Այլախոս և Այլադավան Հայեր

«ՀԱՅՐԵՆԻՔ» մատենաշար, թիվ 8

ԱՅԼԱԽՈՍ ԵՎ ԱՅԼԱԴԱՎԱՆ

ՀԱՅԵՐ Երկրորդ, լրացված հրատարակություն

Հրատարակիչ` «ՀԱՅՐԵՆԻՔ» Ակում

ԵՐԵՎԱՆ 2008

Տպագրվում է Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցության աջակցությամ

Խմ ագիր` Ավագ Հարությունյան

Այլալխոս ն այլադավան հայեր: Երնան, «Հայրենիք» Ակում , 2008, 71 էջ:

Այս հոդվածները ժամանակին հրատարակվել են «Հանրապետական» ամսագրում: Ժողովածուն արծարծվող թեմայի վերա երյալ առաջին գրքույկն է: Ակնհայտ է, որ խնդրի ուսումնասիրությունը ռազմավարական, ուսուցողական ն դաստիարակչական նշանակություն ունի, որը հարկ է դիտարկել Հայրենիք-Սփյուռք հարա երությունների համալիրում: Հայության այլախոս կամ այլադավան եկորների Հայրենիքին կապելն ու հայրենատիրության նվիրական գործում ներգրավելը կարնորագույն խնդիր է, որի իրականացումը կկասեցնի նրանց ձուլումը ն կնպաստի հայկական ազգային կենսակերպի արմատավորմանը: Այսինքն, հայը կարող է այլախոս կամ այլադավան լինել, այց եր եք չդավաճանել իր Ցեղի ոգուն:

© «Հայրենիք» Ակում

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Հայոց ճակատագիրը տարա նույթ հանգամանքների երումով մեր ազգակիցներին տարածել է ի սփյուռս ողջ աշխարհի: Ավելին, այդ ուղղությամ ող երգական դերակատարություն է ունեցել թուրքական պետության կողմից իրականացված Հայոց Մեծ Եղեռնը, որի արդյունքում հայության գերակշիռ մասը ֆիզիկապես ոչնչացվեց իր նական Հայրենիք-Հայկական լեռնաշխարհի խոշորագույն արնմտյան հատվածում: Թվում էր, թե հերթական անգամ պիղծ թշնամին կարողացավ «լուծել» Հայ տեսակի լինելիության խնդիրը: Սակայն, ո՛չ ն երիցս ո՛չ: Մինչդեռ, մենք ապավինելով մեր Ցեղի անսպառ ոգեղեն ներուժին` ի զորու եղանք ոչ միայն ամոքել ստացած վերքերը, այլն Սարդարապատում ն Արցախում հաղթանակել ն պատուհասել նույն ոճրագործ թուրքին: Անշուշտ, չափազանց դժվարին գործ է սփյուռքում հայ մնալը, հաճախ դրա համար հիրավի հերոսական ճիգեր են պահանջվում: Նամանավանդ, եթե նկատի ունենանք այն վճռորոշ հանգամանքը, որ հայությունը Հայրենիքից դուրս ապրել ն ապրում է էթնիկ, կրոնական, քաղաքական ն լեզվա-մշակութային միանգամայն տար եր ն ինչու չէ` նան հակադիր համակարգերում: Այսինքն, նման ապազգայնացնող մթնոլորտը գլխավորապես առաջին հերթին հարվածում է սփյուռքահայի ազգային ինքնագիտակցությանը, քանզի մայրենիի փոխարեն խոսելով օտար լեզվով, ռնի կերպով կրոնափոխվելով ն գրեթե զրկվելով իր տեսակին նորոշ հատկանիշներից` նրա միակ անփոխարինելի հաղթաթուղթը ն ապավենը օտար շրջապատում շարունակում է մնալ հենց ազգային ինքնագիտակցությունը, որի զորակցությունն է միմիայն նրան հայ պահում: Նշվածի ցայտուն վկայություն պետք է համարել Արնմտյան Հայաստանում ն այլուր «ծպտյալ», այլադավան կամ այլախոս հայերի կենսագոյությունը, պայքարը ն ազգային զարթոնքը: Ժողովածուի հոդվածները ժամանակին տպագրվել են «Հանրապետական» հանդեսում, ինչն անշուշտ նորանկախ Հանրապետությունում թեմայի նկատմամ հետաքրքրության ն ուշադրության առաջին դրսնորումն է: Իսկ որ այս թեմայի ուսումնասիրությունն իսկապես ռազմավարական նշանակություն ունի` որնէ կասկածից դուրս է ն ակնհայտ:

Այն միաժամանակ ուսուցողական ն դաստիարակչական կարնոր նշանակություն ունի, ն պետք է դիտարկել նան ՀայրենիքՍփյուռք փոխհարա երությունների համատեքստում: Այժմ կարնորագույն խնդիր է հայության այդ եկորներին ըստ ամենայնի Հայրենիքին կապելը ն սատարելը ու հայրենատիրության նվիրական գործում ներգրավելը: Այդ ամենի իրականացումը կկասեցնի նրանց ձուլումը ն կնպաստի հայկական ազգային կենսակերպի արմատավորմանը: Այսինքն, հայը կարող է այլալեզու կամ այլադավան լինել, այց եր եք չդավաճանել իր Ցեղի ոգուն: «Հայրենիք» Ակում

ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՅԼԱԼԵԶՈՒ ԵՎ ԱՅԼԱԴԱՎԱՆ

ՈՐՈՇ ԽՄԲԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Սփյուռքային գոյակերպը հայ ժողովրդի պատմական զարգացումների ուղեկիցն է եղել դեռնս վաղ ժամանակներից: Պատմական, քաղաքական, մշակութային հանգամանքների թելադրանքով տար եր ժամանակներում մայր էթնոսից անջատվել են զանազան խմ եր, որոնք հարյուրամյակներ շարունակ նակվելով օտար էթնոմշակութային ն սոցիալ-քաղաքական միջավայրում` կրել են ինքնության դրսնորման փոփոխություններ կամ էլ ձեռք երել առանձնահատուկ գծեր` իրենց անվան վրա կրելով, սակայն, «հայ» աղադրամասը: Հայության այս եկորների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս լրացնելու մեր ժողովրդի պատմության էթնիկ խճանկարը, մյուս կողմից էլ` անդրադառնալու մենթալային խնդիրների, քանի որ ժամանակակից հայկական մենթալիտետում դժկամությամ են ընկալվում այլալեզու ն այլադավան խմ երը (օրինակ` հայ-մահմեդականների պարագան): Միննույն ժամանակ, այս խմ երի ուսումնասիրության միջոցով հնարավոր է դառնում անդրադառնալ էթնոպահպան մեխանիզներին, էթնիկ զարգացումներին խոչընդոտող գործոններին: Թեն մեզանում այլալեզու ու այլադավան ազում խմ եր կան, սակայն ստորն ներակայացնում ենք թաթախոս հայերին, համշենահայերին, ծաթ-հայերին: Թաթախոս հայեր Դեռ վաղ միջնադարում թե՛ Բյուզանդիան, թե՛ Իրանը օգտագործել են հայ զինվորականությանը իրենց ռազմական ձեռնարկներում, սահմանների պաշտպանության մեջ: Միջին դարերում ն՛ Այսրկովկասի, ն՛ Իրանի անվտանգությունն ապահովելու առումով ռազմավարական

կարնոր նշանակություն ուներ «ճորա պահակը» կամ «Դեր ենտի անցքը»: 5-6-րդ դարերում այսրկովկասյան երկրներն իր քաղաքական ենթակայության ներքո գցելուն զուգընթաց Սասանյան Իրանը լուրջ միջոցառումներ ձեռնարկեց «ճորա պահակը» ամրացնելու ն Այսրկովկասի հյուսիս-արնելյան շրջաններում հաստատուն ներկայություն ապահովելու նպատակով: Կառուցվեցին Դեր ենտի պաշտպանական համակարգերը, ն այդ տարածքներում վերա նակեցվեցին Իրանից տեղափոխված նակիչներ, որոնց համար առանձնահատուկ սոցիալ-քաղաքական արտոնություններ ու կարգավիճակ սահմանվեցին: Արա ական աղ յուրները սասանյան Կու ադ I ն Խոսրով Անուշիրվան թագավորների այս ձեռնարկների կապակցությամ ավական հետաքրքիր տեղեկություններ են հաղորդում, ըստ որոնց պարսից արքաները Այսրկովկասի հյուսիսարնելքում նակեցնում են նան «սիսականներին», այսինքն` Սյունիքից տեղափոխված զինվորական նակչությանը: Առհասարակ, դեռնս հայոց թագավորության գոյության ժամանակաշրջանում Սյունյաց նախարարական տան վրա էր դրված «ճորա պահակի» պաշտպանությունը, իսկ 5-րդ դարում, եր Հայաստանի զգալի հատվածը ենթակա էր Իրանին ն ուներ մարզպանության կարգավիճակ, «ճորա պահակը» շարունակում էր հայոց նախարարների համար զինվորական ծառայության վայր մնալ: 5-րդ դարում Իրանի կողմից հայկական զինվորական նակչության նակեցումը Այսրկովկասի հյուսիս-արնելքում, Դեր ենտի շրջանում միանգամայն համապատասխանում էր այդ ժամանակաշրջանում առկա պատմաքաղաքական ավանդույթին: Այնուամենայնիվ, հայկական այդ խում ը իրանական վերա նակիչների համեմատ փոքր էր, թեն ուներ նրանց հավասար սոցիալական արձր կարգավիճակ ն գործառույթ: Առհասարակ, Իրանի քաղաքական, մշակութային գերակայությունը Արնելյան Այսրկովկասում պահպանվեց մինչն 15-16-րդ դարերը: Հայկական խմ ի սոցիալական արձր կարգավիճակը ն գործառույթը քաղաքական

իշխանությամ օժտված իրանական շերտի հետ ակտիվ փոխհարա երությունների հիմք էր, ինչն էլ իր հերթին հանգեցրեց լեզվական ձուլման գործընթացի: Իրանալեզու դառնալով` հայկական խում ը պահպանեց սոցիալական արձր կարգավիճակը, իսկ քրիստոնեության պահպանման միջոցով` այն զուգակցվեց հայկական խմ ային պատկանելության հետ: Պատմական, ազգա անական, լեզվական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հայկական այս խմ ի լեզվական ձուլման գործընթացները տեղի են ունեցել 6-11-րդ դարերում: Հետագա դարերում, եր սկսվեցին տարածաշրջանի թրքացման գործընթացները, խմ ի համար հայադավանության էթնոպահպան գործառույթին ավելացավ նան իրանալեզվությունը` որպես հակազդեցություն այդ գործընթացների: Թրքալեզու ցեղերի ներխուժումներին զուգընթաց, որպես երկրագործ նստակյաց նակչությանը քոչվորների կողմից տրվող նվաստացուցիչ անվանում, սկսեց տարածվել «թաթ» անունը: Այն աստիճանա ար Արնելյան Այսրկովկասի իրանական նակչության համար ձեռք երեց էթնոնիմի իմաստ, թեն դա տարածվեց իրանական ոչ ոլոր խմ երի վրա: Այդ արեալում նակվող իրանալեզու դարձած հայկական խմ երը, նույնիսկ ռեգիոնում տեղի ունեցող թրքացման ու մահմեդականացման գործընթացների պարագայում, պահպանեցին հայկական ինքնագիտակցությունն ու հայադավանությունը: Ավելին, պահպանեցին նան լեզվի «փարս» կամ «ֆարս» անունը, որը հետո` 19-րդ դարի վերջին-20-րդ դարի սկզ ին, գիտության մեջ սկսեց կոչվել «հայ-թաթերեն» ար առ: Ի դեպ, այդ ար առում իրանական շերտն ավելի լավ է պահպանվել, քան թաթ-մահմեդականների ու հրեա-թաթերի լեզվում, որոնք մեծ չափով ենթարկվել են սեմա-թյուրքական ազդեցության:

18-րդ դարում թաթախոս հայերը նակվում էին Ղու այի, Դեր ենտի, Շամախու մոտ մեկ տասնյակից ավելի գյուղերում: 18-20-րդ դարերում թաթախոս հայերի տարա աշխվածության խնդիրը առավելապես զուգորդվում է տեղահանությունների ու տեղափոխությունների հետ: Մեծ ազդեցություն ու հետնանք ունեցավ հատկապես 1796թ. Վ. Զու ովի գլխավորած արշավանքը: Ռուսական զորքի հետ միասին Դեր ենտի, Մուշկուրի, Ղու այի տարածքներից թաթախոս հայերը հարկադրված հեռանում են հիմնականում Հյուսիսային Կովկաս, հաստատվում Ղզլարում, Մոզդոկում, Սուր Խաչում (ներկայումս` Բուդյոնովսկ), Կասան-Յամում (հետագայում` Եդեսիա), Ղզլարի մոտ հիմնադրում Դեր ենտ ն իրենց նախկին գյուղերի անունը կրող Մոլլա-խալիլ, Ղարաջալու նակավայրերը: Պատմական զարգացումների ընթացքում տեղի է ունեցել նան թաթախոս հայերի մահմեդականացում: Մահմեդականացված հատվածի մոտ դեռնս 20-րդ դարում պահպանվում էին հիշողություններ իրենց «հայկական անցյալի» մասին: Չնայած լեզվական ձուլմանը, իրանալեզու դառնալուն, ակտիվ այլէթնիկ ու այլադավան միջավայրին հայկական այս խում ը պահպանեց էթնիկ ինքնագիտակցությունը: էթնոպահպան կարնոր դեր է ունեցել դավանական գործոնը` զուգակցված հոգնոր ն նյութական մշակույթի տարրերով` տոներ, հավատալիքներ, ծիսական ուտեստ: Տարա նույթ պատմական իրադարձությունների հետնանքով 19-րդ դարում Այսրկովկասում թաթախոս հայեր նակվում էին Մադրասա, Քիլվար, Խաչմաս գյուղերում: 20րդ դարի սկզ ի հակահայկական հալածանքները տարածվեցին նան դրանց նակիչների վրա: Խաչմասը գոյատնեց մինչն 1918թ., իսկ Մադրասան ն Քիլվարը շարունակեցին իրենց գոյությունը նան խորհրդային տարիներին` Ադր եջանի կազմում: 1988-89թթ. հակահայկական հալածանքների արդյունքում Ադր եջանի

թաթախոս հայերի վերջին եկորները հարկադրված եղան լքել իրենց ազմադարյան նակավայրերը: Քիլվարցիներն ու մադրասեցիների զգալի մասը այժմ նակվում են Հյուսիսային Կովկասում: Հայաստանում մադրասեցիները հավաքական ապրում են Արագածոտնի մարզում իրենց հիմնած Դպրեվան (Նոր Մադրասա) գյուղում: Համշենահայեր 8-րդ դարում արա ական լծի տակ գտնվող հայ ժողովրդի վիճակը ավական ծանր էր: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու, ռնություններից խուսափելու նպատակով Համամ ն Շապուհ Ամատունի իշխանների գլխավորությամ Արագածոտնի, Կոտայքի, Վասպուրականի Արտազ գավառից շուրջ 12 հազար նակչություն դուրս է գալիս ու հաստատվում Բյուզանդական կայսրության Խալդեա կամ Խաղտիք գավառում` պատմական Պոնտոսում: Ղնոնդ պատմիչը վկայում է, որ Կոստանդին կայսրը «տայր պատիւ նախարարացն ն նորին հեծելոցն», իսկ հասարակ ժողովրդին նակեցրեց արգավանդ մի երկրում: Այնուամենայնիվ, համարվում է, որ հայ իշխանները մինչ այդ էլ որոշակի կապեր ունեցել են այդ տարածքների ու այնտեղ իշխողների հետ: Աղ յուրների վկայությամ Համամ Ամատունի իշխանը Տամ ուր քաղաքի տեղում մի նոր ավան է հիմնում` իր անունով այն Համամաշեն կոչելով: Համարվում է, որ դրանից էլ առաջացել են Համշեն, Հեմշին անվանումները: Պատմաքաղաքական, ժողովրդագրական այս իրողությունների հետնանքով էլ ձնավորվեց Համշենի հայկական իշխանությունը: Այն մի քանի դար շարունակ գոյատնելով` 15-րդ դարում մտցվեց Օսմանյան կայսրության մեջ: Համշենի վերջին հայ իշխան Դավիթը հարկադրված ապաստանում է Սպեր գավառում, այնուամենայնիվ ենթադրվում է, որ նույնիսկ դրանից հետո էլ անմատչելի

լեռնագավառների հայ «ձորապետները» իրենց ինքնավար կարգավիճակը պահպանեցին: 16-18-դ դարերում քրիստոնյա հպատակներին ռնի մահմեդականացնելու ու թրքացնելու օսմանյան քաղաքականությունը տարածվեց նան համշենահայերի վրա: Մոտ երկու դար տնած գործընթացների հետնանքով 19րդ դարում համշենահայերի մի զգալի հատված արդեն իսկ մահմեդականացված էր, թեն աղ յուրների վկայությամ ` իրենց կենցաղով նրանք տար երվում էին շրջակա մահմեդական ժողովուրդներից, հայախոս էին, խոսում էին ինքնատիպ համշենահայ ար առով, պահպանել էին քրիստոնեական ազում սովորույթներ: Այդ իսկ պատճառով այդ ժամանակի մամուլում, գրականության մեջ նրանց մասին սկսեցին կիրառվել «կես-կես», «հայ-մահմեդական» տերմինները: Համշենից ու հարակից տարածքներից պատմական տար եր ժամանակաշրջաններում զանազան հանգամանքների թելադրանքով տեղի են ունեցել համշենահայերի գաղթեր: Օրինակ, 1877-78թթ. ռուսթուրքական պատերազմի հետնանքով զգալի թվով քրիստոնյա համշենահայեր հաստատվեցին Ա խազիայում, ինչպես նան Հյուսիսային Կովկասում: 1921թ. ռուս-թուրքական պայմանագրի հետնանքով ներկա Աջարիայի տարածքում հայտնվեցին մահմեդական համշենահայերի կամ «հեմշինների», «հեմշիլների» 6 գյուղեր, որոնց նակիչները 1926թ. մարդահամարի տվյալներով` հայախոս էին, իրենց մայրենի լեզուն համարում էին հայերենը: 1944թ. այս գյուղերի նակիչները աքսորվեցին Միջին Ասիա` Ղազախստան ու Կիրգիզիա: Նրանց մի մասը հետագայում, ինչպես նան 1988-1989թթ. տեղափոխվեց ու հաստատվեց Կրասնոդարի երկրամասում: Ըստ համշենահայերի խնդիրներով զ աղվող որոշ ուսումնասիրողների` Միջին Ասիա աքսորված մահմեդական համշենահայերին միայն Ստալինի մահից հետո իրավունք տրվեց անձնագիր ունենալ, այց դրանցում «հայի» փոխարեն գրվում է «խեմշիլ», եր եմն էլ` «թուրք», այն

պատճառա անությամ , որ հայերը քրիստոնյա են, իսկ նրանք` մահմեդական: Հետաքրքրական է, որ ներկայումս Հյուսիսային Կովկասում հաստատված «հեմշիլները» անմիջական հարա երություններ են հաստատում իրենց հարնան ն միննույն ար առով խոսող քրիստոնյա համշենահայերի հետ: Ըստ տեղեկությունների` Կրասնոդարում ներկայումս «հեմշիլների» մոտ հայացման միտումներ են նկատվում: Ավելացնենք, որ մի քանի հազար «հեմշիլներ» նակվում են նան Թուրքիայում: Ծաթ-հայեր Այս խում ը հայության առեղծվածային ն մինչ այժմ չուսումնասիրված եկորներից է: Դեռնս միջնադարյան մատենագրության մեջ այս անունով հայտնի խմ ի նութագրական հատկանիշը հունադավանությունն էր կամ քաղկեդոնիկությունը: Քաղկեդոնիկությունը սկիզ է առնում 5-րդ դարից: Ինչպես հայտնի է, Հայ Եկեղեցին չմասնակցեց Քաղկեդոնի եկեղեցական ժողովին ն չընդունեց նրա որոշումները: Քաղաքական, մշակութային զանազան փոխհարա երությունների, տարա նույթ այլ գործոնների հետնանքով դեռնս միջին դարերում կային հունադավան հայկական խմ եր: Ն. Մառի կարծիքով դրանք հիմնականում գտնվում էին Հայաստանի հարավային ն կենտրոնական շրջաններում ու կարնոր դեր են ունեցել միջնադարյան հայ իրականության մեջ: Հետագա զարգացումների ընթացքում Հայ Եկեղեցու ամրապնդմանը զուգընթաց նրանք ապազգայնացման փուլեր են ապրում` ձուլվելով վրացական, հունական ն սիրիական հոսանքների մեջ: Ըստ Մխիթարյանների «ծաթ-ծայթը» նշանակում է «անլիարժեք», «կիսատ», այսինքն` «ոչ հույն, ոչ հայ» կամ «կես հայ, կես հույն»:

15-րդ դարում Մխիթար Ապարանցին գրում է, որ ծաթհայերը լեզվով, գրով ն ծագմամ հայ են, սակայն հույն` դավանանքով: Հետաքրքրական է, որ դեռնս 19-րդ դարում Ակնում նակվող հունադավան հայերի ժամասացության լեզուն հայերենն էր: Ըստ տեղեկությունների` հունադավան հայեր մինչն վերջին ժամանակներս նակվում էին Վրաստանի Ծալկայի շրջանի Կերյակ գյուղում, իսկ մինչ 20-րդ դարի սկիզ ը` նան Մեսխեթ-Ջավախքում: Առհասարակ, խմ ի մշակութային դիմագծի, ինքնության, պատմական զարգացումների խնդիրները մինչն այժմ ուսումնասիրված չեն: Արսեն Հակո յան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 7, 2004

ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՅԼԱԴԱՎԱՆ ԵՎ ԱՅԼԱԼԵԶՈՒ ԽՄԲԵՐԸ

ՍԻՐԻԱ-ԼԻԲԱՆԱՆՈՒՄ

Տար եր ժամանակներում եղել են ու այսօր էլ կան նօրրանից դուրս ապրող հայկական հավաքականություններ, որոնք այս կամ այն չափով պահպանել են իրենց ազգային ինքնագիտակցությունը: Նրանցից են Սիրիայում ն Լի անանում ապրող այլադավան ն այլալեզու հայկական խմ երը: Հայկական մայր զանգվածից դավանանքային օտարումը լայն դուռ է ացում լեզվական ն առհասարակ ազգային օտարման առջն: Բայց Սիրիա-Լի անանում նկատելի է մյուս երնույթը. լեզվական օտարումն է առավել արագացնում դավանանքային-ազգային օտարումը: Հստակեցնենք. այլադավան ասելով հասկանում ենք այն հավաքականությունները, որոնք չեն պատկանում սփյուռքի հայկական երեք հիմնական եկեղեցիներին` Հայ Առաքելական, Հայ Կաթոլիկ ն Հայ Ավետարանական: ∗ ∗ ∗ Օսմանյան կայսրությունն իր ոչ մուսուլման քաղաքացիների հետ հարա երությունները կարգավորում էր «միլլեթ»-ների համակարգի շնորհիվ: 1830թ.-ից պետությունը ճանաչեց հայկական երկու միլլեթ` Հայ Առաքելական ն Հայ Կաթոլիկ եկեղեցիները, հանձինս նրանց Կ. Պոլսի պատրիարքարանների: Ավետարանականները անկախ իրենց ազգությունից կազմում էին առանձին միլլեթ: Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո «միլլեթ»-ների համակարգը համարյա նույնությամ ժառանգեցին նրա փլատակների վրա կազմավորված Սիրիան ն Լի անանը, ուր քաղաքացիական նույթի որոշ հարա երությունների գրանցումն ու կարգավորումը (ծնունդ, ամուսնություն, ամուսնալուծություն, մահ, ժառանգական որոշ հարցեր) պետությունը զիջել է «միլլեթ»-ներին (արա երենում` «թաիֆա», այսինքն`

համայնք): Դա ավելի շեշտված է հատկապես Լի անանում, որի պետական կառուցվածքն ինքնին դավանանքային է (պետական ազդեցիկ պաշտոնները, խորհրդարանի ու կառավարության աթոռները աժանված են համայնքների միջն): Սույն փաստը շատ կարնոր է` ըմ ռնելու համար հետագա շարադրանքը, քանի որ այս պետությունների քաղաքացիները տարա նույթ հարցեր լուծելիս անպայման պետք է անցնեն իրենց պատկանած կրոնական համայնքի խողովակով: Այս իրավիճակը մի կողմից` օժանդակում է այդ համայնքների ղեկավար ինստիտուտների դիրքերի պահպանմանը, մյուս կողմից` պատկանելիության որոշակի գիտակցություն է առաջացնում կամ պահպանում համայնքի անդամների մեջ: Լի անան Պատմական որոշ աղ յուրներ վկայում են, որ 12-րդ դարի սկզ ին խաչակիրները Լի անանի լեռներում հանդիպել են հայկական ազմաթիվ նակավայրերի: Ենթադրվում է, որ նրանց հայազգի նակիչները հետագա դարերում ամ ողջովին ձուլվել են մարոնիտ եկեղեցու հետնորդներին, ն նրանց հետ էլ 15-17-րդ դարերում ասորախոսությունից անցել արա ախոսության: Այս հայկական զանգվածը հիմնովին ձուլված է: Հայկական թույլ ինքնագիտակցություն այսօր պահպանվել է այն գաղթականների սերունդների մոտ, որոնք ընդունած լինելով կաթոլիկությունը ն հալածվելով Հայ Առաքելական Եկեղեցուց, 18-րդ դարի առաջին կեսին հաստատվել են Լեռնալի անանի որոշ շրջաններում ու ժամանակի ընթացքում ձուլվել մարոնիտներին: Նրանց սերունդների մոտ կա թույլ հիշողություն իրենց հայկական ծագման մասին: Ոմանք պահպանել են հայահունչ ազգանուններ, հայերեն ձեռագիր կամ տպագիր մատյաններ, հայկական ուրիշ մասունքներ: Բայց 18-րդ դարի այս գաղթականների, ինչպես նան հաջորդ 150-200 տարիներին Լի անան գաղթած հայազգի կաթոլիկների մի զգալի զանգվածը պահպանել է

կապը Հայ կաթոլիկ եկեղեցու հետ, այց հայոց լեզվից օտարվելով` ազգային ինքնագիտակցության էական նահանջ է արձանագրել: Այսօր արա ախոս հայ կաթոլիկներն իրենք իրենց ավելի շուտ լի անանցի են զգում, քան հայ: Այս զանգվածի համար հայ կաթոլիկ գլխավոր եկեղեցիներում ծիսակատարությունները կատարվում են երկու լեզուներով` հայերեն ն արա երեն: Լի անանի այլադավան հայոց մի փոքր խում էլ լատին եկեղեցու հետնորդ է: Սրանք սերունդներն են մասնավորա ար Կիլիկիայում 19-րդ դարում լատին միսիոներների որսացած հայազգիների: Լի անանահայ լատինների քանակը ենթադրա ար չի անցնում հարյուր հոգուց: Նրանք աժանվում են երկու մասի` հայախոսներ ն արա ախոսներ: Առաջին ենթախմ ի մոտ գերակշռում է հայկական ինքնագիտակցությունը, երկրորդի մոտ` արա ականը: Վերջինիս ն արա ախոս հայ կաթոլիկների շրջանում նպատակային գործունեություն ծավալելու պարագայում կարելի է զգալիորեն արձրացնել նրանց հայկական ինքնագիտակցության աստիճանը: Կապված արտահոսքի հետնանքով թվաքանակի փոքրացման հետ` Լի անանում նախապես հայահոծ որոշ նակավայրերի (Սայդա ն Զահլե քաղաքներ ու վերջինիս շրջակայքը) հայերի սերունդները վերջին տասնամյակներին արագ լեզվափոխվում են` ուղեկցված ազգային ինքնագիտակցության զգալի նահանջով: Նրանց ն առհասարակ արա ախոս ենթախմ երի մոտ շատ արձր է խառնամուսնությունների տոկոսը (Լի անանում, ըստ Հայ առաքելական առաջնորդարանի տվյալների, այդ համայնքում այս դարասկզ ին արձանագրվել է 33% խառնամուսնություն. արա ախոսների մոտ այս տոկոսն անհամեմատ մեծ է), որը նս նպաստում է այս հայազգի զանգվածների արագ ուծացմանն ու վերջնական ձուլմանը: Լի անանում իսլամությունն ընդունած հայերը աննշան քանակ են կազմում: Լի անանյան մամուլում եր եմն պատահում են հայությունը հուշող ազգանուններով

մուսուլմանների անուններ (օրինակ` ալ-Արմանի, Արմենազի…): Նրանք հիմնականում իսլամի սուննի ն շիա համայնքների անդամներ են: Դուրզիական համայնքի Մահեր տոհմն իրեն հայկական ծագում է վերագրում: Իսլամությունն ընդունած ոլոր հայազգիների մոտ հայկական ինքնագիտակցությունը գրեթե զրոյական մակարդակ ունի: Վերջին տարիներին պատահում են փաստեր, եր անձնական ինչ-ինչ հաշիվներից մղված (քաղաքացիության ստացում, ամուսնալուծություն, ազմակնություն…) հայազգիները կամովին դավանափոխվում են: Նրանք մեծ մասամ մտնում են քրիստոնեական մեծ համայնքներից մեկնումեկի (մարոնիտներ, հույն ուղղափառներ, հույն կաթոլիկներ), հազվադեպ` իսլամի սուննի կամ շիա համայնքների մեջ: Սիրիա Սիրիայում այլադավան ն այլալեզու հայկական հավաքականություններն այսօր հիմնականում համախմ ված են աշխարհագրական հինգ շրջաններում. 1.Միջերկրական ծովի առափնյա շրջան (հիմնականում` Լաթաքիա, մասամ ` Թարթուս ն Բանիաս քաղաքներ), ացառությամ հայախոս ու հայադավան Քեսապի ենթաշրջանի: 2. Որոնդես գետի, ավելի շուտ` նրա ոռոգած Ռուճի հովտի շրջան (ծովափի ու Համա–Հալեպ առանցքի միջն): 3. Հալեպ քաղաքը: 4. Սիրիական անապատն ու նրա քաղաքները (Ռակկա, Դեր Զոր): 5. Հյուսիս-արնելքի շրջանը (Հասաքե ն Կամիշլի քաղաքներ, Մալիքիյյե, Թել Ա իադ, Թել Քոչաք, Դերիկ, Ամուդա ավաններ ու շրջակայք): Ա. Ծովափի շրջան: Հաշվում է 1000-1200 հոգի: Գաղթօջախը կազմվել է հիմնական երեք հոսքերի հետնանքով. մինչն Մեծ Եղեռնը այնտեղ նակվածների

սերունդներ, Մեծ Եղեռնի ու Կիլիկիայի պարպումի հետնանքով հաստատվածներ, Քեսապից տեղափոխվածներ: Ամենից խոցելին առաջին ենթախում ն է, որ հիմնականում արա ախոս է` չնչին ացառություններով: Թեն այս ենթախմ ի անդամների մի մասը Հայ առաքելական համայնքի անդամ է, այսուհանդերձ նրանց մոտ ազգային հանրույթի (տվյալ պարագայում` հայության) պատկանելիությունը փոխարինված է ազգայնականության արնմտյան տեսա ան Անդերսոնի «երնակայական համայնքով» (տվյալ պարագայում` քրիստոնեական համայնքով): Այս ենթախմ ի անդամները վատ են ընդունում միայն այն դեպքերը, եր իրենց պատկանած «քրիստոնեական համայնքի» որնէ անդամ ամուսնանում է մուսուլմանի հետ: Նույն երնույթները նկատվում են նան Մեծ Եղեռնից հետո հաստատվածների սերունդների, նվազ չափով` Քեսապից տեղափոխվածների մոտ: Բ. Ռուճի հովտի շրջան: Ներկայանում է Արամո, Ղնեմիե, Յակու իե, Կնիե գյուղերով ու հովտի մյուս նակավայրերում ապրող հայազգիներով: Առաջին երկու նակավայրերից շատերը հայրենադարձվեցին Խորհրդային Հայաստան` 1946-47թթ., իսկ մնացողները ար առը փոխարինեցին արա երենով: Յակու իեն ու Կնիեն նս արա ախոս են, առաջինը պատկանում է Հայ Առաքելական Եկեղեցուն, երկրորդը` լատին համայնքին: Այդտեղի հայության այլադավան ն այլալեզու չորս խմ երի էթնո-լեզվա-դավանական վիճակը մանրամասն վերլուծել է Հակո Չոլաքյանն «Անտիոքի մերձակա Ռուճի հովիտի հայերը» պատմագիտության թեկնածուի ատենախոսության մեջ (ԳԱԱ Հնագիտության ն ազգագրության ինստիտուտ, 2002): Շահեկանության համար արտատպում ենք ատենախոսության «Վերջա անի» հետնյալ հատվածը. «1946թ. Սուրիո ամ ողջական անկախացումեն ետք, եր արա ական ազգայնականությունը դարձավ պետական գաղափարախոսություն ն սկսան վերացվիլ գաղութարար իշխանությանց հետքերը, լատինացած հայերը հայտնվեցան

անտեր մնացածի վիճակի մեջ: Քանի որ Սուրիո մեջ անոնք չէին կրնար «ֆրանսանալ», անոնք նախընտրեցին գաղթել օտար երկրներ կամ ալ ավելի արա անալ (քանի որ վերջինս էր այս պարագային առավելություններ տվող ազդակը)` մնալով հանդերձ լատինադավան, քան վերադառնալ իրենց մայր եկեղեցվո ն հայ ազգին գիրկը: Հայկական տեղեկատվական ընդհանուր դաշտին մեջ, ինչպես նախորդ տասնամյակներուն, այսօր նս գրեթե ամ ողջովին ացակա է Որոնդես գետի ջուրերու ոռոգած Ռուճի հովիտի հայկական կղզեխում ը: Այս շրջանը, հայ ազգագրության տեսակետեն, այսօր կներկայացնե խայտա ղետ պատկեր մը, որը կարելի է ամփոփել հետնյալ խում երուն մեջ. 1. Արա ացած-իսլամացած հսկա զանգված մը` ամ ողջովին կորսնցուցած իր հայկական ծագման ինքնագիտակցությունը: (Այսօր այս խում ը հաշվում է 500700 հազար հոգի - Գ. Յ.): 2. Արա ացած (արա ախոս), այց Հույն ուղղափառ կամ Հույն կաթողիկե (Մելքիթ) եկեղեցվո դավանանքն ընդունած հայեր (Ընկըզիկ գյուղը, մասամ ան` Ջըդեյդե գյուղը, քիչ թվով անհատներ Ջըսըր Շուղուր քաղաքին ն Որոնդեսի հովիտի զանազան գյուղերուն մեջ), որոնց մոտ շատ հեռավոր նշույլներ կան իրենց հայկական ծագման մասին: 3. Արա ախոս, սակայն լատին եկեղեցվո դավանանքն ընդունած հայ հավաքականություններ (Կնիե գյուղը, նան` քանի մը ընտանիքներ Յակու իե ն այլ գյուղերու մեջ), որոնց մոտ առավել առկայծ է իրենց հայկական ծագման ինքնագիտակցությունը: 4. Արա ախոս, այց Հայ Առաքելական Եկեղեցվո դավանանքը պահպանած Յակու իե գյուղը: Այս գյուղի նակիչներն ունին հայկական ինքնագիտակցություն, թեն արա ախոս ըլլալու իրողությունը զիրենք որոշակիորեն կը տար երակե հայու ամ ողջական ինքնագիտակցությունն ունեցող դասական կերպարի ընկալումեն:

Վերը հիշատակված առաջին խում ի վերադարձը հայկական ինքնագիտակցության` ացառված է, մանավանդ, որ այդ խում ի անդամները իրենց ողջ էությամ , հարյուր տոկոսով արա ացած ու իսլամացած ըլլալով, որնէ ցանկություն չեն դրսնորեր այս ուղղությամ … Երկրորդ խում ի պարագային, հայության գիրկն անոր վերադարձը չափազանց դժվար է: Այս խում ի անդամներուն քրիստոնյա ըլլալու իրողությունը ն իրենց հայկական ծագման մասին աղոտ հիշողությունները եթե որոշակի հույսեր կներշնչեն, սակայն այդ ցանկություններու գործնականացման հավանականությունը շատ չնչին է: Այս հավաքականության մարդիկ իրենք նս չեն գիտակցիր հայության գիրկը վերադառնալու օգտակարությունը ն համակերպված են ու գոհ իրենց ներկա ազգայինդավանանքային-լեզվական վիճակեն: Երրորդ խում ի անդամները, ծախնդրորեն մշակված քաղաքականության մը իրականացման պարագային, կարող են իրենց հայկական ինքնությանը վերադառնալ, չ ացառելով նույնիսկ անոնց հայախոս դառնալու հեռանկարը: …Այս գյուղերուն մեջ կան մարդիկ, որոնք անհատական ճիգեր կթափեն վերադառնալու մայր ազգին գիրկը, նույնիսկ հրաժարելով արա ախոսութենեն: Այս հավաքականությանց վերահայացմանը նպաստող կարնոր գործոն են վերջին տարիներուն այդ գյուղերուն վերածվիլը Հալեպի հայախոս հայոց սիրված ամարանոցներու ն հայախոս ու հայկական ազգային արժեքներ կրող մարդոց հետ անոնց շփումներու անհամեմատ ազմացումը: …Հայության մեջ ամ ողջովին վերստին ձուլելու լավագույն պայմանները կան չորրորդ հավաքականության մոտ»: Հ. Չոլաքյանը գտնում է, որ հնարավոր է «առհասարակ Մերձաւոր Արնելքի հայազգի ոլոր լատինները վերստին հայությանը շաղկապել` Վատիկանի թույլտվությամ զանոնք լատին եկեղեցվո ապազգային հովանիեն փոխանցելով Հայ կաթողիկե եկեղեցվո հովանիին, ինչպես այդ տեղի ունեցավ

1946թ. Քեսապի շրջանին մեջ` առանց որնե լուրջ ցնցումի»: Լիովին համաձայն ենք այս դատողությանը: Մնում է, որ Հայ կաթոլիկ հոգնորականությունը գործնական քայլերի դիմի այս ուղղությամ ` եթե, իհարկե, ցանկություն ունի… Գ. Հալեպ: Քաղաքի արա ախոս հայազգիները հիմնականում լատին են կամ հայ կաթոլիկ: Առաջինները Կնիեից տեղափոխվածներ, Կիլիկիայից գաղթականների ու 18-19-րդ դարերում լատին միսիոներների դավանափոխածների սերունդներ են: Արա ախոս լատինների մոտ հայկական ինքնագիտակցությունը չափազանց թույլ է, ն, որքան էլ տարօրինակ թվա, «հրահրվում» է ոչ հայազգի լատինների կողմից, որոնք նրանց լիարժեք լատին չեն ընկալում: Այդուհանդերձ, Հալեպի հայազգի արա ախոս լատինների մոտ նս գերակշռում է անդերսոնյան «երնակայական համայնքի» գիտակցությունը: Վիճակը շատ չի տար երվում Հալեպի արա ախոս հայ կաթոլիկների մոտ, որոնք Մարդինի ու շրջակայքի արա ախոս հայ կաթոլիկների` Մեծ Եղեռնից հետո քաղաքում հաստատվածների, ինչպես ն մինչն Մեծ Եղեռնը քաղաքում նակություն հաստատած հայ կաթոլիկների սերունդներ են: Նրանց մոտ էլ առկա է անդերսոնյան համայնքի գիտակցությունը: Հալեպի հայախոս ու արա ախոս հայ կաթոլիկների միջն ճեղքն այնքան խորն է եղել, որ հայախոսներն անցյալ դարի վերջերին նախընտրեցին առանձին եկեղեցի կառուցել` միայն հայալեզու ծեսերով, քան շփվել իրենց արա ախոս դավանակիցների հետ` թեկուզ երկլեզու (հայերեն-արա երեն) ծեսերի ժամանակ: Փաստորեն, Հալեպում այսօր կան հայ կաթոլիկ երկու հավաքականություններ, որոնք ազգային ինքնագիտակցության առումով էապես տար երվում են իրարից` հիմնականում պայմանավորված լեզվական գործոնով: Վերջին տարիներին Հալեպի հայության մոտ դիտվում են կամովին իսլամանալու առանձին երնույթներ,

մասնավորա ար` արա մուսուլման երիտասարդների հետ հայուհիների (սիրիահայ ն ուն ՀՀ-ից) ամուսնությունների հետնանքով: Կրոնափոխությունն ուղեկցվեց լեզվափոխությամ , թեն ոչ քիչ պարագաներում իսլամ ընդունած հայուհիների զգալի մասը պահպանում է լեզուն, ամուսնու թույլտվությամ ` նան քրիստոնեական հավատքը, թեն քրիստոնյա ազգակիցները նրանց վանում են իրենցից` որպես հավատուրացների: Դ. Սիրիական անապատի շրջան: Մեծ Եղեռնի տարիներին հազարավոր հայեր սիրիական անապատի մահվան ճանապարհների վրա պարտադրված ընդունեցին իսլամը: Նրանց մեծ մասը թեն հետագայում վերադարձավ իր հավատքին ու ազգին, այսուհանդերձ ոչ քիչ թվով հայազգիներ (հատկապես` կանայք) նախընտրեցին կամ ստիպված եղան իսլամն ընդունել ու արա անալ: Նրանց սերունդները պահպանել են իրենց հայկական ծագման հիշողությունը, ն ոմանք նույնիսկ չեն դադարում իրենց հայազգի հարազատներին փնտրելուց: Այդուհանդերձ, այս իսլամացած-արա ացածների մոտ հայկական ինքնագիտակցությունը գտնվում է շատ ցածր մակարդակում, ն, փաստորեն, անհնար է նրանց վերահայացումը: Ե. Հյուսիսարնելյան Սիրիա: Այս տարածաշրջանում կողք կողքի համերաշխորեն գոյակցում են Հայ Առաքելական ն Հայ կաթոլիկ համայնքների անդամները, որոնք լեզվական տեսակետից աժանվում են երեք ենթախմ երի` հայախոսներ, արա ախոսներ ն քրդախոսներ: Ըստ ազգային ինքնագիտակցության վայրընթացի ցուցիչի` հաջորդականությունը հետնյալն է` հայ առաքելական հայախոսներ, հայ առաքելական քրդախոսներ, հայ կաթոլիկ հայախոսներ, հայ կաթոլիկ արա ախոսներ, հայ առաքելական արա ախոսներ, հայ կաթոլիկ քրդախոսներ (վերջիններիս քանակը շատ փոքր է): Այս ոլոր հավաքականությունները կամ Հայկական Միջագետքի (Աղձնիքի) տեղա նիկներ են, կամ Սասունի ու Բշերիկի շրջաններից տեղափոխվածներ: Բշերիկցիները, չնչին ացառություններով, քրդախոս են. քրդախոս է նան

ծագումով սասունցիների մի մասը. այլալեզու լինելով հանդերձ` նրանց մոտ ազգային ինքնագիտակցությունն ու հայկական հայրենասիրությունը գտնվում են արձր մակարդակի վրա, որի արտահայտությունն են 1940ականների վերջի ն 1960-ականների հայրենադարձություններին մասնակցությունն ու իրենց հայկական հույզերի արտացոլումը եղող քրդերեն ազմաթիվ երգերը: Հայտնվելով հայախոս միջավայրում (Հալեպ, Բեյրութ, ՀՀ)` մասնավորա ար նոր սերունդը շատ արագորեն հայախոս է դառնում ու համարյա հավասարվում «դասական» հայի մակարդակին: Այդուհանդերձ, քրդախոս հայերի մոտ դիտվում են քրդական ինքնագիտակցության առանձին դրսնորումներ, որոնք շուտով անհետանում են դասական հայկական միջավայրում հայտնվելու դեպքում: Ուշագրավ է, որ այս տարածաշրջանում տեղա նակ ասորիների մի մասի մոտ նկատվում է հայկական որոշակի ինքնագիտակցություն. նրանցից ոմանք սեփական «հայկականությունն» ապացուցելու համար վկայակոչում են իրենց … հայախոսությունը: ∗ ∗ ∗ Այս հոդվածում փորձ արեցինք ներկայացնելու Լի անանում ն Սիրիայում այլադավան ն այլալեզու հայկական խմ երի համայնապատկերը: Խոստովանում ենք, որ պատկերն իրականում շատ ավելի արդ է, քան այստեղ է ներկայացված: Հ. Չոլաքյանը գտնում է, որ Հայ Եկեղեցին ինքը պետք է նախաձեռնի «Սփյուռքի տարածքին ուծացած հայկական հավաքականություններն իրենց ազգին գիրկը վերադարձնելու պատմական առաքելությունը` առաջնորդվելով ոչ այնքան Հայ Եկեղեցվո, այլ հայ ազգի ընդհանրական ու գերագույն շահերով»: Չ ացառելով այս հույժ կարնոր աշխատանքում Հայ Եկեղեցու դերը` այդուհանդերձ, գտնում ենք, որ ՀՀ-ն, որպես հայոց ազգային պետություն, ի՛նքը պետք է ստանձնի այս առաքելությունը:

Մի՞թե հարկ կա պարզա անելու, թե հայկական նման հավաքականությունները կկարողանան գործածվել ինչպես հօգուտ հայ ազգի ու հայոց ազգային պետության, այնպես էլ` նրանց դեմ: Հետնա ար, տվյալ հարցը ոչ միայն գիտական նշանակություն ունի, այլն, ու առաջին հերթին` ազգային անվտանգության խնդիր է: Գնորգ Յազըճյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 11, 2004

ՀԱՅ էԹՆՈԿՐՈՆԱԿԱՆ ՏԱՐՐԸ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Թուրքիայի հայությունը կենցաղահասարակական ներքին հարա երությունների տեսանկյունից ն ուծացման ենթարկվելու իմաստով մեծապես այլատարր է ն ներկայանում է դիմագծային տար եր տիպերով: Թուրքիայի Հայոց Պատրիարք Շնորհք Գալուստյանը 1980թ. Երուսաղեմում անախոսության մեջ հետնյալն ասեց գավառահայության մասին. «Ձեզ կներկայացնեմ գավառահայության չորս խավերը, ինչպես որ տեսել եմ նրանց. Ա. Հայեր, որոնք գիտակցա ար ն կամավոր կերպով իսլամացել են, խզվել են հայությունից ն ապրում են թուրքերի մեջ: Սրանք են, որ մինչն միլիոնի հասնում են իրենց թվով: Բ. Հայեր, որոնք երեք սերունդ առաջ իսլամացել են ն քրդական աշիրեթական ձներով ապրում են մեկուսի ն չեն խառնվում: Գ. Կամա թե ակամա իսլամացած հայեր, որոնք իրենց հայկական զգացումը պահել են ն Պոլիս հաստատվելուն պես` դատարանի միջոցով իրենց անձնագրի վրայի «իսլամ» գրությունը «էրմենի»-ով են փոխարինում: Դ. Բուն գավառահայերը, որ պատիվ իրենց` հակառակ ոլոր զգալի ն անզգալի դժվարություններին` հայ են մնացել, ն այսօր Ստամ ուլի հայության մեծագույն մասը նրանցից է աղկանում»: Թեն Շնորհք պատրիարքի այս տեղեկատվության համաձայն` ներկայիս կացությունը փոխված կարելի է համարել, այնուամենայնիվ, դա ավարար հիմք է հանդիսանում «Անատոլիայի» հայությունը տիպա անական իմաստով աժանել երեք էթնոկրոնական տեսակների: «Պաշտոնական» հայություն

Այս տեսակը Հայ Առաքելական, Կաթողիկե կամ Ավետարանական եկեղեցիներին կապվող համայնքների տեսքով գոյատնել է զանազան նահանգներում ն ավաններում: «Պաշտոնական» հայության կապը Կ.Պոլսի կազմակերպված համայնքի հետ քիչ թե շատ պահպանվել է մանավանդ պատմական Կիլիկիայում: Հայության մյուս տեսակների համեմատությամ ` «պաշտոնական» հայության ներկա վիճակի մասին առավել շատ տեղեկություններ կան: Որոշ ացառությամ նրա վիճակը այսօր նս շարունակում է մնալ անմխիթար: «Թայմզ» օրաթերթը 1994թ. տվեց այն անի ազդանշանը, որ Թուրքիայի դեմ մի նոր արշավ պիտի ացվի` քրիստոնյաների վրա ծանր ճնշումների առկայության հետ կապված: «Թայմզի» լուրը, մասնավորա ար, գրի է առնվել Թուրքիայի արնելյան նահանգներում ապրող քրիստոնյաների առնչությամ : 1995թ. հրատարակված «Հայերն աշխարհում» համառոտ հանրագիտարանը «պաշտոնական» հայության թվաքանակը գնահատում է մոտ 10 հազար: «Իսլամացած» հայություն Այս տեսակը հիմնականում աղկացած է պոնտահայ ն համշենահայ, մանր ու խոշոր տոհմական խմ երից, որոնք իսլամացել են 17-18-րդ դարերում ն նակվում են սնծովյան ափերիզում, պատմական Ջանիկից (Սամսունից) մինչն հայվրացական սահմանները երկարող տարածքներում: «Իսլամացած» տիպն իր համեմատական լայն շրջագծում պարունակում է այստեղ նան «կես-կես» ն «հայ-լազ» կոչված խմ երին: Հարվարդի ն Կոլում իայի համալսարանների լեզվա անական շրջանակներում համ ավ ունեցող Բերտ Վաուքսը համշենահայությունը հիմնականում աժանում է երեք խմ ի.

Ա. Արնմտյան համշենահայություն - Օրդուում, Տրապիզոնում ն Ռիզեում ցրված, թուրքախոս ն իսլամին հարած, Բ. Արնելյան համշենահայություն - առավելա ար Արդվինում նակվող, համշենահայ ար առով խոսող ն իսլամին հարած, Գ. Հյուսիսային համշենահայություն - Վրաստանում ն Ռուսաստանում նակվող, համշենահայ ար առով խոսող ն քրիստոնյա: Իսլամացած ն Թուրքիայում նակվող առաջին երկու խմ երի թվաքանակը գերակշռում է Թուրքիայի սահմաններից դուրս նակվող վերջին խմ ին: Wikiքeժia համացանցային հանրագիտարանը Թուրքիայի համշենցիների կամ հեմշինլիների համար նման մի տեսակավորում է նկատի առնում` արնմտյան խում ը կոչելով «Բաշ-հեմշինցիներ», իսկ արնելյան խում ը` «Հոփահեմշինցիներ»: Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի քաղաքագիտության թեկնածու Հովան Սիմոնյանը Ռիզեում նակվող արնմտյան համշենահայության (կամ աշհամշենցիության) թվաքանակը գնահատում է 15-23 հազար: Նույն աղ յուրի հիմամ ` Սիմոնյանը Հոփայի (պատմական Խոպա) արնելյան համշենահայերի թիվը ներկայացնում է 25 հազար: Նշանակում է, որ ի տես Խոպայի նակչության, այժմ համշենահայությունն այդտեղ կազմում է նակչության ացարձակ մեծամասնությունը: Այս նշանակալի իրողությունը հաստատվում է նան Aոոeոiaքeժia էլեկտրոնային հանրագիտարանի հեղինակների կողմից: Թուրքիայի համշենահայության թվաքանակի մասին վկայությունները ավական տար եր են ու այլազան: Թեսա Հոֆմանի գնահատմամ ` «այնտեղ 20 հազար մուսուլման համշենցիներ կան, որոնց հայրենիքը գտնվում է Տրապիզոնի ն էրզրումի արանքում»:

Դժվար է ճշտել, թե որոնք են համշենահայության թվաքանակի թերագնահատման պատճառները: Վիճակագրական ստույգ տվյալների ացակայության պայմաններում` մենք գտնում ենք, որ Թուրքիայի պետական շրջանակներում առկա է պոնտահայերին պոնտացի հույներ, աշ-համշենցիներին` լազեր ու արնելյան համշենահայերի մի աժնին` վրացիներ ներկայացնելու միտումը, որի խորքում, իհարկե, ընկած է հակահայ տրամադրվածությունը: Իսլամական հասարակության սեկուլարացման ինստիտուտի համանուն կայքէջում մի «իսլամացած» հայ իր 16 սեպտեմ եր, 2002 թվակիր էլեկտրոնային նամակում գրում է. «Հայախոս մուսուլմաններով նակեցված գյուղեր կան: Որոշ աղ յուրներ նրանց թվաքանակը գնահատում են շուրջ 2 միլիոն»: Ըստ ուն համշենահայ «Գյոթե» համալսարանի գիտաշխատող, Թուրքիայի նախկին վարչապետ Մեսութ Յըլմազի ազգականուհի Ալիե-Ալիս Ալթըի (Կոստանյան). «Այսօր ավելի քան մեկ միլիոն իր ազգակիցները գտնվում են ազգային ինքնագիտակցության ու զարթոնքի գործընթացում»: Ալիե Ալթըի զավակ, գերմանա նակ Դենիզ Ալթըի հարցազրույցում նկարագրվում է համշենահայության վիճակը ն հստակորեն ակնարկվում Թուրքիայի շուրջ 1,5 մլն հաշվվող համշենահայերի մասին: Թեն կրոնական այլասերումը անցանկալի իրականություն է համշենահայերի համար, այց որոշ տվյալներով ապացուցվում է, որ իսլամի նկատմամ նրանց հավատքը հեռու է սուննիզմին հատուկ մոլեռանդությունից: «Համշենները շատ կրոնական չեն,- պարզա անում է Հովան Սիմոնյանը իր դասախոսություններից մեկում,- նրանք շատ քիչ մզկիթներ ունեն, ն շատ քիչ մարդիկ են ուշադրություն դարձնում դրանց: Համշենցիները նան օգտագործում են ալկոհոլիկ խմիչքներ»: Թուրքիայի համշենահայերը վերջին տարիներին ազգային գիտակցության զարթոնքի մեծ աշխուժություն են ցուցա երում: Այս իմաստով հատկանշական են նրանց

ինքնարծարծման ելույթներն ու հոդվածները` մի շարք կայքէջերում ն էլեկտրոնային ֆորումներում: «Թաքուն» հայություն Այս տեսակը ռնի կերպով ն իր ֆիզիկական գոյությունը պահելու հարկադրանքի տակ իսլամացել է հայկական պար երական կոտորածների ն, մասնավորա ար, 1915թ. Ցեղասպանության արդյունքում ն ապրում է ազմաթիվ առանձին, քրդա նակ ու թուրքա նակ գյուղերում, գյուղակներում: Այս տեսակը վերոնշյալ «իսլամացած» տեսակից տար երվում է իր իսլամացման ժամանակով ն գործընթացով: Ներկա «Անատոլիայում» նակված հայությունը, իր էթնիկական վերակերպված տիպերով, շարունակում է մնալ խորհրդավոր ն գրեթե անճանաչելի: Մյուսների համեմատությամ «թաքուն» հայերի պարագան, թերնս, ամենա արդը պիտի համարել: Փաստերից ն ապացույցներից երնում է, որ այժմ «թաքուն» հայություն է ապրում կենտրոնական ն արնելյան Թուրքիայի ազմաթիվ շրջաններում, հատկապես` Արնմտյան ն Հարավ-արնմտյան Հայաստանում: Քենան էվրենի զինվորական իշխանությունների ժամանակից սկսած ն հատկապես 90-ական թվերի ընթացքում թուրքական անակն ավերել կամ այրել է ազմաթիվ գյուղեր ն գյուղակներ Թուրքիայի արնելյան գավառներում ն տեղահանել շուրջ երեք միլիոնի հասնող նակչություն: Այս զանգվածային վանդալիզմից չէր կարող զերծ մնալ հայությունը: Մեզ դեռ հայտնի չէ հայկական գյուղերի կրած մարդկային ն նյութական վնասների ճշգրիտ չափը: Մարդկային իրավունքների պաշտպան մի կայքէջում ասվում է. «Թվով 729 գյուղեր (թե՛ քրդական ն թե՛ քրիստոնեական) դատարկվել են անվտանգության ուժերի միջոցով»:

Մեր տրամադրության տակ «թաքուն» հայության ընդհանուր թվաքանակի նորոշման համար քիչ տվյալներ կան: Թեսա Հոֆմանը «cոyքեէ-aոոeոiaոs» կամ «թաքուն» հայերի թվաքանակը գնահատում է 30-40 հազար: Մեր համոզմամ այս թվաքանակը խիստ թերագնահատված է: Մյուս կողմից, գերագնահատված մի թվաքանակի մասին ակնարկներ կան Քրդստանի աքսորյալ խորհրդարանի փաստաթղթերում: Ընդ որում, այսպես կոչված «Մեծ Քրդստանի» սահմաններում ապրող ասորի ն հայ նակչության թվաքանակի գումարը գնահատվում է ամ ողջական նակչության շուրջ 10 տոկոսը: Եթե Թուրքիայի քրդերի միջին թվաքանակը 15 միլիոն համարենք, ապա ասորի ն հայ նակչության թվաքանակը, ըստ վերոնշյալ հիմնավորման, պիտի գնահատել շուրջ 1,5 միլիոն: Քրդական «Օzguո քէհiեik» էլեկտրոնային թերթի 1997թ. դեկտեմ երի համարը նս ակնարկում է նման մի թվաքանակ` ասելով, որ «քրդական տարածքներում» սուրիական ն հայկական ծագումով 2 միլիոն «քրդեր» կան: Ասորի ն հայ նակչության համար 1,5 միլիոն թվաքանակը թեն առայժմ փաստարկելի ն ստուգելի չէ, սակայն լուրջ նկատառման է արժանի: Այնուամենայնիվ, հայ մնացորդացի նական աճը նկատի առնելով` «թաքուն» հայության թվաքանակը առնվազն մի քանի հարյուր հազար կարելի է հաշվել: Թուրք առաջադեմ մտավորական Քեմալ Յալչինը մի հարցազրույցի ընթացքում ահա այսպես է նութագրում մերօրյա «թաքուն» հայերին. «Այդպիսի ընտանիքներն ապրում են որպես քուրդ կամ թուրք մուսուլմաններ, ն նրանց երեխաներն իրենց մայրենի լեզուն չեն սերտում: Իմ տեսած թաքուն հայերից շատերը 15-17 տարեկաններ էին, որոնց ծնողները նրանց զգուշացրել էին չխոսել այդ մասին»: Իսկ «թաքուն» հայության քաղաքական տիպարի ն ուղղվածության մասին լիարժեք գաղափար կազմելու

համար շահեկան կարող է լինել նան այն նույթի փաստերին ակնարկելը, որոնք վկայում են քրդական կազմակերպությունների շարքերում ծագումով հայ անդամների մասին: «Գորշ գայլեր» աշխատության հեղինակներ Ս. Բրամը ն Մ. Ուլգերն ասում են, որ Թուրքիայում ԵKK-ն հաճախ է ներկայացվում որպես «հայ ստրուկներից» աղկացած կառույց: Գորշ գայլերի եր եմնի առաջնորդ Ալփարսլան Թյուրքեշը նույնիսկ երանից աց է թողել, որ «Ա դուլահ Օջալանը քուրդ չէ, այլ հայ, ն իր իսկական անունն էլ Հակո Արթինյան է»: Թուրքական մի շարք աղ յուրներ, առնտրական շրջանակներում համ ավ ունեցող Բեհչեթ Ջանթուրքին ներկայացնելով որպես ԵKK նյութական գործերի ն հայ ահա եկչական խմ երի հետ կապերի պատասխանատու` շեշտում են, որ նա «ծնվել է 1950թ. Դիար եքիրում, քուրդ հորից ն հայ մորից»: Մյուս փաստը վերա երում է ԵKK նախագահական խորհրդի անդամ Նուրիե Գեսպիրի ն դրա կենտրոնական կոմիտեի անդամներ Պեքիր Պաքրճյանի ն Մուսա Հաճընի հայկական ծագմանը, որն առաջինը ացահայտել է «Թուրքիե» օրաթերթը 2002թ. նոյեմ երին: Ազդեցիկ «Միլլիեթ» թերթում Թուրքիայի ռազմական արտակարգ դրության կառավարիչ Իվնիլ էրքանը հայտարարել է. «Մեր համակարգիչներում արձանագրել ենք հայկական ծագում ունեցող ԵKK 800 անդամներ»: Բիթլիսի տանկային ստորա աժանման հրամանատար, գեներալ Թագման մամուլին տված մի հարցազրույցում պնդում էր, որ «ԵKK ամեն յոթերորդ անդամը հայ է: ԵKK այդ անդամները զավակներն են այն հայերի, ովքեր Օսմանյան կայսրությունը կռնակից դաշունահարեցին Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում»: Նույն գեներալ Թագման 1995թ. մի այլ առիթով նս հայտնում էր, որ տեղի ունեցած ինչ-որ ծանր մարտերի ընթացքում «քրդեր չկային այնտեղ:

Նրանք, ովքեր մեր ստորա աժանման ուժերի գրոհների արդյունքում նահանջեցին դեպի լեռները, հայեր էին»: Եվրոպայում հաստատված մի քանի «թաքուն» հայերի հետ առանձին հարցազրույցներից պարզվում է, թե ինչպես նրանցից ոմանք աշխատել ն պայքարել են ԵKK շարքերում ն Օջալանի գերեվարությունից հետո հիասթափվելով որոշել են վերադառնալ մայր հայրենիք կամ մեկնել Հոլանդիա, Գերմանիա ն այլուր: ԵKK էլեկտրոնային տեղեկատուներից մեկում կարդում ենք հայա նակ Սայլակկայա (Ջ ին) պատմական գյուղում 1970թ. ծնված հայ երիտասարդ Հուսեյն Սարիչիյեքի մասին, որը զոհվել է Թուրքիայի անակի դեմ մարտերում 1988թ.: Թուրքիայի ծայրահեղ ձախ հոսանքներից մեկի` ՂIKKՕ կազմակերպության համացանցային էջում կարելի է հանդիպել 1946թ. Ամասիայում ծնված Կարպիս Ալթինօղլուի անվանը, կենսագրականին ն նրա քաղաքական-տեսական հոդվածներին, ընդ որում` հաճախ է հիշատակվում նրա հայ լինելու պարագան: Առավելա ար զազա-ալնիական շրջանակներում աշխատող ն Դերսիմի լեռներում մաքառող նույն այդ ՂIKKՕ կազմակերպության զոհվածների ցանկում հանդիպում ենք երեք հայ երիտասարդների կենսագրականներին. Արմենակ Բաքրչյան - ծնված Տիգրանակերտում 1953թ., զոհված Խար երդում 1980թ.: Նու ար Յալիմ - ծնված Մարդինում 1957թ., զոհված Ամստերդամում 1982թ.: Մանուել Դեմիր - ծնված Կեսարիայի Բունիան քաղաքում 1963թ., զոհված Ստամ ուլում 1988թ.: Հետաքրքիր է իմանալ, որ Մանուել Դեմիրի հերոսական տիպարին ու սխրանքներին նվիրված թուրքերենով երգ է հորինվել, որը հնչում է քրդական շրջանակներում: ∗ ∗ ∗ Այսպիսով, ազմաթիվ լրագրություններ, հաղորդագրություններ ն ուղեգրություններ ավարար հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ ներկայումս տար եր տիպերով

հայության հետքեր կան անատոլիական առնվազն 80-90 քաղաքներում, գյուղերում ն գյուղակներում: Տիպա անական նորոշմամ հանդերձ` դյուրին չէ մեր խնդրո առարկա հայ նակչության թվաքանակի մասին վերջնական տեսակետ հայտնել: Այդուհանդերձ, մեջ երում ենք մի քանի վկայություններ: Իսլամական «Jiհaժwaեcհ» էլեկտրոնային թերթն իր 2005թ. փետրվարի 17-ի համարում գրում է . «Մինչն մեկ միլիոն հայեր են դեռ ապրում Թուրքիայում»: «Գյոթե» համալսարանի գիտաշխատող Ալիե-Ալիս Ալթըի համոզմամ . «Մինչ երեք միլիոն թուրքացած հայեր կան, որոնք փորձում են իմանալ իրենց ծագման մասին, տասնամյակների լռությունից հետո...»: Կարիքավոր եկեղեցիների օժանդակության հիմնարկի Թուրքիայի մասին 1998թ. զեկուցագրում կարդում ենք. «20 հազար ապտիստ քրիստոնյաներին իրականում պիտի գումարել նս չորս ու կես միլիոն քրիստոնյաների, որոնք այնտեղ ապրում են կեղծ ն թաքուն ինքնությամ »: Այսինքն, կարելի է եզրակացնել, որ «Անատոլիայի» «պաշտոնական» հայությունը մեր հետազոտության աշխարհագրական շրջագծում կազմում է աննշան թվաքանակ, թերնս հինգ հազարից պակաս, «իսլամացած» հայության թվաքանակը` անցնելով միլիոնի սահմանը, կազմում է շուրջ 1.300.000 մարդ, իսկ «թաքուն» հայությունը` ավելի քան 700 հազար մարդ: Ամեն դեպքում` իրողությունն այն է, որ ստվար թվով հայ էթնիկական տարր կա Թուրքիայի արնելյան տարածքներում, Արնմտյան ն Հարավ-արնմտյան Հայաստանում, պատմական Կիլիկիայում, ինչպես նան Փոքր Հայքում ու հարակից շրջաններում. էթնիկական վերակերպված տարր, որ մաքառում է ինքնաճանաչման ն իր ինքնության պահպանման համար: «Մեզ մի՛ մոռացեք,- դիմում է ուն սասունցի, այժմ Մուշում նակվող Արմեն Մարտիրոսյանը,- Վարդոյի ն այլ շրջաններում վերապրող շատ հայեր կան: Հայեր, որոնք մինչն վերջերս վախենում էին իրենց ինքնությունը

հայտնել, այց այսօր խիզախա ար արտահայտվում ու մաքառում են հայ մնալու համար»: Թուրքիայի էթնոկրոնական խմ երի համատեքստում հայ մնացորդացի կամ վերակերպված հայության հարցը դեռ կարոտ է խորքային վերլուծությունների: Այդ հսկայական ներուժը կարող է կա՛մ ընթանալ սոսկ տարերային զարտուղիներով, շահագործվել այլնայլ համաշխարհային ու տարածաշրջանային քաղաքական ուժերի կողմից ն ի վերջո մարել կա՛մ վերածվել ազգային շարժման ու վերազարթոնքի: Կարեն Խանլարյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 8, 2005

«ԾՊՏՅԱԼ» ՀԱՅԵՐԻ ԿՐՈՆԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ըստ թուրքական աղ յուրների) Վերջին տարիներին տար եր շրջանակներում ավականին աշխուժացել է հետաքրքրությունը Թուրքիայում նակվող իսլամացած ն «ծպտյալ» հայերի նկատմամ : 1 Հարկ է նշել, որ արդեն տնական ժամանակ է, ինչ հենց այդ հայերի սերունդները սկսել են ինքնա ացահայտվել` փնտրել իրենց արյունակիցներին, ազգականներին, իսկ Եվրամիության անդամակցությանը ձգտող Թուրքիայում ներկայումս արտաքուստ խրախուսվող, սակայն թվացյալ ազատության սահմանները ոլոր դեպքերում նպաստում են դրան: Տարիներ շարունակ այս թեմաների նկատմամ Թուրքիայում գործադրված արգելքը սկսում է ճաքեր տալ ն պատճառ դառնալ «էթնիկ պատկանելության ճգնաժամի» ի հայտ գալուն: Հրանտ Դինքը այս հանգամանքը դիպուկ է նութագրել` ասելով. «Ներկայումս Թուրքիայում շատերը դեգերում են իրենց էթնիկ պատկանելության լա իրինթոսում»: Օրեցօր նոր ծավալներ ընդգրկող այս հարցն արդեն իր արտացոլումն է գտել թուրք ժամանակակից գրականության Իսլամացած հայ ասելով (խոսքն ավելի վաղ իսլամացած համշենահայերի մասին չէ) նկատի ունենք Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ առնանգված հայ կանանց, երեխաներին, որոնք իսլամացվելով ամուսնացել են թուրքերի ն քրդերի հետ: Սրա հետնանքով ներկա Թուրքիայում ձնավորվել է խառնածինների մի հոծ անակ, որոնց մի մասն ընդունում է իր կիսահայկական ծագումը, իսկ մի մասը` ժխտում կամ փորձում է կարնորություն չտալ դրան: Բռնի խլված ն իսլամացած հայ երեխաները թուրքական աղ յուրներում անվանվում են «որդեգիրներ»: Իսկ «ծպտյալ» հայերը ցեղասպանության ժամանակ առերես իսլամ ընդունած, արտաքուստ թուրք, քուրդ մուսուլման ներկայացող, այց գերակշիռ դեպքերում իրենց ազգային-կրոնական նկարագիրը գաղտնի շարունակող, ներփակ համայնքներով ապրող, խառնամուսնություններից խուսափող մեր ազգակիցներն են, որոնք իսլամ ընդունելու միջոցով զերծ են մնացել կոտորվելուց ն տասնամյակների ընթացքում` հիմնականում խուսափելով ձուլումից, կարողացել են հայկականությունը շարունակել մինչն մեր օրերը:

մեջ, ն մի շարք հեղինակներ, ինչպիսիք են` Ֆեթհիյե Չեթինը, Իրֆան Փալալըն, Քեմալ Յալչընը, անդրադառնում են իսլամացած ու «ծպտյալ» հայերի հարցին: Այդ հեղինակների ստեղծագործությունները, ունենալով փաստագրական հիմք, կարնոր են խնդրի համակողմանի լուսա անման համար, այց դրանցում (թերնս, որոշ ացառություն կարելի է համարել Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մայրս» վիպակը) եր եմն դրվում են նան քողարկված ենթատեքստեր, որոնք վրիպելով սովորական ընթերցողների աչքից տեղիք են տալիս ավելորդ հիացական գնահատականների: «Ծպտյալ» ն իսլամացած հայերի խնդիրը սկսել է լրջորեն մտահոգել նան թուրք գիտական շրջանակներին 1 , ն սրա վկայությունն են այն ուսումնասիրությունները, որ այժմ արվում են այս ուղղությամ : Այսպես, արդեն տպագրված մի շարք հոդվածների կողքին 2006թ. Ստամ ուլում լույս է տեսել ն արդեն հասցրել վերահրատարակվել թուրք լրագրող էրհան Բաշյուրթի «Հայ որդեգիրները» գիրքը, որտեղ քննության է առնվում Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ իրենց ծնողներից խլված կամ որ մնացած, այնուհետն ռնի իսլամացված ն թուրքերի ու քրդերի կողմից որդեգրված հայ երեխաների խնդիրը: Հիշյալ գրքում, որը, թերնս, այս թեմայով հրատարակված առաջին գիտական Ավելորդ չէ նշել, որ Թուրքիայի պատմական ընկերության նախագահ, հայտնի պատմակեղծարար Յուսուֆ Հալաչօղլուն «Միլլիյեթ» թերթի 25.02.2007 համարում անհանգստություն է հայտնել Հրանտ Դինքի թաղման արարողության մասնակիցների թվաքանակի ու հնչեցված « ոլորս հայ ենք» կարգախոսի վերա երյալ: Ըստ Հալաչօղլուի` Դինքի թաղման արարողությանը մոտավորապես 50.000-անոց հայկական համայնքից կարող էր մասնակցել 20.000 հայ ն 10000 էլ իրենց ողոքի ձայնը անկեղծ արձրացնող թուրքեր, այսինքն` մոտ 30.000 մարդ: «Իսկ ովքե՞ր են մնացածները,- հարցնում է Հալաչօղլուն ն ավելացնում,- անհրաժեշտ է այժմ այս ամենը շատ լավ ուսումնասիրենք ն իմանանք»: Այնուհետն, մեջ երելով Դինքի այն միտքը, թե Թուրքիայում մուսուլման հայեր էլ կան, Հալաչօղլուն կասկած է հայտնում, թե միգուցե թաղման թափորի մնացած մասնակիցներն այդ հայերն են եղել ն առաջարկում, որպեսզի պետական հետազոտական հաստատությունները դրան գնահատական տան:

աշխատանքներից է, ներկայացված են հետաքրքիր որոշ փաստեր ոչ միայն իսլամացած, այլն «ծպտյալ» հայերի մասին: Սակայն, ինչպես ն պետք էր սպասել, թուրք լրագրողը չի խուսափել կողմնակալ, անհիմն գնահատականներից, փաստերի խեղաթյուրումներից, քաղաքական ենթատեքստերից ն այլն: Բայց ն այնպես, աշխատանքի շահեկան կողմերից կարելի է համարել այն, որ սույն գրքում «ծպտյալ» հայերի մասին ձեռք ենք երում որոշակի աղ յուրներ, որոնք գալիս են լրացնելու այս խնդրի վերա երյալ մեր ունեցած սակավաթիվ նյութերի շրջանակը: «Ծպտյալ» հայերի վերա երյալ մանրամասն ուսումնասիրության կարելի է հանդիպել նան Հաքան Գյուվենի «Աքսիոն» հանդեսում տպագրված (14.03.2005) «Վերադառնում են իրենց իրական կրոնին» վերնագրով հոդվածում, որից էլ ընդարձակ մեջ երումներ են արված նան Բաշյուրթի նշյալ գրքում: «Ծպտյալ» ն իսլամացած հայերի մասին «Տատս հայ էր» վերնագրով ընդարձակ հոդվածով է հանդես եկել նույն էրհան Բաշյուրթը «Աքսիոն» հանդեսի մեկ այլ (26.12.2005) համարում: Այս ն նման այլնայլ հրապարակումները ցույց են տալիս, որ թուրքական տար եր շրջանակներ հետաքրքրված են ն մեծ ուշադրությամ հետնում են «ծպտյալ» հայերի շրջանակներում կատարվող յուրաքանչյուր զարգացմանը: Վերը նշվածի խոսուն վկայությունն է այն հանգամանալից հետազոտությունը, որ կատարվել է Թուրքիայում` իսլամից հրաժարված ն այլ կրոն` հիմնականում քրիստոնեություն ընդունած քաղաքացիների մասին: Այս խնդիրը քննության է առնվել նան միսիոներական շարժման նոր թափ ստանալու համատեքստում: Հետազոտության մեջ ներկայացված է, թե Թուրքիայում եկեղեցու վերածված ինչքան տներ են գործում, քանի Ավետարան է աժանվել մարդկանց ն այլն: Սրանով փորձ է արվել պատասխանել նան ավականին աշխուժորեն քննարկվող «քրիստոնեություն ընդունող թուրքերի» խնդրին, ն ի վերջո եկել են այն եզրակացության, որ կրոնափոխվածների գերակշիռ մասը ոչ թե թուրքեր են, այլ

Թուրքիայում ապրող այլ էթնիկ խմ երի ներկայացուցիչներ (հայեր, հույներ, ասորիներ): Նշված հետազոտության ընթացքում մանրակրկիտ ուսումնասիրվել են նակչության գրանցամատյանները, ավելի քան 100 տարվա ընդգրկմամ , որպեսզի տրվի այս հարցերի հստակ պատասխանը: Արդյունքում, հայտնի են դարձել նան հայերիս համար հետաքրքիր որոշ տվյալներ: Այսպես, պարզվել է, որ 1916– 2004թթ. ընթացքում Թուրքիայում իսլամից պաշտոնապես հրաժարվել է մոտ 2000 քաղաքացի ն մանրամասն ուսումնասիրությունը ի հայտ է երել, որ նրանց մեծ մասը կամ ավելի կոնկրետ` 1340-ը, ծագումով հայեր են, որոնք վերընդունել են քրիստոնեություն: Հետազոտողները եկել են այն եզրահանգման, որ վերոնշյալ 1340 հայերը ոչ թե կրոնափոխ են, այլ կրոնադարձ, քանի որ նակչության գրանցամատյանների ուսումնասիրության ընթացքում (ընդ որում` նան օսմանյան ժամանակաշրջանի) վեր է հանվել այդ կրոնադարձների մինչն 3-րդ, 4-րդ պորտի նախնիների էթնիկ ն կրոնական պատկանելությունը, ն պարզվել է, որ հիշյալ մարդիկ ծագումով հայեր են, որոնց նախնիները Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ առերես ընդունել են իսլամ, որպեսզի ազատվեն աքսորից ու կոտորածից, իսկ իրականում շարունակել են գաղտնի պահել քրիստոնեական ավանդույթները: Այլ խոսքերով ասած` դրանք «ծպտյալ» կամ «կրիպտո» հայերն են: Ե՛վ էրհան Բաշյուրթի գրքում, ն՛ Հաքան Գյուվենի հոդվածում ամենայն մանրամասնությամ ներկայացված է անգամ կրոնադարձության աշխարհագրությունը: Այսպես, կրոնադարձությունն ավելի շատ կատարվել է Ստամ ուլում, ապա դրան հետնում են Դիար եքիրը, Ադըյամանը, Բաթմանը, Սիվասը (Սե աստիա), Թունջելին ն Մալաթիան: Ավելին, Ստամ ուլում կրոնադարձությունն ուսումնասիրել են նան ըստ թաղամասերի, ն արդյունքում պարզվել է, որ կրոնադարձներն ավելի շատ գրանցված են Ստամ ուլի Ֆաթիհ թաղամասում (մոտ 150 մարդ), որին հետնում են Շիշլի ն էմինօնյու թաղամասերը: Ավելորդ չի լինի ներ37

կայացնել նան «ծպտյալ» հայերի կրոնադարձության մի քանի կոնկրետ փաստեր, որոնք տեղ են գտել հիշյալ աղ յուրներում. 1. 1971թ. Թունջելի նահանգի Դոլուքյուփ գյուղում գրանցված 1947թ. ծնված, էթնիկ հայ Սեֆեր Աքյուզը, որ շրջապատում հայտնի է եղել որպես մուսուլման, դիմելով քաղաքացիական հարցերով Ստամ ուլի 1-ին ատյանի դատարան, հրաժարվել է իսլամից ն ընդունել քրիստոնեություն: Այնուհետն, մի քանի տարվա ընթացքում նույն ընտանիքից 34 հոգի նս ընդունել են քրիստոնեություն: 2. 1995թ. Յոզգաթ նահանգի Բողազլըյան գավառում գրանցված Հաջի Սարըքայան ընդունել է քրիստոնեություն, իսկ նրանից մի քանի տարի առաջ ն մի քանի տարի հետո նույն քայլին են դիմել նան նրա 14 ազգականները: Վերջինը քրիստոնեության է անցել Օզնուր Սարըքայան, 2003թ.: 3. Սասունում գրանցված Զենգիլների ընտանիքից 1975թ.-ից մինչն 2003թ. մարդ ընդունել են քրիստոնեություն: 4. Պատահում է նան, որ կրոնի հետ միասին փոխում են նան անունները ն ընդունում հայկական անձնանուններ: Օրինակ, էլյազիգի նահանգի Քե ան գավառում գրանցված Թյուրքան Աքջան, 1995թ. ընդունելով քրիստոնեություն, փոխում է նան անունը` դառնալով Մարիամ Սարգսյան: 5. 1993թ. Թունջելիում գրանցված 84-ամյա Մուսթաֆա Աթեշը, որը մասնակցել է նան 1937թ. Դերսիմի ապստամ ությանը` «դար ին Մուսթաֆա» անունով, վերադարձել է քրիստոնեության: 6. Կրոնադարձվածների ցուցակում մեր հանդիպած տարիքով ամենափոքրը 2004թ. փետրվարի 19-ին ծնված, Ստամ ուլում գրանցված Մելիսա Չաքըրն է, որի ծնողների (Սյուզան ն Սարգիս) 2004թ. մայիսի 27-ի դիմումի համաձայն` փաստաթղթերում փոխվել է նրա կրոնական պատկանելությունը: Ի դեպ, գրեթե ոլոր կրոնադարձված հայերին ներկայացնելիս տրվում է նան նրանց տոհմածառը:

Վերոնշյալ փաստերից պարզ է դառնում, որ եր եմն կրոնադարձվում են ամ ողջ ընտանիքով, ազգականներով: Սակայն պատահում է նան, որ միննույն ընտանիքից կրոնադարձվում են ոչ ոլորը ն ստացվում է տարօրինակ պատկեր, եր , օրինակ, հինգ եղ այրներից երեքը, ացահայտելով իրենց հայկական ծագումը` ընդունել են քրիստոնեություն, իսկ մյուս երկու եղ այրները շարունակում են գրանցված մնալ ի րն մուսուլմաններ: Թուրք հետազոտողներն ուշադրություն են հրավիրում նան այլ հանգամանքների վրա: Օրինակ, արձանագրվել է, որ «ծպտյալ» հայերը մեծ թիվ են կազմում հատկապես քրդերի ն ալնիների շրջաններում: Նշվում է, որ մեր «ծպտյալ» ազգակիցները, համարյա առանց ացառության, խուսափում են խառնամուսնություններից, նախընտրում են ներքին ամուսնություններ, այսինքն` ձգտում են ամուսնանալ միայն իրենց ախտակից «ծպտյալ» հայերի հետ, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս շարունակել հայքրիստոնեական ավանդույթները ն մաքուր պահելով արյունը` ի վերջո էթնիկ հայ մնալ: Բացի այդ, կյանքի այս ներփակ նույթը թույլ է տալիս դեռնս չ ացահայտված «ծպտյալներին» գաղտնի պահել իրենց իրական էթնիկ պատկանելությունը ն շարունակել արտաքուստ ներկայանալ որպես թուրք ն քուրդ մուսուլման: Թուրքական աղ յուրները նս մի հետաքրքիր նր երանգի վրա են ուշադրություն հրավիրում` արձանագրելով, որ «ծպտյալ» հայերը ձգտում են ձեռք երել մեկից ավելի գրանցում, ացի այդ, հաճախ փոխում են գրանցումը` այդ կերպ փորձելով «կորցնել հետքերը»: Հայտնի է, որ թուրքական համապատասխան գերատեսչություններում կրոնափոխ, որդեգիր հայերն ու նրանց սերունդները 2 հատուկ գրանցված են, ն դա արված է Թուրքիայում ազմաթիվ են դեպքերը, եր իրենց ծնողների կրոնափոխ, այսինքն` հետագայում իսլամ ընդունած լինելը պարզվում է այն ժամանակ, եր նրանց զավակները դիմում են պատասխանատու պաշտոն ստանձնելու կամ զինվորական աշխատանքի անցնելու համար ն

նան այն նպատակով, որպեսզի իշխանությունների համար անվստահելի այս խմ ից մարդիկ չգրավեն պատասխանատու պաշտոններ ն չունենան լծակներ ու, ացի այդ, մնան մշտական հսկողության տակ: «Ծպտյալ» հայերի կրոնադարձության դեպքերին անդրադառնալիս պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել հետնյալ երկու հանգամանքների վրա. 1. Ըստ իսլամի, այն մարդիկ, որոնք, ընդունելով մուսուլմանություն, այնուհետն հրաժարվում են այդ հավատից, ենթակա են մահապատժի: Սակայն, քանի որ Թուրքիան կրոնապետություն չէ, ուստի այդ պատիժը չունի օրենքի ուժ, այց դա չի ացառում, որ իսլամից հրաժարվածները կրոնական ծայրահեղականների կողմից որպես թիրախներ կարող են ընկալվել: Բացի այդ, հոգեկան առումով չափազանց դժվար է «ծպտյալներին» արտաքին աշխարհից շարունակ թաքցնել իրենց էթնիկ ն կրոնական պատկանելությունը, այց, միննույն ժամանակ, հեշտ չէ նան թուրքական իրականության պայմաններում ացահայտ ապրել որպես հայ-քրիստոնյա: Այսինքն, այս կրոնադարձությունը նույնիսկ Եվրամիության անդամակցությանը ձգտող Թուրքիայում պետք համարել որոշակի խիզախություն: Հարկ ենք համարում ավելացնել նան, որ կրոնադարձության դեպքեր են գրանցվում նան Եվրոպա արտագաղթած «ծպտյալ» հայերի շրջանում. եվրոպական ազատության պայմաններում այդ քայլին դիմելը, ինչ խոսք, շատ ավելի հեշտ է ն անվտանգ: 2. Շատ հաճախ «հայ» ն «քրիստոնյա» հասկացությունները նույնացվում են: Հենց այս պատճառով էլ «ծպտյալ» հայերի կրոնադարձությունն ինչ-որ առումով կարելի է համարել նան վերադարձ դեպի ազգային ստանում մերժում իրենց ծնողների հավատափոխ լինելու հանգամանքով պայմանավորված: Նման դեպքերում ծնողների տարիներով թաքցրած գաղտնիքը ացահայտվում է, ն արեպաշտ մուսուլմանի համարում ունեցող կամ իրեն զտարյուն թուրք կարծող մարդիկ ապրում են հոգե անական խոր ճգնաժամ:

ակունքներ` ազգադարձություն: Հայոց Ցեղասպանությունից ավելի քան 90 տարի հետո էլ` ապրելով ն մաքառելով անասելի դժվարին պայմաններում, առերես կրոնափոխված «ծպտյալ» հայերը կարողացել են պահպանել ազգայինկրոնական նկարագրի շատ շերտեր ն դրանք փոխանցել սերունդներին: Ռու են Մելքոնյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 3, 2007

«ԾՊՏՅԱԼ» ՀԱՅԵՐԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ

ՆՈՐ ԻՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հանրապետական Թուրքիայի պատմության մեջ ժամանակ առ ժամանակ հանդես է եկել ն եր եմն մեծ ծավալներ ընդգրկել այսպես կոչված «ավազակների ն ավազակության» խնդիրը: Ավազակները կամ թուրքերենով` «էշքիյաներ» կոչվածները մարդիկ էին, որոնք սոցիալական կամ այլ նույթի անարդարությունից դրդված` արձրացել են լեռները ն զ աղվել ավազակությամ ու դրանով փորձել տեր կանգնել ոչ միայն իրենց, այլն հասարակ ժողովրդի օրինական շահերին: «Բարի ավազակները», ի տար երություն թալանչի-ոճրագործների, հասարակության լայն շերտերի մեջ ընդունվել են որպես հասարակ ժողովրդի շահերի պաշտպաններ, սոցիալական կեղեքումների դեմ պայքարող մարտիկներ: Ժողովուրդն էլ, նականա ար, ավազակների այս «ռո ինհուդյան» տեսակին ցույց է տվել իր աջակցությունն ու դրական վերա երմունքը ն հարկ եղած դեպքերում օժանդակել նրան: Թուրքական մի շարք աղ յուրներ ներկայացնում են փաստեր, որոնք վերա երում են հանրապետական Թուրքիայում գործունեություն ծավալած հայ «ավազակների» ն «ծպտյալ» կամ իսլամացած հայ նակչության փոխհարա երություններին: Ինչպես ստորն կտեսնենք, նրանք եր եմն, թերնս, ոչ պատահական զուգադիպությամ , գործել են «ծպտյալ» հայերով նակեցված տարածքներում` ամեն կերպ փորձելով կապեր հաստատել նրանց հետ, օգնել, սատարել, որպեսզի վերջինները հնարավորինս չհեռանան իրենց ազգային ակունքներից ն նույնիսկ հաճախ կոչ են արել ացահայտել իրենց ուն էթնիկ պատկանելիությունը: Մի շարք թուրք հետազոտողներ, անդրադառնալով վերը նշված խնդրին, ուշադրությունը սնեռում են հետնյալ հարցի պարզա անման վրա` հայերը ինչի՞ց դրդված են դիմում նման գործողությունների ն անդամակցում ծայրահեղական

խմ ավորումների: Ըստ նրանց նորոշման ն առապաշարի` այդ «ահա եկիչ, անջատողական, պառակտիչ գործողություններ անող» «ծպտյալ» հայերը շատ հաճախ առաջնորդվում են վրեժխնդրության զգացումի թելադրանքով, որի պատճառը, թուրքական ձնակերպմամ «1915 թվականի հայերի տեղահանությունն է»: Այս կարծիքն ապացուցելու է գալիս այն փաստը, որ ծայրահեղական կազմակերպությունների ձեր ակալված որոշ անդամների մոտ հայտնա երվել են նան պաստառներ, որոնց վրա գրված է եղել հետնյալ արտահայտությունը. «Հայոց Ցեղասպանության պատասխանը տալու եք»: Թուրքական աղ յուրներում ներկայացվում են նան ծայրահեղական խմ ավորումների անդամ որոշ հայերի տվյալներ, որոնցից որպես նմուշներ մեջ երենք մի քանիսը. 1. Կարպիս Ալթընօղլի անունով մի հայ, օրինակ, նշվում է որպես ծայրահեղական կազմակերպություններից մեկի տեսա ան: Հետաքրքիր է, որ նա կրոնադարձված «ծպտյալ» հայի ժառանգ է, հայրը` Օհաննես Ալթընօղլին, ըստ թուրքական աղ յուրների, աքսորի երեխաներից է, այսինքն` ցեղասպանության ժամանակ որ մնացածներից, ն 1957թ., դիմելով Ամասիայի քաղաքացիական հարցերով 1-ին ատյանի դատարան վերընդունել է քրիստոնեություն, իսկ մայրը, նույնպես ամասիացի, 1921թ. ծնված հայ-քրիստոնյա է, անունը` Մարիամ: 2. Ադըյաման նահանգի Գերգեր գավառում գրանցված, իսլամացած, սակայն ծագումով հայ, Սադըք Բաքըրջըօղլուն (նշված է նան նրա հայկական տոհմածառը) 1996թ. կրոնադարձվել է, վերընդունել քրիստոնեություն, իսկ 1998թ. նույն քայլին է գնացել նան նրա եղ այր Շեֆիք Բաքըրջըօղլուն: 3. Մանվել Դեմիր, ծնվել է 1963թ. Կեսարիայի նահանգի Բունյան գավառի Չիղի գյուղում, ընտանիքը ճարահատյալ գաղթել է Ստամ ուլ` իրենց գյուղի վրա կատարված հարձակումների պատճառով: Մանվելն ավարտել է

Ստամ ուլի Սկյութարի Սուր Խաչ վարժարանը: Գործել է «Օմեր» ծածկանունով ն զոհվել 1988թ. հունվարի 24-ին: Իր կյանքով ն գործունեությամ հատկապես հետաքրքիր է հայ «ավազակ» Օրհան Բաքըրը (իսկական անունն է Արմենակ Բաքըրջյան, ծնվել է 1953թ., Դիար եքիրում): Ստամ ուլի համալսարանում սովորելուն զուգընթաց նա իր ընկերոջ` «Ակոս» թերթի նախկին գլխավոր խմ ագիր Հրանտ Դինքի հետ աշխատել է հայկական Սուր Խաչ վարժարանում` որպես դասուսույց, ն հենց այդ տարիներին էլ նրանք ակտիվորեն զ աղվել ու հետաքրքրվել են Թուրքիայի արնելյան ն հարավ-արնելյան շրջաններում ապրող քրդախոս, իսլամացած հայերի խնդրով: Ավելին, ինչպես հետագայում խոստովանել է Դինքը, նրանք ազմիցս այցելել են այդ տարածքները, հավաքել քրդացած հայ մանուկներին ն երել Սկյութարի Սուր Խաչ վարժարանում հայկական կրթություն տալու: 3 Այս աշխատանքներում նրանց մեծապես աջակցել է դիար եքիրցի քահանա տեր Գրիգոսը (ըստ երնույթին` Կիրակոս կամ Գրիգորիս), որը քաջատեղյակ լինելով ամ ողջ արնելյան ն հարավ-արնելյան շրջաններին ն շրջելով այդ վայրերով` ձգտել է գտնել 1915ից հետո ցաքուցրիվ մնացած հայերին: Հիշյալ գործում իր օգնությունն է ցուցա երել նան ժամանակի Կ. Պոլսո Հայոց պատրիարք Գարեգին Խաչատուրյանը: Օրհան Բաքըրը ն իր համախոհ ընկերներն այդ տարիներին անդամակցել են ծայրահեղ ձախակողմյան խմ ավորումներից մեկին ն դրա համար թաքցրել են նան իրենց հայկական անձնանունները: Որոշ ժամանակ անց Արմենակը որոշում է « արձրանալ լեռները», այսինքն` դառնալ «ավազակ», ն հետաքրքրական է, որ նա արդեն «Ալի աղա» կեղծանունով (կոդային անունով) հիմնականում գործել է Թունջելի-էլյազիգ-Երզնկա շրջաններում ն, ինչպես նշում են թուրքական աղ յուրները` կարողացել է կապ հաստատել նան տեղի «ծպտյալ» հայերի հետ: Ինչպես Ավելորդ չէ նշել, որ Հրանտ Դինքի կինը` Ռաքելը, նույնպես քրդացած էրմենի վարթո աշիրեթից է:

հայտնի է, Հայոց Ցեղասպանության տարիներին շատ հայեր ապաստան են գտել Դերսիմի քուրդ-ալնիների, զազաների մոտ: 4 Օրհան Բաքըրի ն Դերսիմի «ծպտյալ» հայերի կապերին է անդրադառնում «Ակոս» շա աթաթերթում (27.05.2005) Ազատ Դեմիր ստորագրությամ հոդվածագիրը, որն իր հոր ն Օրհան Բաքըրի շփումների արդյունքում պարզել է, որ իրենք նս ծագումով հայ են, ինչպես նան տեղեկացել է, թե ովքեր են «գաղտնի քրիստոնյա» ն «գաղտնի հայ» կոչվածները: Ազատ Դեմիրի հուշերում նս խոսվում է, որ պետության կողմից «ավազակ, ահա եկիչ» համարվող մարդկանց հասարակ ժողովուրդը ն մասնավորապես իրենց համագյուղացիները դրական էին վերա երվում, լավ ընդունում ն նրանց ընկալում ի րն «հեղափոխականներ»: Նա պատմում է, որ «ավազակների» խմ ի ղեկավար Օրհան Բաքըրին իր հայրն առանձնահատուկ պատվի ն ուշադրության է արժանացրել, իսկ եր նրանք երկուսով առանձին են եղել, խոսել ու այնուհետն արցունքոտ աչքերով երգել են իրեն անծանոթ մի լեզվով, որն ինչպես պարզվել է հետագայում` հայերենն է եղել: Օրհան Բաքըրը ն միգուցե այլ հայ «ավազակներ» սերտ կապերի մեջ են եղել տեղի «ծպտյալ» հայերի հետ, պար երա ար հանդիպել նրանց, փորձել նպաստել, որ նրանք իսպառ չկորցնեն ազգային նկարագիրը: Հատկապես հետաքրքիր ն դրամատիկ զարգացումներով հագեցած են Օրհան Բաքըրի ն էլյազիգի մզկիթի իմամի հարա երությունները: Պարզվում է, որ այդ իմամը իրականում նույնպես «ծպտյալ» հայ է. նրա ամ ողջ ընտանիքը զոհ է գնացել ցեղասպանության տարիներին, ն Այստեղ ապաստանած հայերի մասին տար եր աղ յուրներ նշում են տար եր թվեր` 20 հազարից մինչն 40 հազար: Սրանց մի մասը տարիների ընթացքում ձուլվել է քրդերի հետ ն մեծապես կորցրել ազգային դիմագիծը, սակայն որոշ մասի մոտ դեռնս պահպանվում են ազգայինկրոնական նկարագրի որոշ նշույլներ: Հայտնի է, որ զազաները հարգանքով են վերա երվում հայկական քրիստոնեական սր ավայրերին, նրանց խոսվածքում եր եմն հանդիպում են կիսաաղավաղված հայերեն առեր ն այլն:

ինքն էլ, վիրավոր վիճակում, մի կերպ է փրկվել: Սակայն ամենահետաքրքրականը ն սահմռկեցուցիչն այն է, որ այդ իմամը իրականում հայ քահանա է, որը ցերեկները մզկիթում հանդես է գալիս որպես իմամ, իսկ գիշերներն իր տան նկուղում կառուցած գաղտնի եկեղեցում քահանայություն է անում (ի դեպ, ավելորդ չէ նշել, որ այսպիսի իմամքահանաների գոյության մասին հանդիպում ենք նան այլ աղ յուրներում): Ծպտյալ քահանան ն Օրհան Բաքըրը հանդիպում են հենց այդ ընդհատակյա նկուղային եկեղեցում, զրուցում ն անավիճում տար եր հարցերի շուրջ: Օրհանը ցանկություն է հայտնում, որ նա վերադառնա իր իրական ինքնությանը ն չթաքցնի իր ծագումը, սակայն ծպտյալ քահանան այդ առաջարկին համաձայն չի լինում: Փաստորեն, կարող ենք արձանագրել, որ Օրհան Բաքըրը շարունակել է դեռնս ուսանելու տարիներին սկսած գործունեությունը, այն է` վերադարձնել հայոց մնացորդացին իրենց ազգային ակունքներին: Օրհան Բաքըրը տարիներ շարունակ հետապնդման մեջ է եղել ն 1980թ. մայիսի 13-ին էլյազիգի նահանգի Քարաքոչան գավառում, ընկնելով ծուղակի մեջ, զոհվել է: Օրհանի մահից հետո իր ընկերները գաղտնի փախցրել են նրա աճյունը ն, իր իսկ կտակի համաձայն, թաղել Ֆարաչ լեռներում: Նրա հուղարկավորությունը վերածվել է մեծ արարողության, որին, ըստ վերոնշյալ հոդվածում տեղ գտած փաստերի, մասնակցել են հազարավոր մարդիկ, ենթադրա ար նան մեծ թվով «ծպտյալ» հայեր: 5 Այսպիսով, թուրքական աղ յուրների վերը երված փաստերն ի հայտ են երում «ծպտյալ» հայերի հետ կապված նոր իրողություններ ու ծալքեր, որոնք վկայությունն են այն անի, որ մեր ապրող արյան մեջ մշտարթուն են Մեծ Եղեռնի հասցրած ցավն ու արդար հատուցման տենչը: Ի Նշենք նան, որ Օրհան Բաքըրի ն այլ հայ «ավազակների» կյանքը ն գործունեությունը դարձել են գրականության հետաքրքրության առարկա, ն Մուրադ Քահրաման անունով մի հեղինակ գրել է «ճիչ» վերնագրով գիրք նրանց մասին:

դեպ, վերջին տարիներին Թուրքիայում հրատարակվող գրքերը, հոդվածները, ուսումնասիրությունները ներկայացնելով իսլամ ընդունելու միջոցով «փրկված» հայերին, ինչպես ն սպասելի էր, սկսել են արտահայտել այն միտքը, թե այդ ոլորն անառարկելի ապացույցներ են, որ 1915թ. դեպքերը ցեղասպանություն չի կարելի որակել, քանի որ ոչ ոլոր հայերն են կոտորվել: Սակայն, ակնհայտորեն, թուրք հեղինակներն անտեսում են այդ «ծպտյալ» ն իսլամացած հայերի ի հայտ գալու պատճառները` միտումնավոր խոսք չ ացելով այն մասին, որ ֆիզիկական «փրկությունը» իրագործվել է ազգային ն կրոնական նկարագրի խեղման գնով: Թուրքական քարոզչամեքենան ի չարն է օգտագործում նան ծայրահեղական խմ ավորումներում ծագումով հայերի ընդգրկման փաստը ն ամեն կերպ ուշադրություն հրավիրելով այդ հանգամանքի վրա` փորձում է ցույց տալ, որ հայերն իրենց նույթով ահա եկիչ են ն ապստամ : Այս նուր թեմայի մասին խոսելիս, կարծում ենք, պետք է շրջահայաց լինել ն ուշադրություն դարձնել վերն ասվածի վրա, համոզիչ ապացույցներով իրազեկել, որ ծայրահեղական խմ ավորումների շատ թվով հայեր արդարացի վրիժառուի կամ « արի ավազակի» նկարագիր ու էություն ունեն, ն դրա վառ ապացույցն են նրանց ու հասարակ ժողովրդի փոխադարձ ջերմ հարա երությունները: Բացի այդ, վերոնշյալ հայերի խնդիրը քննելիս չպետք է անտեսել նան հոգե անական կողմը ն այն, որ շատ հայ «ավազակներ» գործել են հատկապես «ծպտյալ» հայերով նակեցված տարածքներում: Ձախակողմյան, այն էլ ծայրահեղ ձախակողմյան խմ ավորումների անդամ հայ «ավազակները» փորձել են ծպտյալ հայերի շրջանում աշխատանքներ իրականացնել, որպեսզի նրանք վերադառնան իրենց արմատներին կամ ամուր պահեն դրանք, ն միգուցե դա տվել է նան որոշակի արդյունք: Այս ամենը մեզ թույլ է տալիս նան ինչ-որ տեղ նրանց համարել «ազգապահպան վրիժառուներ»: Եվ եթե չլինեին թուրքական տիրապետու47

թյան հենց սկզ ից ի վեր իրագործվող ազգային-կրոնական ռնաճնշումները, եթե չլիներ Հայոց Ցեղասպանությունը, մարդիկ ստիպված չէին լինի դառնալ «ծպտյալ», վրիժառու ն « արի ավազակներ».... Ռու են Մելքոնյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 4, 2007

Քայել Մարգարօղլու.

«ԿԱՆ ՀԱՄՇԵՆՑԻՆԵՐ, ՀԱՏԿԱՊԵՍ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԻ ՄԵՋ,

ՈՐՈՆՔ ԻՐԵՆՑ ԲԱՑԱՀԱՅՏ ՀԱՅ ԵՆ ՀԱՄԱՐՈՒՄ»

(Ստամ ուլում նակվող համշենցի Քայել Մարգարօղլուի հարցազրույցը հատուկ «Հանրապետական» ամսագրի համար) – Ի՞նչ կարող ես ասել ներկայիս Թուրքիայում ապրող համշենահայերի քանակի մասին: – Թուրքիայում ներկայումս մոտավորապես 50000 համշենցի է ապրում: Համշենցիների մի մասն ապրում է Սն ծովի արնելյան ափերին, մի մասը Ադափազարի շրջանում, համշենցիներ կան նան Թուրքիայի խոշոր քաղաքներում` Ստամ ուլում, Անկարայում, Իզմիրում:

– Ինչպիսի՞ն է լեզվի վիճակը, պահպանվե՞լ է արդյոք Համշենի ար առը:

– Երնի գիտեք, որ համշեներենը 6 ներկայումս միայն Հոփայի խմ ի համշենցիների մոտ է պահպանվել, մյուս խում ը` չամլըհեմշինցիները, իրենց լեզվում պահպանել են որոշ առեր, անձնանուններ, տեղանուններ, ինչպես նան մշակութային տարրեր: Մենք` Հոփայի խմ ի համշենցիներս, նախկինում թուրքերեն իրականում սովորում էինք միայն դպրոցում, իսկ տանը գերազանցապես համշեներենն էր օգտագործվում: Հիմա էլ վիճակն ընդհանուր առմամ այդպես է, այց վերջին տարիներին, այնուամենայնիվ, որոշ փոփոխություններ նկատվում են: Այսպես, որպեսզի երեխաները դպրոցում շատ հետ չընկնեն, հիմա սկսել են նան տանը նրանց հետ ավելի շատ թուրքերեն խոսել ն, օրինակ, ներկայիս երեխաներն իմ սերնդի չափ համշեներեն չգիտեն: Բացի այդ, թուրքական հեռուստաալիքները, ֆիլմերը նս նպաստում են թուրքերենի ավելի շատ Տեքստում միտումնավոր թողել ենք «համշեներեն» եզրը, քանի որ այդպես էր օգտագործում մեր զրուցակիցը (Ռ. Մ.):

օգտագործմանը: Բայց ներկայումս էլ ավագ սերնդից մարդիկ կան, որոնք գրեթե չեն կիրառում թուրքերենը, դա կապված է նան նրանց կյանքի ներփակ նույթի հետ, իսկ երիտասարդների մոտ, որոնք սովորում են համալսարաններում կամ աշխատում են մեծ քաղաքներում, վիճակն այլ է: Վերջերս նկատվում է մեկ այլ միտում նս. նրանք, ովքեր իրենց էթնիկ պատկանելության մասին իմանում են, անպայման ջանում են սովորել ն կիրառել համշեներեն, ավելին` այն սովորեցնել իրենց երեխաներին:

– Համշենցիների մյուս խում ը` արնմտյանը, ինչպե՞ս է, որ չի պահպանել իր մայրենին` ի տար երություն Հոփայի խմ ի:

– Իմ ենթադրությամ ` դա կարող է կապված լինել այն հանգամանքի հետ, որ Հոփայի խում ն ավելի շատ նակվում է գյուղերում, քաղաքների հետ շատ առնչություն չունի, այսինքն` ավելի ներփակ է ապրում, ն միայն վերջին 20 տարիներին է, որ սկսել է հարա երվել դրսի աշխարհի հետ: Կյանքի այս ներփակ նույթը, ներքին ամուսնությունները ն այլն նպաստել են լեզվի պահպանմանը: Մյուս ենթադրությունս այն է, որ մեր խում ն ավելի ուշ է մուսուլմանություն ընդունել, իսկ արնմտյանը` ավելի վաղ, ն լեզվի կորուստը միգուցե նան դրա հետ կարելի է կապել:

– Ինչպիսի՞ն են հարա երությունները երկու խմ երի միջն:

– Լավ են, սակայն մի ան ասեմ. եր համշենցիների հայ լինելու մասին քննարկումներ կամ վեճեր են սկսվում, արնմտյան համշենցիներն ասում են. «Ոչ թե մենք, այլ Հոփայի համշենցիներն են հայ»:

– Ինչպիսի՞ն է կրոնի դերը համշենցիների մոտ:

– Հայտնի է, որ Թուրքիայի համշենցիները մուսուլման են, այց իսլամը շատերիս համար մեծ կարնորություն չունի, կրոնն ավելի շատ ֆոն է, այն մեր առօրյա կյանքի վրա շատ մեծ ազդեցություն չունի, շատ կրոնասեր չենք: Նշեմ, որ համշենցիները չեն հետնում իսլամի որոշ սկզ ունքների, օրինակ` խմում են ալկոհոլային խմիչքներ, խոզի միս

ուտում, մզկիթ հաճախ չեն գնում: Համշենցիները քրիստոնյա եղած ժամանակ էլ շատ կրոնամոլ չեն եղել: Ավելացնեմ նան, որ Համշենում մզկիթներ սկսել են կառուցել առավելապես վերջին երկու տասնամյակում: Սակայն կարծում եմ, որ համշենցիների կրոնի մեջ ն առօրյա կյանքում քրիստոնեության որոշ տարրեր, այնուամենայնիվ, մինչն հիմա էլ կան:

– Այո, հայտնի է, որ քրիստոնեության ն նախաքրիստոնեական հայկական հավատքի որոշ տարրեր կան համշենցիների մոտ, հենց միայն, օրինակ վարդավառը, տրընդեզը: Իսկ ուրիշ ի՞նչ այլ հետաքրքիր օրինակ կարող ես նշել: – Օրինակ, հարսանիքից հետո տուն մտնելիս փեսան դռան վերնը դանակով խաչ է գծում, ավելի ճիշտ, ոչ թե խաչ, այլ խաչը խորհրդանշող չորս խազ է անում:

– Իսկ ինչպիսի՞ն է ազգային ինքնագիտակցության խնդիրը համշենցիների մոտ:

– Երիտասարդները ն կրթված, գրագետ մարդիկ ինքնության խնդիրը գիտեն, տեղյակ են, մեծահասակների մի մասն այդ փաստը չի ընդունում, սակայն սա կարող է պայմանավորված լինել նան անտեղյակությամ : Նշեմ, որ հատկապես Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, եր հայաստանցի հայերը սկսեցին Վրաստանի տարածքով Թուրքիա գալ-գնալ, ն եր համշենցիները սկսեցին շփվել, խոսել` տեսան, որ լեզուն նույնն է, նրանց մոտ ինչ-որ ան փոխվեց, ինչ-որ ան սկսեցին հասկանալ: Սակայն կան համշենցիներ, հատկապես երիտասարդների մեջ, որոնք իրենց ացահայտ հայ են համարում:

– Իսկ իրական էթնիկ պատկանելությունը մերժելու գործում արդյոք դեր չունի՞ Թուրքիայում ձնավորված վախի մթնոլորտը:

– Ես կարծում եմ, որ դա ոչ թե այժմյան վախի մթնոլորտի, այլ ավելի շատ անցյալի, այսինքն` ենթագիտակցական մի վախի ազդեցության արդյունք է: Կան համշենցիներ, որոնք, իմանալով հանդերձ իրենց իրական

էթնիկ պատկանելությունը, աշխատում են այդ մասին շատ չխոսել` խուսափելու համար ավելորդ արդություններից: Օրինակ` թուրքի հետ առնտրով զ աղվող կամ համատեղ իզնես ունեցող մարդուն դա կարող է ն վնաս պատճառել, այսինքն` ինքնությունը թաքցնելու ուղղակի ճնշումներ չկան, այց այսպիսի անուղղակի ճնշումներ հնարավոր է լինեն: Մի խում համշենցիներ էլ մտածում են, որ միննույն է` այսքան դարեր են անցել, իրենք փոխվել են, հիմա վեր կենան, ասեն հայ են, ի՞նչ պիտի փոխվի:

– Ամուսնության խնդիրը ինչպե՞ս է համշենցիների մոտ, պահպանվո՞ւմ է արդյոք ներքին ամուսնությունների ավանդույթը, թե՞ դա արդեն խախտվել է:

– Ներկայումս էլ շատ են ներքին ամուսնությունները, նախկինում ընդհանրապես դրսից ոչ մեկի հետ չէին ամուսնանում: Սակայն վերջին տարիներին վիճակը մի փոքր փոխվել է, հատկապես մեծ քաղաքներում ապրող երիտասարդներն ամուսնանում են թուրքերի, քրդերի, մի խոսքով` օտարների հետ, սակայն Համշենում այդպես չէ ն ամուսնանում են գերազանցապես համշենցիների հետ. օրինակ` իմ եղ այրը, որ ապրում է Համշենում, ամուսնացել է համշենցու հետ, իսկ Ստամ ուլում ապրող քույրս` քրդի հետ:

– Իսկ Թուրքիայի հայերի հետ ամուսնանո՞ւմ են:

– Գիտես, մենք Թուրքիայի հայերին նախկինում շատ չէինք ճանաչում, շփվում, նոր-նոր է, որ սկսում ենք իրար ճանաչել: Նրանք էլ են սկսել հետաքրքրվել համշենցիներով, Համշենով, գալիս են, գնում: Ամուսնության խնդրին գալով` ասեմ, որ կարող է համշենցին ամուսնանալ ստամ ուլահայի հետ, սակայն ինչ պետք է լինի հետո, եր երեխա ծնվի, այդ երեխան եկեղեցում պետք է կնքվի, թե ոչ, այսինքն` սա կախված է կոնկրետ անձերից ն կրոնի հանդեպ ունեցած նրանց անձնական վերա երմունքից:

– Համշենցիներն ի՞նչ են մտածում Հայաստանի մասին, այն համարո՞ւմ են արդյոք նախկին հայրենիք կամ նօրրան: – Ոչ, նման ան չկա, սակայն շատ են ցանկանում գալ, տեսնել, որովհետն հետաքրքրվում են լեզվով ն միգուցե, եթե

ինքնության մասին կասկածներ ունեն, նան դա փարատելու համար: Սակայն եթե անկեղծ ես ուզում իմանալ, ապա Հայաստանը որպես նախկին հայրենիք չեն ընդունում, այդպիսի ան չկա, իրենց հայրենիքը նրանք համարում են սնծովյան ափերը, որովհետն իրենց հայրերը, պապերը այդտեղ են ծնվել, այդտեղ ապրել:

– Սակայն մինչն սնծովյան ափերը գալը որտե՞ղ են ապրել, խոսքս դրա մասին է:

– Բայց քո նշած դեպքից ինչքա¯ն է անցել, շուրջ 1200 տարի, համշենցիներն իրենք իրենց արդեն այս սնծովյան մշակույթի կրողներ են համարում ն ոչ` հայաստանյան:

– Իսկ ի՞նչ են մտածում համշենցիները Հրանտ Դինքի սպանության մասին:

– Հրանտը խիզախ խոսող մարդ էր ն այնպիսի աներ էր ասում, որ շատերը կվախենային դա ասել: Նա ասում էր, որ մինչ 1915-ը այստեղ ապրող 1.500.000 հայերը չկան, ի՞նչ եղան, ո՞ւր են: Հայտնի է, որ թուրքական պետությունը ժողովրդից շատ աներ, ներառյալ ն այս հարցը, փակ է պահում ն հրամցնում միայն պաշտոնական տեսակետները, ն ահա Դինքը նպաստեց, որ այս հարցն ավելի մասսայական քննարկվի, ու շատ աներ սկսեցին ի հայտ գալ, շատերի համար մինչ այդ անհայտ աներ պարզվեցին: Եթե դեպքերն այս հունով զարգանան, չի ացառվում, որ մի օր մեծ թվով մարդիկ իրենց մեջ ուժ կգտնեն ասելու, որ 1915-ին տեղի ունեցածների համար պետք է ներողություն խնդրել: Դինքի սպանությամ փորձ արվեց նան հարված հասցնել այս տենդենցին, այց տեսա՞ք, թե ինչ եղավ նրա մահից հետո, եր 100.000 մարդ դուրս եկավ փողոց: Սպանության գիշերն առաջինը հազարավոր ձախակողմյաններ դուրս եկան փողոց, ն նրանք հայեր չէին: Ես քեզ ասեմ, որ Թուրքիայի հայերի մեծ մասը զգուշավոր է. նրանք միշտ ասում են` չխոսենք, չասենք, որ հայ ենք, մարդ չլսի, չիմանա, այսինքն` փոքրամասնության հոգե անությունը միշտ ուղեկցում է նրանց:

– Այո, նման վարքագծի ես անձամ եմ ականատես եղել Ստամ ուլում, եր ինձ ուղեկցող ստամ ուլահայը հասարակական վայրերում առաջարկում էր չխոսել հայերեն, որ կողքից հանկարծ չլսեն, չիմանան, որ հայ ենք: – Դա սխալ պահվածք է: Օրինակ, մի դեպք պատմեմ ինձ հետ կապված: Մի երկու տարի առաջ իմ թուրք գործընկերը, ում հետ այդ ժամանակ աշխատում էի, շատ գոհ լինելով ինձնից` հարցրեց, թե որտեղի՞ց եմ: Ես էլ ասացի համշենցի եմ, հարցրեց` համշենցիները ովքե՞ր են, լա՞զ են, պատասխանեցի, որ նախկին հայեր են, նա էլ զարմացած ասաց. «Անհնար է, դու չես կարող հայ լինել, որովհետն դու շատ լավ մարդ ես»: Ես էլ նրան զայրացած հարցրի. «Դու այդ քանի՞ հայ ես ճանաչում, որ նման կարծիքի ես»: Նա էլ պատասխանեց. «Ոչ մի, ես գրքերում եմ դա կարդացել»: Մեր այս զրույցից հետո նրա մոտ ինչ-որ ան փոխվեց, երնի զգաց, որ սխալ էր մտածում: Այսինքն, չխոսելը սխալ է: Ահա, Դինքն այս պատկերացումները ն մտածելակերպը կոտրեց: Նրա սպանության երեկոյան ձախերը սկսեցին հավաքվել ն այն էլ ավական մեծ թվով, այնուհետն հայերն էլ սկսեցին միանալ: Թուրքիայի տար եր վայրերում ողոքի ակցիաներ եղան` Անկարայում, Իզմիրում, այլուր:

– Իսկ Համշենում Դինքի սպանության հետ կապված ինչ-որ միջոցառում եղա՞վ:

– Համշենում ողոքի ակցիա չեղավ, այց շատ համշենցիների եմ ես տեսել թաղման արարողությանը ն Ստամ ուլի ողոքի ցույցի ժամանակ, որին անձամ մասնակցում էի: Մարդիկ կային, որոնք եկել էին Համշենից հատուկ դրան մասնակցելու համար: Ավելին ասեմ. սպանության գիշերը ն հաջորդ օրերին ողոքի ակցիայի հիմնական կազմակերպիչներից երեքը համշենցիներ էին: Նշեմ նան, որ համշենցիներն ընդհանրապես քաղաքականացված մարդիկ են, դեմ` ամեն տեսակի անարդարության, ն նրանց մեծ մասն ընդդիմադիր է:

– Հայտնի է նան, որ որոշ համշենցիներ զ աղեցրել են արձր պաշտոններ Թուրքիայի Հանրապետությունում,

օրինակ` նախկին վարչապետ Մեսութ Յըլմազը, Մուրադ Քարայալչընը ն այլն: – Այո, կան պաշտոնյաներ, այց, օրինակ, արձրաստիճան զինվորականների մեջ համշենցիներ չկան:

– Ինչի՞ հետ է սա կապված:

– Հայտնի է, որ զինվորական համակարգ մտնել ցանկացողի կենսագրությունը մանրակրիտ ուսումնասիրվում է:

– Այսինքն` ուզում ես ասել, որ այդ մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները պարզում են, որ համշենցիներն ունեն հայկական ծագում ն այդ պատճառով չեն ընդունվում զինվորական համակարգ: – Այո:

– Եվ վերջում. ի՞նչ ես մտածում հայաստանցի հայերի ն համշենահայերի հարա երությունների մասին: – Ես կարծում եմ, որ պետք է սերտացնել մշակութային կապերը, միգուցե ընդհանուր ծրագրեր կազմակերպել: Օրինակ, հայկական մշակույթը, անահյուսական նյութերը, լեզուն մեծ ազդեցություն են ունենում համշենցիների վրա` կապված նան քո նշած ազգային ինքնագիտակցության հետ: Այդ ամենը` ժողովրդական երգերը, տոները, լեզուն ն այլն, պարզորոշ ցույց են տալիս հայերի ն համշենցիների նմանությունը, ընդհանրությունը... Զրույցը վարեց Ռու են Մելքոնյանը

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 7, 2007

ԱՐԱԲԱՑԱԾ ՀԱՅԵՐ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ

Այլադավան ն ծպտյալ հայերի թեմայի ուսումնասիրությունն ի հայտ է երում մինչ օրս շատ քիչ հայտնի ն միննույն ժամանակ հետաքրքիր մանրամասներ: Հանրահայտ փաստ է, որ Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ որոշ հայեր ընդունել են իսլամ` կոտորածից ն աքսորից փրկվելու համար, ն ներկայումս Թուրքիայում կան քրդացած, թուրքացած հայեր, որոնց մի մասն իրեն արտաքուստ է միայն այդպես ներկայացնում: Սակայն ծպտյալ ն իսլամացած հայերի թեմայի շրջանակներում գրեթե չի լուսա անվել ն շատերի համար անհայտ է այն իրողությունը, որ ներկայիս Թուրքիայում ապրում են նան հազարավոր արա ացած հայեր: Թուրք պատմա ան Սալիմ Ջյոհջեն արձագանքելով Թուրքական պատմական ընկերության նախագահ Հալաչօղլուի` այլադավան հայերի թեմայի շուրջ արձրացրած աղմուկին, «Աքսիոն» հանդեսի 664-րդ համարում տպագրված հարցազրույցում ասել է. «Յուսուֆ Հալաչօղլուի ասածները ճիշտ են ու նորություն չեն», ն նշելով թեմայի շրջանակներում արդեն նոր ացահայտումներ անելու անհրաժեշտության մասին` ավելացրել, որ հայերը ոչ միայն քրդացել կամ թուրքացել են, այլն արա ացել: «Սղերթում, Հաթայում (Ալեքսանդրետ), Ուրֆայում, Մարդինում նակվող հայերն արա ացել են ն այսօր արա ախոս են»,- հայտարարել է նա: Միննույն ժամանակ, Ջյոհջեն նշում է, թե Թուրքիայում կան նան ասորացած հայեր: Ակնհայտ է, որ Թուրքիայի պետական տար եր օղակներ, վերլուծական, հետազոտական կենտրոններ զ աղված են ծպտյալ ն իսլամացած հայերի մասին նոր տվյալներ ձեռք երելու գործով: «Աքսիոն» հանդեսում հրատարակվել են այժմ Թուրքիայում ծպտյալ հայերի նակության վայրերի, թվաքանակի մասին տվյալներ, ինչպես նան նշվում է, թե նրանք պաշտոնապես որ ազգի կամ կրոնական համայնքի ներկայացուցիչներ են համար56

վում: Հետաքրքիր է, որ հենց թուրքական հանդեսի տեղեկության համաձայն` այդ տվյալներն անընդհատ փոփոխվում են, քանի որ աշխատանքները այժմ էլ շարունակվում են: Ստորն ներկայացվող ցուցակում, որը վերցված է «Աքսիոն» հանդեսից, հանդիպում են նան տվյալներ, որոնք ցույց են տալիս, թե որ շրջաններում կան արա ացած հայեր: Քաղաքը Ծպտյալ «պաշտոնական» հայերի թիվը կարգավիճակը Դիար եքիր քուրդ, ասորի, ընտանիք ալնի Մալաթիա քուրդ-ալնի ընտանիք Կեսարիա թուրք ընտանիք էլյազիգ քուրդ, ալնի ընտանիք Վան քուրդ ընտանիք Թունջելի քուրդ-ալնի ընտանիք Շանլըուրֆա քուրդ, արա ընտանիք Սղերթ արա , քուրդ ընտանիք Հաթայ արա (Ալեքսանդրետ) ընտանիք Բիթլիս 200 ընտանիք քուրդ էրզրում քուրդ, ալնի, ընտանիք թուրք Երզնկա ալնի, քուրդ ընտանիք Սե աստիա քուրդ, ալնի ընտանիք Մարդին արա

ընտանիք Քահրաման Մարաշ քուրդ, ալնի ընտանիք Ադըյաման քուրդ ընտանիք Ադանա քուրդ, արա , ընտանիք ալնի Փաստորեն, արա ացած հայերը նակվում են Սղերթի, Հաթայի, Շանլըուրֆայի, Մարդինի ն Ադանայի շրջաններում: Սակայն, հետաքրքիր է այն հարցը, թե ինչու պետք է հայերը, փրկելու համար իրենց կյանքը, իսլամ ընդունելուց հետո հանդես գային որպես արա ներ ն ոչ քրդեր կամ թուրքեր: Օսմանյան կայսրության արա ական վիլայեթներին սահմանակից շրջաններում հայերի արա անալը, թերնս, կարելի է պայմանավորել արա ների հետ սերտ շփումներով, ինչն էլ ստիպել է այդ տարածքների հայերին կոտորվելուց խուսափելու համար արա անալ: Բայց խնդրի վերա երյալ այլ հավաստի աղ յուրների ն անձնական դիտարկումների արդյունքում ձեռք երված փաստերը որոշակի հարցեր են առաջացնում: Օրինակ, արա ացած հայեր կան ոչ միայն նշված վայրերում, այլն որքան էլ զարմանալի է` Սասունի, Մուշի գյուղերում, ն այս մասին թուրքական աղ յուրները լռում են: Ի տար երություն այլ շրջանների, այս վայրերում «դյոնմե» (հավատափոխ) ասելով` նկատի են ունենում ոչ միայն քրդացած հայերին, այլն արա ացածներին: Տեղացիները շատ լավ են ճանաչում միմյանց, ն գրեթե ոլորը գիտեն արա ացած ն արա ախոս հայերի իրական էթնիկ պատկանելիության մասին, ինչպես նան գիտեն, թե ովքեր են իրականում քրդացած հայեր, ովքեր` թուրքացած ն այլն: Ի վերջո, հենց արա ացած հայերը չեն ժխտում իրենց հայկական ծագումը, թեպետ չի էլ կարելի ասել, թե շատ ացահայտ են դա ընդունում: Հետաքրքիր է, որ արա ացած հայերը նակվում են նախկին հայկական գյուղերում, օրինակ` Սասունի Մճկեղ գյուղը ներկայումս արա ացած հայերով է նակեցված, ացի այդ, նրանք գիտեն ոլոր հայկա58

կան եկեղեցիների, սր ավայրերի, գերեզմանատների տեղերը: Հենց արա ացած հայերի խոստովանությամ իրենք այդ վայրերի նիկների ժառանգներն են: Եթե սա հիմք ընդունենք ու հաշվի առնենք, որ դրանք նախկին հայկական գյուղեր են, ապա պարզ կդառնա, որ արա ացած հայերին կարելի է համարել այդ գյուղերի նախկին հայ նակչության սերունդներ: Բայց արա ացած հայերը Թուրքիայում ապրող այլ կրոնափոխ հայերի խմ երից` մասնավորապես քրդացածներից, ունեն էական տար երություններ: Օրինակ, արա ացած հայերը, ի տար երություն քրդացածների, վայելում են թուրքական պետության որոշակի վստահությունը: Այս հանգամանքը, կարծում ենք, կարող է օգնել` հասկանալու համար Թուրքիայում արա ացած հայերի գոյության հանելուկը: Արա ացած հայերն իրենց մի աստիճան արձր են համարում քրդացած հայերից, քանի որ նրանք ոչ թե դեմ են թուրքական պետությանը, այլ ընդհակառակը` թուրքական պետությունը հովանավորում է իրենց: Ավելին, թուրքական պետությունն արա ացած հայերին տալիս է զենք, զինամթերք, նույնիսկ աշխատավարձ, որպեսզի նրանք պայքարեն ԵKK-ական քրդերի դեմ ն պահեն իրենց գյուղերը: Գաղտնիք չէ, որ հենց նշյալ շրջաններում, ինչպես անցյալում, այնպես էլ հիմա, տեղի ունենում քրդական հուզումները: Գաղտնիք չէ նան, որ արդեն տնական ժամանակ այդ վայրերում ընթանում է չհայտարարված պատերազմ քրդական զինյալների ն թուրքական կանոնավոր անակի միջն: Եվ ահա այս պատերազմում արա ացած հայերը թուրքական պետության կողմից դիտվում են որպես լրացուցիչ պատնեշ քրդերի դեմ: Հայերի արա անալը ն հատկապես այդ վայրերում նակվելը, մեր կարծիքով, կարելի է մեկնա անել ն ացատրել հետնյալով. 1. Հայերը ցեղասպանության տարիներին մտել են արա ական աշիրեթները, արա ացել, իսլամացել ն արդեն որպես իսլամ արա ներ շարունակել ապրել իրենց

գյուղերում: Վարկածն ունի հավանականության որոշակի տոկոս, սակայն առաջացնում է նան որոշ հարցեր, մասնավորապես` օսմանյան կամ թուրքական կառավարությունները, տեղյակ լինելով սրան` ինչո՞ւ են թողել այդ ամենը: 2. Ցեղասպանության ժամանակ աքսորի ճամփով մի կերպ Դեր Զոր, Սիրիա հասած հայերը կամ նրանց երեխաները հետագայում ընդունելով իսլամ վերադարձել են Թուրքիա` իրենց նախնիների գյուղերը, այց արդեն որպես արա ներ: Այս փաստարկի օգտին է խոսում մի քանի հանգամանք: Նախ, լի անանահայերի ն սիրիահայերի շրջանում անցկացրած մեր հարցումները ցույց են տվել, որ ցեղասպանությունից հետո այնտեղ ապաստանած հայերից եղել են մարդիկ, ովքեր վերադարձել են Թուրքիա: Փաստը, որ ցեղասպանության տարիներին արա ական որոշ ցեղերի մոտ եղել են որ հայ երեխաներ, ապացուցում են մի շարք աղ յուրներ, այդ թվում ն Կ. Պոլսո Հայոց Պատրիարքարանի 1921թ. կազմած մի տեղեկանք, որտեղ նշված է, թե արա ական որ ցեղերի մոտ ինչքան հայ որ եր են գտնվում: Ըստ այդ ցուցակի` Դեր Զորի շրջանի Զի ար, էգա ար ն Վարաքորա ցեղերի մոտ գտնվել են առնվազն 500, Ժի ոուր (Ջի ուր) ցեղի մոտ` 600, Շամոր (Շեմմար) ցեղի մոտ` 700, Անեզաի (Անեզա) ցեղի մոտ` 2000, Ռեսուլայնի շրջանի չեչենական ցեղերի մոտ` 2000 հայ որ երեխաներ: Չի կարելի ացառել, որ այս երեխաները, ինչպես նան փրկված այլ հայեր հենց կազմել են արա ացած հայերի կորիզը: Այս ամենի վրա կարող է լույս սփռել նան այն հանգամանքը, որ արա ացած հայերը Թուրքիա են վերադարձել հատկապես 1930ականների վերջին ն 40-ականների սկզ ին, այն էլ` թուրքական պետության համաձայնությամ , ավելին` աջակցությամ : Սիրիահայերը կամ լի անանահայերը, որոնց հետ մենք զրուցել ենք, խոստովանում են, որ իրոք իրենց արեկամները կամ հարազատները ցեղասպանությունից որոշ ժամանակ անց վերադարձել են Արնմտյան Հայաստան: Այս վերադարձի ժամկետները շատ հաճախ համապատասխա60

նում են 1930-ականների վերջերին: Այստեղ կարնոր է հաշվի առնել հետնյալ փաստը. այդ տարածքներում են տեղի ունեցել քրդական ապստամ ություններն ու խռովությունները, ն հենց Դերսիմում 1938թ. արյան մեջ ճնշվել է ալնիների ապստամ ությունը: Դրան նախորդել են այլ ապստամ ություններ ն ախումներ: Այսինքն, շրջանը եղել է շարունակական ժողովրդական հուզումների վայր, ն արա ացած հայերին երելով ու նակեցնելով այս վայրերում` Թուրքիան ստեղծել է հակակշիռ քրդերի դեմ: Անշուշտ, հետաքրքիր է իմանալ նան արա ացած հայերի մոտ հայկական ինքնագիտակցության պահպանման կամ դրա աստիճանի մասին, սակայն այդ ամենի վերա երյալ տվյալները հակասական են ն ոչ ստույգ: Ըստ մի վարկածի, եթե նրանց մեջ լիներ ցեղասպանության վրեժի գաղափար, ապա դժվար թե նրանք համագործակցեին թուրքական իշխանությունների հետ: Այստեղ պարզ կարելի է նկատել դարեր շարունակ թուրքական քաղաքականության հետքը, այն է` իրար դեմ լարել հարնանությամ ապրող էթնոսներին ն շահել, ինչը տեղի է ունեցել նան այս պարագայում: Միաժամանակ, քրդերի դեմ արա ացած հայերի պայքարում կարելի է տեսնել հենց նույն վրեժի գաղափարը, քանի որ գաղտնիք չէ, ն այժմ էլ քրդերն իրենք են խոստովանում, որ ցեղասպանության ժամանակ գործել են հայերի դեմ, կոտորել նրանց, թալանել, տիրացել ունեցվածքին ն գյուղերին: Միգուցե թուրքական պետությունն օգտագործել է հենց այս հանգամանքը` արա ացած հայերին իրենց կողմը գրավելու ն քրդերի դեմ օգտագործելու համար: Չափազանց հետաքրքիր է քրդացած ն արա ացած հայերի հարա երությունների հարցը, որի մասին նույնպես չկան տվյալներ, այց կարելի է արձանագրել, որ Թուրքիայում դավանափոխ հայերի երկու խմ եր կամա, թե ակամա հայտնվել են հակադիր ճամ արներում: Ինչպես պարզորոշ ցույց են տալիս փաստերը, ծպտյալ հայերի թեման ունի շատ ենթաշերտեր, որոնցից

յուրաքանչյուրը պահանջում է յուրովի մոտեցում, ն կարծում ենք` հետնողական աշխատանքները լույս կսփռեն այս խնդրի վրա, որը մեզ համար ունի ոչ միայն քաղաքական, այլն արոյական ն հոգե անական նշանակություն: Ռու են Մելքոնյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 8, 2007

ՀԱՅ ՄՈԼՈԿԱՆՆԵՐ

Տեղեկատվական քաղաքակրթության օրեցօր հզորացող մամլիչի ներքո ազգային խնդիրն ինքնության պահպանության համատեքստում օրակարգային նշանակություն է ձեռք երում: Հետաքրքիր են հատկապես ուսումնասիրություններն ինքնության պահպանությանը նպաստող գործոնների դասակարգման տեսանկյունից, որտեղ, եր խոսվում է հայ տեսակի մասին, անշուշտ, նշվում են նան կրոնի դերի մասին պատկերացումները: Այս առումով չենք ցանկանում քննարկել, թե հայ հանրույթի համար կրոնի որ ձնն առավել նպաստավոր կլիներ ազգապահպանության տեսակետից: Կարծում ենք, որ խնդիրը տվյալ պարագայում առավել սու յեկտիվ է` կապված ելակետերի նպատակային ընտրության հարցի հետ: Ինչնէ, ասվածի համատեքստում անդրադառնանք մի փոքր հայկական կրոնական խմ ի, որի գոյության մասին որոշ հատվածական ուսումնասիրություններ կատարվել են միայն Միացյալ Նահանգներում: Խոսքը հայ մոլոկանների մասին է: Առաջին հայացքից թվում է, թե Ռուս Ուղղափառ եկեղեցուց անջատված, ռուսական էթնիկ տարրին նորոշ մոլոկանություն 7 կոչվող հոսանքը որնէ ընդհանրություն չի Մոլոկանների հիմնադիրն է համարվում տամ ովցի Սիմոն Ուկլեինը: Աղանդի անվան ստուգա անման հարցում գոյություն ունեն տարաձայնություններ: Ոմանք «մոլոկան» անունը խեցնում են Մոլոչնայա գետի անունից, երկրորդները համարում են, որ այդ անունը հերձվածը ստացել է պասի ժամանակ կաթ օգտագործելուց, հեղինակների երրորդ խում ը համարում է, որ անունն աղանդը ստացել է Աստվածաշնչում հիշատակված «հոգնոր կաթից»: 1768թ. Սիմոն Ուկլեինն իր «70 առաքյալներով» սկսեց աղանդի գործունեությունը, որը կարճ ժամանակում տարածվեց Սի իրում, Կենտրոնական ն Հարավային Ռուսաստանում, ինչպես նան Անդրկովկասում: 19-րդ դարի 30-40-ական թվերին մոլոկանությունը աժանվել է տար եր ճյուղերի` ուկլեինականներ (հին մոլոկաններ), պրիգուն-մոլոկաններ ն այլն: Հայաստանում մեծ է եղել պրիգունների քանակը, քանի որ հոսանքի հիմնադիր Մաքսիմ Ռուդոմյոտկինն ապրել ն գործել է Հայաստանում:

կարող ունենալ հայ ինքնության հիմնախնդիրների հետ: Սակայն փաստերն այլ ան են ասում: Ցարական կայսրության կրոնական քաղաքականության արդյունքում 1800-ականների սկզ ից մոլոկանները վերա նակվեցին Կովկասում` կայսրության հարավային սահմանի երկայնքով հիմք դնելով ռուսական գաղթօջախների: Նույն շրջանում էլ նրանցից շատերը նակություն հաստատեցին Կարսի մարզում: 1877-78թթ. ռուսթուրքական պատերազմից հետո ցարական իշխանությունը ստվարացրեց Կարսի մարզում ռուսական տար եր կրոնական խմ երի ներկայությունը, որոնցից էին մոլոկանները, դուխո որները, շա աթականները (սու ոտնիկներ), ապտիստները ն այլն: Կան փաստեր, որ այդ ժամանակ Կարսի շրջանի Կարակալա (նշանակում է Սն ամրոց) գյուղում հայ մոլոկաններ են ապրել: Հստակ տեղեկություներ, թե եր են հայերը նակվել Կարա-կալայում կամ թե եր են ռուսներն իրենց ռազմական հենակետը կառուցել այս գյուղում, չունենք: Ամենահավաստի տեղեկատվությունը տվել է ժամանակակիցներից Սիրական Կալոյանն իր «Շիրակի հայերի ներգաղթն ԱՄՆ» գրքում: Նա գրում է, որ Կարակալան 1877-78թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո հիմնադրված արդիական գյուղ է, գեղեցիկ շինություններով ն լայն փողոցներով: Նախքան Կարա-կալա տեղափոխվելը հայերը նակվելիս են եղել Գեզեաչխլարում (առավել հստակ արտասանությունը ն տեղադրությունը հայտնի չեն) ն իրենց ողոքական հավատքի համար պար երա ար հալածանքների են ենթարկվել համագյուղացիների կողմից: Այս մասին հետաքրքիր տեղեկություն է գրի առել Մ.Մուշեղյանը քահանա Փերումյանի պատմածներից` նշելով, որ այս գյուղի խուլիգանները հետապնդում, վիրավորում ն հայհոյում էին ողոքականներին, պղծում նրանց դիակները` հանելով նորաթաղներին ն ծառերից կախելով: Այդ պատճառով նրանք ողոք-նամակով դիմում են Նիկոլայ II-ին, որն էլ առաջարկում է նրանց տեղափոխվել ռուսական

ռազմական հենակետի տարածք: Հարցի այդպիսի լուծման արդյունքում էլ հայ ողոքականները նակվեցին Կարակալայում: Ի դեպ, պահպանվել է ավական հեռվից արված մի լուսանկար, որտեղ գյուղացիները սն ն սպիտակ շորերով կանգնած են իրենց արաքների առջն: Տեսակետ կա, որ սպիտակ հագուստով մարդիկ հայ մոլոկաններն են, իսկ սն հագուստովը` այլազգի մոլոկանները: Այս լուսանկարն այսօր հանդիսանում է այն հիմքերից մեկը, որով գաղթած մոլոկանների սերունդները Թուրքիա այցելության ընթացքում ցանկանում են ճշգրտել գյուղի տեղանքը: Բանն այն է, որ գյուղի տեղանքը լրապատ տարածք է, ն այդ լուրներն էլ այսօր հիմնական կողմնորոշիչն են հանդիսանում, քանի որ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո գյուղում մնացած նակչությունը վտարվեց, իսկ գյուղն ամ ողջությամ հավասարեցվեց հողին: Չնայած սրան շրջակայքի գյուղացիներն այսօր էլ պահպանում են հիշողությունն այն մասին, որ տվյալ տարածքում ոչ վաղ անցյալում գոյություն են ունեցել ռուսական ռազմական հենակետ ն գյուղ: Այս առումով հետաքրքրական են հայ մոլոկանների սերունդներից Ջոյս Քեոսա ա յան-Բիվինի` Թուրքիայում կատարած ուսումնասիրությունները, որտեղ նա, սեփական գերդաստանի արմատները գտնելու ճանապարհին, պարզել է, որ Կարսը Թուրքիային հանձնելուց հետո հայ մոլոկանների որոշ մասը, ինքնապահպանության մղումից ելնելով, թուրքացրել է ազգանունները: Այս ամենից ացի, Կարա-կալայի հետ կապված են նան մի շարք հետաքրքրական ավանդազրույցներ: Ըստ դրանցից մեկի` 1855թ. տասնմեկամյա մի երեխա տեսիլք է ունենում, որտեղ նրան հայտնվում է, որ թուրքերը կազմակերպելու են հայերի կոտորածներ, ն դրանից խույս տալու համար հայերը պետք է արտագաղթեն այդ տարածքից: Հետագայում այդ մարգարեությունը կրկնվում է 1900թ., որից հետո հայ ն ռուս մոլոկաններն արտագաղթում են Կարսի մարզից:

«Մարգարե» տղայի անունը Դեմոս Շաքարյան էր, որի ընտանիքն սկզ նական շրջանում նակություն է հաստատում Նյու Յորքում, հետո` Լոս Անջելեսում: Այստեղ էլ Շաքարյան ընտանիքն ԱՄՆ-ում հայ մոլոկանների մեջ դառնում է ամենահայտնին` իր կուտակած ֆինանսական կարողությունների ն համախմ ող դերի շնորհիվ: Ահա թուրքական ջարդերից խուսափելու այսպիսի մարգարեական դիպվածով են հայ մոլոկաններից շատերը ացատրում իրենց արտագաղթը Կարա-կալայից, չնայած որ մինչ օրս նրանք պախարակվում են հայերին սպառնացող վտանգից խույս տալու, մյուսներին չզգուշացնելու ն հայրենակիցներին դավաճանելու համար: 1900-ականների սկզ ին (հատկապես 1905-12թթ. ընկած շրջանում) մոտ 3000 ռուս ն հայ մոլոկաններ, զինվորական ծառայությունից խուսափելու ն աշխատանք գտնելու հույսով, արտագաղթեցին ԱՄՆ: Լոս Անջելեսի արնելյան կողմում գտնվող «Ֆլեթս» թաղամասում, այլ մոլոկանների գյուղերի մոտակայքում, հայ մոլոկանները հիմք դրեցին իրենց եկեղեցուն` պահպանելով հայ ինքնությանը նորոշ լեզվամշակութային տարրեր ն մոլոկանության ծիսապաշտամունքը: Հետաքրքրական է, որ պատմական հիշողությունը նրանց մոտ թարմ է մնացել մինչ օրս, քանի որ նույնիսկ Լոս Անջելեսում նակվելուց հետո նրանք իրենց նակավայրը կոչում էին «Կարա-կալա» կամ «Կրիկ-կալա»: 1926թ. Կարսում ն Արդահանում մնացած մոլոկաններից (հայ ն ռուս) շատերին Ռոստովի «Սալսկի տափաստան» կոչվող վայրում ազատ հողատարածք առաջարկվեց խորհրդային իշխանությունների կողմից, ինչի հետնանքով էլ նրանց 90 տոկոսն (ինչպես նան ոլոր ռուս դուխո որները) արտագաղթեց Ռուսաստան: Ռոստովի շրջանում մոլոկանները ն դուխո որները վերա նակեցվեցին մոտ 34 գյուղերում, որոնցից շատերն անվանվեցին իրենց թողած նակավայրերի անունով:

1930-ականներին Թուրքիայում սկսված ազգայնական շարժումը թուրքական անուններ պարտադրեց մոլոկանների երեք հիմնական գյուղերին. դրանք անվանվեցին Յալինչաիր, Աթչիլար ն Չալկավուր: Խորհրդային իշխանություններն, իրենց հերթին, Թուրքիայում մնացած մոլոկանների մեծ մասին, շահագրգռելով հայրենիքում տներով ապահովելու ծրագրով, 1962թ. նակեցրին Ստավրոպոլի շրջանում: Պետք է նշել, որ ներկայումս մոլոկան հայերի կրոնական տրանսֆորմացիան դեռնս շարունակվում է: Լոս Անջելեսի Ազուսա փողոցում գտնվող հավաքատեղիի հայ պրիգուն-մոլոկանները փոխել են իրենց ինքնությունը` դառնալով հայ պենտեկոստալներ կամ հիսունականներ: Չնայած իրենց պաշտամունքի մեջ նրանք պահպանում են մոլոկանությունից մնացած հիմնական ծիսապաշտամունքային տարրերը, այնուամենայնիվ, Մ. Ռուդոմյոտկինի աստվածա անական գաղափարների շեշտադրումից անցում է կատարվել հիսունականության վարդապետական սկզ ունքներին: Ի դեպ, վերջին տարիներին մոլոկանությունից հիսունականության տրանսֆորմացված եկեղեցին իր անվան վրայից հեռացրել է «հայ» առը, իրենց ձնակերպմամ ` առավել ընկերային ն գրավիչ մթնոլորտ ստեղծելու համար: Սակայն այս տրանսֆորմացիայի իրական պատճառները, թերնս, այլ են, որոնց վերլուծությունն արդեն ուրիշ թեմա է: Հովհաննես Հովհաննիսյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 8, 2007

ՄԱՅՐԻ՛Կ, ՄԵՆՔ ՀԱ՞Յ ԵՆՔ

Հարցազրույց Ստամ ուլի Կետիկփաշա թաղամասի Հայ Ավետարանական եկեղեցու հովիվ, վերապատվելի Գրիգոր Աղա ալօղլուի հետ Հարց – Վերապատուելի, խնդրում եմ պատմէք Ձեր մասին, ե՞ր ն որտե՞ղ էք ծնուել... Պատ.– Ծնած եմ 1957թ. Արա կիր քաղաքին մէջ... Հարց – Փաստօրէն, Եղեռնից չորս տասնամեակ անց Արա կիրում դեռ հայե՞ր կային: Ինչպէ՞ս է փրկուել Ձեր ընտանիքը: Պատ. – Միայն Արա կիրին մէջ չէ, որ փրկուած հայեր կային: Այն ատենները կառավարութիւնը օրէնք հաներ է, թէ այն հայ ընտանիքները, ուր եզակի մասնագիտութեան վարպետներ կային, այդ ընտանիքները դուրս չհանեն: Դուռերու առջեւները նշաններ դրին, ըսին, որ այս մարդիկը պէտք չէ հանել: Մեր ընտանիքը այդպէս փրկուած է. մեր մէկ կողմը կենդանիներու ժիշկ է եղեր, միւս կողմը` շատ լաւ շինարար... Մէկ մասն ալ կայ, որ ժողովուրդը սիրելով պահեր է: Ամեն քաղաքի մէջ այսպէս չեղաւ, սակայն քանի մը տեղեր պահուեցան: Հիները կըսէին, որ Արա կիրի 100-էն 90-ը հայ են եղեր, այց ջարդէն վերջ քիչ են մնացեր: Ես 1974թ. դուրս եկայ, 5-6 հայ ընտանիք կային, հիմա` մէկ ընտանիք: Արա կիր լիսէ չկար, ես Մալաթիա գացի լիսէ սորվելու: Ես լաւ աշակերտ էի, այց օր մը ուսուցիչը եկաւ ն ըսաւ, թէ ինչպէս կըլլայ, որ կեավուրը մուսուլմանէն աւելի նիշ առնէ, սկսաւ զարնել, ես ալ իրեն զարկեցի: Մալաթիայի լիսէն աւարտեցի, վերջը Իստան ուլ եկայ, Իստան ուլի համալսարանը մտայ, սորվեցի լիսէի «Թուրքիայի պատմութեան ուսուցիչ» դասընթացը:

Կառավարութիւնէն գործ ուզեցի: Ինծի հետ աւարտողները աշխատանք գտան, սակայն ինծի ըսին, թէ տեղ չիկայ, երնի հայ էի, անոր համար տեղ չիկար: Թերեւս կը մտածէին. ինչպէ՞ս հայը Թուրքիայի պատմութիւն պիտի սորվեցնէ: Ստիպուած ոսկերչութիւն սորվեցայ: 10 տարի ոսկերչութիւն ըրի, 1987թ. սկսեցայ Աստծոյ գործին մէջ մտնել, մեծ փորձութիւնէն յետոյ որոշեցի Աստծուն ծառայել: Հարց – Ի՞նչ փորձութիւն, կը պատմէ՞ք... Պատ. – Մենք ընտանիքով թունաւորուեցանք, 2 երեխաներս` 6 ն 3 տարեկան, կորսնցուցի, ես ու կինս փրկուեցանք: Տունին մէջ ածուխ կը վառէինք, ածուխի գազը ներս տուեր է, միւս օրը կէսօրէն վերջը ամենուս գտան մեր տունին մէջ, երեխաներս մեռած էին, ինծի ու կնոջս հիւանդանոց տարին: Հիմա երկու երեխա ունիմ` 19 տարեկան աղջիկ ն 16 տարեկան տղայ: Այս կեանքը ինծի նուէր է, պէտք է Աստծուն ծառայեմ: Արա կիրի մէջ եկեղեցի չիկար, հայկական դպրոց չիկար, մէկը չիկար, որ մեզի սորվեցներ, գիտցներ Յիսուսի մասին: Եր թուրքերէն կարդացի Աւետարանը, Քրիստոսի զօրութիւնը տեսայ, Քրիստոսի միջոցով յաւիտենական կեանքը գիտցայ: Շատ հայեր կան, որ Քրիստոսի արիւնին զօրութիւնը չեն գիտեր: Շատ նեղութիւններ քաշեր էի Անատոլիայի մէջ, մեզի կեավուր կըսէին: Հիմա, ըսի, զօրաւոր զէնք կայ: Ես հայերէն չէի գիտեր, 5 տարի եղաւ, որ այսչափ սորվեցայ: Արա կիր մէկ առ հայերէն կը խօսէինք, 2 առ` թուրքերէն: Ես Աւետարանը նոր կարդացած էի, մէկ անգամ Մեսրոպ սր ազանին ըսի, որ այս թիւի մէջ այսպէս գրուած է, ըսաւ. «Աւետարանականները այդպէս կը մտածեն, մենք` առաքելականներս, տար եր կը մտածենք»: Գիտցայ, որ աւետարանականներ կան, գացի աւետարանականները գտայ Կետիկփաշա, տեսայ մարդիկ Սուր գիրք կը կարդան.

ըսին` եկուր, նստէ, մենք ալ սերտողութիւն կընենք: Այդ օրէն սկսեցայ երթալ Կետիկփաշայի Հայ Աւետարանական եկեղեցի: Հարց – Եր ձեռնադրուեցի՞ք: Պատ. – Ես պատուելի ձեռնադրուեցայ 2002թ.-ին: Հարց – Վերապատուելի, քանի՞ հոգի է յաճախում Ձեր եկեղեցի: Պատ. – Եր ես գացի, 25 հոգի էր, հիմա, փառք Տիրոջը, ամառները 100 հոգի, ձմեռները 150 հոգի կը հաւաքուի: Ամեն ազգերէն կուգան: Մեր եկեղեցիի մէջ 4 լեզուով պաշտամունք կըլլայ, կիրակի օրերը` թուրքերէն, ռուսերէն, հայերէն, պարսկերէն: Ռուսերէն կընենք, որովհետն տար եր ռուսախօս երկիրներէն եկածներ կան: Մոլդովայէն եկածներու մէջ շատ են գագաուզները: Գագաուզները ծագումով թուրք են, այց քրիստոնեայ են, Իստան ուլ են եկեր աշխատանք ճարելու համար: Կեսօրէն վերջ ժ. 2-ին հայաստանցի հայերու համար պաշտամունք կընենք` մօտ 30 հոգի են: Ժ. 5-ին կուգան պարսիկները, որ իսլամ են, ն կուզեն քրիստոնեայ դառնալ, կը մկրտենք, քրիստոնեայ կը դառնան, ուրիշ երկիրներ կերթան: Սերտողութիւն կընեն: Պարսկաստան անոնք կը վախնան եկեղեցի երթալ: Հարց – Իսկ Ստամ ուլում կամ Թուրքիայի այլ քաղաքներում ուրիշ Աւետարանական եկեղեցիներ կա՞ն: Պատ. – Իստան ուլի մէջ 20, Անկարա` 5, Իզմիր` 5, Ադանա` 2, Դիար եքիր, Մերսին, Սամսուն` 1-ական թուրքական Աւետարանական եկեղեցիներ կան: Մէջերնին շատ հրաշքներ կըլլան, հիւանդներ կը ուժուին, երազներ կը տեսնեն: Մէկ հոգի թուրք ռադիո ացեր է, թուրքերէն քարօզ կըլլայ, լսողներու մեծամասնութիւնը իսլամ է:

Հարց – Իսկ Թուրքիայի խորքերից իսլամ հայեր գալի՞ս են Ձեզ մօտ քրիստոնէութիւն ընդունելու: Պատ. – Գաւառներէն իսլամացած հայեր կուգան Իստան ուլ, մէկ մասը քրիստոնէութիւն կընդունի, ըսելով, որ մեր հայրերը վախէն իսլամ դարձեր են, հիմա ազատ ենք, քրիստոնեայ պիտի դառնանք, միւս մասը կըսէ, որ վախէն չէ, որ իսլամ դարձած են, որովհետն իսլամը ճիշտ ընդուներ են: Մէկ մասն ալ Անատոլիա կապրին, իսլամացած են, կըսեն մեր գիւղը հայ է, միւս գիւղն ալ հայ է, մենք իրարու աղջիկ կուտանք, որ դուրսէն մարդ չըմտնէ մեր մէջ, եթէ կռիւ ըլլայ, կըսեն` «կեավուրի չոճուխ»: Մէկ մասը գիտեն, որ հայ են եղեր, այց կը վախնան արձրաձայն ըսել, մանաւանդ, եթէ պետական ծառայութեան մէջ են, կը վախնան, որ աշխատանքէն կը հանեն: Հարց – Վերապատուելի, խնդրում եմ իսլամ հայերի հետ հանդիպումների մի քանի դէպք պատմէք: Պատ. – Արդուինի գյուղերէն մայրը ն մօտ քսան տարեկան տղան եկեղեցի եկան, մայրը ըսաւ, որ տղայիս վրայ թուղթ գրեր են, կուզեմ, որ աղօթես: Այսպէս կըլլայ, թուրքերը եր եմն հայկական եկեղեցի կուգան թուղթ ու գիրի, իրենց հիւանդներու վրան աղօթելու համար: Այդ ժամանակ հայաստանցի մի քոյր ներս մտաւ, կարճ խօսեցանք, գնաց, այդ տղան ըսաւ. – Խո՛ջա, դուն մեր լեզուն ուրկէ՞ գիտես: – Այս լեզուն քու լեզո՞ւդ է,– հարցուցի ես: – Այո՛, մեր գիւղի լեզուն է: – Ուրեմն դո՞ւն ալ հայ ես,– ըսի ես: – Ո՛չ,– ըսաւ,– հայ չեմ, այս մեր ծերերու լեզուն է: – Զաւակս,– ըսի,– ոլոր գիւղերու մէջ թուրքերը թուրքերէն կը խօսին, ինչպէ՞ս է, որ ձեր գիւղի մէջ յատուկ լեզու կայ, ան ալ հայերէն: Այդ ժամանակ տղան մայրիկին դարձաւ, հարցուց. – Մայրի՛կ, մենք հա՞յ ենք: Մայրը ըսաւ.

– Տղա՛ս, չիտեմ, այց ադ մեր լեզուն է: Թէլէվիզիոնի վրայ հաղորդումներ կըլլան կրօնական նիւթերու շուրջ, եր եմն կը մասնակցիմ: Մէկը եկաւ, ըսաւ, որ քեզի տեսայ թիվիի վրայ, արիւնս քաշեց, իմ նախնիները հայ են եղեր, քրիստոնեայ: Ըսի` պէտք է քրիստոնեայ դառնաս, ըսաւ` ինչպէ՞ս դառնամ, պետական աշխատող եմ: Պատմեց, որ Խար երդին մօտիկ երկու հայկական գիւղ կայ, ոլորը հայ են, հայերէն չիտեն, աղքատ են, Կ.Պոլիս չեն կըրնար գալ ն քրիստոնէութիւն ընդունիլ, իսկ հոն կը վախնան կրօնափոխուիլ: Թուրքիան ինչո՞ւ այդպէս կը վախնայ ն հայերու դէմ կռիւ կընէ, որովհետեւ գիտէ, որ կորսուած հայեր կան, կը վախնայ, որ այս մարդիկ կարթննան: Օր մը Ամերիկայէն եկած պատուելի Պերճ ճամպազեանին Իստան ուլ օդակայան պիտի ճամփայ դնէի, թաքսիի մէջ կը խօսէինք, շարժավարը հարցուց. – Դուք հա՞յ էք: Ես ալ ըսի. – Դուն որտեղէ՞ն գիտցար, որ մեր լեզուն հայերէն է: Ըսաւ. – Ես ալ հայերէն կը խօսիմ: Ըսի. – Ուրեմն դո՞ւն ալ հայ ես: Ըսաւ. – Ո՛չ, ես հայ չեմ, ես համշենցի եմ: Ասանկ դէպքեր շատ եղած են, իմ ծանօթներս ալ շատ հանդիպած են իսլամ հայերու, մանաւանդ, համշենցի հայերու: Իստան ուլի մէջ համշենցի շատ կայ, մէկ մասը կուզեն իրենց պատմութիւնը գիտնալ, այց չիտեն ուրկէ կարդալ: Զրուցեց Սերգեյ Վարդանյանը

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 9, 2007

ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄՆԵՐ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ

ԿՐՈՆԱՓՈԽ ՀԱՅԵՐԻ ԽՆԴՐՈՒՄ

«Եթե մի օր Թուրքիան քանդվի, ապա դա կլինի ոչ թե զենքի միջոցով, այլ ինքնության խնդրի». ուշագրավ այս միտքը պատկանում է հանգուցյալ Հրանտ Դինքին: Այս համատեքստում ամեննին էլ պատահական չէր, որ Թուրքական պատմական ընկերության նախագահ, «պալատական» պատմա ան Յուսուֆ Հալաչօղլուի` սույն թվականի օգոստոսի 18-ին Կեսարիա քաղաքում կայացած սիմպոզիումի ժամանակ կրոնափոխ հայերի մասին արտահայտած մտքերն անմիջապես լայն արձագանք գտան թուրքական մամուլում ն քաղաքական, գիտական, մտավորական շրջանակներում: Հիշյալ սիմպոզիումում Հալաչօղլուն հայտարարել էր, որ Թուրքիայի քրդերի մեծ մասն ունի թուրքմենական ծագում, իսկ ալնի քրդերն իրականում կրոնափոխ հայեր են, որոնք առերես իսլամ են ընդունել ն փոխել իրենց անունները` 1915թ. «տեղահանությունից» ազատվելու համար. «Այսօր ազմաթիվ մարդիկ, որոնք հայտնի են որպես քուրդ ալնի, ցավոք սրտի, հավատափոխ հայեր են: Մեր երկիրը մասնատել ձգտող ԵKK ն ՂIKKՕ 8 ահա եկչական կազմակերպության անդամներից շատերը հենց այս հայերն են: Այսինքն, ինչպես ն մենք կարծում էինք, ԵKK-ն ն ՂIKKՕ-ն իրականում քրդական շարժումներ չեն»: Այս խոսքերն անմիջապես ունեցան տարա նույթ արձագանքներ: Բազմաթիվ կառույցներ, քաղաքական գործիչներ, կազմակերպություններ հանդես եկան ի պաշտպանություն «հալածյալ» Հալաչօղլուի ն ընդդեմ նրա նկատմամ «Լինչի դատաստանի»: Հալաչօղլուի դեմ հանդես եկան մի շարք ալնիական կազմակերպություններ, մտավորականներ, պատմա աններ` նրան որակելով PKK – Քրդական անվորական կուսակցություն, TIKKՕ – Թուրքիայի անվորների ն գյուղացիների ազատագրության անակ, որը ձախ ծայրահեղական կազմակերպություն է:

ռասիստ, ոչ օ յեկտիվ ն անհիմն խոսող «գիտնական»: Օրինակ, հայտնի գրող ն լրագրող Մուրաթ Բելգեն արտահայտեց այն միտքը, թե իսլամ ընդունելու միջոցով փրկված այդ հայերի նման քայլը պատկերացում է տալիս, թե ինչ է եղել նրանց հետ, ովքեր չեն դիմել այդ քայլին: Փորձելով հակադարձել իր դեմ սկսված քննադատության ալիքը` Հալաչօղլուն հավելեց նան, որ ունի իսլամացած հայերի ցուցակը ն տիրապետում է նրանց մասին մանրամասն տվյալների: «Իմ ձեռքին կան 100 հազար կրոնափոխ հայերի մասին մանրամասներ. նրանց նախկին հայկական անունը, թուրքական անունը, նակության վայրը ն այլն»,– հայտարարել է նա` միննույն ժամանակ ասելով, որ դա չպետք է ընկալվի որպես սպառնալիք: Բացի այդ, ըստ Հալաչօղլուի` ինքը ն իր ղեկավարած Թուրքական պատմական ընկերությունը «Հայոց ցեղասպանության պնդումների դեմ մի ամրոց են», ն ներկայումս նա իր աշխատանքներում փորձում է տալ հայկական կողմի այն հարցի պատասխանը, թե ուր են մինչն 1915թ. այդ տարածքներում ապրող 1.500.000 հայերը: Պատմակեղծարարը գտնում է, որ իսլամացած հայերի մասին իր այդ «գիտական աշխատանքը» հենց այս հարցի պատասխանն է, ն մատնացույց անելով մահից փրկվելու համար ստիպված իսլամ ընդունած հայերին` ասում է. «Ահա այդ «անհետացած» հայերը, նրանք չեն կոտորվել, ն նշանակում է, որ հայկական կողմը մինչն այսօր սուտ է խոսել: Իմ ասածներն ուղղակի ոչնչացնում են հայկական սփյուռքի պնդումները»: Թուրքիայում ապրող իսլամացած հայերի խնդիրը մի կարնոր մասն է կազմում էթնիկ ինքնության պրո լեմի, ն նական է, որ թուրքական պետական քարոզչամեքենան ամեն կերպ փորձում է այդ թեման օգտագործել հօգուտ իրեն: Ավելորդ չէ նշել, որ իսլամացած հայերի խնդրի այսօրինակ շահարկումը, փաստերի խեղաթյուրումը ն նման անտրամա անական եզրակացության հանգելը սպասելի էին շատերի, համենայնդեպս` մասնագետների համար: Սակայն,

կարնոր է դիտարկել, որ Հալաչօղլուի պնդումները լուրջ չեն ընկալվում նան որոշ թուրք պատմա անների կողմից, ն կարծում ենք` այստեղ ավելորդ չէ մեջ երել հայտնի թուրք պատմա ան Թաներ Աքչամի հետնյալ միտքը. «1915 թվականին իրենց կյանքը փրկելու համար որոշ հայեր ընդունել են մուսուլմանություն: Սրան սկզ նապես թույլտվություն է տրվել, սակայն հետո, եր գնալով ավելի մեծ թվով հայեր սկսեցին իսլամ ընդունել, հատուկ հրամանով արգելվեց կրոնափոխությունը»: Ավելին, օսմանյան արխիվներում պահպանվել են ժամանակի արձրաստիճան շատ թուրք պաշտոնյաների, առավելապես ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշայի, Հայոց ցեղասպանության տարիներին հայերի կրոնափոխությանը վերա երող հրամանները ն գրագրությունը: Այսպես, 1915թ. հուլիսի 1-ին տար եր նահանգապետարաններ ն գավառապետարաններ ուղարկած հրամանում Թալեաթը պահանջում է հաշվի չառնել կրոնափոխությունը ն նախապես որոշված վայրեր աքսորել նան իսլամ ընդունած հայերին: Թուրքիայի «Փերի» հրատարակչության սեփականատեր Ահմեթ Օնալը, ով ծնվել է Բինգյոլի Քըղի գավառի, ներկայումս Դոշլուջե անունով, նախկին հայկական Սըղանք գյուղում ն որի տատը հայուհի է, հաստատելով այն փաստը, որ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ իրոք որոշ հայեր իսլամ ընդունելու միջոցով փրկել են իրենց կյանքը, ասում է. «Իհարկե, որոշ հայեր փրկվել են` ներկայանալով քուրդ ալնի: Օրինակ, Դերսիմի Մալազգիրթ գավառի Գարսանլար աշիրեթում կան հայեր, որոնք ողջ են մնացել, քանի որ ներկայացել են որպես քուրդ ալնի, սակայն այս փաստը հնարավոր չէ ընդհանրացնել»: Իսկ Թուրքիայում մեծ ճանաչում ունեցող «Թոփլումսալ թարիհ» ամսագրի նախկին խմ ագիր Օսման Քոքերը նշում է, որ հայերն իսլամացվել են ոչ միայն 1915թ., այլն սկսած այն ժամանակվանից, եր թյուրքերը հայտնվել են Անատոլիայում: Քոքերը նույնպես անհիմն է համարում

Հալաչօղլուի պնդումները ն կարծիք հայտնում, որ առնվազն անլուրջ է կարծել, թե հայերը կարող էին փրկվել այդպիսի պարզունակ միջոցով, այն է` հայտարարելով, թե քուրդ են կամ ալնի: Ըստ նրա` պետությունը մանրամասն գիտեր, թե որ գյուղերն են հայկական, որոնք` քրդական: Քոքերը պնդում է նան, որ հայ կանանց ն որ երի իսլամացումը այն ժամանակվա պետական քաղաքականության աղկացուցիչ մասն է եղել: Հայտնի փաստ է, որ որոշ հայեր իսլամ ընդունելու միջոցով փրկվել են կոտորվելուց, այց Հալաչօղլուի պնդումները, թե այդպիսով հայերն ազատվել են կոտորածից ն ցեղասպանություն չի եղել` դուրս է ոչ միայն գիտականության, այլն` տրամա անության սահմաններից: Գալով քուրդ ալնիների, զազաների շրջանում կրոնափոխ հայերի առկայության խնդրին` նշենք, որ դա հաստատող փաստեր կան, ն 1915թ. Հայոց ցեղասպանության տարիներին, իրոք, ազմաթիվ հայեր (տար եր տվյալներով` 20-50 հազար) ապաստան են գտել Դերսիմի ալնիների մոտ: Հատկապես Դերսիմի ընտրությունը, ըստ տար եր հեղինակների, պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ պատերազմի մեջ գտնվող օսմանյան անակը շատ մեծ վերահսկողություն չի ունեցել այդ տարածքների վրա, ինչն էլ հնարավորություն է տվել տեղացիներին պատսպարել հայերին: Թուրքիայի դերսիմցի ալնիների հետ մեր անձնական շփումների արդյունքում տեղեկացել ենք, որ, օրինակ, մինչն այսօր էլ նրանց շրջանում տարածված է մի դարձվածանման միտք` «Մեր տան հայը», որը կարելի է ընդունել հայերին իրենց տներում ապաստան տալու ուղղակի վկայություն ն հիշողություն: Ուշադրության արժանի է նան Հալաչօղլուի հայտարարության առաջացրած արձագանքների մեկ այլ նր երանգ նս: Պատմակեղծարարը հայտարարել էր, որ ունի հայ հավատափոխների ցուցակները, որոնք պատրաստվել են ծախնդրությամ , ավելին` «պետությունը տուն առ տուն շրջելով արձանագրել է այս մարդկանց»: Հարցը հետաքրքիր

ենթատեքստ է ձեռք երում նան այն պատճառով, որ Հալաչօղլուն խուսափում է նշել կոնկրետ աղ յուրը: Բնականա ար, հարց է ծագում. եթե այդ մարդկանց արձանագրել է պետությունը, ապա դա պետք է արված լիներ պետական օղակների ն դրանց հատկացված գործառույթների միջոցով: Իսկ մարդկանց արձանագրելու ընդունված տար երակներից է մարդահամարը: Ինչպես վկայում են տար եր փաստեր, թուրքական պետությունը միշտ ուշադրության կենտրոնում է պահել կրոնափոխ կամ ծպտյալ հայերի խնդիրը ն պար երա ար մանրամասն ուսումնասիրություններ իրականացրել: Հայտնի է, որ Թուրքիայում առաջին անգամ մարդահամար անցկացվել է 1927թ., որից հետո` սկսած 1935թ.-ից, որոշում է ընդունվել մարդահամար անցկացնել հինգ տարին մեկ: Սակայն, թուրքական աղ յուրներում հանդիպում ենք տվյալների, որոնք ապացուցում են, որ, օրինակ, 1935թ. Թուրքիայում անցկացվել են նան կրկնակի մարդահամարներ: Այսպես, թուրքական «Ռեֆերանս» թերթի 2007թ. սեպտեմ երի 8-ի համարում, Բահադիր Օզգյուրի վերլուծական հոդվածում, մեջ երված են Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի արձանագրությունների մատյանում պահվող հետնյալ փաստերը. 1934թ. մայիսի 29-ին Թուրքիայի մեջլիսն ընդունել է թիվ 2465 օրենքը, որով նախատեսվում էր 1935թ. մարդահամար անցկացնել: Սակայն, ուշագրավ է, որ դրանից մոտ մեկ ամիս անց նույն մեջլիսն ընդունել է թիվ 2576 օրենքը «գաղտնի նակչության» մարդահամարի մասին, որն ուժի մեջ է մտել նույն թվականի հունիսի 15-ին: Այսպիսով, անցկացվել է երկու տեսակի մարդահամար, ն «գաղտնի նակչության» մարդահամարն ավարտվել է 1935թ. հուլիս ամսին, իսկ «համընդհանուր»-ն անցկացվել է նույն թվականի հոկտեմերին: Վերոնշյալ օրենքը աղկացած է եղել 12 հոդվածից, որոնցից առաջինը պահանջում էր, որ ոլորը 1,5 ամսվա ընթացքում տեղեկացնեն իրենց տանը կամ ենթակայության տակ գտնվող գաղտնի նակչության մասին, չորրորդ

հոդվածը 1-10 լիրա պատիժ էր սահմանում ճիշտ տեղեկություն չտվողների համար: Բնականա ար, «գաղտնի նակչության» մարդահամար անցկացնելու պաշտոնական պատճառա անությունը ավական տրամա անական էր, ն չենք էլ ացառում, որ այդ մարդահամարներն իրոք ունեցել են նան զուտ նակչության իրական քանակը որոշակիացնելու նպատակ: Սակայն միամտություն կլինի կարծել, թե այս «գաղտնի նակչության» մարդահամարի ընթացքում լրացուցիչ չի ճշգրտվել մուսուլմանների մոտ ապաստանած կամ հետագայում իսլամ ընդունած հայերի թվաքանակը: Պետության կողմից մանրամասն փաստեր հավաքելը, հատկապես Դերսիմ նահանգում ապրող կրոնափոխ հայերի մասին, մեր կարծիքով` ունեցել է կոնկրետ նպատակ: Հայտնի է, որ 1938թ. թուրքական պետությունը կազմակերպել է կոտորած Դերսիմում, ն պատմելով այդ մասին` մեր զրուցակից դերսիմցի շատ ալնիներ մեջ երում էին իրենց ավագներից ու կոտորածի ժամանակակիցներից լսածները, որոնց համաձայն` այդ ժամանակ թուրքական անակի թիվ մեկ թիրախը 1915թ. այնտեղ ապաստան գտած հայերն էին: Ինչպես նշեց մի տարեց զրուցակից. «1915թ. կիսատ թողածը շարունակեցին 1938թ., ն այդ կոտորածի ժամանակ սպանվեցին ավական մեծ թվով կրոնափոխ հայեր»: Նույն Թաներ Աքչամը նշում է, որ թուրքական պետությունը հենց սկզ ից է միջոցներ ձեռնարկել ցեղասպանության տարիներին իսլամ ընդունած հայերին հետագայում տար երակելու համար, ն, օրինակ, համապատասխան մարմիններից պահանջվել է գրանցամատյաններում այդ հայերի անունների դիմաց հատուկ նշումներ անել ն անձնագրերը լրացնել այնպես, որպեսզի հասկացվի նրանց հավատափոխ լինելը: Բնականա ար, դժվար է այս կարծիքի հետ չհամաձայնելը, քանի որ Հայոց ցեղասպանությունն ամենայն մանրամասնությամ ծրագրել ն իրականացրել է թուրքական պետական մեքենան: Միաժամանակ, անվիճելի է այն իրողությունը, որ Թուրքիայում

հայերը` լինեն ացահայտ, ծպտյալ թե իսլամացած, միշտ գտնվել են պետության լուրջ հսկողության ներքո ն ընկալվել որպես պոտենցիալ վտանգ: Սա է փաստում նան մի ուշագրավ տվյալ, որը ոլորովին վերջերս հայտնվեց թուրքական մամուլում: Հայտնի է, որ 1980թ. սեպտեմ երի 12-ին Թուրքիայում իրականացվեց ռազմական հեղաշրջում ն իշխանությունն անցավ արձրաստիճան զինվորականներից կազմված Ազգային անվտանգության խորհրդի ձեռքը, որը տեղերում նշանակեց արտակարգ դրության հրամանատարներ, որոնք օժտված էին անսահմանափակ լիազորություններով: Թուրքական «Ռադիկալ» թերթի սույն թվականի հոկտեմ երի 4-ի համարում տպագրված հոդվածում մեջ երված է 1982թ. սեպտեմ երի 8ի թվագիր մի փաստաթուղթ, որով արտակարգ դրության հրամանատարությունն անվտանգության ծառայությունից պահանջում է տարածքներում ստուգել, թե արդյոք կան հայեր կամ հայկական ծագմամ մարդիկ, ն եթե կան, ապա արձանագրել նրանց ու վերցնել հսկողության տակ: Նույն հոդվածում թուրքական անվտանգության ծառայության նախկին մի աշխատակից խոստովանում է. «Արտակարգ դրության հրամանատարությունից մեզ գրավոր հրաման եկավ: Մենք ուսումնասիրեցինք մեր պատասխանատվության տակ եղած շրջանը, հարցրինք, թե արդյոք այնտեղ կան հայկական ծագում ունեցող քաղաքացիներ: Արտակարգ դրության ժամանակաշրջանն էր, ոլորը վախենում էին, ն քանի որ հայերը համարվում էին «անջատողական», ուստի ոչ ոք չէր համարձակվում թաքցնել, ն եթե կային, ապա հայտնում էին»: Հետաքրքիր ն կարնոր է դիտարկել Թուրքիայի կրոնափոխ հայերի խնդրի հրապարակայնացման արդեն նկատվող արձագանքները հենց իսլամացած հայերի շրջանակներում: Տասնամյակներ շարունակ իրենց իրական ինքնությունը թաքցրած կրոնափոխ հայերը կամ ավելի են ինքնամեկուսանում, կամ էլ հակառակը` գոտեպնդվում են այս ընդհանուր ալիքից, ն նրանց գիտակցության մեջ

որոշակի գործընթաց է սկսվում: Հենց դա են վկայում կրոնափոխ հայերի շրջանում վերջերս նկատվող որոշ երնույթներ: Արդեն ավական վաղուց է, որ Ստամ ուլում տպագրվող «Ակոս» շա աթաթերթում հանդիպում են տար եր հայտարարություններ, պատմություններ, որոնք կապված են կրոնափոխ հայերի հետ: Նրանցից շատերը համարձակություն են ունենում հրապարակել իրենց ընտանիքների պատմությունները ն փնտրել ազգականներին: Կրոնափոխ հայերի ինքնախոստովանական պատմությունները դարձել են նան թուրքական մամուլի հետաքրքրության առարկան: Օրինակ, «Յենի Աքթուել» հանդեսի վերջին` 116 ն 117-րդ համարներում տեղ է գտել մի նյութ, որտեղ ներկայացված կոնկրետ մարդիկ համարձակություն են ունենում խոստովանել իրենց հայկական ծագման մասին, ն քանի որ նրանց խոսքերը փաստացի հաստատումն են այն տեսական պնդումների, որ մենք ներկայացրել ենք, ուստի հարմար ենք գտնում մեջ երել դրանցից մեկը: Այսպես, համշենցի Քամիլ Մութին, ով 25 տարի զ աղվում է փաստա անությամ , ասում է. «Ոմանք պնդում են, թե համշենցիները Միջին Ասիայից եկած թյուրքական ցեղերից են, սակայն ես կարծում եմ, որ դա այդպես չէ», ն շարունակելով իր միտքը` որպես հայկական ծագում ունենալու ամենացայտուն գործոն է ներկայացնում լեզուն, այսինքն` Համշենի ար առը, որը դեռ օգտագործվում է: Ըստ նրա` համշենցիների մեծ մասը, գոնե արտաքուստ, մերժում է իր հայ լինելու մասին պնդումները, ն դա կապված է այն հանգամանքի հետ, որ Թուրքիայում հայ լինելը կամ հայկական ծագում ունենալն ընկալվում է որպես վիրավորանք: «Մինչ այժմ շարունակ ուրիշներն են մեր անունից խոսել: Պետք է ի հայտ հանել համշենցիների հայկական ծագում ունենալու մասին իրականությունը ն տեր կանգնել այդ իրականությանը: Սակայն, մեր ժողովուրդը վախենում է հասարակության կողմից օտարացվելուց, ն մեր հայկական ծագում ունենալը չպետք է պատճառ դառնա, որ

մեզ մեկուսացնեն»,– գտնում է համշենցի փաստա ան Քամիլ Մութին: Ինչպես ցույց են տալիս վերոնշյալ փաստերը, Թուրքիայում կրոնափոխ հայերի խնդրի հրապարակայնացումը պատճառ է դառնում տարա նույթ ն, միննույն ժամանակ, հետաքրքիր ացահայտումների: Ռու են Մելքոնյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 10, 2007

ԹՈՒՐՔ ԳՐՈՂԸ ԾՊՏՅԱԼ ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Գերմանիայում նակվող թուրք գրող Քեմալ Յալչընի հարցազրույցը հատուկ «Հանրապետական» ամսագրի համար Հայտնի է, որ նորագույն շրջանի թուրք գրականությունը գրեթե չի անդրադարձել Հայոց ցեղասպանության, իսլամացած հայերի թեմային, ն միայն վերջին մի քանի տարիներին է, որ այդ ուղղությամ որոշակի շարժ կա: Լույս են տեսել ն ներկայումս էլ շարունակում են տպագրվել հիմնականում փաստագեղարվեստական նույթ ունեցող գրքեր` նվիրված հիշյալ թեմաներին: Ակնհայտ է նան, որ այդ ստեղծագործությունները շատ դեպքերում պարունակում են որոշակի քաղաքական ն քարոզչական ենթատեքստեր: Գերմանա նակ թուրք գրող Քեմալ Յալչընը առաջիններից է թուրք հեղինակներից, որ անդրադարձել է հայկական թեմատիկային, մասնավորապես, իսլամացած ու ծպտյալ հայերին: Հայերեն թարգմանությամ լույս է տեսել նրա` «Քեզ հետ է ուրախանում սիրտս» փաստագեղարվեստական վեպը, որն արդեն թարգմանվել է մի քանի լեզուներով: Նշենք, որ այդ գրքից հետո Քեմալ Յալչընը հեղինակել է նս երկու գիրք, որոնք ունեն նույնանման ովանդակություն ն ուղղակի կամ անուղղակի վերա երվում են Հայոց ցեղասպանությանն ու իսլամացած հայերին: Վերջերս մեր խնդրանքով գրողը հարցազրույց է տվել «Հանրապետական» ամսագրին, որը ներկայացնում ենք ստորն:

Հարց – Մեծարգո պարոն Յալչըն, հայ ընթերցողները «Քեզնով է ուրախանում սիրտս» գրքի շնորհիվ արդեն ծանոթ են Ձեզ: Հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչու եք ընտրել հատկապես հայկական թեմատիկան:

Պատ. – Շատ ընթերցողներ հարցնում են. «Դու հայկական ծագո՞ւմ ունես ն դրա՞ համար ես արդյոք հայերին վերա երվող գրքեր գրում»: Այսպիսի հարցերին միշտ նույն պատասխանն եմ տվել ն այժմ Ձեր հարցին էլ եմ նույն պատասխանը տալիս: Ես թուրք ծնողների, սուննի մուսուլման ընտանիքի զավակ եմ: Ինչքան որ ես գիտեմ` իմ ազգ ու տակում հայ կամ էլ քրիստոնյա, գրիգորյան հավատքի ազգական չունեմ: Հայերի հետ պատահած մեծ աղետը, Անատոլիայի հույների ապրած աղետը, ցավն ուսումնասիրելու, պատմական ճշմարտություններն ի հայտ հանելու ն գրելու համար ավական է լինել խղճի տեր մարդ: Ես նախ ն առաջ որպես մարդ եմ ուսումնասիրել այս թեմաներն ու գրել, գրքեր հրատարակել: Ես նախնական, միջնակարգ ն արձրագույն կրթությունս Թուրքիայում եմ ստացել: Թուրքական ազգային կրթության սկզ ունքների համաձայն գրված պատմության դասագրքերն եմ կարդացել: Ոչ միջնակարգ դպրոցում ն ոչ էլ ուհում հայերի, ասորիների, հույների ն մյուս ոչ մուսուլման ժողովուրդների հետ պատահած աղետների մասին չեմ կարդացել: Պատմության դասերի ժամանակ մեզ ասվում էր. «Օսմանցիների հացը ուտող հայերը ն հույները Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրությանը թիկունքից հարվածեցին, դավաճանեցին: Օսմանցիներն էլ` իրավացի լինելով, նրանց անհրաժեշտ պատասխանը տվեցին»: Ոչ միայն ոչ մուսուլման ժողովուրդների գոյության, այլն ալնիների, քըզըլ աշների, քրդերի գոյության մասին անգամ կարգին չգիտեինք: Ես դպրոցներում ձնավորվել էի հետնյալ գաղափարով. «Թուրքը ացի թուրքից ուրիշ արեկամ չունի»: Դպրոցական կյանքից, դասերից դուրս իմ կարդացած գրքերի շնորհիվ սկսեցի իմանալ ճշմարտությունները: Համալսարանական տարիներին ն դրանից հետո չնայած հարում էի ձախակողմյան շարժումներին, սակայն այս հարցերով շատ չէի հետաքրքրվում: Մենք գոչում էինք. «Բոլոր երկրների անվորներ ն ճնշվող ժողովուրդներ, միացե՛ք», Վիետնամի,

Հարավային Աֆրիկայի, Պաղեստինի, Լատինական Ամերիկայի ժողովուրդների ազատագրության համար գրում-կարդում էինք, սակայն օրինակ, Ստամ ուլի Քումքափը թաղամասի ուսանողական հանրակացարանի (ուր երկու տարի մնացել եմ) անմիջապես կողքին ապրող հայերի գոյության մասին տեղյակ չէինք, համենայնդեպս` ես: Եր 1980թ. սեպտեմ երի 12-ի զինվորական հեղաշրջումից հետո եկա Գերմանիա, սկսեցի ազատվել այդ միակողմանի, սխալ գաղափարներից: Եվ այս հարցում ինձ վրա ամենամեծ ազդեցություն ունեցած մարդը Մելինե անունով թուրքերենի ուսուցչուհին էր, որի հետ ես ծանոթացա ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացների ժամանակ: Հայազգի Մելինեն մեզ` թուրքերենի ուսուցիչներիս, սովորեցնում էր Գերմանիայում թուրքերեն դասավանդելու առանձնահատկությունները: Դասընթացների ընթացքում իմ ն Մելինեի միջն ջերմ արեկամություն ձնավորվեց, ես սկսեցի հետաքրքրվել Մելինեի կյանքով, նրա անցյալով: Եր ուսումնասիրում էի Մելինեի կյանքը, հասկացա, որ նրա ապրած ցավն իրականում հայերի ապրած ցավերի միայն մի կաթիլն է: «Քեզնով է ուրախանում սիրտս» փաստագրական վեպս 1994–2000թթ. ընթացքում իմ արած ուսումնասիրությունների արդյունքն է: Մինչ օրս այն թարգմանվել է ութ լեզվով: Ես կիսում եմ հայ ազգի ցավերը ն դրանք համարում նան իմը: Հարց – Վերջին ժամանակներս ավելի շատ է քննարկվում Թուրքիայում ապրող ծպտյալ կամ իսլամացած հայերի խնդիրը: Ըստ Ձեզ` սա ինչի՞ հետ է կապված: Պատ. – Թուրքիայում վերջին 10-15 տարիներին սկսել են տա ուները քանդվել: Լույս տեսան ն շարունակում են տպագրվել մեծ թվով հետազոտություններ, վեպեր, որոնք չեն արտահայտում պաշտոնական պատմագրության տեսակետները: Ինչքան շատ է քննարկվում ինքնության հարցը, այնքան ավելի շատ մարդ է սկսում ուսումնասիրել, փնտրել իր արմատները, ցեղը, ինքնությունը: Ֆեթհիյե

Չեթինի նման մարդիկ իրենց ցեղի, ընտանիքի մասնավոր պատմությունը գրեցին, հրատարակեցին: Այս տիպի գրքերը գնալով ավելանում են: Սակայն, պետական համապատասխան կառույցները հենց սկզ ից ի վեր հետնել ն հետնում են ծպտյալ հայերին, հավատափոխներին, իսլամացած հայերին, ասորիներին, հույներին: Վերջերս թերթերը գրել էին, որ 1980թ. հեղաշրջումից անմիջապես հետո զինվորական խունտայի ներկայացուցիչները մի հրաման էին արձակել, որը պահանջում էր հետնյալը. «Ձեր թաղամասի, շրջապատի հայերին, հույներին ուսումնասիրեք ն հսկողության տակ վերցրեք»: Եվ Թուրքական պատմական ընկերության նախագահի հայտարարությունը, թե «իսլամացված, կրոնափոխված հայերի անունները, տվյալները անուն առ անուն, հայտնի են, ն նրանց ցուցակը ձեռքումս է»` ոչ այլ ինչ է, քան պետության գաղտնի ծառայությունների երկար ժամանակ ի վեր կատարած աշխատանքի պաշտոնական ացահայտում: Այս հայտարարությունն իրականում սպառնալիք էր ծպտյալ կամ ացահայտ հայ քաղաքացիների նկատմամ , որոնք ապրում են Թուրքիայում կամ էլ արտասահմանում: Հարց – Ինչպես հայտնի է, Եվրոպայում էլ Թուրքիայից արտագաղթած ծպտյալ ն իսլամացած հայեր կան: Նրանց մասին մանրամասն կարո՞ղ եք պատմել: Պատ. – ճիշտ է, Եվրոպայում Թուրքիայից արտագաղթած իսլամացած հայեր կան, սակայն ես նրանց հստակ թիվը չգիտեմ: Այս հարցում Գերմանիայի հայ համայնքն ավելի մանրամասն տվյալներ կարող է տալ: Հարց – Իսկ Եվրոպայում ծպտյալ հայերը շարունակո՞ւմ են իրենց ինքնությունը թաքցնել: Պատ. – Իմ հետազոտությունների ընթացքում շատ իսլամացած, ծպտյալ հայեր կամ էլ, այսպես կոչված,

«մերոնք», 1 որոնք ազգականներ, մերձավորներ ունեն Թուրքիայում, պատմել են, որ նույնիսկ Գերմանիայում նրանք ստիպված են եղել երկար ժամանակ իրենց ինքնությունը թաքցնել: Շատ հայեր դեռ վախենում են, որ Ստամ ուլի, Անատոլիայի իրենց մերձավորի, եղ որ, ընտանիքի հետ կարող է փորձանք պատահել: Այս վախի պատճառով էլ նրանք լռում են, թաքցնում իրենց իրական ինքնությունը: Այս վախը ոչ միայն Եվրոպայում ապրող թուրքահայերի շրջանում է տարածված, այլն դեռ առկա է նույնիսկ հեռավոր Արգենտինայում ապրող որոշ թուրքահայերի շրջանում: Հարց – Եվրոպայի ծպտյալ հայերն իրենց որպես հայ համարո՞ւմ են, կա՞ն արդյոք կրոնադարձության դեպքեր, ներքին ամուսնությունները դեռ պահպանվո՞ւմ են: Պատ. – Ծպտյալ հայերի շրջանում, լինի Թուրքիայում թե Եվրոպայում, կան քրիստոնեության վերադարձողներ: Ես ճանաչում եմ մարդկանց, որոնք նույնիսկ 40 տարեկանից հետո կնքվել են: Ծպտյալ հայերի շրջանում ներկայումս էլ դեռնս գերակշիռ թիվ են կազմում ներքին ամուսնությունները: Հարց – Ինչպիսի՞ն են Եվրոպայի ծպտյալ հայերի հարա երություններն այնտեղի մյուս հայերի հետ: Պատ. – Ես նկատել եմ, որ Թուրքիայի հայերի ն Հայաստանի հայերի միջն մտածելակերպի, քաղաքական հայացքների, դիրքորոշման ն կենսաձնի տեսանկյունից որոշ տար երություններ կան: Սակայն սրա չափերը, ընդգրկումը չեմ ուսումնասիրել ն քննել: Ես կարծում եմ, որ այս հարցերում հայկական համայնքները, կուսակցությունները ն կազմակերպություններն ավելի շատ տեղեկությունների են տիրապետում: «Մերոնք»-ը կամ թուրքերեն biziոkiհeո-ը այն անվանումն է, որով ծպտյալ հայերը կոչում են իրենք իրենց, ն սա արվում է նան անվտանգության նկատառումներից ելնելով (Ռ. Մ.):

Հարց – Թուրք որոշ գիտնականներ ծպտյալ ն իսլամացած հայերին համարում են սպառնալիք Թուրքիայի համար: Այս մասին ի՞նչ եք մտածում: Պատ. – Ես ընդհանրապես չեմ կարծում, թե ռնությամ , վախով կրոնը փոխած, իրական ինքնությունը թաքցրած մարդիկ Թուրքիայի համար սպառնալիք են: Այն մարդը միայն, ով կարողանում է ազատորեն պահպանել իր ինքնությունը, կարող է իսկապես սիրել այն պետությունը, երկիրը, որտեղ նա ապրում է: Այն հասարակությունում, որտեղ խաղաղության մշակույթը կյանքի է կոչվել, կրոնական, լեզվական, մշակութային տար երությունները վերածվում են հարստության աղ յուրի: Կարճ ասած` մի մրգով այգի չի լինում: Ես այս իրականությունը հասկացել եմ` ապրելով Գերմանիայում որպես թուրք փոքրամասնության ներկայացուցիչ: Եվրոպայում փոքրամասնություններին տրված ն օրենքներով երաշխավորված իրավունքները Եվրամիությանն անդամակցել ցանկացող Թուրքիայում էլ կարող են կյանքի կոչվել: Ահա, այդ ժամանակ Թուրքիան ոլորովին այլ Թուրքիա կարող է դառնալ: Հարց – Մտածո՞ւմ եք արդյոք այս թեմայով նոր գրքեր գրել: Պատ. – Ես «Պահ տված օժիտը» փաստագրական վեպով 1998թ. ստացել եմ Ա դի Իփեքչիի անվան Բարեկամության ն խաղաղության հատուկ մրցանակ, իսկ 1999թ.` Թուրքիա–Հունաստան արեկամության ն խաղաղության մրցանակ: Այս մրցանակներն ինձ պարտավորեցնում են Թուրքիայում ն աշխարհում խաղաղության ու արեկամության զարգացման համար ավելի շատ աշխատել, ավելի շատ գրել: Եվ վերջում ես շատ մեծ շնորհակալություն եմ հայտնում Ձեզ` իմ մտքերն արտահայտելու հնարավորություն տալու համար: Օգտագործելով այս

առիթը` սիրով ն հարգանքով ողջունում եմ իմ հայ ընթերցողներին: Զրույցը վարեց Ռու են Մելքոնյանը

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 10, 2007

ՎԵՐԱՊՐԱԾ ՀԱՅԵՐ.

էՐՄԵՆԻ ՎԱՐԹՈ ԱՇԻՐԵԹԸ

Հայոց ցեղասպանությունը պատճառ է դարձել ոչ միայն 1500000 հայերի նաջնջման, հազարավորների ռնի իսլամացման, այլն անձնական ն ընտանեկան ազմաթիվ ող երգությունների: Ինքնապահպանման ն ապրելու նազդը մղել է հայերին նան անհավանական քայլերի: Այդպիսի ազմաթիվ օրինակներից է էրմենի Վարթո աշիրեթ անվամ հայկական մի գերդաստանի պատմությունը. 1 նրանք կարողացել են ծանրագույն պայմաններում վերապրել, ն նրանց գոյության փաստն անգամ տասնամյակներ շարունակ հայտնի չի եղել: Հայոց ցեղասպանության ժամանակ աքսորվել է նան Ջիզրե գավառում նակվող հայկական Վարթո ցեղախում ը, որը եղել է ավական ազմամարդ ն հարուստ: ճանապարհին ենթարկվելով հարձակման` ցեղախմ ի հինգ ընտանիքներ փախչում ն ապաստան են գտնում հայտնի Ջուդի սարում: 2 Այս ընտանիքներից մեկը կոչվել է «Մալա Վարթո», այսինքն` Վարթոյի տուն: Լեռան վրա ապաստանած ցեղախում ը շուրջ 25 տարի արտաքին աշխարհից ինքնամեկուսացված ապրել է այնտեղ` տեղյակ չլինելով, թե այդ տարիներին ինչեր են կատարվել Թուրքիայում ն ընդհանրապես աշխարհում: Անգամ չեն իմացել, որ փլուզված Օսմանյան կայսրության փոխարեն ձնավորվել է Թուրքիայի հանրապետություն: Ցեղախում ը զ աղվել է անասնապահությամ ն ացառապես ներքին ամուսնություններով շարունակել է ազմանալ: Հետզհետե Վարթո ցեղախում ը յուրացրել է քրդական կենսակերպը, սկսել հագնվել քրդական տարազով, խոսել ացառապես Որպես հիմնական աղ յուր օգտագործել ենք Ռըդվան Աքարի` թուրքական «Թեմփո» հանդեսում (25.01.2007) տպագրված «Ջուդիցի Ռաքելի հեքիաթը» հոդվածը: Ջուդի լեռը գտնվում է ներկայիս Թուրքիայի հարավ-արեւելքում, պատմական Կորդվաց աշխարհում. արձրությունը` 2089 մ:

քրդերեն, սակայն այս ամենով հանդերձ խստորեն պահպանել է ցեղային կյանքի ներփակ նույթը` մասնավորապես ներքին ամուսնությունները, ինչը հնարավորություն է տվել նրանց գոնե էթնիկապես չձուլվել քրդերի հետ: Հետաքրքիր է, որ նրանք եղել են ծայրահեղ կրոնասեր ն ձգտել ամեն կերպ պահպանել ու շարունակել քրիստոնեական սովորույթները: Չնայած քրդախոս Վարթո աշիրեթի հայերն իրենց մայրենիով միայն մի քանի առ են հիշել ն անգամ քրդերեն աղոթել, սակայն ամուսնությունների ժամանակ հրավիրել են հարնան գյուղերի թեկուզ ասորի, նեստորական, քելդանի քահանաներին, որոնք կատարել են պսակի քրիստոնեական արարողությունը: Քրդախոս այս հայերը տասնամյակներ շարունակ ապրելով սարերում, այնուհետն քրդական միջավայրում` պահպանել են էթնիկ ինքնագիտակցությունը ն հստակ գիտակցել իրենց տար երությունը շրջապատող քրդերից: Կրոնական ինքնագիտակցության կարնոր ն խոսուն ցուցանիշ կարող է համարվել այն, որ նրանք այցելել են հարնան քելդանիքրիստոնեական Հասանա գյուղի եկեղեցի, մահացածներին նույնպես թաղել այդ գյուղի գերեզմանատանը: Նրանք նան սերտ շփման մեջ են եղել Հասանա գյուղի քրիստոնյա քելդանի նակիչների հետ, ն ներքին ամուսնությունները խախտելու միակ օրինակն այնտեղից երված հարսներն են եղել: Ցեղասպանությունից շուրջ երեք տասնամյակ հետո միայն հայկական ցեղախում ը համարձակվել է իջնել սարից ն ականատես եղել, որ իրենց նախկին հողերին տիրացել են քրդերը: Տասնամյակներ հետո Վարթո ցեղախմ ի գոյության փաստն իմացվել է նան Ստամ ուլի հայկական համայնքում, ն Հրանտ Գյուզելյան քահանան այցելել է ցեղապետ Սիյամենթ Յաղ ասանին: Երկար ընդմիջումից հետո սա այդ վերապրած հայերի առաջին հանդիպումն է եղել հայ հոգնորականի հետ, ն նրա այցի շնորհիվ հայկական ցեղախում ը տեղեկացել է, որ Թուրքիայում, ացի իրենցից, դեռ

կան քրիստոնյա հայեր: Քահանա Գյուզելյանն առաջարկել է ցեղապետ Սիյամենթին` աշիրեթի երեխաներին սովորելու ուղարկել Ստամ ուլ, որտեղ նրանք հայ-քրիստոնեական կրթություն կստանային: Վարթոյի ցեղապետ Սիյամենթ Յաղ ասանն ունեցել է 13 երեխա, ն կնոջ` Դելալի մահից հետո նրանք դժվարին ու խնամքի կարոտ վիճակում են եղել: Բացի այդ, ինչպես նշեցինք, Վարթո աշիրեթը եղել է չափազանց կրոնասեր, նույնիսկ երեխաները շատ հաճախ անվանակոչվել են Սուր գրքում հանդիպող անուններով, ն հայ հոգնորականի առաջարկը` երեխաներին կրթություն տալու հետ կապված, մեծ սիրով է ընդունվել: Ցեղապետ Յաղ ասանը առաջինն է օրինակ ծառայել իր ցեղակիցների առջն ն համաձայնվել Ստամ ուլ ուղարկել իր 9 տարեկան աղջկան` Ռաքելին: Այս օրինակին հետնել են նան ցեղախմ ի մյուս անդամները, ն քրդախոս շուրջ 25 երեխաներ ուղարկվել են Թուզլայի հայկական որ անոց: Մայրենին սովորելու ն արմատներին վերադառնալու համար Ստամ ուլ մեկնած ցեղապետ Սիյամենթ Յաղ ասանի աղջիկը հետագայում դառնում է Հրանտ Դինքի կինը` Ռաքել Դինքը: Որ անոցում Վարթո ցեղախմ ի երեխաները ազմակողմանի կրթություն են ստանում, սակայն, այնուամենայնիվ, նրանց ն որ անոցի այլ հայ երեխաների միջն սկզ նական շրջանում ձնավորվում է խորթության ու օտարության մթնոլորտ, որը նականա ար կապված էր նան նրանց ապրած միջավայրի մշակութային տար երությունների հետ: Որ անոցում ուսումն ավարտելուց հետո Վարթո ցեղախմ ի 25 երեխաներն արդեն չեն ցանկանում վերադառնալ գյուղ, ն ցեղապետ Սիյամենթի գլխավորությամ աշիրեթը որոշում է ընդունում տեղափոխվել Ստամ ուլ: Մեր կարծիքով` այս հարցում զգալի դեր են ունեցել նան Վարթո ցեղախմ ի հայերի ն նրանց հողերը ռնագրաված քրդերի միջն շարունակական ախումները, ինչպես նան ազգային-կրոնական ինքնությունը շարունակելու համար աննպաստ պայմանները: Այսպես, 1978թ. շուրջ 500 հոգանոց էրմենի

Վարթո աշիրեթը տեղափոխվում է Ստամ ուլ: Հայկական համայնքը նրանց ամեն կերպ աջակցություն է ցույց տալիս, պատրիարքարանի ն հայ գործարարների ջանքերով նրանք տեղավորվում են աշխատանքի տար եր ոլորտներում: Սակայն, ուշագրավ է, որ անգամ Ստամ ուլում Վարթո աշիրեթը չի փոխում իր ներցեղային սովորույթները, այդ թվում ն ներքին ամուսնությունները: Նրանց այս սկզ ունքը կտրուկ կերպով արտահայտվում է նան այն ժամանակ, եր Հրանտ Դինքը ցանկություն է հայտնում ամուսնանալ Ռաքելի հետ, որին ճանաչել է դեռնս որ անոցից: Վարթո ցեղի երիտասարդները սպառնում են Դինքին ն պահանջում հրաժարվել իր այդ մտքից: Հարցը կարգավորվում է միայն այն ժամանակվա Հայոց պատրիարք Շնորհք Գալուստյանի արձր միջամտությամ : Նա անձամ է ցեղապետ Սիյամենթից ուզում աղջկա ձեռքը, ն կրոնասեր հայրը չի կարողանում մերժել արձրաստիճան հոգնորականին: 1980-ական թվականների սկզ ին Թուրքիայում թեժանում է ազգային-կրոնական փոքրամասնությունների դեմ թշնամանքի ն հալածանքի մթնոլորտը, որն ավելի ընդգծված է զգացվում հայերի նկատմամ ` կապված նան ԱՍԱԼԱ-ի գործողությունների հետ: Հայ առն ընկալվում էր որպես հայհոյանք, հայերը համարվում էին դավաճաններ, հարձակումներ էին տեղի ունենում հայկական եկեղեցիների վրա, ռում եր տեղադրվում հայկական դպրոցներում: Հալածանքների օրեցօր սաստկացող ալիքը ստիպում է վերապրած Վարթո աշիրեթին` շատ այլ հայերի նման, կրկին մտածել գոյությունը պահպանելու մասին: Ցեղի անդամների մի խում ը գաղթում է Խորհրդային Հայաստան, սակայն նրանց այստեղ ոչ թե գործ, այլ հող են տալիս, իսկ արդեն քաղաքա նակ Վարթո ցեղախմ ի հայերը չեն ցանկանում կրկին վերադառնալ հողագործության: Ի վերջո, ցեղապետ Սիյամենթ Յաղ ասանը որոշում է, որ ցեղախում ը պետք է տեղափոխվի Բելգիա, իսկ ցեղապետի որոշումը պարտադիր էր ոլորի համար: Ամ ողջ Վարթո ցեղախումը տեղափոխվում է Բելգիա, ն այսօր Թուրքիայում նրանցից

մնացել է միայն Ռաքել Դինքը: Իսկ Բելգիայում Վարթո աշիրեթի հայերը զ աղվում են դերձակությամ , չոր քիմմաքրման աշխատանքներով, մուշտակագործությամ ն ապրում են նույն թաղամասերում: Հետաքրքիր է, որ նույնիսկ Եվրոպայում նրանք կրկին պահել են ցեղային սովորույթները, մասնավորապես` ներքին ամուսնությունները: Ավելացնենք, որ Հրանտ Դինքի այրին չի խզել կապն իր ցեղակիցների հետ ն օրինակ` ներկա է գտնվել իր ոլոր եղ այրների ու քույրերի հարսանիքներին Բելգիայում, այցելում է Ջիզրեում մնացած մոր շիրմին: Իր իրական ծագման մասին Ռաքել Դինքը խոսեց նան Հրանտ Դինքի սպանության գործով դատական նիստի ժամանակ ն դիմելով դատավորին ու ներկաներին` ասաց հետնյալը. «Իմ պատմությունը սկսվում է 1915թ. մնացորդներից` էրմենի Վարթո աշիրեթից: Ես ծնվել եմ 1959թ. Շըրնաքին ենթակա, ներկայումս Յոլաղզը կոչվող գյուղում, Վարթո ցեղախմ ում: Վարթո անվանումը ծագում է իմ հոր պապի` Վարդանի անունից»: Բավական հետաքրքիր է նան, որ Վարթո աշիրեթը տարիներ շարունակ պայքարել է իրենց հողերը զավթած քրդերի դեմ, ն ներկայումս էլ դատական գործերը շարունակվում են: Ինչպես նշում է Ռաքել Դինքը, իր հայրը` ցեղապետ Սիյամենթը, 2004թ. Բրյուսելում մահվան մահճում իր երեխաներից պահանջել է, որ նրանք շարունակեն հետամուտ լինել իրենց հողերը վերադարձնելու գործին: Մեզ համար ցավալի, սակայն, անշուշտ, հետաքրքիր երնույթ է նան այն, թե ընդհանրապես ինչպես է հնարավոր, որ հայերի նման ազմադարյա արձր մշակույթի ն քաղաքակրթության տեր ժողովուրդն ընդունել է իրենից անհամեմատ ավելի ցածր մշակութային հարթության վրա գտնվող քրդերի կենսակերպը, լեզուն ն այլն: Այս երնույթն ուղղակի ն անուղղակի կերպով արտահայտված է նան աշիրեթային կենսակերպով ապրող, քրդախոս հայկական Վարթո ցեղախմ ի մոտ: Այս հարցի առնչությամ վերջերս շատ ուշագրավ տեսակետ է հայտնել հայտնի արնելագետ,

պրոֆեսոր Գառնիկ Ասատրյանը, համաձայն որի. «Եր եկվոր էթնոսը` անկախ իր մշակութային մակարդակից, ձեռք է երում ռազմական նշանակություն, նրա լեզուն, կենսակերպը դառնում են գերիշխող, ն տեղի մշակութային նակչությունը սկսում է հարմարվել այդ նոր տարերքին»: Այսինքն, կարելի է եզրակացնել, որ համապատասխան միջավայրում ռազմիկ տարրի լեզուն, կենսակերպը համարվում են ավելի հարգի ն պատճառ դառնում այլ ազգերի` նրանց նմանվելու ցանկության: Սա, մեր կարծիքով, ունի նան հստակ ընդգծված հոգե անական կողմ, այն է` պատկանել կամ նմանվել իշխող, ուժեղ ազգին: Ինչնէ, հայկական Վարթո աշիրեթի ոչ միայն գոյության, այլն էթնիկ-կրոնական ինքնագիտակցության պահպանման ու շարունակման փաստը տեղիք է տալիս մեկ անգամ նս խորհել ուծացման տար եր մակարդակներում գտնվող հայերին շրջապատող միջավայրի կարնորության մասին: Ռաքել Յաղ ասանը, եթե մնար քրդերով շրջապատված միջավայրում, լավագույն դեպքում դառնալու էր քրդախոս ն մեծ մասամ քրդական կենսակերպի ու մշակույթի կրող հայ ն այն էլ իր ցեղախմ ի որդեգրած կյանքի ներփակ նույթի շնորհիվ: Հայկական միջավայրի ազդեցությամ նա կարողացավ լիարժեք վերագտնել իր արմատները ն դառնալ հայ կին, հայ մայր Ռաքել Դինքը: Ռու են Մելքոնյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 2, 2008

ՆԵՐՔԻՆ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹԸ

ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ԾՊՏՅԱԼ ՀԱՅԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Թուրքիայի իսլամացված հայության մեջ, էթնիկ ինքնագիտակցության մակարդակով, հստակ առանձնանում է ծպտյալ հայերի խում ը, որն ի տար երություն իսլամացված հայերի այլ խմ երի` ձգտում է պահել նան ազգային նկարագիրը: Այս խում ն է, որ գաղտնի շարունակում է պահպանել ն կիրառել ազգային, կրոնական սովորույթների շատ տարրեր: Ավելորդ չէ նշել, որ տար եր տարիներին արձանագրված կրոնադարձության (քրիստոնեություն վերընդունելու) դեպքերը առավելապես արձանագրվել են հենց այս խմ ին պատկանողների շրջանում: Ուշագրավ է ն, միննույն ժամանակ, շատ կարնոր, որ այս խմ ի հայերի ընտանեկան կենցաղում նս պահպանվել են էթնիկ ինքնագիտակցության հետաքրքիր դրսնորումներ, որոնցից կուզենայինք առանձնացնել ներքին ամուսնությունների սովորույթը: Ծպտյալ հայերն արտաքուստ մուսուլման ներկայանալով` ոչ միայն գաղտնի շարունակում են ազգային-կրոնական որոշ սովորույթներ, այլն ձգտում են ամուսնանալ իրենց նման ծպտյալ հայերի հետ: Ընդ որում` ներքին ամուսնությունների ժամանակ երկրորդ պլան են մղվում տարիքային, դասակարգային, սոցիալական ն այլ խոչընդոտներ, ացի այդ, դրանք հիմնականում նպաստում են ծպտյալ հայերի կյանքի ներփակ նույթի շարունակմանը: Ներքին ամուսնությունների ինստիտուտը ենթադրում է նան ծպտյալ հայերի շրջանում որոշակի ցանցի առկայություն, որը թույլ է տալիս նրանց, թեկուզ հեռակա, ճանաչել միմյանց: Եր եմն այս վարկածի օգտին է խոսում նան ներքին ամուսնությունների աշխարհագրությունը, եր ավական հեռու գյուղերի նակիչներ ամուսնանում են իրար հետ: Որոշակի փաստեր կան, որոնք թույլ են տալիս եզրակացնել, որ հատկապես ինքնա ացահայտված ն կրոնադարձված ծպտյալ հայերի շրջանում արձանագրվում են նան

ացահայտ հայերի հետ ամուսնություններ: Նման օրինակներից է ադըյամանցի Սադըք Բաքըրջըօղլուն, որն ապրելով Ստամ ուլում` պաշտոնապես կրոնադարձվել է, ընդունելով իր պապերի կրոնը` քրիստոնեությունը, ն ամուսնացել հայաստանցի մի աղջկա հետ, իսկ որդուն ուղարկել հայկական դպրոց: Ծպտյալ հայերի մեջ տարածված ներքին ամուսնությունների սովորույթի ն փոխադարձ ճանաչման հնարավոր ցանցի գոյության որոշ փաստերի ենք հանդիպում նան հայկական թեմատիկայով գրված ժամանակակից թուրքական գրականության մեջ: Օրինակ, գերմանա նակ թուրք գրող Քեմալ Յալչընի «Քեզնով է ուրախանում սիրտս» փաստա-գեղարվեստական գրքում քյահթացի ծպտյալ հայի զավակ, Գերմանիայում նակվող Հաջը Ի րահիմը, խոսելով ներքին ամուսնությունների մասին, ասում է. «Մեզ մոտ ամուսնությունը միշտ «մերոնց» (ծպտյալ հայերի) միջն է լինում: Դուրս ոչ աղջիկ ենք տալիս, ոչ էլ դրսից աղջիկ ենք առնում, որովհետն դրսից եկած հարսը կարող է «մերոնց» գաղտնիքներն իմանալ»: Իսկ եր նրանց դրացի քուրդը խնդրել է Հաջը Ի րահիմի քրոջ ձեռքը, նրա հայրը մերժել է, սակայն վախենալով, որ կարող են աղջկան փախցնել, ամուսնացրել է «մերոնցից» ճաղատ, տգեղ, աղքատ ն որ մի հովվի հետ: Քեմալ Յալչընի նույն գրքում ծպտյալ հայուհի Սուլթան Բաքըրջըգիլը պատմում է, որ իր պապը չորս տղաներին էլ ամուսնացրել է ծպտյալ հայերի հետ, իսկ 12ամյա աղջկան, վախենալով, որ քրդերը կփախցնեն, ամուսնացրել է 30-ամյա ծպտյալ հայի հետ, դրանով իսկ, ըստ իրեն, փրկել աղջկան: Այս ն նմանատիպ այլ օրինակներ հաստատում են վերոնշյալ այն պնդումը, որ ծպտյալ հայերի ներքին ամուսնությունների ժամանակ տարիքային, դասակարգային, սոցիալական ն այլ խոչընդոտներն անտեսվում կամ երկրորդական են համարվում: Պատահական չէ, որ ծպտյալ հայերի շրջանում տարածված ներքին ամուսնությունների սովորույթը գրավել է

նան թուրք գիտնականների հետաքրքրությունը: Նրանք այդ հարցն ուսումնասիրել են` ունենալով ազմաթիվ հնարավորություններ ն փաստեր: Մանրակրկիտ հետազոտելով կրոնադարձված հայերի տոհմածառերը` նրանք ի հայտ են երում փաստեր, որոնք ապացուցում են, որ շատ հաճախ ն, իհարկե, ոչ պատահա ար ամուսնություններ են տեղի ունենում ծպտյալ հայերի սերունդների միջն: Ծպտյալ հայերի ներքին ամուսնությունների մասին թուրքական աղ յուրներում հանդիպած օրինակներից մեջ երենք մի քանիսը. 1. Ծպտյալ հայ Չեթին Բոզքայան (ծնվ. 1923թ©), որը 1990թ. 67 տարեկանում կրոնադարձվել է` ընդունելով քրիստոնեություն, ամուսնացած է հայուհի Շաքե Բոզքայայի հետ: Ներկայացված է նան նրանց տոհմածառը, որտեղից պարզվում է, որ նրանց ծնողները ծագումով հայեր են: Ավելին, նրանց որդին` Գյուլա Արփադ Բոզքայան նս 1990թ. 29 տարեկանում վերընդունում է քրիստոնեություն: Հետաքրքիր է, որ Գյուլա Արփադ Բոզքայան ամուսնանում է 1967թ. ծնված Նարգիզ Բոզքայայի հետ, որի ծնողները նույնպես ծագումով հայեր են: Նարգիզ Բոզքայան նս 1996թ. վերընդունում է քրիստոնեություն: 2. Ահմեթ Քարաքուշի, որի ծնողները հայեր են եղել, կինը` Տիգրանուհին ն որդին` Պերճը, 1986թ. դատարանի որոշմամ վերադառնում են քրիստոնեության: 1989թ. կրոնադարձվում է նան Ահմեթ ն Տիգրանուհի Քարաքուշների աղջիկը` Ֆաթման, իսկ նրանց մյուս չորս երեխաները մնում են մուսուլման: Սակայն, այդ մուսուլման մնացած երեխաներից մեկը` Ջեմիլեն, ամուսնանում է 1959թ. ծնված Աթափ Քա եի հետ, որի ծնողները սասունցի հայեր են` Սահակն ու Մարիամը: Հետաքրքիրն այն է, որ այս զույգն իրենց տասներեք երեխաներին գրանցում է որպես քրիստոնյաներ: 3. 1966թ. քրիստոնեություն ընդունած ն 1967թ. հայ քրիստոնյա Անդրանիկ Չաքըջըի հետ ամուսնացած Ֆիդան Դեմիրի ծնողները նույնպես ունեն հայկական ծագում, ավելին` աղ յուրում ներկայացված են նան նրա հորական

տատի ու պապի անունները` Մանուկ ն Մարիամ: 1996թ. Ֆիդան Դեմիրն անվանափոխվում է` ընդունելով Սեդա անունը, իսկ երեխաներին` Թալինին ն Արային, գրանցում որպես քրիստոնյաներ: Թուրքական աղ յուրները նշում են, որ Ֆիդան Դեմիրի քույրերը` էմինեն ն Այշեն, համապատասխանա ար 1962 ն 1990թթ. ընդունում են քրիստոնեություն: 4. Ծպտյալ հայի որդի Դավիթ Թաշդեմիրը 1955թ. հրաժարվելով իսլամից` ընդունել է քրիստոնեություն: Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները, Դավթի ծնողները Մուսթաֆան ն Ֆադիմն են, սակայն հոր ծնողների անուններն են Արթին (Հարություն) ն Սր ուկ, իսկ մոր ծնողների` Առաքել ն Մարիամ: Դավիթ Թաշդեմիրն ամուսնացել է հայ քրիստոնյա Սաթենիկ Թաշդեմիրի հետ, իսկ Դավթի երկու եղ այրները` ծպտյալ հայեր Հայրիյեի (որի ծնողներն են Հովսեփը ն Լուսինեն) ն Հաթիջեի (որի ծնողները Կիրակոսը ն Աննան են): Դավթի երրորդ եղ այրն ամուսնացել է հայ քրիստոնյա Սր ուկի հետ: Դավիթ Թաշդեմիրի զարմիկներից Գուլյա Թաշդեմիրը 1992թ., 66 տարեկանում, Սարգիս Թաշդեմիրը 1982թ., 48 տարեկանում, էլմաս Թաշդեմիրը 1977թ., 33 տարեկանում, վերադարձել են իրենց նախնիների կրոնին ն ընդունել քրիստոնեություն: Դավիթ Թաշդեմիրի մյուս եղ այրները, զարմիկները դեռնս շարունակում են գրանցված մնալ որպես մուսուլման: 5. Թունջելիի (Դերսիմ) Այդընլըք գյուղի նակիչ, ծպտյալ հայ (շրջապատում որպես ալնի ներկայացող), 1944թ. ծնված Ազիզ Չելիքը 1972թ. փոխում է իր կրոնը` ընդունելով քրիստոնեություն, միաժամանակ վերցնում է նան Սարգիս անունը: Սարգիս Չելիքը ամուսնանում է 1949թ. Արա կիրում ծնված հայ քրիստոնյա Բյուլ յուլ Յըլընջըօղլուի հետ: Նրանց երկու տղաներն էլ` 1972թ. ծնված Սնան Չելիքը ն 1977թ. ծնված Սավաշ Չելիքը, քրիստոնյաներ են: 6. Կրկին Թունջելիի Այդընլըք գյուղի նակիչ, շրջապատում որպես ալնի հայտնի, 1938թ. ծնված Յըլդըզ Ջանիքի նախնիները նույնպես հայեր են, իսկ նա 2004թ.

հունվարի 15-ին վերընդունել է քրիստոնեություն: Նրա որդին` 1962թ. Ստամ ուլում ծնված Մահմութը, 1992թ. ընդունում է քրիստոնեություն: 1980-ին այդ նույն քայլին է դիմում նան Յըլդըզի քույրը` Փերիհանը, անվանափոխվելով Փիրուզ: Ծպտյալ հայերի ներքին ամուսնությունների մասին տվյալների ենք հանդիպում նան Արնմտյան Հայաստան այցելած տար եր մարդկանց մոտ: Հայ ճարտարապետության պատմության մասնագետ Սամվել Կարապետյանը, անդրադառնալով այս խնդրին, նշում է. «Արնմտյան Հայաստանում մահմեդական հայերը, եթե իրենք գտնում են, որ հայ են, միշտ խնդիրներ ունեն տեղի քրդերի հետ, նույնիսկ արյունահեղության մակարդակի. քրդերը նեղվում են, որ մահմեդական հայերն իրենց աղջիկ չեն տալիս, աղջիկ վերցնում են, այց չեն տալիս»: Մենք նույնպես Արնմտյան Հայաստանում մեր հանդիպած ծպտյալ հայերի հետ զրույցներում լսել ենք ներքին ամուսնությունների մասին, սակայն այդ սկզ ունքը քրդական միջավայրում ոչ միշտ է հնարավոր պահպանել: Այն վայրերում, որտեղ քրդերի ն ծպտյալ հայերի հարա երությունները լարված են, դա ավելի հեշտ է, իսկ որտեղ նրանք ունեն նորմալ հարա երություններ, ոչ միշտ են կարողանում խուսափել խառնամուսնություններից, սակայն այստեղ նույնպես նկատելի է, որ առավելապես փորձում են աղջիկ վերցնել, այց չտալ: Ավելորդ չէ նշել, որ ներքին ամուսնությունների սովորույթը ծպտյալ հայերը փորձում են պահպանել նան Եվրոպայում, ուր արտագաղթել են նրանց ազմաթիվ ընտանիքներ: Օրինակ, հայտնի Վարթո ցեղի անդամները, ապրելով Բելգիայում, շարունակում են ներքին ամուսնությունները, սակայն եթե նախկինում ամուսնանում էին միայն ցեղակիցների հետ, ապա այժմ` ընդհանրապես հայերի: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ ներքին ամուսնությունների սովորույթը հանդիսանում է Թուրքիայի ծպտյալ հայերի ազգային ինքնագիտակցության նս մեկ

ապացույց: Սա, միննույն ժամանակ, կարնոր տար երակիչ հատկանիշ է, որով ծպտյալ հայերը տար երվում են իսլամացված հայերի այլ խմ երից: Ռու են Մելքոնյան

«Հանրապետական» ամսագիր, թիվ 5, 2008

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Երկու

խոսք

............................................................................................ 3 Հայության այլալեզու ն այլադավան որոշ խմ երի մասին ................... 5 Հայության այլալեզու ն այլադավան որոշ խմ երը Սիրիա-Լի անանում ............................................................................. 10 Հայ

էթնոկրոնական

տարրը

Արնմտյան

Հայաստանում

...................... 17 «Ծպտյալ»

հայերի

կրոնադարձությունը

............................................. 24 «Ծպտյալ» հայերի հետ կապված նոր իրողություններ ...................... 30 Քայել

Մարգարօղլուի

հարցազրույցը

................................................. 35 Արա ացած

հայեր

Թուրքիայում

......................................................... 40 Հայ

մոլոկաններ

................................................................................... 44 Գրիգոր

Աղա ալօղլուի

հարցազրույցը

Բացահայտումներ

Թուրքիայի կրոնափոխ հայերի խնդրում ............. 52

Քեմալ

Յալչընի

հարցազրույցը

........................................................... 58 Վերապրած

հայեր.

էրմենի

Վարթո

աշիրեթը

....................................... 63 Ներքին ամուսնությունների սովորույթը Թուրքիայի ծպտյալ

հայերի

................................................................... 67

շրջանում