Բնափայտագիտություն

ՀՀ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՆՏԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

Ա. Մ. ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ

ԲՆԱՓԱՅՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ – ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 630 (07) ԳՄԴ 43 ց 7 Փ 163 Ձեռնարկը տպագրության է երաշխավորվել Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհուրդը Գրախոսներ`

կենս. գիտ. դոկտոր, պրոֆ. Գ.Հ. Օգանեզովա կենս. գիտ. թեկնածու Գ.Գ. Մովսիսյան կենս. գիտ. թեկնածու Ն.Պ. Խուրշուդյան Մասնագիտական խմ ագիր` ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, կենս.գիտ. դոկտոր, պրոֆ.Ժ.Հ. Վարդանյան Խմ ագիր` Ա.Հ. Գոնչեգուլյան

Փ 163

Փահլնանյան Ա.Մ. Բնափայտագիտություն: Ուսումնական ձեռնարկ լա որատոր-գործնական պարապմունքներ անցկացնելու համար: Ա.Ս. Փահլնանյան. - Եր.: ՀԱԱՀ, 2016. - 60 էջ: Ձեռնարկում ներկայացված են անտառային հիմնական ծառա ույսերի նափայտերի կառուցվածքի, ինչպես նան նափայտային արատների առանձնահատկությունները ն դրանց որոշման մեթոդները: Մանրամասն քննարկված են նափայտի պահպանման ն արատներից խուսափելու միջոցառումների մասին: Ձեռնարկում տեղ են գտել նան տար եր խում ծառատեսակների նափայտերի տար երակման մեթոդները: Ներկայացված են անտառային հիմնական ծառատեսակների նափայտերի օգտագործման ոլորտները: Ուսումնական ձեռնարկը օգտակար է ՀԱԱՀ անտառային տնտեսություն ն նակավայրերի կանաչապատում մասնագիտության ուսանողների ինքնուրույն, անհատական աշխատանքների կատարման, լա որատորգործնական պարապմունքների դասավանդման, ինչպես նան անտառային ոլորտի աշխատողների համար:

ՀՏԴ 630 (07) ԳՄԴ 43 ց 7 IՏBN 978-9939-54-914-9 © Փահլնանյան Ա.Մ., 2016 © Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2016

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

«Բնափայտագիտություն» առարկան ուսումնասիրում է նափայտի կառուցվածքն ու հատկությունները` հենվելով նական գիտությունների նորագույն տեխնոլոգիաների վրա: Առարկայի կարնորագույն խնդիրն է ուսանողներին տալ համապատասխան տեսական գիտելիքներ անտառի հիմնական արտադրանքի` փայտանյութի կառուցվածքի, ֆիզիկամեխանիկական ն տեխնոլոգիական հատկությունների, ինչպես նան նափայտային արատների ն օգտագործման ոլորտում դրանցից խուսափելու ուղիների մասին: Տեսական գիտելիքների ամրապնդման ն խորացման գործում կարնորվում է առարկայի դասավանդման ընթացքում գործնական ն լա որատոր աշխատանքների ընդգրկումը: «Բնափայտագիտություն» առարկայի գործնական ն լա որատոր աշխատանքների կատարման համար նախատեսված մեթոդական ուղեցույցը կազմված է ըստ առարկայական ծրագրի: Այն ներառում է ուսումնական ծրագրով նախատեսված ոլոր թեմաները, որոնք ուսումնասիրում են նափայտի մակրո ն միկրո կառուցվածքը, ֆիզիկական հատկությունները: Բավականին ծավալուն է նափայտային արատներին վերա երող աժինը, որտեղ դիտակտիկ հարուստ նյութերի միջոցով ուսանողներին հնարավորություն է ընձեռնվում մանրամասնորեն ուսումնասիրել նափայտային արատները, դրանց առաջացման պատճառները, արտաքին պայմանների ազդեցությամ դրանց կրած փոփոխությունները ն կանխարգելման միջոցառումները: Ձեռնարկի վերջին գլուխը վերա երում է տար եր խում ծառատեսակների նափայտերի որոշմանը: Դասաընթացների ժամանակ ուսանողները հենվելով տար եր խում ծառատեսակների նափայտերի կառուցվածքային առանձնահատկությունների վերա երյալ ձեռք երած գիտելիքների վրա, գործնականում կարողանում են նութագրել ն միմյանցից տար երակել առանձին խմ երին պատկանող նափայտերը՝ տալով նան դրանց օգտագործման ոլորտները: Բնափայտում արատների տարածման չափերի որոշումը մեծ նշանակություն ունի գործնականում նափայտային հումքի գնահատման համար:

ԳԼՈՒԽ 1

ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԲՆԱՓԱՅՏԻ ՄԱԿՐՈՍԿՈՊԻԿ ԿԱՌՈՒՑՎԱծՔԸ

Աշխատանք 1.Ծառաթփատեսակների նափայտի ձները Ծառի ընդհանուր ծավալի 50-909-ը կազմում է ունը: Բնի կառուցվածքն ուսումնասիրվում է ճակատային, շառավղային ն տանգենցիալ կտրվածքներում, քանի որ տար եր կտրվածքներում նափայտն ունենում է տար եր հատկություններ:

Նկ.1. Բնի հիմնական կտրվածքները ն մասերը. П- ճակատային, Р- շառավղային, Т- տանգենցիալ Ծառատեսակներն առանձնանում են իրենց նափայտի ուրույն մակրոսկոպիկ կառուցվածքով, որն էլ որոշում է դրանց ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները: Բնափայտի մակրոսկոպիկ կառուցվածքի ուսումնասիրությունը անհրաժեշտ է անհայտ ծառերի տեսակը որոշելու համար: Ծառատեսակների նափայտերը միմյանցից տար երվում են իրենց գույներով: Որոշ ծառատեսակների մոտ նափայտի կենտրոնական մասն ավելի մուգ է, մյուսներինը` ավելի աց ն հավասարաչափ գունավորված: Բնափայտի կենտրոնական մուգ

գունավորված մասը կոչվում է միջուկ, իսկ ծայրամասային ավելի ացը` արտա նափայտ: Թարմ կտրած ծառի մոտ միջուկն ու արտանափայտը միմյանցից տար երվում են ոչ միայն գույնով, այլն խոնավությամ : Միջուկում ջրի պարունակությունն ավելի քիչ է, քան արտա նափայտում: Կան ծառատեսակներ, որոնց նափայտի կենտրոնական մասը ծայրամասայինից տար երվում է ոչ թե գույնով, այլ ջրի համեմատա ար ցածր պարունակությամ : Այսպիսի նափայտը կոչվում է հասուն: Հարկ է նշել, որ միջուկն առաջանում է ոլոր ծառատեսակների մոտ: Սակայն մի մասի մոտ /կաղնի, սոճի, թեղի ն ուրիշներ/ այն մգանում է, իսկ մյուսների մոտ` /հաճարենի, լորենի, եղննի/ ամ ողջ կյանքի ընթացքում մնում անգույն: Աճման վաղ շրջանում ոլոր ծառատեսակներն արտա նափայտային են: Ծառի տարիքի մեծացմանը զուգընթաց, կախված տեսակային առանձնահատկություններից` նի կենտրոնական մասի ջիջների մահացման ն պարենքիմի ջիջների թաղանթներում շտիկաձն ելուստների` տիլլերի կողմից անոթների խցանման հետնանքով առաջանում է միջուկը, որը խեժերի, դա աղանյութերի, կալցիումի աղերի ն այլ նյութերի շնորհիվ ձեռք է երում ամրություն, չորություն ն հականեխիչ հատկություններ: Միջուկի առաջացումը կախված է ծառի տեսակից, տարիքից, նակլիմայական պայմաններից ն այլն: Ըստ նափայտի ձների ծառաթփատեսակները աժանվում են 4խմ ի. 1. Միջուկավորներ - սոճի, գիհի, խեժափիճի, մայրի, կենի, կաղնի, սպիտակ ակացիա, թեղի, հացենի, արդի, ընկուզենի սովորական, ծորենի, աղտոր ն այլն 2. Հասուն նափայտայիններ - հաճարենի, լորենի, կաղամախի, սզնի, եղննի, եղնին ն այլն 3. Միջուկավոր ն հասուն - հացենի սովորական, այծուռենի, չմենի, եղրնանի, նափայտային չիչխան, եկտենի, փշատենի, ծառանման գիհի ն այլն 4. Արտա նափայտայիններ ոխի, կեչի, թխկի, լաստենի, շագանակենի, տոսախ, խուրմա ն այլն: Աշխատանք 2. Հասուն նափայտի որոշումը Որոշ ծառատեսակների մոտ նափայտի կենտրոնական մասն ավելի մուգ է, մյուսներինը ավելի աց ն հավասարաչափ

գունավորված: Բնափայտի մուգ գունավորված մասը կոչվում է միջուկ, իսկ ավելի ացը` արտա նափայտ: Սրանք միմյանցից տար երվում են նան խոնավությամ : Միջուկում ջրի պարունակությունը ավելի քիչ է, քան արտա նափայտում: Սակայն կան ծառատեսակներ, որոնց նափայտի կենտրոնական մասը ծայրամասայինից տար երվում է ոչ թե գույնով, այլ ջրի համեմատա ար ցածր պարունակությամ : Այսպիսի նափայտը կոչվում է հասուն: Հետնա ար, հասուն նափայտը չգունավորված միջուկն է: Աշխատանքի ընթացքը: Հասուն նափայտը արտա նափայտից տար երելու համար նափայտի նմուշը հարթեցվում է, ներծծվում գվայական խեժի սպիրտային լուծույթի ն ջրածնի պերօքսիդի 5 տոկոսանոց լուծույթով: Խեժով ներծծված արտա նափայտը պերօքսիդի ազդեցությամ կապտում է, մինչդեռ հասուն նափայտը մնում է անգույն: Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր: Հասուն ն արտա նափայտային նափայտի նմուշ, հարթեցնող թուղթ, մաքրող վրձին, գվայական խեժի սպիրտային լուծույթ, ջրածնի պերօքսիդի 5 9 լուծույթ, կաթոցիչ /պիպետկա/: Աշխատանք 3. Փայտի նմուշում տարեկան շերտերի որոշումը Ծառի աճման արդյունքում յուրաքանչյուր տարի առաջանում է նափայտային նոր շերտ, որը ավելի մոտ է կամ իումին: Բնի լայնակի կտրվածքում տարեկան շերտերը երնում են խտացված օղակների տեսքով: Շառավղային կտրվածքում տարեկան շերտերը երնում են շերտագծերի, իսկ տանգենցիալում` ոլորուն գծերի տեսքով: Որոշ տեսակների / ոխի, գիհի,կենի ն այլն/ նորոշ են ծուռումուռ տարեկան շերտեր: Տարեկան շերտը կազմված է վաղ /գարնանային/ ն ուշ /աշնանային/ նափայտերից, որոնք տար երվում են իրենց գույնով ն կառուցվածքով: Տարեկան շերտերի լայնությունը հաստատուն մեծություն չէ ն կախված է ծառի տեսակից, տարիքից, հասակից, աճման պայմաններից, նում գրաված դիրքից ն այլ: Ավելի լայն տարեկան շերտեր առաջացնում են արագաճ տեսակները: Տարեկան օղակների լայնությամ կարելի է պատկերացում կազմել ազմամյա կլիմայական փոփոխությունների, իսկ քանակով` ծառի տարիքի մասին:

Աշխատանքի ընթացքը: Հատված ծառի տարիքի որոշման համար նափայտի լավ հարթեցված հորիզոնական կտրվածքը մշակվում է կալիումի պերմանգանատի լուծույթով` տարեկան շերտերի սահմանները ավելի նկատելի դարձնելու համար: Այնուհետն, ծուծից մինչն կեղն գծվում է շառավղային գիծ, որի ուղղությամ , տարեկան օղակի սահմանների վրա շարվում են գնդասեղներ: Գնդասեղների քանակով որոշվում է ծառի տարիքը: Աճող ծառի տարիքը որոշում են նան հատուկ փորհատով / ուրայով/: Փորհատից դուրս եկող նափայտի նմուշի վրա ավականին պարզորոշ երնում են տարեկան շերտերի սահմանները, որոնց քանակով էլ որոշվում է ծառի տարիքը: Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր: Բնափայտի հարթեցված նմուշ, քանոն, գնդասեղներ, կալիումի պերմանգանատի լուծույթ: Աշխատանք 4. Բնափայտի հավասարաշերտության ն ուշ

նափայտի պարունակության

որոշումը

Բնափայտի արտաքին տեսքի գնահատման համար օգտագործվում են մակրոստրուկտուրային մի քանի առանձնահատուկ ցուցանիշներ: Դրանք նափայտի տարեկան ընդլայնական աճը նորոշող տարեկան շերտերի լայնություններն են, նափայտի հավասարաշերտությունը, տարեկան շերտում վաղ ն ուշ նափայտերի պարունակությունը: Այս ցուցանիշները պայմանավորում են նափայտի տեքստուրան /նախշը/, գույնը, ամրությունը, ձայնային ն մի շարք այլ ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները: Աշխատանքի ընթացքը: Բնափայտի հավասարաշերտությունը որոշվում է տարեկան շերտում ուշ նափայտի գումարային լայնությամ , որի համար նափայտի նմուշի ճակատային հատվածում առանձնացվում են 1սմ երկարությամ երկու հարնան հատվածներ: Գնդասեղների միջոցով հաշվվում են յուրաքանչյուր հատվածում տարեկան շերտերի քանակը, որոնց տար երությունն էլ իրենից ներկայացնում է ուսումնասիրվող նմուշի հավասարաշերտությունը: Ուշ նափայտի պարունակությունը որոշվում է ուշ նափայտի գումարային լայնության ն չափվող հատվածի ընդհանուր երկարության հարա երությամ ` արտահայտված տոկոսներով:

Ուշ նափայտի որոշման համար նափայտի հարթեցված նմուշի ճակատային կտրվածքում շառավղի ուղղությամ գիծ է տարվում, որի վրա մոտ 2 սմ երկարությամ հատվածում նշվում են ծայրային ամ ողջական շերտերի սահմանները ն հաշվվում դրանց քանակությունը: Ամ ողջական շերտերի նշված սահմանների միջն եղած հեռավորությունը չափվում է մասշտա ային քանոնով: Տարեկան շերտերի քանակությունը 1սմ երկարությամ հատվածում որոշվում է հետնյալ անաձնով. ո=N/Լ որտեղ` ո-ը տարեկան շերտերի քանակությունն է 1սմ երկարությամ հատվածում, N-ը որոշակի հատվածում ծայրային ամ ողջական շերտերի քանակը, Լ-ը ամ ողջական շերտերի նշված սահմանների միջն եղած հեռավորությունը: Այնուհետն, չափիչ խոշորացույցով նշված սահմանների մեջ, յուրաքանչյուր օղակում չափում են ուշ նափայտի գրաված տարածքը: Ստացված տվյալները գումարվում են ն հաշվվում ուշ նափայտի պարունակությունը հետնյալ անաձնով. ո=M/Լ2100 որտեղ`ո-ը ուշ նափայտի տոկոսային պարունակութունն է տարեկան շերտում, M-ը ուշ նափայտի տարածքների գումարն է, Լ-ը տարեկան շերտերի ընդհանուր երկարությունն է, որտեղ հաշվվել է ուշ նափայտի տարածքների գումարային լայնությունը: Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր: Բնափայտի հարթեցված նմուշ, քանոն, գնդասեղներ, մատիտ, կալիումի պերմանգանատի /KMոO4/ լուծույթ:

¶ÈàôÊ 2

ՏԱՐԲԵՐ ԽՈՒՄԲ ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԲՆԱՓԱՅՏԵՐԻ

ՄԻԿՐՈԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

Աշխատանք

1. Բնափայտի հորիզոնական ն միկրոկտրվածքների պատրաստումը

ուղղաձիգ

Աշխատանքի ընթացքը: Ուսումնասիրվող նափայտի միկրոկրտրվածքների պատրաստման համար նախօրոք դրանք պետք է փափկացնել: Փորձարկվող նափայտի կտորները մեկ օր տնողությամ տեղավորվում են գլիցերինի ջրային լուծույթում (1:2 հարա երությամ ): Ավելի շատ փափկացնելու համար նափայտի կտորները կարելի է լուծույթում թողնել ավելի երկար` 2-5 օր, լուծույթին ավելացնելով քիչ քանակությամ կար ոլաթթու՝ նափայտի կառուցվածքը պահպանելու համար: Շատ ամուր նափայտ ունեցող տեսակների միկրոկտրվածքների պատրաստման համար անհրաժեշտ է փայտի կտորները 1-2 ժամ տնողությամ եռացնել նշված լուծույթում: Փափկացված նափայտի կտորներից, սահող միկրոտոմային կտրիչի միջոցով, կտրվում են հորիզոնական, շառավղային ն տանգենցիալ կտրվածքներ 15-30 մկմ հաստությամ : Բնափայտային կտրվածքները կարելի է պատրաստել նան սովորական սրիչի օգնությամ : Այնուհետն կտրվածքները դրվում են սպիրտի մեջ ն տաքացվում մինչն եռալը` օդի պղպջակներից ազատվելու համար: Այնուհետն կտրվածքըսպիրտի կաթիլի հետ տեղափոխվում է առարկայակիր ապակու վրա ն սպիրտի գոլորշիացումից անմիջապես հետո միկրոկտրվածքի վրա լցվումէ գլիցերինի ն ժելատինի խառնուրդը ն ծածկվում ծածկապակիով: Գլիցերին-ժելատինի խառնուրդի պատրաստման համար մեկ մաս մանրացված չոր ժելատինը պետք է խառնել 6 մաս ջրի, 7 մաս գլիցերինի ն 2-3 կաթիլ խիտ կար ոլաթթվի հետ, ն անընդհատ խառնելով տաքացնել, մինչն միատարր հեղուկ զանգվածի ստացումը: Գլիցերին-ժելատինի պատրաստի խառնուրդը պետք է պահել փակ ապակե անոթի մեջ: Օգտագործումից առաջ խառնուրդը պետք է տաքացնել ջրային աղնիքի վրա: Աշխատանք 2. Աշխատանք մանրադիտակի հետ Մանրադիտակներն օպտիկական սարքեր են, որոնք հնարավորություն են տալիս ստանալ ուսումնասիրվող նյութի խիստ

մեծացրած պատկերը, որն անհնար է տեսնել չզինված աչքով: Մանրադիտակները լինում են օպտիկական - մեխանիկական ն էլեկտրոնային: Ժամանակակից լուսային մանրադիտակները առարկաների պատկերները կարող են խոշորացնել մինչն 1400, իսկ էլեկտրոնայինները` 10-100 հազար անգամ: Մանրադիտակը կազմված է երկու համակարգից` օպտիկական ն մեխանիկական: Օպտիկական համակարգը կազմված է երեք մասից`լուսավորման սարք, օ եկտիվ ն օկուլյար: Լուսավորման սարքը կազմված է կոնդենսորից ն հայելուց: Կոնդենսորի ներքնի մասում տեղավորված են ոսպնյակներ, որոնց աշխատանքը կարգավորվում է հատուկ պտուտակների միջոցով, որոնք փոխում են դիաֆրագմաների ացվածքը, կարգավորելով լույսային փնջի մուտքը: Կոնդենսորի տակ տեղավորված է հայելին, որի միջոցով լուսային ճառագայթները ուղղվում են դեպի ոսպնյակները: Հայելու հարթ մակերնույթը օգտագործվում էառարկայի 60-80, իսկ կոր մասը` 8: 10: 20 ն 40 անգամ խոշորացման դեպքում: Օ եկտիվը հանդիսանում է մանրադիտակի ամենականոր մասը: Այն կազմված էոսպնյակներից, որոնցով է պայմանավորված օ եկտիվի խոշորացման որակը ն աստիճանը: Օկուլյարն ունի ավելի պարզ կառուցվածք: Այն կազմված է երկու ոսպնյակներից ն դիաֆրագմայից: Օկուլյարի վերնի ոսպնյակը ծառայում է հետազոտման համար, իսկ ներքնինը` պատկերը ֆոկուզի երելու համար: Օ եկտիվի ն օկուլյարի միջն գտնվում է տու ուսը, որի ներքնի մասում գտնվում են պտուտակներ օ եկտիվների պտտման համար: Մեխանիկական համակարգը դա շտատիվն է, որը անշարժ պահում է մանրադիտակի ոլոր մասերը: Այն կազմված է աղեղից կամ տու ուսակալից, առարկայական սեղանիկից ն տու ուսը շարժող մեխանիզմներից:

Նկ.2. Լա որատոր լուսային մանրադիտակ

Մանրադիտակից օգտվելու կանոնները  մանրադիտակով պետք է աշխատել նստած  մանրադիտակը աշխատանքի ժամանակ չի կարելի շարժել  հայելին պետք է ուղղված լինի դեպի լույսի աղ յուրը: ճիշտ լուսավորման համար անհրաժեշտ է`  կոնդենսորի ճակատային լինզան դնել միկրոսկոպի սեղանիկի մակարդակի վրա  լրիվ ացել դիաֆրագման  փոքր խոշորացման օ եկտիվը դնել այնպես, որպեսզի հեռավորությունը սեղանիկից չգերազանցի 1սմ  օկուլյարից նայելով հայելու միջոցով լույսը ուղղել այնպես, որպեսզի այն լրիվ լուսավորի տեսադաշտը  էլեկտրական լամպով աշխատելու դեպքում պետք է օգտագործել սպիտակեցված ապակին: Խորհուրդ է տրվում նայել ձախ աչքով: Մեծ խոշորացման անցնելուց առաջ նախ պետք է նմուշի հետաքրքրող մասը դնել տեսադաշտի կենտրոնում: Այնուհետն պետք է փոխել օ եկտիվը: Այս դեպքում միշտ նմուշը երնում է շատ խավար: Նման դեպքում անհրաժեշտ է տու ուսը զգուշորեն շարժել, մինչն պատկերի երնալը: Աշխատանքի ավարտից հետո խոշորացույցը դրվում է փոքր խոշորացման վրա, որից հետո սեղանիկի վրայից վերցվում է պրեպարատը: Աշխատանք 3.

Բնափայտային միկրոպրեպարատների ուսումնասիրությունները

Ուսանողների խնդիրն է նափայտային միկրոպրեպարատի միջոցով ուսումնասիրել տար եր խում ծառատեսակների հիմնական միկրոէլեմենտները, ն դրա հիման վրա կարողանալ որոշել դրանց պատկանելիությունը ծառատեսակների այս կամ այն խմ ին: Ասեղնատերնավոր տեսակների նափայտի հիմնական անատոմիական էլեմենտներն են տրախեիդները, միջուկային ճառագայթները, խեժային ուղիները ն նափայտային պարենքիման: Ասեղնատերնավոր տեսակների նափայտի հիմնական զանգվածը տրախեիդներն են: Լայնատերն ծառատեսակների նափայտի հիմնական անատոմիական էլեմենտներն են լի րիֆորմները, թելանման տրախեիդները, անոթները, անոթային տրախեիդները, միջուկային ճառագայթները ն նամիջուկային պարենքիման: Ըստ անոթների

դասավորության լայնատերնավոր ծառատեսակները աժանվում են երկուխմ ի`օղականոթավորների ն ցրիվանոթավորների: Օղականոթավորների մոտ անոթները խոշոր են ն հիմնականում օղակաձն դասավորված տարեկան շերտի վաղ նափայտի սահմանի մոտ, իսկ ցրիվանոթավորների մոտ դրանք ավելի մանր են ն ցրված ամ ողջ տարեկանշերտում:

Նկ.3. նափայտում անոթների տեղա աշխման սխեման: ա, ,գ,դ- օղականոթավոր տեսակների մանր անոթների խմ երը համապատասխանորեն շառավղային, տանգենցիալ ն ցրված տեղա աշխմամ : 1-մանր անոթները ուշ նափայտում: խոշոր անոթները վաղ նափայտում: 3-միջուկի ճառագայթներ Լա որատոր պարապմունքների ժամանակ ուսանողները օգտվում են պատրաստի միկրոկտրվածքներից, որոնցից յուրաքանչյուրում ներկայացված է ուսումնասիրվող նափայտի երեք կտրվածքները: Ուսանողները խոշորացույցի օգնությամ գտնում են նափայտային էլեմենտները ն նկարում տետրերում: 1. Ասեղնատերնավոր ծառատեսակների միկրոկառուցվածքային առանձնահատկությունները

Սոճու նափայտ ա/ճակատային կտրվածք. Խոշորացույցի տակ սոճու նափայտի պատրաստի միկրոկտրվածքում ավականին լավ երնում են տարեկան շերտի փխրուն կառուցվածքով վաղ նափայտը ն ավելի խիտ` ուշ

նափայտը: Բավականին լավ երնում են տարեկան շերտի սահմանները: Բարակապատ ն խոշոր վաղ տրախեիդները ի տար երություն ուշ հաստապատ տրախեիդների, գրավում են տարեկան շերտի մեծ մասը: Միջուկի ճառագայթները միաշարք են: Որպես կանոն տարեկան շերտի ուշ նափայտի տրախեիդների մեջ գտնվում են ուղղաձիգ խեժային ուղիներ, որոնցում ավականին լավ երնում են պարենքիմային ջիջներով շրջապատված խոռոչները: /Շառավղային կտրվածք: Փոքր խոշորացմամ նախ կարելի է տեսնել տրախեիդների կառուցվածքը: Դրանք երկարավուն ձգված ջիջներ են: Խոշոր խոռոչներով ն արակ պատերով վաղ տրախեիդների ծայրերին ավականին լավ երնում են խոշոր ծակոտիները: Ուշ տրախեիդները առանձնանում են ավականին հաստ պատերով ն նեղ խոռոչով, որոնց մոտ ծակոտիները ացակայում են կամ հանդիպում են շատ քիչ քանակությամ : Միջուկի ճառագայթները տեղավորված են տրախեիդների նկատմամ հորիզոնական, իսկ խեժային ուղիների նկատմամ ուղղաձիգ ուղղությամ : Տրախեիդների ն միջուկի ճառագայթների հատման կետը կոչվում է խաչման դաշտ: Միջուկի ճառագայթը կազմված է ջիջների երկու շարքից:Միջին շարքը կազմված է հավասարաչափ հաստացված թաղանթներով պարենքիմային ջիջներից: Վերին ն ստորին շերտերը /ճառագայթային հորիզոնական տրախեիդներ/ կազմված են ատամնավոր հաստացած երիզներով, մանր երիզված ծակոտիներով, դատարկ տրախեիդներից: գ/Տանգենցիալկտրվածք: Տրախեիդները երնում են երկարավուն, ձգված ջիջների տեսքով: Վաղ տրախեիդների պատերը զուրկ են ծակոտիներից, իսկ ուշ տրախեիդների պատերին դրանք ավականին մանր են ն փոքրաքանակ: Ուղղահայաց խեժային ուղիները պատկերված են ինչպես շառավղային կտրվածքում: Այս կտրվածքում առանձնապես լավ են երնում մի շարքով շղթայաձն դասավորված միջուկային ճառագայթները, որոնց թիվը /միջինում 6-12/ համապատասխանում է ճառագայթի արձրությանը: Ուսանողը պետք է նան գտնի լայնացած միջուկի ճառագայթները, որոնցում տեղավորված են հորիզոնական խեժային ուղիները: Խեժուղիում ավականին լավ երնում են խոռոչները ն դրանց շրջապատող ճառագայթի էպիթելային ջիջները / նկ.4/:

Նկ.4.Սոճու նափայտի միկրոսկոպիկ կառուցվածքի սխեման (ըստ Վ.Ե.Վիխրովի). 1-տարեկան շերտ: 2-հորիզոնական խեժուղիով ազմաշերտ միջուկի ճառագայթ: 3-երիզված ծակոտի: 4-միջուկի ճառագայթներ: 5-վաղ տրախեիդներ: 6-ճառագայթային տրախեիդներ: 7-ուղղաձիգ խեժային ուղիներ: 8-ուշ տրախեիդներ 2.Լայնատերն օղականոթավոր տեսակների միկրոսկոպիկ կառուցվածքը

նափայտի

Կաղնու նափայտ ա/ճակատային կտրվածքը: Սկզ ում պետք է նափայտի նմուշը նայել լույսի տակ առանց խոշորացույցի ն գտնել տարեկան շերտերը ն դրանցում վաղ ն ուշ նափայտերի տարածքները: Վաղ նափայտում լուսային անցքների տեսքով երնում են խոշոր անոթները: Ուշ նափայտում անոթներն առանց խոշորացույցի չեն երնում:

Խոշորացույցի տակ մանր անոթները ունեն շառավղային տեղադրություն, այսինքն, կրականման գծիկների տեսքով զուգահեռ են միջուկային ճառագայթներին: Նեղ տարեկան շերտերի դեպքում դրանք ամ ողջովին լցված են խոշոր անոթների լուսային անցքերով, իսկ լայն տարեկան շերտերի դեպքում դրանք ամ ողջովին լցված են ուշ նափայտով: Վաղ նափայտում գտնվող որոշ անոթներում երնում են տիլլերը:

Նկ.5. Կաղնու նափայտի միկրոսկոպիկ կառուցվածքի սխեման (ըստ Վ.Ե.Վիխրովի). 1-խոշոր անոթ: 2-տարեկան շերտ:3-նեղ միջուկի ճառագայթներ:4լի րիֆորմային թելիկներ: 5-մանր անոթ: 6-լայն միջուկի ճառագայթ

Կաղնու նափայտի զգալի մասը կազմում են լի րիֆորմային թելիկները /թելիկային տրախեիդները/, որոնք վաղ նափայտում ավելի հաստապատ են, քան ուշ նափայտում: Բավականին պարզորոշ երնում են լայն ն նեղ միջուկային ճառագայթները: Պարենքիմային ջիջներն ունեն դիֆուզ մետատրախեալ դասավորություն ն շատ նման են լի րիֆորմային թելիկներին ն լցված են ջջահյութով: Ավելի խոշորացման դեպքում ջջաթաղանթի վրա երնում են պարզ ն արդ ծակոտիներ /նկ.5 /: 3. Լայնատերն ցրիվանոթավոր տեսակների միկրոսկոպիկ կառուցվածքը

նափայտի

Կեչու նափայտը ա/ ճակատային կտրվածք – խոշորացույցի տակ երնում է երկուերեք շարք ջիջներից կազմված տարեկան շերտերի սահմանը: Բնափայտի հիմնական զանգվածը կազմված է մանր, արակապատ ջիջներից` լի րիֆորմային թելիկներից, որոնք հիմնականում դասավորված են շառավղաձն: Լի րիֆորմի ջիջների մեջ առանձնանում են անոթները կամ անոթային տրախեիդները, որոնք անոթներից տար երվում են փոքր լայնությամ ն սրացող ծայրով: Դրանք դասավորված են միայնակ, կամ խմ երով: Բնափայտային պարենքիման դիֆուզ է կամ եր եմն` անդրսահմանային /տերմինալ/: Պարենքիմային ջիջները դժվար են երնում, քանի որ դրանք տեղավորված են մյուս կառուցվածքային էլեմենտների մեջ ն շատ նման են լի րիֆորմային ջիջներին` դրանցից տար երվելով միայն արակ պատերով ն ջջահյութի պարունակությամ : Միջուկի ճառագայթները ազմաթիվ են, նեղ ն անոթներին հանդիպելիս կորանում են: / շառավղային կտրվածք – Լավ երնում են ոչ միայն լայն, այլն նեղ անոթները: Անոթների պատերին երնում են ավականին մանր ն խոշոր եզերված պարզ ծակոտիներ: Անոթներում առկա են աստիճանաձն պերֆորացիոն թաղանթներ: Լի րիֆորմային թելիկները հաստ են, երկարավուն ն կազմում են ուշ նափայտի հիմնական մասը:

Միջուկի ճառագայթները ամ ողջովին հատում են ուղղաձիգ գնացող ոլոր անատոմիական էլեմենտներին: Նեղ ն լայն միջուկային ճառագայթների վրա երնում են շեղ լուսանցքով ոչ մեծ թվով ծակոտիներ: գ/Տանգենցիալ կտրվածք: Այստեղ ավականին լավ երնում են միջուկային ճառագայթները, որոնք հիմնականում միանման են, նեղ ն լայն, միաշարք, կազմված ուղղաձիգ դասավորված ջիջներից: Սակայն հանդիպում են նան լայն, ազմաշերտ, մինչն 100 հատ հորիզոնական դասավորված ջիջներից կազմված միջուկային ճառագայթներ: Լի րիֆորմային թելիկների ջիջները նման են շառավղային կտրվածքի լի րիֆորմային թելիկների ջիջներին:

Նկ.6. Կեչու նափայտի միկրոսկոպիկ կառուցվածքի սխեման (ըստ Վ.Ե.Վիխրովի). 1-թելանման տրախեիդներ: 2-տարեկան շերտ: 3-միջուկի ճառագայթներ: 4-անոթներ

ԳԼՈՒԽ 3

ԲՆԱՓԱՅՏԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ֆիզիկական են համարվում նափայտի այն հատկությունները, որոնք կարելի է տեսնել առանց նափայտի քիմիական կազմի փոփոխության ն ուսումնասիրվող նմուշի ամ ողջականությունը քայքայելու: Բնափայտի ֆիզիկական հատկություններից են արտաքին տեսքը /գույն, նախշ, փայլ ն այլն/, հոտը, խտությունը, խոնավության, ջրմության, ձայնի նկատմամ վերա երմունքը ն այլն: Բնափայտի գույնը: Տար եր տեսակի ծառա ույսերի նափայտերը ներկված են տար եր երանգների քրոմատիկ ն աքրոմատիկ գույներով: Արնադարձային երկրների ծառատեսակների նափայտերը օժտված են ավելի մուգ գույներով: Այսպես, է ոնածառի նափայտը սն է, երկաթածառինը` մուգ կարմիր: Բարեխառն կլիմայում աճող ծառերի նափայտերը, ինչպես օրինակ կաղնին, կենին, ընկուզենին ն այլն, ունենում են ավելի ինտենսիվ գույներ: Միննույն տեսակի սահմաններում նափայտի գույնը փոփոխվում է կախված աճման պայմաններից ն ծառատեսակի հասակից: Ծառատեսակների նափայտի գույնը փոփոխվում է նան պահպանման ընթացքում: Հատված ծառի նափայտը օդում մնալու ժամանակ մգանում է ստանալով այլ երանգ: Բնափայտի գույնը փոփոխվում է մի շարք ֆիզիկամեխանիկական ն կենսա անական գործոնների ազդեցությամ : Բնափայտի նախշը ն փայլը: Բնափայտի նախշը նութագրվում է դրա անատոմիական էլեմենտների նույթով ն չափերով, նափայտային թելիկների ուղղությամ նի առանցքի նկատմամ , ինչպես նան տարեկան շերտերի ն միջուկի ճառագայթների ներդաշնակությամ , նափայտի մշակման ձնից ն այլն: Սովորա ար տանգենցիալ կտրվածքում նափայտը ունենում է ավելի գեղեցիկ նկար: Բավականին գեղեցիկ նախշով են օժտված էկզոտիկ ծառատեսակների նափայերը, որոնց մոտ այս հատկությունը համադրվում է գեղեցիկ գույնի ն հաճելի ուրմունքի հետ: Բնափայտին ավականին գեղեցկություն են տալիս տար եր գործոնների ազդեցությամ առաջացած պիգմենտները ն գունավորված գծերն ու հետքերը: Արհեստական ճանապարհով գեղեցիկ նախշեր ստանալու

համար օգտագործվում են նափայտի մշակության տար եր եղանակներ ն գործիքներ: Բնափայտի հոտը: Բնափայտի հոտը հիմնականում կախված է դրանց ջիջներում պարունակող եթերայուղերից, դա աղանյութերից, խեժանյութերից ն այլն: Բավականին հաճելի հոտ ունեն, սովորական ն վիրգինյան գիհիները: Ասեղնատերնավոր ծառատեսակների նափայտին նորոշ է սկիպիդարի հոտը: Դափնազգիների կեղնին ն նափայտին նորոշ է դարչինի, մեխակի, սամիթի ն ենզինի հոտը: Քայքայող սնկերով վարակված նափայտերը ունենում են վանիլինի հոտ: Բնափայտի հոտը շատ դեպքերում հանդիսանում է տեսակը որոշող ցուցանիշ, սակայն այն հիմնականում ունի մեծ նշանակություն նափայտային տարաների պատրաստման համար զանազան սննդանյութերի պահպանման համար: Օրինակ, կարագի պահպանման համար չի կարելի պատրաստել տարաներ ասեղնատերնավոր տեսակների նափայտից, քանի որ դրանք սկիպիդարի հոտը կփոխանցեն կարագին: Աշխատանք 1. Բնափայտի տեսակարար կշռի որոշումը Բնափայտի կշռի որոշման համար անհրաժեշտ է տար երակել երկու հասկացողություն` նափայտային նյութի տեսակարար կշիռը ն նափայտի ծավալային կշիռը: Բնափայտի տեսակարար կշիռը, ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները, գրեթե կախված չէ ծառա ույսի տեսակից ն տատանվում է 1,54-1,56 գ/սմ3-ի սահմաններում: Բնափայտի տեսակարար կշիռն ունի մեծ նշանակություն նափայտի ծակոտկենության որոշման համար: Աշխատանքի ընթացքը: Բնափայտային նյութի տեսակարար կշիռը կարելի է որոշել վերջինիս արակ կտրվածքները ընկղմելով աղային լուծույթում: Բնափայտային նյութի տեսակարար կշռի որոշման համար, նմուշի արակ կտրվածքները եռացվում են ջրում, այնուհետն ընկղմվում տար եր տեսակարար կշիռ ունեցող ազոտաթթվային կալցիումի լուծույթներում: Բնափայտային նմուշի տեսակարար կշիռը ընդունվում է հավասար աղային լուծույթի այն խտությանը, որում այն մնում է կախված վիճակում:

Աշխատանք 2 .Բնափայտի ծավալային կշռի որոշումը Բնափայտի ծավալային կշիռը միավոր ծավալի կշիռն է արտահայտված գ/սմ3-ով: Բնափայտի ծավալային կշիռը ունի գործնական մեծ նշանակություն նափայտի կշռի ն տեխնիկական հատկությունների նութագրման համար: Բնափայտի նորոշման համար շատ հաճախ օգտագործվում է նան նափայտի պայմանական ծավալային կշիռը, որն արտահայտվում է նափայտի նմուշի ացարձակ, չոր զանգվածի հարա երությամ խոնավ զանգվածին: Բնափայտի ծավալային կշիռը կախված է մի շարք գործոններից, ինչպիսիք են խոնավությունը, տարեկան շերտերի լայնությունը, նակլիմայական պայմանները: Բնափայտի ծավալային կշիռը մեծանում է նափայտի խոնավության մեծացմանը զուգընթաց: Հաստատված է, որ ասեղնատերնավոր ծառատեսակների մոտ տարեկան շերտի նեղացմանը զուգընթաց ծավալային կշիռը մեծանում է, իսկ լայնատերնավորների մոտ` փոքրանում: Սակայն գոյություն ունի տարեկան շերտի որոշակի հաստություն, որի ժամանակ նափայտի ծավալային կշռը հասնում է առավելագույն մեծության: Օրինակ, սոճու համար տարեկան շերտի լավագույն լայնությունը 0,5-1,25 մմ-ն է: Ասեղնատերնավոր տեսակների նափայտի ծավալային կշռը մեծանում է ուշ նափայտի տոկոսային պարունակության մեծացմանը զուգընթաց: Բավականին մեծ տար երություններ է նկատվում վաղ ն ուշ նափայտերի ծավալային կշիռների միջն: Ուշ նափայտի ծավալային կշիռը մոտ երեք անգամ գերազանցում է վաղ նափայտին: Բնափայտերի ծավալային կշիռը մեծանում է սննդանյութերով հարուստ հողերում ն փոքրանում` արձր խոնավության դեպքում: Կախված օդաչոր վիճակում նափայտերի ծավալային կշիռներց, ծառատեսակներ նափայտերը աժանվում են վեց խմ երի. 1. շատ ծանր /0,80-ից արձր /- հոնի, տոսախ, գլեդիչա, Շմիտի կեչի 2. ծանր /0,8-0,7/ - սպիտակ ակացիա, սն կեչի, ընկուզենի 3. ավարար ծանր /0,7-0,6/ - սզնի, կեչի սովորական, կաղնի, հաճարենի, ոխի, թխկի սրատերն, դաշտային, գիհի, սոսի, հացենի, խնձորենի, 4. ավարար թեթն/0,6-0,5 / - թեղի, շագանակենի

5. թեթն/0,5-0,4/ - թավշածառ, եղննի, ուռենի, արդի, մայրի, նոճի, լորենի, լաստենի, կաղամախի, սոճի 6. շատ թեթն/0,4-ից փոքր/ - սի իրյան եղնին, վեյմուտյան սոճի, կրիպտոմերիա Աշխատանքի ընթացքը: Բնափայտի ծավալային կշիռը որոշվում է ստերեոմետրիկ ն ջրում ընկղման մեթոդներով. ա/ ստերեոմետրիկ մեթոդ: Այս մեթոդով որոշման դեպքում նափայտային նմուշին տրվում է 22223 սմ չափերով խորանարդի տեսք: Չափումները կատարվում են 0,01մմ ճշտությամ : Այնուհետն փորձարկվող նմուշները կշռվում են 0,01գ ճշտությամ : Նմուշների ծավալային կշիռը որոշվում է` = / անաձնով որտեղ` Զ- նափայտային նմուշի կշիռն է, Մ - ծավալը: Այս եղանակով ծավալային կշռի որոշման ճշտությունը 0,01գ/սմ3 է: / ջրում ընկղման մեթոդ - Բնափայտի ծավալային կշռի որոշման այս մեթոդը ավականին արագ է ն հեշտ: Մինչ հաստատուն կշիռը չորացված, կամ օդաչոր վիճակում գտնվող փորձարկվող նափայտային նմուշից պատրաստվում է 92121սմ կամ 2524,524,5 սմ չափերով ուղղանկյուն ձող, որը գծիկներով աժանվում է 10 հավասար մասերի, որից հետո դրանք մտցվում են հալված պարաֆինի մեջ, որպեսզի դրանք ջուր չկլանեն: Այնուհետն ձողը ուղղաձիգ դիրքով ընկղմվում է ջրով լցված կոլ այի մեջ այնպես, որ այն ազատ կարողանա շարժվել: Բնափայտի ծավալային կշիռը որոշվում է ջրի տակ ընկղմված մասերի քանակով: Օրինակ, եթե ջրի տակ ընկղմված է փորձնական ձողի 5 մասերը, ուրեմն նափայտի ծավալային կշիռը ընդունվում է 0,5: Ծավալային կշռի հարյուրերորդական մասերը որոշվում է աչքաչափով:Այս մեթոդը շնորհիվ կատարման պարզության ն ավականին ճշգրտության հաճախ օգտագործվում է գործնական նպատակներով` օրինակ անտառանյութի ընդունման ժամանակ, եր անհրաժեշտ է ըստ ծավալային կշռի տվյալ տեսակի, նափայտը աժանել թեթն, միջին ն ծանր խմ աքանակների:

Աշխատանք 3. Բնափայտի ծավալային ծակոտկենության

որոշում Բնափայտի ծավալային ծակոտկենությունը դա ացարձակ չոր նափայտի ընդհանուր ծավալում ծակոտիների ծավալն է արտահայտված տոկոսներով: Այն հակադարձ համեմատական է նափայտի ծավալային կշռին` ինչքան մեծ է ծավալային կշիռը այնքան փոքր է ծավալային ծակոտկենությունը: Բնափայտի ծակոտկենությունը փոփոխվում է ոչ միայն ըստ նում գտնվելու տեղի, այլն միննույն տարեկան շերտի սահմաներում: Աշխատանքի ընթացքը: Որոշվում է տվյալ տեսակի նափայտային նյութի տեսակարար ն ացարձակ չոր վիճակում ծավալային կշիռները: Բնափայտի ծավալային ծակոտկենությունը որոշվում է` Շ = 1- Զ/ Մ/ , կամ Շ =100 (1- Զ/ Մ/) անաձնով որտեղ` Շ-ծավալային ծակոտկենությունը, Զ- նափայտի չոր կշիռն է,Մ- ծավալը, / - տեսակար կշիռը: Աշխատանք 4. Բնափայտի խոնավության որոշումը Աճող ծառի նափայտում պարունակվում է ավարար քանակությամ ջուր, որն ապահովում է նրա նորմալ աճն ու զարգացումը: Բնափայտում ջուրը լինում է երկու տեսակ` կապված կամ հիգրոսկոպիկ ն ազատ: Կապված ջուրը գտնվում է հիմնականում ջջաթաղանթում, իսկ ազատ ջուրը պարունակվում է հիմնականում ջջախոռոչում ն միջ ջջային տարածություններում: Բնափայտում, կախված պահպանման պայմաններից, տարվա եղանակից ն օրվա ժամերից ջրի պարունակությունը ենթարկվում է փոփոխությունների: Հատված ծառի նափայտում ջրի քանակական նորոշման համար օգտագործում են խոնավության ցուցանիշը: Խոնավությունը նափայտում պարունակող ջրի քանակության հարա երությունն է չոր նփայտի զանգվածին`արտահայտված տոկոսներով ն որոշվում է հետնյալ անաձնով` Մ= (ո-ոշ/ոշ)2100 որտեղ` Մ-ն նափայտի խոնավությունն է (9), ո-ը նափայտի նմուշի սկզ նական զանգվածն է (գ), ոշ-ն ացարձակ չոր նափայտի նմուշի զանգվածը (գ): Բնափայտի համար եր եմն օգտագործվում է նան հարա երական խոնավության ցուցանիշը, որը որոշվում է

Մ= (ո-ոշ/ո)2100 անաձնով Ըստ խոնավության պարունակության տար երվում են նափայտի հետնյալ տեսակները`  թաց - համարվում է այն նափայտը, որը երկար ժամանակ մնացել է ջրի մեջ: Այսպիսի նափայտի խոնավությունը սովորա ար գերազանցում է թարմ հատված ծառի նափայտի խոնավությանը  օդաչոր - նափայտի խոնավությունը մոտ 159է ն փոփոխվում է կախված միջավայրի ջերմաստիճանից ն խոնավությունից  սենյակային չոր - խոնավությունը կազմում է 8-139 ն կախված է կառույցի ջերմաստիճանից ն խոնավությունից  ացարձակ չոր - որոշակի ժամանակահատվածում 100-1050Շ ամ ողջովին ջրազրկված նափայտն է: Կախված արտադրական պահանջներից ընդունված է նան տեխնիկական խոնավությունը, որը կախված է արտադրության պահանջներից: Տար երվում են նափայտի տեխնիկական խոնավության երկու տեսակներ`  արտադրական - այն խոնավությունն է, որը նափայտն ունի արտադրության ժամանակ  շահագործման - այն խոնավությունն է, որը կախված է արդեն պատրաստի առարկայի շահագործումից Միննույն առարկայի շահագործման խոնավությունը կախված է շինության պայմաններից, որտեղ այն պահվում է, եթե աց օդում է, ապա օդի հարա երական խոնավությունից, ինչպես նան կլիմայական պայմաններից: Արտադրական խոնավությունը պետք է լինի հավասար շահագործման խոնավությանը, կամ դրանից 29-ով փոքր, որպեսզի տեղի չունենա նափայտի գերչորացում ն առարկաների ձնափոխություն /դեֆորմացիա/: Աշխատանքի ընթացքը:Բնափայտում խոնավությունը որոշվում է երկու եղանակով` ուղղակի ն անուղղակի: Ուղղակի մեթոդը: Այս մեթոդը հիմնված է նափայտի նմուշից այս կամ այն եղանակով ջրի հեռացման վրա: Փորձարկվող նմուշը տեղավորվում է անալիտիկ կշեռքի վրա նախօրոք կշռված ապակյա տարայում / յուկսայում/ ն նորից կշռվում 0,001գ. ճշտությամ : Այնուհետն կատարվում է չորացումը հատուկ չորացնող պահարանում (103 Է 2)օ Շ: Բյուկսաների առաջին կշռումը կատարվում է 6-10 ժամ, այնուհետն յուրաքանչյուր երկու ժամը մեկ: Նմուշը համարվում է

ացարձակ չոր, եթե երկու կշռումների միջն զանգվածների տար երությունը 0,002գ-ից փոքր է: Ամեն մի կշռումից առաջ յուկսաները փակում են կափարիչով ն պահում խոնավությունից զուրկ տարաներում (էկսիկատորում՝ՇaՇ/2 կամ խիտ 94-անոց H2ՏO4 պարունակող տարայում, որը զուրկ է խոնավությունից): Խոնավությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` Մ= (ո2-ո1/ո3-ո1)2100 (1) որտեղ`ո1-ը յուկսայի զանգվածն է(գ),ո2-ը ն ո3-ը յուկսայի զանգվածն է չորացումից առաջ ն հետո (գ): Բնափայտի խոնավության որոշումը ոչ մեծ ճշտությամ (մինչն 19), որոշում են 20 2 20230մմ նմուշում` այն կշռելով առանց յուկսաների տեխնիկական կշեռքի վրա մինչն0,01գ. ճշտւթյամ : Տվյալ դեպքում երկու կշռումների միջն զանգվածների տար երությունը պետք է լինի 0,02գ-ից ոչ պակաս: Այս դեպքում նափայտի խոնավությունը որոշվում է(1) անաձնով: Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր: Բնափայտի նմուշ, կշեռք, յուքսաներ, էկսիկատոր: Աշխատանք 4. Բնափայտիկողմից խոնավության կլանման

որոշումը Խոնավության կլանում ը նափայտի կողմից մթնոլորտից ջրային գոլորշիների կլանումն է նափայտի հիգրոսկոպիկ հատկության շնորհիվ: Խոնավության կլանման ժամանակ ջջի թաղանթում առաջանում է ադսոր ցիոն ջուր, որը տար երվում է սովորական ջրից. իր առաձգական հատկություններով այն նման է պինդ մարմնի, էլեկտրահաղորդիչ չէ, դիէլեկտրիկ թափանցելիությամ մոտ է նափայտին, իսկ ջերմատարողությամ `սառույցին: Ադսոր ցիոն պրոցեսներին զուգահեռ ջջաթաղանթի միկրոխորացումներում տեղի է ունենում ադսոր ցիային հակառակ պրոցեսը` գոլորշիների կոնդենսացիան, որի արդյունքում էլ առաջանում է միկրոկապիլյար ջուրը: Աշխատանքի ընթացքը: Բնափայտի խոնավություն կլանելու հատկության որոշման համար վերցվում են 20 2 20մմ2 ն 10մմ արձրությամ նմուշներ, որոնք չորացվում են մինչն ացարձակ չոր վիճակը ն այնուհետն դրվում սոդայի գերհագեցած լուծույթ պարունակող հերմետիկ փակվող տարայի մեջ / էկսիկատորի/ մեջ, որը ապահովում է 929 օդի հարա երական խոնավություն: Նմուշը

կշռվում է հաջորդա ար 1,2,3,6,9,13,20 ն այնուհետն 10 օրը մեկ (0,0019) ճշտությամ : Պահպանման նվազագույն տնողությունը 30 օր: Փորձարկումն ավարտվում է, եր երկու կշռումների մեջ տար երությունը չի գերազանցում 0,002գ-ը: Ըստ ստացված խոնավության տվյալների կառուցվում է նափայտի խոնավության ն պահպանման տնողության գրաֆիկը, որն էլ նորոշում է նափայտի խոնավություն կլանելու ինտենսիվությունը: Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր: Բնափայտի նմուշ, կշեռք, սոդայի գերհագեցած լուծույթ, էկսիկատոր, վանդակավոր թուղթ: Աշխատանք 5. Բնափայտի ջրակլանունակության որոշումը: Ջրում գտնվող նափայտը ծակոտկեն կառուցվածքի հետնանքով մեծացնում է իր խոնավությունը: Այդ դեպքում նափայտի առավելագույն խոնավությունը որոշվում է կապված ջրի ամենամեծ քանակության (հագեցվածության սահման) ն ազատ ջրի քանակության գումարով: Բնափայտի ջրակլանողականության ինտենսիվությունը կախված է նափայտի չափերից, ծառատեսակից, նախնական խոնավությունից ն ջերմաստիճանից: Բարձր ջերմաստիճանը նպաստում է այս պրոցեսի ակտիվացմանը: Արտա նփայտը կլանում է ավելի շատ ջուր քան նամիջուկը, որում ծակոտիների քանակության որոշ մասը լցված է լիգնինով: Աշխատանքի ընթացքը: Բնափայտի ջրակլանողականության ինտենսիվության որոշման համար20 2 20մմ2 ն 10մմ արձրությամ նմուշը չորացվում է մինչն ացարձակ չոր վիճակը: Այնուհետն տեղավորվում թորած ջրով լցված էկսիկատորում (20 Է 2)0Շ ջերմաստիճանում: Պար երա ար նմուշը չորացվում է ֆիլտրի թղթով ն կշռվում: Առաջին կշռումը կատարվում է 2, այնուհետն պարերա ար 1,2,3,6,9,13,20 ժամ հետո ն հետագայում 10 օրը մեկ` միչն հաստատուն կշիռը (2 կշռումների տար երությունը 0,05 գ-ից փոքր է): Բնափայտի խոնավությունը որոշվում է Մ= (ո-ոշ/ո)2100 անաձնով որտեղ` Մ-ն նափայտի խոնավությունն է (9), ո-ը ջուր կլանած նափայտի նմուշիզանգվածն է (գ.), ոշ-ն ացարձակ չոր նափայտի նմուշի զանգվածը (գ.)

Ստացված տվյալներով կառուցվում է «խտություն-պահպանման ժամկետ» գրաֆիկը: Որպես ջրակլանողականության ցուցանիշ ընդունվում է այն խոնավությունը, որ ձեռք է երում նմուշը 30 օրվա ընթացքում: Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր: Բնափայտի նմուշ, թորած ջրով լցված էկսիկատոր, կշեռք, ֆիլտրի թուղթ:

ԳԼՈՒԽ 4

ԲՆԱՓԱՅՏԱՅԻՆ ԱՐԱՏՆԵՐԸ

Բնափայտի արտաքին տեսքի փոփոխությունը ն կառուցվածքի խախտումը, հյուսվածքների ամ ողջությունը ն որակը վատացնող, օգտագործման հնարավորությունները սահմանփակող թերությունները կոչվում են նափայտի արաատներ: Ըստ միջազգային չափանիշների արատները աժանվում են 9 խմ ի` ոստեր, ճաքեր, նի ձնի արատներ, նափայտի կառուցվածքային արատներ, քիմիական ներկեր, սնկային վարակումներ, կենսա անական վնասվածքներ, մշակման տար եր արատներ ն ծռվածություններ: Աշխատանք 1. Ոստեր Ոստերն իրենցից ներկայացնում են նափայտի տեսականու մեջ ներառված ընձյուղի մասերը:Ըստ կտրվածքի ձնի ոստերը լինում են կլոր, ձվաձն ն երկարավուն / նկ.7/: Ոստերի ձների որոշման համար ընձյուղի հիմքը կտրվում է նի երկայնակի առանցքի նկատմամ ավականին մեծ անկյամ : Ոստը համարվում է կլոր, եթե կտրվածքում երնացող ոստի մեծ տրամագծի հարա երությունը փոքրին չի գերազանցում 1,5-2,0-ը: Ձվաձն ոստն առաջանում է այն դեպքում, եր ընձյուղի կտրվածքում ոստի մեծ ն փոքր տրամագծերի հարա երությունը հասար է 2,0-4,0-ի: Երկարավուն ոստի դեպքում` ոստի մեծ տրամագծի հարա երությունը փոքրին մեծ է 4,0-ից:

Նկ.7.ա - կլոր: -ձվաձն: գ- երկարավուն ոստեր

Ըստ միմյանց նկատմամ ունեցած դիրքի տար երվում են ցրված, խմ ակային, ճյուղավորվածն կարային ոստեր /նկ.8/: Ցրված են կոչվում ցանկացած միայնակ ոստերը, որոնք տեսականու երկարությամ գտնվում են նրա լայնությունը գերազանցող մեծ հեռավորության վրա: Խմ ակային են երկու ն ավելի ոստերը: ճյուղերի օղակաձն դասավորության դեպքում /սոճի, խեճափիճի/ առաջանում են ճյուղավորված կամ թաթանման ոստեր, որոնք հանդիպում են շառավղային կտրվածքում:

Նկ.8. ա - կարայինն - ճյուղավորված ոստեր Ըստ շրջապատող նափայտի հետ սերտաճածության աստիճանի տար երվում են սերտաճած, մասամ սերտաճած ն չսերտաճած ոստեր: Չսերտաճած ոստերի մեջ առանձնանում են դուրս ընկնող ոստերը, որոնք կամ դուրս են ընկնում նափայտից, քանի որ կպած չեն նրան, կամ էլ առաջացնում են փտած տեղամասեր /նկ. 9/:

Նկ.9. Դուրս ընկած առողջ ոստ

Անհրաժեշտ սարքավորումներ ն նյութեր:Կլոր անտառանյութի ոստոտ նմուշ, սղոց, քանոն ն կարկին: Աշխատանք 2:ճաքեր ճաքերը նափայտի թելիկների երկայնակի խզումներն են, որոնք առաջանում են ներքին լարումների հետնանքով: ճաքերն առաջանում են ինչպես աճող, այնպես էլ հատված ծառերի մոտ: Աճող ծառերի մոտ հանդիպում են ճաքերի հետնյալ տիպերը` Ծուծաճաք - նի ներսում ներքին ճառագայթային ճաքերն են, որոնք ավելի հաճախ հանդիպում են սոճու ն հաճարենու գերհասուն ծառուտներում: Սրանք սկսվում են ծառի ծուծից ն մինչն կեղն չեն հասնում, հետնա ար ն կլոր անտառանյութում երնում են միայն հորիզոնական կտրվածքում: Ծուծաճաքերը լինում են պարզ, միննույն ուղղության գնացող, ն արդ` միմյանց նկատմամ անկյան տակ դասավորված / նկ.10/:

Նկ.10.Ծուծաճաք. ա-պարզ: ,գ- արդ Օղակաճաք – ներքին ճաքեր են, որոնքառաջանում ենշերտազատման հետնանքով աճող ծառի նամիջուկում, կամ արտա նափայտում տարեկան օղակների միջն / նկ.11/:

Նկ.11.Օղակաճաք: ա, -կլոր տեսականիում: գ-սղոցանյութում Ցրտահար ճաքեր - Աճող ծառի երկարությամ արտաքին ճեղքվածքներ են /նկ.12/, որոնք առաջացել են ձմռանը ջերմաստիճանի կտրուկ նվազման հետնանքով: Բնի մակերնույթին այս ճաքերը երնում են երկար, աց ճաքի տեսքով ն հիմնականում տեղավորված են լինում նի կոճղային մասերում: Ավելի նորոշ են լայնատերնավորներին: Կլորագերան անտառանյութի ճակատային կտրվածքում վերոնշյալճաքերը չափվում են ճաքի ն գերանի տրամագծերի հարա երությամ :

Նկ.12.Ցրտահար ճաք

Աշխատանք 3: Բնի ձնի ն կառուցվածքային արատներ Ծառա նի տրամագծի անկում - Բնի ձնի արատ է, որի դեպքում նի յուրաքանչյուր մեկ մետր արձրության վրա տրամագծի նվազումը գերազանցում է մեկ սմ-ը: Այս արատը ավելի հաճախ է հանդիպում ասեղնատերնավորների մոտ: Ծառա նի տրամագծի անկման արատը չափվում է կոճղից մեկ մետր արձրության վրա նի տրամագծի ն գագաթի տրամագծերի տար երության ն տեսականու կամ ծառի ընդհանուր երկարության հարա երությամ արտահայտված տոկոսներով: նի հիմքի խիստ Բնի քոթկացում – Ծառատեսակների հաստացումն է: Այս արատի ժամանակ կոճղը մոտ 5-6 անգամ գերազանցում է այդ հաստացումից մեկ մետր արձրության վրա գտնվող նի տրամագծին: Քոթկացումը լինում է շրջանաձն ն եզրավոր /նկ.13/:

ա Նկ.13.Բնի քոթկացում.ա-շրջանագծային: -եզրավոր Քոթկացումը չափվում է կոճղին դրանից մեկ մետր արձրության վրա նի տրամագծերի տար երությամ : Եզրավոր քոթկացման դեպքում արատը որոշվում է կոճղի ճակատային կտրվածքի ամենամեծ ն ամենափոքր տրամագծերի տար երությամ : Կորա նություն – Հանդիպում է ոլոր ծառատեսակների մոտ: Առաջանում է դեպի ուժեղ լուսավորվածությունը նի թեքվելու, լեռնալանջերի մեծ թեքություններում աճման ն այլ պատճառներով

ծառի նի կորացման դեպքում: Տար երվում են պարզ ն արդ, հավասարաչափ ն անհավասարաչափ կորա նություններ: Անհավասարաչափ կորա նությունը նորոշ է կոճղաշիվային ծագմամ ծառերին /նկ. 14/: Կորա նության կորության աստիճանը որոշվում է կորության ամենամեծ նիզակի ն նի երկարության հարա երությամ ` արտահայտված տոկոսներով:

Նկ. 14.Կորա նություն Թելիկների թեքություն - Այս արատը առաջանում է նի երկայնական առանցքի նկատմամ թելիկների թեքվածությունից /նկ15/: Հանդիպում է ոլոր ծառատեսակների մոտ: Կլոր անտառանյութում թեքությունը պայմանավորված է թելիկների նական սպիրալաձն դասավորությամ : Հայտնա երվում է կողքային մակերնույթի վրա կեղնի ակոսների ուղղությամ կամ կլպած տեսականու պտուտակային ճաքերում:

Նկ.15.Բնափայտի թելիկների թեքություն Շեղաշերտություն: Առաջանում է տեսականու երկայնական առանցքի նկատմամ թելիկների, խեժային ուղիների, անոթների, միջուկի ճառագայթների շեղված ուղղություններից: Հանդիպում է ոլոր ծառատեսակների մոտ: Սովորա ար այն համարվում է տեղային արատ, սակայներ եմն կարող է տարածվել նի ամ ողջ երկարությամ , օրինակ կեչու մոտ: Շեղաշերտավորությունը հանդես է գալիս երկու ձնով` ալիքաձն ն խառը /նկ16/: Ալիքային շեղաշերտավորությունը հիմնականում արտահայտվում է նափայտի թելիկների կանոնավոր ալիքային ծռմռված դասավորությամ , որը հաճախ նկատվում է նի Խառը շեղաշերտավորությունը նորոշվում է կոճղային մասում: նափայտային թելիկների խառը, խճողված, ոչ կանոնավոր դասավորությամ .: Շեղաշերտավորությունը փոքրացնում է նափայտի ամրությունը ձգման ժամանակ ն մեծացնում դիմադրությունը կոտրման ժամանակ: Այն խիստ դժվարացնում է նափյտի մշակումը: Սակայն մյուս կողմից շեղաշերտությունը առաջացնում է շատ գեղեցիկ տեքստուրա, որը ավակա նին արձր է գնահատվում որպես դեկորատիվ հումք նափայտի օգտագործման համար: Շեղաշերտավորության աստիճանը որոշվում է ընդհանուր նափայտում դրա գրաված մակերեսով` արտահայտված տոկոսներով:

Նկ. 16.Շեղաշերտություն

Խութեր: Արատը նի տեղային հաստացումներն են, որոնք լինում են հարթ ն խորդու որդ մակերնույթով: Խորդու որդ մակերնույթով խութերը կոչվում են խիլեր, որոնք հարթ խութերից տար երվում են իրենց վրայի փոքրիկ ճյուղիկներով /նկ. 17/:

Նկ.17.Խութեր. ա- երկայնական կտրվածք, - արտաքին տեսքը կեղնով Խութերն առաջանում են հիմնականում ֆիզիոլոգիական պրոցեսների խախտման, ճառագայթման ն մեխանիկական վնասվածքների հետնանքով: Խութերի երկայնակի կտրվածքում երնում են կորացած տարեկան օղակներ, որոնք կրկնում են նափայտի ներքին գծագիրը: Խիլերի համար նաորոշ է ներքին շեղաշերտությունը: Լայնատերնավոր ծառատեսակների մոտ առաջանում են ինչպես հարթ խութեր, այնպես էլ խիլեր: Ասեղնատերնավոր տեսակները հակված են առաջացնելու միայն հարթ խութեր: Խութերը չափվում են երկարությամ ն լայնությամ : Այս արատը սահմանափակում է կլոր անտառանյութի օգտագործումը` դժվարացնելով դրանց վերամշակումը: Սակայն կառուցվածքի շեղաշերտության ն քնած ող ոջների առկայության հետնանքով խութերի կտրվածքները ունենում են գեղեցիկ նախշ ն օգտագործվում են գեղարվեստական փայտագործության մեջ: Աշխատանք 4.Ոչ կանոնավոր անատոմիական գոյացություններ Կեղծ նամիջուկ :Այս արատը լայնատերնավոր ծառատեսակների /կեչի, հաճարենի, ոխի, թխկի ն այլն/ նափայտի մոտ արտահայտվում է ներքին, մուգ գունավորված հատվածով: Կեղծ

նամիջուկը արտա նափայտից աժանված է լինում հաճախ մուգ, իսկ որոշ դեպքերում`/կեչի/ աց եզրագծով: Կեղծ նամիջուկի սահմանը սովորա ար չի համընկնում տարեկան օղակի սահմանի հետ: Տար երակվում են կլորավուն, աստղաձն ն թաթանման կեղծ նամիջուկներ /նկ.18/, որոնք գունավորված են լինում մուգ դարչնագույն կամ կարմրադարչնագույն երանգներով: Բնափայտի երկայնակի կտրվածքի վրա արատը ավականին լավ երնում է մեկ կամ մի քանի գույների լայն շերտերի տեսքով: Արատի առաջացման պատճառ կարող են լինել հյուսվածքների տարիքային դիֆերենցացիան, ինչպես նան սնկերի ազդեցությունները ն ուժեղ սառնամանիքները: Կլոր անտառանյութում կեղծ նամիջուկը չափվում է շրջագծի ամենափոքր տրամագծով, որի մեջ այն ներգծված է: Սղոցված արտադրանքում այն չափվում է արատի գրաված տարածքով: Բնափայտում կեղծ նամիջուկը նպաստում է ճաքերի առաջացմանը, սակայն ի տար երություն արտա նափայտի, որի մեջ այն ներգծված է, ունի ավելի արձր դիմացկունություն սնկային հիվանդությունների նկատմամ :

Նկ.18. Կեղծ նամիջուկի տարատեսակները. ա-համատարած, -թաթանմամ,գ-աստղային Ներքին արտա նափայտ: Արատը հանդիպում է նամիջուկային ծառատեսակների /կաղնի, հացենի,թեղի ն այլն/մոտ: Այն արտահայտվում է նամիջուկային գոտում գույնով ն հատկություններով արտա նափայտին շատ նման փոխներթափանցված տարեկան շերտերով: Կլոր տեսականու ճակատային կտրվածքի մուգ գունավորված նամիջուկում ներքին արտա նափայտը հանդես է գալիս մեկ կամ մի քանի տար եր լայնությամ աց գույնի օղակներով, իսկ սղոցանյութի շառավղային կտրվածքում` աց գույնի երկարավուն

շերտերով: Ներքին արտա նափայտային արատը հիմնականում հանդիսանում է սառնամանիքների հետնանքով կամ իումի նորմալ գործունեության խախտման արդյունք /նկ.19/: Կլոր տեսականու մոտ այն չափվում է ներքին արտա նփայտի օղակի արտաքին տրամագծով, ինչպես նան օղակի լայնությամ : Ներքին արտա նափայտը ի տար երություն նամիջուկի` օժտված է շատ ցածր դիմացկունությամ փտումների նկատմամ ն արձր ջրաթափանցելիությամ :

Նկ.19. Ներքին արտա նափայտ Կրկնակի ծուծ:Փայտանյութի սղոցված հատվածում կարող է հայտնաերվել երկու, եր եմն նույնիսկ երեք ծուծ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձին տարեկան շերտերը ն նի ծայրամասում շրջափակված է տարեկան շերտի ընդհանուր համակարգով: Սղոցանյութում արատը չափվում է կրկնակի ծուծի գրաված հատվածի երկարությամ , իսկ կլոր անտառանյութում` միայն նշվում է: Կրկնակի ծուծ ունեցող նափայտը արագորեն կորանում է ն ճաքճքվում:

Նկ.20.Կրկնակի ծուծ

Խորթուկներ: Խորթուկը իրենից ներկայացնում է աճով ետ մնացած կամ նի մահացած երկրորդ գագաթը, որը տեսականու երկայնակի առանցքի նկատմամ սուր անկյամ կտրում անցնում է նափայտը: Կլոր անտառանյութում խորթուկն ունի խիստ ձգված օվալի տեսք, իսկ սղոցված արտադրանքում` ինքնուրույն տարեկան շերտ ունեցող շերտագծի կամ ձվաձնության: Խորթուկային արատը չափվում է հատվածի ամենափոքր տրամագծով: Խորթուկները խախտում են նափայտի կառուցվածքային միատարրությունը, իսկ սղոցված արտադրանքում` նան ամ ողջականությունը, փոքրացնելով ամրությունը /նկ. 21/:

Նկ.21.Բնափայտի խորթուկ Գրպանիկ: Բնափայտի ոչ նորմալ նստվածքային արատներնեն, որոնք հանդիսանում են նափայտի առատ խեժով լցված տարածքներ /նկ 22/: Այս արատը նախկինում կոչվել է խեժային գրպանիկ ն հիմնականում հանդիպում է տարեկան շերտերի կամ դրանց միջն խեժով լցված խոռոչի տեսքով: Արատը հաճախ հանդիպում է խեժային ուղիներ ունեցող ասեղնատերնավոր ծառատեսակների մոտ, ինչպիսիք են օրինակ սոճին, եղննին, խեճափիճին ն այլն: ճակատային կտրվածքում սրանք երնում են հարթ մակերնույթով դեպի նի կենտրոն, իսկ դուրս ցցված մասով դեպի ծայրամասերը ուղղված աղեղնաձն ճաքերի տեսքով: Տանգեցիալ կտրվածքում արտահայտվում են որպես երկայնակի ձգված խորացումներ, իսկ ճառագայթայինում` ստանում են կարճ ճեղքերի տեսք: Սղոցված արտադրանքում տար երվում են միակողմանի ն միջանցիկ գրպանիկներ: Միակողմանի գրպանիկը դուրս է գալիս

տեսականու մեկ կամ երկու հարակից, իսկ միջանցիկը` երկու հակադիր կողմերից: Գրպանիկների չափերը տատանվում են 10-15 սմի սահմաններում:Արատը առաջանում է կամ իումի ենթակեղնային վնասվածքի դեպքում, ինչպես նան ուժեղ սառնամանիքների կամ նի տար եր մասերի արնային այրումից: Փոքր չափերի գրպանիկները կարող են առաջանալ նան միջատների հասցրած վնասվածքներից: Գրպանիկներից հոսող խեժը թուլացնում է նափայտի ամրությունը ն դժվարացնում մշակումը: Եր եմն խեժահանման ինտենսիվության նպատակով ծառա նի ենթակեղնային վնասվածքների միջոցով ստեղծում են արհեստական գրպանիկներ: Գրպանիկները չափվում են ըստ դրանց խորության, լայնության ն երկարության, ինչպես նան տեսականու 1մ երկարության կամ շպոնի 1մ2 մակերեսում եղած քանակությամ :

Նկ.22.Բնափայտի գրպանիկ Բնափայտային ջրաշերտ: Ջրաշերտը թարմ հատված ծառի միջուկում կամ հասուն նափայտում առաջացած արձր խոնավությամ հատվածն է: Արատն հանդիպում է ինչպես ասեղնատերնավոր, այնպես էլ լայնատերնավոր ծառատեսակների նի կոճղային մասում: Անտառանյութի ճակատային մասում այս արատը երնում է տար եր ձնի հետքերի, իսկ երկայնակի կտրվածքի դեպքում` շերտագծերի տեսքով: Բնափայտի չորանալուց հետո արատային ծերի հետքերը ստանում են աց գունավորում`այդ տարածքում առաջացնելով փոքրիկ ճաքեր: Ջրաշերտը հիմնականում առաջանում է ակտերիաների կամ սնկերի ազդեցությամ , ինչպես նան որդերի միջոցով ներթափանցված ջրի կամ հողի գերխոնավացման պատճառով:

Ջրաշերտ ունեցող նափայտը տար երվում է նորմալ նափայտից արձր գերչորացմամ ն ուռչելու հատկությամ : Այն դժվարացնում է նափայտի ներծծումը հականեխիչներով, իսկ ջրաթափանցելիության մեծացումը լողարկման ժամանակ հաճախ պատճառ է դառնում փայտի ջրասուզմանը: Ջրաշերտի առկայությունը աճող ծառի կենտրոնական մասում խիստ նվազեցնում է արձրորակ սղոցանյութի ստացման ելքը /նկ.23/: Կլոր անտառանյութում ջրաշերտը չափվում է արատով ներգրավված տարածքի մակերեսով: Սղոցված անտառանյութում նափայտային արատը չափվում է գունավորված հետքի լայնության ն երկարության հարա երությամ :

Նկ.23.Բնափայտային ջրաշերտ Աշխատանք 5 : Վնասվածքներ ն վերքեր Չորակողություն: Այս արատը առաջանում է աճող ծառի նի, կամ կմախքային ճյուղերի մոտ կեղնի ու կամ իումի մեխանիկական վնասվածքների արդյունքում:

Նկ.24. Բնափայտի չորակողություն Վնասվածքի հետնանքով նի կեղնից զրկված եզրերին ունենում է կոշտացած կուտակումներ /նկ.24/:

հատվածը

Չորակողությունը նորոշ է ոլոր ծառատեսակներին: Ասեղնատերնավորների մոտ այն ուղեկցվում է առատ խեժարտադրությամ : Կլոր անտառանյութում արատը չափվում է նստվածքի երկարությամ , լայնությամ ն խորությամ : Չորակողությունը խախտում է կլոր տեսականու նի կանոնավոր ձնը, փոքրացնում կայունությունը հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամ , ազդում ֆիզիոլոգիական ակտիվության վրա, խախտում նափայտի ամ ողջականությունը` փոքրացնելով փայտանյութի արտադրանքի ելքը: Խլաշերտեր: Բնափայտային վերքեր են, որոնք առաջացնում են նափայտի ամ ողջականության խախտում ն տարեկան շերտերի ծռմռվածություն / նկ.25/: Խլաշերտերը լինում են աց ն փակ: Բաց խլաշերտի դեպքում արատը երնում է ցանկացած տեսականու կողքային մակերնույթում ն հորիզոնական կտրվածքում: Փակ խլաշերտի դեպքում արատը հայտնա երվում է միայն կլոր անտառանյութի ճակատային կտրվածքում: Փակ խլաշերտի լայնությունը ավելի փոքր է /մինչն 2 սմ/. որով էլ այն տար երվում է ավելի լայն նասվածք ունեցող աց խլաշերտից: Խլաշերտերը հաշվվում են մեկ խորանարդ մետր մակերեսում եղած վերքերի քանակով :

Նկ.25. Խլաշերտի տարատեսակներ. ա- աց: -փակ

Աշխատանք

Բնափայտի

6.

քիմիական գունավորում ն սնկային

վարակվածություն Բնափայտի քիմիական գունավորում Թարմ կտրած կամ լողարկվող նափայտում քիմիական գունավորումը արդյունք է քիմիական ն իոքիմիական գործընթացների: Սնկային ծագում ունեցող գունավորումից քիմիական գունավորումը տար երվում է արձր հավասարաչափությամ ն նափայտի շերտում /1-5մմ խորությամ / տարածվածությամ : Քիմիական գունավորումները նափայտի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների վրա չեն ազդում, սակայն փչացնում են դրանց արտաքին տեսքը: Կախված քիմիական գունավորման գույնից տար երվում են դա աղվածությունը ն դեղնոտությունը: Դա աղվածությունը: Բնափայտի մոտ այս արատը առաջանում է դա աղանյութերի օքսիդացման հետնանքով ն արտահայտվում է կարմրամոխրագույն երանգով: Դեղնոտություն: Դեղնոտությունը արտա նափայտի կենդանի ջիջներում թթվածնի ան ավարար քանակի պայմաններում դեղին գունավորմամ օրգանական արձրամոլեկուլային նյութերի առաջացմանարդյունք է: Սնկային վարակվածություն Սնկերը միա ջիջ կամ ազմա ջիջ քլորոֆիլազուրկ հետերոտրոֆ օրգանիզմներ են, որոնց վեգետատիվ մարմինը /միցելիումը/ կազմված է արակ ճյուղավորված թելերից /հիֆերից/: Սնկերը ազմանում են սպորներով: Ընկնելով կեղնից զուրկ նափայտի վրա սնկերը սկսում են աճել` առաջացնելով անգույն կամ գունավորված միցելներ: Բնափայտում սնկերի մեծ մասը զարգանում է 20 9-ից ոչ ցածր խոնավության պայմաններում, իսկ լրիվ ջրով հագեցված ն 20Շ-ից ցածր ն 40-500Շ-ից արձր ջերմաստիճանային պայմաններում գտնվող նափայտում դրանք գործնականում չեն զարգանում: Բնափայտի փտման տեսակը ն նում դրա տարածման տեղը կախված է փտումը առաջացնող սնկի տեսակից: Սնկերի ազդեցությունը նափայտի վրա ունի երկակի նույթ` մի դեպքում

սնկերի ազդեցությամ փոխվում է միայն նափայտի գույնը, իսկ մյուս դեպքում` նախ փոխվում է նափայտի գույնը, այնուհետն նան ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները: Բնամիջուկային սնկային հետքեր ու գծեր: Այս արատը արտահայտվում է նի կենտրոնական մասի գունային փոփոխմամ : Հանդիպում է ոլոր ծառատեսակների մոտ աճման ընթացքում: Հատված նափայտում արատի հետագա զարգացումը դադարում է: ճակատային կտրվածքում արատն արտահայտվում է ամ ողջական վնասվածքի խոշոր հետքերով կամ երկայնական կտրվածքում շերտագծերի տեսքով /նկ 26/: Հետքերն ու գծերը նափայտում հանդես են գալիս ամենատար եր գունավորմամ ` գորշ, կարմրավուն, շագանակագույն, մոխրամանուշակագույն ն այլն: Նշված արատը վատացնելով նափայտի արտաքին տեսքը, ամրության վրա գրեթե չի ազդում: Մեծացնում է ջրակլանողականությունը ն փոքրացնում դիմացկունությունը հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամ :

Նկ.26.Բնամիջուկային սնկային հետքեր ու գծերը Հատված կամ չոր ծառերի նում ներկող սնկերի ազդեցությամ հաճախ առաջանում են տար եր խորության, ավականին պայծառ գունավորումներով հետքեր: Արտա նափայտային սնկային գունավորումներից են կապտությունը / մոխրագույն հետքեր կապույտ կամ կանաչավուն երանգով / ն գունավոր արտա նափայտային հետքերը՝ /շագանակագույն, աց-նարնջագույն, վարդագույն երանգով/: Արտա նափայտային կապտությունը ավելի հաճախ

հանդիպող արատ է, որով վնասվում են ծառատեսակները, սակայն ավելի հաճախ այն ասեղնատերնավորների մոտ / նկ 27/:

գրեթե ոլոր հանդիպում է

Նկ.27.Արտա նափայտային սնկային գունավորումներ: Աշխատանք 7.Բնափայտի կենսա անական վնասվածքներ Որդնակերուկ: Այսպիսի արատները նորոշ են թարմ հատված անտառանյութին, չորացած այց կանգուն ն թույլ աճեցողություն ունեցող ծառերին /նկ. 28/: Արատը արտահայտվում է անտառանյութի մակերնույթին ձվաձն խոռոչների, կամ ակոսների ձնով: Ընդ որում վնասվածքները հիմնականում հասցնում են ոչ թե հասուն միջատները, այլ դրանց թրթուրները, որոնք օգտագործում են նափայտն ու կեղնը որպես սննդանյութ: Բնափայտին մեծ վնաս են հասցնում հիմնականում փայտա զեզները, կեղնակերները, երկարակնճիթները, մրջյունները ն այլն: Որդնակերուկ արատը լինում է երեք տեսակ`մակերեսային, ոչ խորը ն խորը:  Մակերեսային որդնակերուկի դեպքում որդնոտությունը տարածվում է նափայտի3մմ-ից ոչ մեծ խորությունների վրա: Բնափայտի մակերեսին հայտնվում են ոչ մեծ ացվածքներ: Այս արատը հիմնականում առաջացնում ենկեղնակերները:  Ոչ խորը որդնակերությունը կլոր անտառանյութի մոտ տարածվում է մինչն 15մմ խորությամ :

 Խորը որդնակերության դեպքում վնասվածքը կլոր անտառանյութի մեջ թափանցում է 15 մմ-ից ավելի: Բնափայտում որդնակերությունը առաջացնում են հիմնականում փայտա զեզներն ու միջատները: Ըստ վնասվածքի ացվածքի տրամագծի մեծության խորը որդնակերությունը լինում էխոշոր ն մանր, իսկ ըստ տեղադրման դիրքի` մակերեսային ն թափանցող: Թափանցող որդոտվածության դեպքում որդոտվածությունը դուրս է գալիս նափայտային տեսականու երկու հակադիր կողմերը: Մասսայական որդնակերության աստիճանը որոշվում է վարակված տարածքի երկարությամ , իսկ ոչ մասսայականի դեպքում` տեսականու մեկ մետր երկարությամ նմուշի վրա եղած վարակի վնասվածքների քանակով: Մակերեսային որդնակերությունը ուղղակիորեն չի ազդում նափայտի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների վրա, քանի որ սղոցման ն կտրման դեպքում այն հայտնվում է թափոնում: Սակայն դրանք ստեղծում են արենպաստ պայմաններ սնկերի զարգացման համար:

Նկ.28 Բնափայտի կենսա անական վնասվածքներ

Չոր նափայտում կարող են զարգանալ նան տնային վնասատուներ / մրջյուններ.կրծողներ, տնային փայտա զեզներ ն այլն/ առաջացնելով փոշեփուր որդնակերություն, որի դեպքում խորը գնացող ուղիները հասնում են այնպիսի չափերի, որ նափայտը դառնում է փոշիացած զանգված այն դեպքում, եր առարկայի մակերնույթի վրա երնում են միայն փոքր ճեղքեր: Պարազիտ ույսերի հասցրած վնասվածքներ: Այս վնասվածքները առաջանում են սղոցված արտադրանքի նափայտում պարազիտ ույսերի կենսագործունեության արդյունքում: Պարազիտ ույսերի ծծիչները թափանցելով նափայտի մեջ խախտում են վերջինիս ամ ողջականությունը ՝աճելով ծառի նի վրա: Թռչունների հասցրած վնասվածքները:Շատ հաճախ կլոր անտառանյութի վրա հայտնա երվում են շարքերով դասավորված ճեղքեր, որոնք առաջացել են թռչուների կտցահարումից: Այս արատը չափվում է վնասվածքի խորությամ , լայնությամ ն արձրությամ : Արատը խախտելով նափայտի ամ ողջականությունը, սղոցման ն կլպման դեպքում մեծացնում է թափոնների ելքը:

ԳԼՈՒԽ 5

ՏԱՐԲԵՐ ԽՈՒՄԲ ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԲՆԱՓԱՅՏԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

Բնափայտի ն կեղնի ուսումնասիրության ժամանակ նախ ուշադրություն է դարձվում նափայտի կառուցվածքի արտաքին հատկանիշների վրա, ինչպիսիք են գույնը, տարեկան շերտերի արտահայտվածությունը, անզեն աչքով երնացող անոթները, միջուկային ճառագայթների տեղադրության նույթը: Արտաքին հատկանիշների նկարագրությունից հետո տրվում է նափայտի հորիզոնական ն ուղղաձիգ կտրվածքների միկրոսկոպիկ կառուցվածքի մանրամասն նութագիրը: Սակայն ացի կառուցվածքային առանձնահատկություններից, կարնորվում են նան նափայտի օգտագործման տար եր ոլորտների ուսումնասիրման ն ընդլայնման հարցերը: Յուրաքանչյուր նափայտային տեսակի օգտագործումը, նականա ար կախված է դրա ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից, շահագործման պայմաններից, տարածվածությունից, աշխարհագրական տեղա աշխումից ն պաշարից: Հետնա ար ցանկացած նափայտային տեսակի տնտեսական նշանակությունը որոշվում է նշված ոլոր պայմանների ինտեգրումից՝ անկախ այն անից, որ որոշ դեպքերում որոշիչ նշանակություն կարող է ունենալ նշված պատճառներից միայն մեկը:

1.Ասեղնատերնավոր

նամիջուկային տեսակներ

Սոճի - Քiոսs Կեղն - Երիտասարդ ծառերի կեղնը մոխրագույն է, որը ծառի հասունացմանը զուգընթաց ստանում է գորշ-կարմրավուն երանգ՝ ներքնի մասում ուղղաձիգ խորը ակոսներով ն մինչն 10սմ հաստությամ : Ծառա նի վերին մասում կեղնը նարնջակարմրավուն է, հարթ: Շերտազատվում է խոշոր, արակ, ոչ հավասար կտրտված շերտերով: Տարածման լայն արեալի ն աճման տար եր պայմանների

շնորհիվ սովորական սոճու կեղնները միմյանցից կարող են տար երվել իրենց գույներով: Բնափայտ - Սոճին նամիջուկային տեսակ է՝ վարդագույնից մինչն գորշ-կարմրավուն միջուկով ն լայն, դեղնա-վարդագույն արտա նափայտով: Տարեկան շերտերը ավականին լավ են երնում, իսկ անցումը վաղ նափայտից ուշ նափայտին կտրուկ է ն պարզ: Խեժային ուղիները ազմաթիվ են ն խոշոր: Բնափայտը միջին խտության է, օժտված է ավականին արձր ամրությամ ն կայունությամ փտման նկատմամ : Բավականին հեշտ է մշակվում: Օգտագործման ոլորտ Լայն կիրառություն ունի շինարարության, մեքենաշինության, կահույքի արտադրության, տարաների պատրաստման, քիմիական արդյունա երության ն այլ նագավառներում:

Խեժափիճի – Լari2 Կեղն - Երիտասարդ ծառերի կեղնը համեմատա ար արակ է, մանր ճաքերով, գորշ-մոխրագույն: Հասուն ն գերհասուն ծառերի մոտ կեղնը մուգ է, հաստ, ավականին խորը ակոսներով: Բնափայտ - Բնամիջուկային տեսակ է, գորշ-կարմրավուն միջուկով, որը խիստ տար երվում է սպիտակ, մի փոքր դեղնավուն արտա նափայտից: Բոլոր երեք կտրվածքներում ավականին լավ երնում են տարեկան շերտերը: Տարեկան շերտում վաղ նափայտից ուշ նափայտին անցումը ավականին կտրուկ է: Խեժային ուղիները մանր են ն քիչ քանակությամ : Բնափայտը խիտ է, ծանր, ամուր ն շատ կայուն քայքայող սնկերի նկատմամ : Օգտագործման ոլորտ- Խեժափիճու նափայտը օգտագործվում է հիդրոտեխնիկական ն սպորտային կառույցների, հանքերում հենակների, կահույքի, ֆաներայի արտադրությունում ն տնաշինարարության մեջ:

Գիհի–-սոiյerսՏ Կեղն - Երիտասարդ ծառերի նափայտը թեփուկավոր է, կարմրա-շագանակագույն, որը հասուն ծառերի մոտ ստանում է մուգ երանգ:

Բնափայտ - Գիհին նամիջուկավոր տեսակ է ավականին նեղ, դեղնա-սպիտակավուն արտա նափայտով: Բնամիջուկը դեղնա շագանակագույն է, լայն: Բոլոր կտրվածքներում ավականին լավ երնում են ալիքաձն տարեկան շերտերը: Անցումը վաղ նափայտից ուշ նափայտին աստիճանա ար է: Տրախեիդները ավականին խոշոր են՝ պարզ ն արդ ծակոտիներով: Միջուկի ճառագայթները տեսանելի չեն: Խեժային ուղիները ացակայում են: Բնափայտը միատարր է, ամուր ն խիտ, նորոշ ուժեղ հոտով: Բավականին լավ է մշակվում կտրող գործիքներով: Օգտագործման ոլորտ - Օգտագործվում է երեսապատման համար, մատիտի արտադրությունում, լեռնային նակավայրերում օգտագործվում է նան որպես շինափայտ:

Կենի- Ta2սՏ Կեղն - Կենու կեղնը արակ է, կարմրագորշավուն, սկզ ում հարթ, այնուհետն ճաքճքում է, անջատվում շերտերով: Բնամիջուկ - Կենին նամիջուկավոր տեսակ է, ընդգծված կարմրագորշավուն միջուկով: Արտա նափայտը նեղ է, դեղնասպիտակավուն ն կտրուկ սահմանազատված: Տարեկան շերտերը նեղ են, ծուռումուռ ն ավականին լավ են երնում: Խեժային ուղիները ացակայում են: Բնափայտը խիտ է, ամուր ն մուգ, շատ գեղեցիկ նախշով: Օգտագործման ոլորտ - Շնորհիվ գեղեցիկ տեքստուրայի օգտագործվում է թանկարժեք կահույքի պատրաստման համար: Շպոնների, երեսապատման շերտերի արտադրությունում: 2.Ասեղնատերնավոր ոչ միջուկավոր տեսակներ

Եղննի– Քicea Կեղն - Երիտասարդ ծառերի կեղնը գորշավուն է, հարթ, շերտազատվող մանր թեփուկներով: Սովորական եղննուն նորոշ են կեղնի խորդու որդ- թեփուկավոր, ուղղաձիգ ճաքճքված, թեփուկավոր ն այլ ձներ: Բնափայտ - Եղննին ոչ նամիջուկային տեսակ է: Բնափայտը սպիտակ է, քիչ դեղնավուն երանգով ն առանց փայլի: Տարեկան

շերտերը ավականին լավ են երնում հորիզոնական կտրվածքում: Խեժային ուղիները մանր են ն քիչ: Բավականին լավ են երնում միջուկային ճառագայթները: Բնափայտը փափուկ է ն առանձնանում է մեծ քանակությամ կոշտ ոստերով: Բնափայտի կառուցվածքը միատարր է: Օգտագործման ոլորտ - Եղննու նափայտը հանդիսանում էցելյուլոզայի, թղթի, ինչպես նան անտառաքիմիական արտադրության հիմնական ելանյութը: Օգտագործվում է կահույքի, տարաների, երաժշտական գործիքների պատրաստման համար:

Եղնին – /4ieՏ Կեղն - Կեղնը մուգ մոխրագույն է, շագանակագույն երանգով: Հարթ է, նի ներքնի մասում թույլ ճաքճքված: Կեղնի վրա հանդիպում են խեժային գրպանիկներ՝ լցված յուրահատուկ հոտ ունեցող խեժահեղուկով: Բնափայտը - Եղնինը ոչ միջուկավոր, արտա նափայտային տեսակ է: Արտաքինից նափայտը շատ նման է եղննու նափայտին: Բնափայտը սպիտակ է, թույլ դեղնավուն երանգով: Տարեկան շերտերը ավականին լավ են երնում: Վաղ ն ուշ նափայտերը գրեթէ չեն տար երվում: Միջուկային ճառագայթները շատ վատ են երնում: Բնափայտում նան ացակայում են խեժային ուղիները: Բնափայտը փափուկ է, միատարր կառուցվածքով: Օգտագործման ոլորտ - Օգտագործվում է կահույքի, տարաների պատրաստման, ինչպես նան ցելյուլոզայի ստացման համար: 3.Լայնատերն օղականոթավոր ծառատեսակներ

Կաղնի – ՇսercսՏ Կեղն - կեղնը հաստ է, ուղղաձիգ կարճ ճաքերով, մուգ մոխրագույն: Մինչն 20 տարեկան հասակը կեղնը համեմատա ար հարթ է: Բնափայտ - Բնամիջուկային տեսակ է, ունի մուգ դարչնագույն կամ դեղնա-շագանակագույն նամիջուկ ն ավականին նեղ դեղնասպիտակ արտա նափայտ: Տարեկան շերտի վաղ նափայտի հորիզնական կտրվածքում ավականին լավ երնում են խոշոր անոթները, իսկ ուշ նափայտային մուգ մասում՝ մանր անոթներից

ն դրանց շրջապատող պարենքիմային ջիջներից կազմված կրականման շառավղային շերտերը: Բոլոր կտրվածքներում շատ լավ երնում են տարեկան շերտերը ն լայն միջուկային ճառագայթները: Շառավղային կտրվածքում տարեկան շերտերի սահմանները երնում են խորը ակոսների տեսքով: Բնափայտային պարենքիման ունի պարատրախեալ ն մետատրախեալ դասավորություն: Կաղնու նափայտը ամուր է, խիտ, կայուն փտումի նկատմամ ն օժտված է շատ գեղեցիկ նախշով: Օգտագործման ոլորտ - Աչքի է ընկնում օգտագործման ոլորտի ազմազանությամ : Օգտագործվում է մեքենաշինության, շինարարության, կահույքագործության մեջ, տարաների՝ մասնավորապես կոնյակի ն գինու տակառների պատրաստման ն դա աղանյութերի արտադրությունում: Կաղնու նափայտը երկար ժամանակ մնալով ջրում կամ հողում երկաթի աղերի ազդեցությամ ստանում է սն գունավորում, որը ավականին արձր է գնահատվում գեղարվեստական փայտագործության մեջ:

Հացենի – Բra2iոսՏ Կեղն - կեղնը մոխրագույն է հաստ, ուղղաձիգ երկարավուն ճաքերով, որոնք տարիքի մեծացմանը զուգընթաց խորանում են ն փշրվում: Բնափայտ - Բնամիջուկային տեսակ է սպիտակ, թույլ դեղնավուն կամ վարդագույն արտա նափայտով ն աց գորշավուն, իսկ եր եմն նույնիսկ կանաչավուն միջուկով ն ավականին աց գունավորված արտա նափայտով: Բնափայտի հորիզոնական կտրվածքում ավականին լավ երնում են տարեկան շերտերը՝ շնորհիվ վաղ նափայտում գտնվող խոշոր անոթներից կազմված օղակների: Միջուկային ճառագայթները, ի տար երություն կաղնու նափայտի, նեղ են ն անզեն աչքով չեն երնում: Տարեկան շերտի ուշ նափայտը մուգ է, որտեղ մանր անոթների խմ երը առաջացնում են փայլուն կետեր: Անոթները հաստապատ են ավականին պարզ ն արդ ծակոտիներով: Բնափայտային պարենքիման ունի պարատրախեալ դասավորություն:

Հացենու նափայտը ծանր է ն ամուր՝ օժտված արձր ճկունությամ : Քիչ է ճաքճքվում, ունի գեղեցիկ նախշ ն հեշտ է մշակվում: Օգտագործման ոլորտ - Օգտագործվում է նավաշինության, վագոնաշինության, ինքնաթիռաշինության, կահույքագործության, տնաշինարարության մեջ: Հացենու նափայտից են պատրաստվում լավագույն դահուկները:

Թեղի – U/ոսՏ Կեղն - Թեղու կեղնը մոխրագույն է, շերտազատվող ոչ խորը մանր ճաքերով: Բնափայտ - Բնամիջուկային տեսակ է, լայն, դեղնասպիտակավուն արտա նափայտով, որը աստիճանա ար փոխարկվում է աց գորշավուն նամիջուկի: Մեծ ն խոշոր անոթները վաղ նափայտում դասավորված են օղակաձն, որի շնորհիվ էլ ավականին լավ են երնում տարեկան շերտերը: Ուշ նափայտային հատվածում փոքր տրամագծով անոթները պարենքիմային ջիջների հետ առաջացնում են աց գունավորմամ ալիքաձն ընդհատվող գծեր: Միջուկային ճառագայթները նկատելի են միայն շառավղային կտրվածքում, շրջապատի գույնն ունեցող յուրահատուկ փայլուն, կարճ գծիկների տեսքով: Բնափայտը օժտված է շատ արձր պլաստիկությամ ն ճկունությամ : Բավականին ամուր է, ունի գեղեցիկ նախշ: Օգտագործման ոլորտ - Օգտագործվում է լծակների, կամարների, անվադողերի արտադրության մեջ՝ փոխարինելով կաղնու նափայտին: Լայն կիրառություն ունի կահույքագործության ն գեղարվեստական փայտագործության մեջ: 5. Լայնատերն ցրիվանոթավոր նամիջուկային ծառատեսակներ

Սոսի արնելյանկամ Չինար- Ք/ataոսՏ 0rieոta/iՏ Կեղն Սոսու կեղնը հարթ է, արակ, աց մոխրագույն երանգով: Հասուն ծառերի մոտ կեղնը շերտազատվում է ն ունի շատ նորոշ նկար: Բնափայտ - Բնամիջուկային տեսակ է՝ ավականին լայն, մոխրագույն արտա նափայտով, որը կտրուկ սահմանազատված է

գորշ-կարմրավուն միջուկից: ճակատային կտրվածքում տարեկան շերտերը լայն են երնում, քանի որ արտաքին եզրում ունեն ավականին խիտ ն ավելի աց գույնի ուշ նափայտային հատված: Վաղ նափայտում անոթները գրեթե երկու անգամ խոշոր են ուշ նափայտի անոթներից: Անոթները տեղա աշխված են կամ միայնակ, կամ էլ խմ երով: Բնափայտային պարենքիմային ջիջներն ունեն պարատրախեալ ն մետատրախեալ դասավորություն՝ հաճախ խմ ավորված տանգենցիալ շարքերով: Միջուկային ճառագայթները հիմնականում լայն են: Նեղ միջուկային ճառագայթները կտրուկ տար երվում են լայներից ջիջներում ներկող նյութերի պարունակության շնորհիվ: Բնափայտը թեթն է, միջին ամրության ն շատ գեղեցիկ նախշով: Օգտագործման ոլորտ - Օգտագործվում է հիմնականում ռանդած մանրաշերտի տեսքով, կահույքի արտադրությունում, ինչպես նան կառույցների փայտահարդարման ն դեկորատիվ իրերի պատրաստման համար:

Ընկուզենի –-սց/aոՏ Կեղն - Ընկուզենու կեղնը ճաքճքված է, մոխրագույն կամ կանաչավուն երանգով: Բնափայտ- Ընկուզենու միջուկը շագանակամոխրագույն է՝ սն երակներով: Արտա նափայտը գորշ մոխրագույն է: Տարեկան շերտերը թույլ են արտահայտված: Խոշոր անոթները երնում են նույնիսկ անզեն աչքով, որոնք փոքրանում են տարեկան շերտի ծայրային հատվածում: Խոշոր ն մանր անոթները ցրված են ամ ողջ տարեկան շերտի լայնությամ : Բնափայտային պարենքիման մետատրախեալ է: Բնափայտային թելիկները հիմնականում արակապատ են, սակայն եր եմն հանդիպում են նան կտրտված հաստապատ թելիկներ: Միջուկային ճառագայթները հիմնականում լայն են, որոնց արձրությունը գերազանցում է լայնությանը, որոնցում եր եմն տեղավորված են շրջապատի ջիջներիից ավելի խոշոր ջիջներ: Բնափայտը միջին խտության է, ավականին ամուր ն առանձնանում է արձր գեղազարդությամ : Բավականին լավ է մշակվում ն փայլեցվում:

Օգտագործման ոլորտ – Հիմնականում օգտագործվում է կահույքագործության մեջ, երաժշտական գործիքների, զենքերի կոթերի պատրաստման, գեղարվեստական փորագրության ն շինությունների երեսապատման համար:

Արոսենի – Տշr4սՏ Կեղն - Արոսենու կեղնը միջին հաստության է, մոխրագույն ն հարթ: Բնափայտ - Արոսենին նամիջուկային տեսակ է: Բնամիջուկը կարնրագորշագույն է. իսկ արտա նափայտը վարդասպիտակագույն : Շնորհիվ վաղ նափայտի նկատմամ ուշ նափայտի մուգ գունավորման ոլոր կտրվածքներում շատ լավ երնում են տարեկան շերտերը: Անոթները խոշոր են միայնակ, պատերի հաստացումներով: Բնամիջուկային ճառագայթները ճակատային ն տանգենցիալ կտրվածքներում չեն երնում, իսկ շառավղայինում նկատելի են շատ թույլ: Արոսենու նափայտային թելիկները հաստապատ են: Շառավղային կտրվածքում երնում են միջուկային կրկնությունների նեղ ու երկար գծիկներ, որոնք ճակատայինում երնում են փայլուն հետքերի տեսքով: Արոսենու նափայտը ծանր է ն ամուր, ավականին դիմացկուն սնկերի նկատմամ : Մեխանիկական հատկություններով շատ քիչ է զիջում հաճարենու նափայտին: Օգտագործման ոլորտ- Օգտագործվում է ատաղծագործության մեջ, հարվածային գործիքների, ռնակների ն խառատային գործիքների պատրաստման համար: 6. Լայնատերն ցրիվանոթավոր ոչ նամիջուկային ծառատեսակներ

Հաճարենի –ԲaցսՏ Կեղն - Հաճարենու կեղնը հարթ է, արակ, մոխրագույն : Բնափայտ - Հասուն նափայտային տեսակ է: Բնափայտը սպիտակ է, դեղնակարմիր երանգով, որը արտա նափայտից չի տար երվում: Գերհասուն ծառերի մոտ հաճախ հանդիպում են կարմրադարչնագույն կեղծ նամիջուկ, որը համարվում է նափայտային արատ: Տարեկան շերտերը լավ են երնում ոլոր

կտրվածքներում: Բնափայտում առկա են ցրված մեծ քանակությամ անոթներ, որոնք ավելի խոշոր են վաղ նափայտում: Բնափայտային պարենքիմը տեղավորված է անոթների շուրջը կամ ցրված ուշ նափայտում, իսկ եր եմն ել հավաքված են տանգենցիալ արակ գծիկների տեսքով: Բնափայտային թելիկները հաստապատ են ազմաթիվ ծակոտիներով: Բնափայտում ավականին լավ երնում են լայն ն նեղ միջուկային ճառագայթները որոնք հորիզոնական ն շառավղային կտրվածքում ունենում են մուգ գույնի փայլուն գծիկների տեսք, իսկ տանգենցիալում՝ ցրված մուգ, նեղ ոսպանման խայտա ղետ նկար: Հաճարենու նափայտը օժտված է ավականին արձր մեխանիկական հատկություններով: Խիտ է, ամուր ն գեղեցիկ նախշով: Սակայն սնկային փտման նկատմամ անկայուն է, որն էլ ինչ որ չափով սահմանափակում է հաճարենու նափայտի օգտագործման ոլորտները: Օգտագործման ոլորտ - Հաճարենու նափայտը օգտագործվում է տնտեսական ազմապիսի ոլորտներում՝ զիջելով միայն կաղնու նափայտին: Օգտագործվում է կահույքի, տարաների, ռանդած շերտատախտակների ն անտառքիմիական արտադրության մեջ:

Բոխի – ՇarյiոսՏ Կեղն - Բոխու կեղնը մոխրագույն է, հարթ, գերհասուն ծառերի նի ներքնի մասը ճաքճքված է: Բնափայտ - Բոխին ոչ նամիջուկավոր, հասուն նափայտային տեսակ է: Բնափայտը մոխրասպիտակավուն է, եր եմն դեղնավուն երանգով: Տարեկան շերտերի սահմանները ծուռումուռ են, ոչ միատարր: Անոթները տեղա աշխված են շառավղային խմ երով: Բնափայտում առկա են հաստապատ տրախեիդներ՝լավ երնացող ծակոտիներով: Բնափայտային պարենքիման դիֆուզ է կամ պարատրախեալ: Բնափայտային թելիկները ավականին երկար են: Հորիզոնական կտրվածքում միջուկային ճառագայթները երնում են լուսավոր, փայլուն ծռմռված գծերի տեսքով: Բոխու նափայտըմիագույն է, չորացման ժամանակ հեշտությամ ճաքճքում ն ծռվում է, օժտված է արձր ամրությամ ն մաշվածության նկատմամ մեծ դիմացկանությամ :Ունի արձր ջերմատարողություն:

Օգտագործման ոլորտ - Հիմնականում օգտագործվում է այնտեղ, որտեղ պահանջվում է արձր ամրություն, կայունություն հարվածային եռնվածության նկատմամ , ինչպես նան մեքենաների դետալների, ռնալծակների ն փականագործական գործիքների պատրաստման համար: Հանդիսանում է շատ լավ վառելափայտ:

Թխկի – /cer Կեղն - Թխկու կեղնը մուգ մոխրագույն է: Կախված տեսակային առանձնահատկություններից կարող է լինել հարթ կամ մանր ճաքերով: Բնափայտ - Ոչ նամիջուկավոր տեսակ է: Թխկու նափայտը սպիտակ է, կարմրավուն, կամ գորշ երանգով: Հաճախ նափայտի կենտրոնական մասում հանդիպում են տար եր երանգներով մգացումներ, առաջացնելով կեղծ նամիջուկային արատ: Տարեկան շերտերը ավականին լավ են երնում ճակատային կտրվածքում՝ առանձնանալով մուգ շերտագծերի տեսքով: Տարեկան շերտերը համասեռ են շնորհիվ հավասարաչափ ցրված անոթների: Բնափայտային պարենքիման ցրված է: Բնափայտային թելիկները ավականին լավ են երնում: Շառավղայինում դրանք երնում են կարմրավուն նեղ գծիկների տեսքով՝ նափայտին տալով նորոշ խայտա ղետություն: Միջուկի ճառագայթները լավ են երնում, համասեռ են: Թխկու նափայտը խիտ է, ավելի ամուր կաղնու նափայտից: Համասեռ է, գեղեցիկ նախշով ն յուրահատուկ փայլով: Օգտագործման ոլորտ - Օգտագործվում է կահույքագործության, մեքենաների դեկորատիվ դետալների, երաժշտական գործիքների, մանրատախտակի, աստիճանների պատրաստման ն ներքին հարդարման համար: Թխկու նափայտից պատրաստված մանրատախտակը գնահատվում է արձր մաշվակայունությամ :

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Боровиков А.М. Справочник по древесине. 1989, 2966. 2. Вакин А.Т., Полубояринов О. И., Пороки древесины. М., 1980, 112с. 3. Древесные породы мира. М-Л., 1982, 4206. 4. Лесная энциклопедия.в 2 т. М.,1985-1986 5. ПолубояриновО. И., Щедрова В.И. Строение древесины. Методические указания для лабораторных работ по древесеноведению. Л.1984, 1606. 6. Санаев В.Г. Древесиноведение в системе лесного хозяйства. М., Изд-во Моск. Гос.ун-та леса, 2007, 105с. 7. Станко Я.Н. Определение пород по внешнему виду древесины. М.,2005, 211с. 8. Станко Я.Н., Горбачева Г.А. Древесные породы и основные пороки древесины. М., 2010, 174с. 9. Уголев Б.Н. Древесиноведение и лесное товароведение. М., 2010, 2646. 10. Уголев Б.Н. Древесиноведение и лесное товароведение. М., 2004,2586. 11. Уголев Б.Н, Станко Я.Н. Древесиноведение коммерческих пород. 2006,2986. 12. Bu6ur B. Vօi6hita- A6օusti6s օf wօօմ.University Press, Berlin, 2006,203р. 13. Haygreen Jօhn6Fօrest prօմu6ts anմ Wօօմ s6ien6e.Leipzig, 1989,400р.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ………………………………………………………..3

ԳԼՈՒԽ1. ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԲՆԱՓԱՅՏԻ ՄԱԿՐՈՍԿՈՊԻԿ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ……………………..................... 4

ԳԼՈՒԽ2. ՏԱՐԲԵՐ ԽՈՒՄԲ ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԲՆԱՓԱՅՏԵՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ………………………………………..9

1. Ասեղնատերնավոր ծառատեսակների նափայտերի միկրոկառուցվածքի առանձնահատկությունները……………………………………… 12 2. Լայնատերն օղականոթավոր տեսակների նափայտի միկրոսկոպիկ կառուցվածքը……………14 3. Լայնատերն ցրիվանոթավոր տեսակների նափայտի միկրոսկոպիկ կառուցվածքը……………16

ԳԼՈՒԽ3. ԲՆԱՓԱՅՏԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ……………………………………….18 ԳԼՈՒԽ4. ԲՆԱՓԱՅՏԻ ԱՐԱՏՆԵՐԸ……………………… …………27

ԳԼՈՒԽ5. ՏԱՐԲԵՐ ԽՈՒՄԲ ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԲՆԱՓԱՅՏԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՈԼՈՐՏԸ…………………………. 46 1. Ասեղնատերնավոր նամիջուկային տեսակներ…… 46 2. Ասեղնատերնավոր ոչ միջուկային տեսակներ……. 48 3. Լայնատերն օղականոթավոր տեսակներ………… 49 4. Լայնատերն ցրիվանոթավոր նամիջուկային տեսակներ……………………………………… 51 5. Լայնատերն ցրիվանոթավոր ոչ նամիջուկային տեսակներ……………………………………… 53 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ…………………………………………………… 56

Արմենուհի Մկրտչի Փահլնանյան

ԲՆԱՓԱՅՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒսումնական ձեռնարկ Երնան 2016

Пахлеваняан Арменуи Мкртычевна

ДРЕВЕСИНОВЕДЕНИЕ

Учебное пособие

Ереван 2016

êտորագրվաÍ ¿ տպագրության 04.04.2016թ.. ÂÕթի ãա÷ëÁ 60x84 1/16 , 3,75 տպ. մամուÉ, 3,0 Ñրատ. մամուÉ äատվեր 103: ՏպաùանաÏ 200: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74