ԱԶԳԱՅԻՆ ՏՈՆԵՐ

ԱԶԳԱՅԻՆ ՏՈՆԵՐ

(ավանդականն ու արդիականը)

Հրատարակիչ` ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Երեւան 2002թ.

---

Սույն գրքույկում, ընդհանուր գծերով, ներկայացված են Հայոց մի շարք տոներ, որոնք, գալով մեր նախաքրիստոնեական շրջանից, նշվում են նաեւ Հայ եկեղեցու կողմից։ Շարադրանքում, առավելապես, ներկա- յացված է տոների ավանդական բովանդակությունը։

Հաշվի առնելով տոների դաստիարակիչ եւ համախմբիչ նշանա- կությունը՝ հուսով ենք, որ Հայոց պետությունը եւ եկեղեցին կփորձեն վե- րակենդանացնել հազարամյակների խորքից եկող մեր ազգային տոները՝ դրանք մատուցելով նորովի, ինչպես եւ պահպանելով դրանց ավանդա- կան խորհուրդները։

Գրքույկում տեղ գտած նյութերը հրատարակության է պատրաս- տել ազգագրագետ Արմինե Սարգսյանը` «Հանրապետական» թերթում իր, ինչպես նաեւ Լուսինե Օրդուխանյանի եւ Սուսաննա Մելիքյանի հեղինա- կած հոդվածների հիման վրա։

---

ՆՈՐ ՏԱՐԻ

Ըստ հասած տվյալների, վաղնջական ժամանակներում հայերը Նոր տարին դիմավորել են մարտի 21-ին՝ գարնանային գիշերահավասա- րի օրը, ինչը պատահական չէր: Բնությունը հարություն է առնում գարնան սկզբին, այդ պատճառով հենց այդ օրն էլ հայ մարդը դարձրել է Նոր տա- րի եւ նշել ցնծալի տոնախմբությամբ, որով փառաբանել է բնության զար- թոնքը, աղերսել աստվածներին, որպեսզի տարին բերքառատ դարձնեն (այսօր էլ արիական որոշ ժողովուրդներ՝ պարսիկներ, աֆղաններ, իբրեւ տարեսկիզբ՝ ընդունում են մարտի 21-ը)։

Հայկական երկրորդ տարեգլուխը եղել է Նավասարդի 1-ը (օգոս- տոսի 11-ը): Ըստ ավանդության, Հայկ նահապետը Հայոց ձոր գավառում սպանել է բռնակալ Բելին՝ ազատություն պարգեւելով իր տոհմին ու հետ- նորդներին։ Այդ հաղթությունը ենթադրաբար տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 2492 թ. օգոստոսի 11-ին։ Օգոստոսյան տոնը հայերը կոչել են Նավասարդ, որ նշանակում է Նոր տարի:

18-րդ դարում, Սիմեոն Երեւանցի կաթողիկոսի օրոք, որպես Նոր տարվա սկիզբ՝ ընդունվեց հունվարի 1-ը (համապատասխանեցնելով քրիստոնեական մի շարք երկրներում ընդունված տարեսկզբի հետ), թեեւ նույնիսկ մինչեւ 19-րդ դ. կեսերը հայկական շատ գավառներում (Սյունիք, Արցախ, Ուտիք) Նոր տարին շարունակում էր տոնվել օգոստոսին։ Միայն 20-րդ դարի սկզբներից համընդհանուր դարձավ հունվարի 1-ը, որպես տարվա սկիզբ, տոնելը։ Նոր տարին սկսվում էր դեկտեմբերի 30-31-ին, ա- մանորյա խմորեղեն պատրաստելով։ Խմորեղենի մեջ ամենագլխավոր դերը հատկացվում էր «Տարի» հացին, որը տափակ հաց էր` երեսը զար- դարված ընկույզով, չամիչով, սերմերով ու պտուղներով, որոնք արտա- հայտում էին առատության գաղափարը։ «Տարի» հացի մեջ սովորաբար դնում էին դրամ կամ ուլունք եւ այն բաժանում ընտանիքի անդամների թվով։ Ում բաժնի մեջ ընկներ ուլունքը, ենթադրում էին, որ տան հաջողու- թյունն ու բախտավորությունն այդ տարի նրա հետ է կապված։ Մատենա- գիտական նյութերը վկայում են, որ հնում «Տարի» հացը 12 մասի է բա- ժանված եղել, իբրեւ 12 ամիսների խորհրդանշան։ Տարեհացը կտրում էին մեծ հանդիսավորությամբ` Տարեմուտի գիշերը:

Նոր տարվա սեղանի պարտադիր խմորեղենն էր նաեւ գաթան, ո- րի երեսը զարդարում էին կենդանիների պատկերներով կամ տաճարների նկարներով, հաճախ մատով փոսիկներ անելով։

Գաթայից ու «Տարի»-ից բացի, Նոր տարվա համար թխում էին զանազան ձեւավոր հացեր՝ «Ասիլ-Բասիլներ», որոնք մարդակերպ էին եւ խորհրդանշում էին բնության մեռնող ու հարություն առնող աստվածնե-

---

րին՝ Նարին, Արա Գեղեցիկին, ապա նաեւ՝ բերքի ու բարիքի հովանավոր աստվածներին: Դրանցով կատարում էին բազմապիսի գուշակություններ։ Երբեմն տղամարդուն նվիրված ծիսահացը քսակի ձեւով էին պատրաս- տում. եթե այն ուռչում էր, գուշակում էին հարստություն, եթե սմքում էր՝ հակառակը։ Նույն ձեւով պատրաստում էին «ցորենի հորեր», «հյուսքեր», «սմբակներ», «կկոց», «սղոց», «խոփ», «մատնոց», «կողպեք» եւ այլն։

Ձեւավոր հացերով ոչ միայն գուշակություններ էին անում, այլեւ շնորհավորում էին միմյանց տոնը եւ դրանցով «կաղնդում» ջուրը. նոր տարվա նախորդ գիշերը ամբողջ Հայաստանում լայնորեն տարածված էր ջուրը կաղնդելու սովորությունը։ Կես գիշերին կանայք եւ երիտասարդ տղամարդիկ իջնում էին գյուղի աղբյուրը եւ այն կաղնդում՝ շաղ տալով նրա մեջ սերմեր, պտուղներ կամ թրջելով ծիսահացերը։ Հավատում էին, որ ճիշտ կեսգիշերին ջրի տեղ աղբյուրից ոսկի է հոսում (մի պահ ընդամե- նը) եւ աշխատում էին հենց այդ պահին աղբյուրից ջուր բերել։

Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում քաջ հայտնի էր «Կա- խու», «Կախուկ» կամ «Գոտեկախի» սովորույթը, որն Արեւելյան Հայաս- տանում հայտնի էր նաեւ «Ճլոլանք» անվամբ։ Այս սովորույթի էությունն այն էր, որ երիտասարդ աղջիկներն ու պատանիները Նոր տարվա նա- խորդ գիշերը փոքրիկ խմբերով տոպրակներ, գուլպաներ կամ կողովներ ուսած շրջում էին երդիկից երդիկ եւ դրանք չվանով երդիկից ցած իջեցնե- լով՝ բարեմաղթանքի երգեր էին ասում ու շնորհավորում տնեցիներին։ Տանտիկինը պարտավոր էր լցնել տոպրակը մրգով, չիր ու չամիչով, գա- թայով։ Ի տարբերություն Հայաստանի մյուս շրջանների, Արցախում եւ Սյունիքում գոտեկախի սովորույթը հայտնի էր հակառակ տարբերակով: Այստեղ ընդունված էր ընկույզի, չոր մրգերի ու եփած հավերի շարան պատրաստել, որ կոչվում էր «Ճլոլունք» եւ հարազատների, ավելի հա- ճախ՝ խնամիների երդիկներից ցած իջեցնել: Նշանված աղջիկներն իրենց հերթին «ճլոլանք» էին իջեցնում նշանածի տան երդիկից եւ փախչում. ե- թե տանեցիներից որեւէ մեկին հաջողվում էր բռնել հարսնացուին, ապա նա պարտավորվում էր մտնել փեսացուի տունը, հյուրասիրվել եւ նոր գնալ:

Հաջորդ օրը, հունվարի 1-ին, մեծերն այցելում էին միմյանց եւ շնորհավորում խնձորով, ընկույզով ու նարինջով։ Գյուղերում տան տղա- մարդիկ պարտադիր կերպով գնում էին շնորհավորելու քահանային եւ գյուղապետին, տանելով իրենց հետ միրգ ու ըմպելիք: Շնորհավորում էին բոլորը բոլորին. քահանան՝ իր հավատացյալներին, ծնողները՝ զավակնե- րին, ուսուցիչներն` աշակերտներին եւ հակառակը, զոքանչը՝ փեսային, սկեսուրը` հարսին, միայն մի բացառությամբ` ամուսինը կնոջը չէր շնոր- հավորում եւ նվեր չէր տալիս՝ ամոթ համարելով:

Հետաքրքիր է, որ Պոնտոսի շրջանում տանտերը մի ձիթենու ճյուղ

---

էր կտրում բերում տուն, այն՝ իբրեւ կաղանդի ծառ, զարդարում կաղիննե- րով ու ընկույզներով, իսկ առավոտյան տանում էր եկեղեցի՝ քահանային օրհնել տալու: Կաղանդի ծառի այս օրինակը տոնածառի հայկական տարբերակը չէ՞ արդյոք, մանավանդ, որ հայերը ունեին ծառով տունը զարդարելու սովորույթը (Ծառզարդար-Ծաղկազարդ)։ Կամ հայոց Կա- ղանդ պապը աղերսներ չունի՞ եվրոպական Ձմեռ պապի հետ, լինելով նրա ավելի վաղ օրինակը (մասնավորապես հիշենք բարեկենդանյան դի- մակավորված, զվարճացնող անձերին կամ «Մեծ պապուկ»-ին)։

Ընդհանրապես, Նոր տարվա սեղանին պարտադիր էին յոթ տե-

սակ միրգը եւ յոթ ճաշատեսակները։

Ամանորյա սովորույթների մի մասն անմիջականորեն կապվում է կրակի, ծառերի, ջրի պաշտամունքների հետ: Հայաստանի որոշ շրջաննե- րում ընդունված էր Կաղանդի իրիկունը տան կրակարանը կամ օջախը կաղնդելու սովորությունը։ Գերանը, որը վառում էին Նոր տարվա նախորդ իրիկունը, կոչվում էր Տարեմտի քյոթուկ (Լոռիում), որի առկայծող կտոր- ները հետո թաղում էին հանդերում, որպեսզի ապահովեին բերքի առա- տությունը եւ կանխեին կորուստը։ Ավանդական սովորության համաձայն, Կաղանդի գիշերը շատերի տներում ճրագ էր վառվում «տան խերն ու պէ- րէքէթը չփախչելու համար»:

---

ՍՈՒՐԲ ԿԱՐԱՊԵՏ

Հայոց մեջ եկեղեցական սրբերի հիշատակին (Սբ. Սարգիս, Սբ. Գեւորգ) նվիրված տոներից, թերեւս, ամենամեծ շուքով կատարվում էր Սբ. Կարապետի տոնը, որի ակունքները պետք է փնտրել մեր հեթանոս անցյալում։ Ըստ եկեղեցական օրացույցի, այն նշվում էր հունվարի 15-ին՝ Հովհաննես-Կարապետի (Հովհաննես Մկրտիչ) ծննդյան օրը։

Դեռ նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանում Տարոն աշ- խարհի Իննակյան վայրը ուխտագնացության կենտրոն է եղել, որը, ինչ- պես վկայում է պատմիչ Հովհան Մամիկոնյանը, 4-րդ դարում՝ Հովհաննես Մկրտչի մասունքներն այնտեղ ամփոփելուց հետո, կապվել է վերջինիս անվան հետ։ Սբ. Կարապետը վերածվել է համահայկական սրբի, նրա կերպարը տեղ է գտել ժողովրդական էպոսում ու ասքերում։

Մարտի գնալուց առաջ Մամիկոնեից ասպետները ուխտի էին գնում Սբ. Կարապետ՝ ստանալու նրա աջակցությունը թշնամուն հաղթե- լու համար։ Մամիկոնյան քաջարի ասպետներն էլ, իրենց հերթին, վանքի անձնուրաց պահապաններն էին. մեծամեծ զոհեր էին մատուցում Սբ. Կա- րապետին, վերակառուցում էին վանքը, երբ այն տուժում էր երկրաշարժե- րից, խստորեն պատժում էին վանքը թալանողներին եւ կալվածքներ նվի- րում եկեղեցուն: Սրբի այդ ռազմական, հերոսապահպան էությունը շարու- նակվում է հետագա դարերում եւս, երբ քաջ ֆիդայիներին մարտի գնա- լուց առաջ մաղթում էին՝ «Մշո սուլթան Սբ. Կարապետ թող լինի ձեզ պա- հապան»…

Դարեր շարունակ եկեղեցին ամրագրել է սրբի մեկ այլ էություն եւս՝ նրա կնատյաց լինելը (պատճառը՝ Հովհաննես Մկրտչի գլխատումն է կնոջ քմահաճույքի պատճառով) եւ խստորեն արգելել կանանց ու աղջիկ- ների այցը նրա գերեզմանին, արգելք դրել նաեւ նրանց եկեղեցի մտնելու վրա։ Պահպանվել են առասպելներ, որ Սբ. Կարապետի վանքը մտած ու նրա գերեզմանին այցելած կանայք կամ աղջիկները սրբի կողմից պատժ- վել են։ Հովհան Մամիկոնյանը հիշատակում է հայոց նախարարներից մե- կի կնոջ` Մարիամի մահը (որն, ի դեպ, շատ բարեպաշտ ու կրոնասեր անձ- նավորություն է եղել)։ Նա պատժվում է սրբի կողմից, քանզի խախտել էր արգելքն ու մտել եկեղեցի, թեեւ մեծ զոհեր էր մատուցել ու նվերներ տվել վանքին:

Տոնի օրը, Հայաստանի զանազան վայրերից ժողովուրդն ուխտի էր գալիս Սբ. Կարապետի վանքը։ Առաջներում շատերը յոթ տարի պաս էին պահում, որից հետո ուխտի գնալով Մշո Սբ. Կարապետ, երկրպագում էին Հովհաննես Մկրտչի գերեզմանին, որ իրենց սրտերի խորհուրդն ու խնդրանքները կատարի։ Շատերն էլ խնդրում էին, որ իրենց «օխտը գոմ-

---

շի ոյժ տայ», ոմանք էլ` լարախաղացություն էին խնդրում, նվագելու ու բանաստեղծելու տաղանդ, ցավերին փարատություն եւ այլն։ Անզավակ ծնողները գոտիները դնում էին գերեզմանաքարի վրա, ջերմեռանդորեն աղոթում, որ իրենց զավակ պարգեւի: Ուխտում էին, երեխայի ծնվելու օր- վանից նրա մազերն այնքան ժամանակ չկտրել, միչեւ որ ուխտի չգնային Սբ. Կարապետի գերեզմանին, ապա այնտեղ՝ գերեզմանի վրա էլ կտրում էին։ Սրբին խնդրում էին, որ իրենց զավակներին խելք ու շնորհք տա, որ- պեսզի իրենց մահվանից հետո՝ օջախները ծխացնեն ու վառ պահեն։

Տոնի օրը ժողովուրդը մեծ տոնախմբություն էր կատարում. անց- կացվում էին խաղեր, մրցույթներ, ներկայացումներ (տոնին Մշո Սբ. Կա- րապետ էին գալիս անգամ Հայաստանի ամենահեռավոր վայրերից), n- րոնց գագաթնակետը դառնում էին աշուղների մրցությունները։ Դրանց ժամանակ ցուցադրվում էին աշուղական վարպետությունը, սրամտու- թյունը, տաղանդն ու պերճախոսությունը։

...Վաղուց, շատ վաղուց չեն բացվել Սբ. Կարապետի դռները, Տա- րոն աշխարհը վաղուց սպասում է իր օրինական տերերին, ու երանի՜ այն օրը, երբ հազարամյակներից եկող Իննակյան մեհյանների լույսը մեզ կա- ռաջնորդի դեպի Ավետյաց երկիր ու Մամիկոնյան ասպետների աճյուննե- րը հավիտենական հանգստություն կստանան:

---

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐԳԻՍ

Սբ. Սարգսի տոնը, թեեւ չի նշվել մեծ շուքով ու հանդիսություննե- րով, բայց եղել ու շարունակում է մնալ հայոց ամենասիրված տոներից մեկը։

Առաջավորաց Բարեկենդանը Զատիկից տաս շաբաթ առաջ հան- դիպած կիրակին է, որին հաջորդող յոթնյակի հինգ օրը Առաջավորաց պաս է կոչվում եւ ծոմի հետ միասին` խիստ պաս է պահվում։ Այդ յոթնյա- կի շաբաթ օրը տոնվում է Սբ. Սարգսի հիշատակը եւ ժողովուրդն էլ շատ անգամ այդ պասը կոչում է Սբ. Սարգսի պաս:

Հայկական ավանդությունների մեջ ձիավոր սրբերը շատ են. Սբ. Սարգիսը՝ ճերմակ ձիավոր է, Գեւորգը՝ տեգավոր, Թորոսը կամ Թեոդորո- սը՝ նախշուն ձիուն նստած։ Սբ. Սարգիսը երիտասարդության հովանա- վորն ու սիրո ճակատագիրը որոշողն է, եւ այդ է պատճառը, որ տոնի բո- լոր ծիսական արարողություններն ուղղված են նրան սիրաշահելուն ու նրա բարյացկամությունը վայելելուն։

Պասի օրերին արգելվում էր գլուխը լվանալ ու լվացք անել, աղ- ջիկներն ու երիտասարդները հինգ օր հրաժարվում էին սովորական կե- րակրից, գոհանալով չոր հացով, որն ուտում էին արեւամուտից հետո։ Միայն նման ժուժկալությամբ կարելի էր արժանանալ սրբի բարեգթությա- նը։ Մի շաբաթ շարունակ, բացի պաս պահելուց, երիտասարդների խո- սակցության առարկան Սբ. Սարգիսն էր։ Տարիքավոր կանայք՝ մայրերն ու տատերը պատմում էին, թե ինչպես էին իրենք տարիներ առաջ մասնակ- ցել Սբ. Սարգսի տոնին։ Պասի ուրբաթ օրը Հայաստանի բոլոր շրջաննե- րում բոված ցորենը երկանքով աղում էին, փոխինդ պատրաստում ու շա- ղելով խաղողահյութով, ճաշակում։ Երեկոյան երեխաները խմբեր էին կազմում եւ գնում տնե-տուն, բարձրանում կտուրներն ու երգեր երգում՝ դիմացը նվերներ ստանալով։ Ուրբաթ օրը պասի վերջին օրն էր եւ հարս- նացու աղջիկ ունեցող մայրերն այդ գիշեր հատուկ երգեր էին երգում։

Այդ գիշեր երիտասարդները, հատկապես աղջիկները, աղի բլիթ էին ուտում, որպեսզի երազ տեսնեն: Նրանք հավատում էին, որ Սբ. Սար- գիսն այդ գիշեր որոշում է իրենց բախտը եւ նա, ով երազում ջուր տա խմելու, լինելու է իրենց ապագա զուգընկերը։ Այդ նույն գիշերը, երբ բոլո- րը քնում էին, տանտիրուհին դռան ետեւում կամ տան կտուրին ամանով չոր փոխինդ էր դնում եւ աղոթում. «Մեռնիմ քի, ատենահաս բոզ ձիավոր, Սըփ Սարգիս, դու իգաս, քու ձիու ոտ զարկիս մեջ»։ Հավատում էին, թե այդ գիշեր Սբ. Սարգիսն սպիտակ ձիու վրա նստած փախցնում է իր հարս- նացուին՝ մի ուռումի աղջիկ։ Ծոպերով զարդարված նիզակը ձեռքին, յափնջին ուսին, նա շրջում է ողջ Հայաստանով մեկ. «Նրա ձիու պնչերից

---

ամպեր են ցայտում եւ փաթիլ-փաթիլ ձյուն անում, ոտների տրոփյունից աշխարհք թնդում, նիզակի խաղացնելուց սաստիկ բուք բարձրանում»: Նա այցելում է բոլոր հայերի տները՝ փոխինդը նայելու: Փոխինդը տեսնե- լով եւ գոհանալով, որ պահել են իր պասը, Սբ. Սարգիսը հրամայում է ձիուն՝ փոխինդի մեջ թողնել պայտի հետքը (որը երազանքների իրակա- նացման խորհրդանիշ էր դիտվում)։ Տանտիրուհին այս փոխինդից հետո խաշիլ էր եփում, որ ճաշակում էին տան բոլոր անդամները։

Շաբաթ առավոտյան տեղի էր ունենում «աղջիկ ժողվրտանքը», երբ հարսնացու աղջիկները հավաքվում էին որեւէ տեղ, միմյանց շնորհա- վորում, պատմում ու մեկնաբանում տեսած երազները։ Դրանից հետո սկսվում էր հացկերույթը։ Դա հարսնացու աղջիկների ուրախությունն էր, նրանց հանգստի տոնը, որ տեւում էր մինչեւ երեկո։ Նրանք պարում էին, երգում, կատակում։ Փեսացու տղաներն այդ օրը աշխատում էին գտնվել աղջիկների հավաքատեղիին մոտ։ Երիտասարդներից յուրաքանչյուրը ցանկանում էր տեսնել իր հարսնացուին, հանդիպել հավանած աղջկան, քանզի մեծերը, Սբ. Սարգսի տոնին, մեղմորեն էին վերաբերում այդ հան- դիպումներին:

Այդ օրը աղջիկներն ու տղաները բարձրանում էին տան կտուրը եւ փոխինդի գնդիկ կամ հաց դնելով սպասում, թե թռչունն ու՞ր կտանի այն։ Եթե տաներ ուրիշի տունը եւ սկսեր կտցել, ուրեմն՝ այնտեղից էլ հարս կամ փեսա կլիներ։ Նրանք ժամերով սպասում էին, մինչեւ որ թռչունը տաներ հացն ու փոխինդը։ Այսպես էլ ավարտվում էր Սբ. Սարգսի տոնը։

Ըստ Մ.Աբեղյանի, Սբ. Սարգիսը հողմի անձնավորումն է եւ քամու հին աստվածության ներկայացուցիչը։ Նրա հողմային բնույթը երեւում է մի քանի սովորույթներից ու զրույցներից։ Պասի ժամանակ շատ մարդիկ պոկում էին իրենց մազերը եւ աղոթելով հանձնում քամուն, հավատալով, թե սուրբը իրենց մազերի հետ կտանի նաեւ իրենց ցավերը։ Հավատում էին նաեւ, որ Սբ. Սարգիսն իր բքով կարող էր խեղդել մարդկանց, բայց ոչ հայերին, այլ հույներին ու վրացիներին, որոնք իրեն իբրեւ սրբի, չեն ճա- նաչում։ Նրա բարեգթությանը արժանանալու համար, չամուսնացած երի- տասարդ մարդիկ, հատկապես աղջիկները, շատակեր չպետք է լինեին, որպեսզի Սբ. Սարգիսը իրենց հարսանիքին բուք չբարձրացներ՝ սրա- նումն է տոնի՝ չափավորության ու ժուժկալության կոչող խորհուրդը:

Իբրեւ հողմի ոգի, Սբ. Սարգիսը նաեւ գայլերի ու կենդանակերպ ոգիների տիրակալ էր պատկերացվում։

Ժողովրդի պատկերացմամբ, Սբ. Սարգիսն ունի գեղեցիկ կերպա- րանք, նիզակ, ոսկե սաղավարտ ու ոսկե սպառազինություն. մտքի պես արագ հայտնվում է նա իր լուսաշող ձիով, երբ նեղության մեջ՝ նրան են կանչում։

---

ՏՐՆԴԵԶ

Հեթանոսական Հայաստանում այս տոնը նվիրված էր Միհր աստ- ծուն եւ անմիջականորեն կապվում էր կրակի պաշտամունքի հետ (ըստ Մ. Օրմանյանի, տոնը նվիրված է եղել Տիր աստծուն - խմբ.)։ Տոնի գլխավոր նպատակն էր կրակի միջոցով ազդել սառնամանիքների վրա եւ հմայա- կան ճանապարհով ուժեղացնել, զորացնել արեւի ջերմությունը։ Համե- մատաբար ավելի ուշ, տոնի մեջ ձեւավորվում եւ խորանում են կրակի մի- ջոցով բազմապիսի գուշակություններ անելու սովորույթները՝ կապված ցանքի ու բերքաճի, տնտեսական տարվա հաջողության, սերնդաճության գաղափարների հետ, որոնց վառ վկայությունը տոնական ուտեստում հա- տիկների եւ հատիկավոր կերակրատեսակների բացարձակ գերակշռու- թյունն է եւ, ընդհանրապես, տոնական համակարգում նորահարսի ու նո- րափեսայի խաղացած դերը:

Ըստ եկեղեցական ավանդության, տոնը կապվում է Տիրոջ ծննդից 40 օր հետո նրան կրակներով ընդառաջ գնալու գաղափարին (Հայ եկե- ղեցին այն տոնում է ստույգ փետրվարի 14-ին՝ հունվարի 6-ից 40 օր հե- տո - խմբ.), որից էլ ծագում է տոնի եկեղեցական անվանումը՝ «Տյառնըն- դառաջ»:

Տրնդեզը տոնվում էր մեծ շուքով ու հանդիսավորությամբ։ Այդ մա- սին այսպես է նշում Գ. Սրվանձտյանցը. «Հայաստանի համար ընդհանուր էր այս տօնի վսեմութիւնը. Կաղանդին կամ տարեգլխոյն այնքան հանդի- սաւոր չէ, որքան այսօր...»։ Հայաստանի բոլոր շրջաններում այն գրեթե նույնությամբ է կատարվել եւ ունեցել է իր տեղական անվանումը։

Տրնդեզի օրը, վաղ առավոտյան մեծահասակ կանայք եկեղեցուց վերադառնալուց հետո փոխինդ էին շաղախում՝ կաթով կամ ջրով եւ շա- քարով, պատրաստում փոքրիկ գլանիկներ ու բաժանում տնեցիներին (փոխինդի գնդեր, «դումբրուկ» եւ այլն)։ Այդ օրը պարտադիր կերպով փո- խայցելություններ էին կատարում խնամիները. նոր նշանած տղա ունե- ցող ընտանիքն այցելում էր հարսնացուի տուն, իսկ նորահարս ունեցող ընտանիքին այցելում էին հարսի հարազատները, տանելով իրենց հետ նվերներ, ընկույզ, չամիչ, աղանձ եւ փոխինդի գնդեր։ Կեսօրից հետո վե- րոհիշյալ ընտանիքներն իրենց բակում խարույկ էին վառում։ Որպես կա- նոն, խարույկի դեզը պատրաստում էին նորափեսաները։

Քավորկնոջ, սկեսուրի եւ տալերի ուղեկցությամբ նորահարսին բակ էին իջեցնում եւ խարույկի շուրջն սկսվում էր շուրջպարը։ Երբ կրա- կը փոքր-ինչ մեղմանում էր, սկսվում էին կրակթռուկները։ Կրակի վրայից առաջինը թռչելու իրավունքը վերապահվում էր նորահարսին։ Պտղավոր- վելու ակնկալությամբ խարույկի վրայից թռչում էին նաեւ ամուլ կանայք՝

---

այրելով իրենց զգեստի քղանցքը, ապա թռչում էին երիտասարդները, տղամարդիկ` «ցաւ ու չօռից» ազատվելու համար, իսկ վերջում` երեխա- ները։

Տրնդեզի օրը բոլոր տներում պարտադիր պատրաստում էին հա- ցահատիկներից բաղկացած կերակրատեսակներ՝ խաշիլ, փոխինդ, ա- ղանձ։ Այդ օրը խնամիների միջեւ աղանձափոխանակություն էր կատար- վում։ Տոնի ծիսական համակարգը լրացնում են բազմապիսի գուշակու– թյունները, որոնք, ինչպես վերը նշվեց, կապվում են բնության զարթոնքի, ցանքի հաջողության, սիրո եւ ամուսնության, պտղաբերության խոր- հուրդների հետ։ Այսպես, օր.՝ երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները փո- խինդի գնդերից մի կտոր դնում էին երդիկին, ծառի ճյուղին կամ ցանկա- պատի ծայրին եւ ուշադիր հետեւում, թե աղավնին կամ ագռավը դեպի որ կողմն է տանում այն, ենթադրելով, որ համապատասխան կողմից էլ հարս են բերելու կամ փեսացու է գալու եւ այլն։

Գուշակությունների մեծ մասն անմիջականորեն կապվում էր խա- րույկի ծխի հետ։ Հավատում էին, թե ծուխը դեպի որ կողմը թեքվեր, այդ կողմի արտերն առաջիկա տարում առատ բերք կտային։ Ընդհանրապես, եթե ծուխը հարավ եւ արեւելք էր թեքվում՝ այդ տարի հասկը լավ էր լի- նում, իսկ եթե հյուսիս եւ արեւմուտք՝ վատ։ Այս գուշակությունն իր հիմ- քում իրական իմաստ ուներ՝ կապված փետրվարի կեսերին հյուսիսային ու հարավային քամիների փոխազդեցության կամ որեւէ մեկի գերակշռու- թյան հետ:

Վասպուրականում գուշակություններ էին անում նաեւ տոնի օրը ծնված երեխաների վերաբերյալ։ Հավատում էին, որ Տրնդեզի երեկոյան ծնված երեխան շատ չար ու կրակոտ է լինելու, որովհետեւ կրակի հետ է ծնվում։ Այստեղ խարույկի վրայից ցատկելը մեկնում էին որպես գայլ ու գազանից, օձ ու կարիճից չվնասվելու միջոց։

Ինչպես տեսնում ենք, փոխելով տոնի անվանումը, եկեղեցին այ- նուամենայնիվ չի կարողացել ազդել նրա բուն էության, բովանդակության վրա: Նա կամովին կամ ստիպված ընդունել է կրակ վառելու, կրակի շուր- ջը պտտվելու, վրայից թռչելու եւ այլ հեթանոսական սովորույթները։ Այս- պիսով, Տրնդեզը եղել եւ մնում է ազգային, բնապաշտական տոն:

---

ԲՈՒՆ ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ ԵՎ ՄԵԾ ՊԱՍ

Բուն Բարեկենդանը Հայոց հնագույն տոներից է, որը Հայ եկեղե- ցու սահմանած բարեկենդաններից (Առաջավորաց, Վարդավառի, Խաչի եւ այլն) գլխավորն է եւ տոնվում է Զատիկից յոթ շաբաթ առաջ։ Հնում Բուն Բարեկենդանին թույլատրվում էր առատ ուտելիք, կերուխում, տանտի- կիններն իրենց պահած մթերքներով շռայլորեն հյուրասիրում էին ընտա- նիքի անդամներին եւ հյուրերին։ Տոնին պատրաստվում եւ մասնակցում էին բոլորը՝ մեծ, թե փոքր։ Չնայած ամենուր դեռ ձյուն էր, սակայն դա չէր խանգարում, որ մարդիկ անձնատուր լինեն զվարճություններին: Երկու-ե- րեք օր առաջ կանայք եւ տղամարդիկ դադարում էին աշխատել, զանա- զան խաղեր էին խաղում, զվարճանում երեխաների պես։ Ծերունիները, առանց քաշվելու միանում էին այս կամ այն խմբին՝ «թօփ» խաղալու: Ե- րիտասարդները «սուրմագիլի» կամ «կունդի» էին խաղում։ Աղջիկներն ա- ռանձին խումբ էին կազմում եւ ճլորթի ընկնում։ Այդ ամենը զուգորդվում էր ինքնատիպ զբոսախնջույքներով, դափ ու զուռնով:

Տոնի անբաժան մասն էին ժողովրդական ներկայացումներն ու դիմակավոր խաղերը (առհասարակ, դեռ հնագույն ժամանակներում, տո- նախմբությունների, թատերական ներկայացումների կամ որսորդության ընթացքում հայերը դիմակ հագնելու սովորություն ունեին)։ Ներկայա- ցումների ժամանակ ծիծաղախառն կատակներով քննադատության էին ենթարկվում մեծավորներն ու իշխանավորները։ Հավաքվում էին մեծ ու փոքր, մի կողմ էին դրվում պետական կամ եկեղեցական օրենքները, ա- մեն մարդ առանց քաշվելու ասում էր իր խոսքը։ Փաստորեն, Բուն Բարե- կենդանը բացի խրախճանքից, կեր ու խումից, նաեւ ազատության օր էր։

Բարեկենդանի օրը մինչեւ իսկ չքավորներն ու աղքատներն էին վայելում տոնական սեղանը։ Այդ օրը հիշում էին նաեւ պանդխտության մեջ գտնվողներին ու երգում էին պանդխտության հատուկ տաղեր:

Բարեկենդանի երեկոն բարեկամներն ու հարազատները միասին էին անցկացնում։ Յուրաքանչյուրն իր հետ ուտելիք էր բերում, կուշտ ու- տում էին ու խմում, քանզի առջեւում յոթշաբաթյա պասն էր։ Ամենավեր- ջում ուտում էին մի-մի ձու՝ բերանը «կողպելու» համար, որպեսզի Զատի- կին դարձյալ ձվով «բանան» այն:

Բարեկենդանի օրը վանքերում կոչվում էր նաեւ Աբեղաթող։ Ստ. Մալխասյանցի ստուգաբանությամբ՝ բառը կազմված է «աբեղա» եւ «թո- ղուլ» (թողնել, արձակել) բառերից եւ նշանակում է աբեղաների թողու- թյուն, արձակում վանական խիստ կյանքի կանոններից։ Ազգային հինա- վուրց տոնը այդպես է կոչվել քրիստոնեության հաստատումից հետո, ո- րով Հայ եկեղեցին խստակենցաղ հոգեւորականների համար սահմանել է

---

որոշ ազատություններ։ Այստեղ եւս մուտք են գործել բարեկենդանյան խաղերն ու խրախճանքները։

Լինելով շարժական, տոնը կատարվում էր փետրվարին կամ մար- տի սկզբին եւ, հավանաբար, կապ ուներ գարնան սկսվելու հետ: Եւ պա- տահական չէին զվարճությունները, որոնք արթնացող բնությանը ուրախ դիմավորելու, գարնան հետ՝ նաեւ մարդկանց վերակենդանանալու խոր- հուրդը ունեին։ Ու մարդիկ մաղթում էին միմյանց՝ բարի կենդանություն...

Բուն Բարեկենդանին հաջորդում է ՄԵԾ ՊԱՍԸ, որը պահվում է մինչեւ Զատիկ։ Մեծ է կոչվում պասերից ամենաերկարը լինելու համար. այն տեւում է քառասուն օր, ուստի կոչվում է նաեւ Քառասնորդական (քա- ռասնորդական պահքը եկեղեցին սահմանեց ի հիշատակ Քրիստոսի քա- ռասուն օր անապատում առանձնանալուն, որոնք նա անցկացրեց աղո- թելով, ծոմապահությամբ եւ ապաշխարհությամբ), ժամանակին անվան- վել է նաեւ Աղ ու Հաց (նախկինում Մեծ Պասի որոշ օրերին միայն աղ ու հաց էին ուտում կամ ծոմը ավարտում էին աղ ու հացով)։ Մեծ կամ Քա- ռասնօրյա պասը բացի կաթնեղենից, մսեղենից, ձկնեղենից, ձվից հրա- ժարվելուց, նաեւ ինքնաքննության, զղջումի, ապաշխարհության, հոգե- ւոր դաստիարակության ու թողության մի յուրօրինակ շրջան է:

Մեծ Պասը ունեցել է եւ կարեւոր առողջապահական իմաստավո- րում. անմիջապես Բարեկենդանին հաջորդելով, երբ մարդիկ օրերն անց էին կացնում ճոխ կերուխումերով, օգտագործելով օրգանիզմի համար դժվարամարս կերակուրներ, այն սահմանում էր պահեցողության կանոն- ներ, որպեսզի տարվա մեջ մի որոշակի շրջան յուրաքանչյուրը պար- տադրված լիներ հրաժարվելու ճարպային ուտելիքներից։

Ժամանակին Մեծ Պասը պահվում էր մեծ երկյուղածությամբ, խս- տապահանջությամբ ու ջերմեռանդությամբ։ Այդ օրերին ամուսնություն- ներ տեղի չէին ունենում, թույլատրվում էր միայն մկրտություն եւ նշանդ- րեք: Բացի եկեղեցական կանոններից, գոյություն ունեին նաեւ ժողովր- դական խիստ սովորություններ, որոնք նույնիսկ երեխաներին արգելում էին լուծել կամ խախտել պասը։

Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում Մեծ Պասն սկսում էին Ակ- լատիզի կամ Ախլոճի պատրաստումով, որն ուներ հետեւյալ տեսքը. վերց- նում էին մեկ կարտոֆիլ կամ սոխ, կամ խմորից տիկնիկ էին պատրաս- տում եւ վրան ամրացնում յոթ փետուր, չորսը՝ սպիտակ, երեքը՝ սեւ (սպի- տակ փետուրները խորհրդանշում էին ձմռան ձյունը, սեւերը՝ գարնան օ- րերը, երբ երկիրը երեւում է սեւ հողով ու կանաչով)։ Այդ յոթ փետուրները խորհրդանշում էին Մեծ Պասի յոթ շաբաթները, որոնք տանտիկինը յուրա- քանչյուր շաբաթը լրանալուց հետո, հերթով պոկում էր։ Ակլատիզը կա-

---

խում էին թոնրատանը կամ երդիկից, նրա վրա ամրացնում էին նաեւ ման- րիկ քարեր ու կարմիր պղպեղ. ով պասը լուծեր, քարերը կարող էին ընկ- նել նրա գլխին, իսկ պղպեղը` կայրեր բերանը։ Ըստ ավանդության, Մեծ Պասի վերջին օրը Ակլատիզը թռչուն էր դառնում եւ հեռանում՝ նորից գա- լու իրավունքով։

Նախիջեւանցիները Մեծ Պասն անվանում էին Աղացք, աղ ու հաց, ուտում էին միայն բանջար, աղցան, խաշիլ:

Մեծ Պասի կեսը կոչվում է Միջինք, հիշեցնելով, որ պասը հասել է իր կեսին: Այդ օրը մի-մի հատ բաղարջ էին թխում՝ Միջունք, մեջը դնում ու- լունք կամ դրամ եւ բաժանում տան բոլոր անդամներին. բաժին էր հան- վում նաեւ անասուններին, հողին։ Ուլունքը կամ դրամը ում բաժնից որ դուրս գար, այդ տարվա առատությունն ու հաջողությունները նրանն էին: Մեծ Պասը լուծվում էր Զատիկին եւ բացվում ձվով ու ձկնեղենով։

Ինչպես Ավետարանն է պատվիրում. «Ուտողը թող չանգոսնի չու- տողին եւ փոխադարձաբար չուտողն էլ թող չքննադատի ուտողին։ Թող յուրաքանչյուր ոք իր միտքը հաճեցնի»:

Եւ որ գլխավորն է ու Մեծ Պասի կարեւոր խորհուրդը՝ առանց ինք- նաքննության, զղջումի ու առաքինի գործերի, պահեցողությունը արժեք չի կարող ներկայացնել:

---

ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ

Ծաղկազարդը (Ծառզարդար) Մեծ Պասի նախավերջին կիրակնօ- րյա տոնն է (Զատկից մեկ շաբաթ առաջ), որի ակունքները գալիս են նա- խաքրիստոնեական հեռավոր ժամանակներից։ Տոնի ծիսական արարո- ղությունների մեծ մասը նվիրված է գարնան զարթոնքին, եւ, պատահա- կան չէ, որ այդ օրը եկեղեցում կարդացվող «Երգ երգոցի» մի հատվածը ամբողջությամբ բնության գովքն է անում. «Զի ահա ձմեռն անց, անձրեւք անցին եւ գնացեալ մեկնեցան, ծաղիկք երեւեցան յերկրի մերում… »:

Գարնանը բնությունն սկսում է ծաղկել, փթթել եւ արգասավորվել, հետեւաբար, ծաղիկների առատության երեւալու հետ է կապված տոնի Ծաղկազարդ անվանումը։ Մյուս՝ ժողովրդական տարբերակը՝ Ծառզար- դար (ծառով զարդարված կամ ծառը զարդարել), դարձյալ գարնան գա- լուստն է խորհրդանշում, երբ, ի նշան դրա, մարդիկ ուռենու կամ ձիթենու օրհնված ճյուղերով զարդարում էին իրենց տունն ու բակը, անասուննե- րին։ Հետո այդ ոստերը խնամքով պահում էին ու գործածում` որպես պահ- պանակ մրրիկի եւ փոթորկի ժամանակ, նաեւ այրում էին ու մոխիրը քա- մուն տալիս՝ փորձանքից զերծ մնալու համար։ Ժողովուրդը օրհնված ոս- տերի մեջ խորհրդավոր մի ուժ էր տեսնում, որի միջոցով կարող էր պաշտ- պանվել բնության արհավիրքներից, որոնք կարող էին ոչնչացնել հունձ- քը, այգին, պտղատու ծառերը:

Անցյալում Ծաղկազարդի տոնին սովորություն էր եկեղեցում ծառ զարդարելը, ինչպես նաեւ նրա ճյուղերից պտուղներ կախելը, որը ոչ միայն արտահայտում է տոնի Ծառզարդար անվանումը, այլեւ աղերսներ ունի պտղաբերության պաշտամունքի հետ (պտուղներ կախելը)։

Մաղաքիա արք. Օրմանյանի վկայությամբ, «Այդ անունով (Ծաղ- կազարդ- Ա.Ս.) կոչում ենք Քրիստոսի Երուսաղեմ գալու տոնը, որը Զատ- կից մի շաբաթ առաջ է կատարվում, եւ սակայն ո՛չ ավետարանական պատմության, ո՛չ ավանդական հիշատակության եւ ո՛չ էլ օրվա արարո- ղության մեջ ծաղկի խոսք չկա։ Ուրիշ ազգերի մեջ էլ այդ իմաստով բան չկա, հետեւաբար, Ծաղկազարդ անունը զուտ հայերեն լինելով, տոնա- կան կամ քրիստոնեական ծագում էլ չունի։ Իրավացի կլինի ենթադրել, թե Ծաղկազարդը Վարդավառ անվան նման հին ու հեթանոսական տոն է հա- յերի մոտ, որը ժամանակների եւ պարագաների նմանությամբ Երուսաղեմ գալու տոնին խառնվեց եւ մեկի անունը մյուսին տրվեց»:

Ծաղկազարդը նաեւ երիտասարդության տոն է։ Այդ մասին վկա- յում են տոնին կատարվող սովորությունները։ Այդ օրն աղջիկներն ու տղաները հագնում էին իրենց ամենագեղեցիկ ու թանկարժեք զգեստնե- րը, աղջիկները նաեւ եղունգները հինա էին դնում։ Նշանված տղաները

---

արմատախիլ էին անում մատաղ ուռենին եւ ճյուղերը զարդարում գույնզ- գույն լաթի կտորներով, թելի վրա շարված չամչահատիկներով, մրգերով եւ եռասայր մոմերով (ինչպես տեսնում ենք, ժողովրդական այս արարո- ղությունը եւս բացատրում է տոնի Ծառզարդար անվանումը՝ ծառը զար- դարել):

Մինչեւ կեսգիշեր, փոքր-ինչ քնելուց հետո, երիտասարդները եկե- ղեցի էին շտապում։ Առաջինը տեղ հասնողը խփում էր զանգը, մյուսները գնում էին քահանային արթնացնելու: Նշանված տղաները զարդարված ծառերով կանգնում էին իրենց հարսնացուների առաջ։ Մերձավոր կա- նանցից մեկը ծառի վրա մի եռասայր մոմ էր վառում ու ընծաներ տալիս նշանվածներին։ Ժամերգությունը ձգվում էր գրեթե մինչեւ լուսաբաց, խլանալով ճըռճըռանների ու չըխկչըխկանների աղմուկով, որ երեխանե- րը պատրաստում էին հատկապես այդ օրվա համար։ Առավոտյան, ծա- ռերն օրհնելուց հետո, ժողովուրդը՝ գերազանցապես երիտասարդներ, ծառերից մեկական ճյուղ պոկելով, տուն էին տանում, այն տնկում հողի մեջ, որ արմատ տա, կամ կախում էին խնոցուց։ Այն գցում էին նաեւ կրա- կը, որպեսզի կաթը եռացնելիս չմակարդվի:

Այդ գիշեր, հաճախ, նախնական համաձայնությամբ, նոր զույգերի նշանադրություն էր կատարվում։ Եկեղեցում տղայի մայրը ընտրած աղջ- կա մատին մատանի էր դնում, գլխին՝ գլխաշոր գցում, որից հետո վեր- ջինս նշանված էր համարվում։ Այս սովորություններն, անշուշտ, կապ ու- նեին տոնի խորհրդի ու իմաստի հետ. այլաբանորեն այդ բոլորը առնչվում էին բնության ծաղկումի, արգասավորման հետ` կատարվելով հատկապես գարնանը։

Տոնի օրը պատանիները ճըռճըռան ու կարկաչա հարելով, երգե լով ման էին գալիս տնետուն եւ Զատկի համար ձու հավաքում։ Լեռնային Ղարաբաղի որոշ գյուղերում կանայք մոմերով գնում էին գերեզմանա- տուն եւ այրվող մոմերն ամրացնում իրենց հանգուցյալների գերեզմանա- քարերին. ողջ գերեզմանոցը փայլփլում էր կրակներից։

Ծաղկազարդին, չնայած պաս էր, պատրաստվում էին անուշեղեն- ներ՝ նազուկ, փախլավա, ուրիշ թխվածքներ ու համեղ կերակուրներ։

Արտակ արք. Մանուկյանը ցավով նկատում է, որ «Ծաղկազարդի տոնակատարութեան հին սովորոյթները, տոնախմբութիւնները, յատկա- պես գարնանային եղանակի պաշտամունքը դարերի ընթացքին մոռա- ցուեցին, եւ այժմ այդ բոլորից մնաց միայն գեղեցիկ բառը` Ծաղկազարդ, որպէս բացահայտիչ հին-հին տոնախմբութիւնների»:

Ծաղկազարդ-Ծառզարդարի մերօրյա խորհուրդը դարձյալ գա- րունը դիմավորելու մեջ է, որը կարելի է ուղեկցել զանգվածային ծա- ռատնկումներով և նշանավորել երիտասարդների երջանիկ ու արգասա- բեր միություններով։

---

ԶԱՏԻԿ

Հայոց տոների շարքում Զատիկը բնության զարթոնքը խորհր- դանշող ամենասպասված ու ամենամեծ տոնն է, որը եկեղեցական օրա- ցույցով (325թ. Նիկիայի տիեզերաժողովի որոշմամբ) կատարվում է գար- նան գիշերահավասարից եւ լուսնի լրումից հետո եկող առաջին կիրակին: Այն շարժվում է 35 օրերի միջեւ` մարտի 22-ից մինչեւ ապրիլի 25-ը։ Զատ- կի տոնը կատարվում էր ճոխ հանդիսությամբ եւ մեծ կազմակերպվածու- թյամբ։ Եվ հավանաբար այս էր պատճառը, որ, ի տարբերություն մի շարք այլ տոների, այն նույնությամբ էր կատարվում Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում եւ ամենուր հայտնի էր միեւնույն անվանումով՝ «Զատիկ», «Մեծ Զատիկ», «Ճոչ Զատիկ» եւ այլն։

Զատիկ բառին տրվում են տարբեր ստուգաբանություններ։ Որոշ ուսումնասիրողներ այն նմանեցնում են հրեաների Պասեքի հետ (Պասե- քը, որ նշանակում է ելք, հրեաների ամենասիրված տոնն է եւ խորհրդան- շում է Եգիպտոսից դեպի Ավետյաց երկիր նրանց ելքը)։

Ստ. Մալխասյանցը Զատիկ բառը ստուգաբանում է որպես տոն, ուրախություն։ Հետաքրքիր է Թորգոմ վարդապետի ստուգաբանությունը. «Հիներէն ոմանք անոր մէջ կը տեսնէն ազատութիւն բառին արմատը եւ կը մեկնեն ազատիլ չարչարանքներէ. այլք՝ զատ ուրիշ բային արմատը եւ կը համեմատէն հրէական պասքային հետ, իբր զատում կամ անցք (ընդ Կար- միր ծովն)։ Նորերէն ոմանք, ընդունելով այս վերջին իմաստը, անոր մէջ կը տեսնեն ակնարկութիւն գիշերահաւասարին նուիրւած տօնի մը, որ եղա- նակներու զատուելու ժամանակին կը պատահեր»:

Տոնի առաջին եւ ամենամեծ խորհուրդը բնության զարթոնքի, տարվա եղանակների զատվելու, որոշվելու, բաժանվելու գաղափարն է:

Զատվել բառն այստեղ խորհրդանշում է ոչ միայն տարվա եղա- նակների զատումը, այլ նաեւ բնության գույների զատումը, բաժանումն ու տարբերակումը համընդհանուր գորշությունից, միապաղաղությունից։ Այս ժամանակ է, որ հողը ծածկվում է գույներով, ծաղկում են ծիրանենի- ները, խնձորենիները, տանձենիները, դեղձենիները… Եվ ինչպե՞ս կարող էր երկրագործ ժողովուրդը իր երախտագիտությունն ու մեծարանքը չար- տահայտել մայր բնությանը, նրա զարթոնքը չավետել տոնակատարու- թյամբ ու զոհաբերություններով։ Այստեղից էլ՝ զատիկ բառի տոն, ուրա- խություն իմաստը։ Եվ ուրախանում էր ու ուրախանում է ժողովուրդը` տո- նելով բնության Մեծ Զատիկը, զոհաբերելով կարմիր, կանաչ, նարնջա- գույն, դեղին ձվերը, որոնք ցուցադրում էին գարնան գույների խաղը։ Ա- հա՛ թե ինչումն է նաեւ բազմագույն ձվերի ու ձվախաղերի խորհուրդը Զատկի տոնին, մանավանդ, որ «միայն Զատկին ենք ձու ներկում, որով-

---

հետեւ ձուն օրինակն է բոլոր աշխարհի, եւ ինչպես որ իմաստուններն ա- սում են` դրսի կեղեւն նմանում է երկնքին, մզղաձեւը՝ օդին եւ սպիտակու- ցը՝ ջրին, դեղինն էլ երկիրն է, այսինքն՝ մէջը» (Թորգոմ վարդապետ):

Ուշագրավ է, որ ձուն համարվում է կենաց ծառի, կյանքի խորհր- դանիշ։ Ստ. Մալխասյանցը նշում է, որ «ծառ» նշանակում է նաեւ «ձուի սուր ծայրերը»: Այս բացատրությունը, որ ցույց է տալիս ձվի եւ կենաց ծա- ռի գաղափարական առնչությունները, վկայում է, որ զատկական ձուն իր մեջ պարունակում է կյանքի հավերժության խորհուրդը:

Եվ ուզում ենք հավատալ, որ մի ժամանակ Արարատում, բարձր լեռների կատարին բույն դրած Հազարան Հավքը, «որ գիշերները ճառա- գում էր, իսկ ցերեկները Արեւի ճառագայթների հետ ձուլում իր շողերը, դյութիչ ձայնով երգում եւ բազմագույն ձվեր ածում՝ անընդհատ նորոգե- լով Արարատի գույների թարմությունը» (Ս.Կակոսյան), դեռ ապրում է մեր լեռներում, որ ինչպես այն ժամանակներում, այժմ էլ Մայր Անահիտը դրանք շաղ է տալիս ողջ Արարատով մեկ, որպեսզի հողն էլ դրանց նման բազմագույն պտուղներ տա:

Զատիկ բառի մյուս մեկնաբանությունը ազատվել իմաստն ունի։ Բացի վերոհիշյալ խորհրդից, այսինքն՝ ձմռան երկար թագավորությունից բնության ազատվելուց, հավանաբար, այն նշանակել է նաեւ Մեծ Պասը ավարտելու, դրա խստություններից ազատվելու իմաստը, երբ մարդիկ քառասնօրյա պասով մաքրագործելով մարմինն ու հոգին, վերջապես ի- րավունք են ստանում օգտվելու երկար սպասված, կենդանական ծագում ունեցող կերակուրներից։ Այդ էր պատճառը, որ գրպաններում մի-մի ձու դրած, նրանք գնում էին երեկոյան ժամերգության եւ այն ավարտվելուց անմիջապես հետո, ուտում ձուն:

Այդ էր նաեւ պատճառը, որ այս տոնին սպասում էին մեծ անհամ- բերությամբ։ Արդեն Չարչարանքի շաբաթվա (Մեծ Պասի վերջին շաբաթ- վա) սկզբից հայ ընտանիքներում սկսում էին Զատկի պատրաստություն- ներ տեսնել: Երկուշաբթի սրբում, մաքրում էին տները, երեքշաբթի օրը, ե- թե կանայք Մեծ Պասի ընթացքում «հավաքս» էին ունենում, այսինքն՝ մա- ծուն կամ սեր էին հավաքած լինում, այդ օրն անշուշտ հարում էին: Ավագ չորեքշաբթի օրվան «չիք չորեքշաբթի» էին կոչում եւ ոչ մի գործ չէին ա- նում, որպեսզի արածը չչքվի։

Շաբաթ օրը վաղ առավոտից պատանիներն սկսում էին ձու խա- ղալ: Մեծերը հաճախ ծոմ էին պահում։

Նախատոնական ընթրիքը բաղկացած էր փլավից, տապակած բանջարից եւ ձկից։

Զատկի նախօրեին, երդիկից իջեցնում էին նաեւ Ակլատիզը, պո- կում Մեծ Պասի վերջին շաբաթը խորհրդանշող փետուրը, շաբաթ երեկո- յան պասը բացում ձվով, իսկ կիրակի օրը առավոտվանից արդեն սկսում

---

Զատկի ուրախ տոնակատարությունը, որը շարունակվում էր մինչեւ ուշ ե- րեկո:

Զատկի տոնի գլխավոր բովանդակությունն էին կազմում նաեւ զանգվածային կամ ընտանեկան առանձին ուխտագնացությունները: Ուխտի էին գնում զանազան ուխտատեղիներ, հատկապես գյուղից դուրս գտնվող մոտակա սրբավայրեր (ի տարբերություն վարդավառյան ուխ- տագնացությունների, երբ ավելի հեռու էին գնում՝ սարերը)։ Ուխտավոր- ներն իրենց հետ տանում էին մատաղացու գառ, գինի, անհամար ձվեր, բաղարջ հաց եւ կաթնեղեն։

Զատկական տոնի անբաժան մասն էր կազմում նախնիների պաշ- տամունքը, որը դրսեւորվում էր մահացած հարազատների գերեզմաննե- րին այցելության գնալու, խնջույքներ կազմակերպելու եւ տոնական ու- տելիքների մի մասը գերեզմանների վրա թողնելու սովորույթներում («մե- ռելափայ»)։ Այդ պաշտամունքի մնացորդներից են նաեւ Զատկին օր ու գիշեր սեղանը բաց պահելու, դռներն ու լուսամուտները չծածկելու ա- վանդական սովորույթները, որպեսզի մահացած նախնիներն ամեն ժա- մանակ կարողանան ելումուտ անել եւ օգտվել ընդհանուր հյուրասիրու- թյունից։

Հայաստանի շատ շրջաններում այս կապակցությամբ նույնիսկ անուն-անուն բաղարջներ էին թխում ու բաժանում աղքատներին։

Հարազատների գերեզմաններին զատկական այցելությունները որոշ տեղերում կատարվում էին անմիջապես առավոտյան ժամերգությու- նից հետո` կիրակի օրը, այլ տեղերում` երկուշաբթի (դա պայմանավորված էր նաեւ հին ու նոր հանգուցյալներին առանձին-առանձին այցելելու սn- վորույթով)։

Այստեղ խնդիր չենք համարել անդրադառնալ Զատկի տոնի քրիս- տոնեական մեկնաբանությանն ու կատարմանը, որ կապվում է Քրիստոսի հարության գաղափարին, մանավանդ, որ եկեղեցական օրացույցում, Ա. Մանուկյանի վկայությամբ, «անջատ կերպով դրուել է Զատիկը եւ Հարու- թյունը»:

---

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

Հայոց ավանդական տոները բնապաշտական ծագում ունեն ու արդյունք են՝ մեր նախնիների կողմից իրենց շրջապատող աշխարհի յու- րահատուկ ընկալման։ Այդպիսին է նաեւ Համբարձումը՝ բնության բեղու- նության ու արբունքի, բուսականության աճի, Ծաղկամոր տոնը։ Այն հա- մընկնում է գարնանային բուռն աշխատանքների ավարտի շրջանին, այ- սինքն` այն պահին, երբ երկրագործն, իրենից կախված ամեն ինչ անելուց հետո, հայացքը վեր է պարզում եւ բնությունից ու աստվածներից ակնկա- լում հատուցում:

Սիրո, Երիտասարդության ու վայելքի տոն է Համբարձումը, որ տոնվում է բնության գրկում, մայիսյան ծաղկունքի մեջ՝ Զատկից 40 օր անց (ըստ պաշտոնական եկեղեցական տոնացույցի)։

Տոնն իր ակունքներով կապվում է նախաքրիստոնեական ժամա- նակաշրջանին։ Այդ մասին Չիթունին ուղղակիորեն նշում է. «Թո’ղ ըսեն, որ Համբարձումը տօնն է՝ տասնը ինն դար առաջ Պաղեստինի լեռներէն մեկուն վրա կատարուած դեպքի մը։ Թո'ղ վիճակ հանեն՝ իբր հիշատակ Մուտաթիայի փոխընտրության, թո՚ղ խաչանիշ կրէ տօնը,- ան տօնն է ե- ղած, Խաչի Վարդապետէն առաջ, Բնութեան արբունքին, պիտի ըսեմ՝ Բնութեան կոչունքին»:

Տոնի անվանումը, որոշակի խորհուրդ է պարունակում. ըստ Չի- թունու, այն ստուգաբանվում է «ամբարում, դիզում, մեծացում փոքր բա- նի մը»: Եթե Զատկի տոնին առանձնանում, զատվում են բնության գույնե- րը, ավարտվում ցանքսի աշխատանքները, ապա Համբարձմանն արդեն սպասվում է ցանված բերքի աճման, պտղման, ակնկալիք։ Այդ նպատա- կով էր, որ ժողովուրդը դուրս էր գալիս դաշտերը, երգ ու պարով, ուրա- խություններով սիրաշահում մայր բնությանը։

Հայաստանի տարբեր շրջաններում տոնը հայտնի էր նաեւ «Ծաղ- կամոր տոն», «Ճակատագրի տոն», «Վիճակ», «Կաթնապրի օր» անվա- նումներով, որոնք առավել բնութագրական են նրա էությունը բացահայ- տելու առումով, քանզի Համբարձումը բնորոշվում է ծաղիկների առատու- թյամբ, խաղիկներով վիճակահանմամբ, մասնակիցների ճակատագրի գուշակությամբ եւ որպես մատաղ՝ կաթնով բաժանելով։

Համբարձումը սիրո, երիտասարդության տոն է։ Տոնի օրը երիտա- սարդ աղջիկներին թույլատրվում էր ազատ դուրս գալ դաշտերը, երգեր ասել, ծանոթություններ հաստատել, որոնք, հաճախ, ճակատագրական էին լինում նրանց կյանքում։ Այս տոնը միակն էր, երբ երիտասարդները ա- նարգել հանդիպում էին, միմյանց վրա «խորհուրդ» անում, փոխադարձ համակրում իրար։ Իսկ Համբարձման վիճակով բաժին ընկած բախտը օ-

---

րենք էր նաեւ ծնողների համար եւ նրանք, անկախ այն բանից, թե մինչեւ այդ ի՞նչ փեսացու կամ հարսնացու էին ընտրել զավակների համար, տա- լիս էին իրենց համաձայնությունն ու բարի օրհնությունը։

Համբարձումը նաեւ ճակատագրապաշտական տոն է, որի գլխա- վոր արարողությունը վիճակ հանելու ծեսն է։ Վիճակի բոլոր մասնակից- ները հույսով սպասում էին, որ եթե «վիճակի խաղիկով» բարի բախտ է գուշակվել, ապա անպայման իրենց ցանկությունը, իղձը կկատարվի։

Տոնի կարեւոր պահերից է Համբարձման գիշերը (չորեքշաբթի, լույս հինգշաբթի)։ Ըստ ժողովրդական պատկերացումների, դա հրաշքնե- րի գիշեր է` կեսգիշերին բնությունը լեզու է առնում, ջրերը մի պահ կանգ են առնում, երկինքն ու երկիրը գրկախառնվում են, աստղերը՝ համբուր- վում։ Ողջ բուսականությունն այդ գիշեր ստանում է բուժիչ ու առատաց- նող հատկություն. ծառերը, ծաղիկներն ու խոտը սովորականից արագ չափերով են աճում, վիճակի պուլիկը «աստղունք» են դնում, որպեսզի խորհրդավոր ուժերի զորության ներգործման շնորհիվ ի կատար ածվեն հաջորդ օրվա գուշակությունները, արու զավակ ունենալու ակնկալիքով՝ տղամարդիկ առագաստ են մտնում... Կանայք վաղ առավոտյան, հիվան- դություններից ազատվելու նպատակով, գետում գաղտնի լոգանք են ըն- դունում (կանանց գետում գաղտնի լոգանք ընդունելը աղերսներ ունի Աստղիկ դիցուհու հայտնի ավանդության հետ․ դիցուհին ամեն գիշեր Ա- րածանի գետում լոգանք էր ընդունում եւ, տարփավոր կտրիճների հա- յացքներից քողարկվելու համար, Մշո դաշտը պատում մշուշով), ցողով լվանում մազերը, որ առատ աճեն, ցողում անասուններին, որ կաթնառատ լինեն: Այդ գիշեր կանգ է առնում Տիեզերքի անիվը, եւ ով ականատես դառնա այդ կախարդական պահին՝ կկատարվի նրա երազանքը։

Հավատում են, որ այդ օրը հայտնվում է այն ամենաբուժ, չնաշ- խարհիկ Ծաղիկը, որի արմատը ձեռք բերողը հավերժության գիրկն է ընկ- նում։ Ընդհանրապես ողջ բուսականությանն այս գիշեր վերագրվում է բուժիչ ու առատացնող հատկություն։ Աղջիկները թիզով չափում են խո- տաբույսերը եւ թելով կապում. եթե գիշերվա ընթացքում դրանք երկարած լինեն, ուրեմն իրենց կյանքն էլ տեւական կլինի կամ իրենց մտքին դրած «խորհուրդը» կկատարվի։

Տոնի մյուս կարեւոր խորհուրդն այն է, որ այդ օրը արգելվում է ա- րյուն հեղել` կենդանական զոհ մատուցել, որը դարձյալ բնության ուժերին սիրաշահելու, կենդանիների բազմացումն ապահովելու միտումն ունի։ Այդ օրը ծաղիկներով զարդարում էին գառան, կաթնատու կովի, եզան պարանոցը եւ պտտեցնում գյուղում։ Իսկ իբրեւ մատաղ եւ տոնական ու- տեստ՝ կաթնով ու բանջար էր եփվում։ Կաթնովը բաժանվում էր հարեւան- ներին, բարեկամներին, անցորդներին, այն շաղ էին տալիս արտերում ու այգիներում, որ հունձը բարեհաջող լինի, բերքը՝ առատ։

---

Համբարձումը հեթանոսական բնապաշտության եւ քրիստոնեա- կան գաղափարախոսության ժողովրդական ընկալման լավագույն զու- գորդությունն է։ «Այն, ինչ կրոնի վարդապետները չէին կարող հաշտեցնել, ժողովուրդը հեշտությամբ հաշտեցրեց, միացրեց անմիանալին, իր ձեւը տվեց, իր գաղափարը մեջը դրավ ու այդպես «ընդունեց» (Գալուստ միա- բան)։ Այս զուգորդման փայլուն վկայությունն է «Փրկչի» համբառնալու գաղափարի ընդունումը ժողովրդի կողմից՝ իբրեւ սիրահար զույգի՝ ճիշտ նույն ժամին երկինք բարձրանալու եւ աստղ դառնալու հավատալիքի նո- րովի իմաստավորում։

Մնում է մաղթել միայն, որ Համբարձումը կատարի բոլորի նվիրա- կան իղձերն ու երազանքները՝ ով չունի կյանքի ուղեկից, վերջապես գտ- նի իր սրտի ընտրյալին, ով զավակ չունի՝ «ուտի խավրծիլ ու բերի ոսկե- ծիլ տղեն», իսկ հայոց արտերն ու դաշտերը՝ առատ բերք ու բարիք բերեն մեր ժողովրդին։

---

ՎԱՐԴԱՎԱՌ

Հայոց ավանդական տոնակարգում Վարդավառն ամառային ա- մենամեծ տոնն է, որը, ըստ Հայ եկեղեցու տոնացույցի, տոնվում է Զատի- կից 14 շաբաթ հետո։ Իր էությամբ՝ այն բնապաշտական տոն է եւ գալիս է հազարամյակների խորքից։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում այն կապվում էր սիրո եւ գեղեցկության դիցուհի Աստղիկի հետ, որի մեհյանը ուխտի էին գնում ահել ու ջահել, փառաբանում ձոներգերով, բագինին վարդեփնջեր դնելով, զոհաբերություններ անելով:

Քրիստոնեության ընդունումից հետո տոնը արտաքին փոփոխու- թյան է ենթարկվում՝ պահպանելով, սակայն, իր էությունը։ Եկեղեցին այն փոխարինում է Քրիստոսի Այլակերպության կամ Պայծառակերպության տոնով: Պայծառակերպության տոնը նախապես տոնվում էր Հայոց տոմա- րի տարեգլխին` Նավասարդ ամսի առաջին օրը՝ օգոստոսի 11-ին (ըստ Ա- բեղյանի՝ այն տոնվել է օգոստոսի 6-ին)։ Հետագայում, երբ 551թ. Մովսես Բ Եղիվարդեցի կաթողիկոսի կողմից կատարվեց հայոց տոմարի նորոգու- թյունը, փոփոխվեց եւ տոնի կատարման ժամանակը։ Պայծառակերպու- թյան տոնը փոխադրվեց Զատիկից 14 շաբաթ հետո եկող կիրակին: Զատ- կական շրջանի մեջ մտնելով՝ Վարդավառը անցավ շարժական տոների շարքը եւ կարող է նշվել 35 օրերի ընթացքում` հունիսի 28-ից մինչեւ օգոս- տոսի 1-ը:

Վարդավառ բառը տարբեր իմաստներով է ստուգաբանվում, n- րոնք բոլորն էլ բնութագրում են տոնը, ինչպես նաեւ՝ մատնանշում դրա խորհուրդները։ Մի տարբերակով «վարդավառ» բառը կազմված է վարդ (ուարդ)-ջուր եւ վառ-սրսկել, լվանալ արմատներից, նշանակում է ջրցա- նություն, որը կազմում է տոնական արարողակարգի գլխավոր մասը։ Ո- րոշ հեղինակների կարծիքով էլ՝ այն նշանակում է «կրակավառ», «հրա- վառ»: Եվ իրոք, հուլիսին, այսինքն՝ հրոտից ամսին, երբ արեւը հասնում է իր կիզակետին, հրավառվում, չորանում է բնությունը, մարդիկ զանգվա- ծաբար ջրցանություն են կատարում եւ աստվածներից ջուր խնդրում։

Տոնի համն ու հոտը կազմում էին համատարած ջրցանություննե- րը։ Վաղ առավոտից իրար վրա ջուր էին լցնում բոլորը՝ ով ինչով կարող էր՝ հաշվի չառնելով ո՛չ տարիքը, ո՚չ սեռը, ո՚չ հասարակական դիրքը։ Ջուր էին շփում չխոսկան հարսները կեսրայրի վրա, առօրյայում քավորի ներ- կայությունից խուսափող սանամայրն անգամ՝ քավորի վրա։ Եվ ոչ ոք չէր դժգոհում կամ վիրավորվում, որովհետեւ այդ օրը ջուրը համարվում էր ա- մենազորեղ, ամենաբուժիչ: Այս ամենն ուղեկցվում էր ավանդական երգ ու պարով, խաղերով։ Մարդիկ իրար վարդեր էին նվիրում, իսկ սիրահար ե- րիտասարդները աղավնիներ էին թռցնում, ու թե աղավնին երեք անգամ

---

պտտվում էր սիրած աղջկա տան կտուրին, նույն աշնանը հարսնության էին տանում նրան։

Մի փոքր այլ է պատկերը լեռնային շրջաններում, ուր համեմա- տաբար զով է եւ ջրցանությունը Վարդավառի տոնակատարության մեջ միայն խորհրդանշական իմաստ ունի: Այդտեղ գլխավոր դերը ավելի շատ տրվում է կենդանական զոհաբերություններին, հեռավոր ուխտագնացու- թյուններին, ուրախություններին ու խնջույքներին։ Ժողովուրդը, մի երկու օրվա պաշար վերցնելով, տանելով զարդարված մատաղացու կենդանի- ներ, գնում է դեպի սրբազան աղբյուրները, դրանց մոտ զոհ մատուցում՝ հուսալով աստվածների բարեհաճությունը։

Տոնի օրը որոշ տեղերում «Նուրին» տիկնիկներ էին պտտում, դրանց վրա ջուր լցնում եւ ձու, ալյուր, յուղ հավաքելով` կատարում յու- րատեսակ զոհաբերություն։ Շատ շրջաններում էլ եկեղեցի էին տանում հացահատիկի հասկեր, խնդրելով. «Աստված, պարզերես պահե մեզ Վար- դավառի տաք ու շոգեն...»:

Ինչպես ավանդական բոլոր տոները, Վարդավառը իր մեջ նաեւ պտղաբերության խորհուրդն է կրում։ Այդ մասին է վկայում Նախիջեւա- նում ընդունված «խնդում տօքի» սովորույթը. նշանված աղջիկները մի ա- մանում ցորեն կամ գարի էին ծլեցնում, հետո այդ ամանի մեջ թեւավոր մի փայտ էին ամրացնում, այն զարդարում խնձորով, մանր վարունգով ու վարդերով, որից հետո, մի տարեց կին, «խնդումը» պտտեցնելով՝ տանում էր հրապարակ։ Դրա շուրջը հանդիսականները պարում էին, վերջում՝ բա- ժանում մրգերն ու ծաղիկները։ Տարեց կինը, որոշ հետազոտողների կար- ծիքով մարմնավորում էր Անահիտ աստվածուհուն, որը հովանավորում էր պտղաբերությունը եւ տոնի օրը առաջին անգամ խնձոր կամ տանձ (n- րոնք կոչվում էին վարդավառյան) ուտելու երեւույթը նրան սիրաշահելու խորհուրդն է պարունակում:

Վարդավառը, թերեւս միակ տոնն է, որն ընտանիքի անդամներին, նույնիսկ ամբողջ ազգատոհմը հավաքելու կարեւոր խորհուրդն ունի, եւ պատահական չէ, որ շատ շրջաններում այդ օրը պարտադիր գալիս են հե- ռավոր քաղաքներում ապրող զավակներն ու հարազատները։ Նրանք հանդիպում են հայրական հարկի տակ, նվերներ փոխանակում, առնում միմյանց կարոտը, արտահայտում փոխադարձ սեր ու նվիրվածություն։ Փաստորեն, դա նաեւ միակ տոնն է, որը տարվա մեջ մեկ անգամ ազգա- կիցներին համախմբելու, նրանց կապը մշտապես պահպանելու դերն ունի։

սերն է։

Վարդավառյան տոնակատարության մյուս կարեւոր խորհուրդը

Հայոց մեջ սիրո, նվիրումի բազմաթիվ օրինակներ կան, որոնց մեջ, սակայն, առանձնանում է Վահագն դիցի ու Աստղիկ դիցուհու սերը։

---

Որոշ ուսումնասիրողներ հենվելով պատմական այն տվյալների վրա, ըստ որոնց Աստղիկը անվանվում էր «Վարդամատն», Վարդավառ բառը կա- պում են վարդ արմատին։ Վարդեր նվիրելով ու վարդաջուր ցողելով՝ նա սեր էր սփռում հայոց երկրում, իսկ հզորաբազուկ Վահագնը, մշտապես պայքարելով Չարի դեմ, պահում ու պաշտպանում էր այդ սերը, քանզի ա- ռանց սիրո բնությունը կպատվի փուշ ու տատասկով։ Սա է վկայում նաեւ մեկ այլ պատում. Մի անգամ Աստղիկը, լսելով իր սիրելիի վիրավորվելու բոթը, ոտաբոբիկ շտապում է նրան վայրկյան առաջ տեսնելու: Ճանա- պարհին, նա անգիտորեն վարդենիներ է տրորում եւ նրա խոցված ոտքե- րի արյունից վարդերը կարմրում են: Այսպես էլ առաջանում է սիրո ծաղի- կը՝ կարմիր վարդը։

Եկեղեցական մեկնաբանությամբ Քրիստոսն է նմանեցվում վար- դի, ու եթե «մինչ ի յայլակերպութիւն որպէս թէ վարդ ի կոկոնի էր, եւ յայ- լակերպիլն՝ ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ» (Տ.Թորգոմ պատրիարք):

Պահպանված որոշ սովորությունների մեջ - վարդերով զարդար- վել, իրար վրա ջուր ցողել, աղավնի թռցնել - քրիստոնեական եկեղեցին տեսնում է աստվածաշնչյան հին ավանդությունների արձագանքներ՝ կապված Ջրհեղեղի, Նոյան աղավնու եւ այլնի հետ։ Ժողովրդական մի ա- վանդությամբ Աստղիկն էլ համարվում է Նոյ նահապետի՝ Ջրհեղեղից հե- տո ծնված դուստրը։

Ինչեւէ, Վարդավառի տոնը որքան էլ հին, որքան էլ երկար ու ձիգ դարերով անցած, քրիստոնեական գաղափարախոսության փորձությանը ենթարկված՝ այսօր էլ շարունակում է մնալ որպես ազգային տոն:

---

ԱՍՏՎԱԾԱՄՈՐ ՏՈՆԸ

Հայոց առաքինությունների մեջ միշտ էլ նշանակալից տեղ են գրավել զգաստությունը, չափավորությունը, համեստությունը։ Այս հատ- կանիշներն է մարմնավորել Անահիտ դիցուհին, «որ է փառք զազգիս մե- րոյ եւ կեցուցիչ, որ է մայր ամենայն զգաստութեանց, բարերար ամենայն մարդկան բնութեան» (Ագաթանգեղոս)։

Անահիտը, որին Ղ. Ալիշանը բնորոշել է «սեփականագոյն եւ սիրե- լագոյն ի դիս Հայոց», հայ հեթանոսական դիցարանում զբաղեցնում է բա- ցառիկ տեղ։ Նա համարվում էր մայր աստվածուհի` կոչվելով Ոսկեհատ, Ոսկեծին, Ոսկեմայր։ Հայ թագավորները Անահիտից էին խնամակալու- թյուն եւ զորություն հայցում, հայ օրիորդները նրանից խնդրում էին լավ ամուսին, կանայք՝ հեշտ ու բախտավոր ծնունդ, իսկ ամուլ կանայք՝ երե- խա։ Երբ երաշտ էր լինում, Անահիտի արձանն էին գյուղե-գյուղ ման տա- լիս եւ անձրեւ խնդրում։ Անահիտին էին դիմում նաեւ հիվանդությունների ժամանակ։

Մատենագիրների՝ մեզ թողած տեղեկություններից բացի, Անահի- տի պաշտամունքի մասին իմանում ենք նաեւ «քրիստոնեացված» վե- րապրուկների միջոցով։

Գր. Լուսավորիչը քրիստոնեական խորհուրդները հարմարեցրեց ժողովրդին. Անահիտը փոխարինվեց Մարիամ Աստվածածնով (ի դեպ կարծիք կա, որ Մարիամ անունը Անահիտի ձեւափոխված տեսակն է. Ժո- ղովրդի մեջ պահպանված է Մայրան, այսինքն՝ Մայր Անահիտ)։ Անահտա- կան տաճարները քանդվեցին եւ նրանց տեղում կառուցվեցին եկեղեցի- ներ՝ Աստվածածնի անունով, Անահիտի տոները վերափոխվեցին Աստվա- ծածնի տոներով, իսկ Անահիտ դիցուհուն վերագրվող հատկանիշները տրվեցին Մարիամ Աստվածածնին: Եվ այսպես, Անահիտի պաշտամունքը շարունակեց ապրել ու փոխանցվել սերնդե սերունդ Մարիամի անունով։

Վերն արդեն նշել ենք, որ Անահիտը պաշտվել է որպես մայրու– թյան, պտղաբերության աստվածուհի։ Սրա հետ կապված` ժողովրդի մեջ մնացել են մի շարք սովորույթներ։ Օրինակ. Նոր Բայազետի Օրդակլու գյուղի Թուխ Մանուկ վայրում ուխտի էին գնում ամուլ կանայք՝ երեխա ու- նենալու հույսով: Նրանք իրենց գոտին (իսկ գոտին կանացի սեռականու- թյան խորհրդանիշն է) դնում էին սուրբ քարի վրա, իրենք անցում էին քա- րի նեղ անցքով, իսկ հետո խնդրում որեւէ օտար տղամարդու կապել այն: Այս վայրում հնում եղել է Անահիտի մեհյան, եւ այստեղ կատարվել են ծե- սեր ու զոհաբերություններ առ դիցուհին։ Իսկ ուշ շրջանում այդ ամենը կապվել է Մարիամ Աստվածածնի զորության հետ։

Որպեսզի տարվա բերքը առատ լինի, Անահտական տոներին

---

մարդիկ ցորենի հասկերից փնջեր, ծառերի ոստերից հյուսված պսակներ էին նվիրաբերում դիցուհուն։ Այս սովորույթը եւս պահպանվել է: Աստվա- ծածնի տոներին ժողովուրդը եկեղեցի է տանում ճյուղերից ու ցորենի հասկերից հյուսված խաչփնջեր, պսակներ։

Անահիտի պաշտամունքի տարրեր են արտացոլված նաեւ հայ է- պոսում՝ «Սասնա ծռերում»: Հետազոտողներից մի քանիսը գտնում են, որ Անահիտը էպոսում արտահայտվել է Դեղձունի կերպարով։ Իսկ Կ.Մելիք- Փաշայանի կարծիքով Անահիտը էպոսում դրսեւորվել է Խանդութ խանու- մի կերպարով։ Կարծիք կա նաեւ, որ Անահիտը կերպավորվել է պառավ Նանիով, որը Դավթին զգաստության է կոչում՝ ուղարկելով հայրենիքին պաշտպան կանգնելու: Պետք է ավելացնել, որ Անահիտը հայտնի է իբրեւ «ռազմատենչ աստվածուհի»:

Անահիտին վերագրվել են նաեւ բժշկական ունակություններ: Ըստ ժողովրդի, Անահիտը սեռական հիվանդությամբ պատժում էր թեթեւաբարոներին, և հիվանդությամբ վարակվածները հենց Անահիտից էլ բժշկվելու օգնություն էին խնդրում։

Հետագայում, Անահիտի բժշկելու ունակությունը փոխանցվել է Մարիամ Աստվածածնին։ Վեներական հիվանդությունը կոչվել է «Տիրա- մոր յարա» եւ այդ հիվանդությամբ տառապող մարդիկ՝ բուժվելու համար ուխտի են գնացել Աստվածածնի եկեղեցի։

Անահիտին նվիրված տոներից ամենաշքեղը նշվում էր հայոց Նա- վասարդ ամսին։ Այս տոնը կապված էր պտուղների հասունացման հետ։ Տոնակատարության ժամանակ ուխտավորներ էին հավաքվում Անահտա- կան մեհյանների շուրջը։ Կատարվում էին ծիսակատարություններ, որոնք ուղեկցվում էին ձոներով, երգերով, ապա տեղի էին ունենում խնջույքներ։ Աստվածամոր այս տոնը մեծ շքեղությամբ է կատարվել Հայաստանում, որին մասնակցել են նաեւ թագավորներն` իրենց շքախմբերով:

Այս տոնը նմանապես փոխարինված է Մարիամ Աստվածածնի տոնով եւ կոչվում է «Վերափոխումն Աստվածածնի»: Ըստ հայ եկեղեցու տոնացույցի, այն նշվում է օգոստոսի 12-ից 18-ը հանդիպող կիրակին: Տո- նին զուգակցվող նշանավոր իրողություններից մեկը եկեղեցում խաղողի օրհնումն է (խաղողօրհնեք), որի հիմնական խորհուրդն է՝ տարվա առա- ջին բերքի նվիրաբերումը Աստծուն կամ նրա տաճարին։ Դրանով նաեւ օրհնություն է հայցվում, որ այգիները բերրի լինեն:

Ինչեւէ, այսօր Աստվածամոր տոնի հիշատակումը սոսկ ավանդա- պահություն չէ. այն հայուհիներիս զինում է հայ կնոջը հատուկ առաքինու- թյուններով, որոնց պակասն այնպե՜ս ահազանգում է ներկան:

---

ՍՈՒՐԲ ԽԱՉ

Ս. Խաչը կամ Խաչվերացը Հայ եկեղեցու կարեւոր տոներից մեկն է, հաստատված` խաչի վերադարձը պանծացնելու ու, միաժամանակ, զո- րությունը ներբողելու համար։ Մեր նպատակը չէ ներկա շարադրանքում անդրադառնալ տոնի եկեղեցական բնույթին, ուստի կսահմանափակվենք միայն որոշ պատմական տվյալների հաղորդմամբ եւ հիմնականում կանդրադառնանք տոնի ազգային բովանդակությանն ու արարողակար-

գին:

610թ. պարսից Խոսրով Բ թագավորը հարձակվում է Բյուզանդիա- յի վրա եւ 614թ. գրավում նաեւ Երուսաղեմը՝ համարյա կործանելով ամ- բողջ քաղաքը։ Գերի է տարվում նաեւ Քրիստոսի խաչափայտը։ Հերակլ կայսրը խաչափայտն ազատագրելու համար, հարձակվում է պարսիկնե- րի վրա եւ հաղթանակ տանում (նրա բանակում կռվում էին նաեւ Հայաս- տանի հունական մասի գնդերը` Մժեժ Գնունու ղեկավարությամբ)։ Կնքվում է խաղաղության դաշն, որի կարեւոր կետերից մեկն էր խաչա- փայտի վերադարձը։ Հերակլը այն դարձյալ Երուսաղեմ է փոխադրում, որն ուղեկցվում է մեծ հանդիսություններով ու կրոնական արարողու- թյուններ։ Այդ դեպքի հիշատակը հավերժացնելու համար, բոլոր քրիստո- նյա եկեղեցիներում հաստատվում է Խաչվերացի տոնը (սեպտեմբերի 14)։ Հայոց եկեղեցում Խաչվերացը տոնվում է սեպտեմբերի 11-17-ն ընկած կի- րակի օրը:

Ինչպես հավաստում են ազգագրական աղբյուրները, ժողովրդի մեջ տոնը գլխավորապես առնչվում է ննջեցյալների (մանավանդ նոր մա- հացածի) հիշատակը նշելու, պահպանելու հետ, դրանով իսկ՝ յուրօրինակ ձեւով սերունդներին ավանդելով նախնյաց պատմությունը։

Այսպես. Ս. Խաչի օրը Շիրակում թե' քաղաքում եւ թե' գյուղերում, համարյա յուրաքանչյուր տուն մի ուլ էր մորթում, ամբողջությամբ կախում թոնրում ու խորովում։ Այնուհետեւ, որպես մատաղ, այն բաժանում էին մոտ դրացիներին։ Այդ մսից փաթաթում էին լավաշի մեջ եւ իբրեւ ննջե- ցյալների բաժին, տանում դնում էին գերեզմանատան քարերի վրա: Այդ օ- րը մոտ ազգականները նաեւ նոր ննջեցյալատիրոջ տուն էին ուղարկում սեւ հագուստներ ու մի կենդանի ուլ։ Զանգեզուրում նույն տարում ննջե- ցյալ ունեցողները Ս.Խաչի ուրբաթ օրը ոսպով շորվա էին եփում ու իբրեւ հոգեբաժին բաժանում, գերեզմանները օրհնել էին տալիս, ինչպես նաեւ ուխտ էին գնում մոտակա վանքերն ու ոչխարներ զոհաբերում։ Ս.Խաչի օ- րը ննջեցյալներին բաժին տանելու եւ նրանց հիշատակը հարգելու սովո- րությունը ընդունված էր եւ մինչեւ այժմ էլ կատարվում է ամբողջ Հայաս- տանում ու իր արմատներով առնչվում է նախնիների պաշտամունքի հետ,

---

դրանով իսկ մշտապես պահպանելով հոգեւոր կապը հին ու նոր սերունդ- ների միջեւ: ճշմարիտ է ասված. «Նորահաս սերունդը կտրվեց անցնող կամ անցած գնացած սերունդներից՝ նա էապես կտրվում է մինչ այդ գո- յություն ունեցող ցեղի արժեքներից ու սրբություններից... Հին սերունդից կտրվողը դառնում է հոգեպես անհող եւ անուղի։ Էականը հոգեհաղոր- դակցությունն է սերունդների միջեւ, որի շնորհիվ վերջինները փոխան- ցում են ցեղի հավիտենական բոցը... Հոգեհաղորդակցվել, ասել է՝ պատ- մական հիշողությամբ վերապրել անցյալ սերունդների կյանքը՝ նրանց ճակատագրին կապելով մերը» (Գ.Նժդեհ)։

Ահա, հենց այդ խորհուրդն ունի Ս.Խաչի տոնը, որը նախնիների հիշատակը պահպանելու առումով, թերեւս, միակն է մեր տոնակարգում: Ուստի, պատահական չէ, որ մեր ժողովուրդը իր «մեծ մեռելների» պաշ- տամունքը դարերով փոխանցել է նրանց հիշատակին նվիրված տոներով («Վարդանանց», «Սահակ-մեսրոպյան»), իսկ Ս.Խաչը ամեն տարի այդ ա- մենը սրբագրում է հանձինս ներկա ու անցյալ ննջեցյալների:

Որ Ս.Խաչի գլխավոր խորհուրդը նախնիների հիշատակը հավեր- ժացնելու մեջ է, վկայում է նաեւ հետեւյալ իրողությունը. ինչպես հաղոր- դում է հայագետ Մ. Մինասյանը, Տավրոսյան լեռներում կար մի վայր, ուր, դեռ մինչեւ մեր դարասկիզբը, անհիշատակելի ժամանակներից, ամեն տարի սեպտեմբերի 14-ին շրջակա գավառներից համախմբվում էին բա- րեկամ ու թշնամի ազգեր (հայեր, քրդեր, ասորիներ եւ այլն)՝ ողջակեզ մա- տուցելու առ Աստուած։ «Նոյի զոհաբերութեան ընդունուած թուականն է այս օրն, երբ ջրհեղեղէն փրկեալներու նահապետը իր առաջին գոհաբա- նական ողջակէզն մատոյց առ Աստուած»:

Ուստի, տոնելով Ս. Խաչը, հանգստություն մաղթենք մեր նախնի- ների շիրիմներին ու վերածնվե՛նք մեր մեծերի պայծառ օրինակով.

---

ՍՈՒՐԲ ԳԵՎՈՐԳ

Սբ. Գեւորգի տոնը, թեեւ չի պատկանում ավանդական մեծ տոնե- րի շարքին, բայց ընդունված ու սիրելի տոն է հայոց մեջ։ Այն համընկնում է աշնանամուտի պասին եւ կոչվում է նաեւ Սբ. Գեւորգի պաս, որը, սա- կայն, չի սահմանափակվում ուտելիքների արգելքով։ Ըստ Հայ եկեղեցու տոնացույցի` այն ընկնում է Վարագա խաչի (Սբ, Խաչից 14 օր հետո եկող կիրակին) նախընթաց շաբաթ օրը:

Ընդհանրապես, ազգային տոները, հայոց մեջ ուղեկցվում էին հա- սարակական մատաղներով, ուխտագնացություններով ու կերուխումե- րով: Այս առումով, բացառություն չի կազմում նաեւ Սբ. Գեւորգի տոնը։ Նրա անվան ուխտատեղիներ կային Սիսիանում, Վասպուրականում, Ղզ- լարում, Բիթլիսում եւ այլուր։ Ներկայումս, այդ օրը ժողովուրդը մեծ խմբե- րով այցելում է Նորագավթի Սբ. Գեւորգ եկեղեցին։ Հետաքրքիր է, որ ժո- ղովուրդը բոլոր տոների վերաբերյալ, անկախ տոնի քրիստոնեական մեկ- նաբանությունից ու եկեղեցական արարողակարգից, ունի իր առանձնա- հատուկ վերաբերմունքը։ Այսպես Ջավախքում այս տոնը կոչվում էր «Ծռատոն»: Այդ օրը ոչ ոք գործ չէր անում, վախենալով, որ կծռվի։ Հավա- տում էին, թե շատերը գործ են արել եւ անմիջապես ձեռքերը, ոտքերը ծռ- վել են: Իսկ եթե ստիպված էին որեւէ անհետաձգելի բան անել, ապա, պատժից խուսափելու նպատակով, դրանից անմիջապես հետո մի քիչ գարի էին ցանում։ Հավատում էին, թե ցանած գարին ծուռ է դուրս գալիս` իր վրա կրելով Սբ. Գեւորգի պատիժը։ Հետեւաբար, քանզի նրա տոնին ու- տելիքի որեւէ սահմանափակում չկար, հավանաբար, պասը վերաբերում էր միայն գործ անելուն, իսկ գործ անելու հետ կապված արգելքները մեր կենցաղում շատ ընդունված էին (օրինակ՝ չորեքմուտք, ուրբաթմուտք, կի- րակմուտք օրերի արգելքները եւ այլն)։

Սբ. Գեւորգին վերագրվում էր ապավինող, պաշտպանող էություն։ Այսպես. Մոքսում նրա անունով մի ուխտատեղի կար, որը հասարակ մի մատուռ էր, ուր ամփոփված էր Սբ. Գեւորգի մասունքը։ Ոչ միայն հայերը, այլեւ քրդերը հաճախ էին այդտեղ ուխտի գալիս: Բացի այդ, փախուստի, երկյուղի ժամանակ ամեն տեսակ իրեր բերում դնում էին այնտեղ իբրեւ «ամանաթ», ավանդ եւ ոչ ոք չէր համարձակվում դրանք վերցնել:

Հետաքրքիր է նաեւ ժողովրդական ավանդությունը՝ Փութկու (Պուտուկի) Սբ. Գեւորգի մասին. Բիթլիսի վիլայեթի Բարուար գյուղում մի քուրդ հովիվ է ապրելիս լինում։ Հայերը նրան հող են տալիս, քուրդն ըն- տանիք է կազմում եւ մի քանի տարվա ընթացքում նրա սերունդներն այն- քան են բազմանում, որ շուտով գյուղը մահմեդականանում է, եղած հա- յերն էլ` հեռանում են: Այդ ժամանակ Սբ. Գեւորգը երեւում է եկեղեցու ժամ-

---

կոչին եւ ասում. «Վերցրու տար ինձ այստեղից»: Ժամկոչը եկեղեցում մի պուտուկ է գտնում՝ մեջը սրբի ականջը, վերցնում է այն եւ գնում Մոքս: Ճանապարհին երկրի կառավարիչ Միր Հասանը հետապնդում է նրան: Շուտով քրդերը տեսնում են, որ ժամկոչի մեջքից լույս է բարձրանում: Երբ հասնում են նրան, վերջինս պուտուկը դնում է քարի վրա, այն բացվում է` իր մեջն առնելով պուտուկն ու փակվում։ Հրաշքի տեղում կառուցվում է Փութկու (Պուտուկի) Սբ. Գեւորգ եկեղեցին, որը հետագայում վերածվում է ուխտատեղիի:

Սբ. Գեւորգի տոնը ընդունված է նաեւ այլ ժողովուրդների մեջ (վրացիներ, ռուսներ, հույներ եւ այլն), սակայն ամենուրեք այն ազգայ- նացվել է, իսկ սուրբն էլ դարձել է տվյալ ազգի ներկայացուցիչը։ Այս առու- մով հայերը եւս բացառություն չեն կազմում, որոնք նրան վերագրում են նաեւ ռազմական, զինվորական հատկանիշներ։ Որոշ հետազոտողներ նրան նույնացնում են հայոց ռազմի աստված Վահագնի հետ, որը «քրիս- տոնեացվել» է:

Ինչեւէ, Սբ. Գեւորգի տոնը եւս մարդկանց միատեղ հավաքելու, բարեկամացնելու եւ վերածնելու կարեւոր խորհուրդն ունի։

---

1. Նոր տարի

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

2. Սբ. Կարապետ

CO

3. Սբ. Սարգիս

4. Տրնդեզ

5. Բուն բարեկենդան եւ Մեծ Պաս

6. Ծաղկազարդ .

7. Զատիկ

8. Համբարձում

9. Վարդավառ

10. Աստվածամոր տոնը

11. Սբ. Խաչ

12. Սբ. Գեւորգ