Բարև ծառ

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ՍԱԹ ԵՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ

ԲԱՐԵ°Վ, ԾԱՌ

(Պատմվածքներ) ԵՐԵՎԱՆ-2006

.

ԲԱՐԵ°Վ, ԲԵՄ

Դու սպիտակ թուղթ եսª մաքուր« անբիծ£ Քո սպիտակությանը չի խանգարում անգամ աղմուկը« որ խմբվում է պատուհանիդ գոգին ու ներս է խցկվում առանց թույլտվության: Մաքրությունն առերևույթ հանդարտություն է: Հատակին պարում է արևաշողքը« ամեն անգամ նրան նայելիս սիրտս ճմլվում է սպասումից£ Փոշեհատիկները պարում են արևացոլքումª հերթով« մեկը մյուսին տեղ զիջելով£ Դատարկվում եմ« և ինձ ոչինչ չի մնում« բացի սպիտակ թղթի զգացումից£ Այսօր ես քեզ բարևեցի« դու տխուր էիր« քո պաստառները շարժվում էին լողացող ստվերների նման£ Քո շնչառությունը շատ դանդաղ էր« այնքան« որ դժվարությամբ էի ընկալում նրա ռիթմը£ Մի քանի ժամ մնացել էիր մենակ£ Ուրեմն դո±ւ էլ ես ունենում այն դառը զգացողությունը« որ կոչվում է մենություն£ Մենք նման ենք մեր այդ զգացողությամբ©©© Եվ ես քեզ նվիրեցի իմ ամբողջ ջերմությունըª և դու ընդունեցիր£ Քայլերս սահեցին քո մարմնով« ընդունեցիր և տվեցիր փոխարենըª քոնը£ Ջերմությանդ մեջ փրփուր թախիծ կար« որ փաթաթվեց մարմնիս ու©©© արգելակեց£ Փորձեցի հասկանալ քեզ« մարմինս խեղճացավ« կծկվեց« և երևակայությունս հրեշներ ծնեց£ Տխրեցի£ Արևաշողքն այդպես էլ չվերադարձավ« որ կժպտար« ու նրանով թաթախված կքայլեի քո ամբողջ մակերեսով« և հրեշներն այլևս ուժ չէին ունենա պարելու իմ« նաև քո երևակայության մեջ£ Ես չկարողացա կռահել այն խորհրդավորությունը« որ կար այդ օրը քո երևակայության մակերեսին£ Եվ գուցե ավելի լավ էր մնայինք սպիտակ թուղթ« որի վրա կպարեր արևացոլքը... 1990 թ.

ԾԱՂԿԱԾ ՄՈԼՈՐԱԿՆԵՐ

– Այ« Ա այն մոլորակը մշուշով է պատվել£ Այդ մոլորա¯կը թոփուզի մոլորակն է£ Մի երեկո երկնակամարը լցված էր ճերմակ« տարածուն տներով ¥գուցե ոչ տուն անունով¤« բայց կաթնաթույր« ծաղկած հարկերով ու պատուհաններով£ Ծառերը դարձել էին գիսավոր աստղեր ու պտղավորվել երկնքում: Երբ իմ հայրենիքին տվեցին Հայաստան անունը` ես ծաղիկ էի« կամ թռչուն« ինչ-որ մի ձայն ինձ հուշում է« թե Թզենի մոլորակի մի առկայծող էլեկտրոն էի« որ միջուկի պայթյունից ցրվեցի ու հասա երկրին£ Երկնակամարը հարուստ էր« իսկ ձեռքերս` թույլ« որ այդ տաճարները բերեի երկիր£ Մի կապույտ աչքերով այր ինձ համոզում էր« թե երկրային Հուրիկներն ու Հրայրները` ամեն մեկը մի մոլորակ են« և դրսից նայողին թվում են ճառագայթող« ճերմակ վարդեր£ Այն փշերը« որոնք չեն թողնում« որ մոլորակներն իրար հետ շփվեն« պաշտպանվելու համար են« այլ ոչª չհասկանալու£ Ճենապակե« ճերմակ կացարանների ու ծաղկած ծառերի միջև« թևում էր հրեղեն-հրեղեն-սպիտակ ձին£ Իսկ ձիու վրա հոգիս էր« իսկ ես այստեղ էի` ներքևում« գուցե Դդում կոչվող այս մոլորակի վրա£

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Մի սխալ պահի սառը մետաղ պտտվեց` վախեցնելով անդորրը հեքիաթների« ու բարի ծերունին իր կծիկներով ճանապարհ տվեց սիրո ու հավատի խենթին` պաշտպանելով չարից£ Այն մոլորակում« որ ծառերը դեղին տերևներ ունեին« երբեմն այցելում են ճերմակ, թևավոր ձիերը£Ես չհասկացա« թե նա ինչով եկավ« այն հրե գնդո±վ« որ ներս մտավ իմ պա տուհանից« թե` ճառագայթող աստղաթիռով« որ տեղավորվեց գլխուղեղիս պատուհաններում ու սկսեց խոսել£ Հիմա դու հարցնում ես` այդ ի±նչ հնարեցիր« որո±նք են գլխուղեղի պատուհանները` աչքերս£ Երբ կոպերդ կիջեցնես ու կմտածես« որ քնած ես« աչքերիդ պատուհան-ապակիների վրա կսկսեն թրթռալ գունավոր երազները: Ահա և ամբողջը£ Պարզվում է« եթե քնելուց առաջ ուշադիր լինես ու խնդրես հեքիաթի փերուն« ապա քո երազը կնմանվի պատվերով ֆիլմի« իսկ առավոտյան արևի լույսով կավարտվի£ Այդ օրն աստղաթիռն իր ուղեծիրը գծել էր դեպի իմ հոգին£

Ինչո±ւ Արևը` արև կոչվեց« մի ուրիշ անուն չէ±ր համապատասխանում արևին£ Այն առաջին մարդը« որ Եգիպտոսի անապատներում« այրող ավազի մեջ աչքերը բացեց ու տեսավ արևը« մի±թե բերանը բացեց ու ասաց© – Ռա£ Չասացª հա« կամ հու£ Մի±թե չկար զարմանք« հիացմունք կամ վախ արտահայտող մի ուրիշ անուն« բառ, թե± արևի աստվածն ինքը հուշեց« որ մարդն իրեն Ռա անվանի£ Եթե ես փորձեմ փոխել Արև անունը« կա± արդյոք տարածության մեջ մի բառ« որն իր մեջ կկրի Արևի էությունն ու տեսքը£ Ո±րն է©©© Քո անունը խնձոր է£ Խնձորի մոլորակ« համով է, չէ±« խնձորի պես£ Քո անունը դեղձ է£ Դեղձի մոլորակ©©©

ՀԱՎԱՏ Հ ոգումս չէ, անկախ է, բայց գալիս պտտվում է շուրջս, խլում կարոտս, տանում: Անդադար թափառող կարոտս հանգիստ էր առել գրկումդ: Այս ո±վ է ծիծաղում այսպես ու խանգարում կարոտիս նիրհը, այս ո±ւմ են հա ճելի արցունքներս... Դու եկար ճիշտ ժամանակին: Անգամ չգիտեիր, որ ինձ շատ ես հարկավոր, անգամ չգիտեիր այն դատարկության մասին, որ դոփում էր ներսումս: Ասացիր` պատահական ոչինչ չի լինում, հավատացի: Միշտ էլ հավատում եմ: Հավատից ինչ-որ բան ծնվում է, և ես փորձում եմ հավատալ անգամ չեղածին: Իսկ դու կայի°ր: Եվ քո լինելիությունից ծնվեց այս փոթորիկը, որի դիմացն առնել չեմ կարողանում: Օր-օրի պարզում եմ, որ շնչում ու արտաշնչում եմ քեզ հետ հավասար... Հեքիաթ է: Թող անվերջ կրկնվի, իսկ երկնքից ընկնող խնձորներն ուշանում են: Երբեմն մութ ամպերն այնպես են խտանում, որ անդադար անձրևում են: Նետվել եմ ջուրն առանց մտածելու... Մի ամբողջ տարածություն լցված է այն թրթիռ-ալիքներով, որոնք փոխադարձված գալիս և գնում են: Նրանք գիտեն իրենց ճանապարհն ու նպատակը: Իսկ ես` չգիտեմ: 1990 թ.

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

Ես այդ օրը դուրս եկա Մնաս բարովի ձեռքից բռնած, այն Մնաս բարովի, որ իրենով ջնջել ու ոչնչացրել էր քնքշության ու սիրո մի ամբողջ ժամանակի տարածություն: Ես նրան բացատրեցի, որ ամուր բռնի իմ ձեռքից և աշխատի չկորել, քանզի ես մտքերով շատ տարված կլինեմ և կարող է պատահել ու անզգուշաբար կորցնեմ Մնաս բարովին, որ այնքան

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ջանասեր ու համառ էր: Ճանապարհին մենք քայլում էինք ձեռք-ձեռքի, այդպես շատ հարմար էր, և ես չէի կարող նրան կորցնել, երբ հանկարծ մեր դիմաց դուրս եկավ շփոթված ու անչափ հուզված Սերը, որ շատ անփույթ էր գտնվել և բաց էր թողել ձեռքս ու կորել: Նա կորել էր արդեն շա¯տ երկար ժամանակ, ճիշտ այնքան ժամանակ, որքան որ ես բռնեցի Մնաս բարովի ձեռքն ու փորձեցի այն չկորցնել: Ու հենց այն պահին, երբ հանդիպեցի կորած Սերին, երբ Մնաս բարովի հայացքը հանդիպեց Սիրո հայացքին, ես հասկացա, որ ավելի լավ կլիներ կորչեր Մնաս բարովը: Գուցե մի օր էլ նա անփույթ կգտնվի և, հուսով եմ, կկորչի չգտնվելու համառությամբ: 2003 թ.

ԱՄԱՆՈՐԻ ԵՐԱԶ

Շատ հարուստ էր: Անչափ: Այսինքն, հարուստ ասածդ ամբողջությամբ լի էր առատությամբ: Ոսկի, ոսկի, միայն ոսկի, ահա այն, որ կար շուրջը: Ամբողջ կյանքում աղքատ էր ապրել: Ինչպես բացատրեմ, մարդ էր, որ ապրում էր` էլի°, չէր աշխատում, աչքի չէր ընկնում, դպրոցում էլ` դե, ոչինչ էլի°, մի կերպ առաջ էր «բրդում» օրը, դե, այն ժամանակ բոլորովին էլ պարտադիր չէր հարուստ լինելը: Այդպես էլ ապրում էր ու վատ չէր: Հետաքրքիր է չէ± կյանքը, չես էլ մտածում, չես էլ կասկածում, մեկ էլ հանկարծ, հոպ, ամեն ինչ փոխվում է, ու չգիտես ինչպես հայտնվում ես առջևում. մի լավ խոսք կա, ասում են` «Երկուսը կռիվ տվին` երրորդի գործն աջ ընկավ», կամ թե` «Երկու խելոք կռիվ արին` հիմարն օգտվեց»: Այդպես: Կյանքը փոխվեց, գործը գլուխ եկավ, մի երկու «Սնիկերս» ծախելուց հետո հասկացավ, որ այդպես չի լինի, գործ պետք է դնի: Ծախեց-առավ, մի քանիսին խաբեց, մի քանիսին «քցեց», վերջն էլ` ըհը: Առավոտյան վեր կացավ, մոլորված քայլեց իր տարածքում, որ այնքան մեծ էր, որ մի քանի ընտանիք կարող էին ապրել, մտածեց ու վերցրեց հեռախոսը. – Լսում եմ:– Հակառակ կողմից լսվեց կանացի մի ձայն: – Դուք կարո±ղ եք ինձ խորհուրդ տալ: – Ծառայությունը պատրաստ է իր հնարավորության սահմաններում օգնել: – Ես հարուստ եմ: – Ուրախ եմ Ձեզ համար: – Ես ուրախ չեմ: Տխուր եմ: Շուրջ բոլորս աղքատ են: – Ես անչափ ուրախ եմ Ձեզ համար: – Ես ուրախ չեմ: Քայլում եմ սեփական տանս սենյակներում և հասկանում, որ ինձ մի փոքրիկ անկյունն էլ բավական էր: Իսկ ինչ-որ մեկը քնում է փողոցում` աղբարկղի հարևանությամբ: – Ես չափազանց ուրախ եմ Ձեզ համար... – Ես ուրախ չեմ: Իմ ողջ հարստությունը կուտակվել է ժողովրդի աղքատացման հաշվին: Ամե°ն օր, ամե°ն օր մի մարդ տվել է իր վերջին դրամը և իմ հաշիվն ավելացել է` այդ վերջինի հաշվին: Եվ ես հանգիստ ու գոհ քնել եմ այդ օրը: – Ես ուրախ եմ Ձեզ համար, ինձ ճիշտ հասկացեք... – Բայց ես ուրախ չեմ: Ես քնել եմ` հաշվելով ավելացած գումարներս և որոշել, թե ինչպես եմ վաղը այդ գումարով նոր օբյեկտ բացելու: – Ես ու... – Հա°, ես գիտե¯մ, դուք ուրախ եք ինձ համար, դե իհա°րկե, երբ ես տխուր եմ, դուք ուրախ կլինեք, չէ± որ այլևս չկան այն ծա ռերը, որոնք հովանի էին իմ մանկության տարիներին և ես ցավով եմ հիշում այգին, որտեղ զբոսնում ու խաղում էինք: Մինչդեռ, այժմ, այդ նույն տեղում, իմ օբյեկտն է, որն իմ դրամաքանակն է ավելացնում, իսկ օդը քաղաքում մաքուր չէ և նստարաններ էլ չկան: Ես քայլում եմ իմ տնամերձ այգում և այնքա¯ն հաճելի են ծառերն ու ծաղիկնե¯րը: – Ուրա¯խ եմ, ուրա¯խ եմ... – Այդ դո°ւք, իսկ ե±ս, ե±ս, ու րա±խ եմ, դուք ի°նձ հարցրեք, ես ուրա±խ եմ, ես հանգիստ ունե±մ, քուն ունե±մ, դուք միայն ձե°ր մասին եք մտածում և ուրա¯խ եք ու ուրախ, իսկ ի°մ մասին դուք մտածե±լ եք, չէ± որ իմ խիղ ճը չի հանգստանում, խիղճս տանջում է ու հոգիս ցավում, հասկանո±ւմ եք, թե± միայն ուրախանում եք տարբեր պատճառներով. ես ուրախանալու ոչինչ չունեմ, իմ սեփական աշխատողներն առավոտից երեկո տանջվում են ինձ համար և ես նրանց ընդամենը

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

հազար դրամ եմ վճարում և նրանք էլ ձեր նման ուրախ են ու երջանիկ, հաճոյակատար, որ աշխատանք ունեն, որ վաղն էլ` ես նրանց այդ նույնը վճարեմ: – ... Ես...,– չհասցրեց միտքն ավարտել կինը` լարի այն կողմում: – Միևնույն է, այլևս թույլ չեմ տա, որ դուք ուրախ լինեք, և ձեր խորհուրդն էլ ինձ այլևս ամենևին հարկավոր չէ: Ես էլ եմ ցանկանում երջանիկ լինել: Դուք սեփական տուն ունե±ք, դուք ռեստորան ունե±ք, դուք բենզալցակայան ունե±ք, հողատարածքներ ունե±ք, առևտրի կետեր, խաղատներ ունե±ք... Չունե°ք, չունե°ք, դրա համար էլ ուրա°խ եք, և ուրիշի մասին էլ չեք մտածում: Խորհրդատու է գլխիս, մեկը լինի իրեն խորհուրդ տա: Դե հիմա ինձ լավ լսե°ք, վա°ղը, հենց վա°ղը, որ ամանոր է, ե°ս, կներեք դուք գիտեք չէ±, թե ինչպես են դատարկ մեր Ձմեռ պապերի պարկերը, որ դուրս են գալիս դրամ մուրալու, ոչ թե նվեր բաժանելու հա¯... հա¯... հա°... մուրացի¯կ Ձմեռ պապեր, ձեռքները մեկնած, աղբարկղում հաց փնտրո¯ղ... մուրացո¯ղ... հա¯... հա¯... հա¯... – ...: – Ուրեմն, ես որոշեցի արդեն, կհագնեմ այդ Ձմեռ պապի հագուստն ու դուրս կգամ փողոց: – Դո±ւք էլ պիտի մուրաք... ե¯ս... – Դուք այլևս մի° ուրախացեք, այդ ե°ս եմ ուրախանալու, ես ամեն մի հայի, յուրաքանչյուրին պարտադիր մեկ քսակ, այո°, ո°չ, ավելի շա¯տ, ոսկի կնվիրեմ, և ես շահում չեմ կազմակերպի, ես ի°նքս կբաժանեմ բոլորի¯ն, բոլորի¯ն... – Անչափ ուրախ եմ ձեզ համար, որ վերջապես հասկացել եք` ինչ պետք է անել: Վե°րջ:...¯: – ...

ՓՆՏՐՈՒՄ Վերջապես հասկանում եմ, որ յուրաքանչյուրն էլ երազում է ունենալ այն, ինչ չունի: Ինչպես այն երեխաները, որ ծնողից պահանջում են անընդհատ նոր խաղալիք: Այդ երեխաներն էլ մեծանալով դառնում են այն մեծահասակները, որոնք փնտրում են, բայց և գտնելուն պես հասկանում են, որ այն չէր, որ թերևս իրենց ուզածը այն հեքիաթայինն է, անիրականը կամ անիրագործելին, որ չկա, որ չեն գտել ու չեն գտնի այս կյանքում: Եվ կրկին համոզվում եմ, որ ամեն ինչ ձևավորվում է մանկուց: Երբեմն սիրում եմ նայել պատուհաններին: Մեր բոլոր պատուհաններին, որ նայում են միմյանց, որ տիպային են, միատեսակ` չափսերով, ձևերով ու... ներսում ապրող կյանքերով: Եվ հարցնում եմ ինքս ինձ, թե` ինչի± համար են պատուհանները, շրջանակներ են ու ապակինե±ր, թե±... Նրանք մարդկային սրտեր են, մարդկային աչքեր, տրոփող նյարդեր են, որ ապրում են նման ու բոլորովին յուրովի, ինչ-որ այլմոլորակային կյանքով, որը մեզ թվում է, թե հասկանում ենք, բայց այնքան հեռու ենք միմյանց հասկանալու սահմաններից: Եվ այդ պատուհանները նայում են միմյանց, փնտրում են միմյանց: Արևի շողերով շողշողում են, ապրում փոխադարձ անդրադարձվող փայլի մեջ: Անձրև է գալիս, առվակ-առվակ ապակիներով հոսում է տխրությունը, որ բոլորի մոտ էլ նույնն է` տխրություն է, անսահման է, անլուծելի ու անվերջանալի, լալիս են, որ չեն գտել, որ չեն հասկացել` պատուհանների ետևում տրոփող մարդկային սրտերը: Հետո գիշեր է, մութ, անորոշ, ապակիներն իրենց շրջանակներով շրջանակված քնել են, սպասում են, և այդ սպասման մեջ լարված, ապրող հանդարտություն կա, անորոշություն, որում մերթ-մերթ փայլատակում են փողոցով անցնող մեքենաների լուսատուների լուսաշողերը... Հեռանում են: Սպասումը մնում է, կա° գիշերում: Սպասումը պատուհանից ներս է նայում իր մութ աչքերով, գունավորվում լուսնի լույսով ու ապակու բեկման մեջ երազ դառնում, խանգարում քնած մարդու թվացող հանդարտությունը, սպասումն ապրում է ու չքանում լույս առավոտի հանդիսության հետ, լույսի ջերմությունից բջիջ է դառնում, լուծվում արյանն ու հոսում առավոտից իրիկուն, սպասում ու կարոտ բաժանում մարմնի ապրող բջիջներին: Թափառող կարոտ երակներում, ելք չգտնող կարոտ, որ թափառում ու ելք է փնտրում: Դիմացի փոքրիկ պատշգամբում, առավոտից իրիկուն և կրկին` առավոտից իրիկուն` մի կին է գնում ու գալիս, այդ փոքրիկ պատշգամբում, որ թվում է քայլելու տեղ չկա ու սովորական աչքով, թվում է, թե ոչինչ չկա, և փնտրելու էլ ոչինչ չկա` նա գնում է ու գալիս, փնտրում է... Մի փոքրիկ

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

պատշգամբ է` փայտյա շրջանակներով, երկաթյա ճաղերով, և ուրիշ ոչինչ չկա: Իսկ նա փնտրում է... Մարդիկ ասում են, թե նա խելագար է... 1975 թ.

Թ Թ ՎԱԾԵՍ

Մոխրագույն հանդերձով ամպաշերտը` առագաստանավ երկնի լազուրում: Երկնքում գույնն արդեն ինքն իրենից, ինքն իրենով հոգնած կապույտ` ոչ աշուն է, ոչ էլ ամառ: Երկինքը մի հրացայտ արև ունի, որ ծիկրակում է մոխրագույն ամպաշերտից ու երկրի վրա աշուն նկարում: Եվ ինչպես ամեն աշնանն, այս աշունն էլ իր հետ բերում է թթու դնելու պահանջը, արարողություն, որ պետք է արվի: Բոլորն էլ գովում էին իր դրած թթուն` կծկծացող ու սարթ: – Է°հ, ի±նչ արած, գոնե այդ մի գործը լավ է ստացվում: Տանիքի տակ, ամբարանման մի անկյուն կար հարմարեցված, որ մի կերպ տեղավորվում էին տան ավելորդ իրերը: Հենց այդտեղ էլ, մեծ տակառի չափսերով կաթսայի մեջ, դնում էր իր ամեն տարվա հայտնի ու գոված թթուն: Ժամանակն է: Շուկան ծանրաբեռնված է մրգերով ու բանջարեղենով, որ գին ունեն` չլսված ու չտեսնված չափերի, բայց ի±նչ արած, պիտի թթուն դրվի: Եվ գնեց անհրաժեշտ բանջարեղենի քանակությունը: – Ամեն անգամ հիշեցնում եմ` քի°չ գնի, մի քանի կիլո էլ պակաս տուն բեր, ախր թևերդ մեղք են, միևնույն է, ոչինչ չի փոխվում: Շուկա մտնելուն պես մոռանում ես ամեն ինչ ու բարձվում, հա° բարձվում, իսկ վերջում` ցած դնելով, մատներիդ կարմրությունը տրորելով, գնվածը հասցնում ես տուն: Ինքն իրենից դժգոհելով, ահա այս անգամ էլ նույնը` կանաչ ու սրսուռ վարունգի և խրթխրթան կաղամբի ծանր պայուսակները հասցրեց տուն` տնքտնքալով ու դժգոհելով իր կյանքից, իր անտարբեր ամուսնուց, իր անհանգիստ բնավորությունից, բերեց, լցրեց, լվաց, ինչ որ պետք էր հերթով մաքրեց ու բոլորը այդպես ծանր-ծանր բարձրացրեց տանիքի` ամբարանման անկյուն և շարեց կաթսայի մեջ: Հերթով, շերտ-շերտ, որ գեղեցիկ լինի ու տեղը տեղին` աղն էլ, ջուրն էլ լցրեց բերնեբերան այնպես, որ ծածկի բանջարեղենի երևացող չափը, և վրան մի ուղիղ ափսե շուռ տվեց: – Չէ°, լավ չի, վարունգները չեն ծածկվում, մի ծանր իր էլ է հարկավոր: Պտտվեց, նայեց չորս բոլորը, տեսավ դարակին դրված մեծ քարը, որ մի կես մետր երկարություն և մի քսանից երեսուն սանտիմետր էլ լայնություն ուներ: – Իսկն է: Ասա°ց ու դրեց ափսեի վրա: Ափսեն ծանրացավ, ընկղմվեց ջրի մեջ, իր հետ սեղմելով ողջ զանգվածը: Կաթսայի բերանը փակեց, ուրախացավ, որ վերջացրեց իր թթվի արարողությունը և ցած իջավ: – Լա°վ է: Անցավ մեկ շաբաթ: Մի սովորություն ուներ` իր տատի ու մոր նման աղի չափը բերանի համով էր որոշում և երբեք չէր կարողանում ըստ լիտրի գցել: Դրա համար էլ պետք է երբեմն-երբեմն ստուգեր` ճի±շտ է ընթանում թթվելու պրոցեսը: Եվ գտնելով, որ ժամանակն է արդեն, յուրահատուկ լրջությամբ բարձրացավ տանիք, բացեց կաթսայի բերանը: Միանգամից չքվեց ողջ պահի ոգևորությունը: Հոնքերը կիտեց և մտածված, հասկանալի հասցեով` սկսեց բարձրաձայն կռիվը. – Հարյուր եմ ասել` քիթդ իմ գործերին մի° խառնի, թե քո ի±նչ գործն է: Տա րիքդ առած կնիկ ես, բան ու գործդ թողած բարձրացել ես ու իմ դրած բանը վերցրել: Մենակ թե խառնվես, կարիք կա±, չկա±, իսկի ո°չ մտածում ես, ո°չ էլ հասկանում: Սկեսուր է, չէ±... Ու միաժամանակ կափարիչը դնելով կողք, վերցրեց վրայի բարակ, թաղանթանման կտորը, որ ջրի սպիտակ փառը հավաքելու համար էր գցել: Մեկ էլ մի միտք էլ անցավ. – Ի±նչ եմ անմեղ կնկա վրա չարանում, հետո ինչ, որ սկեսուր է, գուցե թե իսկի մոտ էլ չի եկել, երևի ջրի տակ սուզվել է: Մտածեց ու թևքերը քշտելով մինչև կաթսայի տակը ընկղմեց թևերն ու փնտրելով քարը` տակն ու վրա արեց վարունգներն ու մնացածը...

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Ձեռքերը մրմռում էին ու ծակծկում, չդիմացավ, հանկարծ ձեռքը տարավ բերանին. – Թո°ւ, թո¯ւ, էս ի±նչ էր, տեր աստ ված, էս ի±նչ աղի¯ է, հո ես այս քան աղ չե±մ լցրել: Այս ի±նչ... – Վա¯յ, մամա ջա¯ն, քարի տեղ` քարա¯ղ եմ դրել... և հիմի էլ ջրի... ջրում աղ եմ փնտրում... 1984 թ.

ԲԱՐԵ°Վ, ԾԱՌ

Բարև°, ծառ: Բարև°, բարի ծերուկ...

Լ. ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ

- Բարև°, ծառ: Բարև°... Ճանապարհն օղակվում է շուրջդ ու... հեռանում: Ես` նրա հետ: Ես նրա հետ ամեն օր գալիս եմ, օղակվում շուրջդ, մի քանի վայրկյան թախծում քեզ հետ և` հեռանում: – Այդպե°ս պետք է: Ես երբեք չեմ մոտեցել քեզ: Չեմ մոտեցել այնքան, որքան կցանկանայի: Մատներիս ծայրերով չեմ զգացել կեղևիդ չորությունը: – Գուցե իրականում դու դեռ այնքա±ն էլ չոր չես: – Դու լսո±ւմ ես ինձ: Իմ երազային մտորումներում ես խոսում եմ քեզ հետ: Միայն թե չոր ես, չոր` այն օրից, որ քեզ ասացի. – Բարև°: Երբեմն թվացել է, թե ծնվել ես այդպիսին: Թե ճյուղերդ գութ են աղերսում երկնքից ծլարձակման: Եվ ամեն անգամ քո գրկում հյուրընկալված է այդ թռչունը: Հանգի°ստ է, թռչելու միտք չունի: – Կյանքի և մահվան մտերմություն: Քո մասին բարձր չեմ խոսում, զգում եմ և վախենում, որ կգա մի օր և դու էլ չես լինի, շուրջը գնալով շատանում են քեզ նման անզոր, դեպ երկինք ձգված, չոր ճյուղերով ծառերը և հերթով տապալվում: – Դու երբեք չե±ս կանաչի... Վախենում եմ այդ օրից, որ կանցնեմ ու քեզ կտեսնեմ տապալված: – Ինչպես կցանկանաս ինձ անվանիր: Թո°ղ այդպես լինի, բայց դու իրավունք չունես տապալվելու: – Դու պետք է կանաչե°ս: 1990 թ.

ԲԱՐԵ°Վ, ՁԱՅՆ

Ասում են` ամեն մարդ արշալույսի հետ պետք է ասի` բարև°: – Բարև°, բարև°, մարդ: Ինչ-որ ժամանակ շուրջս լցվեց քեզանով ծա°ռ: Կրկնեցի. – Բարև,° ծառ: Բարև... ծա¯ռ... Այսօր թռչուններն ինձ կանչեցին` – Բարև°, Մարդ... Մոռացել էի առաջինը բարևեմ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Հիմա հանկարծ երկար բաժանումից հետո հանդիպեցի քեզ. – Բարև°, ձայն: 1992 թ.

ՑՈՒՐՏ ԷՐ

Ցուրտ էր: Չափազանց ցուրտ էր: Ամեն ինչ խախտվել ու շատ բաներ կորցրել էին իրենց կարևորությունը: Կարևորը` – Հաց ու ջերմություն: Կար ժամանակ, որ երբ իջնում էի բարձրություն վերցրած և գրեթե երկնքին համբուրող ծառերի շարքերի երկայնքով քառատողեր էի հյուսում` նրանց կատարների արծաթափայլի և բնության փոփոխվող համաչափության երաժշտությամբ: Ամեն ինչ փոխվեց մեկ գիշերվա ընթացքում: Համատարած կոճղեր: Սղոցված... սղոցված... Առավոտյան տանում էին մնացորդ ճյուղերը, որոնք չէին հասցրել միմյանցից գաղտնի հավաքել գիշերը: Օրերն անցնում էին: Մթան հետ սրվում էին ձայները: Դրսում հնչող ոտնաձայներն ունեին իրենց արտահայտությունը: Գիշերում արձագանքվում էր նրանց բնավորությունը: Այլևս ամեն գիշեր նույնը` սպասում, վախ: Ահա°, ահա°, լսվում են, մոտենում, չէ° նայում են, պտտվում են չորս կողմը, ո°չ, հեռանում են: Գուցե խղճում են: Ծառին: Այո°, ծառին, որ հաստ բունն ի ցույց բոլորին աճել ու հասել էր շենքի տանիքին: – Ափսո¯ս, որ չի այրվում որևէ վառարանում և չի տաքացնում մրսած ու չդիմացող որևէ մեկին: Մտածում էին: Մարդիկ` իրենց հոգսերով, իսկ ծառը կանաչում էր, բողբոջում: Գարնանը լցնում շրջապատը իր սպիտակ բամբակով, ամռանը` հովհար, հովանոց դառնում: Աշնանը` դեղնում, ձմռանն էլ ճյուղատարած, մերկ կանգնում էր մրսող հայացքների առջև ու սպասում, թե գիշերվա մի պահի, որևէ օր, ո±ր համարձակը սղոցը ձեռքին կմոտենա ու կկտրի` վառարանում կրակ ունենալու համար: Եվ այդպես, ութ երկա¯ր ու ձիգ տարիներ: Երբեմն մոռանալով, անտեսելով ցուրտը` ոտաբոբիկ մոտենում էի պատուհանին և շունչս պահած սպասում, թե ե±րբ կհեռանա ոտնաձայնը, որ մոտեցել էր ծառին, և կկարողանա±մ փրկել այն, որ այնքան թանկ էր դարձել: Նա իմ պատուհանի վարագույրն էր, որ փոխվում էր ըստ տարվա եղանակի: Գարնանը պայթող բողբոջներն իրենց հետաքրքիր, աբստրակտ դասավորությամբ, ամռանը` կանաչ... Հրաշք աշուն, և վարագույրս դառնում էր դեղին-դեղին: Ձմռանը մերկ կեղևի փայլ և ճյուղերի գեղեցիկ դասավորություն, փայլող ձյան ճերմակ շերտ և վարագույր` ձմռան պատկեր: Անձրևը լվանում էր տերևներն ու խշշում, քամին աղմկում էր, խաղում ճյուղերի հետ, երբեմն բարկացած գնում ու գալիս էր ծառն ու ճյուղերով հարվածում պատուհանիս: Ապակիները շխկշխկում էին ու առվակ-առվակ անձրևախառն տերևներ նկարում: – Բարև°°, եկա±ր, ինչո±ւ բարկացած: Ճյուղերը հեռանում էին ապրումով, խելառ վերադարձի հուզումով և նորից քամու թև առած, նորից ապակի շխկշխկացնելու միտումով, նորից բարևս լսելու և, որ նորից ուղղվեն իրենց բնին հարազատ` դեպ վեր, դեպ վեր: Այն գիշերներին, երբ բնությունը քամի էր տալիս քաղաքին, արթնանում էի ծառի ամեն շխկոցի հետ և գիտեի, որ այդ նրան դուր է գալիս... Մարդիկ երբեմն չեն մտածում, թե ինչն է առավել անհրաժեշտ իրենց համար: Բնության մեջ նրանց խանգարում էր մի բան, որ կյանքի մաս էր կազմում իր տերևախիտ զանգվածով, իր ներկայությամբ, իր օդի նկատմամբ ունեցած մաքրությամբ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Ձեռքերս տարածեցի կտրտված ծառի դիմաց: Բարձված բեռնատար: Ուշացած բողոքս պայթեց: Անպաշտպա¯ն, անպաշտպա¯ն ծառի` արդեն թաց, կտրտված կոճղ... ո¯ւշ էր: Ուշացա¯... Իսկ պատերազմը վաղո¯ւց էր ավարտվել: 1999 թ.

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ՀԱՄԲՈՒՅՐ

Մայրը տանը չէր: Աշխատում էր: Գործարանը երեք հերթափոխով էր, և մայրն ամեն շաբաթ մի հերթափոխում աշխատելով բացակայում էր և լինում էր այնպես, որ աղջկան հետևող չէր լինում: Եթե փորձեր ինքն իրեն պարտադրեր ու նստեր դաս սովորելու, ապա տառերը փախչում էին, և շպրտելով գիրքը, նորից վազում էր դուրս: Գրքի էջերի, տառերի փոխարեն միայն նրա դեմքն էր երևում ու սև, նշաձև աչքերը: Նրա աչքերի խաղողի սև հատիկի նման կլոր, թուխ ու փայլող բիբերը պճնազարդված էին կեռվող թարթիչներով: Ուռուցիկ ու տրաքող շրթունքներ և արծվաքիթ` արի հայի ընդգծված դիմագծերով դեմք: Աղջիկը կորցնում էր ինքնակառավարումն ու աղջկական ամոթխածությունը և հայտնվում տղայի տան պատուհանների տակ: Բակում, որտեղ արդեն լավ էին ճանաչում աղջկան` խաղում էր իր հասակակիցների հետ: Անընդհատ աչքը պահած պատուհանին ու դռանը, թե ե±րբ նա դուրս կգա: Տղան լավ գիտեր իր հայացքի ուժը: Դեռևս պատանի` վայելում էր պճնամոլի մականունը, իր տեսքով խելքահան էր անում աղջիկներին, հպարտ տիրակալի կեցվածք ընդունում: Մայրն աշխատանքից տուն եկավ: Արդեն մթնել էր: Բակում ոչ ոք չկար: Տանը լռություն էր: Խոնավ օդը միանգամից խփեց դեմքին: Բնակարանը ներքնահարկում էր, և արևը գրեթե ողջ օրը չէր կարողանում տանը ջերմություն տալ, բացի դա էլ, գուցե նրանից էր, որ տղամարդը, որ պիտի լցներ այդ ջերմությունը, վաղուց էր հեռացել: Նունեն չէր տեսել հայրական ձեռքի ու սիրո ամրությունը: – Ո±ւր կլինի: Անհանգիստ ձայն տվեց: Ձայնը խոնավության մեջ կծկվեց ու սրտում գնդվեց: Հիմա°ր աղջիկ: Տուն կգաս, չէ±: Բարկացավ, բայց միևնույն է` անհանգստությունն այնքան զորեղ էր, որ ետ վազեց բակ: Պտտվեց դատարկ խաղահրապարակում, ձայնեց, հետո որոշեց հարևաններին հարցնել: Ապարդյուն: Աղջիկը տուն եկավ ուշ երեկոյան: Շուրթերն այրվում էին: Տղայի շունչը դեռ շոյում էր դեմքն ու պարանոցը: Նրա թերթերունքների ծայրերը ասեղների նման սահում էին դեմքով ու խենթացնում: Կորցրեց ինքնակառավարումը: Չնայած գիտեր, որ այդպես էլ լինելու է: Ինքը սպասում էր, թե ե±րբ կմոտենա տղային: Երբ քիչ մթնեց` պահմտոցի խաղալն իր հնարքն էր: Դժվար չէր բոլորին մղել այդ խաղին: Իսկ պահվելու պահին վազեց անմիջապես նրա ետևից և, կարծես հանկարծակի, պատահաբար հպվեց ու ավելի սեղմվեց, որ չերևա: Պատանին լայն ափերով գրկեց ուսերն ու մթության մեջ գտավ շրթունքները: Էլ խաղ չկար, պահմտոցին մնացել էր պատից այն կողմ, մանկության էջերում: – Ո±ւր էիր,– բղավեց մայրը: Աղջիկը կծկվեց դռան տակ ու լռեց: Հարված էր երևակայությանը: – Քեզ հետ եմ, չե±ս ասելու, դու չես հասկանո±ւմ, որ արդեն գիշեր է, ի±նչ գործ ունես փողոցում, որ հայր չկա գլխիդ, ուրեմն ես հե±չ, հա±,– մայրը կորցրել էր համբերությունը` վախից ու չիմացած պատահարից: Ենթագիտակցությամբ ելք էր փնտրում ու աղջկա լռությունից, այտերի ալ կարմիր հուզմունքից վախեցած ավելի էր բղավում: Աղջկա լռությունն արդեն իրեն պատմել էր կատարած մեղքի մանրամասնությունը` ավելին պետք չէր: Մայրը բռնեց աղջկա թևից ու քաշեց դեպ սենյակի անկյունը: Սեղմող մատների տակ ցավից տնքում էր Նունեի սիրտը: Ապա մայրը բաց թողեց և վազեց դեպի պահարանը: Իրար ետևից բացեց ու փակեց դռները, վերջապես գտավ փնտրածը և շնչակտուր կանգնեց աղջկա դիմաց: Նունեն սարսափած նայեց: Մոր ձեռքին մկրատ էր, որ լույսի տակ փայլում էր: Սարսափահար բղավեց` – Մա¯մ, ի±նչ ես անում... Մայրը բռնեց աղջկա մազերից ու քաշ տվեց լույսին մոտիկ: – Վա¯խ, մա°մ, մա¯մ ջան, մի° արա, խնդրո¯ւմ եմ: Մայրը ոչինչ չէր տեսնում` պաշտպանվելու միակ միջոց էր գտել և իրագործում էր...

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Մա¯մ... խնդրում եմ, նա ինձ էլ չի սիրի, նա կծիծաղի ինձ վրա: Մա°մ ջան, ցավդ տանեմ, էլ չեմ անի: Ես չեմ գնա ոչ մի տեղ: Բայց ուշ էր: Վախից խենթացած ու խոռոչներից ցավով դուրս եկած աչքերը ագահ էին իրենց որոշման մեջ: Ձեռքը չէր թուլանում, ձգում էր աղջկա մազերը ու լարված պահանջում իր գործողության ավարտը: Հոգնած էր: Ամբողջ օրն աշխատել էր: Ֆիզիկական աշխատանքը ուղեղին մտածելու ուժ չէր տալիս: Միայն մի միտք, մեխանիկական շարժում` մեքենայի նման, թևերը գնում ու գալիս էին, որ հասցնի շղթայից ետ չմնալ, իսկ տուն ե±րբ է հասնելու, որ հանգստանա, որ քնի, որ հաց ունենա, որ աղջկան հագցնի, կերակրի, նորից գնա երեք հերթափոխ անընդմեջ, օր ու գիշեր, քիմիական գործարանի այդ լարված պայմաններում: Ձեռքից ցած դրեց մկրատը: Թևերը թուլացան ու կախվեցին: Հրեշավոր որոշումը կատարված էր: Հատակը ծածկված էր մազերով: Դիմացը կանգնած Նունեն այլևս Նունեն չէր` փետուրները կորցրած թռչուն: Մնում էր սափրել, որ գոնե տեսքի գա: Աղջիկը գոռալով ու լաց լինելով, ձեռքի ափերով գլուխը շոշափելով վազեց հայելու մոտ: Ճչոցը տրաքեց, ինքն իրեն չէր ճանաչում: Խորդուբորդ արված մազեր ու սարսափած աչքեր, որ մնացել էին դեմքին իրենց մերկ գեղեցկությամբ: Իր գեղեցիկ գլխից ոչինչ չէր մնացել: Ամեն ինչ կորավ, մտածեց ու հուսահատված նայեց հատակին փռված իր գեղեցկությանը, որ անտարբեր լքել էր տիրոջը: – Այդպես, այլևս չես անի այն, ինչի համար ուշացել ես: Գիշեր: Բաց աչքեր: Մղձավանջ էր: Խառնվող կրակոտ համբույրներ, մկրատի փայլատակող ղրթոց, տղայի շշնջոց, մոր վախեցած, բարկացած ճայթող գոռոց: Գիշերն իր մեջ էր առել անքուն աչքերն ու տղայի շանթող հայացքը: Մի թեք ժպիտ էր սահում շրթունքների անկյունում ու քահ-քահ ծիծաղում ցավատանջ, այլանդակված աղջկա դեմքին: Առավոտյան դպրոց գնալը պարտադիր էր: Մայրն արթնացրեց և պահանջեց: Գլուխը ծածկեց գլխաշորով, ամուր կապեց, որ չսահի, դուրս եկավ` կասի` հիվանդ է: Անհաջողությունները միմյանց ձայն էին տվել և ձեռք-ձեռքի ճանապարհ բռնել: Դասը դեռ չէր սկսվել: Զանգը նոր հնչած, վայրկյան առաջ ներս մտած ուսուցչուհին դիմեց աղջկան` ամբողջ դասարանի ներկայությամբ. – Նունե°, ոտքի°: Հրամանը շարունակում էր երեկվա սարսափը: – Ո±ւր ես եղել երեկ` դասերից հետո: Դու ի±նչ իրավունքով ես թրև եկել տղայի տան պատերի տակ: – Ես... Ես... – Մի±թե աղջիկն իրավունք ունի անհանգստացնելու տղային, այնքան, որ ծնողը դպրոց ներկայանա բողոքով: Ուսուցչուհին խոսում էր և դանդաղ մոտենում աղջկա նստարանին: Նունեն դողում էր` ծառից պոկված ու քամու բերանն ընկած տերև: – Այս ի±նչ տեսքով ես դպրոց եկել,– և դեռ աղջիկը չէր հասցրել պաշտպանվել, ուսուցչուհին քանդեց` աղջկա գլխաշորը ձգելով: Մի շառաչուն ապտակ դասարանով: Բոլորն ապշած, բերանները բաց նայում էին միանգամից մերկացած աղջկան: Դասարանի դուռը շրխկաց նրա վազքի ու հեծկլտոցի ետևից` խլացնելով ուսուցչուհու խոսքերը աղջկա հասցեին: 1984 թ.

ՕՊԵՐԱՑԻԱ « ՀՆԴԿԱՀԱՎ»

Արևն անթարթ հայացքով նայում էր բակին: Միտքն իր ուղով հոսում էր: Քաղաքի աղջիկ: Մի քանի տարի ապրեց վարձով: Զգեստապահարանն ու աման-չամանը հավաքած` տնից-տուն փոխվեց: Շունն էլ հետը: Երեխեքն էլ ավելանալով ու մեծանալով: Ուրիշի տուն, ուրիշի մունաթ ու նազ: Վերջապես խղճացին: Սեփական ամուսնու, սեփական ծնողները խղ-

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ճացին իրենց սեփական որդուն, իրեն հարս համարեցին, ամուսնուն` որդի, վաճառեցին իրենց բնակարանն ու փող տվեցին: Քիչ: Այնքան քիչ, որ քաղաքն այլևս իրենց համար չէր: – Հա°, ի±նչ անենք, հո մերն է, մենք էլ հող առանք ու կա ռուցում ենք, մինչև ե±րբ չգիտեմ, բայց մե°րն է: Կյանքը փոխվեց: – Դե°, Արև ջան, քաղաքի ասֆալտն ու բնակարանները մոռացի°ր, դու հիմա ուրիշ կյանքի պիտի հարմարվես: Հո°, հո¯... քաղաքի աղջիկն ո¯ւր, հողն ո¯ւր, կամ անասունն ո¯ւր: Իսկ կենդանին զգում է` ո±վ է իրեն սիրում, ո±վ է իր լեզուն հասկանում: Եվ գյուղի մի ծայրից մյուսը` ցեխերի մեջ չփչփացնելով, հորթի ետևից վազող գյուղացին զարմացավ մի օր տեսածից: Ու փոխվեց գյուղացիների վերաբերմունքը: Հորթի տրտինգը կանգ առավ, վիզն առաջ ձգած, թաց դնչով հոտոտելով մոտեցավ Արևին ու գլուխը գրեթե հենեց թևատակին, մոռացավ, որ խրտնել էր, որ տիրոջը չէր լսում, հոգևոր մտերմություն գտավ մի բառի մեջ, որ դուրս թռավ կնոջ բերանից ու կանգնեցրեց հևացող, խրտնած անասունին: – Հը±, Բըժո ջան, ի±նչ ա եղել, ո±ւր ես վազում, հը... Մտերմություն է, ի±նչ իմանաս: Կենդանասեր էր Արևը: Մի օր էլ իրենք խոզեր գնեցին: Սիրով սկսեց խնամել: Խոճկորը կարմիր կոճակ դունչ ու խուճուճ պոչ ուներ: Շան նման հասկանում էր: Կարճլիկ ոտքերը իրարից առաջ գցելով, հասնում էր կնոջ քայլին ու հասկացող հպարտությամբ ականջ դնում խոսքին: Հա°, հենց խոսքին, որովհետև Արևը գործով տարված զրուցում էր բարձր, իսկ լսողն ո±վ էր, իհարկե` խոճկորը: Հասկանում էր: Վարդագույն, կճատ դունչը բարձրացնում էր, հապա` – Հա°, հա°,– ասելով, կճատը ցած էր բերում ու հա փնչացնում: Բարկանում էր կինը` կյանքի, մարդկանց ու երբեմն էլ ամուսնու վրա, լսողն ո±վ էր` խոճկորը: Ու քսվում էր ոտքերին, գլուխը տմբտմբում, ասում. – Համաձա°յն եմ, համաձա°յն եմ: – Քո նմանին էլ մորթելու ենք ու ուտելու ենք, հա±: Էդ ո±նց պտի կուլ տամ ու մար սեմ քեզ: Չէ¯, չէ°, չեմ կարող: Բայց օրերն էլի անցնում էին, ու գիտեր, որ խոզը միայն դրա համար է: Այդ օրն էլ եկավ ու ապրեց, արցունքն աչքին ցավեց ու տանջվեց: Մոտ չեկավ: Անցավ: Սովորական դարձավ: Հավեր ու հնդկահավեր գնեցին: Գարնանը կանաչ խոտը հողից ծլում է միամի¯տ-միամիտ: Այնքան միամիտ, որ չի էլ կասկածում, թե Արևի նման մեկը քաղաքից գյուղ եկած, կհասկանա իր` խոտի կարևորությունն ու խնամքով սանտիմ առ սանտիմ կփխրի հողը, որ խոտը թավիշ կապի ու իր հավերը կտցեն ու կշտանան: Իսկ էն մասում, որ ցանքն էր` ուշադիր բզում էր խոտի դուրս եկող գլխիկին ու խանգարում աճը և արդեն մի քանի անգամից կանաչը մոռանում էր արևերես ելնել և դրանով թեթևանում էր քաղհանի գործը: Հետո էլ ասում են` քաղաքի աղջիկն ո¯ւր, վար ու ցանքն ո¯ւր: Տան գործն էլ պակաս շատ չէր, կտրիճները` փոքր ու չարաճճի: Միևնույն է, աչքը մեկ տանն էր, մեկ բաղին, ու հավ ու ճտին: Մտքերով այդպես քուջուջ անող հնդկահավին էր նայում, որ նկատեց, ինչպես թռչունը կտցեց սպիտակ, գետնին թափված զանգվածից մի գունդ ու կլկլացնելով` կուլ տվեց: – Վա¯յ, էս ի±նչ արեց,– ճչաց,– էս հայ վանը կարբիդ կուլ տվեց: Ա°յ Արտակ, կվառվի°, էդ անուղեղ հավը կվառվի: Աչքը տնկած, անթարթ հետևեց հնդկահավին: Քիչ-քիչ վիզը գցում էր ու մեկեն բարձրացնում: Շփոթված, զարմացած կլկլացնում: Ձեռքի գործը գցեց: Վազեց դեպի հնդկահավը. – Էդ հայվան հավը կսատկի, կմնամ ընենց: Ի±նչ անեմ Տեր աստված: Չէ°, բռնեց: Հնդկահավին բռնեց ու գրկեց: Ծանր էր: – Մոտիկ չի թողնում, կտցում է, ա°յ հավ, քո համար եմ ուզում լավ լինի,– իսկ թռչունը հարձակվում, հետո վիզը գցած վերջապես տեղի է տալիս: Աչքերը փակվում են: Վիզը չի պահում: Ինքն էլ թափահարվո¯ւմ է: Արևն աղմկոտ թռչունին տեղավորեց սեղանին: Վիզը ձգած, անհանգիստ թափահարվելով` ձգվել էր թռչունը: Շարժումները թուլանում էին:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Արտա°կ, բռնի: Որդին վազեց ու գրկեց հնդկահավին: – Մա°մ, մե¯ղք է: – Մեղքը մենք ենք, բալես, որ մնալու ենք առանց հնդկահավի: Քիչ հետո Արևը սրիչը ձեռքին, հայտնվեց «վիրահատական» սեղանի առջև: Միտքն էն էր, որ փրկեր, ի±նչ անենք, որ վախենում էր, անսովոր էր, ճար չուներ, մի հսկա թռչուն էր կորցնում: Չէ°, էն առաջ էր, որ արյուն տեսնելիս վախից կծկվում էր, հիմա ուրիշ է, հիմա ինքն է ուժեղը: Մտահղացումը կայծակնային արագությամբ իրագործվում էր: Սրիչով կտրեց հավի քուչն ու քանդեց: Կերածը մաքրեց: Հետո տեսավ արդեն այրված ու քայքայված կոկորդի պատը: Չգիտես ինչպե±ս էր մտածում: Վազեց` թել-ասեղի ետևից: – Բռնի°: Շատ համոզված ու վստահ կարեց կտրած մասն ու վերջում էլ սպիրտով ախտահանեց: – Բա°ց թող, բալես: Մերդ բժիշկ էլ դարձավ: Տեսնենք հետո ի±նչ:

ՆՎԻՐՈՒՄ Աղջի±©©© Ասում են մարդդ քեզ թողելու է« հա±©©© Էն չոր-չոփ Շողերի մեջ ի±նչ է գտել« որ ըտենց հալ ու մաշ է եղնում©©© Էդ էլ քիչ է« տուն է ուզում բերի« հա±©©© Բա ո±նց կըլի©©© – Վա¯յ©©© քոռանամ ես«– պատի տակ թախտին նստած« ծեր կնոջ շունչը կտրվեց. հարևանուհու շնչակտուր հարցերից, ամոթից կարմրեց ու ձեռքերը ինքնաբերաբար բարձրացան դեպի այտերը£ – Վա¯յ« քոռանամ ես« բա իմ էս խորոտ հարսին ի±նչ խղճով տանից դուրս կանեմ« ինչա թե մի լիրբ պըտի տուն բերեմ« տո« ես նրա ստեղծողի բալեքը« թե որ նա կնիկ էր« իրա տանը կնիկ կըլներ« իրա տանը լուս կըտար£ Մի երեխա կբերեր իրա էն ճլորած մարդին կուրախացներ£ Ու հետո դառնալով համակ քաղցրություն« շրջվեց մեծ հարսի կողմը£ – Քե մատաղ« էդ ընչի± ըտենց կռներդ բոշ կանգնեցիր« գնա« գնա մի յեգին-յեգին տները իստըկի« էդ էվիլն էլ մի ղայիմ տեղ դիր ու մըտիկ տուր« թե ես դրա գլուխն ինչ օյին դեմ բերի£ Հըլը մըտի¯կ... Մեծ հարսի արյունը երակներում մղկտաց£ Կարկամեց£ – Ի±նչ անեմ£ Գիշերն էլ ուշ տուն է գալիս... Մեծ հարսը` Արշոյի կինը, շվարած կանգնել էր հայելու առջև£ Հայելում ինքը չէր« նա էր£ Շողերը£ Աչքերը բոց էին© մարմինը բարակ« չոր ու ինչպես լսել էր նաև` չբեր£ Արշոյի կինն ակամա ձեռքերով շոշափեց իր կոնքերը« որ լցվել ու կլորացել էին ու արդեն զգացնել էին տալիս հղիությունը£ – Չէ մի« էդ չոր կողն ի±նչ է« որ մարդը կպել« ուզում է տուն բերի£ Շարան-շարան, օրերի շարան£ Պառավն իր փեշերը հավաքեց դռնեդուռ ընկավ« ամեն մեկի հետ կատարվածը բառ-բառ շարեց, օրերն իրար կապեց« մի թելի շարան շարեց£ Արշոյի կինն էլ տնքաց ու տնքաց« ցերեկը քրտնեց« գիշերն ինքն իր հետ« իր դեռ չծնված, ապրող մանկան հետ կիսվեց ու©©© ինքն էլ օրերից իր ուզածը քամեց« ու©©© սպասեց£ Մի մեծ թթենու ծառ էր աճում տան մոտ£ Պտղից ծանրացել էին ճյուղերը ու փռվել տանիքին£ Կարծես երկար ճանապարհ էին կտրել բեռով` հանգստանում էին£ Դեղին արև կար երկնքում« այդ արևը միշտ էլ կա© երբ ամառ է` շոգ ամառ« և այդ ամառն իր այդ հուր արևով քաղցրացնում էր հոգնաբեկ ծառի պտուղները£ Չնայած տապին« մերթ-մերթ քամի էր բարձրանում ու հատ-հատ ցած թափում արևածիծաղով քաղցրացած պտուղները£ Պառավը մեջքը բռնած« տնքտնքալով« դժվարությամբ կռանում էր« հատիկհատիկ մատների ծայրով վերցնում էր պտուղը« շուռ ու մուռ տալիս« փչում« մյուս ձեռքի մատներով մաքրում պտղի վրայից հողն ու փոշին« ապա ինքնագոհ ժպտում, ու պտուղը գցում բռան մեջ հավաքած փեշը£

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Ամեն փեշը լցվելուց հետո ձախ ձեռքով բռնում էր մեջքը« օգնում ճռռալով ուղղվելու տարիներից չորացած ոսկորներին, ու հավաքած պտուղները զգուշությամբ տանում էր լցնում դռան տակ դրված տակառը£ Ամեն անգամ կռանում-նայում էր« թե չի± լցվել ու նորից ետ դառնում աչքերն հառած գետնին« որ հանկարծ չլինի թե մի հատիկ ընկած լինի ու ինքը չտեսնի£ – Քե մատաղ© էս ընչի± ես աչքիցս ընկել ըսենց, թոզի մեջ թոլ ըլել« բա ես ըսկի քեզ հիլ կանե±մ, որ կորչես« գնաս£ Բա դու գիտես ո±չ« որ քեզանից դոշաբ դեմ էփի£ Էն քոռփա երեխեքս սա¯ղ ձմեռ հազում են©©© Կինը նայում էր սկեսրոջը ու մտածում« որ եթե աշխարհն էլ շուռ գա« միևնույն է« սկեսուրը թափված թութը չի թողնի ոտի հետ գնա£ – Ես երգ եմ ասում` սիրտս հովանա« իսկ դու հողի տված քաղցրությունն ես հավաքում« տնքալով կռանում-բարձրանում« դեմքդ էլ նույնն է` կնճռոտ ու զուսպ£ Փեշերդ հավաքած« տնետուն ընկած« դարդդ պատմեցիր« մղկտալով« առանց արցունքի£ Գուցե տարիների հետ այնքան ես լացել« որ արցունքներդ չեն գալիս£ Իմ աչքի անկյունը չի չորանում« գալիս է, գալիս չի հարցնում©©© Ձեռքերս ջրի մեջ են« ձեռքերս կոշտուկ-կոշտուկ բահով հող են փորում« ձեռքերս այրվում են, կրակում հաց են թխում©©© Էլի չի չորանում£ Մտքումս առնում եմ« տալիս« ինձ համոզում ու©©© Շարան-շարան« օրերի շարան£ Ու մի օր էլ« պառավը փեշերը հավաքած գնաց գյուղամեջ և« ետ եկավ©©© Շողերի հետ£ – Քյա մի էվիլը պի« քե մատաղ«– դիմեց մեծ հարսին«– տվել քյա«– դիմեց փոքր հարսին« որ վիզը ծռած` հետաքրքրությունից փայլատակող աչքերով հետևում էր տանը կատարվող անցուդարձին£ Պառավի սմքած դեմքն աշխուժացավ£ Ձեռքի ափը սովորույթով գնաց հենակ դարձավ մեջքին` ճղակոտոր ծիրանի©©© մյուս թևը կանթվեց կոնքին ու©©© սպասեց£ – Ինչի±« է,– դժգոհեց հարսնուկը£ Իրեն ամեն անգամ զրկում են նայելու հաճույքից« հիմա էլ հո տան քունջ ու պուճախը մաքրել է£ Եվ հարցը նորից ձգելով կրկնեց©– Ինչի±« է¯©.© է¯©©© – Ասեմ«– պառավը փորձեց բացատրել«– Հըմիկ քե մի պատմություն ասեմ, լավ լսի£ Մի կեսուր ա ըլում« էդ կեսուրին երկու հարս ա ըլում` մինը մենձ« մինը պուճուր£ Մի հետ էդ կեսուրը մենձ հարսին ղարգյումա թոնիրը վառելու« մըն էլ շուռ ա կյամ պուճուրին« թե տվել քյա£ Ասըմ ա խի±£ Ասըմ ա©©© քյա տըվել քո մենձ տգրակնկա քըմակիցը բռնի£ Հարսնուկը դժգոհելով« քթի տակ իրեն-իրեն բողոքելով ու հորդորելով հետևում է մեծ հարսին£ Շողերի սևսաթ աչքերը զարմացած խլշտացին ակնախոռոչներում ու կլորվեցին£ Խնամքով հանված« մատիտանախշ հոնքերը կեռվեցին« սրսռալով կախվեցին աչքերի վրա£ Ներսում անհանգիստ մի վախ ծառս եղավ ու զարկվեց քիմքին£ Ինչ-որ մեկն ասես հրում էր, ձեռքով դուրս կանչում« բայց ոտքերը գամվել էին տեղում£ Այս հողե հատակը ճահիճ էր« որ ոտքերից ուժը խլում քամելով պահում էր« չէր թողնում£ Ներսում այն ինչ-որ բանը բողոքում էր, գոռում« հետո հասկանալով« որ անուժ է` խնդրում էր, շողոքորթում« գնա°« Շողո« գնա°, դու այստեղ անելիք չունես« որ բախտդ փակ է« մեկ էլ ինքդ քեզ պատասխանում ես չէ©©© չէ©©© երևում է ձեռքերս փաթ տված եմ ծնվել£ Կիսաբաց դռնից թիկունքը` իջած արևաշեղբի ջերմությունից, տաքացել էր£ Դուռը ճռռալով բացվեց£ Արևի շողքը բրդբրդելով ներս խցկվեց դեռ քիչ բացված դռան արանքից« օթախը լցրեց արևի հոտով ու պար բռնեց փոշեհատիկների հետ£ Արևաշեղբի ճամփան փակել էին Շողերի փեշերը£ Փոշեհատիկները խռնված փեշերի խունացած զարդանախշերին` փորձում էին փայլեցնել արևափայլով և այդ մի քանի վայրկյանում արևահամ տալ նրա փեշերին£ Շողերին թվաց« թե Արշոյի երկաթե ափի ջերմությունն էր իջել իր թիկունքին£ Արևաշողքը կտրվեց£ Ներսում անհանգիստ վախը ծառս եղավ ու©©© զարկվեց քիմքին£ Սև շորերի մեջ մթնած պառավի սմքած դեմքն ուրախությունից ճառագեց, կայծակի պես շանթեց Շողերի սևածոր աչքերում£ Պառավի մեծ հարսը խլել էր Շողերի թիկունքին խտխտացող արևացոլքը« առել կարոտով իր թիկունքին ու օրորվելով մոտենում էր£ – Այս օթախի դռան արևացոլքն էլ իրենն է և©©©«– ցավով մտորեց Շողերը£

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Օրորվելով« օրորվելով մոտենում էր մեծ հարսը` Արշոյի կինը« և Շողերի սիրտը ճմլվում էր« կծկվում` այրվող խոտի դեզ©©© Այս երկու կանանց հայացքների տակ Շողերը չգիտեր որ կողմ շրջվեր« ծեր կնոջ աչքի փուշը ջարդվում էր սևածոր աչքերի անհասկանալի արտահայտությունից« և Շողերը մնում էր թիկունքով դեպի մեծ հարսը£ Արշոյի կինը մոտեցավ հայելուն£ Խեթ հայացք ձգեց տնտղելով իր իսկ արտացոլանքը` ոտքի ծայրից մինչև մազերը£ Ձեռքի ափով շոյեց լցված կուրծքն ու սահեցրեց լիքը կոնքով£ Նայի°ր« նայի°ր անխիղճ« անաստված« ախր ես երկու հոգի եմ£ Շողերը շրջվեց£ Արշոյի կինը կանգնած էր` արևի շողքի մեջ հասկ էր« որ շողքի մեջ փայլատակում էր« բարձրանում« զարկվում հայելու արծաթափայլին« խաղում ինքն իր շողքի հետ զարմացնում« արևացոլքով հարստացած հասունանում£ Մի ձեռքի ափը քնքշորեն շոյում էր ծնվելիք մանկան փափլիկ մարմինը« իսկ մյուսը ձգվել էր« խառնվել ցախավելի ծուռ ու մուռ պոչերին« քսվելով հողե հատակին£ Շանթահար Շողերի կոկորդում բառը գալիս էր ու ետ գնում ու նորից տնքում£ Ուրեմն©©© նրան առաջին մանկան ճիչ պարգևողն էլ դու ես©©© Արևացոլքի մեջ խտխտացող Արշոյի կինը ձգվեց© Շողերի կողքով գնաց դեպի պառավը£ Հարցականի պես կորացած պառավի մեջքն ուղղվեց£ Ձեռքի ափը նորից գնաց դեպի ողնաշարը, դիմահար եղավ ծռված ճյուղին£ Մյուսը խլեց հարսի ձեռքից ծռմռված ցախավելն ու©©© ոստնեց©©© Արևաշողքի մեջ հանդարտ պարող փոշեհատերը խառնվեցին« հրմշտեցին ու չիմացան ո±նց փախան դռան հևիհև բացվող ու փակվող ճեղքից£ Քամու անհոգ թևով գետին թափված պտուղները ճխլտվեցին շփոթված ոտքերի ծանրությունից« և նրանց քաղցրությունը տարալուծվեց հողում£ Սև շալով փաթաթված պառավի հայացքը ձգվեց« կուլ գնաց ճխլտվող թթի հետ, ներծծվեց հողում£ Դեն նետեց խանգարող ցախավելի կոթը, ձեռքի ափը ջղաձգված տարավ մեջքով` հենեց ջարդվող ճյուղին, մյուս ձեռքով արագ-արագ հավաքեց փեշի բերանն ու տնքտնքալով մոտեցավ փոշեթաթավ« ճխլտված պտուղներին` արդեն բոլորովին մոռացած Շողերի մեջքին իջած ցախավելի մասին£ – Քե մատաղ«– դիմելով թութ-պտուղներին«– բա ես ըսկի թող կանե±մ« որ կորչեք« գնաք©©©

« ՊԱՏԸ» – Խնդրում եմ, արի°, ես քո կարիքն ունեմ: Դժվար է: Խեղդվում եմ: Հասկացի°ր, չեմ կարողաԽ նում: Դու գալո±ւ ես, թե± ոչ, դու ինձ չե±ս խղճում, ի±նչ է, կարծում ես խաբո±ւմ, կեղծո±ւմ եմ: Կինը տափակ նստած էր հատակին: Կարծես ձուլվել էր հատակի հարթությանը, ոտքերը տարածված էին ազատ, գրկելով հեռախոսաիրանը, որն ազդրերի լարված ճնշումից հատակին տնքում էր` ցավից: Մոխրամանում ճխլտվում էր ծխախոտի մնացուկը: Օդը պայթում էր, իսկ հարբած արցունքները գլորվում էին այտերով: – Դու ինձ հարկավոր ես: Ես հարբած չեմ: Չե±ս հավատում: Հոգիս պայթում է մենությունից: Խենթանում եմ: Լսի°ր, ախր ինչքան կարող եմ խնդրել: Մի±թե մարդ չեմ: Մի±թե արժանի չեմ սիրո: Ախր ոչինչ չեմ արել, որի համար ինձ կարելի լինի ատել: Բայց դու գիտե±ս, ինչ է ատելությունը: Չկա°, չկա°, հասկանո±ւմ ես, չկա°, ատելություն չկա, կա անսահման սիրո ցանկություն: Ես ցանկանում եմ, որ դու ուշադիր լինես և քեզ ատում եմ, որ այդ սիրո պատճառով խնդրում եմ: Միանման ցանկությունների հակադարձություն: Ատո¯ւմ եմ, որովհետև սիրո¯ւմ եմ: Սիրո¯ւմ եմ ու ատում, որովհետև շատ եմ սիրում: Ատի°ր, որ սիրես: Ես չեմ խենթանում, լսո±ւմ ես, չանջատես, եթե քիչ էլ ինձ մենակ թողնես` հոգեբուժարանը կհարստանա մեկ փիլիսոփա հիվանդով: Լարի մյուս ծայրում համբերությունը սպառվեց: Դատարկվեց ու դատարկությունը սրեց հոգու տանջանքը: – Ես մարդ չե±մ, ես կին չե±մ, չե±մ... չե±մ... Ի±նչ եմ արել քեզ, բոլորիդ, ես... ես... սիրե¯լ եմ... Ձեռքը խելացնոր բարձրանում-իջնում էր և հարվածում հատակին: Ձայնը արցունք ու քրքիջ ելևէջում էր օդում, կարկամում անօգ.

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Ախր սիրո¯ւմ եմ, վա±տ է, հա±, պիտի ատեի±, հա±, որ ասում եմ սիրում եմ` ծիծաղելի եմ հա±, թույլ եմ, հա±, հա¯, հա¯, մատչելի եմ, հա±... հիմարությո¯ւն, սիրում եմ: Մայրը բացեց աղջկա սեղմած մատներն ու ձեռքից վերցրեց հեռախոսափողը, որ ճեղքված բողոք էր. աղջկա ձեռքում, երկրաշարժված զգացում: Մատներն այնքան ամուր էր սեղմել, որ գրեթե կապտել էին: – Թո°ղ, ես դեռ նրա հետ պիտի խոսեմ: Գուցե կհասկանա, հա±, գուցե կկարողանամ բացատրել... Անօգուտ փորձից հետո մայրը ձեռք քաշեց, մոտեցավ պահարանին, որ լի էր դեղերով: Բաժակն ու հաբը տվեց աղջկան: – Դրա կարիքը չկա: Դուք բոլորդ ինձ հասցրեցիք: Դուք ամեն մեկդ ձեզ համար ապրում եք, իսկ ես ինձ համար ապրելու իրավունք չունեմ, ես պետք է ձեզ համար ապրեմ: Տեսե¯ք, տեսե¯ք, ծաղրածու եմ, լավն եմ չէ±, հա¯, հա¯, նայեք, նայե¯ք լավ եմ պարում չէ±... Վեր կացավ հատակից, արագորեն ուղղեց շապիկը, որի թևքը ընկել էր ուսից` մերկացնելով կուրծքը: Կաթնաթույր պիրկ կուրծքը թաքնվեց, մարմինը ձգվեց, փայտե տիկնիկի նման ու պարեց: – Հա¯... Հա¯, հա¯, այսպես լա¯վ է, գեղեցիկ եմ, հմայիչ եմ, հմայիչ: Աչքերս գեղեցիկ են չէ±:– Մոտեցավ, մեծ-մեծ հմայիչ աչքերը հառեց մոր ապշահար, վախեցած դեմքին, որ անճար, անօգ դողում էր աղջկա հայացքում, բերանը լայն բաց` հռհռաց ու մեկեն գոռաց. – Ես գեղեցիկ եմ, դուք ինձ բոլորդ էլ սիրում եք: Գիտե±ս այսօր ինչ եղավ, նա` այդ խղճուկ տղամարդը, մոռացավ կնոջն ու շփոթված ինձ էր նայում, իսկ կինը ձգում էր թևից, որ ամուսինը ուշքի գա: Հիմա հասկացա±ր, թե որքան գեղեցիկ ու սիրելի եմ: Տո°ւր հեռախոսը: Միևնույն է, այդ պահին հնարավոր չէր նրան ետ պահել իր կատարելիք քայլից: Եվ մայրը ետ քաշվեց: Աղջիկը հավաքեց համարը: – Ո±ւր ես, ինչո±ւ չես վերցնում: Արդեն եկա±ր: Ալլո°: Հա°: Մա°մ, մամա°, բե°ր սանրը: Նա ցած դրեց վերջապես հեռախոսափողն ու վազեց հայելու մոտ: Ձեռքով ուղղեց մազերը: Անհնազանդ մազերն իրենց տիրոջը չէին ենթարկվում, երբ հասկացավ, որ անհնար է, իրեն գցեց լոգարան: Բացեց ծորակը: Գլուխը կախ գցեց, իսկ սառը, ուժեղ, հոսող ջրի շիթը հոսեց գլխին: Նա պահեց ցավից տնքացող գլուխը ջրի տակ մի քանի րոպե: Մատները շոյում էին քիչ առաջվա անհնազանդին, տրորում, տրորում: Ջրի շիթը տեր էր զգում ու ագահաբար կլանում իր սառնությամբ: Մայրը սրսփաց վախից: Սանրը սեղմվեց մատներում: Աղջիկը խլեց այն ու մորը հրելով, նորից կանգնեց հայելու առջև: – Դու հիվանդ ես,– շշնջաց մայրը: – Մա°մ, իսկ եթե չգա±: Դռան զանգը կտրեց միտքը: Շեմին կանգնած տղամարդը հոգատար ու շփոթված ժպտաց: Ներս մտավ, իր հետ ներս բերելով վզովն ընկած կնոջը, որ կորցրել էր զգաստությունն ու համբույրներով պատել տղամարդու պարանոցը: Օրը խելառ էր: Խելառ, պատրանք: Խնձորենու վարդագույն ծաղկաթերթերը պայթում էին սիրո կանչով, բուրում էին ու խելացնոր տարփանք, քնքշություն հաղորդում օդին: Օդն արդեն բվվում էր, մեղվի ու տարբեր մժեղների ձայներից, որ չէին էլ երևում, բայց ապրում էին, քանզի բնության ապրելու տենչով են լցված ու երջանիկ են: Ծառի բունը` խրթխրթուն ջերմությամբ լի, ձգված էր հողից դեպ երկինք: Աղջկա ձեռքը սահեց կեղևով, այդ խորդուբորդը մատների տակ տրոփեց ու իր մարմնի ձևը շնչավորեց: – Երանի խառնվեի ծառին: Տնքաց անկարողությունից ու լիացավ, որը մտավ ծառի կեղևի տակ ու հոսեց ծառի ավիշով: Նայեց վերև, հայացքով գրկեց ծաղկած ծառին ու հասկացավ, որ ուր որ է ինքն էլ կհասնի ամեն մի ծաղկի առէջքին ու ինքն էլ կժպտա արևին` դառնալով ծաղկած խնձորենի: – Ես հղի¯ եմ: Այնպես իրական ու խլրտուն շնչեց հղիությունը ու պտղավորված արթնացավ մենության շրջապատում: Պատրանքը ժամանակի հոգում շնչավորվել ու ապրում էր: Երջանիկ եմ: Գուցե: Բայց թվացողը չգիտի իրական ապրման հեռացումը, երբ հորինվածքը իր իրական աչքով գոյության է գալիս ու արթնացնում պատրանքին:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Դու արթնացա±ր, դու քնա±ծ էիր, քո աչքերում ներփակվել էր հեքիաթը, սերը, որ թևատարած էր, որ... հիմա` չկա: Չկա: Չգոյության մութ սառնությունը քայլում էր ուղեղում: Պահանջ ուներ չապրելու, հեռանալու ջերմությունից, որ լույսինն ու արևինն էր: – Այդ ե°ս եմ, լսո±ւմ ես, հետևի°ր ինձ: Մեր խրախ ճանքը քեզ երջանկություն ու սեր կտա: Ի±նչ ես տանջվում ու պահանջում: Մութը կտա այն, ինչ չի տալիս տղամարդը, որ չհասկացավ: Փոթորիկը լռեց սպասումից: Երբ այրվում են հոգու շրջանակները, հոգիները հանդիպում են... Հավատը հանդիպում է արևի լույսի թրթիռին ու պտղավորվո¯ւմ... Ծաղկա¯ծ... Պատեպատ դատարկությո±ւն: Տղամարդը գոռաց: Դատարկությունը ցնցվեց: Հոգու ցավից տնքում էր: Տնքաց և դատարկությունը: Ամբողջ գիշեր չէր քնել, սիրտը ծակում էր, քամոցը դատարկվող, ճզմվող կրծքավանդակը սեղմում ու... – Էլ չեմ կարող, ինչ արեցի, տեր աստված, բոլոր իրերը նրան են հիշեցնում, բոլոր իրերը նրա հայացքով նայում ու խոսում են: Այնտեղ նստում էր: Անկյուն` երկու պատերի գրկախառնումից ու համբույրից ծնված անկյուն: Նստում էր լուռ, քնքշացած աչքերով, կամակատար հլու, որ հիմա մի շարժում, մի հրաման կլինի և ինքը պիտի կատարի: Վախենում էր իր տղամարդու բնավորությունից, որ կոպիտ ու բիրտ, երբեմն արթնանում ու առանց մտածելու ցուցադրվում էր: Դող անցավ մարմնով, ձեռքերը ջղաձգվելով մոտեցան ծխախոտին, հիշեց սիրո հուզումից ծխախոտը թարս դրել բերանն ու փորձում էր վառել: Կանացի թեք ժպիտից հասկացավ, որ մի բան այն չէ` ժպտաց ու փոխեց, հիմա նույնը կատարվեց, բայց դիմացը կնոջ թեք ժպիտը չկար, որ ժպտար: Սիրտը կրկին ոռնաց: Գիշերվա տանջանքը հիշեց: Պարզ, խորաթափանց, սիրող և հետևող աչքերով անընդհատ ուսումնասիրում էր ու գնահատում: Ծխախոտի կեսն այրվեց ու ոչինչ, ոչինչ չի փոխվում, մի քայլ է հարկավոր, միայն մի քայլ: Բաժանվել կնոջի±ց, ինչպե±ս: Ներման կարողություն: Միմյանց վիրավորեցին մոռանալով երջանկության պահերը: Գեղեցկությունն ու բարին նահանջել էին և երկուսն էլ խարխափեցին հիմարության ճիրաններում: Հիշողություն, որ շրշում էր: Աչքերը փնտրում են: Եվ ալիքվող հույզերն են մոլորվում երբեմն, երբ հանդիպում են պատնեշի: Հայելու առջև երկար կանգնեց: Այդպես էր: Ինքն իրենից դուրս էր եկել ու կորցրել սեփական կառավարումը: Հիմա հարկավոր էր ետ գնալ: Հավաքվել: Ետ հագնել այն, ինչով ապրում էր: Ինչպե±ս: Խնդրելո±վ: Արհամարհելո±վ: Սիրո±վ: Ինչպե±ս: Հայելին տխուր էր, բայց և ժպտում էր, և ժպիտը խաղ էր, որ կրկնվում էր: Պահը լցվեց թախծությամբ ու հակադարձվեց, կարծես իր հոգին մյուս ալիքն էր, որ պատասխան է տալիս: Մազերը հավաքեց գլխի երկու կողմերում` առանձին-առանձին, այդպես կապում են փոքրիկ աղջնակների պոչիկները և զարդարում ժապավեններով: Հետո վերցրեց շրթներկն ու կլոր շրջաններ ներկեց այտերին: Ապա շրթունքները, որոնց վրա ավելացավ հաստ կարմիրը: Հիմա հայելուց իրեն էր նայում շատ տխուր ու ուրախ արտաքինով մի աղջնակ: Այսպես կգնա նրա մոտ, դուրս կգա փողոց, բոլորն իրեն կնայեն, կժպտան կամ թե կխղճան` հիմարի տեղ դնելով, իսկ ինքը կքայլի առանց որևէ մեկին նկատելու: Կբարձրանա հասարակական տրանսպորտ, այնտեղ նույնպես կնայեն զարմացած, երեխաները կքաշքշեն փեշերը ու կաղմկեն, ինքը նրանց հետ կժպտա ու կհասկանա, որ այլևս չկա այն տխուր ու կյանքից հիասթափված

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

մարդը, որին չեն սիրում: Հետո կբախի նրա դուռը և դուռը կբացի նրա կինը, որ չգիտես ինչո±ւ իրեն չի ճանաչում և զարմացած կհարցնի` – Արդյոք դուք ճի±շտ եք եկել և չե±ք սխալվել: Իսկ նրա թիկունքից կհայտնվի ամուսինը, ընտանիքի հայրն ու ազնիվ ամուսինը և կժպտա թաքուն, և կնոջ անտեղյակության և կարմիր շրթներկով գունավորված աղջնակի հիմարության վրա: Գուցե իր փեշերը կքաշքշի նրա փոքրիկը և իր ձեռքից բռնած տուն կտանի և խաղը կշարունակվի, իսկ ինքը... Արցունքները նորից հոսեցին, որովհետև գիտեին այն միևնույնի մասին, որ կար տղամարդու հոգում, որն իր կնոջ գրկից գնում է սիրուհու և ապա` կրկին կնոջ գիրկը: Առանց երաժշտության էլ կարող է հնչել տանգոն ու նրանք կարող են պարել: Ոտքերը թռչում էին, նրա ամուր ձեռքերն օղակել էին մեջքն ու պտտում էին: Սո°ւտ է: Երաժշտությունը հնչում էր, նրա շուրթերի ջերմության ու նրա սրտի թրթիռների ալեկոծության երանգներով: Եվ իրենք մեկ էին, և իրենք խառնված էին այն չհնչող ու գոյություն ունեցող երաժշտությանը, որ իրենց շարժում էր տալիս և տանգոն վերածվում էր սիրո և կրկին վերածվում պարի: Այդպես սիրում են թռչունները: Երազանքները փակվեցին: Մթնեց: Միտքը սարսռեցնում էր` այդպես սիրում են թռչունները. մինչդեռ թռչունները միմյանց չեն լքում ու զույգին չեն դավաճանում, անգամ մահանում են, երբ մեկին ինչ-որ բան է պատահում: Իսկ մարդի±կ: Վաղը կժպտա ու կգնա` մոռանալով այն ցավը, որ տանջում է ու չի թողնում քնել: Սիրտը իրենը չի, ուրիշինն է, իրենը միտքն է և շրթունքները, որոնց հրամայում է ժպտալ և մոռանալ լքվածության ու մենության զգացումը: Դռան դիմաց կանգնած էր նա: Անսպասելի էր, անգամ չհասկացավ մի պահ, որ դիմացինը նա էր: Վարանեց, հետո ետ քայլ արեց: Տղամարդը թույլտվություն խնդրեց ու ներս մտավ: Կարծես օտարներ լինեին: – Ես եկա, կներես, քեզ համար դժվար է հասկանալ, բայց եկա: Ճիշտն ասած, ուզում եմ ասել, որ ինչ անենք, կարող է, ամեն ինչ էլ պատահում է, մարդ ենք, կոպիտ էլ կարող ենք լինել: Դու պետք է հասկանաս, դրանով ոչինչ չի վերջանում: – Դու ինձ չես զգուշացրել: – Չհասցրեցի, ի±նչ գիտեմ, երբ ինչ եմ մտածելու... – Դու չես զգում իմ մենությունը: Դու թողնում ես ու հեռանում` չմտածելով, որ ես էլ մարդ եմ և...– արցունքները չթողեցին, որ շարունակեր միտքը: Տղամարդը իրեն շահավետ պահը որսալով աղջկան գիրկն առավ: Շրթունքները տաք ու կրակոտ հպվեցին` այրելով պարանոցը: Ո±ւր էին արցունքները, որ քիչ առաջ թուլություն էին հաղորդել, և ուր էին մտքերը, որ խանգարում էին ապրելուն: Ամեն ինչ տրոփյուն էր դարձել և սիրտը, որը չկար, որը խեղդվել էր կարոտից:

ՀԱՑ – Տանը հաց չունեմ, ոչ էլ ունենալու հույս,– տրտնջաց Անահիտը: Տ – Ո±նց թե, հո դու... բա դու ին չի± չէիր ասում, արի° քեզ էլ տանեմ: Միասին կգնանք, փալաս-փուլուս կբերենք, առևտուր կանենք: – Կկարողանա±մ: – Ինչի±, ի±նչ ա եղել քեզ որ, կսովորես: – Դե, չգիտեմ, զբաղված չկամ, միշտ չեմ հարգել և հիմա ե±ս... դժվար է, չգիտեմ: – Լսի°ր, քո նման մարդիկ են հիմա առ ու տուր անում, ինստիտուտ ավարտած, բոլորի ուղեղում հացն է, ոչ թե...– իր ներքին համոզումով ու դիմացինին համոզելու կամքով` կրկնեց Սոնան: – Կմտածեմ, ի±նչ ասեմ: Հա°, գոնե ասա ո±ւր պիտի գնանք:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Թուրքիա: – Ո±նց թե: – Հա°, ինչ է եղել որ,– ուսերը թափ տալով, անտարբեր արտաբերեց Սոնան: – Բայց ինչպե±ս կգնանք մի երկիր, որ թշնամի է: – Ի±նչ ես խոսում, ա°յ աղջի, խելքդ գլուխդ հավաքիր: Թշնամիս ո±րն է, երեխեքդ սոված զկրտում են, դու թշնամի ես որոշո±ւմ: – Լավ, երեկոյան կզանգենք: Ի±նչ է հարկավոր: – Շատ բան հարկավոր չի, առաջին թղթի համար 500 ռուբլի կմուծենք: Ես կմուծեմ քո փոխարեն: Հետո կգնանք Օվիր: Այնտեղ իրենք ամեն ինչ կանեն,– արդեն հաղթանակած բացատրեց Սոնան: – Համաձայն եմ: Անահիտը համաձայնվեց` մտածելով, որ քայլ անելը ոչինչ չանելուց լավ է, ու նաև Սոնայի ճարպիկ ոգևորությունը հույս ներշնչեց, որ մենակ չի լինի: Գնաց տուն: Ինչ-որ բան հոգում փոխվել էր: Թվում էր լույս էր բացվել: Նույն սովորությամբ բացեց պահարանի դուռը` դատարկ ափսեներից բացի ոչինչ չկար, նորից դուռը փակեց, բայց մի պահ հետո, կարծես չհավատաց, որ դատարկ է, մտածեց` երևի լավ չնայեցի, կրկին բացեց, ձեռքով շոշափեց դատարկ ափսեները: Կռացավ, ներքևի դարակին նույնպես նայեց, ետ ու առաջ տեղափոխեց ափսեներն ու համոզվեց, որ թաքնված ոչինչ չկա` փակեց: – Չէ°, ճիշտ է, որ պետք է համաձայնվի, այսպես, չի կարող երկար շարունակվել, կկարողանա°, հաստա°տ կկարողանա և ի°նքն էլ փող կունենա: Հնչեց սպասված զանգը: Սոնան էր: Հաղորդեց, որ թուղթը պատրաստ կլինի վաղը, որ Անահիտը կարող է գալ և տանել: Մյուս օրը գնաց, վերցրեց իր անվամբ մի թուղթ, որի վրա գրված էր, որ Մարիա անունով մի կին` Չեխոսլովակիայից, իրեն հրավիրում է հյուր և ընդամենը երկու օրով: Ուսերից ծանրություն ընկավ, հոգին թեթևացավ: Ամբողջ ճանապարհին երազելով, զրուցելով և ինքն իր հետ խոսելով. – Տեսա±ր, ինչ լավ եղավ: Ո°չ Թուր քիա, ո°չ մի բան, խնդրանքդ Աստված լսեց: Դու ո¯ւր, Թուրքիա գնալն ո¯ւր: Աչքերիդ մեջ կնայեն, կտեսնեն ատելությունն ու տեղն ու տեղը կհասկանան, որ հայ ես, կամ էլ քեզանից ի±նչ թուրքերից առ ու տուր անող: Ինչքան էլ բարի մարդիկ կան աշխարհում: Երևի շա¯տ բարի կին է այդ չեխ Մարիան, որ իրեն հյուր է հրավիրում: Եվ մոռանալով, որ փողոցում է, բարձր խոսելով, ինքն իրեն պատասխանելով, ձեռքերը մի քանի անգամ տարածելով, քայլում էր: – Բարև, տիկին Մարիա. չէ°, գուցե տիկին չի, աղջիկ է կամ տատիկ, ի±նչ իմանամ, լա°վ, կարևորը, որ բարևում եմ նրան ու երազում, թե ե±րբ եմ տեսնելու և հյուր լինելու:– Փողոցում քայլող կինը մերթ-մերթ խոնարհվում էր ու ժպտում, ապա բարձր խոսում շրջապատին չնկատելով: Եվ այդպես, երկու օր հնարում էր ու հնարում: Արդեն մտերմացել էր չեխ Մարիայի հետ: Եկավ հաջորդ թղթերի ձևակերպման օրը: – Անահիտ ջա°ն, շատ զբաղված եմ, դու մենակ պետք է գնաս, մի° մտածիր, որ հարցնես կասեն ու ոչ էլ դժվարություն կա, ձեռքիդ թուղթը կտաս` մնացածն իրենք կձևակերպեն: Անահիտը շփոթված, բայց նպատակադրված հույսերով, գտավ արտասահմանյան անձնագրեր ձևակերպող գրասենյակի տեղն ու հերթի կանգնեց դռան մոտ: Վերջապես հերթը հասավ: Երիտասարդը լուրջ վերցրեց անձնագիրն ու առանց դիմացի նստած կնոջը նայելու հարցրեց. – Ո±ւր եք գնում: – Չեխոսլովակիա: Երիտասարդը գլուխը բարձրացրեց և զարմացած նայեց կնոջ միամիտ, պարզ աչքերին: – Բայց, տիկի°ն, խումբը միայն Թուրքիա է գնում: – Ես Չեխոսլովակիա եմ գնում: Թուրքիա չեմ գնում:– Համոզված խոսեց Անահիտը: – Ի±նչ ասեմ, Չեխոսլովակիա գնացող խումբ չկա: – Հաջորդը... Անահիտը դուրս եկավ: Թեթևացած շունչ քաշեց, որ իրեն չուղարկեցին Թուրքիա, որ ինքը փրկվեց ինքն իրեն կեղծելու և մաքուր, հայի հայացքով` թուրքի աչքերին նայելու պարտադրանքից: Միայն ափսոսանք զգաց Մարիայի համար, որի հետ մտերմացել էր և իրեն հյուր էր սպասում այնտեղ` Չեխոսլովակիայում:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Տուն մտավ: Ըստ սովորության ձգվեց դեպ պահարանը, բացեց դուռը, նայեց դատարկ ափսեներին ու դարակներին, ցավով փակեց, մոռացավ, որ նոր նայել էր, կոկորդում սեղմված պահանջը կրկին ձեռքը մղեց դարակին, որ փնտրի այն, ինչ չկար ու առանց որի ապրելն անհնար է: Կրկնեց` հաց:

Գզգզված ծերունին` կեղտի ու աղբի մեջ հաց էր փնտրում: Նրա ձեռքերն այս ու այն կողմ էին շպրտում աղբարկղի նյութերը, որոնք երևի թե իրեն հարկավոր չէին: Ձեռքն ընկավ պատռված ամսագրի, թե± թերթի կտոր: Արմունկներով հենվեց աղբարկղի եզրին, որ հարմար լինի և սկսեց կարդալ: Ընթերցասրահ էր, մաքուր, հաճելի ու հանգիստ: Նրան գրանցել էին, որ կարդա, ոչ ոք չէր խանգարում և խանգարելու իրավունք էլ չունեին ընթերցողին: Մինչդեռ ընթերցասրահը փողոցի կեղտոտ ու նեխահոտ արձակող աղբարկղի եզրն էր:

Այս զարմանալի երկրում չեմ հասկանում, թե ինչպե±ս են մտածում` մարդն ուզում է աշխատել և չէ, խնդրեմ, տարիքդ այն չէ, ծեր ես կամ էլ երեսունդ անց: Չեմ հասկանում, չէ± որ դեռ թոշակի տարիքի չեն, ո°չ պառավ են, ո°չ էլ ջահել, բայց արդեն պիտանի չեն: Մի հայկական հեքիաթ կա, ամեն օր հիշում եմ ու ամեն օր զարմանում, թե այս երկրում մի խելոք մարդ չկա±, որ տե ղը բերի ամեն ինչ և օգտագործի միտքը, որ տարիներն են տալիս մարդուն: Հեքիաթում գոնե հիմար թագավորին, որ հրամայում է բոլոր ծերերին վերացնել` հակադրվում է մեկը, որ սիրում է իր հորն ու օգտվում նրա ծերունական, իմաստուն խորհուրդներից, ո±վ կլինի այն որդին, որ հասկանա, թե ո±ւր է տանում այս ամեն օր հնչող ռեկլամին ենթարկվելու թուլությունը: Գիշերային ռեստորաններից մեկի սպասասրահ մտան ոտքից գլուխ կարմիր հագած, տասնութամյա հինգ հայ գեղեցկուհիներ: Նրանց հասակը մեկ էր, մազերը սև, ծուփ, թափված թիկունքներին, այնքան գեղեցիկ էին, որ շրջապատը հմայված նրանց էր նայում: Շարվեցին հերթով և առաջ մեկնեցին ծխախոտի բացված տուփերը` կարմիր, գեղեցիկ, կարմիր` աչք զարնող, շատ տեսանելի կարմիր... Եվ շրջելով սրահում, հատ-հատ իրենց տուփերից ծխախոտ էին առաջարկում: Առավոտյան յուրաքանչյուր աղջնակ իր հորն ու մորը կտանի իր աշխատավարձը, որ ավելին է քան մի քանի տարվա ծերունական թոշակը: – Հրավիրում ենք աշխատանքի գեղեցիկ, բարետես, երկար ոտքերով, շատ գեղեցկադեմ. մինչև քսանհինգ տարեկան, մինչև երեսուն տարեկան... – Իսկ իմ երեսունը մի քանի օր առաջ է լրացել: – Կներեք, դուք արդեն...

Ինչ-որ տեղից ճարված կաթի փոշի, որին մի ժամանակ հայացքով էլ մոտ չէր գա` թույլ շաղախով ջրի, դառնում էր հետաքրքիր կոնֆետանման գնդիկներ: – Նրանք անպայման կվաճառվեն, ես համոզված եմ, նրանք քաղցր են ու գունեղ: Միայն թե նրանց կլորելիս մտածեցի արդարության ու մարդկային լեզվի մաքրության մասին, գուցե օգնի և գնդիկները գնեն միայն արդարները,– այդպես մտածեց տղան, որ հավատում էր Տիրոջ գոյությանն ու արդարության հաղթանակին: Կինը, որ գնեց գնդիկները փոքրիկ տղայի համար, քիչ հետո վերադարձավ շաղված աչքերով ու ճչացող ձայնով` տղայի ձեռքի մեջ շպրտեց կոնֆետանման գնդիկներով փաթեթը և խլեց մանրադրամը, որ դեռ ապշած, ձեռքերում շուռ ու մուռ էր տալիս տղան, որ հավատացել էր...

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Կինը հեռացավ` բողոքելով, մաքրելով բերանից, թքելով ու դուրս թափելով կաթնափշուրները:

– Այդ կինն արդար լեզու չուներ, և հոգով էլ մաքուր չէր,– կրկնեց հուսահատված տղան ու ինքը սկսեց հերթով ուտել գնդիկները, որոնք գունեղ էին և իր կարծիքով` համեղ:

Գիշեր էր ու գիշեր չկար:

Գիշերը մարդու նման արթուն էր: Առավոտներն էլ կենդանացել էին ու մարդկանցից վաղ էին արթնանում, և գիշերը չէր քնում: Գիշերներն արթուն քայլում էին, որ մարդկանց հիշեցնեին ինչ-որ բաներ, որ վաղուց չէին ապրել: Լույսի ու մութի պայքար էր, որ զարկվում էր մարդկանց հոգիների պայծառությանն ու ծվեն-ծվեն պատառոտում: Լույսի պայթյունը` մութի խելահեղության ոտքերն էր տրորում ու ցավելու չափ մղում նահանջող ոռնոցի: Առավոտը չէր թողնում, որ գիշերը գիշեր մնա: Հորիզոնի գիծը մի աչքի համար մշտապես գծվող ուղիղ գծից փոխվել էր շրջանի` արևելքն ու արևմուտքը միացնելով իրար: Իսկ մութը միևնույն է, կուլ էր տալիս լույսից պոկված պատառներն ու չէր նահանջում, և ավելի ու ավելի էր ծվատվում մարդկանց հոգիները: Պատերազմ էր: Առավոտի պայծառության մեջ աչքը բացած մանուկը հաց էր ուզում, չմտածելով այն պայքարի մասին, որ մղվում էր գիշերով` և° տանը, և° հորիզոնից այն կողմ: Կարմիր, հատիկ ցորենն էր ճրթճրթալով մաղվում սրճաղացի ատամների տակ, որ հաց դառնա, բայց հաց էլ չէր դառնում: Խոնավ, մուգ բլիթատնազ, որ կարող էր լացը խաբել, բայց ոչ սովի բնազդը: Եվ հոգիները մանրանում էին` դառնում մի բուռ, իսկ ուղեղներին հասանելիք մտածողությունը ավելի էր թափառում արևմուտքի երկրներում, որտեղ հացը կարմիր, ճզմված բլիթ չէր: Եվ ով կարող էր հեռանում էր, ով չէր դիմանում` հեռանում էր, ում հոգում էլ լույս չէր մնում` հեռանում էր... Ի±նչ միտք կարող է ունենալ մարդը, որի հոգուց պատառ է մնացել... և հեռանում էր: Ճիգերի գերլարում, որի բերածը անզգայացած մտածողությունն էր: Ցրտից բթացած մատների ծայրերով, որ ուռում էր, բայց ցավ չէր զգում ու ոչ էլ սառում էր` սառնամանիքում, որով հագեցրել էր բնությունը, առանց այն էլ ապրելու բարեկեցությունը կորցրածներին: Մնում էին: Չէին հեռանում նրանք, ում հոգու լույսը արեգակներ էր ծնում և հավատ, որն արևով լի արշալույս էր տալիս պայքարող սահմանին: Հորիզոնից այն կողմ պատերազմ էր:

Օրերը հիշողություն չունեին անցյալի: Ամեն ինչ կարճ էր պահի նման ու երկար` ապագայի, ապրելու ձգտման տենչի զորությամբ լի ու ձիգ: Որտե±ղ է քնում մարդու հիշողությունը, որ լքում է կենդանի, ապրող վիճակում, կենդանի, ապրող մարդուն թողնելով անտեր, անհույս ու ցնորված իբրև, բայց և խելամիտ: Ոչինչ չկա, ո°չ լույս, ո°չ մի հատիկ լուցկի, որ առկայծի խավարում: Քայլն արձագանքվում է լռության ճչացող պատերում: Իսկ միտքն անցել էր պատերից, հասել այն գծին հորիզոնի, որտեղ զարնվում էին մութն ու լույսը, լույսն ու մութը: Պատերազմ էր: Բառերը հատ-հատ պայթում էին ուղեղում ու կրկնում այն, ինչը չէր տեսնում, ինչը հեռվում էր, բայց այստեղ էր զգացողության ամուր ձեռքերում և պատկեր էր դարձել և լույս, որ չգիտես ինչպես... ու կրկնում էր` – Նահանջե°ք, նահանջե°ք, նահանջե°ք... ն... ն...,– և մութին տրված պահանջը, մութին, որ բորենու, որ թուրքի աչքեր ուներ և արյունոտ ձեռքեր և կրկնվում էր գիշերվա մեջ անընդհատ, ամբողջ գիշեր: Աչքերը փակ էին, իսկ կոպերն էկրան դարձած, հայրենիքի համար մարտնչող զինվորներ էին ցույց տալիս: Գիշերը ձգվում էր և միայն առավոտի հետ էր հասկանում, որ ո°չ շուրթերը հանգիստ տեսան, ո°չ բառերի տարափով հեղեղված ուղեղը: Աչքերը փակ էին, կոպերը ձյուն էին ցույց

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

տալիս ու հևացող, բարձրացող զինվորներ ու ուսաշալակ դիակներ, որոնց տանում էին տանջված ու սառած զինվորները... Շուրթերը կրկնում էին` – Նահանջե°ք, օտարնե°ր, դուք մեր հողում տեղ չունեք: Եվ առավոտը հաղթում էր գիշերին, և լույսը լուր էր բերում հաղթող հայի ոգու ու հոգու:

Երանի այդ օրերը: Ձեռքներս բարձրացնում էինք և ասում` միացո°ւմ: Այսինքն` միասին ենք, այսինքն` ես ու մեր գործարանի տնօրենը միասին ենք, կամ ես ու մեր հարևան Շմավոնը, որ ունի մի քանի տուն, մի քանի ավտոմեքենա և մի քանի խանութ` միասին ենք: Ես ունեմ մեկ հեծանիվ, նա` մի քանի ավտոմեքենա: Մեկ հեծանիվ գումարած մեկ ավտոմեքենա հավասար է` հեծանվաավտոմեքենա: Նոր բառեր ստեղծելն ավելի դյուրին է, քան նոր կարգեր, բայց ստեղծեցինք: Ես գոռացի, նա գոռաց, մենք գոռացինք և արդյունքում ուրախացանք, որ սեփականատեր կլինենք և հասանք: Ուրեմն` միացո°ւմ: Գումար: Գումարելիների տեղերը փոխելիս` գումարը չի փոխվում, մաթեմատիկայի ամենագումարման օրենքն է: Այժմ մենք բոլորս միացած ենք, գումարված ենք, գումարման գործողության մեջ ենք, արդյունքում` գումար: Այսինքն` գումար ունենք, իսկ գումարը` փողն է, ժամանակակից լեզվով ասած` դոլլար: Իմ ու քո չկա: Բոլորն իմն է կամ բոլորը` քոնը: Մերն է, այսինքն` յուրօրինակ «կոմունիզմ»: Քո խանութն իմ խանութն է, քո սեղանիկն իմ սեղանիկն է, մի խոսքով..., իսկ աղքատները շատացել են, այսինքն` նրանք հանման գործողության մեջ են մնացել հա±, կամ թե «միացում» չգոռացին` չմիացան: Գոռացողների բախտը բերեց: Ա°յ քեզ բա¯ն: Իսկ ամեն խնդիր մի լուծում պետք է ունենա, ո±րն է:

Հ ոգու ցավից, տանջող մտքերի պոռթկումից աչքերը դուրս պրծած բողոքում էին, ուր որ է կլքեն թռչնի նման իրենց բներն ու... Սիրտը պայթում է, ախր մարդ էլ կարողանա թողնել իր տունն ու հեռանա: Թողնել իր հողն ու հեռանա, իր ապրած օրերի, հիշողությունների վկաներին: Ախր, ո±նց կարելի է օր-օրի կառուցած տունդ քանդել, մարդկանց, որոնց աչքերին ամեն օր նայում ես` մոռանալ ու գիտենալ, որ չես տեսնելու, որ չե¯ս կարողանալու տեսնել, որ յոթ ծովից այն կողմ ես լինելու, որ յոթ լեռներից այն կողմ ես լինելու, որ վիշապի ճիրաններում տանջվելու ես` հայրենիքից հեռո¯ւ... Ախր, ո±նց կարելի է կկվի նման թողնել սեփական ձագերին, փոխել բունը, փոխել ու... ու հեռվից երազել, երազե¯լ, կարոտե°լ, սիրե¯լ... Այլևս չեմ կարող, հոգնել եմ, ի±նչ անել հար ցը իր պատասխանը չի գտնում: Անընդհատ փնտրումը, միևնույն է փակուղի է տանում, բառերը զուր են, հա°ց է հարկավոր, հացի° խնդիր է, և մարդիկ նյութի գերի դարձած հեռանում են, նյութապա¯շտ, առանց որի հնարավոր չէ ապրել: Նյութապա¯շտ... Մի±թե նյութ չէ հայրենի հողը, հայրենի տունը, հայրենի կարոտն ու սերը... Ի վերուստ տրված, չգնահատվող նյութ է, որ չի կշտացնում, կամ էլ թե չենք կարողանում հասկանալ նրա հաց էությունը` և... ու գաղթում են: Հոգու ներսում տիրող անկառավարելիությունն է հարկավոր կառավարել, այն բարձիթողի, աններելի սխալների պատասխաններն են հարկավոր գտնել, յուրաքանչյուրն իր սեփական հոգում, մտքի°, ծնված շփոթի ու հարցերի, վախի°, փնտրումի°, սիրո°, հակասելու, մերժելու ու արհամարհելու, խղճի°, խաբեությա°ն, բարոյական բոլոր թելերի գույնն է հարկավոր գտնել ու ճիշտ պատասխան տալ, հետո փնտրել արտաքին թշնամի, որի փոխարեն կարող եմ ե°ս լինել, դո°ւ լինես, նա° լինի, և նաև թուրքը լինի, որի համար դու` ոչինչ ես, որին հարկավոր էր վերացնել, մինչդեռ բնության մեջ ոչինչ գոյություն չունի, ամեն ինչ իր տեղն ու իրավունքն ունի, իսկ դո°ւ, ինքդ քո ներսում դեռ չես ճշտել` մնալ ու սիրել սեփական հայրենիքը, թե± խաբել, դավաճանել, հեռանա°լ կամ փառասիրության մեջ տապակվել ու թալանել: Մինչդեռ փառքն ավելին չէ քան մարդ արարածի

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

նկատմամբ ունեցած սերը, և սե°րն է այն ամենազորը, որ փառքի դափնիներից էլ քաղցր պտուղներ ունի:

Մարդն ազատ է: Քայլում է: Ոտքերն հողի ուժն են զգում: Բարձրացնում է հայացքը: Արևն իր այրող հայացքով փոխադարձվում է և... ազատ է: Շնչառությունն արգելք չունի: Օդը իրե°նն է, միմիայն իրենը, որ... Եվ այդ պահից էլ վերջացավ ազատությունը: Այն պահից, որ հողի ուժը ներխուժեց մարմին ու գոռաց` – Դու ի¯մն ես: Այն պահից, որ արևի հայացքը այրելով խառնվեց իր հայացքին և պայթեց` ի°մն ես, այն պահից, որ օդը ներխուժեց շնչառություն և լիաթոք քրքջաց` ի°մն ես: Ի¯մն ես, դո°ւ, մա°րդ, որ կախված ես ամեն ինչից` ինչը կարող է շրջապատել քեզ և կամ չշրջապատել: Դու այդ օդի բաղադրությունը չգիտես, որ կարող է ներծծված է մի հեռավոր անձնավորության, շնչառության արտաշնչումով, կամ թե երջանկության զգացումով, և հետաքրքիր է, արդյոք իրավունք ունե±ս շնչելու ուրիշ մեկի երջանկության զգացումը, իսկ ազատության զգացո±ւմը, ախր այնքա¯ն ազատ է մարդը, որ կարող է չիմանալ իր տրորած հողի մասնիկի այն բաղադրությունը, որ կարող է իր մեջ կրել է մի հեռավոր նախնիի ֆիզիկական մարմնի փոխակերպված հատիկը, և դու տրորո¯ւմ ես... Անկախություն: Յուրաքանչյուր որդի պարտավոր է հարգել և ունի պարտականություններ ծնողի նկատմամբ և այդ պարտավորություն կոչվող զգացմանը, այդ ազատ քայլող մարդը չի կարող ասել` չկաս, որովհետև երբեմն չի էլ տեսնում: Այն, որ Արարիչը ծնելով մարդուն հայրն է մարդկության և պարտավորությունը մարդու սեփական ծնող Արարչի նկատմամբ արդեն պատասխանատվության զգացումն է, որը ազատ ու անկախ չի կարող թողնել` քայլող ու շնչող մարդուն: Եվ միևնույն է, ազատության բարձրագույն տեսակը սերն է, պայթող արև, որ իր էներգիան սփռում է շուրջ բոլորը ջերմացնելու: Ես քեզ սիրում եմ:

ԵՐԱԶԱՆՔ` ՀԱՑԻՎ

Թ երևս նա վաղուց էր հետևում իմ մոլորակի անցուդարձին: Գրեթե կռահում եմ, որ իմ մոլորակը գրավում է նրան իր գեղեցկությամբ ու խորհրդավորությամբ: Նա չի ցանկանում հեռանալ: Մեր գալակտիկայում էլի° ուրիշ մոլորակներ կան, որոնք կարող էին լինել հրաշքների կատարյալ վայր, բայց չէ°, ի°մ մոլորակն է, որ նրանց պարտադրում է կտրել, անցնել միլիարդավոր լուսատարի հեռավորության միջմոլորակային տարածություն ու գալ, նայել այս մարդկային աչքերին` աչքերով մարդկային և որոնել այն, ինչն այնքան հարազատ է դարձել մեզ համար: Այս եթերային շփման ալիքներում թաքնվում է այն մարմինը, որ կարող է երևալ միայն երազային աշխարհում: Գրողը տանի, ամեն անգամ, երբ վերցնում եմ գրիչս և ցանկանում գրել, դու գալիս ես խանգարելու: Ես ձանձրանում եմ քո խանգարումներից, շպրտում եմ գրիչս, իսկ հետո մնում եմ սպասումի մեջ, իսկ դու քո մոլորակից խաղաղ նայում ես, չես էլ փորձում խաղը շարունակել: Դրսից ուրախ երաժշտության ձայն է գալիս, մարդիկ ուրախ են: Հանկարծ հիշեցի հացի հոտը: Մի օր ցանկանում էի գրել հացի հոտի մասին: Հա°ց: Ցանկանում էի գրել բառը և տեսնել պատկերը: Հասցրեցի ապրել թարմ հացի հոտը` երանությամբ: Քաղաքում շատացել են հացի փռերը և արևածագի լուսախաղի հետ, օդում տարածվում է` թխվող հացի հոտը: Քո մոլորակում կա± հացի հոտ: Համոզված եմ` ոչ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Եթե լիներ, դու չէիր այցելի ինձ հյուր: Իմ մոլորակում հացը և° հոտ, և° նաև զգացում ունի: Ապրեցի և° պատկերը, և° զգացումը: Դո°ւ էիր պատճառը: Դո°ւ այդ թույլ տվեցիր: Գուցե, իսկապես, իմ մոլորակի հացը յուրահատուկ է: Երբ կարոտես հայրենիքդ` վերադարձի°ր: Այն հեռվից հնչող երգը այդ է ասում: Մինչդեռ կարոտը` լքելու ընդունակություն չպետք է ունենա: Դու լքում ես քո մոլորակն ու երազում ինձ հետ: Մի±թե սուտ չէ օտար մոլորակում երազելու երազը: Այդպես երազում են հայերը, որ թողած իրենց հայրենի տունն ու հացը, օտար հողում երազում են ու... երազում:

– Կ կարոտեմ քեզ, ի°մ հայրենիք: Հեռու եմ քեզանից ու մտածում եմ քո սիրո մասին: Հոգումս այլ ազգի ու այլ հայրենիքի ընտրում չկա ու չի լինի: Դու միակ ես: Դու միակ ես կյանքիս նման և թանկ ես, բայց անկախ դրանից` ես ապրում եմ ու պիտի° ապրեմ հեռվում, քեզանից դուրս, այնտեղ, մոլորված ու քեզանով լի: Ես այդպես ինձ լավ եմ զգում, դրամ ունեմ, նյութ, որի պահանջից քո գրկում` իմ հայրենիք, աղքատ եմ ու տրորված: Այստեղ ուժ կա ու հույս, որ մեկ օր կգա, որ կվերադառնամ և կապրեմ իմ հայրենիքում: Ների°ր ինձ, քո մոլորվածին, քո սիրով տառապող ու հայացքիդ կարոտ, քո ոգով ներշնչված ու քո ոգուն կարոտ, քո` հայ զավակին, որ այլ հողի ջերմությունից այլ բույր է ստանում և ճգնում ի°ր սեփական, հեռու ու համբերատար հայրենի ոգին պահպանել: Շատերն ուժ չունեն սեփական կարոտը վերադարձնելու, իրական կյանքի կոչելու հայրենիքում: Հայ ոգին հոգնել է լարախաղացի պարան լինելուց` հայրենի հողից մինչ Սփյուռք և հակառակը: Հոգեսփյո°ւռ Հայաստան, ոգեսփյո°ւռ Հայաստան, կարոտասփյո°ւռ... Այլևս ո±րը մնաց: Հայրենի հողում ամբարված գույներ, արևախանձ ցորենարտի ոսկեվարս ցողուն, տիեզերական, ցնծացող պայթյուն, հրեղեն ձիեր, վարգող ոգեղեն արփունքի աղմուկ, շիկակարմրախայտ լույսերի ծփան` ի°մ Հայաստան: Հեռու եզերքից մի այլ մոլորակ: Տիեզերք: Երկրագունդ հեռվից: Մոլորված, անտեր, խաբկանքի գերի, կարոտ անթեղած, կարոտ ու... թերի, թերի եք... այնտեղ: Լույսը այնտեղ չէ, որտեղ փնտրեցիք: Լույսը այստեղ է, ձեր հոգիները սխալ հաշվարկել ու կանգ են առել մի այլ տիրույթում, դրա համար էլ` խտացած աստղեր, աստղերի վրա հայացած կարոտ, հեռու ինչ-որ տեղ և° ծնունդ, և° սեր ու հայի աչքեր: Իսկ հավերժությունն է` հայրենի գարունը, հայրենիքն իմ սեր:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ԼՈՂԱՆՈՒՄ ԵՆՔ

(Էսսե) – Դու Դ պատկերացնո±ւմ ես, լսում էի ու մարմինս փշաքաղվում էր` մայրը սեփական աղջկան (Տեր Աստված, թո°ւ, թո°ւ, թո°ւ),– վախվորած աչքերը պտտվեցին ակնախոռոչներում, բռունցքով արագ-արագ թփթփացրեց սեղանին,– ասում է աղջիկը օր-օրի կերպարանափոխվում էր աչքի առջև, ու... նա... վախից... Տե¯ր Աստված: Բա մյուսը, որ լսում էի, ախր հավատս չէր գալիս, անգիր գիտեր աշխարհի շախմատի բոլոր չեմպիոններին, խաղում էր, բացատրում ու մեկ էլ հանկարծ, հոպ` շուռ էր գալիս ու մի անկապ բան ասում: Մեկին էլ լսեցի` Արցախյան կռիվների ժամանակ «ինֆորմացիա» էր բերել ադրբեջանցիներից, հետո մեզանից էր տարել նրանց, վերջում ամեն ինչ խառնել էր ու չգիտեր, որը որի լուրն էր: – Որ հետները զրուցում ես, թվում է, թե քեզանից խելացի են,– կախ ընկած շրթունքով երիտասարդի աչքերը լավ զարմացան, խոշորացան, չնայած առանց դրան էլ խոշոր էին, իսկ հայացքն ավելի բթացավ: Հնչեց հեռախոսի զանգը: Օգնականը մոտեցավ: Մի երկու բառ փոխանակելուց հետո պարզ դարձավ` ավտոբուսը եկել էր: – Դե ինչ, տղամարդի°կ, լողանալու ժամանակն է: Տղամարդիկ սպասումը թողեցին կանանց ու գնացին: Ասեմ, որ խումբը սպասում էր նկարահանման և ըստ սեռի պետք է աշխատեին առանձին-առանձին: Աշխատանքը լողանալն էր բաղնիքում: Հենված բազկաթոռին, փորձում էի հասկանալ ի±նչ է կատարվում շուրջս: Հետաքրքիրն այն էր, որ բոլորը նոր, անծանոթ դեմքեր էին, իսկ ես պարզում էի նրանց հոգեբանությունը: Տղամարդկանց հետքով կանանց հայացքները ձգվեցին դեպի դուռը և ապա ետ բերելով հայացքը լռություն պահեցին: Քիչ անց բառը կպավ, իհարկե նրանք չէին էլ կարող երկար լռել: Շարժում նկատվեց: Կանանցից մեկը պայուսակից հանեց նկարների ալբոմն ու օգնականի հետ թերթեցին: Ձեռքս մեկնեցի: – Մերկություն է, այդքան էլ հետաքրքիր չէ,– լսվեց պատասխանը: – Ոչինչ: Գեղեցիկի ու տգեղի խառնուրդ: Ո±րն էր ավելի` կանացի մե±րկ մարմինը, թե± սպիտակ ու կարմիր շղարշները, որոնցով լիրիկական տրամադրություն էր տրված: Մինչ տարված էի նկարներով` ներկաներն ավելացել էին: Բարալիկ, թափանցիկ մաշկով տարեց կին: Երբ ներս մտավ` թվաց արտասահմանյան ֆիլմ եմ դիտում: Հնաոճ գլխարկով, զարմացած` բարություն ճառագող աչքերով, ձիգ` վեհության թագը գլխին, մաշկի տակ փխրուն ոսկորներ` իրենցով ամրացնում էին հոգու լույսը, խորությունը, տառապանքն ու կյանքի ընթացքում տեսած մեծությունների կնիքը: – Ես տեսել եմ Մինասին, Սևակին: Դու չես պատկերացնի, երբ առաջին անգամ նրան տեսա, նա այնքան լույս էր ճառագում, այնքան երազ ու... Ինձանից երջանիկ ոչ ոք չկար այդ պահին, ինձ թվում էր, որ եթե խոսեմ` Նա` այդ հրաշքը, հզոր անձը` Պարույր Սևակը, տեսիլքի նման կչքանա, ու կավարտի իմ երազը: Ու ես լուռ քայլեցի նրա հետ փողոցում, որ երկար տևի հանդիպում-երազը... Խոսքն ընդմիջվեց: Բազկաթոռի մեջ` տնքալով ու տանջվելով տեղավորվում էր նոր ներս մտած, յոթանասունամյա մի տիկին: Նա գերությունից տանջահար էր ու կոպիտ: Ջահել, սևաչյա, խռպոտ ձայնով կինը սեղանին հենված, գրելով պատմում էր իր երեխաների մասին: – Աղջիկս ինձ հարցնում է` մայրի°կ, Աստված կա±, իսկ ես ասում եմ` չգի տեմ, չեմ տեսել, չեմ հավատում: Բայց, անկեղծ, հավատում եմ իմ սրտում տեղ գտած Աստծո գոյությանը, իսկ աղջկաս չեմ հիասթափեցնում: Նա առավոտյան աղոթում է ու ինձ սովորեցնում: Ես կարդում եմ, բայց շատ բաների չեմ հավատում ու բողոքում եմ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Աստվածաշնչյան թեման գրավեց ծեր տիկնոջը, որ տնքալով, ծանր պայուսակը դեռ նոր դրած գետնին, խառնվեց խոսակցությանը: – Կարևորը բոլոր պատվիրանների կատարումն է, ասված է, որ Աստված ողորմած է, ոչինչ, որ դու չես կարդում Աստվածաշունչը: Դու հավատա ու գիտե±ս, մի բան պատմե±մ: – Մի թագավոր է լինում, աղքատի շորեր հագած թափառում է գյուղերում, մի օր էլ գիշերը հյուրընկալվում է աղքատի տանը, որ այդ օրը երեխա է ունեցած լինում, և այնպես է ստացվել, որ դերվիշը նրան 90 տարվա կյանք է գուշակել: Իմանում է թագավորը և որոշում է փոխել ճակատագրի ուղղությունն ու տեսնել արդյո±ք ճշմարիտ է: Հրամայում է գնել երեխային: Աղքատ հայրը ոսկու դիմաց վաճառում է երեխային, բայց երբ հեռանում են գնորդները, սիրտը չի դիմանում և գնում է երեխայի ետևից: Ճանապարհին գտնում է անհույս թողնված երեխային` բերում տուն: Երևի թե թագավորը մտածել էր, որ վայրի բնության գրկում գազանները կուտեին և ճակատագիրը կխափանվեր: Անցնում է տասնհինգ տարի, թագավորը տեսնում է, որ գյուղացին տներ է կառուցել, նորից է որոշում վնասել: Նամակ է տալիս, որ տղան տանի փուռը, իսկ նամակում գրված է, որ նամակ բերողին գցեն փուռը: Կես ճանապարհին մի ուրիշ մարդ վերցնում է նամակը և ինքն է տանում: Թագավորն իմանալով, որ աղքատի տղան դեռ կենդանի է` կանչում է պալատ: Հրամայում է` հենց ներս մտնի` գլխատեն: Անհամբերությունից որոշում է աղքատի շորեր հագնել և գնալ տեսնել հրամանը ինչպես են կատարում: Ծառաները բռնում են ու թագավորին գլխատում: Ինչ ասեմ, աղջիկ ջան, հավատա Աստծուն էլ, ճակատագրին էլ: Զարմացած ու ապշահար խոսակցությանը խառնվեց «կոմսուհին», որ ձիգ կեցվածքով նստած նայում էր մերթ մեկին, մերթ` մյուսին: Չնայած հայացքն ասում էր, որ չի հասկանում: – Լավ կին է,– շշնջացի կողքիս մանրամարմին կնոջը: – Չէ°, ի±նչ ես ասում, նա ազդում է ինձ վրա, ես վատ եմ զգում,– ասաց ու վախվորած շուրջը նայելով` տեղը փոխեց: – Վախենո¯ւմ եմ, լսի¯ր: – Որ ասեմ, չեք հավատա,– խոսեց «կոմսուհին»: Բառերը ընտրում էր, որ կարողանա հայերեն խոսել, բայց միևնույն է, ռուսերեն բառերը խառնվում էին խոսքին: – Ուրեմն գնում եմ փողոցով, դիմացս դուրս է գալիս մի կին` բեռնավորված, «ր չՈՍՌՎՌ ոՏսՖՔՌՎօ» պայուսակներով: Նա ինձ ասում է` «Խնդրում եմ` ինձ աղոթեք», «Թօ ՍՈՍ րՉպՑՈÿ»: Ես մտածում եմ ու բարձր ասում, որ ես հո տերտեր չե±մ: Հետո նա ինձ նորից է խնդրում: Ես իրար եմ մոտեցնում իմ երեք մատներն ու նրան աղոթում: Նա կարծես կախարդված վերցնում է իր պայուսակները` հեռանում: Ես մտածում եմ, այս ի±նչ է նշա նակում... գալիս եմ տուն, մեկ էլ տեսնում եմ` հարևանուհիս գլխացավից տանջվում է: Ասում եմ` թույլ կտա±ս ձեռքս դնեմ ճա կատիդ: Ձեռքս դնում եմ ու աղոթում: Քիչ հետո նա լավ է զգում, բերում է «մատաղ» և ասում` «Դու սուրբ ես»: Եվ «կոմսուհին» իջեցնում է վեհորեն բարձր պահած գլուխն ու մեղմ ժպտում: Թիկունքիցս լսվում էր այն երկուսի խոսակցությունը, որոնցից մեկը նոր էր եկել` – Գնում եմ, երբ ստացվում է: – Բա ամուսինդ գիտի±: – Բա ո±նց չգիտի, չի էլ կարա ձայն հանի, փող եմ բերում, դրանով էլ ապրում ենք: Ես խառնվում եմ. – Իսկ դուք գումար աշխատո±ւմ եք, տուն, ավտոմեքենա, ամեն ինչ ունե±ք,– իհարկե հարցս ուղղում եմ կնոջը, որ իր նկարներով ալբոմն էր ցուցադրում: Կարճահասակ էր, բարձր գոտկատեղով, մի փոքր հաստ մեջքով, փոքր ուսերով, ոչինչ` կլորիկ կրծքերով: Նրա քիթը յուրահատուկ սրություն ուներ, իսկ բառի արտասանության ձևից զգացվում էր, որ Երևանից չէ: – Բաքվից ենք եկել, ամուսինս մահացել է, տղաս տասնչորս տարեկան է: Ոչինչ չունեմ: Ծնողներս ու բոլորս միասին ծայրը ծայրին ապրում ենք: Ի±նչ մեքենա, ի±նչ հարստություն: – Բայց քո աշխատանքը մի±թե լավ չի վարձատրվում: – Չէ°, ի±նչ ես ասում, ես ամեն պատվերի հո չեմ գնում: Իսկ տղաս էլ դժգոհ է, բայց հասկանում է, որ դրանով ենք ապրում: Հետո իմ պարը արվեստ է, բոլորը չեն կարող արաբական պորտապար պարել: Տղաս շատ զգայուն է, ասում է` «Մամա ջան, ի¯նչ վատն են մարդիկ, ես չեմ կարողանում իրենց հետ: Չար են ու նախանձ: Եթե հնար լիներ` կգնայի անտառ ու անտառում կապրեի»: Իսկ ես նաև գուշակում եմ:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Կասե±ս իմ մասին,– հարցնում է սևահեր, սևաչ կինը: – Վա¯յ, ճիշտ ասած, վախենում եմ ասեմ` նեղանաս ու ականջիս փսփսում է` «շ ոՏþրՖ րՍՈջՈՑՖ պԴ», բայց նրա մեջ ոնց որ սատանայական մի բան կա:– Ու հետո բարձր,– քո մեջ «փԴՐՑ րՌՊՌՑ»: Սևահերի կլոր, սև աչքերը պլշեցին, կարկամեց լսածից, հետո քմծիծաղով ու պաշտպանվելու պատրաստակամությամբ` վրա տվեց. – Ի¯... ի¯... ինչ: Ի±նչ սխալ բա ներ ես գուշակում: Էդ ի±մ ներսում, հա±, սատանա կա: Ախր ես իսկի... Լա°վ, քո գործն է, ոնց ուզում ես մտածիր, ես գիտեմ հո, որ այդպես չէ: – Դե ի±նչ ասեմ, «ÿ այդպես ՉՌՋց», ինձ երբեք չի խաբում: – Մի° նեղացիր, դե ամեն կնոջ մեջ էլ մի «սատանա» կա: Ասում են` յոթ օր շուտ է ծնվել,– փորձեց հաշտեցնել ծեր կինը: Պարուհին արդեն հեռացել էր սեղանից, կողքիս մնացել էր «խուճուճիկ»-շականակագույն գանգուրներով մանրիկ կինը: Միակ տղամարդը, որ մեզ փորձեց զբաղեցնել, բերեց նախաճաշ ու խմիչք: Հեռախոսը զանգեց: Ավտոբուսը եկավ և կանայք էլ ճանապարհ ընկան: Բաղնիք: Իհարկե, վարձված էր մի տարածք և նույն դռնից ուր ներս էին մտնում կանայք` դուրս եկան տղամարդիկ: Տեսնելով կանանց, նրանք կանգ առան և ետ շրջվեցին դեպի ներս: – Կարելի± է ետ գնանք: Իսկ ապուշ հայացքով, հաստափոր, կարճլիկի կախ շրթունքը ավելի կախ ընկավ և թշերը կարմրատակեցին: Անցողիկ մի միտք արթնացավ ու զարմանքով մտածվեց: Ինչ-որ կասկածելի էր, որ դիմացինս թերմիտ ու կարճամիտ է, զարմացա ու հասկացա, որ երևի բնական տղամարդկային զգացումների մեջ թերմտությունը չի խանգարում: Վերջապես տղամարդիկ համոզվեցին, որ պետք է գնան: Մնացին «աղջիկները»: – Հանվե°լ: – Ո±նց թե, բա ասում էին տղամարդ չի լինելու,– բողոքեց ծեր կինն ու պայուսակը գրկած պտտվեց տեղում, իսկ պայուսակից դուրս էին եկել լողանալու պարագաները, հետո ձգվեց դեպի դուռը: Ականջները բարձրացան, դեմքի մազակալած բշտիկներն ու մազերը ցցվեցին: – Չէ, չէ°, հանգիստ եղեք, բոլորը դուրս են գալիս, իսկ ով մնում է, դրանք, ինչպես ասում են` տղամարդ չեն: Կանայք չորս կողմը նայելով, պահվելով ու շփոթված հանվեցին: Քիչ առաջվա հավաք կանանցից ոչինչ չմնաց: Փնթի ու խառնաշփոթ ներքնաշորերի ցուցահանդես: Գույն-գույն «թումբաններ» ու... հա°, հիշեցի, «կոմսուհու» պատմած մի բանաստեղծության պատմություն, որ իրեն նվիրել էին ջահել տարիներին և ինքը չհասկանալով անունը, թե ի±նչ է նշա նակում «թումբան», հետո ստացել էր բացատրություն ու որոշել բանաստեղծություն գրել. Այս թումբանը, Իմ թումբանը, Ծաղկավոր Երկու հատ բանը, Ծաղկավոր Նախշուն թումբանը, Այս թումբանը ես ստացա Մի կնոջից` ուրախացա:

Ծեր կինը` գեր, ծաղկավոր, պատռտված ներքնաշորով, ծալ-ծալ մսազանգվածով` մոտեցավ լոգարան տանող դռանը: Ներս նայեց զգույշ, մարմինը չտանելով դռնից ներս, ապա խցանի նման ետ թռավ` պահարանների մոտ: – Էս ի±նչ ա, բա ասում էին տղամարդ չի լինելու: – Դե, հո կանայք չե±ն նկարում, դրանք նկարիչներն են: – Հա¯... Եվ ապա, կրկին քիչ-քիչ ոտաքաշ գցելով մոտեցան դռանը և այս անգամ համոզվելով` առաջ գնացին:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Ի±նչն էր ավելի գրավողն ու սանձողը` խոստո±ւմը, տաք ջրի խշշացող կա±նչը, որ արդեն 10 տարի չկա հայի բնակարանում, թե± փողի ձգողությունը, որ նույնպես «հաց» բառի ձևով ավելի կարևոր է, քան ամոթը, որ կա տղամարդու աչքերի և կանացի վարագույրից բացվող մերկության միջև: – Այդպիսի կին չկա, որ չցանկանա մերկանալ տղամարդու առջև: Պարուհին սեթևեթանքով, աչքերը պտտելով, թե արդյոք իրեն նայո±ւմ են, չէ± որ ինքը գեղեցիկ է և գիտի «գրավել»` տեղավորվեց առաջին ցնցուղի տակ: Եվ մնացած բոլորն էլ հերթով տեղավորվեցին: Երկար համոզմունքից հետո, վերջապես իր պատռված ներքնաշորը հանեց ծեր կինը: Մեջտեղում` ջրից քիչ հեռու` պատի մոտ, մնացին հագուստով բժշկական կազմը և մի քանի կերպար, որոնք պետք է շարժվեին միջնամասում: Տղամարդկանց, ու դեռ պատանի տղամարդկանց հայացքների ներքո` կանայք կծկվել էին տաք ջրի շիթերի տակ, բայց վիճակն այնպիսին էր, որ թաքնվելու տեղ չկար` մնում էր ընդարձակվել ջրի տաքությունից ու իրողությունից: Պատին մոտ լողանում էր ձիու ատամներով ու դուրս պրծած բերանով կինը: Ատամները ցուցադրելով նա կողքի էր թեքվում և մնում էր միայն երևացող հետույքով: Գեղեցիկ էր: Ամբողջ կանացի մարմնի վրա գեղեցիկ էր միայն նստատեղը: Ջրի շիթերը հուլունքի նման, լույսից փայլելով` հոսում էին ողորկ մաշկի վրայով: Ջրի տաքությունից դեմքը վարդագույն էր ստացել, իսկ բերանը բացվել ու կախ էր ընկել: Մի պատ այնկողմ` ամաչկոտ ու վարանոտ կանգնել, ջրի շիթ-հուլունքներով պարուրվել էր ոտքերն իրարից հեռու, բարալիկ-փոքրամարմին կինը: Սուրբ Մարիամի նման ձեռքը կրծքին իջեցրած, որի տակից երևում էր չծածկված ստինքների սևուկ կլորակները, իսկ աչքերը կարոտ ու գեղեցիկ հուզմունք էին առել իրենց խորքում` սպասումով ու մեղավոր-անմեղության հմայքով: Ծեր կինն իր բազմաթիվ ծալքերով դժվարությամբ տեղավորվել էր իրեն հատկացված մասում և ագահ անկշտությամբ պտտվում էր: Աստված մարդկանց մերկ ծնեց... Մյուս կինը չդիմացավ ո°չ տաք ջրին, ո°չ էլ տղամարդկանց հայացքներին, և քիչ հետո համարյա ուշագնաց ընկավ: Խղճահարության ու հոգատարության բռնկումից հետո նրան դուրս տարան և ամեն ինչ շարունակվեց նույն կերպ: Վերջ: Չգիտեմ ինչո±ւ խղճացի պատանի տղամարդուն, որ գուցե իր կյանքում մերկ աղջիկ չէր տեսել: Արդեն դռան մոտ մտքումս նկարագրեցի պարուհուն, որ դեռ լողանալու փորձեր էր անում, հրավիրում բոլորին նայելու արարողության: Մարմնաձևերը սխալ համակցությամբ լրացնում էին միմյանց: Գեղեցիկ հիշողություն դարձավ` գարնանը բացվող թեյի վարդի` վարդագույն հիշեցնող ստինքների օղակները, որոնք քնքույշ ու կանացի էին: Տղամարդը սանրվում էր հայելու առջև: Միայն տանը հասկացա, որ փլվել է մոռացումը: Ես նայեցի նրանց այնպես, ինչպես որ նրանք կային: Զգուշորեն, գողունի, կանացի աչքերով: Նայեցի տղամարդկանց փոխարեն, գաղտնի մտածելով տղամարդու հոգու, աչքերի ու ձեռքերի մասին: 1999 թ.

ԱՅԴՊԵՍ

ԾՆՎԵՑ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԸ... 1988

Հ ողը ճեղքվեց...Արյունռուշտ վիշապը մի թաթը հանեց, ապա մյուսը հանեց, երանությամբ ճմլկոտաց, ձգվեց գետնով մեկ, երախը բացեց, երկար ու ձիգ հորանջեց ու... – Այո¯... ո¯..., այս որտե±ղ դուրս եկա: Քնեցի, քնեցի և ա°յ քեզ փորձանք, տեղ գտա դուրս գալու:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Քարերից բացի կուլ տալու ոչինչ չկա: Այդ էլ քիչ է, բա որ կոկորդիս մնա±, դե արի ու փրկվի: Հետ գնա±մ, ինչ է: Չէ¯... է¯, որ հետ գնացի «Տերը» կկտրի հավելյալ վարձատրությունս, դեռ մի բան էլ ավելի աշխատանք կտա կատարելու, չի թողնի, որ մի քանի դար քնեմ: Վիշապն իր խոսքի տեր տղամարդ էր, իրեն էլ լավ հարգում ու սիրում էր, թող ով ինչ ուզում է մտածի, որ բախտն իրեն այս քարեղեն պատառն է տվել, ուրեմն` կլափի, ինչ կա որ, վրայից էլ մի պուտ ջուր կխմի, կամ թե մատներով կհրի քարերը կոկորդից ներս ու փորում հերթով կտեղավորի, բան է, թե քնած ժամանակ մրսի քարերը երկրի ընդերքի կրակով կթեժանան ու իրեն տաք կպահեն ամեն տեսակի փորացավից ու հարբուխից: Համ էլ ինքը ծանր տեսք կստանա, ու էն հեղհեղուկ Լավային դուր կգա, թե չէ ամեն անգամ հենց մի տեղ հողը ճեղքվում է` արհամարհանքով ասում է, թե տա¯ք եմ, ծա¯նր եմ, հրհրում է ինձ ու պարտադրում, որ առաջինը ես դուրս գամ, ինքն էլ իր կամքով երբեմն չի էլ ցանկանում կատարել «Տիրոջ» հրամանն ու դուրս չի գալիս կամ թե... Ես էլ պարտադրված մենակ եմ լափում շուրջս պատահածը, հետո էլ ասում են, թե արյունռո¯ւշտ եմ... Վիշապը մի ակնթարթ նայեց չորս կողմը, հոնքերը մթնեցրեց ու իրեն թափ տվեց, շուրջն ամեն ինչ ցնցվեց: Վիշապը շունչ վերցրեց, քթի տակ խնդմնդաց. – Չէ¯, ոնց որ թե դուրս գալիս է, հաճույքով մի հատ էլ կփռշտայի, էս չոր հողը քթածակերս խուտուտ է տալիս: Մատը խոթեց քթածակը, մի լավ խառնեց, չկարողացավ հանել, տեսավ էլ ճար չկա` հայհոյեց. – Հերն էլ անիծած... ու... փռշտաց: Դղրդոցը բռնեց սար ու ձոր, երախից դուրս եկած, հոսքին խառնված փոշին ու քարերը պտտվեցին, պար բռնեցին ու թափվեցին մարդկանց գլխին, որ բանից անտեղյակ ապրում էին: Վիշապն իր տարերքի մեջ էր, էլ ի±նչ քար, ի±նչ փոշ ի, կուլ էր տալիս այն ամենն, ինչ խառնշտելով մոտ էին բերում ճիրանները: Խառնշտեց ու կերավ, մատներով հրեց անկուշտ փորում. տեղավորեց, էն մյուս թաթով ստուգեց, տեսավ էլ տեղ չկա` լավ ծանրացել է, հանգստացավ, իրենից գոհ ժպտաց, ու թիկն տվեց մոտակա սարին, որին արևն էր թիկն տալիս: Մի աչքը փակեց, եղունգով քչփորեց ատամները, արանքներում ինչ կար-չկար, որ կուլ չէր գնացել, կիսատ-պռատ մնացել էր, հանեց, թարս ու շիտակ չափեց, զզվանքով մտածեց, որ էլ չի կարող կուլ տալ` ստիպված դեն նետեց: Քիչ էլ անցավ, սկսեց գղտալ: Քունն էլ տանում էր: Բայց դե չէր կարողանում քնել: Երկար տրորվեց, պտտվեց, էս կողից էն կողը, մինչև վերջապես ընդերքի խորքերից հրաման ստացավ, որ պետք է հետ դառնա: Հետ դառնալը կդառնա, բայց դե այնքան էր լափել, որ ճեղքը նեղ էր արդեն, համ էլ իրեն այստեղ լա¯վ էր զգում... Ինչ կա, որ թե այնտեղ, այն հեղհեղուկ Լավան իրեն ձեռք էր առնում, այստեղ այնքան սևաչ, գեղեցիկ աղջիկներ կան, որ պատրաստ են իրեն կնության գնալու: Ինքն էլ հո իրեն լավ գիտեր` տեսքով սիրուն Վիշապ էր, ծա¯նր, իր խոսքի տեր: Ինքն իր խոսքը հարգեց ու... տեղից չշարժվեց. փոսի բերանին նստեց, հրամայեց` – Բերե°ք, ձեր սիրուն աղջիկներին ինձ կնության, թե չէ, նորից կփռշտամ: Սկզբում վախեցան, բերին մի քանի սիրուն աղջիկ, թողեցին փոսի բերանին, հեռացան: Հետո խելքի եկան, որոշեցին չկատարել հրեշի կամքը` – Որ դու համառ ես ու կուլ ես տալիս անգամ մեր քարերը, մենք քեզանից համառ ենք: Ամեն քեզ պես վիշապի փռշտոցից քարը երկունք է ունեցել ու երկունքից մարդ-քարեր են ծնվել: Վիշապն իր որոշման ձևը փոխեց: Քնքշացավ, դե հո ինքը միշտ փշոտ ու կոպիտ չէր, երբեմն էլ սիրել գիտեր: Փշփշոտ ու կպչուն լեզուն հանեց, ձգեց-ձգեց իր թողած փոշին ու ավերակներ սկսեց լիզել: – Աչքը խորամանկ կկոցեց, ատամները կրճտացրեց, բայց դե իր խոսքի տեր վիշապ էր, որոշել էր լիզել, ուրեմն... Մտքով, այսինքն, իր կարճ, գորշացած խելքով չէր մտածել, որ այս քարոտ հողում, սուր շեղբեր էլ կան, որով քարե մարդիկ պաշտպանում են իրենց փխրունությունը, լեզուն դիպավ ցավից հետ քաշվեց, հասկացավ, որ քարե մարդուն լիզելով չես կուլ տա, ճանկերը քսեց կայծքարերին, թաթերը երկարեց, առավ իր գիրկն այն ամենը, որ մնացել էր փռշտալուց հետո ու, քմծիծաղ տվեց.

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

– Հը, ո±նց եք, հիմի է±լ ձեր կամքով կուլ չեք գնա: Համոզվեք, թե չէ ճիրաններս կսեղմեմ ու ականջներիդ արյունն էլ չի հասցնի կաթել... Ծնկեց: Սևաչ կինը ծնկեց, հայացքն հառեց երկնքին ու... աղոթեց: Իր մոռացված, պապենական աղոթքը հիշեց, աղոթեց... Սարի վեհ գագաթը լուսավորվեց հուր արևի ճառագայթներով: Արևով շաղախված Տիրամայրը մայրություն պարգևեց գետնին ծնկած սևաչյա կնոջը: Ծնկեց: Արևամանուկներ ծնվեցին, որոնց այնպես կարոտով անհամբեր էին սպասում վիշապի ճիրաններում սեղմվածները: Ծնկաչոք մայրը նորից հայացքն ուղղեց վեհափառ սարի գագաթին, որտեղից գիտեր, որ իրեն հետևում է Տիրամայրը ու աղաչեց. – Ուժ տո°ւր Արևամանուկներիս, ուժ տո°ւր ու հաղթանակ: Դարեր շարունակ Տիրամոր ականջները նույն աղոթքն են լսել` ուժ ու հաղթանակ: Տոկա°լ: Ինքը դեռ հավատում է, ուրեմն ինչո±ւ չհավատան և հողեղենները: «Ով տարով էր մեծանում, մեր Արևամանուկը օրով էր մեծանում ու զորանում»: Արևն իր ճառագայթածամերն իջեցրեց նորելուկների կրծքին, արևով տոգորեց: Նրանք ոտքի կանգնեցին, ամուր, հրավառված սրտերով ու ուժեղ ափերով: Ծեր, սմքած տատը, որ գաղթի ճամփեքից փախել, հազիվ տուն ու տեղ էր դրել, ավերակի եզրին նստած աղոթում էր: Մեկ էլ հիշեց, որ որդիներին թուր է հարկավոր, ձի է հարկավոր վիշապին հաղթելու համար, փեշերը հավաքեց, որ փոշեպատ, երկաթե սնդուկից հանի պապի թողած ժանգոտ թուրն ու թվանքը: – Որդի ջան, սպասի°ր,– դիմեց առաջնեկին,– հապա այդպես դատարկաձեռն ո±ւր կերթաս, ախր վիշապը ականջներիդ արյունն էլ չի թողնի կաթի: Ա°ռ, պապիդ թուրն ու թվանքը: Արևամանուկը ծիծաղեց տատի միամտության վրա. – Է¯, տատ, տատ, բա էս դարում թուր ու թվանքով վիշապին կհաղթե±ս: Նրա ամեն մի եղունգի տակից շանթեր են թափվում: – Հապա ո±նց կեղնի,– մղկտաց տատը: Արևամանուկները գիտեին, թե որտեղ է իրենց ուժը: Իրար աչքով արեցին, պարզեցին ձեռքերը, ափերն ուղղեցին վիշապի երախին, որ դեռ գոհ իր հաջողությունից, հարբած արյան հոտից, խռմփում էր: Նրա°նք` Արևամանուկները, գիտեին, որ միացված ափերից դուրս կժայթքի արևի հուրը... կոչնչացնի վիշապին: Արևամանուկները մեկնեցին զույգ ափերն ու... արև ժայթքեցին... 1989 թ.

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

« ՈՒՆԵՄ ՏԻԵԶԵՐՔԻ ԱՆՀՆԱՐԻՆԸ»

(Պիես մեկ գործողությամբ) Գործող անձիք` ԿԻՆ, ՏՂԱՄԱՐԴ, ՁԱՅՆ

(Կիսամութ, կիսատ եռանկյուն պատ, շուրջը դատարկ, անձև տարածություն: Կնոջ և տղամարդու առջև երազանքը, որը պետք է ծնվի, նրանց երազանքներում ձևավորվում է մարմինը, որը կյանք կստանա միայն սիրուց): ԿԻՆ.– Ցանկանում եմ` նա քո նման լինի: Ճիշտ չես ծեփում: Քո քիթը բոլորովին էլ սուր չէ: Նայի°ր: Ի±նչ ես անում: Ի¯... Ինչի± ես այդքան սեղմված շրթունքներ գծագրում: Ուժեղ բազուկներ ծեփիր:

(Կնոջ մատները սահեցին տղամարդու հուժկու բազկի երկայնքով: Տղամարդը ձգվեց ինքնահավան ու հպարտ): ՏՂԱՄԱՐԴ.– Ես պետք է գնամ իմ մոլորակը, արդեն ժամանակն է: Իմ առանձնանալու ժամանակն է: ԿԻՆ.– Բայց չէ± որ մենք չենք ավարտել... ՏՂԱՄԱՐԴ.– Հետո ինչ, պետք է գնամ: ԿԻՆ.– Կրկին կգա±ս, հարկավոր է շարունակել, կգա±ս: ՏՂԱՄԱՐԴ.– ...:

(Տղամարդու դեմքին գծագրվում է ալարկոտ, քնակոլոլ մերժում: Բերանի անկյունը թեքվում է` ծամածռելով դեմքը): ԿԻՆ.– Կսպասեմ: Ես քեզ կսպասեմ, եթե չգաս` հրթիռ կուղարկեմ, իմ մոլորակի հրթիռներն առավել սրընթաց են: Իմ մոլորակը կսպասի քո մոլորակին, եթե հանկարծ դու դեռ ցանկություն չունենաս վերադառնալու: ՏՂԱՄԱՐԴ.– ...: ԿԻՆ.– Գիտես, մտածում էի, որ մենք կհասցնենք նրա համար ուժեղ բազուկներից զատ նաև թռչող թևեր ծեփել: Ոչ-ոչ, ի±նչ եմ ասում, թևերով անհնարին է արագություն ձեռք բերել: ՏՂԱՄԱՐԴ.– Կմտածեմ: Հիմա ուշ է: Գուցե կարողանամ գտնել այն, ինչը որ...

(Կնոջ աչքերն անզորությունից կորցրեցին իրենց ձևը, փորձեցին կառչել տղամարդու շուրթերից: Վերջինս արհամարհանքով շրջվեց): ԿԻՆ.– Ես դեռ խոսո¯ւմ եմ... ՏՂԱՄԱՐԴ.– Չեմ սիրում քո նայվածքը: Քո աչքերը: ԿԻՆ.– Համաձայն եմ: Քեզնից բոլորովին էլ չեմ պահանջել աչքերիս նմանությունը ծեփել: ՏՂԱՄԱՐԴ.– ...: ԿԻՆ.– Ինձ մենակ մի° թող: ՏՂԱՄԱՐԴ.– Իմ մոլորակի վրա ես էլ մենակ եմ և հետո, չէ± որ նրան, ում ծեփում ենք, նույնպես պետք է առանձնանա: Հարկավոր է ընտրել մոլորակ, որը դեռ ոչ ոք չի զբաղեցրել: ԿԻՆ.– ... Ինձ... մենակ... մի... թող... ցուրտ... է... Եթե ցանկանաս, կփորձեմ քո մոլորակը մոտեցնել իմ մոլորակին: Այնուհետև նրանց կամրացնենք, և կարիք չի լինի հրթիռի: ՏՂԱՄԱՐԴ.– ...: ԿԻՆ.– ±: ՏՂԱՄԱՐԴ.– Վարվիր այնպես, ինչպես կամենում ես: (Քմծիծաղ): Եթե կկարողանաս: (Տղամարդը հեռանում է):

(Նարնջագույն լույս):

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ԿԻՆ.– Արև¯, Ա... րև¯: Արև: Մոլորակիս յուրաքանչյուր մասնիկ ներծծված է քեզնով: Ես գումարել եմ նրանք: Ուղարկել միլիոնավոր կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող մոլորակին, նա այնտեղ է: Տե°ս նրա լուսավորությունը (երևում է տղամարդը ամբողջովին լուսապսակի մեջ): Արև°... տուր ինձ ո°ւժ, ջերմությո°ւն: Ես ցանկանում եմ հաղթահարել ինձանից նրան անջատող հեռավորությունը:

(Նարնջագույն լույսը դանդաղ լցվում է, մութ զանգվածը` հակառակ կողմից, որ հրեշի նման լափում է լույսը: Մոտենում է: Կինը կծկված է իր մոլորակի երկրաչափական ձևերում: Մութ զանգվածը գրկում է կնոջ կծկված մարմինն ու շոյում: Մութ է, խոնավ, խեղդող)... ԿԻՆ.– Դու ինձ հասկանո±ւմ ես, թե± խղճում: (Զրույց մութ զանգվածի հետ: Պարող ստվեր):

(Մութն ալիքվում է, թպրտում կնոջ կրծքին ու ավելի սեղմվում): ԿԻՆ.– Դու տիրո¯ւմ ես...

(Մութը գնդվում է, զարկվում շրջակա երկրաչափական ձևերին, հետ գալիս ու ավելի ամուր սեղմվում կնոջ կրծքին): ԿԻՆ.– Խլում ես հասկացա, ավելի խլում ես: Հեռացիր, որ ունենամ այն երազանք-մարմինը, որը չգիտեմ երբ շունչ կառնի: (Հավատով) Որդիս կունենա± այնքան ուժ, որ կարողանա միացնել մոլորակների շնչառությունները: Արևն ինձ խոստացավ նրան հրե շապիկ հագցնել: Ինչ երկա¯ր ես հրապուրվում: (Ձեռքերով հրում է մութ զանգվածին, որ փորձում է խեղդել ու տանել կնոջը): Կարոտել եմ:

(Գալիս է տղամարդը): ՏՂԱՄԱՐԴ.– Դու դեռ կծկված ես այդտեղ, ես հասցրել եմ շրջանցել տիեզերական տարածությունը և հայտնաբերել եմ մի մոլորակ, որին չեն հասցրել տիրել: Փորձում եմ հաշվել նրա լինելիության ժամանակը: Հավատացած եմ, այն կապրի այնքան, որքան կցանկանամ:

(Կինն իր վրայից հրում է մութի ծանր թաթերն ու ժպտում, հույսով նայում պատի անկյանը): ԿԻՆ.– Շարունակե±նք: ՏՂԱՄԱՐԴ.– Աչքերդ կապիր, գուցե չտեսնես այլևս: Յուպիտերն ինձ կանչում է: Ճիշտն ասած, ես հրաժարվել եմ հրավերից` մտածելով, որ իմ հրթիռները թույլ են և անկարող են կտրելու այդքան տարածություն: Բայց և հարկ չհամարեցի նրան իրազեկ դարձնելու այդ իրողությունը:

(Կինը մոտեցավ երազանքին, վերցրեց իր տաք մատներով, շոշափեց, շարունակեց պատրանքը)... ԿԻՆ.– Դու իմ լույսն ես: Եվ դուք տարբեր եք: Եվ հետո մենք` ես ու դու, ունենք մի մոլորակ: (Արդեն աղոթքի նման): Լույս: Հարատևող լույս: Լույս, անընդհատ ձգվող լույս: Մեր մոլորակն ունի իր արագությունը: Մութը... (մութը նորից փորձում է կլանել):

ՏՂԱՄԱՐԴ.– Խոնավության հոտառությունը պարուրում է քո մարմնի մենությունը: Դուռդ թակում է խենթությունը: Դե, դեն նետիր այդ... վերջապես: Ես ունեմ իմ ուրույն ճանապարհը և ոչինչ չի կարող շեղել ինձ իմ ճանապարհից: Պահի°ր, տիեզերական սիրո սահմանները: (Տղամարդը մի փոքր առանձնացած ինքն իր հետ խոսում է): Տիեզերքը լի է հոգիների առատ քանակությամբ, որոնք հանգրվան չունեն: Բոլորը ձգտում են մարմինը զրկել սեփական հոգու ներկայությունից: Հոգիները թափառում են տիեզերքում: Մոլորակ են փնտրում: Տիեզերքն ընդունում և վերադարձնում

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

է բազմապիսի ազդակներ: Ես փորձում եմ նրանց կառավարել: Յուպիտերն ինձ կանչում է: Ես փնտրելու եմ մոլորակ նրա համար:

(Պատկեր: Լույս, անընդհատ ձգվող լույս, որ ընկնում է կնոջ կրծքին: Քամի: Շուրջը շարժվող մարմիններ, իրեր: Կինը քայլում է, պտտվում այդ խառնաշփոթում: Աղոթում, ծնկում, բարձրանում, վազում, խոսում: Մոտենում են տարբեր մարդիկ: Քաշքշում թևերից: Կինը գոռում է ): ԿԻՆ.– Ես քեզ սիրում եմ: Ես քեզ սիրո¯ւմ եմ:

(Հրում է, վազում, պոկվում քաշքշող մարդկանց թևերից: Գզգզված, կեղտոտ... Պատկեր առանց տղամարդու, տարածություն: Կինը հանում է ոտնամանները, կանգնում): ՁԱՅՆ.– Դու կձայնես բարձր` ես քեզ սիրում եմ: ԿԻՆ.– Սիրում եմ (բարձր): ՁԱՅՆ.– Դու կարո±ղ ես հնազանդ լինել: ԿԻՆ.– Այո°: ՁԱՅՆ.– Դու նրան սիրո±ւմ ես: ԿԻՆ.– Այո°: ՁԱՅՆ.– Դու նրան սիրո±ւմ ես: ԿԻՆ.– Այո°: ՁԱՅՆ.– Դու կարո±ղ ես ընդունել և պահել Տիեզերական Ձայնը: ԿԻՆ.– Այո°: Ես ցանկանում եմ հասնել նրա մոլորակին: ՁԱՅՆ.– Ես խոսում եմ քեզ հետ: Ես տիեզերքն եմ:

(Երևում է տղամարդը: Երկուսն էլ քայլում են ստվերների նման: Ուղիղ ձգվող լույսը շարժում է տալիս նրանց երազներին: Երկու մոլորակ, որոնց կապում է լույսը: Լույսը ձգվում է կնոջ մարմնից դեպի տղամարդու, ապա տղամարդու մարմնից` կնոջ մարմինը): ԿԻՆ.– Ես քեզ արև եմ ուղարկել: ՏՂԱՄԱՐԴ.– Հիմա բոլորն ամենակարողներ են: ԿԻՆ.– Ես զգում եմ քեզ: ՏՂԱՄԱՐԴ.– Այդ ամենը կատարվում է քեզանից դուրս, մի այլ տեղում: ԿԻՆ.– Ո±վ է այն կինը, դու նրա±ն էիր սպասում: ՏՂԱՄԱՐԴ (Իր համար, բարձր).– Բոլորի հոգիներն են ինձ հետևել, բոլորի հոգիներն են ինձ հետևել, բոլորի հոգիներն են ինձ խեղդել: Սպառնալով` խլել են իմ ազատությունը: Ես կիսաստված եմ: Անկախ եմ: Հեռացել եմ մոլորակիցս: Այն ազատ է:

(Տղամարդու շուրջ պտտվում են հոգիները: Երևում են տառեր, որոնք դուրս են գալիս տղամարդու գլխից և պտտվում շուրջը): ՁԱՅՆ.– Ինչը դեռ անհայտ է, չի նշանակում, թե չկա: ԿԻՆ (Աղոթում է).– Տեր Աստված... Եղբայր Արև է և քույր Լուսին... և Աստղեր... Երդվում եմ կատարել Ձեր կամքը... ՁԱՅՆ.– Պահպանի°ր այն, որ իրական է: Երազները դեռ կծնվեն ու կիրականանան:

ՎԵՐՋ

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ԾՆՈՒՆԴ (Երևակայական խաղ` 1 գործողությամբ) Գործող անձիք`

այլմոլորակային Թ ՈԴԱ այլմոլորակային ՌԵՆ 4 տարերք` ՕԴ, ՀՈՂ, ՋՈՒՐ, ԿՐԱԿ

ԱՐԱԼԵԶՆԵՐ

ՄԱՐԴ` ապագա

(Երկիր են իջել արարածներ, որոնք փորձում են երկրի վրա ստանալ մի էակ, որը հետագայում գուցե թե մարդն է ): Թ ՈԴԱ.– Ըստ էության մեր փորձարկումներն արդեն արդյունք ունեն, այսինքն` հայտնագործությունն արդեն արված է: Բազմաթիվ պրպտումներից հետո, վերջապես պարզվեց, որ երկրի վրա կյանք կարող է լինել և այն հնարավոր է շարունակել: Մենք արդեն կարող ենք հաղորդել արդյունքները վերևին: ՌԵՆ.– Այո, դժվար էր, մեր ամենօրյա հաշվարկներն ու գրանցումներն ունեն նշանակություն: Երկիր հասցված «Ալֆա» օրգանական միացություններից կազմված հրե գունդը ձևավորել է տեսակ, որը նման չէ մինչ այժմ եղածներին: Թ ՈԴԱ.– Ռեն, դուք կփորձեք ներկայացնել արդյունքները:

(Նրանք բացում են վարագույրները, որ տանում է սենյակ, որտեղ սեղանի վրա պառկած է մի անշարժ արարած, որը ապագա մարդ է: Սենյակը լուսավորված է չափազանց կուրացուցիչ լույսերով: Լույս են արձակում նաև նրանք, որոնք շրջում են սենյակում: Ռենի ձեռքին գործիք է, որը կառավարման վահանակ է ): ՌԵՆ.– Նրան ուղարկված շնչելու և արտաշնչելու ճառագայթը գործում է անխափան: Նայի°ր, Թոդա, սարքը ճշգրիտ ցույց է տալիս, թե ինչպե±ս է լիցքավորվում` «Ալֆա» տիեզերական հրով: Թ ՈԴԱ.– Ես այդ հուրը հոգի եմ կոչել, այսինքն` նյութ, որով ձևավորվում է ալֆայի կենդանի մարմինը: Այդպես հրամայեց Տերը: ՌԵՆ.– Շտապելու կարիք չկար անվանումների: Մենք դեռ չենք ուղարկել վերջնական արդյունքը: Թ ՈԴԱ.– Իսկ դու չգիտես, որ Տերը միշտ նախօրոք է տալիս լինելիքը: ՌԵՆ.– Նայի°ր, նայի°ր, ցուցանակին նոր տեղեկություններ են: Թ ՈԴԱ.– Չափի°ր օդի ջերմաստիճանը: Նրա մոլեկուլները կարող են քայքայվել բարձր ջերմությունից և նաև շատ ցարծրից: ՌԵՆ.– Նրա ներսում կարգավորիչ կա: Թ ՈԴԱ.– Դու գերագնահատում ես «Ալֆայի» կարողությունները: ՌԵՆ.– Այդպես էլ կա: Ավելի լավ է նայիր, թե այս վահանակով ինչպե±ս է կառավարվում մոլեկուլների անկանոն շարժումը: Թ ՈԴԱ.– Բայց բացի այդ վահանակից, մարդ-մոլեկուլը կապված է երկրի ձգողության ու մոլորակային շարժման ձգողության հետ: Թ ՈԴԱ.– Գիտես Ռեն, ըստ բնության ճշգրիտ օրենքների, հնարավոր է կառավարել անկանոն մոլեկուլյար շարժումը: Մոլեկուլները մտնում են մեր գալակտիկայի մեխանիկական կենտրոնի Գերագույն Մտքի գրավիտացիոն ձգողության մեջ: Տրվում է Գերագույն Մտքի ծրագրավորված կոդը և շարժումը ստանում է համակարգված, կանոնավոր տեսք: ՌԵՆ.– Բայց Թոդ, եթե խախտվի այդ կոդը, ի±նչ կլինի: Պատկերացնո±ւմ ես: Թ ՈԴԱ.– Գիտեմ, Ռեն, էակը, որ դուրս մնա Գերագույն Մտքի շառավղից` կխափանվի, նրա մարմնի շարժումը ճիշտ չի գործի, կառաջանան օրգանական այլ գոյացություններ, և կամ ընդհանրապես կխափանվի:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ՌԵՆ.– Մեր նախկին օրգանական նյութերի պատվաստումներից ստացված բույսերին հաջորդեցին կենդանիները, այժմ էլ նոր տեսակի գոյության փորձ է սա: Դու միայն նայի°ր, թե գորիլլաները ինչպե±ս են զարմացել իրենց նման, ոչ-նմանի ներկայությունից:

(Թոդան դուրս է գնում, Ռենը ուսումնասիրում է սարքերը, գրում ցուցումները, ապա ետ է գալիս Թոդը` բերելով իր հետ մի սկուտեղ` վրան մի մեծ տուփ): Թ ՈԴԱ.– Ահա, Ռե°ն, բացիր տուփը, զգույշ բարձրացրու կափարիչը:

(Ռենը բացում է տուփը, բայց չի հասցնում բռնել, զանգվածը, որ դուրս է թռչում ու կպչում առաստաղին, ապա պոկվելով թռչում է սենյակի տարածքով): Թ ՈԴԱ.– Դե հիմա իջեցրու, ասացի զգույշ, չհասկացա±ր ինչ է:

(Ռենը այս ու այն կողմ է թռչում և վերջապես բռնում զանգվածը): Թ ՈԴԱ.– Այս զանգվածը մեր մոլորակից ենք բերել, ինքն իր ներսում պարունակում է մեր մոլորակի հոգին: Այն գերթեթև է: Մեր լուսաթիռները դրանով են աշխատում: Նոր հրաման կա վերից: Պիտի փորձենք այս էակի վրա: Նա պետք է կարողանա թռչել այնպես ինչպես մենք: ՌԵՆ.– Թոդա°, մենք չե±նք շտապում, նրա գլխում արդեն կա հաղորդիչ սարք, որը տիեզերական ձայնային ճառագայթաալիքները դարձնում է միտք ու բառ, և ապա դրանով էլ պայմանավորված գործողություն: Թ ՈԴԱ.– Մենք չենք շտապում: Կենդանիների մոտ այդ հաղորդիչ սարքը միայն բնազդային գործողություններ է տալիս, ինչպես ցուցանակներն են ցույց տալիս այս էակի մոտ այդ գործողությունները, մտածված պետք է լինեն և վերին Մտքի հետ անմիջական կապված խոսք պետք է լինի: ՌԵՆ.– Թոդա, դու ի±նչ ես կար ծում, կարող է պատահել, որ գա մի օր և այս էակը կարողանա ստեղծել մի սարք և դրանով չափելով սեփական ուղեղի հաճախականությունը և անմիջական կապ ունենա մեր մոլորակի Գերագույն Մտքի հետ: Եվ փոխարեն մեր թռիչքի` մոլորակից մոլորակ, նրանք մեր փոխարեն հաղորդեն և անգամ մեզ կառավարեն: Թ ՈԴԱ.– Ռեն, դու քո ձեռքի միկրոսարքերը տեղադրիր, թե ի±նչ կլինի հետո, պարզ չէ հիմա, հետո մի բան կմտածվի: Վերինը հրաման կտա: ՌԵՆ.– Լա°վ, ես կհասցնեմ, կտեղադրեմ այնպես ճիշտ ժամանակին և չեմ բաց թողնի ձևավորման մի փուլ: Թ ՈԴԱ.– Դու որոշակի գրանցիր քեզ մոտ, այս էակի ներքին անատոմիան շատ որոշակի է և այլևս չի փոփոխվելու: ՌԵՆ.– Ես դեռ մեր մոլորակում գիտեի նրա մշակված կառուցվածքային ծրագիրը, մեր երկրային փորձերից դեռ շատ վաղ` այդ ծրագիրը մշակվել էր, և ես անցա այն փուլը, որ իրավունք ստացա երկիր թռչելու, այնպես ինչպես դու: Թ ՈԴԱ.– Լա°վ, լա°վ, ուղղակի շատ ես ձգձգում ու կասկածելի հարցեր տալիս: ՌԵՆ.– Թոդա°, իսկ դու տեղյա±կ ես, որ մոլեկուլյար սիստեմների այս ծրագիրը այնքան ծավալ ունի, որ իր մեջ կընդգրկի երկրային տարվա մի քանի դար, և մենք ժամանակ կունենանք հետևելու անգամ «Ալֆայի» տեսակների առաջացման մի քանի ընթացքային շրջանի: Թ ՈԴԱ.– Գիտեմ, նրանք միմյանց կվերածնեն անընդհատ` միևնույն ֆիզիոլոգիական կառուցվածքով: Գուցե ժամանակին նոր հրամաններ լինեն վերինից: Բայց կոդավորված կառուցվածքի մեջ փոփոխություններ կատարել չի կարելի: Ուշադիր նայիր, մարմինն արդեն ընդունեց նոր դրված սարքը: Կատարյալ անատոմիական կառուցվածք է: Վերինը երբեք չի սխալվում: ՌԵՆ.– Մենք պետք է հեռանանք մեր մոլորակ և թողնենք այստեղ ինքն իրենով, այս մարդ կոչված էակին, ինչ կլինի հետո. նա ինչպե±ս կգործի: Թ ՈԴԱ.– Գիտե±ս, երբեմն ես էլ վախենում եմ այս էակի կյանքի համար, առաջին հերթին հարկավոր է վերացնել նրա մոլեկուլները: Մարդը տիեզերքի ծնունդ է: Ունի տիեզերքի բաղադրությունը, որ ամենուրեք միասնական է, և ուզում եմ ասել, որ մարդը մարդ է միայն նրանով, որ տարբեր է բնությունից օգտվելու իր կերպը: Նա մտածող է ինչպես Վերինը, նրա մասնիկն է և ունի մեր աստղային կառուցվածքը:

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

ՌԵՆ.– Թոդա°, ես լսել եմ նաև, որ նրանք իրենց հիմքում կունենան սեփական, անփոփոխ գենը:

Թ ՈԴԱ.– Լավ, լավ, արի գնանք, իհարկե այդպես է, գնանք, նրանք մեզ են սպասում: Իսկ էակը պիտի հանգստանա:

(Նրանք դուրս են գալիս: Եվ ներս են մտնում տարբեր գույների ու անորոշ ձևերի մարմիններ, որոնք տարերքներն են և պարում են մարդու շուրջ): ՕԴ.– Ես քեզ կյանք եմ տալիս, շնչի°ր ինձ, շնչի°ր ինձ, ես մաքուր ու թեթև եմ, կենսատու եմ, շնչի¯ր: ՀՈՂ.– Ես քո մոլեկուլներն եմ, օրգանական նյութն եմ քո, ապրի°ր ինձանով, ուժեղ պահիր քեզ ինձանով: ՋՈՒՐ.– Իսկ ե±ս, մի±թե ես ավելի կարևոր չեմ, մի±թե առանց ինձ կապրես, ես քո բոլոր բջիջների կյանքն եմ: ԿՐԱԿ.– Եթե սառես, ի±նչ կարևոր է, թե ջուր ես, այդ ես եմ քեզ պա հում և ջերմությունս է քո կյանքին կյանք տալիս:

(Նրանց են խառնվում գորիլլաները, պարում են, արդեն ոտքի կանգնած մարդը պարում է նրանց հետ և ինքն իրեն նայում հայելու մեջ, որ պատին է: Ամեն ինչ խառնում են արալեզները, որ խանգարում են, սողում են ու փորձում վնասել): ԱՐԱԼԵԶ ԿԱՐՄԻՐ.– Հը±, հա¯, հա¯, մա°րդ, երջանիկ պարում ես, իսկ հասկացա±ր, որ այս րոպեին նրանք` այդ այլմոլորակայինները, քո գլխում տեղավորեցին սարք, որը պատճառ կդառնա քո հետագա անհանգստությունների: ՄԱՐԴ.– Ի±նչ: Ո±ւր է: Ո±վ: ԱՐԱԼԵԶ ԿԱՆԱՉ.– Նրանք քեզ կթելադրեն իրենց ցանկացածը: Դու գլխի էլ չես ընկնի: Դու այդ չես հասկանա: ՄԱՐԴ.– Այդ ո±վ ասաց, ի±նչ ես հնարում: ԱՐԱԼԵԶ ՄԱՆՈՒՇԱԿԱԳՈՒՅՆ (Ձգվելով դեպի մարդը, որքան կարելի է քսմսվելով).– Դու այնպես ձգող ես քո դաշտով և ես առաջ կընկնեմ նրանցից իմ արձակած ուլտրաալիքներով: Ես քեզ իմը կթելադրեմ: ՄԱՐԴ.– Մի կողմ քաշվիր: Ես սեփական մտածողություն ունեմ:

(Արալեզները գալարվում են մարդու շուրջ, ապա լպրծուն ձգվում դեպի հայելին): ԱՐԱԼԵԶ ԿԱՐՄԻՐ.– Դու ռոբոտ ես, դո°ւ սովորական մեխանիզմ ես, քեզ այդ այլմոլորակայինները նոր կյանք տվեցին իրենց մոլեկուլյար օրենքներով: ԱՐԱԼԵԶ ՈՒԼՏՐԱԳՈՒՅՆ.– Շուտով դու կթռչես, հա¯, հա¯, թռչելո¯ւ ես, թռչելո¯ւ...

(Կուրացուցիչ լույսը նորից խառնվում է սենյակի կիսամութ լուսավորությանը: Մարդը կանգնած է հայելու առջև: Բոլորն անհետացել են): ՄԱՐԴ.– Ես ռոբո±տ եմ: Ծրագրավորված մեքենա±: Նրանք ինձ թելադրո±ւմ են, ես կատարո±ղ եմ: Հապա այս ո±վ է ձայն հա նում, չէ± որ իմ ներսում է, իսկ մտքերը, չէ± որ դրանք իմ ներսում են: Այդ ե°ս եմ մտածում:

(Ձեռքերը վեր է բարձրացնում, ոտքերը կտրվում են հատակից: Նա թեթև բարձրանում է մինչ առաստաղը, ապա թևերը տարածած պտտվում է սենյակում: Նա քիչ հետո հանգիստ իջնում է հատակին): ՄԱՐԴ.– Ես ինձ տեր եմ զգում: Ոչ ոք չի կարող ինձ թելադրել:

(Ներս են մտնում այլմոլորակայինները):

/home/elibam/tmp/pdfconv_74a1b96a61ef/1778488905_b615d8.docx

Թ ՈԴԱ.– Ա¯, ա¯, արդեն թռչում ես: Լավ է, ուրեմն ստացվել է: Դու հասկացող էակ ես: Եվ ինքնուրույն: ՄԱՐԴ.– Ձեր ինչի±ն է հարկավոր այն սարքը, որ տեղադրված է իմ ուղեղում, թե± այդպես չէ, ինձ խաբեցի±ն: ՌԵՆ.– Մենք շուտով կհեռանանք, և դու մեզ չես տեսնի, բայց դու անընդհատ մեզ կկանչես: Թ ՈԴԱ.– Շուտով մեր սնուցումը կավարտվի, մենք կհալվենք, իսկ այստեղ մեզ համար չկա հարկավոր ջերմություն, որ վերալիցքավորվենք:

(Նրանք հեռանում են): ՄԱՐԴ.– Իմ կառույցը նման է աստղի կառույցին: Ես ունեմ տիեզերքի բաղադրությունը: Իմ ներսում ապրում են միայն ի°մ մոլեկուլները, ես ծնում եմ ի°մ նմանին:

(Տարերքները, որ մինչ այդ չէին շարժվում, խառնվում են մարդու զրույցին` պարով): ՀՈՂ.– Մենք քո բարեկամներն ենք: ՋՈՒՐ.– Մենք կապրենք քեզ հետ: ՕԴ.– Դու ինձ լավ շնչիր: ԿՐԱԿ.– Ես քեզ կթրծեմ և միասին կգոյատևենք:

ՎԵՐՋ (Բայց և... շարունակելի, որովհետև դեռ կինը պիտի ծնվի և դեռ նրանց միջև շարժվող միտքն ու կենսաէներգիան պիտի կարգավորվեն): ՎԵՐՋ