Բանջարաբուծություն

ԱՆԴՐԵԱՍ ՄԵԼԻՔՅԱՆ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

(ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ-ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՁԵՌՆԱՐԿ)

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 635 (07) ԳՄԴ 42.34 y7 Մ 490 Հրատարակվում է Հայաստանի Պետական Ագրարային Համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամ , որպես ուսումնական ձեռնարկ անջարա ուծություն առարկայից լա որատոր-գործնական աշխատանքների կատարման համար Մասնագետ խմ ագիր` գյուղ, գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Մ.Գյուլխասյան Գրախոսողներ` գյուղ, գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Թ. Հակո յան գյուղ. գիտ. դոկտոր Գ.Սարգսյան Գյուղ գիտ. դոկտոր Վ. Զուրա յան Գյուղ. գիտ. թեկնածու, պրոֆեսոր Ա. Նշանյան գյուղ գիտ. թեկնածու, պրոֆեսոր Ց.Գալստյան Մ 490. Անդրեաս Մելիքյան Բանջարա ուծություն (Լա որատոր-գործնական պարապմունքների ձեռնարկ): Ուսումնական ձեռնարկ ԲՈՒՀ-երի ուսանողների համար . Երնան.:ՀՊԱՀ 2010 176 էջ ԳՄԴ 42.34 y7 Ուսումնական ձեռնարկում ներկայացված են Հայաստանում մշակվող հիմնական անջար ոստանային մշակա ույսերի ագրոկենսա անական ն ագրոտեխնիկական առանձնահատկությունները, ինչպես նան պաշտպանված գրունտի կառույցներին ներկայացվող ագրոտեխնիկական պահանջները ն դրանցից խող գործնական հարցերը, դրանց լուծման, հաշվարկային տվյալների մշակման մեթոդները, ինչպես նան ինքնուրույն աշխատանքային խնդիրներ: Թեմաները ներկայացված են լա որատոր-գործնական առաջադրանքների ձնով, որոնք համապատասխանում են ԲՈՒՀ-ական ուսումնական ծրագրին: IՏ8Ա 978-9939-54-209-6

Փ Ա.Շ.Մելիքյան , 2010 Փ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

Բովանդակություն Հեղինակի կողմից

Առաջադրանք 1. Բանջարային հիմնական մշակա ույսերի ուսա անական նութագիրը ն դասակարգումը….……………………….........................................5 Առաջադրանք 2. Բանջարային մշակա ույսերի ցանքանյութը (սերմերը)...... Առաջադրանք 3. Բանջարա ույսերի որոշումը ըստ ծիլերի ն առաջին իսկական տերնների………….…………………………………………………..……….....10 Առաջադրանք 4. Սերմանյութի նախացանքային մշակումը ն ցանքային որակի գնահատումը………...…………………………………………………….....12 Առաջադրանք 5. Հաշվարկներ անջարային մշակա ույսերի սնման մակերեսի ն անհրաժեշտ ույսերի քանակի վերա երյալ: Ցանքի նորմայի որոշումը….......……………………….……………………………………………….…....25 Առաջադրանք 6. Պաշտպանված գրունտի կառույցները ն դրանց նութագըրումը…………………………………………………....…………………….………29 Առաջադրանք 7. Սածիլների աճեցումը պաշտպանված գրունտի կառույցներում ն աց սածիլանոցներում…………………………………..........……….……45 Առաջադրանք 8. Պոմիդոր, տաքդեղ, ադրիջան……......……………………51 Առաջադրանք 9. Վարունգ…..……………………………....……………………ն0 Առաջադրանք 10. Սոխ ն սխտոր…….………….………....……………….……նն Առաջադրանք 11. Արմատապտղավոր անջարա ույսեր...…....…………...... Առաջադրանք 12. Բոստանայիններ (Ձմերուկ ն սեխ)...……...………….… ..8. Առաջադրանք 13. Տերնա անջարներ ն ազմամյա անջարա ույսեր....….8. Առաջադրանք 14. Ընդավորներ, շաքարային եգիպտացորեն ն ամիա.....101 Առաջադրանք 15. Շամպինիոն սունկ……………………………..…..…....…10ն Առաջադրանք 16. Բանջարա ույսերի ջերմատնային մշակության տեխնոլոգիան……………………………………………………………………….…......…….109 Առաջադրանք17.Բանջարա ույսերի մշակության ագրոտեխնիկական պլանը ն արտադրական ծրագիրը ..…………………………………...........…….118 Հավելվածներ……………………………………………………….…....…….…12.

Հեղինակի կողմից Ժամանակակից աց ն պաշտպանված գրունտի անջարա ուծությունը, որի զարգացման միակ ուղին արդյունա երական ճանապարհն է, կարիք ունի արձր որակավորում ունեցող, գործնական հմտություններով օժտված մասնագետների, որոնց պատրաստման համար մեծ տեղ է հատկացվում անջարաույսերի կենսա անության, դրանց մշակության նորագույն տեխնոլոգիաների յուրացմանը: Բանջարա ուծություն առարկայի լա որատոր-գործնական պարապմունքների ժամանակ ուսանողներն ուսումնասիրում են հիմնական անջարային մշակա ույսերի դասակարգումը` ցեղային, տեսակային, ենթատեսակային, տարատեսակային ն սորտային կազմը, խմ ավորումները ըստ առանձին հատկանիշների, նրանց կենսա անական ն ձնա անական առանձնահատկությունները, սերմի ցանքային որակի գնահատման մեթոդները, ցանքի նորմայի, սնման մակերեսների հաշվարկման, սածիլների աճեցման, ինչպես նան պաշտպանված գրունտի ջեռուցման հետ կապված հաշվարկային հարցեր: Առանձնակի ուսումնասիրության նյութեր են անջարային մշակա ույսերի ագրոտեխնիկան, շրջանացված սորտերի ճանաչման հարցերը: Ուսանողների յուրաքանչյուր գործնական պարապմունքը պետք է ունենա որոշակի նպատակաուղղվածություն ն ինքնուրույնություն, ունենա ընտրողական նութագիր ն պայմանավորված լինի ուհական պահանջներից: Պարապմունքների թեմաները կազմված են ուհական ծրագրերի հիման վրա ն ընդգրկում են Հայաստանում հիմնական տարածում ունեցող անջարաույսերը: Որպեսզի ավելի սրվի ուսանողի ուշադրությունը անջարա ուծությունում կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացներին, աշխատանքների մեքենայացմանը, յուրաքանչյուր աժնում տրված է որոշակի ոչ մեծ տեսական ացատրական մաս, ընդունելով, որ ուսանողները արդեն լսել են համապատասխան դասախոսությունը ն տիրապետում են դասագրքային, նան տեղեկատվական գրականությունից օգտվելու հմտությունների: Լա որատոր - գործնական պարապմունքների ընթացքում յուրաքանչյուր թեմայի կատարման ժամանակ ուսանողը անհրաժեշտ գրառումներ ն հաշվարկային տվյալներ է լրացնում իր տետրում, օգտվելով դասախոսի օգնությունից: Գործնական առաջադրանքները աղկացած են 17 աշխատանքներից, որոնց նյութը կազմված է այն հաշվով, որ ուսանողը առավելագույն չափով ինքնուրույն աշխատի: Ոչ ագրոնոմիական մասնագիտությունների համար անհրաժեշտ է առաջադրանքները վերախմ ավորել ելնելով համապատասխան ուսումնական ծրագրից: Ա. Մելիքյան Գյուղ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր

Առաջադրանք 1. Բանջարային հիմնական մշակա ույսերի ուսա անական նութագիրը ն դասակարգումը Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ անջարային ույսերի ուսա անական ն տնտեսական հատկանիշներին, դասակարգման հարցերին: Սովորել տար երակել այդ ույսերը ըստ վերոնշյալ հատկանիշների: Առաջադրանքը: 1. Ծանոթանալ անջարային մշակա ույսերի դասակարգմանը ըստ ուսա անական ն տնտեսական առանձնահատկությունների: 2. Սովորել 15-30 անջարային ույսերի ցեղի, տեսակի որոշումը ն լատիներեն անվանումների գրառումը: Ներածական ացատրություններ: Մշակության մեջ հայտնի են ավելի քան 35 անջարային ույսեր, որոնք պատկանում են երկու դասերի ն 11 ուսա անական ընտանիքների Երկշաքիլների դաս – կաղամ ազգիներ, դդմազգիներ, նեխուրազգիներ, մորմազգիներ, խուլեղինջազգիներ, աստղածաղկազգիներ, ակլազգիներ, հնդկացորենազգիներ, Միաշաքիլների դաս – շուշանազգիներ, ծնե եկազգիներ Ըստ ուսա անական հատկանիշների ն մշակության առանձնահատկությունների, ըստ սննդի մեջ օգտագործման օրգանների անջարային ույսերը ստորա աժանվում են հետնյալ խմ երի`  կաղամ ներ  պտղա անջարներ  արմատապտղա անջարներ  պալարավորներ  սոխուկավորներ  տերնա անջարներ  ազմամյաներ  ընձյուղավորներ  ծաղկավորներ, ըստ կյանքի տնողության`  միամյաներ  երկամյաներ  ազմամյաներ

Աղյուսակ 1. --------------------------------- կարգա անությունը ն ուսա անական նութագիրը Կարգա անական միավորները Հիմնական սորտերը ն նութագիրը Բուսա անական օրգանները Արմատ Ցողուն Տերն Ծաղիկ Պտուղ

Ընտանիք

Ցեղ

Տեսակ

Ենթատեսակ

Տարատեսակ

Բնութագիրը

Սերմ

քիմ. կազմը

ֆիզիոլոգիակա ն գնահատականը

սննդում օգտագործման վիճակը ն հասունության աստիճանը

անունը

Կյանքի տնողությունը

Բերքատու օրգանը Ծագումը

Բուսա անական անունը (ընտանիք, ցեղ, տեսակ` հայերեն ն լատիներեն լեզուներով)

Ա

Խում ը ն անջարա ույսը

Աշխատանքի կատարման կարգը 1. Աշխատանքային տետրում երեք-չորս էջի սահմանում (15-30 անուն ույսեր տեղավորելու համար) անհրաժեշտ է գծել աղյուսակներ (Ա1,2): 2. ՈԻսանողը պետք է տար երակի հիմնական անջարային ույսերի կարգա անական խմ երը (միավորները), օգտագործելով համապատասխան հեր արիումներ ու կենդանի ույսեր, գրականության տվյալներ, կարողանա լրացնել համապատասխան աղյուսակները, ըստ մշակա ույսի ուսա անական (մորֆոլոգիական-ձնա անական) տվյալների: Աղյուսակ 2. Հայաստանում տարածված անջարային հիմնական ույսերի ուսա անական ն տնտեսական նութագիրը

Պահանջվող նյութերը` Բանջարա ույսերի նական օրինակներ պաշտպանված գրունտում կամ փորձամաններում, մոմանմուշներ, նկարներ, անջարա ույսերի ֆոտո ալ ոմներ, տեղեկատվական գրականություն:

Առաջադրանք 2. Բանջարային մշակա ույսերի ցանքանյութը (սերմերը)

ձնը

Ընտանի քը, ցեղը, տեսակը

երկար ությունը,մ մ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ անջարային հիմնական մշակաույսերի սերմերի ն դրանց ձնա անական (մորֆոլոգիական) առանձնահատկությունների հետ: Առաջադրանքը: 1.Սովորել տար երել անջարային ույսերի սերմերը ըստ դրանց մորֆոլոգիական հատկանիշների 2.Նկարագրել 15-30 ույսերի սերմերը, առանձնացնել դրանց նմուշները ն փակցնել տետրում, նշելով ընտանիքը, ցեղը ն տեսակը: Ներածական ացատրություններ: Սերմանյութ ասելով հասկացվում է անջարային ույսերի (պոմիդոր, ադրիջան, տաքդեղ, վարունգ, ոստանայիններ, կաղամ ն այլն) սերմերը, միասերմ պտուղները (հազար, սպանախ), երկսերմ պտուղները (գազար, մաղադանոս, համեմ) ն պտղակնձիկները (ճակնդեղ): Դրանց պատկանելիությունը այս կամ այն ուսա անական ցեղին ն տեսակին որոշվում է արտաքին տեսքով, չափերով, ձնով, արտաքին գունավորմամա , հոտով ն այլն, հիմք ընդունելով Կ.Պ. Լանգեի անալին կամ այլ հատուկ որոշիչներ: Եր եմն կարիք է լինում շատ նման սերմերը տարանջատել օգտագործելով նան այլ մեթոդներ (Ե. Երմոլանայի գունավորման մեթոդը 10% յոդնատրիումի միջոցով): Առաջադրանքի կատարման տեխնոլոգիան` 1.Աշխատանքային տետրում անհրաժեշտ է գծել համապատասխան աղյուսակը (աղ. 3) 2. Օգտագործելով աշխատանքային տախտակներ, առանձնացնել սերմերը, կիրառելով անհրաժեշտ որոշիչներ 3.Աշխատանքային տետրում ամրացնել սերմանմուշները, գրելով դրանց կարգա անական պատկանելիությունը, իսկ աղյուսակում համապատասխան մորֆոլոգիական տվյալները 4. Օգտագործելով խոշորացույց, նկարել համապատասխան սերմը մեծացված մինչն 5 անգամ Աղյուսակ 3 Բանջարայ ույսերի սերմանյութի ձնա անական (մորֆոլոգիական) նութագիրը Բնութագրերը

գունավորումը

արտաքին մակերեսը

սերմերի քանակը գրամում

այլ տվյալներ

Օգտագործվող նյութեր ն սարքավորումներ` աշխատանքային տախտակներ, խոշորացույց, սերմանյութի հավաքածու խառը ձնով, պլակատներ, որոշիչներ, քիմիական գունանյութեր:

Նկար 1.Բանջարային մշակա ույսերի ցանքանյութը (ուղղահայաց քանոնով նշված են սերմերի իսկական երկարությունները)

Կաղամ ազգիների ընտանիք`1-կաղամ ի սերմը: ա-միկրոպիլե: 2- ողկի սերմը: 3գոնգեղի սերմը: Թելուկազգիների ընտանիք` 4-ճակնդեղ: Ա-սերմի արտաքին տեսքը, Բ ն Բ1- պտղա ույլի արտաքին տեսքը: Գ- տղա ույլը կտրվածքում: Դ-սերմի կտրվածքը, աշաքիլներ, -արմատիկ, գ-պերիսպերմ: 5-սպանախ:Ա-պտղի արտաքին տեսքը: Բ-պտղի կառուցվածքը, ա-սերմնամաշկ-ինտեգումենտ, Բ-պտղամաշկ-պերիկարպ, Գ-շաքիլներ: Դպերիսպերմ, Ե-առաջնային արմատ: Նեխուրազգիների ընտանիք` 6-գազար: Ա-սերմի արտաքին տեսքը, Բ-պտղի երկայնական կտրվածքը: 7-մաղադանոս: Ա-պտղի արտաքին տեսքը, Բ-պտղի կեսի տեսքը կողքից, Գ-պտղի տեսքը կտրվածքում: 8-ստեպղին: 9սամիթ:Ա-պտղի արտաքին տեսքը, Բ-պտղի երկայնական կտրվածքը: 10-նեխուր:

Նկար 2. Բանջարային մշակա ույսերի ցանքանյութը

Մորմազգիների

ընտանիք` 1-պոմիդոր: Ա-սերմի արտաքին տեսքը, Բ-սերմի Գ-սերմեր` 0.5մմ մազմզուկներով: 2- ադրիջան: 3- պղպեղ: Բակլազգիների ընտանիք` 4-ոլոռ: Ա-կնճռոտ սերմ, Բ-հարթ սերմ: 5-լո ի: 6- ակլաներ: Մատիտեղազգիների ընտանիք` 7-խավրծիլ: 8-թրթնջուկ: Բարդածաղկավորների ընտանիք` 9-հազար-լատուկ, 10- հազար-էնդիվի: 11-կանգկուր: Շուշանազգիների ընտանիք` 12-գլուխ սոխ: Ա-արտաքին տեսքը, Բ-սերմը կտրվածքում: Ծնե եկազգիների ընտանիք` 13-ծնե եկ: ԴԴմազգիների ընտանիք` 14-վարունգ: 15 -սեխ: 16-ձմերուկ: 17դդում: Դաշտավլուկազգիների ընտանիք` 18-շաքարային եգիպտացորեն: կառուցվածքը,

Առաջադրանք 3. Բանջարա ույսերի որոշումը ըստ ծիլերի ն առաջին իսկական տերնների Պարապմունքի նպատակը` Կարողանալ տար երել անջարա ույսերը ըստ ծիլերի ն առաջին իսկական տերնների Առաջադրանքը` 1. Որոշել անջարա ույսի տեսակը ըստ ծիլի ն առաջին իսկական տերնի: 2. Տալ 15-30 առավել տարածված անջարա ույսերի ամենա նորոշող նութագրերը: Ներածական ացատրություններ: Ծանոթացումը տար եր ուսա անական ընտանիքների ներկայացուցիչ անջարա ույսերի ձնա անական (մորֆոլոգիական) առանձնահատկությունների հետ հնարավորություն է տալիս ընդհանրացնել կամ տար երակել նրանց` ըստ աճի ու զարգացման տար եր փուլերի: Եր եմն խիստ կարնոր է անջարա ույսերը ճանաչել (տար երել) դեռնս ծլման փուլում, որի համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել դրանց արմատային համակարգի աճին ու զարգացմանը, սերմնածիլի, շաքիլատերնների գունավորմանը, առաջին իսկական տերնների ձնին ն այլն: Կոկոնակալումը, ծաղկումը, պտղակալումը, ինչպես նան ծաղիկների (ծաղկա ույլերի) կառուցվածքը, դրանց տեղադրվածությունը տար եր ուսատեսակների մոտ ունեն առանձնահատկություններ: Նեխուրազգիների ներկայացուցիչները (մաղադանոս, նեխուր, գազար, սամիթ, ստեպղին) շաքիլատերններով շատ թույլ են տար երվում, սակայն նրանց մոտ լավ նկատելի են առաջին իսկական տերնների կտրտվածությունը: ճակնդեղի, սպանախի շաքիլատերնները շատ լավ են տար երվում մյուսնեից, ըստ ձնի, հաստության, երկարության: Որոշ ակլազգիների մոտ (ոլոռ, լո ի) ծլելուց շաքիլատերնները մնում են հողում, առաջացնելով ծնկիկ, մորմազգիների, թելուկազգիների ներկայացուցիչների մոտ դրանք ձնավորվում են հողի մակերեսին: Դդմազգիների ներկայացուցիչներ ունեն խոշոր շաքիլատերններ: Միաշաքիլավորներից (սոխ, եգիպտացորեն) շաքիլատերնը խողովակաձն է, որը չունի կոթուն ն թիթեղ: Կաղամ ազգիների ներկայացուցիչները դժվար են տար երվում ըստ շաքիլատերնների, սակայն շատ լավ են տար երվում առաջին իսկական տերնների ձնով, որոնց համար նութագրական են նան ծիլերի գունավորումը: Դրանց համար գույություն ունեն հատուկ որոշիչներ (տես հավելվածը): Բուսա անական ընտանիքների ներկայացուցիչների հիմնական տար երակումները ըստ ռեպրոդուկտիվ օրգանների (ծաղիկ, պտուղ) հետնյալն է. Մորմազգիներ Պտուղը հատապտուղ է, Ծաղկա ույլը արդ, ճյուղավորված կամ պարզ ողկույզ է: Պտուղը ունի 2-5, եր եմն ավելի ներ, որտեղ էլ ձնավորվում են սերմերը: Դդմազգիներ Ներկայացուցիչները ձնավորում են հաստ պտղամսով մսալի պտուղներ` հատապտուղներ:

Կաղամ ազգիներ Պտուղը երկփեղկ պատիճ է, միջնորմով: Փեղկերը չոր են, հասունանալիս ացվում են: Նեխուրազգիներ Ծաղիկները հավաքված են արդ հովանոցում, որոնք կազմված են 25-30 պարզ հովանոցիկներից: Թելուկազգիներ Ծաղիկները հավաքված են ծաղկա ույլերում: Պտուղները հասունանալիս սերտաճում են առաջացնելով պտղակնձիկներ: Բակլազգիներ Պտուղը ունդ է, առանց միջնորմի, ձնավորվում է մեկ պտղաթերթիկից Առաջադրանքի կատարման տեխնոլոգիան` 1. Նախապատրաստել աղյուսակ հետնյալ ովանդակությամ .

Ընտա նիք, ցեղ, տեսակ

Աղյուսակ 4 Բանջարա ույսերի տար երակումը ըստ ծիլերի, վեգետատիվ ն ռեպրոդուկտիվ օրգանների Ձնը, գունավորումը, տեսքը ն այլ հատկանիշներ շաքիլատերն ն հիպոկոտիլ

առաջին տերն

ցողուն ն տերններ

ծաղիկներ ն ծաղկա ույլեր

պտուղ

2. Յուրաքանչյուր ուսանող ելնելով առկա ուսանմուշներից, որոնք գտնվում են ծլման, առաջին իսկական տերնների առաջացման, սածիլային հասակներում ն ելնելով գրականության տվյալները, դիդակտիկ նյութերը որոշել նրանց տեսակային պատկանելիությունը, համապատասխան լրացումներ կատարելով աղյուսակում: 3. Նկարագրել ն աշխատանքային տետրում նկարել շաքիլատերնների, առաջին իսկական տերնների, ծիլերի ձնը, վարդակային տերնները, ծաղկաույլերը: Օգտագործվող նյութեր ն սարքավորումներ` Համարակալված ուսանմուշներ ծլման, առաջին իսկական տերնի, սածիլի փուլերում, ինչպես նան առանձին ծաղկա ույլեր, պտուղներ: Դիդակտիկ նյութեր (պլակատներ, նկարներ, հեր արիումներ), ֆոտոնկարների ալ ոմներ, խոշորացույց:

Առաջադրանք 4. Սերմանյութի նախացանքային մշակումը ն ցանքային որակի գնահատումը Պարապմունքի նպատակը` Ծանոթանալ սերմերի նախացանքային մշակման ն նախապատրաստման ն դրանց լա որատոր ու ջերմատնային հսկողության մեթոդների հետ: (2 պարապմունք) : Առաջադրանքը 1..Որոշել սերմերի տնտեսական պիտանելիությունը: 2.Որոշել սերմերի ծլունակությունը, ծլման էներգիան լա որատոր ն ջերմատնային հսկողությամ : 3.Կատարել սերմերի նախացանքային մշակման ն նախապատրաստման ուսումնասիրություններ: Ներածական ացատրություններ: Սերմերի որակի գնահատումը կարնորագույն խնդիր է լիարժեք ցանքեր ունենալու համար: Սերմանյութի գնահատումը արտահայտվում է ժառանգմամ (գենետիկական որոկ), ինչպես նան մայրական ույսի աճի, զարգացման ն հետ երքահավաքի շրջանում միջավայրի գործոնների ազդեցությամ (սոմատիկ որակ): Գենետիկական որակը պայմանավորված է սորտի մաքրությամ ն սելեկցիայի ինտենսիվությամ : Սոմատիկ որակը որոշվում է միջավայրի պայմաններով` այն կլիմայական գործոններով, որոնց միջավայրում է աճել ու զարգացել մայրական ույսը: Չնայած դրան սերմի որակը կարելի է արձրացնել նան տեխնիկական մշակման միջոցառումներով: Դա սերմի ընտրությունն է ըստ խոշորության, կալի րովկան է (տրամաչափավորումը, ըստ երկարության ն տրամագծի), որը կատարվում է հատուկ մաղերի միջով: Սերմերի տեսակավորումը ըստ տեսակարար կշռի: Մյուս միջոցառումը դրաժիրովկան է, որի արդյունքում սերմերը երվում են միասեռության ն միննույն չափի` հատուկ նյութերով պատման միջոցով: Կարնոր է նան սերմերի գրանուլացումը սննդարար, պաշտպանական ն աճի խթանիչ նյութերով: Սերմի որակի գնահատման կարնորագույն ցուցանիշ է 1000 սերմի կշիռը, հոտը, գույնը, ծլունակությունը: Ծլման արագությունը ցույց է տալիս սերմերի կենսունակությունը: Ըստ Ֆեդդեսի սերմերի ծլման ժամանակը (t, օր) որոշվում է հետնյալ անաձնով` t Հ Տ: (Ղ-Ղոiո) Տգումարային ջերմաստիճանն է Ղմիջին ջերմաստիճանը Ղոiո – տեսական նվազագույն ջերմաստիճանը Ցանքանյութի տնտեսական որակը: Բանջարա ույսերի սերմը (ցանքանյութը) պետք է լինի արձր որակի, համապատասխանի արձր սորտային մաքրության, ծլունակության, ծլման արձր էներգիայով, առանց խառնուրդների պարունակության: Սերմերը պետք է լինեն խոշոր, ունենան համապատասխան մեծ զանգված:

Սերմերի նախացանքային նախապատրաստումը Սերմերի նախացանքային մշակության ն նախապատրաստման սովորական միջոցառումների միջոցառումների մասին տվյալներ շատ կան, սակայն առավել ժամանակակից ն նոր միջոցառումներից են. Քիմիական տեխնոլոգիայով` հեղուկում գազերի կիրառման միջոցով սերմերի մշակումը ( ար ոտերամիա): Սերմերը թրջում են ջրում, որը անընդհատ հարստացվում է թթվածնով: Այս եղանակով սերմերը մշակելիս դրանք լցնում են պոլիեթիլենային, փայտյա կամ էմալապատ ամանների մեջ, որը լցված է ջրով: Դրա միջով անընդհատ 18-36 ժամվա ընթացքում աց է թողնվում թթվածին: Շատ կարնոր է, որ գազը աց թողնվի հավասարաչափ: Փորձերը ցույց են տվել, որ այս մեթոդով մշակելիս սերմերը արագ են ուռչում, ակտիվանում են ֆերմենտատիվ պրոցեսները, արդյունքում արձանագրվում է շատ համաչափ ծլում: Այս մեթոդը արդյունավետ է հատկապես դժվարածիլ սերմերի համար: Երաշխավորվում են այս եղանակով սերմերի մշակման հետնյալ սխեմաները, որի արդյունքում մեծանում է նան դաշտային ծլունակությունը, արձրանում երքատվությունը`  18-24 ժամ (գազար, սոխ, սամիթ, սպանախ)  24-36 ժամ (ձմերուկ, սեխ)  18-36 ժամ (տաքդեղ, պոմիդոր) Ֆիզիկական եղանակով` սերմերի մշակումը ուլտրաձայնային (կաղամ , ողկ), էլեկտրական հոսանքի, ջերմային նեյտրոնների, ռենտգենյան ճառագայթների (պոմիդոր, կաղամ , վարունգ), գամմա ճառագայթների (սոխ), էլեկտրական կամ արնային խտացված լուսային իմպուլսներով (վարունգ, պոմիդոր), լազերային ճառագայթներով (սոխ) ն այլն: Այս ոլոր մեթոդների կիրառման արդյունքում արձրանում է սերմերի (ցանքանյութի) ծլունակությունը, ակտիվանում են ֆերմենտատիվ գործնթացները, ազոտային ն ֆոսֆորային փոխանակումները, օքսիդացման գործնթացները, արդյունքում արագանում է ույսերի պտղատվությունը (վաղահասությունը), արձրանում երքատվությունը 25-35%-ով: Սերմանյութի նախացանքային մշակաման ոլոր միջոցառումների կիրառումը տար եր ուսատեսակների համար կարող է որոշակիորեն արելավել դրանց ցանքային պիտանելիության որակը: Այս առումով ուսանողը պետք է տար երակի ն ելնելով տեսական գիտելիքներից ինքնուրույն կերպով շարադրի այն միջոցառումների համակարգը, որը պարտադիր է տվյալ ուսատեսակի սերմի նախացանքային մշակման համար: Ուսանողը պարտավոր է նան տար երակված գնահատականներ տալով յուրաքանչյուր մշակա ույսի սերմի որակին, կազմի նախապատրաստական այն ոլոր միջոցառումների համակարգը, որը պարտադիր է կիրառել մինչն դրանց ցանքը: Առաջադրանքի կատարման տեխնոլոգիան` Ուսանողը առաջադրանքը կատարելիս պետք է համապատասխան ուսատեսակների սերմանմուշը դնի ծլեցման, ինչպես լա որատոր, այնպես էլ դաշտային պայմաններում ն կատարի գրանցումներ աղյուսակում, տալով դրանց ցանքային պիտանելիության գնահատականը:

1.Սերմերի ցանքային պիտանելիության որակը գնահատելու համար յուրաքանչյուր ուսանողի պետք է տալ սերմերի համարակալված ծրար (Յ, Ե): 2.Յ ծրարի սերմը կշռվում է, այնուհետն հիմնական սերմը մաքրվում այլ սերմերից, աղ ից, մնացորդներից, մոլախոտերի սերմերից, նորից կշռվում է հիմնական մաքուր սերմը, անջատված ավելորդ զանգվածը ն որոշվում մաքրության աստիճանը Յ-Ե/Յ2100 անաձնով, որտեղ Յ-ընդհանուր սերմի կշիռն է (գ), իսկ Ե-անջատված մնացորդի կշիռը (գ): 3.Ծլման էներգիան ն լա որատոր ծլունակությունը որոշելու համար լա որատոր պայմաններում վերցնում են 100 - 200 սերմ, դրանք դասավորում Պետրիի թասերի մեջ ն դնում ծլեցման թերմոստատում: Ծլման էներգիայի որոշման համար անհրաժեշտ պայմանների նութագրերը երված են հավելվածում: Ծլած են համարվում այն սերմերը, որոնց ծիլը գոնե սերմի երկարությունը ունի: ճակնդեղի համար յուրաքանչյուր կնձիկից մեկ ծիլն է հաշվարկվում: 4.Դաշտային պայմաններում սերմերի ծլունակությունը ավելի ցածր է, քան լա որատոր պայմաններում, որովհետն սերմերի մի մասը աննպաստ պայմաններ ընկնելով չեն ծլում: Դրա համար էլ ավելի ճշգրիտ արդյունքներ ունենալու համար սերմերը ծլեցվում են նան հողի մեջ` փորձամաններում (ջերմատնային պայմաններ), մոտեցնելով նական պայմաններին: Ցանքի խորությունը կախված է ուսատեսակից: Յուրաքանչյուր փորձաման համարակլվում է, նշելով ուսանողի անունը: 5.Ե ծրարի սերմերը նախատեսված են ծլման էներգիան ն դաշտային ծլունակությունը սենյակային ջերմաստիճանում որոշելու համար: Բոլոր փորձերը կատարում են երկու տար երակից` Յ ն Ե: Յուրաքանչյուր ուսանողի պետք է տրվի 100 մանր, 30 միջակ, 10 խոշոր սերմեր: 6.1000 սերմի կշիռը որոշելու համար, այն հաշվարկվում է ն կշռվում, կարելի է հաշվել 200-300 սերմ ն կշռել, կատարելով վերահաշվարկ հետնյալ անաձնով` ՄՀՆ/Ճ21000, որտեղ Ճ- սերմերի թիվն է (հատ) Ն-վերցված սերմերի կշիռը (գ) Մ- 1000 սերմի կշիռը (գ) 7. Սերմերի խոշորության չափը որոշելու համար օգտագործում են տար եր տրամագծի հատուկ ջջացանցեր: 8. Սերմերի տրամագիծը ն երկարությունը որոշում են հետնյալ եղանակով` իրար հետնից ն իրար կողք-կողքի դասավորում են 10 ական սերմեր, չափում ընդհանուր երկարությունը ն ընդհանուր տրամագիծը ապա դրանք աժանում են 10-ի ն որոշում միջին ցուցանիշը: 9.Սերմերի մեջ փուչ զանգվածը որոշելու համար դրանք հաշվարկված լցնում են 5% աղաջրի մեջ, խառնում, ապա հանգստանալուց հետո առանձնացնում լուծույթի մակերես արձրացած փուչ սերմերը:

Փորձի Ա

Աղյուսակ 5 Փորձերի կատարման մեթոդական ցուցումները Ուսումնասիրման Աշխատանքի մեթոդը օ յեկտը Բաժանել սերմերը խոշորների (1) ն Սերմերի առավել մանրերի (2) ձեռքով, կամ մաղերի խոշորությունը միջոցով: Ծլեցման ջերմաստիճանը

Սերմերի խտությունը

Սերմերի ախտահանում

Սերմերի տաքացում ջրում

Սերմերի տաքացում չոր եղանակով

Սերմերի թրջում

Սերմերի ծլեցում

Սերմերի կոփում

Ծլեցնել սերմերը 18-25ՕՇ (1) ն 1017ՕՇ (2) Ջրով լցված աժակի մեջ լցնել սերմերը ն անջատել սուզված ն մակերեսում գտնվողների, ապա ավելացնելով ջրի մեջ կերակրի աղ, լուծույթի խտությունը հասցնել 1-3-5%-ի, ստուգելով նորից լուծույթի մակերես արձրացած սերմերի քանակը, համեմատելով հատակին նստած սերմերի քանակի հետ: Սերմերի մի խում ը (1) խառնում են որնէ ֆուգիցիդի հետ փորձանոթում, իսկ մյուս մասը (2) թողնում առանց ախտահանման: Սերմերի մի մասը թանզիֆի մեջ փաթաթված ընկղմում են 40-45ՕՇ, իսկ մյուսը` 50-55ՕՇ ջրի մեջ, այնուհետն անընդհատ ավելացնելով տաք ջուր պահպանում հաստատուն արձր ջերմաստիճան մինչն 1ժամ տնողությամ : Սերմի մի մասը փորձանոթում լցված իջեցվում է 40-45ՕՇ տաք ջրի մեջ 3 ժամ տնողությամ , իսկ մյուս մասը 50-55ՕՇ ջրի մեջ: Կարելի է այս փորձը կատարել նան թերմոստատում: Սերմի մի մասը չեն թրջում, իսկ մյուս մասը թրջում են թանզիֆի մեջ լցրած 72ժամ տնողությամ , որից հետո 12 ժամ տնողությամ հանում են ջրից ն ապա նորից ընկղմում ջրի մեջ: Սերմերի մի մասը թրջելուց հետո ծլեցնում են խոնավ ամ ակի վրա, իսկ մյուս մասը ուղղակի ցանում են առանց ծլեցման: Սերմերի մի մասը կոփում են փոփոխական տար եր ջերմաստիճանների

Ավազի մեջ սերմերի ծլեցում

Սերմերի ակտիվացում

Սերմերի ակտիվացում

Ցանքի խորությունը

տակ, իսկ մյուս մասը թրջելուց հետո թողնում են մինչն ծլեցում: Սերմի մի մասը կոփում են ինչպես նախորդ դեպքում, իսկ մյուս մասը դնում են ավազի մեջ: Դրա համար 20-25ՕՇ ջերմաստիճանի պայմաններում փռում են խոնավ ավազի հետ 1-2սմ հաստությամ շերտ, որի վրա փռված թանզիֆի վրա փռում են սերմերը, դրանք ծածկում թանզիֆի նոր շերտով ն վրայից ավելացնում ավազի նոր շերտ, թողնելով այնքան ժամանակ, որքան առանց ավազի տար երակում Սերմերի մի մասը թրջում են 24 ժամ տնողությամ 25% -անոց KԱՕ3-ի լուծույթում, իսկ մյուս մասը 0,02%-անոց յանտարաթթվի մեջ: Սերմերի մի մասը թրջում են 24 ժամ տնողությամ 0,01% -անոց որաթթվի լուծույթում, իսկ մյուս մասը 0,005%-անոց մոլի դենաթթվային ամոնիումի մեջ: - Ձմերուկի, դդումի, լո ու, ոլոռի, ն այլն (1) խում սերմերը 4սմ, (2) խում սերմերը` 12սմ խորությամ , - սոխի, վարունգի, գազարի, ճակնդեղի (1) խում սերմերը 2սմ, (2) խում սերմերը` 6սմ խորությամ , - կաղամ ի, պոմիդորի, տաքդեղի, մաղադանոսի (1) խում սերմերը 2սմ, (2) խում սերմերը` 4սմ խորությամ

Աղյուսակ 6 Սերմանյութի նախացանքային մշակման միջոցառումների համակարգը Միջոցառումները ն Մշակա ույսը (խում մշակա ույսեր) դրանց պարամետրերը Սերմերի զտում Սերմերի ախտահանում Սերմերի թրջում Սերմերի ծլեցում Սերմերի սառեցում Սերմերի տաքացում

լա որատոր ծլունակությունը (%), ըստ դասերի (Լ)

ծլունակությունը

(%), (Հ)

տնտեսական պիտանելիությունը 2Հ(Լ2Հ)/100%

որոշման օրերի քանակը

ծլեցման ջերմաստիճանը ՕՇ

դրված ծլեցման (Ա-ավազի մեջ, Թ-թղթի վրա)

նմուշի քանակը (100 հատ, ծլունակության որոշման համար)

կշիռը (G), մաքրությունը որո շելիս

ծլման էներգիան

միջին նմուշ

II դաս

Աղյուսակ 7 Ցանքանյութի ցանքային ն սորտային որակական գնահատականը Ցանքային Լա որատոր պայմաններում որակներ ծլունակության որոշման պայմանները

Սորտային մաքրությունը (%), ըստ սորտային կատեգորիայի

Խոնավությունը (%, ոչ ավելի) I դաս մաքրությունը, ոչ պակաս

II դաս

I դաս

երկրորդ

առաջին

Ծրարը Ընտանիքը, ցեղը

Սերմերի կոփում փոփոխական ջերմաստիճանների ազդեցությամ Սերմերի խթանում

Աղյուսակ 8

Ծլունակությունը, %

Յուրաքանչյուր օրում ծլած սերմերի քանակը ծլման պահից հաշված օրերը

Ծլման էներգիան, %

Ծլման առաջին օրը

Դրված է ծլեցման, հատ

Բույսի ցեղը ն տեսակը

Փորձի անունը

Իրականացնողի ազգանունը Ծրարի Ա

Սերմերի ծլեցման փորձի արդյունքները

Լ Գ Ա Բ Լ Գ Ա Բ Լ- լա որատոր ստուգում Գ-հողագրունտային ստուգում Ա,Բ-սերմի նախացանքային մշակաման տար երակները Աղյուսակ 9 Բանջարային մշակա ույսերի սերմի ծլունակությունը Մշակա ույսը

Ծլունակությունը,% լա որատոր

դաշտային

Մաքրությունը, %

Ցանքային պիտանելիության գնահատականը

Օգտագործվող նյութեր ն սարքավորումներ` Համարակալված ծրարներով սերմանյութ (Յ,Ե), որոնք պետք է աժանված լինեն խոշոր (ոլոռ, ակլա, լո ի, դդմիկ, ձմերուկ, սեխ, դդում) 40-60 հատ, ն մյուս ուսատեսակներից 250-300 հատ սերմերի: Յ ծրարի սերմերին ավելացվում են 5-10 տեսակի ավելցուկային սերմեր, որոնք օգտագործվում են տնտեսական պիտանելիությունը որոշելու, իսկ Ե ծրարում, որտեղ նույն քանակի սերմեր են, ոչինչ չի ավելացվում, դրանք ենթարկվում են նախացանքային մշակման: Թերմոստատ, Պետրիի թասեր, փորձամաններ, ծլամաններ, մաղեր, խոշորացույցեր, տեղեկատվական գրականություն:

Նկար 3.Նեխուրազգիների ընտանիքի մշակա ույսերի ծիլերը 1-գազար: 2-մաղադանոս: 3-նեխուր: 4-ստեպղին

Նկար 4.Թելուկազգիներ ընտանիքի անջարա ույսերի ծիլերը 1 - ճակնդեղ (թվերով նշված են ծլումից հետո օրերի քանակը): 2 սպանախ

Նկար 5.Բակլազգիների ընտանիքի ույսերի ծիլերը. 1 - ոլոռ (թվերով նշված են ծլումից հետո օրերի քանակը): 2 - լո ի ա/ սովորական (շաքիլատերնները հողից դուրս են), / ազմածաղիկ (շաքիլատերնները հողի տակ են)

Նկար 6.Դդմազգի ն մորմազգի անջարա ույսերի ծիլերը 1-վարունգ: 2- ձմերուկ: 3- սեխ: 4 Ա- սեխի սերմերի ծլման սկիզ ը` Բ- սերմնակեղնի նետումը ծլումից հետո, Գ- սեխի սերմերի շաքիլատերնները, 5- պոմիդոր, 6- ադրիջան, 7-տաքդեղ

Նկար 7. Սոխի սերմի ծլումը 1-ծլող սերմը: 2-ծիլերի զարգացումը: 3-առաջնային արմատին իսկական տերնի ձնավորումը: 4-սոխի ույսը ծիլերի առաջացումից 25 օր հետո: Երիտասարդ սոխի առանձին մասերը` ա-շաքիլների երկարացման շրջանները: -շաքիլ: գ-առաջին տերն: դառաջնային արմատներ: ե-սերմնամաշկ: զ-առաջնային….., է-առաջնային հանգույց, ըշաքիլի անցքը, որտեղից դուրս է գալիս առաջին տերնը: թ-առաջնային արմատ:

Նկար 8. Կաղամա ազգի անջարային ույսերի ծիլերը 1- ողկ: 2-շաղգամ: 3-կաղամ : 4-կաղամ ի տարատեսակների տերնների ձները` ասպիտակագլուխ, -կարմրագլուխ, գ-սավոյան, դ- րյուսելյան, ե-տերնային, զ-կոլրա ի, էծաղկակաղամ :

Նկար 9. Աստղածաղկազգի ն դաշտավլուկազգի անջարա ույսերի ծիլերը 1-հազար: 2-կանգկուր: 3-շաքարային եգիպտացորեն` ա-առաջնային արմատ, հավելյալ արմատներ, գ- ող ոջ

Առաջադրանք 5. Հաշվարկներ անջարային մշակա ույսերի սնման մակերեսի ն անհրաժեշտ ույսերի քանակի վերա երյալ: Ցանքի նորմայի որոշումը Պարապմունքի նպատակը` Կախված յուրաքանչյուր անջարա ույսի, սորտի մշակության առանձնահատկություններից, աշխատանքների մեքենայացման հնարավորությունից, միավոր տարածքում ույսերի տեղա աշխման, ցանքի նորմայի հաշվարկի կատարման մեթոդիկայի յուրացում: Առաջադրանքը` 1. Հաշվարկել տվյալ ուսատեսակի միջին սնման մակերեսը ըստ ցանքի կամ սածիլման ձնի ն եղանակի: 2. Ցանքի նորմայի, կամ սածիլների անհրաժեշտ քանակի հաշվարկների կատարում Ներածական ացատրություններ: Ցանկացած մշակա ույս իր աճի ու զարգացման ընթացքում զ աղեցնում է հողային ն օդային որոշակի տարածք, որից էլ նրա արմատներն ու տերնները վերցնում են անհրաժեշտ սնունդը: Ահա ն այդ տարածքի չափերն էլ որոշում են այսպես կոչված ույսի սնման մակերեսը: Բույսերի սնման մակերեսի որոշումը պայմանավորված է.  ույսի կենսա անական առանձնահատկություններով  հա իտուսի չափերով  սորտային առանձնահատկություններով  ագրոտեխնիկայի առանձնահատկություններով  կիրառվող մեքենատրակտորների տեխնիկական առանձնահատկություններով  սածիլման առանձնահատկություններով Բույսի լավագույն սնման մակերեսը ճիշտ որշելու համար անհրաժեշտ է գիտենալ տվյալ ույսի աճի ինտենսիվությունը, ճյուղավորման նույթը ն դրանց դիրքը տարածության մեջ: Ըստ այդ հատկանիշների տար երակում են` Բույսեր դանդաղ աճող ցողուններով, որոնք եր եմն վարդակաձն են կամ հավաք թփաձն: Այդ փմ ին ենդասվում երկամյա գրեթե ոլոր անջարա ույսերը, իրենց վեգետացիայի առաջին տարում (գլուխ սոխը, արմատապտուղները, նան տերնա անջարները` թրթնջուկը, հազարը, սպանախը, սամիթը, որոնց երքը հավաքում են մինչը ծաղկակիր ցողունների կազմակերպումը): Բույսեր արագ աճող ցողուններով, այց թույլ ճյուղավորվող ( անջարային եգիպտացորենը, շտամ ովի պոմիդորը, ակլազգիները): Բույսեր ինտենսիվ ճյուղավորվող ն արագաճ (դդմազգիները, մորմազգիները): Բույսերի տեղա աշխման մեթոդները կարելի է խմ ավորել երկու մասի`

1.քառակուսի, ուղղանկյուն, քառակուսի- նային, ուղղանկյուն- նային

(յուրահատուկ է միջշարային ն միջ ուսային տարածքների խիստ նորմավորումը) Միջին սնման մակերեսը հաշվարկվում է ՍՀ(Ճ28):ո

Ս սնման մակերեսը Ճ ն 8 գծային չափերը ո ույսերի թիվը մեկ նում

2. շարահերկ, ժապավենաձն, նեղ կամ լայն շարահերկ

( նորոշ է միայն միջշարային տարածքի ստանդարտ չափը) Ժապավենաձն ցանքի ույսերի սնման մակերեսը ՍՀՔ2(Լ-Շ(ո-1)):ո Ք –ժապավենային շարքերում միջ ուսային հեռավորությունը Լ – միջժապավենային հեռավորությունը Շ -միջշարային հեռավորությունը ո –շարքերի թիվը ժապավենի մեջ Քառակուսի եղանակի դեպքում միջշարային խնամքի մեքենայացման նամար ույսերի սնման մակերեսը պետք է լինի ոչ պակաս, քան 0,720,7ՀՕ,49սմ2: Բանջարային գերակշիռ ույսերի համար ընդունելի են հետնյալ եղանակները` -շարային (պոմիդոր, տաքդեղ, ադրիջան, վարունգ, կաղամ , ոստանայիններ) -ժապավենաձն - երկշարք (արմատապտուղներ, սոխ) -ժապավենաձն - ազմաշարք (ամսա ողկ, լո ի, ոլոռ, կանաչեղեններ, սածիլների աճեցում) Այս ոլորի դեպքում էլ պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ միջշարքերը պետք է հարմար լինեն մեքենայական խնամքի համար, այսինքն պետք է ապահովել տրակտորի միջանիվային հեռավորությունը 140սմ –ի սահմաններում: Հետնա ար միջշարային հեռավորությունները պետք է լինեն 280, կամ 210, կամ 140սմ ( ոստանայիններ), 140 ն 70 սմ ( անջարայիններ), իսկ ժապավենաձնի դեպքում 20-50 սմ 8-62 սմ 20-20-20-20-60 սմ 10-10-10-10-10-10-10-10-10-50 սմ 25-25-25-25-65 սմ 30-30-30-50 սմ 50-90 սմ 45-45-50 սմ Ժամանակակից կոմ այնային երքահավաքի ենթակա պոմիդորի համար երաշխավորվում են` (90-50)225-30 սմ, (110-50)225-30 սմ, (120-40)225-30 սմ սխեմաներ, որտեղ միջ ուսային հեռավորությունը կազմում է 15-20 սմ, որի դեպքում հեկտարում հաշվում են 50 հազար ույսից ոչ պակաս: Նեղշար եղանակը անջարա ուծությունում հազվադեպ է հանդիպում: Ջրովի տարածքներում որպես կանոն անջարային շատ ույսեր աճեցնում են թմ երի վրա: Մեկ հեկտարում ույսերի քանակը որոշելու համար ավական է 1 հա Հ100 000 000 սմ2 աժանել մեկ ույսի սնման մակերեսի վրա:

Բաց դաշտում ցանքի նորմայի որոշումը: Եթե հայտնի է 1 հա-ում ույսերի օպտիմալ քանակը ն մեկ ույսի սնման մակերեսը (Ք), ապա ավական է իմանալ 1կգ-ում սերմերի քանակը (K), որպեսզի հաշվարկվի ցանքի նորման` Ւ Հ1հա / Ք 2 K Իրականում իհարկե պետք է ավելի սերմ վերցնել ցանքի համար, քանի որ պետք է հաշվի առնել սերմի մաքրությունը (Յ%), ցանքի ինքնանոսրացումը (Մ%), դաշտային ծլունակությունը (Շ-Ե%), որտեղ Ե դաշտային ն լա որատոր ծլունակությունների տար երությունն է: Դաշտայինը շուրջ 15-20%-ով ավելի ցածր է լա որատոր ծլունակությունից(Շ%): Այն ացատրվում է նրանով, որ դաշտում ցանված սերմերի մի մասը (նան ծիլերը) ոչնչանում են տար եր գործոններից կախված: Նման ուղղումները հաշվի առնելով ցանքի նորմայի հաշվարկման անաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը` Ւ Հ100 000 000 2 100 2100 / Ք 2 K 2 Յ%(Շ – Ե - Մ)% Առաջադրանքի կատարման տեխնոլոգիան` 1.Ծանոթացում գրականության տվյալների հետ 2.Համապատասխան աղյուսակների պահանջվող տվյալների մանրակրկիտ ուսումնասիրություն 3.Դասախոսի կողմից առաջարկված ուսատեսակի համար ելնելով անհատական առաջադրանքից, հաշվի առնելով յուրաքանչյուր ուսատեսակի սնման մակերեսը ըստ ցանքի կամ սածիլման ձնի կատարել հաշվարկներ ն ստացված տվյալները լրացնել համապատասխան աղյուսակում Ցանքային նորմավորման աղյուսակի լրացում ըստ առաջարկված ուսատեսակի

ժապավենաձն

շարահերկ

նեղ կամ լայն շարահերկ

ուղղանկյուն նային

ուղղանկյուն

քառակուսի նային

քառակուսի

Ցանքի ձնը

Մշակա ույսը

Աղյուսակ 10 Հիմնական անջարային մշակա ույսերի ցանքի (սածիլման) ձնը, սխեման, պահանջվող սերմի (սածիլների) քանակը ն 1հա-ում ույսերի թիվը

ցանքի սխեման պահանջվող սերմի (սածիլներ ի) քանակը 1հա-ում ույսերի քանակը

Աղյուսակ 11 Ցանքային նորման ն

ույսերի տեղա աշխման սխեման

Բանջարա ույսը (տեսակը) ------------------------------------, ցանքի (սածիլման) ձնը --------------------------------------------------, սերմանյութի որակը (դասը` 1-ին, 2-րդ) --------------------------------------

Սերմը Ցուցանիշներ Հեռավորությունը միջշարքերի (Շ) միջժապավենային(Լ) շարքերում միջ ուսային(Ք) Ժապավենում շարքերի թիվը(ո) Ժապավենում միջշարքերի թիվը (ո-1) Մեկ ույսի միջին սնման մակերեսը մ2 ՔՀ{Շ-(ո-1)-Լ}Ք:ո Բույսերի լավագույն քանակը 1հա-ում ՕՀ100 000 000:Ք 1կգ-ում սերմերի քանակը (K) Սերմերի մաքրությունը (Յ) Լա որատոր ծլունակությունը (Շ)% Դաշտային ծլունակությունը (Շ-Ե)% Լա որատոր ն դաշտային ծլունակության տար երություն (Ե)% Վեգետացիայի ընթացքում դաշտային

դրաժիրովկայի ենթարկված

դրաժիրովկայի չենթարկված

ծլունակության նկատմամ ծիլերի ոչնչացման չափըինքնանոսրացում(Մ)% Ցանքի նորման Ւ Հ100 000 000 2 100 2100 / Ք 2 K 2 Յ(Շ – Ե - Մ) Ծանոթություն առանց ժապավենային ցանքերում` ԼՀՇ Պահանջվող նյութերը: Ուսումնական պլակատներ, գրականություն, սերմեր, կշեռք, խոշորացույց:

Առաջադրանք 6. Պաշտպանված գրունտի կառույցները ն դրանց նութագրումը Առաջադրանքի նպատակը Ծանոթանալ պաշտպանված գրունտի հիմնական կառույցների ն նրանց ջեռուցման համակարգերի հետ: Առաջադրանքը` 1.Ուսումնասիրել ն յուրացնել պաշտպանված գրունտի հիմնական կառույցների կառուցվածքային (կոնստրուկցիոն) համակարգերը ն նրանց ջեռուցման եղանակները: 2.Որոշել այդ կառույցների ծածկոցային գործակիցը ն կառույցի ծավալի ու ինվենտարային մակերեսի հարա երությունը: 3.Հաշվարկել ջերմոցի հողախառնուրդի ն կենսավառելիքի պահանջարկը: 4.Հաշվարկել ջերմատների ջեռուցման համար անհրաժեշտ վառելիքի քանակը: Ներածական ացատրություններ: Պաշտպանված գրունտը դա հողային այն տարածքն է, որի վրա կան հատուկ կառույցներ, ն որտեղ արհեստականորեն ստեղծված են ոլոր անհրաժեշտ պայմանները ույսեր աճեցնելու համար, տարվա այն ժամանակահատվածում, եր աց դաշտում դա հնարավոր չէ: Բնակչությանը շուրջտարյա թարմ անջարեղենով ապահովելու եղանակներից մեկը, փաստորեն պաշտպանված գրունտի կառույցներում դրանց մշակությունն է: Պաշտպանված գրունտը ունի երկակի նշանակություն: Բաց ն պաշտպանված գրունտի համար սածիլների աճեցում: Բանջարեղենի արտադրություն տարվա այն ժամանակահատվածում, եր աց գրունտի պայմանները նպաստավոր չեն: Պաշտպանված գրունտի առանձնահակտություններն են. - Հատուկ կառույցների ն տեխնիկական միջոցների (ապակեպատ կամ թաղանթապատ մակերեսներ, ջեռուցման համակարգեր ն սարքեր, սնուցման, օդափոխության ն լուսավորության կարգավորիչ միջոցներ) առկայություն: - Բաց գրունտի համեմատ փոքր տարածքներ:

- Մակերեսի ացարձակ ինտենսիվ շահագործում (դարակների, կախոցների օգտագործում, միննույն տեղում մի քանի վեգետացիոն շրջանով ույսերի մշակություն): - Շատ արձր երքատվության ապահովում ( աց գրունտի համեմատ 1.5-2 անգամ ավելի): - Աշխատանքների առավել մեքենայացում ն էլեկտրիֆիկացում, որոշ դեպքերում նան ավտոմատացում (ծրագրավորման ն արձր տեխնոլոգիաների կիրառման հնարավորություն): - Արտադրանքի արձր ինքնարժեք պայմանավորված նյութական ն ֆինանսական մեծ ներդրումներով: - Ագրոտեխնիկական միջոցառումների առավել արդ համակարգեր, հետնա ար նան մասնագիտական որոշակի ունակությունների ն հմտության անհրաժեշտ առկայություն: Պաշտպանված գրունտը կարելի է աժանել երկու խմ ի` տաքացվող գրունտ ն կուլտիվացիոն կառույցներ (ջերմոցներ ն ջերմատներ): Սրանք տար երակվում են նան ըստ կառույցի ծավալի (Ն մ3) ն ինվենտարային մակերեսի (Ք մ2) հարա երության (ՄՀՆ:Ք) Տաքացվող գրունտում կիրառվում են ույսերի մշակության համար անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծելու համեմատա ար հասարակ ն պարզ ձներ, որոնց նպատակն է գարնանը ն աշնանը օդի ն հողի ջերմաստիճանի ժամանակավոր իջեցման պայմաններում անջարանոցային ույսեր մշակել առանց մեծ ծախսերի: Այսպիսի կառույցներում հնարավոր է աց դաշտի համար սածիլներ աճեցնել ն դաշտային մշակության համեմատ 15-25 օր վաղ անջարեղենի երք ունենալ: Կուլտիվացիոն կառույցները դրանք հատուկ հարմարեցված ն սարքավորված` տնական ժամանակի համար նախատեսված ն ույսերի աճեցման համար արհեստական պայմաններ ստեղծելուն նպատակաուղղված համակարգեր են: Դրանք ստորա աժանվում են ջերմոցների ն ջերմատների: ա) Ջերմոցները իրենցից ներկայացնում են փոքրածավալ կառույցներ, որոնք տար երվում են տաքացվող գրունտից ն ջերմատներից նրանով, որ կառույցներում մարդիկ աշխատում են դրսից, կողքերից ն ունեն շարժական ծածկոցներ (շրջանակներ` ապակեպատ կամ թաղանթապատ): Դրանք դրսի շատ ցածր ջերմաստիճանի դեպքում ացել չի կարելի` ույսերը չցրտահարելու համար: Դրա համար էլ ջերմոցները շահագործում են գարնանը, ամռանը ն աշնանը: Ջերմոցների գլխավոր նպատակը` սածիլների աճեցումն է, որից ազատված տարածքներում հետագայում մշակում են վաղահաս անջարեղեն: ) Ջերմատները ջերմոցներից տար երվում են իրենց ծավալներով ն արձրությամ , որը հնարավորություն է տալիս սպասարկելու անձնակազմին, մշակության աշխատանքների կատարման ժամանակ միշտ գտնվել կառույցների ներսում: Ջերմատների հիմնական նպատակը թարմ անջարեղենի մշակումն է արտասեզոնային ժամկետում, ինչպես նան աց ն փակ գրունտների համար սածիլների ստացումը: Կախված ջերմատների շահագործման ժամկետից տար երակում են ձմեռային ն գարնանային կառույցներ:

Տաքացվող գրունտ Բանջարա ուծությունում կիրառվող տաքացվող գրունտի տեսակները ազմաթիվ են: Եվ շատ դժվար է աց ն տաքացվող գրունտի պարզ կառույցների միջն կտրուկ սահմաններ դնել: Այժմ դրանցից առավել մեծ կիրառություն ունեն. 1. Բաց սածիլանոցները, որոնք սովորական աց գրունտին նորոշ տարածքներ են, ուշ ժամկետում աց դաշտի համար սածիլներ աճեցնելու նպատակով, սակայն եր եմն ույսերի ծլման շրջանում ցրտահարություններից պաշտպանելու համար օգտագործում են անձրնացման կամ ծխահարման միջոցներ: 2. Սառը սածիլանոցները, շատ պարզունակ կառույցներ են, հիմնականում ցրտադիմացկուն անջարա ույսերի սածիլներ աճեցնելու համար, որտեղ ժամանակավոր ցրտերից ույսերը պաշտպանելու համար օգտագործում են անթափանց ծածկոցներ: Սառը սածիլանոցը ունի 1.6 մ լայնքով շրջանակ (ջերմոցի շրջանակի նման), որը տեղադրվում է սածիլանոցի վրա ն ունի ցանցաձն ծածկոց, որի վրա էլ փռում են ծղոտե (եղեգից) սավաններ (խսիրներ), եր եմն նան պոլիէթիլենային թաղանթներ: 3. Տաք սածիլանոցները փոսեր են մինչն 45սմ խորությամ , որոնք լցված են կիսաքայքայված կենսավառելիքով (30-40սմ), իսկ վերնում 15 սմ հաստությամ երրի հողաշերտով: Փոսի վրա, ինչպես սառը սածիլանոցներում տեղադրվում է շրջանակ, որը գիշերը ն ցրտահարությունների ժամանակ պատվում է անթափանց թաղանթով: Այստեղ աճեցնում են ուշահաս կաղամ ի սածիլներ ավելի վաղ ժամկետի համար: 4. Առանց հիմնակմախքի կառույցները պատրաստում են` հողը մեքենայական մշակության ենթարկելուց ն ցանքից հետո, թաղանթապատելով այն ի շնորհիվ շարքերի միջն գտնվող հողաթմ երի, որոնք հենարանի դեր են կատարում: Թաղանթների եզրերը ամրացվում են հողի մակերեսին: Շատ դեպքերում ցանքի ն թմ երի (հենարանների) պատրաստման աշխատանքները ն նրանց վրա թաղանթի փռումը կատարվում է մեքենայացված` մեկ ընթացքով: Հիմնականում նման կառույցներում մշակում են վաղ ժամկետի համար վարունգ, հազվադեպ այլ ույսեր: 20-30 օր անց, եր եղանակային պայմանները նպաստավոր են, իսկ ույսերը այնքան են մեծացել, որ թաղանթը խանգարում է, դրանք հավաքում են ն հեռացնում դաշտից, իսկ մշակությունը շարունակում ինչպես աց դաշտում: 5. Հիմնակմախքով թունելային կառույցներում օգտագործվում են մետաղական կիսաշրջանաձն հենարաններ, իսկ վրանաձնի դեպքում երկթեք ծածկոցներ կրող կառուցվածքներ` փայտից: Կիսաշրջանաձն հենարանները 4-6 մմ մետաղալարից են ն տեղադրվում են միմյանցից 2-3 մ հեռավորության վրա: Թունելների երկարությունը կամավոր է, այց 50մ-ից ոչ ավելի: Դրանց լայնությունը 0.7-1.2 մ է, իսկ արձրությունը` 0.4-0.6 մ (այս չափերը պայմանավորված են նան թաղանթի չափերով): Նրանց վրա փռված թաղանթը եզրերից ամրացվում է հողի մակերեսին, իսկ ծայրերից հավաքվում է ն մեկ կետում ամրացվում, որը հետագայում օդափոխման նպատակով պետք է հնարավոր լինի պար երա ար ացել:

Ջերմոցներ

Ըստ կառուցվածքի ջերմոցները լինում են միաթեք-գետնափոր, միաթեքվերգետնյա ն երկթեք տիպերի: Այս տիպերից առավել տարածվածը առայժմ ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցներն են` կենսա անական կամ տեխնիկական ջեռուցմամ : Մեզ մոտ տարածված են նան միաթեք ջերմոցները` արնային տաքացմամ : Ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցը աղկացած է փոսից, արկղից, ապակեպատ շրջանակից ն ծածկոցից: Նայած շահագործման ժամանակին, ջերմոցի փոսի խորությունը լինում է 40-70 սմ: Ձմռան ամիսներին շահագործվող ջերմոցների փոսերը լինում են 6070 սմ խորությամ , իսկ փետրվար-մարտ-ապրիլ ամիսներին շահագործվողներինը` 40-50 սմ: Բոլոր տիպի ջերմոցների փոսերի լայնությունը 1.5մ է, իսկ երկարությունը կախված է նրանից, թե մեկ փոսի վրա քանի ջերմոցային շրջանակ է դրվելու: Արտադրության փորձը ցույց է տվել, որ ամենահարմարը 20 շրջանականոց ջերմոցներն են, որի դեպքում փոսի երկարությունը լինում է 21.2 մ: Ջերմոցային շրջանակը մեզ մոտ ունի ստանդարտ մեծություն` 160 2 106 սմ, ն երեք միջնաձողերով աժանված է չորս լուսանցքների: Ջերմոցների ջեռուցման համակարգերը երեքն են.

- Տեխնիկական`ջեռուցում են տաք ջրով, էլեկտրականությամ ն շոգիով: - Կենսա անական` ջեռուցում են գոմաղ ով, տնային աղ ով ն այլ թափուկներով: - Արնային` օգտագործում են միայն արնի ջերմային էներգիան:

Արնի ջերմային էներգիան օգտագործում են ջեռուցման ոլոր համակարգերում, որպես լրացուցիչ աղ յուր: էլեկտրական ն ջրային ջեռուցումները տեխնիկապես ավելի կատարելագործված են ն պահանջում են արդ սարքավորում ու մասնագետ կադրեր: Գոմաղ ը ն տնային աղ ը կենսա անական ջեռուցման հիմնական նյութերն են: Տավարի աղ ը մաքուր վիճակում չի օգտագործվում ջերմոցների տաքացման համար, որոնց ծակոտկենությունն ու օդաթափանցելիությունը արձրացնելու համար նրան խառնում են որնէ մեծածավալ նյութ` փայտի թեփ, ծղոտ, դարման կամ ձիու ու ոչխարի թարմ աղ : Ոչխարի աղ ը նույնպես կենսա անական լավ վառելանյութ է: Խոզի աղ ը ջերմոցները տաքացնելու համար օգտագործելի չէ: Կենսա անական շատ լավ վառելանյութ է քաղաքային (կենցաղային) աղ ը, որը թեն ուշ է տաքանում (25-30 օրում), սակայն առաջացնում է մինչն 75Շ ջերմություն ն այրման տնողությունը 6 ամիս է: Միջին խորության ջերմոցներում (50 սմ) մեկ շրջանակի ներսում օգտագործում են 0.5 տոննա կենսա անական վառելանյութ: Ջերմոցների համար կենսա անական վառելանյութը տնտեսություն են փոխադրում աշնանը ն այն շարունակում մինչն ջերմոցները լցնելը: Նորմալ ձնով պահած` գոմաղ ը կույտ անելուց 3-4 օր հետո սկսում է քայքայվել (տաքանալ), ն 7-րդ օրը կույտում ջերմությունը հասնում է մինչն 75Շ0: Տավարի աղ ը սկսում է տաքանալ կույտ անելուց 10-15 օր, իսկ տնային աղ ը` 25-30 օր հետո:

Պետք է իմանալ, որ ջերմոցը կարելի է լցնել միայն այն ժամանակ, եր կույտ արած գոմաղ ը լավ տաքացել է ն ունի 50-55Շ0-ից ոչ պակաս ջերմություն: 1կգ չորացված կնսավառելիքը կարող է տալ մինչն 3,2կկալ էներգիա (ինչպես փայտը), իսկ թարմ գոմաղ ի ջերմատվությունը հասնում է 880 կկալ-ի: Ջերմոցի հողը : Ջերմոցներում, որպես կանոն, օգտագործում են ուսահողից, տորֆից ն ճմահողից կամ խամ հողից աղկացած խառնուրդներ: Տորֆի առկայության դեպքում հանձնարարվում է հետնյալ աղադրության հողախառնուրդ` 3 մաս տորֆ, 1 մաս ուսահող, 1 մաս ճմահող: Տորֆ չլինելու դեպքում վերցնում են 6 մաս ուսահող ն 3 մաս ճմահող: Կարելի է վերցնել նան 2 մաս ուսահող, 1 մաս տորֆ ն 1 մաս ճմահող: Հողախառնուրդի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրին խառնում են 2-4 կգ ազոտական պարարտանյութ, 4-5 կգ սուպերֆոսֆատ ն 2-2.5 կգ կալիումական պարարտանյութ: Ջերմոցային հողախառնուրդը ավելի որակով է ստացվում, եր խառնուրդի մեջ մտնող նյութերը պատրաստվում են կոմպոստացումով: Եր նստեցրած կենսավառելանյութում այրման պրոցեսը վերականգնվում է, լցնում են ջերմոցի հողը: Ջերմոցի հողն ամեն տարի փոխելու կարիք չկա. միայն պետք է այն թարմացնել ուսահողով կամ տորֆով ն սնկային ն ակտերիային հիվանդություններից զերծ պահելու համար ախտահանել: Նորմալ պայմաններում ջերմոցի հողը փոխում են տարին մեկ անգամ: Ջերմոցում հողախառնուրդը լցնում են 15-18 սմ շերտով, մեկ շրջանակի տակ 0.25մ3: Ջրային ջեռուցմամ ջերմոցի կառուցվածքը հետնյալն է. նույն ռուսական ջերմոցների փոսի հատակին լցնում են 10-12 սմ հաստությամ խարամ, երկու շարքով 30 սմ խորությամ ն փոսի պատերից 15 սմ հեռավորությամ դասավորում են 6-8 սմ տրամագիծ ունեցող ջրատար խողովակներ: Այնուհետն այդ խողովակների վրա լցնում են 20 սմ հաստության մաքուր ավազ, ապա` ջերմոցի հողը` 18-20 սմ շերտով: Բացի հողը տաքացնող խողովակներից, ջերմոցի արկղի պատերին զուգահեռ տեղադրում են նան ջերմոցի օդը տաքացնող խողովակներ (նույնպես 7-100 թեքությամ ): Ջրային ջեռուցմամ ջերմոցները կենսա անական վառելանյութերով տաքացվող ջերմոցների համեմատությամ ավելի կատարելագործված են, մշտապես շահագործվող ն ապահովում են ույսերի աճի համար պահանջվող ոլոր արտաքին գործոնները: էլեկտրական ջեռուցմամ ջերմոցներ: Պաշտպանված գրունտի ջեռուցման ամենակատարելագործված եղանակը էլեկտրական ջեռուցումն է, որի դեպքում լիակատար հնարավորություն է ստեղծվում օրվա ցանկացած ժամին իջեցնել կամ արձրացնել կուլտիվացիոն շենքի ջերմաստիճանը:

Ջերմատներ

Ըստ կառուցվածքային առանձնահտակությունների ջերմատները հիմնականում լինում են երկու տիպի. երկթեք-անգարային ն ազմաերկթեք լոկային: Ըստ օգտագործման նպատակի ջերմատները հատկացվում են

անջարեղենի, ծաղիկների, սածիլների ն խորդենու կտրոնների աճեցման համար: Գոյություն ունեն հատուկ անգարային ջերմատներ ( արձր տանիքով), որոնցում աճեցվում են ցիտրուսային մշակա ույսեր: Ավստրիայում լայն տարածում են ստացել նան աշտարակային տիպի ջերմատներ, որտեղ անջարեղենի ն ծաղիկների աճեցման արդյունա երական արտադրությունը տարվում է կոնվեյեր եղանակով: Ըստ օգտագործման ժամանակաշրջանի ջերմատները լինում են ձմեռային, որի շահագործումը տարվում է կլոր տարին, ն գարնանային` շահագործվում են գարնանը ն աշնանը: Ջերմատնային տանիքի ծածկը լինում է ապակեպատ ն սինթետիկ թաղանթապատ կամ օրգանական ապակիով պատված: Կախված մշակության եղանակից ջերմատները լինում են գրունտային, որտեղ անջարանոցային ույսերի մշակությունը տարվում է հատուկ պատրաստված հողախառնուրդների վրա, անհող-հիդրոպոնիկ` ույսերի մշակությունը արհեստական սու ստրատների վրա, Ֆիտոտրոն ն Շամպինիոնային: Ջերմատան յուրաքանչյուր տիպն ունի իր առավելությունները ու թերությունները: 1. Բլոկային ջերմատները ունեն որոշակի առավելություններ: Նախ, նրանցում օգտակար հողային տարածությունները կազմում են 94.7 տոկոս ն, ամենակարնորը, որ ջեռուցման վրա կատարված ծախսերը տնտեսվում են 1525 տոկոսով: Բացի այդ, հեշտությամ է իրագործվում տեխնոլոգիական պրոցեսների ավտոմատացումը ն ավելի արդյունավետ են կատարվում մեքենայացման աշխատանքները: 2. Անգարային ջերմատները հիմնականում տեղադրում են այն տարածաշրջաններում, որտեղ ձմռան ամիսներին մեծ է ձյունածածկը, լոկային ջերմատները` հարավային ն կենտրոնական, իսկ ազմահարկ աշտարակային ջերմատները` սակավահող ն արնի ֆոտոսինթետիկ ակտիվ ռադիացիայով հարուստ շրջաններում: Կառուցվող ջերմատներում լուսավորության ն ջերմության ռեժիմը ճիշտ կարգավորելու նպատակով անհրաժեշտ է, որ դրանք տեղադրվեն ըստ երկարության` հյուսիսից դեպի հարավ, այսինքն` տանիքի ծածկի մի թեքությունը լինի դեպի արնելյան կողմը, մյուսը` արնմտյան:

Բանջարա ուծությունում շահագործվող ջերմատները պետք է րարեն հետնյալ պահանջներին.

ավա-

էներգիայի նվազագույն ծախսեր ցերեկը ն գիշերը, ցերեկային լույսի առավելագույն թափանցելիություն, օդափոխման լավ ապահովվածություն, աշխատուժի ոչ մեծ ծախսեր, ինչպես կառույցներում, այնպես էլ դրանցից դուրս, եղանակային պայմանների (արնային ճառագայթում, քամի, կարկուտ, ձյուն) նկատմամ կայունություն: Բանջարա ուծությունում օգտագործվող թաղանթները Դրանք օգտագործվում են ջերմոցների, շարքերի, թունելային կառույցների ծածկման համար:

Ներկայումս նման ծածկոցների տակից ստացվող երքը գերազանցում է ապակեպատ ծածկոցների տակից ստացվողին: Թափանցիկ պոլիէթիլենային թաղանթները անկայուն են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների նկատմամ , որոնց ներազդեցությամ դրանք դառնում են փուխր ն փշրվում են: Այդպիսինները օգտագործվում են ընդամենը մեկ տարի: Իսկ եթե թաղանթները օգտագործվել են միայն գարնանը, ապա պահպանելով, մութ պայմաններում, դրանց օգտագործումը կարելի է երկարացնել մինչն 2 տարի: Հին թաղանթները սակայն հեշտությամ են պատռվում: Պոլիէթիլենային թաղանթների ամենամեծ թերությունը մեծ ջերմահաղորդականությունն է: Այդպիսի թաղանթների տակ գիշերը ավելի ցածր ջերմաստիճան է արձանագրվում քան ապակու կամ պոլիվինիլքլորիդային թաղանթների տակ: Ներկայումս արտադրվում են նան պոլիէթիլենային թաղանթներ հատուկ հավելումներով, որը նվազեցնում է արտաքին անհարթությունը: Այսպիսի թաղանթների տակից կոնդենսատները հոսում են, հետնա ար ն չի առաջանում ցող, որը ն ույսերի նորմալ աճի համար ավելի լավ պայմաններ է ստեղծում: Լավագույն թափանցելիության շնորհիվ այն ունի լայն կիրառելիություն անջարա ուծության մեջ, որը սակայն ավելի թանկ է, քան սովորականը: Արտադրվում են նան պոլիէթիլենային թաղանթներ, կտրվածքով: էլեկտրոստատիկ հատկությունների շնորհիվ պոլիվինիլքլորիդային թաղանթները ավելի արագ են կեղտոտվում, քան պոլիէթիլենային թաղանթները: Սակայն սրանք ավելի դիմացկուն են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների նկատմամ ն կարող են ծառայել երեք-չորս տարի: Դրանք այրվում են դանդաղ, դեղին ոցով, առաջացնելով քլորաջրածին, որը անգույն է, հոտ ունի ն թունավոր է: Ջեռոուցիչ նյութերի հաշվարկման կարգը: Ջերմության կորուստը հաշվարկում են հետնյալ անաձնով ԶՀՔՒ(tն-tդ)K, որտեղ Ք - ջեմատվության մակերեսն է (մ2) Ւ - ջերմատվության տնողությունն է (ժամ) tն tդ - կառույցի ներսի ն դրսի ջերմաստիճաններն են K - գործակից է, հաստատուն մեծություն, որը երկթեք ն միաթեք անգարային (նան թաղանթածածկ) կառույցների համար KՀ9-10, իսկ լոկավոր կառույցների համար KՀ8: Ջերմության առավելագույն ծախսը:(Հաշվարկման օրինակ): Ձմռանը վարունգի նվազագույն ջերմաստիճանը ջեռուցման համակարգի հզորությունը որոշելու համար սահմանենք tնՀ18ՕՇ: Որպես դրսի ազմամյա տարիների ձմռան նվազագույն ջերմաստիճան Երնանի շրջակայքի համար ընդունենք tդ Հ15ՕՇ: Այստեղից 1000մ2 մակերեսով անգարային ջերմատան ժամային կտրվածքով ջերմության առավելագույն կորուստը կկազմի` ԶՀՔՒ(tն-tդ)KՀ1000212(18-(-15)29Հ10002123329Հ297 000կալՀ0,297 Հկալ Ջերմության տարեկան ծախսը հաշվարկելու համար եթե ընդունենք, որ նույն Երնանի միրձակայքում ջեռուցվող ժամկետում (նոյեմ երի 5-ից մինչն ապրիլի 5-ը` 3600ժամ) օդի միջին ջերմաստիճանը tդՀ-5ՕՇ ապա

ԶՀՔՒ(tն-tդ)KՀ1000236002(18-5)29Հ10002360021329Հ421200000կալՀ Հ421,2 Հկալ 1մ3 գազի այրումից ստացվում է 8-8,5 հազար կկալ ջերմություն, որից 2030%-ը կորուստն է ծխնելույզի ն ջերմատար խողովակների վրա ն միայն 7080%-ն է հասնում ջերմատուն: Այս դեպքում գազի տարեկան ծախսը 1000մ2 մակերեսով անգարային ջերմատան ջեռուցման համար կկազմի` 421 200 000/8 000280%Հ65 812,5 մ3 գազ Վառելիքի մի քանի տեսակների այրումից ստացվող ջերմության քանակը` 1կգ նական գազ-8,5 հազար կկալ 1կգ մազութ-9,5 հազար կկալ 1կգ կերոսին-10,2 հազար կկալ 1կգ անտրացիտ-7,2 հազար կկալ 1կգ կոկս-6,5 հազար կկալ 1կգ փայտ-2,5 հազար կկալ 1կգ տորֆ-2,5 հազար կկալ 1կգ չոր գոմաղ -3,2 հազար կկալ Հողագրունտի անհրաժեշտ քանակի հաշվումը: Հողագրունտի կազմը որպես կանոն աղկացած է լինում ուսահողից, ճմահողից, տորֆից, արհեստական կամ նական իներտ միջավայրից (սու ստրատից): Սրանցից յուրաքանչյուրը ունի տարատեսակներ, տար եր որակներ ն որոշակի նշանակություն, իսկ հարա երակցությունը, որից կազմում են հողագրունտը կարող է լինել տար եր: ճմահող` դա երկրակեղնի վերին շերտն է, որը իր վրա է կրում ուսական ծածկոցը ն ունի որոշակի երրիություն կախված նրա տեսակից: Այն կարող է լինել անտառային, դաշտային, մարգագետնային ն այլն: Բուսահող` երրիությամ օժտված արհեստական ստեղծված հողազանգված է, որը ըստ ծագման կարող է լինել գոմաղ ային, դաշտային, ջերմոցի կամ ջերմատան հին հողազանգված, ուսական մնացորդների հանքայնացումից առաջացած ն այլն: Բուսահող կարելի է ստանալ սովորական հողազանգվածին ավելացնելով մեծ քանակությամ օրգանական նյութեր, պարարտանյութեր, տորֆ, թեփ, ծղոտ ն այլն: Սու ստրատ` այն ամուր, իներտ եր եմն էլաստիկ հանքային զանգվածն է (ավազ, հրա խային խարամ), որը որպես կանոն սննդատարրեր չի պարունակում, սակայն նպաստում է ապագա հողազանգվածի ջրա ն օդաթափանցելիության արձրացմանը ն ծառայում է միջավայր ույսերի արմատային զանգվածի ձնավորման համար: Հողագրունտային խառնուրդը կազմելիս ընդունում են, որ այն կազմող աղադրամասերից տորֆի ստորին շերտի օդաչոր զանգվածի 1մ3 –ը կշռում է 0,4-0,5տ տորֆի վերին շերտի օդաչոր զանգվածի 1մ3 –ը կշռում է 0,4-0,5տ կոմպոստի 1մ3 –ը կշռում է 1տ գոմաղ ի 1մ3 –ը կշռում է 0,8տ ճմահողի 1մ3 –ը կշռում է 1,2-1,5տ ուսահողի 1մ3 –ը կշռում է 0,7-0,9տ ավազի1մ3 –ը կշռում է 1,8-2տ

ծղոտի 1մ3 –ը կշռում է 0,14տ թեփի 1մ3 –ը կշռում է 0,15-0,2տ տորֆի 1մ3 –ը կշռում է 0,14-0,5տ Հողախառնուրդի քանակը հաշվարկվում է ելնելով նրանից, թե այն որտեղ է օգտագործվելու` ջերմոցներում հողաշերտի հաստությունը 15-20սմ է, ջերմատներում` 30սմ: Աշխատանքի կատարման կարգը : Պաշտպանված գրունտի ցանկացած կառույց գնահատելիս պետք է ելնել նրանից, թե որքանով է այն ավարարում հետնյալ պահանջներին. 1. Տվյալ կառույցի շահագործման ամ ողջ ժամանակահատվածում այն պետք է ապահովի այնպիսի ռեժիմ, որը հնարավորինս մոտ լինի ույսերի կենսա անական պահանջներին: Ամենատաք ն ամենասառը կետերում ջերմաստիճանների տար երությունը չպետք է գերազանցի ցելսիուսի աստիճանը: Ցուրտ եղանակին ջերմաստիճանը չպետք է իջնի մինչն ույսերի համար կրիտիկականսահմանային (անհույս) կետեր: 2. Երկարաժամկետ շահագործվող կառույցները պետք է ունիվերսալ լինեն, այսինքն մշակության տար եր ագրոտեխնիկա ունեցող ույսերը հաջորդա ար մշակելիս վերասարքավորման ն վերակառուցման կարիք չպետք է լինի: Դրանք պետք է հագեցած լինեն հողի ն օդի ջեռուցման սարքերով, ունենան ոռոգման մի քանի համակարգերի կիրառման հնարավորություն, ջեռուցումը ն օդափոխումը պետք է հնարավոր լինի կատարել մեծ սահմանային ցուցանիշներով: 3. Կառույցներում պետք է հնարավորություններ ն նախահիմքեր լինեն արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման ն արտադրողականության արձրացման համար: Աշխատանքները պետք է հնարավորինս մեքենայացվի, իսկ համակարգերը ավտոմատացվեն: Ջեռուցման ծախսերի կրճատման համար (ինքնարժեքի 60-65%) կարնոր է էժան կամ հարմար վառելիքատեսակ օգտագործելու հնարավորությունների ստեղծումը: Շատ կարնոր է նան նական լույսի առավել մեծ քանակով օգտագործման հնարավորությունը (կառույցի տեղադրությունից կախված): Գնահատման համար կարնոր է նան, թե որքնով է այն հնարավորություն տալիս լրիվ օգտագործել գրունտային մակերեսը, որոշ դեպքերում իրական նշանակություն ունի նան կառույցի ծավալը: ա) Ջերմոցներ Որպես պաշտպանված գրունտի ամենատարածված ն ավականին պարզ կառույցի տեսակ, ուսանողը պարտավոր է տար երակել դրանք, տալով համապատասխան նութագրիչ տվյալներ

Աղյուսակ 12 Ջերմոցի տեսակը, ըստ ջեռուցման ձնի

Ջերմոցների տիպերը Կենսա անական Արնային եղանակով

Տեխնիկական եղանակով

Ջեռուցման միջոցը Կառուցվածքային պարամետրերը (չափերը) Շահագործման նպատակները Շահագործման ժամկետները Ագրոմիջոցառումների հաջորդականությունը (խնամքը) Ջերմոցում պահանջվող ցուցանիշները (tՇ, խոնավություն)

) Ջերմատներ Ուսանողը լրացնելով համապատասխան աղյուսակը, կարող է տար երել ջերմատները, երելով դրանցից յուրաքանչյուրի նութագրիչ անհրաժեշտ տվյալները:

Աղյուսակ 13 Ջերմատների կառուցվածքային առանձնահատկությունները Ջերմատների տիպը Օգտագործվող գրունտային միջավայրի տար երակները Հնարավոր չափերը ըստ տար եր դասերի

Երկթեք անգարային

Բազմաերկթեք լոկային

Ծածկոցի տար երակները Կիրառման արդյունավետ կողմերը Կիրառման հնարավոր թերությունները Շահագործման հնարավոր ժամկետները

գ) Տաքացվող գրունտ (սածիլանոցներ) Բանջարա ուծությունում կիրառվող տաքացվող գրունտի տեսակները ազմաթիվ են, ուստի ուսանողը պարտավոր է ելնելով իր տեսական գիտելիքներից համապատասխան նութագրիչ տվյալներով տար երակել դրանք:

Աղյուսակ 14 Սածիլանոցների առանձնահատկությունները Կառուցվա ծքային Շահագործցուցանիշն Տաքացվող գրունտի տեսակը ման եր նպատակը ( նութագր իչներ) Բաց սածիլանոց հողի տաքացմամ Սառը սածիլանոց Տաք սածիլանոց, ծածկված լուսաթափանց թաղանթով Թաղանթա պատ փոքրաչափ խմ ակային կառույց (թաքստոց)

Շահագործ ման ձնը ն ժամկետը

առանց հիմնակմախքի հիմնակմախքովթունելային վրանաձն

Սինթետիկ թաղանթները որպես ծածկոց օգտագործելիս անհրաժեշտ է գիտենալ. - Թաղանթները պետք է ապահովեն արձր լուսաթափանցելություն սովորական ճառագայթների ն որոշակիորեն նան ինֆրակարմիր հատվածի համար (3000 նմ-ից ավելի): Դրանք պետք է ունենան մեխանիկական մեծ ամրություն: Խոնավությունը պետք է ոչ թե կուտակվի ջրակաթիլների ձնով, այլ հոսի նրա վրայից: Եվ վերջապես կարնոր է թաղանթների արժեքը: - Թաղանթների ամրացումը պետք է կատարվի հատուկ ամրակներով, որոշակի հարմարանքների միջոցով, իսկ երկշերտ հատվածները պետք է լցվեն օդով ջերմամեկուսացման նպատակով: Դրանք ավելի կայուն են քամիների նկատմամ :

Բլոկավոր ջերմատուն

Երկթեք անգարային ջերմատուն

Կեսակարար ծավալը, ՄՀՆ:Ք

Օդային ծավալը, մ3 (Ն)

Ծածկոցային գործակիցը, (KՀՏ:Ք)

Ծածկոցային ընդհանուր մակերեսը, մ2 (Տ)

ճակատային պատերի մակերեսը մ2

Վերին ծածկոցի մակերեսը, մ2

Կողային պատերի մակերեսը, մ2

Պատերի արձրությունը, մ

Ամենա արձր կետը, մ

Ինվենտարային մակերեսը, մ2 (Ք)

Լայնությունը, մ

Երկարությունը, մ

Կառույցը

Աղյուսակ 15 Պաշտպանված գրունտի կառույցների օգտագործելիության որոշումը

Շրջանակների տակ փոսային ծավալը, մ3

Ջերմոցի խորությունը, սմ

Ջերմոցային փոսի լայնությունը,(145սմ)

Ջերմոցային շրջանակների քանակը (1602106 սմ)

Տար երակներ

Կենսավ առելիքի պահանջ ը

մ3 տ

շրջանակի հաշվով, մ3

Հողագրունտի աղադրությունը ( աղադրամասերն ըստ հարա երակցության)

Աղյուսակ 16 Ջերմոցի կենսա անական վառելիքի ն հողագրունտի հաշվարկը

Ծավալը ընդամեն ը

մ3 տ

Թունել թաղանթածածկ

Գրունտային ջերմոց

լրիվ մաերեսի համար

Վառելիքի տեսակը

լրիվ ջեռուցվող սեզոնում

լրիվ մակերեսի համար

տարվա կտրվածքով

1 հա-ի համար

Պահանջվում է վառելիք, մ3 կամ տ

Ջերմության ծախսը, Հկալ

1 հա

ներսի tն

Օդի միջին օրական ջերմաստիճանը ջեռուցվող սեզոնում դրսի tդ

Ջեռուցման ժամանակահատվածը

Ջերմատվության գործակիցը, K

Ջերմատան մակերեսը, մ2

Աղյուսակ 17 Ջերմատան ջեռուցման համար անհրաժեշտ վառելիքի հաշվարկը

Պահանջվող նյութերը: Տեղեկատվական գրականություն, պլակատներ պաշտպանված գրունտի կառույցների վերա երյալ: Ծանոթություն. Աշխատանքը կատարելուց առաջ այցելել ջերմոցա-ջերմատնային տնտեսություն:

Նկար 10. Պաշտպանված գրունտի կառույցների դասակարգումը

Ա-տաքացվող գրունտ, ծածկոցը 1-անհենարան: 2-միաթեք: 3-երկթեք: ազմանկյուն: 5-շրջանաձն:6- երկթեք` հողային հենարանով: 7-երկօվալ երկթեք: երկօղակ շրջանաձն: 9-երկօղակ ազմանկյունաձն: Բ-ջերմոց, հենակմախք, 1-հարթ: 2-միաթեք: 3-երկթեք: 4- ազմանկյունաձն: շրջանաձն Գ-ջերմատուն, միաանգար: 1-հարթ, 2-դրոտաքացումով: 3-միաթեք: 4-երկթեք: ազմանկյունաձն: 6-շրջանաձն լոկավոր: 1-երկթեք: 2- ազմանկյունաձն: 3-շրջանաձն:

Նկար 11. Գետնափոր ջերմոցի ընդլայնական կտրվածքը

Նկար 12. Ջերմատների տեսակները. 1-միաթեք: 2-երկթեք: 3- լոկային: 4-անգարային:

Առաջադրանք 7. Սածիլների աճեցումը պաշտպանված գրունտի կառույցներում ն աց սածիլանոցներում

Սնման մակերեսը սածիլանոցում, սմ2

Բույսի արձրությունը, սմ

Տերնների քանակը, հատ

վերգետնյ ա մասի

արմատնե րի

ասիմիլացիոն մակերեսը, սմ2

Պոմիդոր Պոմիդոր թաղարային Տաքդեղ

Սածիլի հասակը, օր

Մշակա ույսը

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ սածիլների աճեցման նորագույն տեխնոլոգիային: Առաջադրանքը: 1. Ուսումնասիրել սածիլային ջերմոցների կառուցվածքը, ծանոթանալ դրանց գրունտային կառուցվածքի, պարարտացման, միկրոկլիմայի կարգավորման (ջերմություն, հողի ն օդի խոնավություն) աշխատանքների հետ, սերմերի, ինչպես նան հողագրունտի ախտահանման միջոցառումների հետ: 2. Սածիլային ջերմոցներում մշակա ույսերի հերթափոխման (կուլտուրշրջանառության) կազմակերպման հարցերը: 3. Համապատասխան հաշվարկների իրականացում կապված պաշտպանված գրունտի որոշակի կառույցի չափի, պահանջվող նյութերի ն ստացվող սածիլների քանակի հետ, ելնելով դրանց սնման մակերեսից ինչպես սածիլանոցում, այնպես էլ արտադրական աց դաշտում: Ներածական ացատրություններ: Հայաստանում սածիլներ աճեցվում են ինչպես սովորական տաքացվող, չտաքացվող (արնային) ջերմոցներում, այնպես էլ թաղանթապատ սածիլանոցներում (ջերմատներում), որոնք հնարավորություն են տալիս առավել նպաստավոր միկրոկլիմա ստեղծել սածիլների աճեցման համար: Նման կառույցները առավել հնարավորություն են տալիս մեքենայացման, կամ ավտոմատ համակարգերի ներդրման համար: Բարձր է լինում ուլտրամանուշակագույն ռադիացիան, ի տար երություն ապակեպատ կառույցների, հետնա ար սածլային ույսերի կոփումը մինչն դաշտ փոխադրելը առավել լավ է տեղի ունենում: Սա նպաստում է ույսերում ասկոր ինաթթվի ն քլորոֆիլի ավելացմանը, որն էլ իր հերթին արձրացնում է սածիլների հարմարվողականությունը ն կենսունակությունը աց դաշտում, որն էլ արագացնում ն արձրացնում է երքատվությունը: Աղյուսակ 18 Սածիլներին ներկայացվող որակական ցուցանիշները Կշիռը, գ

35-45

30-49

20-25

6-8

13-16

0,6‐1,0

200-300

60-65

20-25

8-9

20-25

2-3

400-450

45-50

20-25

8-9

7-8

0,6-1,0

150-180

Բադրիջան Գլուխ կաղամ Ծաղկակաղամ

45-50

20-25

6-7

12-16

0,8-1,0

200-250

35-40

20-25

5-6

10-15

0,4-0,6

150-250

40-45

20-25

5-6

10-15

0,4-0,6

150-250

Պոմիդորի, տաքդեղի ն ադրիջանի սածիլները Արարատյան դաշտավայրում կարելի է աճեցնել տաքացվող ու արնային ջերմոցներում ն աց գրունտի սածիլանոցներում, իսկ նախալեռնային ն լեռնային գոտիներում` միայն տաքացվող ջերմոցներում: Ջերմասեր ույսերի` պոմիդորի, տաքդեղի ն ադրիջանի ցանքի համար ջերմոցի հողի ջերմությունը պետք է լինի 10-150Շ, իսկ կաղամ ի համար` 80 10 Շ: Շարքերով ցանքը ձեռքով կատարելու համար օգտագործում են ճաղավոր կամ ատամնավոր մարկյորներ: Ցանելուց հետո պետք է ջրել շատ մանր անցքեր ունեցող ցնցուղներով, դնել շրջանակները ն ջերմոցը ծածկոցներով ծածկել: Արնային ջերմոցները ցերեկը ծածկելու կարիք չկա: Ծիլերը երնալուց մինչն առաջին իսկական տերնների առաջացումը ն ցերեկը ն գիշերը ջերմաստիճանը պետք է իջեցնել 12-150Շ-ի: Առաջին տերնները երնալուց հետո, մինչն դաշտ փոխադրելը, ցերեկները ջերմությունը պետք է պահպանել 22-240Շ-ի սահմաններում, իսկ գիշերները` իջեցնել 12-14 Շ-ից որպեսզի ույսերը չձգվեն, լավ արմատային համակարգ կազմակերպեն ն լինեն կարճ ու հաստ: Արնոտ տաք օրերին, եր դրսում ջերմությունը հասնում է 12-150Շ-ի, անհրաժեշտ է ջերմոցները ցերեկվա ընթացքում ամ ողջովին աց պահել ն շրջանակներով ծածկել միայն գիշերները: Ցանքի օրից սկսած ջերմոցները ամեն օր պետք է օդափոխել` հե-տնելով, որ ջերմաստիճանը շատ չիջնի: Օդափոխելու համար շրջանակները պետք է արձրացնել քամու հակառակ կողմից: Սերմի ծլելուց հետո ամենակարնոր աշխատանքը խիտ ծլած ույսերը ժամանակին նոսրացնելն է: Պետք է նոսրացնել առաջին իսկական տերնները երնալու ժամանակ ն շարքերում ույսերը թողնել 5-6 սմ, իսկ լեռնային շրջաններում` 8-10 սմ հեռավորությամ : Նոսրացնելիս մեկ շրջանակի տակ դաշտավայրում թողնում են 350-450 ույս, իսկ լեռնային շրջաններում` 250-300 ույս: Սածիլները դրանից խիտ աճեցնել չի թույլատրվում: Նոսրացման ժամանակ հանած ույսերը պետք է վերատնկել մի այլ ջերմոցում (պիկիրովկա), իսկ տեղում թողած ույսերի վրա, մինչն շաքիլատերնների կոթունը, թեթն հողախառնուրդ մաղել ն ջրել: Դա կփոխարինի պիկիրովկային ն կնպաստի ցողունի հողով ծածկված մասից առատ մազարմատների առաջացմանը:

1.Դաշտավայր 2.Նախալեռնային գոտի 3.Լեռնային գոտի

10/225/2

20/410/5

1/3-10/3

25/420/5

10/320/3

10/525/5

1/4-10/4

1/6-15/6

1/4-10/4

5/6-15/6

-

դաշտում սածիլելու ժամկետը

ցանքի ժամկետը

դաշտում սածիլելու ժամկետը

ցանքի ժամկետը

դաշտում սածիլելու ժամկետը

Գոտիները

ցանքի ժամկետը

Դրանից հետո սածիլների առօրյա խնամքի համար պետք է կատարել օդափոխություն, քաղհան, փխրեցում, ջրում ն սնուցում: Սածիլները պետք է սնուցել օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով: Երկրորդ անգամ սածիլները սնուցում են 15 օր հետո հանքաին պարարտանյութերով` մեկ դույլ ջրին 18-20 գ ամոնիումական սելիտրա, 40-50 գ սուպերֆոսֆատ ն 15-20 գ կալիումական աղ խառնելով: Ջերմոցի յուրաքանչյուր շրջանակի ույսերը լուծույթով սնուցելուց հետո դրանք նորից լվանալ 1-2 դույլ մաքուր ջրով: Երրորդ սնուցումը պետք է տալ սածիլները դաշտ փոխադրելուց 10 օր առաջ` գոմաղ ահեղուկով: Տավարի թարմ գոմաղ ը ջրում նոսրացնում են 5-6 անգամ: Գոմաղ ահեղուկը սածիլանոցի հողին տալիս է կպչողականություն ն ապահովում է սածիլները հողագնդով դաշտ փոխադրելու գործը: Լավ աճեցրած սածիլը դաշտ փոխադրելու ժամանակ պետք է ունենա 5-7 տերն, լինի կարճ, հաստ ն մուգ կանաչ գույնի: Լեռնային շրջաններում սածիլը ջերմոցում պետք է մնա մինչն առաջին ծաղկաողկույզի կոկոնումը: Դաշտ փոխադրելուց 4-5 ժամ առաջ ջերմոցի սածիլները լավ ջրում են, որպեսզի նրանք հողագնդով դուրս գան ն արմատները չմերկանան: Սածիլները ջերմոցից հանում են ոչ թե քաշելով, այլ փայտե փոքրիկ շեղ ով տակից կտրում ն հողի գնդով զգուշությամ դուրս են հանում: Լավ պետք է իմանալ, որ միայն հողագնդով հանած սածիլներն են տալիս արձր տոկոս կպչողականություն ն սածիլումից հետո, առանց ընդհատման շարունակում իրենց աճը: Աղյուսակ 19 Ցանքի ժամկետները ջերմոցում ն սածիլման ժամկետները դաշտում Տաքացվող ջերմոց Արնային ջերմոց Բաց սածիլանոց

10/425/4

-

1/6-15/6 -

-

-

-

Այս ժամկետները օրինակելի են, այց յուրաքանչյուր տարի անհրաժեշտ է ճշտել` ելնելով տարվա եղանակից:

Բաց սածիլանոցներ: Բացի ջերմոցներից, անջարեղենի սածիլների զգալի մասը աճեցվում է աց սածիլանոցներում, ըստ որում Արարատյան դաշտավայրում ն մասամ նախալեռնային գոտում պոմիդորը, տաքդեղը ն ադրիջանը հնարավոր է մշակել գրունտային սածիլներով, իսկ լեռնային շրջաններում այդ մշակա ույսերի սածիլները անպայման պետք է աճեցնել ջերմոցներում: Բացի այդ, ուշահաս ն միջահաս կաղամ ների սածիլները Հայաստանում աճեցվում են աց սածիլանոցներում: Բաց սածիլանոցներին պետք է հատկացնել ջերմոցներին մոտ գտնվող լավագույն հողակտորներից մեկը, որն ունենա լավ ստրուկտուրա, լինի մոլախոտերից մաքուր ն հյուսիսային քամիներից պաշտպանված: Մշակա ույսի մեկի հեկտարի համար պահանջվում է 150-200 քառ. մ սածիլանոցի տարածություն, որից ստացվում է 45000-70000 սածիլ: Սածիլանոցի հողը պետք է հերկել անպայման աշնանը` 25-30 սմ խորությամ , ն պարարտացնել կանոնավոր պահպանված գոմաղ ով` հեկտարին 80-100 տոննայի հաշվով, ավելացնելով 2.5-3 ց/հա սուպերֆոսֆատ ն 1 ց/հա կալիումական աղ: Վաղ գարնանը հողը պետք է փոցխել, իսկ ցանքից 5-7 օր առաջ` կատարել նախացանքային կուլտիվացիա կամ չիզելում, որի ժամանակ հողի մեջ մտցնել 2-2.5 ց/հա ամոնիումական սելիտրա, 2-2.5 ց/հա սուպերֆոսֆատ ն 1 – 1.5 ց/հա կալիումական աղ: Այնուհետն հողամասը պետք է փոցխել, հարթեցնել ն պատրաստել սածիլանոցի մարգերը: Սածիլանոցի մարգերը պետք է ունենան 1.5 մ լայնություն ն 15-20 մ երկարություն, մարգերի թմ երը լինեն 45-50 սմ ն տափակ, որպեսզի խնամքի աշխատանքները կատարելիս մարդիկ մարգերի մեջ չմտնեն ն աշխատեն թմ երի վրա կանգնած: Բաց սածիլանոցներում պոմիդորը, տաքդեղը ն ադրիջանը պետք է ցանել 8-10 սմ հեռավորության շարքերով, իսկ նոսրացման ժամանակ միջուսային տարածությունը թողնել 6-8 սմ: Այսպիսով 1 քառ. մ տարածությունից կստացվի 200-300 սածիլ: Ուշահաս ն միջահաս կաղամ ները պետք է ցանել շարքը շարքից 10 սմ ն ույսը ույսից 6 սմ հեռավորությամ : Բաց սածիլանոցի մեկ քառակուսի մետրում պետք է ցանել 6 գ պոմիդորի, 8 գ տաքդեղի, 8 գ ադրիջանի, 3-5 գ ուշահաս ն միջահաս կաղամ ների սերմեր: Ցանելուց հետո մարգերը դանդաղ ն հավասար ջրել ն լավ կլինի ծածկել ծածկոցներով, նախ հողի խոնավությունը պահպանելու ն ապա գիշերվա ցրտերից պաշտպանելու համար: Ծիլերը երնալուց հետո ծածկոցները պետք է վերցնել, նոսրացնել որքան հնարավոր է շուտ, այց ոչ ուշ, քան առաջին իսկական տերնի առաջանալը: Սածիլանոցը պետք է քաղհանել որքան հնարավոր է շուտ ն հաճախ, մոլախոտերի մատղաշ հասակում: Քաղհանել ջրելուց 1-2 օր հետո, հողի քեշի ժամանակ: Բաց սածիլանոցներում խնամքի մյուս ոլոր միջոցառումները նույնն են, ինչ որ ջերմոցներում:

Սածիլների աճեցումը թաղարներում: Թաղարային սածիլների աճեցման համար կարելի է օգտագործել տար եր նույթի խորանարդիկներ, թաղարներ, կասետներ (պլաստիններ): Նման պայմաններում ույսերը աճում են հավասարաչափ, ձնավորելով արմատներ ն տերններ: Ընդ որում ցանքը կարելի է կատարել կամ անմիջապես տեղում, կամ վերատնկել (պիկիրովկա): Բանջարա ուծության մեջ առավելությունը տրվում է սեղմված խորանարդիկներին (323 սմ կամ 10210սմ), որոնք պատրաստում են ստանդարտացված`հումուսային հողազանգվածից ն տորֆից: Բայց կարելի է օգտագործել նան տեղական հող: Սեղմված խորանարդիկները ունեն նան նշատեղեր, որտեղ ն ցանվում է սերմը: Շատ ժամանակ ցանքի աշխատանքը զուգակցվում է խորանարդիկների պատրաստման աշխատանքներին (պրեսին) հատուկ (մեխանիկական կամ պննմատիկ) սարքի միջոցով: Ժամանակակից նման սարքերում աշխատանքի արտադրողականությունը (4 2 4 չափի դեպքում) 1 ժամում կազմում է 40.000 խորանարդիկ: Այս պարագայում կարնոր է սերմերի արձր ծլունակության ապահովումը: Միանգամից ցանված խորանարդիկները այնուհետն մինչն ծլելը խոնավությունը պահպանելու ն արձր ջերմաստիճան ապահովելու նպատակով պատում են թափանցիկ թաղանթներով, որը նպաստում է արձր ծլունակություն ապահովելուն: Օգտագործում են նան թղթե խորանարդիկներ, որոնք պատրաստում են հատուկ թղթից, սոսնձված ջրակայուն սոսնձով: Սածիլների աճեցման հատուկ ձն է ժապավենների վրա մշակությունը (GiՅՏ ՃG): Ժապավենները մինչն 400 մ երկարություն ունեն, պատրաստված են թղթից, որը մի կողմից պատված է պոլիէթիլենային շերտով: Անհրաժեշտ հեռավորությունների վրա փակցված են ացվող թղթե նիկներ, որտեղ էլ գտնվում են սերմերը: Փաթաթված ժապավենի վրաի սերմերից աճեցվում են ույսեր մինչն առաջին տերնի առաջացումը (14 օրական): Որից հետո մեքենայական ձնով ժապավենը փռվում է հորիզոնական ձնով անհրաժեշտ խորությամ : Հողում թղթե ժապավենը քայքայվում է: Այս մեթոդը արձրացնում է սերմերի դաշտային ծլունակությունը: Կարնոր նշանակություն ունի սածիլների կոփումը ն պահպանումը: Այն հնարավորություն է տալիս ույսերին ավելի հեշտությամ տանել պաշտպանված գրունտից աց դաշտ տեղափոխման ժամանակ առաջացող շոկը (ցածր ջերմաստիճան, գոլորշիացման ակտիվացում, ուլտրամանուշակագույն լուսավորում ն այլն): Բույսերը կոփում են աստիճանա ար պաշտպանված գրունտում ջերմաստիճանի իջեցմամ ն ուժեղացված օդափոխմամ : Եթե ինչ որ պատճառով սածիլումը ուշանում է, ապա սածիլանոցում ջերմաստիճանի իջեցմամ , ջրումների ուշացմամ պետք է կանխել ույսերի հետագա ակտիվ աճը: Առանձին դեպքերում սածիլները մի քանի շա աթ կարելի է պահպանել սառնարանային պահեստներում 1 Շ-ի ն շատ թույլ լուսավորության (100 լյուքս) պայմաններում:

Առաջադրանքի կատարման տեխնոլոգիան: Հայաստանում սածիլներով աճեցվում են հիմնականում 4 մշակա ույսեր (պոմիդոր, տաքդեղ, ադրիջան, կաղամ ), չնայած նման եղանակով կարելի է մշակել ցանկացած անջարա ույս: Այս առումով ուսանողը պարտավոր է. 1. Հաշվարկել պաշտպանված գրունտի որոշակի կառույցի չափը, պահանջվող նյութերը (տորֆ, ուսահող, ճմահող, սերմ, պարարտանյութեր) ն ստացվող սածիլների քանակը, ելնելով դրանց սնման մակերեսից ինչպես սածիլանոցում, այնպես էլ արտադրական աց դաշտում: 2. Յուրաքանչյուր ուսանողի հաշվարկների համար տրվում է կոնկրետ առաջադրանք, որոշակի տնտեսության համար: (Ելքային որոշ տվյալներ կարելի է օգտագործել հավելվածում երված աղյուսակներից) 3. Կազմել ջերմոցային կուլտուրշրջանառության տար երակ, ելնելով որնէ կոնկրետ տնտեսության պայմաններից: Աղյուսակ 20 Հաշվարկային տվյալներ պահանջվող սածիլների քանակի ն դրանք ստանալու համար անհրաժեշտ կառույցի վերա երյալ ---------------------- մարզի -------------տնտեսության պայմաններում

սածիլների ստացում

տեսակը

2 հա-ում

1 հա-ում

Մշակաույսը

Ժամկետները

ցանք

Պաշտպանված գրունտ կամ աց սածիլանոց անհրաժեշտ չափը (շրջանակ, քառ.մ)

Պահանջվող սածիլների քանակը, հատ

Անհրաժեշտ սերմի քանակը, գ.

Աղյուսակ 21 Ջերմոցային կուլտուրշրջանառությունը Կուլտուրշրջանառու թյունը

ցանքի

Ժամկետները սածիլների երքահավա տեղափոխման քի վերջը

Մոտավոր երքը կգ/մ2

Պահանջվող նյութերը: Տեղեկատվական գրականություն, պլակատներ ն դիդակտիվ նյութեր սածիլների աճեցման ն ջերմոցների վերա երյալ:

Առաջադրանք 8. Պոմիդոր, տաքդեղ, ադրիջան Առաջադրանքի նպատակը: Ծանոթացում պոմիդորի, տաքդեղի, ադրիջանի կենսա անական ն ուսա անական առանձնահատկությունների, աց ն պաշտպանված գրունտի պայմաններում արձր երքի ստացման անհրաժեշտ ագրոմիջոցառումների ն շրջանացված հիմնական սորտերի հետ: Առաջադրանքը: Կենդանի ն հեր արիումային ուսանմուշների դիտումներ, ծանոթացում պոմիդորի, տաքդեղի, ադրիջանի տար եր սորտերի (հի րիդների) պտուղների հետ: Ներածական ացատրություններ: Բուսա անական առանձնահատկությունները: Բանջարային ույսերի ընդհանուր ցանկում պոմիդորը, տաքդեղը ն ադրիջանը ունեն առաջնահերթ նշանակություն ն զ աղեցնում են մեծ տարածքներ: Պոմիդոր (ԼiՇՕք6ՐՏiՇսո 6ՏՇսl6ոtսո իill.) – Միամյա անջարա ույս է, ունի առանցքային ն առատ ճյուղավորվող արմատներ, որոնք թափանցում են հողի մեջ մինչն 140սմ: Ցողունը խոտանման է, որը առաջացնում է փարթամ հավելյալ արմատներ: Տերնները հերթադիր են կտրտված եզրերով, առանձին մասնա աժիններով` սովորական կամ կարտոֆիլատիպ: Գունավորումը աց կանաչ, մուգ կանաչ, դեղնականաչավուն: Տերնների արտաքին մակերեսը` հարթ է, թույլ ալիքավոր, ուժեղ ալիքավոր: Ծաղիկները երկսեռ են, դասավորված ողկույզ ծաղկա ույլերով: Ծաղիկը դեղնածծմ ագույն 5-7 պսակաթերթեր ունի, 5-8 առեջներով ն մեկ վարսանդ: Պտուղը հյութալի կեղծ հատապտուղ է, ունի 2-4, կամ ազմա ուն կառուցվածք: Պտղի ձնը` կլորավուն, երկարավուն, գնդաձն, էլիպսաձն, սալորաձն, տանձաձն: Պտղի գույնը կախված է պտղամսի ն պտղամաշկի գույների համադրությունից: Պտղամիսը կարող է լինել կարմիր ն սպիտակ, իսկ պտղամաշկը` դեղին ն անգույն: Հայաստանում մշակվող պոմիդորի գրեթե ոլոր սորտերը ունեն կարմիր կամ նարնջակարմրավուն գունավորում: Պտղի արտաքին մակերեսը հարթ է, լինում է թույլ կողավոր, միջին ն ուժեղ կողավոր: Պտղի չափերը լինում են` խոշոր (120 գ ն ավելի), միջին (100-120 գ), փոքր (մինչն 100 գ): Պտղի ներսում ների (խոռոչների) քանակը լինում է` սակավա ուն (2-5 ուն), միջին քանակի (6-9), ազմա ուն (9-ից ավելի): Բներում լինում են տար եր քանակի սերմեր` ոչ շատ (մինչն 50), միջին (50125) ն շատ (125-ից ավելի):

Պոմիդորի տնտեսական առանձնահատկությունները

Վեգետացիայի տնողության առումով պոմիդորի սորտերը աժանվում են` վաղահաս (ծլումից մինչն առաջին պտուղների հասունացումը` 100-110 օր), միջահաս (111-120 օր), ուշահաս (120 օրից ավելի):

Սորտերը նութագրվում են նան երքատվությամ , պտուղների փոխադրունակությամ , ապրանքայնությամ , հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամ ունեցած դիմացկունությամ , մեքենայական (միանվագ) երքահավաքի պիտանիությամ : Արդյունա երական սորտերը ըստ թփի նս ստորա աժանվում են` (1) ուժեղաճ, առատ ճյուղավորվող ն պառկող ցողուններով, (2) ուժեղաճ, շտամ ովի, կարճ ցողուններով (3) դետերմինանտ-աճը ինքնասահմանափակող, վաղահաս ն սակավ ցողունավորվող, (4) ցածրաաճ շտամ ովի, չպառկող կարճացողուն: ճյուղավորվող, ուժեղաճ սորտերը միջա-ուշահաս են ն մեր պայմանների համար հարմար (հատկապես դաշտավայրային ցածրադիր գոտում): Դետերմինանտ-ցածրաաճ, թույլ ճյուղավորվող սորտերի մոտ պտուղները հիմնականում ձնավորվում են առաջին երկու-երեք ծաղկաողկույզներում: Դրանք հիմնականում վաղահաս սորտեր են: Բադրիջան (ՏՕlՅոսո ո6lՕոց6ոՅ Լ.) - Միամյա ույս է, արմատը առանցքային, հզոր, առատ ճյուղավորվող: Ցողունը կանաչ կամ թույլ մանուշակագույն երանգավորված, արձրությունը մինչն 1,5մ: Տերնները խոշոր են, ամ ողջաեզր, ուժեղ թավոտ, ծաղիկները մեկական են, երկսեռ, պսակաթերթերը սպիտակ կամ մանուշակագույն, աժակաթերթերը ելուստներով են: Պտուղները սպիտակ կիսահյութալի հատապտուղներ են տար եր ձնի ն չափի, իսկ արտաքինից ունեն կապտամանուշակագույնից մինչն մուգ դարչնագույնի հասնող պտղամաշկ: Սորտերի գնահատման ժամանակ հաշվի են առնվում թփի արձրությունը, ըստ որի լինում են` շատ արձր (90 սմ), արձր (70-90սմ), միջին (40-70 սմ), ցածր (25-40սմ), շատ ցածր (մինչն 25 սմ): Տերնաթիթեղի գունավորումը լինում է մանուշակագույն, կանաչա-մանուշակագույն, կանաչ մանուշակագույն ջղերով, կանաչ, առանց մանուշակագուն ջղերի: Ըստ ծաղկապատի գունավորման լինում են` կապտա-մանուշակագույն, մանուշակագույն, վարդագույն-մանուշակագույն ցայտուն մանուշակագույն ջղերով, սպիտակավուն: Պտղի չափերով ն կշռով տար երակում են` շատ խոշոր (1000-2000գ), խոշոր (400-900գ), միջին (200-400գ), փոքր (100-200գ), շատ փոքր (50-100գ): Ըստ պտղի ձնի լինում են` երկարավուն գլանաձն, կարճացած գլանաձն, երկարավուն տանձաձն, օվալաձն, երշիկանման, մանգաղաձն, օձաձն: Ապրանքային հասունացման փուլում պտղի գունավորումը լինում է` սնմանուշակագույն, մուգ-մանուշակագույն, աց մանուշակագույն, սպիտակ, գորշ-կանաչավուն: Կենսա անական հասունացման փուլում գտնվող պտուղները ունեն սն մանուշակագույն, աց մանուշակագույն, կարմրագծավոր աղյուսագույն, վառ դեղնավուն: Պտղում սերմնախցիկները 2-ից մինչն 11:

Բադրիջանի տնտեսական առանձնահատկությունները

Ըստ վեգետացիայի տնողության ադրիջանի սորտերը ստորա աժանվում են` վաղահասներ (սերմի ծլումից մինչն առաջին պտուղների հասունացումը տնում է 120 օր), մկջահասներ (140 օր), ուշահասներ (140 օրից ավելի):

Սորտերը տար երակվում են նան ըստ երքատվության, ըստ երաշտադիմացկունության, ըստ ցրտադիմացկունության ն այլն: Հայաստանում շրջանացված են ադրիջանի Հայկական վաղահաս, Ավանդ, Արմավիր, Երնանի 3 սորտերը: Տաքդեղ (ՇՅքՏiՇսո Յոոսսո Լ.) – Մեր պայմաններում միամյա ույսեր են: Արմատները առատ ճյուղավորվող են, թափանցում են հողի մեջ մինչն 40-70 սմ: Ցողունը հենց սկզ ից էլ փայտացած է, իսկ վերին հատվածը խոտանման մերկ, հազվադեպ թավոտ: Տերնները ամ ողջաեզր են, հարթ կամ թույլ թավոտ: Ծաղիկները մեկական են, երկսեռ: Պտուղը կողծ ազմասերմ, 2-4 նանի հատապտուղ է: Կծու սորտերի մոտ այն չոր է, սալաթային սորտերի մոտ` կիսաչոր: Տաքդեղի սորտերը աժանվում են քաղցր ն կծու խմ երի: Քաղցր սորտերի մոտ թուփը խոշոր է, ճյուղավոր: Պտղապատը մսալի է (4-9մմ), պտղի վերջավորությունը հարթ է, հաճախ վեր ուղղված, տրամագծը 3սմ-ից ոչ պակաս: Կծու սորտերի թուփը կանգուն է, արակ ճյուղավորումներով, նեղ մսալի տերնաթիթեղներով: Պտղամիսը արակ է (1-2մմ), սովորա ար երկար, կնճիթաձն, հաճախ կախված վիճակում: տաքդեղի սորտերի նկարագրման ժամանակ հիմք են ընդունվում հետնյալ հատկանիշները` -թփի ճյուղավորվածությունը (շտամ ովի, կիսաշտամ ովի, ճյուղավոր) -պտուղների դասավորվածությունը (կախված, կանգուն կամ խառը) -պտղի ձնը`  խոշորապտուղ - կոնուսաձն, խորանարդաձն, լայն րգաձն, գլանաձն  մանրապտուղ – կնճիթաձն, ձվաձն, գնդաձն, օվալաձն-պտղի չափերը`  խոշոր (երկարությունը 12 սմ-ից ավելի)  միջին (8-12սմ)  մանր (4-8սմ)  շատ փոքր (4-ից պակաս) Տեխնիկական հասուն տտուղների հիմնական գունավորումը լինում է մուգկանաչ, կանաչ, աց-կանաչավուն, համարյա սպիտակ կրեմագույն երանգով: Կենսա անական հասուն պտուղները ունենում են մուգ-կարմիր, աց կարմիր, կիտրոնագույն, դեղին: Ըստ պտղամսի հաստության լինում են 2սմ-ից հաստ, կամ արակ մինչն 1սմ, կամ 1սմ-ից պակաս:

Տաքդեղի տնտեսական առանձնահատկությունները:

Ըստ վեգետացիոն տնողության լինում են` վաղահասներ (սերմի ծլումից մինչն առաջին պտուղների հասունացումը 120 օր է), միջահասներ (140 օր), ուշահասներ (140 օրից ավելի):Ապրանքային հասունացման ժամանակ ըստ պտղամսի համի լինում են` քաղցր, կիսաքաղցր, կծու համով ն անհամ: Հայաստանում շրջանացված են տաքդեղի Հայկ, Նուշ 51, Անի քաղցր, Փղի կնճիթ, Աստրախանսկի 147 կծու սորտերը:

Պոմիդորի մշակության առանձնահատկությունները

Պոմիդորը հողի նկատմամ պահանջկոտ է, լավ աճում է հումուսով հարուստ, ստրուկտուրային, ավազակավային ն կավավազային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում: Ցանքաշրջանառության մեջ պոմիդորը պետք է

տեղադրել տերնա անջարներից կամ ոստանային ույսերից հետո: Պոմիդորի զ աղեցրած մեկ հեկտար տարածությանը անհրաժեշտ է տալ 30-40 տ օրգանական պարարտանյութ, 2.5-3 ց ամոնիումական սելիտրա, 4-5 ց սուպերֆոսֆատ ն 1.5-2 ց կալիումական աղ: Պոմիդորը չափազանց զգայուն է ֆոսֆորի նկատմամ : Նրան հատկացված դաշտն անպայման պետք է հերկել աշնանը՝ 25-30 սմ խորությամ , գարնանը կատարել փոցխում, չիզելում կամ կարիք եղած դեպքում՝ կրկնավար: Նրա մշակությունը մեր հանրապետության ոլոր շրջաններում պետք է տանել թմ երի վրա, ըստ որում, հարթ հողամասերում պետք է տնկել թմ ի երկու կողմում, իսկ թեք հողերում՝ թմ ի մեկ կողմում: Լայնաշարք տնկումների դեպքում վաղահաս սորտերի համար թմ երի լայնությունը պետք է լինի 80 սմ, իսկ ույսը- ույսից՝ 25սմ: Մեկ հեկտարի վրա տնկել 50.000 ույս: Միջահաս սորտի պոմիդորների համար թմ ի լայնությունը պետք է լինի 100 սմ, ույսը- ույսից՝ 35 սմ: Այս հաշվով մեկ հեկտարի վրա կտեղավորվի 30.000 ույս: Ուշահաս սորտերի համար թմ երի լայնությունը կլինի 120-140 սմ, ույսը- ույսից՝ 35-40 սմ, մեկ հեկտարում պետք է տնկել 2024 հազար սածիլ: Սածիլները պետք է տնկել քեշ հողում ն կտրականապես արգելել ջրի մեջ տնկելու սովորույթը: Տնկելուց 3-4 օր հետո կատարել ստուգում, չկպած սածիլների տեղը նորը տնկել ն դաշտը ջրել: Հողը քեշի գալուց կատարել առաջին քաղհան փխրեցումը: Առաջին ջրից 10-15 օր հետո տալ երկրորդ ջուրը ն հողը քեշի գալուց կատարել պոմիդորի ուկլիցը՝ ինչպես ընդունված է ասել՝ «դնել վարը»: Վարը պետք է դնել նախքան պոմիդորի ծաղկելը: Վարը դնելու ժամանակ պետք է տալ առաջին սնուցումը: Երկրորդ սնուցումը հանձնարարվում է տալ հուլիսի երկրորդ տասնօրյակում, եր 2-3 անգամ երքը հավաքած են լինում, իսկ երրորդ սնուցումը՝ օգոստոս ամսին: Քաղհան փխրեցումները կատարել ըստ կարիքի, այնպես որ մինչն շարքերի լցվելը հողը լինի միշտ փխրուն ն մոլախոտերից ազատ վիճակում: Անհրաժեշտության դեպքում օգոստոս ամսին պետք է կատարել քոլքաշ: Պոմիդորը պետք է ջրել ըստ պահանջի ն չափավոր. երքահավաքի շրջանում ջրումները կատարել միայն երքը հավաքելուց հետո: Բերքահավաքը պետք է կատարել 3-4 օրը մեկ ն պտուղները ույսերի վրա երկար ժամանակ չթողնել. դա վատ է անդրադառնում երքատվության վրա: Բերքը պետք է հավաքել օրվա հով ժամերին, հավաքած պտուղները արնի տակ չի կարելի թողնել: Այն պետք է փոխադրել ծածկի տակ ն տեսակավորել, առանձնացնելով հիվանդ ու ճխլված պտուղները: Վերջին երքը, ինչպես նան խակ պտուղները, պետք է հավաքել աշնան առաջին ցրտահարությունից առաջ: Պոմիդորի մեկ հեկտարից միջինը ստացվում է 250-300 ց երք, այց առաջավոր անջարա ույծները ստանում են 800-1000 ց հասուն երք: Հայաստանում շրջանացված են պոմիդորի վաղահաս սորտերից Ռաննի նուշ, Գյումրի, միջահասներից` Նվեր, Լիա, ուշահասներից` Զուրա , Գանձակ սորտերը ն արտասահմանյան մի շարք հի րիդներ:

Տաքդեղի ն ադրիջանի մշակության առանձնահատկությունները

Հողի խոնավության նկատմամ պահանջկոտ են, ջրի պակասության դեպքում լավ չեն աճում ն ծաղկաթափ են լինում: Լավ աճում են կավավազային

ն ավազակավային օրգանական նյութերով հարուստ հողերում: Պարարտացման նորմաները նույնն են, ինչ որ պոմիդորինն է: Տաքդեղն ու ադրիջանը տնկում են՝ շարքը-շարքից՝ 50-70 սմ ն ույսը ույսից՝ 30-35 սմ հեռավորությամ : Մեկ հեկտարի վրա տնկում են 45-50 հազար ույս: Կտրականապես արգելվում է սածիլները տնկել ջրի մեջ, այն պետք է տնկել քեշի եկած հողում, արմատներին կպած հողագնդով ն ոչ խոր՝ արմատավզիկից 1-2 սմ խոր: Վեգետացիայի ընթացքում կատարում են 4-5 քաղհան-փխրեցում: Այդ երկու ույսերն էլ սիրում են հողի հաճախակի փխրեցում: Բույսերի սնուցումները կատարում են նույն չափով ն նույն ժամկետներին, ինչ որ պոմիդորինն է. ջրում են ըստ ույսի պահանջի: Բերքը հավաքում են 3-4 օրը մեկ անգամ, այնպես, որ ույսերը եռնված չմնան: Հավաքած երքը չի կարելի թողնել արնի տակ. այն պետք է փոխադրել պահեստ կամ ծածկի տակ: Մեկ հեկտարից ստացվում է տաքդեղ՝ 25-30 տ, իսկ ադրիջան՝ 30-40 տ: Հայաստանում շրջանացված են տաքդեղի Հայկ, Նուշ 51, Անի քաղցր, Փղի կնճիթ, Աստրախանսկի 147 կծու սորտերը, իսկ ադրիջանի՝ Հայկական վաղահաս, Ավանդ, Արմավիր, Երնանի 3 սորտերը: Աշխատանքի կատարման կարգը: 1. Ծանոթանալ պոմիդորի, տաքդեղի ն ադրիջանի կենսա անական առանձնահատկություններին, սորտերի նկարագրին, ագրոտեխնիկայի առանձնահատկություններին: 2.Նկարագրել սորտը ն լրացնել տվյալները համապատասխան աղյուսակներում: 3.Կազմել պոմիդորի, տաքդեղի, ադրիջանի ագրոտեխնիկական քարտի ագրոնոմիական մասը: Աղյուսակ 22

կշիռը մեկ պտղի մեջ, գ.

մեկ պտղի մեջ քանակը, հատ

պտղի ձնի ինդեքսը

Սերմերը

պտղի մեջ խցերի ( ների) քանակը

ձնը

տրամագիծը, սմ

կշիռը, գ.

գունավորումը, պտղակոթի վրա կանաչ ծերի առակայությունը

Թփի ձնը

Սորտը

Պտուղները

Սերմի ն պտղի քաշերի հարա երակցությունը

---------------------------- սորտանկարագրություն

վերջը

Կատարման ձնը (ձեռքով, մեքենայով), մեքենայի մակնիշը

սկիզ ը

Նորմատիվ ծախսեր (սերմ, սածիլ, պարարտանյութ, թունաքիմիկատ, ջուր ն այլն)

Աշխատանքի անվանումը

Ագրոտեխնիկական պահանջները

Աղյուսակ 23 -----------------մշակության ագրոտեխնիկական քարտը 1 հա հաշվով Կատարման ժամկետը

Պահանջվող նյութերը: Սորտերի գունավոր նկարներ, պլակատներ, մոմանմուշներ, պտուղների կենդանի օրինակներ, կշեռք, ափսեներ, դանակ, միլիմետրաթուղթ, քանոն ն այլն:

Նկար 13. Պոմիդորի տերնները 1-սովորական: 2-շտամ ովի: 3-կարտոֆիլատիպ

Նկար 14. Պոմիդորի ողկույզի տիպերը 1-հասարակ: 2 -կիսա արդ: 3- արդ

Նկար 15. Բադրիջանի պտղի ձները 1-տափակավուն: 2-կլոր: 3-կարճ տանձաձն: 4-երկար տանձաձն: 5-օվալ: 6գլանակաձն: 7-մանգաղաձն

Նկար 16.Տաքդեղի պտղի ձները 1-պոմիդորաձն: 2-խորանարդաձն: 3-գլանաձն: 4-կոնաձն: 5- րգաձն: 6կնճիթաձն

Նկար 17. Մորմազգի անջարա ույսերի պտղի կառուցվածքային համեմատական նութագիրը 1,2- պոմիդոր: 3,4- տաքդեղ: 5,6- ադրիջան: ա- մաշկը: - պտղամիսը: գսերմնախցիկը: դ- սերմերը

Առաջադրանք 9. Վարունգ Պարապմունքի նպատակը` Ծանոթացում վարունգի կենսա անական առանձնահատկությունների, սորտային կազմի, մշակության առանձնահատկությունների մասին Առաջադրանքը` 1.Ուսումնասիրել վարունգի տար եր սորտերի կենդանի ն հեր արիումային ուսանմուշներ, պտուղներ, նկարներ: 2.Նկարագրել վարունգի շրջանացված սորտեր: 3.Քննարկել վարունգի մշակության ագրոտեխնիկան Ներածական ացատրություններ

Վարունգի կենսա անական առանձնահատկությունները

Վարունգը (ՇսՇսոiՏ ՏՅtiՄսՏ Լ.) միամյա, խոտա ույս է, որը ունի առատ ճյուղավորված արմատային համակարգ, տարածված հողի վերին 5-25սմ հողաշերտում: Ցողունը փռվող է, ճյուղավորված, տերնները` կոթունավոր, հանգույցներում ձնավորվում են եխիկներ, ցողուններ, հավելյալ արմատներ ծաղիկներ: Արական ծաղիկները ձնավորվում են ծաղկա ույլերով, իգականները` առանձին-առանձին հազվադեպ խմ երով: Վարունգը միատուն աժանասեռ ույս է:Ծաղիկները փոշոտվում են մեղուների, միջատների միջոցով: Պտուղը ազմասերմ կեղծ հատապտուղ է: Վերջին ժամանակները ստցվել են անսերմ պտուղներով սորտեր (պարթենոկարպիկ), որոնք ձնավորվում են առանց ծաղիկների փոշոտման: Այդ սորտերը ունեն կիրառական մեծ նշանակություն հատկապես փակ գրունտում մշակելիս:

Սորտաորոշման հատկանիշները

Վարունգի սորտերը որոշում են հաշվի առնելով հետնյալ հատկանիշները` Գլխավոր ցողունի երկարությունից կախված տար երում են  կարճացողուն (մինչն 80սմ)  միջին երկարության (80-150սմ)  երկարացողուն (150-225սմ ն ավելի) Տերնները լինում են փոքր, միջին ն խոշոր: Վարսանդի խավը սպիտակ կամ սն: Մանրապտղի արտաքին մակերեսը թույլ կողավոր, խոշոր կողավոր-ալիքավոր ն հարթ: Պտղի ձնը` գնդաձնից մինչն գլանաձն, մանգաղաձն: Սնափուշ սորտերը ունեն ներքին մաշկ ն ավելի հարմար են աղադրման կամ պահածոյացման համար: Դրանք անհրաժեշտ է արագ հավաքել, քանի որ արագ դեղնում են ն կորցնում իրենց ապրանքային տեսքը: Սպիտակափուշ սորտերը ունեն սալաթային նշանակություն, փոխադրունակ են, այց աղադրման կան պահածոյացման համար պիտանի չեն: Պտղամաշկի գույնը լինում է` աց-կանաչավուն, մուգ-կանաչավուն, պտղանկարով (գծիկային կամ առանց գծիկների):

Ըստ չափի վարունգի պտուղները լինում են` փոքրապտուղ (5-13սմ), միջին չափերի (13-20 սմ) ն խոշորապտուղ (20-80սմ), որոնց ընդլայ-նական կտրվածքոը ունի կլոր, կլոր-եռակողմ, եռակողմ ձն: Սնափուշ սորտերի սերմնապտղի գունավորումը լինում է` նարնջա-աղյուսագույն, գորշ, գորշակեղտագույն: Սպիտակափուշ սորտերի սերմնապտղի գունավորումը` սպիտակականաչավուն, կամ կաթնասպիտակ: Հանդիպում են նան սերմնապտուղներ, որոնք անցանցեն կամ ունեն փոքր ցանցաձն էլեմենտներ: Վարունգի տնտեսական առանձնահատկություններից պետք է նշել դրանց մանրապտուղ ն խոշորապտուղ, սալաթային ն աղադրման (թթվեցման) ենթակա, աց գրունտի ն ջերմատնային: Ըստ համի լինում են թույլ կծվային ն առանց դրա:

Վարունգի մշակության առանձնահատկությունները

Վարունգը պետք է մշակել լավ լուսավորված, արնոտ դիրք ունեցող թեթն, թափանցիկ, օրգանական նյութերով հարուստ, հնամշակ, ստրուկտուրային հողերում: Ծանր կավային, խոնավ ն ճահճոտ հողերում վարունգը լավ չի աճում: Ցանքաշրջանառության մեջ վարունգը պետք է տեղադրել հողը օրգանական պարարտանյութերով լրիվ պարարտացնելուց հետո՝ երկրորդ տարում, կամ, եթե պարարտացված չէ, հեկտարին տալ 30-40 տ օրգանական պարարտանյութ: Վարունգի ցանքի համար լավ նախորդներ են՝ կաղամ ը, պոմիդորը, ադրիջանը, տաքդեղը, կարտոֆիլը ն ակլազգիները: Բացի օրգանական պարարտանյութերից, վարունգին պետք է տալ նան 34 ց ամոնիակային սելիտրա, 4-5 ց սուպերֆոսֆատ ն 1.2-1.5 ց կալիումական աղ: Վարունգի հողը պետք է հերկել աշնանը, վարելաշերտի ամ ողջ խորությամ , իսկ գարնանը կատարել նախացանքային մշակություն: Մեր հանրապետությունում վարունգը պետք է մշակել ջրովի տարածություններում, թմ երի վրա՝ ակոսներով: Հարթ տարածություններում պետք է վարունգը ցանել թմ ի երկու կողմում, իսկ թեք հողամասերում՝ մեկ կողմում: Թմ ի լայնությունը պետք է լինի 1.2-1.4 մ, իսկ ույսերի հեռավորությունը միմյանցից՝ 30-40 սմ, թմ երի միջն ակոսների լայնությունը սկզ ում՝ մեկ մետր, հետագայում, երկու կողմից 20 սմ խորությամ ուկլից կատարելուց հետո, թմ ի լայնությունը կդառնա 1.4-1.6 մ, իսկ ակոսի լայնությունը կմնա 60 սմ: Թմ ի մեկ կողմից տնկելու դեպքում, թմ ի լայնությունը պետք է լինի մեկ մետր, իսկ ակոսինը՝ 50 սմ, այսպիսով, շարքը շարքից կստացվի 1.5 մ: Մանրապտուղ (Կարնիշոնային) սորտերը պետք է ցանել շարքը-շարքից 80 սմ ն ույսը ույսից 20-25 սմ հեռավորությամ : Արարատյան հարթավայրում վարունգը ցանում են ն գարնանը, ն ամռանը: Ամռանը աճեցնում են գլխավորապես թթվի համար: Վարունգի ցանքը Արարատյան հարթավայրում կատարում են 25/4-15/5, նախալեռնային շրջաններում՝ 15/5-20/5, իսկ լեռնային շրջաններում՝ 1/6-10/6: Վարունգի սերմերը կարելի է ցանել չոր կամ թրջած ու ծլեցրած վիճակում: Գերադասելի է ցանքը կատարել թրջած կամ ծլեցրած սերմերով, քեշը (հողի ֆիզիկական հասուն վիճակ) եկած հողում, ն մինչն ծլելը դաշտը չջրել:

Մեկ հեկտարում ցանում են 2.5-3 կգ սերմ: Ցանելուց առաջ սերմերը պետք է զտել ն տեսակավորել ըստ տեսակարար կշռի: Սերմը ծլելուց հետո, մինչն 4-5-րդ տերնների առաջանալը, եթե հնարավոր է, վարունգը չպետք է ջրել (եթե ույսերը դիմանում են), որից հետո տալ առաջին ջուրը ն հողի քեշը գալուց կատարել վերջին նոսրացումը, յուրաքանչյուր նում թողնելով մեկական ույս, հողը քաղհանել, փխրեցնել ն դնել վարունգի վարը (կատարել ուկլից): Վարը դնելու հետ մեկտեղ կատարել նան վարունգի գլխավոր ցողունի ծերատում: Վարը դնելուց հետո նույնպես պետք է աշխատել դաշտը չջրել մինչն ույսերի ծաղկելը ն նույնիսկ մինչն առաջին պտուղների կազմակերպվելը, որից հետո պտղա երության ամ ողջ ժամանակաշրջանում կարելի է 4-5 օրը մեկ անգամ ջրել (ըստ ույսի պահանջի): Վեգետացիայի ժամանակաշրջանում վարունգի դաշտը պետք է քաղհանել 2-3 անգամ, 1-2 անգամ փխրեցնել ն սնուցոել երկու անգամ` առաջին սնուցումը կատարել ուկլիցի (վարը դնելու) ժամանակ, երկրորդը՝ առաջինից 20-25 օր հետո: Բերքահավաքը պետք է կատարել վաղ առավոտյան կամ երեկոյան հովին: Հավաքած երքը արնի տակ չի կարելի թողնել: Բերքը պետք է հավաքել հաճախակի, եր պտուղների վրայի փուշը չի թափվել ն չորացած ծաղիկն էլ պտղի ծայրին է: Չպետք է թողնել, որ պտուղները շատ մեծանան ն ծանրա եռնեն թուփը: Որքան հաճախակի հավաքվի երքը, այնքան պտղա երությունը շատ կլինի: Մեկ հեկտարից միջինը ստացվում է 180-200 ց երք: Առաջավոր անջարա ույծները հեկտարից ստանում են մինչն 400-500 ց վարունգ: Վարունգի ամառային ցանքերը Արարատյան դաշտավայրում պետք է կատարել հուլիսի 20-30-ը: Գրունտային ցանքերից 15-20 օր ավելի շուտ վարունգ ստանալու համար հանձնարարվում է օգտագործել տորֆա ուսահողային թաղարներում աճեցրած սածիլները: Այդպիսինները կարելի է աճեցնել ապրիլ ամսում՝ վաղահաս կաղամ ի սածիլներից ազատված ջերմոցներում: Թաղարների մեծությունը պետք է լինի 82828 սմ: Վարունգի սածիլները կարելի է աճեցնել նան արնային ջերմոցներում, ցանքը կատարելով մարտի 20-ից մինչն ապրիլի 5-ը ընկած ժամա-նակաշրջանում: Հայաստանում շրջանացված են վարունգի Կոտայքի տեղական, Գայանե, Պարադ, Պրիմեթակ սորտերը: Աշխատանքի կատարման տեխնոլոգիան: 1. Ծանոթանալ վարունգի կենսա անական առանձնահատկություններին, սորտերի նկարագրին, ագրոտեխնիկայի առանձնահատկություններին: 2.Նկարագրել սորտը ըստ սերմնապտղի ն ըստ կանաչ պտղի, կատարել սերմերի անջատում, լվացում, չորացում, կշռել դրանք ն լրացնել տվյալները համապատասխան աղյուսակներում: 3.Միլիմետրական թղթի վրա գծել տերնի եզրագիծը, տետրում նկարել պտղի օրինակներ (սպիտակափուշ, սնափուշ): 4.Կազմել վարունգի մշակության ագրոտեխնիկական քարտի ագրոնոմիական մասը (ուղղակի գրունտում ցանքի ն թաղարային սածիլներով մշակության դեպքում ըստ մշակության տար եր ժամկետների) ն անել համեմատություններ:

Աղյուսակ 26 Վարունգի մշակության ագրոտեխնիկական քարտը 1 հա հաշվով Կատարման ժամկետը

Կատարման ձնը (ձեռքով, մեքենայով), մեքենայի մակնիշը

սերմեր

Սերմնապտղի ն ապրանքային պտղի կշիռների հարա երակցությունը (Մ1:Մ)

սերմերի %-ը սերմնապտղի կշռի համեմատ (Ն:Մ)2100

կշիռը, գ.

գունավորումը

կողավորությունը

ինդեկս IՀl/d

տրամագիծը, սմ (d)

երկարությունը, սմ (l)

կշիռը, գ. (Մ)

գույնը

կողավորությունը

տրամագիծը, սմ

երկարությունը, սմ

մակերեսը, սմ2

ձնը

Սորտը

վարսանդը

Նորմատիվ ծախսեր (սերմ, սածիլ, պարարտանյութ, թունաքիմիկատ, ջուր ն այլն)

Ագրոտեխնիկակա ն պահանջները

թիվը, հատ

կշիռը, գ. (Մ1)

գունավորումը, ցանցավորվածությունը

Սորտը տերնը

վերջը

սկիզ ը

Աշխատանքի անվանումը

Վարունգի սորտանկարագրումը Աղյուսակ 24

ապրանքային պտուղը

Վարունգի սերմնապտղի սորտանկարագրումը Աղյուսակ 25

Սերմնապտուղները

Պահանջվող նյութերը: Սորտերի գունավոր նկարներ, պլակատներ, մոմանմուշներ, պտուղների ն տերնների կենդանի օրինակներ, կշեռք, ափսեներ, դանակ, միլիմետրաթուղթ, ֆիտրի թուղթ, քանոն ն այլն:

Նկար 18. Վարունգի ույսի զարգացումը Ա-արմատային համակարգը 42 օրական հասակում` մինչն պտղատվությունը: Բերիտասարդ ույսերը ` 1-1 օրական հասակում: 2-6 օրական հասակում: 3-10 օրական հասակում: 4-20 օրական հասակում: 5-30 օրական հասակում

Նկար 19. Վարունգի տերնի ձները ն վարունգի պտղի մակերեսի նույթը. Ա-տերնի ձները` 1-սրտաձն: 2-սրտաձն լթակավոր: 3-հինգ լթակավոր:Բ-պտուղա մաշկի նույթը` 1-հարթ: 2-փոքր թմ իկավոր: 3-խոշոր թմ իկավոր: Գ-պտղմակի փշոտվածության աստիճանը` 1-խիտ: 2-խառը: 3-հազվադեպ խոշորթմ իկաձն

Նկար 20.Վարունգի պտղի ձները 1-գնդաձն: 2-ձվաձն: 3-օվալաձն: 4-գլանաձն: 5-էլիպսաձն: 6-ալիքավոր: 7մանգաղաձն

Առաջադրանք 10. Սոխ ն սխտոր Պարապմունքի նպատակը` Ծանոթանալ սոխի ն սխտորի կենսա անական, ուսա անական ն տնտեսական առանձնահատկությունների, սորտային կազմի, մշակության առանձնահատկությունների մասին:Մորֆոլոգիական հատկանիշներով տար երակել սոխի տեսակները, որոշել սորտերը: Առաջադրանքը: 1.Ուսումնասիրել Հայաստանում մշակվող սոխի ն սխտորի տար եր սորտերի ուսա անական առանձնահատկությունները օգտագործելով կենդանի ն հեր արիումային սոխուկներ ն դրանց նկարներ: 2.Ըստ ապրո ացիոն հատկանիշների նկարագրել գլուխ սոխի սոխուկը կծու, կիսակծու, քաղցր համային հատկանիշներով: 3.Քննարկել սխտորի արդ սոխուկի կառուցվածքը: 4. Քննարկել սոխի ն սխտորի մշակության ագրոտեխնիկան ըստ տեխնոլոգիական քարտի Սոխի կենսա անական Ներածական ացատրություններ:

առանձնահատկությունները

Սոխը ( ցեղ-Ճlliսո) միամյա խոտանման ույս է: Ցեղի մեջ հաշվում են 400 տեսակներ, որոնցից Հայաստանում հանդիպում են շուրջ 44-ը: Մշակության մեջ հայտնի են գլուխ սոխը (Ճlliսո Տ6քՅ Լ.), որը Հայաստանի պայմաններում երկամյա է ն սխտորը (Ճlliսո ՏՅtiՄսո Լ.), որը միամյա է:

Սորտաորոշման հատկանիշները

Ըստ տնտեսական հատկանիշների սոխի սորտերը ստորա աժանվում են` կծու, կիսակծու, քաղցր: Հայաստանում մշակվողները կիսակծու ն կծու սորտեր են: Կծու սորտերի վեգետացիան ավելի երկար է, քան քաղցրերինը: Սորտերը տար երակում են նան ըստ սաղմերի քանակի`  կծուները, որպես կանոն ազմասաղմ են  քաղցրերը` սակավասաղմ Սորտերը տար երում են նան ըստ սոխուկի արտաքին ձնի, մեծության, գունավորման: Ըստ սոխուկի ձնի լինում են` տափակ, կլոր, երկարավուն: Արտաքին թեփուկների գունավորումը լինում է` սպիտակ, սպիտակականաչավուն, դեղին, գորշ, վարդա-կարմրավուն, մանուշակագույնի տար եր երանգներով: Ներքին հյութալի թեփուկների գունավորումը լինում է` սպիտակ, սպիտակ կանաչավուն երանգներով, սպիտակ մանուշակագույն երանգներով, սպիտակ դեղնավուն երանգներով: Սոխուկի ների քանակը որոշում է նրանում դուստր սոխուկների թիվը, որոնք կարող են լինել քիչ (1-2), միջին (3-4), շատ (5-6): Սաղմնայնությունը որոշվում է ելնելով վեգետատիվ փակ ող ոջների քանակով, որոնք ձնավորված են հասուն սխուկի հատակի վրա: Տար երում են քիչ սաղմնային (1-2 սաղմանի), միջին սաղմանի (3-4 սաղմանի), ազմասաղմ (4-ից ավելի սաղմերով): Ըստ սոխուկի չափերի տար երում են` փոքր (60գ-ից փոքր), միջին (60-120գ ), խոշոր (120գ ն ավելի):

Ըստ վեգետացիայի տնողության տար երում են` վաղահաս սորտեր (հասունացումը սերմի ցանքից 80-90 օր հետո), միջահաս (90-120 օր), ուշահաս (120 օրից ավելի): Վաղահաս սորտերը մեծամասամ ունեն տափակ սոխուկներ: Սխտոր: Սխտորը ազմացվում է վեգետատիվ եղանակով: Նրա թոքրիկ ատամիկների տնկումից ձնավորվում են 6-20 ն ավելի ատամիկներից (պճեղներից) կազմված սոխուկներ: Ծաղկասլաք ձնավորող սորտերի սոխուկները ձնավորում են ծաղիկներ, սակայն սերմեր չեն առաջացնում: Նրանց մոտ ձնավորվում են օդային մանր սոխուկներ, որոնք միայն երկու տարուց հետո կարող են առաջացնել նորմալ սոխուկներ: Սխտորի տնկանյութը, որը ոլոր սորտերի մոտ ատամիկն է, աղկացած է հինգ մասերից` հատակ (ձնափոխված ցողուն), մեկ չոր թեփուկից, մեկ մսալի թեփուկից, որի հատակին, կենտրոնում գտնվում է ող ոջը, իսկ թեփուկը ամ ողջովին պատված է թաղանթային պատյանով: Ծլելիս հենց այդ պատյանն է ճեղքում հողը, հնարավորություն տալով ող ոջից ձնավորված ծիլին (տերններին) դուրս գալու հողի մակերես: Հետագայում տերնածոցերում ձնավորվում են նոր ող ոջներ, իսկ նրանցից էլ ատամիկներ (պճեղներ), որոնցից էլ կազմվում է սխտորի ապագա սոխուկը: Սխտորի տերնները ժապավենաձն են, ներքնում միմյանց փաթաթված, ձնավորելով կեղծ ցողունը: Սխտորի արմատային համակարգը փնջաձն է, թույլ զարգացած: Սխտորը ունի երկու տարատեսակ. - Միջերկրածովյան` լայն տերններով, խոշոր սոխուկներով ն խոշոր ատամիկներով, որոնք ձնավորում են ն’ ծաղկասլաքներ, ն’ չեն ձնավորում ծաղկասլաքներ: - Միջինասիական` նեղ տերններով, փոքրիկ ատամիկներով, որը նս աժանվում է ծաղկասլաք առաջացնող, ն ծաղկասլաք չառաջացնող խմ երի:

Գլուխ սոխի մշակության առանձնահատկությունները

Սոխը խոնավության նկատմամ ավականին պահանջկոտ է: Խոնավության պակասության դեպքում ստացվում են մանր, ոչ ապրանքային սոխուկներ (գլուխներ): Լավ երք է ստացվում օրգանական նյութերով հարուստ, թեթն, ջրաթափանց, մոլախոտերից զերծ, ստրուկտուրային հողերում: Սոխի համար նախատեսված ամեն մի հեկտար տարածությունը պետք է տալ 60-80 տ օրգանական պարարտանյութ, 3-4 ց ամոնիակային սելիտրա, 4-5 ց սուպերֆոսֆատ ն 1.2-1.5 ց կալիումական աղ: Գլուխ սոխի համար նախատեսված հողը պետք է հերկել աշնանը՝ 25-30 սմ խորությամ , գարնանը փոցխել ն կատարել կուլտիվացիա կամ չիզելում: Սոխը ցանում ն մշակում են հարթ մարգերում: Մարգերի լայնությունը պետք է լինի 1.5-2.0 մ, իսկ երկարությունն այնքան, որքան թույլ կտա տվյալ հողամասի թեքությունը: Արարատյան դաշտավայրում գլուխ սոխ ստանալու համար ցանքը կատարում են մարտի 30-ից մինչն ապրիլի 10-ը կամ ձմռամուտացան (դոնդուրմա) են անում: Որոշ տնտեսություններում դեռ սոխի ցանքը կատարում են շաղացան, որի հետնանքով հետագա ամ ողջ խնամքը կատարվում է ձեռքով ն մեծ

քանակությամ անվորական ուժ է ծախսվում: Անհրաժեշտ է վերջ տալ շաղացանին ն ցանքը կատարել հետնյալ ձներով. ա) նեղաշարք ցանք՝ 25220 սմ, որի դեպքում միջշարքերի 25 սմ լայնությամ տարածությունը մշակում են հողուրագներով: ) 3 կամ 5 գծանի ժապավեններով, վերցնելով միջգծային հեռավորությունը 30 սմ, իսկ միջժապավենայինը՝ 50սմ: Այդ դեպքում միջգծային տարածությունները կմշակվեն դուրանման թաթիկներ ունեցող կուլտիվատորներով, իսկ միջժապավենայինը՝ սովորական տրակտորաքարշ կուլտիվատորներով: գ) լայնաշարք ցանք՝ 45 սմ միջշարային տարածություններով, որտեղ միջշարքերը կմշակվեն տրակտորաքարշ կուլտիվատորներով: Ժապավենաձն ն լայնաշարք ցանքերը կարելի է կատարել հացահատիկային կամ անջարանոցային շարքացաններով: Շաղացանի դեպքում մեկ հեկտար տարածությունում ցանվում է 16 կգ սերմ, նեղաշարք ցանքերի դեպքում՝ 10-12 կգ, ժապավենաձն ցանքի դեպքում՝ 8-10 կգ, իսկ լայնաշարք ցանքերի դեպքում՝ 6-8 կգ: Բոլոր դեպքերում էլ ցանքը պետք է կատարել 0.5-1 սմ խորությամ : Առատ երք աճեցնելու համար պետք է առաջին քաղհանը կատարել շարքերը նշմարվելուց անմիջապես հետո ն, այնուհետն, ցանքերը պետք է պահել միշտ փխրուն ն մոլախոտերից մաքուր վիճակում: Առաջին նոսրացումը կատարում են, եր ույսերը հասնում են 10-12 սմ արձրության, ույսը- ույսից թողնելով 2-4 սմ հեռավորության վրա: Երկրորդ նոսրացումը կատարում են, եր ույսերի վրա լինում է 5-6 տերն (եր սկսվում է գլխիկի կազմակերպումը), ույսը- ույսից թողնելով 4-6 սմ հեռավորության վրա: Երրորդ՝ վերջին նոսրացումը կատարում են երքահավաքից մեկ ու կես ամիս առաջ՝ ույսը- ույսից թողնելով 8-10 սմ հեռավորության վրա: Սկզ նական շրջանում սոխը սակավ են ջրում, իսկ հունիս, օգոստոս ամիսներին՝ ավելի հաճախ: Գլուխները հասունանալու շրջանում պետք է ջրի քանակը պակասեցնել ն վերջին անգամ պետք է ջրել երքահավաքից մեկ ամիս առաջ: Բերքահավաքը պետք է կատարել աշնան չոր եղանակներին: Ժապավենաձն ն շարքերով ցանած սոխը պետք է հավաքել սոխ քանդող հատուկ մեքենաներով կամ ձեռքի գործիքներով: Բերքահավաքի ժամանակ պետք է կատարել սոխի գլուխների տեսակավորում, ձմռանը պահելու համար պետք է ընտրել միանգամայն առողջ, լրիվ հասունացած ն 70-80 գ ոչ պակաս քաշ ունեցող գլուխները: Պահեստավորելուց առաջ սոխը լավ չորացնել ն պահել չոր պահեստում՝ 20-30 սմ հաստության շերտով, 1.5-20Շ ջերմության պայմաններում: Լավ մշակելու դեպքում մեկ հեկտարից ստացվում է 300-400 ց գլուխ սոխ: Հայաստանում մշակում են գլուխ սոխ Խաթունարխի տեղական, Կարատալսկի սորտերը: Աշխատանքի կատարման կարգը: 1.Ծանոթանալ սոխի ն սխտորի կենսա անական առանձնահատկությունների, սորտային ն տարատեսակային առանձնահատկությունների հետ, համաձայն գրականության տվյալների: 2. Ստանալով սոխի ն սխտորի սոխուկներ կշռել, չափագրել ն դրանց կառուցվածքային համապատասախան վերլուծություններ կատարելով լրացնել սորտերի նկարագրման աղյուսակը:

Նշանակությունը

Սոխուկի ձնավորման ժամանակը

Վաղահասությունը , օր

Արտաքին թեփուկների գունավորումը

սոխի սոխուկում սաղմերի քանակը

ատամիկների քանակը սխտորի սոխուկում

Սոխուկի միջին կշիռը, գ.

Սոխուկի ձնը

Համը (կծու, կիսակծու, քաղցր)

Սորտը

3. Ելնելով սոխի ն սխտորի մշակության գրականության տվյալներից վերլուծելով ցանքի, տնկման եղանակները վերլուծել դրանց ագրոտեխնիկան ն լրացնել ագրոտեխնիկական քարտերը: Աղյուսակ 27 Գլուխ սոխի ն սխտորի սորտերի նկարագրումը ըստ սոխուկների Սաղմերի ն ների քանակը

Կատարման ձնը (ձեռքով, մեքենայով), մեքենայի մակնիշը

Նորմատիվ ծախսեր (սերմ, սածիլ, պարարտանյութ, թունաքիմիկատ, ջուր ն այլն)

Ագրոտեխնիկական պահանջները

վերջը

սկիզ ը

Աշխատանքի անվանումը

Աղյուսակ 28 Գլուխ սոխի ն սխտորի մշակության ագրոտեխնիկական քարտը 1հա հաշվով Կատարման ժամկետը

Պահանջվող նյութերը: Սորտերի գունավոր նկարներ, պլակատներ, հերարիումներ, մոմանմուշներ, սոխուկների ն ույսերի կենդանի նմուշներ ն օրինակներ, կշեռք, ափսեներ, դանակ, միլիմետրաթուղթ, ֆիլտրի թուղթ, պինցետ, քանոն ն այլն:

Նկար 21. Գլուխ սոխի առաջին տերնների ն գլխի ձնավորումը Ա,Բ-երիտասարդ ույսեր, 1,2,3 -տերնների վերին կանաչ մաս, 4-տերնի տերնածոցի կտրվածքը, որտեղից դուրս են գալիս կանաչ տերնները: 5-տերնածոց: 6-տերնածոցի վերին մասը, որը ձնավորում է սոխուկի վզիկը: 7-սոխուկը: Գ-սաղմի ձնավորումը: 1-սաղմը: 2-հատակ` չզարգացած ցողուն, որից սկիզ են առնում հավելյալ արմատները: Դ-տերնաթիթեղը,1- կանաչ մասը: 2-վզիկ: 3-հյութալի թեփուկ, որը մտնում է սոխուկի կազմի մեջ: 4-տերնածոց: Ե-հատակը ող ոջներով:

Նկար 22. Գլուխ սոխի սոխուկի կառուցվածքը 1-չոր թեփուկ: 2-մսալի թեփուկ: 3-սերմնա ող ոջի փակ թեփուկ: 4-հետք:5-հատակ:

Նկար 23. Գլուխ սոխի սոխուկների ձները 1-տափակ: 2-կլորատափակավուն: 3-կլորավուն: 4-օվալաձն: 5-երկար օվալաձն

Նկար 24. Սխտորի սոխուկի կառուցվածքը 1-ատամիկ: ա-կաշվե թեփուկ: -մսալի թեփուկ: գ-հատակ: ե-տերնածիլ: 2,3,4- արդ սոխուկ` ատամիկներից կազմված: 5- արդ սոխուկի արտաքին տեսքը: ա-ատամիկ: -արտաքին պատյան: 6-սոխուկի կենտրոնական մաս: ա-ատամիկ: -հատակի մացման հատվածներ:

Առաջադրանք 11. Արմատապտուղներ Առաջադրանքի նպատակը: Ուսումնասիրել ն յուրացնել արմատապտուղների խմ ին պատկանող անջարա ույսերի ուսա անական ն տնտեսական առանձնահատկությունները: Տար երակել դրանց շրջանացված հիմնական սորտերը: Առաջադրանքը` 1. Նկարագրել գազարի, սեղանի ճակնդեղի, տարեկան ն ամսական ողկերի հիմնական շրջանացված սորտերի ն սորտատիպերի առանձնահատկություննեը: 2. Որոշել սեղանի արմատապտուղների տնտեսական հատկանիշները: 3. Իրականացնել սեղանի արմատապտուղների մշակության տեխնոլոգիայի վերլուծություն գազարի ն սեղանի ճակնդեղի օրինակներով: Ներածական ացատրություններ: Հայաստանում մշակվող սեղանի արմատապտուղների խմ ին են պատկանում գազարը, ճակնդեղը, տարեկան ն ամսական ողկերը:

Արմատապտղի կառուցվածքը

Արմատապտուղը իրենից ներկայացնում է հաստացած արմատ ն ցողուն: Այն կազմված է գլխիկից, վզիկից, ուն արմատից: Գլխիկը վերշաքիլային մասն է (էպիկոտիլը), որը իրենից ներկայացնում է խիստ կարճացած միջհանգույցներով ցողունային մաս: Գլխիկից են ձնավորվում տերնային վարդակը իրենց հիմքային ող ոջներով: Վզիկը արմատապտղի միջին մասն է, որը ձնավորվում է ներշաքիլային ծնկիկի հաստացման հաշվին (հիպոկոտիլ): Կլոր ն տափակ արամտապտուղներ ունեցող ույսերի (ամսա ողկ, շաղգամ, գոնգեղ, սեղանի ճակնդեղ) վզիկը հիմնական մսալի հատվածն է: Նա ունի հարթ մակերես ն զուրկ է արմատային ելուստներից: Երկարավուն ձն ունեցող արմատապտուղների (տարեկան ողկ, երկարավուն ամսա ողկ, գազար ն այլն) ներքին մասը ձնավորվում է արմատի հաստացման հաշվին, որից առաջանում են ազմաթիվ կողային արմատներ ն մազարմատներ: Վզիկը ցողունային կառուցվածք ունի, հետնա ար ունի նան միջուկ, իսկ արմատը միջուկ ճունի: Այդ պատճառով էլ գազարի ընդլայնական կտրվածքում նկատելի է կենտրոնում ոչ թե միջուկը, այլ քսիլեմային թույլ դեղնավուն գունավորմամ նափայտը, որից հետո շատ արակ, համարյա չնկատվող կամ իումի շերտը ն հաստ, մսալի ինտենսիվ գունավորված կեղնային մասը (ֆլոեմը): ճակնդեղի արմատապտուղը ունի արդ կառուցվածք: Կամ իումը գտնվում է նափայտային պարենքիմից հետ, որը անընդհատ ձգվում է դեպի եզրագիծ: Հյուսվածքի նման գործունեությունը անվանում են պերիցիկլ: սակայն սրա ակտիվությունը նկատելի է մինչն առաջին իսկական տերնների առաջացումը: Այդ ժամանակ երիտասարդ նափայտային պարենքիմում ավտոմատորեն ընթանում են նոր կամ իալ օղակների ձնավորումներ, որոնց հաշվին էլ հետագայում կատարվում է արմատապտղի աճը, ձնավորելով

ֆլոեմի մուգ գունավորված օղակներ, որոնք հաջորդում են աց գունավորված քսիլեմի ջրատար խողովակների ջիջներից աղկացած օղակներին: Արմատապտղի վրա փոքրիկ ընդլայնական կտրվածք ն լույսի փոքրիկ շող աց թողնելուց հետո նկատելի է թե ինչպես մուգ, նուր , քիչ քանակությամ թաղանթանյութ պարունակող օղակները դառնում են լուսաթափանցիկ, իսկ թափանցիկ օղակները, որոնք հարուստ են թաղանթանյութով դառնում են մուգ: Արմատապտղի երկարությունը որոշում են գլխիկից (առանց տերնների) հաշվելով մինչն արամատի 1սմ հաստության կետը: Արմատապտղի գլխիկի չափերը կարող լինել` փոքր, միջին ն մեծ: Ամենից արշեքավոր են այն սորտերը որոնք ունեն փոքր գլխիկներ, հետնա ար նան փոքր տերնային վարդակ: Այդ դեպքում տերնները ունեն մեծ արտադրողականություն, իսկ արմատապտուղները ավելի քիչ կոպիտ անոթաթելային խրձեր: Դրա համար էլ սերմնա ույսեր ընտրելիս, վերցնում են փոքր գլխիկ ունեցող արամատապտուղներ:

Սորտավորոշումը

1. Նեխուրազգիների ընտանիքին պատկանող արմատապտղավոր ույսերից ամենից տարածվածը սեղանի գազարն է (քՅսՇսՏ ՇՅՐՕtՅ Լ.), որը երկամյա ույս է: Վեգետացիայի առաջին տարում ձնավորում է տերնային վարդակը ն հաստ մսալի արամատպտուղը, իսկ երկրորդ տարում ծաղկացողուններ ն ծաղիկներ:Ծաղիկները երկսեռ են, սպիտակավուն գունավորմամ : Գազարի սորտերը տար երում են ըստ արմատապտղի գունավորման` սպիտակ ն դեղնանարնջագույն: Գազարի սորտերը տար երակում են նան ըստ արմատապտղի ձնի` կլորավուն կարճացած, որոնք ավելի վաղահաս են, ինչպես նան կոնաձն, գլանաձն երկար, որոնք ավելի ուշահաս են: Գազարի համար սորտային որոշիչ հատկանիշ է նան ֆլոեմի ն քսիլեմի գունավորումները: նափայտը որպես կանոն ավելի կոպիտ է ն զուրկ շաքարներից, քան կեղնը: Բնափայտը կազմում է արմատապտղի տրամագծի 25-90%-ը: Գլխիկը լինում է հարթ, թույլ ալիքավոր, ուժեղ ալիքավոր, փոսորակային: Կենսա անական ն տնտեսական առումով տար երում են գազարի վաղահաս սորտեր (ցանքից մինչն արմատապտղի տեխնիկական հասունացում 80-100 օր), միջահասներ (100-120 օր), ուշահասներ (120 օրից ավելի): Ըստ ծաղկացողուններ առաջացնելու նկատմամ (վեգետացիայի առաջին տարում ծաղկացողուններ առաջացնելու ) ունեցած հակման տար երում են կայուն, թույլ կայուն ն անկայուն: Գազարի արմատապտուղները կարող են ճյուղավորվել ն չճյուղավորվել: Նրանց պահունակությունը կարող է լինել արձր, միջին ն թույլ: Ըստ համի տար երակում են` արմատապտուղներ արձր, միջին ն ցածր համային հատկանիշով: Ըստ օգտագործման լինում են սեղանի վաղ ամառային ժամկետի ն պահունակ` աշնանա-ձմեռային օգտագործման համար: 2.Թելուկազգիների ընտանիքից առավել կիրառական է սեղանի ճակնդեղը (86tՅ ՄսlցՅՐiՏ Լ.), որը երկամյա ույս է, խաչաձն փոշոտվող:

Վեգետացիայի առաջին տարում ձնավորում են հյութալի արմատապտուղներ, որը ձմեռումից հետո հաջորդ տարի առաջացնում է ծաղկացողուններ ն հասկանման ծաղկա ույլեր ն ծաղիկներ, վերջում ձնավորելով սերմնակնձիկներ (պտղա ույլեր): Ըստ արտաքին ն ներքին գունավորման տար երակում են` - սպիտակ (շաքարի), մաշկը ն պտղամիսը սպիտակ են: - կիսաշաքարային (սպիտակ կանաչավուն գլխիկով) - կերի, մաշկը դեղին է, նարնջագույն կամ կարմիր, պտղամիսը սպիտակ դեղնավուն երանգավորմամ օղակներով կամ վարդագույն: - կերի-կիսաշաքարային (մաշկը ն պտղամիսը սպիտակ են, գլխիկը, եր եմն նան արմատապտղի կեսը վարդագույն են) - սեղանի (մաշկը ն պտղամիսը կարմիր են) Հիմնական ապրո ացիոն հատկանիշներն են` արմատապտղի ձնը, տերնների ն կոթունների գունավորումը, ինչպես նան արմատապտղի մաշկի ն պտղամսի գունավորումը: Ծիլերի նախածնկիկային հատվածը տար եր սորտերի մոտ կարող է լինել սպիտակ, կանաչավուն, դեղին, վարդագույն, կարմիր ն մուգ կարմիր: Տերնային վարդակը` սեղմված գետնին, կիսականգուն ն կանգուն: Տերնաթիթեղի - արտաքին մակերեսը կարող է լինել հարթ, ալիքավոր, փաթաթված - տեսքը` եռանկյունաձն, սրտաձն, չորսանկյունանի - գույնը`մուգ կարմիր ն մանուշակագույն, կարմիր ն վարդա-կարմրավուն, վարդագույն ն կանաչա-կարմրավուն: Արմատապտղի արտաքին գույնը կարող է լինել` մուգ կարմիր, կարմիր մանուշակագույն երանգներով, ալագույն: Արմատապտղի ձնը կարող է փոխվել տափակավունից մինչն կոնաձն: Արմատապտղի վերին մակերեսը լինում է հարթ, անհարթ, գլխիկի չափերը` փոքր, միջին, մեծ: Արմատապտղի հյուսվածքային կառուցվածքը կարող է տատանվել` նուր , միջին ն կոպիտ: Ըստ հասունացման (սերմի ծլումից մինչն երքահավաքը) լինում են` վաղահասներ (մինչն 100 օր), միջահաս (100-130 օր), ուշահաս (130 օրից ավելի): 3. Կաղամ ազգիների (Խաչածաղկավորների) ընտանիքից տարածված են տարեկան ողկը (RՅքհՅոսՏ ՏՅtiՄսՏ Լ. ՏսԵՏք. հyԵ6ՐոսՏ ՃlԵ.) ն ամսա ողկը (RՅքհՅոսՏ ՏՅtiՄսՏ Լ. ՏսԵՏք. RՅdiՇսlսՏ Ք6ՐՏ.), որոնք խաչաձն փոշոտվող ույսեր են, որում առաջինը` երկամյա, իսկ երկրորդը` միամյա: Երկուսն էլ երկար օրվա ույսեր են, ցրտակայուն ն զգայուն հողի խոնավության ն սննդային տարրերի առկայության նկատմամ : Սորտային առանձնահատկություններից են վարդակի ձնը, տերնների չափերը, ձնը ն արմատապտղի գունավորումը:

Գազարի մշակության առանձնահատկությունները

Գազարի սերմը կարելի է ցանել երկու ժամկետում՝ վաղ գարնանը ն ձմեռնամուտացան: Գարնան ցանքը պետք է կատարել հնարավորին չափ շուտ՝ հացա ույսերի ցանքերին զուգընթաց: Ցանքը պետք է կատարել կամ նեղաշար(6-8225սմ), կամ 3-5 գծանի ժապավեններով (6-82 20-25250սմ):

Մեկ հեկտարի վրա ցանվում է 6-12 կգ սերմ: Այն պետք է կատարել 1-1.5 սմ խորությամ : Քանի որ սկզ նական շրջանում գազարի ույսերը դանդաղ են աճում, պետք է առաջին քաղհանը կատարել ծլելուց 5-10 օր հետո, որպեսզի մոլախոտերը չխեղդեն գազարի ծիլերին: Ծլելուց 20-25 օր հետո պետք է կատարել առաջին նոսրացումը՝ ույսերի միջն թողնելով 3-4 սմ հեռավորություն: Երկրորդ նոսրացումը պետք է կատարել առաջին նոսրացումից մեկ ամիս հետո, ույսերի միջն թողնելով 5-6 սմ հեռավորություն: Վերջին նոսրացումը կատարում են երկրորդից մեկ ամիս հետո, ույսերի միջն թողնելով վերջնական՝ 6-8 սմ հեռավորություն: Ժապավենաձն ն լայնաշարք ցանքերի քաղհան փխրեցումները պետք է կատարել տրակտորաքարշ կուլտիվատորներով, իսկ նեղաշարք ցանքերինը՝ ձեռքի հողուրագներով: Հանքային պարարտանյութեր գազարի ցանքին տալիս են նախացանքային մշակության ժամանակ ն սնուցումների ձնով: Առաջին սնուցումը տալիս են սերմի ծլելուց 20-25 օր (եր ույսը ունենում է 3-4 իսկական տերններ), իսկ երկրորդը՝ նրանից 25-30 օր հետո: Վերջին ջուրը պետք է տալ երքահավաքից մեկ ամիս առաջ: Բերքահավաքը պետք է կատարել աշնան անձրններից ն ցրտից առաջ՝ հոկտեմ եր ամսին, որպեսզի արմատապտուղները հողից չոր դուրս գան: Բերքահավաքը կարելի է կատարել ճակնդեղահան մեքենայով կամ թնը հանած գութանով: Հայաստանում աճեցվում են Լենինականի ն Կոտայքի տեղական, Լենինականի-6, Լոսինռօստրովսկայա սորտերը:

Սեղանի ճակնդեղի մշակության առանձնահատկությունները

ճակնդեղի հողը պետք է ունենա թեթն մեխանիկական կազմ ն մոլախոտերից ազատ լինի: Այդ ույսի համար լավ նախորդներ են կաղամ ը, վարունգը, կարտոֆիլը ն շարահերկ այլ ույսեր: ճակնդեղի ամեն մի հեկտար տարածությանը պետք է տալ 4-5 ց ազոտական, 5-6 ց ֆոսֆորական ն 3-4 ց կալիումական պարարտանյութեր: ճանկդեղի համար նախատեսված հողը պետք է վարել աշնանը՝ 25 սմ-ից աչ պակաս խորությամ ն վաղ գարնանը փոցխել ու մշակել կուլտիվատորով: Ցանքը ն մշակությունը տարվում է հարթ մարգերով՝ շարքը-շարքից 45-50 սմ ն ույսը ույսից 12-15 սմ հեռավորությամ : Ցանքը կատարում են կամ հատուկ ճակնդեղացան մեքենայով կամ անջարային շարքացանով, վաղ գարնանը: Արարատյան դաշտավայրում՝ 1/4-20/4, նախալեռնային շրջաններում՝ 20/4-1/5, իսկ լեռնային շրջաններում՝ 25/4-10/5: Մեկ հեկտար տարածությունում ցանում են 10-12 կգ սեղանի ճակնդեղի սերմ: Ծանր հողերում ցանքը պետք է կատարել 2-2.5 սմ, իսկ թեթն ավազային սնահողերում՝ 3-3.5 սմ խորությամ : Նպաստավոր պայմաններում սերմերը ծլում են 6-8 օրում: Ծիլերը երնալուց 3-5 օր հետո պետք է կատարել միջշարքային տարածությունների առաջին քաղհան-փխրեցումը: Առաջին փխրեցումից 10-15 օր հետո, եր ույսերի վրա լինում է 2-3 տերն, պետք է կատարել առաջին նոսրացումը, թողնելով ույսերը 4-6 սմ հեռավորության վրա: Այնուհետն, 20-25 օրից հետո պետք է կատարել երկրորդ նոսրացումը, թողնելով ույսը- ույսից 12-15 սմ հեռավորության վրա:

Վեգետացիայի ընթացքում ճակնդեղի ցանքերը պետք է քաղհանել ն փխրեցնել 3-4 անգամ: Սնուցումները տալիս են նույն ժամկետներում ն նույն դոզաներով, ինչ որ գազարինն է: Բերքահավաքը պետք է կատարել մինչն աշնան ցրտերի ընկնելը, որովհետն 0-20 ցրտերը վնաս են հասցնում ճակնդեղի արմատապտուղներին: ճակնդեղի կլոր ն տափակավուն սորտերի (որոնց արմատապտուղը 2/3 մասով հողից դուրս է) երքահավաքը սովորա ար կատարում են ձեռքով հողից դուրս քաշելու եղանակով: Աշխատանքի կատարման կարգը: 1. Ծանոթանալ արմատապտուղների կենսա անական ն ուսա անական առանձնահատկությունների հետ: 2. Ստանալով գազարի ն սեղանի ճակնդեղի նական արմատապտուղներ կատարել համապատասխան վերլուծություններ, օգտագործելով համապատասխան գրաֆիկներ, նկարներ, որոշել սորտը ն լրացնել համապատասխան աղյուսակը: 3. Տալ համապատասխան վերլուծություն արմատապտուղների մշակության ագրոտեխնիկայի վերա երյալ լրացնելով դրանց տեխնոլոգիական քարտը: Աղյուսակ 29 Արմատապտուղների սորտանկարագրումը Երկարությունը, (l), եր երկարությունը 1սմ է

Ձնը l/d

Գունավորումը

Համը

Քսիլեմի ն փլոեմի հարա երությունը, տրամագծի %

Կշիռը, գ.

նափայտի տրամագիծը, մմ

Մշակա ույսը

տրամագիծը, (d)մմ

Ամենամեծ

Աշխատանքների անվանումները

Աղյուսակ 30 Գազարի ն սեղանի ճակնդեղի մշակության ագրոտեխնիկական քարտը1հա հաշվով

Աշխատանքների կատարման ժամկետները (սկիզ -վերջ), դրանց կրկնությունները

գա զար Հողի նախապատրաստում Հիմնական պարարտացում Ցանք Միջշարքերի խնամք Սնուցումներ Մոլախոտերի դեմ պայքար Ոռոգում Վնասատուների դեմ պայքար Բերքահավաք Բերքի ապրանքային տեսքի երում

սեղանի ճակնդեղ

Ագրոտեխնիկակ ան պահանջները (մշակության խորությունը , սնման մակերեսը, ցանքի խորությունը, մեքենագործիքն երը ն դրանց մակնիշը) գա սեղանի զար ճակնդեղ

Պահանջվող չափաքանակները (նորմատիվներցանքի նորմա, սնուցման նորմաներ, պահանջվող օպտիմալ ջերմային ռեժիմ, խոնավություն) գա զար

սեղանի ճակնդեղ

Պահանջվող նյութերը: Արմատապտուղների նական նմուշներ, նկարներ դրանց կառուցվածքի ն ընդհանուր ույսի վերա երյալ, պլակատներ, աղյուսակներ գունային ն օղակային տար երակումների համար, հերարիումային նմուշներ (սերմի ծլումից մինչն արմատապտուղների կազմակերպում), ֆորմալինի մեջ պահպանված նմուշներ, կշեռք, ափսեներ, միլիմետրական թղթեր, քանոն, դանակ, ռնիչներ (պինցետ):

Նկար 25. Արմատապտղի զարգացումը. 1-ճակնդեղ: ա-գլխիկ: -վզիկ: գ-արմատ: 2-ամսա ողկ: 3- ողկ: 4- ույսը շաքիլատերնների փուլում: ա-շաքիլատերններ: -ենթաշաքիլային ծնկիկ: գ-արմատ

Նկար 26.Գազարի արմատապտուղների ձները. Ա-1-գնդաձն:2-օվալաձն: 3-գլանաձն: 4-կոնաձն: 5-սուր կոնաձն Բ-գազարի արմատապտղի հիմնական չափերը: ք-արմատապտղի ամենամեծ տրամագիծը: Ւ-արմատապտղի երկարությունը: հ-արմատապտղի գլխիկի արձրությունը: հ1արմատապտղի վզիկի երկարությունը:հ2-արմատապտղի արմատային մասի երկարությունը:

Նկար 27. ճակնդեղի արմատապտղի կառուցվածքը. 1-պերիցիկլ: 2-երկրորդային կամ իումային օղակ: 3-ֆլոեմի մուգ գունավորված օղակ: 4,5-քսիլեմի ն ֆլոեմի աց օղակ:

Նկար 28. Սեղանի ճակնդեղի սորտերի արմատապտղի ձները.

Նկար 29. ճակնդեղի արմատապտղի գլխիկի մեծությունը.

Առաջադրանք 12. Ձմերուկ ն սեխ Առաջադրանքի նպատակը: Ծանոթացում ձմերուկի ն սեխի կենսա անական առանձնահատկությունների, սորտային կազմի, մշակության առանձնահատկությունների հետ Առաջադրանքը: 1.Ուսումնասիրել ձմերուկի ն սեխի տար եր սորտերի կենդանի ն հեր արիումային ուսանմուշներ, պտուղներ, նկարներ: 2.Նկարագրել ձմերուկի ն սեխի շրջանացված սորտերը: 3.Քննարկել ձմերուկի ն սեխի մշակության ագրոտեխնիկան: Ներածական ացատրություններ: Ձմերուկի ն սեխի ուսա անական ն

կենսա անական առանձնահատկությունները

1. Ձմերուկը (ՇitՐսlսՏ ՄսlցՅՐiՏ ՄՅՐ. 6dսliՏ ՔՅոց.) միամյա, խոտա ույս է, որը պատկանում է Դդմազգիների ընտանիքին, ունի գնացող առանցքային արմատային համակարգ, որի շնորհիվ այն ունի արձր երաշտադիմացկունություն: Ձմերուկի ցողումը արակ է, 3-3,5 երկարությամ , առատ ճյուղավորվող: Հիմնականում 4-6 ճյուղավորություն է ունենում: Տերնները կրկնակի խոր կտրտված են, նեղ, միջին ն լայն լթակներով: տերնածոցերից դուրս են գալիս եխիկներ ն ծաղիկներ: Ամ ողջ ույսը, ացի հասուն պտուղներից պատված են սպիտակ թավով ն ույսը ծածկող մոմաշերտի շնորհիվ ունի մոխրականաչ գույն: Ձմերուկը միատուն, աժանասեռ ծաղիկներ ունեցող կլորապտուղ ույս է, որոշ սորտերի իգական ծաղիկները ունենում են նորմալ կամ հետզարգացած առէջներ, երկարապտուղ սորտերի իգական ծաղիկն առանց առէջների է: Ծաղիկները գտնվում են տերնածոցերում (հատ-հատ): Պտուղը տար եր ձնի ն մեծության ազմասերմ կեղծ հատապտուղ է: Այն կարող է լինել տափակ, գնդաձն, ութ էլիպսաձն, էլիպսաձն, տանձաձն, գլանաձն:Մակերեսը հարթ է, թույլ կողավոր ն անհարթ, կեղնն ու նրա նախշերը ավական խայտա ղետ են: Տար եր սորտերի պտղի ֆոնը տար եր է` սպիտակ, սպիտակականաչավուն, կանաչ, ն դեղնավուն, նաշխերը կազմված են ցանցից, զոլերից, խալերից, կետերից: այս տարրերից են ձնավորվում ձմերուկի պտուղների ազմատեսակ նախշեր` ընդհանուր ցանց, ցանցաձն զոլեր, լայն փշաեզր զոլեր, ալիքաձն զոլեր, խալեր, կետեր: Պտղի պատկերը ավելի մուգ գույնի է, քան պտղի ֆոնը, այն կարող է լինել` աց կանաչ, կանաչ, կապտականաչ: Կեղնը հաստ է` 1-2սմ: Պտղամիսը լինում է սպիտակ, դեղին, վարդագույն, կարմիր, արնակարմրագույն, նարնջագույն: Պտղամսի կազմությունը լինում է` կոպիտ-թելավոր, հատիկավոր, սրսուռ, նուր : Համը լինում է` շատ քաղցր ն քիչ քաղցր (անհամ): Ձմերուկի սերմերը ըստ մեծության ն գույնի ազմազան են, նրանց երկարությունը հասնում է` 1-1,5սմ: Սերմերի մակերեսը` հարթ է, կամ խորդու որդ:

Ըստ հասունացման տնողության լինում են` վաղահաս (սերմի ծլումից մինչն առաջին պտուղների հասունացումը` 85օր), միջահաս (85-110 օր), ուշահաս (110 օրից ավելի): 2. Սեխը (ՇսՇսոiՏ ո6lՕ Լ.) պատկանում է Դդմազգիների ընտանիքին, միամյա, խոտանման, մագլցողցողուն ունեցող ույս է, ցողունը հնգանկյունանի է, սնամեջ, կոպիտ թավոտությամ , 1-1,3մ երկարությամ , առատ ճյուղավորվող: Հիմնականում ճյուղավորությունները `3-6 ն ավելի: Արմատային համակարգը հզոր է, խորը գնացող: Տերնները հերթադիր են, երկար կոթուններով, տերնաթիթեղը կլորավուն է, երիկամաձն, սրտաձ կամ հինգանկյուն` հինգ խոշոր ջղերով ն կոպի թավով: Տերնաթիթեղը լինում է` ամ ողջաեզր, թույլ ն ուժեղ լթակավոր, տերնակոթը` միջին երկարության` 12-20սմ, կանգուն, կիսականգուն, պառկած: Սեխի պտուղը ազմասերմ, տափակ, գնդաձն, էլիպսաձն, ձվաձն, տանձաձն, գլանաձն, իլիկաձն կեղծ հատապտուղ է: Պտղի գույնը սպիտակականաչ է, դեղին, նարնջագույն, դարչնագույն, դեղնականաչ, մոխրականաչ, մուգ կանաչ, կապտականաչ: Պտղի մակերեսը լինում է պատկերով ն առանց պատկերի: Պատկերը կազմված է ժապավեններից, զոլերից, խալերից, կետերից: Պտուղը ծածկված է տար եր խտության ն խոշորության կեղնացանցով: Կեղնը փափուկ է ն կարծր: Պտղամիսը լինում է սպիտակ, նարնջագույն, կանաչավուն, տար եր կազմության` փխրուն, հատիլավոր, ղրճղրճան, թելավոր, շատ քաղցր, քաղցր, քիչ քաղցր կամ անհամ: Համը լինում է սեխահամ, վանիլահամ, տանձահամ: Պտուղները ունեն տար եր աստիճանի ուրավետություն: Սերմերը լինում են լայն- ձվաձն, երկարավուն-ձվաձն, գույնը` սպիտակ, դեղնասպիտակ, դեղին, դարչնագույն, հարդագույն: Ըստ հասունացման սեխերը լինում են վաղահաս (ծլելուց մինչն 80 օր), միջահաս (80-110օր), ուշահաս (110 օրից ավելի):

Ձմերուկի մշակության տեխնոլոգիան

Լույսի նկատմամ ձմերուկը չափազանց պահանջկոտ է: Լավ աճում է երրի, խամ, խոպան, ավազախառը հողերում: Նրա համար լավ նախորդ է ազմամյա խոտա ույսերի ճմաշերտը: Ձմերուկի հողն անպայման աշնանից պետք է հերկել 25-30 սմ խորությամ , գարնանը ցրտահերկը պետք է փոցխել ու ցանքից 7-10 օր առաջ կատարել չիզելում: Ստորերկրյա արձր ջրեր ունեցող «չիմաններում» ձմերուկը մշակում են հարթ կորիներով, իսկ մնացած հողերում, ուր վեգետացիայի շրջանում ձմերուկի ցանքը 3-4 անգամ ջրում են, մշակությունը պետք է տանել թմ երի վրա, 2.8 մ միջշարքերով: Արարատյան դաշտավայրում ձմերուկը պետք է ցանել 25/4-15/5 ժամանակաշրջանում: Ցանքը պետք է կատարել քեշ հողում՝ թրջած կամ ծկթած սերմերով, յուրաքանչյուր նում գցելով 3-4 սերմ: Մեկ հեկտարին ցանում են 45 կգ սերմ: Ցանքի ձնը, տեխնիկան ու տնկման հեռավորությունները նույնն են, ինչ որ ասված է սեխի համար: Ձմերուկի սերմերը սկսում են ծլել ցանելուց 5-6 օր հետո: Առաջին տերնները առաջանալիս, պետք է կատարել առաջին նոսրացումը, ամեն մի նում

թողնելով երկուական ույս, իսկ վերջնական նոս-րացումը կատարում են ձմերուկի վարը դնելու ժամանակ, յուրաքանչյուր նում թողնելով մեկական ույս: Ձմերուկի վարը պետք է դնել նախքան ծաղկելը: Հետագա խնամքն է՝ քաղհանը, փխրեցումը, սնուցումը, վար դնումը, կանոնավոր ջրումը: Ձմերուկը պետք է ջրել միայն այն ժամանակ, եր ույսերը լավ ծարավել են, ն՝ օրվա հով ժամերին. ցերեկվա շոգին ձմերուկի ոստանը ջրել չի կարելի: Ձմերուկի լայնաշարք մշակությունը այժմ 80-90%-ով մեքենայացված է ն կատարվում է ոլոր մակնիշների տրակտորներով ու կուլտիվատորներով: Պտուղները, նայած սորտին, սկսում են հասունանալ հուլիս օգոստոս ամիսներին ն պտղա երությունը տնում է մինչն սեպտեմ երի վերջը: Բերքահավաքը կատարում են պար երա ար, ըստ պտուղների հասունացման: Բերքը պետք է հավաքել վաղ առավոտյան կամ երեկոյան հովին: ՀՀ-ում հիմնականում մշակում են Մելիտոպոլսկի 142, Աստրախանի ն տեղական՝ Արնիկ, Հասմիկ, Մարգարիտա սորտերը:

Սեխի մշակության տեխնոլոգիան

Սեխի համար լավագույն նախորդներ են ազմամյա խոտա ույսերը, շարահերկ ն ընդեղեն ույսերը: Սեխի համար հողը պետք է անպայման վարելաշերտի ամ ողջ խորությամ աշնանը հերկել: Գարնանը պետք է փոցխել ն ցանքից 8-10 օր առաջ կուլտիվատորով կամ չիզելով կատարել նախացանքային մշակում: Սեխի մշակությունը ջրովի պայմաններում պետք է տանել թմ երի վրա՝ ակոսային ջրումներով, իսկ անջրդի պայմաններում (չիմաններում)՝ հարթ կորիներով: Թմ երի վրա մշակելու դեպքում հողամասը լավ նախապատրաստելուց հետո, տրակտորաքարշ մարգոցներով պետք է պատրաստել 2.8 մ լայնության թմ եր ն մեկ մետր լայնության ջրակոսներ: Թմ երի ուղղությունը ն ակոսների երկարությունը պետք է այնպես վերցնել, որ ջուրը դանդաղ ու միահավասար հոսի ն ոչ մի տեղ լճացում չառաջանա: Ցանքը պետք է կատարել քեշ հողում՝ թրջած կամ ծլեցրած սերմերով, որի համար ցանքից 2-3 օր առաջ դաշտը պետք է ջրել՝ քեշի երելու համար: Հարթ հողամասերում ցանքը պետք է կատարել թմ ի երկու կողմից, իսկ թեք հողամասերում՝ մեկ կողմից: Շարքերում ույսերի հեռավորությունը միմյանցից պետք է վերցնել 40-50 սմ: Ցանքը կատարել ներով, յուրաքանչյուր նում գցելով 3-4 սերմ՝ 5-6 սմ խորությամ : Թրջած կամ ծկթած սերմերով ցանելուց հետո, մինչն 1-2 իսկական տերնների առաջանալը դաշտը չպետք է ջրել: Ծիլերը երնալուց 3-4 օր հետո պետք է ստուգել դաշտը ն չծլած ները լրացնել: Այնուհետն առաջին իսկական տերնները երնալու ժամանակ պետք է կատարել առաջին նոսրացումը՝ ամեն մի նում թողնելով 2-ական ույս: 4-5 տերններ առաջանալու ժամանակ դաշտը պետք է ջրել ն հողը քեշի գալուց հետո դնել ոստանի վարը, որից առաջ կատարել երկրորդ նոսրացումը, յուրաքանչյուր նում թողնելով մեկական ույս ն հենց այդ ժամանակ էլ կատարել ույսերի գլխավոր ցողունի ծերատում ն տալ առաջին սնուցումը: Վարը դնելուց 20-25 օր հետո ոստանը կարելի է ջրել ն այնուհետն, մինչն երքահավաքը տալ նան մեկ ջուր:

Նայած սորտին, սեխի հասունացումը սկսվում է հուլիսի վերջից մինչն սեպտեմ եր ամիսը: Լրիվ հասունացման ժամանակ սեխի պտուղը սորտին հատուկ պայծառ պատկեր է ընդունում, ծայրի մասը քիչ փափկում է ն պտղակոթը հեշտությամ պոկվում է պտուղից: ՀՀ-ում շրջանացված են սեխի տեղական սելեկցիոն Գովական, Անուշ, Արփի (Դուրեկան), Գետաշենի սորտերը: Աշխատանքի կատարման կարգը: 1.Ծանոթանալ ձմերուկի ն սեխի կենսա անական առանձնահատկություններին, սորտերի նկարագրին, ագրոտեխնիկայի առանձնահատկություններին: 2.Նկարագրել սորտը ըստ պտղի, կատարել սերմերի անջատում, լվացում, չորացում, կշռել դրանք ն լրացնել տվյալները համապատասխան աղյուսակներում: 3.Միլիմետրական թղթի վրա գծել ձմերուկի ն սեխի տերնների եզրագծերը, տետրում նկարել պտղի օրինակներ: Կազմել ձմերուկի ն սեխի մշակության ագրոտեխնիկական քարտի ագրոնոմիական մասը ն անել համեմատություններ: Աղյուսակ 31 Ձմերուկի ն սեխի սորտանկարագրումը

Ձմերուկ Սեխ

գունավորումը

կողավորությունը ն պատկերը

ինդեկս IՀl/d

տրամագիծը, սմ (d)

երկարությունը, սմ (l)

կշիռը, գ. (Մ)

ապրանքային պտուղը նկարը-պատկերը

գույնը

կողածորությունը

տրամագիծը, սմ

վարսանդը երկարությունը, սմ

մակերեսը, սմ2

ձնը

Մշակա ույսը, սորտը

տերնը

Աղյուսակ 32 ----------------------------- սերմնապտղի սորտանկարագրումը

Սորտը

գունավորումը, ցանցավորվածությունը

Սերմնապտուղները սերմեր կշիռը, գ. (Մ1)

թիվը, հատ

կշիռը, գ.

սերմերի % -ը սերմնապը տղի կշռի համեմատ (Ն:Մ)2100

Սերմնապտղի ն ապրանքային պտղի կշիռների հարա երակցությունը (Մ1:Մ)

Աղյուսակ 33 ------------------------- մշակության ագրոտեխնիկական քարտը 1հա հաշվով Աշխատա Ագրոտեխնիկ Կատարման Նորմատիվ Կատարման նքի ական ժամկետը ծախսեր ձնը (ձեռքով, անվանումը (սերմ, մեքենայով), սկիզ ը վերջը պահանջները սածիլ, մեքենայի պարարտա մակնիշը նյութ, թունաքիմի կատ, ջուր ն այլն)

Պահանջվող նյութերը: Սորտերի գունավոր նկարներ, պլակատներ, մոմանմուշներ, պտուղների ն տերնների կենդանի օրինակներ, կշեռք, ափսեներ, դանակ, միլիմետրաթուղթ, ֆիտրի թուղթ, քանոն ն այլն:

Առաջադրանք 13. Տերնա անջարներ ն ազմամյա անջարա ույսեր Առաջադրանքի նպատակը Ծանոթացում տերնա անջարների ն ազմամյա անջարա ույսերի ուսա անական ն կենսա անական առանձնահատկությունների հետ, կախված դրանց մշակության պայմաններից ն օգտագործումից: Առաջադրանքը` 1.Կազմել տերնա անջարների, ազմամյա անջարա ույսերի ագրոկենսա անական առանձնահատկությունների նութագրերը:

2.Նկարագրել դրանց տեսակային ն սորտային կազմը: 3.Կատարել դրանց մշակության տեխնոլոգիաների համեմատական վերլուծություններ: Ներածական ացատրություններ: Որպես կանոն տերնա անջարների մեծ մասը սննդի մեջ օգտագործում են թարմ վիճակում: Դրանց թվում են միամյաներից` հազարը, սպանախը, սամիթը, համեմը, տերնային մաղադանոսը ն նեխուրը, ռեհանը ն ծիթրոնը, ազմայաներից ծնե եկը, թարխունը, ծովա ողկը, խավրծիլը ն այլն: 1. Հազարը (ԼՅՇtսՇՅ ՏՅtiՄՅ Լ.) պատկանում է Աստղածաղկավորների ընտանիքին, միամյա, ինքնափոշոտվող ույս է, որի տերնն են օգտագործում սննդի մեջ: Մշակության մեջ տարածված են հազարի տերնային, գլուխ կազմակերպող ն ռոմեն ձները: Տերնային հազարը ձնավորում է տերնային վարդակ, մյուսը փուխր, կլոր գլուխներ, իսկ ռոմենը` երկարավուն-ձվաձն գլուխներ: Հազարը ցրտակայուն, վաղահաս ույս է: Հողում 5-6ՕՇ ջերմության պայմաններում սերմերը համերաշխ ծլում են ն արդեն 35-45 օր անց ույսերը կարելի է օգտագործել: Հազարի լավագույն ջերմային պայմանը 16-21ՕՇ է: Նրանք հեշտությամ են տանում 3-4ՕՇ ցրտերը: Հազարի սորտային տար երիչներից են` վարդակի ն դրանց տերնների ձնը, եզրային կտրտվածությունը, գունավորումը: Տերնների մակերեսը կարող է լինել ալիքավոր ն խիստ ալիքավոր: Գլուխ կազմակերպող սորտերի համար կարնոր է գլխի խտությունը: 2. Սպանախը (ՏքiոՅՇiՅ Օl6ՐՅՇ6Յ Լ.)պատկանում է Թելուկազգիների ընտանիքին: Բույսերը միամյա են, երկտուն: Արականները նվազ տերնավոր են, քան իգականները: Սննդի մեջ օգտագործում են երիտասարդ նուր տերնները եփած վիճակում: Սպանախը սննդի համար պիտանի տերններ է ձնավորում իր վեգետացիայի արդեն 30-35-րդ օրը: Այն ցրտակայուն ույս է, որը կարելի ցանել անգամ աշնանը (ձմեռնամուտացանք): 3. Կանաչեղենները (կոտեմ, սամիթ, համեմ, տերնային մաղադանոս ն նեխուր, ռեհան ն կորթին) հայտնի են որպես համեմունքային նշանակության ույսեր: Կոտեմը (Լiքidiսո ՏՅtiՄսո Լ) պատկանում է Կաղամ ազգիների, իսկ մյուսները` համեմ (ՇՕՐiՅոdՐսո ՏՅtiՄսո Լ.), մաղադանոսը (Ք6tՐՕՏ6liոսո ՇՐiՏքսո իill.), նեխուրը (Ճքiսո ցՐՅՄ6Օl6ոՏ Լ.) պատկանում են Նեխուրազգիների ընտանիքին: Ռեհանը (ՕՇiոսո ԵՅ2iliՇսո Լ.) ն կորթինը (ՏՅtսՐ6Յ հՕՐt6ոՏiՏ Լ.) պատկանում են Շրթնածաղկավորների ընտանիքին: Սրանք միամյա կամ երկամյա ույսեր են, որոնք աչքի են ընկնում իրենց վաղահասությամ : Սրանց մեծ մասը սերմի ծլումից հետ մեկ ամսվա ընթացքում կարելի է արդեն օգտագործել սննդի մեջ: Տարվա ընթացքում պար երա ար կարելի է տերըային երք հավաքել: Կանաչեղենները հարուստ են եթերային նյութերով, որի շնորհիվ էլ համեմունքային նշանակություն ունեն: Սրանք զ աղեցնում են սնման շատ փոքր մակերես, սակայն պահանջկոտ են հողի սննդատարրերի ն խոնավության նկատմամ : հյութալի ն համեղ կանաչեղեն կարելի է ստանալ միայն համահավասար միջին խոնավության պայմաններում: Ջերմության նկատմամ ացի ռեհանից ն կորթինից

պահանջկոտ չեն: Սերմերը ծլում են 3-5ՕՇ ջերմության պայմաններում ն դիմանում են ացասական ջերմաստիճանին: Հայաստանում հիմնականում աճեցնում են այդ ույսերի տեղական սորտ-պոպուլացիաները, որոնք շատ լավ հարմարված են մեր պայմաններում: 4.Ծնե եկը (ՃՏքՅՐՅցսՏ ՕffiՇiոՅliՏ Լ.) պատկանում է Ծնե եկազգիների ընտանիքին: Սրանք երկտուն ազմամյա ույսեր են, որոնք ձնավո-րում են հզոր արմատային համակարգ ն կոճղարմատներ, իսկ դրանց ող ոջներից ամեն գարուն առաջանում են 1,5- 2սմ հաստության ցողուններ, որոնք էլ օգտագործում են սննդի մեջ: Տար երում են ծնե եկի կանաչ ն սպիտակ ձները: Եթե ցողունը ձնավորվում է փուխր հողի մեջ, ապա այն էթիոլացված է ն սպիտակ, իսկ լույսի տակ դառնում են կանաչ: Աշխատանքի կատարման կարգը: Գրականությունից ծանոթանալ տերնա անջարների ն ազմամյա անջարա ույսերի ագրոկենսա անականառանձնահատկություններին: Համեմատական վերլուծության ենթարկել տերնա անջարների ն ազմամյա անջարա ույսերի մշակության տեխնոլոգիաները, իսկ տվյալները լրացնել տեխնոլոգիական քարտերում: Աղյուսակ 34 Տերնա անջարների մշակության տեխնոլոգիան1հա հաշվով

Աշխատանքների անվանումները

Աշխատանքների կատարման ժամկետները (սկիզ -վերջ), դրանց կրկնությունները

հազար

սպա նախ

Ագրոտեխնիկա կան պահանջները (մշակության խորությունը, սնման մակերեսը, ցանքի խորությունը, մեքենագործիքնե րը ն դրանց մակնիշը) սպա հազար նախ

Պահանջվող չափաքանակ ները (նորմատիվներցանքի նորմա, սնուցման նորմաներ, պահանջվող օպտիմալ ջերմային ռեժիմ, խոնավություն) սպա հազար նախ

Հողի նախապատրաստ ում Հիմնական պարարտացում Ցանք Միջշարքերի խնամք Սնուցումներ Մոլախոտերի դեմ պայքար Ոռոգում

Վնասատուների ն հիվանդություններ ի դեմ պայքար Բերքահավաք Բերքի ապրանքային տեսքի երում

Աղյուսակ 35 Համեմունքային կանաչեղենների մշակության տեխնոլոգիան1հա հաշվով

Աշխատանք ների անվանում ները

Աշխատանքների կատարման ժամկետները (սկիզ -վերջ), դրանց կրկնությունները համեմ, մաղադանոս, նեխուր, սամիթ, կոտեմ

Հողի նախապատ րաստում Ցանք Միջշարքե րի խնամք Սնուցում ներ Մոլախոտե րի դեմ պայքար Ոռոգում

ռեհան, կորթին

Ագրոտեխնիկական պահանջները (մշակության խորությունը , սնման մակերեսը, ցանքի խորությունը, մեքենագործիքնե րը ն դրանց մակնիշը) համեմ, մաղադանոս, ռեհան, նեխուր, կորթին սամիթ, կոտեմ

Պահանջվող չափաքանակները (նորմատիվներցանքի նորմա, սնուցման նորմաներ, պահանջվող օպտիմալ ջերմային ռեժիմ, խոնավություն) համեմ, մաղադանոս, ռեհան, նեխուր, կորթին սամիթ, կոտեմ

Վնասատու ների ն հիվանդու թյունների դեմ պայքար Բերքահա վաք Բերքի ապրանքա յին տեսքի երում

Աղյուսակ 36 Ծնե եկի ն թարխունի մշակության տեխնոլոգիայի համեմատական վերլուծությունը ըստ տեխնոլոգիական քարտի 1հա հաշվով Պահանջվող Ագրոտեխնիկա չափաքանակ կան պահանջները ները Աշխատանքների (մշակության (նորմատիվներկատարման խորությունը, ցանքի նորմա, ժամկետները սնման մակերեսը, սնուցման ցանքի (սկիզ -վերջ), Աշխատանքների նորմաներ, դրանց խորությունը, անվանումները պահանջվող կրկնությունները մեքենագործիքնե օպտիմալ րը ն դրանց ջերմային ռեժիմ, մակնիշը) խոնավություն) թար թար թար ծնե եկ ծնե եկ ծնե եկ խուն խուն խուն Վեգետացիայի առաջին տարի Հողի նախապատրաս տում Հիմնական պարարտացում Ցանք Միջշարքերի խնամք Սնուցումներ Մոլախոտերի դեմ պայքար Ոռոգում Վնասատուների

ն հիվանդություննե րի դեմ պայքար Վեգետացիայի երկրորդ ն հետագա տարիներ Սածիլում Հողի նախապատ րաստում Հիմնական պարարտացում Ցանք Միջշարքերի խնամք Սնուցումներ Մոլախոտերի դեմ պայքար Ոռոգում Վնասատուների ն հիվանդություն ների դեմ պայքար Բերքահավաք Բերքի ապրանքային տեսքի երում Պահանջվող նյութերը: Գունավոր նկարներ, պլակատներ, կանաչեղենների հեր արիումային նյութեր, ազմամյաների ֆորմալինային նմուշներ:

Նկար 30.Հազար 1-տերնային: 2,3- գլուխ կազմակերպող:4-ռոմեն:ա- գլխի արտաքին տեսքը: - գլուխ հազարի կտրվածքը

Նկար 31. Ծովա ողկ (Կծվիչ) 1-արմատը: 2-ծաղկափթթությունը: 3-տերնաթիթեղը:

Նկար 32. Սամիթ

Նկար 33. Մշակության ընթացքում վայրի կաղամ ի փոփոխականությունը նական ն արհեստական ընտրության ազդեցության տակ:

Նկար 34. Կաղամ ի տերնների ձնի ն չափի փոփոխումը` կախված դրանց տեղադրությունից ույսի վրա: 1,2,3- վարդակի 18 կանաչ տերնները 4,5,6- գլխի 40 տերնները (փոքրացված է 20 անգամ)

Նկար 35. Ւ- գլխի արձրությունը ք- գլխի տրամագիծը հ1- ներքին ոտիկի արձրությունը հ2- արտաքին ոտիկի արձրությունը Առաջին շարք 1,2,3 – ներքին շարքի տերնների ձնը Երկրորդ շարք 1,2,3,4 - գլուխ կաղամ ի տերնաթիթեղի ձները Երրորդ շարք 1,2,3 - գլուխ կաղամ ի տերնաթիթեղի անոթային համակարգի կառուցվածքը

Նկար 36. Կաղամ ի գլխի ձները.

Նկար 37. Կաղամ ի գլխի խտության սանդղակ.

շատ փխրուն

փխրուն

միջին խտության

խիտ

շատ խիտ

Առաջադրանք 14. Ընդավորներ, շաքարային եգիպտացորեն ն ամիա Առաջադրանքի նպատակը: Ծանոթանալ ակլազգի անջարա ույսերի, ամիայի ն շաքարային եգիպտացորենի հետ, հաշվի առնելով նրանց սորտային կազմը, մշակության պայմանները ն օգտագործման հնարավորությունները: Առաջադրանքը:1.Կազմել լո ու, ոլոռի, շաքարային եգիպտացորենի ն ամիայի կենսա անական առանձնահատկությունների նութագրերը: 2.Նկարագրել այդ ույսերի շրջանացված սորտերը: 3. Տալ անջարային լո ու, ոլոռի, շաքարային եգիպտացորենի, ամիայի մշակության տեխնոլոգիան: Ներածական ացատրություններ: Ի տար երություն մյուս անջարեղենների լո ին, ոլոռը, որոշ չափով նան եգիպտացորենը ն ամիան ավելի հարուստ են սպիտակուցներով: 1. Բանջարային լո ին (ՔհՅՏ6ՕlսՏ ՄսlցՅՐiՏ Լ.) ն ոլոռը (ՔiՏսո ՏՅtiՄսո Լ.) պատկանում են Բակլազգիների ընտանիքին, ավականին պահանջկոտ են ջերմության, լույսի նկատմամ , ավելի շատ լո ին, քան ոլոռը, լավ են աճում այն տարածքներում, որտեղ մշակում են մորմազգիներ: Նվազագույն ջերմաստիճանը սերմերի ծլման համար 8-10ՕՇ: Շատ զգայուն են հողի խովավության նկատմամ , պահանջում են երրի, ստրուկտուրային ն թեթն, թթվության տեսակետից չեզոք հողեր: Լո ու արմատների վրա ձնավորվում են փոքրիկ պալարիկներ (պալարա ակտերիաներից կազմված), որոնք յուրացնում են օդի ազատ ազոտը, այն վերածելով ազոտային միացությունների, որոնք հետագայում յուրացվում են ույսերի կողմից: Դրա համար էլ լո ուն հատկացված հողերը պետք է լավ օդաթափանց լինեն (հաճախակի փխրեցումներ): Լո ին ն ոլոռը ինքնափոշոտվող ույսեր են, սակայն հնարավոր է նան խաչաձն փոշոտվեն, հատկապես հարավի պայմաններում: Աչքի են ընկնում վաղահասությամ (վեգետացիայի կարճ տնողությամ ): Սերմերը ծլում են ցանքից 3-5 օր անց, իսկ առաջին երքը կարելի է հավաքել արդեն դրանից 3845 օր անց: Բերքատվության տնողությունը կարող է ձգվել 50 ն ավելի օր: - Բանջարային ոլոռի գրեթե ոլոր սորտերը աժանվում են շաքարային (քաղցր, հատիկներով, որոնց ունդերը չեն պարունակում կաշվենման թելեր) ն կճպվող (ուտելու համար ոչ պիտանի ունդերով, որոնք սակայն ունեն քաղցր, ուտելու համար պիտանի, հարթ կամ խորդու որդ մակերեսով սերմեր): - Հայաստանում տարածված են հիմնականում թփաձն ն փաթաթվող անջարային լո ու ազմաթիվ տեղական սորտ-պոպուլացիաներ, ինչպես նան սելեկցիոն սորտեր, որոնք աչքի են ընկնում իրենց կանաչ ունդերի նուր , առանց մագաղաթյա, կաշվենման մասերի ն թելերի: Սրանք տար երվում են իրենց ունդերի գունավորմամ , որոնց վրա լինում են գունավոր գծեր, կետեր ն այլն: Հասուն սերմերը նս տար երվում են իրենց գունավորմամ (նախշերով), չափերով, ձնով: Դրանք նս օգտագործում են սննդի մեջ:

2. Շաքարի ( անջարային) եգիպտացորենը (Z6Յ ոՅyՏ ՏՅՇՇհՅՐՅtՅ ՏtսՐt.) պատկանում է Հացազգիների ընտանիքին: Ունի ուղիղ ցողուն 2-4մ արձրության, որի գագաթին ձնավորվում են արական ծաղիկները հուրանաձն ծաղկա ույլով: Ցողունի վրա ձնավորվում են ժապավենաձն տերններ իրենց տերնածոցերով: Տերնները ներքնում մերկ են, իսկ վերին հատվածում աղվամազոտ: Եգիպտացորենը ձնավորում է հզոր արմատային համակարգ, իսկ ցողունի ստորին հանգույցներից նան հավելյալ, օդային արմատներ: Իգական ծաղիկները առաջացնում են կողրեր, որոնք գտնվում են տերնածոցերում: Մեկ ույսի վրա կարող են ձնավորվել մինչն 5-10 կողրեր: Դրանք արտաքինից պատված են ձնափոխված տերններից կազմված պատյանով: Եգիպտացորենի պտուղը հատիկ է, որի պտղամաշկը չի անջատվում սերմնամաշկից: Սերմի (հատիկի) գունավորումը լինում է` նարնջա-դեղնավուն կամ սպիտակ, ձնը` կոնաձն: Շաքարի եգիպտացորենի հատիկները արագ են կորցնում ջուրը, հետնա ար շուտ էլ թառամում ն կնճռոտվում են, կորցնելով որակը: Շաքարի եգիպտացորենը ջերմասեր ն խոնավասեր ույս է:Նրա սերմերը ծլում են 10ՕՇ ջերմության պայմաններում 20-23 օրվա ընթացքում, իսկ ավելի արձր ջերմության պայմաններում 10 օրվա ընթացքում: Աշնանային ցրտերը ացասա ար են ազդում ույսի վրա: Շաքարի եգիպտացորենը Արարատյան դաշտում կարելի է մշակել գարնանային ն ամառային ժամկետների ցանքի ձնով: Վաղահաս սորտերը (հի րիդները) հասուն կողրեր են ունենում արդեն սերմի ծլումից 80 օր անց: 3. Բամիան (ՒiԵiՏՇսՏ 6ՏՇսl6ոtսՏ Լ.), որը պատկանում է Տուղտազգիների ընտանիքին, միամյա ջերմասեր ույս է, որի սերմերի ծլման համար պահանջվում է 15ՕՇ-ից ոչ պակաս ջերմություն: Դրա համար էլ այն հիմնականում տարածված է Արարատյան դաշտավայրում: Սկզ նական շրջանում ամիան շատ դանդաղ է աճում, հետագայում ջերմության արձրացմանը զուգընթաց աճն ու զարգացումը արագանում են, որի արդյունքում շատ կարճ ժամանակում ամիայի թուփը հզոր տեսք է ստանում ն պտղա երում է մինչն աշնան ցրտահարությունները: Բամիան շատ զգայուն է հողային պայմանների նկատմամ : Բամիայի ծաղիկները ինքնափոշոտվող են, չնայած կարող են նան խաչաձն փոշոտվել: Սննդի մեջ են օգտագործում ամիայի նուր , երիտասարդ կողավոր տուփիկները, որոնք լինում են տար եր չափի` երկար, կարճ, թավոտ ն մերկ: Ըստ գունավորման նս լինում ենտար եր` կանաչ, կանաչասպիտակ, կանաչ մանուշակագույն երենգներով: Պիտանի են նան ամիայի ոչ լրիվ հասուն սերմերը նս (օգտագործում են ինչպես ոլոռը), ինչպես նան լրիվ հասուն սերմերը, որոնցից ստանում են տոնուսավորող սուռոգաթ: Աշխատանքի կատարման կարգը 1. Ծանոթացում անջարային լո ու, ոլոռի, ամիայի, շաքարային եգիպտացորենի ագրոկենսա անական առանձնահատկությունների հետ, հիմք ընդունելով գրականության տվյալները: 2.Ստանալով լո ու, ոլոռի, ամիայի ն եգիպտացորենի նական նմուշներ կատարել համապատասխան ձնա անական վերլուծություններ ն տվյալները գրանցել աղյուսակում: 3. Վերլուծել այդ ույսերի մշակության տեխնոլոգիայի առանձնահատկությունները ն լրացումներ կատարել ագրոտխնիկական քարտում:

ձնը

գունավորումը

քանակը պտղի (ունդի, տուփիկի, կողրի) մեջ

Ունդի, տուփիկի ն կողրի սերմերի տրամագիծը, սմ

Մշակա ույսը ն սորտը

Պտղի (ունդի, տուփիկի, կողրի) չափերը, երկարութ./լայն, սմ

Աղյուսակ 37 Լո ու, ոլոռի, ամիայի ն շաքարային եգիպտացորենի սորտային նկարագրությունը

Լո ի Ոլոռ Բամիա Եգիպտացո րեն

լո ի

ոլոռ

լո ի

ոլոռ

Պահանջվող չափաքանակները (նորմատիվներ- ցանքի նորմա, սնուցման նորմաներ, պահանջվող օպտիմալ ջերմային ռեժիմ, խոնավություն)

Ագրոտեխնիկական պահանջները (մշակության խորությունը , սնման մակերեսը, ցանքի խորությունը, մեքենագործիքները ն դրանց մակնիշը)

Աշխատանքների անվանումները

Աշխատանքների կատարման ժամկետները (սկիզ -վերջ), դրանց կրկնությունները

Աղյուսակ 38 Բանջարային լո ու ն ոլոռի ագրոտեխնիկայի համեմատական վերլուծությունը1հա հաշվով

լո ի

ոլոռ

Հողի նախապատրաստում Հիմնական պարարտացում Ցանք Միջշարքերի խնամք Սնուցումներ Մոլախոտերի դեմ պայքար Ոռոգում Վնասատուների դեմ պայքար

Բերքահավաք Բերքի ապրանքային տեսքի երում

Հողի նախապատ րաստում Հիմնական պարարտա ցում Ցանք Միջշարքերի խնամք Սնուցում ներ Մոլախոտե րի դեմ պայքար Ոռոգում Վնասատու ների դեմ պայքար Բերքահա վաք Բերքի ապրանքա յին տեսքի երում

ամի ա

եգիպ տացորեն

ամիա

եգիպ տացորեն

Պահանջվող չափաքանակները (նորմատիվներ- ցանքի նորմա, սնուցման նորմաներ, պահանջվող օպտիմալ ջերմային ռեժիմ, խոնավություն)

Ագրոտեխնիկական պահանջները (մշակության խորությունը , սնման մակերեսը, ցանքի խորությունը, մեքենագործիքները ն դրանց մակնիշը)

Աշխատանքների կատարման ժամկետները (սկիզ վերջ), դրանց կրկնությունները

Աշխատանքների անվանումները

Աղյուսակ 39 Բամիայի ն շաքարային եգիպտացորենի ագրոտեխնիկայի համեմատական վերլուծությունը1հա հաշվով

ամիա

եգիպտացորեն

Պահանջվող նյութերը: Կենդանի ուսանմուշներ ն սերմանմուշներ: Գունավոր նկարներ, պլակատներ ունդերի, կողրի, տուփիկների կառուցվածքի, ույսերի ն դրանց մշակության տեխնոլոգիաների մասին: Հեր արիումային նյութեր դրանց տար եր սորտերի վերա երյալ` սկսած սերմի ծլումից մինչն սերմաառաջացում: Ալ ոմներ, մոմանմուշներ, կշեռք, ափսեներ, միլիմետրաթուղթ, քանոն, դանակ, պինցետ:

Նկար 48. Շաքարի եգիպտացորեն 1-կողրը կաթնամոմային հասունացման փուլում: 2- կողրը իր պատյանով: 3- կողրը կենսա անական հասունացման փուլում:4- կողրի ընդլայնական կտրվածքը: 5,6սերմերը

Առաջադրանք 15. Շամպինիոն սունկ Առաջադրանքի նպատակը: Ծանոթանալ շամպինիոն սնկի ուսա անակենսա անական առանձնահատկությունների հետ, դրանց մշակության տեխնոլոգիայի առանձնահատկություններն` սնկա ուծարաններում Առաջադրանքը:1.Կազմել շամպինիոն սնկի ագրոկենսա անական առանձնահատկությունների նութագրերը: 2.Նկարագրել սնկի տեսակային ն սորտային (շտամներ) կազմը: 3.Կազմել շամպինիոն սնկի մշակության համար տեխնոլոգիական քարտի համապատասխան աժինը ն կատարել անհրաժեշտ վերլուծություններ: Ներածական ացատրություններ: Բանջարային շամպինիոնը (ՔՏՅlliՕtՅ ՇՅոք6ՏtՐiՏ) սապրոֆիտ օրգանիզմ է, որը պատկանում է ՃցՅՐiՇՅՇ6Յ6 ընտանիքին: Ուտելու համար պիտանի շամպինիոններից առավել տարածված են 4 տեսակներ, որոնցից մշակության մեջ տարածվածը անջարային շամպինիոնն է, որի պտղակոթը խիտ է, սպիտակ գույնի, ներքնի մասում հաստացած: Շամպինիոնի լավագույն, համեղ ն նուր մսով տեսակներից մեկն է: Արհեստական մշակման համար ստեղծված են շամպինիոնի մի շարք սորտեր (շտամներ), որոնք իրարից տար երվում են ն’ ձնա անական, ն’ կենսա անական հատկանիշներով: Շամպինիոնի վեգետատիվ մասը նրա թելիկներն են` միցելիումը, որը նպաստավոր պայմաններում ձնավորվում է սպորներից: Հետագայում դրանցից էլ կազմակերպվում են սնկամարմինները (պտղամարմինները), որը ն կոչվում է սունկ: Ուտելու համար օգտագործվում է սնկի պտղամարմինը, որը կազմված է կոթունից ն գլխիկից, վերջինս մատղաշ վիճակում կլորավուն է ն փակ, իսկ նրա ստորին մասում դասավորված են թերթիկները: Հենց սրանց վրա էլ ձնավորվում են սպորները: Բնական պայմաններում շամպինիոնները ազմանում են սպորներով, որոնք , գլխարկը ացվելուց հետո սննդարար միջավայրում, ավարար խոնավության ն 18-20ՕՇ ջերմության պայմաններում ծլում են ն արագ զարգանում: Շտամների (սորտերի) տար երակման համար կարնոր ցուցա-նիշներն են. -տղամարմնի կառուցվածքը` գլխիկի ն ոտիկի չափերը -պտղամարմնի գլխիկի ձնը` խոշորաթեփուկավոր, կիսագնդաձն, գնդաձն, կիսաշրջանաձն -պտղամարմնի գլխիկի կշիռը` 15-50գ. -գլխիկի տրամագիծը` 30-50մմ -պտղամարմնի ոտիկի ձնը` , հաստ, արակ, կարճ կամ երկար ոտիկներ -միավոր մակերեսից (1քառ.մ) ստացվող երքը` 3-25կգ

Շամպինիոնի մշակության առանձնահատկությունները

1. Շամպինիոնը կարելի է մշակել սովորական եղանակով` նկուղներում, կիսանկուղներում, որոնք ապահովված են լուսավորությամ ն մաքուր հոսող

ջրով, ինչպես նան հնարավոր է հեշտությամ կատարել օդափոխություն ն արագ լիցքավորել ու դատարկել սնկա ուծա-րան-ների դարակները: 2. Արդյունա երական եղանակով, հատուկ դրա համար կառուցված սնկաուծարաններում: այդ տեսակետից մշակությունը տարվում է երկու արտադրական համակարգով` - Արտադրական ոլոր գործողությունները, սկսած տարողությունների կոմպոստով լցման աշխատանքից, իրականացվում է մեկ շենքում (մշակման խցիկ)` ստացիոնար դարակներում` կիրառելով մշակման տար եր եղանակներ: - Արտադրական ոլոր գործողությունները կատարվում են երկու կամ մի քանի կառույցներում` օգտագործելով մշակության համար նախատեսված ոլոր տեղաշարժվող տարողությունները:

Շամպինյոնի մշակությունը սովորական պայմաններում:

Սնկի արտադրության կազմակերպման համար (ցանկացած տիպի կառույցում) անհրաժեշտ են նան ներքոհիշյալ նյութերն ու միջոցները՝ 1. ճիշտ պատրաստված սննդարար միջավայր (սու ստրատ) – կոմպոստ, 2. մշակության տար եր փուլերում պահանջվող միկրոկլիմայի ստեղծման հնարավորություններ, 3. արձրորակ ծածկող հողախառնուրդ, 4. լավորակ տնկանյութ: Պատրաստի կոմպոստը պետք է լցնել պոլիէթիլենային պարկերի, արկղների կամ դարակների ու նախօրոք պատրաստված մարգերի մեջ՝ ոչ պակաս 20 սմ շերտով: Լցնելուց մեկ-երկու օր հետո կոմպոստի ջերմաստիճանը հասնում է 40-50 ՕՇ ն աստիճանա ար իջնում: Եր ջերմաստիճանը հասնում է 26-28 ՕՇ-ի ու ամիակի հոտը վերանում է, կարելի է ցանք կատարել: Ցանքը կատարվում է 1սմ2-ում 400-500 գ միցել հաշվով, հավի ձվի մեծության կտորներով (15-20գ), իրարից 15-18 սմ հեռավորության վրա, 5-7 սմ խորությամ : Կարելի է նան միցելն ամ ողջ տարածքով փռել, որից հետո սեղմել սննդարար միջավայրի մեջ՝ 7-10 սմ խորությամ : Շամպինյոնի մշակության ամ ողջ ցիկլը աժանվում է երկու փուլի՝ միցելի կպչողականության ու ակտիվ աճման (վեգետատիվ) ն պտղակալման (գեներատիվ): Առաջին փուլում սննդարար նյութի ջերմաստիճանը պետք է լինի 24-27 ՕՇ` 90-95% հարա երական խոնավությամ : Այս պայմաններում միցելները 12-15 օրում նորմալ աճում են: Դրանից հետո մարգերի վերին շերտը ծածկվում է նախօրոք պատրաստված հողախառնուրդով` 2-4 սմ -ի սահմաններում: Մարգերը հողախառնուրդով ծածկելուց հետո 7-8 օրվա ընթացքում շարունակվում է միցելի ակտիվ աճեցողությունը, որի ընթացքում հողի ջերմաստիճանը պահպանվում է այն մակարդակի վրա, ինչ մինչն մարգերի ծածկելն էր (24-27 ՕՇ): Այնուհետն սկսվում է կուլտուրայի պտղակալումը, որի համար անհրաժեշտ է նախ իջեցնել ամ ողջ ջերմաստիճանը՝ այն հասցնելով մինչն 15-16 ՕՇ, իսկ կոմպոստինը՝ մինչն 17-19 ՕՇ: Դա կարելի է անել օդափոխության միջոցով, ինչը նպաստում է միցելի վեգետացիոն աճի ժամանակահատվածում սնկանոցում կուտակված ածխաթթու գազի հեռացմանը: Ապա ջրման միջոցով կարգավորվում է օդի հարա երական խոնավությունը՝ հասցնելով 85-90%, իսկ ծածկող հողախառնուր-դինը՝ 60-65%-ի:

Հողախառնուրդը լցնելուց 16-20 օր հետո սկսում են երնալ առաջին պտղամարմինները, որոնց նկատմամ տարվող խնամքը հիմնականում կազմում են հաճախակի ջրումները ն օդափոխությունները: Սովորա ար առաջին պտղամարմինները առաջանում են փնջա ույներով՝ 20-30 հատ մեկ փնջում: Շամպինյոնը պտղա երում է մեծ տատանումներով, այսինքն ակտիվ պտղա երմանը կարող է հաջորդել պասսիվ երքատվությունը կամ երքի զգալի անկումը, որն ամ ողջ երքահավաքի՝ 50-60 օրվա ընթացքում կարող է կրկնվել 5-6 անգամ: Սնկի երքահավաքը կատարվում է ամեն օր անընդմեջ: Բերքահավաքից անմիջապես հետո մարգերի վերին շերտը պետք է մաքրել պտղամարմնի մնացորդներից, վնասված միցելներից, ապա ծածկող հողախառնուրդով հարթեցնել երքահավաքի ընթացքում գոյացած փոսերն ու անհարթությունները: Աշխատանքի կատարման կարգը: 1. Ծանոթացում անջարային շամպինիոնի ագրոկենսա անական առանձնահատկությունների հետ, հիմք ընդունելով գրականության տվյալները: 2.Ստանալով շամպինիոնի կենդանի նմուշներ, կատարել համապատասխան ձնա անական վերլուծություններ ն տվյալները գրանցել աղյուսակում: 3. Վերլուծել շամպինիոնի մշակության տեխնոլոգիայի առանձնա-հատկությունները ն լրացումներ կատարել ագրոտխնիկական քարտում:

Աղյուսակ 40 Շամպինիոն սնկի մշակության տեխնոլոգիան Տեխնոլոգիա կան գործողու թյունները

Տնողու թյունը, օր

Ջերմաստիճանը, tՕՇ կոմպոս օդում տում

Օդի հարա երա կան խոնավու թյունը, %

Ջեռուցում կամ սառեցում

I. Կոմպոստի պաստերիզացում

II. Միցելի վեգետատիվ աճ III. Պտղակալման ժամանակաշրջան

Պահանջվող նյութերը: Բանջարային շամպինիոնի կենդանի նմուշներ, ազմացման ցանքանյութ (միցելիումի կտորներ),գունավոր նկարներ, սնկա108

ուծարանի կառուցվածքին վերա երող պլակատներ, միցելիումի ն սնկամարմնի աճեցման վերա երյալ ղյուսակային տվյալներ: Հեր արիումային նյութեր, ֆորմալինային նյութեր: Ալ ոմներ, մոմանմուշներ, կշեռք, ափսեներ, միլիմետրաթուղթ, քանոն, դանակ, պինցետ:

Առաջադրանք 16. Բանջարա ույսերի ջերմատնային մշակության տեխնոլոգիան Պարապմունքի նպատակը:Ծանոթացում անջարեղենի ջերմատնային մշակության առանձնահատկությունների հետ: Առաջադրանքը:Պաշտպանված գրունտի կառույցներում ուսումնասիրել կոնկրետ մշակա ույսի ագրոտեխնիկան, կառույցի շահագործման համակարգերը ն համապատասխան լրացումներ կատարել օրացուցային տետրում: Ներածական ացատրություններ: Պաշտպանված գրունտի մշակության առանձնահակտություններն են.  Հատուկ կառույցների ն տեխնիկական միջոցների (ապակեպատ կամ թաղանթապատ մակերեսներ, ջեռուցման համակարգեր ն սարքեր, սնուցման, օդափոխության ն լուսավորության կարգավորիչ միջոցներ) առկայություն:  Բաց գրունտի համեմատ փոքր տարածքներ:  Մակերեսի ացարձակ ինտենսիվ շահագործում (դարակների, կախոցների օգտագործում, միննույն տեղում մի քանի վեգետացիոն շրջանով ույսերի մշակություն):  Շատ արձր երքատվության ապահովում ( աց գրունտի համեմատ 1.5-2 անգամ ավելի):  Աշխատանքների առավել մեքենայացում ն էլեկտրիֆիկացում, որոշ դեպքերում նան ավտոմատացում (ծրագրավորման ն արձր տեխնոլոգիաների կիրառման հնարավորություն):  Արտադրանքի արձր ինքնարժեք պայմանավորված նյութական ն ֆինանսական մեծ ներդրումներով:  Ագրոտեխնիկական միջոցառումների առավել արդ համակարգեր, հետնա ար նան մասնագիտական որոշակի ունակությունների ն հմտության անհրաժեշտ առկայություն: Ջերմատներում ույսերը աճեցնում են արհեստական եղանակով պատրաստած հողախառնուրդում, որը պետք է ունենա համապատասխան ֆիզիկաքիմիական հատկություններ, օժտված լինի արձրկլանողականությամ , օդաթափանցիկությամ , խոնավությամ , միննույն ժամանակ պարունակի ույսերի համար ավարար քանակությամ մատչելի

սննդանյութր: Ամեն տարի անհրաժեշտ է հողը թարմացնել քիչ քանակությամ ճմահողով ն ուսահողով:

Ջերմատնային

գրունտի

(հողախառնուրդի)

նախապատրաստումը:

Ջերմատան հողախառնուրդը հիմնականում պատրաստում են հետնյալ աղադրամասերից՝ ճմահողից կամ դաշտային հողից, ուսահողից ն տորֆից: Յուրաքանչյուրի քանակական հարա երությունը պայմանական է, այն կարող է փոփոխվել կախված տեղի պայմաններից ն տնտեսության հնավարություններից: Ֆիզիկաքիմիական հատկություններով օժտված հողախառնուրդ պատրաստելու համար հարկավոր է վերցնել 50% տորֆ, 30% ճմահող, 20% ուսահող ն 1մ3 զանգվածին ավելացնել 3-10 մմ մեծության, 0.4 մ3 հրա խային խարամ: Վերջինս արձրացնում է հողախառնուրդի օդաթափանցիկությունը ն կլանողականությունը, երկարացնում ջերմատնային գրունտի օգտագործման ժամանակաշրջանը: Ջերմատնային գրունտի ախտահանումը: Ջերմատնային գրունտի անհերթափոխ օգտագործումը, անջարանոցային մշակա ույսերի երկարատն վեգետացիոն շրջանը, օդի արձր ջերմությունն ու խոնավությունը նպաստում են ույսերի հիվանդությունների հարուցիչների ն վնասատուների զանգվածային զարգացմանն ու տարածմանը: Ջերմատնային գրունտի ախտահանումը կարնորագույն ն պարտադիր պրոֆիլակտիկ միջոցառումներից մեկն է, որը կատարվում է հիմնականում ամռան կամ ձմռան ժամանակաշրջանում հին մշակա ույսը նորով փոխարինելու, նոր վեգետացիային պատրաստվելու ժամանակ: Նախքան գրունտի ախտահանումը անհրաժեշտ է ջերմատնից հեռացնել ուսական մնացորդները, հողը լավ փորել ու փխրեցնել: Որպես կանոն, գրունտից ացի, պետք է ախտահանել նան ջերմատան պատերը, դռները, ապակիները, ույսերը կապող լարերը, ճանապարհները, գույքը, ինչպես նան ջերմատան շրջակայքը, որի համար նպատակահարմար է կատարել թաց ախտահանում` ֆորմալինի 5-10 %, կամ կալիում-պերմանգանատի 5% լուծույթներով: Ախտահանման արդյունավետ եղանակ է համարվում նան ջերմատների ծխեցումը ծծմ ի գազով: Կիրառում են հողի ախտահանման մի քանի եղանակ՝ ջերմային, քիմիական ն կենսա անական: Ներկայումս արտադրությունում ոլորից շատ տարածված ն արդյունավետը հանդիսանում է ջերմային եղանակը, որը իրագործվում է գոլորշու օգտագործմամ ՝ շոգեհարման միջոցով: Բլոկային ջերմատներում լայն կիրառություն է ստացել վրանային ձնի գոլորշիով ախտահանումը: Սածիլների աճեցումը պաշտպանված գրունտի համար: Ջերմատնային պոմիդորի ն վարունգի սածիլների մշակության համար առանձնացվում է հատուկ սածիլային տարածք, որտեղ դրանք աճեցնում են թաղարներում ն խոռոչիկներում: Թաղարների ն հողախառնուրդի պատրաստումը կատարվում է ինչպես աց դաշտի համար սածիլներ աճեցնելիս:

Պոմիդորի ն ջերմատներում

վարունգի

մշակության

առանձնահատկությունները

Ջերմատնային պոմիդորի ն վարունգի երքատվության արձրացման գործում վճռական նշանակություն ունեն ույսերի ճիշտ ձնավորումը ն համապատասխան Պոմիդորի ույսերի ամենա երքատուն նրա հիմնական ցողունն է, որի վրա հասունանում է ընդհանուր երքի շուրջ 65-70, իսկ փոխարինողի վրա` 30-35 տոկոսը: Ջերմատներում մշակվող դետերմինանտ թուփ ունեցող պոմիդորի սորտերը պետք է ձնավորել մեկ (հիմնական) կամ երկու (հիմնական ն փոխարինող) ցողունով: Բույսերի տնկման սխեման վերցնելով երկգծանի ժապավենաձ (90-60230-35 ն 90-60240-45 սմ): Այդպիսով, մեկ քառակուսի մետրի վրա ույսերի քանակը մեկ ցողունի դեպքում կկազմի 4.4-3.8, իսկ երկու ցողունի դեպքում 3.3-2.5 ույս: Ինդետերմինանտ թուփ ունեցող սորտերի ձնավորումը տարվում է մեկ ցողունով` սնման մակերեսը ընդունելով 90-60245 սմ: Վարունգի ույսերի ձնավորման աշխատանքները սկսվում են սածիլները ջերմատուն տեղափոխելուց հետո: Ձնավորման սկզ ից ույսի ներքնի տերնածոցերից առաջացած կողային շվերը ն ծաղիկները հեռացնում են, կատարում հանգույցների «կուրացում»: Սա նպաստում է կենտրոնական ցողունի աճի արագացմանը, ապահովում ույսերի ներքնի հարկի օդափոխանակությունը ն միաժամանակ կանխում հիվանդություններով վարակվելու հնարավորությունները: Մեղվով փոշոտվող կարճապտուղ հի րիդների մոտ հողի մակերեսից 5060 սմ արձրության վրա հեռացնում են 3-4, իսկ երկարապտուղ պարտենոկարպիկ հի րիդների մոտ` 6-7 հանգույցները: Վարունգի սածիլների տնկման սխեման պետք է վերցնել երկգծանի ժապավենաձն` 60290240-45(կարճապտուղներ), 60290245-50(երկարապտուղներ): Պարտենոկարպիկ հի րիդների մշակությունը լոկային ջերմատներում կարելի է տանել նան մեկգծանի ձնով` տնկման սխեման վերցնելով 1.620.45 մ: Տնկման մեկգծանի սխեմայի դեպքում ույսերը հաջորդա ար կապվում են երկու իրար կողքի, մեկը մյուսից 0.50 մ հեռավո-րության վրա գնացող երկաթալարից: Այսինքն կատարում են Ն-աձն ույսերի դասավորում, որի դեպքում 1 ք.մ. վրա տեղավորվում է 1.4 ույս: Բույսերի սկզ նական ձնավորումից հետո ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում պար երա ար անհրաժեշտ է կատարել ջջատման ն ծերատման աշխատանքները: Բջջաշվերը պետք է հեռացնել մատղաշ վիճակում, եր նրա երկարությունը չի գերազանցում 3-5 սանտիմետրից: Ան արենպաստ պայմաններում, հատկապես ձմռան ամիսներին, եր գերիշխում են ամպամած օրերի թիվը, ացակայում է օդափոխանակությունը, արձրանում օդի հարա երական խոնավությունը, ծաղկափոշին դժվարությամ է անջատվում փոշանոթից, ն փոշոտում տեղի չի ունենում: Այդ իսկ պատճառով շա աթական երկու անգամ պոմիդորի ծաղկաողկույզները պետք է թափահարման ենթարկել էլեկտրական կամ մեխանիկական թափահարիչներով (վի րատորներով): Բույսերի իջեցումը լարերից: Ջերմատներում պոմիդորը ն վարունգը մշակում են շպալերային համակարգով, ույսերը արձրացնելով լարերի վրա: Դրա

համար ջերմատան գրունտից 2.5 մ արձրության վրա շարքերի ուղղությամ անցկացնում են երկաթալարեր, որոնցից յուրաքանչյուր ույսի համար իջեցվում են առանձին թելեր ն ամրացվում ույսի արմատավզիկին կամ հատուկ կեռերին, որոնք ամրացվում են հողի մեջ: Երկաթալարերի վրա ուղղահայաց արձրացված ույսերը արագորեն աճելով հասնում են ջերմատան ապակեպատ ծածկին, հատկապես, եր մշակությունը տարվում է փոխանցվող մշակա ույսով: Մոտավորապես փետրվարի երկրորդ կեսին կամ մարտի սկզ ներին ույսերը լարերից իջեցնելու անհրաժեշտություն է զգացվում: Հիմնականում դա արվում է պոմիդորի ինդետերմինանտ թուփ ունեցող սորտերի մշակության դեպքում: Այդ շրջանում երքը սկսում է ձնավորվել ույսերի միայն վերին հարկերում, իսկ ցողունների ներքնի մասը զրկվելով տերններից (որոնք ույսի աճի հետ միաժամանակ սիստեմատիկա ար հեռացվում են), աստիճանա ար մերկանում է: Իջեցման ժամանակ ույսերի մերկացած ցողունները զգուշությամ անջատում են կախիչներից (որոնց վրա գտնվում է պահեստային թելը) ն պառկեցնում գրունտի կամ գրունտից 30-40 սմ արձրության վրա տեղադրված թելերից պատրաստած ցանցերի վրա: Հանքային սննդառության ռեժիմը: Պարարտանյութերի պահանջվող նորմաները սածիլների տնկումից առաջ գրունտ են մտցվում չոր վիճակում, վարի տակ, իսկ վեգետացիայի ընթացքում սնուցումները տրվում են ոռոգող ջրի հետ, արհեստական անձրնացման եղանակով: Որպեսզի լուծույթի խտությունը չ արձրանա, ապա սնուցումները պետք է տալ կոտորակային եղանակով, իսկ դրանց միջն ընկած տնողությունը պետք է կազմի 7-10 օր: Այն դեպքում, եր հողագրունտը պարունակում է մեծ քանակությամ աղեր, ապա սնուցումները պետք է կազմակերպել պարարտանյութերի ավելի ցածր խտություն ունեցող լուծույթներով: Միկրոպարարտանյութերի օգտագործումը: Ապացուցված է, որ պոմիդորի ն վարունգի ույսերը համեմատա ար լավ են փոխհատուցում միկրոպարարտանյութերի օգտագործումը, քանի որ դրանք նպաստում են ֆերմենտների ն վիտամինների կուտակմանը, աճման հորմոնների ակտիվության արձրացմանը, հիվանդությունների նկատմամ ույսե-րի դիմադրողականության արձրացմանը, որն իր հերթին խթանում է պտղագոյացմանը, հետնա ար նան երքի քանակի ն որակի լավացմանը: Միկրոպարարտանյութերի օգտագործման արդյունավետությունը համեմատա ար արձր է, եր այն կիրառվում է արտարմատային սնուցման եղանակով: Բույսերի արտարմատային սնուցման ժամանակ 100 լիտր ջրին անհրաժեշտ է խառնել` 100-150գ որաթթու, 150-200գ ծծմ աթթվային մանգան, 40գ ծծմ աթթվային ցինկ, 40գ ծծմ աթթվային պղինձ, 30գ մոլի դենաթթվային ամոնիում: Վեգետացիայի ընթացքում ույսերը պետք է սնուցել 4-5 անգամ` սածիլային հասակում, ուռն ծաղկման շրջանում, պտղագոյացման ն պտուղների հասունացման սկզ ին: Ջերմատնային 1000 քառ. մետր օգտագործելի տարածության վրա ըստ ույսերի հասակի ծախսվում է 100-300 լիտր պատրաստի լուծույթ: Տերնների

վրա այրվածքներ չառաջացնելու նպատակով սրսկումները պետք է կատարել ամպամած եղանակներին կամ երեկոյան ժամերին: Աշխատուժի տնտեսման նպատակով միկրոպարարտանյութերով արմատային սնուցումները կարելի է կատարել նան ուժումների հետ միասին: Ջերմատնային գրունտի աղակալումը ն պայքարի միջոցները: Ջերմատնային պայմաններում օգտագործվող օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի արձր նորմաներն ու դրանց ոչ ճիշտ օգտագործումը հողային լուծույթի խտությունը դարձնում են թունավոր: Հողախառնուրդի աղակալման դեմ ամենաարդյունավետ պայքարի միջոցը գրունտի լվացումն է, որը հնարավոր է իրականացնել միայն լավ գործող դրենաժային համակարգի դեպքում: Լվացումը կատարվում է գրունտի նախօրոք գոլորշիով ախտահանելուց հետո: Դրանից առաջ հարկավոր է հողը վարել 30 սմ խորությամ ն ընդմիջումներով առաջ ջրել, որպեսզի ջուրը լավ ծծվի: Նայած գրունտում աղերի պարունակությանը, ջրի քանակը 1մ համար պետք է կազմի 150-400 լիտր: Հարկավոր է հող մտցնել հանքային նյութերով աղքատ կոմպոնենտներ` տորֆ, թեփ, ծղոտի մանրվածք: Գրունտը աղակալումից պահպանելու մյուս հնարավոր միջոցը առանց ալլաստային նյութեր պարունակող պարարտանյութերի օգտագործումն է, որոնք համարյա աղակալում չեն առաջացնում ն հեշտությամ լուծվում են ջրում. դրանք են ամոնիակային ն կալիումական սելիտրաները, կրկնակի սուպերֆոսֆատը, ծծմ աթթվային կա-լիումը ն մագնեզիումը:

Ջերմատնային տաքդեղի(պղպեղի) մշակությունը

Փակ գրունտի պայմաններում սածիլների մշակության աշխատանքները տաքդեղի (պղպեղի) մշակա ույսի համար նույնն է, ինչ որ պոմիդորինը: Պղպեղի սորտերի թփի արձրությունը ջերմատներում հասնում է 1-ից 1.5 մ, ուստի ուղղահայաց լարի վրա կապելու ն թփի ձնավորման անհրաժեշտություն է զգացվում: Թուփը պետք է ձնավորել 2-3 ցողունի ն այն առանձին-առանձին փաթաթել ուղղահայաց լարերին: Վեգետացիայի ընթացքում պար երա ար պետք է հեռացնել ոլոր ոչ երքատու ցողունները ն թերահաս պտուղները, այն նպաստում է պտուղների միջին քաշի ն երքատվության արձրացմանը: Սածիլանոցներում ցանքը պետք է կատարել հուլիսի 20-ից 30-ը ն սածիլները ջերմատան գրունտ տեղափոխել օգոստոսի 20-25-ը: Սածիլները ջերմատանը տնկում են երկգծանի ժապավենաձն: Միջգծային տարածությունը պետք է ընդունել 60 սմ, միջժապավենայինը` 90 սմ: Միջ ուսային հեռավորությունը 30 սմ է (90260230): Տաքդեղն ունի համեմատա ար թույլ զարգացած արմատային համակարգ, շատ զգայուն է հողում եղած աղերի արձր խտության նկատմամ , միաժամանակ շատ վատ է ընդունում հողի խոնավության պակասը, ինչպես նան գերխոնավությունը: Ուստի ույսերը ջրում են հաճախ, այց ոչ առատ: Օդի ջերմաստիճանը տնկումից մինչն լրիվ պտղակալումը պետք է պահպանել` ցերեկը 25-28 Շ, գիշերը 15 Շ: Պարարտացման եղանակը ն սնուցումները նույնն են, ինչպես պոմիդորինը: Ծաղկման ընթացքում փոշոտման նպատակով ույսերը պետք է թեթնակի շարժել խփելով շպալերային: Պտուղները պետք է հավաքել տեխնիկական հասունացման փուլում:

Ջերմատնային պոմիդորի ն վարունգի մշակությունը հիդրոպոնիկ եղանակով Հիդրոպոնիկան, դա ույսերի անհող մշակությունն է, որտեղ որպես միջավայր է ծառայում ջրային լուծույթը:Ի տար երություն գրունտային մշակության ույսերի, անհող մշակության դեպքում զգալի չափով կրճատվում են դրանց հետ տարվող խնամքի աշխատատար պրոցեսները (հաճախակի ջրում, սնուցում, ուկլից, քաղհան, փխրեցում ն այլն): Մշակության հիդրոպոնիկ եղանակը արագացնում է ույսերի աճման ն զարգացման պրոցեսները, արձրացնում երքատվությունը, հեշտացնում է նան պայքարը հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ: Հնարավորություն է ստեղծվում սու ստրատի ախտահանումը կատարել ավտոմատ սարքերով: Հիդրոպոնիկ եղանակով ջերմատնային պոմիդորի ն վարունգի ույսեր աճեցնելու համար օգտագործում են հրա խային խարամ, կամ պեռլիտի չեզոք զանգված, որը կարելի է լցնել պոլիէթիլենե պարկերի, արձիկների, դույլերի կամ ցեմենտյա ավազանների մեջ, իսկ սննդարար լուծույթը տրվում է պար երա ար, կամ անընդհատ` հատուկ կաթոցիիչների օգնությամ : Հիդրոպոնիկ եղանակով ջերմատնային պոմիդորի արձր երք ստանալու համար առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել սածիլների աճեցման վրա: Ցանքի լավագույն ժամկետը պետք է համարել օգոստոսի 1-10ը, 3-8 մմ մեծության հրա խային խարամներով լցված ջերմոցներում: Նախօրոք պատրաստված սննդային լուծույթը տրվում է օրական 3-4 անգամ, 8-10 օր օգտագործելուց հետո փոխարինվում նորով: Հիդրոպոնիկ ջերմոցներ չլինելու դեպքում սածիլները կարելի է աճեցնել նան հողախառնուրդով պատրաստած ջերմոցներում, միայն ջերմատուն տեղափոխելիս արմատները պետք է մաքուր լվանալ: Սածիլները տեղափոխում են ջերմատուն սեպտեմ երի 10-20-ը: Տնկում են երկգծանի ժապավենաձն, որտեղ միջգծային տարածությունը` 50սմ, միջժապավենայինը`80սմ, ույսերի հեռավորությունը շարքերում 30 սմ: Բարձիկներով մշակության դեպքում, դրանք դասավորում են ինչպես շարքեր: Բույսերի աճման սկզ նական շրջանում սննդային լուծույթը տրվում է օրական 2-3 անգամ` չորս ժամը մեկ: Հետագայում, եր ույսերի մոտ կազմակերպվում է 1-2 պտղաողկույզ, լուծույթի ներմուծումը պակասեցվում է` օրական տալով մեկ անգամ, իսկ ամպամած եղանակներին` 2-3 օրը մեկ: Հիդրոպոնիկ եղանակով պոմիդոր մշակելիս ույսերին պետք է տալ երկցողունային ձն: Հիդրոպոնիկ եղանակով ջերմատնային վարունգի մշակության համար ցանքը պետք է կատարել սեպտեմ երի առաջին տասնօրյակում, անմիջապես սննդախարամի մեջ, որը պատրաստվում է այնպես, ինչպես պոմիդորի աճեցման համար: Գերադասելի է ցանքը կատարել ծկթած սերմերով, չթողնելով, որ ծիլերը 0.5 սմ-ից ավելի երկարեն երկգծանի ժապավենաձն, վերցնելով միջգծային տարածությունը` 50սմ, միջժապավենայինը` 80 սմ, իսկ ույսերի հեռավորությունը շարքերում` 30-35 սմ: Բարձիկային մշակության դեպքում, դրանք դասավորել գրունտի վրա, որպես շարքեր:

Մինչն շաքիլատերնների երնալը, սննդարար լուծույթը տրվում է օրական 1-2 անգամ: Վարունգի ույսերի ձնավորումը հիդրոպոնիկ եղանակով մշակելիս կատարվում է նույն ձնով, ինչպիսին կիրառվում է գրունտային ջերմատներում: Ծլումից մինչն ծաղկումը ընկած ժամանակաշրջանում ջերմաստիճանը ցերեկը անհրաժեշտ է պահպանել 24-25 աստիճանի սահմաններում, ամպամած եղանակին` 22 աստիճանից ոչ ավելի, իսկ գիշերները` 16-180Շ: Այսպիսի ջերմային ռեժիմի դեպքում ույսերը չեն ձգվում: Վարունգի մշակումը սինթետիկ թաղանթների տակ: Բաց գրունտում վարունգի վաղ երք ստանալու համար վերջին տարիներին լայն կիրառում է գտել ցանքերի ժամանակավոր ծածկումը սինթետիկ թաղանթներով` պարզեցված հիմնակմախքների օգտագործմամ : Վարունգի վաղ ցանքերը հենց առաջին օրից ծածկում են պոլիամիդային կամ պոլիէթիլենային թաղանթով, օգտագործելով տար եր տիպի շարժական հիմնակմախքներ, ն ցրտահարությունների վտանգն անցնելուց հետո այն հավաքում են: Թաղանթով ծածկած տարածությունների յուրաքանչյուր 1մ2-ից, աց գրունտի սովորական ցանքերի համեմատ 15-20 օր ավելի շուտ է ստացվում վարունգի երք (7-8 կգ): Ջերմոցներում վարունգ աճեցնելու համար հատկացնում են հատուկ տարածքներ, ըստ ընդունված շրջանակաշրջանառության, կամ օգտագործում են վաղահաս կաղամ ի, ադրիջանի ն տաքդեղի սածիլներից ազատված ջերմոցները: Սովորա ար վարուգի սերմերը ուղղակի ջերմոցի հողում չեն ցանում, այլ օգտագործում են թաղարներում աճեցրած սածիլներ: Վաղ գարնանը վարունգ ստանալու համար Արարատյան դաշտավայրում ցանքը կատարում են փետրվար, իսկ լեռնային շրջաններում` մարտ-ապրիլ ամիսներին: Սածիլներից աստիճանա ար ազատվող ջերմոցներում մշակելու համար վարունգի սերմերը ցանում են մարտին` տասնօրյակներով, որպեսզի ջերմոցները սածիլներից ազատվելուն զուգընթաց, ունենան պատրաստի սածիլներ: Ջերմոցներում մշակելու համար կարելի է օգտագործել ն նան տեղական սորտեր: Ջերմոցային մշակման համար հանձնարարվում է օգտագործել վարունգի ոչ թե թարմ, այլ 2-3 տարի կանոնավոր պահած սերմերը, որոնք առաջացնում են ոչ փարթամ, այց առատ պտղա երող թփեր: Ցանքը թե թաղարներում, ն թե ցանքարկղներում պետք է կատարել ծկթած կամ ծլեցրած սերմերով: Ջերմոցներում վարունգի սածիլներն աճեցվում են մինչն 3-4 իսկական տերններ առաջանալը, որից հետո փոխադրվում են մշտական տեղը` նոր ջերմոց: Սածիլը պետք է տնկել պատրաստած ակոսի ուղղությամ , յուրաքանչյուր շրջանակի տակ 6 ույս, թեք դիրքով (այնպես, որ թա-ղարը մինչն սածիլի շաքիլատերնները գնա հողի տակ), ըստ որում ույսերից երեքը ուղղել դեպի ջերմոցի հարավային, մյուս երեքը` հյուսիսային կողմը: Տնկելուց հետո թեթնակիորեն ջրել, շրջանակները դնել ն արնոտ եղանակներին 2-3 օր ցերեկները ստվերարկել խսիրներով: Մինչն ծաղկելը պետք է չափավոր ջրել` 3-4 օրը մեկ անգամ, ն հողի մակերեսը միշտ փխրուն պահել: Պտուղները կազմակերպելուց հետո ջրել ըստ ույսի կարիքի:

Մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել ջերմաստիճանի կարգա-վոր-մանը, ամպամած ն մառախլապատ եղանակներին ջերմաստիճանը հասցնել 20-22-ի, արնոտ եղանակներին` 22-26-ի, իսկ գիշերները` 16-18-ի: Ցուրտ եղանակներին, գիշերները` ջերմոցները պետք է ծածկել ծածկոցներով: Ջերմոցային մշակման ժամանակ վարունգի ույսերն անպայման պետք է ծերատել` թփի աճը կարգավորելու ն ճյուղավորումներ առաջացնելու համար: Անհրաժեշտ է ծերատել սածիլները կպչելուց մի քանի օր հետո` 3-4 տերն առաջանալու դեպքում: Երկրորդ անգամ պետք է ծերատել առաջին կարգի ճյուղավորում-ների վրա 5-6 տերն առաջանալուց հետո: Վարունգի վաղահաս սորտերը պտղա երում են սածիլը տնկելուց 35-40 օր հետո, այնպես, որ մարտի սկզ ին ջերմոցներում տնկած թաղարային սածիլները սկսում են պտղա երել ապրիլի վերջին ն մայիսի սկզ ին, եր աց գրունտում վարունգը դեռ նոր են սկսում ցանել: Պտղա երության շրջանը տնում է 50-60 օր: Բերքը հավաքում են 2-3 օրը մեկ անգամ: 1 շրջանակի տակից ստացվում է 7-8 կգ երք: Վարունգը ջերմոցում մշակելիս առանձնապես մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարելու գործին: Աշխատանքի կատարման կարգը: Պարապմունքները կազմակերպել արտադրական պայմաններում (ջերմատանը), ծանոթանալով ն ուսումնասիրելով կառույցի էլեմենտներին` ջեռուցման, օդափոխման, ոռոգման, լուսավորման կարգավորման համակարգերին, հողագրունտի նախապատրաստման, ցանքի, սածիլման ձներին, ույսերի խնամքի, ձնավորման, թոկալարերին դրանց ամրացման, ճատման, ծերատման ն այլ միջոցառումներին, ինչպես նան երքահավաքի ն երքի ապրանքային տեսքի երելու միջոցառումներին: Պարապմունքները կազմակերպել արտադրության մասնագետի մասնակցությամ , ն որպեսզի զրույցը ն համապատասխան գրառումները հնարավոր լինի կազմակերպված կատարել, ուսանողական խում ը աժանել 4-5 մարդուց աղկացած փոքր խմ երի: Մինչ ջերմատնային տնտեսություն մեկնելը տեսականորեն ծանոթանալ ջերմատնային մշակության տեխնոլոգիական պրոցեսների հետ, իսկ տետրերում արտագրել այն հարցաշարը, որը արդեն ջերմատանը պետք է ինքնուրույն լրացնեն ուսանողները: Պարապմունքների ժամանակ իրականցվող գրառումների պլան 1.Ջերմատնային տնտեսության անվանումը, հասցեն---------------------------------------------------2.Պաշտպանված գրունտի ընդհանուր մակերեսը---------------------------, այդ թվում ձմեռային ջերմատուն-----------------------, գարնանային (թաղանթածածկ) ջերմատուն------------------------, ջերմոց------------------, տաքացվող գրունտ------------------------3.Ջերմատան չափերը` երկարություն----------------------------լայնություն--------------------------------արձրությունը կենտրոնում (գագաթում)---------------------------տալով կառույցի ընդլայնական կտրվածքի սխեմատիկ նկարը:

4.Տալ կառույցի գույքային ----------------- ն ցանքային---------------------մակերեսները, ընդհանուր ծավալը -----------------5.Նկարագրել ջեռուցման համակարգը` գրուտային, կողային, օդային ն լրացուցիչ խողովակների տեղադրվածությունը, դրանց քանակը, տրամագիծը, կատարելով համապատասխան սխեմատիկ գծապատկեր: 6.Լուսավորման համակարգի ն դրա կանոնավորման էլեմենտները: Լամպերի տեսակը, տեղադրվածությունը, ծածկոցի լվացման հնարավորությունը: 7.Օդափոխման համակարգի կարգավորման էլեմենտները: 8.Ոռոգման համակարգի տեսակը, կառուցվածքը, սնուցման հնարավորությունը ջրալուծույթների (կաթոցիչների, արտաարմատային ների) ձնով կատարել, սխեմատիկ գծապատկերումներ: 9.Նկարագրել հողագրունտի կազմությունը`մշակաման խորությունը, օգտագործվող մեքենագործիքները, ներդրված պարարտանյութերի քանակը (օրգանական, հանքային): 10.Հողագրունտի ախտահանման միջոցառումները (գոլորշի, քիմ.նյութեր), հողի փոխարինում կամ թարմացում: 11.Հիդրոպոնիկ կառույցներում նկարագրել կիրառվող տար երակը, օգտագործվող լուծույթի աղադրությունը, սու ստրատը: 12.Մշակա ույսը, սորտը 13.Մշակության ժամանակահատվածը, սածիլների տնկման սխեման, ժամկետը: 14.Մշակության եղանակը, թփի ձնավորման տար երակը 15.Թոկալարերին ամրացման ձնը 16.Արհեստական լուսավորման տեխնիկան ն լուսավորման ժամկետը, տնողությունը 17.Ոռոգման ն սնուցման չափաքանակները, կիրառման ռեժիմը 18.Վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի կազմակերպման միջոցառումները, հարուցիչները, թունաքիմիկատները (այլ մեթոդներ) 19. Արհեստական փոշոտման միջոցառումները, մեթոդները 20. Ջերմային ռեժիմի սահմանները Բույսի Սածիլների Բերքատվության հետագա Լավագույն tՕՇ տնկման շրջանում աճի ժամանակ շրջանում գիշեր արնոտ օրերին ցերեկ

ամպամած օրերին

21. Հողի ն օդի խոնավության ռեժիմի սահմանված պարամետրերը 22.Տնտեսական արդյունավետությունը

1մ2 հաշվով

Եկամուտը 1կգ-ի հաշվով

Վաճառքի գինը, կգ/դրամ

Ինքնարժեքը 1կգ երքի հաշվով

Բերքա տվությունը, կգ/մ2

երքա տվության վերջը

երքատվու թյան սկիզ ը

ցանք, սաիլում

Մշակա ույսը

Ժամկետը

Պահանջվող նյութերը: Արտահագուստ ջերմատանը հագնելու համար, գրառումների տետր, գրիչ:

Առաջադրանք 17. Բանջարա ույսերի մշակության ագրոտեխնիկական միջոցառումների պլանը ն արտադրական ծրագիրը Պարապմունքի նպատակը: Յուրացնել անջարա ույսերի մշակության ագրոտեխնիկական միջոցառումների պլանի ն այն կազմելու մեթոդիկան: Առաջադրանքը:1.Կազմել հիմնական անջարային մշակա ույսերի ագրոտեխնիկական միջոցառումների նորմատիվները: 2.Կազմել հիմնական մշակա ույսերի ագրոտեխնիկական պլանները: Ներածական ացատրություններ: Հայաստանի համար հիմնական անջարային մշակա ույսերը` պոմիդոր, տաքդեղ, ադրիջան, գլուխ կաղամ , ծաղկակաղամ , վարունգ, ձմերուկ, սեխ, , սոխ, գազար ն այլն: Սրանցից առաջին հինգը աճեցվում է սածիլներով (այդ թվում նան թաղարային), պաշտպանված գրունտի տար եր կառույցներում, իսկ մյուսները մշակվում են սերմերը ուղղակի աց դաշտոիմ ցանելու միջոցով: Բանջարային ոլոր մշակա ույսերի ագրոմիջոցառումները կազմված են երկու մասից` նախացանքային (օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով պարարտացում, խորը վար կամ ցրտահերկ, գարնանային սաղր կրկնավար կամ կուլտիվացիա, փոցխում ն մարգոցում կամ ակոսահանում) ն հետցանքյա խնամքի աշխատանքներից (ցանք կամ սածիլում, վերացանք կամ լրացում, ջրումներ, քաղհան-փխրեցումներ, նոսրացումներ, ճատում-շվատումներ, հենակավորումներ, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումներ, երքահավաքի աշխատանքներ ն այլն): Աշխատանքի կատարման կարգը: 1. Հաշվարկել սածիլներով մշակվող անջարային ույսերի համար պահանջվող սածիլների քանակը, այն աճեցնելու համար անհրաժեշտ պաշտպանված գրունտի կառույցի տեսակը ն չափերը, պահանջվող նյութերի (սերմ, հողախառնուրդի համար անհրաժեշտ աղադրամասեր, թունաքիմիկատներ ն պարարտանյութեր): 2.Ստանալով դասախոսից առաջադրանք ն հիմք ընդունելով նախորդ պարապմունքների ժամանակ յուրացված նյութը անջարային ույսերի մասին, օգտագործելով նան նախկինում կազմած տեխնոլոգիական քարտեր,

անջարա ուծությունում օգտագործվող մեքենա-գործիքների համակարգեր, աղյուսակային տվյալներ, որոնք երված են սույն գրքի հավելվածում:կազմել որնէ անջարա ույսի (ըստ որոշակի տարածքի, սորտի, ցանքի ձնի) սահմանել հիմնական ագրոտեխնիկական միջոցառումների անհրաժեշտ նորմատիվները ն տվյալները լրացնել աղյուսակների մեջ: Աղյուսակ 41 Բաց գրունտի համար անհրաժեշտ սածիլների հաշվարկ

ընդամենը

Դաշտում սածիլի տնկման սխեման

լրացման համար

Սածիլի հասակը, օր

Պահանջվում է սածիլ 1հա-ում, հազ. հատ սածիլման համար

ցանքի

Մշակա ույսը, սորտը

դաշտ փոխադրելո ւ

Ժամկետը

Աղյուսակ 42

Մշակա ույսը, սորտը

Պահանջվում է սածիլ, հատ

1հա-ի համար

ընդհա նուր պահան ջը

Սածիլների ելքը 1շրջանակից, կամ 1մ2-ից

Բաց դաշտի մակերեսը, հա

Անհրաժեշտ ջերմոցային շրջանակների հաշվարկ Պահանջվում է ջերմոցային շրջանակ, հատ

1հահամար

ամ ողջ աց դաշտի (մակերեսի) համար

Մշակա ույսը, նախոր դը

Սոր տը

Պլանավորվող երքը, ց/հա

Աղյուսակ 43 Հիմնական անջարային մշակա ույսերի ագրոտեխնիկական նորմատիվները

Հողի մշակության ձնը, ժամկետը, խորությունը, սմ

Պարարտանյութերի տրման ժամկետը, ձնը, նորման, կգ.

աշնանը

հիմնա կան

միջշար քերում

գարնանը

սնու ցում

Բերքահավաքի ժամկետը

փխրեցում

պայքար վնասատ. ն հիվանդ. դեմ

ժամկետը

ջրում

ցանքի նորման (կգ/հա), կամ տնկվող սածիլների քանակը (հազար հատ/հա)

քաղհանկուլտիվացիա, կամ քիմ. քաղհան

սխեման

Մշակա ույսը, նախորդը

Աղ. 43-ի շարունակությունը Բույսերի խնամքի միջոցառումներ

Ցանք-սածիլում

Ծանոթություն. 6,7,8կետերը լրացնելիս օգտագործել հապավումներ` գոմաղ -գոմ., կենսահումուս- կենս.հում.(տ/հա), ամոնիակային սելիտրաԱամ.սել., սուպերֆոսֆատ-Քսուպ., կալիումական աղ-Kաղ (կգ/հա) :

Աղյուսակ 44 Ագրոտեխնիկական միջոցառումների պլան Մարզ--------------------------, ենթաշրջան--------------------------, համայնք------------------------------Մշակա ույսը------------------, սորտը--------------------, տարածքը-------հա, նախորդը---------------Ցանքի (սածիլման) նորման -----------------------------------(կգ/հա, հազ. հատ/հա) Հող ներմուծված պարարտանյութերը` գոմաղ -----------------տ/հա, ազոտական---------------կգ/հա, ֆոսֆորական---------------------կգ/հա, կալիումական------------------կգ/հա Հիմնական արտադրանքի երքը---------------------ց/հա, օժանդակ եքը----------------------ց/հա Համախառն երքը---------------------------------ց/հա

ձեռքով

տրակտոր

ձեռքով

1 հա-ի վրա ծախսվող ժամաքանա կը

տրակտոր

1 հերթափոխային ժամում

Չափի միավորը

Աշխատանքը Սպասարկող անձնակազմի քանակը

գյուղ. մեքենայի մակնիշը

տրակտորի, ավտոմեքենայի մակնիշը

Ա

Ագրոտեխնիկական միջոցառումը

Ագրեգատի կազմը

Տվյալ մշակա ույս ի ամ ողջ մակերեսում, ժամ

Դաշտի նախապատրաստում

Ընդամենը Պարարտանյութերի նախապատրաստում ն պարարտացում Ընդամենը Ցանք, սածիլում Ընդամենը Խնամք Ընդամենը Բերքահավաք Ընդամենը Ընդամենը ոլոր ագրոմիջո ցառումնե րի համար Պահանջվող նյութերը: Բանջարային մշակա ույսերի ագրոտեխնիկական քարտեր, լրացուցիչ տեղեկատվական գրականություն:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Աղյուսակ 1 Տվյալներ ինքնաստուգման համար

Մշակա ույսը ն ցանքի եղանակը

Պոմիդոր լայնաշարք  վաղահաս  միջահաս  ուշահաս Քառակուսի նային  վաղահաս  միջահաս  ուշահաս Տաքդեղ  քաղցրխոշորապտուղ  խոշորապտուղ  կծու Բադրիջան Կաղամ վաղահաս միջահաս ուշահաս Վարունգ Գլուխ սոխ  նեղշար ցանք  3գծանի ժապավենաձն  լայնաշար ցանք Կանաչ սոխ  շաղացան  նեղշար (ցորենի շարքացանով) Գազար  3 գծանի ժապավենաձն  միաշարք Սեղանի ճակնդեղ Կանաչ լո ի

Սնման մակերեսը (շարքը շարքից ն ույսը ույսից սմով)

Մեկ հա-ի համար պահանջուվում է սերմ (կգ)

ույս (հատերով)

80225 100235 120235

0,6-0,8 0,6-0,8 0,6-0,8

50 000 80 000 24 000

7027022 8029022 100210022

0,6-0,8 0,5-0,6 0,5-0,6

40 000 80 000 20 000

60235 70230 50235: 60230 60235 70230

0,8-1,0 0,8-1,0 08,1,0

45 000

1-1,2

45 000

50230 50240 60230 70260 80280 90280 100240 120240

0,5 0,5 0,5 2,5-3,0

50 -60 000 24 - 30000 14 - 16000 25 000 30 000

25210 30230250210

10-12 8-10 6-8

400 000 300 000 250 000

60-80 30-40

2 000 000

2524525 45210 50215

7-8 5-6

600 000 400 000 200 000 13 000

50 000

Ոլոռ  

կանաչ հատիկի համար 3 գծանի ժապավենաձն լայնաշարք

Սեխ Ձմերուկ Դդմիկ Տարեկան ողկ Ամսա ողկ  նեղշարք  7 գծանի շապավենաձն Սպանախ  նեղշարք  7 գծանի շապավենաձն Բամիա Մաղադանոս  նեղշարք  7 գծանի շապավենաձն Նեխուր  նեղշարք  7 գծանի շապավենաձն Սամիթ  նեղշարք  7 գծանի շապավենաձն Կոտեմ նեղշարք շՀամեմ (գինձ) նեղշարք շՌեհան նեղշարք Կորթին նեղշարք Կանգկառ Բակլա Եգիպտացորեն շաքարային Ստեպղին նեղշար Պատիսոն ցանք գրունտում Խավրծիլ սածիլային Հազար ցանք աց գրունտում Սկորցոներա Ծնե եկ սածիլով Դդում - մանրասերմ - խոշորասերմ Ֆիզալիս - սածիլային

3025026

450 000

150240 200240 280250 100240 50225

3-4 3-4 4-5 3-4 8-10

400 000 11 000 12 500 25 000 50 000

5021526(6)

12-15 10-32

1 300 000 1 000 000

5021526(6) 50220

850 000 800 000 100 000

5021525(6)

8-10

1 300 000 1 000 000

5021525(6)

4-6 4-6

1 300 000 1 000 000

5021525(6) 15210

10-12 10-12 15-20 12-16 8-10 4-6 150-150

1 300 000 1 000 000 1 300 000 1 300 000 600 000 1 300 000

2,5 3-4 0,4

- ցանք աց գրունտում Ցիկորիի սալաթային Սպանախ Թրթնջուկ Ծովա ողկ (արմատային կտրոններով) Սխտոր (ատամիկներով` պճեղներով) Մանանեխ տերնային Կատրան տափաստանային սածիլներով Մանգոլդ տերնային ճակնդեղ Ֆենխել Չաման Չինական կաղամ

3-4 3-4 30-40 3-4 500-800

Աղյուսակ 2

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ա) Պոմիդոր Ընտանիք

ՏՕlՅոՅՇ6Յ6

Մորմազգիներ Ցեղ ԼiՇՕք6ՐՏiՇսո Պոմիդոր Տեսակ Տք. ԼiՇՕք6ՐՏiՇսո Ք6ՐսՄiՅոսո պերուական պոմիդոր

վայրի են, տնտեսական նշանակություն չունեն ն ոչ կիրառական տեսակներ են

Տեսակ Տք. ԼiՇՕք6ՐՏiՇսո հiՐ2սtսո պոմիդոր մազմզուկոտ

Տեսակ Տք. ԼiՇՕք6ՐՏiՇսո 6ՏՇսl6ոtսո ուտելի պոմիդոր

ենթատեսակ ՏՏք. քiոքiո6llifՕliսո վայրի ենթատեսակ ՏՏք. ՏսՏքՕոtՅո6սո կիսամշակովի

տարատեսակ ՄՅՐ. 6սքiո6llifՕliսո հաղարջանման ՄՅՐ. ՐՅՇ6ոiց6Րսո ողկուզանման տարատեսակ

ՄՅՐ. Շ6ՐՅՏifՕՐո6

ալանման ՄՅՐ. քՐսոifՕՐո6 խալորանման ՄՅՐ. 6lցՅոtսո երկարավուն vՅՐ. ՏսՇՇ6ոtսՐiսոսո ազմա ուն

ենթատեսակ ՏՏք. Շսltսո մշակովի

տարատեսակ ՄՅՐ. ՄսlցՅՐ6 սովորական ՄՅՐ. ՄՅlidսո կանգուն-շտամ ովի ՄՅՐ. ցՐՅոdifՕliսո խոշորատերն

) Տաքդեղ Ընտանիք

ՏՕlՅոՅՇ6Յ6

Մորմազգիներ Ցեղ ՇՅքՏiՇսո Տաքդեղ (պղպեղ)

Տեսակ Տք. ՇՅքՏiՇսո ՇՕlսոԵiՅոսո կոլում իական (թփանման) տաքդեղ Տեսակ Տք. ՇՅքՏiՇսո ԵՕliՄiՅոսո ոլիվիական տաքդեղ Տեսակ Տք. ՇՅքՏiՇսո քսԵ6ՏՇ6ոՏ թավոտ տաքդեղ

Հայաստանում գործնական կիրառություն չունեն

Տեսակ Տք. ՇՅքՏiՇսո Յոցսl6Տսո (ք6ՐսՄiՅոսո) պերուական ( արձր) տաքդեղ Տեսակ Տք. ՇՅքՏiՇսո Յոոսո (ո62iՇՅոսո) մեքսիկական (միամյա) տաքդեղ

Ստորա աշանվում են 6 ենթատեսակների, որոնցից Հայաստանում տարածված ույսերը պատկանում են ենթատեսակ ՏՏք. 6սՐՅՏiՅtiՕո եվրոպասիական

ունի 13 տարատեսակ, որոնցից Հայաստանում տարածված են` ՄՅՐ. ցՐՕՏՏսո խոշոր (քաղցր սորտեր) ՄՅՐ. lՕոցսո երկարավուն (կծու սորտեր) ՄՅՐ. ՅՇսոiոՅtսո երկարավուն սրածայր

գ) Բադրիջան Ընտանիք

ՏՕlՅոՅՇ6Յ6

Մորմազգիներ Ցեղ ՏՕlՅոսո

Տեսակ Տք.ՏՕlՅոսո ո6lՕոց6ոՅ

Բադրիջան ենթատեսակ ՏՏք. ՕՐi6ոtՅl6 արնելաասիական ՏՏք. ՕՇՇid6ոtՅl6 արնմտաասիական ՏՏք. ո6ՐidiՕոՅl6 հարավասիական ՏՏք. ՏսԵՏքՕոtՅո6սո կիսամշակովի ՏՏք. ՅցՐ6ՏtiՏ վայրի դ) Վարունգ

Տեսակ Տք.ՇսՇսոiՏ ՏՅtiՄսՏ

Ընտանիք ՇսՇսՐԵitՅՇ6Յ6 Դդմազգիներ Ցեղ ՇսՇսոiՏ Վարունգ Բույսերն ունեն փարթամ, ենթատեսակ ՏՏք.ՐiցidսՏ խոշոր, կոպիտ վեգետատիվ արնելաասիական օրգաններ կարատեսակներ ( 8) , որոնցից կարնոր են ՄՅՐ. fՅlՇՅtսՏ մանգաղանման ՄՅՐ. tսԵ6ՐՇսlՅtսՏ շտիկավոր ՄՅՐ. ՄսlցՅtսՏ սովորական ՄՅՐ. 6սՐՕք6սՏ եվրոպական ՄՅՐ. iոdՕ-6սՐՕքՕսՏ հնդնրոպական

ենթատեսակ ՏՏք.ցՐՅՇiliՕՐ արնմտաասիական

Բույսերն ունեն նուր , թույլ զարգացած վեգետատիվ օրգաններ տարատեսակներ ՄՅՐ. iՐՅոՕ-tսՐՅոiՇսՏ իրանա-թուրքմենական ՄՅՐ. ՇiliՇiՇսՏ կիլիկիայի ՄՅՐ. ՅոՅtՕliՇսՏ անատոլիական (պատկանում են Հայաստանի տեղական սորտպոպուլացիաները) ՄՅՐ. ՅոցliՇսՏ անգլիական ՄՅՐ. i2ոiՐ իզմիրի Այստեղ ընդգրկված են չինական սորտերը

ենթաատեսակ ՏՏք.Շհiո6ոՏiՏ չինական

ե) Սեխ Ընտանիք ՇսՇսՐԵitՅՇ6Յ6 Դդմազգիներ Ցեղ ի6lՕ ՃdՅոՏ Սեխ Տ6Շt. ՃՐՇհiո6lՕո հնադարյան (հնդկական)սեխեր Տ6Շt. ի6lՕոՕid6Տ արնելաասիական (չինական) սեխեր Տ6Շt. 8սԵՅliՕո դաշտամոլախոտային սեխեր

Տ6Շt. Բսո6lՕո մշակովի (փոքր ն միջին ասիական, եվրոպական) սեխեր

տեսակ Տք. ՇսՇսոiՏ ո6lՕ

խում GՐՅՇiliՏ նուր սեխեր (փոքրասիական) ենթատեսակներ ՏՏք. .ի6lՕ Յd2հսՐ վարունգանման սեխեր ՏՏք.ի6lՕ ՅdՅոՅ ադանայի սեխեր

ՏՏք.ի6lՕ ՇՅՏՏՅԵՅ

կասա աներ ՏՏք.ի6lՕ ՇՅոtՅlսքՅ կանտալուպաներ ՏՏք.ի6lՕ ՅոԵiցսՏ Ռոկի-ֆորդեր

խում Riցidi կոպիտ սեխեր (միջինասիական) ենթատեսակներ ՏՏք.ի6lՕ fl62սՇսՏ օձաձն սեխեր ՏՏք.ի6lՕ ՇհՅոdՅliՅի խանդալյակներ ՏՏք.ի6lՕ Յո6Րi ամերի սեխեր ՏՏք.ի6lՕ 2ՅՐd զարդեր կամ դութմաներ

Տ6Շt. ի6lՕ ոiՇՐՕՇՅՐքսՏ մանրապտուղ սեխեր

շամամներ

զ) Ձմերուկ Ընտանիք ՇսՇսՐԵitՅՇ6Յ6 Դդմազգիներ Ցեղ ՇitՐսllսՏ Ձմերուկ Տեսակ Տք.ՇitՐսlլսՏ ՄսlցՅՐiՏ արնելաասիական

ենթատեսակ ՏՏք. ՇitՐսllսՏ Յ6dսliՏ մշակովի ձմերուկներ

Ստորա աժանվում են 2 կենսա անական տիպերի`  կլորապտուղ  երկարապտուղ

ենթատեսակ ՏՏք. ՇitՐսllսՏ ՇՕlՕՇyոtհՕid6Տ անասնակերի ձմերուկներ

է)Դդում Ընտանիք ՇսՇսՐԵitՅՇ6Յ6 Դդմազգիներ Ցեղ ՇսՇսՐԵitՅ Դդում Տեսակ Տք.ՇսՇսՐԵitՅ ոՅ2iոՅ խոշորապտուղ Տեսակ Տք.ՇսՇսՐԵitՅ ոՕՏՇհՅtՅ մուսկատային Տեսակ Տք.ՇսՇսՐԵitՅ ք6քՕ ամրակեղն

տարատեսակներ ՄՅՐ. ց6ՐՅսոՕոtiՅ դդմիկ ՄՅՐ. քՅtiՏՏՕո պատիսոն ՄՅՐ. ցiՐՕոՕոtiiոՅ ցուկինի

ը) Կաղամ

Տեսակ Տք.

8ՐՅՏՏiՇՅ

Օl6ՐՅՇ6Յ

ՇՕոՄՅՐ. ՇՅքitՅtՅ

Ընտանիք

8ՐՅՏՏiՇՅՇ6Յ6

Կաղամ ազգիներ Ցեղ

8ՐՅՏՏiՇՅ

Կաղամ ՄՅՐ.ՇՅքitՅtՅ ՏԵՄՅՐ. ՕՐi6ոtՅl6 սպիտակագլուխ արնելյան ն կարմրագլուխ ՏԵՄՅՐ. ո6dit6ՐՅո6Յ կաղամ ներ միջերկրածովյան

ՏԵՄՅՐ. 6սՐՕք6Յ

եվրոպական

ՄՅՐ. ՏՅԵՅսdՅ

սավոյան կաղամ

ՏԵՄՅՐ. 6սՇՅքitՅtՅ գլուխ կազմակերպող ՏքՄՅՐ. d6ՇՅքitՅt6 գլուխ չկազմակերպող

ՇՕոՄՅՐ. ԵՕtՐytiՏ (ՇՅսliflՕՐՅ)

ՇՕոՄՅՐ.

Օl6ՐՅՇ6Յ

ՄՅՐ. ԵՕtՐytiՏ ծաղկակաղամ

ՏԵՄՅՐ. ՅԵՕՐtiՄՅ

սպիտակագլուխ

ՄՅՐ. itՅliՇՅ(Տiոքl62) րոկկոլի

ՏԵՄՅՐ. Տiոքl62 ծնե եկային

ՄՅՐ. ց6ոոif6ՐՅ րյուսելյան կաղամ

սորտատիպեր  հերկուլես  էրֆրուտյան  ռինոչնայա

ՇՕոՄՅՐ. ՅՇ6քհՅlՅ

ՄՅՐ. ցՕոցylՕd6Տ (ՇՅսlՕՐՅքՅ) ցողունակաղամ (կոլրա ի)

ՏԵՄՅՐ. ՅՏiՅtiՇՅ

ասիական

ՄՅՐ.ՏՅԵ6lliՇՅ (ՅՇ6քհՅlՅ) տերնակաղամ

ՏԵՄՅՐ. քlՅոifՕliՅ տափակ տերններով

ՏԵՄՅՐ. ՅՇՇid6ոtՕl6 6սՐՕք6Յ արնմտաեվրոպական

ՏԵՄՅՐ. ՇՐiՏքifՕliՅ գանգրոտ տերններով

Տեսակ Տք. 8ՐՅՏՏiՇՅ Շհiո6ոՏiՏ Չինական կաղամ Տեսակ Տք. 8ՐՅՏՏiՇՅ ք6իiո6ոՏiՏ Պեկինյան կաղամ թ) Սոխ

Տեսակ Տք. Ճlliսո Շ6քՅ գլուխ սոխ

Ընտանիք ՃlliՅՇ6Յ6 Սոխազգիներ Ցեղ Ճlliսո Սոխ ենթատեսակ էկոլոգիական խմ եր ՏՏք. ՃսՏtՐՅl6  միջերկրածովյան հարավային  միջինասիական ենթատեսակ ՏՏք. ՕՐi6ոtՅl6 արնելյան ենթատեսակ ՏՏք. ՕՇՇid6ոtՅl6 արնմտյան

էկոլոգիական խմ եր  միջին եվրոպական  միջին ռուսական

Տեսակ Տք.Ճlliսո ՅՏՇՅlՕոiՇսո սոխ շալոտ

ենթատեսակ ՏՏք. ո6diՕՐՕՏՏiՇսո միջինռուսական տարատեսակ ՄՅՐ. Շհiո6սՏ6 տարատեսակ ՄՅՐ. ՅՏՇՅlՕոiՇսո տարատեսակ

ՄՅՐ. ոՅՁսՏ

Տեսակ Տք.Ճlliսո քՕՐՐսո պռասասոխ Տեսակ Տք.Ճlliսո ՏՅtiՄսո սխտոր

ենթատեսակ ՏՏք. ՏՅցittսո ծաղկասլաք առաջացնող ենթատեսակ ՏՏք. ՄսlցՅՐ6 ծաղկասլաք չառաջացնող

Տեսակ Տք.Ճlliսո fiՏtսlՕՏսո սոխ ատուն Տեսակ Տք.Ճlliսո ՏՇհՕ6ոՕքՐՅՏսո սոխ շնիտ Տեսակ Տք.Ճlliսո ՕdՅՐսո սոխ հոտավետ Տեսակ Տք.Ճlliսո ոսtՅոՏ սոխ սլիզուն Տեսակ

ենթախմ եր    

էկոլոգիական խմ եր     

ռուսական ճապոնական չինական ազմահարկանի

միջինասիական կովկասյան արնելակովկասյան հարավռուսական հարավմիջերկրածովյան

Տք.Ճlliսո ՃltՅiՇսո ալտայի սոխ ժ) գազար

Տեսակ Տք. քՅսՇսՏ ՇՅՐՕtՅ

Ընտանիք ՃքiՅՇ6Յ6 Նեխուրազգիներ Ցեղ քՅսՇսՏ Գազար ենթատեսակ տարատեսակ ՏՏք. ՕՐi6ոtՅl6

ՄՅՐ. ՏՇհՅՄՐՕՄii

արնելյան (ասիական) դեղնագույնքսանտոֆիլային գազար

ՄՅՐ. ՐՕՏ6սո

վարդագույն գազար ՄՅՐ. 2հսիՕՄՏիi նարնջագույն գազար ՄՅՐ. ԵՕiՏՏi6Րii մանուշակագույն գազար ՄՅՐ. ՄՅՄilՕՄii մուգ մանուշակագույն գազար ենթատեսակ ՏՏք. ՕՇՇid6ոtՅl6 արնմտյան(եվրոպական)

տարատեսակ ՄՅՐ. ՅսՐՅոtiսՏ կարոտինային գազար ՄՅՐ. ՏսlfսՐՕսՏ դեղնագույն գազար

ՄՅՐ. ՅlԵՅ

սպիտակ գազար

ի) ճակնդեղ Ընտանիք Շհ6ոՕքՕdiՅՇ6Յ6 Թելուկազգիներ

Ցեղ 86tՅ ճակնդեղ Տեսակ Տք.86tՅ ՄսlցՅՐiՏ

խմ եր ՇՕոՄՅՐ. 6ՏՇսl6ոtՅ սեղանի

ենթատեսակ ՏՏք. ՇiՇlՅ տերնային

տարատեսակ ՄՅՐ. ՄսlցՅՐiՏ տերնային մանգոլդ ՄՅՐ. flՅՄ6ՏՇ6ոՏ կոթունային մանգոլդ

ենթատեսակ

ՏՏք. ՐՅքՅՇ6Յ

արմատապտղային

տարատեսակ

ՄՅՐ. ՅtՐՕՐսԵՐՅ

մուգ կարմրագույն արմատարմատապտուղ, մուգ կանաչ տերնաթիթեղ, կարմիր ջղեր, կարմրագույն տերնաթիթեղ ՄՅՐ. ՄiՐidifՕliՅ երկարավուն կոնաձն արմատապտուղ, կանաչ տերնաթիթեղ ն կոթուն ՄՅՐ. ՐսԵՐifՕliՅ կլոր-տափակավուն, կլոր կամ երկարավուն կոնաձն արմատապտուղներ, կարմրագույն տերններ

ՇՕոՄՅՐ. կերի ՇՕոՄՅՐ. շաքարի լ) ողկեր Ընտանիք

8ՐՅՏiՇՅՇ6Յ6

Կաղամ ազգիներ

Ցեղ RՅքհՅոսՏ Բողկ տեսակ Տք. RՅքհՅոսՏ ՏՅtiՄսՏ

աշխարհագրական խում  եվրոպական  չինական

տարատեսակ

ՄՅՐ. ոՅՁՕՐ

տարեկան ողկ ՄՅՐ. ոiոՕՐ ամսա ողկ

տեսակ Տք. RՅքհՅոսՏ ՐՅքհՅոiՏtՐՕid6Տ

աշխարհագրական խում  ճապոնական

տարեկան ողկեր

խ) նեխուր

տեսակ Տք. Ճքiսո ցՐՅՄ6Օl6ոՏ

Ընտանիք ՃքiՅՇ6Յ6 Նեխուրազգիներ Ցեղ Ճքiսո Նեխուր տարատեսակ ՄՅՐ. ՐՅքՅՇ6սո արմատապտղային ՄՅՐ. Տ6ՇՅliոսո տերնային ՄՅՐ. dսlՇ6 տերնակոթունային ծ) մաղադանոս

տեսակ Տք. Ք6tՐՕՏ6liոսո ՇՐiՏքսո

Ընտանիք ՃքiՅՇ6Յ6 Նեխուրազգիներ Ցեղ Ք6tՐՕՏ6liոսո Մաղադանոս ենթատեսակ ՏՏք. ոiՇՐՕՇՅՐքսՏ արմատապտղային

ՏՏք. ոiՅՇՐՕՇՅՐքսՏ տերնային կ) ստեպղին

տեսակ Տք. ՔՅՏtiոՅՇiՅ ՏՅtiՄսՏ

Ընտանիք ՃքiՅՇ6Յ6 Նեխուրազգիներ Ցեղ ՔՅՏtiոՅՇiՅ Ստեպղին ենթատեսակ տարատեսակ ՏՏք. ՏՅtiՄՅ ՄՅՐ. lՕոցՅ մշակովի երկարավուն արմատապտղով

ՄՅՐ. ԵՐ6ԵiՏ

կարճ արմատապտղով ՏՏք. ՏilՄ6ՏtՐiՏ վայրի

հ) լո ի

տեսակ Տք. ՔհՅՏ6ՕlսՏ ՄսlցՅՐiՏ

Ընտանիք

ԲՅԵՅՇ6Յ6

Բակլազգիներ Ցեղ ՔհՅՏ6ՕlսՏ Լո ի տարատեսակ  թփային  փաթաթվող  մագաղաթաշերտ ունեցող ուդերրվ  առանց մագաղաթաշերտի ունդերով ձ) ոլոռ Ընտանիք

ԲՅԵՅՇ6Յ6

տեսակ Տք. ՔiոսՏ ՏՅtiՄսՏ

Բակլազգիներ Ցեղ ՔiոսՏ Ոլոռ ենթատեսակ ՏՏք. tՐՅոՏՇՅսՇՅՏiՇսո անդրկովկասյան ՏՏք. ՅՏiՅtiՇսո ասիական ՏՏք. ՇՕոոսո6 սովորական

մորֆոկենսա անական խմ եր (մշակովիներ)  միջին եվրոպակ ան  արնմտան րոպական

ղ) հազար Ընտանիք

ՃՏt6ՐՅՇ6Յ6

Աստղածաղկազգիներ

տեսակ Տք. ԼՅՇtսՇՅ ՏՅtiՄՅ

Ցեղ ԼՅՇtսՇՅ Հազար տարատեսակ ՄՅՐ. Տ6ՇՅliոՅ տերնային, ամ ողջաեզր ՄՅՐ. ՅՇ6քհՅlՅ տերնային ալիքավորմակերեսով ՄՅՐ. ՇՅքitՅtՅ գլուխ հազար

ՄՅՐ. ՐՕոՅոՅ

երկարավուն-օվալաձն գլուխներով ՄՅՐ. ՅոցսՏtՅոՅ

ծնե եկային, հաստացած ցողուններով ճ) սպանախ Ընտանիք Շհ6ոՕքՕdiՅՇ6Յ6 Թելուկազգիներ Ցեղ ՏքiոՅՇiՅ Սպանախ տեսակ Տք. ՏքiոՅՇiՅ Օl6ՐՅՇ6Յ6 մշակովի

ենթատեսակ ՏՏք. ՕՐi6ոtՅliՏ արնելյան

տարատեսակ ՄՅՐ. ՏսԵՏքՕոtՅո6Յ կիսամշակովի ՄՅՐ. ՐՅքՅtսlՅ լայն տարածված տերններով

ենթատեսակ ՏՏք. ՕՇՇid6ոtՅliՏ արնմտյան

տարատեսակ

ՄՅՐ. ՐսցՕՏՅ

կնճռոտ տերններով ՄՅՐ. ԵսllՅtՅ շտիկավոր տերններով

տեսակ Տք. ՏքiոՅՇiՅ t6tՐՅոdՐՅ վայրի քառառեջ տեսակ Տք. ՏքiոՅՇiՅ tսՐՇ6ՏtՅոiՇՅ վայրի թուրքեստանյան մ) ամիա Ընտանիք իՅlՄՅՇ6Յ6 Տուխտազգիներ Ցեղ

տեսակ Տք. ՒiԵiՏՇսՏ 6ՏՇսl6ոtսՏ

ՒiԵiՏՇսՏ Բամիա տարատեսակ ՄՅՐ. 6lՕցՅոtսՏ երկարավուն պտուղներով

ՄՅՐ. ոՅՇՐՕՇՅՐքսՏ

խոշորապտուղ ՄՅՐ. ՄսlցՅՐiՏ կարճ հաստ պտուղներով

Բանջարային ցանքանյութի որոշիչ (ըստ Մ. Վ. Ալեքսենի) I Սերմերը խոշոր են (0,5 մմ –ից ավելի տրամագծով) …………………………….II -սերմերը ավելի մանր են ………………………………………………………..IՆ II (I) Սերմերը խոշոր են ն կլորավուն ……………………………………………III -սերմերը հարթ են, կլորավուն…………………………………………………..IՆ --սերմերը ատամնաձն են (հատիկաձն) ……………………………………….Ն III (I) Ընտանիք ակլազգիներ. Ծաղկա ույլը ողկույզաձն, ակլայինը` նստադիր, պտուղը` ունդ 1. Սերմերը շատ խոշոր են (4-9 հատը` 10գ), հարթ-կլորավուն երիկամաձն: Գունավորումը կախված է սորտից` մանուշակա-գույն-սն, կամ կանաչգորշավուն:Սաղմը գտնվում է կարճ շաքիլի վրա …………………………… ակլա 2. Սերմերը շատ խոշոր են (2-4 հատը` 10գ) կլոր հարթավուն, երիկամաձն: Գունավորումը սպիտակ, սաղմը նստած երկու շաքիլների արանքում.լո ի ազմածաղիկ 3. Սերմերը շատ խոշոր են (2-3 հատը 1գ), կլորավուն, ցցուն, երիկամաձն: Գունավորումը կախված սորտից` սպիտակ, սն կամ գունավոր, միատոն, կամ ազմատոն-խայտա ղետ: Սաղմը շաքիլների միջն…………………………….լո ի 4. Սերմերը շատ խոշոր (3-5հատը 1գ) , կլոր ն անկանոն կլոր: Մակերեսը հարթ կամ կնճռոտ: Գունավորումը կախված սորտից` դեղին կամ կանաչ….ոլոռ 5. Սերմերը խոշոր են (5-7հատը 1գ), օվալաձն-կլորավուն: Գունավորումը միատոն, մուգ ծծմ ագույն ……………………………………………………..վիգնա IՆ (II) Ընտանիք դդմազգիներ: Ծաղիկները մեկական են, աժանասեռ: Պտուղը հյութալի, ուսա անական տեսակետից հատապտուղ է: 6.Սերմերը շատ խոշոր են (2-5հատը 1գ), հարթ, օվալաձն, թույլ ուռուցիկ, գունավորումը կախված սորտից կաթնա-սպիտակ կամ նարնջադեղնավուն……………………………………………………….դդում խոշորապտուղ 7. Սերմերը շատ խոշոր են (5-10հատը 1գ), հարթ, օվալաձն: Գունավորումը կեղտա-սպիտակագույն: Սերմի եզրը թույլ ալիքավոր ն մազմզուկոտ…….դդում մուսկատային

8. Սերմերը շատ խոշոր են (2-5հատը 1գ), հարթ, երկար-օվալաձն: Գունավորումը կեղտա-սպիտակագույն:Սերմի եզրերին առկա է հաստացումներ.........................................դդում սովորական (ամրակեղն) 9. Սերմերը ինչպես սովորական դդումինը, այց ավելի փոքր (5-10 հատը 1գ)…………………………………………………………………………………...դդմիկ 10. Սերմերը ինչպես սովորական դդումինը, այց փոքր (5-10 հատը 1գ)………………………………………………………………………………պատիսոն 11.Սերմերը կախված սորտից շատ խոշորից մինչն միջին խոշորության (810հատը 1գ), հարթ են, կլորավուն կամ օվալաձն, սաղմի մասում թույլ փքվածքով: Գունավորումը կրեմագույն, դարչնագույն, կարմրավուն կամ սնի տար եր տոներով, միատոն կամ խայտա ղետ: Մակերեսը կաշվենման, հարթ………………………………………………………………………………ձմերուկ 12. Սերմերը միջին մեծության, (20-30 հատը 1գ), սորտից կախված փքված, ցցուն կամ թույլ կորացած: Գունավորումը սպիտակա- կրեմագույն կամ վառ նարնջագույն: Սաղմին հակառակ ծայրը կլորավուն…………………………...սեխ 13. Սերմերը միջին մեծության, (40-60 հատը 1գ), օվալաձն-երկարավուն, ցցուն: Գունավորումը կրեմա-սպիտակավունից մինչն փղոսկրագույն:Սաղմին հակառակ ծայրը սրածայր…………………………….............................................................վարունգ Ն (II) Ընտանիք հացազգիներ: Բույսերը միատուն են, աժանասեռ ծաղիկներով: Արական ծաղիկները հավաքված են հասկ ծաղկա ույլում, իսկ իգական ծաղիկները` կողրերում: Պտուղը հատիկ է: 14. Սերմերը խոշոր են (3-10 հատը 1գ), ատամնաձն: Գունավորումը կախված է սորտից` դեղին է կամ սպիտակ, թափանցիկապակենման……………………………………………..շաքարային եգիպտացորեն ՆI (I) Սերմերը եռակող են …………………………………………...................ՆII -սերմերը այլաձն են……………………………………………...........................2 ՆII (ՆI) Սերմերը եռակող են, սն………………………………………………..ՆIII - սերմերը եռակող են, դարչնագույն……………………………………...........I2 ՆIII (ՆII) Ընտանիք շուշանազգիներ: Ծաղկա ույլը սովորական հովանոց է: Պտուղը չոր եռա ուն տուփիկ: Յուրաքանչյուր նում զույգ սերմեր: Սերմերը անկանոն եռակող ձնի: Երկու կողմերը հարթ են, երրորդ` փքված: Գունավորումը` սն: 15. Սերմերը միջին չափի են (250-300 հատը 1գ): Ցցուն կողը միջին կնճռոտ է, մակերեսը անփայլ……......................................................................գլուխ սոխ 16. Սերմերը միջին չափի են (250-300 հատը 1գ): Թույլ ցցուն, թույլ կնճռոտ է, մակերեսը փայլուն, գորշակապտավուն………………………........սոխ ատուն 17. Սերմերը մանր են (350-400 հատը 1գ), կնճռոտ, որի արդյունքում կողավորումը թույլ է արտահայտված………………………………………………....................սոխ պոռեի Սոխերի խմ ում կան այնպիսիները, որոնց հատուկ է ծաղկացողունների վրա ոչ թէ սերմեր, այլ մանր սոխուկներ ձնավորել, որոնք նս ունեն հովանոցաձն տեսք: 18. Սոխուկները կախված սորտից օվալա-ուռուցիկ են, ինչպես վարսակի հատիկը, մանր են (20-40 կամ 100 հատը 1գ), գունավորումը աց խանձրագույն, մանուշակագույն երանգով: Կամ օվալա-կլորավուն, հատակը

թույլ արտահայտված փքվածքով, խոշոր (10-15հատը 1գ):Գունավորումը վարդա-մանուշակագույն.............................................................................սխտոր Ընտանիք ծնե եկազգիներ: Ծաղիկները առանձին-առանձին: Պտուղը կիսաչոր եռակողմ կարմիր հատապտուղներ են: 19. Սերմերը միջին խոշորության են (40-60 հատը 1գ), կլորավուն եռակող, համարյա գնդաձն: Գունավորումը` գորշակապտավուն-սն: Սեմնամաշկը շատ ամուր……….................................................................................................ծնե եկ I2 (ՆII) Ընտանիք հնդկացորենազգիներ: Ծաղկա ույլը` հուրան, պտուղը` եռակող ընկուզիկ: 20. Սերմերը միջին չափի են (70-90 հատը 1գ), եռակող, թնավոր կողերով: Պտղամաշկի գունավորումը մուգ-գորշավուն, թները ավելի սպիտակ, մակերեսը անփայլ......................................................................................................խավրծիլ 21. Սերմերը մանր են (300-400 հատը 1գ), եռակող, գունավորումը վառ դարչնագույն, կողերը սպիտակավուն: Մակերեսը փայլուն………….....թրթնջուկ 2 (ՆI) Սերմերը կողավոր ……………………………………………..................2I -մակերեսը այլ է ………………………………………….................................2IՆ 2I (2) Սերմը ունի վառ արտահայտված երկկեղմ, ցցուն կողը հինգ կնճիռներով, որոնցից երկուսը կարող են ավելի թույլ արտահայտված լինել, ն սահուն անցնել թույլ արտահայտված թների.....................................................2II -մակերեսին 7-8 կողեր, որնցով պատված է սերմը………………………….2III 2III (2I) Ընտանիք նեխուրազգիներ: Ծաղկա ույլը արդ հովանոց է: Պտուղը երկսերմ է, որը կալսելիս աժանվում է երկու սերմի: Սերմերը ունեն յուրահատուկ, տեսակին նորոշ հոտ ն համ: 22. Սերմերը մանր են (200-250 հատը 1գ), հարթ, կլոր-օվալաձն, եզրավորված թներով: Թիկունքային մասը ցցուն է, որի վրա լավ երնում են հինգ կողերը: Գունավորումը` ծծմ ա-դարչնագույն, սպիտակավուն թներով: Վերջում նկատելի են երկու մուգ կիսաօղակներ (եթերայուղի ելքերը): Համը կտրուկ տհաճ, փայտոջիլի հոտով……………………………...................ստեպղին 23. Սերմերը մանր են (600-800 հատը 1գ), հարթ, օվալաձն, թներով շրջապատված: Թիկունքային մասը ցցուն է, որի վրա լավ երնում են հինգ կողերը: Գունավորումը` ծծմ ա-դարչնագույն է համեմատա ար աց գունավորված թներով: Համը կտրուկ չէ, հաճելի, սամիթին յուրահատուկ.սամիթ 24. Սերմերը մանր են (800-900 հատը 1գ), հարթ-ձվաձն: Թիկունքային մասում կողերի միջն, քառաշարք թարթիչներ: Նախացանքային լավ մշակում անցած սերմերի մոտ նկատելի են միայն թարթիչների հիմքերը: Դրա համար էլ թիկունքային մասում լավ նկատելի են երեք իսկական կողերը ն չորս լրացուցիչ թարթիչային հիմքերը: Գունավորումը` դարչնագույն է, մուգ կանաչավուն երանգով: Համը կտրուկ չէ, թույլ հիշեցնում է գազարին............................գազար 25. Սերմերը մանր են (850-900 հատը1գ), ձվաձն, դուրս ցցված քթիկով: Թիկունքային մասը ցցուն է, իսկ հակառակ կողը` թույլ ներս ընկած: Սերմը պառկած է կողի վրա: Թիկունքի վրա նկատելի են երեք կողաշերտեր ն երկուսը` կողային պատերի վրա: Գունավորումը` ծծմ ա-դարչնագույն է: Համը կտրուկ չէ, հիշեցնում է մաղադանոսի համին…………………………մաղադանոս 26. Սերմերը շատ մանր են (2000-2500 հատը 1գ), կիսագնդաձն, փոքրիկ քթիկով: դուրս ցցուն թիկունքի վրա կան երեք կողեր ն երկուսը` կողային

մակերեսների վրա: Գունավորումը` մուգ դարչնագույն է, ծծմ ագույն երանգովվ: Համը կտրուկ չէ, նեխուրի սուր հոտով…………………………………………………………….....…................նեխուր 2III (2I) Ընտանիք աստղածաղկազգիներ: Ծաղկա ույլը` զամ յուղ, պտուղը` սերմիկ, հովանոցաձն թներով, որոնք կոտրվում են սերմերը հավաքելիս: Կախված ծաղկա ույլի չափից սերմերի չափերը տատանվում են խոշորից (կանգկուռ) մինչն շատ փոքրը (ցիկորի): Ի տար երություն հովանոցավորների, սրանց սերմի կողավորումը թույլ արտահայտված է: 27. Սերմերը խոշոր են (15-20 հատը 1գ), գլանաձն, կողերը թույլ արտահայտված, գունավորումը` ծծմ ա-կանաչավուն, մարմարագույն.........................................................................................կանգկուռ 28. Սերմերը խոշոր են (90-100 հատը 1գ), երկար-գլանաձն, (երկարությունը 10-12 մմ, տրամագիծը` 1,5-2 մմ), թույլ թեքվածքով: Կողերը արտահայտիչ են: Գունավորումը կրեմա-սպիտակավուն, անփայլ………......................սկորցոներա 29. Սերմերը շատ փոքր են (600-1000 հատը 1գ), երկար-գլանաձն, թույլ թեքվածքով դեպի թնիկը: Գունավորումը ծծմ ա-սպիտակավուն, կամ մուգ դարչնա-սնագույն: Սերմի շրջագծում նկատելի են 7-8 կողեր………….....հազար 30. Սերմերը շատ փոքր են (600-700 հատը 1գ), գլանաձն: Գունավորումը կեխտա-կրեմագույն: Սերմի շրջագծում նկատելի են կողավորումներ…...ցիկորի 2IՆ (2) Սերմերը կլորավուն, ձվաձն………………………….........................2Ն -այլ ձներ……………………………………………………….........................................2ՆI 2Ն (2IՆ) Ընտանիք կաղամ ազգիներ: Ծաղկա ույլը երկար ողկույզ, պտուղը` երկար- արակավուն պատիճ միջնորմով: 31. Սերմերը միջին խոշորության(100-120 հատը 1գ) անկանոն ձվաձն, գունավորումը` աց դարչնագույն, կարմրավուն երանգավորմամ ….......... ողկ 32. Սերմերը մորֆոլոգիապես չեն տար երվում տարեկան ողկից....................................................................................................ամսա ողկ 33. Սերմերը միջին չափի են (250-300 հատը 1գ) կլորավուն անկյուններով: Գունավորումը դարչնա-կարմրավուն մինչն սնին տվող: Կաղամ ի ոլոր տարատեսակների սերմերը մորֆոլոգիապես միմյանցից չեն տար երվում……………………………………………………………….........կաղամ 34. Սերմերը մորֆոլոգիապես չեն տար երվում կաղամ ի սերմերից....................................................................................................շաղգամ 35. Սերմերը մանր են (550-600 հատը 1գ) կլորավուն, գունավորումը` կարմրադարչնագույն…………...…...........................................................................գոնգեղ 36. Սերմերը մանր են (450 հատը 1գ) կլորավուն-գլանաձն: Գունավորումը` կարմրա-դարչնագույն, կծու համով…………………………………………....կոտեմ 37. Բույսերը ծաղկում են, սերմեր գործնականում չեն առաջանում: Բազմացվում է վեգետատիվ եղանակով…………………………….........ծովա ողկ 2ՆI (2IՆ) Սերմերը կլորավուն են, հարթ սեղմված մակերեսով………......2ՆII -այլ ձնի………………………………………………………………………………….....2ՆIII 2ՆIII (2ՆI) Ընտանիք մորմազգիներ: Պոմիդոր ն կարտոֆիլի ծաղիկա ույլը ունի արդ կամ պարզ ողկույզի տեսք, տաքդեղի , ադրիջանինը, ֆիզալիսինը

առանձին-առանձին են: Պտուղը` հատապտուղ է, հյութալի, կամ կիսահյութալի, չոր: 38. Սերմերը միջին չափի են (250-300 հատը 1գ), կլորավուն, հարթտափակավուն, թույլ փքվածքով դեպի սաղմը: Գունավորումը` ծծմ ադեղնավուն: Պատված է նուր աղվամազով…………………...................պոմիդոր 39. Սերմերը միջին չափի են (250-280 հատը 1գ), հարթ-տափակավուն, երիկամաձն: Գունավորումը` աց դեղնավուն: Մակերեսը անհարթ……տաքդեղ 40. Սերմերը միջին չափի են (250-280 հատը 1գ), հարթ, թույլ դուրս ցցուն, անկանոն երիկամաձն: Գունավորումը` դեղնա-դարչնագույն: Մակերեսը հարթ է, կաշվենման, ոչ մեծ փոսիկներով………..…….................................... ադրիջան 41. Սերմերը միջին չափի են (1000-1200 հատը 1գ), հարթ, թույլ դուրս ցցուն: Գունավորումը` սպիտակա-դեղնավուն: Մակերեսը հարթ է, նման ադրիջանի սերմերին……………………………………………………............................ֆիզալիս 42. Սերմերը միջին չափի են (1800-2000 հատը 1գ), հարթ-կլորավուն, սաղմի մասում ցցուն: Գունավորումը` կեղտավուն, սպիտակա-դեղնավուն…կարտոֆիլ 2ՆIII (2ՆI) Ընտանիք թելուկազգիներ: ճակնդեղի ծաղիկները ձնավորում են կնձիկ պտղա ույլեր: Սպանախը երկտուն աժանասեռ է, արական ծաղիկները հավաքված են հուրանաձն ծաղկա ույլում, իգականները` հասկաձն: Պտուղը ընկուզիկ է, հավաքված կնձիկում, որոնք հավաքելիս առանձնանաում են: 43. Կնձիկները խոշոր են (40-90 հատը 1գ), անկանոն կլորավուն: Գունավորումը` աց ծծմ ա-դեղնավուն: Գործնականում կնձիկի մեջ գտնվում են 3-5 փոքրիկ սերմեր (800 հատը 1գ), օվալաձն են, կարմրա-դարչնագույն գունավորմամ …………...........................................................................ճակնդեղ 44. Սերմերը միջին չափի են (90-120 հատը 1գ), անկանոն կլորավուն կամ երկփեշանի կոտոշաձն: Մակերեսը անհարթ……………………..............սպանախ Բանջարային սերմերի որոշման անալին 1. Սերմերը խոշոր են (6-7 մմ-ից ավելի երկար) Ճ.Սերմերը գլանաձն են, որոնց վերին մակերեսը հարթ է, գունավորումը տար եր, չափերը` 8-9մմ……………………………………….շաքարային ոլոռ 8. Սերմերը անկյունավոր-գլանաձն են, վերին մակերեսը սեղմված, խորդու որդ, գունավորումը տար եր, չափերը` 8-10մմ….ուղեղանման ոլոռ Շ. Սերմերը ալիքավոր կամ ալիքավոր-հարթ կլորավուն են Յ) մակերեսը հարթ է, եր եմն փայլուն, գունավորումը տար եր, միատոն կամ մոզաիկ նկարներով, չափերը` 10-20մմ………………........լո ի Ե) մակերեսը հարթ չէ, սեղմված, գունավորումը միատոն առանց նկարի, չափերը`20-25մմ.……………................................................................. ակլա ք. Սերմերը հարթ են, առանց կողերի, ձնը` կարճէլիպսաձն կամ կլորավուն էլիպսաձն, ութ քթիկով, ծայրին ցայտուն օղակով, արտաքին մակերեսը հարթ է կամ եզրավոր, գունավորումը տար եր, չափերը` 818մմ......................................................................................................ձմերուկ Բ. Սերմերը թույլ եզրային

Յ) ձնը` երկարավուն էլիպսաձն, սրածայր, քթիկով, օղակը լավ արտահայտված, հատկապես քթիկի մոտ, արտաքին մակերեսը հարթ, գունավորումը սպիտակ կամ կրեմագույն, չափերը` 8-15մմ….................սեխ Ե) ձնը երկարավուն էլիպսաձն, սրածայր, թույլ զարգացած քթիկով, օղակը համարյա աննկատ, գունավորումը սպիտակ կամ աց կրեմագույն, չափերը` 8-10մմ………………………………………............................վարունգ Շ) ձնը կլորովուն կամ լայն օվալաձն, ցայտուն արտահայտված օղակով ն քթիկով, մակերեսը հարթ է, գունավորումը սպիտակ, չափերը` 1525մմ................................................................................խոշորապտուղ դդում d) գունավորումը կրեմագույն……………………….............սեղանի դդում 6) գունավորումը կրեմագույն, չափերը` 10-15մմ……………………դդմիկ 2. Սերմերը միջին ն փոքր չափերի, (6-7մմ-ից փոքր) Սերմերը կնձիկային են…………………………………....սեղանի ճակնդեղ Սերմերը առանձին են Ճ. Սերմերը գնդաձն են (կլորավուն կամ կլոր-օվալաձն), փոքր (2-3մմից ոչ մեծ) Յ. Ձնը կլորավուն 1) գունավորումը մոխրա-շագանակագույն, չափերը`1,5-1,8մմ..կաղամ 2) գունավորումը մոխրա-շագանակագույն, չափերը` 0,9-1մմ…..գոնգեղ 3)գունավորումը սն-մոխրագույն, չափերը` 1,2-1,3մմ……...........շաղգամ Ե. Ձնը կլոր-օվալաձն կամ կլոր-անկյունավոր 1) սերմերը կլոր-օվալաձն, մակերեսը հարթ, գունավորումը դեղնագորշավուն, չափերը` 3մմ……………........ամսական ողկ ն տարեկան ողկ 2) սերմերը կլոր-անկյունավոր են մեկ-երեք փոսորակավոր ելուստներով, մակերեսը անհարթ, գունավորումը գորշ-դեղնավուն, չափերը`2,5-3,3մմ……………………………………………................սպանախ 8. Սերմերը ողորկ են Յ. Մակերեսը հարթ է 1) ձնը կլոր-անկյունավոր, քթիկով, գունավորումը թույլ դեղնավուն, չափերը` 3-4մմ…………….……..........................................................տաքդեղ 2) ձնը կլորավուն երիկամաձն խորացումներով, գունավորումը` աց գորշավուն, չափերը` 3-4մմ............................................................. ադրիջան Ե. Մակերեսը պատված է արծաթագույն մազիկներով, չափերը` 23մմ......................................................................................................պոմիդոր Շ. Մակերեսը կողավոր, երկարացված կողերով, որոնցից եզրայինները թնաձն 1) ձնը կլոր-օվալաձն, գունավորումը դեղնա-գորշավուն, չափերը` 56մմ.....................................................................................................ստեպղին 2) ձնը օվալաձն, գունավորումը գորշ, չափերը` 4-5մմ………........սամիթ d. Մակերեսը կողավոր, առանց թների, ձնը նեղ, դուրս ընկած, սրածայր, գունավորումը` գորշ կամ սն, չափերը` 2-3մմ………………………......հազար Շ. Սերմերը ողորկ-եզրավոր Յ. Ձնը օվալաձն կամ օվալա-ձվաձն, դուրս ընկած կողին ելուստներ, եր եմն ատամիկներով, գունավորումը գորշ, երկարությունը` 2-4մմ.գազար

Ե. Ձնը կլոր-օվալաձն, եր եմն քթիկով, դուրս ընկած կողին 3 ելուստներ առանց ատամիկների, գունավորումը կանաչա-գորշավուն, երկարությունը 2-3մմ.............................................................................................մաղադանոս Շ. Ձնը նույնը, երկարությունը0,5-0,6մմ ………………....................նեխուր ք. Սերմերը կոտրված անկյունավոր, եռակողմ, գունավորումը ածխասն, չափերը` 2-3մմ.….................................................................սոխ, պռասասոխ Աղյուսակ 3 Որոշ անջարային մշակա ույսերի ծիլերի մորֆոլոգիական հատկանիշները (ըստ Ն.Գ. Վորոպանի) Ընտանիքը, Առաջին իսկական Նախաշաքիլային Շաքիլները ցեղը, տեսակը տերնները Նեխուրազգիներ շատ կարճ, եռակի խորը նուր , աց երկար-գծաձն, կտրվածքներով, Գազար կանաչ դեղնականաչ, վերին հարթ կանաչավուն մակերեսով մանր կտրվածքներով աժանված երեք փոքր, օվալաձնմասերի, կանաչ, Մաղադանոս շատ կարճ, նուր սրածայր, կանաչ, հարթ, փայլուն, փայլուն վերին մակերեսով, յուրահատուկ հոտով եռմասնյա փոքր մասերի աժանված, շատ փոքր, ինտենսիվ կանաչ, Նեխուր շատ կարճ, նուր օվալաձնհարթ մակերեսով, սրածայր յուրահատուկ հոտով օվալաձն, ոչ հավասար, մանր ատամնաձն երկար-գծաձն, եզրագծով, աց Ստեպղին շատ կարճ, նուր աց կանաչ կանաչ, հարթ, փայլուն մակերեսով, թավոտ խորը կտրվածքներով, նետաձն, երկար արդյունքում նուր , ծծմ աինտենսիվ կանաչ սեգմենտները Սամիթ կանաչ թելաձն նետաձն, ծծմ ականաչ, թելաձն, յուրահատուկ

հոտով Բակլազգիներ Լո ի

Ոլոռ

արձր, գույնի

կանաչ

ացակայում է

Բանջարային ացակայում է ակլա Մորմազգիներ

կանաչ

չզարգացած, մնում է հողում

սրտաձն, թույլ թավոտ, կանաչ, երկմասնյա, հետագայում եռմասնյա փետրաձն, ինտենսիվ կանաչ, ամ ողջաեզր տերնակիցներով

չզարգացած, մնում է հողում

փետրաձն, կանաչ

Պոմիդոր

աց կանաչ, անտոցիանով պատված, թավոտ

երկար նշտարաձն, սրածայր, հաճախ անտոցիանով պատված, թավոտ

կտրատված կանաչ, թավոտ, կարճ կանաչ ն թավոտ կոթունով

Տաքդեղ

կանաչ, թույլ անտոցիանով պատված, առանց թավոտության, գլիցերինապատ

վահանաձնսրածայր, կանաչ, առանց թավի, գլիցերինապատ

ամ ողջաեզր, հարթ մակերեսով, կանաչ

Բադրիջան

կանաչ, անտոցիանով պատված, թավոտ

ձվաձներկարավուն (մինչն կլորավուն նշտարաձն), կանաչ, թավոտ

ամ ողջաեզր, հարթ կանաչ, անտոցիանով պատված, կամ առանց նրա

Վարունգ

կանաչ, թավոտ, չորսանկյունանի

երկար-էլիպսաձն, սրածայր, հաճախ անտոցիանով պատված, թավոտ

կանաչ, թույլ արտահայտված սեգմենտներով, թավոտ, կարճ կանաչ ն թավոտ կոթուններով

Սեխ

կանաչ, թավոտ, լայնակի հատվածը էլիպսաձն

Դդմազգիներ

Ձմերուկ

ինտենսիվ կանաչ,

երկար-էլիպսաձն, վերնից թույլ խորացումով, աց կանաչ, թավոտ կլոր-օվալաձն, ինտենսիվ կանաչ

կանաչ,ատամնավոր եզրերով, թույլ արտահայտված սեգմենտներով կտրտված, ինտենսիվ կանաչ

Դդում ամրակեղն Դդում խոշորապտուղ

Դդում մուսկատային

Կաղամ ա) սպիտակա գլուխ

կտրվածքը` կլորավուն թավոտ, կանաչ կանաչ, թավոտ, ընդլայնական կտրվածքը` կլորավուն

խոշորերկարէլիպսաձն, աց կանաչ

կանաչ, թավոտ, արտահայտիչ սեգմենտներով

խոշոր, օվալաձն, կանաչ

կլորավուն, կանաչ, թավոտ

կլորաց

խոշոր, երկարէլիպսաձն, լավ արտահայտված կանաչ, թավոտ ջղերով,ինտենսիվ կանաչ,խիտ թավոտ Կաղամ ազգիներ -

Շաքիլները մերկ են, առանց թավի, սրտաձն

) ծաղկակա ղամ

-

Նույնը, այց ձնը` արձր սրտաձն, մակերեսը խորը դուրսցցված

գ) կոլրա ի

-

Նույնը, այց ձնը` լայն-սրտաձն, (լայնությունը ավելի է արձրությունից), մակերեսը ակոսավոր Շաքիլները մերկ են, առանց թավի, կանաչ գունավորմամ , այց ձնը կլորսրտաձն է, մակերսը դուրս ցցված, շաքիլները երկար կոթուններով Շաքիլները ինչպես

-

դ) րյուսելյան

ե) կարմրա գլուխ

-

աց

հնգաթն, թավոտ, միջջղային տարածքը ծծմ ականաչ կետերով,

Թավի ացակայությամ , կանաչ, կլորօվալաձն, եզրերը թույլ ատամնաձն Նույնը, այց ձնը` երկար-օվալաձն, եզրերը մանր ատամնաձն Նույնը, այց ձնը օվալաձն, եզրերը անհարթ ատամնաձն, մասնա աժիններով Տերնը առանց թավի, կանաչ գունավորմամ , այց ձնը` կլոր, եզրերը պառկած ներս մտած, թույլ ատմնաձն, երկար կոթուններով Տերնը ինչպես սպիտակագլուխ

Շղգամ

-

Գոնգեղ

-

Բողկ տարեկան

-

Ամսա ողկ

-

սպիտակագլուխ կաղամ ինը, այց գունավորումը` կարմրականաչավուն Շաքիլները թավոտ, գունավորումը կանաչ, մոմային փառով: Ձնը` լայն (լայնությունը երկու անգամ ավելի արձրությունից), մակերեսը ակոսավոր: Նույնը միայն գունավորումը դեղնականաչավուն, ձնը` լայնսրտաձն, մակերեսը ակոսավոր: Նույնը, միայն ուժեղ թավոտ, գունավորումը` կանաչ, ձնը` եռանկյունանաի, առանց մոմային փառի: Նույնը միայն միջին թավոտության, սրտաձն, մակերեսը ակոսավոր:

կաղամ ինը, այց գունավորումը կարմրա-կանաչ

Տերնը թավոտ: Թավը թույլ: Ձնը` կլորավուն, եզրերը ութ ատամնաձն, գունավորումը`գորշկանաչավուն:

Նույնը, միայն թավոտությունը թույլ, օվալաձն, եզրերը ատամնավոր, գունավորումը դեղնա-կանաչավուն Նույնը, միայն ուժեղ թավոտ, ձնը` երկարավուն, եզրերը ատամնաակոսավոր, թուկլ կտրտված: Նույնը, միայն միջին թավոտությամ , եզրերը ատամնաձն, աժեղ կտրտված:

Աղյուսակ 4 Բանջար ոստանային ույսերի սերմերին ներկայացվող ցանքային պահանջները Ցանքային Կատեգորիան Դասը նշանակությունը Սուպերէլիտա ն էլիտա, 1-ին 1-ին

որը օգտագործվում է սերմնա ուծական տնտեսություններում ազմացման համար Առաջին վերարտադրության սերմեր, սերմնա ուծական ն այլ տնտեսություններում օգտագործվում է ազմացման համար Առաջին ն երկրորդ վերարտադրության սերմեր, որոնք օգտագործվում են արտադրական ցանքերում

2-րդ

1-ին

3-րդ

2-րդ

Հաշվարկների համար անհրաժեշտ տվյալներ

Աղյուսակ 5 Ցանքի ն սածիլների ստացման ժամկետները

Հարթավայր Նախալեռնային գոտի Լեռնային գոտի

10-25. 10-30. 01-10.

20.0410.05 1025.05 0515.06

0110.03 0110.04 -

25.0420.05 0115.06 -

դաշտո ւմ սածիլելու ժամկետը

Բաց սածիլանոց ցանքի ժամկետը

դաշտո ւմ սածիլելու ժամկետը

Արնային ջերմոց ցանքի ժամկետը

դաշտո ւմ սածիլելու ժամկետը

Գոտիները

ցանքի ժամկետը

Տաքացվող ջերմոց

2025.04 -

0115.06 -

-

-

Աղյուսակ 6 Մեկ շրջանակի տակ ցանվելիք սերմի քանակը (գ.) ն ստացվող սածիլների քանակը

Մշակա ույսը

Մեկ շրջանակի տակ ցանվելիք սերմը, գ.

Կաղամ Պոմիդոր Տաքդեղ Բադրիջան

3-5 8-10 10-12 12-15

Սածիլների աճեցման (սնման) մակերեսը, սմ

Մեկ շրջանակի տակից ստացվող սածիլների քանակը, հատ 300-350 400-450 400-450

3-րդ կատեգորիա

2-րդ կատեգորիա

3-րդ կատեգորիա

Ձմերուկ Սեխ Դդում Դդմիկ Վարունգ Պատիսոն Պոմիդոր Տաքդեղ Բադրիջան Ֆիզալիս Գազար

2-րդ կատեգորիա

Մշակա ույս ը

1-ին կատեգորիա

Աղյուսակ 7 Բանջար ոստանային ույսերի սերմերի սորտային որակը Թույլատրվում է Սերմերի սորտային խառնուրդներ ոչ ավելի մաքրության %-ը ոչ պակաս %

-

Սեղանի ճակնդեղ Ստեպղին Տարեկան ողկ Ամսա ողկ Շաղգամ Գոնգեղ Լո ի Ոլոռ Բակլա

-

-

-

99,8 99,5 99,5

98,8

Բամիա

-

Կաղամ

-

Ծնե եկ

-

Կանգկառ

-

Խավրծիլ Տերնային մանանեխ Ֆենխել Մանգոլդ Ցիկորի

-

-

-

Հազար

-

Սպանախ

-

Թրթնջուկ

-

էնդիվի Թարխուն

-

Սխտոր

-

Սոխ Մաղադանո ս Համեմ Ռեհան Կոտեմ Սամիթ

-

-

-

Կորթին

-

Նեխուր

-

Աղյուսակ 9.

Դասը Մշակա ույսը

Ծլունակութ յունը, ոչ պակաս %

Բանջարային մշակա ույսերի սերմերի ցանքային որակի ցուցանիշները Հիմնական սերմի մաքրության %

Այլ ույսերի սերմերի պարունակությունը, ոչ ավելի հատ /1կգ-ում

ամ ողջը Ձմերուկ Սեխ Դդում Դդմիկ Վարունգ Պատիսոն Պոմիդոր Տաքդեղ Բադրիջան Գազար Սեղանի ճակնդեղ Տարեկան ողկ Ամսա ողկ Լո ի Ոլոռ Շաքարային եգիպտացորեն

1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ

1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ

այդ թվում մոլախոտերի սերմեր

Բամիա Կաղամ Ծաղկակաղամ Ծնե եկ Հազար Սպանախ Սխտոր Սոխ Սամիթ Կորթին Նեխուր Մաղադանոս Համեմ Ռեհան Կոտեմ

1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ

1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ

Պաշտպանված գրունտում կիրառվող սորտեր ն հի րիդներ Պոմիդոր Վարունգ

1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ

Աղյուսակ 10.

Մշակա ույսը

1000 սերմի կշիռը, գ.

Պահպանման ժամանակը, տարի

Չոր սերմերով ցանքի դեպքում ծլման ժամանակը, օր

Ծլման նվազագույն ջերմաստիճանը,tՕՇ

Սերմերի պահպանության ն ծլման ժամկետը

Ձմերուկ Սեխ Դդում Դդմիկ Վարունգ Պոմիդոր Տաքդեղ Բադրիջան Գազար Սեղանի ճակնդեղ Ստեպղին Տարեկան ողկ Ամսա ողկ Շաղգամ Գոնգեղ Լո ի Ոլոռ

60-140 30-55 140-350 140-200 16-35 2,8-5 4,5-8 3,5-5 1-2,8

6-8 6-8 6-8 6-8 6-8 4-5 3-5 3-4

6-15 5-10 4-8 4-8 4-8 4-8 8-16 8-14 9-15

15-17 15-17 10-12 10-12 13-15 10-11 8-13 13-14 4-5

10-22

4-5

8-16

5-6

3-4

1-2

10-16

2-3

8-12,5

4-5

3-7

1-2

7-13,8 2,8-4,5 1-4 300-700 150-400

4-5 4-5 4-5 5-6 5-6

3-7 2-7 3-6 4-10 3-7

1-2 2-3 2-3 10-12 1-2

Բակլա

1000-2500

5-6

3-8

3-4

Կաղամ

3,1-5

4-5

3-6

2-3

Ծնե եկ

18-35

4-5

12-24

8-12

Խավրծիլ

7-11

2-3

6-10

2-3

Ցիկորի

1,1-1,7

3-4

6-12

3-4

Հազար

0,8-1,3

3-4

4-10

2-3

Սպանախ

8-11

3-4

4-7

2-3

Թրթնջուկ

0,6-1,2

2-3

8-12

1-2

Սոխ

2,8-5

8-18

2-3

Մաղադանոս

1,0-1,8

2-3

12-20

3-4

Սամիթ

1,2-2,5

2-3

8-15

2-3

Նեխուր

0,4-0,8

1-2

12-22

3-4

Շաքարային եգիպտացորեն

120-350

5-7

4-10

7-10

Աղյուսակ 11

Մարտ

Ապրիլ

Օգոստոս

Սեպտեմ եր

Հոկտեմ եր

Նոյեմ եր

Դեկտեմ եր

Արարատյան դաշտավայր

Փետրվար

Տարածքը

Հունվար

Արնի գումարային օպտիկական ճառագայթումը (կՋուլ/սմ հորիզոնական մակերեսի վրա) Ամիսները

19,7

28,6

43,7

58,0

78,1

60,9

46,2

24,4

16,0

Արարատյան դաշտավայր

Տարվա ջեռուցման օրերի քանակը, օր

Հաշվարկային արտաքին ջերմաստիճանը, tՕՇ

Սեյսմիկ ուժը, ալերով

Երկրի մակերնույթից 10մ արձրության վրա քամու հարվածային ուժը (կգ ուժ/մ2)

Տարածքը

Ձյան ծածկոցի կշիռը երկրի հորիզոնական մակերեսի վրա (կգ ուժ/մ2)

Աղյուսակ 12 Արարատյան դաշտում պաշտպանված գրունտի կառույցների համար կլիմայական ն շահագործման պարամետրերը

Առավելագույն ջերմաստիճանը կույտում

տնողությունը, օր

Ջերմոցում այրման

միջին ջերմաստիճան ը, tՕՇ

կույտերի դասավորումից հետո, օր

ՄԻջին խոնավությունը, %

Աղյուսակ 13 Կենսավառելիքի մի քանի տեսակների նութագրերը

7-8

մինչն

50-60

5-7

30-35

120180

Գոմաղ ` - ձիու - տավարի - ոչխարի - խոզի

8-9 6-7 7-8 6-7

65-75 75-80 65-67 73-77

60-72 40-52 55-60 20-30

7-9 18-20 9-10 20-30

33-38 12-20 30-35 14-16

70-90 75-100 90-120 60-70

Փայտի թեփ

5-6

30-40

30-40

20-25

15-20

40-60

Բուսական մնացորդներ

5-7

60-75

40-50

15-20

20-25

100120

Կենսավառելիքը

Տնային մնացորդներից կոմպոստ

քՒ

tՕՇ

Ձիու գոմաղ , կոմպոստ ն դրանց խառնուրդներ

մ3

ձիու աղ

0,3 0,4 0,5

0,3 0,4 0,5

0,12 0,16 0,20

0,21 0,28 0,35

0,3 0,4 0,5

0,5 0,6 0,7

1,2 1,4

0,50 0,60 0,70

0,70 0,84 0,98

0,8 1,2

0,4 0,5

0,8

Օ,4 0,50

0,56 0,70

0,6 0,8

Տավարի, խոզի գոմաղ ն դրանց խառնուրդներ

մ3

կավարի աղ , կամ խառնուրդ

տոննա խոզի աղ , կամ խառնուրդ

կոմպոստ

տոննա

Տավարի գոմաղ ին ավելացված տար եր խառնուրդներ

Փոսի խորությունը, կամ շերտի հաստությունը, մ

Տաք սածիլանոցներ

Գրունտա Գարնանային յին գրունտային ջերմոցներ ջերմատներ

Կառույցի տեսակը

Աղյուսակ 14 Կենսավառելիքի պահանջի հաշվարկ գարնանային գրունտային ջերմատներում (1 մ2 հաշվարկով) ն ջերմոցներում, սածիլանոցներում (1 շրջանակի հաշվով)

մ3

տ

0,21 0,28 0,35

0,15 0,20 0,25

0,3 0,4 0,5

0,12 0,16 0,20

0,56 0,70 0,84

0,48 0,60 0,72

0,9 1,1 1,3

0,45 0,55 0,65

0,42 0,56

0,36 0,48

0,7 0,8

0,35 0,40

Ծանոթություն թվերում նկատի առնված չէ շուրջ 10% կորուստները

Աղյուսակ 15 Հաշվարկային պարամետրեր կենսավառելիքի տեսակների վերա երյալ Կենսավառելիքի տեսակը 1մ3 թարմ չսեղմված ( աղադրությունը) զանգվածը կշռում է տոննա Գոմաղ ծղոտի հավելումով ձիու Օ,35-0,45 ոչխարի 0,40-0,50 տավարի 0,40-0,50 խոզի 0,55-0,70 Տորֆ - ներքին 0,20-0,35 - խորքային 0,35-0,45 Կոմպոստներ - փայտի թեփից 0,15-0,20 - ուսական մնացորդներից 0,20-0,30 Ծանոթություն Սեղմված 1մ3 զանգվածի կշիռը ունենալու համար նշված թվերը ավելացնել 20-25%-ով

Աղյուսակ 16 Պոմիդորի ն վարունգի ջերմատնային մշակության արտաարմա տային սնուցումների օրինակելի չափաքանակները (գ/10լ ջրին) Պարարտանյութը Պոմիդոր Վարունգ Ամոնիումային սելիտրա 16-17 5-7 Միզանյութ 10-20 Կալիումի սուլֆատ 16-17 7-8 Սուպերֆոսֆատ 9-10 10-12

կվարցային ավազ

հին ջերմատնային հողազանգ ված

տորֆ ստորին ծագման

դաշտային հողազանգ ված թեթն կամ միջին մեխանիկա կան կազմով

հասունացված գոմաղ

թեթն կամ միջին մեխանիկական կազմով ուսահող

Հողախառնուրդի տար երակը

Աղյուսակ 17 Պաշտպանված գրունտի կառույցներում օգտագործվող հողախառնուրդների կազմությունը Բաղադրամասերը % -ային հարա երակցությամ

Վարունգի ն այլ դդմազգիների աճեցման համար

65-75 -

35-25 -

-

-

Պոմիդորի ն այլ մորմազգիների աճեցման համար Տերնա անջարների ն կանաչեղենների աճեցման համար

-

-

1,60 0,61 1,65 0,25 0,19

Կապիլյար արձրություն ը (սմ)

Ջրապահուն ակության հատկություն ը (ծավալի %)

0,25-2 1-3 5-25 1-3 1-3

Ջրատարողու թյունը (ծավալի %)

Մասնիկների չափը (մմ)

Ավազ Կերամզիտ Շե են Պեռլիտ Վերմիկուլիտ

Խտությունը (տ/մ3)

Միջավայրը

Աղյուսակ 18 Հիդրոպոնիկ մշակության համար օգտագործվող սու ստրատի (միջավայրի) ջրա-ֆիզիկական նութագիրը

16,0 4,5 2,0 4,8 5,2

Կալիումական սելիտրա Սուպերֆոսֆատ Ծծմ աթթվայիմանգան Ամոնիումական սելիտրա Երկաթի քլորիդ Բորաթթու Ծծմ աթթվային մագնեզիում Ծծմ աթթվային ցինկ Ծծմ աթթվային պղինձ

Ա

Ք K

38,5

0,3 1,3

ՇՅ

1,2

2,9

ից -

-

0,2 -

1,9

-

-

-

0,2

-

-

-

0,2

-

-

-

Պարարտանյութի քանակը 1000լ ջրի հաշվով

հարա եր ակցությու նը

պարունակ ությունը, մլգ/լ

Բաղադրամասը (պարարտանյութը)

սննդարար տարրը

Աղյուսակ 19 Հիդրոպոնիկ մշակության սննդարար լուծույթի աղադրության տար երակ Սննդարար նյութերը

Աղյուսակ 20 Ձմեռային ջերմատներում վարունգի մշակության համար անհրաժեշտ ջերմային ն խոնավության ռեժիմները Ցուցանիշը Պարզ օրեր Ամպամած օրեր Գիշերը Սածիլների աճեցում Ջերմաստիճան tՕՇ - օդում - գրունտում Խոնավությունը % - օդում - գրունտում 70-88 70-80 70-80 Սածիլումից մինչն պտղատվություն Ջերմաստիճան tՕՇ - օդում 22-24 20-22 17-18 - գրունտում 20-22 20-22 20-22 Խոնավությունը % - օդում 75-80 75-80 75-80 - գրունտում 85-90 80-85 80-85 Պտղատվության շրջան Ջերմաստիճան tՕՇ - օդում 24-26 21-23 18-20 - գրունտում 22-24 22-24 22-24 Խոնավությունը % - օդում 80-85 80-85 80-85 - գրունտում 85-90 80-90 80-90 Աղյուսակ 21 Ձմեռային ջերմատներում պոմիդորի մշակության համար անհրաժեշտ ջերմային ն խոնավության ռեժիմները Ցուցանիշը Ամպամած Պարզ օրեր Գիշերը օրեր Սածիլների աճեցում Ջերմաստիճան tՕՇ - օդում 18-22 14-19 8-16 - գրունտում 18-20 Խոնավությունը % - օդում 65-70 - գրունտում 70-75 70-75 70-75 Սածիլումից մինչն պտղատվություն Ջերմաստիճան tՕՇ - օդում 22-24 18-20 15-16 - գրունտում 20-22 20-22 20-22 Խոնավությունը % - օդում - գրունտում 70-75 70-75 70-75

Պտղատվության շրջան Ջերմաստիճան tՕՇ - օդում 24-26 - գրունտում 22-25 Խոնավությունը % - օդում - գրունտում 80-90

20-22 22-24

16-18 22-24

80-90

80-90

Աղյուսակ 22 Շամպինիոն սնկի մշակության համար անհրաժեշտ նյութերի պահանջը 1000մ2 հաշվով, 4,3 (պտույտի) մշակությանընթացքում 1 տարվա 1մ2-ի հաշվով 1 Նյութերը մշակության համար համար, կգ տարվա շա աթական կտրվածքով Կոմպոստի պատրաստում 35-45 Ցորենի ծղոտ 80-90 Ձիու գոմաղ Հավի ծերտ ( րոյլերային) 35-45 2-2,5 Գիպս Կար ամիդ 0,3-0,4 (միզանյութ) Կալիումի 0,3-0,4 սուլֆատ Ծածկանյութի նախապատրաստում Տորֆ (ստորին) 20-23 Կիր մանրացված (դոլոմիտ) 2-5 Ցանքանյութ (միցելի) Աճեցված ցորենի 0,35-0,40 վրա կամ 0,5-0,6 լ Աճեցված գոմաղ ում

0,4-0,5

3,0-3,5 6,0-7,0

160-200 300-350

3,0-3,5 180-200

160-200 10-13

30-40 30-40

0,15 0,15

20-22

85-90

2-5

10-20

0,35-0,40 կամ 500-600 լ 0,4-0,5

1,6-1,7 կամ 2,2-2,6 հազր լ 1,7-2,2

Աղյուսակ 24 Բանջարեղենի պահպանության համար անհրաժեշտ ջերմության ն խոնավության լավագույն ռեժիմները Օդի Ջերմաստիճանը,tՕՇ հարա երական Մշակա ույսը անջարեղենի պահեստարանում խոնավությունը, շերտում % Կանաչ 0-1 0-1 99-100 անջարեղեն (40-60 մկմ հաստության հերմետիկ փակված պոլիէթիլենային տոպրակներում գտնվող մաղադանոս, նեխուր, կանաչ սոխ, րոկոլի, ծաղկակաղամ ) Հազար 0-1 0-1 95-98 Դդմիկ 1-2 1-2 70-75 Կաղամ սպիտակագլուխ - ուտելու -0,2- -0,8 -0,3-1 90-95 (սննդային) - սերմնակալներ 0-1 0-1 90-95 Արմատապտուղներ 0-1 0-1 95-98 (սննդային ն սերմնակալներ) Գլուխ սոխ -1- -2 -1- -3 80-90 Սխտոր -1- -2 -1- -3 80-90 Ձմերուկ 2-4 2-4 80-85 Սեխ - եվրոպական 5-6 5-6 80-85 սորտեր - տեղական ն 2-7 2-7 73-77 միջինասիական սորտեր Դդում 8-10 8-10 80-85 Պոմիդորի պտուղներ - հասուն 2-3 1-2 80-90 - դեղնավուն 10-12 8-10 80-90

- կանաչ Տաքդեղի պտուղներ - կարմիր - կանաչ

20-25

20-25

80-85

0-2 10-12

0-2 10-12

90-95 90-95

Աղյուսակ 25 Արարատյան դաշտի քաղաքամերձ տնտեսություններում հինգդաշտյա ցանքաշրջանառության համակարգ Ցանքի կամ Բերքահավաքի Դաշտի համարը սածիլման վերջը ժամկետը 1-ին դաշտ Պարարտացում` օրգանական 40-60տ հանքային Ա (120), Ք2Օ5 (90), K2Օ (60) կգ 1.Նախորդ աշնանից ցանված Ն Կանաչ սոխ Ն Սպանախ Ն Կանաչեղեն 2.Գարնանացան ՆII IՆ Վաղահաս կաղամ ՆII IՆ Ծաղկակաղամ III Գլուխ սոխ III Կանաչեղեն 3.Կրկնացան` աշնան կանաչեղենից հետո 2I ՆI Ուշահաս կաղամ 4.Կրկնացան` վաղահաս կաղամ ից հետո ՆII Վարունգ ՆII Լո ի ՆII Դդմիկ ՆII Բողկ Թմ երի վրա` գազար ն ճակնդեղ 2-րդ դաշտ Պարարտացում` հանքային Ա (100), Ք2Օ5 (150), K2Օ (40) կգ 1.Պոմիդոր (ջերմոցային սածիլներով) IՆ 3-րդ դաշտ Պարարտացում` հանքային Ա (100), Ք2Օ5 (120), K2Օ (60) կգ 1.Գարնանացան Վարունգ

Ն

ՆII

Դդմիկ Կանաչ լո ի Սեխ Ձմերուկ 2.Կրկնացան` դաշտը հուլիսին ազատող մշակա ույսից հետո Վարունգ Կանաչ լո ի Բողկ Դդմիկ 3.Ձմեռնամուտացան ոստանից հետո Ոլոռ 4-րդ դաշտ Պարարտացում` օրգանական 30-40տ հանքային Ա (110), Ք2Օ5 (120), K2Օ (60) կգ Ոլոռ Տաքդեղ Բադրիջան Բամիա Բոլոր թմ երի վրա գազար ն ճակնդեղ

5-րդ դաշտ Պարարտացում` հանքային Ա (100), Ք2Օ5 (120), K2Օ (60) կգ 1.Վաղահաս կարտոֆիլ Պոմիդոր 2.Վաղահաս կարտոֆիլից հետո` աշնանացան Կանաչ սոխ Սպանախ Կանաչեղեն

IՆ Ն Ն Ն

ՆII ՆII I2

ՆII ՆII ՆII ՆII

-

2I

Ն Ն Ն

Ն

III Ն

ՆIII

ՆIII ՆIII ՆIII

-

Տար երակ 1  Պոմիդոր (փոխանցվող մշակա ույս)  Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում  Վարունգ (փոխանցվող մշակա ույս) Տար երակ 2  Վարունգ (փոխանցվող մշակա ույս)  Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում  Պոմիդոր (փոխանցվող մշակա ույս) Տար երակ 3  Պոմիդոր (փոխանցվող մշակա ույս)  Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում  Վարունգ  Ջերմատների ախտահանում

15-20/7

15-20/8

Մոտավոր երքը, կգ/մ2

երքահավա քի վերջը

սածիլների տեղափոխմ ան

Կուլտուրշրջանառութ յուն

ցանքի

Աղյուսակ 26 Կուլտուրշրջանառության օրինակելի տար երակներ Ժամկետները

20-25/7

12-14

20/7-15/8

10-25/9

1-5/10

1-25/6

8-20

10-15/9

1-5/10

1-25/6

18-20

10/7-10/8

15-20/7

10-15/8

20-30/7

12-14

15-20/7

10-15/8

20-25/7

12-14

1-5/1

6-8

20/7-10/8

15-20/7

15-20/8 5-20/1

 Տար  

  

Տար  

 Տար  

 Տար  

ն նախապատր աստում Վարունգ երակ 4 Վարունգ Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում Վարունգ Պոմիդոր (փոխանցվող մշակա ույս) Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում երակ 5 Վարունգ Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում Պոմիդոր երակ 6 Պոմիդոր Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում Վարունգ երակ 7 Պոմիդոր (փոխանցվող մշակա ույս) Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում

15-20/12

15-20/1

20-30/6

14-16

25-30/7

15-20/8 5-20/1

1-10/1

6-8

20-25/12 25-30/8

15-20/1 10-15/8

20-30/6 20-25/7

14-16 12-14

20/7-15/8

1-10/1

25-30/1 15/7-10/8

10-15/7

15-18

5-10/7

1-10/8

10-15/1

4-6

10-15/12

10-15/1 20/7-10/8

20-30/7

8-10

20-25/7

10-15/8

1-10/1

6-8

15-20/7

15-20/8

20-30/7

14-16

1/8-15/8

 

Վարունգ Տաքդեղ (պղպեղ) Տար երակ 8  Տաքդեղ (պղպեղ)  Վարունգ  Ջերմատների ախտահանում ն նախապատր աստում  Պոմիդոր (փոխանցվող մշակա ույս)

15-20/7 15-20/12

15-20/8 15-20/1

5-10/1 20-30/7

5-7 4-6

15-20/7

15-20/8

5-10/1

2-3

15-20/12

15-20/1 30/6-20/8

20-30/6

15-18

15-20/7

15-20/8

20-25/7

12-14

Աղյուսակ 27 Ջերմոցային շրջանակաշրջանառության օրինակներ Սխեմա 1 Տաքացվող ջերմոցներում 1.Վաղահաս կաղամ ի 10/2-10/4 սածիլների աճեցում Արնային ջերմոցներում 1.Պոմիդորի, տաքդեղի ն 1/3-10/5 ադրիջանի սածիլների աճեցումը աց դաշտի համար 2.Վարունգի թաղարային սածիլների աճեցումը վաղահաս կաղամ ի սածիլներից ազատվող ջերմոցներում տնկելու համար Տաքացվող ջերմոցներում 1.Վարունգի մշակումը կաղամ ի սածիլները դաշտ թաղարային սածիլներով փոխադրելուց հետո 10/4-1/7 Արնային ջերմոցներում 1.Պոմիդորի, տաքդեղի ն 10/5-1/9 ադրիջանի մշակում սածիլները տեղում թողնելով Տաքացվող ջերմոցներում 1.Կանաչ լո ի վարունգից հետո 1/7-1/9 Բոլոր ջերմոցներում 2.Դդմիկ 1/9-1/2 Բոլոր ջերմոցներում 1.Կոտեմ 1/9-1/2 2.Համեմ 3. Մաղադանոս

Տաքացվող ջերմոցներում 10/2-10/4

Արնային ջերմոցներում 1/3-10/5

Տաքացվող ջերմոցներում կաղամ ի սածիլները դաշտ փոխադրելուց հետո 10/4-1/7 Արնային ջերմոցներում պոմիդորի, կաղամ ի սածիլները դաշտ փոխադրելուց հետո Տաքացվող ջերմոցներում վարունգից հետո 1/7-1/9 Բոլոր ջերմոցներում 1/9-1/2

4.Կանաչ սոխ 5.Սամիթ 6.Հազար 7.Սպանախ Սխեմա 2 1.Վաղահաս կաղամ ի սածիլներ 2.Պոմիդորի, տաքդեղի ն ադրիջանի ցանք արնային ջերմոցներում պիկիրովկա անելու համար 1.Պոմիդորի, տաքդեղի ն ադրիջանի սերմնա ույսերի պիկիրովկա 2.Վարունգի թաղարային սածիլների աճեցում վաղահաս կաղամ ի սածիլներից ազատված ջերմոցներում տնկելու համար 1.Վարունգի մշակում թաղարային սածիլներով 2.Վարունգի թաղարային սածիլների աճեցում արնային ջերմոցներում տնկելու համար 1.Վարունգի մշակում թաղարային սածիլներով 2.Ռեհանի աճեցում 3.Կորթինի աճեցում 1.Կանաչ լո ի 2.Դդմիկ 1.Կոտեմ 2.Համեմ 3. Մաղադանոս 4.Կանաչ սոխ 5.Սամիթ 6.Հազար 7.Սպանախ

Օգտագործված գրականություն 1.В. А. Аոдреев, В. М. Марков Практикум по овощеводству, Москва – Колос, 1981. с. 207 2. Ñïðàâî÷íèê по овощеводству сост. В. А. Брызгалов, Л. – Колос, 1982. с. 511 3. Մելիքյան Ա.Շ. Բանջարա ուծություն Երնան-Դար, 2005, 504 էջ

Անդրեաս Շմավոնի Մելիքյան

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

(լա որատոր-գործնական պարապմունքների ձեռնարկ)

Меликян Андреас Шмавонович

ОВОЩЕВОДСТВО

(пособие лабораторно-практических занятий)

Ստորագրված է տպագրության 04.03.2010թ.. Թղթի չափսը 60284 1/16 , 11 տպ. մամուլ, 8,8 հրատ. մամուլ Պատվեր 49: Տպաքանակ 250: ՀՊԱՀ տպարան, Տերյան 74