկուլյարիտեսադաշտիսլաքի դիմաց բերել սնդիկիսպեկտրայինգծերը (տես Աղյուսակ2) ն գրի առնել թմբուկի՝ այդ գծերինհամապատասխանող ցուցմունքները: Օկուլյարը կիզակետվում է ամեն մի առանձին գծի համար: Մտացված տվյալներն անհրաժեշտ է անցկացնելմիլիմետրականթղթիվրա ն կառուցելգրաֆիկ: Մեներանգչիաստիճանավորումը կարելի է ստուգել նեռնայինլամպի միջոցով: Դրա համար մեներանգչիմուտքիճեղքը լուսավորումեն նեռնային լամպի լույսով: Ճեղքի լայնությունըհարմարէ վերցնել0,01«0,02մմ ն ստուգել, թե նեռնի 5852Ճ գիծը համընկնո՞ւմէ, արդյոք, թմբուկի այն ցուցմունքի հետ, որը ստացվում է աստիճանավորմանկորից: Տարբերու-

թյուն նկատելիսգործիքիաստիճանավորումն անհրաժեշտ է կրկնել:

Աշխատանքի նպատակը Այս աշխատանքինպատակնէ. լ.

Ստանալ մեծ թվով սպեկտրայինգծեր պարունակողնյութի (մպատա-

2.

կահարմարէ՝ երկաթի)հնարավորինչափ բարձրորակ սպեկտր: Վերծանել սպեկտրային գծերը (ստացված սպեկտրային գծերը նույնականացնելսպեկտրայինատլասումկամ աղյուսակումբերված գծերի հետ):

3.

Որոշել սպեկտրային սարքի հիմնականբնութագրերըդ̀իսպերսիան (գծային ն անկյունային)ն լուծող ունակությունը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

Աշխատանքը կատարվում է ԶՇՈ-28, /ՇԱ-51

ԿԱՐԳԸ

ՄՇ11-30

(քվարցային) կամ

օգնությամբ: (ապակե)սպեկտրագրիչների Աշխատանքըկատարվումէ հետնյալ հաջորդականությամբ.

1.

Մուտքի ճեղքի

լայնութան

ն

լուսակայման տնողության

ընտրությունը Սպեկտրագրիչիմուտքի ճեղքի օպտիմալ լայնություն ընտրելու համար անհրաժեշտէ սպեկտրը նկարահանելճեղքի առնվազներեք տարբեր դեպքում (ղեկավարիհանձնարարությամբ): լայնությունների Աղեղի պայծառությունըկախված է մի քանի գործոններից ն հաճախ

է նկարահանմանպրոցեսի ընթացքում,ուստի լուսակայման փոփոխվում

օպտիմալտնողությունը որոշելու համար անհրաժեշտ է ճեղքի ամեն մի լայնության համար սպեկտրը լուսանկարել առնվազն երեք տարբեր դեպքում(ղեկավարիհանձնարարությամբ): տնողությունների 2. ա.

Երկաթիատոմականսպեկտրիստացումը

Աղեղային գեներատորիածխե էլեկտրոդներիցմեկը փոխարինել 3-4մմ

տրամագիծ ունեցող

ն

մի ծայրը կռնաձն սրված երկաթե

ձողով: Էլեկտրոդներիծայրերի հեռավորությունը`աղեղային միջա-

կայքի լայնությունը,պետք է լինի 3 բարձրությունըռելսիցպետք է

Հ

5 մմ,

իսկ միջակայքի կենտրոնի

լիճի հավասարսպեկտրագրիչիմուտքի

ճեղքիվրադրվողէկրանիխաչուկիկենտրոնիբարձրությանը: բ.

Պարկուճըլիցքավորելսպեկտրիհամապատասխանտիրույթի համար զգայուն

լուսանկարչական թիթեղով (ղեկավարի հանձնարարու-

թյամբ): Պարկուճայինհարթակը տեղափոխելմինչն վերին եզրը: 8ՇՈ-28

ն ՄՇՈ-30

տարվումէ

սպեկտրագրիչներումայդ տեղափոխությունըկա-

կամ 12 բռնիչներիօգնությամբ(ճկ.8): Պարկուճի դիրքը

որոշվում է 13 սանդղակիօգնությամբ:ՄՇԼԼ-51

տեղափոխությունն կատարվում է որոշվումէ

այդ սպեկտրագրիչում

ձեռքով, իսկ պարկուճի դիրքը

շրջանակիներքնիձախ անկյունումգտնվողսանդղակի

օգնությամբ(նկ.4): գ.

Սպեկտրագրիչի մուտքի ճեղքի բարձրությունը սահմանափակել Հարթմանիդիաֆրագմայիօգնությամբ` ճեղքի առաջ դնելով դիաֆրագմայի միջին մասի 1,7 մմ բարձրությունունեցող բացվածքը: Դա հնարավորություն կտա մեկ լուսանկարչական թիթեղիվրա նկարահանել մինչն երկու տասնյակ սպեկտրներ՝ամեն անգամ պարկուճը 4 -- 5 մմ-ով: տեղափոխելով

դ.

ե.

Միացնել աղեղը ն կոնդենսորային համակարգի օգնությամբ աղեղային միջակայքի պատկերը համընկեցնելմուտքի վրա դրվող էկրանի խաչուկի հետ՝ օգտվելով նկ.7-ում բերված տվյալներից:Նկարահանել երկաթիսպեկտրըճեղքի տարբեր լայնություններիդեպքում, ամեն մի լայնության դեպքումլուսակայմանտարբեր տնողություններով: Լուսանկարչականթիթեղըհայտածել, սնեռակել,լվանալն չորացնել: 3.

գծերի նույնականացումը Սպեկտրային

Բոլոր տարրերի օպտիկականսպեկտրներըլավ ուսումնասիրվածեն, ն

նրանց առաքմանսպեկտրայինգծերի համար կազմվածեն աղյուսակներ

ն

ատլասներ:Չնայած դրան, ստացված սպեկտրայինգծերն աղյուսակում

բերված ալիքի երկարություններինհամապատասխանեցնելիս միշտ որո-

շակի դժվարությունէ առաջանում:Բանն այն է,

ռր

ճուրդներպարունակողնմուշի սպեկտրումի հայտ

են

նույնիսկ չնչին խառ-

գալիսնան խառնուրդային ատոմներիինտենսիվգծերը: Բացի դրանից,սպեկտրայինգծերի(ռչ բոլոր) հարաբերականինտենսիվությունըէապես կախված է սպեկտրի ն ճնշումից), գրգռմանպայմաններից(հիմնականում ջերմաստիճանից

ն

փորձի տվյալ պայմաններումռրոշ գծեր կարող են չգրանցվել:Այդ պատ-

ճառով սպեկտրում ստացված ալիքի երկարությունների հաջորդականությունը չի համապատասխանիաղյուսակում բերված գծերի հաջորդա-

կանությանը:

Սպեկտրայինգծերի նույնականացումըհեշտացնելուհամար օգտվում են

սպեկտրայինատլասներից:Ատլասը բաղկացած է

թերից, ռրոնց վրա

նկարահանվածեն

Մ1ՇԼ-28

կամ

առանձինթեր-

ՄՇՈ-30

սպեկա-

րագրիչներում ստացված երկաթի սպեկտրի 20 անգամ խոշորացված ն իրար հաջորդողտիրույթներ:Երկաթի սպեկտրիկողքինգծիկներովնշված են

տարբեր տարրերիինտենսիվգծերիհնարավորդիրքերը:ՔՇՈԱ-28 կամ

ճԱՇՈ-30 սպեկտրագրիչիօգնությամբնկարահանված սպեկտրիորնէ մաս

անգամ խոշորացվում ն սպիտակ էկրանի վրա է պրոյեկտվում

սպեկտրապրոյեկտորիօգնությամբ: Լուսանկարչականթիթեղիվրա նկա-

րահանված սպեկտրըտեղադրվումէ սպեկտրապրոյեկտորիսեղանիկի վրա, որը հնարավորություն է տալիս թիթեղը տեղափոխելերկու փոխուղղահայաց ուղղություններով`էկրանի վրա բերելով սպեկտրի տարբեր

խոշորացվածպատկերներն դրանքհամընկեցնելովատլասի տիրույթների պատկերիհետ: որնէ թերթումնկարահանված Համընկեցումըհեշտացնելուհամարկարելի է օգտվել երկաթիսպեկտրայինգծերիբնորոշ խմբերիստորն տրված աղյուսակից: Թերթիշձ

յ.

| Սպեկտրային տիրույթ, Ճ

լ

շ

2158.5 2160.0

5.6

|

|

|

13, 14 |

Գծերի խմբերիորոշ առանձնահատկություններ

|

--

Խումբ՝ բաղկացածհինգ գծից

2093.8

| Բնորոշ

խումբ` քաղկացած վեց խիտ դասավորվածգծերից

|

Բնորոշ խումբ բաղկացած յոթ խիտ դասավորված գծերից ինտենսիվ Խումբ բաղկացած չորս (|23434-23482 | գծերից, ուժեղ ֆոնի վրա 2486,0 : 24874 | Խումբ՝ բաղկացածհինգ հավասարահեռ թույլ գծերից 2598,4 -- 2599,6 | Երկու ինտենսիվգիծ 2866,5--2869.5 | Գծերիչորս հավասարահեռ խմբեր |30575-31007 | Բնորոշ խումբ բաղկացածյոթ ինտենսիվ գծերից 3264,5 32744 | Խումբ բաղկացած ինտենսիվ գծերից, 3366,8 -- 334.0 | Երկու խումբ բաղկացած երեքական միջինինտենսիվությանգծերից 3763,8 :-3767.2 | Խումբ բաղկացածմիջին ինտենսիվության երեք գծերից, որոնցիցաջ (մինչն 2259,3-- 22609

Ճ)գտնվումեն շատ

4. ա.

թույլ

գծեր:

ն լուծող ունակությանորոշումը Սարքիդիսպերսիայի

Սպեկտրային սարքի գծային ն անկյունային դիսպերսիաներնանհրաժեշտէ որոշել սպեկտրիտարբեր, նպատակահարմարէ ալիքի

4, 2500 Ճ, 31004 ն 36004 երկարություններիշրջակայքում:Դրա համարանհրաժեշտէ յուրաքանչյուր տիրույթի համար ընտրել ցայ-

տումն

արտահայտվածգծերի մի զույգ ն օգտվելով ատլասներից` որոշել դրանց ալիքի երկարություններըն դրանց միջն հեռավորություններըսպեկտրում: Զույգի գծերի հեռավորությունը կարելի է

որոշել սպեկտրապրոյեկտորիօգնությամբ, իսկ ավելի ճշգրիտ՝ համեմատիչի (կոմպրատոր)օգնությամբ: Անկյունայինդիսպերսիան որոշվում է (7) բանաձնից: Ստացված արդյունքները համեմատել ՄՇՈԱ-28 սպեկտրային սարքի գծային դիսպերսիայի աղյուսակում տրվածարժեքներիհետ (տե՛ս էջ 18): .

Սպեկտրային սարքի լուծող ունակությունընույնպես անհրաժեշտէ որոշել սպեկտրիտարբերտիրույթներում:Դրա համարանհրաժեշտէ ընտրել ալիքի երկարություններովհնարավորինչափ մոտ գծերի այնպիսիզույգեր, որոնք դեռ իրարչեն ծածկել, ն երկու գծերըհստակ ջոկվում

են:

Որոշել յուրաքանչյուր զույգի գծերի

ալիքի երկա-

րություններիՃ/. տարբերությունըն լուծող ունակությունը`4/44:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչ ֆիզիկականերնույթներ են ընկած սպեկտրայինսարքերիգոր-

.

ծողությանհիմքում: Որո՞նք են պրիզմայավորսպեկտրային սարքի հիմնականհանգույցները: Բերել պարզագույնսպեկտրայինսարքի օպտիկականսխեման

.

բացատրելաշխատանքիսկզբունքը: Ի՞նչ է սպեկտրայինսարքի գծային դիսպերսիան,անկյունայինդիսպերսիան:Ինչպե՞սեն դրանքորոշվումփորձարարական եղանակով: Ինչպե՞սեն կապվածսարքիանկյունայինն գծային դիսպերսիաները: Ի՞նչ գործոններով են պայմանավորվածսպեկտրայինգծերի գործիքային ն բնականլայնացումները: Ո՞րն է սպեկտրային սարքի լուծելի հեռավորությունըն ի՞նչ գորն

`

.`

.

.

.

ծոններովէ այն պայմանավորված: Ի՞նչ է սպեկտրայինսարքի լուծող ունակությունը,ինչպե՞սէ այն որոշվում փորձարարական եղանակով:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՋՐԱԾՆԻ

ԱՏՈՄԻ ՍՊԵԿՏՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԱՍ

Ատոմական սպեկտրներիկազմությանկարնորագույնօրինաչափու-

թյուններիցմեկը նրանցսերիականկառուցվածքնէ: Մերիականօրինաչափությունները ճառագայթող ատոմական համակարգերի քվանտային ակնհայտ դրսնորումնեն: Ցածր ճնշման տակ գտնվող հատկությունների գազի ատոմների գծային սպեկտրի գծերը միավորվելով կազմում են որոշակիօրինաչափությամբնկարագրվողխմբեր՝միավորվածսերիաներ: Սերիականօրինաչափություններնառավելպարզ ձնով արտահայտվումեն ջրածնի ատոմիսպեկտրում: Նման պարզ սպեկտրներունեն նան միապատիկիոնացվածհելիումի ատոմը, կրկնակի իոնացված լիթիումի ատոմը ն այլ ատոմներ, որոնց միջուկի շուրջ պտտվում է մեկ էլեկտրոն:Այդպիսիատոմներըկոչվում են ջրածնանման:

Ջրածնի

նշանակվումեն

ատոմի սպեկտրում տեսանելիմասի չորս գծերը, ռրոնք

ԷԼ, ԷԼը,ՒԼ

ՒԼ, խորհրդանիշներով,ճշգրիտ կարող են

ն

ներկայացվել հետնյալ փորձառականբանաձնով.

որտեղ 7'-ն

,

ր

աո) լ

լ

ալիքային թիվն է, /.-ն՝

ո

Հ3,4,5.6,

Ո)

ալիքի երկարությունը,իսկ Պ

մե-

ծությունըկոչվում է Ռիդբերգի հաստատուն: Ջրածնի համար Ռիդբերգի հաստատունի փորձառական արժեքը՝Թ.լ 109677,76սմ": Հետագայումպարզվեց,որ (1) բանաձնովներկայացվողսպեկտրային զծեր կան նան սպեկտրի ուլտրամանուշակագույնտիրույթում, որոնց համար "Հ7,8,...: (1) բանաձնից երնում է, որ ո-ի մեծացմանըզուգընթացհարնանգծերի ալիքային թվերիմիջն տարբերությունըփոքրանում է, իսկ 7 -» օօ դեպքում 7՛-ը ձգտում է 7. Թ/4 հաստատուն արժեքին, --

Հ

որը

կոչվումէ սերիայի սահման:

Դիտումներըցույց

են

տալիս նան,

որ

7-ի

օրինաչափորենփոքրանում է սպեկտրային գծի ինտենսիվությունը:Այսպիսով, եթե սխեմատիկորեններկայացնենք(1) բանաձնով որոշվող սպեկտրայինգծերի դիրքերը՝ գծերի երկարություններին համապատասխանեցնելով դրանցինտենսիվությունները,ապա կստացվի նկ.11-ումցույց տրվածպատկերը: (1) բանաձնով ներկայացվողօրինաչափությունըկոչվում է Բալմերի սերիա: Բացի Բալմերի սերիայից, ատոմականջրածնի սպեկտրում հայտմեծացման հետ

1՛

Ւր

ի

Կլ

Յ

ՒՒ |ա

,

-

չՀ---»"

789...»

տեսանելի

ուլտրամանուշա-

տիրույթ

կագույն տիրույթ

Նկ.11. Բալմերի սերիայի ընդհանուր սխեման

սերիաներ,որոնք ներկայացվումեն համանման բանաձներով:Այսպես, սպեկտրիուլտրամանուշակագույնմասում Լայմաէ հետնյալ բանաձնով՝ ճը հայտնագործեցմի սերիա,որը նկարագրվում ճաբերվածեն մի շարք

այլ

-վր- ) լ

7՛

՛7

Սպեկտրի ինֆրակարմիրմասում սերիաները. Պաշենի՝ անը ,

ո»

Բրեկետի՝

----չ| 3` ոյ

-պ

ար

Պֆունդի

ք»

1.

Լլայ

՝

)|

ի

ոՀ

2.3.4,...: գտնված

Օ) են

հետնյալ երեք

ո»45....

)

ո-Տ.6....

(4)

.

6,7. 7/՛-Ծյ Հ

Ռ.....

(5)

ատոմական ջրածնի

է. որ բանաձներից հետնում է ներկայացնել կարելի հայտնիսերիաները

(1)

(5)

լ:

Հտ ՀՐ)

Վ

բանաձնով,որտեղ է-ն ընդհանուր

բոլոր

(6)

ո՞)

տվյալ սերիայի համար հաստատուն

մ իսկ ոՀոՒՆ 2,3,4,..., բանաձն: Բալմերիընդհանրացված ճ-

2,...:

է

(6). բանաձնը կոչվում է

Ելնելով ճառագայթմանն կլանման քվանտային բնույթի մասին Պլանկի վարկածից, Ն. Բորը մեկնաբանեց ջրածնի ն ջրածնանման ատոմներիսպեկտրայինօրիճաչափությունները: Ըստ Բորի, ատոմում էլեկտրոնը կարող է պտտվել միայն որոշակի ստացիոնար ուղեծրերով, որոնց համար բավարարվում է հետնյալ պայմանը,դրը կոչվում է Բորիքվանտացմանպայման. ո

ք, Հոս՞ՓՀ-ո

աի.

(7)

որտեղ քջ-ն էլեկտրոնի իմպուլսի մոմենտի մոդուլն է, 7-ը՝ էլեկտրոնի զանգվածը, 7-ը` շառավիղ-վեկտորիմոդուլը, Փ -ը՝ պտտման անկյունային

արագությունը,ո

Հ

1, 2, 3,

հ-ը՝ Պլաճկի հաստատունը,հ

ջանային ուղեծրիհամար քց

հ/27: Շըը-

որտեղճ-ն շրջանագծիշառավիղնէ:

77,

-

Հ

Որոշենք ստացիոնար ուղեծրերի շառավիղներն ու էներգիանջրածնանմանատոմներում:

ատոմի լրիվ

Ատոմի լրիվ էներգիան հավասար է էլեկտրոնի ն միջուկի փոխազդեցության պոտենցիալն էլեկտրոնիկինետիկէներգիաներիգումարին (ենթադրվումէ, ռր միջուկն անշարժ է): Էլեկտրոնի կինետիկ էներգիան կորոշենք Նյուտոնի 11 օրենքից, որտեղ միջուկի ն էլեկտրոնի փո-

խազդեցության կուլոնյան ուժը կատարումէ կենտրոնաձիգուժի դեր՝

2ջ2

շ

Միջուկին էլեկտրոնի փոխազդեցության պոտենցիալէներգիան`

0-26: `

«մ

(9)

(8)

ն

()

արտահայտություններից ատոմի լրիվ էներգիայի համար

կստանանք.

տ

.---Ը:

(10)

Հաշվի առնելով(8) ն (10) բանաձները ն Բորի քվանտացման(7) պայմանը, ստացիռնարուղեծրերի շառավիղների ն ստացիոնարվիճակների կստանանք. էներգիաներիարժեքներիհամարհամապատասխանաբար

հ՞

Հ-Ի

շ

ուշշ6`

ա----«--Հ: շե ո

Ք (12) բանաձնից հետնում

Բ,

ւ. |

02)

է, որ ատոմիէներգիանորոշվում է

ռ

քվանտային

թվով:

Համաձայն Բորի երկրորդ կանխադրույթի, ատոմն

քվանտայինթվով

որոշվող վիճակից մ քվանտային թվով որոշվող վիճակ անցնելիս ճառագայթում է ֆոտոն, որի էներգիան որոշվում է

-իոմ

Բ, -Ք-իսյլ բանաձնով:(12)

ն

(13)

(13) բանաձներիցկստանանք` Ֆ/

-

որ

արջ -ջ--

ոհ"

ո՛

|

14)

:

(14) արտահայտությունը Բալմերի ընդհանրացված (6) բանաձնի

տե-

սական հիմնավորումնէ:

(6)

ն

(14) բանաձներիհամեմատությունիցհետնում

է

Ռիդբերգի

հաստատունի տեսական արտահայտությունը՝ Է-

ա

47-Ը

Հ

109737 սմ",

(15)

որի արժեքը շատ մոտ է (1) բանաձնում առկա փորձառականարժեքին, ինչը հաստատում է ջըրածնանման ատոմներիհամար զարգացվածԲորի տեսությանճշմարտացիությունը: Իրականում Ռիդբերգի հաստատունի արժեքը շատ ավելի մոտ է

փորձառականարժեքին:

Բանն

այն է,

որ

(12)

ն

(14) բանաձներնար-

տածելիս ենթադրվելէ, որ միջուկն անշարժ է: Միջուկի շարժումը հաշվի առնելու համար անհրաժեշտ է էլեկտրոնի զանգվածըփոխարինել նրա

բերվածզանգվածով`7,

-

նք

/Օո--ՖՈ,

որտեղ 1/ր միջուկիզանգվածն

Տեղադրելովայն (15) բանաձնիմեջ՝ կստանանք.

է:

հ

Քյ-------Հ-109677սմ:. լգ

ւ:

(6)

Ն/

ճշտությամբհամընկնումէ փորձովորոշվածարժեքիհետ: նվիրվածէ ջրածնիատոմականսպեկտրիԲալմերի Այս աշխատանքը Նշված սերիայիսպեկտրայինգծերի ալիքուսումնասիրությանը: սերիայի ճերի երկարություններըբավարարումեն (1) առնչությանը: որը մեծ

նպատակը Աշխատանքի Այս աշխատանքինպատակնէ. 1.

ԷՏ, ՒԼ գծերին համապա-

Որոշել ջրածնի ատոմի սպեկտրում 8.,

տասխանողալիքների երկարությունները: 2.

Ամեն մի ալիքի

իր երկարությանըհամապատասխաճնեցնել

ամբողջ

թիվը: 3.

Հաշվել Ռիդբերգիհաստատունը՝օգտվելովորոշվածալիքներիերկա7 ամբողջթվերից: րություններիցն դրանցհամապատասխանող

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

Աշխատանքումօգտագործվում է

7ԽԼ-2

ԿԱՐԳԸ

մեներանգիչ,ռրի ելքի ճեղբը

փոխարինվածէ օկուլյարով: 7Պ/1-2 մեներանգչի կառուցվածքը ն աշխատանքի սկզբունքընկարագրվածեն Աշխատանք 1-ում: Աշխատանքըկատարվումէ հետնյալ հաջորդականությամբ. 1. ա.

բ.

Մեներանգչիաստիճանավորումը

Ֆ//-2

սարքի ռելսի վրա տեղադրել սնդիկային լամպը, այն ընդհուպ

մոտեցնելով մուտքիճեղքին: 10 թմբուկի օգնությամբ(Աշխ.1, նկ.10) հերթով օկուլյարի տեսադաշտի սլաքի դիմացբերել սնդիկիսպեկտրիբոլոր երնացողգծերը,

օգնությամբգրի առնել թմբուկի

ամեն

ցուցմունքը:

ցուցչի

մի գծին համապատասխանող

Կառուցել ալիքի երկարությանն թմբուկի ցուցմունքի միջն կախման գրաֆիկը՝դիսպերսայինկորը, հաշվի առնելով, որ սնդիկի սպեկտրի առավել ինտենսիվ սպեկտրայինգծերին համապատասխանումեն ա-

գ.

լիքի հետնյալ երկարությունները՝6907.,

5790,7., 5769,64.,5460,74,

4, 4358,3 Ճ,40464:

Ջրածնի ատոմի սպեկտրայինգծերի ալիքի երկարությունների որոշումը

2.

ԾԽԼ-2

ա.

2»

սարքի ռելսի վրա տեղադրել ջրածնի լամպը մուտքի ճեղքից

հեռավորությանվրա (7-ը կոնդենսորայինոսպնյակի կիզա-

կետայինհեռավորություննէ): Կոնդենսորայինոսպնյակի օգնությամբլամպի լուսարձակող մազանոթի պատկերըպրոյեկտել մուտքի ճեղքից առաջ դրվող էկրանին,

բ.

Գգ. .. դ.

4Բ

այնուհետն էկրանը հեռացնել: Գրառել աստիճանայինթմբուկի ամեն մի գծին համապատասխանող

ցուցմունքը: ..Դիսպերսսյինկորի օգնությամբորոշել ջրածնի ատոմիսպեկտրային գծերիալիքի երկարությունները: 3.

Ռիդբերգիհաստատունիորոշումը

Ալիքի երկարությանյուրաքանչյուր գտնվածարժեքի ն դրան համա-

պատասխանող7 թվի օգնությամբ(1) բանաձնով հաշվել Ռիդբերգիհաստատունը: Սերիականօրինաչափությանճշմարտացիությանհայտանիշէ ծառայում ալիքի տարբեր երկարությունների համար ստացված /-ի արժեքների համընկնումը:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

2.

Ի՞նչ է սպեկտրային սերիան ն ինչպիսի՞ սերիաներ են դիտվում ջրածնանմանատոմներիսպեկտրում: Ո՞րն է Բորի քվանտացմանպայմանը շրջանայինուղեծրերիհամար:

3.

Ինչի՞ է հավասար ջրածնանմանատոմի ո-րդ ստացիոնարուղեծրի

լ.

շառավիղը

ն

ատոմի էներգիան, երբ էլեկտրոնը պտտվում է

այդ

ուղեծրով: ձ. 5.

Ինչպե՞սէ ստացվումԲալմերիընդհանրացվածսերիայի բանաձնը: Ինչպե՞սէ որոշվում Ռիդբերգիհաստատունիտեսականարժեքը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԱԼԿԱԼԻԱԿԱՆ ՄԵՏԱՂՆԵՐԻ

ՍՊԵԿՏՐՆԵՐԻ

ԱՏՈՄԱԿԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՍ

1. ՍԵՐԻԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

(Լ), Բոլոր ալկալիականմետաղճերի/լիթիում ում

(ք), ռուբիդիում(ՃԵ)

ն

ճատրիում(ՎՃ), կալի-

ցեզիում(ՇՏ) / ատոմականսպեկտրներըշատ

համեմատաբարպարզ տեսք ունեն: Այդ սպեկտրճերըճան նմանություն ունեն ջրածնի ատոմի սպեկտրին: Օգտվելով այդ որոշ ճմանությունիցՌ̀իդբերգն ալկալիականմետաղներիսպեկտրայինգծերը նույնպես խմբավորելէ ըստ առանձինսերիաների՝դրանքճերկայացնելով նման են իրար ն

հետնյալ կերպ. ՛

7"-

րԼ

ա

Լ0-5" ՛

|

որտեղ 71/4

Վ

Է

ւ.Շ-օ /

ԼՐ

ւ.

«թ

(ոթ)

գլխավոր սերիա,

-'

) `

լ -.

(Թ-4)) լ ----Յ

աշտ,

|

1կողմնակիսերիա,

0)

Ր

..Ակոռղմնակի սերիա,

մեծությունըտվյալ գծի ալիքայինթիվն է, Պ-ը՝ Ռիդբերգի

հաստատունը, 5-ը, ք-ն

ն Ձ-ճ տվյալ մետաղի համար հաստատուն ն մեկից փոքր թվեր են: 5 ՀՀ 1 ն ք ՀՀ 1 դեպքում գլխավոր սերիանհամընկնումէ ջրածնի ատոմիԼայմանի սերիայիհետ:

Փորձերըցույց են տալիս, որ ալկալիական մետաղի ատոմական սպեկտրայինգծերը հանդես են գալիս զույգերով կրկճակներով, ն Ռիղդբերգի (1) բանաձներըգրված են զույգ գծերից մեկի համար: Այդ բանաձներըմեկնաբանելուհամար անհրաժեշտէ ռրոշել ալկալիական

մետաղիատոմի էներգիանտարբերվիճակներումն, օգտվելովհաճախությունների մասին Բորի կանխադրույթից,որոշել տվյալ սերիայի անցումներին համապատասխանողֆոտոնների էներգիաները հ7-Խյ-քլչ որտեղ 12,-ը ո-րդ (վերին), իսկ 12-ն` Ճ-րդ(ստորին) մակարդակներիէներ-

գիաներն են: Սակայն Բորի տեսությամբ ալկալիական մետաղի ատոմի էներգիանճշգրիտորոշել հնարավորչէ:

Այս աշխատանքումտրված է խնդրի որակականքննարկումը,իսկ քանակական արդյունքներնստանալու համար օգտվում ենք փորձում ստացված տվյալներից:

Փորձերը ցույց են տալիս, որ ալկալիական մետաղի ատոմից մեկ էլեկտրոնհեռացնելուհամար պահանջվողէներգիան(առաջինիռնացման էներգիա) շատ անգամ փոքր է նս մեկ էլեկտրոն հեռացնելու համար աճհրաժեշտ էներգիայից (երկրորդ իոնացման էներգիա): Այսինքն` մի էլեկտրոնըշատ ավելի հեռու է միջուկից, քան մճացած էլեկտրոնները:

Այսպիսով,2 կարգաթիվունեցող ալկալիական մետաղի ատոմը կարելի է պատկերացնելհետնյալ կերպ: Ատոմի (2

միջուկին(որի լիցքը 26

մոտ են

է)

ն

-

վերջինիսհետ

1) էլեկտրոններըշատ միասինկազմում են

Հ

լիցք ունեցողմի ամփոփհամակարգ,որը կոչվում է ատոմականհիմք: Իսկ մի էլեկտրոնըհեռու է միջուկից: Այդ էլեկտրոնը կոչվում է օպտիկական, քանի

ատոմի օպտիկական սպեկտրը (վերը նշված սերիաները).

որ

էլեկտրոնի՝ մի վիճակից այլ վիճակներ անցումներով: Իրոք. իռնացված ատոմի սպեկտրում այդ սերիաներըչեն դիտվում: Այսպիսով. ալկալիական մետաղի ատոմում պտիկական էլեկտրոնը պայմանավորվածէ

պտտվումէ ատոմում

ՀՇ

այդ

լիցքով ատոմականհիմքի շուրջն այնպես, ինչպես ջրածնի

էլեկտրոնը պտտվում է միջուկի

շուրջը:

Այդ պատճառով էլ թվում

էր, թե ալկալիական մետաղի ատոմի էներգիական սպեկտրը (առանց ատոմական հիմքի էներգիայի) կարելի է ներկայացնել ջրածնի ատոմի էներգիականսպեկտրի բանաձնով՝

ք, `

ԶԱՐ

աօ

|

(2)

ա

»

Չի՞

ո՛

»

որտեղ 7-ը գլխավորքվանտային թիվն է: Գլխավոր քվանտային թվի

արժեքներիդեպքում էլեկտրոնը

համեմատաբարհեռու

է

գտնվում

մեծ

ատո-

մականհիմքից,ն (2) բանաձնըբավարար ճշտությամբկարելի է կիրառել մետաղիատոմիհամար: ալկալիական

Սակայն գլխավորքվանտայինթվի համեմատաբարփոքըարժեքների մետաղի ատոմի էներգիան տարբերվումէ ջրածնի ալկալիական դեպքում ատոմի էներգիայիցերկու պատճառով: Բանն այն է, որ օպտիկականէլեկտրոնի էլեկտրականդաշտն առաջացնումէ ատոմականհիմքիբնեռացում,այսինքն՝ ստեղծումէ դիպոլային

ուղղություննէլեկտրոնի շարժմանը զուգընթաց անընդհատ Էլեկտրոնի պոտենցիալ էներգիան արդեն կտարբերվի ջրածնի ատոմում էլեկտրոնիպոտենցիալէներգիայից, քանի որ, բացի էլեկտրոնը կկրի նան այդ հիմքի հետ կուլոնյան փոխազդեցությունից, դիպոլիազդեցությունը: Մյուս կողմից, ազիմուտային քվանտային թվի փոքը արժեքների մոմենտ, որի

փոփոխվումէ:

սեղմված են, ուստի դեպքում էլիպտական ուղեծրերը բավականաչափ կարող են թափանցելատոմականհիմքի տիրույթ: Հայտնի է, են

դ

որ

էլիպտականուղեծրերիՁ

գլխավոր քվանտային թվի

ն ծ

կիսառանցքներըորոշվում

ոջ ազիմուտային քվանտային թվի

ն

արժեքներով՝

որտեղ զլ -փ՛

ՀԱԻ:

զա.

«Հ

(3)

ո,,.

/ ուօ՞ 5.0,53-:10-սմհաստատունըջրածնի ատոմի

առա-

ջին ուղեծրի շառավիղնէ (Բորի շառավիղ):

Կարնոր է նշել, որ 77-ի տարբեր արժեքներիհամար ուղեծրերի՝ատոմականհիմքի տիրույթթափանցմանաստիճաններըտարբերկլինեն, ռրի պատճառովէլ տարբերկլինեն ալկալիականմետաղի ատոմիէներգիանեըը, այսինքն՝կվերանաայլասերումնըստ ազիմուտայինքվանտային թվի: Այսպիսով, ալկալիական մետաղի ատոմի էներգիական սպեկտրը (առանցատոմականհիմքիէներգիայի)կարելի է ներկայացնել

է,

--

՞

շհ՞

|

ՇՈՆ ԱՈ

|ո- ՃՍ.)

Ց

(4)

բանաձնով,որտեղ (ո) մեծությունըկոչվում է քվանտային ուղղում ն կախվածէ միայն 7. -ից: ք-ի մեծ արժեքներիդեպքում (շշ) -» 0, ն (4)

բանաձնը համընկնում է ջրածնի ատոմի էներգիական սպեկտրի (2) բանաձնիհետ:

գլխավոր քվանտային թվով որոշվում է միայն օպտիկական

էլեկտրոնովպայմանավորված էներգիականվիճակը: Տվյալ ալկալիական մետաղի ատոմի համար 7-ի ամենափոքը արժեքըհամապատասխանումէ

հիմնական (չգրգռված) վիճակին, քանի ռր դրանից փոքր քվանտային թվերով բոլոր վիճակներըլրացված են մնացած էլեկտրոններով:Այսպես, 2, ՀՔ-ի ատոմի համար ողրղ 3, Ի-ի օրինակ, Լ1-ի ատոմի համար դոլ -

ատոմի համարհոլո -4նայլն:

Ճ(ջ)-ն որոշվում է փորձնակաճեղանակով: Հիշենք, որ

բոլոր ոց

1 վիճակներըկոչվում են

-

3՝ Ժ վիճակներ,դչ

վիճակներ, ոջ

4՝

-

/

վիճակներ,ոՀ

վիճակներն

2՝թ

այլն: Բոլոր ալկա-

լիական մետաղներիչգրգռված ատոմների օպտիկականէլեկտրոնները գտնվումեն

վիճակում(ոՀ

1): Ընդունվածէ

տառիցառաջ գրել գլխա-

վոր քվանտայինթվի արժեքը:Այսպես, ԷԹ-ի չգրգռված ատոմում օպտիկական էլեկտրոնիհամար7

3, 7ջ-

1, ուստի այն գտնվումէ 35 վիճակում:

Եթե ստորին վիճակի գլխավորքվանտային թիվը նշանակենք1-ով, 1 ն

ապա

քվանտայինթվերով որոշվող (կրճատ` էչ») վիճակում

7-1

գտնվողատոմիէներգիան`

2)

լ

(

-ձչ

6)

)

Գլխավորսերիայիսպեկտրայինգծերնառաջանումեն, երբ ատոմում լք վիճակումգտնվողօպտիկականէլեկտրոննանցնումէ ամենացածը85 վիճակ (նկ.12): Այդ անցմանդեպքումճառագայթված ֆոտոնիէներգիան`

հ».Գի Հի, ՛

ՔԵՆ "ի

|

4:

| Է

(Ս-ի

|| ի-ճի |

Լ

:

կամ "-

,

ՊԸ | 451"«լ

Է"

|

ն:-Ճ.

ի

)

ն, Խո) -

:

աաա

Ա-4)

ե-Ճ,).

(2)

Ք-ը Ռիդբերգի հաստատունն որտեղ

է:

Առաջին կողմնակիսերիայի սպեկտրային գծերն առաջանումեն. երբ

գրգռված ատոմի օպտիկական էլեկտրոնը ամենացածըէք վիճակ.

կամ`

ւու

ո

7» ՀԵԶ,

վիճակից անցնում

բ

Տար

ԱԶ

հոլԼՀԵե-ե,.Հ ո-ա

ոմ

լ

ն -ձ,ի Ֆ

լ

է

|

-

եք

| Ս-ձա) :

(Ո 237

(8)

լ

Երկրորդ կողմնակի սերիայի սպեկտրայինգծերն առաջանումեն, երբ

գրգռված ատոմի օպտիկական էլեկտրոնն

վիճակից անցնում է

ամենացածը էջքվիճակ.

է,

հոՀԽ,-Խջ-.ր-

կամ՝ առ.

(7,

ն

ի

6`

Չի՞

ր

|

Թ-ի

բեր1

աքձ.)|

ԷԵ ավ լ

լ

Զ-ի

Ծ9

հետ, (9) բաճնաձները կհամըճկնենՌիդբերգի(1) բանաձների

եթե, օրինակ,Ի2-ի համարընդունենք,որ 1Է5-3-Ճ42Ւքթ-3-ձցն ոՒմՀոՃշ:

Ալկալիական մետաղների(ինչպեսճան բոլոր տարրերի)ատոմական սպեկտրներում դիտվում է հետնյալ առանձնճահատկությունը. սպեկտրում դիտվում են միայն այն գծերը, այսինքն` թույլատրելի են միայն այն անցումները, ռրոնց դեպքում ազիմուտային քվանտայինթիվը փոխվումէ մեկով, այսինքն` ջ1 Այս պնդումը կոչվում է ջոկման կանոն ն է փորձճական ճաճապարհով: Հետագայումջոկման կահայտնաբերվել

նոնինտրվելէ տեսականմեկնաբանում:

2. ՍՊԻՆ-ՈՒՂԵԾՐԱՅԻՆ

ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Ինչպես արդեն նշվել է, ալկալիակաճմետաղներիբոլոր սպեկտրային գծերը հանդես են գալիս զույգերով` կրկճակճերով (երկու` իրար շատ

մոտ

դասավորվածգծեր):

Այդ զույգերիհամարդիտվումեն հետնյալ օրինաչափությունները. 1. Գլխավոր սերիայի գծերի զույգի ալիքային թվերի տարբերությունն ամենամեծն է առաջին զույգի համար ն գլխավոր քվանտայինթիվը մեծացնելիսայն աստիճանաբարփոքրանումէ: 2. Առաջին ն երկրորդ կողմնակի սերիաների համար այդ տարբերությունը հաստատուն է ն հավասարէ գլխավորսերիայի առաջինզույգի ալիքային թվերի տարբերությանը: Սպեկտրայինգծերի զույգերի գոյությումը պայմանավորվածէ իրար մոտ երկու էներգիական վիճակների գոյությամբ, կամ, ինչպես շատ ընդունվածէ ասել, էներգիականվիճակներիճեղքվածությամբ: Ալկալիական մետաղների սպեկտրային գծերի կըրկնականությունը, կամ, որ նույնն է, էներգիականվիճակների ճեղքվածությունըբացատրելու համար Ուլենբեկն ու Գաուդսմիթնառաջարկեցինմի վարկած, համաձայն որի էլեկտրոնն ուն սեփական մեխանիկական ն մագնիսական մոմենտներ:Սեփականմեխանիկականմոմենտն անվանեցինսպին: Ելնելով այն փաստից, որ ատոմում ուղեծրային մեխանիկականն մագնիսական մոմենտների մեծությունները քվանտացված են, այ-

-ոջհ

սինքն՝ ք, տոնն

ն

/,

-Պջաց (յմց

-

օհ/2/Ը հաստատունըԲորի մագնե-

է), սեփական մոմենտներիննույնպես վերագրեցինքվանտացված

արժեքներ,այսինքն` թ, Հ5հ 5-ն

ն

յլ

ՀՕաց:

անվանեցինսպինայինքվանտայինթիվ: Հետագայում(օրինակ`

Շտեռնի ն

Գեռլախիփորձից)պարզվեց,որ

ԺՀ

25:

Էներգիականվիճակների ճեղքումն Ուլենբեկն ու Գառւդսմիթըբացատրեցին հետնյալ կերպ: Քանի որ էլեկտրոնն ունի սեփական մեխանիկական մոմենտ, ապա այն ուղեծրային մոմենտներինկատմամբ դեպկունենա որոշակի դասավորվածություն: Տվյալ դասավորվածության քում յմ, սեփականմագնիսականմոմենտի ն ի, ուղեծրայինմագնիսական

որն անվանում

էներգիան. փոխազդեցության դաշտի

էներգիա, տրվում է փոխազդեցության

ՃԻՀ--յրլք,

եմ

սպիս-ուղեծրային

-յւ մի, «650,

-

(10)

որտեղ 6.-ը սեփականմագնիսականմոմենտի ն ուղեծրային բանաձնով,

միջն կազմվածանկյունն է: դաշտի

Ելնելով այն փաստից, որ ալկալիական սպին-ուղեծրայինփոխազդեցությանէներգիանընդունում է մետաղներում

միայն երկու արժեք (գծերը երկուսն են), 6. անկյունն ուճի միայն երկու արժեք:Քանի որ հավասարակշիռվիճակներում6, 0 կամ 6, Պ, ուրեմն Հ

սպինն ուղեծրի նկատմամբկարող

Հ

դասավորվել միայն զուգահեռ կամ

է

հակազուգահեռ:

Սպեկտրայինգծի ալիքի երկարությունըորոշվումէ երկու վիճակների (վերինն ստորին) էներգիաներիտարբերությամբ,ն եթե ճեւլքված լինեին բոլոր վիճակները,ապա սպեկտրայինգծերի թիվը կլիներ երկուսից ավելի: Ինչպես ճնշվեց,գլխավոր սերիայի սպեկտրայինգծերն առաջանումեն, երբ ատոմում

վիճակում գտնվող օպտիկական էլեկտրոնն անցնում է

ոք

ամենացածր 1

դունել, որ ն

դաշտը

վիճակ: Ուլենբեկը ն Գաուդսմիթը ստիպված եղան ըն-

վիճակներըչեն ճեղքվում,այսինքն`5 վիճակներումուղեծրային են:

մոմենտներըբացակայում

Դրա համար ոջ ազիմուտային

քվանտային թիվը փոխարինվեց մի նոր /-

կոչվում ԼՀ

0,

է

1.2,....ո

ուղեծրային -

Լ

նշանակումները07չ-

քվանտային

վիճակ

քվանտային թվով. կարող

է

որը

ընդունել

ուսենալով արդեն ընդունված 0 արժեքը

2-ը մ վիճակին այլն: Այսպիսով, ոսլեծրային մեխասիկականն մագնիսական մոմենտ4

ն

| Ն

այլն) կստանանք. որ /-

ն

է վիճակին, 1 համապատասխանում

-

թիվ

արժեքներ: Նկատի 1`

7,

-

ներիմեծություններն ընդունում են թ,

1-ը ք վիճակին. 1

Հմի

ն

յէ,

-

Հ

ու արժնքներ:

Սեփականն ուղեծրային մոմենտներիզուգահեռ կամ հակազուգահեռ դասավորությունունեցող վիճակները կտարբերվեն իրարից ոչ միայն

էներգիայով, այլն լրիվ (գումարային)մոմենտով,որը ոչ խիստ քվանտային մոտեցմամբ կարելի է ներկայացնել/-թշ ք: տեսքով, իսկ լրիվ մոմենտին համապատասխանող քվանտային թիվը, ռրը կոչվում է ներքին

քվանտայինթիվ,7

-՝

7Է

կող ատոմներիհամար /

տեսքով: Մեկ օպտիկականէլեկտրոնպարունա-

-1Հ1/2, բացի 5 վիճակներից,որտեղ / 1/2:

վիճակներն իրարից տարբերելու համար վիճակի խորհրդանիշի (տառի) ճներքնիաջ անկյունում գրվում է ներքինքվանտայինթվի արժեքը: (զուգահեռ Այսպես, օրինակ, 4Ք5շ նշանակում է՝ 7 Հ4, 121, /-3/2 ադ

դասավորվածություն):4Քլյչ ճշանակում է՝

Հ

4,

71Հ1, 7Հ

1/2 (հակա-

զուգահեռդասավորվածություն):Ընդհանրությունըչխախտելուհամար Լ/2 է

գրվում ճան

վիճակներիհամար:Նկ.12-ում բերվածէ նատրիումիատոմի

հնարավորէներգիականվիճակներիսխեմանգլխավորքվանտայինթվի ո

ՀՕ արժեքների համար: Վիճակները պատկերվածեն

հորիզոնական

կարճ գծերով, ռրոնց կողքին գրված է խորհրդանիշը:Վիճակի էներգիան որոշվում է գծի դիրքով ուղղաձիգ ուղղությամբ (նկարում մասշտաբը չի պահպանված):Նատրիումի ատոմի օպտիկականէլեկտրոնիամենացածր

էներգիականվիճակը 35.շ վիճակնէ,

որը

կոչվում է հիմնական:Մնացած

գրգռված: Սխեմայում նշված են ջոկման կանոնով թույլատրվող անցումներըն դրանց համապատասխանողալիքի

բոլոր

վիճակները կոչվում

են

(թեք գծեր): Սխեմայում ԺՄվիճակներիճեղքումըհաշվի չի երկարությունները առնված,քանի ռր այդ վիճակներումսպին-ուղեծրային փոխազդեցության էներգիանշատ փոքրէ: Գլխավոր սերիայի ն երկրորդ կողմնակիսերիաների գծերի կրկնա-

կանությունըպայմանավորվածէ միայն ք վիճակներիճեղքումով:Քանի որ երկրորդկողմնակիսերիայի գծերնառաջանումեն, երբ էլեկտրոնըորնէ 75 վիճակից անցնում է ամենացածրէշ վիճակ,

ապա

այդ

կրկնակները

պայմանավորվածկլինեն միայն /ճ7վիճակի ճեղքումովն բոլոր

կրկնակ-

ճերի համար ալիքային թվերի տարբերությունըկլինի նույնը: Գլխավոր

սերիայի կրկնակներնառաջանումեն տարբեր ք վիճակներիճեղքման հետնանքով:Սակայն ամենամեծ

ճեղքում առաջանումէ ամենացածրթ

վիճակում,քանի որ ուղեծրայինդաշտն այդ վիճակումամենամեծն է: Այդ պատճառով էլ գլխավոր սերիայի առաջին կրկնակի ալիքային թվերի տարբերություննամենամեծն

է:

Օպ5895,930 Օ25889,963

ՅՏՀշ

Նկ.12. Նատրիումի ատոմիէներգիականվիճակներիսխեման

Գնահատենք սպին-ուղեծրային փոխազդեցությանէներգիան ջրածատոմներիհամար: Դրա համարանցնենքայն կռորդիճատական համակարգին,որտեղ էլեկտրոննանշարժ է, իսկ միջուկը պտտվում է նրա նանման

շուրջը

(ճկ.13): Միջուկի պտույտով պայմանավորված 7 շրջանային

հոսանքի մագնիսականդաշտը՝

ո,-Հր, Ըճ. որտեղ

Հ-ն

ան

լույսի արագությունն է վակոտւմում, Ձ,-ը՝ էլեկտրոնի ո-րդ

ուղեծրի շառավիղը՝ 4,

71257: 26 Հիշո՞/

լիցքով միջուկի ստեղծած հո-

ԷԼ

Նկ.13. Միջուկի շարժումն էլեկտրոնիհետ համակարգում կապվածկոորդինատական

սանքի

7-22/7,

արտահայտությունը(7-ը

ուղեծրով էլեկտրոնի

7-րդ

պտտման պարբերությունն է) տեղադրելով(11) բանաձնում ն օգտվելով

էլեկտրոնի իմպուլսի մոմենտի քվանտացման

Հ-ի ո0200.

պայմանից,

կստանանք՝

ջա--»--Իա»ա--.--: «1 Շգ ո

Օա

ա

(10) բանաձնում տեղադրելով օ056, 1, Հ

ճան

յ,

(12)

Ճ

Հ

/ց

Հ

ինչպես օՌ/2Թ6Շ,

ք/, -ի համարստացված(12) բանաձնը,կստաճանքսպիճ-ուղեծրային

փոխազդեցությանէներգիայիարտահայտությունը՝

ձե-----

օհ

26ռհ

«ոռ

--

ր

Հ

Դ

դ

(3)

որտեղ

Օ-Հ՛/ԽՇա137Հ72973-10՝մեծությունը

կոչվում է սպին-

կամ ճուրբ կառուցվածքիհաստատուն: փոխազդեցության ուղեծրային

փոխազդեցության հաշվառմամբ էներգիայի Սպիճ-ուղեծրայինՑ

արտահայտությունջրածնանման ատոմճերի համար ստացել է ճշգրիտ

Դիրակը:Այն ումի հետնյալ տեսքը. լ 276: 22:

Պ.

ՏՅ

Բանաձնից

2հ՞ո

հետնում

է,

ԱՒԾ

"7

Վ-ի

|

(14)

ձդ

ճեղքված վիճակների էներգիաների

որ

օ՞2՝մեծությանը ն փոքրըկարգաթվով

համեմատականէ տարբերությունը

փոքր՝ 105ԷՎ-ի կարգիմեծություն է: Այդ պատ-

տարրերիհամար այն շատ ճառովջրածնիատոմիսպեկտրումկրկնակներչեն դիտվում: Ալկալիականմետաղների համար (14) բանաձնը կիրառելի է միայն որոշ վերապահումներով, սակայն ճեղքված վիճակների էներգիաների

տարբերությանկախումը օ-2՝ մեծությունից չի փոխվում: ԼԼյսպես, գլխավոր սերիայի առաջինկրկնակի երկու գծերի ալիքներիերկարությունների տարբերություններընատրիումի(2 11), ռուբիդիումի(2 37) ն ցեզիումի Հ

Հ

64, 1481 ն 423 Ճ: (2Հ 55) համարկազմումեն, համապատասխանաբար,

Աշխատանքի նպատակը Աշխատանքինպատակն է ուսումնասիրել նատրիումի ատոմական սպեկտրըճառագայթմանտեսանելիտիրույթում:

1.

2.

Աշխատանքում դրվումէ երկու խնդիր. Խնդիր 1. Որոշել նատրիումի դիտվող սպեկտրային գծերի ալիքների երկարությունները:

Որոշելայդ գծերիսերիականպատկանելությունը: Որոշելտ,քնԺվիճակների էներգիաներիքվանտայինուղղումները: Խնդիր2. Ելնելովնատրիումիկրկնականգծերի համար փորձնականորենստաց-

3.

ված ալիքների երկարությունների արժեքներից,հաշվարկել սպին-ուղե-

ծրային փոխազդեցության էներգիան:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Խնդիր 1. լ.

ՖԽ/1-2

մեներանգչի մուտքի ճեղքը լուսավորել սնդիկային լամպի

լույսով, այնուհետն, օգտվելով սնդիկի սպեկտրի երնացող գծերի

հայտնի ալիքներիերկարություններից, աստիճանավորել մեներանգչի թմբուկիցուցմունքներըն կառուցել դիսպերսայինկորը: 2.

ՄԻՈԼ-2

մեներանգչի ճեղքը լուսավորել նատրիումի լամպի լույսով ն

դիսպերսայինկորի օգնությամբ որոշել նատրիումիսպեկտրի բոլոր երնացողգծերիալիքներիերկարությունները: 3.

Օգտվելռվ նատրիումիատոմի էներգիականվիճակների սխեմայից (ճկ.12)՝ որոշել այդ գծերի սերիականպատկանելությունըն գլխավոր քվանտայինթվերիհամապատասխան արժեքները:

4.

Օգտվելով(7)

ն

գծի (էՀ 3, ո-3) Հ

(9) բանաձներից ն ելնելովգլխավորսերիայի առաջին ն

երկրորդկողմնակիսերիայի երկրորդգծի (Է- 3,

5) փորձումչափված ալիքի երկարությանարժեքներից՝որոշել 5

ն.

ք վիճակներիքվանտայինուղղումները: 5.

Օգտվելով(8) բանաձնիցն առաջին կողմնակիսերիայի երկրորդգծի

(է-3,

փորձում չափված ալիքի երկարությունից` որոշել մ

ո-4)

վիճակներիքվանտայինուղղումը: 6.

Հաշվի առնելով, 5.-

որ

ԻՅ-ի ատոմի առաջին իոնացման էներգիան՝

5,1 ԷՆ որոշել Ճ, քվանտայինուղղումը՝օգտվելով ոչ

2ի՞

(դ-'Ճ.)

բանաձնից:

Խնդիր 2. Օգտվելով (Ճշ

Հ

հ-/7. հօ/4չ բանաձնից, որտեղ 41-ըն 42-ըկրկճա--

կին պատկանող գծերի ալիքի երկարություններն են, հաշվարկել սպին-

ուղեծրային փոխազդեցությանէներգիան ն այն համեմատել (13) ճաձնիցհետնողտեսականարդյունքիհետ:

բա-

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ

լ.

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչ սերիաներ են դիտվում ալկալիական մետաղներիսպեկտրում ն

դրանքի՞նչ նմանությունունեն ջրածնի ատոմի սերիաներիհետ: 2.

Ի՞նչ փաստերից ն դատողություններից ելնելով ալկալիականմետաղի ատոմըկարելիէ նմանեցնելջրածնի ատոմին:

3.

4.

Տ. 6.

7.

Ի՞նչ պատճառներովէ ալկալիականմետաղիատոմի էներգիանտար-

բերվումջրածնի ատոմիէներգիայից: Ի՞նչ բանաձնովէ ներկայացվումալկալիականմետաղիատռմիէներգիական սպեկտրը, ի՞նչ է քվանտային ուղղումը ն ինչու՞ է այն կախվածազիմուտայինքվանտայինթվից: Բացատրելայլասերմանվերացումը: Ո՞ր քվանտային անցումներովեն պայմանավորվածգլխավոր, առաջին ն երկրորդ կողմնակիսերիաներիսպեկտրայինգծերը: Ջոկման ինչպիսի՞կանոնտեղի ունի այդ անցումներիհամար: Ի՞նչպեսեն որոշվում քվանտայինուղղումները 5, ք ն 4 վիճակների համար:

84.

9.

10.

11.

Ի՞նչ օրինաչափություններեն դիտվում ալկալիական մետաղի գլխավոր ն կողմնակիսերիաներիսպեկտրային գծերիկրկնակներիհամար: Ինչու՞մ է կայանում Ուլենբեկի ն Գաուդսմիթիվարկածը: Ի՞նչ փոհետնանքէ էներգիականվիճակներիճեղքումը: խազդեցության Ինչպե՞սէ հիմնավորվում5 վիճակներիճեղքված չլինելը ն ուղեծրային

քվանտային թվի անհրաժեշտությունը: Ի՞նչ է ներքին քվանտայինթիվը, գրել վիճակի խորհրդանիշը,բացատրել տարբեր սերիաների կրկնակների փորձով դիտված օրի-

ճաչափությունները: Ի՞նչ դատնողություններիցելնելով կարելի է գնահատել սպինուղեծրայինփոխազդեցության էներգիան: 13. Ինչպե՞սկարելի է փորձնականորենորոշել սպին-ուղեծրայինփոխազդեցության էներգիան: 12.

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԵՐԿՈՒ ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ

ԱՏՈՄԻ ՍՊԵԿՏՐԻ

ԷԼԵԿՏՐՈՆ

ՈՒՆԵՑՈՂ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԱՍ

1. ԱՏՈՄԻ ՎԵԿՏՈՐԱԿԱՆ ՄՈԴԵԼԸ

Հելիումիատոմըկազմվածէ

326 լիցք ունեցող միջուկիցն նրա շուրջը

պտտվող երկու էլեկտրոններից: Բորի տեսություն, կիրառելի է միայն ջրածնաճման (մեկ էլեկտրոն ունեցող) ատոմներիհամար ն արդեն կիրառելի չէ հելիումի ատոմիհամար,քանի որ մեկիցավել էլեկտրոններպարու-

ճնճակող ատոմներում,բացի միջուկ-էլեկտրոնկուլոնյան փոխազդեցությունից, առկա է նան էլեկտրոն-էլեկտրոն կուլոնյան փոխազդեցությունը, որն էլեկտրոն-միջուկփոխազդեցությանկարգի է: Պետք է նկատիունենալ, որ մի էլեկտրոն ունի ուղեծրային մեխանիկական ն մագնիսական մոմենտներ, ուստի գոյություն ունեն նան ուղեծրային մոմենտներիփոամեն

խազդեցություններ: Բացի դրանից,ամեն մի էլեկտրոն օժտված է սեփան մագնիսական կան մեխանիկական մոմենտներով, ուստիգոյությունունեն ճան

սպին-սպինայինն սպին-ուղեծրայինփոխազդեցություններ: Ցանկացածատռմում միշտ գերակշռող է միջուկ-էլեկտրոնկուլոնյան ձգողությունը,այլապես ատոմըկայուն չէր լինի: Վերը թվարկվածմնացած

փոխազդեցությունների հաշվառմանանհրաժեշտությունըկախվածէ

ատո-

մի «կարգաթվի արժեքից:

Ամենապարզդեպքը, որն իրականանում է համեմատաբար փոքր կարգաթիվունեցող ատոմներում,այսպես կոչված նռրմալ կապն է, երբ էլեկտրոն-էլեկտրոնկուլոնյան փոխազդեցությանէներգիանմեծ է սպինուղեծրային փոխազդեցության էներգիայից: Մեծ կարգաթիվ ունեցող ատոմներումգերակշռողէ դառնումսպին-ուղեծրայինփոխազդեցությունը, ն ամեն

մի էլեկտրոնիգումարայինմոմենտըփոխազդում է մյուս էլեկտ-

րոններիգումարայինմոմենտներիհետ: Այդպիսիկապը կոչվումէ /--/ կապ: Միջին կարգաթիվ ունեցող ատոմներում իրականանումեն ավելի բարդ միջանկյալկապեր:

Նորմալ կապի համար Ռասսելի կողմիցմշակված է ատոմի այսպես մոդելը, որը վերաբերվումէ այն էլեկտրոններին, կոչվածվեկտորական որոնցստացիոնար վիճակների էներգիաների տարբերությունն օպտիտիրույթումէ (օպտիկական էլեկտրոններ): Այս պայմանին բակական են ատոմի արտաքին ն հաճախ լրիվ չլրացված թաղանթի վարարում

էլեկտրոնները:

մոդելիհիմքումընկածեն հետնյալ դրույթները. Ատոմիվեկտորական լ. Ատոմի բոլոր օպտիկականէլեկտրոններիսպիներըդասավորվում են կամ զուգահեռ,կամ հակազուգահեռն գումարվումեն վեկտորապես,

այսինքն` 5-5:

Քանի

էլեկտրոնի սպինը

որ

Դ/2 է,

ապա

գումար

սպինը կլինի ամբողջ թիվ անգամ Դ, եթե էլեկտրոններիթիվը զույգ է, թիվըկենտ է: թիվ անգամ7, եթե էլեկտրոնների կիսաամբողջ

Տ|ՀիՏզչ որտեղ Տ,

ն

մեծությունըկոչվում է ատոմի սպինայինքվան-

տային թիվ: Երկու էլեկտրոնի դեպքում այն կարող է լինել 1 (սպիների զուգահեռդասավորություն)կամ 0 (սպիների հակազուգահեռդասավորու-

թյուն): Երեք էլեկտրոնիդեպքում Տ, Հ3/2,1/2: 2.

Ատոմիբոլոր օպտիկական էլեկտրոններիուղեծրային մոմենտները

գումարվում ենճ վեկտորապես. այսինքն՝

Լ-ՖԼկ:

Սակայն ուղեծրային

մոմենտներիմիջն թույլատրելի են միայն այն անկյունները,որոնց դեպքում գումարն ամբողջ թիվ անգամ հ

Շ|

Հհ:

է:

Գումարմոմենտը կարող է լինել` շի

հ

--Վ

Իք՞

շի

ՀՀԵ՛ի շի

/-2հ,

Օրինակ, ենթադրենք Ո

Ս ՀՅհ: Լ

2շհ: |, ինչպեսցույց է

«Յհ

լլ-2հ

2ի

Ա.-հ

նհ

ե

Նկ.14. Ուղեծրային մոմենտների գումարմանօրինակներ

| հք,,որտեղ

տրված նկ.14-ում:

Հ

1, մեծությունը կոչվում

է

ատոմի

ուղեծրայինքվանտայինթիվ: 3. Ատոմի սպինային ն ուղեծրային մոմենտները գումարվում վեկտորապես,այսինքն` Մ

Հ

1,

Տ:

Հ

Սակայն թույլատրելի են 4.-ի

ն

են

5-ի

միջն միայն այն անկյունները,ռրոնց դեպքում 7-ն ամբողջթիվ անգամ հ է՝ գույգ

թվով էլեկտրոններիդեպքում ն կիսաամբողջթիվ անգամ 7` կենտ

թվովէլեկտրոններիդեպքում:

խեն

որտեղ Մ. մեծությունը կոչվում է ատոմի ներքին քվան-

տային թիվ: Ամբողջ ատոմի սպին-ուղեծրայինփոխազդեցությանէներգիան, այսինքն` գումարային սեփական մագնիսական մոմենտի ն գումարային ուղեծրային մագնիսական դաշտի փոռխազղեցության էներգիան`ՃՔ

Հ

-քչմիլ

Հ

-/չքիլ օօՏ(ՏԼ) : Ճ5-ի հնարավորարժեքների

թիվը, որը կոչվում է վիճակի մուլտիպլետականություն,հավասարէննչտ

վեկտորներիմիջն հնարավորթույլատրելի անկյուններիթվին, այսինքԱ՝Մ վեկտորի հնարավորարժեքների թվին: Մ.-ի հնարավորարժեքներնընկած

(եյ-Տ5օ)-ի միջն: Ուրեմն, հնարավորարժեքներիթիվը 1 է, բացի 1 - 0 դեպքից, երբ 7-5, ն (մուլտիպլետականությունը) էներգիականվիճակըճեղքվածչէ: են

(նց 5շ)-ի

ն

2. ՎԵԼԻՈՒՄԻ ԱՏՈՄԻ ՍՊԵԿՏՐԸ

Երկու օպտիկական էլեկտրոն ունեցող ատոմներից ամենապարզ սպեկտրն ունի հելիումի ատոմը, որի երկու էլեկտրոնների սպիները, համաձայն վեկտորականմոդելի, կարող են դասավորվելիրար զուգահեռ ատոմի սպինային կամ հակազուգահեռ, ն, համապատասխանաբար, քվանտային թիվը՝ 5շ-- 1 կամ 5-0: Ուրեմն, ատոմի ուղեծրայինքվանտային թվի 7շ արժեքի դեպքում ներքին քվանտայինթիվը՝Մշ հշ- 1, մշ, Հ

կամ մշ-1,

եթե 5

Հ

1 (բացի Մշ

Հ

0 դեպքից)ն 7 Հ նշ, եթե 5.

-

0: Պարզ

է, որ ատոմի էներգիանկախված է երկու էլեկտրոնների7ղ ն ոշ գլխավոր

քվանտային թվերից ն մ ու ժչ ուղեծրային քվանտային թվերից: Բացի դրանից, ատոմում սպին-ուղեծրայինփոխազդեցության էներգիանկախված է նշի ն 5շ-ի արժեքներից ն ճրանց միջն անկյուճից, ուրեմն` ն 7-ի արժեքից: Այապիսով,հելիումի ատոմի 7

-

(յլ,

ոշ,

Ո, Ե, 1, 5շ, մ,) էներ-

գիանկախվածէ յոթ քվանտայինթվերից: Սակայն ճույն ատոմի երկու գրգռման (հիմնականվիճակից հանելու) միաժամանակյա էլեկտրոնների վիճակի

գրգռված հավանականությունը

տնողության

փոքր

շատ

Ուրեմն, գրգռման ն դեպքում ատոմի էլեկտրոններիցմեկը (կարնոր չէ՝ որը) ճառագայթման հ-0, միշտ գտնվում է հիմնական վիճակում, այսինքն լ-21, մ 03.105վ) լինելու

պատճառովչափազանց փոքր է:

Էշ Տո մո): Կազմենք հելիումի ատոմի հնաաղյուսակ:Չգրգռվածատոմիերկրորդէլեկտրոնընույնրավորվիճակների 0 վիճակում: Առաջինգրգռվածվիճակները պես կգտնվիԴշ - 1, մշ 0, նշ

ՔՀՔՍչ,

ե-շկՒեչ-են

Հ

են, որոնց թիվը հավասարէ վեցի: Իրոք, եթե ոՀ 2, վիճակներն 1.-ն կարող է ընդունել 0 (5 վիճակ) ն 1 (5 վիճակ) արժեքները

ո-Զ

ոչ» ապա

(հիշեցնենք,որ մշ /չ քվանտայինթիվը կարող է ընդունել0-ից ո 1 բոլոր արժեքները):Երբ Տ." 0 (սպիները հակազուգահեռեն), մշ նշ նույնպես -

--

-

կարող է ընդունել երկու արժեք՝ Մ,

Հ

0, 1: Այդ երկու վիճակներըճշանակ-

Այստեղառաջինթիվը՝ 2-ը, գլխավոր վում են 25ց ն 22լ խորհրդանիշներով: վիճակը նշանակվում է Տ տառով ն քվանտային թվի արժեքն է, մ.-0 1 վիճակը նշանակումեն Ֆ-ով, 7, -՝ 2-ը՝ Թ-ով, կոչվում է Տ վիճակ: 7.

3-ը Ք-ով

ն

ն

այլն

ն

անվանում են համապատասխանաբարՔ, 0, 7

վիճակներ: Այսպես, 7-2 ն, աջ

մշ ո

1 վիճակը՝2Ք-ով ն

Հ

Հ.

ն

Հ

7-0

4, 1,

Յ

վիճակը նշանակվումէ 25-ով, 7-2, 2 վիճակը՝40-ով: Խորհրդաճիշիճերքնեի

անկյունում գրվում է 7-ի արժեքը.օրինակ՝259-ով նշվում է

քվանտայինվիճակը, 2»լ-ով` 7-2,

2 դեպքում,երբ 5,

մեՀհզ

-

1.-

1, մ,

Հ

2, 7,

-

0,

1 վիճակը: Նույն

1 (սպիներըզուգահեռ են), ապա 7-0

դեպքում

Տ Հ1 վիճակի խորհրդանիշըկլինի 25լ-ը, իսկ 7-1 դեպքում ժո-ն կարող է ընդունել 7,2, 1,0 արժեքները:Այդ վիճակի խորհրդա: ճիշներն են`222,2թլ,2929

Վիճակների ճշանակումները որոշ դեպքերումկրկնվումեն: Օրինակ, 2Իլ (1-2, նչՀ 1, Մ.Հ 1) ճշաճակումըվերաբերվումէ ատոմի երկու տարբեր վիճակների: Առաջինվիճակ, որում երկու էլեկտրոններիսպիները

հա-

կազուգահեռեն՝ Տ, -- 0, ն երկրորդվիճակ, որում սպիներըզուգահեռ են՝ Տ-ն 1: -ի՝ ուղեծրայինմոմեճտիհետ կազմածանկյունը 1204 է, ե, Հ

ՏոՀ Ն 1.Հ 1 դեպքում7,-ն կարող է ընդունել երեք արժեք: Մ ն Տ վեկտոր-

5|

ճերի կազմած անկյուններն են` 05, որի դեպքում7,

մՀ1ն1805, իսկ Տշ

-

Հ

2, 1206,որի դեպքում

Այսինքն` Տ. - 1 վիճակներըտրիպլետ (եռակի) են,

մ, 0:

վիճակները` սինգլետ (միայնակ): Այդ վիճակներըտարբերելու

13-ի

համար խորհրդանիշի տառի վերին ձախ անկյունում գրվում է (25. արժեքը, որը 5շ

1 դեպքում 3 է, իսկ

Հ

,5շ

-

ՏՄ,

քում վիճակի խորհրդանիշը պատկերվում է Հելիումի ատոմի են

| |

|

| 21 |

Վ Ել

|

5-1

:

|

մ,

Ս

|

25.

|

ոս

2.

3.

|

ւ

|

Ը5.

|

Ի

255. Չր 2թ.2թ, 32. թյ

Լ

)յթ

|

նշանակում

լ

ււ

| լ

լ

ան |

լ ՑՆ

0`

"310.

լ

արժեքների համար:

.

ի

լ

| 0շանակում

մ,

|Ա1Ո0 9 լ

Հ

5-0

|

տեսքով:

հնարավոր էներգիական վիճակները բերված

բոլոր

ստորն տրված աղյուսակում

ոռ.

դեպքում` 1: Ընդհանուրդեպ-

2. 1.0

13551

-

|

33.

3:.

| |

Աղյուսակը նշում է, թե ինչպիսիէներգիականվիճակներեն հնարավոր

հելիումի ատոմում

ն

են այդ վիճակները ինչպիսի հաջորդականությամբ

դասավորված: Ելնելով դրանից, կազմենքէներգիականվիճակներիդիա-

գրամ (նկ.15), ռրում տրված են վիճակներիէներգիաներիմոտավոր արժեքները: Վիճակներիէներգիաներիճշգրիտ արժեքները կորոշենքփորձճականորեն,ելնելովհելիումիատոմիսպեկտրից: Հելիումի ատոմի սպեկտրի փորձարարականուսումնասիրությունից հայտնաբերվելէ երկու առանձնահատկություն: Առաջին.սպեկտրումդիտվում են միայն այնպիսի սպեկտրայինգծեր, որոնք համապատասխանում են կամ մի սիճգլետվիճակիցմի այլ սինգլետվիճակ անցմանը,կամ մի տրիպլետ վիճակից մի սպեկտրային գիծ,

որը

այլ

տրիպլետ վիճակ անցմանը, ն չկա

ոչ

մի

համապատասխանումէ տրիպլետ վիճակից

սինգլետվիճակ կամ հակառակ անցմանը:Սպեկտրնունի այնպիսիտեսք, կարծես ատոմներիմի մասը տալիս է սինգլետ, իսկ մյուս մասը`տրիպլետ

Հք.

ը.

Ք.

Տօ

լ 358

3թշ շ

ո

-

-

Առա

յ

--ծ-ծ0-ծ0.ծ0-..

Ծ------

ո-4

3Բ23.

ՀՀ-Ի

--

ւ--

ՐՐ

Յք.

յ

Տ

|

30:25 ոՀՅ

ո

-

2Ք6:2

շ

ոՀ1

՞

1Տօ

պարահելիում

| յ

օրթոհելիում

Նկ.15. Հելիումի էներգիականմակարդակների դիագրամ

գծեր: Նույնիսկկարծիքկար, որ բնությանմեջ գոյություն ունի երկու տեսակի հելիում`պարահելիում (միայնակ գծեր) ն օրթոհելիում(եռակի գծեր):

Երկրորդ.սպեկտրումբացակայում են այն սպեկտրայինգծերը, որոնք

են որնէ գրգռվածվիճակից155լ համապատասխանում վիճականցմանը: Սպին-ուղեծրային փոխազդեցությանէներգիան կախված է տարրի կարգաթվից (Ճոյչ-2՞), ուստի հելիումի (7-2) ատոմի սպեկտրում տրիպլետի զծերիալիքիերկարությունների շատ փոքրէ, ն տարբերությունը

նովորական սպեկտրային սարքերըեռյակիառանձինգծերըչեն ջոկում: գծերով հելիումիատոմի սպեկտրիննման սպեկտըունեն Ընդհանուր երկու օպտիկականէլեկտրոն ունեցող բոլոր տարրերը` հողալկալիական մետաղները, ցինկը ն կադմիումը,ուստի գրեթե նույն օրինաչափություն-

Հ

ները, հիմնականում` սինգլետային ն տրիպլետայինկառուցվածքը, դիտվում են նան այդ ատոմների սպեկտրներում: Այս աշխատանքում ուսումնասիրվում է կադմիումի սպեկտրը: Կադ-

միումի կարգաթիվը՝ 2-48, էներգիան կադմիումի

ուստի սպին-ուղեծրային փոխազդեցության

ատոմում

մի քանի հարյուր անգամ

մեծ

է, քան

հելիումիատոմում:

Աշխատանքինպատակը լ.

2.

3.

Այս աշխատանքինպատակնէ. Որոշել կադմիումիսպեկտրիտեսանելիմասում դիտվող սպեկտրային գծերիալիքի երկարություններըն, օգտվելով էներգիականվիճակների դիագրամից,վերծանելայդ գծերը: Ելնելով գլխավորսերիայի առաջին երեք գծերիալիքի երկարությունճերից` որոշել սպին-ուղեծրայինփոխազդեցությանէներգիան կադմիումիատռմում: Համեմատելկադմիումի ատոմի գլխավոր սերիայի առաջին տրիպլետի սպին-ուղեծրային փոխազդեցության էներգիան նատրիումի ատոմի գլխավոր սերիայի առաջին կրկնակի սպին-ուղեծրայինփոխազդեցությանէներգիայիհետ:

4.

Համոզվել,որ

այդ

էներգիանհամեմատականէ 2

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

4-ին:

ԿԱՐԳԸ

Աշխատանքը կատարվումէ Աշխատանք2-ում տրվածկարգով:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

Լ. 2. 3. 4. 5.

են գործումմեկիցավել օպտիկական Ինչպիսի՞փոխազդեցություններ էլեկտրոններ ունեցողատոմներում: է Ո՞ր կապն կոչվում նորմալկապ: Թվարկելվեկտորականմոդելիերեք հիմնականդրույթները: Քանի՞ հնարավորենթամակարդակէ առաջանումսպին-ուղեծրային փոխազդեցության հետնանքով:

Ինչու՞

է

ճպատակահարմար սպեկտրային գծերի տրիպլետային ոչ թե հելիումի ատոմի

կառուցվածքնուսումնասիրել կադմիումի ն սպեկտրում:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԶԵԵՄԱՆԻ ԵՐԵՎՈՒՅԹԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ մագնիսականդաշտի Արտաքին

ՄԱՍ ազդեցությունը լույսի վրա

հետա-

քըրքրել է դեռնսՍ.Ֆարադեյին:1896թ.Պ.Զենմանըփորձովհայտնաբերեց դաշտում տեղադրված լույսի աղբյուրի ճառագայթման մագնիսական երնույթը(Զեեմանիերնույթ): գծերիճեղքման սպեկտրային

Նկ.16-ում պատկերվածէ Զեեմանի փորձի սխեման: Էլեկտրամագհամասեռ մագնիսական ճիսի բնեռներիմիջն ստեղծված բավականաչափ

դաշտում տեղադրված ուղղվում

է

Շ

լոյսի

աղբյուիի առաքած ճառագայթումն

Տ սպեկտրային սարքերի վրա, որոնք գրանցում են

նրա

սպեկտրը: Մագնիսականդաշտի ուղղությամբտարածվողլույսը սպեկտրի վերածելուհամար մագճիսի բնեռներըդաշտիուղղությամբ շաղափվածեն:

111421 Կ

մ Նկ.16. Զեեմանիփորձիսխեման(Շ՝ լույսի աղբյուր, Տ՝ սպեկտրայինսարք, ՊՐ էլեկտրամագնիսի փաթույթներ)

Փորձերիարդյունքումմագնիսականդաշտում միայնակսպեկտրային զծերիճեղքմանհամարստացվելեն հետնյալ օրինաչափությունները, 1. Մագնիսական դաշտինուղղահայաց ուղղությամբ տարածվողճառագայթման սպեկտրում յուրաքանչյուրսպեկտրայինգիծ (5) ճեղքվումէ ո-

Ճել,

տ ն

Ի

ն գծայնորենբնեռացած ՃԵլ հաճախություններով

երեք բաղադրիչների,ընդ ռրում հաճախության/Ճ7լ, փոփոխությունը

2.

համեմատական է մագնիսականդաշտի լարվածությանը՝ Ճո -ՍՄ (նկ.17, ա): Մագնիսական դաշտի ուղղությամբ տարածվող ճառագայթման սպեկտրումյուրաքանչյուր գիծ (7) ճեղքվում բաղադրիչների,իսկ չշեղված`

7,

է 7-

Ճոլ

ն

ԽՀ

ձԵլ

հաճախությամբ,բաղադրիչը բացա-

կայում է (նկ.17, բ): ո

ո

1-0

օ

օ

|

|

Մ-Ճճղ

ն

11»0

Ա

Ճյ՛լ

Է-Ճ)ղ

Խ-Ճ)լ բ

ա

Նկ.17. Միայնակ սպեկտրային գծի ճեղքումը մագնիսական դաշտում (Զեեմանինորմալերնույթ). ա) լույսի տարածմանուղղությունն ուղղահայաց է Ս-ին, բ)լույսի տարածմանուղղությունը համընկնումէ այն ուղղի հետ, որով ուղղված է 71-ը: Ցույց են տրվածնան բաղադրիչներիբնեռացումները:

Մագնիսականդաշտում միայնակ սպեկտրային գծերի ճեղքումը հայտնիէ որպեսԶեեմանինորմալկամ պարզ երնույթ: դաշտում (րնճակ սպեկտրայինգծերիճեղքմանհամար Մագնիսական են ստացվել այլ օրինաչափություններ. 1.

(ծջ-ն կրկճակիերկու գծերիմիջն բնականճեղքումն է), կրկնակիգծերից մեկըճեղքվումէ 4, իսկ մյուսը 6 բաղադրիչների, ընդ որում ճեղքման չափը՝ Թույլ մագնիսականդաշտում, երբ Ճ7լ ՀՀծ»

ՃԵՀՀ`ՃԵլ -0/Ե, որտեղ

ճ-ն

Այսպիսով. կրկնակը ճեղքվում

ն

Ֆ-ն

է 10

ոչ

մեծ, ամբողջ թվեր են:

բաղադրիչների (նկ.18. ա): Թույլ

մագնիսական դաշտում դիտվող այսպիսի ճեղքումն անվանում են

Զեեմանիանոմալ կամ բարդ երնույթ:

2.

դաշտում, երբ ձԵլ » 65, կրկնակիերկու գծերի Ուժեղ մագնիսական է դիտվում երեք գիծ (բաղադրիչ)(նկ.18, բ): Սպեկտրային փոխարեն գծերիճեղքմանայս դեպքըհայտնի է որպես Պաշեն-Բակիերնույթ:

«-ծՆ-»

«-ծԵ-»

Է-0

-ձՄլ

Ճ1՛

ՆԴՃՄԼ

բ

ա

Նկ.18. Կրկնակ սպեկտրայինգծերի ճեղքումը. ա) թույլ մագնիսականդաշտում, բ) ուժեղ մագնիսականդաշտում (Տ2-ն կրկնակսպեկտրայինգծի բնական լայնությունն է)

Փորձը ցույց է տալիս, որ երեք ն ավելիգծերիցբաղկացածմուլտիպլետների համար մագնիսականդաշտում դիտվող սպեկտրայինգծերի ճեղքման պատկերներըշատ ավելի բարդ տեսք ունեն, ուստի այս

աշխատանքում չեն քննարկվում: ԼՈՐԵՆՑԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Զեեմանի նորմալ երնույթի տեսությունը մշակել է Լորենցը՝ ելնելով դասական պատկերացումներից:Ատոմը դիտվում է որպես ներդաշնակ տատամակ: Գրգռված ատոմում

էլեկտրոնը տատանվում է քվազիառաձգականուժի ազդեցության տակ ն ճառագայթում է էլեկտրամագնիսական ալիք: Մագնիսական դաշտում տատանվող էլեկտրոնի վրա ազդում է ճան Լորենցիուժը՝

Է որտեղ

6-ն

---ի.8 |,

էլեկտրոնիլիցքի մոդուլն

էլեկտրոնի արագությունը:

է, -ն՝

(Դ լույսի արագությունը,

օ-ն՝

Դիտարկենքկամայական ՕՃ ուղղությամբ տատանվող տատանակի վարքը մագնիսական դաշտում (նկ.19):

7,

ջ,

ոսղղանկյուն կոորդինա-

տական համակարգի սկզբնակետը համընկեցնենք էլեկտրոնի հավասա-

Նառա

ՆԱՆՑ

՛

՛

ԱՃ

-ՎՎՎ--------Հ-ՀՀ

Բոց

»

լ

|

թ

ԷԳ)

|

Փ

| | յ |

'

Օ

)՛

,՛

էկԷլ

՛

Հ

Եղօ05Փ

)

Նկ.19. Տատանակի գծային տատանումներիվերածումը երկու հակադիր ուղղություններով պտտական շարժումների

րակշռության դիրքի, իսկ հետ:

առանցքը մագնիսականդաշտի ուղղության Տատանակի տատանումները վերածենք բաղադրիչների: Բա,

ղադրիչներից մեկն ընտրենք համաձայն, այդ

առանցքի ուղղությամբ: (1) բանաձնի

ուղղությամբ էլեկտրոնի վրա

բաղադրիչը` 81,0,

ազդող

Լորենցի ուժի

«

քանի ռր |օլմմ| 0: Մյուս բաղադրիչնընտրենք)2 Լորենցի ուժը՝ որտեղ էլեկտրոնի վրա ազդող -

հարթության մեջ,

Քւլ Հ60լԱ յօ,

,

քանկ՝

որ

օ1Մ:

)չշ

հարթության մեջ

գծային

տատանումներըներկայացնենքորպես երկու` հակադիրուղղություններով պտտականշարժումներիգումար: Դաշտի բացակայությանդեպքումայդ պտույտներիհամարշարժման հավասարումըկարելի է ներկայացնել

աան տեսքով, որտեղ 7-ը )շ

(2)

հարթության մեջ շրջանի շառավիղն է, յ՞ը՝

քվազիառաձգականության գործակիցը,72-ը՝էլեկտրոնիզանգվածը, 42.-Մ՝ շրջանայինհաճախությունը՝

շմ չԷ:

Յ)

ոլ

դաշտում պտտվուլ էլեկտրոնի վրա Մագնիսական շարժմանհավասարումը կընդունի ուժի հաշվառմամբ

0-Ի

կամ ,Ի-

ԷՔ.լ

ազդող

/Է ԷՏ օ-Ա

Լորենցի

(4)

են տեսքը, որտեղ Է նշանները համապատասխանում չշ հարթության մեջ պտտմաներկու հակադիր ուղղություններին: (4) հավասարումից 1/7

դաշտում էլեկտրոնի շրջանային հաճախության համար մագնիսական կստանանք՝

5) Եթե մագնիսական դաշտի լարվածությունն ընդունենք հավասար պայմաններում ստացված նույնիսկ ամենամեծ արժեքին

լաբորատոր

104էրստեդ, ն տեղադրենքհիմնարարհաստատունների արժեքները, կստանանք6̀77/2770 105 ռադ-վ`::Լույսի տեսանելի ն ուլտրամանուշա15

Հ

կագույն տիրույթներում ց «1

ՀՀ): /2ուշաց

105 ռադ-վ՝ կարգի մեծություն է, ուստի

Հ

Ենթարմատային արտահայտության մեջ

երկրորդ

գումարելինանտեսելովմեկի նկատմամբ՝կստանանք.

Թ-ՕյՀԱՐԹ,ոօ.

(6)

որտեղիցհետնում է հաճախությանփոփոխության Ճջլ

`

Հ---Հ

ձ9

.-2

շո

ճոճ

Ս)

արտահայտությունը: Սպեկտրայինգծի հաճախությանՃ7լ փոփոխությունը կոչվում է լորենցյան շեղում: (7) բանաձնից հետնում

է, որ

սպեկտրային գծի լռրենցյան շեղումը կախված չէ 7ց սկզբնականհաճան խությունից ուղիղ համեմատականէ մագնիսական դաշտի լարվածությանը, ինչը շատ մեծ ճշտությամբհաստատվումէ փորձով:

Լորենցի տեսությունըբացատրումէ

ճան

7ց

հաճախությամբսպեկտ-

րային գծի բացակայությունըդաշտի ուղղությամբ տարածվող

ճառա-

գայթման մեջ: Իրոք, մագնիսականդաշտի առկայությամբ

հաճա-

խությամբ կտատանվենմիայն այն ուղղությունը զուգահեռ տատանման

է

7ց

տատանակները, որոնց տատանման

դաշտին,

7-0:

ն

Սակայն տատանակը

ուղղությամբ ճառագայթել չի կարող (էլեկտրամագնիսական

ալիքը լայնական է),

ն

ուղղությամբ տարածվող ճառագայթումը 7ց

հաճախությունպարունակել չի կարող:

7ց

հաճախությամբտատանվող

տատանակն առավելագույն ինտենսիվություն ճառագայթում է

շջ

հարթության մեջ ցանկացած ուղղությամբ: Այդ պատճառովէլ դաշտին ուղղահայաց ցանկացած (օրինակ` ))

ուղղությամբ տարածվող

լույսը

կպարունակի7ց հաճախությամբսպեկտրայինգիծ: Լորենցի տեսություն`՝ բացատրում է

սպեկտրային գծերի

նան

առանձին բաղադրիչների բնեռացումը: Իրոք, քանի

որ

յ,

ուղղությամբ

տարածվողճառագայթման7ց հաճախությամբբաղադրիչըճառագայթվում է

2,

ուղղությամբտատանվողտատանակիկողմից,ապա նրաէլեկտրական

վեկտորըկտատանվի2» հարթությանմեջ, ն ալիքը կլինի հարթ բնեռացած: Նկ.17, ա-ում այդ բնեռացումըպատկերված է չշեղված սպեկտրայինգծի վրա արված երեք բարակ գծիկներով, ինչը ճշանակում է, որ այս բաղադրիչում լուսային ալիքի էլեկտրական վեկտորն ուղղված է Ա-ին

զուգահեռ(այսպես կոչվածՊ-բաղադրիչ):

Քանի որ նույն » ուղղությամբտարածվողլույսի ԵցՀ Ճնն հաճախություններովբաղադրիչներըճառագայթվումեն տատանվող տատանակների կողմից,

ապա

վեկտորներըկտատանվեն)2շ հարթությանմեջ,

նրանց

ն այդ

Ֆց-ՃՆ

ուղղությամբ էլեկտրական

ալիքները նույնպես

կլինեն հարթբնեռացած,սակայն վերջիններիսբնեռացմանհարթությունն

ուղղահայացէ Նկ.17,

7ց

հաճախությամբբաղադրիչիբնեռացմանհարթությանը:

բնեռացումներըպատկերվածեն շեղված սպեկտրային գծերից վեր պատկերված փոքրիկ շրջանագծերով,ինչը նշանակումէ, որ ա-ում

այդ

լուսային ալիքի էլեկտրական դաշտն ուղղված է /-ին

(այսպեսկռչվածԾ-բաղադրիչներ):

ուղղահայաց

տարածվող 7 ուղղությամբ

Է

Ճել

ն 7ց

-

Ճո, հաճախություններով

ճառագայթվում հարթության մեջ հակադիր ուղչշ բաղադրիչները պտտվողտատանակներիկողմից, ուստի պետք է սպասել, ղություններով են

էլեկտրական վեկտորները կպտտվենչչ առանցքի բաղադրիչների ն բաղադրիչները կլինեն աջ ն ձախ շրջանային բնեռացածալիքներ:

ըր այդ

շուրջ,

են կորագիծ սլաքներով Նկ.17, բ-ում այդ բնեռացումներըպատկերված

(6-բնեռացում):

Լորենցիտեսությունըբացատրումէ միայն Զեեմանինորմալերնույթը: Զեեմանի անոմալ երնույթը ն Պաշեն-Բակի երնույթը հնարավորէ բացատրելմիայնքվանտայինտեսությամբ:

ՔՎԱՆՏԱՅԻՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սկզբից ենթադրենք,որ ատոմն ունի միայն ուղեծրային մեխանիկականն մագնիսականմոմենտներ,այսինքն` հաշվի չառնենքէլեկտրոնի սպինը:

Մագնիսականդաշտումգտնվող ատոմում էլեկտրոնիուղեծիրըկարող է գրավել միայն այնպիսի դիրքեր, որոնց դեպքում ուղեծրային մռմենտի պրոյեկցիանդաշտի ուղղությանվրա ընդունում է ամբողջ թիվ անգամ հ արժեքներ(տարածականքվանտացում):

Ուղեծրայինմոմենտին դաշտիուղղության միջն կազմվածՕ անկյան համարունենք` 7-ր

60560 Հ //,

որտեղ 1-ն ուղեծրային քվանտային թիվն է,

կոչվում է մագնիսականքվանտայինթիվ ն կարող է ընդունել 21-

հատ դրական ն

բացասականամբողջ արժեքներ՝1, 1- 1,

1,

0, -1,

արա

Մագնիսական դաշտի բացակայությամբ էլեկտրոնի ուղեծրի

բոլոր

հնարավորդիրքերին կռամապատասխանիատոմի նույն էներգիան. այսինքն`

բոլոր

2/-

Լ

վիճակներն այլասերված

են

(պայմանավորված

մագնիսական քվանտայինթվով): Մագնիսական դաշտում Լորենցի ուժի ազդեցությունը տարբեր դիրքեր

ուղեծրերով շարժվող ունեցող

էլեկտրոնների վրա նույնը չի լինը,

ն

մագնիսական քվանտայինթվով պայմանավորվածայլասերումը կվերանա.

6|

տարբեր արժեքներին կհամապատասխանենտարբեր

այսինքն` 7-ի էներգիաներ:

Այսպիսիով,մագնիսական դաշտում գտնվող ատոմի լրիվ էներգիան կախված կլինի

գլխավոր, 7 ուղեծրային ն

7չ

մագնիսականքվանտային

թվերից: Այն կարելի է ներկայացնել

հ

նջեո)-

տեսքով, որտեղ 7օ(,-նճ դեպքում, ՃեՀ-նքմ

Ս-սք

6)

ատոմի էներգիան է դաշտի բացակայության

Հ-րյմ

անդամնատոմի /մ մագնիսականմռմենտի

արտաքին 7/7 դաշտի փոխազդեցությանէներգիան է,

ն

յյ

Հ

ույց-ն՝

ուղեծրային մագնիսականմոմենտիպրոյեկցիանդաշտի ուղղության վրա, լց

-

օհ/2ու6մեծությունըԲորի մագնետոննէ: Երբ մագնիսականդաշտումգտնվողատոմը ոշչ՛յշ

է

վիճակիցանցնում

ոլ|լոլ վիճակ,ճառագայթումէ ֆոտոն, որի հաճախությունը՝

ա լ

Ել անեք (եշ.ե,ոււ)հ

-

ճե)

հ(շ,Ե)-

սց

(5)

իլնոչ -ու), հ

հ

Համաձայն մագնիսականքվանտային թվի ջոկման կանոնի, թույլատրելի

են

միայն այն անցումները, որոնց համար /-

ՀԼ

կամ 0,

հետնաբար՝(9) բաճնաձնից կստանանք՝

ԹԹԻ ԿԵՏԸ:

(10)

Ստացված արդյունքըհամընկնումէ Լորենցիտեսությունիցստացված հետ: (6) արդյունքի Այսպիսով, եթե էլեկտրոնիսպինըհաշվի չենք առնում, ապա քվանտային տեսությունը նույնպես կարող է բացատրել միայն Զնեմանինորմալ երնույթը:Այս համընկնումըպատահականչէ: Իրոք, եթե մագնիսականդաշտը բացակայումէ, ապա սպեկարայինգծերը միայնակ են այն դեպքում, երբ ատոմն ունի զույգ թվով օպտիկականէլեկտրոններ, ռրոնց գումարսպինըհավասար է գրոյի:

Զեեմանիանոմալ երնույթ դիտվում է այն դեպքում,երբ սպեկտրային են: Սպեկտրայինգծերիկրկնակներառաջանումեն այն կրկնակներ

գծերը

որոնց օպտիկականէլեկտրոններիթիվը կենտ է, սպեկտրներում, տարրերի դեպքում, որոնք ունեն մեկ օպտիկական մետաղների ալկալիական օրինակ՝

էլեկտրոն:

Դաշտի բացակայությանդեպքում էլեկտրոնի սեփական մեխամոմենտը (սպինը) դասավորվում է ուղեծրային մոմենտին նիկական կամ հակազուգահեռ, որի պատճառով էլ սպին-ուղեծրային զուգահեռ

էներգիան գումարվումէ տվյալ վիճակի էներգիայինկամ փոխազդեցության

հանվումճրանից, այսինքն՝ էներգիականվիճակներըճեղքվում են: Դաշտի դեպքումհնարավորէ երկու դեպք: առկայության 1.

Թույլ դաշտեր

Եթե սպին-ուղեծրայինփոխազդեցությանէներգիան մեծ է սպինի ն

արտաքինդաշտի փոխազդեցության էներգիայից, ապա սպինը դասավորվում է ուղեծրային մոմենտին զուգահեռ կամ հակազուգահեռ,ինչպես

դեպքում:Այսպիսիդաշտը կոչվումէ թույլ դաշտ: դաշտիբացակայության Գումար մեխանիկական(ն մագնիսական) մոմենտն արտաքին դաշտի նկատմամբգրավում է միմիայն որոշակի դիրքեր: Գումար մոմենտի ն արտաքինդաշտիուղղություններիմիջն կազմված60անկյանհամար ոյ

0056, աք որտեղ յ -1Հ

2)

Է

1/2-ը ներքին քվանտային թիվն է,

), /-1,

1 ձատ արժեք`

(9)

ն

01)

տրտեղՃեչ «-յչ7

ձե-Ճ

ք

որ

է/6058,, 1կ1/6050), -

հ

Ճճլ----լու՛օ050, --ըչ/16օ050յն

լհայտություններն ատոմի յք ն

դաշտի լորտաքին

կարող է ընդունել

1/2, -1/2,...,-):

հետնում է, (10) բանաձերից

ձՕ»-

յ-ն

,

(2) արտա-

/ղ գումար մագնիսականմոմենտներին

փոխազդեցությանէներգիաներն են, երբ ատոմը

գտնվում է

ոշքշույ,ն ղի,

վիճակներում:/ժչ

ն

յտ գումար մոմենտներն

արտաքինդաշտի նկատմամբդասավորվումեն այնպես,որ չռ

օ050,,մնջշույ,

ն

Հ

«050, Սզքլույ»

չկ

03)

Հ

որտեղ

8-1

`

)ՕՍ1Ս-Ի55Հ2-10-ՀՍ 2)

(14)

0-0

մեծությունը Լանդեի բազմապատկիչն է:

(12.

բանաձներից

(3)

ն

կստանանք՝ օՄ

շր Թշոյ,

ՃօՀ-

(5)

Քղոյ):

-

Դիտարկենք ալկալիական մետաղի, օրինակ` նատրիումիսպեկտրի գլխավոր սերիայի առաջին կրկնակ սպեկտրային (9) գծի ճեղքումըթույլ

մագնիսական դաշտում (նճկ.20): Այդ կրկնակի մի բաղադրիչը (օյ) Քլ/շ վիճակից Մ 1, յշՀ 1/2, ճառագայթվումէ, երբ ատոմն ամենացածրը Հ

հետնաբար` ոյ,

(՛-0,յ

Հ

-

ն

ջշչ-2/3) անցնում է ամենացածը5լշ վիճակ

1/2,հետնաբար՝7, -:Է1/2 ն, ըստ (14)-ի, 9.

--

2): յ-ի համար

նույնպեսգոյություն ունի ջոկմանկանոն, ըստ որի թույլատրելիեն միայն այն անցումները, որոնց համար /Ճյ-

ույ,

Հ

Է)/2

ն

ԷԼ

կամ 0: Ստացվում է,

որ

ույ Հ:է|/2 վիճակներիմիջն հնարավորչորս անցումներնէլ

թույլատրելի են,

բաղադրիչըկվերածվի չորս բաղադրիչների:Մյուս Ք3:շ վիճակից բաղադրիչը(Ս) ճառագայթվումէ, երբ ատոմն ամենացածրը

(ՀՆչՀ3/2,

ն այդ

հետնաբար՝ույ,

-

3/2

ն

Հ1/2,

ջչ

4/3)

անցնում է

նույն 5լ,շ վիճակ: Այս դեպքումհնարավորութ անցումներիցթույլատրելիեն

միայն վեցը, քանի

յ,

-Վ3/2-» ու, --1/2

ն

ո,

--3/2-»

Ի1/2անցումներնարգելվածեն ջոկման կանոնով(դրանց համար

ոյ» ձու

որ

Հ

է2) (նկ.20): Արդյունքում կրկնակի Ծշ գիծը մագնիսականդաշտում

ճեղքվում է վեց սպեկտրայինգծերի, իսկ Թ կրկնակի ճեղքված գծերի ընդհանուրթիվըհավասարէ տասի:

քը

3/2

Հ--ՀՐ-----ՎԱԱԱՈ «-ԻԼ------ԻՀՀՀ

«4/2

-3/2

ոյ

ցոյ

1/2

1/3

.22Վ-2---ք՝

-1/3

-1/2

Օլ

Օշ

1/2

32Տ.յշ

Հ

Լ)...

աշշըզՎ22շտշ2--4-

-1/2

ՓՈ

Լ

Լ|

|

Օօ. 0շ

ԺՊԺ

ՊԺ

Լ

ԺՂԺ

ւլ

ԼԼ1

Նկ.20. Մագնիսականդաշտում նատրիումիԶ կրկնակիգծերի ճեղքումը ն ձող 0, չ1 ջոկմանկանոնինբավարարողանցումներիսխեմատիկպատկերը Հ

յ

ն 9,

ինչպես

նան

ոյչ22-

յ

մեծություններըռչ

են, հետնաբար`Ճօ թվերի հարաբերություններ

Հ

մեծ

ամբռղջ

ՃՕլ 0/5, որտեղ ճ-ն -

ն

Ե-ն ամբողջթվեր են (Ռունգեիկանոն): 2.

Ուժեղ դաշտեր

Եթե սպին-ուղեծրային փոխազդեցությանէներգիանփոքր է սպինի ն արտաքին մագնիսականդաշտի փոխազդեցությանէներգիայից, ապա սպինըդասավորվումէ արտաքինդաշտինզուգահեռկամ հակազուգահեռ: փոխազԱյսպիսիդաշտը կոչվում է ուժեղ դաշտ: Մապին-ուղեծրային դեցությունը վերանում է, ն առանձին-առանձին գործում են «ռպինդաշտ» փոխազդեցությունները: արտաքինդաշտ» ն «ուղեծիր-արտաքին

Ուժեղ դաշտումէլեկտրոնիմագնիսականմռմենտների(ուղեծրայինն սեփական)ն արտաքինդաշտի փոխազդեցությանէներգիան`

ճե Հ ճեց Հ ձելՀ-ի որտեղ /ջ-ն

ն

Ա-ՄՀ

-րյ1 6056, -

/չ-ն էլեկտրոնի ուղեծրային

մոմենտներն են,

6,-ն

6-ը

ն

օօ509»(16)

սեփական մագնիսական

ն

մոմենտների

այդ

ր, Ս

ն

արտաքին դաշտի

ուղղություններիմիջն կազմվածանկյունները:Հաշվի առնելով,որ

օ0507ՀԱԽ,

6050. 25յնց» Հ

որտեղ 7-ը մագնիսական,իսկ 5-ը սպինայինքվանտայինթվերն են, (16)

(17) բանաձներիցկստանանք՝

Ճ։

-

(ո 25),

-խ

«հլ Ճա-ճո-4Խ Մագնիսական քվանտայի՝ /Ճ7

Հ

0,

է

չ-

հ

ն

(18)

ու):

09)

ջոկման կանոնի համաձայն,

թվի

1, ուստի (19)-ից կստանանք`

Ճօ-21. 21Ը

ց.

Ր

Ց,

(20)

աք`

Այսինքն` կդիտվի այնպիսի պատկեր, ինչպիսին դիտվում է Զեեմանի նորմալերնույթի դեպքում (Պաշեն-Բակի երնույթ): Փորձարարական եղանակով դիտվող այն

փաստը, ռր

ուժեղ

մագնիսականդաշտում Զեեմանիանռմալ երնույթը վերածվումէ նորմալի, ն

հակառակը,հաստատում

է

էլեկտրոնիսպինի ն նրա վարքի վերաբերյալ

պատկերացումները: Թույլ ն ուժեղ մագնիսականդաշտերի մեծության մասին պատկերացումկազմելունպատակովդիմենքքանակականգնահատականների: Մագնիսական դաշտի թույլ լինելու Ճշ, ՀՀծ» պայմանում հաճախությունիցանցնելովալիքի

որտեղ ծ-ն

աար

«ՅԵՏ.

«։շուծն/4)

կրկնակի գծերի ալիքների երկարություններիտարբերությունն

է, կստանանք՝

«մ

--«Հ----,

2շղծը

կամ`

ՄՀՀՍլ-

լ

«12

ծ41:

(21)

Համաձայն ստացված արդյունքի, է5-ն կախված է ինչպես կրկնակ զծի ալիքի 4 երկարությունից, այնպես էլ կրկնակի գծերի միջե 64

հեռավորությունից: Օրինակ

նատրիումի Չ

(1»:5890ձ, 81Հ64Ճ) էն ՀՅ,1-10՝էրստեդ: համար կարելի է

թույլ

կրկնակի գծի

Այսինքն`

այս

համար կրկնակի

համարել 17/- 104էրստեդի կարգի դաշտերը: Իսկ

4) ջրածնիԼայմանի սերիայի կրկնակիհամար (4. 12164,841- 5,3-103 ՀՀ մլ են էրստեդ համարվում կարգի լարվածությամբ թույ Հ

դաշտերը: մագնիսական

Փորձարարականսարքի նկարագրությունը Փորձարարականսարքի օպտիկականսխեմանբերված է նկ.21-ում: Էլեկտրամագնիսիբնեռների միջե տեղավորված 1 աղբյուրի առաքած լույսն անցնում է 2 կոնդենսորայինոսպնյակով,ապա՝ 3 լուսաֆիլտրով,4 բնեռացուցիչովն ընկնումՖաբրի-Պերոյի 5 ինտերֆերաչափիվրա: Լույսի աղբյուրի հեռավորությունըոսպնյակից փոքր է, բայց մեծ է ոսպնյակի կիզակետայինհեռավորությունից:Այդ պատճառովէլ ոսպնյակից հետո լույսի փունջն ունենում է փոքը զուգամիավածություն:3 լուսաֆիլտրով անցնում է սպեկտըիալիքի երկարություններինեղ տիրույթ,որն ընդգրկում է հետազոտվող սպեկտրայինգծի ալիքի երկարությունը: պատկերըդիտվումէ փոքը խոշորացումունեցող9 Ինտերֆերենցային

սարքիՕպտիկականսխեման Նկ.24. Փորձարարական

7 լուսանկարչականթիթեղիվրա, որը խոշորացույցով կամ նկարահանվում գտնվում է խցիկի 6 օբյեկտիվի կիզակետային հարթության մեջ՝ 8

պարկուճում: 4 բնեռացուցիչը հնարավորությունէ տալիս որոշել առանձին

բաղադրիչների բնեռացումը՝ միաժամանակ դիտելիս կամ

7օ

ն

70ԷՃե,

նկարահանելիս4

երեք

բաղադրիչները բնեռացուցիչըկարելի է

հանել: Զեեմանի նորմալ երնույթը հարմար է ուսումնասիրել կադմիումի սպեկտրի

4-:6438,47Ճ ալիքի երկարություն ունեցող միայնակ գծի

օգնությամբ,որն ընկած է սպեկտրիկարմիրմասում: Այն օժտվածէ բարձր աստիճանի մեներանգությամբ(սպեկտրային գծի բնական լայնությունը շատ փոքը է), որը հնարավորությունէ տալիս ստանալինտերֆերենցային պատկեր, երբ եզրայինալիքներիընթացքներիտարբերությունը 10: ալիքի

երկարությանկարգի է: Կադմիումիսպեկտրիտեսանելի տիրույթումկա նս մեկ միայնակգիծ՝

4678,149Ճալիքի երկարությամբ,որը նույնպես պիտանի է Զեեմանի

նորմալերնույթըդիտելու համար:Մնացած գծերը եռյակներ(տրիպլետներ) տալիս են Զեեմանի բարդ երնույթ: Զեեմանինորմալերնույթ կարելիէ

են ն

դիտել

նան

ցինկի 4-6362Ճ

57904 ն 440464

ն

նան սնդիկի 4--4680,14Ճ, ինչպես

ալիքիերկարությունունեցողգծերիվրա:

Էլեկտրամագնիսիփաթույթներըսնվում են փոփոխականհոսանքի ուղղիչից, որին տրվող փոփոխական լարումը կարգավորվում է օգնությամբ: Փոփոխելովփաթույթներով ավտոտրանսֆորմատորի անցնող է հոսանքը` մագնիսական դաշտի լարվածությունն կարելի փոփոխել 0-- 10000

վում է Ճ

էրստեդսահմաններում:Փաթույթներովանցնող հոսանքըչափ-

ամպերմետրիօգնությամբ: Այս աշխատանքումօգտագործվող

էլեկտրամագնիսի փաթույթներով անցնող հոսանքի ուժը չպետք է գերազանցի 10 Ա-ը, այլապես փաթույթները կարող են տաքանալ թույլատրելիսահմաններիցավել: Փաթույթներըտաքանումեն նան 10 Ա-ից փոքը, սակայն երկարատն (5--10րոպե՝

կախված հոսանքի ուժից) հոսանքների դեպքում: Այդ պատճառով էլ խորհուրդ է տրվում էլեկտրամագնիսը միացնել միայն անմիջական չափումներից առաջ ն անջատել դիտումըկամ նկարահանումնավարտելուցհետո:

Ուշադրություն. Էլեկտրամագնիսըմիացնել կամ անջատել է միայն այն դեպքում, երբ նրան տրվող հաստատուն լատրվում

օգնությամբ սահուն ավտոտրանսֆորմատորի 0:

ն

թույ-

լարումը

դանդաղիջեցված է մինչն

Հակառակ դեպքում կառաջանան ուժեղ էքստրահոսանքներ, ն ցանցի

տարրերըկարող են վնասվել: Ֆաբրի-Պերոյի ինտերֆերաչափը մեծ լուծող ունակություն ունեցող սպեկտրայինսարք է, ուստի նրա սարման ն հետագա աշխատանքի պահանջվում է պրոցեսում

մեծ

զգուշություն: Ինտերֆերոմետրին ամբողջ

սարքինույնիսկ ամենափոքը ցնցումնանթույլատրելիէ: Սարքի բոլոր օպտիկական հանգույցներ, հարմարեցված են մի ռելսիվրա: Բոլոր հանգույցներիօպտիկականկենտրոնները հորիզոնական ն լամպիաշխատանքայինտիրույթի կենտրոնըդրված են սարքի գլխավոր առանցքիվրա: Եթե Ֆաբրի-Պերոյիինտերֆերաչափըճիշտ է օպտիկական սարված, ապա ինտերֆերենցայինպատկերը կտրուկ, հավասարաչափ լուսավորված համակենտրոնշրջանագծերի (օղակների) համախումբ է: Նման պատկերի բացակայությանդեպքում լրացուցիչ սարումը պետք է կատարելղեկավարիմասնակցությամբ: Ինտերֆերենցայինպատկերիկենտրոնական օղակը համապատաս-

խանում է ինտերֆերենցիամենաբարձը՝71-րդ կարգին:Չափելով կենտրոնական ն նրան ճախորդող`(7--1)-րդ կարգին համապատասխանող, օղակների Թղդ

ն

Թոլ

տրամագծերը

ն

օգտվելով Ֆաբրի-Պերոյի

համար կիրառվող ինտերֆերաչափի

-.7Ե». -քչ|

(22)

հաշվարկային բանաձնից,որտեղ /-ն ինտերֆերաչափիերկու հայելիների է, ը` խցիկի կիզակետայինհեռավորությունը,կարելի է հեռավորությունն

որոշել ճառագայթման ալիքի երկարությունը:

7//

հարաբերությունը

ճշգրիտորոշելու համար պետք է օգտվել նախապեսընտրած միայնակ սպեկտրային գծի ալիքիերկարությունից:

Աշխատանքի նպատակը Աշխատանքինպատակնէ ուսումնասիրելԶենմանի նորմալ երնույթը լայնականմագնիսականդաշտում: ե 1. Դիտել լուսանկարել միայնակ սպեկտրային գծի ճեղքումը դաշտիլարվածությանտարբերարժեքներիդեպքում: մագնիսական 2. Որոշել տվյալ սպեկտրային գծի բաղադրիչներիալիքի երկարություններըն ցույց տալ, որ լորենցյանշեղումն ուղիղ համեմատականէ մագնիսականդաշտիլարվածությանը: 3. Որոշել առանձինբաղադրիչների բնեռացումները:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Խնդիր 1. լ.

2.

3.

4.

Միացնել կադմիումի կամ սնդիկի լամպը, սպասել մինչե լամպի նորմալռեժիմիհաստատվելը: աշխատանքային Խոշորացույցի ն խցիկի օբյեկտիվի օգնությամբ դիտելով ինտերֆերենցային պատկերը` համոզվել, որ սարքի բոլոր օպտիկական հանգույցներիօպտիկականկենտրոններըգտնվումեն նույն առանցքի վրա: Փոփոխականհոսանքի ուղղիչը միացնել ցանցին: էլեկտրամագնիսի փաթույթներինտրվող լարումը բարձրացնել սահուն ն աստիճանաբար` սկսած 0-ից, միաժամանակդիտելով ինտերֆերենցային պատկերը: Եթե սարքը ճիշտ է սարված, ապա 2000-3000 էրստեդ դաշտում պետք է դիտվիսպեկտրայինգծի ճեղքումը: Պտտելով բնեռացուցիչը`գտնել նրա այն երկու դիրքերը, որոնց

դեպքում դիտվում

են

կամ երկու` 7ցԷ

Ճո,

ն

50-Ճել

հաճա-

խություններունեցողբաղադրիչները,կամ 7ց հաճախությունունեցող բաղադրիչը: 5.

Պատկերը խոշորացույցով դիտելուց հետո լուսանկարել այն նույն թիթեղի վրա, նախ՝ առանց մագնիսական դաշտի, այնուհետն՝ հաջորդաբարդ̀աշտի 1000, 2000, 3000, 4000 ն 5000 էրստեդլարվածություններիդեպքում:Լուսակայմանտնողությունըտվյալ աղբյուրին նրա տվյալ ռեժիմճերիհամարտրվումէ ղեկավարիկողմից:

..

.

Լոսանկարչական թիթեղըերնակել, լվանալ ն չռրացնել:

Օգտվելով Ֆաբրի-Պեբրոյի ինտերֆերաչափիպատկերի հաշվարկային (19) բանաձնից` որոշել

7ց

ԻՃ,

ն

7ց- ՃՆ,

բաղադրիչների

ալիքի երկարությունները: .

Գրաֆիկորեն ներկայացնել լորենցյան շեղման կախումը մագնիսականդաշտի լարվածությունից:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

.

.

.

Ի՞նչ պայմաններում են դիտվում Զենմանի ճորմալ ն անոմալ երնույթներըն Պաշեն-Բակիերնույթը: Ի՞նչ դատողությունների հիման վրա է կառուցված Լորենցի տեսությունը: Ի՞նչ է լորենցյան շեղումը ն ինչպե՞սէ այն կախվածմագնիսական դաշտիլարվածությունից: Ինչո՞ւ մագնիսականդաշտի ուղղությամբտարածվողճառագայթումը

.

»ց .

հաճախությամբալիք չի պարունակում:

Ինչպիսի՞նեն

ց,

,օ4

Ճա

ն

7օ-

Ճչւ, հաճախություններունեցող

սպեկտրային գծերի բնեռացումներըդաշտի ուղղությամբ ն նրան ուղղահայացուղղություններովտարածվողճառագայթումներում: .

Բացատրել մագնիսական քվանտային թվով պայմանավորված այլասերմանվերացումըմագնիսականդաշտում:

Ի՞նչ արդյունք է տալիսքվանտայինտեսությունը,եթե սպինըհաշվի չի առնվում:Բացատրել՝ելնելով ատոմիվեկտորականմոդելից: Ո՞ր դաշտն է կոչվում թույլ ն ինչպիսի՞նէ գումարմոմենտիվարքնայդ

.

դաշտում: Ո՞ը դաշտն է կոչվում ուժեղ ն ինչպիսի՞նէ սպինային ն ուղեծրային մոմենտներիվարքն այդ դաշտում:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՃԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ

ՌԵՆՏԳԵՆՅԱՆ

ՍՊԵԿՏՐԻ

ԱՆԸՆԴՀԱՏ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԱՍ

ՃԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ՍՏԱՑՈՒՄԸ,

ԲՆՈՒՅԹԸ ԵՎ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. ՌԵՆՏԳԵՆՅԱՆ

Ռենտգենյանճառագայթում առաջանում է այն դեպքում,երբ մեծ (մի

քանիկէՎ-իցմինչն մի քանիհարյուր կէՎ) էներգիա ունեցող լիցքավորված մասնիկը կամ ֆոտոնը փոխազդում է նյութի հետ: Այդ ճառագայթման ամենատարածվածն

պարզ

աղբյուրը

ռենտգենյան խողովակն է (նկ.28):

ՎՊ`՝Հ`Հ"

ւՏՀՀՏ-Հ`Հ`«

ՃԳ)

"`

Հ

Է Հ-- ԼԵԵ,

---Չ

-»ԼԱ---Ը-Ե--Վ Հ.Հ.

Բ

-՛

ՀՏՀ

Փ.

Տ.1

ՐՏ-Տ-Տ-ՏՏ-Տ-ՏՋ

իՀ

Նկ.22. Ռենտգենյանխողովակի կառուցվածքը. 1` իրան, 2՝ կաթոդ,3՝ անտիկաթոդ (անոդ), 4 էլեկտրոններիփունջ, 5՝ ռենտգենյանճառագայթում,6՝ ջրայինհովացմանխողովակներ,7՝ բերիլիումովփակվածպատուհան

Այն իրենից ներկայացնումէ մի անոթ, որի մեջ տեղադրվածեն առանձին աղբյուրիցսնվողշիկացմանթելիկ (կաթոդ)ն նրադիմաց՝մետաղեհարթակ

(անոդ),որն աշխատանքիընթացքումանընդհատհովացվումէ հոսող ջրով: Խողովակում ստեղծված է խոր վակուում` Ք

Հ

10-4մմ սնդ. սյան կարգի:

Կաթոդի ն անոդի միջն կիրառված բարձր լարման (անոդային լարում) շնորհիվ էլեկտրոնները ձեռք են բերում մեծ էներգիա ն հարվածում են

աճոդի մակերնույթին:Անոդիմակերնույթի այն մասը, որը ռմբակոծվումէ արձակումէ ռենտգենյանճառագայթում:Որպեսզի ճառաէլեկտրոններով,

գայթումնանարգել դուրս

գա

խողովակից (չկլանվի խողովակի պատերի

մեջ), անույլիդիմաց արված է պատուհան, որը փակված է ճառագայթումը քիչ կլանողճյութով՝ բերիլիումով: ալիքների սանդղակումռենտգենյան ճառաԷլեկտրամագնիսական

գայթումըզբաղեցնումէ ուլտրամանուշակագույնն

- ճառագայթումների

միջն ընկած տիրույթը առանց հստակ սահմանների: Օրինակ, եթե

ալիքի երկարությունը` 45 300Ճ, ապա դժվար էլեկտրամագնիսական

է

ասել` այդ ճառագայթումըռենտգենյա՞նէ, թե՞ ուլտրամանուշակագույն: մասում: Եթե հայտնի Նույն իրադրություննէ ճան տիրույթիկարճալիքային

չէ ճառագայթման աղբյուրը, ապա իմաստ չունի տարանջատել`այն է, թե՞ երկարալիքային՛/-ճառենտգենյան ճառագայթու՞մ կարճալիքային ռագայթում: Նյութի հետ փոխազդելիսռենտգենյանճառագայթումըկարողէ առաջացնելիոնացում,արտաքինն ճերքինֆոտոէֆեկտ,երկրորդային ճառա-

գայթում, լուսանկարչականթիթեղի սնացում, որոշ բյուրեղային նյութերի օրգանիզմումն այլն: Սումինեսցենց,ֆիզիոլոգիականփոփոխություններ Նյութում ռենտգենյանճառագայթմանկլանման օրինաչափություններն էապեստարբերվումեն տեսանելիլույսի ն ուլտրամանուշակագույն Օրինակ` ալյումինի ճառագայթման կլանման օրինաչափություններից։ ն ուլտրամանուշակագույն կարճճառագայթմանհամար, բայց լրիվ թափանցիկէ համեմատաբար ալիքային ռենտգենյան ճառագայթմանհամար: Իսկ կապարովհարըս-

բարակ շերտն անթափանց է տեսանելի լույսի

տացված ապակու հաստ շերտը թափանցիկէ տեսանելիլույսի համար ն

համար: անթափանց՝ռենտգենյանճառագայթման Եթե 7ց ինտենսիվությամբճառագայթումն անցնում է նյութի

նվազումէ համաձայն հաստությամբ շերտով, ապա նրաինտենսիվությունը Բուգերիօրենքի՝ 1-16-",

Ս

որտեղա-ն նյութի կլանմանգործակիցնէ: Փորձերովհաստատվածէ,

նյութիկլանման գռրծակիցը կախված րությունիցն նյութի կարգաթվից

է

որ

ճառագայթմանալիքի երկա-

ո-ԸՇ247 փորձառական առնչությամբ, որտեղ Շ-ն

կարգաթիվն է, 4-ն՝

(2) հաստատուն

է, 2-ը նյութի

ճառագայթման ալիքի երկարությունը: Այսպիսով,

տարբեր կլանման գործակիցներ ունեցող անհամասեռություններպարունակող շերտով անցած ռենտգենյան ճառագայթումը կպարունակի

ներքին (չերնացող) անհամասեռությունների մասին: Առաջին անգամ այդպիսի պատկեր ստացել է Վ. Ռենտգենը լուսանկարչական թիթեղի վրա` նկարահանելով իր ափի ինֆորմացիաշերտի

ն"

արտաքին,

ն"

միջովանցածռենտգենյանճառագայթումը:

2. ՌԵՆՏԳԵՆՅԱՆ

ՃԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԱՆԸՆԴՀԱՏ

ՍՊԵԿՏՐ

Եթե անոդայինլարումըչի գերազանցումանոդինյութի համարբնորոշ Ս. կրիտիկականլարումը, ապա ճառագայթմանսպեկտրնանընդհատէ, իսկ / հարաբերականինտենսիվությանբաշխումն ըստ ալիքի երկա-

րության ունի նկ.23-ումպատկերվածտեսքը: հ

Դ

նոռ

Նկ.23. Ռենտգենյանճառագայթմանանընդհատսպեկտրը

Տարրի կրիտիկականլարման արժեքը կախված է ճրա կարգաթվից: Օրինակ` երկաթի համար Ս.Հ7կՎ, պղնձի համար՝ 9 կՎ, մոլիբդենի համար՝20 կՎ, արծաթիհամար՝25 կՎ: Ռենտգենյանճառագայթմանանընդհատսպեկտրը կարճալիքային տիրույթումսահմանափակվածէ որոշակի րոլ ալիքի երկարությամբ:

Նկ.23-ից ակնհայտ է,

4օ ալիքի երկարությանըհամապատաս-

որ

ռենտգենյանճառագայթմանառավելագույն ինտենսիվություն: մեծ երկարությունների համար ճառագայթման ինտենսիվությունը Ալիքի նվազումէ: Անոդայինլարումը մեծացնելիս ինտեսիվությանկարճալիքային ճոռ սահմանը ն մաքսիմումինհամապատասխանող ց արժեքը շեղվում

խանումէ

են

դեպի կարճալիքային տիրույթ (նկ.24), իսկ գումարային ինտեն-

սիվությունըմեծանում

է 7ՀԵՄ

օրենքով,որտեղ է-ն հաստատուն

է, Ծ-ն՝

կիրառվածլարումը:Ռենտգենյան ճառագայթմանանընդհատսպեկտրըչի բնորոշումանոդինյութը: Անընդհատ սպեկտր ունեցող ճառագայթումըկռչվում է նան արգելակայինճառագայթում,որի առաջացումըբացատրվումէ հետնյալ կերպ: Անոդային լարման շնորհիվ էլեկտրոնը ձեռք է բերում «Մ էներգիա ն,

(Ճ)

Նկ.24. Վոլֆրամեանոդովռենտգենյանխողովակիճառագայթման անընդհատսպեկտրիտեղաշարժը՝կախվածանոդայինլարումից

թափանցելով անոդիմեջ՝ կտրուկ արգելակվումէ անոդինյութի ատոմների կողմից, անցնելով մի քանի մկմ ճանապարհ: Այդ էլեկտրոնների

ճանապարհին, շարժվելով մեծ արագացումով,էլեկտրոնըճառագայթումէ էլեկտրամագնիսական ալիք: Այդ ճառագայթումըկունենա ամենափոքր ալիքիերկարություն,եթեէլեկտրոնիամբողջ ՀԾ էներգիանծախսվիմիայն

մեկֆոտոն ճառագայթելուվրա, այսինքն`

«

Տեղադրելով այս

ՍՀիհ,

ո84

եք

0)3

ր ուռ

արտահայտությանմեջ 7-ի

լարումնարտահայտելով կիլովոլտերով,իսկ 4-ն` 4 ոո

ն

Շ-ի արժեքները ն

կստանանք՝ Ճ-ներով,

12,34..

(4)

Ճ:

Հարկ է նշել, որ անոդի մեջ թափանցողէլեկտրոններիմիայն շատ փոքը մասն է արգելակվում միանգամիցն ամբողջէներգիանծախսումճառագայթման վրա: Էլեկտրոնների էներգիան հիմնականում վերածվում է ջերմայինի: Դա է պատճառը, որ արգելակայինճառագայթումը պարունակումէ 4ոչղ-ից

մեծ բոլոր

ալիքներ: հնարավորերկարություններով

3. ԲՅՈՒՐԵՂԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՏԱՐՐԵՐ:

ԲՐԵԳԻ ՊԱՅՄԱՆԸ

Եթե ռենտգենյան խողովակում կիրառված լարումը մի քանի ԱէՎ-ի կարգիէ, ապա ռենտգենյան ճառագայթմանալիքի երկարությունը նյութի միջատոմականհեռավորություններիկարգի է: Այղ հանգամանքըթույլ է տալիս բյուրեւլլային նյութերի տարածական ցանցն օգտագործել որպես

դիֆրակցիոնցանցռենտգենյան ճառագայթմանհամար: Հայտնի է, որ բյուրեղներ, կազմող ատոմները ն մոլեկուլները տարածությանմեջ դասավորվածեն կանոնավորկառուցվածքիձնով: Բյուրեղում միջատոմականհեռավորություններըբնութագրվումեն Ե,

Ը

4,

հիմնականվեկտորներով (ցանցիհաստատուններով):

Տարածական ցանցում որնէ ատոմ ընդունելով որպես սկզբնակետ (0-ականհանգույց),կարելի է մնացածբոլոր ատոմներիդիրքերըպատկերել Թ-գ-ոե-քճ

շառավիղ-վեկտորիօգնությամբ, որտեղ

7,

ո, ք

թվերնընդունումեն միայնամբողջարժեքներ: Բյուրեղային ցանցում ցանկացած Ուղղություննույնպեսկարելի է ներկայացնել համապատասխանշառավիղ-վեկտորով, որի սկզբնակետը զուգահեռ տեղափոխությամբկարելի է համընկեցնել0-ական հանգույցի հետ:

Հետնաբար՝ 1

Հ

ոն- քԸ

շառավիղ-վեկտորըորոշում է տվյալ

ուղղությունը (նկ.25), որն ընդունված է ներկայացնել բյուրեղագիտական փակագծերիմեջ վերցված 7, ո, ք թվերիեռյակով՝ (տք): քառակուսի

Բյուրեղական ցանցը կարելի է ներկայացնել նան հարթությունների համախմբով: Յուրաքանչյուր հարթություն անցնում է բյուրեղի տարածականցանցի հանգույցներով: Իրար զուգահեռ ն որոշակի միջհարթությունայինհեռավորությունունեցողհարթություններիհամախումբը ընտանիք: կոչվումէ հարթությունների

ո 01:

ԵՇ-ոԻՀԷՒ» ՀԵՀ

--Է. Ժ«ՐԻ -

,

լ

յ

2-12մ

.Ղ

Իո

ո

2-Ի

'

«--Թ-Ե--

Ու 7 Հ-յք2

յ

221:

Է-5» ի

ո:

282- .--Զ ԱՅԻ

'

Նկ.25. Ատոմի հավասարակշռության դիրքի պատկերումըտ շառավիղ-վեկտորիմիջոցով. 4-ն, Ե-ն, Հ-ն ցանցիհաստատուններնեն

Հարթությունների յուրաքանչյուն ընտանիք լրիվ բնորոշվում է ընտրված կոորդինատական առանցքների նկատմամբ իր հարթություններից մեկի դիրքով (նկ.26): Սովորաբարտրվում է տվյալ ընտանիքին պատկանողկոռրդինատականառանցքներիսկզբնակետինամենամոտ գտնվողհարթությանդիրքը:Վերջինս որոշվում է այդ հարթությանկողմից

կոորդինատական առանցքներիցհատած

ձ/հ, Ե/Է, օ/1 հատվածներով,

որտեղ հ, է, 1 թվերնամբողջ են: Կլոր փակագծերիմեջ վերցված (ոՍ)

թվերըկոչվում են տվյալ հարթություններիընտանիքիմիլերյանցուցիչներ:

Տվյալ հարթություններիընտանիքիմիջհարթությունայինՁ հեռավորությունը որոշակի ն

հաստատուն

մեծություն է: Այս փաստը թույլ

բյուրեղը դիտարկել որպես Բրեգին

տվեց

ատոմական հարթությունների համա-

որի վրա ընկած ռենտգենյան ճառագայթումը կրում է կարգ,

հայելային անդրադարձում (նկ.27): Ռենտգենագրությանմեջ ընդունված է ճառա-

Նկ.26. Ատոմական(ո)

ընտանիքիմի հարթություն

գայթման անկման ն անդրադարձմանուղղությունները որոշել սահքի 0

անկյունով: Հայտնի է,

ռենտգենյան ճառագայթման համար նյութի բեկման

որ

ցուցիչը՝ 77Հ1-ծ,

որտեղ ծ-

ճառագայթումն անցնում

է

կարգի մեծություն է, 10-5:10-5

ուստի, երբ

երկու միջավայրերի բաժանման սահմանը,

բեկումըհաշվի չի առնվում:

Տարբեր հարթություններիցանդրադարձածալիքները,տարածության մեջ վերադրվելով,առաջացնումեն ինտերֆերենցային պատկեր: Սովորաբար այդ պատկերը դիտվում է միջհարթությունայինհեռավորություններից շատ անգամ մեծ հեռավորություններիվրա (մ Տօ

»

105սմ, իսկ դիտ-

Տ

Նկ.27. Ռենտգենյանճառագայթներիանդրադարձումն ատոմականհարթություններիընտանիքից

ման

հեռավորությունըսանտիմետրերիկարգի է): Այդ պատճառով հար-

թություններինույն ըճտանիքից անդրադարձածալիքները համարվում են զուգահեռ:

Նկ.27-ում պատկերված

երկու զուգահեռ հարթությունների վրա

են

ընկած 5Ֆցն անդրադարձած,9 ռենտգենյան ալիքները: Դիտման կետում

վերադրվողալիքների ճանապարհներիտարբերությունըՃ̀

քանի որ Ճ8--

ՑՇՀ

Տո

ապա

Հ

205:ոց:

Հ

Ճ8

Հ

8Ը

ն,

Եթե Ճ-ն լինի հավասար

ռենտգենյանճառագայթմանալիքի երկարությանպատիկին՝74-ին, ապա տվյալ 0 ուղղությամբկառաջանադիֆրակցիոնմաքսիմում`

248ո0Հու

ոՀ1,2,3....:

(5)

Այս առնչությունըկոչվում է Բրեգի բանաձն(կամ պայման)՝ի պատիվ անգլիացիգիտնականՈւ. Բրեգի:

Բրեգիպայմանըռենտգենագրությանմեջ կիրառվումէ հետնյալ երկու կարնորագույնխնդիրներիլուծման համար. 1.

Եթե հայտնի է ընկնռղճառագայթմանալիքի 4 երկարությունը,ապա կարելիէ որոշել բյուրեղի միջհարթությունայինհեռավորություններըն

2.

ներքինկառուցվածքըբնորոշող բյուրեղագիտականպարամետրերը: Այս ճանապարհովսովորաբար կատարում են նյութի կառուցվածքի փուլայինվերլուծություն: Եթե հայտնի միջհարթությունայինհեռավորություններով բյուրեղի վրա ուղղենք /լ, 2,

դ ալիքի երկարություններովռենտգենյան

ճառագայթմանզուգահեռ փունջ, ապա, բյուրեղը պտտելով ընկնող ճառագայթինկատմամբ, կարելի է որոշել այդ ալիքների բրեգյան

ցյ, 6,, անդրադարձումների

։ սահքի անկյունները ն, հետնաբար,

դրանցհամապատասխանող ալիքիերկարությունները,այսինքն` դրոշել ռենտգենյանճառագայթմանսպեկտրայինբաղադրությունը:

նպատակը Աշխատանքի Այս աշխատանքինպատակնէ. 1. 2.

Ծանոթանալռենտգենյան ճառագայթմանստացման ն գրանցման եղանակներին: Ուսումնասիրելարգելակայինճառագայթմանսպեկտրը:

3.

4.

Որոշել սպեկտրիկարճալիքայինսահմանը ն առավելագույնինտենալիքի երկարությունը: սիվությանըհամապատասխանող Որոշել Պլանկի հաստատունը: ՍԱՐՔԻ

ՓՈՐՁԱՐԱՐԱԿԱՆ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքը կատարելու համար օգտագործվում են ռենտգենյան սարքավորումներ,որոնց շահագործումըպահանջում է որոշակի կանոնճերի պահպանում: Այդ պատճառով չի թույլատրվումառանց ղեկավարի հանձնարարությանմիացնել սարքը, փոփոխել սնման կամ որնէ այլ ռեժիմ: Աշխատանքըկատարվումէ 71ԵՕԷԼ-2 կամ /ԵՕՒԼ-3 ռենտգենյանդիֆրակցիոն սպեկտրաչափիօգնությամբ: Ժամանակակիցսպեկտրաչափը բարդ համակարգէ, ռրը բաղկացածէ հետնյալ հանգույցներից. լ. 'Ճագայթման աղբյուր, որի մեջ մտնում են ռենտգենյանխողովակը, բարձրավոլտ

սնման

աղբյուրը,

ռեժիմների կարգավորման 2.

ն

անոդային լարման

ն

հռսանքի

կայունացման վահանակը, վթարային

վիճակներիկանխարգելմանհամակարգերը: Ճառագայթմանարձանագրման հանգույց, որի մեջ մտնում են սցինտիլյացիոնհաշվիչը ֆոտոէլեկտրականբազմապատկիչով,նրա սնման ն կայունացման աղբյուրը, ազդանշանի վերամշակման ն գրանցման համակարգը, որը կարող է գործել ավտոմատ ն ոչ ավտոմատռեժիմներով:

3.

սարԳոնիոմետրականմաս, ռրը ճշգրիտ օպտիկա-մեխանիկական ն ռրի ճշգրտությունիցէ կախվածդիֆրակցիոնսպեկտրա-

քավորում է

չափի ճշգրտությունը: Նկ.28-ում բերված է ռենտգենյանդիֆրակցիոնսպեկտրաչափիգո-

ճիոմետրիսկզբունքայինսխեման: Շ աղբյուրիցառաքված ճառագայթումն անցնում է Տլ ճեղքով ն ճեղ, ժապավենաձն,գրեթե զուգահեռ փնջի ձնով ուղղվում Ճ բյուրեղի վրա` հարթությունների որոշակի (մմ) ընտանիքի նկատմամբ Օ սահքի անկյան տակ: Ճ անդրադարձնող բյուրեղը տե-

ղադրվում է գոնիոմետրականգլխիկիվրա, որը հնարավորությունէ տալիս փոփոխել 6 անկյունը` պտտելով բյուրեղն ուղղաձիգ Օ առանցքի շուրջ

Նկ.28. Ռենտգենյանդիֆրակցիոնսպեկտրագրիչիգոնիոմետրիսխեման

անկյունը20 ՕՁ.

անկյունայինվայրկյանի ճշտությամբ: Անդրադարձածճառագայթման ինտենսիվությունըգրանց--

սահմաններում,ն սնեռել

վում է Ց հաշվիչի օգնությամբ,որի մուտքը սահմանափակվումէ Տշ ճեղքով:

Հաշվիչը նույնպես կարելի է պտտել նույն առանցքի շուրջ, ն սնեռել պտտման անկյունը նույն ճշտությամբ: Հաշվիչի ն գլխիկի պտտման

անկյուններըորոշակի ելակետային (0-ական) դիրքի նկատմամբսնեռվում են

առանձին անկյունային սանդղակների օգնությամբ: Գոնիոմետրը

է տալիս իրար կապել բյուրեղը ն հաշվիչն այնպես, որ հնարավորություն երբբյուրեղը պտտվումէ անկյունով, հաշվիչը պտտվումէ 2Ժանկյունով:

Եթե արգելակային ճառագայթմանգրեթե զուգահեռ փունջն ուղղենք բյուրեղի հարթություններիորոշակի ընտանիքիհամար 6 սահքի անկյան տակ, ապա Բրեգի պայմանըկբավարարվիսպեկտրայինմիայն շատ նեղ Ճ4 տիրույթի համար: Այդպիսի նեղ տիրույթում ճառագայթմանինտենսի-

վությունընույնպես կլինի

շատ փոքր: Այդ տիրույթը լայնացնելու ճպատակովօգտագործում են այսպես կոչված խճանկարայինմիաբյուրեղ, որի

առանձին մասերը (բյուրեղիկները)իրար նկատմամբունեն փոքրըապաբյուրեղ օգկողմնորոշումներ:Այս աշխատանքումորպես անդրադարձնող տագործվումէ գրաֆիտի խճանկարային բյուրեղ: Հատուկ այդ նպատակի համար պատրաստված գրաֆիտի բյուրեղի արտաքինմեծ ճիստի հարթությունը համընկնում է դիֆրակցիոնմաքսիմումիմեծ ինտենսիվություն ունեցող ատոմական հարթության հետ: Նպատակահարմար է նան օգտագործել անոդի նյութի մեծ կարգաթիվունեցող ռենտգենյանխողովակ, քանի որ այս դեպքում հնարավոր է կիրառել անոդայինբարձր լարում (չգերազանցելովՍ. կրիտիկականլարումը) ն ստանալ արգելակային ճառագայթմանմեծ ինտենսիվություն:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

լ.

2.

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Միացնելռենտգենյանսարքը, հաշվիչը, գրանցողհամակարգերըն սպասել մինչնաշխատանքայինռեժիմիհաստատվելը(մոտ 10 րոպե): Ստուգելհաշվիչի ն գոնիոմետրական գլխիկիանկյունայինսանդղակների զրոյական դիրքերինհամապատասխանողցուցմունքները:Այդ գործողություն, կատարելիս ռենտգենյան խողովակի անոդային լարումը ն հոսանքըպետք է ունենան ամեճափոքըարժեքները,իսկ Տլ

Տշ ճեղքերիլայնություններըչպետք է գերազանցեն0,05 մմ-ը: Միացնելբարձր լարումը:Պտտելովմիայն հաշվիչը՝գտնել այն դիրքը, որի դեպքում գրանցվումէ ռենտգենյան ճառագայթմանամենամեծ ինտենսիվությունը:Գրառել համապատասխանանկյունային սանդղակիցուցմունքը,ն սնեռելհաշվիչն այդ դիրքում: 3. Գոնիոմետրականգլխիկի վրա հարմարեցնել գրաֆիտի բյուրեղը: Պտտելովմիայն գլխիկը (բյուրեղը)` գտնել այն դիրքը, որի դեպքում գրանցվում է առավելագույն ինտենսիվություն: Այս դեպքում ճառագայթման ինտենսիվությունըպետք է ունենա նախորդ քայլում ն

գրանցվածինտենսիվությանկեսին մոտ արժեք, իսկ բյուրեղը 180--ով պտտելիսայն զգալի փոփոխությունչպետք է կրի: Գրանցել համապատասխանանկյունային սանդղակիցուցմունքը, իրարկապել գլխիկնու հաշվիչը ն վերջինսհեռացնել0-ականդիրքից 4.

2::35-ով: Սարքավորումը բերել աշխատանքայինռեժիմի՝ղեկավարիցուցումով անոդային լարմանը ն հռսանքին տալով անհրաժեշտ արժեքներ:

ԼայնացնելՏլ

ն

Տշ ճեղքերը (ղեկավարի հանձնարարությամբ):20:30

անկյունային րոպե քայլերով պտտել բյուրեղ-հաշվիչ համակարգը, ամեն անգամ գրանցել դիֆրակտված ճառագայթման ինտենսիվությունը, ստացված տվյալներով կառուցել գրաֆիկ:/ոո

ն

4օ ալիքի

երկարություններիշրջակայքում քայլը փոքրացնել: .

Սահք

Ճո .

Հ

անկյան համար ստացված արժեքների օգնությամբ ն

2451ոճյ բանաձնիցորոշել /Հոլո-ը:

Հաշվել ոո

Հ12,34/Մ ն 495 1,54ող: Համեմատել փորձից ստաց-

ված արդյունքներիհետ: .

Կիրառված Մ լարման

ն

համապատասխան ողի

արժեքների

միջոցով (3) բանաձնիցորոշել Պլանկի հաստատունը:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

ւ:

..

Բացատրել արգելակայինճառագայթմանառաջացումը: Ի՞նչ է կարճալիքայինսահմանը ն ինչպե՞սէ այն կախված անոդային լարումից:

ւ.

.

.

ւ

Ինչու՝ է արգելակայինճառագայթմանսպեկտրնանընդհատ: Ո՞րն է Բրեգի պայմանը, ինչպե՞սէ այն ստացվում ն ինչպիսի՞երկու կարնորկիրառությունունի: Ինչու՞ այս աշխատանքում նպատակահարմար խճանկարայինկառուցվածքունեցողբյուրեղ: Ինչպե՞սէ որոշվում Պլանկի հաստատունը:

է

օգտագործել

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՌԵՆՏԳԵՆՅԱՆ

ԳԾԱՅԻՆ

ՍՊԵԿՏՐԻ

(ԲՆՈՒԹԱԳՐԱԿԱՆ)

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԱՍ

Եթե ռենագենյան խողովակի անոդային լարումը գերազանցում է անոդի նյութի համար Ս. կրիտիկականլարումը ապա ռենտգենյան ճառագայթման սպեկտրիանընդհատֆոնի վրա առաջանում են խիստ արտահայտված,շատ փոքր սպեկտրայինլայնություն ունեցող մաքսիմումներ` իրարից հեռու առանձին սպեկտրային գծեր: Այդ գծերի կախված են անոդային լարումից ն կարող են մի ինտենսիվությունները ն նույնիսկ հազար անգամ գերազանցել անընդհատ քանի հարյուր սպեկտրինույն սպեկտրայինլայնությանինտենսիվությունը(նկ.29):

Խը ԻԷ:

հ

Լ

ճբ

յո

աի

լ

224)

էս

7(4)

բ

ա

Նկ.29. Պղնձի (ա) ն մոլիբդենի (բ) ռենտգենյանճառագայթմանսպեկտրները(անոդայինլարումը՝40 կՎ)

Ռենտգենյանճառագայթմանգծերի համախումբը՝գծային սպեկտըը, խիստբնորոշ է անոդի նյութիհամարն կոչվում է տվյալ նյութիբնութագրական սպեկտը:

Բնութագրական սպեկտրի գծերն

ըստ

ալիքի երկարությունների

դասավորված են ռրոշակի օրինաչափությամբն կազմում են առանձին

սերիաներ,որոնք գտնվում են ռենտգենյանսպեկտրի տարբեր մասերում: տառերով: ԱմենաԱյդ սերիաներնընդունվածէ նշանակել է, Լ, ԽՆ ԻՆ

կարճալիքայինըԽՃ սերիան է: այնուհետն՝ ԽԼ

ն

Ավելի երկարալիքային է Լ

ԿՀՎսերիաները, որոնք առաջանում են

սերիան,

միայն

մեծ

կարգաթիվունեցող քիմիականտարրերի սպեկտրներում: Ամենապարզ կառուցվածքն ունի ԽՃ սերիան: Այն բաղկացած

երեք

ԽՃ, Ճր Բ,: ԽՃշ-նամենաերկարալիքն ինտենսիվությունունեցողգիծնճէ: Այն կրկնակէ, այսինքն` ունի

գծերից, որոնց անվանում ամննամեծ

է

են

ն

Խօշ: քր գիծն ավելի կարճալիքայինէ, ուճի ավելի փոքը ինտենսիվություն ն նույռճպեսկրկնակ է, բայց երկու գծերի ալիքի երկարություններիտարբերությունը շատ փոքր է, ն հաճախ առանձին գծերը չեն ջոկվում: Ամենակարճալիքայինն թույլ ինտենսիվությունուճեցող երկու բաղադրիչ`Ք.

ն

գիծը Թ. -ն է (նկ.30): 1'

է ՛

Օշ

Օլ

| ո"

-

Ք

ԽՃ

Ֆ

ասւմ

Նկ.30. ՌենտգենյանՔ սերիայիսպեկտրայինգծերի սխեման

Քիմիական տարրերի օպտիկական ն ռենտգենյան բնութագրական սպեկտրներիմիջն կան էականտարբերություններ. 1. Օպտիկական գծային սպեկտրներ ունեն միայն պարզ նյութերը, որոնք ճառագայթում են գազային վիճակում: Ռենտգենյան բնութագրական սպեկտրներըմիշտ գծային են, անկախ ճառագայթող նյութի ագրեգատային վիճակից ն այն բանից, թե այն քիմիականմիացությանմեջ է, թե ոչ: 2.

Տարրերի օպտիկական սպեկտրները պարունակում

են

մեծ

թվով

սպեկտրայինգծեր (հաճախ՝ հազարից ավելի) ն ունեն բարդ կառուցվածք: Պարբերական համակարգիմի տարրից հաջորդինանցնելիսօպտիկական սպեկտրիկառուցվածքը փոխվում է էապես, ընդ որում կառուցվածքի ն գծերի թվի փոփոխությունները կրում են պարբերական բնույթ, ինչպես

քիմիական հատկությունները:Օրինակ` նման սպեկտրներունեն ալկալիական մետաղները(դիտվում են նույն սերիաները,գծերը կրկնակի են): Երկրորդ խմբի տարրերի սպեկտրներում դիտվում են այլ սերիաներ, ն գծերը կամ միայնակ են, կամ` եռակի: Ի տարբերություն օպտիկական սպեկտրների,քիմիականտարրերիռենտգենյանբնութագրականսպեկտըները խիստ միօրինակ են: Պարբերականհամակարգիմի տարրից հաջորդին անցնելիս սպեկտրի տեսքը չի փոխվում, ն ամբողջ սպեկտըըշեղվում է դեպիկարճալիքայինտիրույթ: Ռենտգենյան ֆոտոնի էներգիան կարող է մի քանի հազար անգամ մեծ լինել օպտիկականֆոտոնիէներգիայից,ինչը վկայում է այն մասին,որ ռենտգենյան բնութագրականսպեկտրն առաջանում է ատոմի ներքին միջուկին մուո գտնվողէլեկտրոններիէներգիականվիճակթաղանթներում, ներիփոփոխությանհետնանքով: Ռենտգենյան բնութագրականսպեկտրի վերը նշված հատկություններից հետնում է, որ պինդ ն հեղուկ վիճակներում կամ էլ քիմիական միացությանմեջ գտնվողատոմներիփոխազդեցություններինմասնակցում են միայն արտաքինթաղանթների էլեկտրոնները: Բազմաէլեկտրոնատոմի ներքին թաղանթներիէներգիականվիճակների դիագրամըներկայացնելու համար անհրաժեշտէ հաշվի առնել, ռր չգրգռվածվիճակում գտնվողատոմի էլեկտրոններըզբաղեցնումեն միայն այն վիճակները,որոնց համարատոմիէներգիաննվազագույննէ: Ատռոմում էլեկտրոնի վիճակը բնութագրվում է չորս քվանտային թվերով. 1.

Գլխավոր քվանտայինթիվ՝ ո, որն ընդունումէ 1, 2, 3, արժեքներ: է Գլխավոր քվանտային թվով որոշվում էլեկտրոնի ուղեծրի մեծ ն կիսառանցքը էներգիայիհիմնականմասը: Օրինակ`ջրածնանման

ատոմում

4-զլո՞,որտեղ զլ

ուղեծրի մեծ կիսառանցքը՝

-ի՛

/ ո167

մեծությունն Բորի առաջին ուղեծրի շառավիղն է, իսկ ատոմի էներգիանորոշվումէ միայն ո-ով` ք, 2.

-

-276-|2ի՞դշ :

Ուղեծրային քվանտային թիվ` /, որն ընդունում

է

0, 1,

ո-1

արժեքներ: ով որոշվում ուղեծրի ինչ-որ չափով` էներգիան: Օրինակ` ջրածնանմանատոռմում ուղեծրի փոքր. փոքրըկիսառանցքըՆ

է

կիսառանցքը ԵՀճլԱ-Ի1):ո: Իսկ ալկալիական մետաղի ատոմի

էներգիան` Ք, --տօ

/2հ(ո-ձ)՞,

որտեղ Ճ-ն

կոչվում է քվան-

տային ուղղում ն կախված է 1-ից:

3.

Մագնիսականքվանտային թիվ՝ 7, որն ընդունում է -Է Մ-ից 1 բոլոր հատ արժեք: 7-ով հնարավոր ամբողջ արժեքները, այսինքն՝ 2/1 է ուղեծրի դիրքն առավելություն ունեցող ուղղության որոշվում նկատմամբ: Ատոմի ուղեծրային մոմենտի ն այդ ուղղության միջն -

կազմվածՕանկյանհամար օ0Տ6

4.

Հ

7/1:

Սպինճայինքվանտայինթիվ՝ 5, ռրն ընդունում է երկու արժեք`

չ:

1/2:

5-ով որոշվում էլեկտրոնի սեփական մոմենտը՝ սպինը. նշանը համապատասխանում է ուղեծրային մոմենտի նկատմամբ սպինի է

(,

«Հ»

զուգահեռ,իսկ «-» նշանը՝հակազուգահեռդասավորություններին: Մյուս կողմից, համաձայն Պաուլիի սկզբունքի, քվանտային թվերի Ե ու 5) քառյակով որոշվող վիճակումկարող է գտնվել միայն մեկ էլեկտ-

րոն, ուստի 7 գլխավոր քվանտային թվով որոշվող վիճակում կարող է գտն-

վել2ո՛էլեկտրոն: 7-ի տվյալ արժեքով որոշվող բոլոր վիճակներըկազմում 1, 2, 3, 4 թաղանթներնընդունված է անվանել համամի թաղանթ: ո պատասխանաբարՒ, Լ, 8/1,0 թաղանթներ:Այսպիսով, չգրգռված ատոմի են

Հ

Է թաղանթումգտնվում է 2 էլեկտրոն, Լ թաղանթում՝8 էլեկտրոն ն այլն:

Ռենտգենյան բնութագրական սպեկտրի առաջացումըԿոսելը բացատրել է հետնյալ պարզեցվածսխեմայով: Որպեսզի ատոմըճառագայթի, այն պետք է ստանա էներգիա ն հիմնականվիճակից անցնիորնէ գրգռված վիճակ: Քանի որ հիմնական վիճակում գտնվող ատռմի բոլոր հնարավոր ներքինվիճակներըզբաղեցվածեն, ն ներքին անցումներհնարավորչեն, ապա ատռմը կգտնվիգրգռվածվիճակում,եթե նրա ներքինթաղանթներից էլեկտրոն է հեռացված: Որնէ ներքին, օրինակ` Խ թաղանթից, էլեկտրոն

հեռացնելուհամար անհրաժեշտէ,

որ

անոդին հարվածողէլեկտրոնիէներ-

գիան մեծ լինի այդ թաղանթումէլեկտրոնիկապի էներգիայից՝6Ծ

Հ

Քկապ»

որտեղ Ս-ն արագացնողլարումնէ: Ներքին թաղանթիցէլեկտրոնկարելի է հեռացնել նան ֆռտոնի կամ այլ մասնիկի ազդեցությամբ,եթե մասնիկի էներգիանմեծ է տվյալ թաղանթումէլեկտրոնիկապի էներգիայից: Այս դատողություններիցպարզվում է անոդի նյութի Ս, կրիտիկական լարման իմաստը:Քանի որ էլեկտրոնիկապի էներգիանկախվածէ անոդի նյութի 2 կարգաթվից,ապա 2-ից կախված կլինի ճան Ս, կրիտիկական

լարումը: Նկ.31-ում բերված են բազմաէլեկտրոն ատոմի ներքին թաղանթների էներգիական մակարդակներիսխեման ն հնարավոր թույլատրելի անցումները Խչ ն Խր գծերի համար: ԽՃսերիայի սպեկտրային գծերն առաջանում են, երբ գրգռված ատոմում

էլեկտրոնըհեռացված է 1

թաղանթից:Այդ դեպքումԲ թաղանթիթափուր տեղըլրացվում է Լ, Խ7Լկամ Ւ( թաղանթներից Բ թաղանթանցնողէլեկտրոնով:

303/շ 3ՅՔշ ՅՔ.յշ ՅՏ.շ

ի/5 ի

ի3

ի/շ

-

ի/՛

2Ք5յշ 2Ք.շ

Լ3 Լշ

2Տաշ

Լ՛

.'

ԽՓ. || էո

Ճշ

1Տշ

ո

ատոմիներքինթաղանթՆկ.31. Բազմաէլեկտրոն ների էներգիականմակարդակներիսխեման

Բ. սպեկտրայինգիծն առաջանում է, երբ Ճ թաղանթիթափուր տեղը լրացվում է Լ, թաղանթիցանցնողէլեկտրոնով:Լ, թաղանթիերեք հնարավոր վիճակներից`՝Լ.լ (25յշ), Լշ (2Քլշ) բավարարում ենճ

2Քլ/-»

1Տյշ

ն

ն

Լչ (285շ), ջոկմանձմ Ժ1 կանոնին

2Թ5շ-» 1Տլշ անցումները, այդ

ճառով էլ Խո գիծը կրկնակ է: Այն ունի այսինքն՝Լ,

-»

Բ.

Հ

ամենամեծ

ինտենսիվությունը,

ամենամեծն անցմանհավաճնակամությունն

թաղանթնամենամոտն

է

պատ-

է, քանի որ Լ,

Խ-՛ թաղանթին:

Խրգիծն առաջանումէ, երբ Ի թաղանթիթափուրտեղըլրացվում է թաղանթիցանցնող էլեկտրոնով:Այս դեպքումնույնպես ջոկման Ճ/ կանոնին բավարարումեն միայն

3Քլյ-»

15լյշ

ն

Հ

հ Ժ1

3Ք3շ-» 1Տլշ անցում-

ները, այսինքն` Խր գիծը նույնպես կրկնակ է: Սակայն 3Թյշ ն 3Բ:շ վիճակներիսպին-ուղեծրայինփոխազդեցությանէներգիաներիտարբե-

փոքը է, քան 25: րությունը

ն

իրարից դժվարությամբեն

կարճալիքային է, քանի

2Ելշ վիճակներինը,ն կրկնակիերկու գծերն

տարանջատվում:Պարզ է, որ

ԽԼն

վորություննավելի մեծ է, քան Ն է, երբ Ճ

ռր

ք գիծն ավելի

ԽՃ թաղանթների էներգիական հեռա-

ն Ճ

թաղանթներինը:Խ.,գիծն առաջանում

թաղանթի թափուր տեղը լրացվում է Վ թաղանթից անցնող

էլեկտրոնով:Պարզ է,

որ

գիծն ամենակարճալիքայիննէ ԽՃ,

ն

ունի ամենա-

փռքր ինտենսիվությունը:Մեծ կարգաթիվ ունեցող քիմիական տարրերի սպեկտրներումկարող են առաջանալավելի կարճալիքայինգծեր, սակայն փոքր են ն ֆոնից քիչ են տարբերվում: դրանցինտենսիվությունները Հ.Մոզլին ցույց է տվել, որ սպպարբերական համակարգի 2-րդ տարրի

սպեկտրայինգծերի 7՛ ալիքային թվերիհամարկիրառելի բնութագրական է հետնյալ բանաձնը՝

լ

մլ

ոշ

չ'»-Ո(2-9)|-չ--շի ,

դրտեղ Թ-ը Ռիդբերգի հաստատունն

(0)

կոչվում է էկրանավորման

է, օ-ն

կախված չէ տարրի կարգաթվից, սակայն այն տարբեր է տարբեր սերիաներիհամար ն նույն սերիայի տարբեր գծերի համար հաստատուն

ն

(օրինակ՝ Ճշ գծի համար Ժ Հ 1),

քվանտայինթիվն է, 7շ

-ն

7լ-ը թափուրվիճակովթաղանթիգլխավոր

այն թաղանթիգլխավորքվանտայինթիվնէ, որից

էլեկտրոնէ անցնումտվյալ թափուրվիճակ: Հետնաբար՝ ԽՃ սերիայիհամար

ուՀ

ՆիսկոշչՀ2,3, 4,

:

Ճոգծի համար ոշ

Լ, սերիայի համար ոլ

Հ

2, իսկ ոշ

-

«12-1բ: Հ

3, 4, 5,

2,

ն

(2)

Աշխատանքի նպատակը Այս աշխատանքինպատակնէ.

Թ գծերի

լ.

Որոշել ԷՇ, Շս, Խ10 ն Ճջ տարրերիցմեկի Ճ սերիայի ալիքի երկարությունները:

2.

Որոշել ԽՃ.ն ր գծերիհարաբերականինտենսիվությունը: Որոշել էկրանավորմանԺ հաստատունիարժեքները Խն Խր գծերի համար:

3.

ռն

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Աշխատանքը կատարվում

է

/ԵՕք-2

ԿԱՐԳԸ

կամ /1ԵՕՔԼ-3 դիֆրակցիոն

սպեկտրաչափի օգնությամբ: Սպեկտրաչափի նկարագրությունըն գոնիո-

մետրական մասի սխեման, ինչպես ճան ռենտգենյան ճառագայթման ալիքի երկարությանորոշման եղանակըբերված են Աշխատանք 6-ում: Աշխատանքըկատարվումէ հետնյալ հաջորդականությամբ. Լ. Միացնել ռենտգենյան սարքը, հաշվիչը, գրանցող համակարգերըն 2.

սպասելմինչն աշխատանքայինռեժիմի հաստատվելը(մոտ 10 րոպե): Ստուգել հաշվիչի ն գոնիոմետրականգլխիկի անկյունային սանդղակների զրոյականդիրքերին համապատասխանողցուցմունքները:Այդ գործողություն, կատարելիս ռենտգենյան խողովակի անոդային լարումը ն

ն

հոսանքը պետք է ունենան

ամենափոքըարժեքները,իսկ Տլ

Տշ ճեղքերի լայնությունները չպետք է գերազանցեն0,05 մմ-ը:

Միացնել բարձը լարումը: Պտտելով միայն հաշվիչը՝ գտնել այն դիրքը, որի դեպքում գրանցվում է ռենտգենյան ճառագայթման ամենամեծ

3.

ինտենսիվությունը: Գրառել համապատասխանանկյունային սանդղակի ցուցմունքըն սնեռելհաշվիչն այդ դիրքում: Գոնիոմետրական գլխիկի վրա հարմարեցնել գրաֆիտի բյուրեղը: Պտտելովմիայն գլխիկը (բյուրեղը)` գտնել այն դիրքը, որի դեպքում գրանցվում է առավելագույն ինտենսիվություն:Այս դեպքում ճառագայթման ինտենսիվությունն պետք է

ունենա

նախորդ քայլում

գրանցված ինտենսիվությանկեսին մոտ արժեք, իսկ բյուրեղը 180«-ով պտտելիս այն

զգալի փոփոխություն չպետք է

կրի: Գրանցել

համապատասխան անկյունայինսանդղակիցուցմունքը,իրար կապել վերջինսհեռացնել0-ական դիրքից2--3--ով: Սարքավորումըբերել աշխատանքայինռեժիմի (անոդային լարումը՝ 10-15 կՎ-ով մեծ անոդի նյութի կրիտիկական լարումից, հոսանքը՝ մինչն 5 մԱ): Տյ ն Տշ ճեղքերը լայնացնել մինչն 1 մմ: Միացնել բարձր գլխիկնու հաշվիչը

4.

ն

լարումը,հաշվիչ-բյուրեղ համակարգըպտտելով գտնել առավելագույն ինտենսիվությանը համապատասխանողսահքի 6 (կամ հաշվիչի պտույտի 26) անկյունները: 5.

Այդ անկյունների ռրոշման ճշտությունները մեծացնելու նպատակով անհրաժեշտ է հաշվիչի

ն

բյուրեղի դիրքերը ճշտել իրարից անկախ,

հաջորդաբար,քայլ առ քայլ 2 կամ 3 անգամ, մինչն առավելագույն ինտենսիվությանհասնելը: Միաժամանակաստիճանաբար փոքրացնել Տլ

ն

Տշ ճեղքերիլայնությունները՝դրանքհասցնելով0,1 մմ-ի:

Տվյալ մաքսիմումըկարող է համապատասխանելինչպես 1..., այնպես

.

էլ Ճր գծերին: Հնարավորէ,

որ

այն համապատասխանիճան գծերից

մեկի երկրորդ կարգի մաքսիմումին: Այդ անորոշությունը հաղթա-

հարելու համար անհրաժեշտ է հաշվիչի ն բյուրեղի պտույտները կապել իրար, համակարգը պտտել անկյունային լայն միջակայքում (ղեկավարիհանձնարարությամբ)ն գրանցել հնարավռր այլ մաքսիմումներին համապատասխանողանկյունները: Հաշվի առնելով, որ ամենափոքր անկյունը համապատասխանումէ Խր գծի առաջին

մաքսիմումին, իսկ

ամենամեծ

ինտենսիվությունը՝Խո գծի առաջին

մաքսիմումին,ն օգտվելով Բրեգի պայմանից՝ որոշել ԽՃ.ն ր գծերի ալիքի երկարությունները: .

Որոշել մինճույն հարթություններիընտաճիքիցանդրադարձածՔ.

ն

հարաբերությունը: Խրգծերիինտենսիվությունների .

Օգտվելով (1)

ն

(2) բանաձներից`ռրոշել

տատունիարժեքներըԽ« ն

էկարանավորմանհաս-

Խրգծերիհամար:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

.

..

Ինչո՞վ եռ տարբերվում տարրերի օպտիկական բնութագրականսպեկտրները:

ն

ռենտգենյան

Ի՞նչ անցումներովեն պայմանավորվածբնութագրականսպեկտրիԲ, Խ-, Բրն Ի, գծերը: ԱԿԽԼսերիաները, Ի՞նչ է կրիտիկականլարումը ն ինչու՞ Ն

-

է

այն կախված տարրի 2

կարգաթվից: -

Պատկերել բազմաէլեկտրոնատոմի Ճ, Լ

ն Խ/1 թաղանթներիէներ-

գիականմակարդակներիսխեման,բացատրել Ք. "

ն

Ճր գծերի կրկնա-

կանությունը: Պատկերել ռենտգենյան դիֆրակցիոնսսպլեկտրագրիչի գոնիոմետրի սխեման ն բացատրել ռենտգենյան ճառագայթմանալիքի երկարության որոշման եղանակը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՄՈԶԼԻԻ

ՕՐԵՆՔԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

ՄԱՍ

ՏԵՍԱԿԱՆ

Փորձերով հաստատված է, որ քիմիական տարրերի ռենտգենյան բնութագրական սպեկտրներ, պարբերական համակարգի մի տարրից մյուսին անցնելիսիրենց տեսքը չեն փոխում, այլ ամբողջությամբշեղվում են դեպի կարճալիքայինտիրույթ (նկ.32):

Ց

Օշ ՃՏ

ՏՇ 8:

ՒՆ:

Տո ԻԵ

թհ ն

Նկ.32. Որոշ տարրերի Ք սերիայիսպեկտրները

Մոզլին, համադրելով տարբեր քիմիական տարրերի բնութագրական սպեկտրները,ցույց տվեց,

որ

Բ, Ն

ն 1

սերիաներիամեն մի գծի ալիքի

երկարության հակադարձ մեծության քառակուսի արմատի կախումը տարրիկարգաթվիցգծային է՝

որտեղ Շ

ն

բ-«Ը-Հ,

Ժ

մեծությունները կախված չեն 2-ից

60) ն

տարբեր

են

ինչպես

տարբերսերիաների,այնպես էլ նույն սերիայի տարբեր գծերի համար: Օ-ն կոչվում է էկրանավորմանհաստատուն:

Այս կախումըհայտնի է որպես Մոզլիի օրենք: Նկ.33-ում բերվածեն տարրերի Ք, Լ

ն

Օ գծերի ն հ/(սերիաների

սերիայի Օ ԽՃ

ն

8 գծերիալիքի

երկարության հակադարձ մեծության քառակուսի արմատի կախումները տարրի կարգաթվից:

122. ր

(ա)

|

շ

(բ)

Նկ.33. (ա) էօ. Լ. Խե (բ) է, ն հՓգծերիալիքի երկարությանհակադարձ մեծությանքառակուսիարմատիկախումներըտարրիկարգաթվից ն

Օրինակ՝Խ« գծի համարայդ կախումըկարելիէ ներկայացնել լ |-տվ-Թ.2-1

կամ

)

"-2-Ս3-Ը-1«ո-ր|

Չ)

տեսքով,որտեղ 7 -1/4-ն տվյալ սպեկտրայինգծի ալիքայինթիվնէ, 8-ը՝ Ռիդբերգիհաստատունը:Դժվար չէ նկատել, ռր Խո գծի ալիքային թիվը

հավասարէ 2-1 կարգաթիվունեցող ջրածնանմանատոմի Լայմանի սերիայի առաջին գծի ալիքային թվին: Այս համընկնումը կարելի է բացատրելհետնյալ պարզեցվածմոդելի օգնությամբ:

Հայտնիէ,

որ Խ

սերիայի գծերն առաջանումեն այն դեպքում,երբ Ճ

թաղանթիերկու էլեկտրոններիցմեկը հեռացվածէ ատոմից,ն Ն կամ Ա թաղպնթներիէլեկտրոններիցմեկն անցնում է Բ թաղանթիթափուրտեղը՝

ճառագայթելով ֆոտոն: ԽՃ, գիծն առաջանում է,

երբ Ն

թաղանթի

էլեկտրոններիցմեկն է անցնում այդ թափուր տեղը: Երբ Բ թաղանթից հեռացված է

մեկ էլեկտրոն, Լ, թաղանթիէլեկտրոնը

գտնվում է 26 լիցք ունեցող միջուկի

ն Ճ

թաղանթում մնացած էլեկտրոնի

(2 կարգաթիվ ունեցող տարրերի համար Լ թաղանթի էլեկտրոնների գումարային դաշտն առաջին մոտա-

132գումարային լիցքի դաշտում:

վորությամբկարելի է անտեսել (2

--

Մեծ

1)6 լիցքի դաշտի նկատմամբ:հ1,

ն

մյուս արտաքին թաղանթներնիրենց ներսում դաշտ չեն առաջացնում:Այս

պայմաններումատոմի էներգիայի այն մասը, որը պայմանավորված է 1, թաղանթիցՔ թաղանթանցնող էլեկտրոնի ն

(2-- 1)6 գումարային լիցքի

փոխազդեցությամբ, առաջին մոտավորությամբ կարելի է ներկայացնել ռրպես (2 այդ

--

1) կարգաթվովջրածնանման ատոմի էներգիա, այսինքն եթե

էլեկտրոնը Լ, թաղանթումէ, ապա ատոմի էներգիան`

ու--(2-1:2---27

0)

իսկ երբ այն անցնումէ Ը թաղանթ,ապա

».--ՉԼ-ից

ոլ" շին

(4)

ՃԲ անցման հետնանքով ատոմը ճառագայթում է ֆոտոն, որի

՝

էներգիան

-2-1

կթ

"1

|

Ծ

ուստի ալիքային թվի համարկստանանք՝

-Ը-Ժ-5-քի լ

,

որտեղ 7

Հ

ոօ

(6

/47ի:6-109677,76 սմ":

Խր գիծն առաջանում է, երբ

ԽԼ թաղանթից է էլեկտրոն անցնում ԽՃ

թաղանթիթափուրտեղը: Այդ դեպքում ԽԼ թաղանթիէլեկտրոնի վրա, բացի

մնացած էլեկտրոնիգումարային (2 միջուկի ն Խ.թաղանթում

դաշտից,կազդի ճան Լ.

1)6 լիցքի

թաղանթիէլեկտրոններիգումարայինդաշտը, ռրը

(2 - 1)6 լիցքի դաշտը:

թուլացնումէ

--

Այդ

դաշտը

կարելի է ներկայացնել

որպես (2 - Փ)6 լիցքի դաշտ, որտեղ Ծ-ն տվյալ թաղանթիէկրանավորման հաստատունն

Մոզլին

է:

տվեց,

ցույց

որ

պարբերական համակարգի 2-րդ տարրի

սպեկտրայինգծի 7" ալիքայինթվի համար կիրառելի բնութագրական է

,"-«(2-օբ-8-7-յ

7)

լ

,

բանաձնը,որտեղ 7

-ն

այն թաղանթիգլխավորքվանտայինթիվն է, որտեղ

կա թափուրվիճակ, 77 -ը՝ այն թաղանթիգլխավորքվանտայինթիվը,որից

էլեկտրոնէ անցնում տվյալ թափուրվիճակ:

նպատակը Աշխատանքի Այս աշխատանքինպատակնէ. 1.

Ուսումնասիրել բնութագրականսպեկտրի Ճչ

ն

Խր գծերի ալիքի

երկարություններիկախումըտարրիկարգաթվից: շ.

Որոշել Շ

ն Ժ

հասւտտատուններն ուսումնասիրվողտարրերի ԽՃ.ն Բր

գծերի համար: 3.

Ցույց տալ,

որ

այդ

հաստատուններըկախվածչեն տարրերիկար-

գաթվից:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Աշխատանքը կատարելու համար անհրաժեշտ է որոշել առնվազն

երեք տարրի ԽԵն Բր գծերի ալիքի երկարությունները:Եթե համարենք

հայտնիայն փաստը, որ

,՛

-ի կախումը2-ից գծային է, ապա բավականէ

որոշել երկու տարրի գծերի ալիքի երկարությունները: Աշխատանքը համար կարելի է օգտագործել Աշխատանք7-ում հեշտացնելու

նիրվածտարրի 15. ն Խրգծերիալիքիերկարությունները:

ուսումնա-

..

Աշխատանքը կատարվումէ հետնյալ հաջորդականությամբ: Աշխատանք7-ում նկարագրված եղանակովռրոշել Աշխատանք7-ում ուսումնասիրված տարրից տարբեր կարգաթիվ ունեցող նս մեկ տարրի

Խր գծերի ալիքի երկարությունները

բնութագրական սպեկտրի Խն

(ղեկավարի հանձնարարությամբ):

25 կախումը 2-ից պատկերելգրաֆիկորեն ն, հաշվի առնելով,որ

( ) ՒԼ - Լ 4 -«6,-2), 4,

լ

գրաֆիկի օգնությամբ որոշել լՇ Շ

հաստատունը

ն

համոզվել,

որ

-0թյ/4)":

Օգտվելով

Խր գծի ալիքի երկարությունից` որոշել

հաստատունը ն համոզվել,որ այն նույնն է 2լ-ի

ն

էկրանավորման

22-ի համար:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

Սահմանել Մոզլիի օրենքը:

Ինչպե՞սէ ներկայացվումՄոզլիի օրենքը Ճշ գծի համար: Մեկնաբանել(2) բանաձնը:

Ի՞նչ իմաստ ունի էկրանավորմանհաստատունը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ՖՐԱՆԿԻ

ԵՎ ՀԵՐՑԻ

ՏԵՍԱԿԱՆ

ՓՈՐՁԸ

ՄԱՍ

Համաձայն ատոմի մոլորակային մոդելի, ատոմը կազմված է ծանը, դրականլիցք ունեցող միջուկից ն նրան շրջապատող էլեկտրոններից:Ըստ դասական մեխաճիկայի, այդպիսի համակարգը կարող է գտնվել հավասարակշռության մեջ միայն այն դեպքում, երբ էլեկտրոնները որոշակիուղեծրերովպտտվումեն միջուկի շուրջը: Սակայն, ըստ դասական էլեկարադինամիկայի,այդպիսի ատոմը, այնուամենայնիվ,չի լինի կայուն, քանի որ արագացումով շարժվող էլեկտրոնը, ճառագայթելով էլեկտրամագնիսականալիք, կկորցնի էներգիա ն, ի վերջո, կընկնի միջուկի վրա: Ընդ որում, պտտման հաճախությունն

այս

դեպքում պետք է փոխվի

անընդհատ, ինչի արդյունքում առանձին սպեկտրային գծերի փոխարեն կդիտվի անընդհատ սպեկտր: Այն փաստը,

ռր

ատոմների առաքման

սպեկտրումդիտվում են առանձինսպեկտրային գծեր, վկայում է ատոմների

կայունության մասին, ինչը հակասում է դասական էլեկտրադինամիկայի պատկերացումներին: Ատոմի կառուցվածքի քվանտային տեսության հիմքում Բորը դրեց հետնյալ երկու կանխադրույթները. Ատոմը կարող է գտնվել միայն որոշակի կայուն (ստացիոնար) վիճակներում, որոնց էներգիաները կարող են ընդունել միայն ընդհատ ա.

արժեքներ`Խլ, 7շ,

1,

Ստացիոնարվիճակում ատոմը չի

ճառա-

գայթում: բ.

Ատոմը ճառագայթում կամ կլանում է մի ստացիոնար վիճակից

մյուսինանցնելիս: ո վիճակից12,վիճականցնելիսարձակված (կլանված) քվանտիէներգիանորոշվում է

հնչեղ

-ՔԽր

պայմանից(Բորի հաճախություններիպայման), ռրտեղ --

մեծությունըՊլանկի հաստատունն

է:

0)

6,63:10՞՞՞ Ջ-վ

Բորի կանխադրույթներնանմիջականորենհաստատվեցինՖրանկին Հերցի փորձերում, որոնցում ուսումնասիրվում էին «դանդաղ» էլեկտրոնճերի բախումները նոսրացված (Ք

կամ մոլեկուլների հետ,

ն

12մմ սնդ. սյան) գազի ատոմների

հետազոտվում էր էլեկտրոնների արագություն-

ճերի բաշխումըբախումներիցառաջ

ն հետո:

Էլեկտրոններիբաշխումն ըստ արագությունների(կինետիկէներգիաների) ատոմներիհետ բախվելուց առաջ ն հետո ուսումնասիրելուհամար Ֆրանկը ն Հերցը կիրառեցին այսպես կոչված արգելակող լարման. եղանակը:Նկ.34-ում բերվածէ այդ եղանակիսխեման: թ

թելիկի

շիկացման թելիկից առաքվող էլեկտրոններն արագացվում են ն

Ի ցանցի միջն կիրառված Սլ լարումով: Անոդը

գալվանոմետրիմիջոցով հողակցված է: Ի/ ճնճրան շատ

մոտ:

ցանցը դրված է

(Ճ թիթեղը)

անոդի առջն՝

Ցանցի վրա անոդի նկատմամբտրված է Շշ դրական

լարում, որի շնորհիվ աճոդին կարող են հասնել միայն այն էլեկտրոնները, որոնց էներգիաները մեծ են կամ հավասար այդ արգելակող դաշտը հաղթահարելուհամար անհրաժեշտ«Շշ էներգիայից: պ

Է«լ ք

Ճ

|

լ

Նկ.34. Արգելակողլարմանեղանակիսխեման

Ֆրանկի ն Հերցիփորձերիարդյունքումպարզվեց,որ 1. էլեկտրոնների որոշակի (կրիտիկական) արագությունիցփոքը արագությունների դեպքումբախումըլրիվ առաձգականէ, այսինքն՝ էլեկտրոնճ իր էներգիանատոմինչի տալիս, ն բախմանարդյունքումփոխվումէ միայն էլեկտրոնիարագությանուղղությունը,

կրիտիկականարագությունը գերազանցելու դեպքում բախումը ոչ այսինքն` էլեկտրոնը կռրցնում է էներգիա` այն մասամբ կամ լրիվ տալով ատոմին, որն անցնում է այլ՝ ավելի մեծ էներգիայիով ստացիռնար վիճակ: Այսպիսով, ատոմը կամ բոլորովին էներգիա չի ընդունում (առաձգական բախում), կամ եթե ընդունում է, ապա այնպիսի քանակներով, որոնք հավասար են երկու ստացիոնար վիճակների էներգիաներիտարբերությանը: Ֆրանկը ն Հերցը ցույց տվեցին նան, որ էլեկտրոնի կրիտիկական 2.

առաձգական է,

արագությունը, որից

արագության դեպքում բախումը դառնում է

մեծ

ոչ

առաձգական,տվյալ տեսակիատոմըբնութագրողմեծություն է: Փորձը կատարվել

է

սնդիկի գոլորշիներում,

մոտ

1,2 մմ սնդ. սյան

ճնշման դեպքում: Փորձում չափվել է 7 անոդային հոսանքի կախումն Ծ/լ

արագացնողլարումից: Արագացնող լարումը զրոյից սկսած աստիճանաբար մեծացնելիս հոսանքը սկզբումմեծանում է (նկ.35), ընդ որում հոսանքիկռրն ունի ջերմաէլեկտրոնային գործիքներին բնորոշ վոլտ-ամպերային բնութագծի տեսք:

ասա

ր

Ս(Վ)

Նկ.35. Անոդայինհոսանքի կախումըարագացնողլարումից

Սակայն կաջոդի

ն

ցանցի միջն Ծլ լարման

մոտ

4,9 Վ արժեքի դեպքում

հոսանքըկտրուկ ընկնում է, իսկ հետո՝ Մյ -ի մեծացման հետ նորից աճում է մինչե 9,8 Վ արժեքը, որի դեպքում նորից դիտվում է հռսանքի կտրուկ անկում ն ապա՝ ճոր աճ՝ մինչն 14,7 Վ: Այսպիսով, 7(Ծլ) կորն իրենից

ներկայացնումէ մաքսիմումներիշարք, որոնք իրարից գտնվում են 4,9Վ հեռավորությանվրա: Նկ.35-ում բերված կորի մեկնաբանումը դժվարություն չի ներկայացնում: Անռդային լարումը մեծացնելիս, քանի դեռ էլեկտրոնի կինետիկ էներգիան չի հասել 4,9 էՎ-ի, նրա բախումները սնդիկի ատոմների հետ առաձգականեն, ն հռսանքը մեծանում է: Լարման 4,9 Վ արժեքիդեպքում բախումը դառնում է ոչ առաձգական,էլեկտրոնը բախման ժամանակ իր ամբողջ էներգիան տալիս է սնդիկի ատոմին: Այդպիսի էլեկտրոններն4

թիթեղինչեն հասնում, ռրովհետն«բռնվում» են ցանցի կողմից,ռրն անոդի նկատմամբ ունի 0,5 Վ լարում. ուստի անոդային հոսանքը կտրուկ ընկնում է: Եթե էլեկտրոնների էներգիան զգալիորեն գերազանցում է 4,9 էԷՎ-ը,։ ապա այդպիսի էլեկտրոնները ոչ առաձգական բախման ժամանակ, կորցնելով իրենց էներգիայի մի մասը, պահպանում

բավականաչափ էներգիա, առկայությանը,հասնում

ուստի,

չնայած

են /ՃՃթիթեղին,ն

են

արգելակող լարման

հոսանքը նորից սկսում է աճել:

Եթե արագացնող լարումը բավականաչափ մեծ է (»9,8 Վ, ապա էլեկտրոնըկարող է ճորից` նս մեկ կամ երկու անգամ ռչ առաձգականորեն բախվել ատոմներին, ն հենց դրանում է կայանում մաքսիմումների

պարբերականկրկնությանպատճառը: Այն փաստը, որ հարնան մաքսիմումներիհեռավորությունըմիշտ կազմում է (մինչն 0,1 Վ ճշտությամբ) 4,9 Վ, իսկ առաջին մաքսիմումը հայտնաբերված է 4,1 Վ-ի մոտ, հեշտությամբ բացատրվում է նրանով, որ

արտաքին աղբյուրից կիրառված արագացնող լարմանը գումարվում է պոտենցիալներիկոնտակտային տարբերությունը,որն ամբողջկորըշեղում է դեպի ձախ՝ չփոխելովմաքսիմումներիմիջն հեռավորությունը: Նշենք, որ

պոտենցիալներիկոնտակտային տարբերությունն առաջանում է այն պատճառով,որ անոդը ն կաթոդը պատրաստված են տարբեր նյութերից: Դրա ազդեցությունըկարելի է հեշտությամբբացառել, եթե սնդիկիատոմի գրգոման էներգիան որոշենք 7(Ալ)

կորի երկու մաքսիմումներիմիջն

հեռավորությամբ,որը կախված չէ ցանցի ն կաթոդի պոտենցիալների կոնտակտայինտարբերությունից: Այսպիսով,4,9 էՎ էներգիանբնութագրականէ սնդիկիատոմիհամար, որը դրանից փոքրըէներգիա ընդունել չի կարող, ռրովհետն էլեկտրոնների

փոքր էներգիաներիդեպքում տեղի ունեցող բախումներն առաձգականեն, իսկ 4,9 էՎ էներգիան ատոմն ընդունումէ ամբողջությամբ:Այսինքն՝ սնդիկի ատոմը կարող է ընդունել էներգիայի միայն որոշակի, ընտրվածարժեքներ:

Եթե

ղլ-ը սնդիկի

«չգրգռված» ատոմի էներգիան է,

ապա

ատոմի է-

լ 4,9 ԷՎ-ի: ճերգիայի հաջորդ թույլատրելի արժեքը հավասար Արագացնող 4,9Վ պոտենցիալը կոչվում է սնդիկի ատոմի «առաջին կրիտիկական պոտենցիալ» կամ «ռեզոնանսային պոտենցիալ»: Նման է

ձնով, /ՃԽլ 4,9 ԷՎ մեծությունը կոչվում Հ

է

ռեզոնանսայինէներգիա, որին

համապատասխանող ճառագայթումըկոչվում է ռեզոնանսային: Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ, բացի առաջին կրիտիկական պոտենցիալին համապատասխանողէներգիայից, ատոմներըկարող են ունենալ ն ավելի մեծ էներգիաներովգրգռված վիճակներ,ռրոնց հպմապատասխանողէներգիաներընույնպես կարող են որոշվել էլեկտրոնային բախումների օգնությամբ: Էներգիայի բարձր մակարդակները որոշելու համար պետք է ընտրել փորձի այնպիսի պայմաններ, որ գազի ճնշումը հնարավորինչափ փոքը լինի, քանի որ փոքը ճնշման ն բավականաչափ բարձր արագացնողլարման դեպքում էլեկտրոններըկարող են ձեռք բերել զգալի կինետիկ էներգիաներ ն հնարավորություն` գրգռելու ավելի բարձր ստացիոնարվիճակներ: Այսպիսով, փորձնականորենհիմնավորվեցԲորի առաջինկանխադրույթը: են նան Բորի երկրորդ Ֆրանկի ն Հերցի փորձերը հաստատում կանխադրույթը: Իրոք, քանի որ սնդիկի ատոմի հիմնական ն առաջին գրգռված վիճակների էներգիաներիտարբերությունը4,9 էՎ է, ապա այսպիսի էներգիայով էլեկտրոնների հետ բախվելու արդյունքումատոմները պետք է գրգռվեն ն արձակեն մեներանգ ճառագայթում, որի ալիքի

երկարությունը՝

ՀՇ

1-ն որը շատ մոտ է

25201.

չ-քյ

փորձումստացվող 4.

2)

2537 արժեքին:

Աշխատանքինպատակը 1.

Աշխատանքինպատակնէ. Փորձնական եղանակով ստուգել ատոմի ստացիոնար վիճակներին համապատասխանողէներգիաներիընդհատությունը:

2.

3.

Որոշել իներտգազի (ճեռն կամ արգոն) ատոմիհիմնականն առաջին գրգռվածվիճակներիէներգիաներիտարբերությունը` ռեզոնանսային էներգիան: Որոշել ռեզոնանսայինճառագայթմանալիքի երկարությունը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ

սարքիսխեմանբերվածէ նկ.36-ում: Փորձարարական

Էլեկտրոններիբախումներնատոմների հետ տեղի

ունենում

են

Լ

եռէլեկտրոդլամպում, որը նախապեսլցված է իներտ գազով (արգոն կամ նեոն): Գազի ճնշումն ընտրված է այնպես,

որ

ք

կաթոդից առաքված

էլեկտրոնըմինչն Ճ անոդին հասնելն ատոմներիհետ ունենում բախում (բ

Հ

է

մի քանի

1,2 մմ սնդ. սյան): Ի ցանցը, որի վրա կիրառվում է արգե-

լակող լարումը,մոտ է անոդինայնքան, որ ԽՃ. միջակայքումտեղի ունեցող

(ոռ)

Հ7

ե Խ.

8:

3:4)Վ

(0:50)Վ

Նկ.36. Փորձիէլեկտրականսխեման

բախումները կարելի լինի անտեսել: Շիկացման թելիկը սնվում է

Ք

աղբյուրից:Նրա վրա կիրառվածլարումըկարգավորվումէ Խ ոեռստատով:

Արագացնող լարումը (կաթոդի ն ցանցի միջն) տրվում է

հաստատուն

հոսանքի Քլ աղբյուրից: Այդ լարման փոփոխությունը կատարվումէ Թլ ռեռստատով,ցուցմունքըգրանցվումէ Մլ վոլտմետրով:Արգելակող լարումը

(ցանցի

ն

անոդի միջն) տրվում է Տշ աղբյուրից, կարգավորվում է Քշ

ռեոստատով,ցուցմունքը գրանցվումէ Սշ վոլտմետրով: Անոդայինհոսանքը չափվում է ոճ 1.

2.

միլիամպերմետրով:

Աշխատանքըկատարվումէ հետնյալ հաջորդականությամբ. Միացնել սարքը, շիկացման թելիկի ն ցանցի վրա կիրառել անհրաժեշտ լարումներ (ղեկավարի ցուցումով): Անոդի վրա հաջորդաբար (սկսած 0-ից) կիրառել հավասարքայլերով

(ՃԾՀ 0,1-0,2 Վ) աճող լարումներ (ղեկավարի ցուցումով), ամեն մի լարման համար գրանցել անցնող հոսանքի ուժը ն կազմել աղյուսակ: ճշգրտված տվյալնե կստացվեն, եթե մաքսիմումների շրջակայքում լարման քայլերը վերցվեն ավելի փոքր: Ավեի

3. 4.

Կառուցելվոլտամպերայինբնութագիծը: Բնութագծի վրա որոշել մաքսիմումների հեռավորությունը, հաշվել հիմնական ն առաջին գրգռված վիճակների էներգիաների տարբերությունը:

5.

Օգտվելով (2) բանաձնից` որոշել ռեզոնանսային ճառագայթման ալիքիերկարությունը:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ

լ.

2. 3.

4. Տ.

6.

ՀԱՐՑԵՐ

ՁնակերպելԲորի կանխադրույթները: Բորի կանխադրույթներիո՞ր պնդումներնեն հաստատվումՖրանկի ն Հերցի փորձերում: Ո՞ր բախումներն են կոչվում առաձգական ն ոչ առաձգական:Բացատրել կրիտիկականլարման իմաստը:

Բացատրելփորձիսխեման.ո՞րնէ արգելակողլարմանդերը: Բացատրելստացվածվոլտամպերայինբնութագիծը՝մաքսիմումներին մինիմումներիառաջացման պատճառը: Ի՞նչ է ռեզոնանսայինէներգիան,ն ինչպե՞սէ ռրոշվում ռեզոնանսային ճառագայթմանալիքի երկարությունը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

էԼԵԿՏՐՈՆԻ

ԱԼԻՔԱՅԻՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՓՈՐՁՆԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՍ

Ինչպես հայտնի է, լույսը, բացի ալիքային հատկություններից,որոնք դրսնորվումեն ինտերֆերենցի ն դիֆրակցիայիերնույթներում,ունի նան ն մասնիկային հատկություններ, ռրոնք դրսնորվում են ֆոտոէլեկտրական Քոմփթոնի երնույթներում: Ելնելով համաչափությանսկզբունքից, ֆրանսիացի ֆիզիկոս դը Բրոյլը (1924թ.) առաջարկեց մի վարկած, համաձայն որի, ալիք-մասնիկ երկակիությունըբնորոշ է

ոչ

միայն լույսին,

այլ

նան

էլեկտրոններինն, ընդհանրապես,բոլոր մասիկներին: Մասնիկային հատկություններըբնութագրվումեն Ք էներգիայովնք իմպուլսով, իսկ ալիքային հատկությունները 2 հաճախությամբ ն հ ալիքային վեկտորով: Ֆոտոնի համար այդ մեծություններըկապված են հետնյալ առնչություններով՝

ք-հե,

ԵԽ-ի, որտեղ հ

-

հ/27.,հ-ը Պլաճկի հաստատունն

Համաձայն

ղը

1) է:

Բրոյլի վարկածի, այդ առնչություններըկիրառելիեն

մասնիկներիհամար: Այս պնդումից հետնում մասնիկիդը Բրոյլի ալիքի երկարությունը՝ 4Հ

՛ է -

ճան

է, որ ք իմպուլս ունեցող

:

ք

(2)

Գնահատենք դը Բրոյլի ալիքի երկարության կարգը: Ենթադրենք՝ կաթոդից պոկված էլեկտրոնն արագացվում է անոդի վրա կիրառված այնպիսի Մ լարման դաշտով, որի դեպքում էլեկտրոնի արագությունը զգալիորեն փոքր է լույսի արագությունից, ն կիրառելի է ոչ ռելյատիվիստականմռտեցումը(Ծ Հ 100 կՎ): Այդ դաշտումէլեկտրոնըձեռք կբերի

/2Հ-6օՍ կինետիկ էներգիա ն թ»Հ./2ՊլօՍիմպուլս ոօ0՞ էլեկտրոնիդը Բրոյլի ալիքի երկարությունը՝

Հետնաբար՝

2-Ի,

3)

ՈԶ

Տեղադրելով 7,

ն

ց

2.

հաստատուններիարժեքները, լարումն

արտա-

հայտելով վոլտերով,իսկ ալիքի երկարությունը՝Ճ-ներով, կստանանք.

ճ: «-ի5

(4)

արագացնողլարումների դեպքում,երբ արտաքինդաշտում մասնիկի ձեռք բերած էներգիանդառնում է մասնիկիհանգստի էներգիայիկարգի՝ Մեծ

շՄ-ոոՇ՛,

մասնիկի հանգստի զանգվածն է, օգտվելով

որտեղ 7օ-ն

հարաբերականությանտեսությանհայտնի առնչություններից՝ մ

ո-----»

Ք

Ն

-օՍՀոճ՛

կն

-

ոլ՛,

1--ջ Շ

կստանաճք՝

|-2լյ2 օ-Ծ՛ Հ

ՕՀՀ-

2Մ

Հ

26Սաղը

Ր:

Ր

(5)

ուլօ՛

Այսպիսի արագությամբշարժվող էլեկտրոնիդըբրոյլյան ալիքի երկարությունը՝

Իի-Ջ

4---»----

Տեղադրելով77ց, 6,

Շ

(6

տվ ի այ -

հաստատուններիարժեքնմերը՝ կստանանք. լ

1-Հ-Հ-Գ-"Վ7 .Շ ՎԼ:9,788-10-7

Մ,

(Անվոտերո): .

Նկ.37-ում բերված են դըբրոյլյան ալիքի 4 երկարությանկախման զրաֆիկներն արագացնող լարումից ռելյատիվիստական ն տիվիստականդեպքերում:

ռչ

ռելյա-

`

-՛--Վ-Վ-Լ-ԼԸ

»

Ս(կՎ)

Նկ.37. էլեկտրոնային ալիքի ՛. երկարությանկախումն արագացնող Ս դեպք, 2` ռելյատիվիստականդեպք լարումից. 1` ոչ ռելյատիվիստական

Հայտնի է, որ, անկախ ալիքներիբնույթից, գոյություն ունեն երնույթներ, որոնք բնորոշ են միայն ալիքային պրոցեսներին, օրինակ` դիֆրակցիան ն ինտերֆերենցը: Ուստի, համաձայն դը Բրոյլի վարկածի, պետք է տեղի ունենա նան էլեկտրոններիինտերֆերենց ն դիֆրակցիա: Մնում էր պարզել, թե փորձարարականի՞նչ պայմաններում է հնարավոր դիտել այդ երնույթները:Ընդունված է, ռր դիֆրակցիոնպատկեր դիտվումէ այն դեպքում, երբ միջավայրի անհամասեռությունների չափերը (օրինակ` դիֆրակցիոն ցանցի պարբերությունը) ալիքի երկարության կարգի է: Համաձայն (4) բանաձնի,փոքը՝ մինչն 1 (ԱՎարագացնողլարումներիդեպքում Բրոյլի ալիքի երկարությունը 1Ճ-ի կարգի է: Նույն կարգի հեռավորություններ ունեն ատոմները բյուրեղական ցանցում, ուստի, ինչպես ռենտգենյանճառագայթմանդեպքում,էլեկտրոններիդիֆրակցիակդիտվի, դը

եթեէլեկտրոններիփունջը ցրվի բյուրեղային ցանցիատոմներիվրա:

Սակայն դիֆրակցիա կդիտվի նան այն դեպքում, երբ ալիքի երկարությունը շատ (հարյուր, նույնիսկ` հազար) անգամ փոքր է ցանցի պարբերությունից, եթե դիտման կետի հեռավորություն, շատ անգամ

(104.»10:3)մեծ

է

վերջինից:

Էլեկտրոններիալիքային հատկությունները հայտնաբերել են Կ.Դնիսոնը ն Լ.Ջերմերը էլեկտրոններիդիֆրակցիայինվերաբերվողփորձերում (1927թ): Նրանք ուսումնասիրելեն էլեկտրոններիդիֆրակցիաննիկելի (Իր) միաբյուրեղներում, երբ էլեկտրոններն արագացնող լարումը բավականին

փոքը է (30-400 Վ): Նկ.38-ում բերված է Դնիսոնի

ն

Ջերմերի փորձի

սխեման: Էլեկտրոնային թնդանոթումստացված էլեկտրոնայինփունջն ընկնում բյուրեղի որոշակի նիստի վրա, իսկ Ֆարադեյի գլանի օգնությամբ

է

գրանցվում է տարբեր 6անկյուններովցրված էլեկտրոններիթիվը: Փորձը ցույց

է տալիս, որ

անդրադարձման որոշակիանկյուններիհամապատասէլեկտրոնային

իաի-Հ-

Կ-ի

-

միաբյուրեղ

Հ

-

`

`

`

/

Ֆարադեյի գլան

/ `

Նկ.3Յ8.Դնիսոնին Ջերմերիփորձիսխեման

էլեկտրոնների ինտենսիվության մաքսիմումներ, ինչը հենց դիֆրակցիայիարտահայտումնէ: Այդպիսով,Դնիսոնն ու Ջերմերը հայտխանում

են

(6Ն ճաբերեցինդանդաղէլեկտրոնների

Հ

400 ԷՎ) դիֆրակցիայիերնույթը:

1927թ. Ջ.Թոմսոնը ոսկու բարակ թաղանթիվրա իրականացրեցարագ էլեկտրոնների(-Ծ

Հ

30000 ԷՎ) դիֆրակցիա:

նպատակը Աշխատանքի Այս աշխատանքինպատակնէ. լ.

Ստանալարագ էլեկտրոններիդիֆրակցիանբազմաբյուրեղում:

2.

Համոզվել,ռր էլեկտրոններիդիֆրակցիոնմաքսիմումներըբավարարում են Բրեգիպայմանին:

3.

Որոշել դը Բրոյլի ալիքի երկարությունըտարբեր արագացնողլարումճշտությունը: ճերիդեպքումն ստուգել(4) բանճաձնի

էլեկտրոնագրիչիկառուցվածքը ն աշխատանքիսկզբունքը Աշխատանքում արագ օգտագործվում է 3Լ-100

էլեկտրոններիդիֆրակցիա ստանալու համար

մակնիշի էլեկտրոնագրիչ, որի օպտիկական 7/1

սխեման բերված է նկ.39-ում:

կաթոդը լատիներեն «Մ»

տառի տեսք

ունեցող ն մոտ 20 մկմ տրամագծովվոլֆրամե թելիկ է: Այն տեղադրված է 2 գլանի մեջ (Վենելտի գլան), որի հատակինարված է մոտ 2 մմ տրամագծով անցք, ընդ որում, թելիկի սուր ծայրը գտնվում է այդ անցքի կենտրոնում:3 անոդըմետաղե սկավառակ է, որի կենտրոնում կա կլոր անցք (ԺՀ 6 մմ):

Անոդը հողակցված է, կաթոդի վրա կիրառվում

է

բացասական լարում

(40--100 կՎ), իսկ Վենելտի գլանի վրա` փոքր արգելակող լարում (մինչն

Վ): Այս համակարգը գործում է ռրպես արագացված էլեկտրոնների

կետային աղբյուր

կոչվում է էլեկտրոնային թնդանոթ: 4

ն

լ

ն 5

մագնիսական

Նկ.39. էլեկտրոնագրիչիՕպտիկականսխեման

ոսպնյակներ, ճախատեսված են էլեկտրոնների տարամիտող փնջի կենտրոնացմանն հետազոտվողնմուշի օպտիմալլուսավորմանհամար: Սագնիսականոսպնյակըմեծ թվով (մինչն մի քանի հազար) գալարներ ունեցողսոլենռիդէ, որի առանցքը համընկնումէ էլեկտրոնագրիչիառանցքի հետ: Էլեկտրոններիփունջը ոսպնյակումանցնում է գրեթե համասեռ

երկայնական մագնիսական դաշտով: Քանի ռր Լռրենցի ուժը համեմատական է էլեկտրոնի արագության լայնական բաղադրիչին, ապա էլեկտրոններիփունջը, անցնելով ոսպնյակով, կիզակետվումէ: Ոսպնյակճերի կիզակետայինհեռավորությունըհամեմատականէ սոլենոիդովանցնողհոսանքիուժին, ուստի այն կարելի է փոփոխելմեծ սահմաններում:

Առաջինկոնդննսորային4 ոսպնյակը(որի կիզակետայինհեռավորությունը փոքը է երկրորդ 5 ոսպնյակի կիզակետայինհեռավորությունից) էլեկտրոններիտարամիտվողփունջը կիզակետումէ Բ կետում, որտեղ ստացվումէ փոքր՝ մինչն 1 մկմ չափերով ճոր՝ արդյունարար աղբյուր: 5 ոսպնյակնՒ աղբյուրի պատկերըկիզակետումէ 7 սցինտիլյացիոնէկրանի կամ նրա տակ գտնվող 8 լուսանկարչականթիթեղի վրա: Երբ էլեկտրոնների փունջն անցնում է հետազոտվողնմուշի բարակ` մինչե 10004 հաստությամբ շերտով, 7 էկրանի վրա դիտվում է նմուշի դիֆրակցիոն պատկերը,որը կարելի է ճկարահանել8 լուսանկարչականթիթեղի վրա: Եթե նմուշը միաբյուրեղայինէ, դիֆրակցիոնպատկերնիրենիցներկայացնում է որոշակի օրինաչափությամբդասավորվածկետերի համախումբ: Եթե նմուշը բազմաբյուրեղայինէ, ապա դիֆրակցիոն պատկերնիրենից ներկայացնումէ որոշակի օրինաչափությամբդասավորվածհամակենտրոնշրջանագծերիհամախումբ: Էլեկտրոնագրիչիօպտիկականհանգույցները`էլեկտրոնայինթնդա-

նճոթը,կոնդենսորայինոսպնյակները,էկրանը ն լուսանկարչականթիթեղներովլիցքավորվածխցիկը,տեղադրվածեն էլեկտրոնագրիչի իրանիմեջ: ՉԼ-100 Խ1 էլեկտրոճագրիչըթույլ է տալիս ստանալ էլեկտրոններին արագացնողբարձր՝ 40, 60, 80, 100 կՎ լարումներ:Էլեկտրոնագրիչի ընդհանուր տեսքը բերված է նկ.40-ում: Բարձր լարումը տրվում է 1 մալուխի միջոցով: Էլեկտրոնագրիչի2 իրանում, որը երկաթե ուղղաձիգ գլան է, տեղադրված է 3 կոնդենսորայինդիաֆրագման,որը ծառայում է հետազոտվող նմուշի վրա ընկնող էլեկտրոնային փնջի տրամագիծը փո-

փոխելու համար: Նկարում ցուցադրվածեն

նան4 վակուումային շունտը,

Նկ.40.

5Լ-100

Խ/

էլեկտրոնագրիչիընդհանուր տեսքը

որն օժանդակումէ ամբողջիրանումվակուումստանալուն,5 նմուշաբռնիչը, 7 վակուումաչափը, 6 օժանդակ ցածր լարման աղբյուրը, 8 օժանդակ պատուհանները,9 կառավարմանվահանակները,դիֆրակցիոնպատկերի դիտման10 թեք պատուհանըն 11 ֆոտոխցիկը: Էլեկտրոնճագրիչի իրաճի՝ տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող են երկաթե կամ ապակե սկավառակներով:Անհրաժեշտությանդեպքում տվյալ պատուօժանդակ պատուհաններըհերմետիկորեն փակված

հանը կարելի է բացել (օդ թողնելուց հետո), տեղադրել այս կամ այն հարմարանքը,փակել պատուհանըն նորից ստեղծելվակուում: Վերին աջ պատուհանումտեղադրվածնմուշաբռնիչը հնարավորությունէ տալիս, առանցվակուումըխախտելու,տեղափոխելնմուշըերկու փոխուղղահայաց ուղղություններով,պտտել երկու փոխուղղահայաց առանցքների շուրջ, առանցքնէ: որոնցիցմեկն էլեկտրոնագրիչի է կարող աշխատել միայն այն դեպքում,երբ իրանում էլեկտրոնագրիչը ստեղծվումէ վակուում (Բ

Հ

105 մմ սնդ. սյան): Նմուշը փոխելու, նոր լու-

սանկարչականթիթեղ տեղադրելու կամ այլ դեպքերում էլեկտրոնագրիչի իրանի մեջ օդ է թողնվում ն անհրաժեշտգործողություններկատարելուց հետո նորիցստեղծվումէ վակուում:

Դիֆրակցիանբազմաբյուրեղի վրա Էլեկտրոններիդիֆրակցիաստանալուհամար տվյալ աշխատանքում է բազմաբյուրեղայիննմուշ, որում առանձինմիաբյուրեղիկօգտագործվում ները դասավորվածեն քառսային ձեռով:Որպեսզի դիտվի էլեկտրոնների անդրադարձումնատոմականհարթություններից,պետք է բավարարվի Բրեգի անդրադարձմանպայմանը` 225:ո0

Հճ,

թությունային հեռավորությունն է, Օ-ն՝ փնջի

ն

որտեղ Ժ-ն միջհար-

անդրադարձնողհար-

թությանմիջն անկյունը, ո5-ը՝դիֆրակցիոնմաքսիմումիկարգը, /-ն՝ էլեկտրոնայինփնջի ալիքի երկարությունը:Եթե բազմաբյուրեղիբյուրեղիկներից մեկը բավարարում է անդրադարձմանպայմանին (նկ.41),

ապա

Ք

ֆոտոթիթեղիվրա Օ կետում կստացվի դիֆրակցիոնմաքսիմում: Բազմաբյուրեղումբյուրեղիկներիքառսայինբաշխման հետնանքովնրանցմեջ միշտ կգտնվենայնպիսիները,որոնց դիրքերըտարբերվումեն Բ բյուրեղի դիրքից միայն սկզբնական էլեկտրոնային փնջի ՏՕ ուղղության

շուրջ

պտույտով: Արդյունքում Ք ֆոտոթիթեղիվրա Օ դիֆրակցիոնբծի փոխարեն կստացվի ՕՕ շառավղով դիֆրակցիոն օղակ: Ինչպես երնում է նկ.41-ից, եթե նմուշից մինչն ֆոտոթիթեղ հեռավորությունը նշանակենք Մ-ով, իսկ

դիֆրակցիոնօղակի տրամագիծը՝0-ով,

էք26 Այս աշխատանքում7,

Հ

2:

-

Էլեկտրոններիալիքի 4 երկարության ընդունել էք6 Հ ՏլոԺ, ապա, օգտվելով

755 մմ:

փոքրությանպատճառով կարելի է

անդրադարձման պայմանից` 22451ո 6 ն

(1) բանաձներիցհետնում է,

ո,

Հ

2ն2ո-

(8)

ապա

ք

կստանանք`

04:

(8)

օօոտլ:

(9)

ռր

ք./Ս

Հ

Ստացվածառնչությունիցկարելի է օգտվել դը Բրոյլի վարկածը փորձստուգելու համար: ճականմորեն Ձ

»

Օօ

»

Ք

Նկ.41. էլեկտրոններիդիֆրակցիայիսխեման(Օէ Հ Լ, ՕԶ

Հ

0/2)

Այս վարկածիստուգմանմյուս եղանակնէլ հետնյալն է: (8) բանաձնից որոշենքէլեկտրոնայինալիքի երկարությունը` 42Թ--:

Գիտենալով

2ոն

Ժ/27մ,հաստատունի մեծությունը

ն

չափելով դիֆրակ-

ցիոն օղակի 9 տրամագիծը տարբեր լարումների դեպքում` (10)-ից կորոշենք ալիքի 4. երկարությունը: Պարզ է,

ռր

ստացված արժեքները պետք է

համապատասխանենդը Բրոյլի վարկածից ստացված 4-ի՝ բարձր րումից կախվածությանը,ռրը պատկերվածէ նկ.37-ում:

լա-

Նմուշի պատրաստումը Արագ էլեկտրոններիդիֆրակցիոն պատկեր ստանալու համար բազ-

մաբյուրեղային նմուշի հաստությունը պետք է լինի 100-1000Ճ-ի կարգի, որպեսզի ձնավորվեն նկատելի ինտենսիվությամբ դիֆրակտված էլեկտրոնային փնջեր, ն միաժամանակէլեկտրոնների կլանումը ճճուշում չխանգարի դիֆրակցիոնպատկերիդիտմանը: Հետազոտվողբազմաբյուրեղայիննմուշը նստեցվում է բարակ (մոտ

104 հաստությամբ) ամորֆ թաղանթի վրա, բնորոշ դիֆրակցիոն պատկեր

որը

չի տալիս բյուրեղներին

ծառայում որպես տակդիր: Բացի դրանից, այդ ամորֆ տակդիրը պետք է չքայքայվի ն չլիցքավորվի էլեկտն

է

րոններով ճառագայթահարվելիս,հակառակ դեպքում հնարավոր չի լինի ստանալ էլեկտրոններիկայուն դիֆրակցիոնպատկեր: Ամորֆ՝ տակդի, պատրաստելու համար աշխատանքում օգտագործվում է հետնյալ եղանակը: Ջրով լցված հատուկ անոթի հատակին տեղադրվում է մետաղե ցանց 1-1,5մմ տրամագիծ ունեցող անցքերով: Ամիլացետատում կամ ացետոնում ցելովոիդի (օրինակ` էմուլսիայից մաքրված նկարչական կամ ռենտգենյանթաղանթի) 0,5762-անոց լուծույթի է ջրի մակերնույթին: Կաթիլը տարածվում է ջրի մի կաթիլ կաթեցվում մակերնույթով: Ամիլացետատի գոլորշացումից

հետո

(2-3 րոպեի ընթաց-

մակերնույթինմնում է

բարակ ցելուլռոիդե ամորֆ թաղանթ:Անոթի քում) ջրի ստորին մասից ջուրը բաց թողնելիս ջրի մակարդակն աստիճանաբար իջնում է ն, ի վերջո, ջրի մակերնույթին գտնվող ցելուլորդե թաղանթը նստում

է

մետաղե ցանցի վրա` փակելով ցանցի անցքերը: Ստացված

թաղանթն օդում չորացնելուց հետո օգտագործվում է որպես տակդիր բազմաբյուրեղայիննմուշ ստանալու համար: Տվյալ փորձում ուսումնասիրվողամոնիումիքլորիդի ՌԵԿՇՍ բարակ թաղանթները ստացվում այրելով

են

այդ

ԿՒԱՇԼԷի այրումից

նյութը սպիրտայրոցի բոցի մեջ օդում

գոյացող

ստացված ցելուլոիդե տակդիրի վրա, դիրքում, սպիրտայրոցիցմոտ 20 սմ

սպիտակ ծուխը նստեցվում է որը

պահվում է հռրիզոնական

հեռավորությանվրա:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Գոլորշացման եղանակով ստանալ ԿՒՆԿՇԼի բազմաբյուրեղային թաղանթ: ..

ւ

Ստացված թաղանթները հարմարեցնել էլեկտրոնագրիչի 5 ճմուշաբռնիչի բնիկներում (նկ.40), նմուշաբռնիչըտեղադրել իրանի վերին աջ

պատուհանում, էլեկտրոնագրիչի իրանից հեռացնել օդը (մնացորդային գազերի ճնշումը չպետք է գերազանցի 10 մմ սնդ.սյան արժեքը): ՑԼՐ-100871 էլեկտորնագրիչիմիջոցով ստանալ հետազոտվողնմուշի դիֆրակցիոն պատկերներ40, 60, 80

ն

100կՎ արագացնողլարում-

ների դեպքում: ..

Էլեկտրոնագրերումդիտվող շրջանագծերի տրամագծերիմեծություններն օգտագործելով` ստուգել

քՎՄ -- Շօոտէ

առնչությանճշմարտա-

ցիությունը: "`

Լուսանկարչական թիթեղի վրա նկարահանել էլեկտրոնային դիֆ-

րակցիոնպատկերը:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

ւ.

.

.

.

..

.

.

Ինչո՞ւմէ կայանում դը Բրոյլի վարկածը: Ինչպե՞ս է կախված դը Բրոյլի ալիքի երկարություննարագացնող լարումից: Ինչպե՞սէ իրականացվումէլեկտրոններիդիֆրակցիանե ո՞րն է մաքսիմումի պայմանը: Ինչո՞ւ են բազմաբյուրեղիդիֆրակցիոնպատկերում ստացվում համակենտրոնշրջանագծեր: Ինչո՞ւ բազմաբյուրեղայիննմուշի դիրքը էլեկտրոնայինփնջի նկատմամբ փոփոխելիսդիֆրակցիոնպատկերըմնում է անփոփոխ: Ինչպե՞ս են կախված դիֆրակցիոնօղակների տրամագծերնարագացնողլարումից: Ինչո՞ւ էլեկտրոնային փնջերի հետ կատարվող փորձերը պետք է կատարվենառնվազն10-5մմ սնդ. սյան ճնշմանդեպքում:

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

ԲԱԶՄԱԲՅՈՒՐԵՂԱՅԻՆ

ՉԱՓԵՐԻ

ՆՄՈՒՇԻ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ՄԱՆՐԱԴԻՏԱԿԻ

ՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՐԵՂԻԿՆԵՐԻ

ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՑՈՎ ՄԱՍ

Ժամանակակիցնույնիսկ ամենակատարյալ(աբեռացիաներիցզերծ) օպտիկական մանրադիտակի լուծող ունակություն, սահմանափակ է: Պատճառն այն է, որ փոքրըչափեր ունեցող առարկայի խոշորացված պատկերը մանրադիտակում էապես տարբերվում է երկրաչափական օպտիկայի օրենքներով կառուցված պատկերից, քանի որ էական է դառճում լույսի դիֆրակցիան: Փոքը առարկայի դիֆրակցիոնպատկերումլուսավորվածությանբաշխումն ունի ռրոշակի լայնությամբ կենտրոնականմաքսիմումն ավելի թույլ

երկրորդականմաքսիմումներ: Եթե փոքը չափեր ունեցող երկու առարկա (անվանենք դրանք կետեր) իրար մոտ են այնքան, որ նրանց պատկերներում կենտրոնականմաքսիմումներըվերադրվումեն ինչ-որ չափով, ապա հնարավոր է, ռր գումար մաքսիմումնընկալվի որպես մեկ կետի պատկեր: Այդ դեպքումընդունված է ասել, որ մանրադիտակըկետերիայդ զույգը չի լուծում: Մանրադիտակինվազագույն լուծող հեռավորություն է կոչվում երկու կետերի այն հեռավորությունը,որի դեպքում բավարարվումէ Ռելեյի չափանիշը,ն պատկերումդիտվումէ երկու մաքսիմում: Աբբենցույց է տվել, որ

մանրադիտակիճվազագույն լուծող մ հեռավորությունըհա-

մեմատականէ ճառագայթմանալիքի 4 երկարությանը:Աբերացիաներից զերծ օպտիկականհամակարգիհամար տեղի ունի

4»-0,54 մոտավորառնչությունը,որը կոչվում է Աբբեիպայման: Սանրադիտակիլուծող ունակություն է կոչվում Ժ-ի հակադարձմեծությունը, որը ցույց է տալիս լուծվող գծերիթիվըմիավորերկարությանվրա: Լուծող ունակությունը մեծացնելու նպատակովճառագայթմանուլտրամանուշակագույն տիրույթին անցճելը զգալի արդյունք տալ չի կարող,

քանի որ սպասվող` 2-2,5 անգամ, մեծացման հասնելու համար պետք է ունենալ աբերացիաներից զերծ օպտիկական ռամակարգ ճառագայթման այդ

տիրույթի համար:

Նույն նպատակով ռենտգենյան րավոր չէ, քանի

որ

մինչն այժմ

ն

"/-ճառագայթումներինանցնել հնա-

տիրույթների համար

այդ

բորակ օբյեկտիվների, այլն հասարակ,

շատ

ոչ

միայն բարձ-

թե քիչ արդյուռավետգնդային

ոսպնյակներիպատրատման դժվարություններըհաղթահարված չեն: ունակության մեծացման միակ հնարավոր տարբերակը

Լուծող

մանրադիտակումէլեկտրոնային փնջերի օգտագործումն է, այսինքն`

օպ-

տիկական մանրադիտակի սկզբունքով գործող էլեկտրոնային մանըրա-

դիտակիկիրառումը: Քանի

ռր

մռտ

ալիքի երկարությունը`

կՎ լարումով արագացվող էլեկտրոնի դը Բրոյլի

4».0,04Ճ,

ապա,

համաձայն Աբբեի պայմանի,

մանրադիտակինվազագույն լուծող հեռավորությունըտեսականորեն կարելի է հասցնել 0,02 Ճ-ի:Սակայն տեսականորեն ստացված

այս

արդյունքը

հնարավոր չէ իրականացնել մի քանի պատճառներով:Դրանցից

են` ման-

րադիտակի մասերն անհրաժեշտ ճշգրտությամբ պատրաստելու դժվա-

րությունները, արագացնող լարման

ոսպնյակճերի հռսանքճերվի անկայունությունները, ոսպնյակների աբերացիաճերը ն աստիգմատիզմը:Մանրադիտակի նվազագույն լուծուղ հեռավորության էական փոքրացում ստացվում է էլեկտրոնների ալիքի երկարության փոքրացումով,այսինքն՝ ն

արագացնող լարման բարձրացումով: Ժամանակակից լավագույն էլեկտրոնային մանրադիտակճերինվազագույն լուծող հեռավորությունըհասնում է 2 Ճ-ի,իսկ խոշորացումը՝ 1500000-ի:

էլեկտրոնայինմանրադիտակի հիմնականհանգույցները Աշխատանքում բյուրեղիկների չափերը որոշելու համար օգտագործվում է 7ԽՃ/-100 Ս էլեկտրոնային մանրադիտակը: Էլեկտրոնային մանրադիտակի հիմնական հանգույցներն

են

էլեկտրոնային թնդանոթը ն էլեկտրոնային փունջը կառավարելու համար օգտագործվողսագնիսական ոսպնյակները:

Էլեկտրոնային թնդանոթըճախատեսվածէ շատ փռքը չափեր ունեցող (կետային) աղբյուրից առաքվող ն նույն էներգիայով էլեկտրոնների ինտենսիվ փունջ ստանալու համար: Նկ.42-ում բերված է էլեկտրոնային

թնդանոթիսկզբունքային սխեման: 1 կաթոդը 15--20 մկմ տրամագծով վոլֆրամե թելիկ է, որին տրված է լատիներեն «Մ» տառի տեսք:

,"-4

Յ

7.4 , , ՛

, ,

,

-

,

է`

`

ԵՆ

`

'

' `

:

'

Կ

'

Նկ.42. էլեկտրոնայինթնդանոթիսխեման

Թելիկը տեղադրվածէ 2 երկաթեբաժակիմեջ, որը կոչվում է Վենելտի գլան: Բաժակի հատակի կենտրոնում կա մոտ 1 մմ տրամագծովանցք: Թելիկի սուր ծայրը գտնվում է անցքի առանցքի վրա, գլանի հատակից մոտ 1 մմ

հեռավորությանվրա:

անոդը երկաթե սկավառակ է, ռրի կենտրոնում

տրամագծովանցք: Անոդը հողակցված է, իսկ կաթոդի վրա կիրառվում է բարձր (մինչն 100կՎ), անոդի նկատմամբ բացասական կա մոտ 6 մմ

լարում: Վենելտի գլանի վրա կիրառվումէ արգելակող՝ կաթոդինկատմամբ բացասական (0500Վ) լարում: Կաթոդից առաքված էլեկտրոններնարա-

գացվում են կաթոդի ն անոդի միջն կիրառված բարձր լարման դաշտով: Սակայն Վենելտի գլանի անցքով անցնում են միայն այն էլեկտրոնները, որոնք առաքվում են կաթոդի սուր ծայրին մոտ փոքր տիրույթից: Կաթոդի մնացած մասերից առաքված էլեկտրոնները վանվում են Վենելտի գլանի անցքից դուրս չեն գալիս: Այսծայրը գործում է որպես էլեկտրոնների կետային

վրա կիրառված արգելակման դաշտով պիսով, կաթոդի սուր

ն

իսկ էլեկտրոնային թնդանոթնամբողջությամբգործում է որպես էլեկտրաստատիկ հավաքող ոսպնյակ: Էլեկտրոնների կետային աղբյուրի աղբյուր,

պատկերը ստացվում է

կետում,

որը

կոչվում է արդյունարար աղբյուր:

Անոդից անցնում է նույն էներգիա ունեցող էլեկտրոնների տարամիտվող փունջ, որն այլես չի արագացվում:

Մագնիսականոսպնյակում էլեկտրոնը շարժվում է սահմանափակ տիրույթում գործող մագնիսական դաշտում, ն նրա շեղումը սկզբնական ուղղությունից (փնջի կիզակետումը) տեղի է ունենում Լորենցի ուժի ազդեցության տակ: Տարամիտվող փնջում էլեկտրոնն ունն նան արագության շառավղային դաշտը

՞,

բաղաղրիչ ն, եթե ոսպնյակում մագնիսական

երկայնական է, 7-ը

կլինի ուղղահայաց մագնիսական դաշտին:

Շ--ով պայմանավորվածլորենցյան ուժի ազդեցության տակ էլեկտրոնը,

բացի համընթաց շարժումից, ոսպնյակի առանցքի շուրջ

կկատարի նան

պտտականշարժում (կշարժվի պարուրագծով),այսինքն՝ ձեռք կբերի արա-

գության նոր՝ 0ջ բաղադրիչ, որը միշտ ուղղահայաց է երկայնականմագնիսականդաշտին: Այս բաղադրիչովպայմանավորվածլորենցյան ուժը միշտ ուղղված կլինի դեպի ոսպնյակի առանցքը՝ անկախ երկայնական դաշտի ուղղությունից: Հենց այդ ուժի ազդեցության տակ էլ տեղի է ունենում տարամիտմանանկյան փոփոխությունը,այսինքն՝ ոսպնյակի կիզակետումը: Ոսպնյակում երկայնական մագնիսականդաշտ ստեղծվումէ մեծ թվով (մի քանի հազար) գալարներունեցող սոլենոիդի միջոցով: Որպեսզիդաշտը գործի ռսպնյակի խիստ որոշակի սահմանափակ տիրույթում (ցրված դաշտերը բացառվեն), սոլենոիդը գրեթե ամբողջությամբ փակված է մագ-

նիսափափուկերկաթե պատյանով: Նկ.43-ում բերված է մագնիսական ոսպնյակիկտրվածքիսխեման:Մագնիսականդաշտը սահմանափակելուն որոշակի օրենքով բաշխելու նպատակովօգտագործում են մագնիսական բնեռային գլխիկներ: Պետք է նշել, ռր ոսպնյակի որակը հիմնականում որոշվում է այդ գլխիկների հաշվարկի ճշտությամբ ն պատրաստման որակով: 1 վերին ն 3 ստորին մագնիսականգլխիկների շնորհիվ մագնիսական դաշտը տեղայնացվում է 2 մագնիսականճեղքում: Մագնիսական դաշտն ունի նան շառավղային բաղադրիչիորոշակի բաշխում, որի շնորհիվ ոսպնյակի օպտիկականուժն էապես մեծանում է: Մագնիսական ոսպնյակի օպտիկական ուժը (կիզակետային հեռավորության հակադարձ մեծու-

թյունը) որոշվում է սոլենոիդի մագնիսական դաշտով, որն, իր հերթին, որոշվում է սոլենռիդովանցնող հոսանքով, ուստի այն կարելի է փոփոխել բավական մեծ սահմաններում:

Նկ.43. Մագնիսականոսպնյակիսխեմատիկտեսքը վերին մագնիսականգլխիկ, 2՝ մագնիսիճեղք, 3՝ ստորին մագնիսականգլխիկ, 4՝ ոսպնյակիկոճ, 5՝ երկաթեպատյան Դ՝

օպտիկական էլեկտրոնայինմանրադիտակի սխեման,աշխատանքիսկզբունքը ն կառուցվածքը Սանրադիտակի էլեկտրոնաօպտիկական սխեման բերված է ճկ.44-ում: Սարքի «էլեկտրոնային թնդանոթ- հետազոտվողնմուշ» հատվածում տեղադրված են երկու կոնդենսռրային ոսպնյակներ, որոնք ծառայում են նմուշը լուսավորելու համար: Հետազոտվող նմուշից հետո տեղադրված օբյեկտիվային ոսպնյակը կարճակիզակետ մագնիսական

ոսպնյակ է՝ 2--3 մմ կիզակետայինհեռավորությամբն ծառայում է նմուշով անցած էլեկտրոնային փնջի կիզակետման համար: Օբյեկտիվային ոսպնյակով ստացված պատկերի որակով է հիմնականում որոշվում վերջնական էլեկտրոնամանրադիտակայինպատկերի որակը: Նմուշի առաջին միջանկյալ պատկերիչափը (այսինքն` օբյեկտիվայինոսպնյակի խոշորացումը)սովորաբարսնեռված է, ն հոսանքիփոփոխությունըօբյեկտիվային ոսպնյակի կոճում ծառայում է միայն պատկերի հստակ կիզակետման համար: Պատկերը հետագայում խոշորացվում է միջանկյալ ն պրոյեկցիոն ոսպնյակներով: Միջանկյալ ն պրոյեկցիոնոսպնյակների օգտագործումը թույլ է տալիս ստանալ բավական մեծ խոշորացում մանրադիտակիհամեմատաբարփոքր երկարության դեպքում: Փորձում օգտագործվող 7ՔԻ/--100

Ս

էլեկտրոնայինմանրադիտակիխոշորացումըհասնում

էլեկտրոններիաղբյուր

«--Է

1-ին կոնդենսորային ոսպնյակ

«--Ը

Հ«

էլեկտրոններիաղբյուրի փոքրացվածպատկերը

`

2-րդ կոնդենսորային նմուշ ոսպնյակ

Լ

օբյեկտիվային ոսպնյակ

ՄԼ.

1-ին միջանկյալպատկեր միջանկյալոսպնյակ

2-րդ միջանկյալպատկեր »-

լ

Վերջնականպատկեր

պրոյեկցիոն ոսպնյակ

Լ

էկրան

Նկ.44. էլեկտրոնային մանրադիտակիՕպտիկականսխեման

Նկ.45.

7ԵԽԼ-100 Ս

էլեկտրոնայինմանրադիտակիընդհանուր տեսքը

12)

երեք հարյուր հազարի: Նմուշի խոշորացված պատկերը դիտվում է լյումինեսցենտային էկրանի վրա կամ նկարահանվում է լուսանկարչական թիթեղի վրա, որը գտնվում է էկրանի տակ: Նկարահանելիս էկրանը

է

հեռացվում թը,

է:

Էլեկտրոնային մանրադիտակիհանգույցները՝էլեկտրոնայինթնդանոկոնդենսորային, օբյեկտիվային, միջանկյալ, պրոյեկցիոն ոսպնյակ-

ները, էկրանը ն լուսանկարչական թիթեղներով լիցքավորված խցիկը, տեղադրված են մանրադիտակիիրանի մեջ, որը երկաթեուղղաձիգ գլան է

(նկ.45): Մանրադիտակը կարող է աշխատել միայն այն դեպքում, երբ իրանումստեղծվում է Ք Հ 105 մմ սնդ. սյան ճնշում: Էլեկտրոններին արագացնող բարձր լարումը (20, 60, 80, 100 կՎ) տրվում է 1 մալուխի միջոցով: Էլեկտրոնային մանրադիտակի 2 իրանում տեղադրվածէ կոնդենսորայինոսպնյակի 3 դիաֆրագման,որը ծառայում է նմուշի վրա ընկնող էլեկտրոնային փունջ: սահմանափակելու համար: Օբյեկտիվային ոսպնյակի 5 դիաֆրագմանանհրաժեշտ է անցնող կամ դիֆրակտված փնջերից մեկն ու մեկն առանձնացնելու ն համապատասխան էլեկտրոնամանրադիտակայինպատկերներ ստանալու համար: Սելեկտորային6 դիաֆրագմանծառայում է հետազոտվողնմուշի ընտրված տեղամասիցդիֆրակցիոն պատկերներ ստանալու համար: Նկարում նան պատկերված են 4 նմուշաբռնիչը, 7 կառավարման վահանակները, 8 դիտման պատուհանըն 9 լուսանկարչականխցիկը:

Աշխատանքինպատակը Այս աշխատանքինպատակնէ. 1.

2. 3.

Ծանոթանալէլեկտրոնային մանրադիտակիօպտիկականսխեմայինն աշխատանքիսկզբունքին: Որոշել մանրադիտակիխոշորացումըոսպնյակներիսնման որոշակի ռեժիմներիդեպքում: Որոշել բազմաբյուրեղային նմուշի բյուրեղիկների գծային չափերը:

Նմուշների պատրաստում Էլեկտրոնային մանրադիտակիխոշորացումը որոշելու համար

օգ-

ստանդարտ նմուշներ, օրինակ` 1200 գիծ/մմ հաստատունով դիֆրակցիոն ցանցի լաքե ռեպլիկը: Այդպիսի ռեպլիկ պատրաստագործվում

են

նախօրոքմաքրվածդիֆրակցիոնցանցի մակերնույթին նպատակով նստեցվումէ լաքի լուծույթի շերտ (օրինակ` ցելուլոիդի լուծույթն ամիլացետատում) ն չորացվում: Լաքե ռեպլիկի առանձնացման համար դիֆրակցիոն ցանցի մակերնույթին, լաքի շերտի վրա նստեցնում են զոլ ժելատինի1092-անոցջրային լուծույթ: Չորացումիցհետո ժելատինիշերտը տելու

ռեպլիկի հետ միասինանջատվում է դիֆրակցիոնցանցիցն տեղադրվում տաք ջրի մակերնույթին`ժելատինայինշերտով դեպի ներքն: Արդյունքում

ժելատինըլուծվում է, ու ջրի մակերնույթինմնում է լաքե ռեպլիկը: Այնուհետն այն տեղադրվումէ հատուկ թաղանթ-տակդիրի վրա, որն իրենից ներկայացնումէ, օրինակ, ածխածնային բարակ թաղանթ: Այդ թաղանթը ստացվում է հատուկ վակուումային սարքում սպեկտրային մաքուր ածխածնային էլեկտրոդներիցածխածնի գոլորշացմամբ:Էլեկտրոդներիցմեկը տաշվում է սուր կոնի (-30-5) տեսքով, իսկ մյուսը պատրաստվումէ թեք հարթությամբ` 40" անկյան տակ դեպի կոնը: Էլեկտրոդները հպվում են զսպանակով: Դրանցով հոսանք անցնելիս հպման տեղում էլեկտրոդներըշիկանում ու գոլորշանում են, ն գոլորշիները խտանում են սարքում նախօրոք տեղադրված ապակե թիթեղի մակերնույթին:Այնուռետնապակեթիթեղըհանվում է վակուումայինսարքից: Ածխածնայինթաղանթիանջատումըկատարվում է 50 -- 60 ՞-Շ ջերմաստիճանի ջրի մակերնույթին:Ապակեթիթեղիցպոկվածածխածնայինշերտը տեղափոխվումէ հատուկ ցանցի՝ կրիչի վրա, որն ունի 50:100 մկմ տրամագծովբջիջներ: Չորացումից հետո թիթեղ-տակդիրըպատրաստ է համար: օգտագործման Ուսումնասիրվող բազմաբյուրեղային բարակ թաղանթները(ամոնիումիքլորիդ` ԿՒՆՇ1, մագնեզիումիօքսիդ՝ Խ1ջՕ)ստացվումեն սպիրտայրոցի բոցի մեջ ամոնիումիքլռրիդը ն մագնեզիումըօդում այրելով: Օդում այրվելիս մագնեզիումնօքսիդանումէ ն նստեցվումածխածնայինտակդիրիվրա: Նույն ձնով, այրվելիսամոնիումիքլորիդըսպիտակծխի տեսքով նստեցվումէ այդ տակդիրիվրա: -

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

1.

2.

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ

Ստանալհ/ջՕ-իկամՎՒՆՇ1-իբազմաբյուրեղայիննմուշներ: 7Եի/1-100Ս էլեկտրոնայինմանրադիտակիմիջոցով միննույն աշխատանքային ռեժիմում ստանալ դիֆրակցիոն ցանցի լաքե ռեպլիկի ն հետազոտվողնմուշի պատկերները:

..

4/ խոշորացումըռրոշելու համար չափել դիֆրակցիոն Սաճնրադիտակի ցանցի պատկերում երկու գծերի / հեռավորությունը: Իմանալով դիֆրակցիոնցանցի 4 հաստատունը՝ որոշել խոշորացումը՝

ԽՀ .

:

Նմուշի էլեկտրոնամանրադիտակային պատկերի միջոցով ռրոշել բյուրեղիկների իրական 4, չափերը` օգտագործելով մանրադիտակի խոշորացմանգտնված արժեքը՝ ք

մ.--ր,4/ որտեղ /։-ն պատկերիվրա ընտրվածբյուրեղիկի չափն է:

Ստացվածարդյունքներըգրանցել ստորն տրված աղյուսակում: ք

Խոշորացվածչափը

1/

Խոշորացումը

Դիֆ. ցանց

4,

Իրականչափը

(1/1200)

մմ

Բյուրեղ

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ

..

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչու՞ է օպտիկականմանրադիտակիլուծող ընդունակությունըսահմանափակ: Բերել նվազագույն լուծող հեռավռրության ն ալիքի երկարության կախվածությանբանաձնը:

.

Ինչու՞ մանրադիտակումռենտգենյան ն /-ճառագայթումներչեն

օգ-

տագործվում: ւ

ւ:

.

.

..

Ինչո՞վ է նպատակահարմար մանրադիտակումէլեկտրոնայինփնջերի օգտագործումը: Բացատրելէլեկտրոնայինթնդանոթիաշխատանքիսկզբունքը:Ինչո՞վ է այն նման կետային աղբյուրին: Բացատրել մագնիսական ռսպնյակի գործողության սկզբունքը: Ինչպե՞սկարելի է միոխելնրա կիզակետայինհեռավորությունը: Բացատրել էլեկտրոնային մանրադիտակիօպտիկական սխեման ն աշխատանբիսկզբունքը: Ինչպե՞ս են ռրոշվում մանրադիտակիխոշորացումը ն բյուրեղիկների չափերը:

ԱՂՅՈՒՍԱԿ 1

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒՆՆԵՐԻ

Մեծություն

ԱՂՅՈՒՍԱԿ

Թվային արժեք ն միավոր(ԸՕՏԷ)

Նշանակում

էլեկտրոնի հանգստի

զանգված

Տարրականլիցք

10956-10-28 Գ

ա

4,80325-10-"ՇՕՏՔղ

|

Պրոտոնիհանգստի

զանգված

1(,

Լույսի արագություն

2,997925-10:5սմ/վ

հ

6,62620-10-77 էրգ-վ

Պլանկի հաստատուն

1.67261-1 չ67261.10՛՛"գ

1,05459-10-77 էրգ-վ

հ-ի/2ո

Ավոգադրոյիթիվ

ՄԽ,

6,02217-107: մոլ

Բոլցմանիհաստատուն

ել

1,3807-106 էրգ/աստ

Պրոտոնի ն էլեկտրոնի զանգ-

մ. |»

վածներիհարաբերությունը Նուրբ կառուցվածքի հարի

ատուն

Բորի շառավիղ

Ռիդբերգիհաստատուն

| 72297310 ճր -հ/աօ" | 0,52918-10սմ ա»

ար.

Հուշ |4ոհւՇ | 109737,31 սմ՞

հ.

-օհ/2աճ

Բորիմագնետոն

ա

էլեկտրոնիդասական

Հօ

շառավիղ

183611

|

| 281794105սմ

լ

էլեկտրոնիքոմփթոնյան Ջրածնի ատոմի կապի

էներգիան

էլեկտրոն-վոլտ

0,92741:10՛"էրգ/Գս

լլ

Ք-ոչ Ն.

1 էՎ

|/582 |շհ

|

13.6058 ԷՎ

1.60219:10-՛-էրգ

ԱՂՅՈՒՍԱԿ 2

Սնդիկի,ցինկի ն կադմիումիսպեկտրներիառավել ինտենսիվ գծերի ալիքի երկարություններըն հարաբերական ինտենսիվություններըճառագայթմանտեսանելի տիրույթում

Գույն

Հարաբերա-

Ալիքի կան ինտեն-| երկարություն, սիվություն Ճ

Անցում

ՍՆԴԻԿ

կարմիր դեղին

6907,0

5790,6

դեղին կանաչ երկնագույն կապույտ մանուշակագույն1 մանուշակագույն 2

5769,6 5460,7 4916,0 4358,3 40778 4046,6

-

6'Ք. 6'Ք. 6Քչ6 Ք. 63Ք: 6. -

-

-

-

-

-

6՛0շ 630շ 7Տ. 8'Տց 7Տզ Տլ 7Տ.

ՑԻՆԿ

կարմիր

-

կապույտ

6362,30

-

4810,53

-

472216

կապույտ

կապույտ

`

4680,14

-

4:Ք. 4'0շ 43Քշ 5Տ, 4: 5Տ. 453Ք05Տլ -

-

-

ԿԱԴՄԻՈՒՄ

կարմիր

կանաչ երկնագույն կապույտ

6438,47

-

5085,82 4799,91

-

--

4678,15

-

5/Քշ 5:0շ 5:Թշ 6՝Տ. 5Քյ 6:Տ. 55թ0 6:Տլ -

-

-

-

ԱՂՅՈՒՍԱԿ 3

Նատրիումիատոմի սպեկտրայինգծերի ալիքի երկարություններըն հարաբերականինտենսիվությունները ճառագայթմանտեսանելիտիրույթում Ալիջի |

երկ.,

6160,7

6154,2 58959 | 58899 | 5688.2 5682,6 56698 |

Հա-

րաբ. ինտ.

ՅՔշ-ՏՏսշ

ՅՔյշ-5Տաշ

| | |

Ալիքի |

Անցում

ՅՏյշ-3Քպշ 3Տշ-3Ք5շ ՅԹյշ-4052ոշ

ՅԹյշ-405-

ՅՔ»շ-4Էտշ

երկ.,

47479

| | | | | |

46686

|

46648 45452 45416 44977 44942

5153.4 5148,8 4982.8 4978,5 47518 |

ՅՔ:2-6Տսշ

|

44199

ՅՔշ-6Տսշ

|

3Թշ-5Թոշ

ՅԹյշ-5Ծոշ

ՅՔոշ- Տաշ.

| | |

-

Անցում

ՅԲոշ

ՅԲ»շ

ՅՔոշ

|| 8 | 7 | 11 | | 10 |

4423.2

5532,0

րաբ. ինտ.

|

Հա-

8Տսշ

3ՅՔյշ-705շ

4393,3

ՅՔչշ

4390,0

3Թ.շ

43415

605շ

3Բշ-

ՅՔ.յշ

| | 354|

-

6Օշ

-

-

7Տոշ

ՅԲԹոշ 8Տ1շ

3Ք3շ

4344,7

--

ՅՔշ

|

-

-

-

-

-

9Տշ

8Օ5շ 805շ

ՅՔղշ- Ղ0Տղշ 3Քյ-

10Տղշ

ԱՂՅՈՒՍԱԿ 4

Մի քանի տարրերիէ« սերիայիօն 8 գծերի ալիքի երկարությունները

Օշ

Տարր | Կարգա| Գրգռման| Լ թիվ ուժեղ կՎ

|

լարում,

յԼ-»«

զգ

8.

|ԽՋ»ճ|ԽՄյՀԽ

միջին շատ

Ս լ»« շատ

թույլ

ուժեղ

Շր

5,98

2,2935

|

2,2896

Էճ

7,10

19399

|

1,9359

ՇՕ

1,7928

|

1,889

նի

8,29

1,6617

|

1,6578

Շս

8,86

1,5443

|

1,5405

Մօ

20,0

07135

|

0,7093

|

0,6328

|

0,6323

Բց

25,5

0,5638

|

0,5594

|

0,4977

|

0,4970

Մ/

69,3

02188

|

0,2090

|

0,1846

|

0,1846

2,0848

-

1,565

-

1,6208

-

1,5001

-

1,3921

-

ԱՂՅՈՒՍԱԿ 5

Որոշ տարրերին միացությունների բյուրեղագիտականբնութագրեր Միջհարթությունային Տարր, ԲյուրեղաՑանցի | Չարաբերական միացու- կան կահաստատուն, հեռավորությունն միլերյանցուցիչներ թյուն ինտենս. ռուցվածք

Տլ

ալմաստի

85543

տիպի

ալմաստի

օօ

82565

տիպի

գրաֆիտի 8- 21 տիպի

Շ

656,

նատրիումի

ԽցՕ

քլորիդի

Յ

Հ4,21

տիպի

ՏՕչ

|

«՛Քվարցի

8655. Տն

տիպի

նատրիումի ԽՅՇ| քլորիդի Կ«Շ|

«449

ՅՀ4.29

տիպի նատրիումի քլորիդի

տիպի

ՁՀ6,28

3.12 (111) 1.91 (220)

4,63 (311) 1,35 (400)

Յ5

1.24 (331)

1,10 (422)

3.266 (111)

2,000 (220) 1,706 (311)

1,414 (400)

3,38 (002) 2:12 (100)

2,02 (101)

2,43 (117)

2,10 (200) 448 (220)

1,268 (311) 1,215 (222)

4,25 (100) 3:35 (101) 2.45

(110)

3.25 (111) 2,82 (200)

1,99 (220)

3.13 (111)

2,21 (200) 1.81 (220)

ԷՒ:

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՄԵՆԴԵԼԵԵՎԻ

Դ.Ի.

ՏԱՐ ՏԱՐՐԵՐԻ

-

18/3

|

լ

յ

Մ

Մ

չ|լհ

1,00797.

ՋՐԱԾԻՆ

15: Յ

9,0122|10,8118/12,01115 Շ|4,0067

ԼԻԹԻՈՒՄԲԵՐԻԼԻՈՒՄ

ԲղՐ ԱՇԽԱԹԻՆԱԶՈՏ

..282

ՀԱԱ

693986

28)

Յ

...2Տ52ք'

ԽԻ

..3Տ2

39.102ՇՅ8

Ս

..3Տ:3ք'

...35:3ք

40.08Տ6

ՇԱ5:37

ՊՂԻՆՁ

44956111

Մլ Բե

ՏՏՀ

|

ՅՑ

87.62

ՍՏՐՈՆՑԻՈՒՄ

ւ

ՕՅ/72,59

27ո/69,72

ՑԻՆԿ

85.47ՏՒ

ՌՈՒԲԻԴԻՈՒՄ

.ՏՏ5

ւ

.45:4ք'

ւ.

Շ6Ս4926

ԲՏ

88,905|2Ր

9122Ա5Ե6

92,906

ՆԻՈԲԻՈՒՄ

ԻՏՐԻՈՒՄՑԻՐԿՈՆԻՈՒՄ

ւ.405Տ'

ւ.40:552

.40:065Տ/

50,942

ՎԱՆԱԴԻՈՒՄ

452308

ւ.45:4ք:

ւ

լո| 1869 .Շժիոճ82 Ճցյոշ«օ տ ԻՆԴԻՈՒՄ

ԱՐԾԱԹ ԿԱԴՄԻՈՒՄ

ւ.

ԳԱԼԻՈՒՄ

ԳԵՐՄԱՆԻՈՒՄ

ԱՐՍԵՆ .4524ք3

Մվիօ780

40:6552

ւ

ՏՏ25ք'

407652

ԱՆԱԳ

Տորշ75

ւ.5Տ28քշ

ԱՆՏԻՄՈՆ

ՏԵ

..8828ք3

1389Է 1 17849183 180948 373413" ԽԱՇՏ 329988 ՑԵԶԻՈՒՄ ՏԱՆՏԱ ԲԱՐԻՈՒՄ Լ ԱՆԹԱՆ

ՀԱՖՆԻՈՒՄ,

..6Տ ...50՝65' ..4Ւ՞...50՞6Տ ...6Տ ..50`6Տ'

թ

196967

ՔԵ|208,980 8| ԲԻՍՄՈՒՏ ԹԱԼԻՈՒՄ ԿԱՊԱՐ 6546ք 6526ք ւ..656ք

.ՃԱ|200,59

(..50::65')

.:

47.90

..302452

ւ..895452

..30:545'

ՅՑ

..35:3ք6

:

ԿԱԼԻՈՒՄ

ԿԱԼՑԻՈՒՄ

ՏԻՏԱՆ

ՍԿԱՆԴԻՈՒՄ

ւ45' ..30 452

ՇՓ

թ Տ|30.9738 Ճ128086 22989979 6 2431226985

1կլԳՅՆԱՏՐԻՈՒՄ

ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄ

ԱԼՅՈՒՄԻՆԻՈՒՄ

ՍԻԼԻՑԻՈՒՄ

ՖՈՍՖՈՐ ||

..3Տ'

..2552ք3

..2ք

նլ

ՍՆԴԻԿ ւ..50'5652

(223/88

Ն|207,19

ՒԼց/204,37

(226/Ճ6""

6227/ԿՃս (260)

ԱԿՏԻՆԻՈՒՄ

ՖՐԱՆՍԻՈՒՄ

(ԿՈՒՐՉԱՏՈՎԻՈՒՄ

ՌԱԴԻՈՒՄ ւ.80752 75:

ւ..7Տ

(..5Ի՞...680752

"ԼԱՆԹԱՆ

140:2Ք1 1409079Մ1 ատշՔռո ը45/ՏՈ 5035ԷԱ 15.,96ՇՄ 157,225

ԵՎՐՑՊԻՈՒլ/

ՊՐԱՋԵՌԴՈՄ

ՆԵրԴԻՄ, |ԳաԴՈՒԻ ..4Ւ 659 6Տ Մ ՛6Տ |ՊՐՈԱԵԹիուս ..4Ր50Մ-6Տ'

ՍԱՍԱՐԵՈՒՄ

Է) ...4Բ 50-65 ...4Ր5Մ-6Տ ..4Ր50:6Տ

ՑԵՐԻՈՒՄ,|

.ս

"ԱԿՏԻՆ

| 91 231Մ 92238օ09թՋ Ղհ 232038Ք8 1251Քս շատ լ253Շտ 247

|ՊՐՈՏԱԿՏԻՆԻՈՄ|

/ՆԵՊՏՈՒՆԻՈՒՄ|ՊԼՈՒՏՈՆԻՈՒՄ ԱՄԵՐԻՑԻՈՒՄ| ԿՅՈՒՐԻՈՒ

ԹՈՐԻՈՒՄ ՈՒՐԱՆ

| ո ԱՏԱ7ՏՋՅԱՆջՏԱԹԱՏՆ

(ՏԻՏՄԵՍ 602752

ԷԱՑԱՏԱՈՏԱՄՏ:

Բ

Ս

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՐԲԵՐԻ-ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ

ԽՄԲԵՐ

Մ|

Մ|լ

Մլ/լ

Օ

ն

ՒԹ

15,9994 Օ/18.9984

ւ.30:45'

ւ

Խօ

ԲՐՈՄ

ւ.

12760

39948

ԱՐԳՈՆ, .35-Յք

58,9332Ա1

58.71

ՆԻԿԵԼ.

..30:455

«7

4524ք5

83.80

ԿՐԻՊՏՈՆ ւ.4544ք6

:01078հ . 102,9095:ՔԺ 106,4 99լ8ս

ՏԵԽՆԵՑԻՈՒՄ

ՌՈԹԵՍԻՈՒՄ

| ՌՈՒՏԵՆԻՈՒՄ

| ՊԱԼԱԴԻՈՒՄ

ւ.40755' ւ.

40:55:

.4055Տ:

.1Թ/26,9044

ՏԵԼՈՒՐ

ւ

55847ՇՕ

8:

959416

40555:|

54538/Բ6

Յ5

ՄՈԼԻԲԴԵՆ

ւ

Տճ|79,906

45:4ք"

,

Ճ՛

ԵՐԿԱԹ ԿՈԲԱԼՏ

ՍԱՆԳԱՆ ւ..305452 ..39 452 .30545

ՔՐՈՄ

20183

ՆԵՈՆ

|

51996Ժ8ո

78.96 ՍԵԼԵՆ

...2Տ-2ք

Տ|35,453 Շի ՔՈՐ ԾԾՈՒՄԲ ...ՅՏ«3Յք ...3Տ3Յք

ՇԼ

40026

ՀԵԼԻՈՒՄ

Տ

ԹԹՎԱԾԻՆ ՖՏՈՐ, ..25՞2ք ...25՞2ք

32,064

ՅՈԴ

5Տ585ք" ւ..5Տ28ք5

(1

|

13130

ՔՍԵՆՈՆ ւ.

486,2ՕՏ 190,217 192,2|Քէ 195,09 18385806

ԽմՎՈԼՖՐԱՄ

ՌԵՆԻՈՒՄՕՍՄԻՈՒՄ

ՊԼԱՏԻՆ

ԻՐԻԴԻՈՒՄ

ւ.80:6Տ' ..50:655 ւ..Տ05652 .506652 .50655 Բէ 1209) ՔՕ|2:օ)

ՊՈԼՈՆԻՈՒՍ

ԱՍՏԱՏ, ..6Տ6ք ...6Տ՞6ք

ռո

.ԲՏ28ք65

(222)

ՌԱԴՈՆ.

...ՔՏ-6ք

ՈՒԴՆԵՐ

ԼԵՂՊ924ԾՄ

|ԴԻՍՊՐՈԶԻՈՒՄ|

ԵՑԱ

ԵՑ

ՏԵՐԲԻՈՒՄ

ԱԱ

ՈՒԴՆԵՐ

Օ

16493007

167267Ա

168,9347Ծ 173օ4Լա

էՐԲԻՈՒՄ

ՏՈՒԼԻՈՒՄ,

ԻՏԵՐԲԻՈՒՄ

ՈՏ 652| Աոա» | ԽԱՑ | ԱԱ:

ՀՈԼՄԻՈՒՄ,

17497

ՆԱՑ

ԼՅՈՒՏԵՑԻՈՒՄ

257) ԷՏ

ՈՒՍ (ԿԱԼԻՖՈՐՆԻՈՒՄ|ԷՅՆՇՏԵՅՆԻՈՒՄ|

ՖԵՐՄԻՈՒՄ /ՄԵՆԴԵԼԵԵՎԻՈՒՄ| ՆՈԲԵԼԻՈՒՄ ԼՈՈՒՐԵՆՍԻՈ

ԲԵՐԿԼ (.5Ի'64757)| (..5Ր2605752) (586 Ամ(ՈՏ | (ՏՏ) ..5860'752)ԱՆՑԻ

Ցո

1247Շէ

(254յԲոՂ 125374

254/Խօ

255 |Լ7