Բնօգտագործման էկոնոմիկա

Լ.Լ. ՀԱԿՈԲÚԱՆ

ԲՆúԳՏԱԳՈՐÌՄԱՆ էԿՈՆՈՄÆԿԱ

ՈւՍՈւՄՆԱԿԱՆ ÒԵèՆԱՐԿ

ԵՐԵìԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 502.33:330 (075.8) ԳՄԴ 20.1+ 65.9 y 73 Հ 177

Աշխատանքը երաշխավորվել է հրատարակման ՀՀ Բնապահպանության նախարարության, ՀԱԱՀ գիտական խորհրդի կողմից

Գրախոսողներ՝ տնտ. գիտ. դոկտ.,պրոֆեսոր Ս. Լ. Ղանթարջյան տնտ. գիտ. դոկտ., պրոֆեսոր է. Ս. Ղազարյան գյուղ. գիտ. դոկտ., պրոֆեսոր Մ. Հ. Գալստյան Êմբագիր Մ. Գ. Մանուչարյան Հ 177 Հակոբյան Լ. Լ. Բնօգտագործման էկոնոմիկա: Ուսումնական ձեռնարկ բուհերի համար /Լ.Լ. Հակոբյան. - Երնան: ՀԱԱՀ, 2014. - 408 էջ Ուսումնական ձեռնարկը պատրաստված է բուհերի գործող ծրագրերին համապատասխան՝ §Բնօգտագործման էկոնոմիկա¦ առարկան ուսումնասիրելու համար: Գրքում ներառված են Բնօգտագործման էկոնոմիկայի հիմնական տնտեսագիտական հիմնախնդիրները շուկայական էկոնոմիկայի ն տեխնոգեն տնտեսական զարգացման պայմաններում՝ ՀՀ առանձնահատկությունների հաշվառմամբ, ՀՀ մասնակցությունը բնապահպանական ծրագրերում: Գիրքը նախատեսված է դասախոսների, ասպիրանտների ն մասնագետների, բուհերի ուսանողների ն բոլոր նրանց համար, ովքեր առնչվում են բնօգտագործման ն բնապահպանական հիմնախնդիրների հետ: Համակարգչային շարվածքը Ա. Ս. Մարգարյանի

ISBN 978-9939-54-741-1

ՀՏԴ 502.33:330 (075.8) ԳՄԴ 20.1+65.9 y 73

Օ Հակոբյան Լ. Լ., 2014թ. Օ ՀԱԱՀ հրատարակչություն, 2014թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅՈւՆ

ՆԵՐԱԾՈւԹՅՈւՆ .....................................................................................10

ԳԼՈւԽ 1. ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ ԱՌԱՐԿԱՆ, ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈւՆՆԵՐԸ, ՈւՍՈւՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ………………………………………………………………...16 1.1. Արտադրության ն սպառման ոլորտի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա ..............................................................22 1.2. Բնական ռեսուրսների ն պայմանների դերը հասարակության զարգացման տարբեր պատմական փուլերում ............................25 1.3. Արտաքին էֆեկտներ (էքստերնալներ) հասկացությունը, դրանց հաշվարկը տնտեսական զարգացման ժամանակ ........................28 1.4. էքստերնալ ծախքերը ն ասիմիլիացիոն (պոտենցիալի) սեփականությունը .........................................................................32 ԲԱԺԻՆ 1. էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ ԵՎ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆԸ ..........................35

ԳԼՈւԽ 2. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈւՄԸ ԵՎ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆԸ:

ԿԱՅՈւՆ ԶԱՐԳԱՑՈւՄ ..............................................................................35 2.1. Տնտեսական զարգացման տեխնոգեն տիպ ................................36 2.2. Համաշխարհային զարգացման հայեցակարգերը (կոնցեպցիաները) էկոլոգիական սահմանափակումների հաշվառմամբ ................................................................................38 2.3. Կայուն տնտեսական զարգացում ................................................43 2.4. Հայաստանի Հանրապետության «Կայուն զարգացման ծրագրի» բնապահպանական դրույթները ...................................................47 2.5. էքստերնալները ն հանրային շահերը ..........................................59

ԳԼՈւԽ 3. էԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ էԿՈԼՈԳԱՑՈւՄԸ ԵՎ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈւՆՔՆԵՐԸ......................................................................................64 3.1. Վերջնական արդյունքները բնօգտագործման մեջ: Բնաապրանքային ուղղաձիգ........................................................65 3.2. Բնատարողունակություն..............................................................67

ԳԼՈւԽ 4. ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ,

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ ......................................70 4.1. Բնության տնտեսական արժեքի որոշման անհրաժեշտությունը ...................................................................70 4.2. Բնական բարիքների գնահատումը .............................................73 4.3. Բնօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը ............82 4.4. Բնօգտագործման արդյունավետության բարձրացման խթանող գործոնները ..................................................................................89 4.5. էկոլոգիական ներգործության ն դրա տնտեսական վնասի գնահատումը ................................................................................92

ԲԱԺԻՆ 11.ՏԵԽՆՈԳԵՆ ՏԻՊԻՑ ԱՆՑՈւՄԸ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԿԱՅՈւՆ

ՏԻՊԻՆ.....................................................................................................99

ԳԼՈւԽ 5. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՏԵԽՆՈԳԵՆ ՏԻՊԻ

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈւՄՆԵՐԸ..........................................................................99 5.1. էկոլոգիականսահմանափակումներ...........................................100 5.2. Տնտեսական (ներդրումային) սահմանափակումներ.................101 5.3. Սոցիալական սահմանափակումներ..........................................102

ԳԼՈՒԽ 6. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ էԿՈԼՈԳԱՑՄԱՆ ԵՎ ԿԱՅՈւՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՆՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈւՂՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ .....................104

6.1. էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներ ...........................................................................106 6.2. Նվազ թափոնատար ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացումը, տեխնոլոգիական փոփոխություններ..................113 6.3. Ուղղակի բնապահպան միջոցառումներ....................................116

ԲԱԺԻՆ 111. էԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԱՑՈւՄԸ ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ:

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐ...........................................................118

ԳԼՈւԽ 7. ԱԳՐՈԱՐԴՅՈւՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐ: ՀՈՂԱՅԻՆ

ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈւԹՅՈւՆԸ...............................................122 7.1. Բերրիության վերարտադրությունը............................................123 7.2. Հողային ռեսուրսների օգտագործումը, դրանց դեգրադացումը............................................................................126 7.3. Գյուղատնտեսության էկոլոգացումը...........................................130

7.4. 7.5.

ԱԱՀ էկոլոգացումը ն արտադրական–սպառողական ոլորտի զարգացումը................................................................................152 Բնական ռեսուրսների օգտագործման կրճատումը ԱԱՀ-ում.....154

ԳԼՈւԽ 8. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐ.........................................................158 8.1. Անտառային ռեսուրսների պաշարները......................................158 8.2. Անտառային ռեսուրսների օգտագործումը.................................162 8.3. Անտառային ռեսուրսների պահպանությունը.............................164 ԳԼՈւԽ 9. ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ..........................................................166 9.1. Ապահովվածությունը ջրային ռեսուրսներով..............................166 9.2. Ջրային ռեսուրսների օգտագործումը........................................169 9.3. Ջրօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը...........172

ԳԼՈւԽ 10. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈւԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ: ՀԱՏՈՒԿ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ...................................................................178 10.1. Կենսաբազմազանության պահպանման տնտեսագիտական հիմնախնդիրները........................................................................178 10.2. Հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ.............................184

ԳԼՈւԽ 11. ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԵՎ ՉՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ............................187 11.1. Չվերականգնվող բնական ռեսուրսների օգտագործումը ն պահպանումը.………………………………………………………..187 ա)մետաղական հանքավայրեր...................................................187 բ)էներգետիկ (վառելիքային) ռեսուրսներ..................................188 11.2. Վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսները` որպես էներգիայի այլընտրանքային աղբյուր..........................................................190 ԲԱԺԻՆ 1V. ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ...................................191

ԳԼՈւԽ 12. ԱՂՏՈՏՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՑՄԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ.................................................................191 12.1. Աղտոտումը ն հանրային շահերը................................................191 12.2. Շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրները ն օբյեկտները…………………………………………………………..193 12.3. Մթնոլորտի աղտոտումը..............................................................196 12.4. Ջրերի աղտոտումը......................................................................200

12.5. Աղտոտումը ն թափոնները..........................................................203 ԲԱԺԻՆ V. էԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ էԿՈԼՈԳԱՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ.....................210

ԳԼՈւԽ 13. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐԸ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ.................................................................210 13.1. Պետական ն շուկայական լծակների ցածր արդյունավետության պատճառները շրջակա միջավայրի պահպանության գործում........................................................................................211 13.2. ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը, կառուցվածքը, գործառույթները..........................................................................217 13.3. Տեղական համայնքի գործունեությունը բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում.............................................................................226

ԳԼՈւԽ 14. ԲՆՈւԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈւԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՈւՆՔՆԵՐԸ......................231

14.1.ՀՀ բնության պահպանության մասին օրենսդրության նպատակներն ու խնդիրները, օբյեկտները: Պետության, տեղական ինքնավարության մարմինների իրավունքներն ու պարտականությունները……………………………………………………..………...…..231 14.2.Շրջակա միջավայրի չափագրումն ու ՀՀ տարածքում տնտեսական գործունեությանը ներկայացվող էկոլոգիական պահանջները…………………………………………………………235 14.3.Բնության առանձին օբյեկտների պահպանությունը……..…...…238 14.4.Պետական էկոլոգիական հսկողությունը պատասխանատվությունը բնապահպանական օրենսդրության խախտման համար: Միջազգային պարտավորությունները բնության պահպանության բնագավառում………………………………………………………..241

ԳԼՈւԽ 15. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ ԲՆՈւԹՅԱՆ

ՀԱՏՈւԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ......................................243

ԳԼՈՒԽ 16. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՎՐԱ ԱԶԴԵՑՈւԹՅԱՆ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈւԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ..........246

16.1.Օրենքի հիմնական հասկացությունները………………….………247 16.2.Շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող տնտեսական գործունեության ազդեցության փորձաքննությունը…...…………….…...249

16.3.Փորձաքննության շրջանակները……………………………...…...253 16.4.Նախատեսվող գործունեության իրականացման ծանուցման կարգը ն փորձաքննության համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը……………………………………………….………254 16.5.Փորձաքննության ենթակա փաստաթղթերի հրապարակումը, քննարկումը ն մասնագիտական եզրակացության ապահովումը………………………………………………………..…255 16.6.Փորձաքննության ենթակա հայեցակարգերը………….…………259 16.7. Փորձաքննություն իրականացնող մարմինը, նրա ն կատարողների իրավասությունը ն պատասխանատվությունը…………..……….260

ԳԼՈւԽ 17. ՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ էԿՈԼՈԳԱՑՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ..................................................................................262 17.1. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի տեսակները........262 17.2. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի ձնավորման ուղղվածությունը.........................................................................264

ԲԱԺԻՆ V1. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՎՃԱՐՆԵՐ...............................................................................................269

ԳԼՈւԽ 18. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

էՈւԹՅՈւՆԸ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, ԳՈՐԾԱԾՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ ՄԻՏՈւՄՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅՈւՆՈւՄ ԵՎ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ

ՊԵՏՈւԹՅՈւՆՆԵՐՈւՄ............................................................................269

ԳԼՈՒԽ 19. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԸ ԵՎ ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈւԹՅԱՆ՝ «ՕՐԵՆՔԻ ԿԻՐԱՐԿՈՒՄՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ» ՈՐՈՇՈւՄԸ..........................276 19.1. Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հասկացությունները…………………………….…………………..277 19.2.Վճարների հաշվարկման ն վճարման կարգը……………….……277 19.3.Վճարողների իրավունքները ն պարտականությունները, արտոնությունները………………………………………..…………..280 19.4.Բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների մասին եզրափակիչ դրույթները…………………………...………………….281

ԳԼՈւԽ 20. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ Ու ՎՃԱՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ ....................................................287

ԳԼՈւԽ 21. ԸՆԿԵՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՎՃԱՐՎՈՂ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԸ ......297

ԳԼՈւԽ 22. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ԿԻՐԱՐԿՈՒՄՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԸ ..............................................................................302 22.1. Բնապահպանական վճարների հաշվարկման կարգը…….…....303 22.2.Բնապահպանական վճարի դրույքաչափերի մասին ՀՀ կառավարության որոշումը…………………………….……………304

ԳԼՈւԽ 23. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ

ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԿԱՐԳԸ .....................................................308

ԳԼՈւԽ 24. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՄԲ ԶԲԱՂՎՈՂ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՍՈւԲՅԵԿՏՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԳԻՐԸ .....................................311 24.1. էկոլոգիական անձնագրի ստեղծման նախադրյալները ...........311 24.2. էկոլոգիական անձնագրի կառուցվածքը...................................315

ԲԱԺԻՆ V111. էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ԼՈւԾՄԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՐՁՆ Ու ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈւԹՅՈւՆԸ .........................340

ԳԼՈւԽ 25. ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈւԹՅԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ ..............................................................340 25.1. Ազգային ծրագրերը ն էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման փորձը ...........................................................................340 25.2. ՀՀ շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների երկրորդ ազգային ծրագիրը (ՇՄՊԳԱԾ-2)..................................345 25.3. Միջազգային կազմակերպությունները շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում: Միջազգային համագործակցության համաձայնագրերն ու ծրագրերը...........346 25.4. ՀՀ-ում կլիմայի փոփոխության ն ջերմաստիճանի բարձրացման տնտեսագիտական ասպեկտները..............................................359

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ .....................................................................................372 Հավելված 1 Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերը.......................372

Հավելված 2 Դրույքաչափեր բնօգտագործման վճարի..................................383

Հավելված 3 ՏԵՂԵԿԱՆՔ Գլոբալ ն տարածաշրջանային բնապահպանական կոնվենցիաներին Հայաստանի Հանրապետության մասնակցության մասին /2009թ. մարտ/.....................................400

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ .....................................................404

ՆԵՐԱԾՈւԹՅՈւՆ

Բնօգտագործման էկոնոմիկան գիտություն է, որն ուսումնասիրում ն տալիս է բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը շրջակա միջավայրի օպտիմալ պահպանության պայմաններում: Որպես գիտություն ձնավորվել է 60-70-ական թթ., երբ բնական ռեսուրսների անխնա շահագործման արդյունքում բնությանը ն շրջակա միջավայրին հասցվող վնասները հասան տագնապալի չափերի, ն այդ բնագավառում մարդու գործունեության վերահսկումը ն կարգավորումը դարձավ անհետաձգելի անհրաժեշտություն: Բէ-ն նպատակ ունի տալ բնօգտագործման ժամանակ ռեսուրսների շահագործման արդյունքում ի հայտ եկող հիմնախնդիրները, բնությանը հասցված վնասի չափը ն մշակել ու տալ համեմատաբար անվտանգ ձնով ռեսուրսների շահագործման ուղիները: Բէ-ի մեջ քննարկվող հիմնախնդիրների հետազոտման ժամանակ առավել հաճախ կիրառվող հասկացություններից են` բնությունը, բնական միջավայրը, բնական ռեսուրսները: • Բնությունը` դա փակ, ինքնաբավ, ինքնուրույն զարգացող համակարգ է, որն առանց մարդու միջամտության պահպանվում է հավասարակշռված վիճակում (բացառությամբ բնական աղետների): • Բնական միջավայրը` մարդու ապրելու ն կենսագործունեության միջավայրն է, ներառյալ արհեստականորեն ստեղծված միջավայրը: • Բնական ռեսուրսներ են հողը ն նրա ընդերքը, ջուրը, օդը, բուսական ն կենդանական աշխարհը: Դրանք մարդու բնակվելու համար անհրաժեշտ ն հասարակական արտադրության անքակտելի մասն են: Բնական ռեսուրսները, սոցիալական ն արտադրական ոլորտների հետ միասնության մեջ, կազմում են շրջապատող միջավայրը, որի տակ հասկացվում են բնական միջավայրը, որը շրջապատում է մարդուն, ներառյալ նրա կողմից ստեղծված շինությունները: Շրջապատող միջավայրը կատարում է նան կարնոր տնտեսական, կենսաբանական ն սոցիալական ֆունկցիաներ: Տնտեսական ֆունկցիան նպաստում է գյուղատնտեսական արտադրությունն ապահովելու անհրաժեշտ ռեսուրսներով, կենսաբանականն ուղղված է մարդու առողջության պահպանմանը, իսկ սոցիալականը համագործակցում է հասա10

րակության հոգնոր զարգացման համար հնարավորությունների ստեղծմանը: Հասարակական արտադրության մեջ բնական գործոնները ստորաբաժանվում են բնական ռեսուրսների ն բնական պայմանների: Բնական ռեսուրսները հասարակությունն օգտագործում է իր կարիքների բավարարման համար ն դրանք ներառում է անմիջականորեն նյութական արտադրության ոլորտի մեջ: Բնական պայմաններն, իրենց հերթին, իրենցից ներկայացնում են բնության ուժերը, որոնք անհրաժեշտ են մարդու գործունեության համար, սակայն անմիջականորեն չեն մասնակցում նրա արտադրական ն ոչ արտադրական գործունեությանը: Բնական ռեսուրսներն ու բնական պայմանները ամբողջության մեջ, ներկայացնում են հասարակության գոյատնման բնական գործոնները: Մարդու ագրոարդյունաբերական գործունեության հիմնական տարրերն են` հողային, ջրային, անտառային ռեսուրսները, ինչպես նան նյութական ռեսուրսների արտադրության համար եղած հանքային հումքը: Կենդանի օրգանիզմների (բույսեր, կենդանիներ, միկրոօրգանիզմներ ն այլն), կլիմայի, ռելիեֆի, օդի հետ օրգանական միասնության մեջ նրանք կազմում են էկոլոգոտնտեսական համակարգ: Դրանում անհրաժեշտ պայմաններ են ձնավորվում մարդու պահանջմունքները բավարարելու համար անհրաժեշտ արտադրանքի արտադրության համար: Բնական պայմանների ն իսկապես բնական ռեսուրսների միջն տնտեսական սահմանները շարժուն են: Այսպես, եթե վերցնենք, օրինակ, քամու ուժի օգտագործումը որպես էներգիայի աղբյուր, այն ուղղակի բնական գործոնից վեր է ածվում տնտեսական ռեսուրսի: Օգտագործելով տարբեր չափանիշներ, բնական ռեսուրսները (ԲՌ) կարելի է խմբավորել հետնյալ կառուցվածքով. • Ըստ սպառման` Սպառվող վերականգնվող (ջուր, հող, անտառ, կենդանական աշխարհ) չվերականգնվող (օգտակար հանածոներ) Չսպառվող (արնի էներգիա, քամու, ծովերի, օվկիանոսի էներգիա) փոխարինվող (հումքի, վառելիքի տեսակներ) • Ըստ փոխարինելիության ձնի չփոխարինվող (ջուր, օդ)

մասնավոր (վարձակալվող) պետական (վարձակալվող) հանրային Արտադրական (արդյունաբերական, գյուղատնտեսական) • Ըստ օգտագործման Պոտենցիալ հեռանկարային Ռեկրեացիոն Բնական ռեսուրսները տնտեսական ռեսուրսների բաղկացուցիչ մասն են կամ այլ խոսքով` արտադրության գործոններ են: Աշխատուժի ն կապիտալի հետ մեկտեղ, որպես ինքնուրույն սուբստանց (տարր) բնական ռեսուրսներն օգտագործվում են ծառայությունների ն ապրանքների արտադրության ժամանակ` իրենց վրա կրելով առաջին երկուսի ազդեցությունը: Իր հերթին, ամեն մի կապիտալ իր մեջ ներառում է արդեն առարկայացած, օգտագործված բնական ռեսուրսներ: Վերջիններիս ազդեցությունն իր վրա զգում է նան աշխատուժը: Տարբեր պատմական փուլերում բնական ռեսուրսների դերը հասարակական զարգացման վրա տարբեր է եղել, սակայն միշտ զգալի: Մարդկությունն իր զարգացման տարբեր ժամանակահատվածներում միշտ զգացել է բարենպաստ կամ անբարենպաստ բնական պայմանների ազդեցությունը, այս կամ այն չափով առնչվել բնական ռեսուրսների սահմանափակության հետ: Սակայն այս կամ այն ձնով լուծելով այդ պրոբլեմները, մինչն օրս էլ նա լիովին չի գիտակցել բնական ռեսուրսների օգտագործման հետնանքները ն այն անտրոպոգեն ներգործությունը, որն ունեցել է մարդն իր պատմության բոլոր սերունդների ընթացքում: Վերջին հաշվով, հենց այդ պատճառով է, որ աշխարհի երկրների մեծ մասում, անկախ տնտեսական համակարգից, ձնավորվել է արտադրության տեխնոգեն (բնությունատար) տիպը, որին բնորոշ են արտաքին ազդեցությունները, տնտեսական գործունեության արտաքին հետնանքները, որոնք ուշադրության չեն արժանանում արտադրության սուբյեկտների կողմից կամ կախված չեն նրանցից: Արտաքին հետնանքների հետ կապված, տարբերում են նան արտաքին (էքստերնալ) ծախսեր, որոնք ի տարբերություն ներքին ծախսերի, չեն մտցվում ապրանքի շուկայական գնի մեջ: Դրանք շատ հաճախ անգամ դժվար է հաշվել քանակապես, այսինքն տալ դրամական արտահայտություն: •

Ըստ սեփականության ձնի

էքստերնալ ծախսերը, որպես կանոն, իրենցից ներկայացնում են ծախսեր հասարակության համար, իսկ երբեմն էլ` գալիք սերունդների համար: էքստերնալ ծախսերի, ինչպես նան դրա հետ սերտորեն կապված «շուկայի ձախողման» պրոբլեմները, այսինքն էկոլոգիական ռեսուրսների տնտեսական արժեքները, գնի մեջ ավտոմատ կերպով արտացոլելու անհնարինության հանգամանքը բնօգտագործման էկոնոմիկայի կարնորագույն պրոբլեմներից մեկն է: Բնօգտագործման պրոցեսների կարգավորման գործում էական դեր պետք է խաղա պետությունը: Դա պայմանավորված է մի կողմից անարդյունավետ շուկայական գործունեությամբ ն էկոլոգոտնտեսական համակարգերի ինքնակարգավորման անհնարինությամբ, մյուս կոմից` անցումային շրջանի առանձնահատկություններով: Այդ բնագավառում պետությունը պետք է վարի հստակ ձնավորված մակրոտնտեսական քաղաքականություն: Շրջակա միջավայրի դեգրադացման կարնոր տնտեսական պատճառներից մեկը ռեսուրսների (բնական բարիքների) համար խիստ ցածրացված վճարն է, իսկ շատ դեպքերում` անվճար լինելը, որն էլ հանգեցնում է բնության գերշահագործման: Անհրաժեշտ է գտնել այն համազորները, որոնք իրենց արժեքով հավասար կլինեն բնության տնտեսական արժեքներին, դրա ռեսուրսներին, բարիքներին ն ծառայություններին: Այստեղ կարելի է առանձնացել երեք էկոլոգիական ֆունկցիաներ, որոնք կարիք ունեն տնտեսագիտական գնահատման. բնական ռեսուրսներով ապահովումը, աղտոտման ն թափոնների ասիմիլյացիան, մարդկանց ապահովումը բնական ծառայություններով (ռեկրեցիա, էսթետիկական բավականություն ն այլն): Շուկայում ամենալավ ձնով են բաշխվում ապրանքները, որոնց համար կա մրցակցություն ն որոնք բնութագրվում են բացառմամբ: Այսինքն, եթե որնէ մեկը վճարում է տվյալ ապրանքի համար ն գնում այն, ապա տվյալ ապրանքի ձեռքբերումը ն օգտագործումը մյուսների համար բացառվում է: Շատ բնական ռեսուրսների (բարիքների) տնտեսական արժեքի որոշման բարդությունն այն է, որ դրանք (օդ, լանդշաֆտ (դաշտանկար) ն այլն) շուկայում չեն վաճառվում, շուկայական գին չունեն ն հասարակական ապրանքներ են հանդիսանում: Այդ ապրանքները բնութագրվում են համատեղ օգտագործմամբ ն չբացառվելու հանգամանքով: Դա նշանակում է, որ այդ ապրանքի օգտագործումը

մեկի կողմից չի բացառում ն չի կարող բացառել մյուսի օգտագործման հնարավորությունը (օրինակ, օդ շնչելը, դահուկ քշելը ն այլն): Շատ էկոլոգիական ապրանքներ հանրային սեփականություն կամ բաց մոտեցման ռեսուրսներ են հանդիսանում: Բնապահպանության թույլ իրավական պաշտպանվածության ն անչափ ինտենսիվ շահագործման (լրիվ բաց մոտեցման) զուգակցման ն այդ ռեսուրսների էժան օգտագործման հանգամանքը բերում է բնության բարիքի գերշահագործման, երբեմն էլ ընդհուպ մինչն դեգրադացիայի (արնադարձային անձրնային անտառներ, ծովային ձկնորսություն, ծովային թափոնների վերականգնողական հատկություն ն այլն): Հասարակության շահերի տեսակետից անհրաժեշտ է հաշվի առնել հասարակության հակաբարիքների արտադրությունը որպես տնտեսական գործունեության հետնանք ն նեգատիվ էկոլոգիական արդյունք (տարբեր կարգի աղտոտումներ, թափոններ ն այլն): Այս հակաբարիքը հանդիսանում է օգտակար ապրանքների նկատմամբ որպես հակադրություն: Բնական ռեսուրսների ն բարիքների, հնարավորությունների օգտագործման կայուն մակարդակի ն բնության վրա անտրոպոգեն ներգործության սահմանների որոշման համար անհրաժեշտ է իմանալ շրջակա բնական միջավայրի ասիմիլյացիոն պոտենցիալի (տարողության) մեծությունը ն դրա տնտեսական գնահատականը: Որոշակի սահմաններում շրջապատող միջավայրը կարող է կլանել, ասիմիլացնել (յուրացնել) աղտոտվածություններն ու թափոնները` առանց վնասելու էկոհամակարգերը: Եթե տնտեսական գործունեությունը գտնվում է այդ սահմաններում, ապա էկոլոգո-տնտեսական վնաս չի ծագում: Ասիմիլյացիոն սահմանափակումների գերազանցման դեպքում ինտենսիվ տնտեսական գործունեության ժամանակ ծագում են նեգատիվ էկոլոգո-տնտեսական հետնանքներ, խախտվում է էկոհամակարգի հավասարակշռվածությունը: Բնական ռեսուրսների գնահատումը պետք է հենվի նրանց հազվագյուտության, սահմանափակ լինելու ն անփոխարինելիության վրա: Դրանց տնտեսական գնահատումը կատարելիս պետք է ելնել ոչ միայն ժամանակակից, այլ նան գալիք օգտակարությունից: Տնտեսավարման տնտեսական մեխանիզմի հետագա կատարելագործման նպատակով անհրաժեշտ է մտցնել բնական ռեսուրսների, որպես ագրոարդյունաբերական համալիրի բնառեսուրսային պոտենցիալի առանձին տարրերի արժեքային գնահատում:

Նման գնահատումը նախադրյալներ է ստեղծում բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման ն պահպանության տնտեսական խթանների, տնտեսավարման հավասար տնտեսական պայմանների ստեղծման ն ձեռնարկությունների գործունեության գնահատման, ուղղակի ռենտային վճարներին անցման իրականացման ն բնառեսուրսային պոտենցիալի օգտագործման համար հարկում մտցնելու նպատակով: Բացի այդ, արժեքային գնահատումն անհրաժեշտ է բնական ռեսուրսները արտադրության ոլորտից դուրս հանելու դեպքում (օրինակ` հողը գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս գրելու, անտառը հատելու, ջրամբարների աղտոտման ն այլն) իրական վնասի չափը որոշելու համար: Արժեքային գնահատման օգնությամբ որոշվում է բնական ռեսուրսների արժեքը ժողովրդական տնտեսության ն առանձին հողօգտագործողների հաշվեկշռի կազմում: Բնապահպանության համար կարնոր է միջազգային տեսանկյունից մոտեցումը: Այս առումով շատ էկոլոգիական հիմնախնդիրներ ունիվերսալ են ն բնորոշ երկրների մեծ մասի համար: Մյուս կողմից, հաճախ դրանց լուծումը կախված է համատեղ, կոորդինացված ջանքերից, ն բնապահպանական խնդիրների լուծման գործում աշխարհի համարյա բոլոր երկրների շահերը համընկնում են, ն որն էլ նրանց պետք է մղի համատեղ, կոորդինացված բնապահպանական գործունեության:

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են բնօգտագործման էկոնոմիկայի հիմնախնդիրների քննարկման ժամանակ հաճախ կրկնվող հասկացությունները: Տալ մեկնաբանությունը: 2. Ի՞նչն է բնորոշ արտադրության տեխնոգեն տիպին: 3. Ի՞նչ են բաց մոտեցման ռեսուրսները: 4. Ինչպե՞ս ն ինչի՞ օգնությամբ է կատարվում բնական ռեսուրսների գնահատումը:

ԳԼՈւԽ 1. ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ ԱՌԱՐԿԱՆ, ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ, ՈւՍՈւՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

Արտադրության ն սպառման ոլորտի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա Բնական ռեսուրսների ն պայմանների դերը հասարակության զարգացման տարբեր պատմական փուլերում Արտաքին էֆեկտներ (էքստերնալներ) հասկացությունը, դրանց հաշվարկը տնտեսական զարգացման ժամանակ էքստերնալ ծախքերը ն ասիմիլիացիոն (պոտենցիալի) սեփականությունը

Բնօգտագործման էկոնոմիկան (Բէ) գիտության ճյուղ է, որն ուսումնասիրում է բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման, վերարտադրության ն շրջակա միջավայրի պահպանման արտադրատնտեսական հարաբերությունները, տնտեսագիտական տեսանկյունից: Բէ-ն սերտորեն կապված է երկրի էկոնոմիկայի հետ ն ձնավորում է ելակետային տեղեկատվություն բնական ռեսուրսների օգտագործման անհրաժեշտության մասին` արտադրության զարգացման արդյունավետության խնդիրների լուծման դեպքում: Բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության նոր խնդիրների առաջացումը պայմանավորված է տնտեսավարման պրակտիկայի զգալի պահանջարկով: Բէ-ի գիտական հիմունքների զարգացմանը նպաստում է արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման գլխավոր սխեմայի մշակումը, որը կներառի տարածաշրջանային, արտադրական, ռեսուրսային պոտենցիալի ն այլ առանձնահատկությունները: Աշխատանքի հանրային ն անհատական ձները Բէ-ի էության ձնավորման հիմքն են: Դրա հետ կապված, կարնոր է քննարկել յուրահատուկ բնական ռեսուրսները, լանդշաֆտները, բիոգեոցենոզները ն այլն, որոնք իրենց հիմքում ապրանքի տեսք չունեն, որը դժվարացնում է տնտհաշվարկային հարաբերությունների զարգացումը տնտեսության առանձին ճյուղերի միջն: Ինչպես մյուս ճյուղերում, համաժողովրդական, համընդհանուր բնօգտագործման մեջ նս, աշխատանքի արտադրողականության աճը

պահանջում է արտադրության հետագա բաժանման, մասնագիտացման ն կոոպերացման խորացում: Համակարգված վերլուծությունը ցույց է տվել, որ հակասություն գոյություն ունի մի կողմից տեխնիկական զինվածության, աշխատանքի որակավորման, արտադրության կազմակերպման ն այլնի բարելավման միջոցով աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ն մյուս կողմից` շրջակա միջավայրի որակի վատթարացման միջն: Այդ հակասությունները պետք է հաղթահարվեն բնապահպանական ն ռեսուրսախնայողական գործունեության համալիր պլանավորման միջոցով: Բէ-ն ձնավորվում է օբյեկտիվության, գիտականության ն պատմականության սկզբունքների հիման վրա: Համակարգված մոտեցումը ենթադրում է օբյեկտի տարրերի փոխադարձ կապերի հետազոտության համալիր կազմակերպում: Առանց համակարգված մոտեցման անհնարին է առաջադրված խնդիրների կարգերի որոշումն ըստ բնապահպանության էկոնոմիկայի պրոբլեմների լուծման գործում հետազոտվող գործոնների ունեցած կարնորության աստիճանի ն ներդրման մասնաբաժնի: Համակարգված վերլուծությունը բաղկացած է փոխադարձ կապի մեջ գտնվող պրոցեսների կամ գործոնների ամբողջության էվոլյուցիոն ուսումնասիրությունից: էկոլոգոտնտեսական համակարգի գործելու արդյունավետության վերլուծության ժամանակ պետք է հաշվի առնել դրա երեք բաղկացուցիչները` հասարակություն, կենսագործունեություն, շրջակա բնական միջավայր: Հասարակությունը կարելի է բնութագրել հետնյալ ցուցանիշներով. • բնակչությունը – թիվը, բաշխումը, բնական աճը, միգրացիան, զբաղվածության կառուցվածքը, կենսամակարդակը, այդ թվում` շրջակա միջավայրի որակի պահպանվածությունը, • առողջության պահպանումը – հասարակական բարեկեցությունը, կյանքի տնողությունը, կլիմայափոխումը, հարմարվածությունը (àäàïòàöèÿ), սնունդը, կենսապայմանները, աշխատանքի, հանգստի պայմանները,, տեղափոխությունները: • վերաբնակեցման տարածական ձները – շրջան, քաղաք: Մարդկանց թվի աճի հետ միաժամանակ բարձրանում է կենսամակարդակը, աճում են պահանջները շրջակա միջավայրի մաքրության պահպանման նկատմամբ: Առողջության պահպանում, կյանքի տնողության երկարացում, փոփոխվող պայմաններին մարդու հարմար17

վելու գնահատում, նրա կյանքի, կենցաղի, աշխատանքի, տեղաշարժերի, հանգստի համապատասխան պայմանների ապահովում` սրանք են հասարակության հարմոնիկ զարգացման հիմնական պրոբլեմները: - Կենսագործունեությունը ներառում է հասարակության գործունեության բոլոր ասպեկտները (կողմերը)` ինչպես արտադրական բնույթի (օգտակար հանածոների արդյունահանում, վերամշակող արդյունաբերություն, շինարարություն, տրանսպորտ, գյուղատնտեսություն ն ջրային տնտեսություն, ծովի էկոնոմիկա), այնպես էլ ոչ արտադրական (սպասարկման ոլորտ, կրթություն, գիտություն, մշակույթ, կառավարում, հասարակական սնունդ, քաղաքային տնտեսություն ն այլն): - Շրջապատող բնական միջավայրը որոշում է հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա ազդեցությունը մարդու առողջության ն կյանքի պայմանների վրա, արտադրության ն սպասարկման ոլորտի զարգացումը: Շրջակա միջավայրը հանդիսանում է բնական միջավայր կամ կախված տրանսֆորմացիայի աստիճանից (մարդու կողմից կատարված)` նան արհեստական, որն ընդգրկում է ինդուստրիալ քաղաքային շրջանները: էկոլոգո-տնտեսական համակարգի այս բոլոր երեք բաղադրամասերը միմյանց հետ կապված են առարկայական շրջապտույտի միջոցով: Կա բնական միջավայրի հետնյալ դասակարգումը. - բնական – պահպանվող շրջաններ, չյուրացված, համարյա չբնակեցված, - վերափոխված - գյուղատնտեսական շրջաններ, անտառային, կուրորտային որոշ ներքին ջրամբարներ, - արհեստական (ինդուստրիալ-քաղաքային) – շինարարության շրջաններ, բնակավայրեր, - ուրբանիզացված գոտիներ, արտադրական ենթակառուցվածքներ, սպառված տարածքներ: Արտադրության ն սպասարկման ոլորտի ու շրջապատող բնական միջավայրի փոխներգործության պրոբլեմները ուսումնասիրվում են մի շարք` սոցիալական, բժշկական ն կենսաբանական, տեխնիկական, աշխարհագրական (տարածքային ն շրջանային պլանավորում, սոցիալական աշխարհագրություն) գիտությունների կողմից: Այս հիմնախնդրի կիրառական բնույթը ուսումնասիրվում է կոնկրետ գիտության ճյուղերի կողմից` տեխնիկական, գյուղատնտեսական,

անտառագիտական ն այլ գիտությունների: Բնական ոլորտի նկատմամբ վարվող քաղաքականությունը կախված է տվյալ երկրի սոցիալ – տնտեսական զարգացման մակարդակից: Սակայն բոլոր դեպքերում այդ քաղաքականությունը պատասխան է տալիս մի քանի կոնկրետ խնդիրների լուծմանը, որոնք ընդհանուր են բոլոր երկրների համար: Դա աղտոտվածության որոշումն է: Ներկայումս այդ նպատակով տվյալների հավաքման եղանակներից մեկը աերո ն հեռուստանկարահանումն է: Այդ տվյալների մշակումը թույլ է տալիս գնահատել շրջակա միջավայրի էկոլոգիական իրավիճակը ն բնօգտագործման էկոնոմիկան: Այս գնահատումը թույլ է տալիս մշակել շրջակա միջավայրի պաշտպանության, վերականգնման ն բարելավման ծրագիր, ելնելով ազգային եկամտի ընձեռած հնարավորություններից: Ներկայումս դեռնս ամբողջությամբ չեն մշակված շրջապատող բնական միջավայրի ռեսուրսների օգտագործման իրավական ն սոցիալ – տնտեսական ասպեկտները ն սահմանող սկզբունքները: Ուստի անտնտեսվար վերաբերմունք է ձնավորվել բնության հարստության, մեքենաների ն սարքավորումների, շենքերի ն կառուցվածքների շահագործման նկատմամբ: Մարդու աճող պահանջմունքների բավարարման պայմաններում հասարակության ն բնության հարմոնիկ զարգացման պայմանների ապահովման համար առաջ են եկել շրջակա միջավայրի պահպանության սոցիալ–տնտեսական նոր պրոբլեմներ: Դրանց լուծման համար անհրաժեշտ բնապահպանական միջոցառումները, որոնք պահպանում են մարդու առողջությունը ն նրա կյանքի հարմարավետությունը, դառնում են որոշիչ: էկոլոգո-տնտեսական համակարգի ցուցանիշների փոփոխության տենդենցը պետք է լինի այնպիսին, որ պայմաններ ստեղծվեն ներկա ն գալիք սերունդների համար բնությունը պահպանելու համար: Բնապահպան միջոցառումների նպատակով տարբեր երկրների արդեն կատարված ծախսերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանք անհրաժեշտ (սպասված) հատույց չեն ապահովել: Դրա պատճառները շատ են ն առաջին հերթին` կայուն մեխանիզմի բացակայությունը, որը աղտոտման աղբյուրների էկոնոմիկան կախման մեջ կդներ արտանետումների թույլատրելի սահմանից, ինչպես նան էկոլոգոտնտեսագիտական նորմատիվներից, որոնք որոշում են տնտեսական, բարոյական ն այլ կարգի խրախուսման ձները` ռացիոնալ ռեսուրսաօգտագործման ն բնապահպանական միջոցառումների անցկացման

համար, արտադրության միջոցների ն բնական ռեսուրսների սեփականության ձնի փոփոխման պայմաններում: Պետք է աշխատանք տարվի այն հաշվով, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի դաստիարակվի բնության պահպանության համար պատասխանատվության զգացում ունենալու ոգով, անհրաժեշտ գիտելիքներ ունենա ն հարկ եղած հմտություն դրսնորի կենդանական ն բուսական աշխարհի հետ շփման ն հաղորդակցվելու ժամանակ: Վիճակագրական տեղեկատվության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հանրապետությունում շրջակա միջավայրի սանիտարահիգիենիկ վիճակը առանձին վայրերում անբավարար է: Փաստերը ցույց են տալիս, որ նման իրավիճակ է տիրում նան ամբողջ աշխարհում: Ագրեսիվ խառնուրդների խտությունը նշանակալիորեն աճում է ն հսկայական վնաս հասցնում տնտեսությանը: Շրջակա միջավայրի աղտոտման բարձր մակարդակը սպառնալիք է դարձել արդյունաբերական շրջանների բնակչության, գյուղատնտեսական կուլտուրաների ն անտառային տնտեսության համար: Օդի, ջրի, հողի թունավորումները բերել են հիվանդությունների աճի (անգինա, բրոնխիտ, քաղցկեղ, գրիպ), բուսական աշխարհի աճի արգելակման, մեքենաների ն սարքավորումների, շենքերի ն կառուցվածքների ծառայության ժամկետների կրճատման: Բնության կարողությունը հարմարվելու վնասակար աճող անտրոպոգեն ազդեցություններին, որոշակի սահման ունի: Ուստի շրջակա միջավայրի տոքսիկ աղտոտիչների ազդեցությունը բուսական ն կենդանական աշխարհի վրա, թեկուզ չնչին դոզաներով, կարող է գենետիկ փոփոխություններ առաջացնել մարդու ն կենդանիների վրա, թեկուզ մի քանի սերունդ հետո: Համեմատաբար մեծ դոզաների դեպքում աղտոտումը ուղղակի կարող է սպանել բույսերին ն կենդանիներին: Բնական ռեսուրսների սպառման` կտրուկ աճող ծավալները ժամանակակից գիտության ն տեխնիկայի առաջ մի շարք կարնորագույն ն բարդ խնդիրներն են դրել` վառելիքի խնայողաբար ն ռացիոնալ օգտագործում, շրջակա միջավայրի պահպանում վնասակար խառնուրդներից, որոնք առաջանում են այրման ժամանակ: Այս պրոբլեմները, որոնք սերտ կապված են, կարող են լուծվել գիտության ն արտադրության համատեղ ջանքերով, բացառելով դրանց լուծման գործում գերատեսչական մոտեցումները` միասնական կոորդինացիոն պլանի կազմման ն իրականացման միջոցով:

Անհրաժեշտ է ձգտել հասնելու արտադրության վերակառուցմանը ներդնելով քիչ թափոն կամ անթափոն տեխնոլոգիաներ, իսկ դրան հնարավոր է հասնել ողջ հասարակական արտադրության նկատմամբ համալիր մոտեցման դեպքում: Այստեղից հետնում է, որ բնօգտագործման արդյունավետության ցուցանիշն է հասարակական արդյունքի արտադրության օպտիմալ ծախսերի ձեռքբերումը: Արտադրության նման կազմակերպումն անհրաժեշտ պայման է ոչ միայն ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործման, այլ նան շրջակա միջավայրի աղտոտվածության կրճատման տեսանկյունից: Բնօգտագործման էկոնոմիկան, լինելով տնտեսագիտական գիտություն, հենվում է այն օրինաչափությունների վրա, որոնք հատուկ են երկրաբանությանը, աշխարհագրությանը, կենսաբանությանը, գյուղատնտեսությանը, օդերնութաբանությանը, ժողովրդագրությանը: Այս գիտությունների կապերն անհրաժեշտ են հանքային նյութերի, մթնոլորտի, ջրի, հողաշերտի, անտառների ն այլ բնական ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործման խնդրի մշակման ժամանակ: Բնօգտագործման էկոնոմիկան փաստորեն կանգնած է տնտեսագիտության, վերը թվարկված գիտությունների ն գիտական այլ դիսցիպլինային ճյուղերի սահմանի հատման վրա: Բայց քանի որ այն իրենից ներկայացնում է տնտեսագիտական գիտություն, հետնաբար սերտորեն կապված է քաղաքատնտեսության, տնտեսագիտության տեսության հետ ն ելնում է նրանց հիմնադրույթներից: Տնտեսագիտության տեսությունում արտադրության պրոցեսն ուսումնասիրվում ն դիտարկվում է որպես մարդու ն բնության միջն փոխներգործության պրոցես: Մարդու ն բնության դերի ու նրանց միջն փոխներգործության հարցը դիտարկվել ն ուսումնասիրվել է շատ տնտեսագետների կողմից: Բնությունը մարդկային կյանքի գործունեության միջավայրն է, նրա ռեսուրսների գոյության աղբյուրը: Աշխատանքն առաջին հերթին մի պրոցես է, որն իրականացվում է մարդու ն բնության միջն: Հասարակական արտադրության զարգացմանը զուգընթաց աճում է մարդու ներգործությունը բնության վրա: Սակայն մարդու ներգործությունը բնության վրա գերազանցապես կրում է միակողմանի բնույթ` բացասական իմաստով: Վերցնելով իրեն անհրաժեշտը մարդը փոխարենը բնությանը ոչինչ չի տալիս: Բնօգտագործման էկոնոմիկան լուսաբանում է միմյանց հետ փոխկապակցված երկու խնդիրներ` արտադրության համար անհրաժեշտ ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործումը ն տնտեսապես

առավել նպատակահարմար մեթոդների ընտրությունը: Այդ խնդիրները պետք է լուծվեն` ելնելով անհատական ն հասարակական պահանջների փոփոխություններից: Համակարգված մոտեցման հիման վրա ձնավորվում է բնական միջավայրի հետնյալ գոտիների դասակարգումը` - բնական պահպանվող` չյուրացված ն գրեթե չբնակեցված գոտիներ, - վերափոխված գյուղատնտեսական, անտառային ն հանգստի գոտիներ, - արհեստական (ինդուստրիալ-քաղաքային)` շինարարական գոտիներ, բնակեցված վայրեր, քաղաքակենտրոն գոտիներ, արտադրական ինֆրակառացվացքներ ն այլն: Բոլոր գոտիներում կապիտալ ներդրումների համակենտրոնացմամբ պայմանավորված, բնապահպանական ն ռեսուրսախնայող գործունեության պլանավորումը կարելի է բաժանել 3 կատեգորիայի` - կապիտալ ներդրումների բարձր համակենտրոնացում, - կապիտալ ներդրումների ցածր համակենտրոնացում, - գրեթե զրկված կապիտալ ներդրումներից: Կապիտալ ներդրումների բարձր համակենտրոնացման գոտիներն են` քաղաքային արդյունաբերական ագլոմերացիան, տարածաշրջանային կենտրոններ, քաղաքներ ն ինդուստրիալ կենտրոններ, ուրբանիզացված մերձքաղաքային գոտիներ, զարգացող ուրբանիզացման գոտիներ (փոքր քաղաքներ, առանձին գործարաններ, գյուղական բնակելի հատվածներ, զարգացած տրանսպորտային գոտիներ): Կապիտալ ներդրումների ցածր համակենտրոնացման գոտիներն են` գյուղատնտեսական գոտիները, շահագործվող ն պահպանվող անտառային գոտիները, հանգստի գոտիները, տուրիզմի ն հանգստյան վայրերը: Կապիտալ ներդրումներից գրեթե զրկված գոտիներն են` արգելոցները ն ազգային պարկերը (այգիներ, պուրակներ), չօգտագործվող հողերը (ճահիճներ, աղակալած հողեր), ներքին ջրատարների մի մասը (գետեր, լճեր): 1.1. Արտադրության ն սպառման ոլորտի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա Բնության վրա աղտոտողների ուղղակի ներգործությունից բացի գոյություն ունի նան կողմնակի ներգործություն, օրինակ` սննդամթերքի

մատակարարումների կրճատումը, երբ աղտոտումն առաջացնում է կենդանական ն բուսական աշխարհի հիվանություններ, ն մթերքները սպառման համար դառնում են ոչ պիտանի: Օրգանական ն ոչ օրգանական վառելիքի, ջրային ն հողային ռեսուրսների սպառման ծավալների կտրուկ ավելացումը ժամանակակից գիտության ն տեխնիկայի առջն դրել է մի շարք անհետաձգելի խնդիրներ, որոնց լուծումից է կախված երկրի էկոնոմիկայի հետագա զարգացման տեմպերը, վառելիքի ռացիոնալ օգտագործումը, շրջակա միջավայրի պաշտպանումը ագրեսիվ խառնուրդներից: Դրա հետ կապված` անհրաժեշտ է շրջակա միջավայրի միացյալ կոորդինացիոն պլանավորում՝ խորը գիտական հիմնավորման հիման վրա: Այդ միջոցառումների կենսունակությունը կախված է գիտատեխնիկական հետազոտությունների արդյունքից: Տարբերում ենք բնական պայմաններ ն բնական ռեսուրսներ հասկացությունները, թեն դրանց միջն սահմաններ կարող են նան չլինել: Բնական պայմանները նպաստում են մարդու գործունեության իրականացմանը: Դրանց թվին են պատկանում արնի ճառագայթումը, երկրի ներքին ջերմությունը, աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆը, կլիման, տեղումները: Արտադրողական ուժերի զարգացման որոշակի աստիճանում բնական պայմանները դառնում են ռեսուրսներ: Օրինակ` արնի ճառագայթները, քամին ն երկրի ներքին ջերմությունը սկսվում են կիրառվել որպես էներգիայի ստացման աղբյուրներ: Բնական ռեսուրսներ են համարվում բնության այն ուժերը ն տարրերը, որոնք կարող են օգտագործվել արտադրական ն ոչ արտադրական ճյուղերում՝ մարդկանց պահանջմունքների բավարարման նպատակով: Դրանց թվին են պատկանում լիտոսֆերայի (երկրակեղնի) տարրերը հիդրոսֆերան, ստրատոսֆերան, օգտակար հանածոները, գետերը, լճերը, ստորերկրյա ջրերը, ծովերն ու օվկիանոսները: Բնական ռեսուրսներին են պատկանում նան բուսական ն կենդանական աշխարհը: Բնական ռեսուրսները գործնականում ստորաբաժանվում են անսպառ ն սպառվող, վերջինս էլ իր հերթին` վերականգնվող ն չվերականգնվող ռեսուրսների: Անսպառ ռեսուրսների թվին են պատկանում արնի ճառագայթները, երկրի ներքին ջերմությունը, տեղումները, քամու ն ջրի էներգիան, օվկիանոսների ու ծովի ջուրը, թեն այդ ռեսուրսները տիեզերական մասշտաբներով օգտագործման դեպքում կարող են վերջ ունենալ,

սակայն մարդկային գոյության տեսանկյունից կարող են համարվել չսպառվող: Չվերականգնվող ռեսուրսների թվին են պատկանում օգտակար հանածոների հանքաշերտերը: Նրանցից մի քանիսը, օրինակ` քարածուխը, նավթը, հանդիսանում են երկրի կեղնի բուսական նյութերի վերափոխման բարդ պրոցեսների արդյունք, ինչպես նան ճնշումների ն ջերմաստիճանի փոփոխման հետնանք: Տեսականորեն դրանք կարող են վերարտադրվել, սակայն դա շատ դանդաղ պրոցես է, որը նախկինում տնել է միլիոնավոր տարիներ: Հետնաբար հանքային վառելիքը պատկանում է չվերականգնվող ռեսուրսներին, ինչպես հանքաքարը, նավթը, ավազը: Վերականգնվող ռեսուրսների թվին են պատկանում հողաշերտը, ջուրը, մթնոլորտնային օդը, անտառային բուսականությունը, կենդանական աշխարհը: Դրանց վերականգնման համար պահանջվում է որոշակի ժամանակահատված: Այսպես, հողաշերտի վերականգնման համար (առանց մարդու միջամտության) բնական պայմաններում պահանջվում է հարյուրամյակ: Անտառների վերականգնումը տեղի է ունենում 80 -100 տարվա ընթացքում: Առավել կարճ ժամանակ է անհրաժեշտ կենդանիների վերականգնման համար: Բնական ռեսուրսները կարելի է տարբերել նան ըստ հատուցման աստիճանի, օրինակ` կարող են գտնվել օգտակար հանածոների նոր հանքավայրեր, բույսերի նոր տեսակներ: Կարող են լինել փոխարինելի բնական ռեսուրսներ, օրինակ էներգիայի մի աղբյուրը կարող է փոխարինվել մեկ ուրիշով (նավթը քարածխով, միջուկային վառելիքով), իսկ այնպիսի ռեսուրսը, ինչպիսին է օդը, թթվածինը, հնարավոր չէ փոխարինել: Արտադրության զարգացման համար նշանակություն ունի բնական ռեսուրսների ուսումնասիրության աստիճանը, օրինակ օգտակար հանածոների քանակը ն բովանդակությունը, հողաշերտի կառուցվածքը, տարբեր տեսակի փայտանյութի պաշարները ն տարիքը: Ըստ սեփականության չափանիշի բնական ռեսուրսները լինում են՝ մասնավոր (վարձակալվող), պետական (վարձակալվող), հասարակական: Ըստ օգտագործման չափանիշի դասակարգում են հետնյալ բնական ռեսուրսները` արտադրական (արդյունաբերական, գյուղատնտեսական), պոտենցիալ-հեռանկարային, ռեկրեացիոն (հանգստի գոտիներ):

Արտադրական ռեսուրսներին (հիմնականում արդյունաբերական) են պատկանում ինչպես շահագործման համար պիտանի, մանրամասն հետազոտված, որոշակի սահմաններում նախապես հետազոտված կամ թույլ հետազոտված բարձր որակի ռեսուրների պաշարները, այնպես էլ ցածր որակի ռեսուրսների պաշարները` աղքատ բաղադրամասերի պարունակությամբ: Բնական ռեսուրսները հանդիսանում են տնտեսական ռեսուրսների բաղկացուցիչ մասը կամ արտադրական միջոցը: 1.2. Բնական ռեսուրսների ն պայմանների դերը հասարակության զարգացման տարբեր պատմական փուլերում Բնական ռեսուրսների ն պայմանների դերը հասարակության զարգացման տարբեր փուլերում եղել է տարբեր, բայց միշտ` նշանակալից: Իր գոյության ողջ պատմական ժամանակահատվածում մարդկությունն այս կամ այն ձնով բախվել է սահմանափակ ռեսուրսների խնդրի հետ: Սակայն այս կամ այն ձնով լուծելով այդ խնդիրները նա, որպես կանոն, երբեք լիովին չի գիտակցել բնական ռեսուրսների օգտագործման հետնանքները ն այն անթրոպոգեն ներգործությունը բնության վրա, որը եղել է մարդկության բազմաթիվ սերունդների ընթացքում: Հենց դրա համար էլ աշխարհի շատ երկրներում, անկախ տնտեսական համակարգից, ձնավորվել է տեխնոգեն (բնատարողունակ) տիպի արտադրություն, որի աճին բնորոշ են զգալի էքստերնալներ (արտաքին էֆեկտներ) տնտեսական գործունեության արտաքին հետնանքներ, որոնց ուշադրություն չեն դարձնում արտադրական սուբյեկտները կամ էլ կախված չեն նրանցից: էքստերնալ հասկացության հետ կապված է մեկ այլ հասկացություն` արտաքին (էքստերնալ) ծախքեր, որոնք, ի տարբերություն ներքին ծախքերի, չեն ընդգրկվում ապրանքների շուկայական գնի մեջ: Շատ հաճախ արտաքին էֆեկտները դժվար է գնահատել քանակապես, այսինքն` դրանք տալ դրամական արտահայտությամբ: Որպես կանոն` դրանք իրենցից ներկայացնում են ծախքեր հասարակության համար, իսկ երբեմն էլ` ապագա սերունդների համար: Շրջակա միջավայրի աստիճանական վատթարացման ( ) հիմնական պատճառներից մեկն էլ զգալի քանակությամբ բնական բարիքների անվճար լինելն է կամ էլ դրանց արժեքների խիստ նվազեցումը, որը հանգեցնում է բնության գերշահագործման: Անհրաժեշտ է բնության տնտեսական արժեքների, ռեսուրսների ն

բարիքների նյութական գնահատման սահմանումը: Այստեղ կարելի է առանձնացնել 3 էկոլոգիական ֆունկցիաներ, որոնց անհրաժեշտ է տնտեսապես գնահատել բնական ռեսուրսների ապահովվածություն, թափոնների կլանում, բնակչության ապահովումը բնական ծառայություններով, ինչպիսին է ռեկրեացիան, էսթետիկ (գեղագիտական) բավարարվածաթյունը ն այլն: Որոշ բնական բարիքների տնտեսական արժեքների գնահատման բարդությունը կայանում է նրանում, որ դրանք չեն վաճառվում շուկայում (մաքուր օդ, բնապատկեր ն այլն): Այդ բարիքներից շատերը չունեն շուկայական արժեք ն հանդիսանում են հասարակական ապրանքներ: Այդ ապրանքները բնութագրվում են համատեղ սպառմամբ: Դա նշանակում է, որ մի մարդու կողմից այդ ապրանքների սպառումը չի կրճատում դրանց սպառման հնարավորությունն այլ անհատների համար: Օրինակ մաքուր օդի սպառումը մեկի կողմից չի նվազեցնում մյուսների սպառման հնարավորությունը: Շատ էկոլոգիական ապրանքներ հանդիսանում են հասարակական սեփականություն կամ համընդհանուր մատչելիության ռեսուրս: Այդ ռեսուրսների չափից ավելի օգտագործումը, զուգակցվելով թույլ իրավական պաշտպանվածությամբ, հանգեցնում է գերշահագործման` ընդհուպ մինչն բնական բարիքների աստիճանական անկման կամ վատթարացման: Բնական ռեսուրսների ն բարիքների օգտագործման կայուն մակարդակի, ինչպես նան բնության վրա անթրոպոգեն ներգործության սահմանների ն հնարավորությունների որոշման համար կարնոր է իմանալ շրջակա միջավայրի կլանման պոտենցիալի սահմանները ն տնտեսական գնահատականը: Որոշակի պայմաններում շրջակա միջավայրը կարող է կլանել (ձուլել) աղտոտումը ն թափոնները առանց էկոլոգիական համակարգին վնաս հասցնելու: Բնական պայմանները տարբեր ձնով են ազդում հասարակական զարգացման մակարդակի վրա նրա տարբեր փուլերում արտադրողական ուժերի զարգացման տարբեր մակարդակներում: Կարնոր է պատասխանել հետնյալ հարցին. մտնում են արդյոք բնական ռեսուրսները երկրի ազգային հարստության մեջ: Կարծիք կա, որ չեն մտնում, քանի որ ազգային հարստությունն այն է, որ ստեղծվել է մարդկային աշխատանքի շնորհիվ, բայց միաժամանակ ակնհայտ է նան, որ բնական ռեսուրսները զգալի ազդեցություն ունեն հասարակական աշխատանքի ծախսերի վրա, որն անհրաժեշտ է ազգային

հարստության ստեղծման համար: Տվյալ երկրներում հումքի ն վառելիքի առկայությունը ն մատչելիությունը իջեցնում են արտադրական ծախսերը: Օրինակ բերրի հողերից ստացված միավոր բերքի համար կատարվող ծախսերն ավելի քիչ են, քան ոչ բերրի հողերի դեպքում: Բնական ռեսուրսների զուգակցումը բարենպաստության աստիճանի հետ հսկայական նշանակություն ունի արտադրության զարգացման համար: Օրինակ Ճապոնիայում բացակայում են խոշոր հանքավայրերը` առավել կարնոր տեսակի օգտակար հանածոներով, քիչ են գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերը, սակայն ճապոնացիները դիմակայում են շնորհիվ երկրի կղզիների առկայության ն ծովային ճանապարհների հանգուցակետերում գտնվելուն, ինչը հնարավորություն է տալիս ձեռք բերել էժան հումք ն վառելիք, ինչպես նան օգտագործվում են չափավոր կլիմայի առավելությունները, ժողովրդի մեծ աշխատասիրությունը ն կարգապահությունը: Կտրուկ փոփոխվել են այն երկրների տնտեսական վիճակը, որտեղ հայտնաբերվել են բնական ռեսուրսների հարուստ պաշարներ: Արտադրության ն բարեկեցության համար բարենպաստ պայմաններ են ստեղծված մերձավոր արնելքում (Իրաք, Իրան, Սաուդյան Արաբիա), որտեղ հայտնաբերված են նավթի խոշոր հանքավայրեր: Այդ նույն պատճառով զգալի տնտեսական աճ են ձեռք բերել ն զարգացման լավ հեռանկարներ ունեն Վենեսուելան, Մեքսիկան, Կանադան, Նորվեգիան, Հոլանդիան: Այս ամենը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ բնական ռեսուրսները պետք է հաշվի առնվեն ազգային հարստության մեծության որոշման ժամանակ: Ներկայիս պայմաններում տարբեր երկրներում` առանձնապես ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում ստեղծվել են շրջակա միջավայրի պահպանման մասնագիտացված օրգաններ, որոնց խնդիրն է միջավայրի վերահսկողությունը, աղտոտվածության դեմ պայքարի միջոցների մշակումը: Այդ երկրներում բնության պահպանությանը տարեցտարի ավելի շատ ֆինանսական միջոցներ են հատկացվում: Առանձին երկրներում ձնավորված են էկոլոգիական հասարակական կազմակերպություններ, օրինակ, տարածված են «Կանաչների միությունները»: Նրանք ձնավորում են ակտիվ հասարակական կարծիք ն ձգտում են օրենսդրական փոփոխությունների օգնությամբ հասնել բնապահպանական ակտիվ միջոցառումների իրականացմանը:

1.3. Արտաքին էֆեկտների (էքստերնալների) հասկացությունը, դրանց հաշվարկը տնտեսական զարգացման ժամանակ Բնօգտագործման էկոնոմիկայում չափազանց կարնոր հասկացություն է արտաքին էֆեկտները: Տնտեսական գործունեության ընթացքում բնության վրա տեղի է ունենում մարդկանց ն տարբեր օբյեկտների անընդհատ ներգործություն, որով էլ հենց պայմանավորված է էքստերնալի առաջացումը: էքստերնալը տնտեսական գործունեությունների հետնանք է (կամ տնտեսական էֆեկտ), որը դրական, իսկ հաճախ` բացասական հետնանքներ է ունենում այդ գործունեությունների սուբյեկտի վրա: Ենթադրենք` ինչ-որ մեկի ամառանոցային հողակտորը գտնվում է ճահճի վրա, որտեղ հնարավոր չէ ոչինչ կառուցել ն աճեցնել: Սակայն նա ունի աշխատասեր, ուննոր հարնան, որը չորացնում է իր հողակտորը, ճանապարհ է գցում ն այլն: Այս դեպքում մեծ հավանականությանբ նրա հողակտորը կչորանա ն նա կկարողանա կառուցել ամառանոց, աճեցնել բուսականություն, օգտվել հարնանի ճանապարհից ն այլն: Այսինքն նա կստանա զգալի օգուտ հարնանի գործունեությունից: Սա դրական արտաքին էֆեկտի մի օրինակ է: Ցավոք, բնական միջավայրի վրա զգալի ազդեցությունը պայմանավորված է բացասակայն արտաքին էֆեկտով (տարբեր տիպի աղտոտվածություն, թափոններ, բնական օբյեկտների ավերվածություններ ն այլն): Եվ այստեղ էքստերնալները կարելի է բնութագրել որպես տնտեսական գործունեության բացասական էկոլոգոտնտեսական հետնանք, որոնց ուշադրություն չի դարձվում այդ գործունեության սուբյեկտների կողմից: Աղտոտվածություն ստեղծողները շահագրգռված են առաջին հերթին նվազագույնի հասցնել իրենց ներքին ծախքերը, իսկ արտաքինը` էքստերնալ ծախքերը, նրանք սովորաբար անտեսում են լրացուցիչ ծախսեր իրականացնելու տեսանկյունից: Եվ այստեղ էկոնոմիկայի առջն օբյեկտիվորեն հարց է առաջանում. ինչու՞ ձեռնարկությունների գործունեությանը հարմարվելով` հասարակությունը պետք է փոխհատուցի իր մոտ առաջացած բացասական էքստերնալը, տարբեր տեսակի վնասները: Յուրաքանչյուր գործունեություն ունի ուղղակի ն կողմնակի հետնանքներ, օրինակ մեքենաների կանգնեցնելը կանգառում: Որնէ մեքենա տեղ գրավելով կանգառում մյուսին ստիպում է սպասել կամ էլ ազատ տեղ փնտրել: Հետնաբար երկրորդ մեքենան կատարում է որոշակի ծախսեր, որոնք առաջին մեքենայի վարորդի համար միննույնն

են, ն նա դրանց նկատմամբ անտարբեր է: Նա ոչնչով չի կարող օգնել երկրորդ ավտոմեքենայի վարորդին, եթե իհարկե ինքը չսկսի գտնել իր ավտոմեքենան կանգնեցնելու նոր տեղ: Սակայն այս դեպքում նա ստիպված կլինի ինքը ծախսել լրացուցիչ միջոցներ, որոնց իրականացման համար նա արդեն անտարբեր չէ, քանի որ դրանք հանդիսանում են նրա ներքին ծախքերը, իսկ երկրորդի շահերը` արտաքին: Կարելի է նշել նան այն, որ առաջինը շահագրգռված չէ նույնիսկ նրանում, որպեսզի մի փոքր շարժի իր մեքենան, կամ ինչ-որ բան անի, որպեսզի օգնի երկրորդին կանգնելու համար տեղ գտնելու գործում: Հարկ է նշել, որ էքստերնալ ծախսերի խնդիրն առաջանում է այն ժամանակ, երբ ավտոմեքենան կանգնեցնողներն ավելի շատ են, քան ազատ տեղերը, այսինքն այն պահին, երբ այդ ռեսուրսը (կանգառի տեղը) դառնում է սահմանափակ: Քանի դեռ կանգառում կանգնել ցանկացողները քիչ են, քան կանգառի տեղերը, ոչ ոք ոչինչ չէր շահում ն ոչինչ չէր կորցնում: Այսպիսով, արտաքին ծախքերն առաջանում են, երբ ռեսուրսը դառնում է սահմանափակ: Ընդ որում, պետք է նշել, որ մեքենան կանգառում առաջինը կանգնեցնողը բոլորովին էլ դրա իրավունքը չունի, հետնաբար, ով իր մեքենան կանգնեցնելու համար այլնս տեղ չի գտնում, հարց է տալիս` ի նչ իրավունքով: Իշխանությունների մոտ ցանկություն է առաջանում ինչ-որ ձնով կարգավորել այս պրոբլեմը: Դրա պարզ ձնն է ավտոկանգառի համար վճարի կիրառումը: Եվ այդ վճարի կիրառման պայմաններում արտաքին ծախսերի մի մասը տեղափոխվում են այն ավտոմեքենայի տիրոջ վրա, որը տեղ է զբաղեցրել ավտոկանգառում մյուսներին զրկելով այդ հնարավորությունից: Այժմ կրկին վերադառնանք վնասի խնդրին: Որպես օրինակի վերլուծություն` դիտարկենք գրաֆիկ 1-ը. Գրաֆիկ 1

D

1-ն առավելագույն վնասն է, ք-ն` տարածքի ասիմիլիացիոն (ձուլվող) ծավալի պոտենցիալը: Միայն այն բանից հետո, երբ սկսում են արտանետել շրջակա միջավայր ավելին, քան ք քանակությունն է, ինչոր մեկը սկսում է զգալ միջավայրի վիճակի փոփոխման բացասական հետնանքները ն կրում է վնասներ: Դա արտահայտված է գրաֆիկում առավելագույն վնասի կորագծի օգնությամբ: Մինչն ք կետը ոչ մի վնաս չի զգացվում, էքստերնալ ծախքեր պարզապես չկան, քանի որ մենք դեռնս չենք բախվել շրջակա միջավայրի ասիմիլիացիոն հասկացության սահմանափակությանը, ն չկա շահերի բախում: Բայց հենց սպառվում է էկոլոգիական համակարգի կարողությունը` կլանելու վնասակար խառնուրդներն, առանց երնացող բացասական հետնանքների, վիճակն արմատապես փոխվում է, արտանետումների ցանկացած քանակը` քից ավելի, հանգեցնում է նրան, որ ինչ-որ մեկը կրում է վնաս` համապատասխանաբար առաջանում են էքստերնալ ծախքեր: Ավտոկանգառի օրինակում էքստերնալ ծախքերն առաջացել են նրա հետնանքով, որ մեքենաներն ավելի շատ են եղել, քան նրանց կարող էր տեղավորել ավտոկանգառը: Աղտոտվածության դեպքում էքստեռնալ ծախքեր առաջանում են այն պատճառով, որ բնական միջավայրը չի կարող կլանել ն վերամշակել լրացուցիչ արտանետումներն` առանց բացասական հետնանքների: Հասարակությունը շահագրգռված է աղտոտվածության հետնանքով առաջացած վնասի նվազեցմանը, իսկ գործարանները` բնապահպանական ծախքերի կրճատմանը: Հասարակության մոտ պահանջարկ է առաջանում կարգավորելու աղտոտող ձեռնարկությունների մոտեցումը: Կարգավորման մոտեցման իմաստն այն է, որ հասարակությունը ցանկանում է ստիպել գործարանին կատարել այն բոլոր ծախքերը (ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին), որոնք կապված են գործարանի հետ: Այլ կերպ ասած, արտաքին ծախքերը պահանջվում է վերածել ներքինի: Այդ դեպքում գործարարի ստրատեգիան կբավարարի հասարակության շահերը: Պրակտիկայում դրա կիրառումը այնքան էլ հեշտ չէ, քանի որ այն պահանջում է վնասակար նյութերի, արտանետումների կառավարման մեխանիզմի ստեղծում: Ձնակերպելով էքստերնալի հասկացությունը լայն տեսանկյունից` պայմանավորված տարբեր տիպի ներգործություններով (ն կտրվածքով, ոլորտների կամ ռեգիոնների միջն)` կարելի է առանձնացնել էքստեռնալների հետնյալ տիպերը. արտաքին էֆեկտները` ժամանակային (սերունդների միջն) էքստերնալներ, գլոբալ էքստերնալներ,

միջճյուղային (ոլորտային) էքստերնալներ, միջտարածքային էքստերնալներ ն տեղական (տեղային, լոկալ) էքստերնալներ: Ժամանակային (սերունդների միջն) էքստերնալներ: էքստերնալի այս տեսակը սերտորեն կապված է կայուն զարգացման կոնցեպցիայի հետ: ժամանակակից սերունդը պետք է բավարարի իր պահանջմունքները չպակասեցնելով հաջորդ սերունդների կարիքների բավարարման հնարավորությունները: Ծնելով գլոբալ էկոլոգիական պրոբլեմները, սպառելով չվերականգնվող ռեսուրսները, աղտոտելով շրջակա միջավայրը ն այլն ժամանակակից մարդկությունը ստեղծում է հսկայական էկոլոգիական, տնտեսական, սոցիալական պրոբլեմներ հետագա սերունդների համար: Այստեղ սկզբունքային տնտեսագիտական պահ է հանդիսանում լրացուցիչ էքստերնալ ծախքերի տեղափոխումը ներկա սերնդի կողմից ապագա սերունդներին: Այսպես, մոտ ապագայում նավթի պաշարների սպառվելը, գյուղատնտեսական հողատեսքերի համատարած դեգրադացիան (վատթարացումը) ապագայում կստեղծեն հսկայական էներգետիկ ն պարենային պրոլեմներ, կպահանջվի ծախսերի կտրուկ աճ ներկա ժամանակաշրջանի հետ համեմատած առաջին անհրաժեշտության կարիքների բավարարման ժամանակ: Տեխնոլոգիական առաջընթացը, ժամանակակից ԳՏԱ-ն հնարավորություն են տալիս ապագայում կրճատելու ծախսերը, օրինակ` էներգիայի էժան արտադրության տեխնոլոգիաների յուրացումը (արնային ն այլն) ապագայում կտա զգալի տնտեսական էֆեկտ: Գլոբալ էքստերնալ: Մոլորակի մասշտաբով էքստերնալի տվյալ տեսակն արդեն առաջ է բերել մի շարք կոնկրետ խնդիրներ` կապված առաջին հերթին տրանսսահմանային աղտոտվածության փոխանցման հետ: Քիմիական միացությունների արտանետումը մթնոլորտ, գետերի աղտոտումը ն այլ էկոլոգիական ներգործությունները ստեղծում են զգալի էկոլոգիատնտեսական խնդիրներ նան այլ երկրների համար: Օրինակ` աղտոտվածության փոխանցման հետնանքով մթնոլորտի աղտոտումը Մեծ Բրիտանիայում հանգեցնում է Շվեդիայի հյուսիսում «մեռած» լճերի գոյացման, ն անհրաժեշտություն է ստեղծում լրացուցիչ ծախսեր կատարել շրջակա միջավայրի պահպանության համար: Նման օրինակներն աշխարհում շատ են ու շարունակում են շատանալ: Այժմ համաշխարհային հանրությունը գիտակցում է այդ խնդիրները: Ստորագրվում են հատուկ համաշխարհային պայմանագրեր ու համաձայնագրեր, միջպետական դաշնագրեր:

Միջճյուղային (ոլորտային) էքստերնալներ: էկոնոմիկայի ճյուղերի, ոլորտների զարգացմանն առանձնապես խոչընդոտում են բնությունը շահագործողները, որոնք զգալի էկոլոգիական վնաս են հասցնում այլ սեկտորներին: Միջտարածքային էքստերնալներ: Այս տեսակը գլոբալ էքստերնալի մասնավոր դեպք է մեկ երկրի մասշտաբով: Տեղական (տեղային, լոկալ) էքստերնալներ: Այս տեսակն առավել շատ է ուսումնասիրված: Աովորաբար սահմանափակ տերիտորիայում դիտարկվում է մի ձեռնարկություն, ն վերլուծվում են նրա գործունեությունից առաջացող էքստերնալ ծախքերն այլ ձեռնարկություններում, բնակչության մոտ, բնական օբյեկտներում ն այլն: 1.4. էքստերնալ ծախքերը ն ասիմիլիացիոն (պոտենցիալի) սեփականությունը Որպեսզի հնարավոր լինի խոսել էքստերնալ ծախքերի մասին, անհրաժեշտ է որոշել հաշվարկման կետը, որը բնութագրում է իրավունքների բաժանումը միջավայրը աղտոտողի ն նրա միջն, ով կրում է այդ աղտոտվածության ազդեցությունը: Դիտարկենք ներգործությունը տեղային մակարդակով: Ձեռնարկությունը վնասակար ազդեցություն է թողնում որոշակի տարածքի վրա: Ենթադրենք` գործարարը տվյալ տերիտորիայի սեփականատերն է: Աղտոտվածության հետ կապված` կարող են առաջանալ հետնյալ ծախքերը, որոնք դասակարգվում են գործարարի տեսանկյունից 1) հիմնական արտադրության հատույցի անկում, 2) այլ արտադրությունների հատույցի անկում, որոնք նա ինքն է տեղադրել այդ տերիտորիայում, 3) հողակտորները վարձակալության տալու վճարի կորուստներ, որոնք գտնվում են աղտոտված գոտում: Այս բոլոր ծախքերը գործարանի համար կլինեն ներքին ծախքեր: Ընտրելով պահվածքի ստրատեգիան հողակտորի սեփականատերն ինքն է հաշվարկում հնարավոր ծախքերը ն արդյունքները: Ներքին ծախքերը (աղտոտվածությունը կանխարգելող ծախքերը), նրա համար պակաս կարնոր չեն արտաքին ծախքերից (արտադրանքի կորուստն այլ արտադրություններում, վարձակալության վճարի կորուստները ն այլն): Նրա տեսանկյունից իր սեփական ծախքերը, որոնք կապված են տվյալ տարածքի աղտոտվածության հետ, կորուստ են իր

համար: Եթե նա վարձակալում է հողակտոր, որը գտնվում է գործարանի մոտակայքում, ն ենթարկվում է աղտոտվածության, ապա վարձակալության պայմանագիր կնքելիս վարձավճարի մակարդակը որոշելու համար հաշվի կառնվի տվյալ կորուստները: Այսպիսով ծախքերը, որոնք կապված են աղտոտվածության հետ, սկզբնական շրջանում արտահայտվում են վարձակալի կորուստների մեջ, իսկ հետո վարձակալության վճարի միջոցով տեղափոխվում են հողակտորի սեփականատիրոջ վրա, որն այս դեպքում աղտոտվածության մեղավորն է: Դիտարկենք մեկ այլ օրինակ. գործարարը ցանկանում է կառուցել ձեռնարկություն, որը պետք է բացասական, վնասակար ազդեցություն ունենա որոշակի տերիտորիայի վրա: Ենթադրենք գոյություն ունի սեփականատեր, որին պատկանում է այդ տարածքը, ընդ որում նրա սեփականության սահմանները լիովին ծածկում են աղտոտվածության օջախը: Տվյալ պայմաններում սեփականատերն ընդգրկում է վարձավճարի մեջ որոշակի բաղկացուցիչ, որը, նրա կարծիքով, փոխհատուցում է աղտոտվածությունից առաջացած վնասը: Վարձակալության պայմանագրում նշվում է արտանետումների ծավալը, որը թույլատրված է գործարարին: Արտանետումների ծավալի փոփոխությունն արդեն նոր պայմանագրի կնքման առարկա է: Անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ինչպիսի ինստիտուցիոնալ մեխանիզմ կարող է ստիպել գործարարին՝ մտնել բանակցությունների մեջ ն հաշվի առնել աղտոտվածության զոհի կարծիքը: Թվում է, թե առավել կարճ ուղին վնասի փոխհատուցման օրենսդրական ամրապնդման սկզբունքն է, երբ դատարանին հայց կարող են ներկայացվել գործարարի դեմ ն նրանից ստանալ սահմանված գումարը: Մոտեցումներից մեկի իմաստը կայանում է նրանում, որ յուրաքանչյուր վնաս պետք է փոխհատուցվի ըստ «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի: Այդ ժամանակ աղտոտվածության զոհը կարող է առգրավել վնասի չափը աղտոտվածություն կատարողից: Սակայն, եթե փոխհատուցման չափերը նախօրոք որոշված չեն, անխուսափելիորեն առաջանում են տեխնիկական դժվարություններ` առաջին հերթին վնասի մեծության որոշման ժամանակ: Եթե հնարավոր է քիչ թե շատ օբյեկտիվորեն գնահատել գյուղատնտեսությանը կամ հիմնական արտադրական ֆոնդերին հասցված վնասը, ապա բնակչության առողջությանը հասցված վնասի որոշման ժամանակ առաջանում են լուրջ հակասություններ: Տարբեր մարդիկ տարբեր ձնով կգնահատեն իրենց առողջությանը հասցված վնասը, իսկ որնէ

օբյեկտիվ չափորոշիչ գտնել հնարավոր չէ, քանի որ առողջությունը յուրահատուկ, ինքնուրույն բարիք է ն յուրաքանչյուր քաղաքացու համար ունի որոշակի արժեք: Սկզբունքորեն առողջությունը կարելի է գնահատել սպառողի պահվածքի վերլուծության հիման վրա: Հայտնի են որոշակի կողմնակի մեթոդներ նման գնահատման համար, օրինակ` տարբեր շրջանների բնակարանների արժեքի ցուցանիշի վերլուծությունը (նրանց տարբերությունը բնորոշող գործոններից մեկը շրջակա միջավայրի որակն է) կարող է ցուցադրել սպառողների փաստացի պահվածքը, որն ընտրություն է կատարում էժան բնակարանի ն մաքուր օդի միջն: Դիտարկենք գրաֆիկը (Գրաֆիկ 2). Գրաֆիկ 2

P1{

P{ P2{ O

x1 x

x2

Այստեղ տրված է բնակարանի պահանջարկի ֆունկցիան բնակիչների համար, որոնք բնակվում են «էկոլոգիապես» բարենպաստ շրջանում, եթե ք-ն «էկոլոգիական» բնակարանի բաղկացուցիչ արժեքն է, որը որոշվում է առք ու վաճառքի գործարքների վերլուծության հիման վրա: Եթե ք-ն լինի փոխհատուցման մեծությունը էկոլոգիական վնասակար օբյեկտի տեղաբաշխման համար, ապա այդ փոխհատուցումը կբավարարի միայն այդ շրջանի բնակիչների մի մասին, որոնց պահանջարկի ֆունկցիան տեղադրված է 0 կետից աջ: Մյուսների համար նման փոխհատուցումն ընդունելի չէ: Գործարարը կարող է դիմել տարբերակված փոխհատուցման ձնի, օրինակ` ք1–ը կստանա նա, ում պահանջարկը որոշվում է 01 կետում, իսկ ք2–ը` նա, ով ունի 02 պահանջարկը: Սակայն այս դեպքում վնասի փոխհատուցման մեխանիզմը կլինի բավականին բարդ: Աղտոտվածության մեղավորը պետք է բանակցություններ վարի շահագրգռված կողմերի հետ փոխ34

զիջման հանգելու համար: Այդ դեպքում աղտոտվածության մակարդակը ն փոխհատուցման չափերը կլինեն դրա արդյունքը: Նկատենք, որ բանակցությունների արդյունավետության համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է, որ բանակցող կողմերն ունենան հավասար իրավունքներ: Շրջակա միջավայրի աղտոտվածության թույլատրելի մակարդակի որոշման հարցում նկատի են առնվում ոչ միայն բանակցությունները վարելու տեխնիկական, այլն բնական հնարավորությունները: Ասիմիլիացիոն պոտենցիալի ռացիոնալ օգտագործման համար անհրաժեշտ է կիրառել ունեցվածքային իրավունքը: Այս դեպքում էքստեռնալ ծախքերը վեր են ածվում ներքին ծախքերի: Այսպիսով, ասիմիլիացիոն պոտենցիալի ունեցվածքային իրավունքի կիրառումն ապահովում է նրա ռացիոնալ օգտագործումը: Այդ դեպքում լուծում է ստանում տնտեսական վնասի հարցը: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. էկոլոգոտնտեսական համակարգի երեք բաղկացուցիչները, դրանց էությունը: 2. Ի՞նչ ազդեցություն է թողնում արտադրության ն սպառման ոլորտը շրջակա միջավայրի վրա: 3. Ո՞րն է բնական ռեսուրսների ն պայմանների դերը հասարակության զարգացման տարբեր պատմական փուլերում: 4. Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում արտաքին էֆեկտները (էքստերնալները): Ինչպե՞ս են դրանք հաշվարկվում: 5. Որո՞նք են էքստերնալների տեսակները: 6. էքստերնալ ծախքերը ն ասիմիլիացիոն պոտենցիալի սեփականությունը:

ԲԱԺԻՆ 1. էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ ԵՎ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆԸ

ԳԼՈւԽ 2. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈւՄԸ ԵՎ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆԸ:

ԿԱՅՈւՆ ԶԱՐԳԱՑՈւՄ

2.1.

Տնտեսական զարգացման տեխնոգեն տիպ

2.2.

2.3. 2.4. 2.5.

Համաշխարհային զարգացման հայեցակարգերը (կոնցեպցիաները) էկոլոգիական սահմանափակումների հաշվառմամբ Կայուն տնտեսական զարգացում Հայաստանի Հանրապետության «Կայուն զարգացման ծրագրի» բնապահպանական դրույթները էքստերնալիաները ն հանրային շահերը

Ցանկացած տնտեսական զարգացման հիմքում ընկած է տնտեսական աճի 3 գործոն` աշխատանքային ռեսուրսներ, արհեստականորեն ստեղծված արտադրության միջոցներ ն բնական ռեսուրսներ: Վերջին շրջանում էկոլոգիական գործոնը սկսել է ավելի ու ավելի չափավորել տնտեսական զարգացումը: 2.1. Տնտեսական զարգացման տեխնոգեն տիպ Տնտեսագիտական մտքի դասականները տնտեսական զարգացման մեջ էկոլոգիական սահմանափակումներին էական տեղ չէին հատկացնում: Եվ միայն 20-րդ դարի 70-ական թթ. կտրուկ սրացող էկոլոգիական պրոբլեմները հարկադրեցին տնտեսագիտական գիտությանը վերլուծել ստեղծված էկոլոգո-տնտեսական զարգացման միտումները ն մտածել մշակելու զարգացման սկզբունքորեն նոր մոտեցումներ: Ժամանակակից էկոնոմիկայի էկոլոգո-տնտեսական զարգացումը կարելի է բնութագրել որպես էկոնոմիկայի զարգացման տեխնոգեն տիպ: Այս տիպը կարելի է բնութագրել որպես բնությունատար (բնությունաավերիչ) զարգացման տիպ, որը զարգանում է արտադրության արհեստական միջոցների օգտագործման վրա, որոնք ստեղծվել են առանց էկոլոգիական սահմանափակումների հաշվառման: Տեխնոգեն զարգացման բնորոշ գծերն են բնական ռեսուրսների չվերականգնվող տեսակների (առաջին հերթին` օգտակար հանածոների) արագ ն լիովին օգտագործումը ն վերականգնվող ռեսուրսների (հող, անտառ, քաղցրահամ ջուր ն այլն) վերականգնմանը ն վերարտադրությանը գերազանցող արագությամբ սպառումը: Դրանով նշանակալի տնտեսական վնաս է հասցվում, որը բնական ռեսուրսների դեգրադացման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման տնտեսական գնահատականն է մարդկային գործունեության արդյունքում: Գոյություն ունեն տեխնոգեն զարգացման տարբեր մոդելներ: էկոլոգո-տնտեսական զարգացման տեսակետից դրանցից կարելի է

ընդհանրացված ձնով առանձնացնել 2-ը` ֆրոնտալ (ճակատային) էկոնոմիկայի ն շրջապատող միջավայրի պահպանության կոնցեպցիայի: Ինչպես նշվեց վերնում, մինչն վերջերս բնական ռեսուրսները համարվում էին անսպառ, ն դրանց սպառման մակարդակը (Մ) նրանց վերականգնման հնարավորություններից ն պաշարներից կախման մեջ չէր դրվում ն չէր քննարկվում որպես որոշիչ չափորոշիչ: Դա երնում է հետնյալ բանաձնից. Մ = f (K, L ) , որտեղ` K-կապիտալն է, L-ը` աշխատանքային ռեսուրսները: Քննարկման տեսադաշտից դուրս էին մնացել նան տնտեսական զարգացման արդյունքում առաջացած տարբեր տեսակի աղտոտումները, շրջակա միջավայրի ն ռեսուրսների դեգրադացումը: Չէր հետազոտվում նան հետադարձ կապը ն ազդեցությունը` էկոլոգիական դեգրադացման ն տնտեսական զարգացման, աշխատանքային ռեսուրսների վիճակի, բնակչության կյանքի որակի միջն: Դա հենց ֆրոնտալ էկոնոմիկան է, կամ Կ. Բոուլդինգի հայտնի բնորոշմամբ` «Կովբոյական էկոնոմիկան», որի դեպքում նկատի են առնվում անսահմանափակ տարածքներ, ռեսուրսներ ն այլն: Ներկայումս իրավիճակը հիմնովին փոխվել է: Արտադրողական ուժերի հսկայական զարգացումը, մարդկանց թվի աննախադեպ աճը աշխարհում (շուրջ 7մլրդ մարդ), մարդու ն բնության միջն նոր փոխհարաբերությունների անհրաժեշտություն է առաջացրել: Մարդկությունը պետք է ն պարտավոր է իր կյանքը վարել` մտցնելով ն հաշվի առնելով մի շարք սահմանափակումներ` ապրելով փակ, ռեսուրսադեֆիցիտային միջավայրում, որին նույն Կ. Բոուլդինգն անվանում է «Երկիր տիեզերանավ»: Տիեզերանավը փակ համակարգ է, որում ջանքերն ուղղված են նյութերի կիրառման (օգտագործման) շրջանների վերակրկնմանը, մնացորդների կրճատմանը, էներգիայի սպառվող տեսակների պահպանմանը ն անցմանը էներգիայի` գործնականում անսպառ աղբյուրների (օրինակ արնի) օգտագործմանը: էկոլոգիական լարվածությանը աճը, ճակատային էկոնոմիկայի հետագա զարգացման վտանգի գիտակցումը շատ երկրների հարկադրեց փորձ անել հաշվի առնելու էկոլոգիական գործոնը: Դրա տեսանելի ռեակցիան ավելի քան 100 երկրներում բնապահպանական կառույցների ստեղծումն էր, այդ թվում Շրջակա միջավայրի պահպանության Կոմիտեի ստեղծումը ՍՍՀՄ-ում 1988 թվին, որը հետագայում վերան37

վանվեց Շրջակա միջավայրի պահպանության ն բնական ռեսուրսների մինիստրության: Նման կառույցներ կան նան ՍՍՀՄ փլուզումից հետո ստեղծված հանրապետություններում, այդ թվում` Հայաստանում: 1991թ. ընդունվեց ՀՀ «Բնապահպանության օրենքը», որով գտնվում են պետության պարտականությունները ՀՀ բնության պահպանության բնագավառում ն ՀՀ քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները շրջակա միջավայրի պահպանության հարցում: 70-ական թվականներից բնապահպանական գործունեության բնագավառում սկսվեց ակտիվ միջազգային համագործակցություն: Ընդունվեցին հարյուրավոր պայմանգրեր (միակողմանի ն բազմակողմանի) միջազգային մակարդակով բնապահպանական ն բնօգտագործման հարցերի կարգավորման ն կանոնակարգման մասին: Շրջակա միջավայրի կոնցեպցիայի շրջանակներում մի շարք երկրների հաջողվեց հասնել որոշակի էկոլոգիական կայունացման: Սակայն իրերի ռեալ վիճակը էկոնոմիկայի ն բնության հակասությունների բնագավառներում վկայում է, որ էկոլոգիական պրոբլեմներն աշխարհում հեղեղի նման աճում են, ն դրանց լուծման ուղղությամբ ձեռնարկվող բնապահպանական ն ռեսուրսախնայողական միջոցառումներն ու ձեռնարկումները դեռնս խիստ անբավարար են: 2.2. Համաշխարհային զարգացման հայեցակարգերը (կոնցեպցիաները) էկոլոգիական սահմանափակումների հաշվառմամբ Տնտեսական զարգացման մեջ պետք է ուշադրություն դարձնել առնվազն երկու առավել բացահայտ սահմանափակումների վրա. - Շրջակա միջավայրի սահմանափակ հնարավորությունները ընդունելու ն կլանելու, ասիմիլացնելու տարբեր տեսակի թափոններն ու աղտոտությունները, որոնք արտադրվում են էկոհամակարգերի կողմից, - չվերականգնվող բնական ռեսուրսների վերջնական բնույթը (անհետադարձելիությունը): Տեխնոգեն տիպի համաշխարհային էկոնոմիկայի բուռն զարգացումը հանգեցրեց համընդհանուր (գլոբալ) էկոլոգիական պրոբլեմների առաջացման, որոնցից յուրաքանչյուրն ընդունակ է քայքայելու մարդկային քաղաքակրթությունը: Այդ պրոբլեմներից կարելի է առանձնացնել հետնյալները. անապատացում (արիդացում), անտառազրկում, հումքի դեֆիցիտ (անբավարարություն), ջերմոցային էֆեկտ, օզոնային շերտի քայքայում, թթվային անձրններ, քաղցրահամ ջրի դեֆիցիտ,

համաշխարհային օվկիանոսի աղտոտում, բույսերի ն կենդանիների առանձին տեսակների անհետացում ն այլն: Այս փոփոխությունները 70-ական թվականներից մինչն 20-րդ դարավերջը կարելի է ընդհանրացրած ն ամփոփ ձնով ներկայացնել հետնյալ կերպ. - Բնական էկոհամակարգերի կրճատում` տարեկան 0,5-19-ով ցամաքում: 90-ական թթ. սկզբին դրանք պահպանվել էին շուրջ 409-ով, - Առաջնային կենսաբանական արտադրանքի սպառման աճ. 409` ցամաքի վրա, 259` համընդհանուր (գլոբալ) (1985թ. գնահատմամբ), - Ջերմոցային գազերի կոնցենտրացիայի աճ` տասնորդական տոկոսներից մինչն տոկոսները (տարեկան), - Օզոնային շերտի քայքայում` տարեկան 1-29, օզոնային անցքի մեծացում, - Անտառների մակերեսի կրճատում` 117 հազարից (1980թ.) մինչն 180 հազար 20 հազար քառ. կմ-ով (1989) տարեկան: Անտառվերականգնումը կրճատվածի նկատմամբ 1:10 հարաբերությամբ, - Անապատացում` տարեկան 60 հազար կմ2, տեխնոգեն անապատացման ն տոքսիկ անապատների աճ, - Հողի դեգրադացում` էռոզիայի աճ տարեկան 24մլրդ տոննա, աղտոտիչների կուտակում, թթվեցում, աղակալում, - Օվկիանոսի մակարդակի ավելացում` տարեկան 1-2մմ-ով, - Տարերային աղետների թվի աճ տարեկան 5-79-ով, վնասի աճ` 5109-ով, զոհերի` 6-129-ով, - Կենսաբանական տեսակների արագ անհետացում, - Ցամաքի ջրերի որակական հյուծում, որն արտահայտվել է ջրատար խողովակներով հոսող ջրի ավելացումով, աղտոտման առանձին կետերի ն օջախների աճով, կեղտաջրերի տեսակների ավելացումով ն դրանց կոնցենտրացիայի բարձրացումով, - Կեղտաջրերի մասսայի ն քանակի ավելացումով միջավայրերում ն օրգանիզմներում, միջավայրի ռադիոակտիվության աճ, «քիմիական ռումբեր», - Կյանքի որակի վատացում, շրջակա միջավայրի աղտոտման հետ կապված հիվանդությունների աճ (այդ թվում` գենետիկ), նոր հիվանդությունների ի հայտ գալը: Սրանք արտահայտվել են աղքատության աճով, սննդամթերքի դեֆիցիտով, մանկական

բարձր մահացությամբ, հիվանդությունների թվի ն տեսակների աճով: Մաքուր խմելու ջրի չափավորվածություն զարգացող երկրներում, գենետիկ հիվանդությունների աճ, դեղերի օգտագործման մակարդակի ավելացում, վթարայնության բարձր մակարդակ, զարգացած երկրներում` ալերգիկ հիվանդությունների աճ, ՁԻԱՀ-ի ( ) տարածում աշխարհում, իմունային կարգավիճակի իջեցում: Ակնհայտ է, որ 21-րդ դարում մոլորակի էկոլոգիական դեգրադացման պահպանման արդյունքը կլինեն շրջակա միջավայրի ն կենսոլորտի անհետադարձելի փոփոխությունները, որը կբերի անկանխատեսելի հետնանքների ն կսպառնա մարդու, որպես տեսակի, հետագա գոյությանը: Գլոբալ (համընդհանուր) էկոլոգիական պրոբլեմները սերտորեն կապված են այլ գլոբալ պրոբլեմների հետ ն ներգործում են միմյանց վրա: Դրանցից մեկի առաջացումը բերում է մյուսի (-ների) առաջացման կամ սրացման: Օրինակ, այնպիսի բարդագույն համաշխարհային պրոբլեմ, ինչպիսին ժողովրդագրականն է, որը առաջանում է երկրագնդի բնակչության պայթյունային աճի արդյունքում, բերում է շրջակա միջավայրի ծանրաբեռնվածության կտրուկ ավելացման` շնորհիվ սննդամթերքի, էներգիայի, բնակվելու վայրի ն այլնի նկատմամբ մարդկանց պահանջարկի աճի: Ակնհայտ է, որ առանց ժողովրդագրական հիմնախնդրի հաղթահարման, առանց մոլորակի բնակչության թվի կայունացման անհնար է զսպել ճգնաժամային էկոլոգիական պրոցեսները մոլորակի վրա: Իր հերթին գլոբալ բացասական պրոբլեմները հանգեցնում են համաշխարհային պարենային խնդրի սրման: Արդյունքում, մոլորակի բնակչության շուրջ 209-ը թերսնված են: Օրեկան սովից մեռնում է 35 հազար մարդ, որոնց քառորդը` մինչն 5 տարեկան երեխաներ: Տնտեսական զարգացման կործանարարության, բնական ռեսուրսների սպառելիության ն մեր ոչ մեծ մոլորակի վրա տեղի ունեցող բոլոր էկոլոգո-տնտեսական երնույթների փոխկախվածության գիտակցումը պատճառ դարձավ համաշխարհային զարգացման հայեցակարգի մշակում սկսելու` կապված էկոլոգիական սահմանափակումների հետ: էկոլոգացման համաշխարհային գիտակցման համար մեծ նշանակություն ունեցան Հռոմի ակումբի զեկուցումները: Այս ոչ կառավարական կազմակերպությունը (հիմնվել է 1970թ.) նպատակ էր դրել քննարկել ն մշակել համաշխարհային զարգացման հեռանկարները` ներգրավելով տարբեր երկրների գիտնականների ուժերը, որոնցից

շատերը էական ներդրում ունեցան համաշխարհային զարգացման տեսության ն մեթոդաբանության մշակման գործում: Առավել հայտնի դարձավ Դ. Մեդոուզի ն նրա կոլեգաների (աշխատանքը) համաշխարհային զարգացման կոնցեպցիայի բնագավառում «Աճի սահմանները» խորագրով (1972թ.) զեկուցումը, որը համաշխարհային արձագանք ստացավ: Աշխատության մեջ հետազոտությունը տարված էր 5 գլոբալ ուղղություններով` արագացող ինդուստրացում, ազգաբնակչության արագ աճ, սովի ուժեղացում, չվերականգնվող ռեսուրսների փոշիացում, շրջակա միջավայրի վատթարացում: Համաշխարհային դինամիկայի մոդելի տարբեր տարբերակները ցույց տվեցին, որ բնական ռեսուրսների սպառման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման աճի արդյունքում 21-րդ դարի կեսերին կսկսվի ճգնաժամ, համաշխարհային աղետ` սով, բնակչության թվի կրճատում ն այլն: Աղետից փրկությունը նախանշված էր միայն մեկ տարբերակում` «զրոյական տարբերակ»: Ըստ այս տարբերակի, մարդկությունը պետք է կայունացնի բնակչության թիվը, դադարեցնի արդյունաբերության աճը, ներդրումներ կատարի ն զարգացնի միայն գյուղատնտեսությունը` ավելացնելու մթերքների արտադրությունը ն սպասարկման ոլորտը, իսկ արդյունաբերությունը միայն պետք է փոխհատուցի ֆոնդերի մաշվածքը: Չնայած առանձին թերություններին, այս աշխատանքն առաջին հաջողված փորձն էր ն ցույց էր տալիս համաշխարհային աղետի անխուսափելիությունը բնօգտագործման տենդենցների ն շրջակա միջավայրի դեգրադացման տեմպերի պահպանման պարագայում: 1992թ. դուրս եկավ Մեդոուզի նոր` «Աճի սահմաններից այն կողմ» սիմվոլիկ անվանումով գիրքը, որի հիմնական պոստուլատն էր` աճին սահմաններ կա, բայց ոչ զարգացմանը»: Այդուհանդերձ, մինչ այժմ շեշտադրումը կատարվում է աճի (քանակական), այլ ոչ զարգացման վրա, որը ենթադրում է որակական փոփոխություններ: Ըստ Մեդոուզի, աճի սահմանները հանդիսանում են ռեսուրսների հոսք ապահովելու աղբյուրների սահմանները (հնարավորությունները) ն թափոնները կլանելու` հոսքերի հնարավորության սահմանները. (բնական ռեսուրսներ) (բնական ռեսուրսների օգտագործում) (աղտոտում ն թափոններ) Գրքում, որպես եզրահանգում, տրվում ն հիմնավորվում է աղբյուրների ն հոսքերի միջն հավասարակշռված, կայուն զարգացման անցման անհրաժեշտությունը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է համարվում.

• կատարելագործել ազդանշանները (վերահսկողություն ն տեղեկատվություն էկոնոմիկայի վիճակի, հոսքերի, բնապահպանական ծախսերի, բարեկեցության պահանջի ծավալների, բնական կապիտալի մաշվածքի համեմատությունը եկամուտների հետ ն այլն), • նվազագույնի հասցնել չվերականգնվող ռեսուրսների օգտագործումը (բարձրացնել օգտագործման ադյունավետությունը, չվերականգնվող ռեսուրսները փոխարինել այլ ռեսուրսներով ն այլն), • կրճատել արձագանքի ժամկետը (շրջակա միջավայրի չափազանց մեծ բեռնվածության մասին ազդանշանների ակտիվ որոնում), • կանխարգելել վերականգնվող ռեսուրսների ավերումը (պահպանություն, ինքնավերականգնման տեմպերին համապատասխան օգտագործում, չափից ավելի շահագործման համար պատժաչափեր), • ռեսուրսներն օգտագործել առավելագույն արդյունավետությամբ (ինչքան շատ հանրավոր լինի բարձրացնել կենսամակարդակը նվազագույն ռեսուրսների օգտագործման դեպքում, այնքան բարձր է կյանքի որակը, որը հնարավոր է առանց սահմաններից դուրս գալու), • դանդաղեցնել, իսկ հեռանկարում դադարեցնել ազգաբնակչության ն ֆիզիկական կապիտալի աճը (բնակչության ն արդյունաբերական արտադրության ցանկալի ն կայուն թվի ցուցանիշների որոշումը): Այս սկզբունքների հիման վրա եզրահանգված են հասարակության զարգացման գաղափարները հավասարակշռվածության հիմքի վրա: Հռոմի ակումբի զեկուցումների կարնորագույն եզրահանգումը` երկրագնդի վրա բնակչության աճի դանդաղեցման ն դադարեցման (կայունացման) անհրաժեշտության դրույթն է: Չնայած նեոմալթուսականության մեջ մեղադրելու ակնարկներին, այս եզրահանգումն արտացոլում է ժամանակակից էկոլոգո-տնտեսական իրականությունը` ժամանակակից պայմաններում բնական ռեսուրսների սահմանափակությունը երկրագնդին հնարավորություն չի տալիս ապահովել աճող բնակչության սննդի ն մյուս պահանջմունքները: Վերջին տարիներին հրապարակ է եկել այսպես կոչված էկոտոպիայի կոնցեպցիան, որը մաքուր տեսքով տնտեսական զարգացման բոլոր տեսակի սահմանափակումների տեսություն է: Ըստ այս տեսության, անհրաժեշտ է վերադարձ դեպի բնություն, կենսաբանական ն կուլտուրական բազմազանություն, պարզ տեխնոլոգիաներ, հրաժարում գիտատեխնիկական առաջընթացից, որը միայն ավերում է

շրջակա միջավայրը ն այլն: էկոտոպիայի մի շարք ուղղություններով ուշադրություն է դարձվում բարոյական կատարելագործմանը, մարդու կատարելագործման սոցիալական, կրոնական ն հոգնոր կողմերին: Շատ երկրներում այս կոնցեպցիան ընկած է «կանաչների» կուսակցության ծրագրի հիմքում: Ժամանակակից պայմաններում այս կոնցեպցիայի իրագործումը կտաներ արդյունաբերության կծկման, կողմնորոշման դեպի բնամթերային տնտեսություն, որն անկասկած, կարտահայտվի հասարակության կենսական ստանդարտների վրա: Տնտեսական զարգացման տիպերի տեսակետից էկոտոպիան շատ բանով կապված է ուժեղ կայունության կոնցեպցիայի հետ: 2.3. Կայուն տնտեսական զարգացում Զարգացած երկրների տնտեսական աճի մոդելն այժմ սպառել է իրեն ն այլնս պիտանի չէ որպես օրինակ ուրիշ երկրներին առաջարկելու համար: Այս գաղափարը կարմիր թելի պես անցնում է նան ՄԱԿ-ի բազմաթիվ փաստաթղթերում, որոնցում մասնավորապես նշվում է, որ այսօրվա գլոբալ հիմնախնդիրների լուծման միակ հնարավորությունը` դա կայուն զարգացումն է: Զարգացած երկրներում այդ մոդելը պիտանի չի կարող լինել թեկուզ այն պատճառով, որ դրա առկայության դեպքում ռեսուրսների սպառումը զարգացած երկրներում (1 շնչի հաշվով) ն աղտոտումը (1 շնչի հաշվով) 20-30 անգամ գերազանցում են զարգացող երկրների նույն ցուցանիշներին: Եվ աշխարհի բոլոր երկրներից զարգացած երկրների այդ ցուցանիշներին հասնելու համար կպահանջվեր ռեսուրսները ն աղտոտվածությունն այսօրվա նկատմամբ ավելացնել նս տասնյակ անգամներ: Գործող զարգացման տիպի ն նրա տնտեսական կոնցեպցիայի ապակայունացնող բնույթի մասին ընդգծվում է հենց զարգացած երկրների ղեկավարների կողմից (է. Գոր «Հողը կշռքի նժարին. էկոլոգիան ն բնապահպանական ոգին», 1993թ.), որոնք նշում են, որ «իրենց տնտեսական փիլիսոփայությունը, նրա առանձին գծերը վնասաբեր են, քանի որ խրախուսվում են շրջապատող միջավայրի ավերումը»: Զարգացման կոնցեպցիայի (որը հաշվի է առնում էկոլոգիական սահմանափակումներն ինչպես տեսության, այնպես էլ գործնական առումով) ձնավորման վրա մեծ ազդեցություն գործեց ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ն զարգացման միջազգային հանձնաժողովի «Մեր ընդհանուր ապագա» զեկուցումը, որի նպատակն էր մշակել համաշխարհային զարգացման մեջ փոփոխությունների գլոբալ ծրագիր:

Զեկուցման մեջ, որը հավանության արժանացավ ՄԱԿ-ի կողմից, առաջարկված էր երկարաժամկետ մարտավարություններ շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում, որոնք թույլ կտային ապահովել համաշխարհային էկոնոմիկայի կայուն զարգացում՝ երկարատն ժամանակաշրջանի համար: Քննարկված էին եղանակներ ն միջոցներ, որոնց օգտագործմամբ համաշխարհային հանրությունը կկարողանար արդյունավետ կերպով լուծել բնօգտագործման պրոբլեմները: ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված առավել նշանակալից փաստաթղթերի թվին կարելի է դասել նրա` Ռիո-դե-Ժանեյրոյի` շրջակա միջավայրի ն զարգացման գծով կոնֆերանսի (1992) ն հատկապես՝ 179 երկրների կողմից ընդունված «Օրակարգ 21-րդ դարի համար» ծրագիրը, որն իրենից ներկայացնում է տնտեսական ն սոցիալական զարգացման գլոբալ ծրագիր այս հարյուրամյակի համար: Այսօր գրականության մեջ նշվում են կայուն զարգացման ավելի քան 60 բնութագրումներ, որոնցից առավել տարածվածը Բրունդտլանդի հանձնաժողովի (ՄԱԿ) զեկուցման մեջ տրվածն է, որով կայուն զարգացումն այն է, որը բավարարում է ներկա պահանջմունքները, սակայն սպառնալիքի տակ չի դրվում գալիք սերունդների կարողությունը` բավարարելու իրենց սեփական պահանջմունքները: Այն ներառում է հետնյալ 2 առանցքային հասկացությունները. • պահանջմունքների հասկացություն, որոնք պայմանավորված են բնակչության աղքատագույն շերտերի գոյության համար անհրաժեշտ միջոցների առկայությամբ, որոնք պետք է լինեն առաջնահերթ գերակայության առարկա, • սահմանափակումների հասկացություն, պայմանավորված տեխնոլոգիայի ն հասարակության կազմակերպման վիճակով, որոնք կուտակում են հնարավորություն` շրջակա միջավայրի գծով ներկա ն ապագա կարիքներն ապահովելու համար: Կան նան կայուն զարգացման համառոտ բնութագրումներ, որոնցում արտացոլված են նրա առանձին կարնոր տնտեսագիտական ասպեկտները. • զարգացում, որը լրացուցիչ ծախսերի առաջ չի կանգնեցնում գալիք սերունդներին, • զարգացում, որն ապահովում է հեռանկարում արտադրական պոտենցիալի մշտական պարզ կամ ընդլայնված վերարտադրություն,

• զարգացում, որը նվազագույն է դարձնում բացասական էքստերնալները, արտաքին էֆեկտները սերունդների միջն, • զարգացում, որի դեպքում մարդկությանը անհրաժեշտ է ապրել միայն բնական կապիտալից ստացված տոկոսներով, չաղտոտելով նրան, այլ ոչ թե հենց նրանով (ինչ որ տեղ նման բանկի 9 9-ին): Բերված բնորոշումները կարելի է դիտարկել ժամանակակից սերնդի տնտեսական հարաբերությունների պրիզմայով (մասնավորապես սոցիալական ասպեկտներ, աղքատության պրոբլեմ) ն սերունդների միջն էկոլոգո-տնտեսական: Կայուն զարգացման տեսությունը դարձել է վերջին մի քանի տասնամյակների արագ զարգացող ն մասսայական նոր տեսությունը: Աշխարհի բոլոր զարգացած երկրները ցանկություն են դրսնորել հետնելու կայուն զարգացմանը, ն վերջին տարիների պետական ու միջպետական փաստաթղթերը, որպես հենակետային գաղափարախոսություն օգտագործում են կայուն զարգացման հասկացությունը: Կայուն զարգացման հասկացության մեջ կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում այսօր ընդունված տնտեսական որոշումների ունեցած երկարաժամկետ հեռանկարային էկոլոգիական հետնանքների հաշվառման պրոբլեմը: Անհրաժեշտ է նվազագույն դարձնել նեգատիվ էկոլոգիական հետնանքները, գալիք արտաքին բացասական էֆեկտները (էքստերնալները) հետագա սերունդների համար: Չի կարելի բնական գանձերը ծախսել միայն իր համար, ոչինչ չթողնելով սերունդներին: Մարդկության պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ռադիկալ տնտեսական փոփոխությունները, նախագծերն ու միջոցառումները, որոնք իրականացվել են բնության օրինաչափությունների հաշվառումով, երկարաժամկետ ժամանակահատվածում, պարզվում է, որ տնտեսապես արդյունավետ են: Եվ ընդհակառակը` արագ ն նշանակալի չափով օգուտներ բերողները, որոնք իրագործվում են առանց հաշվի առնելու երկարաժամկետ էկոլոգիական հետնանքները, էքստրենալիաները, հեռանկարում հաճախ լինում են վնասաբեր: Այստեղ հավատարիմ է «Ինչ էկոլոգիական է, այն խնայողական է» սկզբունքը: Կարելի է առանձնացնել երկարաժամկետ հեռանկարում կայուն զարգացման չորս հիմնական չափանիշներ. • Առաջին, վերականգնվող բնական ռեսուրսների համար (հող, անտառ ն այլն). նրանց քանակը կամ կենսամասսան վերարտադրելու հնարավորությունը ծայրահեղ դեպքում չպետք է պակասեն

ժամանակի ընթացքում, այսինքն պետք է առնվազն պարզ վերարտադրություն ապահովվի, • Երկրորդ, չվերականգնվող բնական ռեսուրսների համար (օրինակ, օգտակար հանածոների). առավելագույնս նվազեցնել պաշարների սպառման տեմպերը` հեռանկարում դրանք փոխարինելով ռեսուրսների չլիմիտավորված տեսակներով (օրինակ, նավթի, գազի, ածխի փոխարինումը էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրներով (արնի, քամու, ջրի ն այլն)), • Երրորդ, թափոնների համար պետք է ստեղծվի դրանք նվազագույնի հասցնելու հնարավորություն` նվազ թափոնային, ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների հիման վրա, • Չորրորդ, շրջակա միջավայրի աղտոտումը (ինչպես գումարային, այնպես էլ` ըստ տեսակների) հեռանկարում չպետք է գերազանցի ժամանակակից մակարդակը: Այն պետք է նախատեսվի մինիմալացնել մինչն սոցիալապես ն տնտեսապես ընդունելի մակարդակը (ռեալ չէ «զրոյական» մակարդակ ակնկալելը): Հարկ է նշել սպառողական վարքի փոփոխման կարնորությունը, որը ենթադրում է ապրանքների ն ծառայությունների պահանջարկի սահմանափակում, ի տարբերություն տեխնոգեն զարգացման տիպով ենթադրվող առավելագույն սպառման: Ամենաընդհանուր ձնով կայուն զարգացումը ժամանակի մեջ, հաշվի առնելով հիմնական չափանիշները, կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնով. Ft (L, K, N, J) İFt +1 (L, K, N, J),

որտեղ` Ft (L, K, N, J) - կայուն զարգացման ֆունկցիան է, L – ը՝ աշխատանքային ռեսուրսները, K – ն՝ արհեստականորեն ստեղծված կապիտալը, արտադրության միջոցները, N – ը՝ բնական ռեսուրսները, J – ն՝ ինստիտուցիոնալ գործոնը, t Հ 0, ..... ո-ը՝ ժամանակը: Որոշակի չափով բերված կայուն զարգացման ֆունկցիան հանդիսանում է արտադրական ֆունկցիայի «ընդլայնումը»: Սակայն մտցված նոր պարամետրերը` բնական ռեսուրսները ն ինստիտուցիոնալ գործոնը սկզբունքային են: Բանաձնում բերված հարաբերակցությունը ցույց է տալիս, որ անհրաժեշտ է ժամանակի ընթացքում պահպանել ն ավելացնել ագրեգատային արտադրական պոտենցիալը,

որը որոշվում է գլխավորապես կապիտալի երեք տեսակներով: Այստեղ բնական կապիտալը կարող է փոքրանալ մինչն այն աստիճան, երբ այդ փոքրացումը կփոխհատուցվի ի հաշիվ արհեստականորեն ստեղծված արտադրության միջոցների (գործարաններ, տեխնոլոգիաներ, ճանապարհներ ն այլն), աշխատողների որակավորման բարձրացման ն այլն: Հաճախ ինստիտուցիոնալ գործոնը քննարկման չի դրվում: Սակայն կայուն զարգացման տեսակետից այն խիստ կարնոր է: Մշակութային սովորույթները, կրոնը, սեփականության ձները հաճախ էկոլոգո-տնտեսական քաղաքականության ընտրության վրա հսկայական ներգործություն են ունենում: Օրինակ, որոշ արնելյան երկրներում ջուրը համարվում է Աստծո պարգն, ն դրա համար վճար չպետք է սահմանվի: Այստեղ հնարավոր չէ օգտագործել բնօգտագործման կարգավորման տրադիցիոն լծակները: Նույնը վերաբերվում է բուդդիզմին, բողոքականությանը ն այլն: Այս բոլորը զարգացման կայուն տիպի ձնավորումը դարձնում են բավականաչափ անհատական` յուրաքանչյուր երկրի համար, պահպանելով ընդհանուր սկզբունքները: 2.4. Հայաստանի Հանրապետության «Կայուն զարգացման ծրագրի» բնապահպանական դրույթները Հայաստանի Հանրապետության «Կայուն զարգացման ծրագրում» իրենց արժանի տեղն են գտել հանրապետության տնտեսության հեռանկարային զարգացման բնատնտեսական հիմնախնդիրները: Ծրագրի բնապահպանական բաժնում նշվում է. Հայաստանի Հանրապետության 2003թ. ընդունված Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրում շրջակա միջավայրի ն բնական ռեսուրսների պահպանության ն կառավարման խնդիրները, որպես աղքատության նվազեցման քաղաքականության իրականացման երաշխիքներ, կարնորվել էին հետնյալ ուղղություններով. |. անտառային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարում, ||. հողերի դեգրադացիայի կանխում, անապատացմանը նպաստող անտրոպոգեն գործոնների նվազեցում, |||. մարգագետինների բարելավում ն արդյունավետ օգտագործում, |Մ. ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարում, օգտագործում ն Սնանա լճի էկոլոգիական հավասարակշռության վերականգնում, Մ. կենցաղային աղբի հեռացման ն արդյունաբերական վնասակար թափոնների կառավարման խնդիրներ:

Հանրապետության տնտեսական աճի կայուն միտումների պայմաններում շրջակա միջավայրի պահպանության քաղաքականության խնդիրները ներկա փուլում պետք է դիտարկվեն նան հետագա զարգացման համար բնական պաշարների մատչելիության, հավասարակշռված օգտագործման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխման երաշխիքների տեսակետից: Հանրապետության ինտեգրումը տարածաշրջանային ն միջազգային համագործակցության համակարգերում նոր պահանջներ է առաջադրում շրջակա միջավայրի կառավարմանը, ինչպես` անդրսահմանային ներգործության վերահսկման հստակ մեխանիզմների ստեղծումը, վտանգավոր ն թունավոր թափոնների, գենետիկական մոդիֆիկացված օրգանիզմների տեղափոխումը: Շրջակա միջավայրի կառավարման արդի ժամանակաշրջանի խնդիրները պահանջում են ոլորտի կառավարման մեխանիզմների, ինստիտուցիոնալ կառույցների, միջճյուղային համագործակցության, բնապահպանական իրավիճակի գնահատման ն ռիսկի գործոնների կանխարգելման գործուն մեխանիզմների մշակում՝ տարածաշրջանային ն միջազգային համագործակցության ամրապնդման ճանապարհով: ՀՀ բնապահպանության ոլորտում քաղաքականությունը ն օրենսդրությունը հիմնականում ձնավորվել կամ կատարելագործվել են վերջին 15 տարիների ընթացքում, միջազգային համաձայնագրերի պահանջների ու Եվրոպական տարածաշրջանային գործընթացների շրջանակներում, նպատակ ունենալով` • կանխարգելել կամ սահմանափակել մարդու առողջության ն շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ներգործությունը, • վերացնել մթնոլորտի գերնորմատիվային աղտոտվածությունը, • մեղմացնել կլիմայի գլոբալ փոփոխության բացասական հետնանքները, • պահպանել կենսաբազմազանությունը, • ապահովել վերականգնվող բնական ռեսուրսների վերարտադրության անհրաժեշտ ծավալները ն բնական հավասարակշռվածությունն ապահովող պայմանները, • ապահովել չվերականգնվող բնական ռեսուրսների բանական ն արդյունավետ օգտագործումը: Եվրոպական հարնանության քաղաքականության ազգային ծրագրի (2006թ.) բնապահպանական ոլորտի խնդիրները ներառում են բնապահպանական ազգային օրենսդրական դաշտի համապատասխանեցումը, մասնավորապես` օրենսդրության իրականացումը ապահովող

բնապահպանական նորմատիվների, կարգերի, տեխնիկական կանոնակարգերի, ստանդարտների ու մեթոդաբանությունների մշակումը ն ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների իրականացումը: Վերջին հինգ տարիների ընթացքում, օրենսդրական դաշտի բարելավման առումով, բավականին մեծ աշխատանք է կատարվել նշված նպատակների իրականացման համար. ընդունվել են ռազմավարական նշանակություն ունեցող մի շարք իրավական ակտեր ն ծրագրեր: Դրանցից կարելի է առանձնացնել առավել նշանակալիները` ՀՀ նոր անտառային օրենսգիրքը (2005թ.) ն Հայաստանի անտառների ազգային ծրագիրը (2005թ.), «Ջրի ազգային քաղաքականության հիմնադրույթների մասին» ՀՀ օրենքը (2005թ.), «Թափոնների մասին» ՀՀ օրենքը (2004թ.), «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ՀՀ օրենքը (2006թ.), «Բնապահպանական վերահսկողության մասին» ՀՀ օրենքը (2005թ.), «Օզոնային շերտը քայքայող նյութերի մասին» ՀՀ օրենքը (2006թ.), «Հայաստանի Հանրապետության ջրի ազգային ծրագրի մասին» ՀՀ օրենքը (2006թ.) ն «Որսի ն որսորդական տնտեսության վարման մասին» ՀՀ օրենքը (2007թ.): Սակայն ենթաօրենսդրական ն նորմատիվային դաշտի արդյունավետ կիրարկման համար գործուն մեխանիզմներ չեն ստեղծվել, ն այդ ոլորտում մասնագիտական կառույցների կարողությունների սահմանափակվածությունը լուրջ խոչընդոտ է հանդիսանում: Բնօգտագործման հաշվառվող ծավալների ավելացման ն բնապահպանական տեսչական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացման շնորհիվ բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների գծով շարունակաբար ապահովվում է պետական բյուջեի մուտքերի զգալի աճ (1998թ. համեմատ աճել են ավելի քան 15 անգամ), այդ թվում` բնապահպանական վճարների գծով, 2006թ. համեմատ, աճել են 2 անգամ կամ 2463,3 մլն դրամով, ինչն իր հերթին հնարավորություններ է ընձեռում աստիճանաբար զգալիորեն ավելացնելու բնապահպանական համապատասխան միջոցառումների իրականացման համար պետական բյուջեից ոլորտին հատկացվող ֆինանսական միջոցների ծավալները (Գրաֆիկ 3): Ֆինանսական ռեսուրսների հավաքագրման ն նպատակային ծախսման մեխանիզմների կատարելագործման առումով նույնպես կարելի է արձանագրել որոշակի առաջընթաց. «ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքում կատարվել է լրացում (09.11.2006թ. ՀՕ174-Ն, ուժի մեջ է մտնելու 2011թ.), որով ամրագրվել է, որ «Բնապահպանական ծրագրերի գծով յուրաքանչյուր տարվա պետական

Վճար

բյուջեով նախատեսվող ծախսերը չեն կարող պակաս լինել, քան այդ տարվան նախորդող, երկրորդ բյուջետային տարվա բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների գծով փաստացի մուտքերի հանրագումարը», բացի այդ, ստեղծվել է Անտառների վերականգնման ն զարգացման հիմնադրամ (2004թ. ՀՀ Կառավարության թիվ 891 որոշում), 2005թ. սկսվել է ընդերքօգտագործման արտոնագրված պայմանագրերի հիման վրա շրջակա միջավայրի պահպանության դրամագլխում երաշխիքային գումարների կուտակումը: Գրաֆիկ 3 Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների դինամիկան 2006-2010թթ., մլն դրամ 10000 4117,2

4105,9

3485,0

633,2

3533,2

4808,6 3890,0

3379,4 4073,5

3309,4

572,7

569,6

2788,6 591,1

735,1

Տարի

Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ, այդ թվում՝ Բնապահպանական վճարներ Բնօգտագործման վճարներ

Սակայն առաջընթացը բավարար չի կարող գնահատվել, հաշվի առնելով, որ շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումների վրա կատարվող ծախսերի ՀՆԱ ցուցանիշով (ՀՆԱ-ի 0,2-0,3 տոկոս) Հայաստանը (աղբյուրը` ՏՀԶԿ, 2005թ. տվյալներ) Արնելյան Եվրոպայի, Կովկասի ն Կենտրոնական Ասիայի երկրների մեջ զբաղեցնում է ամենավերջին տեղերից մեկը: Շրջակա միջավայրի պահպանության համար հավաքագրված ֆինանսական ռեսուրսների նպատակային (հասցեական) ծախսման նպատակով երկիրը` • բնապահպանության ոլորտի վրա կատարվող (առանց արտերկրից ստացվող օժանդակության) ծախսերի՝ ՀՆԱ-ի նկատմամբ տեսակարար կշռի ցուցանիշը պետք է աստիճանաբար (կամ փուլ առ փուլ)

մոտեցնի Եվրոպական երկրների մակարդակին (ՀՆԱ-ի 2,0 տոկոս)` այդ ծախսերը նպատակաուղղելով ազգային բնապահպանական գերակայությունների իրագործմանը, • պետական բնապահպանական ծախսերի կառավարման (ՊԲԾԿ) միջազգային փորձի լավագույն օրինակների հիման վրա Հայաստանում պետք է իրականացվի ՊԲԾԿ համակարգի կատարելագործում: Բնապահպանական ոլորտի զարգացման միջնաժամկետ ծրագրում հաշվի է առնվել հանրապետության տնտեսական ակտիվության տարածքային զարգացման ներկա անհամաչափությունը, երբ հանրապետության բնակչության 1/3-ից ավելին բնակվում է Երնան քաղաքում: Այդ առումով, բնապահպանական կառավարման առաջնահերթությունները տարբեր են եղել Երնան քաղաքի ն հանրապետության այլ բնակավայրերի համար. այդ մոտեցումները արդիական են նան ԿԶԾ-ի շրջանակներում: Աղքատության հաղթահարման տեսանկյունից՝ երկրի զարգացման ներկա փուլի բնապահպանական խնդիրները կարելի է դասակարգել հետնյալ հիմնական ուղղություններով. Բնապահպանական քաղաքականության իրականացման գործիքների կատարելագործում: Հաշվի առնելով հանրապետության ՀՆԱ-ի աճի միտումները` կարելի է կանխատեսել տնտեսական գործունեության հետնանքով շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցության ավելացում ն բնօգտագործման ծավալների աճ: Տնտեսական աճին զուգընթաց, անհրաժեշտ է բնապահպանական տնտեսական գործիքների կիրառման միջոցով խթանել լավագույն` բնապահպանական տեսակետից անվտանգ ն ռեսուրսախնայող տեխնոլոգիաների ներդրումը` հեռանկարում ապահովելով վնասակար արտանետումներ ունեցող հին տեխնոլոգիաների դուրսմղումը: Բնապահպանական կառավարման բնագավառում կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցման համար պարզեցնել, հստակեցնել ն ներդնել է-կառավարում: Վարչարարության կատարելագործմանը զուգընթաց, զարգացնել բնապահպանական գործունեության խրախուսման մեխանիզմները` ներդնելով հանրային մասնավոր գործընկերության սկզբունքները` ձեռնարկությունների բնապահպանական վարկանշման մեխանիզմներ, այդ թվում` միջազգային |ՏՕ ստանդարտների մշակույթը: Տնտեսության զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծման անհրաժեշտությունից ելնելով՝ ներկա բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարները սահմանվել են բավականին ցածր, չեն

համապատասխանում ռեսուրսի/վնասի իրական տնտեսական արժեքին ն այդ պատճառով բավարար չափով չեն ազդում տնտեսավարող սուբյեկտների բնապահպանական ն բնօգտագործման վարքագծի վրա: Զարգացան ներկա փուլում կիրականացվեն լուրջ տնտեսագիտական վերլուծություններ` բնապահպանական վնասի հաշվարկման համակարգի կատարելագործման ն փուլային իրականացման ծրագրի մշակման համար: Կարնոր է ձեռնարկությունների բնապահպանական կառավարման պլանների մշակման ն ինքնամոնիտորինգի/ինքնահսկման համակարգի ներդրումը: Արտադրանքի բնապահպանական ստանդարտներին համապատասխանությունը կարնորվում է նան արտահանմանը կողմնորոշված տնտեսական մոդելի կիրառման պարագայում: Արդյունաբերության բնագավառում հանրապետությունում առաջնահերթ գերակայություն համարվող լեռնամետալուրգիայի զարգացման համար կընդլայնվեն երկրաբանական հետախուզության ծավալները: Մինչդեռ ներկայումս շրջակա միջավայրի աղտոտման հետնանքով պատճառվող վնասի իրական չափերի հաշվարկման համար դեռնս բացակայում է մշակված մեթոդաբանություն` համապատասխան մասնագետների ն կառույցների, ինչպես նան համապատասխան ֆինանսական միջոցների բացակայության պատճառներով: Միաժամանակ, տնտեսագիտորեն հիմնավորված` բնօգտագործման վճարների համակարգը պետք է ապահովի նոր հանքավայրերի խնայողաբար շահագործումը: Մասնավորապես, մինչն 2008 թվականի ավարտը կվերանայվեն բնօգտագործման վճարները, դրանք համապատասխանեցնելով հանքանյութերի միջազգային գների փոփոխման միտումներին: Կմշակվի նան ընդերքի օգտագործման հայեցակարգը: Հրատապ խնդիր է պոչամբարների ն տարբեր պատճառներով լքված ն չշահագործվող հանքավայրերի ռեկուլտիվացիայի ծրագրերի իրականացումը, որը անհրաժեշտ է ջրային ռեսուրսների ն հողերի հետագա աղտոտումը կանխարգելելու ն բնական էկոհամակարգերը վերականգնելու համար: Շրջակա միջավայրի բարելավման համար մասնավոր հատվածի, միջազգային օգնության, այդ թվում՝ նան Կիոտոյի արձանագրության Մաքուր զարգացման մեխանիզմների ներգրավման համար կստեղծվեն նպաստավոր պայմաններ ն կմշակվեն նպատակային ծրագրեր: Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի ավելացումները, նախ ն առաջ, պետք է օգտագործվեն շրջակա միջավայրն աղտոտող ձեռնարկությունների մոտ աղտոտման ծավալների նվազման գծով վարքագծի փոփոխման խթանների ստեղծման համար ն

չպետք է օգտագործվեն որպես զուտ պետական յուջեի եկամուտների ավելացման աղ յուր: Շրջակա միջավայրի պահպանության քաղաքականության մշակման, ինչպես նան հիմնավորված որոշումների ընդունման ն համապատասխան ծրագրերի մշակման համար անհրաժեշտ է արմատապես վերանայել բնապահպանական տվյալների հավաքագրման ն պետական դիտանցի /մոնիտորինգի/ համակարգը: 2006թ. ՀՀ Կառավարությունը հավանություն է տվել Հայաստանի Հանրապետությունում շրջակա միջավայրի պետական մոնիտորինգի հայեցակարգին, որի իրականացման համար բավականին լուրջ ինստիտուցիոնալ ն օրենսդրական բարեփոխումներ պետք է իրականացվեն: Որպես բնապահպանական քաղաքականության իրականացման լավագույն գործիք կարող է ծառայել հասարակության մասնակցությունը բնապահպանական որոշումների կայացմանը, որը պետք է իրականացվի ըստ Օրհուսի կոնվենցիայի, որին Հայաստանը մասնակից է: Տվյալների հավաքագրմանը զուգահեռ, պետք է ապահովել բնապահպանական տեղեկատվության էլեկտրոնային տվյալների բազաների ստեղծումը, տեղեկատվության ստացման, հաղորդման, վերամշակման, տրամադրման ժամանակակից մոտեցումների, ինչպես նան էկոլոգիական անբարենպաստ պայմանների ն էկոլոգիական աղետների օպերատիվ ազդարարման ու արձագանքման համակարգի գործունեությունը: Բնապահպանական կառավարման արդյունավետության համար կարնոր է կենտրոն մարզեր կապերի ամրապնդումը, սակայն կառավարման ապակենտրոնացման համար դեռնս բավական միջոցներ ն մասնագիտական ներուժ չի ձնավորվել մարզերում: Նախատեսվում է առանձնակի ուշադրություն դարձնել տարածքային բնապահպանական խնդիրների բացահայտմանը ն աջակցել շրջակա միջավայրի պահպանմանն ուղղված գործողությունների տեղական ծրագրերի մշակմանը: Հողերի պահպանության խնդիրը, երկարաժամկետ հետնանքների առումով, առավել վտանգավոր է` հաշվի առնելով հանրապետության հողային ռեսուրսների դեգրադացիայի ներկա ծավալները: Հայաստանի տարածքում հողօգտագործման ամենամեծ ծավալները աժին են հասնում գյուղատնտեսությանը, սակայն հողօգտագործման ներկա պրակտիկան հանգեցնում է հողի բերրիության անկման, էռոզիայի, աղակալման ն ալկալիացման: Իսկ խոտհարքների, արոտավայրերի գերշահագործումը ն անհավասարակշռված օգտագործումը հանգեց53

նում են ոչ միայն կերային պաշարի, այլ նան կենսաբազմազանության անկման, որի հետնանքն է նան հողերի դեգրադացիան այդ տարածքներում: Հողերի դեգրադացիայի կանխարգելման բնապահպանական խնդիրը ոչ միայն գյուղատնտեսության կայուն զարգացման նախապայման է, այլ նան գյուղական վայրերից բնակչության միգրացիայի կրճատման ն աղքատության նվազեցման միջոց: Հողերի պահպանության համար կարնոր է մշակել հողերի որակի ն բերրիության չափորոշիչներ ն կազմակերպել որակյալ մոնիտորինգի, հողօգտագործման նորմավորման, հաշվառման ն վերահսկողության համակարգ: Վնասված գյուղատնտեսական ն բնական հողատարածքների վերականգնման համար անհրաժեշտ է մշակել խթանման տնտեսական մեխանիզմներ: Սնանա լճի հիմնախնդիրը Հայաստանի բնապահպանական խնդիրների շարքում առանձնակի է կարնորվում: Լճի ջրային պաշարի պահպանության ն համալրման` վերջին տարիների ջանքերը ն եղանակային բարենպաստ պայմանները ապահովել են ջրի մակարդակի բարձրացման կայուն միտումներ` 2001-2007 թթ. այն կազմել է 247 սմ: Լճի մակարդակի բարձրացմանն ուղղված գործողությունները մնում են արդիական նան բնական հավասարակշռության վերականգնման առումով: Ջրի մակարդակի բարձրացումը միաժամանակ ավելի հրատապ է դարձրել ափամերձ տարածքների կառավարման թերությունների վերացման անհրաժեշտությունը` ջրածածկման ենթակա տարածքներում բուսածածկի հեռացումը, Սնանա լճի շրջակայքում նոր անտառաշերտի հիմնումը, շինությունների ն ապօրինի այլ կառույցների ապամոնտաժումը, ենթակառուցվածքների` հատկապես ավտոճանապարհի տեղափոխումը: Սնանա լճի ձկնային պաշարների ներկա մակարդակը ահազանգող է: Դեռնս լիարժեք չի գնահատված, թե միջոցառումների ինչ համակարգ կարող է ապահովել ձկնային ֆաունայի վերարտադրության անհրաժեշտ պայմաններ, այսինքն` կենսաբազմազանության պահպանության հիմնախնդիրը պետք է դիտարկվի նան որպես պարենային անվտանգության ն մարզի աղքատությունը նվազեցնող գործոն: Անհրաժեշտ է վերանայել ներկայումս գործող արտոնագրային ձկնորսության համակարգը` ներդնելով հանրային մասնավոր համագործակցության սկզբունքները: Եվրոպական վերականգնման ն զարգացման բանկի կողմից 2007թ. տրամադրված վարկային միջոցներով նախատեսվում է Սնանի

ջրահավաք ավազանի 5 քաղաքների մաքրման կայանների կառուցում, սակայն Սնանա լճի ն նրա մեջ թափվող գետերի ջրերի մաքրության լիարժեք ապահովման համար անհրաժեշտ է նան ավազանի բոլոր բնակավայրերի ն կազմակերպությունների կեղտաջրերի մաքրման (այդ թվում՝ լոկալ) կայանների կառուցում ն գործարկում: Ավազանի ջրերի աղտոտման վրա քիմիական պարարտանյութերի ն անասնապահության թափոնների ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակով նախատեսվում է խթանել օրգանական գյուղատնտեսությունը ն այդ նպատակի համար օգտագործել կենսագազի կայաններում որպես կողմնարդյունք ստացվող բարձրորակ օրգանական պարարտանյութը: Անտառային ռեսուրսների ն կենսաբազմազանության պահպանություն: էներգետիկ ճգնաժամի տարիներից սկսած ն մինչ այժմ շարունակվող անտառահատումների մեծ ծավալները ն անտառվերականգնման աշխատանքների ոչ բավարար ֆինանսավորումը հանգեցրել են հանրապետության անտառածածկ տարածքների մակերեսների ն անտառների լրիվության նվազեցման: Անտառներում տեղի են ունեցել տեսակային կազմի ն կառուցվածքային փոփոխություններ, ծառուտները կորցրել են իրենց բնական վերականգնման ունակությունը, իջել է դրանց արտադրողականությունը: Սակայն պետք է արձանագրել նան այս ոլորտի առողջացմանը միտված դրական տեղաշարժեր: Անտառային նոր օրենսգրքի ն բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին ՀՀ օրենքի պահանջներին համապատասխան` մշակվել են 7 անտառտնտեսությունների ն 2 հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման պլաններ, ստեղծվել է ապօրինի անտառհատումների հսկողության համար միջգերատեսչական հանձնաժողով ն Անտառային մոնիտորինգի կենտրոն, դեռնս 2004թ. ստեղծվել էր Անտառների վերականգնման ն զարգացման հիմնադրամ: Ներկայումս մշակվում են համայնքային անտառկառավարման պլաններ, նախապատրաստվում են փորձնական ծրագրեր, որոնց հետագա գնահատումը հիմք կհանդիսանա համայնքային անտառկառավարման եղանակների ն ծավալների սահմանման համար: Այս գործընթացը պետք է ընթանա տեղական ինքնակառավարման մարմինների, մասնավոր հատվածի ն հասարակական կազմակերպությունների համագործակցության նորարարական մեխանիզմների կիրառման ճանապարհով: Կառավարությունը նպատակադրվում է խրախուսել համայնքային ն մասնավոր անտառապատման նախագծերի իրականացումը Կիոտոյի արձանագրության

Մաքուր զարգացման մեխանիզմով, ինչպես նան ապահովել անտառների վնասատուների դեմ պայքարի ծրագրերի մշակում՝ կլիմայի փոփոխության ադապտացիոն ֆոնդի շրջանակներում: Սահմանվել է անտառների նպատակային նշանակության նոր կատեգորիա` արտադրական նշանակության անտառներ, որոնց հիմնման ն կառավարման խնդիրները դեռնս լիարժեք մշակված չեն: Ամեն դեպքում, անտառտնտեսվարման միջոցառումները հստակորեն կբխեն անտառային կենսաբազմազանության պահպանության բնապահպանական գերակայություններից, քանի որ ռեսուրսների հետագա դեգրադացիան կհանգեցնի անտառների ոչ միայն միջավայրապաշտպան, այլ նան տնտեսական ն սոցիալական նշանակության կորստի: Մշակվել են «Սնան» ն «Դիլիջան» ազգային պարկերի կառավարման պլանները, որոշակի աշխատանք է տարվել Խոսրովի ն Շիկահողի արգելոցների, մի շարք արգելավայրերի կենսաբազմազանության գնահատման ուղղությամբ, առանձնացվել են նոր` բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ, սակայն ԲՀՊՏ-ների կառավարման համակարգի բարելավման համար, բացի պետական բյուջեից հատկացումների ավելացումից, պետք է մշակվեն այդ կառույցների ինքնաֆինանսավորումը ապահովող տնտեսական գործունեության ակտիվացման ծրագրեր, ինչպես նան համայնքային ն հավատարմագրային կառավարման մեխանիզմներ: ՀՀ միջազգային պարտավորությունների կատարման շրջանակներում պետք է շարունակել ն ակտիվացնել կենսաբազմազանության պահպանության համար նպատակային հիմնադրամների հետ համագործակցությունը ն արտաքին ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավումը: Ջրային ռեսուրսների պահպանությունը: Գյուղատնտեսության ն հիդրոէներգետիկայի զարգացմանը զուգընթաց, նախատեսվում է ապահովել ջրային ռեսուրսների հավասարակշռված օգտագործումը: Հաշվի առնելով կլիմայի համամոլորակային փոփոխության հետնանքով հանրապետության ջրային ռեսուրսների խոցելիությունը` կմշակվեն ջրային ռեսուրսների պահպանության, գետային հոսքի կարգավորման, մատչելիության ու խնայողա ար օգտագործմանը նպաստող ծրագրեր` դրանով իսկ կանխարգելելով հնարավոր բախումները ջրօգտագործողների միջն ն ապահովելով գետային հոսքի բնապահպանական անհրաժեշտ քանակները ն ռեժիմները: Ջրային ռեսուրսների որակի ապահովման համար հրատապ է դարձել կեղտաջրերի մաքրման կայանների վերակառուցումը (նախկինում կառուցված 21 կայաններից գործում է միայն Երնանի մաքրման կայանը, այն էլ` միայն մեխանի56

կական մաքրման մասով): Ձեռնարկությունների կողմից նախնական մաքրման համակարգերի ստեղծումը էականորեն կնվազեցնի ջրային ավազանների վրա աղտոտման ճնշումը: 2007թ. հանրապետությունում նախաձեռնվել է ջրավազանային կառավարման մարմինների ստեղծումը, որը կարելի է համարել նապահպանական կառավարման ապակենտրոնացման առաջին փորձ: Սակայն, այդ մարմինների լիարժեք կայացման համար անհրաժեշտ է դրանց կազմում ավելի լիարժեքորեն ընդգրկել համապատասխան համայնքների ն քաղաքացիական հասարակայնության ներկայացուցիչներին, ինչպես նան մասնագիտական դասընթացներ իրականացնել` կապված ջրավազանային կառավարման հետ: Արդյունաբերական ն կենցաղային թափոնների կառավարումը: Ինչպես Երնանում, այնպես էլ հանրապետության այլ քաղաքներում արտադրական ն կենցաղային թափոնների կառավարման` հավաքման, տեսակավորման ն կազմակերպված վնասազերծման հրատապ խնդիրը կարնորվում է ինչպես անմիջական վնասի կանխարգելման, այնպես էլ հողերի ռեսուրսների ն ջրային ավազանների աղտոտման հետնանքների վերացման համար հետագայում պահանջվող խոշոր ներդրումների անհրաժեշտությամբ: Գործնականում արդյունաբերական թափոնները ն շինարարական աղբը կոշտ կենցաղային թափոնների հետ հեռացվում են քաղաքային ն գյուղական աղբյուսներ: Համապատասխան նորմատիվամեթոդական փաստաթղթերի բացակայության պայմաններում աճում է կոշտ աղբի կուտակիչների ն աղբավայրերի առկա վիճակի բացասական ազդեցության հավանականությունը բնակչության առողջության ն շրջակա բնական միջավայրի, հատկապես՝ հողի վրա: Ներկայումս Հայաստանում թափոնների հեռացման նպատակով կիրառվող եղաակները համարժեք չեն: Պետական ն մասնավոր մի շարք ձեռնարկությունների միջոցով թաղապետարանների կողմից մատուցվող աղբահեռացման ապակենտրոնացված ծառայությունների որակի ն կարողությունների միջն էական տարբերություններ կան: Աղբահավաքման եղանակները ն կիրառվող ենթակառուցվածքը ստանդարտից ցածր են, որի արդյունքում տեղի են ունենում աղբի մեծ կուտակումներ, աղբը հազվադեպ է հեռացվում, առաջանում են սանիտարա-հիգիենիկ անբարենպաստ պայմաններ: Հայաստանում թափոնների հեռացման համակարգի կատարողականության բարելավման համար կմշակվի նշված համակարգի արդիականացման ռազմավարական ծրագիր, աստիճանաբար կբարելավվեն ենթակառուցվածքներն ու

գործելակերպերն այնպիսի եղանակներով, որոնք մատչելի են բնակչության համար: Թեն որոշակի առաջընթաց կա հանրապետությունում թափոնների ըստ վտանգավորության դասերի հաշվառման ն գույքագրման կարգավորման համակարգի մշակման ասպարեզում, այդուհանդերձ վնասազերծման ն օգտահանման համար ծախսարդյունավետ տեխնոլոգիաների ներդրման խնդիրը դեռնս լուծման կարիք ունի: Հայկական ատոմակայանում ն այլ կազմակերպություններում առաջացող ռադիոակտիվ թափոնների վնասազերծման, անվտանգ պահպանության, օգտահանման ն տեղադրման խնդիրը առաջիկա տարիներին հիմնարար լուծում կստանա` հատկապես հաշվի առնելով գործող ատոմակայանի փակման հետնանքով կանխատեսվող մեծ քանակությամբ հեղուկ ն պինդ թափոնների առաջացման ն նոր ատոմակայանի կառուցման հեռանկարը: Մարդու առողջության վրա բացասական ներգործության նվազեցում: Մթնոլորտային օդի աղտոտվածության մոնիտորինգի արդյունքներով` հանրապետության առավել աղտոտված բնակավայրերն են` Ալավերդի քաղաքը`՝ մետալուրգիական գործարանի ծծմբի երկօքսիդի արտանետումների, Արարատ ն Հրազդան քաղաքները` ցեմենտի գործարանների փոշու արտանետումների ն Երնան քաղաքը` հիմնականում ավտոտրանսպորտային արտանետումների հետնանքով: Տրանսպորտային հատվածի արտանետումները Երնան քաղաքում կազմում են ընդհանուր արտանետումների ավելի քան 909-ը, ն դրանց նվազեցման խնդիրը պահանջում է համալիր ն հետնողական աշխատանք: 2004թ. հոկտեմ երի 14-ին N40 արձանագրային որոշմամբ ՀՀ Կառավարության կողմից հավանության է արժանացել «Ավտոտրանսպորտային միջոցներից վնասակար նյութերի արտանետումների նվազեցման հայեցակարգը»: ՀՀ Կառավարության 14.07.2005թ. N1033Ն որոշմամբ ընդունվել է «Ավտոտրանսպորտային միջոցներից վնասակար նյութերի արտանետումների նվազեցման միջոցառումների ծրագիր», որը նախատեսված է 2005-2013թթ. համար: Երնան քաղաքի գլխավոր հատակագծով նախատեսված է հասարակական տրանսպորտի զարգացում, մեծ տեղատարողության ավտոբուսների մասնաբաժնի ավելացում` 2010թ.` 31.69-ով, 2020թ.` 459-ով ն էլեկտրատրանսպորտի զարգացում: Այստեղ հատկապես կարնոր է մետրոպոլիտենի ցանցի շեշտակի զարգացումը ն այն հասարակական տրանսպորտի զարգացման առանցք դարձնելը: էթիլացված բենզինի օգտագործման արգելքը, որը գործում է 2001թ-ից, պայմաններ է ստեղծել

արտանետումների չեզոքացուցիչների պարտադիր կիրառման համար: Որպես առաջին քայլ` արգելվել է առանց չեզոքացուցիչների ավտոմեքենաների ներմուծումը Հայաստան: Անհրաժեշտ է հետնողականորեն ավելացնել չեզոքացուցիչներ ունեցող ավտոմեքենաների մասնաբաժինը` ստեղծելով չեզոքացուցիչների ներդրման, սպասարկման ն ռեգեներացիայի համակարգեր: Այս ասպարեզում մյուս կարնոր ուղղությունը բնապահպանական տեսակետից առավել մաքուր վառելիքների, մասնավորապես` բիոէթանոլի ն սեղմված բնական գազի կիրառման խրախուսումն է: Ստացիոնար աղբյուրներից արտանետումների կրճատման համար հեռանկարային լուծումը բնապահպանական տեսակետից նախընտրելի տեխնոլոգիաների ներդրման համար պետության կողմից նպաստավոր միջավայրի քաղաքականության մշակումն է: Մարդկանց առողջության ն կյանքի որակի ապահովման համար կարնորվում է նան քաղաքներում կանաչ տարածքների, ռեկրեացիոն գոտիների պահպանման ն համաչափ զարգացման խնդիրը, որը առավել կարնորվում է ամառվա ամիսներին ջերմային սթրեսներին հարմարվելու համար: Բնակչության առողջության վրա բացասական ազդեցություն կարող են ունենալ պոչամբարները (օրինակ` Ախթալայի, Ագարակի, Դաստակերտի ն այլն): Անհրաժեշտ է մշակել ն իրագործել պոչամբարների տարածքների էկոլոգիական իրավճակի բարելավմանը նպատակաուղղված ծրագիր: Բնապահպանական լիարժեք համակարգի կայացման համար էական է հասարակության ու մասնավոր հատվածի մասնակցությունը բնապահպանական խնդիրների լուծմանը ն որոշումների կայացմանը, որի համար նախապայման է շրջակա միջավայրի վիճակի մասին տեղեկատվության հասանելիությունը ն ընդունվող որոշումների թափանցիկության ապահովումը: 2.5. էքստերնալները ն հանրային շահերը ա/ էքստերնալների տեսակները էքստերնալները կամ արտաքին էֆեկտները (հետնանքները) բնօգտագործման չափազանց կարնոր հասկացություններն են: Տնտեսական գործունեությունն անընդհատ ուղեկցվում է մարդու կողմից բնության վրա ներգործությամբ, որի հետ էլ կապված են էքստերնալները: Այդ ներգործությունները կարող են լինել դրական կամ բացասական շրջապատի համար: Օրինակ, Արարատյան դաշտում նյութական հնարա59

վորություններ ունեցող մի գյուղացի, բարեկարգում է իր ունեցած հողամասը, դրենաժի միջոցով աղազերծում, այն բետոնապատում ներտնտեսային ոռոգման ցանցը, որպեսզի կրճատի ոռոգման ջրի կորուստները, մայրուղուց մինչն հողամաս բարեկարգում իր ճանապարհը, որն անցնում է հարնան հողամասի կողքով: Բնականաբար, լավացնելով իր պայմանները, իր աշխատանքով նա որոշակի դրական ազդեցություն է գործում հարնան հողատիրոջ պայմանների բավարարման ուղղությամբ նս: Կարելի է բերել նան բացասական ազդեցության օրինակ, երբ սեփական պայմանների բարելավմամբ վատացվում է հարնանի վիճակը: Դժբախտաբար առօրյա կյանքում ավելի տարածված է վերջին տարբերակը, երբ սեփական պայմանների բարելավմանն ուղղված աշխատանքները ուղեկցվում են բացասական արտաքին էֆեկտներով: Այս դեպքում էքստերնալները բնութագրվում են որպես տնտեսական գործունեության ներգատիվ էկոլոգոտնտեսական հետնանքներ, որոնք ուշադրության չեն արժանանում այդ աշխատանքներն իրականացնողների կողմից: Որպես կանոն, էքստերնալները անմիջականորեն չեն ազդում աղտոտողների տնտեսական վիճակի վրա: Արտադրողներն ամենից առաջ շահագրգռված են ներքին ծախսերը նվազագույնի հասցնելու գործում, իսկ արտաքին` էքստերնալ ծախսերը նրանք սովորաբար անտեսում են որպես պրոբլեմ, որի լուծման համար լրացուցիչ ծախսեր են պետք: Այդ ծախսերը հարկադրված են կատարել ուրիշները: Այստեղ հարց է ծագում, ինչու՞ աղտոտման վնասակար ազդեցության ենթարկվողներն իրենք պետք է ծախսեր կատարեն աղտոտողի փոխարեն` աղտոտման հետնանքների վերացման կամ զանազան վնասներ կրելու համար: բ/ սոցիալական ծախսերի հաշվառումը էքստրենալիաների հետ կապված ծախսերի ն ծախքերի պրոբլեմը առաջինը հետազոտել է Ա. Պիգուն 1920 թվին: Նա առանձնացնում է մասնակի, անհատական ծախսերը ն սոցիալական ծախսերը, ամբողջ հասարակության ծախսերը: Պիգուն ցույց տվեց, որ աղտոտումը մեծացնում է էքստերնալ ծախսերը: Ակնհայտ է, որ յուրաքանչյուր ձեռնարկող աշխատում է շահույթի մեծացման նպատակով նվազագույնի հասցնել ծախսերը: Եվ այստեղ նա գտնում է հեշտ ճանապարհը` տնտեսում կատարել բնապահպան ծախսերից: Այս պարագայում արտադրվող աղտոտումներն ու թափոնները ն դրանց վերացմանն ուղղված ծախսերը նրա կողմից հաշվի չեն առնվում ն հաշվի չեն առնվում արտադրանքի ինքնարժեքում: Այս դեպքում հասարակութ60

յունը ն մյուս ձեռնարկատերերն են հարկադրված լրացուցիչ ծախսեր անում նրա աղտոտման հետնանքների վերացման համար: Այսպիսով, ընդհանուր սոցիալական ծախսումներն ու ծախքերը արտադրության վրա (Շs) կազմված կլինեն անհատական ծախքերից (Շք) ն էքստերնալ ծախսերից, գնահատված արժեքային ձնով (Էi) Շ s = Շք + Է = Շք +

෤Է

i

i

էքստերնալ ծախքերի գնահատումը տնտեսագիտության ամենաբարդ խնդիրներից մեկն է, որը սերտորեն կապված է էկոլոգիական ներգործության գնահատման հետ: Ենթադրենք` գետի ափին տեղադրված է քիմիական կոմբինատ, որը համալրված է անբավարար մաքրող սարքավորումներով, ինչը հանգեցնում է գետի աղտոտվածաթյանը: Փոքր-ինչ ներքն տեղադրված է գործարան, որի համար անհրաժեշտ է մաքուր ջուր (օրինակ` հյութերի արտադրության համար), ինչպես նան այնտեղ գտնվում է փոքր բնակավայր: Փոխհատուցման մեխանիզմների բացակայությունը կամ ոչ կատարյալ մեխանիզմների առկայությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ քիմիական կոմբինատը կարող է արտադրել իր արտադրանքը նվազագույն բնապահպանական ծախքերով: Սակայն դրա պատճառով լրացուցիչ ծախքերը ստիպված են վճարել հյութերի գործարարանի տնօրինությունը ն բնակիչները: Դիտարկենք գրաֆիկ 4-ը: Գրաֆիկում արտահայտված է գնի մեջ սոցիալական ն էքստերնալ ծախսերի հաշվարկը:

գին

Գրաֆիկ 4

S1 p1 p2

S2 d

O

a1 a2

Արտադրության ծավալ

Տ1–ը` արտադրանքի սահմանային առավելագույն ծախքերն են,

Տ2-ը` արտադրության սահմանային առավելագույն ծախքերը, d-ն` պահանջարկը, Յ2-ը` հարկերի, տուգանքների, օրենքների օգնությամբ պետական ներգործության բացակայության, արտադրողի տեսանկյունից առանց էքստերնալ ծախքերի հաշվի առնելու, իր արտադրության օպտիմալ ծավալը: Այս դեպքում մասնավոր սահմանային առավելագույն ծախքերի` Տ2–ի ն d-ի պահանջարկի գների հատումը տալիս է քիմիական կոմբինատի միավոր արտադրանքի գինը, որը հավասար է Ք2-ի: Սակայն աղտոտվածության լրացուցիչ ծախքերի հաշվարկը (զոհի մոտ, օրինակում դա հյութերի գործարանն է ն բնակչությունը) շարժում է առավելագույն սահմանային սոցիալական ծախքերի գիծը դեպի ձախ: Այստեղ իր արտահայտությունն է գտնում հասարակության շահը: էքստերնալ ծախքերն արտահայտվում են սահմանային առավելագույն սոցիալական Տ1 գծում: Այժմ Տ1 ն d գծերի հատման կետը համապատասխանում է հասարակության տեսանկյունից նպատակահարմար քիմիական գործարանի արտադրության ծավալներին` Յ1 ն միավոր արադրանքի գնին` Ք1 էքստերնալ ծախքերի հաշվի առնելը հանգեցնում է կեղտոտ արտադրանքի կրճատմանը (Յ2-Յ1) մեծությամբ ն բարձրացնում է գինը մինչն Ք1: Քիմիական կոմբինատի կողմից ջրի աղտոտվածության հետնանքով գետի հոսանքով ներքն գտնվող հյութերի գործարանը ստիպված է կառուցել լրացուցիչ մաքրող շինություններ օգտագործվող ջրի համար: Բնակչությունը ստիպված է կատարել լրացուցիչ ծախսեր սեփական առողջության պահպանման համար: Եթե գետում կա ձուկ ն քիմիական կոմբինատի պատճառով դրանց քանակը կրճատվել է, ապա ձկնորսները ստիպված կամ պետք է փոխեն մասնագիտությունը, կամ էլ աետք է կատարեն լրացուցիչ ծախսեր այլ տեղում ձուկ բռնելու համար: Այս օրինակը հստակ ցոււց է տալիս հասարակության համար էքստերնալ արտաքին էֆեկտների հաշվելու անհրաժեշտությունը ն դրա փոխհատուցումը աղտոտվածության հեղինակի կողմից: էքստերնալների գոյությունը հարցականի տակ է դնում աղտոտող ձեռնարկությունների արտադրանքի ռեալ գնի հարցը հասարակության համար: Ակնհայտ է, որ էքստերնալ ծախսերի թերհաշվառումը գնում, նրանց ադեկվատ հաշվառումով շուկայի անարդյունավետությունը, խեղաթյուրում են գինը ն իրական հասարակական ծախսերի տեսակետից այն դարձնում իջեցված գնի իսկական մաարդակի նկատմամբ:

էքստերնալների, ամբողջ հասարակության դիրքերից էքստերնալ ծախսերի հաշվառման անհարժեշտությունը տնտեսագիտական տեսության մեջ համարվում է բավականին լավ մշակված հարցերից մեկը: Սակայն գործնականում արտաքին էֆեկտների ռեալ հաշվառման տեսակետից այն տեսաբանների ն պրակտիկների համար մեծ «գլխացավանք» է, որը պայմանավորված է մի շարք պրոբլեմներով: Դրանք վերաբերվում են շուկայի տապալումներին (անհաջողություններին), բնական բարիքների ն ծառայությունների թերագնահատումը կամ ամեննին չգնահատելը, էկոլոգիական վնասի գնահատման բարդությունը ն այլն: Սրանք դժվարացնում են առանց այն էլ արտակարգ բարդ ճշգրիտ էքստերնալ ծախսերի հաշվելը կոնկրետ տնտեսագիտական լուծումների, տարբեր նախագծերի ն ծրագրերի կազմման ժամանակ: Հարկավոր է կեղտոտողին` իրեն հարկադրել վճարելու իր կեղտոտման ծախքերը, դրանք մտցնել արտադրանքի գնի մեջ, որն այն կդարձնի պակաս մրցունակ: Դա բնօգտագործման էկոնոմիկայի հիմնարար սկզբունքներից մեկն է` «աղտոտողը պետք է վճարի»: էքստերնալ ծախքերը ներքին ծախքերի վերափոխվելու պրոցեսը էկոնոմիկայում կրում է ծախքերի փակում, ինտերնալացում անվանումը (iոt6ոոՅ--ներքին): Հասարակության շահերի հաշվառման հնարավոր ուղիներից մեկն էլ հատուկ հարկի սահմանումն է աղտոտման համար` էքստերնալ ծախքերի մեծության չափով: Տեսության մեջ այն ստացել է Պիգույի հարկ անվանումը: Եվ բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի կարնորագույն խնդիրը շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում ուղղակի ն շուկայական կարգավորիչների առաջնահերթ պրոբլեմը արտաքին ծախսերի ինտերնալացման (ներքին դարձնելու) խնդիրն է: Նախագծային վերլուծության ժամանակ հասարակության շահերի հաշվառման մյուս էական ասպեկտը աղտոտող ձեռնարկության օգուտների ն նրա կողմից աղտոտման «զոհ» դարձածներին փոխհատուցման գումարների հարաբերակցությունն է: Աղտոտողը ստացած եկամուտներից պետք է ծածկի աղտոտման հետնանքների վերացման համար անհրաժեշտ` զոհերի ծախսերը, մնացյալը թողնելով որպես իր եկամուտ: Այսինքն ոչ մեկի շահը չպետք է ոտնահարվի: Այս վիճակը համապատասխանում է պոտենցիալ բարելավման չափանիշին ըստ Պարետոյի, երբ հասարակությունը որնէ գործունեությունից շահում է, իսկ գոնե մի մարդ շահ է ստանում, ն ոչ ոք կորուստ չի կրում:

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Թվարկեք տնտեսական զարգացման հիմնական գործոնները: 2. Որո՞նք են տեխնոգեն տիպի տնտեսական զարգացման հիմնական տիպերը: 3. Բնութագրեք տեխնոգեն տիպի տնտեսական զարգացման մոդելը: 4. Որո՞նք են գլոբալ էկոլոգիական պրոբլեմների ծագման պատճառները: 5. Վերլուծեք Հռոմի ակումբի հիմնական գաղափարները ն կոնցեպցիաները: 6. Ինչու՞մն է կայանում կայուն տնտեսական զարգացման կոնցեպցիայի էությունը: 7. Որո՞նք են կայուն զարգացման չափանիշները: 8. Ինչու՞մն է կայանում թույլ ն ուժեղ կայունության միջն եղած տարբեությունը: 9. Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում արտաքին էֆեկտները (էքստերնալները), որոնք են դրանց տեսակները ն ինչպես են դրանք դրսնորվում:

ԳԼՈւԽ 3. էԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ էԿՈԼՈԳԱՑՈւՄԸ

ԵՎ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈւՆՔՆԵՐԸ

3.1. 3.2.

Վերջնական արդյունքները բնօգտագործման մեջ: Բնաապրանքային ուղղաձիգ Բնատարողունակություն

Գլխավոր հարցը, որին պետք է պատասխանել տնտեսական աճի էկոլոգացման հիմնադրույթի մշակման ժամանակ, հանդիսանում է հետնյալը. «արդյոք շատ բնական ռեսուրսներ են անհրաժեշտ» ն «իրականում` որքան»: Ոմանք ասում են, որ բնական ռեսուրսները պետք է օգտագործել էլ ավելի շատ, քանի որ դրանք չեն բավականացնում նույնիսկ տնտեսական աճի կայունացմանը տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում: Մյուսներն ապացուցում են, որ երկրի տնտեսությունն առանց այն էլ շատ է օգտագործել երկրի բնական ռեսուրսների պաշարները: Հարց է առաջանում, ովքե՞ր են ճիշտ: Այժմ չկան ոչ խիստ գիտական հիմնավորումներ, ոչ էլ հստակ չափանիշներ, թե որքան է անհրաժեշտ վերցնել բնությունից: Եղած ծրագրերը նպա64

տակամղում են երկրի տնտեսությունը դեպի եղած ռեսուրսաօգտագործման ծավալների ավելացմանը կամ նրանց պահպանմանը: Ակնհայտ է, որ խոսքը ոչ թե օգտագործվող բնական ռեսուրսների ն միջանկյալ արտադրանքի արտադրության, այլ տնտեսական կառույցների կողմից այդ ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության մասին է: 3.1. Վերջնական արդյունքները բնօգտագործման մեջ: Բնաապրանքային ուղղաձիգ Ավանդական էքստենսիվ մտածողության համար բնական ռեսուրսների ծավալների օգտագործումը կարնոր ցուցանիշ է: Ընդ որում, այդ ռեսուրսները արտադրանքի` բնությունից սպառողին հասնող երկար շղթայում միայն սկզբնական կամ միջանկյալ օղակ են: Սպառողի համար միննույնն է, թե որքան բնական ռեսուրս կօգտագործվի, կարնորը ստացվող արտադրանքի ծավալն է ն որակը: Այս պայմաններում անհրաժեշտ է ծրագրավորել ն կարգավորել հասարակական արտադրությունը ոչ թե բնական ռեսուրսներից (թե որքան են դրանք օգտագործվելու), այլ հակառակը՝ սպառողից դեպի ռեսուրսները: Այս ծրագրանպատակային մոտեցումն ինտենսիվ մտածողության էական հատկանիշ է: Նման ծրագրանպատակային մոտեցման իրականացումը կապված է բնական ռեսուրսների օգտագործման հետ ն նախատեսում է բնահումքային-ապրանքային ուղղաձիգի կառուցում (շղթա), որը միացնում է արտադրանքի սկզբնական բնական գործոնները վերջնական արտադրանքին, յուրաքանչյուր բնական ռեսուրսի կամ խմբի համար: Բնական նյութերի ն դրանցից մշակված ապրանքների շարժը տվյալ ուղղահայացներում իրականացվում է ինտեգրացված գործուն տեսակների շղթայի միջոցով, որոնք պատկանում են տարբեր ոլորտների ն ճյուղերի, բայց տեխնիկապես միավորված են արտադրության ն վերջնական արտադրանքի իրացման նպատակով: Օրինակ, ընդհանուր առմամբ, դինամիկ ժամանակի ն տարածության տեսանկյունից բնահումքային-ապրանքային պրոցեսը ջրային ն հողային ռեսուրսների ոռոգման, մելիորացիայի համար կարելի է պատկերացնել այսպես. ջրամբարից ջրի հասցնելը մինչն դաշտերը (ոռոգման համակարգերով ջրի տեղափոխում) - հողերի ոռոգումը (հողի մշակում) գյուղատնտեսական հումքի ստացումը` արտադրված այդ հողում (բերքահավաք) - արտադրանքի տեղափոխումը սպառողին

(տեղափոխում, պահպանում, վերամշակում, իրացում) - արտադրանքի սպառումը: Յուրաքանչյուր խնդրի լուծումը բնապրանքային շղթայում անմիջականորեն (հնարավոր է նան միջնորդավորված) ազդում է բնական ռեսուրսների վիճակի վրա: Նման շղթայի կառուցումը հնարավորություն է տալիս գնահատել յուրաքանչյուր օղակում եղած ռեզերվները ն բացահայտել բնական ռեսուրսների այն հսկայական պաշարները, որոնք այժմ օգտագործվում են ոչ ռացիոնալ: Դրա հետ մեկտեղ, տնտեսական զարգացման պրոցեսում այս կամ այն չափով հնարավոր է օգտագործել մեկ արտադրանքի գործոնը մյուսի փոխարեն, ընդ որում, կարող են պահպանվել թողարկվող արտադրանքի կառուցվածքը ն ծավալը, այսինքն` արտադրության մեջ կգործի փոխադարձ փոխարինելիության սկզբունքը: Օրինակ` հարաբերակցութունը` մի կողմից` հողային ռեսուրսների, մյուս կողմից` արտադրության միջոցների ն ծախսված աշխատանքի քանակի միջն բավականին առաձգական է: Կարելի է կրճատել գյուղատնտեսական հողերը` ի հաշիվ արտադրության միջոցների ն աշխատանքի համակենտրոնացման` միաժամանակ նույն մակարդակի վրա պահպանելով արտադրանքի ելքը` ի հաշիվ բերքատվության բարձրացման: Այսպիսով, արտադրության գործոնների փոխկապակցվածության օպտիմալացումը, նրանց զուգակցումը, համակցումը կարող են հնարավորություն տալ իջեցնելու բնական ռեսուրսների գերշահագործման մակարդակը: Գործոնների նման փոխադարձ փոխարինման հաշվարկի հիման վրա էլ անհրաժեշտ է որոշել բնական ռեսուրսների ռեալ պահանջարկը: Արտադրության գործոնների փոխադարձ փոխարինումը կարնոր է հաշվի առնել կայուն զարգացմանն անցնելու ժամանակ: Սկզբունքային խնդիր է բնական ռեսուրսների փոխարինման հնարավորության աստիճանն արհեստականորեն ստեղծված արտադրության միջոցներով: Բնական կապիտալն արհեստականով փոխարինելու հնարավորության կապակցությամբ առաջացել է կրիտիկական բնական կապիտալի հայեցակարգը: Դա կյանքի համար անհրաժեշտ բնական բարիքներն են, որոնք հնարավոր չէ փոխարինել արհեստականով (լանդշաֆտներ, բնական ն կենդանական աշխարհի հազվագյուտ տեսակներ, գլոբալ կլիմա ն այլն): Կրիտիկական բնական կապիտալն անհրաժեշտ է պահպանել տնտեսական զարգացման ցանկացած տարբերակի դեպքում: Բնական կապիտալի մնացած մասը կարող է փոխարինվել արհեստականով: Դա վերաբերվում է վերականգնվող ռեսուրսներին ն չվերականգնվող վերջնական բնական

ռեսուրսների մի մասին (նավթի, գազի, քարածխի փոխարինումը արնի էներգիայով): 3.2. Բնատարողունակություն Բնապրանքային համակարգի գործունեության արդյունավետության կարնոր ցուցանիշ է բնատարողունակությունը: Այս ցուցանիշը լավ է բնութագրում էկոլոգիտատնտեսական զարգացման մակարդակը ն տեսակը: Բնատարողունակության մեծությունը կախված է բնական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունից ողջ շղթայում: Կարելի է առանձնացնել բնատարողունակության երկու տիպի (մակարդակի) ցուցանիշներ՝ 1)մակրոմակարդակ (ողջ էկոնոմիկայի մակարդակ), 2)ճյուղային մակարդակ: Առաջին դեպքում մակրոմակարդակում բնությունատարության ցուցանիշը (Էք) ՀՆԱ-ի ( ) համար կարելի է որոշել որպես օգտագործվող բնական ռեսուրսների (կամ ռեսուրսի) (N) ն միավոր ՀՆԱ-ի հարաբերակցություն. Էք =

N

,

որտեղ` N-ը բնական կապիտալն է, -ն` համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ-ն): Դժբախտաբար, առայժմ չկա մեթոդ կամ մեթոդաբանություն, որը թույլ տար ճշգրիտ որոշել բնական ռեսուրսների արժեքը: Սովորաբար այն ցույց է տրվում իրական արժեքից անհամեմատ ցածր ն առավել ցածր` շուկայական գնից: Մյուս կողմից, եթե գնահատվի տարվա կտրվածքով, ապա կլինեն մեծ անճշտություններ, հատկապես գյուղատնտեսության մեջ, կախված բերքատվությունից ն դրանով պայմանավորված` շուկայում տիրող իրավիճակից: Ուստի մեկ տարվա կտրվածքով նահատումը նս թույլ չի տա օբյեկտիվորեն գնահատել բնական ռեսուրսները: Երկրորդ դեպքում բնությունատարություն ցուցանիշը ճյուղային կամ մթերային մակարդակում որոշվում է միավոր վերջնական արտադրանքի միավորի (Մ) հաշվով ծախսված բնական ռեսուրսներով (N). Ep -

N : V

Փաստորեն այս գնահատականը բնամթերային ուղղաձիգի գործելու արդյունավետության գնահատականն է, որի դեպքում փոխկապակցվում են առաջնային բնական ռեսուրսը ն վերջնական արտադրանքը: Առաջին մակարդակում կարող են լինել բնատարողունակության մակրոտնտեսական ցուցանիշները` բնական ռեսուրսների համար կատարվող ծախսերը, որոնք ընկնում են միավոր համախառն ներքին արդյունքի, ազգային եկամտի վրա ն այլն: Այդ ցուցանիշների հաշվարկումը կարող է իրականացվել ինչպես արժեքային, այնպես էլ բնաիրային ձնով: Այսպես, մակրոմակարդակում ՀՆԱ–ի բնատարողունակության ցուցանիշը կարելի է որոշել որպես օգտագործվող բնական ռեսուրսների ծախսեր միավոր ՀՆԱ–ի հաշվով: Բնատարողունակության մասնավոր ցուցանիշների շարքում (մակրոմակարդակով) ՀՆԱ–ի, ԱԵ-ի համար կարելի է դիտարկել էներգատարողունակության ցուցանիշը, մետաղատարողունակության ն այլ ցուցանիշներ: Ագրարային ոլորտում դա կարող է լինել գյուղատնտեսական հողատարածքների քանակը, որն անհրաժեշտ է 1 դրամ արժողությամբ գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրելու համար: Բնատարողունակության ճյուղային կամ ապրանքային ցուցանիշները որոշվում են բնական ռեսուրսների ծախսերով վերջնական արտադրանքի միավորի հաշվով, օրինակ` հողի քանակը, որն անհրաժեշտ է 1տ հացահատկի արտադրության համար, անտառների քանակը, որը պահանջվում է 1տ թուղթ արտադրելու համար ն այլն: Փաստորեն այս ցուցանիշը բնապրանքային ուղղահայացի արդյունավետության գործունեության նախնական բնական ռեսուրսը վերջնական արտադրանքին միացնող ցուցանիշ է: Որքան այստեղ փոքր է բնատարողունակության ցուցանիշը, այնքան արդյունավետ է բնական ռեսուրսների վերածումը վերջնական արդյունքի, քիչ են թափոնները ն աղտոտվածությունը: Բնատարողունակության ցուցանիշի գլխավոր արժանիքը չափման հատկանիշն է դինամիկայում կամ էլ համեմատական հատկանիշն այլ երկրների հետ տնտեսական կառուցվածքների, տեխնոլոգիաների առումով ն այլն: Վիճակագրության մեջ բավականին լայն տարածում ունի մի ցուցանիշ, որը բնատարողունակության գործակցի հակադարձ մեծությունն է: Այն կարելի է որոշել բնական ռեսուրսահատույցի ցուցանիշի միջոցով: Գյուղատնտեսությունում դրա համարժեքը բերքատվության ցուցանիշն է` գյուղատնտեսական արտադրանքը` ստացված միավոր

հողատարածությունից: Տնտեսության էքստենսիվ զարգացմանը բնորոշ է բարձր բնատարողունակությունը: Որակական տեսանկյունից բնատարողունակության աճը դրսնորվում է երկու տեսանկյունով. 1) բնական ռեսուրսների դեֆիցիտ, որի ծածկման համար ստիպված են լրացուցիչ նոր բնական ռեսուրսներ ընդգրկել արտադրության պրոցեսում (էկոնոմիկայի բնական բազայի էքստենսիվ ընդլայնում), 2)բնական ռեսուրսների ընդգրկման սահմանափակում, ինչն այսօր հատուկ է երկրին ն մեծ ճնշում է առաջացնում առկա ռեսուրսների վրա: Հաճախ դրա արդյունքում էքստենսիվ զարգացման պայմաններում տեխնոլոգիապես նույն մակարդակում տեղի է ունենում ռեսուրսների աստիճանական վատթարացում (դեգրադացիա), որն էլ սրում է էկոլոգո-տնտեսական իրավիճակը: էկոնոմիկայի ինտենսիվ տիպի զարգացման բնորոշ գիծը բնատարողունակության իջեցումն է: Դրա հետ կապված` ԳՏԱ-ի կառուցվածքային ն ներդրումային քաղաքականության վերափոխումը դեպի ինտենսիվացումը բնատարողունակության նվազագույնին հասցնելն է: Բնատարողունակության կրճատումը տնտեսության մեջ պետք է օրգանապես կապակցի երկու պրոցեսներ` մի կողմից` բնական ռեսուրսների սպառման կրճատումը կամ որոշակի կայունացումը ն մյուս կողմից` մակրոտնտեսական ցուցանիշների (արտադրանքի թողարկումը) աճը` ի հաշիվ տեխնոլոգիաների կատարելագործման, ռեսուրսախնայողական ն քիչ թափոն տվող արտադրության ներդրման, երկրորդական ռեսուրսների ն թափոնների օգտագործման միջոցով: Այս երկու ուղղությունները նախատեսում են էկոնոմիկայի կառուցվածքի արմատական վերափոխում` ի օգուտ բնախնայողության ն գիտատնտեսական գործունեության ձների: Ընդհանուր առմամբ, վերլուծելով կայուն զարգացումը` կարելի է ընդգծել այն դրույթը, որ էկոնոմիկայում բնատարողունակության կրճատումը պարտադիր պայման է ինչպես յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության, այնպես էլ ողջ համաշխարհային էկոնոմիկայի համար՝ կայուն զարգացմանն անցում կատարելու ժամանակ: Իսկ նման հնարավորություններ կան: Եվ ոչ քիչ: Վերցնենք միայն մեկ օրինակ: Տեսնենք թե տարբեր զարգացած երկրներում որքան (մ3) բնափայտ է դուրս բերվում մեկ տոննա թղթի ն ստվարաթղթի արտադրության համար: Ռուսաստան ԱՄՆ Ֆինլանդիա Շվեդիա

Ինչպես տեսնում ենք բերված աղյուսակից, բնատարողունակության կրճատման առավել մեծ ռեզերվներ ունի Ռուսաստանը, իսկ դրանք ավելի արդյունավետ են օգտագործում Ֆինլանդիան ն Շվեդիան, որոնց նկատմամբ նրա ծախսերը գերազանցում է 4-6 անգամ: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Բնութագրեք բնառեսուրսային ներուժը (պոտենցիալը), նրա օգտագործումը: Ինչպե՞ս որոշել բնական ռեսուրսների պահանջը: 2. Ինչու՞մ է կայանում մակրոմոտեցումը բնօգտագործման էկոնոմիկայում: 3. Որո՞նք են վերջնական արդյունքները բնօգտագործման մեջ: 4. Ծրագրանպատակային մեթոդը բնօգտագործման մեջ: 5. Ո՞րն է բնա-մթերային ուղղաձիգի (շղթայի) հասկացությունը: 6. Ցույց տալ արտադրության գործոնների լրացվելիության ն փոխադարձ փոխարինելիության հնարավորությունները: 7. Ի՞նչ է հասկացվում կրիտիկական (սահմանային) բնական կապիտալ ասելով: 8. Բերել բնությունատարության ցուցանիշների բանաձնը: 9. Ինչպիսի՞ն է բնությունատարության ն կայուն զարգացման փոխադարձ կապը:

ԳԼՈւԽ 4. ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԸ:

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ

4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5.

Բնության տնտեսական արժեքի որոշման անհրաժեշտությունը Բնական բարիքների գնահատումը Բնօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը Բնօգտագործման արդյունավետության բարձրացման խթանող գործոնները էկոլոգիական ներգործության ն դրա տնտեսական վնասի գնահատումը

4.1. Բնության տնտեսական արժեքի որոշման անհրաժեշտությունը Բնության պահպանության բարելավման ն բնական ռեսուրսների օգտագործման կարնոր ուղղությունը համարժեք գնի ն (կամ) բնական

ռեսուրսների ն բնական ծառայությունների տնտեսական արժեքի որոշումն է, ավելի ճիշտ` տնտեսական գնահատումը: Շրջակա միջավայրն ապահովում է 3 ֆունկցիա. - բնական ռեսուրսներով ապահովման, - թափոնների ն աղտոտման ասիմիլացման, - բնության ծառայություններով մարդուն ապահովելու (ռեկրեացիա, էսթետիկական բավականության ն այլն): Այս երեք բաղադրամասերը կարող են դիտվել նան որպես շրջակա միջավայրի գլխավոր` կենսաապահովման ֆունկցիայի բաղադրամասեր: Ոչ սոցիալիստական, ոչ շուկայական էկոնոմիկան ընդունակ չեղան գնահատել մաքուր շրջակա միջավայրի ն բնական ռեսուրսների իրական նշանակությունը, սահմանել դրանց համարժեք գինը: Ընդհանուր դեպքերում դրանք շատ իջեցված էին կամ զրոյական: Մինչն վերջին ժամանակներս շատ երկրներում կիրառվող` բնական ռեսուրսներից անվճար օգտվելու քաղաքականությունը հասցրեց դրանց շռայլման ն վատնման: Ռեսուրսների «անսպառության», «ձրի լինելու» պատրանքը հասցրեց նրան, որ արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները, մուծումներ կատարելով ֆոնդերի համար, միաժամանակ անտնտեսվար օգտագործելով բնական ծագման արտադրության միջոցները, դրանում ոչ մի վնաս չկրելով (որնէ մուծում չկատարելով) ն հաճախ բարելավելով իրենց տնտեսական դրությունը, վատթարացնում են էկոլոգիական իրավիճակը: Սրա հետ կապված, բնական ռեսուրսների ռեալ գները շուկայական մեխանիզմում կարող են արդյունավետ լծակներ դառնալ: Ոչ ռացիոնալ բնօգտագործման դեպքում ձեռնարկություններում դրանց հաշվառումը կարող է վատթարացնել տնտեսության արտադրական ցուցանիշները, որը կանդրադառնա նրա ֆինանսական ցուցանիշների վրա: Հայաստանում, ստեղծված պայմաններում նպատակահարմար է էկոնոմիկայում տնտեսական զարգացման կանխատեսման տարբերակների ընտրությունը, նախագծերի գնահատումը էկոնոմիկայում կատարել որպես բնական բարիքների տնտեսական գնահատում ինչպես մակրո, այնպես էլ միկրո մակարդակներով: Ռեսուրսների գնահատման հաշվառումը թույլ կտա ավելի հիմնավորված ձնով որոշել այլընտրանքային զարգացման տնտեսական արդյունավետությունը: Բնական ռեսուրսների ոչ համարժեք գնահատումը բերում է էկոնոմիկայի էկոլոգացումից ստացվող էֆեկտների իջեցման, կայուն ռեսուրսախնայողական զարգացմանն անցնելուն: Բազմամիլիարդ

դոլարների հասնող բնական ռեսուրսների ամենամյա կորուստները (նավթ, օգտակար այլ հանածոներ ն այլն) էկոնոմիկայի բնատարության աճը հետնանք են նան թույլատրելի նորմատիվները գերազանցող` սարքավորումների մաշվածությունը, որոնց օգտագործումը կտրուկ ավելացնում է էկոլոգիական աղետների հավանականությունը: Վթարների կանխարգելումից տնտեսված միջոցներից (մի քանի տարվա կտրվածքով) կարելի է վերակառուցել ցանկացած երկրի վառելիքա-էներգետիկ համալիրը, ն համապատասխանաբար նվազեցնել ամբողջ էկոնոմիկայի էներգատարությունը: էներգետիկ բնական ռեսուրսներ ունեցող երկրների մեծ մասը (արաբական երկրներ, Ռուսաստան, Վենեսուելա, Իրան ն այլն) տնտեսության զարգացումը մեծապես կախման մեջ են դրել ճյուղի էքստենսիվ զարգացման հնարավորություններից, մեծ տեղ հատկացնելով նան այդ ռեսուրսների արտահանմանը: Սակայն ակնհայտ է, որ այդ պայմաններում ստեղծված էներգետիկ կառույցները, էներգոռեսուրսների հսկայական կորուստները՝ դրանց ոչ ռացիոնալ օգտագործման պայմաններում, առաջիկայում թույլ չեն տա հաղթահարել վառելիքի դեֆիցիտը՝ բնատար զարգացմանը սատարելու համար անգամ սեփական երկրներում: Այսպիսով, էկոլոգիական գործոնի տնտեսական համարժեք հաշվառման դեպքում ռեսուրսախնայողության արդյունավետությունն ավելի բարձր է լինում էկոնոմիկայի բնատարության աճման նկատմամբ, որը ցույց է տալիս վերջին մի քանի տասնամյակների զարգացած երկրների տնտեսական զարգացումը: Նպատակահարմար է բնական ռեսուրսների գնահատումը (արժեքը) մտցնել երկրի ազգային հարստության մեջ: Մինչն այժմ դա չի արվում, դրա մեջ մտցվում են միայն հիմնական ֆոնդերը, նյութական շրջանառու միջոցները ն բնակչության անձնական սեփականությունը: Սա խոսում է էկոլոգիական գործոնի թերագնահատման մասին: Մինչդեռ նման գնահատումը թույլ կտա ազգային հարստության կարնորագույն բաղկացուցիչ մասը կազմող բնական ռեսուրսները մտցնելով դրա կառուցվածքում, ռեալ արտացոլել երկրի բնական պոտենցիալի իրական մեծությունը, որի մեծությունը տարբեր երկրներում տատանվում է շուրջ 30-659-ի սահմաններում (ազգային հարստության մեջ): էկոլոգիական գործոնի հաշվառման դիրքերից ճշգրտման կարիք ունեն ն տնտեսական զարգացման ավանդական ցուցանիշները, ն առաջընթացի` մեկ շնչին ընկնող եկամուտը, համախառն ազգային արդյունքը (ՀԱԱ), համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) ն այլն: Այդ ցու72

ցանիշների նշանակալից աճի դեպքում կարող են թաքնվել (չնշմարվել, աննկատ մնալ) բնության դեգրադացումը, նրանց կտրուկ պակասելու հնարավորությունը` բնական ռեսուրսների ն շրջապատող միջավայրի արագ դեգրադացման դեպքում: Այժմ ՄԱԿ-ը, զարգացած երկրները էկոլոգիական գործոնների հաշվառումով հիմնական տնտեսագիտական ցուցանիշների «կանաչ» չափման փորձեր են ձեռնարկում: ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժինը առաջարկում է էկոլոգիական ն տնտեսագիտական հաշիվների ինտեգրացված համակարգը, որն ուղղված է էկոլոգիական գործոնն ազգային վիճակագրություններում արտացոլելու, ինչպես նան դրանց մեջ մտցնելու ՄԱԿ-ի կողմից առաջարկված հումանիտար զարգացման ինդեքսը ն կայուն տնտեսական բարեկեցության ինդեքսը: Սրանցից առաջինն իրենից ներկայացնում է միացումային ցուցանիշ` կազմված կյանքի տնողության, գիտելիքների մակարդակի ն ռեսուրսներին տիրապետելու մակարդակի բնութագրերից, որոնք անհրաժեշտ են նորմալ կյանքի համար: Երկրորդը բավական համալիր ցուցանիշ է, որը հաշվի է առնում ոչ ռացիոնալ տնտեսավարման պատաճառով կատարված էկոլոգիական բնույթի ծախքերը: Ըստ կայուն տնտեսական բարեկեցության ինդեքսի` ԱՄՆ-ում (Գ. Դալի) կատարված հաշվարկները ցույց տվեցին հակադիր միտումներ այդ ինդեքսի ն ՀՆԱ-ի փոփոխությունների միջն` առաջինի իջեցում երկրորդի նշանակալից աճի դեպքում: Գ. Դալիի բնութագրմամբ` «Քանի դեռ նյութական բարեկեցության չափանիշը մնում է ՀՆԱ-ն, փոփոխությունների ճանապարհին կան բազմաթիվ խոչընդոտներ: Շուկան տեսնում է միայն արդյունավետությունը, նա հարմարեցված չէ զգալու արդարությունը կամ կայունությունը: Հայաստանը հարուստ չէ բնական ռեսուրսներով, ն եղածների ռացիոնալ ն խնայողական օգտագործումը ապագայի համար սկզբունքային նշանակություն ունի: Ուստի երկրի էկոնոմիկան պետք է ունենա կողմնորոշում դեպի վերջնական արդյունքները, շեշտը դնելով նվազ նյութատար տեխնոլոգիաների վրա, վաղօրոք ճիշտ հաշվառելով ն գնահատելով բնական ռեսուրսների ն ամբողջ բնօգտագործման պոտենցիալի արժեքը: 4.2. Բնական բարիքների գնահատումը Բնական ռեսուրսների գնահատման պրոբլեմը գիտնականները ն պրակտիկ տնտեսագետները փորձում են լուծել արդեն մի քանի տաս73

նամյակ: Այդ լուծումներով նրանք փորձում են բարձրացնել բնության «մրցունակությունը» տեխնոգեն լուծումների դեմ պայքարում: Ակնհայտ է, որ ներգրավվելով տնտեսական ոլորտ, ռեսուրսները, պետք է գնահատվեն, ինչպես ցանկացած ուրիշ ապրանքները: Սակայն դա չի նշանակում, որ կարելի է տնտեսապես ճիշտ գնահատել բոլոր բնական բարիքները ն ծառայությունները: Դրանցից շատերի համար ավանդաբար ձնավորված շուկա չկա: Որքան բարձր է բնական օբյեկտների տնտեսական արժեքը, առավել մեծ է հավանականությունը, որ ընդունված տնտեսական լուծումները, որոնք արմատավորված են տարբեր որոշումներում ն ծրագրերում, կլինեն էկոլոգիապես հավասարակշռված, հաշվի կառնեն միջավայրի պահպանության ն բնական ռեսուրսների տնտեսման առաջնայնությունները: Բնության տնտեսական արժնորվածության որոշման համար կարնոր է «վճարելու պարտականության» կոնցեպցիան: Դիտարկենք գրաֆիկ 5-ը:

գին

Գրաֆիկ 5

D S1 p1

p S O

Q

D1

Առաջարկի կամ պահանջարկի մեծությունը

Սպառողի կողմից որոշակի ապրանքի դիմաց վճարելու պատրաստակամության արտացոլումը հանդիսանում է պահանջարկի գիծը` քք1: Այս գիծը ցույց է տալիս, թե ինչպիսին կլիներ ապրանքների պահանջարկը գների տարբեր մակարդակների պայմաններում: ք1 կետում հատվում են քք1 պահանջարկի ն ՏՏ1 առաջարկի գծերը, ինչը համապատասխանում է ք գնով ապրանք ի գնմանը Q քանակի դեպքում: Ապառողը վճարում է ապրանքի համար ՔQ արժեք: Բնական բարիքների գնահատման տեսանկյունից կարնոր է քքք1 եռանկյունը: Այն արտահայտում է լրացուցիչ մեծություն, որը սպառողը պատրաստ կլիներ վճարելու ապրանքի համար վճարված գումարից բարձր:

Տեսության մեջ այդ մեծությունը կոչվում է «սպառողական ավելցուկ»: Որոշակի էկոլոգիական բարիքների արժեքը (օրինակ` տերիտորիան, որը կարող է օգտագործվել որսի նպատակով) կարող է որոշվել շուկայական արժեքի (Օքք1Q) ն սպառողի լրացուցիչ շահի (քքք1) գումարումով: Գոյություն ունեն ռեսուրսների գնահատման տարբեր մոտեցումներ: Տեսականորեն ավելի հիմնավորված է այն մոտեցումը, որը կողմնորոշված է դեպի բնական ռեսուրսների ռենտային գնահատումը, քանի որ այն թույլ է տալիս հաշվի առնել դրանց օգտագործումից ստացված բոլոր օգուտներն ու կատարված ծախսերը: Սակայն այս դեպքում բնական ռեսուրսների գնահատումը նպատակաուղղված է որպես արտադրական գործունեության տարրի գնահատումը (կամ արտադրության գործոնի) ն հնարավորություն չի տալիս գնահատել ոչ արտադրական ուղղությանը վերաբերվող բնական ռեսուրսները: Այս դեպքում անհրաժեշտություն է առաջանում դրանք գնահատել սոցիալական տեսանկյունից, դրանք (ռեսուրսները) համարելով որպես հասարակության բարեկեցության բաղկացուցիչ: Բնության տնտեսական արժեքի որոշման համար կարնոր է «վճարելու պատրաստակամության» կոնցեպցիան, որի արտացոլման կորը կրում է «Պահանջարկի Կորն ըստ Մարշալի» անվանումը: Այդ կորը ցույց է տալիս, թե ինչպիսին կլինի ապրանքի պահանջարկը գնի տարբեր մակարդակների դեպքում: Բնական ռեսուրսների ն ծառայությունների տնտեսական գնահատման շարքում, որոնք թույլ են տալիս կատարել կոնկրետ գնահատում, կարելի է առանձնացնել հետնյալները, որոնք հենվում են. - շուկայական գնահատման վրա, - ռենտայի վրա, - ծախսային մոտեցման վրա, - այլընտրանքային արժեքի վրա, - ընդհանուր տնտեսական արժեքի վրա: Այս մոտեցումներից բոլորը չէ, որ լավ մշակված են, դրանցում կան նան հակասական պահեր, սակայն դրանց օգնությամբ, թեկուզ ն առաջին մոտեցմամբ, կարելի է գնահատել բնության տնտեսական արժեքը: Շատ դեպքերում, խոսելով բնության արժեքը իջեցնելու մասին, պետք է նկատի ունենալ, որ դա բացատրվում է բնության արժեքային գնահատման հսկայական բարդության տնտեսագիտական անզորությամբ: Տեղին է նշել, որ վերը թվարկված` արժեքային գնա75

հատման մոտեցումները «մաքուր» չեն, դրանք հաճախ խառնվում են: Քննարկենք դրանց հիմնական գծերը. • Շուկայական գնահատմամբ մոտեցում: Նման մոտեցման դեպքում օգտակար հանածոների, անտառի ն մյուս բնական ռեսուրսների գնահատման փոփոխությունները թույլ են տալիս կարգավորել դրանց օգտագործման արդյունավետությունը, սակայն շրջակա միջավայրի դեգրադացումը, բնական ռեսուրսների սպառումը (հյուծումը), չափազանց աղտոտումը վկայում են շուկայական մեխանիզմի սայթաքումների ն անկատարության մասին: Հաճախ «բնության» շուկաներում ձնավորված գները խեղաթյուրված պատկերացում են տալիս բնական բարիքների իրական արժեքի մասին, չեն արտացոլում էկոլոգիական ռեսուրսների օգտագործման իրական բարիքներն ու հասարակական ծախքերը: Արդյունքում իջեցված խթաններ են ձնավորվում բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության համար: Շատ դեպքերում դա պայմանավորված է շուկայական գնում էքստերնալ ծախքերի բացակայության հետ, որը խեղաթյուրում է գինը ն այն դարձնում իրական հասարակական ծախքերի տեսանկյունից իջեցված: Դրանով իսկ, ավանդական շուկան թույլ է տալիս քիչ թե շատ բավարար չափով գնահատել շրջապատող միջավայրի միայն մեկ ֆունկցիան` բնական ռեսուրսներով ապահովման, իսկ երկու կարնորագույն էկոհամակարգային կենսապահովման ֆունկցիաները` թափոնների ն աղտոտման ասիմիլյացիան, մարդկանց բնական ծառայություններով ապահովումը (ռեկրեացիա, էսթետիկ բավականություն ն այլն) շուկայական համակարգում իրենց համարժեք արտացոլումը չեն գտնում: • Ռենտայի վրա հենված գնահատման մոտեցում: Սա տեսականորեն ավելի հիմնավորված մոտեցում է, քանի որ այն թույլ է տալիս հաշվի առնել ռեսուրսների օգտագործումից ստացված բոլոր օգուտները ն կատարած ծախսերը: Սակայն ռենտային մոտեցումը մաքուր տեսքով ուղղված է բնական ռեսուրսի գնահատմանը միայն որպես արտադրական գործունեության տարրի կամ արտադրության գործոնի ն բոլորովին հաշվի չի առնում արտադրական նպատակով չօգտագործված մյուս բնական գործոնների հատկությունը: Ռենտային գործոնը հատկապես լայնորեն կիրառվում է հողային ռեսուրսների գնահատման դեպքում: Այս դեպքում հողի գնի (Ք) որոշման սկզբունքային բանաձնն է.

P-

Բ , r

որտեղ` R-ը տարեկան ռենտայի մեծությունն է, ո-ը` գործակիցը: Բերված բանաձնում հողի գինը հանդիսանում է «կապիտալացված» հողային ռենտան: Ենթադրվում է, որ ռենտան (R) ստացվում է անորոշ երկար ժամանակում: ո-գործակիցը վերցվում է մեկից փոքր ն դրա մեծությունը հաճախ տատանվում է (ճշգրտվում է) բանկային տոկոսի հետ: Օրինակ, եթե ամենամյա հողային ռենտան տվյալ հողակտորի համար կազմում է, ասենք 200 հազար դրամ, իսկ բանկային տոկոսը` 89, ապա հողակտորի գինը կազմում է 2500 հազար դրամ (200:0,08): Տեսության մեջ տրվում է նան դիֆերենցիալ ռենտան, որի հաշվարկման համար էական նշանակություն ունեն նան բնական ռեսուրսների որակական կողմերը (բերրի հող, մետաղի հարուստ պարունակությամբ հանք ն այլն), որոնք թույլ են տալիս այլ հավասար պայմաններում տնտեսական գործունեությունից ավելի բարձր արդյունքներ ստանալ: Համանման էֆեկտ են ապահովում նան ռեսուրսների տեղադրությունը, հեռավորությունը շահագործման վայրից ն բնակավայրերից, տրանսպորտային գործոնը ն այլն: Օրինակ, գյուղատնտեսական հողատեսքերը, որոնք մոտ են բնակավայրին կամ վերամշակման օբյեկտին, շատ դեպքերում, անգամ ցածր որակի դեպքում ավելի թանկ են գնահատվում, քան հեռվում գտնվող որակյալ հողերը: Բնական բարիքների տարբեր որակների դեպքում ստացված արդյունքներում եղած տարբերությունը ն նրանց տեղադրությունը հիմք են ստեղծում ն որոշում դիֆերենցիալ ռենտայի մեծությունը: • Բնական ռեսուրսների գնահատման ծախսային մոտեցում: Սա բավականաչափ հասկանալի ն ակնհայտ մոտեցում է: Բնական ռեսուրսների նախապատրաստման ն օգտագործման ծախսերի գումարման դեպքում առաջացած մեծությունը կարելի է օգտագործել որպես ելակետ ռեսուրսի գնի որոշման ժամանակ: Ծախսային մոտեցումը լայնորեն օգտագործվում է բնական բարիքների վերստեղծման արժեքի գնահատման համար` դրանց կորստի կամ քայքայման դեպքում: Այդ դեպքում հաշվարկվում են կոմպենսացնող պոտենցիալ (հավանական) ծախսերը, որոնք անհրաժեշտ են կորցված կամ վնասված ռեսուրսի փոխարինման համար` նույն կամ համարժեք տեղում: Օրինակ, բաց հանքերի շահագործման

արդյունքում բերրի հողերի վերականգնումը կամ Եղվարդի ջրամբարի տեղում եղած բերրի հողերի հողաշերտը այլ մոտիկ վայրի ղռեր տեղափոխելով նոր գյուղատնտեսական պիտանի հողատեսքի ստեղծումը ն այլն: Ծախսումային վերլուծության ժամանակ հաճախ է օգտագործվում ստվերային նախագիծ հասկացությունը: Սա ծախսումները փոխհատուցող մոտեցման տարբերակ է, որով ֆիզիկապես հատուցվում է ռեսուրսների կորուստը: Չնայած հարաբերական պարզությանը ն լայն օգտագործման հնարավորությանը, ծախսային մոտեցումն իր մեջ արտացոլում է սկզբունքային հակասություն` որքան որակյալ է ռեսուրսը, այնքան ցածր արժեք ունի ծախսային մոտեցմամբ: Օրինակ, մետաղի կամ ածխի բարձր պարունակությամբ օգտակար հանածոն, որը բաց հանքով շահագործումից է ստացվում անհամեմատ քիչ ծախսերով, ըստ ծախսային կոնցեպցիայի պետք է ավելի ցածր գնահատվի, քան հեռվում, խոր հանքից, փակ շահագործմամբ, մետաղի ցածր պարունակությամբ հանածոն: Այս հակասությունն էապես նվազեցնում է ծախսային մոտեցման կիրառման շրջանակները բնության տնտեսական գնահատման ժամանակ: • Այլընտրանքային արժեքի հայեցակետը (կոնցեպցիա) կամ օգուտը բաց թողնելու հայեցակետը տնտեսագիտական տեսության հիմնարար հայեցակետից մեկն է: Բնօգտագործման էկոնոմիկայում այլընտրանքային արժեքները թույլ են տալիս բնական օբյեկտը կամ ռեսուրսը, որն ունի իջեցված գին կամ ընդհանրապես շուկայական գին չունի, գնահատել բաց թողնված եկամուտների կամ օգուտների ձնով, որոնք կարելի է ստանալ տվյալ օբյեկտը կամ ռեսուրսն այլ նպատակներով օգտագործելու դեպքում: Օրինակ, Խոսրովի արգելոցի տարածքից կարելի է օգուտ ստանալ արգելոց չլինելու դեպքում, որը չի ստացվում այդ տարածքի կոնսերվացման պատճառով կամ Արարատյան հարթավայրի աղուտներից կարելի է օգուտ ստանալ լճակային ձկնաբուծության զարգացման դեպքում ն այլն: Այս կոնցեպցիան զգալի չափով կապված է ծախսումային կոնցեպցիայի հետ: Ինչքան փոքր է այլընտրանքային կոնցեպցիայով ակնկալվող բարիքը, այնքան փոքր են այն ծախսերը, որոնք անհրաժեշտ են այդ բարիքը կորուստներից պահպանելու համար: Այդ մոտեցման հայտնի օրինակ է ԱՄՆ-ում Հելլ կանյոնի (արգելոցի) տեղում հիդրոկայանի ամբարտակի կառուցման նախագիծը: Ամբարտակը

կկործաներ կանյոնի եզակի վայրի բնությունը, եթե կառուցվեր հիդրոկայանը: Տնտեսագետ-վերլուծաբանների հաշվարկները ցույց տվեցին, որ ամբարտակի շինարարության արդյունքում ստացվելիք օգուտները բավական չեն արդարացնելու այդ եզակի բնության կորուստը: Եվ որոշում ընդունողները հրաժարվեցին շինարարությունից, քանի որ պահպանության այլընտրանքային ծախսերը` այսինքն լրացուցիչ ծախսերը, որոնք պետք է կատարվեին այլ աղբյուրից էներգիա ստանալու համար, պարզվեց, որ բավական բանական (խելամիտ) են, որպեսզի Հելլ կանյոնը պահպանվի բնական վիճակով: Հեռանկարայինը բնության գնահատմանը ն հաշվառմանը համալիր մոտեցման տեսակետից, ոչ միայն նրա ուղղակի ռեսուրսային ֆունկցիայի, այլն ասիմիլյացիոն ֆունկցիայի, բնության ծառայությունների առումով, հանդիսանում է ընդհանուր տնտեսական արժեքը (ԸՏԱ): Ընդհանուր տնտեսական արժեքի մեծությունը իրենից ներկայացնում է չորս ցուցանիշների գումարը. ԸՏԱ Հ Օգտագործման արժեք (սպառողական արժեք) + չօգտագործման արժեք Հ Օգտագործման արժեք` ուղղակի + օգտագործման արժեք` անուղղակի + հնարավոր արժեք + գոյատնման արժեք Միակցված ընդհանուր տնտեսական արժեքի ընդհանուր կառուցվածքը կարելի է պատկերել հետնյալ սխեմայով (անտառային ռեսուրսներ). Առավել լավ է տնտեսագիտական գնահատման ենթարկվում օգտագործման արժեքը (ավելի խիստ տնտեսագիտական տերմինը` սպառողական արժեք): Անտառի օգտագործման ուղղակի արժեքը կազմված է. - կայուն (չհյուծված) փայտանյութի մթերում, - դեղաբույսեր, - կողմնակի մթերքներ (սնկեր, հատապտուղներ, ընկույզ ն այլն), - տուրիզմ, - կայուն որս ն ձկնորսություն: Սրանք բոլորը շոշափելի են, ունեն իրենց գինը, որոնց գումարը կազմում է ուղղակի արժեքը: Ավելի բարդ է օգտագործման անուղղակի արժեքի որոշումը: Այս ցուցանիշը հաճախ օգտագործվում է գլոբալ (աշխարհի) մասշտաբով կամ տարածքային (տարածաշրջանային) մակարդակով, այսինքն

փորձ է արվում օգուտները:

որսալ

առավելագույն

ընդգրկման

տարածքի

Գծապատկեր 1 Àն¹Ñանուր տնտեսական արժեք

Օգտագործման արժեք (սåաéողական արժեք)

Օգտագործման ուղղակի արժեք (7)

- փայտանյութ - դեղաբույսեր - ուղեկցվող մթերքներ (սունկ, հատապտուղ ն այլն) - որսորդություն, ձկնորսություն - տուրիզմ

Չûգտագործման արժեք

Օգտագործման անուղղակի արժեք (2)

- ՇՕ2-ի կապակցում - ջրակարգավորիչ ֆունկցիա

Հնարաíոր արժեք (3)

- հետագա օգտագործում (1)-ի ն (2)-ի հիման վրա

ԳոÛատնման արժեք (4)

- վճարելու ցանկություն

Տվյալ պարագայում անտառի անուղղակի օգտագործման արժեքը ձնավորվում է հետնյալ ցուցանիշներից. - ածխաթթու գազի կապակցում (ջերմոցային էֆեկտի մեղմացում), - ջրակարգավորիչ ֆունկցիաներ (պաշտպանության հեղեղումներից) ն այլն: Հաշվարկման համար ավելի բարդ է հնարավոր արժեքի ցուցանիշ: Այն կապված է ապագայում հնարավոր օգտագործման համար կենսաբանական ռեսուրսների կոնսերվացման հետ, այսինքն խոսքը վերաբերվում է դրա գալիք օգտագործմանը: Այս դեպքում հնարավոր արժեքը հանդիսանում է օգտագործման ուղղակի ն անուղղակի արժեքի ճշգրտված գումարը: Չօգտագործված արժեքի համար հիմք է հանդիսանում այսպես կոչված գոյության արժեքը, որը փորձ է գնահատելու բավական նուրբ էթիկական ն էսթետիկական ասպեկտները (կողմերը), բնության արժեքը ինքն իրեն (ինքնին, որպես բնություն), բնության էսթետիկական

արժեքը մարդու համար, պարտքը՝ բնությունը պահպանելու գալիք սերունդների համար, ազգաբնակչության արժեքը ն այլն: Դրանք անհատի ն հասարակության այն օգուտներն են, որոնք ստացվում են այն գիտակցումից, որ ապրանքները կամ ծառայությունները գոյություն ունեն: Գոյության արժեքը կարնոր պատճառ կարող է լինել վայրի բնության պահպանության համար: Այդ արժեքի հաշվարկման համար օգտագործվում են պարզեցված տնտեսագիտական մեթոդներ, ամենից առաջ` կապված «վճարելու պատասխանատվության» տեսության հետ, փորձեր են արվում կառուցելու «սուռոգատ» շուկաներ (տվյալ միջավայրի): Լայնորեն կիրառվում են անկետավորման ն հարցումների մեթոդները: Օրինակ, արժեքի սուբյեկտիվ գնահատման մեթոդը: Այս մեթոդը սովորաբար գործում է նորմալ շուկաների բացակայության դեպքում: Այն հենվում է շուկայական գինը անհատների կողմից էկոլոգիական հավաքածուի ակնհայտ գնահատումների միջոցով որոշելու ճանապարհով: Այս մեթոդի թաքնված ենթադրությունը բավական պարզ է` հետաքրքրվող օբյեկտ այցելելու համար բնակչության կատարած ծախսումները որոշ չափով արտահայտում են այդ տեղանքի ռեկրեացիոն արժեքը: Սոցիալական հարցաթերթերի միջոցով պարզում են, թե բնական օբյեկտների այցելուները որտեղից են եկել: Պատասխաններից պարզվում են նան կատարված ծախսերը (բենզին, սնունդ ն այլն) մեկ այցի ընթացքում ն թե տարվա ընթացքում քանի անգամ են այցելել: Օրինակ, կարող է պատահել, որ հեռվից եկողները, տրանսպորտային ծախսերի պատճառով ավելի քիչ այցեր են կատարել, քան մոտիկ ապրողները: Տարածված է գնագոյացման գեդոնիստական մեթոդը, որը կարելի է անվանել «գնահատելով հաճույքը»: Այս մեթոդը փորձում է էկոլոգիական բարիքները գնահատել, շուկայական գնի վրա դրանց ուղղակի ներգործության տեսանկյունից: Գործնականում գեդոնիստական մեթոդի առավել ընդհանուր կիրառումն է հանդիսանում սեփականության շուկան: Տների ն բնակարանների գները որոշվում են բազմաթիվ գործոններով` սենյակների թիվը, տրանսպորտային ենթակառուցվածքը, տան տեղադրումը, աշխատանքի վայրի մատչելիությունը, հարկը ն այլն: Կարնոր գործոններից մեկը շրջակա միջավայրի տեղական որակն է: Եթե կարելի է առանձնացնել ոչ էկոլոգիական գործոնները (սենյակների թիվը, հարկը, հարմարությունները ն այլն), ապա մնացած մի քանիսին կարելի է դասել էկոլոգիական գործոնների թվին, որոնց էլ բաժին է ընկնում գնի տարբերության մնացած մասը: Օրինակ,

քաղաքի կենտրոնում կամ դրա մաքուր (օդի) թաղամասում, գետի ափին, անտառի եզրին եղած տունը, նման պայմաններ ունեցող այլ տների նկատմամբ ավելի թանկ է գնահատվում: Դա են ցույց տալիս բազմաթիվ ուսումնասիրություններով արձանագրված փաստերը: Դա կարելի է արձանագրել նան անշարժ գույքի վաճառքի ամենօրյա հեռուստատեսային ն մամուլում հրապարակվող գովազդներում: Օրինակ, հաշվարկները ցույց են տվել, որ Մոսկվայի մարզում կենսառեսուրսներին բաժին է ընկնում բոլոր ռեսուրսների ընդհանուր տնտեսական գնահատման արժեքի կեսից պակասը: Իսկ անուղղակի օգտագործման արժեքի (ռեկրեացիայի առողջապահական էֆեկտ) ն գոյատնման արժեքին (ռեկրեացիայի համար վճարելու պատրաստակամություն) բաժին է ընկնում մարզի կենսաբանական ռեսուրսների ընդհանուր արժեքի կեսից ավելին: Ամբողջությամբ վերցրած, նման մոտեցումը էապես բարձրացնում է «բնապահպանական» տարբերակների մրցունակությունը տարածքի զարգացման այլընտրանքային տարբերակների (գյուղատնտեսություն ու անտառային տնտեսություն, տարբեր կառուցապատման տեսակներ ն այլն) նկատմամբ: Թվարկված` օգտագործման արժեքի կամ գոյատնման արժեքի որոշման մոտեցումներն, իհարկե ունեն խոցելի տեղեր, դրանք բավականաչափ պայմանական են, սակայն ներկայումս դրանք արագությամբ կատարելագործվում են: Եվ ստացված բնական բարիքների` այդ մեթոդների կիրառման արդյունքում հաշվարկված արժեքն արդեն էապես ներգործում է ընդունելի էկոլոգիական լուծումներ ընդունելու վրա, օգնում բարձրացնելու բնապահպանական նախագծերի մրցունակությունը (էֆեկտի, արդյունքի, բարիքի տեսանկյունից) տեխնոգեն նախագծերի նկատմամբ: 4.3. Բնօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը Կայուն զարգացման անցնելու տարբերակների ընտրության ժամանակ տարբեր նախագծեր ն ուղղություններ` ուղղված էկոնոմիկայի էկոլոգիացմանը, թեկուզ ընդհանուր գծերով, պետք է ունենան չափորոշիչներ, որոշելու, թե ո՞ր նախագիծը կամ ո՞ր ուղղությունն է դրանցից նախընտրելի: Կարելի է շատ խոսել մարդու առողջության, գեղեցիկ բնանկարի ն այլնի մասին, բայց էկոնոմիկայում նախագծի լավը լինելու չափանիշը տնտեսական արդյունավետությունն է: Նախագիծը

պետք է իրագործել, եթե այն տնտեսապես արդյունավետ է, հակառակ դեպքում` այն մերժել: Իհարկե, էկոլոգիական ֆունկցիաների, բնական օբյեկտների ն այլնի տնտեսական գնահատումը չափազանց բարդ, երբեմն էլ` անհնարին գործ է: Բայց, դժբախտաբար ցանկացած տնտեսական համակարգում միջոցները (ցանկացած կարգի ծախսերը ն ներդրումները) դեֆիցիտային են (պակասորդային են), ն բոլոր դեպքերում հարկ է լինում մեծ քանակությամբ լուծումներից սահմանափակ ընտրություն կատարել ն այդ ընտրության որոշիչ ցուցանիշը տնտեսական արդյունավետությունն է: Այն ստացվում է ծախսերի ն եկամուտների (արդյունքների) համադրումից` դրամական արտահայտությամբ: Այս մեթոդը ստացել է «ծախսեր-օգուտներ» վերլուծություն անվանումը: Այսպիսով, տնտեսական արդյունավետությունն անհրաժեշտ է սահմանափակ ռեսուրսներն ամենալավ ձնով օգտագործելու համար: Տնտեսական արդյունավետությունը հաճախ որոշում են նան որպես ծախսերի ն էֆեկտի հարաբերություն, որն արտացոլում է ծրագրի իրականացման արդյունքում օգուտների արժեքային աճը: Տնտեսագիտության մեջ` տեսական հետազոտություններում ն գործնականում լայնորեն օգտագործվել են կապիտալ ներդրումների, այդ թվում բնապահպանական միջոցառումների տնտեսական արդյունավետության որոշման տարբեր մեթոդիկաներ: Դրանց հիմնական սկզբունքները մշակվել են ակադեմիկոս Տ. Ս. Խաչատուրովի կողմից: Որպես ծախսեր ընդունվել է կապիտալ ներդրումների ցուցանիշը, որը համադրվել է այդ ծախսումներից ստացվող էֆեկտի հետ: Սրանց բաժանման արդյունքում ստացված գործակիցը համադրվում է նորմատիվայինի հետ, որի հիման վրա էլ եզրակացություն է արվում նախագծի արդյունավետ կամ ոչ արդյունավետ լինելու մասին: Կյանքում մենք միշտ համադրում ենք մեր ծախսերն ու եկամուտները (արդյունքները, էֆեկտները): Որպես օգուտ կարող են հանդես գալ ամենաբազմազան արդյունքները: Փողը բանկ դնելու դեպքում, որոշ ժամանակ անց այն կարելի հետ ստանալ լրացուցիչ եկամտով (տոկոսներով): Կարելի է անտառի եզրին կառուցել ամառանոց, տալ վարձով ն եկամուտ ստանալ կամ եկամուտ ստանալ այն վաճառելուց: Նորմալ տնտեսագիտական լուծման համար ընդհանուր կանոն է հանդիսանում պոտենցիալ օգուտների (B) գերազանցումը ծախսերի (Շ) նկատմամբ. B–Շ80 (1)

ն որքան մեծ է այդ տարբերությունը, այնքան տնտեսագիտական առումով հաջող է միջոցների ներդրումը: Փորձենք դա դիտարկել իրական կյանքում: Այսպես, վերջին` ամառանոցի կառուցման ն վաճառքի պարագայում կարելի է կողմնորոշվել. դրա վաճառքը ձեռնտու է, թե ոչ: Բնականաբար, եթե ամառանոցի վաճառքից ստացած արդյունքն (գումարը) ավելի մեծ է, քան այն, որ ծախսել եք դրա շինարարության վրա, ապա այն ձեռնտու է իրականացնել (վաճառել): Այս բանաձնը պարզ է ն գործուն «մեկպահային» իրավիճակների համար, օրինակ, տարվա կտրվածքով, երբ չի հաշվարկվում ինֆլյացիան (արժեզրկումը): Գործը բարդանում է, երբ քննարկվում է բազմամյա նախագիծ: Այստեղ հարկ է լինում ժամանակակից ծախսերն ու եկամուտները համադրել հեռանկարայինների հետ: Եվ հարկ է լինում մտցնել դիսկոնտավորման գործոնը: Այն թույլ է տալիս «ապագա» փողերը բերել ներկա պահը: Ժամանակի գործոնի ազդեցությունը ցույց տալու համար բերենք բանկային ներդրման օրինակը: Ենթադրենք 109 տոկոսադրույքի դեպքում 10 հազար դոլար է դրվել 5 տարի ժամանակով: Ժամկետի վերջում (5 տարի անց) գումարը կկազմի 16,1 հազար դոլար: Այսինքն, այսօրվա 10 հազար դոլարը հավասարազոր է հինգ տարի հետոյի 16,1 հազարին ն ընդհակառակը: Դիսկոնտավորումը թույլ է տալիս ապագա արժեքները բերել ժամանակակից արժեք (ՔՄ) հետնյալ բանաձնով. PV -

Bt

(1 + r )t

, (2)

որտեղ` ո-ը դիսկոնտավորման գործակիցն է: Այսպիսի մոտեցումը կիրառելի է նան ծախսերի ն եկամուտների համադրումը ժամանակի մեջ կատարելու համար: Այսօրվա ծախսերն ու օգուտները ավելի մեծ են, քան համանման մեծությունները հաջորդ տարիներին: Ժամանակի գործոնի հաշվառումով վերը բերված երկու հարաբերակցությունները կունենան հետնյալ տեսքը. n

NPV -

෤ B(1 +- rC) t

t t

,

(3)

t-o

Այս հարաբերակցությունը թույլ է տալիս չափակցել ժամանակի մեջ փոփոխվող ծախսերը ն արդյունքները (օգուտները): էկոնոմիկայում այս հարաբերակցությունը լայնորեն օգտագործվում է նախագծերի ն ծրագրերի արդյունավետության որոշման համար ն հայտնի է մաքուր (բերովի) ժամանակակից արժեք (NՔՄ) անվամբ: Եթե վերջինիս արժեքը մեծ է 0-ից, ապա նախագիծը կամ ծրագիրը համարվում է

արդյունավետ ն նպատակահարմար է իրագործել: Այլ կերպ ասած, ժամանակի գործոնի հաշվառումով գումարային օգուտները պետք է գերազանցեն գումարային ծախսերին: Օգուտների ն ծախսերի տարբերությունը սահմանվում է որպես շահույթ կամ նախագծի (ծրագրի) իրականացումից ստացվող էֆեկտ: Եվ ծրագրի արդյունավետության համար անհրաժեշտ է բերովի շահույթների դրական գումար: Փորձենք պարզ օրինակի վրա ցույց տալ դիսկոնտավորման անհրաժեշտությունը ժամանակի մեջ ծախսերի ն եկամուտների համար: Ենթադրենք, որոշակի նախագծի գործողության ժամկետը 5 տարի է, դիսկոնտավորման գործակիցը` 0,1: Նշենք այս դեպքում ծախսերը, օգուտները ն շահույթը աղյուսակի վրա, հետնյալ տեսքով. Տարիներ Ծախսեր Եկամուտներ Շահույթ

Ակնհայտ է, որ գործելով ուղիղ` կարճ ճանապարհով, միանգամից գումարելով ծախսերը ն եկամուտներն ըստ տարիների, կնկատենք, որ նախագիծը ձեռնտու է` (5+15+15+15)-(30+10)Հ10, այսինքն շահույթը կազմում է 10, որը մեծ է 0-ից: Սակայն հաշվարկները կատարելով 3-րդ բանաձնի հիմքի վրա` ժամանակի գործոնի հաշվառումով, ապա կգանք հետնյալ արդյունքին. շահույթը կլինի` -0,5, այսինքն բացասական, որը նշանակում է, որ հակառակ արդյունք է ստացվել: Նախագիծն արդյունավետ չէ ն դրա իրագործումը նպատակահարմար չէ` ապագա բարձր շահույթը չի կարողանա ծածկել ծրագրի առաջին տարիների ծախսերը: Սա ակնառու օրինակ է այն բանի, որ «ապագա» փողերը, բերելով ներկա պահի վիճակի, ներկա պահին հայտնվում են «ժամանակակից» փողերից պակաս վիճակում: Դժբախտաբար օգուտ, շահույթ, էֆեկտ, արդյունավետություն հասկացություններն իրար խառնելը (շփոթելը), դրանց ոչ ճիշտ հաշվարկները, ժամանակի գործոնի հաշվի չառնելը (անտեսումը) տնտեսագիտության պրակտիկայում հանդիպում էին ն նախկինում, ն այժմ, որը բերում է ոչ ճիշտ տնտեսական լուծումների: Դրա վառ ապացույցը ՍՍՀՄ-ում 70-80-ական թվականներին հողերի ոռոգման ն չորացման հսկայական ծրագիրն էր, որի համար պահանջվող ներդրումներն իրենց

ընդհանուր ծավալով հավասար էին սննդի ն թեթն արդյունաբերության մեջ կատարվելիք ներդրումներին: Սխալ հաշվարկները ստացվելիք էֆեկտի մասին բերեցին գլոբալ մելիորացման արդյունավետության մասին սխալ եզրահանգման: Իրականում ստացված էֆեկտը նվազագույն էր, ն հսկայական քանակությամբ միջոցներ ծախսվեցին ոչ արդյունավետ: Հաշվի չէր առնված նան գլոբալ մելիորացիաների հսկայական էկոլոգիական վնասը (Արազի կործանումը, սնահողերի աղակալումը ն այլն), որն ավելի պակասեցրեց ստացվող օգուտները: Նախորդ (3) բանաձնում ոչ ակնհայտ ձնով էկոլոգիական ինֆորմացիան մտած է էկոլոգիական օգուտների ն էկոլոգիական ծախսերի տեսքով: Առանձնացնենք էկոլոգիական բաղկացուցիչը էկոլոգիական ծախսերի ն էկոլոգիական օգուտների տեսքով (Էt): Այն կարող է լինել դրական (նախագիծը կարող է բնապահպանական մեծ էֆեկտ ապահովել) ն բացասական (նախագծի իրացումը կապված է նշանակալից էկոլոգիական վնասի հետ): Այս դեպքում բանաձնը (3) կվերափոխվի հետնյալ տեսքով` ո

NՔՄ =

෤B t =0

t

Շ t ± Էt

(1 + ո )t

(4)

Այս հարաբերակցությունը նախագծի տնտեսական արդյունավետության որոշման հիմնական բանաձնն է, որում հաշվի է առնված էկոլոգիական գործոնը ն ժամանակի գործոնը: Այն դեպքում, երբ ժամանակակից մաքուր արժեքը մեծ է 0-ից, նախագիծը (ծրագիրը) արդյունավետ է: Անդրադառնալով դիսկոնտավորմանը, պետք է նշել, որ այդ պրոբլեմը ն դիսկոնտավորման գործակցի մեծության որոշումը (դիսկոնտի դրույքաչափը) գրականության մեջ դիսկուսիոն բնույթ են կրում: Դիսկոնտի ժամանակակից դրույքները, որոնք օգտագործվում են ժամանակակից միջազգային կազմակերպությունների, շատ բանկերի կողմից, բավականաչափ բարձր են` 8-129: Գրականության մեջ հաճախ են խոսում ապագայի նախագծերի խտրականության մասին՝ դիսկոնտավորման ստանդարտ մեթոդներ օգտագործելիս: Նման մոտեցումը համահունչ չէ կայուն զարգացման կոնցեպցիայի` նրա երկարաժամկետ հետնանքների հաշվառման առաջնայնությունների, հետագա սերունդների շահերի հետ: Շրջակա միջավայրի պաշտպանությունում դիսկոնտավորման պրոբլեմը կարող է լուծվել տարբեր ձնով: 70-80թթ. ընդունված «Կապիտալ

ներդրումների արդյունավետության որոշման մեթոդիկա»-յում էկոնոմիկայի տարբեր ճյուղերի համար սահմանված էին դիսկոնտավորման տարբեր գործակիցներ, որը սոցիալական ն էկոլոգիական տարբեր կարնոր նախագծերը դարձնում էր մրցունակ: էկոնոմիկայում միջին հաշվով ձեռնարկության միջոցառումների եկամտաբերության պահանջներն անհամեմատ կոշտ էին` դիսկոնտավորման ցուցանիշը 4 ն ավելի անգամ բարձր (0,12) էր` կապիտալ ներդրումների առավելագույն հատուցելիության ժամկետի դեպքում, որը հավասար էր 8 տարվա: Ներկայումս որոնվում ն առաջարկվում են դիսկոնտավորման ամենատարբեր մոտեցումներ: Մի շարք երկրներում պետությունը մասնավոր հատվածի նկատմամբ սահմանել է դիսկոնտավորման առավել ցածր տոկոսադրույքներ: Օրինակ, Անգլիայում այն սահմանված է 69 շահույթի նորմայի չափով` պետական ներդրումների համար: Նախագծի օգտակարության ն ներդրումների արդյունավետության որոշման հնարավոր մոտեցում է բերված ծախսերի մեթոդիկան: Որոշակի չափով դրա համանմանը (անալոգը) կարելի է համարել զարգացած երկրներում ծախսեր-արդյունավետություն մոտեցումը: Սրանցում խնդիր չի դրվում որոշել արդյունավետությունը, այլ որոշել այն մոտեցումը, որով հնարավոր է նվազագույնի հասցնել նախագծի (ծրագրի) իրականացման համար պահանջվող ծախսերը: Նման մոտեցումը ձեռնտու է հատկապես այն դեպքերում, երբ դժվար է որոշել կամ իդենտացնել (նույնացնել) տնտեսական օգուտները (նախագծի իրացումից ստացվող էֆեկտի որոշումը բարդ է, բայց նախագծի նպատակը կարնոր է հասարակության համար): Սա վերաբերվում է հատկապես բնապահպանական ն սոցիալական նախագծերին: Բերված ծախսերի մեթոդիկային համապատասխան, մի քանի նախագծերից ընտրվում է այն, որը համապատասխանում է հետնյալ պայմանին. C + rK ൺ mոn , (5) որտեղ` Շ-ն ընթացիկ տարեկան ծախսերն են, K-ն` կապիտալ ներդրումները, ո-ը` դիսկոնտավորման գործակիցը: Հետաքրքիր է ներդրումների տնտեսական արդյունավետության վերլուծությունը բնա-արդյունքային ուղղաձիգում վերջնական արդյունքի հասնելու տեսանկյունից (բնական ռեսուրսների օգտագործումը որոշակի վերջնական արդյունք ստանալու համար): Այս նպատակով կազմվող նախագծում (ծրագրում) նախատեսվող արդյունքի ստացումը վերլուծությունը դարձնում է նման ծախսեր-արդյունավե87

տություն մեթոդին: Ներդրումներ կատարելու արդյունավետ (օպտիմալ) տարբերակ գտնելու համար խնդիր է դրվում` ավելացնել վերջնական արդյունքը, ապա կատարվում է վերլուծություն՝ պարզելու, թե բնական ռեսուրսների օգտագործման, արտադրանքի արտադրության ն այն սպառողին հասցնելու միասնական պրոցեսի ո՞ր ստադիայում է արդյունավետ կապիտալ ներդրումներ կատարելը ծախսերը նվազագույն դարձնելու տեսակետից: Բնա-արդյունքային ուղղաձիգում ներդրումների տնտեսական արդյունավետությունը ( ո) որոշելու հնարավոր բանաձնը ընդհանուր տեսքով կարելի է պատկերացնել որպես վերջնական արտադրանքի հավելաճի (ՃՄ) ն կապիտալ ներդրումների գումարի հարաբերություն (որոնք ներդրվել են այդ հավելաճում` բնա-արդյունքային ուղղաձիգի առանձին ստադիաներում (Ki)). n

-

V n

෤K

(6)

ո

ո -1

Բանաձնից (6) երնում է, որ ըստ բնա-արդյունքային ուղղաձիգի, ինվեստիցիաները (ներդրումները) ուղղաձիգի ո առանձին էտապներում պետք է բաշխել այնպես, որ պլանավորված ՃՄ արդյունքը ստացվի նվազագույն ծախսումներով: Որքան փոքր է վերջինս, այնքան բարձր է արդյունավետությունը ( ո): Այսօրվա բնական ռեսուրսների նշանակալից կորուստների պայմաններում ժամանակակից ներդրումային քաղաքականության կարնորագույն սկզբունքը պետք է լինի «ներդրում` սպառման ստադիայից առավելագույն մոտիկությամբ»: Ծախսերը սկզբնական բնական ստադիաներում անխուսափելիորեն իրենց հետնից բերում են ուղղաձիգի հաջորդող փուլերում ներդրումներ կատարելու անհրաժեշտություն: Օրինակ, նավթի արդյունահանումը բերում է նավթատար խողովակների տեղադրման (նավթամուղների) անհրաժեշտություն: Կամ նոր հողերի ներգրավումը գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ պահանջում է նոր ճանապարհների կառուցում ն այլն: Արանցից կարելի է լրիվ կամ մասնակիորեն խուսափել` կոմունալ տնտեսության էներգոխնայողության կամ գյուղատնտեսության մեջ դրա արտադրանքի սպառման վայրերում գյուղատնտեսական արտադրանքի պահպանման շինությունների կառուցման մեջ ներդրումներ կատարելու միջոցով:

4.4. Բնօգտագործման արդյունավետության բարձրացման խթանող գործոնները էկոլոգո-տնտեսական ն սոցիալական պրոցեսների պլանավորումն ու կառավարումը հենվում են անձնական ն հասարակական պահանջմունքների սկզբունքների ն գործոնների ձնավորման վրա, քանի որ այդ ցուցանիշները նշանակալիորեն ազդում են շրջակա միջավայրի որակի փոփոխության ինտենսիվության վրա: Բնատնտեսական բարեկեցության պետական գնահատականը, համալրվելով ապրանքա-նյութական հարաբերությունների մեխանիզմով, հանդես է գալիս շրջակա միջավայրի որակի պահպանմանը կարգավորելու, հարմարեցնելու, այն հասարակական պահանջմունքներին համապատասխանեցնող միջոցի դերում: Ուստի էկոտնտեսական համակարգում առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք բերում ֆունկցիոնալ-սպառողական համալիրների ստեղծումը` ռեկրեացիոն գոտիներ, սոցիալական, արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքներ: Սպառողական համալիրները էկոտնտեսական համակարգում կարող են հանդես գալ միկրոհամալիրների տեսքով` սննդի, բնակարանի, տնային ն անձնական տնտեսության, անձնական հիգիենայի, բնության պահպանության ն մարդու, թռչունների ու կենդանիների առողջության, հանգստի, սպորտի, կրթության ն մշակույթի, տրանսպորտի, պահեստարանների, կապի ն այլն: Բնական է, որ յուրաքանչյուր սպառողական համալիրի սահմանները էկոտնտեսական համակարգում բավական պայմանական են, քանի որ միննույն սպառման ն ծառայությունների առարկաները կարող են օգտագործվել տարբեր նպատակներով: Օրինակ, հողային, ջրային ռեսուրսները, օդը կարող են հանդես գալ որպես աշխատանքի միջոցներ ն առարկաներ: Մարդու պահանջմունքները պետք է դիտարկել որպես զարգացող պրոցեսներ, իսկ ամբողջ հասարակության, ինչպես նան անհատի պահանջմունքների ամբողջությունը, ինչպես նան դրանց հասնելու միջոցները` որպես դինամիկ կառավարվող էկոտնտեսական համակարգ: Ներկայումս, սպառման բնագավառում սոցիալ-տնտեսական ն էկոլոգիական պրոցեսների օպտիմալ կառավարման ալգորիթմի մշակման առաջատար ուղղությունը դառնում է շրջապատող բնական միջավայրի որակի պահպանման գործում անձնական ն հանրային պահանջմունքների ամբողջության ուսումնասիրությունը: Բնական ռեսուրսների սպառման (անձնական ն հասարակական) առավել լրիվ բնութագիրը ռեգիոնալ (տարածաշրջանային) էկոտնտե89

սական համակարգում որոշվում է սպառման քանակական ն որակական ցուցանիշների մի ամբողջ համակարգով: Քանակականների շարքին են դասվում բնամթերային (բնեղեն) ն արժեքային, որակականներին` կառուցվածքային ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են սպառողական արժեքը: Բոլոր էկոտնտեսական ն սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների շարքում առանձնացվում են բացարձակ ն հարաբերական, մասնավոր ն ընդհանուր ցուցանիշները: Բնեղեն ցուցանիշներն ավելի ճշգրիտ են, սակայն դրանց օգտագործումը սահմանափակվում է ըստ խմբերի, տեսակների ն այլնի միատեսակ (միատարր) սպառողական արժեքներով: Սպառման արժեքային ցուցանիշները սովորաբար օգտագործվում են որպես ընդհանրացնող, սակայն դրանք չեն կարող արտացոլել սպառման բացարձակ ծավալը որոշակի ժամանակաշրջանում: Արժեքային ցոցւանիշներին են դասվում ընտանիքի իրական եկամուտը, ազգային եկամտում սպառման ֆոնդը, աշխատավարձի ֆոնդը, սպառման հասարակական ֆոնդերը, մանրածախ ապրանքաշրջանառության ծավալը, շրջակա միջավայրի որակի պահպանմանն ուղղված ծախսերը ն այլն: Դրանք արտահայտում են միայն բնական ռեսուրսների կամ հասարակական աշխատանքի այն քանակը, որը ծախսվում է սպառողական արժեքների ստեղծման ն փոխանակության վրա` բնության հետ հասարակության փոխհարաբերությունների դեպքում, սակայն ոչ բնութայն ռեսուրսների քանակը: Օրինակ, ընտանիքի ռեալ եկամուտը կամ սպառման ֆոնդը չի արտացոլում սպառման ծավալի փոփոխությունը, քանի որ ներառում է մթերքներ, որոնք նախատեսված չեն անձնական սպառման համար: Բացի դրանից, միշտ չէ, որ դրանք ներառում են ծառայություններն ու հարմարավետությունը, որոնք տնային տնտեսությունում ստեղծում են էկոլոգիական լարվածություն: Աշխատավարձի ֆոնդը, ընտանիքի իրական եկամտի սահմանումը ն սպառման հասարակական ֆոնդերը ոչ բոլոր դեպքերում են բնութագրում բնակչության սպառողական արժեքների մուտքերի բոլոր աղբյուրները, իսկ ապրանքաշրջանառությունը ն բնապահպանական գործունեությունը ցույց են տալիս միայն բնության պահպանության գծով կատարված աշխատանքների ն բնակչության կողմից ապրանքների գնումների ծավալները որոշակի ժամանակաշրջանում: Շրջակա միջավայրի որակի բարելավումը տալիս է որակական ն քանակական գնահատական այն ապրանքային մասսային ն հարմարավետության մակարդակին, որոնք արտադրության ոլորտից անցնում են անձնական սպառման ոլորտ` մի կողմ թողնելով սպառողական ար90

ժեքների մյուս աղբյուրները, բացառությամբ առնտրի: էկոլոգիական իրադրությունը մարդու համար ստեղծում է կյանքի տարբեր պայմաններ` այս կամ այն էկոլոգիական կամ վարչական շրջանում, ն հաճախ կտրուկ տարբերություններ են նկատվում հասարակության հարմարավետության մեջ: Այդ մակարդակների առավել լրիվ տարբերությունները կարելի է բացահայտել ռեգիոնալ ռեկրեացիոն համակարգի ն բնական ռեսուրսների սպառողների համադրելի շրջանի բնակչության մեկ շնչի հաշվով օգտագործվող բնական ն արժեքային ցուցանիշների ուսումնասիրման ժամանակ: Յուրաքանչյուր էկոտնտեսական համակարգ ունի արտադրողական ուժերի զարգացման իր յուրահատկությունը` քանակական ն որակական արտահայտությամբ, ն որոշվում է արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության միջն, արդյունահանող ն վերամշակող նյութական արտադրության ճյուղերի միջն, նվազ թափոնային նոր տեխնիկայով հագեցված ձեռնարկությունների միջն ն նյութական բարիքների ու ծառայությունների արտադրության միջն հարաբերակցությամբ ն այլն: Ռեսուրսների, սննդամթերքի ն հագուստի, կոշիկի, տրանսպորտային ծառայությունների օգտագործման, հարմարավետության մակարդակի վրա էապես ազդում են արտադրական ուժերի տեղաբաշխման բնա-կլիմայական գործոնները, տրադիցիաները, ազգային մշակույթը, բնակչության կուլտուրական մակարդակը ն այլն: Այսպիսով, հանրապետության յուրաքանչյուր տարածաշրջանային էկոտնտեսական համակարգում առանձին կողմերի ն տարրերի հարցում դիտվում են տարածքային ն քանակական տարբերություններ: Դրանք որոշվում են (պայմանավորված են) տարբեր արտադրողական ուժերով: Այդ ամենը ազդում է ուսումնասիրվող օբյեկտի գործելու արդյունավետության, սպառման մակարդակի ն նրա կառուցվածքի վրա: Սպառման համադրումը, ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ ըստ բնական ռեսուրսների առանձին տեսակների, երկրորդային մթերքների ն ծառայությունների, դեռնս անբավարար է դրա բարձր կամ ցածր մակարդակի կամ մեկ բնապահպանական շրջանում մյուսի նկատմամբ լավ կամ վատ կառուցվածքի մասին եզրակացություն անելու համար: Մարդու կյանքի մակարդակի հարմարավետության ռացիոնալ նորմաները որոշվում են սանիտարական ծառայութոյւնների կողմից: Ռեսուրսների, սննդամթերքի, ժողովրդատնտեսական ապրանքների սպառման պահանջարկի ն հարմարավետության մակարդակի վերլուծությունն ու գնահատականը ենթադրում են քանակական ն որակական ցուցանիշների ամբողջ համակարգի օգտագործում: Սակայն անբավա91

րար վիճակագրական բազան ն անհրաժեշ տեղեկատվության բացակայությունը ներկայումս հնարավորություն չեն տալիս լիարժեք վերլուծություն կատարել: Ուստի, ժամանակակից պայմաններում անհրաժեշտ է պահանջմունքները ն դրանց բավարարումը կառավարել նորովի` էկոլոգիական պոտենցիալի օգտագործմամբ, նոր մեթոդական մոտեցումների օգնությամբ, որոնք նախատեսում են մարդկային գործոնի օգտագործման նոր մոտեցում, ինչպես նան բնական սպառողական համալիրի ն դրանց սպառողական հատկությունների օգտագործում: Ժամանակակից արդյունաբերության, գյուղատնտեսության ն ոչ արտադրական ոլորտի զարգացումն անիմաստ է առանց բնական ռեսուրսների պոտենցիալի ն մոտ ապագայում դրա միտումների հաշվառման: Կյանքի հարմարավետության նկատմամբ հասարակության պահանջի բավարարման համար ամենից առաջ անհրաժեշտ է բարձրացնել էկոլոգիապես կողմնորոշված ժողովրդատնտեսական համալիրի արդյունավետությունը, ն այստեղ հատուկ կարնորություն է ստանում այն սկզբունքների ն գործոնների օպտիմալ օգտագործումը, որոնք որոշում են այդ արդյունավետությունը: Միջոցների ներդրումը սպառմանը մոտ ստադիաներում փաստորեն «կտրում» է կամ նվազագույն է դարձնում ծախսերը սկզբնական փուլերում: Այսինքն, անհրաժեշտ է, որքան հնարավոր է քիչ «խցկվել» բնական ոլորտ ն աշխատել էֆեկտ ստանալ մշակման ստադիաներում (բնական նյութերի մշակում, վերամշակում), դրա` դեպի սպառողը շարժի ընթացքում: Դրան կարելի է հասնել առաջնային բնական հումքի համալիր ն արդյունավետ օգտագործման հաշվին: Դրանով իսկ բնությունատարության ցուցանիշը հասցվում է նվազագույնի, երբ որոշակի քանակությամբ բնական ռեսուրսից ստացվում է հնարավորինս առավելագույն քանակով արտադրանք (վերջնական տեսքով): 4.5. էկոլոգիական ներգործության ն դրա տնտեսական վնասի գնահատումը Ավելի հաճախ էկոլոգիական բաղկացուցիչը (էկոլոգիական օգուտներ ն էկոլոգիական ծախքեր) հանդես է գալիս էկոլոգո-տնտեսական վնասի տեսքով, բացասական մեծությամբ, որն իջեցնում է նախագծերի արյունավետությունը:

Շրջակա միջվայրի դեգրադացումից առաջացած տնտեսական վնաս ասելով հասկացվում է շրջակա միջավայրի աղտոտման արդյունքում առաջացած նեգատիվ փոփոխությունների դրամական գնահատականը, բնական ռեսուրսների քանակական ն որակական փոփոխությունը, ինչպես նան այդ փոփոխության հետնանքները: էկոլոգիական վնասը ն դրա հետնանքները կարող են ի հայտ գալ ամենատարբեր ձներով ն բնագավառներում. մարդու առողջության վատթարացում աղտոտված ջրի օգտագործումից կամ օդ շնչելուց (սոցիալական վնաս), արդյունաբերության կողմից արտանետումներով աղտոտված տեղանքում բերքատվության իջեցում, մետաղների կոռոզիայի պատճառով սարքավորումների շահագործման ժամկետի կրճատում ն այլն: Սովորաբար, բնությանը հասցված վնասը չափելիս նախ բացահայտվում են փոփոխությունները (վատթարացումը բնական ցուցանիշներով), ապա տրվում է դրանց տնտեսագիտական գնահատականը: էկոլոգո-տնտեսական վնասի մեծությունը (4) կարելի է պատկերացնել տարբեր բնագավառների տարբեր տեսակի ծախսերի, վնասների գումարի տեսքով. Ս-

෤Ս - ෤ X P , ո

ո

ո ո

(7)

ո

որտեղ` Սi-բնական փոփոխությունների արդյունքում i գործոնի կրած տնտեսական վնաս է, «i-ն` i գործոնի բնական փոփոխությունը, Քi-ն` i գործոնի դրամական գնահատումը: Տեսական պլանով բավականաչափ լավ է ուսումնասիրված վնասի այնպիսի ձն, ինչպիսին շրջակա միջավայրի աղտոտումից ստացվող տնտեսական վնասը: Այն, վնասի կանխարգելման ծախսերի հետ միասին, կազմում է արտադրության էկոլոգիական ծախքերը: Կան նան վնասի հաշվարկման գործնական մոտեցումներ (Կ. Գ. Հոֆման, Օ. Ֆ. Բալացկի ն ուրիշներ), որոնք կապակցում են արտանետման բնական ցուցանիշները, նրանց վտանգավորությունը, տարածաշրջանային առանձնահատկությունները տնտեսական ցուցանիշների հետ: Սակայն դեռնս 80-ական թթ. մշակված այս մեթոդական մոտեցումներն ունեն մի շարք տեսական ն գործնական թերություններ, ուստի սրանց կիրառմանը հարկ է մոտենալ զգուշությամբ ն որոշ վերապահումներով, ցույց տալով տարբերակված մոտեցում: Բավականաչափ բարդ է էկոլոգո-տնտեսական վնասը դասել տրադիցիոն մոտեցումների թվին` ներքին ն արտաքին էքստերնալ ծախսերի

տեսության մեջ: Հաճախ, բնությանը հասցված տնտեսական վնասը հարաբերակցում է միայն էքստերնալ ծախսերի հետ (հասարակության համար վնասի հետ): Շրջակա միջավայրի աղտոտումից ստացված վնասը բնութագրվում է ստորն բերված սխեմայով (Գծապատկեր 2): Սակայն հասարակության կրած էկոլոգո-տնտեսական վնասի մեջ մտնում է նան արտադրության ներքին ծախքերի մի մասը: Օրինակ, եթե գյուղացիական տնտեսությունը ոչ ռացիոնալ տնտեսվարման արդյունքում դեգրադացնում է սեփական հողը, ապա ձնականորեն էքստերնալներ չեն ծագում (լոկալ բնույթի), քանի որ հանրությունը լրացուցիչ ներդրումներ չի կատարում: Սակայն ակնհայտ է, որ բերրիության իջեցումը կոմպենսացնելու ն այն վերականգնելու համար լրացուցիչ ծախսեր պետք է կատարվեն` պարարտանյութերի գնում, տեխնիկայի գնում կամ վարձակալում, վճար պարարտանյութերը հող մտցնելու համար ն այլն: Տեղ է գտել նան ժամանակային էքստրենալները, երբ հողի դեգրադացիայի համար պետք է վճարի գալիք սերունդը, ծախսելով ավելի մեծ միջոցներ` դրանք վերականգնելու կամ նոր հողեր յուրացնելու համար: Դրանով իսկ շրջակա միջավայրի պահպանության ն էկոլոգո-տնտեսական վնասը նվազագույն դարձնելու դիրքերից նպատակահարմար է դրա մեջ մտցնել բոլոր

Լրացուցնիչ ծախսեր բյուլետենների վճարման

Բնակ-կոմունալ տնտեսության տնտեսական վնասը

Գյուղատնտեսության ն անտառային տնտեսության տնտեսական վնասը

Շրջակա միջավայրի աղտոտումից կրած տնտեսական վնասը

տնտեսության պահպանման համար

պահպանման համար

Տնտեսական վնասի որոշման սխեման

Թափոնների կենտրոնացումը ն աղտոտումը

Բնական Վնաս

ծառայությունների համար

Առողջապահության տնտեսական վնասը

համար

Լրացուցնիչ ծախսեր բժշկական

Լրացուցնիչ ծախսեր հիվանդությունների ավելացումից արտադրանքի կորստի պատճառով

Լրացուցնիչ ծախսեր բնակարանային

Լրացուցնիչ ծախսեր կոմունալ տնտեսության

Լրացուցնիչ ծախսեր բնակչությանը կենցաղային ծառայության ն երկարատն սպառման ապրանքների օգատգործման համար

Բուսաբուծության կորուստները, որոնք տեղի են ունեցել շրջակա միջավայրի աղտոտման պատճառով

Անասնաբուծության կորուստները, որոնք տեղի են ունեցել շրջակա միջավայրի աղտոտման պատճառով

Անտառային տնտեսության կորուստները ն լրացուցիչ ծախսերը

Գծապատկեր 2

Արդյունաբերության տնտեսական վնասը

Լրացուցիչ ծախսերը հիմնական ֆոնդերի նորոգման ն վերականգնման համար

Կորուստներ կադրերի բարձր հասունությունից

Հումքի ն վառելիքի կորուստներ

էքստերնալ ծախքերը, պլյուս արտադրության ներքին ծախքերի մի մասը (աճը), որն անհրաժեշտ է (առաջացել է) միջավայրի որակի վատացման արդյունքում: Այժմ, կապված այս կամ էկոլոգիական ներգործության հետ, տնտեսական միջոցառումների կարնորագույն խնդիրներից մեկը, էկոլոգիական վնասի մինիմիզացումն է (նվազագույնը հասցնելը): Կան մի շարք տնտեսագիտական մոտեցումներ, որոնք թույլ են տալիս գնահատել էկոլոգիական ներգործությունը: Առավել լավ են մշակված մոտեցումները հետնյալ երկու ուղղություններով. 1. Եղած (շուկայական) գների օգտագործումը ապրանքների ն ծառայությունների վրա ներգործությունը գնահատելու համար: Սրա շրջանակներում հնարավոր է հետնյալ, մոտեցումների կիրառումը. - մթերատվության, արտադրողականության փոփոխություն (բերքատվության նվազեցում, ձկան որսի պակասելը, անտառի դեգրադացում, բիոմասսայի աճի նվազում ն այլն), - կյանքի որակի վատթարացում (կամ եկամտի կորստի մեթոդ)` հիվանդացածության, մահացության աճ, ռեկրեացիայի պայմանների վատացում ն այլն, - այլընտրանքային արժեք, - ունեցվածքի ծառայության ժամկետի կրճատում (շենքերի, սարքավորման ն այլն): 2. Անմիջականորեն ծախսերի, ծախսումների մեծության օգտագործման հիման վրա կատարվող գնահատում: Այս երկրորդը` ծախսերի հետ կապված ուղղությունն ավելի ակնհայտ է: Այստեղ օգտագործվող մեթոդները քննարկվել էին նան նախորդ պարագրաֆներում: Դրանք բնական բարիքների ն ծառայությունների արժեքների գնահատման ծախսումային ձնն է ն բերովի ծախսերի (ծախսերի արդյունավետության վերլուծություն) մեթոդը: Ուստի կանգ առնենք առաջին ուղղության վրա, որը կապված է ունեցած (շուկայական) գների օգտագործման հետ: Այս ուղղության շրջանակներում թվարկված բոլոր մեթոդներով հնարավոր է ստանալ բնական ցուցանիշներ, որոնք արտացոլում են էկոլոգիական իրավիճակի վատթարացումն ու էկոլոգիական վնասը արժեքային ձնով: Թվարկված մեթոդների կարնոր արժանիքը ապրանքների ն ծառայությունների վրա ներգործության գնահատման համար շուկայական գնի օգտագործման հնարավորությունն է:

Այստեղ սովորաբար օգտագործվում է ծախսերի ն օգուտների վերլուծության ուղղակի մեթոդները, հաշվի առնելով նախագծերի ներգործության էկոլոգիական հետնանքները: Ներգործությունը կարող է լինել ինչպես բնական համակարգի (գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն, ձկնորսություն վրա), այնպես էլ` արհեստականորեն ստեղծված համակարգերի (շենքեր, կառուցվածքներ, արտադրություններ արտադրական ն կենցաղային հատվածներում): Արդյունքում բնական ռեսուրսների որակի ն շրջակա միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությամբ տեղի է ունենում բնական ն արհեստական համակարգերի արտադրողականության ն արդյունավետության փոփոխություն, այդ համակարգերում հնարավոր է նան արտադրական ծախսերի փոփոխություն: Այդ փոփոխություններն ազդում են արտադրության ծավալի, գների տատանման վրա ն այլն: Արդյունքում, հնարավոր է շուկայական գնի ֆիզիկական փոփոխության արտահայտում արժեքային տեսքով: Արգասավորության փոփոխության օգտագործմամբ մեթոդը հանդիսանում է արդյունավետության վերլուծության ավանդական եղանակի կամ «ծախսեր-եկամուտներ»-ի ուղղակի շարունակությունը: Արտադրության ֆիզիկական փոփոխությունները գնահատվում են շուկայական գների օգտագործմամբ` օգտագործվող ն արտադրվող արտադրանքի համար: Այս մեթոդը հիմնականում օգտագործվում է երկու դեպքերում` երբ գնահատվում է ներգործության բացարձակ մեծությունը ն երբ ներգործությունն արտահայտվում է «աճի» տեսքով: Առաջինն ավելի պարզ ն մաքուր է: Այստեղ համադրվում է 2 տարբերակ. էկոլոգիական ներգործություն կա, թե ոչ: Առաջին տարբերակը պահանջում է գնահատում: Ձեռնարկության աշխատանքի արդյունքում օդի աղտոտումը բերում է բերքատվության իջեցման: Այստեղ հարկ է լինում գնահատել հողի բերրիության փոփոխությունը, որը հնարավոր է` համեմատելով գործարանին մոտ հողամասում տվյալ կուլտուրայի բերքատվությունը հեռվում` մաքուր վայրում գտնվող նույն որակի հողամասում այդ կուլտուրայի բերքատվության հետ, նույն տարում: Ավելի բարդ է արգասաբերության փոփոխության գնահատումն արդեն առկա էկոլոգիական ներգործության պայմաններում: Հաճախ գնահատվում է ոչ թե էկոլոգիական փոփոխությունների բացարձակ մեծությունը, այլ միայն նրա այն մասը, որն անմիջականորեն կապված է ներգործության հետ, որն արդյունք է իրականացվող նախագծով (ծրագրով): Կատարված ծախսերի ներգործության փոփոխման գնահատումն այստեղ «աճող» բնույթ ունի: Օրինակ, ձեռնարկության

հոսքաջրերը բերում են գետի աղտոտման ն դրանում ձկան քանակի պակասելուն: Այս դեպքում ձեռնարկության հզորացումը բերում է կեղտաջրերի քանակի էլ ավելի ավելացման ն կարող է ավելի պակասեցնել գետում ձկան քանակը: Եվ այստեղ, լրացուցիչ էկոլոգիական ներգործությունը գնահատելիս գնահատվում է միայն ձկան քանակի պակասելը նախկինում ն գործարանի հզորացումից հետո: Կյանքի որակը հաշվի առնող էկոլոգիական ներգործության գնահատումը մեծապես հենվում է եկամտի կորստի հաշվարկի վրա: Այս մոտեցումն իր գաղափարով մոտ է արտադրողականության փոփոխության գնահատմանը ցույց տրվող մոտեցմանը: Այստեղ որպես էկոլոգիական ներգործության օբյեկտ հանդես են գալիս մարդիկ, նրանց առողջական վիճակը: Նրանց արտադրողականությունը կարող է փոխվել շրջակա միջավայրի վիճակի փոփոխության արդյունքում (օդի ն ջրի աղտոտում, աղմուկի ներգործություն ն այլն), ն համապատասխանաբար կփոխվի նրանց առողջական վիճակը: Եվ այստեղ հնարավոր է մի շարք ցուցանիշների արժեքային գնահատում. - եկամուտների (աշխատավարձի) կորուստը` հիվանդանալու արդյունքում: - ծախսերի բժշկական սպասարկման, դեղերի գնման համար: - օգուտների ստացում` շնորհիվ ներգատիվ էկոլոգիական հետնանքների կանխարգելման: Այլընտրանքային արժեքի մեթոդիկան քննարկվել է նախորդ բաժնում: Հիշենք միայն, որ այդ մեթոդը չափում է միայն հասարակության կամ անհատի կողմից` ձեռքից բաց թողնված օգուտը (հնարավորությունը) բնության ռեսուրսի կամ բարիքի պահպանության ժամանակ, որը կարնոր է տնտեսական որոշում կայացնելու համար: Դրա պարզ օրինակը էկոլոգիական ներգործության մոտեցումների գնահատումն է գետի աղտոտման արդյունքում էքստերնալ ծախսերի` նախկինում բերված օրինակը: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ո՞րն է շրջակա միջավայրի ֆունկցիաների ն դրանց տնտեսական արժեքի փոխադարձ կապը: 2. Ինչպե՞ս հաշվի առնել էկոլոգիական գործոնը տնտեսական զարգացման ցուցանիշներում: 3. Ինչպե՞ս որոշել տնտեսական արժեքը ռենտայի հիման վրա: 4. Ինչպե՞ս որոշել տնտեսական արժեքը ծախսային մոտեցմամբ:

5. Ինչպե՞ս որոշել տնտեսական արժեքը այլընտրանքային արժեքի հիման վրա: 6. Ո՞րն է ընդհանուր տնտեսական արժեքի (գնի) հայեցակարգի էությունը: 7. Ինչպիսի՞ն են գոյատնման արժեքի որոշման ն արժեքի սուբյեկտիվ գնահատման առանձնահատկությունները: 8. Ինչ է հասկացվում բնօգտագործման տնտեսական արդյունավետություն ասելով: 9. Բնութագրել «ծախսեր-օգուտներ» մոտեցումը: 10. Ի՞նչ հիմնախնդիրներ կան դիսկոնտավորման գործոնը հաշվի առնելիս: 11. Թվարկել նախագծի (ծրագրի) գնահատման գործոնը հաշվի առնելիս: 12. Ինչու՞մ է կայանում բնա-մթերային ուղղաձիգում ներդրումների բաշխման առանձնահատկությունները: 13. Բնութագրել էկոլոգիական ներգործության գնահատման նկատմամբ եղած մեթոդները:

ԲԱԺԻՆ 11 ՏԵԽՆՈԳԵՆ ՏԻՊԻՑ ԱՆՑՈւՄԸ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԿԱՅՈւՆ

ՏԻՊԻՆ

ԳԼՈւԽ 5. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՏԵԽՆՈԳԵՆ ՏԻՊԻ

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈւՄՆԵՐԸ

5.1. էկոլոգիական սահմանափակումներ 5.2. Տնտեսական (ներդրումային) սահմանափակումներ 5.3. Սոցիալական սահմանափակումներ Քննարկենք ավելի մանրամասն Հայաստանի ներկայիս էկոնոմիկայի զարգացումը զարգացման տեխնոգեն տիպից կայուն տիպի փոխադրելու անհրաժեշտությունը: Որքանով է դա անհրաժեշտ հասարակության համար: Միգուցե փորձ արվի շարունակել զարգացման տեխնոգեն ուղին ն արագ հասնել բարեկեցության: Այժմ հաճախ են հնչում կարծիքներ, թե նախ կարելի է արագ հասնել տնտեսական զարգացման, ապա միայն զբաղվել բնությամբ: Արդյոք հնարավոր է նման հաջորդականությունը ն որքանով է այն իրատեսական ն արդյունավետ:

Այդ հարցին պատասխանելու համար մի փոքր ավելի մանրամասն քննարկենք տնտեսական զարգացման տեխնոգեն տիպը: Կարելի է առանձնացել առնվազն երեք սահմանափակումներ, որոնք տեխնոգեն տիպի զարգացման համար անհրաժեշտ է իրականացնել: Դրանք են տնտեսական, էկոլոգիական ն բնապահպանական: 5.1. էկոլոգիական սահմանափակումներ էկոլոգիական սահմանափակումները գնալով ավելի են սահմանափակում տնտեսական աճը: էկոնոմիկայի բնության վրա կառուցված հիմքի դեգրադացումը կարող է տեղի ունենալ ամենամոտ ապագայում, եթե չձեռնարկվեն հրատապ միջոցառումներ: Օրինակ, առաջիկա տասը տարում, մասնագետների գնահատմամբ կարելի է տնտեսական ճգնաժամ սպասել բազմաթիվ տնտեսական շրջաններում ն պետություններում, որոնք կարող են առաջանալ հողային ռեսուրսների դեգրադացման արդյունքում: Դա առավել քան հնարավոր է Հայաստանի ռելիեֆի պայմաններում, կլիմայի կանխատեսվող փոփոխությունների արդյունքում: Հարնան Ռուսաստանի Դաշնությունում արդեն այժմ ակնառու են խորացող ճգնաժամային արդյունքները արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության զարգացման հետնանքով` ջրային ռեսուրսների համար (Վոլգա, Դոն գետերը, Բայկալ լիճը, Կասպից ն Արալի ծովերը ն այլն): Դրանք թույլատրելի նորմայից ավելի քանակներով աղտոտված են ծանր մետաղներով, ֆենոլով, նավթամթերքներով ն այլ նյութերով: Հայաստանի համար սուր պրոբլեմ են դարձել նան ստորգետնյա գրունտային ջրերը, որի արդյունքում հազարավոր հեկտար գյուղատնտեսական պիտանի հողեր ենթարկվել են երկրորդային (կրկնակի) աղակալման: Գնալով նվազում են խմելու համար պիտանի ջրերի պաշարները, որը բերում է խմելու ջրի դեֆիցիտի ոչ միայն ուրբանիզացված շրջաններում, այլ նան գյուղական բնակավայրերում: Աճում է թափոնների, այդ թվում տոքսիկ (թունավող) թիվը: Դրանց թաղումը ն ուտիլիզացում կատարվում է անթույլատրելի կերպով դանդաղ: Բնական ռեսուրսների շատ տեսակներ մոտ են սպառման: Գործնականորեն արդեն չկան արդյունաբերական շահագործման անտառներ: Չնչին չափերի են հասել կերակրի աղի պաշարները: Մոտակա տարիների կտրուկ աճել ն աճում է խոշոր տեխնոգեն վթարների ն էկոլոգիական աղետների վտանգը: Դա մեծապես պայմանավորված է

արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական տեխնիկայի հսկայական մաշվածքի հետ, որը առանձին դեպքերում հասնում է մինչն 80-909 ն բերում է նան խոշոր տնտեսական վնասների: Այսպես, օրինակ, հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի Հանրապետությունում, հացահատիկահավաք կոմբայնների մաշվածության ն անսարքության պատճառով տարեկան կորչում է հացահատիկի այնքան բերք, որքան արտադրվում է Կոտայքի մարզում: Նման օրինակները շատ են ն ընդգծում են հիմնախնդրի լուծման կարնորությունն ու հրատապությունը: 5.2. Տնտեսական (ներդրումային) սահմանափակումներ Տեխնոգեն, բնությունատար զարգացման համար տարեցտարի անհրաժեշտ է լինում հատկացնել ավելի շատ միջոցներ բնության շահագործմամբ զբաղված ժողտնտեսական համալիրներին ն ճյուղերին: Բնական ռեսուրսների դեգրադացումը ն աղքատացումը հսկայական կապիտալ ներդրումներ են պահանջում մշակելու նոր ռեսուրսներ կամ ուժեղացնելու արդեն ունեցածների շահագործումը: Տարեցտարի այդ ծախսերն աճում են (ուղղակիորեն կամ էկոնոմիկայում այլ ներդրումների ձնով), սակայն դրանց արդյունավետությունն անընդհատ ընկնում է: Ուժեղանում է արտադրանքի ելքի ն այդ նպատակով ծախսված միջոցների անհամամասնությունը: Դա առանձնապես պարզ նկատելի է նախկին ԽՍՀՄ-ում խոշոր ագրոարդյունաբերական համալիրի զարգացման օրինակով: Անցյալ դարի 20-ական թվականներին մինչն 1990-ական թվականները տրակտորային պարկը ԽՍՀՄ-ում ավելացավ 100 անգամ: Հացահատիկային կոմբայնների թիվը 1928 թվականի 2 հատից հասավ մինչն 700 հազարի, բեռնատար մեքենաներինը աճեց շուրջ 2500 անգամ, հանքային պարարտանյութերի մատակարարումները` 350 անգամ ն այլն: Սակայն նման հսկայածավալ ներդրումները շատ ցածր արդյունք տվեցին: Հատկապես ցուցադրական է հետնյալ օրինակը: Անցյալ դարի 20-ական թվականների նկատմամբ 80-ական թվականներին հացահատիկի բերքը միավոր տարածությունից ավելացավ 2 անգամ, մինչդեռ գյուղատնտեսության մեջ կատարվող տարեկան կապիտալ ներդրումները` 4000: Հացահատիկային մշակաբույսերի տարածությունն այդ ժամանակաընթացքում աճեց 2 անգամից էլ պակաս: Այսպիսով, միավոր քանակությամբ հատիկի ստացման համար 90101

ական թվականներին պահանջվեց 1100 անգամ շատ կապիտալ ներդրումներ 20-ական թվականների համեմատությամբ: Բերված թվերը համոզիչ կերպով ցույց են տալիս, որ եթե այսօր հարկ լինի նյութատեխնիկական միջոցների, էներգետիկ համանման ծախսումներով ավելացնել ստացվող բերքը, ապա էկոնոմիկայում առկա ռեսուրսները պարզապես չեն բավականացնի: Նման միտումներ են նկատվում նան վառելիքա-էներգետիկ ռեսուրսների արդյունահանման ժամանակ ն այլ ճյուղերում: Ակնհայտ է, որ նման տիպի տնտեսական զարգացման համար կպահանջվեն ավելի մեծ միջոցներ` անգամ ձեռք բերած մակարդակը պահպանելու համար` ինչպես բնական ռեսուրսների արդյունահանման, այնպես էլ դրանից ստացված պատրաստի արտադրանքի դեպքում: Անցումային էկոնոմիկայի համար անհրաժեշտ են այլ՝ ռեսուրսախնայողական ուղիներ, որոնց հիմքում պետք է դրվի էկոլոգիական գործոնների հաշվառումը: 5.3. Սոցիալական սահմանափակումներ Ձնավորված էկոլոգիական զարգացման տեխնոգեն, բնությունատար տիպը, բացի էկոլոգիական ն տնտեսական սահմանափակումներից, հեռանկարում փակուղի է մտնում նան զուտ սոցիալական պատճառներով: Դրանց թվում առաջին տեղում է գլոբալ մասշտաբներով ազգաբնակչության առողջության վատացումը: Դա արդեն բավական է ցանկացած երկրի, այդ թվում Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հայեցակարգի վերանայման համար: Բազմաթիվ վայրերում ակնհայտորեն զգացվում է գյուղատնտեսական մթերքների որակի վատացում, դրանցում զանազան վնասակար նյութերի պարունակության ավելացում: Նույնը վերաբերվում է խմելու ջրին: Ներկայումս դրա զգալի մասը (որոշ տվյալներով մինչն 509-ը) չի համապատասխանում սանիտարական նորմաներին: Սրվում են բնակչության էկոլոգիական պայմանները խոշոր, արդյունաբերական քաղաքներում, որտեղ օդային ավազանի` նորմատիվի նկատմամբ աղտոտման բազմակի գերազանցումը սովորական երնույթ է: Բնակավայրերի մի փոքր մասն է, որ այս տեսակետից ապրում է նորմալ պայմաններում: Դրան զգալիորեն նպաստում է «Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության ներկայիս» կաթվածահար վիճակը, իսկ Ռուսաստանի Դաշնության 84 խոշոր քաղաքներում, որտեղ ապրում է շուրջ 50մլն մարդ, օդի աղտոտվածությունը թույ102

լատրելի նորմաները գերազանցում է ավելի քան 10 անգամ: Այս բոլորը հանգեցնում է տարբեր բնույթի հիվանդությունների աճին, իմունիտետի իջեցմանը: Արդյունքում, օդի աղտոտման հետնանքով հիվանդացածությունը ազգաբնակչության շրջանում կազմել է 20-309, իսկ 509-ը օնկոլոգիական հիվանդություններն են: Առանձնապես առողջական վիճակի վատթարացումը սուր է նկատվում երեխաների շրջանում: Դա առանձնապես զգալի է ՌԴ-ում: Բժշկական հաստատությունների տվյալներով դպրոցների շրջանավարտների միայն 129-ը կարող է համարվել լիակատար առողջ: Տղաների միայն 109-ն է պիտանի զինվորական ծառայության` առանց սահմանափակումների: Վ. Ի. Դանիլովա-Դանիլյանի կարծիքով երկիրը մոտ է գենետիկական թերարժեքության կրիտիկական սահմանին: Շրջակա միջավայրի ցածր որակը, ալկոհոլիզմը բերեցին տարբեր գենետիկական շեղումներով երեխաների թվի կտրուկ ավելացման: Այս ամենի շարունակվելու դեպքում կսկսվի ազգային դեգրադացումը: Նման երեխաների թիվը ծննդաբերության ժամանակակից մակարդակի դեպքում հասնում է 179-ի: Կենդանական տեսակների գոյության դեպքում, ըստ կենսաբանական օրենքների, գենային շեղումները 309ի հասնելու դեպքում տվյալ տեսակին տանում են կործանման: Ակնհայտ է, որ նման տեմպերով դեգրադացիան շարունակվելու դեպքում, էկոլոգիական իրավիճակը ՌԴ-ում կարող է սպանել ապագա սերնդին: Վատթարացող շրջակա միջավայրի հետնանքով ծնվող հիմնախնդիրների թվում պետք է հիշել ազգային ն միգրացիոն հիմնախնդիրները: Այսպես, ՌԴ ծայր հյուսիսում, նավթի ն գազի արդյունահանման արդյունքում բնության դեգրադացման ն անասնաբուծության ու ամբողջ գյուղատնտեսության համար այլնս պիտանի չլինելու հետնանքով տեղի բնիկ բնակչության մեծ մասը դադարել է զբաղվել ավանդական՝ եղջերվապահության, որսի, ձկնորսության մեջ աշխատանքով, իսկ մեծ մասն էլ, որոնք չեն կարողացել հարմարվել նոր ստեղծված պայմաններին, պարզապես միգրացիայի են ենթարկվել ն տեղափոխվել են այլ վայրեր կամ նույնիսկ այլ երկրներ: Նման ճակատագրի են արժանացել այդտեղ բնակվող 26 ժողովուրդներից 7-ը, որոնք ապրում են ծայրահեղ աղքատ վիճակում: Կտրուկ կրճատվել է նրանց կյանքի միջին տնողությունը: Մեծածավալ էկոլոգիական փոփոխությունների հետ կապված խոշոր տնտեսական նախագծերի իրականացումը անխուսափելիորեն

իր հետ բերում է միգրացիոն պրոցեսների ուժեղացում: Միջազգային պրակտիկայում դա ստացել է «էկոլոգիական փախստականներ» անվանումը: Օրինակ, վոլգյան ՀէԿ-երի կասկադի կառուցումը բերեց բազմաթիվ քաղաքների ն գյուղերի ջրածածկման ն ուղեկցվեց 1,2մլն մարդու արտաբնակեցմամբ: Ավանդական բնակվելու վայրերը հարյուր հազարավոր մարդիկ կորցրին Չեռնոբիլի ատոմակայանի, Արալյան ծովի աղետների ժամանակ ն բազմաթիվ այլ բնական ու արհեստական աղետների դեպքում: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ո՞րն է տնտեսական զարգացման տեխնոգեն տիպի սահմանափակումների էությունը: 2. Բնութագրել էկոլոգիական սահմանափակումները: 3. Բնութագրել տնտեսական (ներդրումային) սահմանափակումները: 4. Բնութագրել սոցիալական սահմանափակումները:

ԳԼՈւԽ 6. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ էԿՈԼՈԳԱՑՄԱՆ

ԵՎ ԿԱՅՈւՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՆՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈւՂՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

6.1. 6.2. 6.3.

էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներ Նվազ թափոնատար ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացումը, տեխնոլոգիական փոփոխություններ Ուղղակի բնապահպան միջոցառումներ

Բնօգտագործման արդյունավետության վերլուծության անհրաժեշտությունը վերջնական տնտեսագիտական արդյունքների դիրքերից, ինչպես նան բնամթերային ամբողջական համակարգի հետազոտությունից բնօգտագործման էկոնոմիկայի, որպես գիտության, իրական սահմանափակումներն ու օբյեկտը: Բնօգտագործման էկոնոմիկայի մասին ունեցած պատկերացումների մեծ մասը «նեղացված» են: Դրանք սովորաբար բուն բնական ռեսուրսների օգտագործման պրոբլեմը, պայքարը շրջակա միջավայրի աղտոտման դեմ, որպես տնտեսական զարգացման հետնանք, փաստորեն քննարկում են միայն բնամթերային շղթայի առաջին փուլերում: Այժմ անհրաժեշտ է մակրոմոտեցում,

բնօգտագործման էկոնոմիկայի մասին պատկերացում, որպես նշանակետային գիտության, որի շրջանակներում անհրաժեշտ է ամբողջ ժողովրդական տնտեսությունը՝ տնտեսական զարգացման էկոլոգացման, շրջակա միջավայրի վրա ծանրաբեռնավածությունը նվազեցնելու տեսանկյունից: Միայն վերլուծելով ն հասկանալով ձնավորված տնտեսական կառույցների էության, համալիրների, ճյուղերի ն սեկտորների գործունեության առանձնահատկությունների իմաստը, կարելի է արդյունավետ կերպով լուծել սրվող էկոլոգիական հիմնախնդիրները: էկոլոգիական հիմնախնդիրները նեղ մոտեցումներով, էկոլոգիական ծրագրերը լոկալ (տեղային), այլ ոչ թե մակրոմակարդակով լուծելու փորձերը, միշտ չէ, որ կարող են արդյունավետ լինել: Դա կարելի է համեմատել ետնից ծուխ արձակող շոգեքարշի հետ, որի հետնից սպիտակ վերնաշապիկով մարդ է վազում ն փորձում է, որ այն մաքուր մնա: Նման իրավիճակում ելքը ծխատար խողովակի վրա հզոր ֆիլտրի տեղադրումն է: Սակայն նման մոտեցումը ոչ մի դեպքում չի լավացնի շոգեքարշի շարժիչի աշխատանքը` վառելիքի հսկայական ծախս, չնչին ՕԳԳ-ով: Այսինքն խոսքը գնում է աղտոտման հետնանքների դեմ պայքարի ն ռեսուրսների շռայլ ծախսման մասին: Մինչդեռ ճիշտ կլիներ մտածել շարժիչը փոխելու, ծուխ քիչ արձակող ն վառելիք (ռեսուրս) խնայող շարժիչ տեղադրելու մասին, որն ունենա մեծ Օ.Գ.Գ.: Այսպիսով, առաջին հերթին անհրաժեշտ է ամբողջ էկոնոմիկան վերակողմնորոշել մակրոմակարդակում էկոլոգահավասարակշռված վիճակի ապահովման ուղղությամբ: Սրա հետ կապված անհրաժեշտ է նան այլ գերակայող մտածողություն, հետնողականություն էկոլոգիական հիմնախնդիրներում: Հարկավոր է բնօգտագործման նոր գաղափարախոսություն, որը սկզբունքորեն տարբերվի «բնական» մոտեցումներից: Թերնս նպատակահարմար է էկոնոմիկայի էկոլոգացման ն էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման հետնյալ հաջորդականությունն ու առաջնայնությունը. 1. էկոլոգիկան հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներ (էկոնոմիկայի կառուցվածքային վերակառուցում, արտահանման քաղաքականության փոփոխություն, կոնվերսիա (փոխառություն), 2. նվազ թափոնային ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացում, տեխնոլոգիական փոփոխություններ,

3. ուղղակի բնապահպանական միջոցառումներ (տարբեր մաքրող կառուցվածքների (շինությունների), ֆիլտրերի շինարարություն, պահպանող տարածքների ստեղծում, ռեկուլտիվացիա ն այլն): 6.1. էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներ էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման վերը թվարկված երեք տարբերակները հանդիսանում են էկոլոգոտնտեսական զարգացման, նրա կայուն տիպի ձնավորման հիմնական ուղղությունները: Որքանով որ դա տարօրինակ չի հնչում, այժմ էկոլոգիապես ն տնտեսապես արդյունավետ ուղին բնապահպանական խնդիրները լուծելիս հանդիսանում է «ոչ բնությունային» ճյուղերի ն գործունեության տեսակների զարգացումը: Եվ առաջին հերթին պետք է իրականացնել էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներ, որոնք անմիջականորեն կապված չեն բնությունաշահագործող ն բնապահպանական գործունեության հետ: Այս տարբերակների դեպքում անմիջականորեն բնապահպան միջոցառումները, շրջակա միջավայրի պահպանության գծով միջոցառումները պետք է իրականացվեն միայն անմիջականորեն էկոլոգիական պրոբլեմների չկապված տարբերակները: Անմիջականորեն ուղղակի բնապահպան միջոցառումները, շրջակա միջավայրի պահպանման քայլերը պետք է իրականացվեն միայն տվյալ տեխնոլոգիական մակարդակի դեպքում էկոլոգիական պրոբլեմների լուծման անհնարինության պարագայում, այլընտրանքային տարբերակներով կամ փոքրաթափոն ն անթափոն տեխնոլոգիաներով: էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներն իրենցից ներկայացնում են այնպիսի տնտեսական տարբերակների ամբողջություն, որոնք հիմնավում են գործունեության այլ ճյուղերի ու տեսակների վրա, որոնք անմիջականորեն կապված չեն բնական ռեսուրսների շահագործման շրջակա միջավայրի պահպանության հետ: Այստեղ առաջին հերթին պետք է նշել էկոնոմիկայի արմատական կառուցվածքային վերակառուցման հաշվին իրավիճակի էկոլոգիական բարելավման հսկայական ներուժը: 6.1.1. էկոնոմիկայի կառուցվածքային վերակառուցումը Դրական կառուցվածքային փոփոխություններն էկոնոմիկայում պահանջում են արդյունավետ կառուցվածքային փոփոխություններ քաղա106

քականության մեջ: Դա էկոնոմիկայում համամասնությունների ձնավորման, պահպանման ն փոփոխությունների իրականացման գծով նպատակաուղղված իրականացվող միջոցառումների համակարգ է, որի նպատակը բոլոր տեսակի ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործումն է: Կառուցվածքային քաղաքականությունը ենթադրում է բոլոր տեսակի գերակայությունների առանձնացում` տնտեսական, էկոլոգիական, սոցիալական, տարածաշրջանային, գիտատեխնիկական ն այլ հիմնախնդիրները լուծելիս, ն այդ գերակայություններին համապատասխան` որոշակի ճյուղերի ն գործունեության տեսակների զարգացում: Կառուցվածքային քաղաքականության իրականացման միջոցների թվին են դասվում առաջին հերթին` ներդրումային քաղաքականությունը, շուկայական խթանների համակարգը (հարկեր, վարկեր, սուբսիդիաներ ն այլն), իրավական կարգավորումը ն այլն: Կառուցվածքի էկոլոգիապես կողմնորոշված փոփոխությունների էությունը կայանում է բնաշահագործական, ռեսուրսախնայողական ճյուղերի արտադրության աճի ու ծավալների կառուցման մեջ` ժամանակակից, տեխնոլոգիաների պայմաններում` կապված բնությունից վերցվող նյութերը վերափոխելու այլ վերջնական նյութերի: Այսինքն խոսքը գնում է աշխատանքային, նյութական, ֆինանսական ռեսուրսները ժողովրդական տնտեսություններում գլոբալ ձնով վերաբաշխելու մասին, հօգուտ ռեսուրսախնայողական, տեխնոլոգիապես առաջադիմական ճյուղերի ն գործունեության տեսակների մասին: Նման քաղաքականությունը (էկոնոմիկայի կառուցվածքային վերափոխումը) թույլ է տալիս նշանակալիորեն նվազացնել ստացված արտադրանքի ն ծառայությունների բնությունատարությունը ն թեթնացնել շրջակա միջավայրի ծանրաբեռնվածությունը, կրճատել բնական ռեսուրսների ընդհանուր պահանջարկը: Ամենահամեստ գնահատումներով էկոնոմիկայի կառուցվածքատեխնոլոգիական ռացիոնալացումը թույլ կտա տնտեսել ներկայումս ոչ արդյունավետ օգտագործվող ռեսուրսների 20-309-ը` ավելացնելով վերջնական արյունքները: Այստեղ ունեցած ռեզերվները կարելի է արտահայտել հետնյալ պարզ բանաձնով. NՅ = Nո + NՏ ,

որտեղ` NՅ-ն ռեսուրսի (ռեսուրսների) ընդհանուր սպառումն է, Nո-ն բնական ռեսուրսի (ռեսուրսների) ռացիոնալ սպառումն է,

NՏ-ն` բնական ռեսուրսի (ռեսուրսների) «կառուցվածքային սպառումը (վերասպառումը): Այս բանաձնում բնական ռեսուրսների «ռացիոնալ մակարդակ» ասելով (Nո) հասկացվում է սպառումը ռացիոնալ տնտեսական կառուցվածքների պայմաններում, որը կողմնորոշված է դեպի ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման պարագայում վերջնական արդյունքի ստացմանը, առաջադիմական տեխնոլոգիաների առկայությանը ն այլն: Ռեսուրսների «կառուցվածքային» (NՏ) սպառումը տեղի է ունենում տնտեսապես ոչ ռացիոնալ կառուցվածքների, բնաշահագործական ճյուղերի ն մշակող ու վերամշակող ճյուղերի մեջն անհամամասնության (քանի որ վերջին 2-ը կողմնորոշված են դեպի միջանկյալ արդյունքները), տեխնոլոգիական բազայի հետամնացության, ռեսուրսախնայման համար խթանների բացակայության ն այլ պատճառներով: Բերված բանաձնը կարելի է օգտագործել ինչպես համախառն ցուցանիշների համար, այնպես էլ միավոր վերջնական արդյունքի համար հաշվարկված տեսակարար ծախսերի համար: Վերը բերված բանաձնը այս դեպքում կարելի է օգտագործել որպես բնությունատար ցուցանիշների հաշվարկման եղանակ: Այս դեպքում, բանաձնում եղած ցուցանիշները բաժանելով Մ-ի (վերջնական արտադրանքի) կարելի է ստանալ կառուցվածքային բնությունատարության ցուցանիշի բանաձնը (ի տարբերություն բնությունատարության ստանդարտ ցուցանիշի). 6Յ =

N6 Nո Ns = + = 6ո + 6s , Մ Մ Մ

որտեղ` 6Յ-ն ընդհանուր բնությունատարությունն է, 6ո –ը` «ռացիոնալ» բնությունատարությունը, 6s-ը` «կառուցվածքային» բնությունատարությունը: Քննարկենք ժողովրդական տնտեսության կառուցվաքային վերակառուցման էկոլոգիական կողմերը մի փոքր ավելի մանրամասն: Պատկերացնենք երկրի ողջ էկոնոմիկան յուրատեսակ բուրգի կամ տորթի ձնով, որը շերտերի է բաժանված առաջնային հումքի ն նրա վերջնական հումքի վերամշակման տեխնոլոգիական փուլերին համապատասխան, այսինքն շերտերը կարելի է պատկերացնել նան որպես բնա-մթերային ուղղաձիգի փուլեր, աստիճաններ: Բուրգի հիմքից հեռանալուն զուգընթաց բուրգը նեղանում է` առավել բարձր մակարդակի ճյուղերի բաժինը համախառն ազգային արդյունքում նվազում է: Բուրգի հիմքում գտնվում են բնություն շահագործող ճյուղերը: Այդ ստորին կառուցվածքային շերտն է կամ այսպես կոչված առաջնային

էկոնոմիկան: Այստեղ են գտնվում ժողովրդական տնտեսության չորս սեկտորները` լեռնաարդյունահանող արտադրությունը (այդ թվում բոլոր էներգոռեսուրսների արդյունահանումը), գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը ն ձկնատնտեսությունը: Երկրորդ շերտի մեջ մտնում են այն ճյուղերը, որոնք ապահովում են բնական հումքի առաջնային վերամշակումը: Սրա մեջ են մտնում մետաղի, էլեկտրոէներգիայի արտադրությունը, պարզագույն փայտամշակումը ն այլն: Ագրեգացված տեսքով այս խմբին կարելի է դասել այն ճյուղերը, որոնք գյուղատնտեսական հումք են մշակում պահածոների, մսի, ալրաղաց, գինեգործական արդյունաբերությունները ն այլն: Բուրգի երրորդ շերտի մեջ ընթանում է արտադրանքի մշակման հետագա խորացումը, բնական հումքի երկրորդային վերամշակումը: Մետալուրգիայում այդ բնամթերային շղթայից է ստացվում գլանվածքը, ձուլվածքը: Ագրոարդյունաբերական համալիրում վերամշակման խորացումը ն նոր ապրանքների արտադրությունը կապված է հրուշակեղենի, կարի, կոշիկի արդյունաբերությունների հետ: Չորրորդ ն ավելի բարձր շերտերում այդ բնամթերային ուղղաձիգի հետագա փուլերում հայտնվում են մեքենաշինությունը, բարդ ապրանքների արտադրությունը ն ծառայությունները: Բուրգի ստորին շերտերում կարնոր դեր են խաղում բնական ռեսուրսները, առաջնային հումքը ն համեմատաբար ցածր որակավորման աշխատանքը: Ըստ շերտերի դեպի բուրգի վերին մասը բարձրանալուն զուգընթաց բնամթերային ուղղաձիգի երկարելու հետ մեկտեղ այդ գործոնները գնալով ավելի փոքր դեր են խաղում ն առաջին պլան են մղվում ն ավելի կարնոր դեր են սկսում խաղալ բարձր պլանավորման աշխատանքը, գիտական ու տեխնիկական նվաճումները, բարձր տեխնոլոգիաները, տեղեկատվությունը: Կառուցվածքային վերին շերտերի համար տեղեկատվությունը դառնում է վճռորոշ գործոն: Ժամանակակից էկոնոմիկայում բուրգի ամենաբարձր կետում գտնվում է տեղեկատվության արտադրությունը` պատենտներ, արտոնագրեր, նախագծեր, ամենահնարավոր գիտական ծառայություններ, ծրագրային արտադրանք, ընդհանրապես հնարավոր ցանկացած ինտելեկտուալ արտադրանք, ներառյալ ձեռնարկությունների ն այլ տնտեսավարող սուբյեկտների կառավարումը: Ակնհայտ է, որ ինչքան նեղ է բուրգի հիմքը ն ինչքան լայն է գագաթը` այնքան լավ: Եվ թերնս ցանկալի է, որ այդ կառույցն ունենար հատած բուրգի տեսք: Դա նշանակում է, որ բոլոր տեսակի ռեսուրսների փոքր ծախսերի դեպքում բուրգի ստորին շերտերում, բնամթերային

ուղղաձիգի սկզբնական փուլերում տեղի է ունենում արտադրանքի ն ծառայությունների ավելացում էկոնոմիկայի վերին շերտերում: Բուրգի հիմքի նեղացման պրոցեսը (գործընթացը) վերին շերտերում` նրա գագաթի լայնացման պայմաններում - դա հենց էկոնոմիկայի էկոլոգացման գործընթացն է, երբ շրջակա միջավայրի վրա ընկնող ծանրաբեռնվածությունը նվազում է՝ բարձրորակ ապրանքներով ն ծառայություններով ապահովվածության մակարդակի բարձրացման պայմաններում: Ժողովրդական տնտեսության կառուցվածքն առաջնային էկոնոմիկայի բարձր տեսակարար կշռով, դասական բուրգի տեսքով` հզոր հիմքով, կոչվում է ինդուստրիալ կառուցվածք: Ավելի բարձր շերտերի զարգացման բարձր մակարդակ ն համեմատաբար ոչ մեծ հիմքով (շրջված բուրգ) էկոնոմիկան ունի հետինդուստրիալ կառուցվածք: Հայաստանի էկոնոմիկայի համար բնութագրական էր ինդուստրիալ կառուցվածքը` հզոր ն ծանր հիմքով: Դժբախտաբար, վերջին ավելի քան քսան տարիների ընթացքում ավելանում են ներդրումներն առաջնային էկոնոմիկայում, որի տեսակարար կշիռը գնալով նորից է սկսում բարձրանալ, զարգանում են բնությունը շահագործող ճյուղերը (անտառային ռեսուրսներ, լեռնահանքային արդյունաբերություն ն այլն): Նկատվում է ճգնաժամ ռեսուրսախնայողական ճյուղերի զարգացման գործում (առանձին գնահատականներով առանձին ճյուղերում անկումը կազմում է մինչն 70-859): Այս գործընթացը երբեմն անվանում են էկոնոմիկայի ապաինդուստրացում (այս պրոցեսի կորը հակառակ է հետինդուստրիալ կառուցվածքին): Դրանով իսկ տնտեսական ռեֆորմների կարնորագույն նպատակները, անցումը շուկայական տնտեսության, որը կողմնորոշված է ավելի արդյունավետ ն առաջավոր տնտեսական կառուցվածքի ստեղծման, պարզվում է, որ խզված են: Նման իրավիճակի արտացոլումն է արտադրանքի շատ տեսակների ն շատ ճյուղերի գծով բնությունատարության ավելացումը: Օրինակ, ատոմակայանի աշխատանքի դադարեցման արդյունքում կտրուկ ավելացավ փայտանյութի հատումները ն անտառային մասսիվների կրճատումը, որը կատարվեց բնակարանների տաքացման ն այլ կենցաղային նպատակներով: Մյուս կողմից, արդյունաբերության անկման պայմաններում կրճատվեցին թունավոր նյութերի արտանետումները ն դրանցով շրջակա միջավայրի աղտոտումը: Ուսանելի է երրորդ երկրների փորձը: Որոշ երկրներ, վերջին 30 տարում չավելացնելով էլեկտրոէներգիայի սպառումը հասել են բարձր տնտեսական արդյունքի: Օրինակ, Դանիան էլեկտրոէներգիայի ծախսը 1970թ. նկատ110

մամբ կրճատելու պայմաններում 20 տարվա ընթացքում համախառն ազգային արդյունքը կարողացավ ավելացնել 1,5 անգամ: Մինչդեռ այն երկրները, որոնցում դեգրադացվեցին, քայքայվեցին բնապահպան առաջադիմական ճյուղերը, էկոնոմիկան դարձավ «կեղտոտ»` ավելացնելով էկոնոմիկայի բնությունաշահագործող հատվածները: Երկրի էկոնոմիկայում կառուցվածքային խոր ն ճկուն փոփոխություններ կատարելու անհարժեշտության մասին է խոսում զարգացած արտասահմանյան երկրների փորձը, որտեղ հետինդուստրիալ փորձ է կուտակվել ն վերջին 20-25 տարիներին հսկայական կառուցվածքային տեղաշարժեր են կատարվել հօգուտ գիտությունատար ն ռեսուրսախնայողական բնույթի գործունեության: Այստեղ կարող է բնութագրական լինել Ճապոնիայի օրինակը: Հետպատերազմյան տարիներին այստեղ գերիշխում էր ածխարդյունաբերությունը: Ապա եղավ նավթային ն գազային էներգետիկայի, սն ն գունավոր մետալուրգիայի, վերամշակող արդյունաբերության` ն առաջին հերթին մեքենաշինության ն քիմիական արդյունաբերության ենթաճյուղերի: Սակայն, ինչպես քարածխի արդյունաբերությունը, այս ճյուղերը նս հաջորդ կառուցվածքային ալիքով մղվեցին երկրորդ պլան: Անցյալ դարի 70-ական թվականներից սկսած Ճապոնիան կրճատեց արդյունաբերության այդ ճյուղերի արտադրանքի ծավալները: Դրանց փոխարեն սկսեցին արագ զարգանալ առաջադիմական ճյուղերը, կապված ինֆորմատիկայի, բարձր տեխնոլոգիաների, էլեկտրոնիկայի, ռոբոտոտեխնիկայի, գործունեության գիտությունատար այլ ճյուղերի հետ: Նման կառուցվածքային փոփոխությունները բերեցին Ճապոնիայի էկոնոմիկայի բնությունատարության զգալի կրճատման, շրջակա միջավայրի վրա նեգատիվ ներգործության նվազեցման: Եվ նույնիսկ 2011թ. բնական աղետների արդյունքում Ճապոնական Ֆուկուսիմայի ատոմակայանի վթարային վիճակի չեզոքացման ժամանակ երկիրն իր մեջ ուժ գտավ իր գիտատեխնիկական պոտենցիալի արդյունավետ ն օպերատիվ կիրառման շնորհիվ հնարավորինս կրճատել պատճառված վնասը, որը այլ պայմաններում պարզապես անհնարին կլիներ կատարել: Հայաստանը նս հարուստ չէ բնական ռեսուրսներով: Դրանք պետք է հնարավորինս խնայել` կիրառելով արտադրության ն ամբողջ տնտեսության կառուցվածքային արդյունավետ փոփոխություններ: Առաջին հերթին հարկ կլինի կիրառել այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որոնք թույլ կտան ավելացնել թանկարժեք ն այլ մետաղների կորզումը միավոր հանքանյութից կամ, օրինակ, վերացնելով հացահատիկահավաք կոմբայնների անսարքությունները ն ձեռք բերելով նորերը` կրճատել

բերքահավաքի ժամանակ հացահատիկի կորուստները: Բավական է միայն նշել, որ ամբողջ հանրապետության մասշտաբով դրանք ավելին են, քան այն հացահատիկի բերքը, որը ստացվում է Կոտայքի մարզում: Հսկայական ռեզերվներ կարելի է տնտեսել նան այլ ճյուղերում ն ոլորտներում: Ամփոփելով, հարկ է նշել, որ էկոնոմիկայի էկոլոգիապես կողմնորոշված վերակառուցումը պետք է նախատեսի լայնամասշտաբ վերաբաշխումներ, ռեսուրսների հոսք էկոնոմիկայի առաջնային սեկտորներից (գյուղատնտեսություն, արդյունահանող արդյունաբերություն) դեպի երկրորդային (վերամշակող արդյունաբերություն, շինարարություն, տրանսպորտ, կապ), ապա ն երրորդ ոլորտներ (առաջին հերթին ինտելեկտուալ ոլորտներ ն ծառայություններ): Այստեղ էական դեր կարող են խաղալ շուկայական մեխանիզմները: 6.1.2. Արտահանման քաղաքականության փոփոխությունը էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակների թվին կարելի է դասել արտահանման քաղաքականության փոփոխությունը: Ներկայումս շրջակա միջավայրի անբարենպաստ վիճակն ավելի է սրվում բնությունատար, բնությունաավերիչ արտահանման քաղաքականության պատճառով: Դա վերաբերվում է ԱՊՀ երկրների, այդ թվում` ՌԴ արտահանման պոտենցիալին, հավասարապես նան Հայաստանի Հանրապետությանը: Հայաստանի Հանրապետության արտահանման պոտենցիալի ճնշող մասը բաժին է ընկնում բնական ռեսուրսներին կամ դրանցից ստացված արտադրանքին: 2009թ. հանրապետությունից արտահանված 710,2մլն դոլարի նյութերից ն արտադրանքից 799-ից ավելին բաժին էր ընկնում բնական ռեսուրսներին ն բնությունատար արտադրանքին: Արտակարգ մեծ է արտահանման ծավալներում հանքաքարի խանրամի ն մոխրի տեսակարար կշիռը` 16,39, սն ն գունավոր մետաղներինը (պղինձ, ալյումին, անագ)` 31,1, բնական կամ արհեստական թանկարժեք քարերինը ն թանկարժեք մետաղներինը` 14,89: Զգալի են նան աղի, ծծմբի սվաղման նյութերի, քարի ու ցեմենտի, ապակու, կերամիկական ն ապակե իրերի, հանքային վառելանյութերի, նավթի ն նավթամթերքի, բիտումային միջոցների, մոմանյութերի, ինչպես նան այլ ոչ թանկարժեք մետաղների, մետաղակերամիկայի, դրանցից պատրաստված իրերի արտահանման տեսակարար կշիռը` 6,99:

Ներկայումս բնական միջավայրի վրա բեռնվածությունը հնարավոր է զգալիորեն կրճատել արտահանման քաղաքականության փոփոխման հաշվին, նվազեցնելով բնությունատար արտադրանքը ն վերականգնելով բարձր տեխոնոլոգիատար ն գիտելիքահենք, բարձրարժեք արտադրանքների արտադրությունը, ստեղծելով նոր գիտատար ճյուղեր: Նման ճյուղերի արտահանվող արտադրանքի տեսակարար կշիռը ներկա պահին չի գերազանցում ընդհանուր արտահանվող արտադրանքի ծավալի 20-229-ը, մինչդեռ կան բոլոր նախադրյալները դրա տեսակարար կշիռը 45-509-ի հասցնելու համար: Առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում ՀՀ-ում հացահատիկի ներկրման խնդիրը: Դրա ծավալները մոտ ապագայում որոշ չափով կարելի է կրճատել դրսից բարձր բերքատու սորտերի ներկրման, չցանվող տարածքների մի մասը հացահատիկի տակ դնելու, դաշտում բերքահավաքի ժամանակ բերքի կորուստների կանխմանն ուղղված միջոցառումների իրականացման, մշակության նոր, առաջադիմական տեխնոլոգիաների կիրառման շնորհիվ: Թերնս ճիշտ կլինի նան գյուղատնտեսության մեջ կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացումը ն այնպիսի արժեքավոր մշակաբույսերի տարածությունների ավելացումը, որոնց համար ՀՀ-ն ունի առավել նպաստավոր պայմաններ ն որոնք միավոր տարածությունից առավել մեծ եկամուտ ն բարձր զբաղվածություն են ապահովում: Նման ռեսուրսախնայողական փոփոխությունները թույլ կտան հանրապետության ժողովրդական տնտեսության կառուցվածքը վերակառուցել այն հաշվով, որ կրճատվեն բնական ռեսուրսների արտահանվող ծավալները ն բարելավել երկրի էկոլոգիական իրավիճակը: 6.2. Նվազ թափոնատար ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացումը, տեխնոլոգիական փոփոխություններ էկոնոմիկայի զարգացման էկոլոգացման հաջորդ ուղղությունը նվազ թափոնային ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների լայն զարգացումն է: Եթե էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծմանն այլընտրանքային տարբերակները հիմնականում կապված են մակրոմակարդակի կամ ճյուղային մակարդակի հետ` համալիրներ, հատվածներ, ճյուղեր ն այլն, ապա նվազ թափոնային ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացումը ավելի շուտ տարածաշրջանային բնույթ է կրում ն կապված է տնտեսական մակրոմակարդակի հետ` ար113

տադրամասեր, ձեռնարկություններ, տարաբնույթ ձեռնարկությունների խումբ միննույն տարածքում: ՄԱԿ-ի եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի նյութերում ն շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում «Շրջակա թափոնային ն անթափոն տեխնոլոգիաների մասին» հայտարարագրում համագործակցության գծով 1979թ. խորհրդակցության ընդունած նվազ թափոնային ն անթափոն տեխնոլոգիան ներկայացվում է որպես գիտելիքների, մեթոդների ու միջոցների գործնական կիրառում, այն հաշվով, որ մարդու պահանջմունքների շրջանակներում ապահովվի բնական ռեսուրսների առավել ռացիոնալ օգտագործում ն շրջակա միջավայրի պաշտպանություն: Ասածից հետնում է, որ նվազ թափոնային տեխնոլոգիան լուծում է երկակի խնդիր. բնական հումքի ն դրա վերամշակումից ստացված նյութերի առավել արդյունավետ օգտագործում ն մյուս կողմից` շրջակա միջավայրի պաշտպանություն տարբեր տեսակի աղտոտումներից, ինչպես նան թափոններից: Նվազ թափոնային ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացման նպատակն է ստեղծել փակ տեխնոլոգիական շղթա, ամբողջությամբ օգտագործելով ստացվող հումքը ն չմշակված թափոնները, որոնք դուրս են այդ շղթայի շրջանակներից: Դա մի փորձ է` վերարտադրելու բնական փուլերը, քանի որ կենսոլորտը փակ համակարգ է, որտեղ բոլոր տարրերը փոխկապակցված են ն պայմանավորում են մեկը մյուսին: Ժամանակակից տեխնոգեն էկոնոմիկան հանդիսանում է բաց համակարգ, որտեղ ստացված համեմատաբար ոչ մեծ քանակությամբ արտադրանքը հսկայական ծախսեր է պահանջում ն ուղեկցվում է մեծ թափոններով: Օտարված ամբողջ բնական ռեսուրսների հաշվով ներկայումս վերջնական արդյունքը (արտադրանքը) կազմում է նրա միայն 2-49-ը, իսկ մնացած մասը թափոններն են (խարամ, դատարկ հումք ն այլն): Մարդկությունը ճանաչում է համեմատաբար փակ էկոհամակարգեր: Դա գյուղատնտեսությունն է, ավելի ճշգրիտ` բնամթերային գյուղատնտեսությունը, որտեղ թափոնները նվազագույն են: «Բուսաբուծություն-անասնաբուծություն» համակարգը այստեղ նվազագույնի է հասցնում թափոնների քանակը` ուտիլիզացնելով դրանք ճյուղի ներսում: Բուսաբուծությունն անասնաբուծությանն ապահովում է կերերով, ինչպես նան վերամշակման մնացորդներով (ջարդված հատիկ, ժոմ ն այլն), իսկ անասնաբուծությունը բուսաբուծությանն ապահովում է բերրիության ն էկոլոգիական տեսակետից խիստ կարնոր օրգանա114

կան պարարտանյութերով: Արդյունքում, ստացված նյութերի փոքր ի շատե փակ շրջապտույտ: Ավանդական տեխնոլոգիաների լրիվ փոխարկումը նվազ թափոնային ն ռեսուրսախնայողականների թույլ կտա աստիճանաբար անցնել բաց արտադրական համակարգերից (ռեսուրսների ազատ մուտքով ն թափոնների ելքով) դեպի կիսաբացը, որի դեպքում մասնակիորեն օգտագործվում են արդյունահանած նյութերը ն մաքրվում թափոնները: Ապա անցում կկատարվի լրիվ վերամշակման փակ համակարգերի ստացված արտադրանքի լրիվ վերամշակմամբ ն թափոնների ուտիլիզացումով (օգտագործումով), որի դեպքում լիովին դադարում է շրջակա միջավայրի աղտոտումը: Նման տրանսֆորմացիան փոխում է հենց իրեն` տեխնոլոգիական սկզբունքը: Ներկա տեխնոլոգիաների մեծ մասում պայքարը աղտոտման ն թափոնների դեմ տեղի է ունենում գործնականորեն արդեն վերջին տեխնոլոգիական փուլում` ֆիլտրեր, մաքրող կայանքներ ն այլ ուղղակի բնապահպանական միջոցառումներ: Անգլերենում նման տեխնոլոգիաները պատկերավոր կերպով անվանում են «խողովակի ծայրի տեխնոլոգիաներ (6ոd-օf-քiք6 t6Շոօ-օgy): Ի տարբերություն սրանց, նվազ թափոնային տեխնոլոգիաների դեպքում ստեղծվում են նոր ցիկլեր, կապեր (հանգույցներ) բուն տեխնոլոգիական գործընթացի ներսում: Նման տեխնոլոգիական փոխակերպումների համար վճռորոշ նշանակություն ունի գիտա-տեխնիկական առաջընթացը: Միայն դրա նվաճումների հիման վրա կարելի է ապահովել անցումը ավանդական ռեսուրսատար տեխնոլոգիաներից դեպի նվազ թափոնային ն անթափոն տեխնոլոգիաների: Նման անցումը թույլ կտա իջեցնել շրջակա միջավայրի ծանրաբեռնվածությունը, հատկապես տարածաշրջանային մակարդակով: Ժամանակակից տեխնոլոգիաները, փոխարինելով հին, բնությունատարներին, հնարավորություն են տալիս պատկերացնել մշակվող հանքավայրերը, ապագայի համար պահպանելով բնական ռեսուրսների սպառվող, չվերականգնվող պաշարները: Նվազ թափոնային տեխնոլոգիաների առավելության մասին են խոսում հետնյալ փաստերը: Ներկայումս, անկատար տեխնոլոգիաների պատճառով արդյունահանումից հետո հողում է մնում նավթի պաշարների մինչն 70, ածխի` 30, երկաթահանքի` 20տոկոսը ն այլն (նայիր բաժին 111-ը): Արտադրության նվազ թափոնային համակարգերի ձնավորման հեռանկարային մոտեցում կարող են լինել տարածքային արտադրական համալիրները, որոնք լայն հնարավորություններ ունեն առանձին փակ արտադրական ցիկլերով օգտագործելու ուղեկցող արտադրանքը

ն թափոնները: Այդ նպատակի իրագործման համար անհրաժեշտ է գտնել միջոցներ ն ուղիներ` վերակառուցելու գործող ձեռնարկությունները: Հնացած, ֆիզիկապես ն բարոյապես մաշված սարքավորումների ն տեղակայանքների փոխարինումը նոր, ավելի կատարյալ սարքավորումներով թույլ կտա ստանալ էական տնտեսում բազմաթիվ ռեսուրսների, ներդրումների գծով, ինչպես նան բարելավել արտադրանքի որակը ն այլն: 6.3. Ուղղակի բնապահպան միջոցառումներ Շրջակա միջավայրի պահպանության ավանդական եղանակներ են ուղղակի բնապահպան միջոցառումները: Ըստ էության դրանք հանդիսանում են գործնականում առաջին պատասխանը էկոնոմիկայի տեխնոգեն զարգացման արդյունքում բնության դեգրադացմանը: Արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության կողմից բնության շահագործումը ցանկություն ծնեց տարբեր բնույթի մաքրող կառույցների, ֆիլտրերի միջոցով մեկուսացնել, «անջրպետել» էկոհամակարգերը տեխնոլորտից` ի հաշիվ պահպանվող բնական տարածքների ստեղծման, կատարելագործման, թափոնների թաղման ն պահեստավորման համակարգը, վերականգնել խախտված հողերը ն այլն: Ներկայումս բնապահպանական տարբեր ծրագրերում ն պլաններում այդ միջոցառումներին զգալի ուշադրություն է դարձվում ամբողջ աշխարհում: Սակայն այդ բոլորը, ինչպես նշվեց, միայն փորձ է` պայքարելու տեխնոգեն զարգացման հետնանքների դեմ, մինչդեռ անհրաժեշտ է վերացնել պատճառները: Այդուհանդերձ, այժմ ն հետագայում ուղղակի բնապահպանական միջոցառումների դերը բավականաչափ բարձր կլինի: Խոսքը պետք է գնա բոլոր միջոցառումների խելամիտ սինթեզի մասին կայուն էկոլոգոտնտեսական զարգացմանն ուղղված բոլոր միջոցառումներում` այդ կազմավորման երեք ուղղություններում: Դժբախտաբար, այսօրվա տեխնոլոգիական մակարդակը թույլ չի տալիս միայն այլընտրանքային տարբերակների կամ նվազ թափոնային տեխնոլոգիաների միջոցով վերացնել արտադրության զարգացման արդյունքում առաջացած բացասական էկոլոգիական հետնանքները: Այս դեպքում դեռնս երկար ժամանակ հարկ կլինի շրջակա միջավայրը պահպանել ավանդական պաշտպանական բնապահպան միջոցառումներով: ՈՒղղակի բնապահպանական միջոցառումների շարքում արժե առանձնացնել նան գործնականորեն «հավերժները»: Այսպես, կենսաբազմազանության պահպանման հիմնադիրները, պայմանավորված

շատ բուսական ու կենդանական տեսակների անհետացման հետ, էնդեմիկ տեսակների գոյատնումը (տեսակներ, որոնք գոյություն ունեն միայն որոշակի տեղանքում), անհրաժեշտ է դարձնում ընդլայնել պահպանվող տարածքները` արգելոցներ, ազգային պարկեր ն այլն: Միայն այս ձնով կարելի է փրկել արագ անհետացող կենդանիների ն բույսերի բազմաթիվ տեսակներ: Եվ Հայաստանը, որն իր շատ փոքր տարածքում աչքի է ընկնում եզակի տեսակներով, մեծ գործ ունի կատարելու: Հանրապետությունում 2009թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ կար 229,9 հազար հեկտար հատուկ պահպանվող տարածքներ, 31,7 հազար հեկտար հատուկ նշանակության հողեր: Կան 26 պետական արգելավայրեր` 111,7 հազար հեկտար մակերեսով: Հանրապետության էկոնոմիկայի աղքատիկ ռեսուրսները ն ներդրումներն անհրաժեշտ են դարձնում էկոլոգոտնտեսական քաղաքականության մեջ այս կամ այն ուղղությանը առաջնայնություն տալը: Ներկայումս առավել տարածված պահանջ է բնապահպանական նպատակով կատարվող ծախսերի կտրուկ ավելացումը: Ընդ որում հաճախ համեմատություն է կատարվում` ստուգելու նան նման ծախսերի բաժինը էկոնոմիկայում կատարված ընդհանուր ներդրումներում, համախառն ազգային արդյունքում ն այլն: Սակայն նույնիսկ այս դեպքում բնապահպանական ծախսերի տակ հասկացվում են միայն ուղղակիորեն բնապահպանական նպատակներով կատարվող ծախսերը: Սակայն թերնս ավելի ճիշտ կլիներ առաջին հերթին այդ ծախսերի տակ հասկանալ կառուցվածքային վերակառուցմանն ուղղված կապիտալ ներդրումները, նվազ թափոնային տեխնոլոգիաների զարգացումը, ն միայն դրանից հետո, երկրորդ հերթին, ուղղակի բնապահպանական միջոցառումներին հատկացվող ծախսերը: Նման մոտեցման դեպքում անիմաստ է դառնում բնության պահպանությանն ուղղված պահանջվող ներդրումների մեծության մասին հարցը: Ֆինանսավորելով էկոնոմիկայի ռեսուրսախնայողական կառուցվածքի վերակառուցումը, հասնելով դրա էկոլոգացմանը, դրանով իսկ նվազագույնի է հասցվում տնտեսական տեխնոգեն զարգացման նեգատիվ հետնանքները: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Բնութագրել էկոնոմիկայի էկոլոգացման հիմնական ուղղությունները:

2. Ինչու՞մ է կայանում էկոլոգիացման հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային մեթոդների էությունը: 3. Ինչպիսի՞ն էկոնոմիկայի կառուցվածքային վերակառուցման դերը էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման գործում: 4. Բերել բնական ռեսուրսների ընդհանուր օգտագործման բանաձնը: 5. Բերել կառուցվածքային բնությունատարության ցուցանիշի բանաձնը: 6. Ի՞նչ բան են էկոնոմիկայի ինդուստրիալ ն հետինդուստրիալ կառուցվածքները: 7. Ի՞նչ կապ ունեն էկոլոգիական հիմնախնդիրներն արտահանման քաղաքականության հետ: 8. Ինչպիսի՞ն է շրջակա միջավայրի պահպանության համար ներդրումների հնարավորությունները: 9. Ինչու՞մ է կայանում դրական միջհատվածային էքստերնալների էությունը: 10. Ի՞նչ ենք հասկանում «նվազ թափոնային տեխնոլոգիաներ» անվան տակ: 11. Բնութագրել էկոնոմիկայի էկոլոգացման մեջ ուղղակի բնապահպանական միջոցառումների տեղն ու դերը: 12. Ինչու՞մ է կայանում բնության պահպանության նպատակով կատարվելիք ծախսերի որոշման հիմնախնդրի էությունը:

ԲԱԺԻՆ 111 էԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԱՑՈւՄԸ ԵՎ

ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ:

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐ

«Ռեսուրսային ցիկլի զարգացում» ասելով` հասկանում ենք մարդու կողմից օգտագործվող նյութերի, իրերի փակ շրջապտույտն ըստ «ռեսուրս-թափոն-ռեսուրս» սկզբունքի: Արդյունահանման ն հետագա շահագործման արդյունքում բոլոր ռեսուրսները վաղ թե ուշ վեր են ածվում թափոնի, որոնք ամբողջապես կամ մասնակիորեն կարող են վերականգնվել ռեսուրսների բնական կամ անթրոպոգեն մեխանիզմների միջոցով: Վերականգնման ձների ն սկզբունքների տեսանկյունից առանձնացվում են երեք տիպի ռեսուրսներ` բնական վերականգնվող ռեսուրսներ, անթրոպոգեն վերականգնվող ռեսուրսներ, չվերականգնվող ռեսուրսներ:

Բնական վերականգնվող ռեսուրսները կարող են վերականգնվել օգտագործումից հետո` մինչն ելակետային վիճակը, բնական մեխանիզմների օգնությամբ: Այժմ դրանք կազմում են մարդկանց կողմից օգտագործվող ռեսուրսների ամբողջ մասսայի 999-ը: Դա հիմնականում ջուրն է (որն օգտագործվում է կոմունալ կարիքների, ոռոգման, տեխնիկայի սառեցման նպատակով), օդը (որն օգտագործվում է շնչելու, արդյունաբերական արտահանումների, ագրեգատների սառեցման, հովացման ն այլ նպատակներով), բուսական ն կենդանական կենսամասը, որոնք օգտագործվում են սննդի ն ոչ սննդի նպատակներով (գյուղատնտեսական արտադրանք, ձկնարտադրություն, փայտամշակում, բնական կաուչուկի ստացում ն այլն): Անթրոպոգեն վերականգնվող ռեսուրսները սկզբունքորեն կարող են վերականգնվել թափոնների երկրորդային օգտագործման համար, սակայն բնական մեխանիզմները դրա համար բացակայում են: Հիմնականում դրանք մետաղական օգտակար հանածոներն են (սն, գունավոր ն հազվագյուտ մետաղներ) ն ոչ մետաղական հանքավայրերը (շինարարական նյութեր, կալիական աղ, ֆոսֆատներ, ծծումբ ն այլն): Այդ ռեսուրսների թափոնների ռեգեներացիան կարող է իրականացվել միայն ի հաշիվ հասարակության կողմից ծախսվող նյութերի ն էներգիայի: Չվերականգնվող ռեսուրսները սկզբունքորեն չեն վերականգնվում կրկնակի օգտագործման համար: Դրանք տարբեր էներգոռեսուրսներն են, որոնք օգտագործվում են հասարակության կողմից (նավթ, գազ, տորֆ, ուրան, պլուտոն ն այլն): Իհարկե դրանցից յուրաքանչյուրի սկզբնական տեսքը սկզբունքորեն կարելի է վերականգնել, սակայն այդ դեպքում էներգիայի ծախսերը կգերազանցեն դրանց հետագա արդյունավետությանը: Այսպիսով, մարդու կողմից օգտագործվող նյութերը վերականգնվող են ն կարող են ընդգրկվեն բնական ն անթրոպոգեն մեխանիզմներով գործող «ռեսուրս-թափոն-ռեսուրս» շրջապտույտի մեջ: Կարելի է առանձնացնել հասարակության ն բնության փոխներգործության երեք ձն, որոնք օրինաչափորեն փոխարինում են մեկը մյուսին քաղաքակրթության նյութական բարձրացման չափով` «մայր բնություն», «բնություն-զինակից», «բնություն-ցուցանմուշ»: «Մայր բնություն» ստրատեգիայի դեպքում ռեսուրսների վերականգնումն իրականացվում է միայն ի հաշիվ բնական մեխանիզմների: Հասարակությունը ծախսումներ է անում միայն ռեսուրսների արդյունահանման ն չի կատարում ոչ մի ծախս դրանց վերականգնման համար:

Պատմականորեն դրա մի վառ օրինակ է, երբ որսի տեսքով ռեսուրսների օգտագործումը պահանջում էր միայն ծախսեր որսը բռնելու համար: «Բնություն-զինակից» ստրատեգիայի դեպքում ռեսուրսների վերականգնումն ընթանանում է ի հաշիվ ինչպես բնական, այնպես էլ անթրոպոգեն մեխանիզմների միջոցով, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելացնելու օգտագործվող ռեսուրսների քանակը ն պահպանելու նրանց ցիկլերի ինտենսիվությունն այն մակարդակի վրա, որի իրականացումը բնությունը միայնակ չի կարող իրագործել: Այդ փուլի սկիզբը կապված է հողագործության առաջացման հետ, երբ առաջին գյուղացին հողին վերադարձրեց աշնանը ստացած բերքի մի մասը բնական պոպուլյացիայի վերականգնման համար: «Բնություն-զինակից» տիպի տեխնոլոգիայի զարգացումն իրականացվում է նան անթրոպոգեն վերականգնվող ռեսուրսների ոլորտում, մասնավորապես` մետաղների գծով: Նրանց օգտագործման ավելացումն իրականացվում է երկրորդական հումքի (ողջ սպառման ծավալի մեջ) վերականգնման դերի բարձրացմամբ: Օրինակ` 1996թ. աշխարհում սպառված արճիճի (կապար) 349-ը ն ալյումինի 309-ն արտադրվել է թափոններից, երբ 1970թ. այն կազմել է համապատասխանաբար 259 ն 179: «Մայր բնություն» ստրատեգիայից անցումը «բնություն-զինակից» ստրատեգիայի հնարավորություն է տվել հասարակությանը հասնել ռեսուրսաօգտագործման աճի բնական սահմանին` կապված բնության սահմանափակ ռեգեներացիոն հնարավորությունների հետ, ն կախվածության մեջ դնել այն միայն ռեսուրսների վերականգնման համար սեփական ծախսերի ավելացման աստիճանից: «Բնություն-ցուցանմուշ» ստրատեգիայի դեպքում ռեսուրսների վերականգնումն ընթանում է միայն ի հաշիվ հասարակության ն այն ամբողջությամբ ապահովում է ռեսուրսային ցիկլերի բաղադրամասերը` առաջին հերթին ի հաշիվ չվերականգնվող էներգոռեսուրսների անշրջելի օգտագործման: Բնությունն այս պայմաններում միայն «թանգարանային ցուցանմուշի» դեր է կատարում: Առավել տրամաբանական է այդ միտումն այն ռեսուրսների գծով, որոնց նկատմամբ պահանջարկը մեծ է, իսկ պաշարները` փոքր: Օրինակ` կաուչուկը. այն սկզբում ձեռք էր բերվում վայրի ծառերից (հեվեա) «մայր բնություն» տեխնոլոգիայի միջոցով: Ցածր արտադրական հզորությունները ն նեղ տարածման տերիտորիան սահմանափակում էին նրա արդյունահանման աճի հնարավորություները: Կաուչուկի օգտագործման ավելացումը սկզբում իրա120

կանացվում էր կաուչուկի պլանտացիաների ստեղծման, ընդլայնման միջոցով («բնություն-զինակից»), իսկ հետո` պահանջարկի հետագա բարձրացման չափով` ի հաշիվ կաուչուկի արհեստական ստացման («բնություն-ցուցանմուշ»): Անցումը ժամանակակից ագրոարդյունաբերական հողագործության, բերում է ագրոռեսուրսների վերականգնման տեսանկյունից էլ ավելի մեծ ներդրումների ընդգրկման: Ընդ որում, այդ ծախսերը ձնավորվում են ոչ թե հենց գյուղատնտեսության ոլորտում, այլ հանքային պարարտանյութերից, բույսերի պաշտպանության միջոցներից, վառելիքից, էլեկտրաէներգիայից ն այլն: Ռեգեներացիոն ներդրումների բաժինը հողագործության բոլոր ծախսերի մեջ գերազանցում 809-ը, որից շուրջ 609-ը բաժին է ընկնում հողի բերրիության վերականգնմանը, 409-ը` ստեղծվող, աճեցվող պոպուլյացիային: Ժամանակակից արդյունաբերական տեխնոլոգիայի զարգացումը ն գյուղատնտեսական ռեսուրսաօգտագործման ծախսումների մեծացումը ձեռք է բերվում ծախսերի անընդհատ աճի միջոցով (ագրոռեսուրսների վերականգնման նպատակով) առաջին հերթին ի հաշիվ պարարտանյութերի, ինչպես նան բույսերի պաշտպանության միջոցների, բազմազան տեխնիկայի, վառելիքի ն էներգիայի ծավալների ավելացման: Սակայն այդ ներդրումները ոչ միշտ ն ոչ բոլոր տեղերում են լինում բավականաչափ: Բնությունը զգալի դեր ն նշանակություն ունի ագրոռեսուրսների ռեգեներացիոն պրոցեսներում: Մարդը հաճախ արհեստականորեն չի ոռոգում դաշտերը, չի կարգավորում արնի էներգիան, հողի ջերմային ռեժիմը, հողաշերտի շատ քիմիական պրոցեսներ: Այդ բոլորը կատարում է բնությունը: Բնության համապատսխան հնարավորությունները սահմանափակում են ագրոռեսուրսների վերարտադրության ծավալը, հետնաբար՝ նան հողից բերքի ավելացումը, սակայն այդ սահմանափակումները հետնողականորեն հանվում են ոռոգելի հողագործությունում: Վերջապես ջերմային հողագործությունը, որը հատկապես լայն տարածում է գտել Արնմտյան Եվրոպայում ն ԱՄՆ-ում, գործնականորեն լուծում է հասարակության ամբողջ պահանջարկը, ն հողի հանքային սնուցումը բավարարվում է ի հաշիվ մարդու կողմից արհեստականորեն կիրառվող նյութերի, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս պահպանել վերարտադրությունը ն ստանալ արտադրանք: Ներկայումս գործնականորեն ամբողջ գյուղատնտեսական արտադրանքը ստացվում է «բնություն-զինակից» տեխնոլոգիայի հիման վրա:

Գյուղատնտեսությունում շատ երկրների համար առաջին խնդիրը հողի բնական բերրիությունն է: Կարելի է առանձնացնել բերրիության վերարտադրության երեք տեսակ - գյուղատնտեսական արտադրության բնապահպանական բնությունատար տիպ կամ բնական բերրիության ոչ լրիվ, փոքրացված, նեղացված վերարտադրություն կամ էլ՝ գյուղատնտեսական արտադրության վարման բնատարողունակության ձն, որի դեպքում դիտարկվում է բնական բերրիության իջեցում, - բնական բերրիության պարզ վերարտադրություն կամ գյուղատնտեսական արտադրության բնապահպանական տեսակ, - բնական բերրիության ընդլայնված վերարտադրություն կամ գյուղատնտեսական արտադրության բնաբարելավող տեսակ: Բնական բերրիության վերարտադրության առաջին տեսակը համապատասխանում է ագրարային հատվածի զարգացման տեխնոգեն տիպին: Վերարտադրության երկրորդ ն երրորդ տեսակնները համապատասխանում են կայուն զարգացմանը: Ըստ էության գոյություն ունի օբյեկտիվ բնական սահման, բնական բերրիության իջեցման շեմ, որին մոտենալու ժամանակ տեխնիկական ողջ հզորությունը, բարձր արտադրողականությամբ արտադրության արհեստական միջոցների կիրառումը դառնում է ցածր արդյունավետ: Անհրաժեշտ է իմանալ էկոլոգիական սահմանագծի մեծությունը, որպեսզի հետագայում խոսենք, թե նրան մոտենալու դեպքում ինչպիսի բացասական հետնանքներ են սպառնալու:

ԳԼՈւԽ 7. ԱԳՐՈԱՐԴՅՈւՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐ:

ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈւԹՅՈւՆԸ

7.1. 7.2. 7.3. 7.4. 7.5.

Բերրիության վերարտադրությունը Հողային ռեսուրսների օգտագործումը, դրանց դեգրադացումը Գյուղատնտեսության էկոլոգացումը ԱԱՀ էկոլոգացումը ն արտադրական–սպառողական ոլորտի զարգացումը Բնական ռեսուրսների օգտագործման կրճատումը ԱԱՀ-ում

7.1. Բերրիության վերարտադրությունը Հնագույն ժամանակներից մինչ օրս հողը հանդիսանում է մարդկային հասարակության գոյատնման հիմքը: Որքան էլ փոխվել են պատմական ժամանակաշրջանները, հողը եղել ն մնում է արտադրության զարգացման կարնորագույն առաջնային գործոնը, իսկ հողից ծնված գյուղատնտեսական արտադրանքը միշտ էլ եղել է կյանքի նյութական հիմքը: Այն ժամանակ տարածական հիմք էր արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման ն մարդկանց բնակեցման համար: Եվ մոտակա հեռանկարում, չնայած հսկայական գիտատեխնիկական նվաճումներին, քիմիայի, կենսաբանության, գենային ինժեներիայի ձեռքբերումներին, հողը կմնա մարդկային քաղաքակրթության հիմքը: Բնապահպանական ն պարենային հիմնախնդիրների լուծումն էկոնոմիկայի ագրարային հատվածում հողային ռեսուրսների բերրիության բարձրացումն է, դրանց արտադրողականության ավելացումը: Տարբերվում են հողի բերրիության հետնյալ տեսակները` բնական, արհեստական ն տնտեսական: Բնական բերրիությունը հազարամյակների ընթացքում տեղի ունեցող երկրաբանական, կլիմայական, հողագոյացման պրոցեսների արդյունք է: Հողի բնական բերրիությունից, նրանում եղած սննդարար նյութերի քանակից, խոնավությունից, գյուղատնտեսական կուլտուրաների համար դրա մատչելիությունից է մեծապես կախված արտադրանքի ելքը: Հողի բնական բերրիության օգտագործումը մեծապես կախված է դրա` մարդու կողմից օգտագործումից, մշակության կուլտուրայից, արտադրողական ուժերի զարգացումից: Այդ գործոնների խելամիտ օգտագործումը թույլ է տալիս էապես ավելացնել հողի սկզբնական, բնական բերրիությունը: Ստեղծվում է լրացուցիչ բերրիություն, որն ամբողջությամբ կախված է անտրոպոգեն ներգործությունից: Դա ձնակերպվում է որպես արհեստական բերրիություն: Բնական ( ) ն արհեստական ( ) բերրիությունների ամբողջությունը կազմում է տնտեսական բերրիությունը ( )` Հ + (1) Տնտեսական բերրիությունն արտացոլվում է կենսամասսա արտադրելու (սինթեզելու) հողի ունեցած հնարավորությունը ն քանակապես արտահայտվում է միավոր տարածությունից ստացված բերքով (բերքատվությամբ): Աշխարհի ցանկացած անկյունում, ինչպես նան Հայաստանում հիմնախնդիր է դարձել հողի բնական բերրիության անկումը: Բնական

բերրիության վերարտադրության տեսակը որոշում է նան գյուղատնտեսական արտադրության վարման գերակայող տեսակը, դրա կայունության աստիճանը: Կարելի է առանձնացնել դրա վերարտադրություն երեք տիպ. 1. Ոչ լրիվ բնական բերրիության նեղացող տիպ, որի դեպքում նկատվում է բնական բերրիության իջեցում, 2. Բնական բերրիության պարզ վերարտադրություն կամ գյուղատնտեսական արտադրության բնապահպանական տիպ, 3. Բնական բերրիության ընդլայնված վերարտադրություն կամ գյուղատնտեսական արտադրության բնությունաբարելավող տիպ: Առաջին տիպը, ինչպես տեսության մեջ, այնպես էլ առօրյա պրակտիկայում համապատասխանում է ագրարային հատվածի տեխնոգեն տիպին: Վերարտադրության երկրորդ ն երրորդ տիպերը` կայուն զարգացմանը: Ներկայումս աշխարհում հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տնտեսական բերրիության վերարտադրության պրոբլեմին: Պետք է հաշվի առնել, որ էական տարբերություններ կան բնական ն տնտեսական բերրիության վերարտադրության արդյունքներում ն միջոցներում: Կողմնորոշումը միայն դեպի տնտեսական բերրիության վերարտադրություն (պարզ կամ ընդլայնված) կարող է բերել ծայրահեղ անբարենպաստ էկոլոգիական ն տնտեսական հետնանքների: Դրա մասին են խոսում վերջին 20-30 տարիների տնտեսական գործունեության արդյունքները: Այդ ընթացքում, սկզբում բերքատվության աճը, ապա դրա կայունացումը կամ իջեցումը տեղի էր ունենում արտադրության արհեստական միջոցների նշանակալից աճի ն միաժամանակ հողի բերրիության հիմնական պաշարների` դեգրադացիայով ուղեկցվող ծախսման հետ: Այսպիսով, բնական բերրիության իջեցման փոխհատուցման փորձերն ի հաշիվ արհեստական բերրիության, նվազ արդյունավետ են: Բնական բերրիության իջեցման դեպքում էկոհամակարգերի դեգրադացումը աճելու հետ մեկտեղ շատ տեղերում, տեխնիկայի, պարարտանյութերի ն բուժանյութերի կիրառման արդյունավետությունը գնալով նվազում է: Ըստ երնույթին գոյություն ունի ինչ որ բնական սահման, շեմ, որին բնական բերրիության իջեցումը հասնելիս, դրա արհեստականորեն բարձրացմանն ուղղված միջոցառումները դառնում են պակաս արդյունավետ: Անհրաժեշտ է իմանալ այդ «էկոլոգիական շեմը», որին մոտենալիս նեգատիվ հետնանքներից կարելի է խուսափել: Օրինակ, մի շարք մասնագետներ գտնում են, որ արտադրության արհեստական

միջոցների կիրառումը սքողում է հողի բնական բերրիության անկումը: Նրանցից ոմանք նշում են, թե իրենց ենթադրությամբ հանքային պարարտանյութերն այսօրվա արհեստական միջոցներ են ն ոչ թե երկարաժամկետ միջոցառում` ուղղված հողի բարելավմանը: Դրանց լայն կիրառումը տանում է հիմնական հողային ռեզերվների ծախսի ն թաքցնում է նրանց բնական բերրիության անկումը, ինչի մասին, մասնավորապես վկայում են մի շարք վարելահողերում հումուսի պաշարների նվազումը: «էկոլոգիական շեմից» բնական բերրիության իջնելու դեպքում տնտեսական բերրիություն ապահովելու համար անհրաժեշտ ծախսերը կտրուկ կերպով աճում են: Այստեղ կարնոր է, որ հողի տնտեսական առավելագույն բերրիության ապահովման համար ներդրումները, արհեստական ն բնական բերրիությունների ավելացման մեջ լինեն այնպիսին, որ ժամանակի ընթացքում հողի բնական բերրիությունը չնվազի. ( ,t) ( 1t+1), (2) որտեղ` -բնական բերրիությունն է, -ն` ինվեստիցիաները (տարեկան), t-ն ժամանակը (tՀ1...ո): Բանաձնում բերված հարաբերակցությունը գյուղատնտեսության կայուն զարգացման կարնորագույն ն անհրաժեշտ (բայց ոչ բավարար) պայմանն է: Բերրիության երեք տեսակների փոխազդեցության օրինակ կարող է ծառայել նախկին ՍՍՀՄ-ում 1970-1980թթ. գյուղատնտեսության մեջ ստեղծված իրավիճակը, երբ պարենային իրավիճակը երկրում կտրուկ սրվեց: Բուսաբուծական արտադրանքի տեսակների մեծ մասի միջին տարեկան արտադրությունը 1980-ական թթ. ն 1990-ականների սկզբին կրճատվեց ն կայունացավ 1970-ական թթ. մակարդակին: Բնութագրական է կարնորագույն համարվող` հացահատիկի օրինակը, որի համախառն բերքը 1979-1989թթ. չկարողացավ գերազանցել 10-15 ամյա վաղեմության` 1973 ն 1978 թվականների մակարդակը: 1991թ. հետո հետագա անկումը շարունակվեց: Սակայն էկոլոգո-տնտեսագիտական վերլուծությունը բարդանում է, կապված տնտեսական ճգնաժամի, գյուղատնտեսության մեջ արտադրության միջոցների օգտագործման կտրուկ կրճատման հետ: Այժմ էլ սպառիչ պատասխան չկա 1980-ական թվականների պարենային իրավիճակի սրման իրական պատճառների մասին: Սակայն ստեղծված իրավիճակի կարնոր պատճառը գյուղատնտեսության

զարգացման գործում բնական, էկոլոգիական գործոնի թերագնահատումն է, այդ զարգացման գործում մեքենայացման, քիմիացման ն մելորացման դերի բացարձակացումը, հողի բնական առանձնահատկությունների անտեսումը, որն էլ հանգեցրեց ագրոկուլտուրայի զարգացման արգելակմանը, հողի բնական առանձնահատկությունների անտեսմանը: 7.2. Հողային ռեսուրսների օգտագործումը, դրանց դեգրադացումը Հայաստանն աղքատ ն խիստ սահմանափակ հողային ռեսուրսներ ունի: 29,74 հազար քառակուսի կմ տարածքից միայն 21,1 հազարն է պիտանի գյուղատնտեսության համար, իսկ վարելահողերն ու բազմամյա տնկարկները կազմում են ՀՀ ամբողջ տարածքի միայն 16,2 տոկոսը: Այս պայմաններում մշակվում են վարելահողերի ընդամենը 63,2 տոկոսը կամ հանրապետության ամբողջ հողային ֆոնդի 9,9 տոկոսը (Աղյուսակ 1): Վերջին շուրջ 20 տարիների ընթացքում մշակվող գյուղատնտեսական հողատեսքերի անշեղորեն կրճատումն առաջին հերթին պայմանավորված է գյուղատնտեսության մեջ իրագործված հողային ռեֆորմներում թույլ տրված բացթողումներով ն սխալներով: Բնությունն ավերող տեխնոգեն տիպի ԱԱՀ-ի զարգացումը գյուղատնտեսության մեջ հանգեցրել է ճգնաժամի: Աղյուսակ 1. ՀՀ հողային ֆոնդի բաշխումը ն կառուցվածքը 2010թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ (հազար հա) 9 9-ով ընդամենի Հողատեսքը Մակերեսը նկատմամբ Ընդհանուր հողային մակերեսը 2974,3 100,0 որից` գյուղատնտեսական 2100,9 70,6 նշանակության, այդ թվում` վարելահող 448,5 15,1 բազմամյա տնկարկ 32,9 1,1 խոտհարք 127,1 4,3 արոտ 1104,3 37,1 անտառային հողեր 369,1 12,4 հատուկ պահպանվող 249,4 8,4 տարածքներ այլ հողեր 254,9 8,6

Դրա արտաքին դրսնորումներց է մշակվող գյուղատնտեսական հողատեսքերի մակերեսների կրճատումը, Արարատյան հարթավայրի կուլտուր-ոռոգելի հողերի կրկնակի աղակալումը ն շարքից դուրս գալը, անտառահատման արդյունքում դեգրադացված մակերեսների առաջացում ն այլն: Հողի մանրատման արդյունքում գյուղատնտեսական հողատեսքերի զգալի մասը` 10-15 տոկոսը գտնվում է միջնակների, ճանապարհների, ջրատար առուների տակ ն չի մշակվում: Հողային ֆոնդի կորուստներ կան նան այլ պատճառներով: Մեկ գյուղացիական տնտեսությանը բաժին ընկնող միջին հաշվով շուրջ 1,17 հեկտար վարելահողի առկայության պայմաններում, առավել նս այն դեպքում, երբ այն կարող է տեղադրված լինել 2 ն ավելի հողակտորների վրա, գոյություն ունեցող հզոր տրակտորներով վարելու պայմաններում հողամասի անկյունները մնում են անմշակ, որը հողային ֆոնդի չօգտագործման լրացուցիչ պատճառ է հանդիսանում: Դեգրադացիայի պատճառ է հանդիսանում նան հողամշակ ծանր գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործումը, թեք լանջերի ոչ ճիշտ ոռոգումը ն այլն: Չափազանցություն չի լինի ասել, որ հանրապետության հողերի զգալի մասի վրա կատաստրոֆիկ էկոլոգիական իրավիճակ է տիրում, որի արդյունքում աղքատացել է հողի հումուսային շերտի հաստությունը, նվազել ոռոգելի հողատարածությունները ն այդ ամենի արդյունքում կրճատվել բերքատվությունն ու հանրապետության գյուղատնտեսության կողմից ստացվող համախառն արտադրանքը գյուղատնտեսական հողատեսքերի ն վարելահողերի միավոր տարածության հաշվով: Վերջին տարիներին (2008թ.) հանրապետությունում բարելավման կարիք ունեցող հոերի զբաղեցրած տարածությունը գերազանցում էր 104 հազար հեկտարից (Աղյուսակ 2), որի հիմնական մասը` 63,8 հազար հեկտար արոտավայրեր էին, 13,3 հազարը` վարելահողեր, 8,6 հազարը` խոտհարքներ: Այդ ամբողջտարածությունից 75,4 հազար հեկտարը կամ 72,49-ը բաժին է ընկնում քարքարոտ ն թափոններով աղտոտված հողերին, 5,39-ը քամուց ն 9,39-ը` ջրից հողատարված հողերին, 3,19-ը աղակալված ն 3,59-ը` անապատացված հողերին (Աղյուսակ 3):

1.5. այլ հողատեսքեր

1.4. արոտավայրեր

1.2. բազմամյա տնկարկներ 1.3. խոտհարքեր

1. Գյուղատնտեսական նշանակության ն անտառային հողեր, ընդամենը 1.1. վարելահողեր

18009

63775

-

13289

104176

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

11578

52913

-

75408

-

Բարելավման կարիք ունեցող հողերի բաշխվածությունն ըստ վիճակի այդ թվում հողատարված քարքաանա գեր րոտ ն աղա- երկրդ. ճահպախոխախտթափոնկալ- աղաճաԸնդամենը ված տաց նավա- ներով քամուց ջրից ված կալված ցած ցած ված աղտոտված

-

-

այլ

Աղյուսակ 2 Հայաստանի Հանրապետության մարզպետարանների ն Երնանի քաղաքապետարանի բարելավման կարիք ունեցող հողերի քանակական բաշխվածությունն ըստ դրանց նպատակային նշանակության, 2008թ. (հեկտար)

2. Ոռոգվող հողեր (տող 1-ից) 3. Հատուկ պահպանվող տարածքների հողեր, ընդամենը 3.1. բնապահպանական 4. Անտառային հողեր (տող 1-ից) 4.1. անտառների

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Բարելավման կարիք ունեցող հողերի բաշխվածությունն ըստ վիճակի այդ թվում հողատարված քարքաանա գեր րոտ ն աղա- երկրդ. ճահպախոխախտթափոնկալ- աղաճաԸնդամենը ված տաց նավա- ներով քամուց ջրից ված կալված ցած ցած ված աղտոտված

-

-

-

-

-

այլ

Աղյուսակ 3 ՀՀ հողերի պահպանության ն վերակագնման միջոցառումները, 2008թ. Միջոցառումների անվանումը ոռոգում հակասելավային ն հողատարման այլ միջոցառումներ Ագրոտեխնիկական ն հողի մաքրում թփուտներից, հիդրոտեխնիկական քարերից ն թափոններից միջոցառումներ, հա հողերի վերականգնում (ռեկուլտիվացիա) հանված է հողի բերրի շերտ պարարտաօրգանական նյութերի հանքային Քիմիական ն կենսաօգտագործում բանական միջոցառումներ, թունաքիմիկատների կգ/հա օգտագործում այլ միջոցառումներ Հողերի պահպանության ն հակասելավային արդյունավետ օգտագործկառուցվածքներ ման համար կատարված այլ միջոցառումներ ծախսեր, հազար դրամ

Ընդամենը 88058,0 54,0 4042,1 3974,1 6,0 67814,0 2873,1 15,7 30010,0 17000,0

Նշված տարածության 84,59-ի վրա 2008թ. ագրոտեխնիկական միջոցառումներ են իրականացվել, այդ թվում 67,9 տոկոսի վրա` պարարտանյութերի օգտագործում ն միայն 47 հազար հեկտարի վրա է, որ որոշ վերականգնման միջոցառումներ են իրականացվել (Աղյուսակ 3), որը բավարար չի կարելի համարել: Այդ միջոցառումներից առավել դրական պետք է համարել, այն որ 2008թ. Երնան քաղաքում տնկվել է 72000 հատ ծառ: ՀՀ Լոռու մարզում մկների ն մկնանման կրծողների դեմ պայքարի ծրագրի շրջանակում օգտագործվել է 3125 կգ մկնդեղ ն ցինկի ֆոսֆիդ: ՀՀ Գեղարքունիքի մարզում 2400 հա վրա իրականացվել է պայքար մկնանման կրծողների նկատմամբ ն օգտագործվել է 1300 կգ ցինկի ֆոսֆիդ ն այլն: 7.3. Գյուղատնտեսության էկոլոգացումը ԱԱՀ-ի զարգացման բնությունաավերիչ տիպը ԱԱՀ-ի տեխնոգեն զարգացման ձնավորված հայեցակարգի տեսության ն պրակտիկայի

մեջ վերանայման կարիք ունի: Անհրաժշետ է անցում կատարել ագրարային հատվածի կայուն զարգացման ուղղությամբ, որտեղ գլխավոր սկզբունքը պետք է լինի գյուղատնտեսության զարգացմանն ուղղված բոլոր միջոցառումների էկոլոգացումը, հողային ռեսուրսների գործելու ժամանակ բնական առանձնահատկությունների հաշվի առնելը: Եվ արդեն այդ սկզբունքին համապատասխան, կողմնորոշվելով դեպի այն պետք է իրականացնել միջոցառումների մեքենայացման, քիմիացման, մելիորացման, գիտատեխնիկական առաջընթացի նվաճումների ներդրման ուղղությամբ: Դրա հետ կապված, պետք է ստեղծել շուկայական կարգավորիչների (արտոնություններ, վարկեր, հարկեր ն այլն) համակարգ ռեսուրսների բաշխման առաջնայնությունների փոփոխման համար, ուժեղացնել ծախսերի բնապահպանական դերը: ԱԱՀ զարգացման մեջ նեգատիվ երնույթների հաղթահարման, պարենային հիմնախնդրի արագ լուծման համար նպատակահարմար է ունենալ ԱԱՀ էկոլոգացման համալիր ծրագիր, որոնք ներառեն երկու ենթածրագրեր` գյուղատնտեսության էկոլոգացման ն ԱԱՀ-ի արտադրա-սպառման ոլորտի (ենթակառուցվածք ն վերամշակող արդյունաբերություն) արագացված զարգացման: Գյուղատնտեսության ն ողջ ԱԱՀ-ի կայուն զարգացման խնդրի լուծման մեջ կարնորագույն ուղղությունը հողի բնական բերրիության պարզ ն ընդլայնված վերարտադրության ապահովումն է, որի իրագործման ուղիները պետք է տեղ գտնեն գյուղատնտեսության էկոլոգացման ենթածրագրում: Առաջին հերթին դրանց շարժին են դասվում մելիորացումը, կուլտուր-տեխնիկական միջոցառումները, խոտացանությունը, թթու հողերի կրայնացումը, հողի վրա տեխնոգեն ներգործությունը նվազագույնի հասցնելը, հողապաշտպան տեխնոլոգիաները, բույերի պաշտպանության կենսաբանական մեթոդները, օպտիմալ ցանքաշրջանառությունները, մաքուր ցելերը ն այլն: Սրանք հողի որակի լավացման «փափուկ» միջոցառումներ են ն աէրոէկոհամակարգի էկոլոգիական հավասարակշռության մեջ կտրուկ փոփոխություններ չեն մտցնում, ընդհակառակը, նպաստում են հողի բերրիության բարձրացմանը: Նշված միջոցառումները պետք է գերակայություն ունենան «խոր մելիորացիայի» (ամենից առաջ` հիդրոտեխնիկական), արտադրության քիմիական միջոցների լայն կիրառման, գյուղատնտեսության մեջ հզոր տեխնիկայի օգտագործման նկատմամբ: Ամբողջությամբ վերցրած, հողի դեգրադացման, բնական բերրիության նվազելու տեմպերը ներկայումս նշանակալի չափով գերազանցում են էկոլոգիական միջոցառումներին: Բնապահպանական ն բնությունա131

բարելավող միջոցառումների իրականացման արագացումը թույլ է տալիս էկոլոգիական էֆեկտի հետ մեկտեղ նշանակալի տնտեսական օգուտ ստանալ: Օրինակ, հողի էռոզիայի դեմ պայքարելու նպատակով կատարվող կապիտալ ներդրումները բնութագրվում են տնտեսական բարձր արդյունավետությամբ: Ամբողջ ծավալով հակաէռոզիոն միջոցառումների իրականացումը թույլ է տալիս շուրջ մեկ երրորդով ավելացնել բուսաբուծական արտադրանքի արտադրությունը: Գյուղատնտեսության էկոլոգացման ծրագրի իրագործման արդյունքում, գյուղատնտեսական արտադրանքի հավելաճը, վերածած հացահատիկի, կազմում է Ռուսաստանում 50մլն տոննա, Հայաստանում` 1,3մլն տոննայից ավելի: Բարձր էկոլոգոտնտեսական արդյունավետության հետ միասին, գյուղատնտեսության էկոլոգացումը նան հսկայական սոցիալական էֆեկտ է տալիս: Դա առաջին հերթին դրսնորվում է ազգաբնակչության առողջության լավացման մեջ, որն արդյունք է գյուղատնտեսական էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքի ավելացման, հողային, ջրային ռեսուրսների, օդային ավազանի աղտոտման պակասելուն: 7.3.1. Ագրոքիմիական ծառայության ն բույսերի պաշտպանության էկոլոգիական հիմնախնդիրները Հանրապետության արդի էկոլոգիական իրավիճակը բարդ է: Ընդ որում դրա բարելավման ուղիները հիմնականում հայտնի են: Վերջին 2 տասնամյակների ընթացքում բնապահպանության զարգացման ասպարեզում մշակվել են բազմաթիվ սխեմաներ, ծրագրեր, անթափոն տեխնոլոգիաների նախագծեր, զանազան բնույթի առաջարկություններ, սակայն դրանք ֆինանսավորման բացակայության պատճառով չեն իրագործվել: Արդյունքում իրավիճակն ավելի է բարդացել: Փորձագետների կարծիքով, այսօր Հայաստանում էկոլոգիապես կայուն զարգացման հիմքեր ձնավորելու համար անհրաժեշտ են 1,2 մլրդ դոլարի սահմաններում կապիտալ ներդրումներ1: ՄԱԿ-ի Զարգացման Ծրագրի կողմից մշակված «Անցում դեպի զարգացում» ծրագրով ՀՀ բնապահպանական ոլորտում ներկայացված են 68 նախագիծ, որոնցում առավելագույնս օգտագործված են 33 պետական ն 24 ոչ կառավարական կազմակերպություն: Այդ աշխաԵրնանի պետական համալսարան, «Կայուն հասարակական զարգացումը ն Հայաստանը»: Առաջին ազգային կոնֆերանսի նյութեր, Երնան, ապրիլ, 1997թ., էջ 49

տանքի 8 հիմնական նախագծերի մեջ էին մտնում նան «Հողերի պահպանություն: Կայուն գյուղատնտեսության զարգացում» բաժինը (6 նախագիծ)` 843 հազար դոլար ընդհանուր գումարով, «Ջրային ռեսուրսների պահպանություն: Հոսքաջրերի մաքրում ն խմելու ջրի մատակարարում» բաժինը (13 նախագիծ)` 5134,15 հազար դոլար, «Թափոնների կառավարում» բաժինը (11 նախագիծ)` 3159,05 հազար դոլար, «Օդային ավազանի պահպանություն»: «Քաղաքների բարեկարգում» (5 նախագիծ)` 1263,5 հազար դոլար բաժինները ն այլ նախագծեր: Եվ 1782,1 հազար դոլար նախատեսվում էր Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի ն տեղեկատվության իրականացման 12 նախագծերի համար: Գյուղատնտեսության մեջ շուկայական տնտեսության պայմաններում խիստ կարնոր է առաջին հերթին հետազոտել ն պարզել, թե կայուն ն որակյալ բերք ստանալու համար բուժանյութեր ն պարարտանյութեր օգտագործելիս շրջակա միջավայրի անաղարտ պահպանության ինչպիսի միջոցառումներ են անհրաժեշտ, ինչ ծախսեր են կատարվում դրանց իրականացման համար ն որքանով են արդյունավետ այդ ծախսերը: Ավելի շուտ, անհրաժեշտություն է առաջանում մշակել մեթոդական մոտեցումներ ձեռնարկվող միջոցառումների էկոլոգոտնտեսագիտական արդյունավետությունը պարզելու համար: Օրեցօր բնությանը հասցվող վնասներն ավելի անհանգստացնող չափեր են ընդունում, իսկ դրանց դեմ պայքարի միջոցների չհատկացնելը ընթացող պրոցեսները դարձնում է անհետադարձելի, արդյունքում հասցված վնասը` անուղղելի ն կործանարար: Աշխարհում տարեկան հող է մտցվում ավելի քան 500 մլն տոննա հանքային պարարտանյութ ն շուրջ 3 մլն տոննա բույսերի պաշտպանության համար օգտագործվող թունաքիմիկատներ2: Ընդ որում, պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատների 309-ից ավելին մակերեսային հոսքերով փոխադրվում է ջրամբարներ: Պրակտիկան ն առաջավոր փորձը ցույց են տալիս, որ թափոնները, որոնք կեղտոտում են հողն ու օդը, անկատար տեխնոլոգիայի արդյունք են: Ինտենսիվ ցանքատարածությունների, սիդերալ ցանքերի, վնասատուների դեմ պայքարի կենսաբանական մեթոդների կիրառումը նպաստում է գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակության ժամա-

. .

,“

,

”, 1999,

. 287

նակ կրճատելու հանքային պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատների օգտագործումը: էկոլոգիական դաստիարակությունը ապահովագրում է էկոլոգիական հավասարակշռությանը անհարկի միջամտելուց: Մինչդեռ դրա բացակայությունը կարող է հանգեցնել անկանխատեսելի վնասակար հետնանքների ն անուղելի վնասների: Շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում ագրոարդյունաբերական համալիրին հատուկ էկոլոգիական պահանջներ են ներկայացվում: Օրինակ, սկսած 1993 թվից, Ռուսաստանում յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկություն պետք է էկոլոգիական անձնագիր ունենա, որում նշվում է թույլատրելի արտանետումների քանակն ըստ յուրաքանչյուր կոնկրետ ռեսուրսի ն տրվում տնտեսության էկոլոգիական իրավիճակը: Անձնագիրը կազմվում է 3-5 տարվա համար: Եթե ձեռնարկությունը նման անձնագիր չունի, ապա նա տուգանվում է շրջապատին հասցված էկոլոգիական վնասի 5ապատիկի չափով: Նման անձնագիր պահանջվում է նան ՀՀ-ում, սակայն դրանք դեռնս անկատար են ն կատարելագործման սուր կարիք ունեն: Կան նան բազմաթիվ այլ պայմաններ ն պահանջներ, որոնց իրագործումը ն դրա զուգակցումը էկոլոգիական դաստիարակության հետ հնարավորություն է տալիս նպաստել էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանմանը: Եվ որքանով որ հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ էկոլոգիային հասցված վնասը հիմնականում դրսնորվում է ագրոքիմիական գործունեության ն բույսերի պաշտպանության նպատակով զանազան բուժանյութերի օգտագործման ժամանակ չափազանց կարնոր նշանակություն ունեն շուկայական տնտեսությունում այս երկու ծառայությունների աշխատանքների բարելավման, էկոլոգիապես մաքուր բերքի ստացման ն շրջապատի նկատմամբ նվազ վտանգավոր թունաքիմիկատների ու պարարտանյութերի, ինչպես նան կենսաբանական եղանակով վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի աճի խթանիչների կիրառման ուղղությամբ ձեռնարկվող միջոցառումները: Կարնոր է նան բնապահպան միջոցառումների ն կիրառվող նյութերի օգտագործման տնտեսական արդյունավետության որոշման մեթոդական, մոտեցումների մշակումը, հանրապետությունում ներկայումս ձեռնարկվող ագրոքիմիական ն բույսերի պաշտպանության գծով կիրառվող միջոցառումների ընդհանուր էկոլոգոտնտեսական գնահատականը:

Գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում տեղի է ունենում էկոնոմիկայի էկոլոգիական վերակողմնորոշում ամբողջությամբ վերցրած ն արտադրության առանձին ճյուղերում, այդ թվում` գյուղատնտեսության մեջ: էկոնոմիկան, ի լրումն արտադրական ն սոցիալական արդյունավետության որոշման ավանդական պահանջների, պետք է բավարարի նան այնպիսի պահանջների, ինչպիսիք են ռացիոնալ ռեսուրսօգտագործման, արտադրանքի ն արտադրության անվտանգության ն էկոլոգիական մաքրության, մարդու բնակեցման միջավյարի նվազագույն աղտատման պահանջները: Դրանց բավարարումը կնպաստի կենսոլորտի վրա նոր տեխնոլոգիական ճնշման աճի տեմպերի նվազմանը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը գյուղատնտեսության մեջ ոչ մի դեպքում չպետք է խախտի շրջակա միջավայրում եղած հավասարակշռությունը: Արտադրողի կողմնորոշումը դեպի տնտեսում կարող է անուղղելի վնաս հասցնել բնական ռեսուրսներին դրանց հետագա օգտագործման առումով: Այդ տեսանկյունից արտադրանքի արտադրության ավելացումը չի կարող արդարացված համարել, եթե այն ուղեկցվում է բնական ռեսուրսների ոչ ռացիոնալ օգտագործմամբ ն բացասաբար է ազդում շրջակա միջավայրի վրա: Ռացիոնալ բնօգտագործումը հատկապես մեծ նշանակություն ունի գյուղատնտեսության համար: Այստեղ ավելի հստակ է արտահայտվում բնության առանձին բաղադրատարրերի փոխադարձ կապը: Այս բոլորն անհրաժեշտ է հաշվի առնել տնտեսվարող սուբյեկտների տնտեսական գործունեության զարգացման ժամանակ: Իր հերթին գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացումը նս էական ազդեցություն է գործում շրջակա միջավայրի վրա: Հողերի վարվածության աստիճանի աճը, տրակտորների ն գյուղատնտեսական մեքենաների թվի ավելացումը, մեծ քանակություններով օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի հող մտցնելը ն բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների կիրառումը տանում է դեպի վտանգավոր բաղադրատարրերով, քիմիական նյութերով ն արտանետված գազերով հողի, ջրամբարների ն մթնոլորտի աղտոտում: Այսպիսով, էկոլոգիական միջոցառումները, ինչպես ն նյութական արտադրությունը պետք է տնտեսագիտական գնահատում ստանան, որը թույլ կտա քանակական արտահայտությամբ որոշել հասցված վնասի չափը, դրա վերացման համար անհրաժեշտ միջոցները ն ձեռնարկված միջոցառումների արդյունավետության աստիճանն ու հատույցը:

էկոլոգիական միջոցառումների տնտեսագիտական գնահատման չափանիշ կարող է ծառայել կանխված տնտեսական վնասի չափը: Շրջակա միջավայրին հասցված տնտեսական վնասի տակ հասկանում են արժեքային ձնով արտահայտված փաստացի կամ հնարավոր վնասները, ինչպես նան դրանց փոխհատուցման համար կատարված լրացուցիչ ծախսերը: Յուրաքանչյուր առանձին կոնկրետ դեպքում վնասը որշվում է հաշվարկային եղանակով կամ ըստ բնական ռեսուրսներին հասցված վնասի` հատուկ հաստատված տարիֆների հիման վրա: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը բազմաբնույթ պրոցես է, հետնաբար բնական ռեսուրսներին հասցված վնասն անհրաժեշտ է դիտարկել ըստ հետնյալ ուղղությունների` տնտեսական, բարոյական, սոցիալական ն իրավաբանական: Չնսեմացնելով մնացած ուղղությունների տեղը, հետազոտության ընթացքում շեշտը դրվել է տնտեսական ուղղության վրա: Պետք է տարբերել ծախսերն աղտոտման կանխման ն վնասների փոխհատուցման տեսանկյունից: Դրանցից առաջինները նախատեսված են կատարել աղբյուրներից արտանետումները կրճատելու համար, իսկ փոխհատուցումները նվազեցնում են աղտոտման հետնանքները կամ գյուղատնտեսական շրջանառությունից հողերի դուրս թողնվող չափը: Վնասի ձնավորումը պետք է քննարկել երեք պայմաններում. ա/ արտանետումների աղբյուրում, այսինքն բացասական հետնանքները կանխելու համար կատարվող ծախսերի տեսքով, բ/ միջավայրում` բացասական հետնանքների վերացման վրա կատարվող լրացուցիչ ծախսերի տեսքով, գ/ օբյեկտի վրա` կորուստի, վնասի, բացասական փոփոխությունների տեսքով: Գյուղատնտեսական արտադրությանը հասցված տնտեսական վնասը կախված է շատ գործոններից ն առաջին հերթին` աղտոտող քիմիական նյութից, գյուղատնտեսական կուլտուրայի տեսակից, տնտեսական շրջանից կամ վարչական տարածաշրջանից, որում կիրառվում են քիմիական նյութերը: Տնտեսական վնասն արտահայտվում է ուղղակի կորուստների տեսքով կամ դրա գնահատմամբ: Այն (վնասը) որոշվում է տվյալ տնտեսությունում կամ շրջանում բնական ռեսուրսների վերարտադրության կամ որակի վերականգնման համար կատարվող ծախսերով` մինչն այդ ռեսուրսների սկզբնական վիճակին հասցնելը:

Տնտեսական վնասը կարելի է հաշվարկել տնտեսական շրջանառության մեջ ներգրավված բնական ռեսուրսների արժեքի գումարման ն աղտոտման արդյունքում կամ շրջակա միջավայրին այլ անբարենպաստ ներգործունեության պատճառով բնօգտագործողների կրած կորուստների գումարման միջոցով: Արտադրության արդյունավետության, այդ թվում` բնապահպան գործունեության, պետք է հասկանալ ամբողջական հասարակական պահանջմունքների բավարարման աստիճանը` արտադրողական ուժերի զարգացման գիտական, տեխնիկոտեխնոլոգիական գոյություն ունեցող մակարդակի պայմաններում: Ընդհանուր տեսքով գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետությունը (Աա) կարելի է արտահայտել հետնյալ բանաձնով՝ Աա =

ԶԵ Մնդ Ֆա

,

որտեղ` ԶԵ - ձեռնարկության (գյուղացիական տնտեսության) զուտ եկամուտն է, Մնդ - նյութա-դրամական միջոցների ծախսն է շրջակա միջավայրին ն մարդկանց առողջությանը հասցրած վնասի փոխհատուցման համար, Ֆա - արտադրության կոնկրետ տեխնիկո-տեխնոլոգիական պայմանների համար արտադրական ֆոնդերի գումարն է: Հիմնական արտադրանքի թողարկման նկատմամբ հասարակության պահանջմունքների մեծանալու դեպքում, հիմնական արտադրական ֆոնդերի մեծությունը, հիմնական արտադրանքի նախատեսվող ավելացմանը համապատասխան, անխուսափելիորեն կպայմանավորի նան վնասակար հետնանքների համար անհրաժեշտ ծախսերի ավելացում: Այս պայմաններում տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը շատ է դժվարանում: Ինտենսիվ մոտեցման դեպքում հնարավորություններ են բացվում հիմնական արտադրության տեխնիկական վերակառուցման հաշվին կտրուկ բարձրացնել դրա արդյունավետությունը: Ակնհայտ է, որ այստեղ անհրաժեշտ է դառնում պետության միջամտությունը (պետական ներդրումների ձնով) ն վարկերի օգտագործումը: Սակայն արտադրության հետագա ընթացքը կնպաստի տեխնիկական վերազինման նպատակով կատարված ծախսերի արագ փոխհատուցմանը: Արտադրողական ուժերի զարգացումը պետք է բավարարի այնպիսի պահանջի, երբ զուտ եկամտի մեծությունը կարող է բավարար լինել ամբողջական հասարակական պահանջմունքների բավարարման համար:

Վերջինիս մեծությունն անհրաժեշտ է որոշել ոչ միայն նյութական, տնտեսական այլ նան էկոլոգիական ն էսթետիկական բարիքների հաշվառումով: Ապացուցված է, որ վերջիններիս բացակայությունն իջեցնում է աշխատանքի արտադրողականությունը, ազդում ազգաբնակչության առողջության վրա: Ուստի բարիքների առանձին բաղադրիչներն արժեքային տեսքի բերելով կարելի է դրանք արտահայտել որպես չարտադրված արտադրանքի պատճառով չստացված միջոցների մի մաս: Պետք է նշել, որ էկոլոգիական բարիքները հասարակական բնույթ ունեն` դրանք չի կարելի ստեղծել կամ պահել մի անձի համար. դրանք կամ գոյություն ունեն ամբողջ հասարակության համար կամ ընդհանրապես չկան: էկոլոգիական պահանջմունքների այդ գիծը հիմք է տալիս սահմանելու դրանց բավարարման առաջնայնությունը: Գյուղատնտեսական արտադրության կոնկրետ պայմաններում, էկոլոգիային հասցված վնասի հաշվառումով արտադրության արդյունավետությունը (Աա) հաշվարկելու համար, հետազոտությունների ն մշակումների արդյունքում առաջարկվում է հետնյալ բանաձնը. Աա =

Ամ

(Ծմ + Վմ ) 100, Ծմ + Վմ

որտեղ` Աա - միջոցառման (միջոցառումների) արդյունավետությունն է, 9 9-ով, Ծմ - միջոցառումների իրականացման համար կատարվող ծախսերը, Ամ – միջոցառումների իրականացման շնորհիվ ստացված արդյունքը, Վմ – միջոցառման հետնանքով հասցված վնասի չափը: Իր հերթին, միջոցառումների իրականացման համար կատարվող ծախսերը (Ծմ) իրենցից ներկայացնում են միջոցառումների վրա կատարված աշխատանքի վարձատրության (Ավ) ն կատարված նյութական ն այլ ծախսերի (Ծն) հանրագումարը. Ծմ = Ավ + Ծն

Արդյունքում բանաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը. Աա =

Ամ

(Ավ + Ծն + Վմ ) 100

Ավ + Ծն + Վ մ

Ծախսերի մեջ մտցվում են նան էկոլոգիային հասցված վնասի համար վճարված տուգանքները (եթե այդպիսիք կան) կամ հաշվար138

կային վնասի չափը, ինչպես նան չստացված (կորցրած) բերքի արժեքը (եթե դա տեղի է ունեցել): Պարարտանյութերի ն բուժանյութերի հախուռն, ակնառու ն անվերահսկելի օգտագործման պատճառով, ինչպես նան չմաքրված հոսքաջրերով դաշտերի ոռոգման հետնանքով հանրապետության` հսկայական տարածության հասնող հողային զանգվածներ աղտոտված են ծանր մետաղներով, ռադիոակտիվ ն շրջապատի համար վտանգավոր այլ նյութերով: Դեռնս 1988 թվականից հանրապետությունում էկոլոգոտնտեսագիտական հարցերի վիճակի, դրանց փոփոխության դինամիկայի վերաբերյալ ուսումնասիրություններ են կատարվել Մասիսի տարածաշրջանի Այնթափ գյուղում: Մասնավորապես ուսումնասիրվել է հանրապետության գյուղատնտեսության համար առավել լուրջ վտանգ ներկայացնող կոլորադյան բզեզի տարածվածության, հասցրած տնտեսական վնասի չափերի բացահայտման, դրա դեմ էկոլոգիապես համեմատաբար անվտանգ, հետնապես ն էկոլոգիապես արդյունավետ պայքարի մեթոդ ն միջոց ընտրելու ուղղությամբ: Որպես այդպիսիք փորձարկվել ն հետազոտվել են քիմիական պատրաստուկներից` «Բուլդոկը», կենսաբանականներից` «Բիտոքսիբացիլինը», որոնք փորձարկվել են կարտոֆիլի ն բադրիջանի դաշտերում: Արդյունքում պարզվել է, որ օգտագործված պարարտատեսաները արդյունավետ ազդելով (ոչնչացնելով) կոլորադյան բզեզի վրա, բացասաբար չեն ազդում բույսերի համար օգտակար զատկաբզեզի վրա, որի արդյունքում բարձրանում է կարտոֆիլի բերքատվությունը ստուգիչի նկատմամբ: Հետագա հետազոտությունների արդյունքում վերլուծվել ն բնութագրվել են. - մկնանման կրծողների ն դրանց դեմ տարվող պայքարի միջոցառումների արդյունավետությունը, - Արարտյան հարթավայրի հողերի մելիորատիվ վիճակը, - հանքային պարարտանյութերի օգտագործման ազդեցությունը հողերի ն բերքի քիմիական աղտոտման վրա, - շարունակվել են կոլորադյան բզեզի դեմ էկոլոգիապես համեմատաբար քիչ վտանգավոր միջոցներով պայքարի, մեթոդների ընտրության, հասցված վնասի բացահայտման հետազոտությունները: Պարզվել է, որ հանրապետության պայմաններում կոլորադյան բզեզը մեծ վնաս է հասցնում նան մեկ այլ մորմազգի կուլտուրայի` պոմիդորին: Ընդ որում, սիստեմատիկ օգտագործման դեպքում այս վնասատուն դիմացկունություն է ձեռք բերում սինթետիկ պեստիցիդ139

ների նկատմամբ, ուստի վերջիններից սինթեզված պատրաստուկները չնպաստելով վնասատուի ոչնչացմանը կարող են վնաս հասցնել շրջակա միջավայրին: Ուստի դրանցից առավել արդյունավետները կարելի է օգտագործել միայն ընդմիջումներով ն փոխարինելով այլ պատրաստուկներով: Փորձերը, որոնք դրվել էին Արարատի մարզի Այնթափի ն Արագածոտնի մարզի Աշտարակի գյուղացիական տնտեսություններում, ցույց տվեցին, որ փորձարկված պատրաստուկներից միայն կոնֆիդորն է, որն ապահովել է 1009-ոց արդյունավետություն, որը պահպանվել է ողջ վեգետացիայի ընթացքում ն կրկնակի սրսկման անհրաժեշտություն չի առաջացել: Մյուս տարբերակների դեպքում այն կազմել է 74919, էտալոնում 64,5-85,49, իսկ բիտոքսիբացիլինը շատ թույլ ազդեցություն է թողնում կամ բոլորովին չի ազդում: Արդյունավետության անուղղակի ցուցանիշ կարող է լինել, օրինակ, կարտոֆիլի բերքատվությունը, որը կոնֆիդորի կիրառման դեպքում ամենաբարձրն է ն կազմում է 311ց/հա: Նույն պատկերն է նան բադրիջանի ն պոմիդորի բերքատվության տեսակներից, որտեղ առավելությունը դարձյալ կոնֆիդորի օգտին է: Այս պատրաստուկը մյուսների նկատմամբ (բացառությամբ ԲՏԲ-ի) առավելություններ ունի նան բերքում նրա մնացորդային քանակի տեսակետից, որից կատոֆիլի, բադրիջանի ն պոմիդորի պտուղները ազատվում են սրսկման 14-16-րդ օրը: Այս նկատառումները հիմք են տալիս արտադրության մեջ օգտագործելու համար առաջարկել շրջակա միջավայրի համար պակաս վտանգավոր ն օգտակար միջատների համար անվտանգ 209 կ. խ. կոնֆիդոր պատրաստուկը: Մկնանման կրծողների դեմ պայքարի արդյունավետության ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ օգտագործված թունանյութերից գլիֆտոր պատրաստուկը, որը ցինկի ֆոսֆիդի նկատմամբ համեմատաբար պակաս թունավոր է ն վտանգավոր մարդկանց, կենդանիների ն թռչունների համար (էկոլոգիական տեսակետից համեմատաբար անվտանգ), նախընտրելի է նան տնտեսական արդյունավետության տեսակետից: Հավասար տեխնիկական արդյունավետության դեպքում (երկու դեպքում էլ ուսումնասիրությունների ժամանակ այն կազմել է 80-859), մեկ հեկտար ցինկի ֆոսֆիդով մշակելու համար ծախսվել է 1100 դրամի գրավչանյութ, գլիֆտորով մշակելիս` 675 դրամի, այսինքն 38,79-ով պակաս: Ստուգիչի նկատմամբ, որտեղ բուժում չի տարվել,

բերքատվությունը 2,7ց/հա-ով կամ 15,69-ով բարձր է եղել ն կազմել է 20ց/հա: Փաստորեն միայն լրացուցիչ բերքի (2,7ց/հա) բարձրացման, տեղափոխման ն բեռնաթափման վրա 1350 դրամի լրացուցիչ ծախս կատարելով յուրաքանչյուր 1 հեկտարից ստացվել է լրացուցիչ 18,9 հազար դրամ կամ մեկ հեկտարի հաշվով գրավչանյութի կիրառման շնորհիվ ստացված շահույթը (Շգ) կկազմի. ա/ Ցինկի ֆոսֆիդի դեպքում` ՇԳ.zո = 18,9 - (1,10 + 1,35) = 16,45 հազար դրամ , բ/ Գլիֆտորի դեպքում ՇԳ.գ = 18,9 - (0,675 + 1,35) = 16,875 հազար դրամ :

Այսինքն համեմատական արդյունավետությունը (Ահ) ավելի բարձր է գլիֆտորի կիրառման դեպքում (2,69-ով). Ահ =

ՇԳգ ՇԳ zո

100 =

16,875 100 = 102,69 : 16,45

Հենց այս հանգամանքը հաշվի առնելով, բույսերի պաշտպանության հանրապետական կայանը 1999թ. առավելությունը տվեց գլիֆտորին: Այնուհանդերձ, մկնանման կրծողների դեմ պայքարը, չնայած գլիֆտորի որոշ առավելությանը, բույսերի պաշտպանության կայանը ն ԳԱԱ-ի միկրոբիոլոգիայի ինստիտուտը նպատակահարմար գտան տանել «Բակտորռոդենցիտ» միկրոկենսաբանական պատրաստուկի միջոցով, որի կիրառումը անվտանգ է մարդու ն շրջակա միջավայրի համար: Հողերի ն ստացվող բերքի քիմիական աղտոտման ուսումանսիրություններով պարզվել է, որ դրանցում ծանր մետաղների կուտակման հիմնական պատճառներից մեկն էլ հանքային պարարտանյութերն են, հատկապես սուպերֆոսֆատը: Վերջինիս 1կգ-ի միջոցով պարարտացման ձնով հող է մտցվում շուրջ 7,1գ ընդհանուր գումարով ծանր մետաղներ, ամոնիակային սելիտրայով` 0,58գ, կալիումական աղով` 0,56գ: Նման երնույթ նկատվում է նան բերքում: Օրինակ, 2,4 «Դ» ամոնիակային աղով աշնանացանը սրսկելիս հատիկում (ն հատկապես ծղոտում) (շուրջ 69-ով) ավելանում է ծանր մետաղների պարունակությունը: Հողերի քիմիական աղտոտման պատճառ է հանդիսանում նան մթնոլորտի աղտոտվածությունը: Ընդ որում, տարեցտարի մթնոլորտային տեղումներում գնալով ավելանում է կատիոնների ն անիոնների խտությունը: Նույնիսկ կիսաանապատային գոտում, ուր տեղումների

քանակը բավականաչափ ցածր է (մինչն 400 մմ), 0-25 սմ հողաշերտում բավականաչափ բարձր է ստրոնցիումի ն ցեզիումի քանակները (Ռ. Կ. Ռաֆայելյան, 1988թ.): Վերլուծվել են նան Արարատյան հարթավայրի մելիորատիվ վիճակը բնութագրող նյութերը, դրանց տնտեսագիտական կողմերը: Վիճակը բավականաչափ տագնապալի է: Այսպես, լիովին շարքից դուրս է եկել հարթավայրի փակ դրենաժային համակարգը, մինչն վերջին 12-13 տարին համարյա բոլորովին չէր գործում նան բաց դրենաժային համակարգը: Արդյունքում, ցամաքեցման համակարգի անբավարար աշխատանքի հետնանքով դեռնս 1990-1996թթ. ընթացքում Արարատյան հարթավայրի գերխոնավ հողերի տարածքները 18,8 հազար հեկտարից դարձել էին 27,7 հազար հեկտար ջրածածկված (ջրակալած) բնակավայրերի քանակը` 30-ից 78, նկատվում էր կրկնակի աղակալման պրոցես: Վերջին տարիներին նշված տարածքում տարածվել էր նան մալարիա հիվանդությունը, վատացել էին բնակավայրերի սոցիալտնտեսական պայմանները: Այն գերխոնավ տարածքներում, որտեղ դեռնս հնարավոր է ն շարունակում են գյուղատնտեսական կուլտուրաներ մշակել, բերքատվությունն ընկել է 20-22 տոկոսից մինչն 70-76 տոկոսով` կախված կուլտուրայից ն խոնավության մեծությունից: Առանձին դեպքերում (Արարատ, Մասիս) գերխոնավ հողերի վրա գտնվող այգիները չորացել են: Ինչպես գյուղատնտեսության, այնպես էլ ամբողջ հանրապետության էկոլոգիական իրավիճակը գնալով բարդացել է: Ուստի բնապահպան միջոցառումների անհապաղ մշակումը ն դրանց կենսագործումը միայն կարող է ապահովել էկոլոգիական իրավիճակի բարելավումը ն բնական հավասարակշռության վերականգնումը: Հանրապետության պայմաններում, այդ նպատակով հարկ կլինի առաջիկայում մելիորացիայի, քիմիացման ն մեքենայացման մակարդակների բարձրացման (կամ դրանց իրականացման) ժամանակ համակողմանիորեն հաշվի առնել բնական ռեսուրսների ն շրջակա միջավայրի ռացիոնալ օգտագործմանը ներկայացվող էկոլոգիական պահանջները: Մթնոլորտային օդի, հողի ն ջրի աղտոտմանը նպաստում են ածխաթթու գազի, ազոտի օքսիդների, ֆրեոնի, ռադիոակտիվ նյութերի, ծանր մետաղների, պեստիցիդների արտանետումները ն թափոնները: Այսպես, օդի աղտոտումը ծծմբային անհիդրիդով 0,05 մգ/մ3 կոնցենտրացիայով հանգեցնում է հացազգիների բերքատվության նվազմանը 30, շաքարի ճակնդեղինը` 35, բանջարանոցային կուլտուրա142

ներինը` 50-909-ով: Ընդ որում, նշանակալիորեն ընկնում է նան աճեցված բերքի որակը, որի արդյունքում միավոր տարածության հաշվով կորչում է բերքի արժեքի համապատասխանաբար 48-50, 56-60 ն 809ից ավելին (բանջարեղեն) կամ անգամ ամբողջ բերքը: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը թափոններով հասցնում է նան այլ` շատ կարնոր ն լուրջ տնտեսական վնասներ, որ մենք առօրյա կյանքում շատ դեպքերում կարող ենք ն չնկատել կամ հաշվի չառնել: Այսպես, նման աղտոտման հետնանքով էական վնաս է հասցվում շենքերին, շինություններին ն սարքավորումներին, հանգեցնում դրանց մաշվելու արագացմանը ն մեծացնում հիմնական միջոցների նորոգման պահանջը ն դրա համար պահանջվող ներդրումները: Շրջակա միջավայրի վրա մեծ ազդեցություն է թողնում նան անասնաբուծության զարգացումը, որը որոշակի պայմաններ չապահովելու դեպքում կարող է էական չափով աղտոտել շրջակա միջավայրը: էկոլոգիայի վրա մեծ ներգործություն են ունենում պեստիցիդները: Դրանք մինչն 30 տոկոսով կրճատում են բերքի կորուստները, նշանակալիորեն (15-35 տոկոսով) բարձրացնում աշխատանքի արտադրողականությունը: Պեստիցիդների կիրառումից ստացված շահույթը (Շպ) ավելի քան երեք անգամ գերազանցում է դրանց արտադրության (Ապ) ն կիրառման վրա կատարվող ծախսումները (Ծպ)` [Շպ > 3 (Ապ + Ծպ )]: Սակայն պեստիցիդները նս նշանակալի չափով նպաստում են շրջակա միջավայրի աղտոտմանը, որի հասցրած վնասի չափը դրամական ձնով դժվար է արտահայտել, քանի որ դրանք ջրի հետ թափանցելով հողի խոր շերտերը, կենսաբանական պրոցեսների ն քիմիական ռեակցիաների ընթացքում վեր են ածվում ավելի տոքսիկ ն կայուն նյութերի: Այս առումով շատ է կարնորվում ագրոարդյունաբերական համալիրում բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների պահպանման ն ռացիոնալ օգտագործման միջոցառումների մշակումը ն պայքարի կենսաբանական մեթոդների կիրառման էլ ավելի ընդլայնումը գյուղատնտեսական կուլտուրաների վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի ժամանակ: Նույնը, առանց վերապահության, կարելի է կրկնել պարարտանյութերի կիրառման վերաբերյալ: Հանրապետությունում վերջին 15-16 տարիներին արդեն կուտակված զգալի փորձը վկայում է, որ դրանց փոխարեն հաջողությամբ կարելի է կիրառել կենսահումուսը3: Վերջնիս Վ. Ավագյան, Վ. Հայկազյան, «Կենսահումուսի արտադրությունը ն կիրառությունը», Երնան, 1998թ., էջ

մի կողմից ապահովում է էկոլոգիապես բացարձակ մաքուր ն որակյալ բերքի ստացում ն հող ստեղծում է այսպես կոչված «կենսաբանական երկրագործության» անցնելու համար, մյուս կողմից` հարուստ լինելով բույսերի համար խիստ անհրաժեշտ սննդարար նյութերով, իր յուրահատուկ միկրոֆլորայի շնորհիվ վերականգնում է հողի կարնոր ֆունկցիաները ն բարձրացնում բերրիությունը, բարելավում հողի սանիտարական վիճակը, նպաստում նրանում եղած պեստիցիդների քայքայմանը: Կենսահումուսի բազմաթիվ այլ դրական հատկանիշների թվում, որ այստեղ չեն բերվում, կարնորագույնն այն է, որ դրա կիրառմամբ բույսերն ավելի արագ են անցնում պտղաբերման ն հասունացման, բերքի ավելացման: Կենսահումուսով աճեցրած բույսերը, ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները, մեր հանրապետության պայմաններում 4-6 օր շուտ են անցնում մասսայական հասունացման, ն կախված հողին տրված կենսահումուսի քանակից, դրանց շնորհիվ բերքի հավելումը կազմել է 15,5-34,59, վաղ բերքինը` 22,2-44,494: էկոլոգիապես մաքուր բերքի` միջազգային շուկայում անհամեմատ բարձր գները, կենսահումուսի շնորհիվ բերքատվության բարձրացումը հնարավորություն են տալիս էկոլոգիական անաղարտությունն ապահովելու ն վերականգնելու հետ մեկտեղ միավոր տարածությունից ստացված եկամուտներն ավելացնել 1,6-2 անգամ, իսկ առանձին դեպքերում` էլ ավելի շատ: Ուստի էկոլոգոտնտեսական արդյունավետության տեսակետից այս պարարտանյութի զանգվածային կիրառման անցնելու կարնորությունը ոչ մի կասկած չի հարուցում: Այսօրվա դրությամբ, էկոլոգիական դաստիարակության ն կրթության պակասի, լիովին անթափոն արտադրությունների անցնելու անհնարինության ն մի շարք այլ հանգամանքների պատճառով դեռնս դժվար է իրականացնել բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետ համակարգ` չունենալով անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներ: Պետությունը ստեղծում է էկոնոմիկայի` էկոլոգիական պարամետրերը կարգավորող տնտեսական մեխանիզմներ, էկոլոգիական օրենսդրություն ն նորմատիվային-իրավական համակարգ ու մշակում բնօգտագործողների վերահսկողության մեխանիզմ: Ապրանք արտադրողները պատասխանատու են էկոլոգիական նորմատիվների պահպանման համար ն կատարելագործում են ռեսուրսօգտագործման ն ռեսուրսախնայողության պրոցեսների էկոլոգիական բնութագրերը: Գ. Ժ. Սարգսյան, «Կենսահումուսի ազդեցությունը ջերմատների պոմիդորի վրա», «Ագրոգիտություն», 1996, 1-2, էջ 33-36

Այս նորմատիվների համակարգի հիմքում պետք է նախատեսվեն ըստ բնագավառների դրանց անընդմեջ մշակման մեխանիզմներ` ինչպես տարածաշրջանների, այնպես էլ ժամանակի առումով: Դրա հետ մեկտեղ, անհրաժեշտ է, ունենալ նորմատիվների ն արտադրության սոցիալ-տնտեսական պարամետրերի շաղկապման սխեմաներ, ինչպես նան մշակել այլ երկրների նորմատիվների ն միջազգային հանձնարարականների հետ դրանց համապատասխանեցնելու սկզբունքներ: Այսպես, օրինակ, գործող աղբյուրների կողմից աղտոտող նյութերը մթնոլորտ արտանետման համար վճարումները, որոնք փորձնական կարգով ներդրվել էին ԽՍՀՄ-ում դեռնս 1990 թվականներին, շրջակա միջավայրի պահպանման մեխանիզմի ստեղծման առաջին փորձնական քայլը եղան: Սակայն դա երկար կյանք չունեցավ հատկապես Հայաստանում: Մոնիտորինգը, որի համար պահանջվում է հսկայական ծախսեր ի վիճակի չեն կատարել անգամ հարուստ պետությունները, օրինակ, ԱՄՆ-ը: Ուստի, համապատասխան մարմինները հիմնվում են այն ինֆորմացիայի վրա, որը ներկայացնում են ձեռնարկությունները: Վերջիններս, շուկայի պայմաններում աշխատում են օգտագործել արտանետումների չափի հսկողության համակարգի անկատարության փաստը ն վճարումները տնտեսելու համար հաշվետվություններում կեղծում են իրենց ռեալ արտանետումների ծավալը: Ինֆորմացիան կեղծելու համար նույն ԱՄՆ-ում սահմանվել է տուգանք, որի չափը` կախված կեղծիքի մեծությունից ն հաճախականությունից, փոխվում է (որպես կանոն` մեծանում): Գոյություն ունեն նան բնօգտագործման բարելավման համար կատարվող այլ մուծումներ: Հաշվի առնելով բնօգտագործման վճարումների բնագավառի վերոհիշյալ իրողությունները, բնօգտագործման պրոբլեմների լուծման ժամանակ վճարումների չափի հաշվարկման ն չափանիշների որոշման համար կարելի է առաջարկել մի քանի մոտեցումներ. ա/ Վճարման չափը կարելի է սահմանել, ելնելով շրջակա միջավայրի վրա բնօգտագործողների կողմից ունեցած ներգործության գնահատումից, հասցված վնասի չափից ն այդ վնասը փոխհատուցելու համար անհրաժեշտ գումարի մեծությունից: Հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի վրա ուղղակի ն անուղղակի ներգործությունների բարդ բնույթը, գործնականորեն անհնար է գնահատել հասցրած ողջ վնասը, ուստի այս մոտեցումը հարմար չէ վճարումների համակարգի սահմանման համար, սակայն պիտանի է նոր նախագծերի ն արտադրությունների փորձաքննության համար:

բ/ Վճարումները կարելի է սահմանել, ելնելով տեղական, տարածաշրջանային ն հանրապետական մարմինների բնապահպանական միջոցառումների պլաններից: Այս համակարգն արդյունավետ չէ, որքանով որ դիմազրկություն կա մի կողմից ռեսուրսների ն կորուստների, մյուս կողմից` բնօգատգործողների կողմից էկոլոգիական իրավիճակի բարելավման համար վճարումների միջն` ուղղակի կախվածության առումով: գ/ Վճարումներ կարելի է սահմանել շահույթից կատարվող հարկմանը համանման (անալոգ) սկզբունքով` նորմատիվների գերազանցման ֆիքսված գործակիցների համար` շահույթից ֆիքսված (հաստատագրված) վճարումների ձնով: Սակայն այս մոտեցումն էլ անհաջող է մի շարք թերությունների պատճառով: դ/ Վճարումները կարելի է սահմանել` ելնելով ձեռնարկության գործունեության մեջ դրա կարգավորող դերից (ֆունկցիայից): Բոլոր դեպքերում չի կարելի թույլ տալ, որ բնօգտագործման տնտեսական կարգավորումը կամ առհասարակ անզգա լինի ձեռնարկության (բնօգտագործողի) համար կամ սպանիչ` նրա ակտիվության համար: Վճարումները պետք է լինեն այնպիսին, որ արտադրանքի, ռեսուրսների համար վճարումների, արտադրանքի մաքրության ն աղտոտման համար գների տվյալ մակարդակի դեպքում ձեռնարկության կամ այլ տնտեսվարող սուբյեկտի համար ձեռնտու լինի արդեն գոյություն ունեցող արտադրության (տվյալ դեպքում` գյուղատնտեսական) անընդհատ կատարելագործումը` տեղային մակարդակով բարելավելով ձեռնարկության էկոլոգիական բնութագրերը: Ինչպես ցույց է տալիս այս տեսակետից առավել զարգացած երկրների փորձը` սա հիմնարար պահանջ է, որի կատարումն ապահովում է գիտատեխնիկական առաջընթացի նկատմամբ նրա ընկալունակությունը: Սա հանրապետության ազգային էկոնոմիկայի տնտեսական վերակողմնորոշման գլխավոր մեխանիզմն է: Ռեսուրսախնայողության կարգավորման համակարգը վճարումների ն տույժերի օգնությամբ, վերջիններիս անշեղ իրագործման դեպքում, ստեղծում է բավարար խթաններ արտանետումների ն թափոնների պակասեցման համար, սակայն նրա անբավարար ճկունությունը կարող է բացասաբար անդրադառնալ գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության վրա: Հանրապետությունում արդյունավետ բնօգտագործում հնարավոր է իրականացնել միայն տարածաշրջանային ն տեղական առանձնահատ146

կությունները մանրակրկիտ ձնով հաշվի առնելու դեպքում: Դրանցից առավել որոշիչ են. - ապահովվածությունը բնական ռեսուրսների տարբեր տեսակներով, դրանց քանակը, կառուցվածքն ու որակը, - բնակչության խտությունը ն կառուցվածքը, ազգային (էթնիկական) կազմը, ժողովրդագրական իրավիճակը, - արդյունաբերա-արտադրական, գյուղատնտեսական ն գիտական ներուժը, արտադրական մասնագիտացումը, - արտադրական ն կուլտուր-կենցաղային ենթակառուցվածքը, - ստեղծված (ձնավորված) էկոլոգիական իրավիճակը ն բնական միջավայրի վիճակը: Հետնաբար, էկոնոմիկայի ն էկոլոգիայի շահերը պարտադիր չէ, որ հակադրվեն միմյանց. էկոլոգիական պահանջներին համապատասխան արտադրության զարգացումով հասարակությունը կարող է շարունակել իր աճը, պահպանելով ն լավացնելով բնական միջավայրի վիճակը: Այս սկզբունքային եզրահանգման գործնական իրականացումը պետք է կատարվի տարբերակված ձնով` հաշվի առնելով բնօգտագործման սուբյեկտների տարբերիչ տնտեսա-աշխարհագրական առանձնահատկությունները միջպետական ն տարածաշրջանային մակարդակներով: Պետական մակարդակով տնտեսական համակարգի ձնավորման հիմնական սկզբունքը պետք է լինի էկոլոգիական արժեքների ն արտադրողական ուժերի էքստենսիվ զարգացման արդյունքում հասցված վնասի հաշվառումը, ինչպես նան անսահմանափակ աճը որպես գիտատեխնիկական առաջընթացի միակ ձն դիտարկելուց հրաժարվելը: «Մարդ-բնություն-արտադրություն» համակարգում եղած փոխադարձ կապերի ն կախվածությունների բարդացումն ու խորացումը դրսնորվում է գլխավորապես տարածաշրջանային (ռեգիոնալ) մակարդակով: Ուստի ներկայումս հենց բնօտագործման էկոլոգացման, շրջակա միջավայրի բարելավման ն բնական ռեսուրսների վերականգնման տարածաշրջանային հատկապես համայնքային օղակի պրոբլեմների համալիր լուծումը դասվում է հասարակության կայուն սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն բարեկեցության բարձրացման կարնորագույն պայմանների թվին: Տարածաշրջանային էկոլոգիական պրոբլեմների հետազոտությունը հիմք է տալիս համարել, որ անբարենպաստ էկոլոգիական իրավիճակը, որպես հետնանք, շարունակվում է պահպանվել` մի կողմից ոչ խելամիտ տնտեսագիտական տնտեսվարման, բնակչության սոցիալա147

կան թույլ պաշտպանվածության, բնական ն նյութա-հումքային ռեսուրսների նկատմամբ պրիմիտիվ, սպառողական վերաբերմունք հանդես բերելու արդյունքում, մյուս կողմից` ստեղծված էկոլոգո-տնտեսական անբարեկեցիկ վիճակը շատ բանով պայմանավորված է բնօգտագործման արդյունավետության համալիր դիտարկման ն գործոնների գնահատման բացակայությամբ` ինչպես պետական, այնպես էլ տարածաշրջանային (ռեգիոնալ կամ տեղական) մակարդակներով: Հանրապետությունում շարունակվող արտադրության անկումը շուկայական տնտեսության պայմաններում չտարավ համանման ձնով աղտոտման նվազեցման, քանի որ ճգնաժամային իրավիճակներում տնտեսվարող սուբյեկտները սկսեցին «տնտեսել» նան բնապահպանական ծախսերը: Շարունակվում է բնական միջավայրի ինտենսիվ աղտոտումը: Հանրապետությունում տնտեսական ծանր իրավիճակը շարունակում է բարդացնել նան էկոլոգիական իրավիճակը: Գտնում ենք, որ միայն շրջակա միջավայրի պրոբլեմների նկատմամբ համալիր մոտեցումը կարող է նպաստել էկոհամակարգի ավելի արդյունավետ պահպանմանն ու ռացիոնալ օգտագործմանը, ապահովել անվտանգ ապագա, մարդու ն բնության փոխհարաբերությունների հարմոնիկություն: Սոցիալ-տնտեսական ոլորտի վրա ազդեցություն գործող էկոլոգիական գործոնների թվում առանձնացնում են հետնյալները. - բնական ռեսուրսների տնտեսական շրջանառության մեջ ներգրավված բնական ռեսուրսների տեսակների, ծավալների ն որակի նվազում, - արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման համար տարածական բազայի խախտման պատճառով, ինչպես նան տարածաշրջանների էկոլոգիական տարողությունների սպառման հետ կապված տարածքի տնտեսական զարգացման հնարավորությունների կրճատում, - էկոլոգիական պատճառների հետնանքով հանրապետության տնտեսությանը հասցված վնասի ավելացում` արտադրության միջոցների, շինությունների ն տեխնիկայի ավերման ն փչանալու ձնով, - ազգաբնակչության առողջության վատթարացում` կապված ինչպես անմիջականորեն բնակեցման միջավայրի, այնպես էլ` սպառվող մթերքների, հատկապես ջրի ն սննդամթերքի անբարենպաստ փոփոխությունների հետ:

-

տնտեսական գործունեության նեգատիվ էկոլոգիական հետնանքների վերացման համար մարդկանց արտադրողական աշխատանքի ն նյութա-դրամական միջոցների չտրամադրելը (հանելը): Նշված գործոնների ազդեցության վերացմանը կամ գոնե մեղմացմանն ուղղված համալիր միջոցառումների իրականացումը միայն հնարավորություն կտա մեղմացնել գյուղատնտեսական գործունեության արդյունքում հանրապետությունում շրջակա միջավայրին հասցվող վնասները, բարելավել էկոլոգիական իրավիճակը ն արտադրել էկոլոգիապես մաքուր ն բարձրարժեք գյուղատնտեսական մթերքներ, բարձրացնել բնապահպանական միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությունը: 7.3.2. Գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործման ազդեցությունն էկոլոգիայի ն շրջակա միջավայրի վրա Հանրապետությունում գյուղատնտեսական արտադրության կողմից շրջակա միջավայրի վրա բացասաբար ազդող գործոնները բազմազան են, որոնց հասցրած վնասի բացահայտումը, վերացումը կամ առավելագույն չափով նվազեցումը ժողովրդատնտեսական մեծ նշանակություն ունի: Այս առումով գյուղատնտեսությունում օգտագործվող տեխնիկայի կողմից շրջակա միջավայրի վրա բացասաբար ազդող գործոնների լուսաբանումը նույնպես կարնոր խնդիրներից է: Շրջակա միջավայրին` հողին, օդին, ջրին զգալի վնաս են հասցնում ավտոմեքենաների, տրակտորների, կոմբայնների ն ինքնագնաց այլ մեքենաների ներքին այրման շարժիչների կողմից մթնոլորտ արտանետվող գազերը: Բացի դրանից ներքին այրման շարժիչների անսարքության, ինչպես նան աշխարհագրական մեծ բարձրություններում աշխատելու պայմաններում օդում թթվածնի պարունակությունը ցածր լինելու հետնանքով այդ գազերը մթնոլորտ են արտանետվում նան թերայրված վիճակում: Ընդ որում վերջինիս ազդեցության կարնորությունը ցույց տալու համար, նշենք, որ հանրապետության տարածքի մոտ 909-ը գտնվում է ծովի մակերնույթից 1000 մետր բարձր կամ ամբողջ տարածքի միջին բարձրությունը կազմում է 1800 մետր: Մթնոլորտի անտրոպոգեն աղտոտողներից մեկը ավտոտրանսպորտն է: Նշենք, որ հանրապետությունում 2009թ. տարեսկզբին կար մոտ 243,5 հազար ավտոմեքենա, որից մարդատար` 190,5 հազար ն բեռնատար ն հատուկ թափքով` 53,0 հազար:

2009թ. գյուղատնտեսությունում կար 14,8 հազար տրակտոր, 15,3 հազար բեռնատար ավտոմեքենա, 1,4 հազար կոմբայն, որոնց 26,39-ը սարքին չէր` հիմնականում շարժիչների պատճառով: Նշենք նան, որ հանրապետությունում եղած ավտոմեքենաների գերակշռող մասը բենզինային շարժիչներով են: Ավտոմեքենաների շարժիչների կողմից օդ արտանետվող վնասակար գազերը պարունակում են ածխածնի ն ազոտի օքսիդներ, ածխաջրածին, ծծմբային գազ, կոնցերոգեն բենզրոպրեն, ալդեհիդներ: Օդ են արտանետվում նան կապար, քլոր, բրոմ, իսկ դիզելային շարժիչների կողմից` նան մուր: Ընդ որում, 2009թ. մթնոլորտ արտանետված 235,1 հազար տոննա վնասակար նյութերից միայն 74,5 հազարն է անշարժ աղբյուրներից, իսկ մնացած 160,4 հազարը` ավտոտրանսպորտից: Որսվել է արտանետված վնասակար նյութերի միայն 63,59-ը: Ըստ որոշակի տվյալների, առանձնապես վտանգավոր է ածխածնի մոնօքսիդը, որի 5 -10 միլիգրամը մեկ խորանարդ մետր օդում բացասաբար է ազդում մարդու առողջության վրա, իսկ 20 միլիգրամը խիստ վտանգավոր է: Հաշվված է նան, որ մեկ տոննա բենզինը, շարժիչում այրվելու ընթացքում առաջացնում է 60կգ ածխածնի օքսիդ, իսկ 1000 ավտոմեքենան, ինտենսիվ աշխատելու պայմաններում, օդ են արտանետում մոտ 3 տոննա ածխածնի օքսիդ: Արտանետվող գազերի խիստ թունավոր բնույթից ելնելով լեհ գիտնականները գտնում են, որ ընտանի կենդանիները` կովերը, ոչխարներն ու այծերը, սագերն ու բադերը չի կարելի արածացնել խճուղիներից 3050 մետրից ավելի մոտ տարածության վրա: Չի կարելի խոտ հնձել նան այդ ճանապարհների շուրջը: Այդ նախազգուշացումը չպահպանելը կհանգեցնի նրան, որ կօգտագործվեն թունավորված միս, կաթ, յուղ ն այլ սննդամթերքներ: Վերն ասվածը լրիվ վերաբերվում է նան մեր հանարապետությանը: Բացի դրանից, մեզ մոտ բավականին ինտենսիվ երթնեկությամբ խճուղային ճանապարհներին շատ մոտ երբեմն աճեցվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսեր ու բազմամյա տնկարկներ, որոնցից ստացված մթերքը նույնպես կարող է վտանգավոր լինել բնակչության համար: Մթնոլորտն ու շրջակա միջավայրը զգալիորեն աղտոտող մյուս տեխնիկական միջոցներից են ներքին այրման դիզելային շարժիչներով աշխատող տրակտորները, կոմբայնները, բարձիչները, էքսկավատորները, բուլդոզերները ն այլ մեքենաները: 2009թ. տարեսկզբին հանրա150

պետության գյուղատնտեսությունում կար մոտ 14,8 հազար տրակտոր, որից 4,6 հազարը թրթուրավոր ն 10,2 հազարը անիվավոր, ինչպես նան 3,6 հազար հացահատիկահավաք ու կերահավաք կոմբայններ ու խոտհնձիչներ: Դիզելային շարժիչների շահագործման ընթացքում նույնպես մթնոլորտ են արտանետվում ածխածնի, ազոտի ն ծծմբի օքսիդներ, ածխաջրածին, պինդ մասնիկներ, մուր ն այլ նյութեր: Բացի դրանից դիզելային շարժիչների վառելանյութային պոմպերի, մղիչների ու գլանամխոցային խմբի անսարքինությունները, շարժիչների հզորության անկման հետ միասին, նույնպես հանգեցնում են զգալի քանակությամբ թերայրված ու վնասակար գազերի ու մրի մթնոլորտ արտանետմանը: Դիզելային շարժիչների արտանետումների հետնանքով մթնոլորտային տեղումները գալիս են թթվային անձրնների տեսքով ն, որպես հետնանք, թունավորում են բնակչությանը, բուսականությունը, կենդանական աշխարհը ն ապականում հողը: Այսպիսով, ներքին այրման շարժիչների կողմից մթնոլորտ արտանետվող վնասակար նյութերի բնույթն ու քանակը կախված է շարժիչի տիպից, հզորությունից, աշխատանքի ռեժիմից ու վայրից, մաշվածության աստիճանից, շահագործման տնողությունից ու պայմաններից, վառելանյութի տեսակից ու որակից: Շրջակա միջավայրին վնաս հասցնող գործոններից մեկն էլ ավտոմեքենաների կողմից օգտագործվող նավթամթերքների կորուստներն են, որոնք առաջանում են դրանց փոխադրումների, պահպանության ն մեքենաների լցավորման ժամանակ: Այդ կորուստները հատկապես մեծ չափերի են հասնում նավթային տնտեսությունների բացակայության դեպքում, երբ մեքենաների լցավորումը կատարվում է պարզագույն ձնով` մետաղյա տակառների ու հեղուկամանների միջոցով: Թե ինչքան վտանգավոր են այդ կորուստները ասում է այն, որ մեկ գրամ նավթամթերքն աղտոտում է 10 խորանարդ մետր ջուր, իսկ խորանարդ մետրում նրա 10 գրամի պարունակությունը այն դարձնում է բարձր թունավոր: Այդպիսի ջրում ձուկը ոչնչանում է, այն պիտանի չէ խմելու ն սնունդ պատրաստելու համար: Հանրապետության գյուղատնտեսությունում տրակտորների, կոմբայնների ն այլ մեքենաների շարժիչների կողմից մթնոլորտ արտանետվող գազերի թունայնությունը իջեցնելու միջոցառումների մշակման հետ միասին, շատ կարնոր է նան սահմանել այդ գազերի թույլատրելի նորմատիվեների ցուցանիշները: Վերջիններիս վերահսկումը նպատա151

կահարմար է դնել գյուղատնտեսական տեխնիկայի ու բնության պահպանության մարզային պետական տեսուչների վրա` դրանց տալով լայն իրավունքներ: 7.4. ԱԱՀ էկոլոգացումը ն արտադրական–սպառողական ոլորտի զարգացումը ԱԱՀ էկոլոգացման ծրագրի երկրորդ բաղկացուցիչը արտադրական-սպառողական ոլորտի արագացված զարգացման ենթածրագիրն է, որի իրագործումը թույլ է տալիս բարելավել գյուղատնտեսական հումքի օգտագործումը ն լիկվիդացնել կորուստները: Ենթակառուցվածքի (ճանապարհներ, պահեստարաններ, առնտուր ն այլն) ն արդյունաբերության վերամշակող ճյուղերի (սննդի ն թեթն) զարգացման արագացումը էկոլոգիական իրավիճակի կայունացման ն պարենային հիմնախնդրի լուծման համար կարնոր նշանակություն ունի: Ներկայումս ենթակառուցվածքի ն վերամշակող արդյունաբերության զարգացման մեջ ետ մնալու պատճառով առաջացող կորուստները կազմում են 20-309: Սա նշանակում է, որ ԱԱՀ բնական ռեսուրսների համարժեք մասը, որը կիրառվում է կորչող արտադրանքի արտադրության համար, վերջին հաշվով օգտագործվել է ոչ ռացիոնալ ձնով: Արտադրված գյուղատնտեսական արտադրանքի կորուստները հարկ է լինում փոխհատուցել` ընդլայնելով գյուղատնտեսական արտադրությունը ն հետնաբար շահագործելով ավելի ու ավելի նոր բնական ռեսուրսներ ն ավելացնելով արդեն ունեցածի բեռնվածությունը: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ի հաշիվ գյուղատնտեսական արտադրանքի կորուստների լիկվիդացման, օգտագործելով դրա ռեզերվները, կարելի է մեծ քանակությամբ ռեզերվներ ազատել, առանց սպառման ֆոնդերի կրճատման, օրինակ օգտագործվող գյուղատնտեսական բոլոր հողատեսքերի մինչն 30-409-ի չափով: ԱԱՀ զարգացման ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիան ենթակառուցվածքի ն վերամշակող արդյունաբերության զարգացման հիմքի վրա առավել արդյունավետ կլինի մոտակա հեռանկարում` կապված գյուղատնտեսության մեջ սաստկացող իրավիճակի հետ: Արդեն մոտակա հեռանկարում աշխարհի շատ երկրներում ակտիվ օգտագործումից անհրաժեշ կլինի դուրս հանել միլիոնավոր հեկտար գյուղատնտեսական հողատեսքեր, հատկապես նրանք, որոնք ուժեղ չափով տուժել են անտրոպոգեն ներգործությունից ն նեգատիվ բնական պրոցեսներից: Իրավիճակն էլ ավելի է բարդանում ԱԱՀ բնական պոտենցիալի ընդհանուր աղքատաց152

ման հետ ագրարային տարածաշրջանների գերակշիռ մեծամասնությունում, հատկապես Արարատյան հարթավայրում, նախալեռնային գոտում ն հյուսիս-արնելյան շրջաններում: Ըստ էության, ԱԱՀ արտադրասպառողական ոլորտի զարգացման արագացումը գյուղատնտեսության մեջ էկոլոգիական պրոբլեմների լուծման այլընտրանքային տարբերակ է, բնական ռեսուրսների նկատմամբ յուրահատուկ փոխհատուցող ծրագիր: Այս ուղղությունը ենթադրում է ԱԱՀ-ի խոր կառուցվածքային վերափոխման ծրագիր, որի դեպքում տեղի է ունենում հիմնական ֆոնդերի տեսակարար կշռի նվազում, զբաղվածների, ԱԱՀ վերջնական արտադրանքի մեջ գյուղատնտեսության տեսակարար կշռի իջեցում ն այդ ցուցանիշների աճ՝ ենթակառուցվածքի ն վերամշակող արդյունաբերության համար: Ջրային ն հողային ռեսուրսների տնտեսման համար հարկավոր է լայնորեն օգտագործել վերջնական սպառման ավելացման համանման այլընտրանքային տարբերակներ: Գումարենք հիմնական էկոլոգիական փաստարկները հօգուտ արտադրա-սպառողական ոլորտի աճի: Առաջին, էկոլոգիական փոխհատուցման ծախսերը, որոնք պահանջվում են շրջակա միջավայրին հասցված վնասը վերացնելու, որը հասցվել է ԱԱՀ-ում այս կամ այն միջոցառումների արդյունքում (էքստերնալներ կամ արտաքին էֆեկտ), «հումքախնայողական» ներդրումային տարբերակում նվազագույն են: Գյուղատնտեսական արտադրանքը մինչն սպառողին հասցնելու պրոցեսի կատարելագործման գործում կապիտալ ներդրումները գործնականորեն բնության առումով մաքուր են: Երկրորդ, գյուղատնտեսական հումքի լրիվ ն համալիր օգտագործումը նվազ կամ անթափոն տեխնոլոգիաներով վերամշակող արդյունաբերության մեջ կանխում է շրջակա միջավայրի աղտոտումը: Երրորդ, արտադրված գյուղատնտեսական արտադրանքի կորուստները հարկ է լինում փոխհատուցել ի հաշիվ գյուղատնտեսական արտադրության նյութա-տեխնիկական բազայի աճի, արտադրանքի համախառն ելքի ավելացման, որը ագրոէկոհամակարգի համար լրացուցիչ բեռնվածություն է ստեղծում: Չորրորդ, գյուղատնտեսական արտադրանքի ռեզերվների հաշվառումը, որոնք կարող են օգտագործվել ԱԱՀ արտադրա-սպառողական ոլորտի զարգացման արագացման հետ, իջեցնում է բնական ռեսուրսների վրա եղած բեռնվածությունը ն նույնիսկ դրանց մի մասին ազատում այդ բեռնվածությունից:

Հինգերորդ, կապիտալ ներդրումները արտադրա-սպառողական ոլորտում փոխհատուցվում են ավելի արագ, քան ԱԱՀ-ի զարգացման շատ բնությունատար տարբերակներում, ցածր է կապիտալատարությունը ն ստացված արտադրանքը: 7.5. Բնական ռեսուրսների օգտագործման կրճատումը ԱԱՀ-ում ԱԱՀ-ի զարգացման էկոլոգացման կարնորագույն արդյունքը պետք է դառնա հողային ն ջրային ռեսուրսների օգտագործման կայունացումն ու կրճատումը` արտադրության վերջնական արդյունքների աճի դեպքում: Քննարկենք նման ռեսուրսախնայողության հիմնական տեսանկյունները: Գյուղատնտեսության մեջ արդեն ազատ հողեր չկան, որոնց մշակումը թույլ տա փոփհատուցել «հին» գյուղատնտեսական հողատեսքերի բերքատվության նվազումը: Սակայն օգտագործվող հողակտորների շրջանակներում տեղի է ունենում հողային ֆոնդի որակի վատացում, հողերի դեգրադացում: Քաղաքների, արդյունաբերության, ենթակառուցվածքի «գրոհը» բերում է շատ արժեքավոր գյուղատնտեսական հողատեսքերի կորստի (առգրավման): Հողային հաշվեկշռի պահպանման նպատակով փոխարենն այսօր գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ են ներգրավվում ավելի ցածր բերրիությամբ հողեր: Ստեղծված իրավիճակից ելքը նոր ձնավորված պայմաններում հողային ռեսուրսների օգտագործման նկատմամբ նոր մոտեցումների մշակման ն իրագործման մեջ է: Մինչն այժմ հողօգտագործումն էքստենսիվ բնույթ ունի: Դա հատկապես նկատելի է Ռուսաստանում, Կանադայում, Մեքսիկայում, Ղազախստանում ն համեմատաբար փոքրաթիվ բնակչություն ն մեծ տարածք ունեցող այլ երկրներում: Ընդ որում, հարկ է նշել, որ բնական ռեսուրսների ներգրավումը ագրարային արտադրության մեջ զարգացած երկրների մեծ մասում կրճատման միտում ունի` ԱԱՀ-ի արդյունավետության զարգացման պայմաններում: Սա գործնականորեն բոլոր զարգացած երկրների ուղին է: Հազիվ թե արդարացված կարելի է համարել նախկին ՍՍՀՄ-ի հսկայական ԱԱՀ բնական բազիսը տնտեսապես ն էկոլոգիապես արդարացված: Օրինակ, համաշխարհային պրակտիկայում աննախադեպ` խամ ու խոպան հողերի յուրացումը անցյալ դարի 50-ական թվականներին Ռուսաստանի ն Ղազախստանի տարածքներում: Սակայն անգամ ԱԱՀ-ի այդ հսկայածավալ բնական պոտենցիալի խթանումը չլուծեց գյուղատնտե154

սական հիմնախնդիրը: Ավելին, սրվեցին բազմաթիվ էկոլոգիական, տնտեսական, սոցիալական խնդիրներ: Բնօգտագործման մեջ տիրող իրավիճակի շտկման համար ամենից առաջ պետք է ձնավորել մտածողության ինտենսիվ եղանակ (ձն) ագրարային բնագավառի համար, հեռանալ էքստենսիվության սովորական ստերեոտիպերից, որոնք ձնավորվել են վերջին երեսուն տարիների ընթացքում: Անցումային էկոնոմիկայի բնույթը, դրանում պետության ունեցած նշանակալից դերով պահանջում է նոր լուծումներ: Հողօգտագործման ինտենսիվ մոտեցման մշակման մեջ ամենակարնորը` անհրաժեշտությունն է կողմնորոշվելու դեպի վերջնական արդյունքը: էքստենսիվ մտածողության համար կարնորը ցանված տարածությունների մեծությունն է: Հողը ն գյուղատնտեսական արտադրությունը միմյանց կապող երկար շղթայում կարնոր չէ, թե ինչքան հող է դրված ցանքի տակ: Կարնորն այն է, թե որքան գյուղատնտեսական արտադրանք ն ինչ որակի, կարելի է ստանալ այդ հողից: Այստեղ հարկավոր է գյուղատնտեսական արտադրությունը ծրագրավորել այն հաշվով, որ ստացվի պահանջված քանակով արտադրանք: Նման մոտեցումն անհրաժեշտ է իրատեսական` գյուղատնտեսության էկոլոգացման նպատակային ծրագիր մշակելու համար, ԱԱՀ կառուցվածքային վերակառուցման նպատակով: Վերջինս պայմանավորված է ԱԱՀ մյուս ճյուղերի` գյուղատնտեսության զարգացման հետ փոխպայմանավորվածությամբ, ն այս հանգամանքը պետք է հաշվի առնել ոլորտի կառուցվածքային քաղաքականության մշակման ժամանակ: ԱԱՀ-ում արտադրության միջոցների բաժնի ինտենսիվացումը, վերաբաշխումը ն համակենտրոնացումը թույլ են տալիս կրճատել հողային ռեսուրսներն ի հաշիվ արտադրանքի վերջնական արդյունքի ավելացման, այսինքն` ի հաշիվ հսկայական չափերի հասնող բերքի կորուստների կրճատման կամ նախկինում չստացված պոտենցիալ բերքի ստացման` դրա տրանսֆորմացիայի ն դեպի սպառողը շարժման պրոցեսում: Նման մոտեցումը ոչ միայն տնտեսապես արդարացված է, այլ նան էկոլոգիապես անհրաժեշտ: Ներկայումս, չնայած հողատարածությունների մի մասի ուժեղ էռոզացվածությանը, նրանց բնական բերրիության նշանակալից անկմանը, այդ հողերում շարունակվում են դաշտային աշխատանքները, շատ հաճախ` հին, հողավերիչ տեխնոլոգիաների կիրառմամբ: Հատկապես վտանգավոր է նման հողերը որպես վարելահող օգտագործելը, քանի որ այն բերում է հողի հումուսային բերրի շերտի ավերման, դրա լվացման ն հողատարման: Արդեն այժմ ռեալ վտանգ կա անցնել բերրիության իջեցման

«էկոլոգիական շեմը», որին կարող են հետնել շատ արժեքավորագույն հողերի դեգրադացումը ն բերրիության լրիվ անկումը: Արդեն այժմ աշխարհում միլիոնավոր հեկտար հողեր անհրաժեշտ է ազատել որպես վարելահող օգտագործվելուց` դրանք դնելով բազմամյա խոտերով խոտացանության տակ կամ օգտագործելով որպես մարգագետիններ ն այլն: էլ ավելի մեծ հողատարածություններ պետք է կոնսերվացնել, որոնք այժմ դրված են արոտավայրերի տակ: Դա թույլ կտա ապագա սերունդների համար պահպանել արժեքավոր գյուղատնտեսական հողատեսքերը, դրանք պաշտպանել էռոզիայի ն տեխնիկայի ավելիչ ներգործությունից, բավականաչափ արագ վերականգնել դրանց բերրիությունը: Այդ նպատակով պետք է մշակել համապատասխան շուկայական ն վարչական կարգավորիչներ, որոնք թույլ կտան հողերը դուրս բերելով ակտիվ գյուղատնտեսական շրջանառությունից` վերարտադրել բնական բերրիությունը: Նման միջոցառումներ արդեն կիրառվում են մի շարք երկրներում: Հատկապես էկոլոգիական մեծ էֆեկտ ապահովեցին նման միջոցառումների կիրառումը ԱՄՆ-ում: 1970-1980-ական թվականներին այդ երկրում ծավալված ն ավելի ու ավելի մեծացող էռոզիոն պրոցեսների արդյունքում գյուղատնտեսության մեջ ձնավորվեցին վտանգավոր էկոլոգիական իրավիճակներ: Դրան ի պատասխան, պետության կողմից հատուկ ֆեդերալ ծրագիր մշակվեց հողերի կոնսերվացման համար, որին համապատասխան գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս բերվեցին հողերի 109-ը կազմող առավել դեգրադացված հողերը: Դա թույլ տվեց արմատապես նվազեցնել էռոզիոն պրոցեսների ինտենսիվությունը: Հողերի կոնսերվացման ծրագրում ֆերմերներին ընդգրկելու համար ԱՄՆ-ի կառավարությունը օգտագործեց տնտեսական միջոցառումների լայն համալիր դոտացիաների, գնային օժանդակության, վարկերի ն այլ կարգի օգնության տեսքով: Արտադրության գործոնների վերաբաշխման, հողային ռեսուրսների պահպանման ն տնտեսման գործում մեծ դեր պետք է խաղան հանրապետության շուկայական կարգավորիչները: Բարենպաստ կամ աննպաստ շուկայական մթնոլորտի (կլիմայի) ստեղծումը արտոնությունների, վարկերի, ներդրումների, խթանիչների ն այլնի հիման վրա թույլ է տալիս անցկացնել արդյունավետ տարածքային ագրարային քաղաքականություն: Դա ապացուցել է նան համաշխարհային փորձը: ԱԱՀ-ի զարգացումը մշակվող հողատարածությունների կրճատման ն գյուղատնտեսության մեջ ռեսուրսների կրճատման դեպքում չի

նշանակում մշակվող հողատարածության միավորի հաշվով արտադրության միջոցների մեխանիկորեն ավելացում: Նախկին մոտեցումների պահպանման դեպքում դա կլինի «տեխնոգեն» ինտենսիվացում, որը կարող է միայն գյուղատնտեսական հողատարածությունների դեգրադացման բերել: Անհրաժեշտ են որակապես նոր մոտեցումներ, ագրոկուլտուրայի բարձր կուլտուրայի հիմքի վրա երկրագործության էկոլոգիական ինտենսիվացում, հողի բերրիության պարզ ն ընդլայնված վերարտադրություն` օպտիմալ ցանքաշրջանառությունների, մաքուր ցելերի կիրառման էկոլոգիապես համատեղելի արտադրության միջոցների, պարարտանյութերի ռացիոնալ կիրառման միջոցով ն այլ ճանապարհներով: Անհրաժեշտ է առաջին հերթին խստորեն պահպանել բնառեսուրսային օրենքներով, մասնավորապես «Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրք»-ով նախատեսվող` առանց այն էլ սուղ հողային ֆոնդի պահպանման ն օգտագործման կարգը, հողօգտագործողների իրավունքներն ու պարտականությունները, իրականացնել հանրապետությունում հողօգտագործման խնդիրները, հողերի պահպանության վիճակի նկատմամբ առաջարկվող պահանջները, խթանել հողերի արդյունավետ օգտագործումը ն այլն, որոնց նվիրված են նշված օրենսգրքի 21: 25: 26: 27: 29: 50-53 ն 60-68 հոդվածները, «Ագրարային պետական տեսչությունների մասին» ՀՀ օրենքը, «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենքի 54-58 հոդվածները ն այլն: Հարցեր ինքնաստուգման համար 4. Որո՞նք են վերականգնվող ռեսուրսները: 5. Որո՞նք են բնական բերրիության վերականգնման տեսակները: 6. Ո՞րն է հողի տնտեսական բերրիությունը ն ինչպե՞ս է այն հաշվարկվում: 7. Թվարկել ՀՀ հողային ռեսուրսների տեսակները ն տեղը հողային հաշվեկշռում: 8. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում գյուղատնտեսության էկոլոգացումը: 9. Որո՞նք են ՀՀ ագրոքիմիական ծառայության ն բույսերի պաշտպանության էկոլոգիական հիմնախնդիրները: 10. Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության որոշման բանաձնը էկոլոգիային հասցված վնասի հաշվառումով: 11. Առանձին, էկոլոգիապես մաքուր բուժանյութերի օգտագործման հիմնական արդյունքները:

12. Ինչպիսի՞ն է գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործման ազդեցությունը էկոլոգիայի ն շրջակա միջավայրի վրա: 13. Դիտարկեք ԱԱՀ էկոլոգացումը ն արտադրա-սպառողական ոլորտի զարգացումը: 14. Բնական ռեսուրսների օգտագործման կրճատումը ԱԱՀ-ում:

ԳԼՈւԽ 8. ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐ

8.1. 8.2. 8.3.

Անտառային ռեսուրսների պաշարները Անտառային ռեսուրսների օգտագործումը Անտառային ռեսուրսների պահպանությունը 8.1. Անտառային ռեսուրսների պաշարները

Անտառները, հանդիսանալով բնական միջավայրի մի մասը, կատարում են մի շարք կարնորագույն էկոլոգոտնտեսական ֆունկցիաներ: Առաջին, անտառները էական դեր են խաղում ածխածնի ն թթվածնի գլոբալ շրջանառությունում, շատ բանով «պատասխան տալով» մթնոլորտի ն նրա մաքրման համար: Երկրորդ, անտառները կարնոր ազդեցություն ունեն ջրային էկոհամակարգերի վրա, կարգավորելով ջրափոխանակությունը: Երրորդ, անտառները կանխարգելում են հողի էռոզիան, արգելակում ձորակների, սողանքների ն հեղեղումների առաջացմանը: Չորրորդ, անտառները հանդիսանում են բույսերի ն կենդանիների մեծ մասի համար որպես բնակվելու վայր, այսինքն հանդիսանում են մոլորակի վրա կենսաբազմազանության պահպանման բնական պայմանը: Հինգերորդ, անտառները կատարում են ռեկրեացիոն ն էսթետիկական ֆունկցիաներ: Վեցերորդ, անտառներն ակտիվորեն օգտագործվում են տնտեսական նպատակների համար: Ունեցած գնահատականներով անտառների առաջին հինգ ֆունկցիաների գործածումից ստացվող «էկոլոգիական» եկամուտը գերազանցում է արտադրական նպատակներով անտառօգտագործման եկամտին: Այս եզրահանգումը հաստատում է անտառի գնահատման

ժամանակ ընդհանուր տնտեսական արժեքի հայեցակարգի օգտագործման նպատակահարմարությունը: Զուտ շուկայական գնահատումը իջեցված արդյունք է տալիս: Այդուհանդերձ, մարդկությունը մինչն այժմ անտառը դիտում է առաջին հերթին որպես ունիկալ ն անփոխարինելի հումքային ռեսուրսի աղբյուր: Ստորն բերված տվյալները դրա պերճախոս վկայությունն են: Այսպես, 90-ական թվականների սկզբին անտառների ընդհանուր մակերեսն աշխարհում կազմում էր 4082 մլն հեկտար (Գյուղատնտեսության ն Պարենի կազմակերպության գնահատականով): Փայտանյութի պաշարը, տարբեր գնահատումներով, տատանվում է 336,9 մլրդ մ3-ից մինչն 370 մլրդ մ3 սահմաններում: Ամենաբարձր ռեսուրսային պոտենցիալը Եվրասիայինն է` 409` ամբողջ համաշխարհային անտառների ն փայտանյութի 429-ը: Անտառի ամենամյա մթերումների ծավալը ներկայումս կազմում է 3,4 մլրդ մ3 (70-ական թթ. 1 կեսին` 2-2,5 մլրդ մ3): 2009թ. տվյալներով Հայաստանում անտառային հողերը կազմել են 369,8 հազար հեկտար, որից անտառածածկ է 305,9 հազար հեկտարը: Հատվել է 50,5 հազար մ3 լիկվիդային փայտանյութ: 14 հեկտար փոխադրվել է հասուն, արժեքավոր անտառների շարքը: Ընդ որում, ամբողջ ծավալի կեսն օգտագործվում է որպես վառելիք: Գյուղատնտեսության ն Պարենի կազմակերպության գնահատմամբ փայտանյութի մթերումների ծավալը 2000թ. գերազանցում էր 4,55,0 մլրդ մ3: Ընդ որում, ամենամյա ընթացիկ հավելաճը, որով որոշվում է անտառների շահագործման հնարավորությունն առանց վնասելու նրանց վերարտադրողական կարողությունները, հավասար է 5,5 մլրդ մ3-ի, իսկ մատչելի յուրացված անտառներում այն կազմում է ընդամենը 1,8 մլրդ մ3: 2000թ. գնահատականներով գործնական անտառանյութի պահանջարկից հնարավոր էր ապահովել միայն 2,5 մլրդ մ3-ը: Ամբողջությամբ վերցրած, աշխարհում նկատվում է արդյունաբերական փայտանյութի բացարձակ ծավալի աճ` այդ աճի տեմպերի դանդաղելու պայմաններում: Արդյունաբերական փայտանյութի համաշխարհային ծավալի օգտագործման կառուցվածքը հետնյալն է. շուրջ 1/2-ը ծախսվում է սղոցանյութերի, 1/4-ը` ցելյուլոզայի արտադրության, 1/8-ը` պանելների փայտե հարթակների ն այլնի պատրաստման վրա: Հայաստանի ամբողջ տարածքի շուրջ 119-ը զբաղեցնում են անտառները: Վերջին 15 տարիներին շրջափակման, պատերազմական իրավիճակի ն այլ պատճառներով էներգետիկ ռեսուրսների մատակարարման ընդհատումների պատճառով վառելափայտի համար կատարված ապօրինի անտառահատումները հսկայական չափերի հասան, ն

հանրապետությունում հողերի դեգրադացման ն կլիմայի անբարենպաստ փոփոխությունների ռեալ վտանգ ստեղծվեց: Հանրապետության անտառապատ տարածքները հիմնականում տարածված են հյուսիս-արնելյան գոտում, Լոռիում, Զանգեզուրում, մասամբ՝ Սնանի ավազանի, Կենտրոնական գոտու ցածրադիր մասերում: Անտառօգտագործման տեսակետից դրանք բաժանվում են 3 խմբի` իրենց բնապահպանական կամ տնտեսական նշանակությանը համապատասխան: Առաջին խմբի մեջ մտնում են պաշտպանիչ, ջրապահպանական կամ ռեկրեացիոն ֆունկցիա ունեցող անտառները (քաղաքների կանաչ գոտիների անտառներ, հակաէռոզիոն անտառներ, անտառապաշտպան շերտեր ն այլն): Սրանց բաժին է ընկնում անտառային ֆոնդի 209-ը: Այս գոտում անտառաշահագործում չի կատարվում: Երկրորդ խմբում (անտառների շուրջ 109-ը) նախկինում կատարված ավերիչ անտառահատումների արդյունքում սահմանափակ շահագործական արժեք ունեցող անտառներն են: Դրանք, որպես կանոն, գտնվում են խոշոր արդյունաբերական կենտրոնների մոտակայքում ն նան պաշտպանիչ նշանակություն ունեն: Նման անտառներում անտառահատումները թույլատրվում են միայն այն սահմաններում, որը չի խախտում անտառի բնական վերարտադրության հնարավորությունը: Անտառների 709-ը պատկանում է երրորդ խմբին: Սրանք հիմնականում անտառանյութի հումքի ստացմանն են ծառայում, որն անհրաժեշտ է տնտեսության կարիքների համար (շահագործական անտառներ): Հայաստանի անտառների ընդհանուր պաշարը մինչռեֆորմյան շրջանում գնահատվում էր շուրջ 39 մլն մ3: Սակայն վերջին 15 տարիների անկանոն անտառահատումների արդյունքում այդ ծավալը կրճատվել է համարյա կրկնակի անգամ: 1970-1990-ական թթ. Հայաստանում տարեկան կատարվում էր 2,53 հազար հեկտար անտառատնկում կամ ցանք ն նույնքան տարածության վրա էլ ակտիվ աշխատանք էր տարվում նպաստելու անտառի բնական վերականգնմանը: Ներկայումս էլ այդ աշխատանքները տարվում են, սակայն անհամեմատ սահմանափակ տարածության վրա՝ 2008 թվին 5187, 2009 թվին՝ 478, իսկ 2010թ.՝ 190 հեկտարի վրա: Վերջին տարիների անկանոն, հսկայածավալ անտառահատումների արդյունքում այսօր հանրապետությունը ոչ միայն արդյունաբերական հատումների համար անտառ հատելու հնարավորություն չունի, այլն

կանգնած է անտառային ֆոնդի վերականգնման իրականացման լուրջ դժվարությունների ն խնդիրների առաջ` նույնիսկ առաջին ն երկրորդ խմբերի անտառների գծով: Եթե մի շարք երկրներ անտառային ֆոնդի դեռնս հարուստ պաշարներ ունեն, այսօր մեր առաջ այդ ֆոնդի վերականգնման խնդիր է դրված: Շոշափելի են նան Սնանա լճի ջրի մակարդակի բարձրացման արդյունքում ափամերձ անտառաշերտի կորստի փաստը: Այնպես, որ անտառաշերտերի առանձին տեսակների վերը բերված հարաբերակցությունը (կառուցվածքը) այսօրվա Հայաստանի համար չի կարող բնութագրական լինել: Ինչպես նշվեց վերնում, Հայաստանի անտառների առանձնահատկություններից մեկը հանրապետության ամբողջ տարածքում դրանց անհավասարաչափ տարածվածությունն է: Մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ արդյունաբերական նշանակության անտառներ, կարելի է ասել, որ չեն մնացել: Հաջորդ խնդիրը անտառային ռեսուրսների կառուցվածքի մեջ է: Առավել արժեքավոր համարվող փշատերն անտառները չնչին տեսակարար կշիռ ունեն ն հիմնականում գտնվում են Լոռի-Փամբակի ն Հյուսիս-արնելյան գոտիներում: Կան արհեստական տնկված փոքր անտառներ նան այլ գոտիներում: Հանրապետությունում հիմնակում գերակշռում են լայնատերն անտառները` կաղնին, հաճարենին, բոխին, թխկին ն այլն: Հաճախ են հանդիպում վայրի տանձենին, խնձորենին ն այլ արժեքավոր պտղատեսակներ ն հատապտուղներ: Հանրապետությունում վերը բերված անտառների տարածքների կրճատման մեջ տնտեսականի հետ միասին որոշ տեղ ունեն նան բնական ն անտրոպոգեն պատճառները: Անտառների ոչնչացման բնական գործոնը դրսնորվում է եղանակային շեղումներում, սողանքներում, ջրածածկման կամ հեղեղման, երաշտի, անտառային հրդեհների (109-ը տեղի է ունենում անկախ մարդու կամքից), հիվանդությունների, վայրի կենդանիների կողմից հասցվող վնասի հետնանքով: Անտառներին մեծ վնաս են հասցնում միջատները` անտառների չորացման 129-ը բաժին է ընկնում այս վնասին: Անտառների պաշարների նվազման գործում մյուս պատճառը անտրոպոգեն ներգործությունն է: Աշխարհում այդ պատճառով տարեկան ոչնչանում է ավելի քան 300 հազար հեկտար անտառ: Այստեղ հիմնական գործոնը անտառային հրդեհներն են, որոնց 909-ը տեղի է

ունենում մարդու մեղքով (տարեկան շուրջ 25 հազարից ավելի հրդեհ), որից այրվում է 10,0 մլն մ3 անտառափայտ: Անտառը ոչնչանում է նան շրջակա միջավայրի աղտոտումից: Միայն ռադիոակտիվ աղտոտումից Ռուսաստանում վնասված անտառները կազմում են 3,5 մլն հեկտար, որից 1 մլն-ը բաժին է ընկնում Չեռնոբիլի գոտուն, 2 մլն-ը՝ Ալթայի երկրամասին ն 0,5 մլն հա-ը` Ուրալյան տարածաշրջանին: Անտառների ոչնչացման տնտեսական պատճառների թվում վերը թվարկվածներից բացի մտնում են հատման ժամանակ ն անտառանյութը ն դրա տեղ հասցնելու հետ կապված կորուստները: Այդ շարքում հարկ է նշել նան տարածքի տնտեսական իրացման պրոցեսները (շինարարություն, ճանապարհաշինություն, նավթա-գազատարների, ջրանցքների անցկացում ն այլն), որոնք ուղեկցվում են անտառի հատումով: 8.2. Անտառային ռեսուրսների օգտագործումը Աշխարհի փայտանյութ արտադրող խոշորագույն երկրներից ԱՄՆ-ն արտահանում է տարեկան շուրջ 500 մլն մ3, Կանադան` 200 մլն մ3 ն Ռուսաստանը` ավելի քան 100 մլն մ3 փայտանյութ: Վերջինս վերջին 15 տարիներին նկատելիորեն կրճատել է այդ ծավալը (1991թ. բաժին էր ընկնում շուրջ 250 մլն մ3), իսկ 1980-85թթ. ՍՍՀՄ-ում արտադրվել է տարեկան ավելի քան 350 մլն մ3 փայտանյութ: 2010թ. Հայաստանում հատվել է 54,1 հազար մ3 լիկվիդային փայտանյութ: Ռուսաստանում անտառանյութի հատման ծավալների կրճատումը պայմանավորված էր երկրում ընդհանուր տնտեսական իրավիճակով, անտառօգտագործվող ճյուղերի արտադրության ծավալների կրճատումով, հետնաբար ն փայտանյութի պահանջարկի նվազումով, անտառանյութի գների կտրուկ թանկացումով, անտառային պաշարների կրճատմամբ հիմնական անտառմթերող տարածքներում: Վերջին հանգամանքն այսօր բնութագրական է նան Հայաստանի համար: Թվում էր, թե անտառահատումների ծավալների կրճատումով հատված անտառանյութը կօգտագործվի տնտեսվարորեն: Սակայն իրականում կորուստները կազմեցին հատված փայտանյութի մեկ երրորդից ավելին: Փայտանյութի օգտագործման ռեզերվները դրա մթերման ժամանակ կայանում են այն ամենի լրիվ ուտիլիզացման (թափոնամշակման) մեջ, ինչ կարող են տալ անտառային ռեսուրսները: Անտառահատման պրակտիկայում քիչ չեն տնկիների (մատղաշ) ոչնչացման պատճառով կորուստները, չկտրված կոճղերի մնացորդները, բարակ ճյուղերը:

Տարեկան այդ պատճառներով միայն Ռուսաստանում ոչնչանում է ավելի քան 70 հազար հեկտար մատղաշ անտառ: Փայտանյութի վերամշակման ժամանակ ռեզերվների օգտագործումը հին տեխնոլոգիաների կիրառմամբ թույլ չի տալիս օրինակ, մշակել լայնատերն ծառատեսակների փայտանյութը, չնայած նման հնարավորություն տվող տեխնոլոգիա գոյություն ունի վաղուց ն որով աշխատում են շատ մի շարք ցելյուլոզա-թղթային կոմբինատներում: Մյուս պրոբլեմը արտադրանքի բարձր բնությունատարությունն է, նյութատարությունը, ինչպես նան բնափայտի ուղղակի մեծ կորուստները՝ կապված մշակման մեթոդների հետ (տաշեղ, թեփ ն այլն): Արդյունքում միավոր արտադրանքի հաշվով զարգացած երկրների նկատմամբ անհամեմատ շատ փայտանյութ է ծախսվում: Այսպես, եթե Ռուսաստանում հազար մ3 դուսր հանված փայտանյութի հաշվով արտադրվում է 30տ թուղթ ն ստվարաթուղթ, ապա Կանադայում` 85, ԱՄՆում` 141, Ֆինլանդիայում` 201 տոննա: Նույն ծավալից արտադրում են ֆաներա. ՌԴ-ում` 6մ3, Կանադայում` 10, Ֆինլանդիայում` 13, ԱՄՆ-ում` 37մ3: Նեղ տեղը, դրանից բացի, փայտանյութի կտրման խորությունն է (վերամշակման խորությունը): Դա հաստատում է հետնյալ փաստը, եթե փայտանյութի ն անտառային ընդհանուր պաշարների գծով ՌԴ-ն աշխարհում զբաղեցնում է առաջին տեղը (փշատերն անտառների կեսը բաժին է ընկնում ՌԴ-ին), ապա սղոցանյութերի արտադրության գծով` երկրորդը, ֆաներայի թողարկման` երրորդը, ցելյուլոզայի` չորրորդը, թղթի` ութերորդը: Փայտանյութի պաշարների ոչ ռացիոնալ օգտագործման պատճառները շատ են` մշակումից մինչն ուտիլիզացում: Միայն փայտանյութի շուրջ 20 մլն մ3 թափոններից (տարեկան) օգտագործվում է դրանց մինչն 709-ը: Սակայն դրանց առանձին տեսակներ վատ են ուտիլիզացվում: Փայտանյութի արտաքին առնտրական ռեզերվներ Հայաստանը չունի: Հայաստանը փայտանյութ չի արտահանում: Իսկ Ռուսաստանից դուրս հանված կլոր փայտանյութի (1995թվից` տարեկան շուրջ 18 մլն մ3) 1 մ3-ի գինը կազմում է շուրջ 50 դոլար: Անհամեմատ ավելի թանկ են փայտանյութի հետագա վերամշակումից ստացված իրերը, որոնք վաճառվում են փոքր ծավալներով: Ցանկացած փայտանյութ ունեցող երկրում, որքան բարձր է վերամշակման աստիճանը, այնքան թանկանում է ստացված ն արտահանվող արտադրանքը: Եկամտի տեսակետից երկրորդ տեղն է զբաղեցնում ցելուլյոզան, այնուհետն սղոցանյութերը, թուղթը, ստվարաթուղթը ն ֆաներան: Այլ խոսքով, որքան խորն է հումքային ռեսուրսների վերամշակման աստիճանը, այնքան

փոքր եկամուտ են դրանք բերում արտահանման գործունեությունից, մինչդեռ ռացիոնալ բնօգտագործման տեսակետից պետք է լիներ հակառակը: 8.3. Անտառային ռեսուրսների պահպանությունը էներգետիկ ճգնաժամի տարիներից սկսած ն շարունակվող անտառահատումները ն անտառվերականգնման աշխատանքների անբավարար ֆինանսավորումը հանգեցրել են անտառածածկ տարածքների ն անտառների լրիվության նվազեցման: Տեղի են ունեցել անտառի տեսակային կազմի ն կառուցվածքային փոփոխություններ: Ծառուտները կորցրել են իրենց բնական վերականգնողական կարողությունները, իջել է անտառի արտադրողականությունը: Սրա հետ մեկտեղ կան ոլորտի առողջացմանն ուղղված տեղաշարժեր: Անտառային նոր օրենսգրքի ն բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին ՀՀ օրենքին համապատասխան մշակվել են 7 անտառտնտեսությունների ն 2 հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման պլաններ, ապօրինի անտառհատումների վերահսկման ն կանխման համար ստեղծվել է միջգերատեսչական հանձնաժողով ն Անտառային մոնիտորինգի կենտրոն, իսկ մինչ այդ՝ 2004թ. ստեղծվել էր Անտառների վերականգնման ն զարգացման հիմնադրամ: Այժմ մշակվում են համայնքային անտառկառավարման պլաններ, նախապատրաստվում են փորձնական ծրագրեր, որոնց հետագա գնահատումը թույլ կտա ն հիմք կհանդիսանա համայնքային անտառկառավարման եղանակների ընտրության ն ծավալների սահմանման համար: Սա կիրականացվի տեղական ինքնակառավարման մարմինների, մասնավոր հատվածի ն հասարակական կազմակերպությունների համագործակցության ն համատեղ ջանքերի միջոցով: Կառավարությունը կխրախոսի համայնքային ն մասնավոր անտառապատման նախագծումների իրականացումը՝ ըստ Կիոտոյի արձանագրության մաքուր զարգացման մեխանիզմի, ինչպես նան կապահովի անտառի վնասատուների դեմ պայքարի ծրագրերի մշակումը՝ կլիմայի փոփոխության ադապտացիոն ֆոնդի շրջանակներում: Սահմանված է անտառի նպատակային նշանակության նոր կատեգորիա՝ արտադրական նշանակության անտառներ, որոնց հիմնման ն կառավարման խնդիրները մշակվում են: Բոլոր դեպքերում անտառտնտեսական միջոցառումները հստակ կերպով պետք է բխեն կենսաբազմազանության ն բնապահպանության հիմնարար խնդիրներից ու

պահանջներից ն գերակայություններից, քանի որ անտառի դեգրադացումը, շարունակվելու դեպքում, կհանգեցնի անտառների ոչ միայն միջավայրապաշտպան, այլ նան տնտեսական ու սոցիալական նշանակության կորստի: Մշակվել են «Սնան», «Դիլիջան» ազգային պարկերի կառավարման պլանները, աշխատանք է տարվել Խոսրովի, Շիկահողի արգելոցների, մի շարք արգելավայրերի կենսաբազմազանության գնահատման ուղղությամբ: Առանձնացվել են բնության հատուկ պահպանվող նոր տարածքներ (ԲՀՊՏ), սակայն դրանց համար բացի պետբյուջեից հատկացումների ավելացումից, պետք է մշակվեն ինքնաֆինանսավորում ապահովող ծրագրեր, համայնքային ն հավատարմագրային կառավարման մեխանիզմներ: Միջազգային պարտավորությունների շրջանակներում պետք է շարունակել կենսաբազմազանության պահպանության նպատակով նպատական հիմնադրամների հետ համագործակցությունը, արտաքին ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավումը: Հաշվի առնելով անտառների բացառիկ ն անգնահատելի դերը Հայաստանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի մաքրության ն ազգաբնակչության առողջության պահանման գործում, որոշակի քայլեր են արվել օրենսդրորեն ամրապնդելու անտառի պահպանության, վերականգնման ն հետագա զարգացմանն ուղղված գործունեությունը: Պետական անտառային ֆոնդի վիճակի բարելավման ն դրան նվիրված միջոցառումների իրականացման աջակցությանն են նվիրված «Հայաստանի Հանրապետության անտառային օրենսգիրքը» (ընդունված 01.11.1994թ.) ն հատկապես դրա 6: 8: 20: 24-25: 27: 30: 32: 37: 39: 41-48: 54-56: 59 ն 61-րդ հոդվածները, ինչպես նան «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության»՝ 6.12.1985թ. ընդունված օրենսգիրքը 65-79-րդ հոդվածները 7.03.1961թ. ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի» 171 հոդվածը: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Թվարկել անտառի էկոլոգիական ֆունկցիաները: Ինչպե՞ս գնահատել տնտեսագիտորեն նրանցից յուրաքանչյուրը: 2. Ինչպե՞ս են տեղաբաշխված անտառային ռեսուրսները Հայաստանում: Ինչպիսի՞ կառուցվածք ունեն: Դրա հետ կապված ինչպիսի՞ տնտեսական խնդիրներ են ծագում:

3. Որո՞նք են փայտանյութի կորստի պատճառները դրա վերականգնման տարբեր փուլերում: 4. Ձեր կարծիքով, որտե՞ղ են թաքնված թղթի արտադրության ժամանակ մակուլատուրայի անբավարար օգտագործման պատճառները տարբեր երկրներում: 5. Անտառային տնտեսության՝ արտահանման ն ներկրման քաղաքականության մեջ ինչը պետք է փոխել՝ ա)անտառային ռեսուրսներով հարուստ երկրներում, բ)ատառային սահմանափակ (աղքատ) ռեսուրսներ ունեցող երկրներում:

ԳԼՈւԽ 9. ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐ

9.1. 9.2. 9.3.

Ապահովվածությունը ջրային ռեսուրսներով Ջրային ռեսուրսների օգտագործումը Ջրօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը 9.1. Ապահովվածությունը ջրային ռեսուրսներով

Ջրի նկատմամբ հասարակության պահանջների բավարարումն առաջնակարգ խնդիրներից է, որը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքով, դրա լուծումը կարնոր նշանակություն ունի հատկապես մեր սակավաջուր հանրապետության համար: Հայսատանի Հանրապետության տարածքում առկա ջրային ռեսուրսները պետական սեփականություն են ու տնօրինվում, տիրապետվում ն օգտագործվում են օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքը ծածկված է գետերի ու գետակների խիտ ցանցով, սակայն դրանց մեծ մասը փոքր են ն ջրառատ չեն: Հայաստանում ջրի պահանջի ապահովումը դժվարանում է նան այն պատճառով, որ գետային հոսքը խիստ անհավասարաչափ է տեղաբաշխված հանրապետության տարծքում: Ընդ որում, առավել խիտ բնակեցված, ոռոգում պահանջող տարածքները, որպես կանոն, վատ են ապահովված ջրով: Գետի հոսքը տարվա ընթացքում նույնպես անհավասարաչափ է բաշխված: Հոսքի մեծ մասը (589) բաժին է ընկնում նոյեմբեր-մայիս ամիսներին` նվազագույն շրջանին, որի հետնանքով դրա զգալի մասը հեռանում է հանրապետության սահմաններից:

Ջրային ռեսուրսների վերոհիշյալ առանձնահատկությունների հետնանքով անհրաժեշտություն է առաջանում հսկայական ծախսեր կատարել միջավազանային ջրերի տեղափոխման ն գետային հոսքի կարգավորման համար: ՀՀ-ում ջրի հոսքի տատանումները շատ մեծ են: Երբ ոռոգման ն կենցաղային նպատակներով մայիս, հունիս, հուլիս, օգոստոս ն սեպտեմբեր ամիսներին մեծանում է ջրի նկատմամբ պահանջարկը, այդ ամիսներին խիստ կրճատվում է գետերի հոսքը, ն ջրամատակարարումն ընկնում է լարված վիճակի մեջ: Օրինակ` ապրիլ ամսին Ախուրյան գետի տարեկան հոսքը իջնում է 28,39, հունիսին` 9,49, հուլիսին` 6,39, օգոստոսին` 4,9, սեպտեմբերին` 4,39: Արաքս (առանց Ախուրյանի) գետի տարեկան հոսքը մայիս ամսին իջնում է 27,69, հունիսին` 129, հուլիսին` 4,69, օգոստոսին` 3, սեպտեմբերին` 3,29: Հրազդան գետի տարեկան հոսքը համապատասխանաբար` 19,8: 10,9: 6,5: 5,5: 589: Նույն վիճակում են գտնվում նան Քասախ ն Սն Ջուր, Ազատ ն Վեդի, Որոտան, Ողջի, Մեղրի, Դեբեդ, Տավուշ, Հախում, Հախունջա, Արփա, Աղստաֆա գետերի տարեկան հոսքերի տատանումները: Հոկտեմբեր-ապրիլ ամիսներին այդ գետերը հորդանում են ն հոսում հանրապետության սահմաններից դուրս, մինչդեռ դրանց կարիքը շատ է զգացվում: Անհրաժեշտ է նշել, որ խորհրդային իշխանության տարիներին գետերի հոսքային տարբերությունները կարգավորելու, ոռոգման համար անհրաժեշտ ջրի անխափան մատակարարումն ապահովելու համար կառուցվեցին մի շարք արհեստական ջրամբարներ, որոնց շնորհիվ ոչ միայն ապահովվեց ոռոգման համար կայուն ջրամատակարարում, այլն զգալիորեն ավելացան ոռոգելի հողատարածքները, որոնց վրա հիմնվեցին հազարավոր հեկտար խաղողի, պտղի, բանջարեղենի այգիներ ն ցանքատարածություններ: Ցավոք, այդ նախաձեռնությունները վերջին տասնամյակում դադարեցին, չնայած ըստ «Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքի» պետության խնդիրն ազգային ջրային պաշարի պահպանումը, օգտագործելի ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման միջոցով քաղաքացիների ն տնտեսության պահանջների բավարարումը, շրջակա միջավայրի էկոլոգիական կայունության ապահովումն է5:

Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական տեղեկագիր, «Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգիրք», 24 (199/10) հուլիս, 2002թ., էջ 14

Երկրի ջրային պատյանը` հիդրոսֆերան ծածկում է դրա մակերնույթի 719-ը: Ջրի 96,59-ը կենտրոնացված է ծովերում ն օվկիանոսներում, 1,79-ը` սառցադաշտերում ն միայն 0,459-ը` բաժին է ընկնում քաղցրահամ ջրին, որոնք գտնվում են գետերում ն լճերում: Մոլորակի ջրային պոտենցիալը բացարձակ արտահայտությամբ կազմում է 1,5 մլրդ կմ3, սակայն քաղցրահամ ջրինը` միայն 28 մլն կմ3: Վերջին 80-85 տարում աշխարհում ջրի սպառումը ավելացել է ավելի քան 10 անգամ, իսկ արդյունաբերության մեջ` 21 անգամ: 80-ական թվականների վերջին ջրի համաշխարհային սպառումը տարեկան կազմեց 3 հազար կմ3, որի 709-ն օգտագործվել է գյուղատնտեսության մեջ: Հանրապետության տարածքում կան ավելի քան 115 լիճ, լճակ ն ջրամբար: Դրանց ջրերի ընդհանուր ծավալը կազմում է 35,8 մլրդ մ, որից Սնանա լճին բաժին է ընկնում 34,0 մլրդ մ3: Ջրային ռեսուրսների նշանակալի մասը կազմում են ստորերկրյա ջրերը, որոնց ծավալը կազմում է տարեկան 5027 մլն մ3, որից 2028,9 մլն-ը դուրս է գալիս աղբյուրների ձնով, 1242,3 մլն-ը՝ դրենաժի միջոցով լցվում է գետերը, իսկ մնացածը` 1756,1 մլն մ3, բաժին է ընկնում խորքային ջրերին: Վերջին տասնամյակներում, կապված մակերեսային ջրերի սահմանափակության հետ, հանրապետության որոշ շրջաններում բուռն թափ է ստանում ստորերկրյա ջրերի օգտագործման միտումը ինչպես խմելու ն կենցաղում օգտագործելու, այնպես էլ ոռոգման համար: Սակայն սխալ կլինի կարծել, թե օգտագործելով ստորերկրյա ջրերը, կարող են լրացնել մակերնութային ջրերի պակասը: Դրանց շահագործման, ոչ տնտեսաբար օգտագործման ն անբավարար հսկողության պայմաններում կարող են առաջանալ շատ անցանկալի երնույթներ: Եթե հանվող ջուրն ավելի շատ լինի, քան ներծծվողը, ապա մի դեպքում այն կդառնա ստորերկրյա ջրի կուտակման նոր ավազան, գետերը կզրկվեն ստորերկրյա ջրով հավասարաչափ սնումից, իսկ մյուս դեպքում` առաջացած ստորերկրյա դատարկություններն առանձին վայրերում կարող են պատճառ դառնալ նույնիսկ փլուզումների: Ճիշտ չէ նան այն կարծիքը, թե հանրապետությունում գոյություն ունեցող ջրի պակասը կարելի է լրացնել լճերի ջրերի պաշարների օգտագործումով: Սնանա, Կապույտ ն այլ ջրերի անհաշվենկատ սպառման հետնանքով պակասել են դրանց դարավոր պաշարները, խախտվել է ինքնամաքրման բնական գործընթացը, վատացել է ջրի որակը, ն լճերը սկսել են «ծաղկել»: Օրինակ` էլեկտրոէներգիա արտադրելու նպատակով կառուցած Սնան-Հրազդան հիդրոկասկադի պատճառով

լճի մակերեսն արագ իջավ` թողնելով մի շարք բացասական հետնանքներ, որի կանխման համար ներկայումս իրականացվում են մի շարք միջոցառումներ: Նույն վիճակում է նան Կապույտ լիճը, որի ջրերը տարիներով առատորեն օգտագործվել են Երնանի արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից: Ուստի անհրաժեշտ է օպտիմալ համամասնություն սահմանել արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, կոմունալ-կենցաղային ն այլ նպատակների համար հատկացվող ջրերի ծավալների միջն` առաջնությունը տալով բնակչությանը խմելու ջրով ապահովելուն ու կենցաղային կարիքների բավարարմանը: 9.2. Ջրային ռեսուրսների օգտագործումը Ջուրն օգտագործվում է մարդու կողմից տարբեր նպատակներով (արդյունաբերության մեջ, ոռոգման էներգիայի ստացման, կոմունալ նպատակներով ն, ամենակարնորը՝ աղտոտվածության մաքրման համար): Հազարամյակների ընթացքում ջրի վերականգնումը սկզբնական վիճակին իրականացվել է բնական գործընթացի միջոցով: Անցումը «բնություն-զինակից» տեխնոլոգիային տեղի է ունեցել վերջերս, երբ ստեղծվեցին մաքրող շինություններ, որոնք միացվեցին ջրամատակարարման համակարգին: Դրանք սկզբունքային հնարավորություն են տվել ավելացնելու ջրի սպառման ծավալները` առանց ջրային ռեսուրսները հյուծելու ն աղտոտելու: Եվրոպայում՝ գրեթե նույն ջրապահովվածությամբ երկրներում ջրի փոքր ծավալով սպառման դեպքում մաքրվում է դրա 40-459-ը, իսկ մեծ ծավալներով սպառման դեպքում՝ մոտավորապես 579-ը: Ջուրն է կյանքի առաջին պայմանը երկրագնդի վրա: Այն բնական ռեսուրս է, որը բաղկացած է համաշխարհային օվկիանոսի ջրերից (949), ստորերկրյա ջրերից (3,89), սառույցի, ձյան ջրերից (29), գետերի ջրերից (0,49): Բնական ջրատարների առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք ինքնամաքրման հատկություն ունեն: Համաշխարհային օվկիանոսի մաքրումը բնական մեխանիզմով տնում է 2500 տարի, ընդերքի ջրերինը` 1400 տարի, բնեռային սառույցներինը՝ 3700 տարի, լճերինը` 17 տարի, ճահիճներինը` 5 տարի, գետերինը` 16 օր: Կենդանի օրգանիզմների մոտ այդ պրոցեսը տնում է մի քանի ժամ: Ջրի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ գործնականում այն մասնակցում է բոլոր պրոցեսներին: Ջրային միջավայրն օգտա169

գործվում է ձկնորսության, ջրային ընդերքից հումքի արդյունահանման (նիկել, կոբալտ, մանգան, նավթ) ն այլ նպատակներով, ճանապարհ է հանդիսանում փոխադրումների համար (նավը՝ որպես ջրային փոխադրամիջոց), ինչպես նան թափոնների պահպանման նպատակով: Չնայած ջրի խիստ սահմանափակությանը` հանրապետությունում այն խնայողաբար չի օգտագործվում: Գյուղատնտեսության ոռոգման համակարգերի օգտակար գործողության գործակիցը (ՕԳԳ) կազմում է 0,56, այսինքն` ոռոգման նպատակով օգտագործվող ջրի զգալի մասն անվերադարձ կորչում է ջրանցքների անսարքության պատճառով: Ջրի մեծ կորուստներ են թույլտրվում նան գյուղատնտեսական կուլտուրաները ոռոգելիս, որի հետնանքով երբեմն դաշտերը ճահճակալվում, աղակալվում ն դուրս են գալիս տնտեսական շրջանառությունից: Մակերնութային ջուրն օգտագործումից առաջ ենթարկվում է մաքրման: Բնակչության ջրամատակարարումը կատարվում է բացառապես ստորգետնյա ջրերի հաշվին: Տեղական աղբյուրների սահմանափակ լինելու պատճառով հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում աղբյուրների ջրերը տեղափոխել բնական հեռավոր տարածություններ: Հանրապետությունում ջրի դեֆիցիտի պատճառներից մեկը ջրի տեղափոխման ն սպառման ժամանակ տեղի ունեցող կորուստն է: Ջրատարների անսարքության պատճառով խմելու ջրի զգալի կորուստ է տեղի ունենում նան կոմունալ տնտեսություններում ն բնակավայրերում: Օրինակ` Երնանում բնակչությանը տրվող ջրի 259-ը, նախատեսված 109-ի փոխարեն, կորչում է անմիջապես ջրմուղի ներքին ցանցերում: Զգալի չափերի է հասնում ջրի կորուստը նան արտաքին ցանցերում: Մոտավորապես նույն վիճակն է նան մյուս բնակավայրերում, որի հետնանքով հանրապետության շատ քաղաքների, ավանների ն գյուղական վայրերի բնակչությունը զրկվում է անընդմեջ ջրամատակարարման հնարավորությունից: Ջրային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման ն կորուստների կրճատման համար անհրաժեշտ է նորմավորել ու ամենուրեք կազմակերպել ջրասպառման ն ջրահեռացման հաշվառում: Նման հաշվառում պետք է կազմակերպել կոմունալ տնտեսություններում, արդյունաբերությունում, ոռոգելի հողագործությունում ն ժողովրդական տնտեսության մյուս ճյուղերում ու բնագավառներում: Առանց նման հաշվառման հնարավոր չէ ջրային տնտեսություններում տարրական կարգ սահմանել ն ջուրն օգտագործել ըստ իրական պահանջի, ինչպես նան իրականացնել դրա տնտեսմանն ուղղված միջոցառումներ:

Վերջին տասնամյակում նկատվում է առկա ջրերի աղտոտվածություն, որոնք անօգտագործելի են դառնում ոչ միայն կենցաղում, այլն ոռոգման համար: ՀՀ-ում 2009թ. դրությամբ, օգտագործված ջրի ընդհանուր քանակի գերակշռող մասը՝ 889-ը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսությանը ն ձկնաբուծությանը, 59-ը՝ տնտեսական, խմելու ն կոմունալ կարիքներին, 69-ը՝ արտադրական կարիքներին ն միայն 19-ն օգտագործվում է այլ կարիքների համար: Սպառվող ջրի բացթողնվող հոսքաջրերի աճման պայմաններում, բնական ջրերի մաքրության պահպանման համար պահանջվում է մշտապես զարգացնել ն կատարելագործել հոսքաջրերի մաքրման ու վնասազերծման նոր, արդյունավետ մեթոդներ, ինչպես նան մշակել ն իրականացնել միջոցառումներ` ուղղված արտադրության մեջ սպառվող ջրի ն բաց թողնվող քանակի նվազմանը: Կախված ջրապահպան միջոցառումների բնույթից` դրանք ընդունված է բաժանել երեք խմբի: Առաջին խմբի միջոցառումներն ուղղված են ջրային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանը, հոսքաջրերի ծավալի կրճատմանն ու լրիվ վերացմանը: Դրանք են. էկոլոգիական մաքուր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի մշակումները, որոնք բացառում են վնասակար նյութերի անցումը հոսքաջրերի մեջ, ջրատար սարքավորումների փոխարինումը ջրախնայիչ սարքավորումներով, շրջանառու, հաջորդական ն ներփակ ջրամատակարարման համակարգերի ստեղծումը: Երկրորդ խմբի միջոցառումներն ուղղված են բնական միջավայր թափվող հոսքաջրերի վնասազերծմանը: Դրանց մեջ մտնում են հոսքաջրերի մաքրման բոլոր տեսակները` մեխանիկական, ֆիզիկաքիմիական ն կենսաբանական (կենսաքիմիական): Երրորդ խմբի միջոցառումներն իրականացվում են ամիջապես բնական ջրային օբյեկտներում: Դրանք են` ջրամբարներից սանիտարական մաքուր ջրի բացթողումները, աէրացիան, ջրերի կենսաքիմիական մելիորացումը, ջրերի մակերեսին լողացող խառնուրդների հեռացումը: Հարկ է նշել, որ միջոցառումների այս խումբը տարածում չի գտել մեր հանրապետությունում: Հայաստանում ջրային ռեսուրսների պահպանմանը, արդյունավետ օգտագործման սկզբունքներին, պայմաններին ու կարգին, իրավասությանը, մաքրության ապահովման խնդիրներին, դրա մեջ պետության ունեցած իրավասություններին, տեղին ու դերին են նպատակաուղղված, առաջին հերթին, 23.03.1992թ. ընդունված «Հայաստանի

Հանրապետության ջրային օրենսգիրքը» ն առաջին հերթին օրենսգրքի 2: 5-14: 22-23: 46: 49: 54-66: 76-81: 82-88: 92-93 ն 95-րդ հոդվածները, ինչպես նան 6.12.1985թ. ընդունված «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության օրենսգիրքը», մասնավորապես դրա 61-62 հոդվածները, 7.03.1961թ. ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենգրքի» 170: 240: 240.1: 240.2 հոդվածները, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 30.12.1980թ. ընդունված «Բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի» մասին որոշման առաջին կետը, բազմաթիվ այլ որոշումներ, օրենքներ ն ենթաօրենսդրական ակտեր: Ջրային ռեսուրսների որակը պահպանելու ն բարելավելու համար զգալի միջոցներ պետք է ներդնել գյուղատնտեսությանը հասցված բացասական ազդեցությունը չեզոքացնելու համար: Ջրապահպան ծախքերի աճման պայմաններում անհրաժեշտ է այդ խնդրին մոտենալ ոչ միայն տեխնիկական, այլն տնտեսական տեսանկյունից: Հարկ է նան տնտեսապես հիմնավորել ջրապահպան միջոցառումների իրականացման անհրաժեշտությունը ն մասշտաբները, քանի որ ջրապահպան ծախքերի չհիմնավորված նվազեցումը կարող է ստեղծել միջոցների թվացյալ տնտեսման պատրանք, որը վերջին հաշվով հանգեցնում է մեծ կորուստների: 9.3. Ջրօգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը Հայտնի է, որ հասարակական աշխատանքի արդյունավետությունը որոշվում է ստացվող արդյունքի ն այդ արդյունքն ապահովող ծախքերի հարաբերությամբ: Թեն արդյունավետության հաշվարկման մեթոդն առաջին հայացքից շատ պարզ է թվում, սակայն ջրապահպան միջոցառումների արդյունավետության որոշումը կապված է զգալի դժվարությունների հետ, որը պայմանավորված է միջոցառումների իրականացումից ստացվող արդյունքի ն դրանց վրա կատարվող ծախքերի առանձնահատկություններով: Եթե նյութական արտադրության ոլորտում կատարվող ծախքերն ապահովում են թողարկվող արտադրանքի, շահույթի, ազգային եկամտի աճ, ապա ջրապահպան ծախքերի արդյունքն արտահայտվում է կորուստների ն լրացուցիչ ծախքերի կանխարգելման ձնով: Ի տարբերություն նյութական արտադրության, որտեղ տնտեսական արդյունքն ի հայտ է գալիս տվյալ ձեռնարկությունում, ջրապահպան միջոցառումներից ստացվող տնտեսական արդյունքը սովորաբար հանդես է

գալիս ոչ թե միջոցառումներ իրականացնող, այլ տվյալ ջրավազանից օգտվող մյուս ձեռնարկություններում ն կազմակերպություններում: Ընդսմին, ջրապահպան միջոցառումները նպաստում են բնակչության կյանքի ն աշխատանքային պայմանների բարելավմանը, որից ստացվող արդյունքը, որպես կանոն, հնարավոր չէ որոշակի ճշտությամբ արտահայտել արժեքային ցուցանիշներով: «Ջրապահպան ծախքեր-արդյունք» ցիկլը ներառում է մի շարք միջնորդավորված օղակներ: Հոսքաջրերի արտանետման ն դրա հետնանքով առաջացող վնասի միջն կապն անուղղակի է: Վերջինս միջնորդավորվում է միջավայրի բժշկակենսաբանական ն ֆիզիկոքիմիական փոփոխություններով: Հոսքաջրերի արտանետման ն վնասի առաջացման միջն զգալի տարբերություն կա նան ժամանակի առումով: Միայն որոշակի քանակությամբ հոսքաջրերի արտանետումներից հետո է փոխվում ջրավազանի ջրի որակը: Արտանետվող հոսքաջրերի դադարեցումը նույնպես միանգամից չի բարելավում ջրային ռեսուրսների որակը: Դրա համար նույնպես երկար ժամանակ է պահանջվում: Ջրապահպան միջոցառումների իրականացումից առաջացող տնտեսական արդյունքի ստացումն ամենից առաջ պայմանավորված է նախնական էկոլոգիական արդյունքով: Ջրապահպան ծախքերի կատարման շնորհիվ տեղի է ունենում հոսքաջրերի ծավալի ն դրանց աղտոտման աստիճանի նվազում, այսինքն` արտազատվող աղտոտիչների կրճատում, որն էլ նախնական էկոլոգիական արդյունքն է: Նախնական էկոլոգիական արդյունքի բացարձակ մեծության հաշվարկումը, մինչն միջոցառման իրականացումը ն դրանից հետո արտազատվող աղտոտիչների զանգվածների համադրությամբ (օրվա, ամսվա, տարվա կտրվածքով), կատարվում է հետնյալ բանաձնով` B - Bn - Bost ,

որտեղ` ՃB-ն աղտոտիչների կրճատման զանգվածների մեծությունն է, Bո ն Bօst վնասակար արտազատումների զանգվածներն են միջոցառումների իրականացումից առաջ ն հետո: Արտազատված աղտոտիչների զանգվածների հաշվարկման համար ինֆորմացիայի աղբյուր են ծառայում ջրօգտագործման ն հոսքաջրերի հեռացման հաշվետվությունները, որոնք կազմում են բոլոր ինքնուրույն ջրասպառող ն հոսքաջրեր բացթողնող ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները: Քանի որ հոսքաջրերը պարունակում

են տարբեր աղտոտիչներ, ուստի հաշվետվություններում դրանք նշվում են ըստ տեսակների: Ջրապահպան միջոցառումներից ստացվող նախնական էկոլոգիական արդյունքի որոշման համար անհրաժեշտ է կատարելագործել բնապահպան վիճակագրությունը: Ներկայումս, թեն արդյունաբերական ձեռնարկություններն ու կոմունալ կազմակերպություններն ամեն տարի հաշվետվություն են ներկայացնում արտազատված հոսքաջրերի ծավալի ն դրանց աղտոտվածության աստիճանի, այսինքն` արտազատված աղտոտիչների քանակի մասին, սակայն այն շատ դեպքերում որոշվում է հաշվարկային ձնով: Բացակայում են չափիչ ն հատկապես ավտոմատ սարքավորումները, որոնց հիման վրա հնարավոր կլինի սպառիչ տեղեկություններ ստանալ արտազատված աղտոտիչների զանգվածի մասին: Հաշվետվություններում զետեղվում են հիմնականում տվյալ արտադրությանը բնորոշ աղտոտիչների վերաբերյալ տվյալներ, իսկ ուղեկցվող աղտոտիչները չեն արտացոլվում հաշվետվություններում: Քանի որ արդյունաբերական ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները պատասխանատվություն են կրում ջրային ռեսուրսների պահպանման օրենսդրական ակտերի կատարման համար, ուստի նրանք ամեն կերպ աշխատում են ցույց տալ, որ իրենց ձեռնարկության հոսքաջրերը մաքուր են: Այդ են վկայում նրանց կողմից ըստ տարիների ներկայացվող հաշվետվություններում պարունակվող նյութերը ն առանձին վերահսկող խմբերի ու կազմակերպությունների ստուգման արդյունքները: Ջրապահպան միջոցառումներց ստացվող զուտ տնտեսական արդյունքը հաշվարկվում է՝ կանխված վնասից հանելով ջրապահպանական ծախքերը: Ուստի ջրապահպան միջոցառումների իրականացումից սպասվող զուտ արդյունքի որոշումը սերտորեն կապված է ջրապահան ծախքերի ն ջրային ռեսուրսների աղտոտման հետնանքով ժողովրդական տնտեսության կրած վնասի հաշվարկման հետ: Ջրապահպանական միջոցառումների արդյունավետության հաշվարկման համար անհրաժեշտ է կատարելագործել տնտեսական վիճակագրությունը: Ի տարբերություն կորստի ն վնասի փոխհատուցման ծախքերի, աղտոտումը կանխելու ծախքերը կատարվում են այնտեղ, որտեղ իրականացվոմ են հակաաղտոտիչ միջոցառումներ, այն է` տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի կատարելագործում, հոսքաջրերի մաքրում ն վնասազերծում, շրջանառու ն ներփակ ջրամատակարարման համակարգերի ստեղծում: Այդ ծախսերն ուղղակիորեն

կապված են արտանետվող հոսքաջրերի ծավալի, կառուցվածքի ն դրանց աղտոտման աստիճանի հետ: Սակայն ընդհանուր առմամբ դրանց հաշվառումը կապված է զգալի դժվարությունների հետ: Ներկայումս աղտոտումը կանխելու համար կատարված ծախքերի մեջ չեն մտցվում նան ջրային ռեսուրսների աղտոտման մակարդակի կառավարման ու վերահսկման ռեգիոնալ ծառայության ստեղծման ու շահագործման ծախքերը: Ինչպես հետնում է կորստի, փոխհատուցման ն աղտոտումը կանխելու ծախքերի դասակարգումից, դրանք, ըստ ծագման ն տեղի պայմանների, խիստ տարբեր են, սակայն դրանց միջն գոյություն ունի ներքին կապ. որքան մեծ մասշտաբներով է իրականացվում կանխատեսվող միջոցառումը, այնքան ցածր է աղտոտման մակարդակը ն ընդհակառակը: Աղտոտումը կանխելու ծախքերի յուրաքանչյուր մեծությանը համապատասխանում է աղտոտման որոշակի մակարդակ, որն իր հերթին առաջացնում է որոշակի տնտեսական վնաս: Այն դեպքում, երբ կանխման ծախքերը բացակայում են տնտեսական վնասը հասնում է առավելագույնի, երբ կանխման ծախքերը խիստ աճում են, վնասը հավասարվում է զրոյի: Անհրաժեշտ է նան նշել, որ չնայած աղտոտումը կանխելու ծախքերի տնտեսական արդյունքը վնասի իջեցումն է, սակայն այն իր մեջ պարունակում է զգալի քանակությամբ բացասական տնտեսական հետնանքներ, քանի որ կանխման ծախքերը, անմիջականորեն չհանդիսանալով նյութական արտադրության միջոցներ, նվազեցնում են տնտեսական աճի տեմպերը, մեծացնում են արտադրանքի ինքնարժեքը: Ուստի անհրաժեշտ է կանխման ծախքերի ու աղտոտումից առաջացած վնասի միջն սահմանել օպտիմալ հարաբերակցություն, այսինքն` ջրասպառման հիմնական տնտեսական ասպեկտի ջրային ռեսուրսների աղտոտման թույլատրելի մակարդակը պահպանելու համար որոշել անհրաժեշտ օպտիմալ ծախքերը: Ընդ որում «աղտոտման թույլատրելի մակարդակի տնտեսական օպտիմալություն» ասելով պետք է հասկանալ աղտոտման թույլատրելի մակարդակի սոցիալական օպտիմալության սահմանագիծը, քանի որ սոցիալական նկատառումները, որպես կանոն, հրամայական են դարձնում ջրային ռեսուրսների աղտոտման մակարդակի առավել խիստ սահմանափակումների անհրաժեշտությունը: Աղտոտման ծախքերի մակարդակի հիմնավորման համար անհրաժեշտ է որոշել դրանց տնտեսական արդյունավետությունը: Դրա համար

պետք է ջրապահպան ծախքերի իրականացման շնորհիվ կանխված վնասը համադրել ջրապահպան ծախքերի հետ: Սովորաբար հաշվարկվում է ոչ թե ջրապահպան ամբողջ ծախքերի, այլ կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը ( ): Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ բանաձնով. -

-

,

որտեղ` -ն` կանխված վնասի մեծությունն է, -ն` ջրապահպան օբյեկտների շահագործման ծախքերը, -ն` ջրապահպան կապիտալ ներդրումները: Ջրային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության միագումարային ցուցանիշը հանդիսանում է ջրատարողունակությունը: Տնտեսության մասշտաբով, ընդհանուր առմամբ այն կարող է չափվել հետնյալ կերպ՝ Մ-

Բ1 + Բ 2 , V

որտեղ` Մ-ն ազգային եկամտի ջրատարողունակությունն է, R1-ը՝ թարմ ջրի տարեկան սպառումը, R2-ը` շրջանառու ջրամատակարարման տարեկան ծավալը, Մ-ն՝ ազգային եկամուտը: Ջրատարողունակությունը ցույց է տալիս, թե որքան ջրային ռեսուրս է անհրաժեշտ ծախսել միավոր ազգային եկամտի ստացման համար: Այդ ցուցանիշի դինամիկան կարող է ծառայել որպես ջրային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության ինդիկատոր: Ճյուղերը, որոնք օգտագործում են ջուրը՝ որպես ռեսուրս` չփոխելով նրա ֆիզիկաքիմիական վիճակը, կոչվում են ջրօգտագործողներ: Դրանց են պատկանում ջրային տրանսպորտը, ձկնորսությունը, հիդրոէներգետիկան: Հանրապետության աշխարհագրական դիրքը թույլ չի տալիս ակնկալել ջրային պաշարների ավելացումը ի հաշիվ հարնան պետությունների: Իր տարածքում կազմավորված հոսքից բացի, հանրապետությունը հնարավորություն ունի օգտագործելու միայն Ախուրյան ն Արաքս գետերի` Թուրքիայի տարածքում կազմավորվող հոսքի մնացորդը` հավասար օգտագործման իրավունքի կարգով` յուրաքանչյուր կողմին 53 մ խոր./վրկ ծավալով: Ախուրյան գետը, իր միջին ն ստորին հոսանքներում հանդիսանում է սահմանային` Հայաստանի Հանրապետության ն Թուրքիայի միջն, իսկ Արաքս գետը` սկզբում

Թուրքիայի, ապա` Իրանի միջն: Այս պայմաններում, իհարկե, ջրային պաշարների օգտագործման ն պահպանության հարցը հանրապետության զարգացման ն ընդհանրապես գոյատնման համար ունի հույժ կենսական նշանակություն: ՀՀ մակերեսային ջրերի պաշարները փաստորեն բաժանվում են երկու գոտու` Հյուսիսային, որոնք պատկանում են Քուռ գետի ջրավազանին ն Հարավային, որոնք պատկանում են Արաքս գետի ջրավազանին: Հանրապետության տարածքի 29,8 հազար կմ2 մակերեսից Քուռ գետի ջրավազանին պատկանում է 26,5, իսկ Արաքս գետի ջրավազանին` 73,59-ը, որից 169-ը կազմում է Սնանա լճի ավազանը: Այս երկու գոտիների աշխարհագրական դիրքը ն դրա հետ կապված տարբեր կլիմայական պայմանները (տեղումները, ջերմաստիճանը, խոնավությունը) բնորոշում են այդ գոտիների ջրային պաշարների ցուցանիշները: Հանրապետության տարածքում ջրային ռեսուրսների ձնավորման բնութագրող առանձնահատկությունն է ջրի հոսքի բաշխման ծայրահեղ անհամաչափությունը, ինչպես ըստ տարածքի, այնպես էլ ըստ տարվա ամիսների: Տարեկան հոսքի ավելի քան 509-ը ընկնում է գարնանային շրջանին ն միայն 209-ը` ամռանը, այսինքն` նրա առավելագույն պահանջի շրջանում: Ներկայումս հանրապետության ժողովրդական տնտեսության կարիքների համար հավաքվում ն օգտագործվում է գետերի հոսքի մոտավորապես 489-ը: Գետերի ողջ բնական հոսքը հավաքվում է միայն տարվա ամառային ամիսներին: Հենց այդ հանգամանքն է որոշում ճյուղի տեխնիկական քաղաքականությունը, ջրամբարներում գետերի տարեկան հոսքի ավելի խոր կարգավորման անհրաժեշտությունը, միաժամանակ իրականացնելով ջրային ռեսուրսների առավել խնայողական ն ռացիոնալ օգտագործման միջոցառումները: Երկրի տնտեսության ճյուղերի ջրի պահանջի գրաֆիկների համատեղումը եղած ջրային ռեսուրսների հետ, հաշվի առնելով տարվա եղանակային պայմանները, ցույց է տալիս, որ առանց բնական հոսքի կարգավորման հնարավոր չէ ջրի պահանջի լիարժեք ապահովումը: Երկար տարիներ հանրապետությունում ջրամբարների շինարարությանը բացառիկ մեծ նշանակություն էր տրվում: Այսօրվա դրությամբ հանրապետության տարածքում գործում են ավելի քան 70 մեծ ն փոքր ջրամբարներ` 1 մլրդ մ3 ընդհանուր ծավալով: Առավել խոշոր ջրամբարների շարքին են դասվում Ախուրյանինը` 525 մլն մ3 ծավալով, Սպանդարյանինը` 227, Արփա լճինը` 105, Ապարանինը` 91, Ազատինը` 70,

Ջողազինը` 45 մլն մ ն այլն: Վերջին տարիներին ռազմական գործողությունների, սահմանամերձ գոտու շրջաններում տրանսպորտային մայրուղիների շրջափակումների, ֆինանսական ն նյութական ռեսուրսների սահմանափակումների հետնանքով դադարեցվել էին ջրատնտեսական կառույցների, մասնավորապես` ջրամբարների շինարարության ծավալները: Եղած ջրային ռեսուրսների հիմնական օգտագործողներն են՝ գյուղատնտեսությունը, հիդրոէներգետիկան, կոմունալ տնտեսությունը: Նախկինում սկսված նս 10 նոր ջրամբարների շինարարության ավարտից հետո լրացուցիչ կամբարվի 400 մլն մ3 ջուր: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ո՞վ է հանդիսանում հիմնական ջուր օգտագործողը: Ինչպե՞ս է փոխվում ջրային ռեսուրսների բաշխումը տնտեսության առանձին հատվածներում: 2. Ի՞նչ է նշանակում ջրի չարդարացված կորուստներ ն ինչպիսի՞ն են դրա մասշտաբները: 3. Որո՞նք են արտադրության մեջ ջրի տնտեսման հիմնական ուղղությունները: 4. Որո՞նք են ջրի տնտեսման հիմնական ուղղությունները կենցաղում: 5. Արդյո՞ք ճիշտ է սահմանված Երնան քաղաքում կենցաղային ջրի 1 մ3-ի համար սահմանված ռեսուրսավճարը: Այո՞, թե ոչ: Հիմնավորեք:

ԳԼՈւԽ 10. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈւԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ: ՀԱՏՈՒԿ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ

10.1. Կենսաբազմազանության պահպանման տնտեսագիտական հիմնախնդիրները 10.2. Հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ 10.1. Կենսաբազմազանության պահպանման տնտեսագիտական հիմնախնդիրները Այս հիմնախնդրին աշխարհում գնալով ավելի ու ավելի մեծ ուշադրութուն է դարձվում: Այն գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրներից մեկն

է ն էլ ավելի է սրվում` կապված նոր տեսակների անհետացման հետ: Կենսաբազմազանության կործանարար կրճատումը կապված է գոյատնման միջավայրի ավերման հետ, որը տեղի է ունենում անտրոպոգեն գործունեության արդյունքում, ինչպես նան գյուղատնտեսության էքստենսիվ, բնությունատար զարգացման, շրջակա միջավայրի աղտոտման արդյունքում: 1992թ. ՄԱԿ-ի` Ռիո-դե-Ժանեյրոյի Կոնֆերանսում 179 երկրների ներկայացուցիչները ընդունեցին Կոնվենցիա Կենսաբազմազանության մասին: Կենսաբազմազանությունը` դա կենդանի օրգանիզմների բազմատեսակությունն է, շրջակա միջավայրում, որը ներառում է բույսերի, կենդանիների, միկրոօրգանիզմների բազմատեսակությունը, ինչպես նան այն էկոհամակարգերը ն էկոլոգիական պրոցեսները, որոնց մասն են հանդիսանում դրանք: Այն ներառում է նան գենետիկ բազմազանությունը, միջտեսակային բազմազանությունը ն էկոհամակարգերի բազմազանությունը: Կենսաբազմազանության կոնվենցիայում, որպես կարնորագույն, առաջ էին քաշվել հետնյալ խնդիրները. - կենսաբազմազանության պահպանում, - դրա բաղադրատարրերի կայուն օգտագործում, - գենետիկական ռեսուրսների օգտագործման արդյունքում առաջացող օգուտների արդարացի ն իրահավասար օգտագործում: Կենսաբազմազանության պահպանումն ու կայուն օգտագործումը կարնոր է գյուղատնտեսական մթերքներով մարդկանց պահանջմունքները բավարարելու, նրանց բժշկական պրեպարատներով, էսթետիկական ծառայություններով ապահովելու համար ն այլն: Օրինակ, ԱՄՆում ի հաշիվ վայրի տեսակների, ապահովված է ՀՆԱ-ի 4,59-ը (տարեկան շուրջ 90 մլրդ դոլար). Վայրի բույսերից ստացված դեղերի արժեքն աշխարհում տարեկան կազմում է շուրջ 40 մլրդ դոլար: Եվ դժվար չէ հասկանալ, թե թեկուզ մեկ վայրի տեսակի ոչնչացումը ինչ կորստի կարող է բերել հետագայում: Իսկ ի՞նչ պատճառներով կարող է անհետանալ այդ տեսակը: Կան երեք ընդհանուր պատճառներ` շուկայի ոչ արդյունավետ լինելը, պետական կարգավորումը ն ինստիտուտները: Նման իրավիճակը բերում է կենսաբազմազանության պահպանմանն ուղղված անբավարար ներդրումների կատարման: Տնտեսագիտական հիմնավորված վճիռ կայացնելու համար անհրաժեշտ է որոշել տնտեսական արդյունավետությունը, համադրել ծախսերը ն օգուտները:

Ժամանակակից շուկայական էկոնոմիկան ընդունակ չէ համարժեք գնահատել կենսաբանական ռեսուրսները` դրանց գները արհեստականորեն իջեցված են կամ ընդհանրապես գին չունեն` այն բացակայում է: Ինչպե՞ս, ի՞նչ մոտեցմամբ կամ սկզբունքով գնահատել տվյալ հազվագյուտ տեսակի բույսի, կենդանու կամ թռչնի գինը: Դրա հետ մեկտեղ, տեղի է ունենում կենսաբազմազանության պահպանումից ստացվող օգուտների միտումնավոր իջեցում` ցածր գնահատում: Արդյունքում, «կենսաբազմազանության» տարբերակը, տարբերակների համեմատության ժամանակ տանուլ է տալիս ավանդական լուծումներին, քանի որ վերջիններն տալիս են օգուտ, որ կարող է լավ գնահատել շուկան: Այստեղ տեղին է հիշեցնել էքստերնալների անտեսման պրոբլեմը, էքստերնալ ծախքերը: Ֆերմերը գյուղատնտեսական նպատակներով չորացնելով ճահիճը, ամեննին չի մտածում, որ դրանով կարող է դեգրադացնել, քայքայել հարնան անտառը կամ ոչնչացնել այն կենդանիներին ու թռչուններին, որոնք ապրում են ճահիճում: Պետությունը նս իր գործունեությամբ կարող է նպաստել կենսաբազմազանության կրճատմանը: Ներդրումներ կատարելով գյուղատնտեսության կամ հանքարդյունահանման համար, պետությունը քայլեր է կատարում, որով ավելացնում է բնությունաշահագործող գործունեությունից ստացվող օգուտները կենսաբազմազանության նկատմամբ, որի դեպքում այդ օգուտները առանց այդ էլ շատ փոքր են: Դրանով իսկ ստեղծվում է անարդար մրցակցություն կոնկրետ տեղամասի զարգացման ուղիների տարբերակի ընտրության հարցում: Օրինակ, անտառային տեղամասը մի դեպքում կարելի է հատել, փայտանյութը վաճառել, իսկ տարածքն օգտագործել գյուղատնտեսական նպատակներով: Մյուս դեպքում այն կարելի է պահպանել որպես հատուկ պահպանվող տարածք: Ակնհայտ է, որ պետական անարդյունավետությունը, ավելացնելով նան շուկայի «ձախողումները» բերում է ոչ էկոլոգիական տարբերակի ընտրության, որը կտանի կենսաբանական ռեսուրսների դեգրադացման: էական հիմնախնդիր է պետական տնտեսական քաղաքականության ընտրությունը, որը հենվում է ՀՆԱ-ի, ՀԱԱ-ի ն այլ ստանդարտ տնտեսական ցուցանիշների վրա: Որքանով որ շրջակա միջավայրի դեգրադացումը, կենսաբազմազանության կրճատումը չեն արտացոլվում այդ ցուցանիշներում ն չեն պակասեցնում դրանք, ապա պետությունը կարող է իրականացնել հակակայունացնող քաղաքականություն: Կենսաբազմազանությանը նպաստում է նան ինստիտուցիոնալ անարդյունավետությունը: Կենսաբանական ռեսուրսներին հատուկ է հանդես գալ որպես հանրային բարիք, որին կա բաց, անարգել մուտք:

Բնական ռեսուրսների բնագավառում սեփականության անորոշությունը բերում է կենսառեսուրսների շահագործման ուժեղացման, դրանց հյուծման: Կենսաբազմազանության պահպանման հիմնական տնտեսագիտական պայմանն է. - 8 (1), որտեղ` -ն ն -ն համապատասխանաբար կենսաբազմազանության պահպանման օգուտներն են ն ծախսերը, -ն ն -ն` համապատասխանաբար տարածքի օգտագործման տարբերակների օգուտներն ու ծախսերը: Բերված բանաձնը ն դրա ձնափոխված տարբերակները, ըստ էության ենթադրում են կենսաբազմազանության պահպանման համար այլընտրանքային արժեքների հաշվառում, այսինքն օգուտներ, որոնք կորցնում կամ չեն ստանում անհատներն ու հասարակությունը, օրինակ, տարածքի կոնսերվացման կամ նման այլ պատճառով: Այդ ծախսերը ներառում են արտադրանքի չստանալը պահպանվող տարածքից (կենդանիներ, տեսարաններ, փայտանյութ): Այլընտրանքային արժեքի մեջ մտնում են նան օգուտները, որոնք կարող էին ստացվել այլընտրանքային օգտագործումից (գյուղատնտեսության զարգացում, ինտենսիվ անտառային տնտեսության կազմակերպում ն այլն): Կենսաբազմազանության նվազման` վերը թվարկված պատճառներին, տարբեր զուգորդումներով, կարելի է հանդիպել աշխարհի բազմաթիվ երկրներում: Այն հատկապես այժմեական է նոր զարգացող երկրների համար, որտեղ նման պատճառները կարող են կենսաբազմազանության նվազման համար կործանարար լինել: Այդ շրջանակներից դուրս չէ Հայաստանը, որի կենսաբազմազանությունը, ն առաջին հերթին հատկապես անտառային ֆոնդը, 20-րդ դարավերջին լուրջ կորուստներ կրեց: Վիճակը բարվոք չէ նան շատ զարգացած երկրներում: Եվ դա ոչ թե նրա համար, որ դրանցում հասարակությունը բարձր գիտակցական մակարդակ ունի, այլ ավելի շուտ այն պատճառով, որ այդ կենսաբազմազանության ռեսուրսներից գրեթե բան չի մնացել կորցնելու: Կենսաբազմազանության պահպանման համար կարնոր տնտեսական հիմնախնդիր է գլոբալ ն լոկալ (համընդհանուր ն տեղային) օգուտների չհամընկնելը: Այն ինչ օգտակար չէ տվյալ տարածաշրջանի կամ տվյալ երկրի համար, ծայրահեղ կարնոր կարող է լինել այլ երկրների կամ նույնիսկ երկրագնդի համար: Օրինակ, տրոպիկական (արնադարձային) անտառների հատումը, բուսական ն կենդանական հազվագյուտ տեսակների ոչնչացումը խիստ բացասաբար կարող է

անդրադառնալ երկրագնդի ամբողջ կենսոլորտի վրա: Նման դեպքերում լոկալ օգուտներն անհամեմատ չնչին են երկրագնդի կորուստների հանդեպ: Միննույն ժամանակ տեղային ռեսուրսների պահպանվելու, դրանք չօգտագործելու դեպքում ծանր վիճակում է հայտնվում տեղի բնակչությունը, քանի որ կարող է զգալիորեն վատանալ նրա կենսամակարդակը: Այս իրավիճակը բնորոշ է հատկապես զարգացող երկրներին: Այս հակասության լուծման նպատակով միջազգային մակարդակով ստեղծվել է գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդ (ՇԷF), որի հիմնական նպատակը բնապահպան միջոցառումների նպատակով կապիտալ ներդրումն է, որը հնարավորություն չի տալիս նշանակալից օգուտներ ունենալ (պահպանել կենսաբազմազանությունը, տրոպիկական անտառները ն այլն), սակայն կարնոր է ողջ մոլորակի համար: Ծախսերի ն եկամուտների ցուցանիշներում գլոբալ ն լոկալ օգուտների չհամընկնելը կարելի է արտահայտել հետնյալ բանաձով. - >0, (2), որտեղ` -ն ն -ն համապատասխանաբար լոկալ օգուտներն ու ծախսերն են: Լոկալ եկամուտների գերազանցումը ծախերի նկատմամբ ցույց կտա, որ տեղական հանրության համար ձեռնտու չէ կենսաբազմազանության պահպանումը, ն այդ դեպքում անհրաժեշտ է կիրառել զարգացման այլ բնությունատար տարբերակ: Համաշխարհային հանրության պահպանման համար ձեռնտու լինելու հիմնական պայմանը տվյալ տարածաշրջանում հանդիսանում է հետնյալ պայմանը. ( + g)— >0, (Յ) հաշվի առնելով (2) բանաձնը: Որպեսզի կենսաբազմազանության պահպանումը տնտեսապես լինի ձեռնտու (1 ն 3-րդ բանաձների հարաբերակցությունները իրագործվեն), առավել դժվար ն բարդ է այդպիսի պահպանման տարբերակի համար օգուտի ճշգրտված հաշվառումը կենսաբանական ռեսուրսի տնտեսական գնահատման համար: Եվ այստեղ հեռանկարային է ընդհանուր տնտեսական արժեքի հայեցակարգը (նայիր գլուխ 3-ը): Դրանում փորձ է արվում ուղղակի սպառողական արժեքի հետ մեկտեղ գնահատել նան ռեսուրսի «չօգտագործման» արժեքը, դրա պահպանությունն ու կոնսերվացումը, որը կենսաբազմազանության համար սկզբունքային նշանակություն ունի: Օգտագործման անուղղակի արժեքի, գոյատնման արժեքի հաշվառումը, արժեքի սուբյեկտիվ գնահատման մեթոդը ն այլ մոտեցումներ

փորձ են անում տնտեսագիտորեն գնահատել կենսաբազմազանության պահպանման բավական նուրբ էկոլոգիական, սոցիալական, էտիկական ն էսթետիկական կողմերը, որը ժամանակակից «հակաէկոլոգիական ն թափոնատար» տնտեսական իրականության մեջ` օգուտների ն ծախսերի մշտական համադրմամբ, անհրաժեշտություն է: Կենսաբազմազանության պահպանման համար առավել տարածված են երկու խումբ միջոցառումներ: Դրանք են. - ուղղակի կարգավորում, երբ պետությունն ստեղծում է իրավական ն նորմատիվային բազա, ինչպես նան ինստիտուցիոնալ կառուցվածքներ (կազմակերպություններ, գերատեսչական ստորաբաժանումներ), որոնք պատասխանատու են կենսաբազմազանության պահպանման ն այլ գերատեսչությունների (էկոնոմիկայի, գյուղատնտեսության ն անտառային տնտեսության ն այլն) ու մարմինների հետ իրենց գործունեությունը կոորդինացնելու համար, - կենսաբազմազանության պահպանման ն նրա կայուն օգտագործման տնտեսական խրախուսում: Կենսաբազմազանության պահպանման ուղղակի կարգավորման միջոցառումները մշակված են ն բավականին լայնորեն կիրառվում են: Երկրորդ խումբ միջոցառումները, որոնք կապված են շուկայական մեխանիզմների հետ, նոր միայն ձնավորվում են: Հայաստանի համար վայրի բուսական տեսակների ու կենդանիների, բնության գենետիկական ն տեսակային բազմազանության պահպանությունը հանդիսանում է առաջնային ուղղություն: Այդ նպատակով ստեղծվել են իրավական նախադրյալներ. «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքները» (1991), «Հայաստանի Հանրապետության օրենքը հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» (1991), «ՀՀ հողային», «ՀՀ ջրային» օրենսգրքերը (1991 ն 1992թթ.), «ՀՀ ագրարային օրենսգիրքը» (1994), «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին ՀՀ օրենքը» (1998), «Բուսական աշխարհի մասին» (2000), ինչպես նան բազմաթիվ բնապահպանական նորմեր պարունակող այլ օրենքներ, օրենքի ուժ ունեցող որոշումներ, ենթաօրենսդրական ակտեր, իրավական ուժ ունեցող այլ փաստաթղթեր: Կենսաբազմազանությանը նպաստող տնտեսական խթանների թվին են դասվում հատուկ սուբսիդիաների հատկացումը, տեղական ն միջազգային, հանրապետական մարմինների ու կազմակերպությունների կողմից տրվող դոտացիաները` մշակության ինտենսիվ տեխնոլոգիաների կիրառման համար, որոնք արգելակում են ագրարային նպա183

տակներով նոր հողատարածությունների հատկացումը, հատուցում վայրի կենդանիներից կրած վնասները: Հատկապես կարնոր է պայքարը որսագողության ն ձկնագողության դեմ, որոնց դեպքում շատ հազվագյուտ կենդանական տեսակներ կարող են անհետանալ: Տեղային օգուտները խթանելու լավագույն ձներից են էկոտուրիզմը, ռեկրեացիայի հատուկ ձները ն այլն: Տնտեսական միջոցառումների թվին կարելի է դասել տնտեսական սանկցիաները (տույժեր, տուգանքներ, հարկեր ն այլն), որոնք սահմանված են իրավական փաստաթղթերով: Միջազգային մակարդակով կենսաբազմազանության պահպանման խթանումն ապահովող քայլ է այսպես կոչված «պարտքերը բնության դիմաց փոխելու» մեխանիզմը, որն աշխարհում այժմ զգալի տարածում է ստանում: Հարցի էությունը կայանում է նրանում, որ այժմ զարգացող երկրների զգալի մասը հսկայածավալ պարտքեր ունեն, ն նրանց զգալի մասը ի վիճակի չէ վերադարձնելու դրանք: Նման իրավիճակը բնապահպանության համար անհանգստացնող է երկրների զգալի մասին, որին պարտք են զարգացող երկրները, կարող են վերջիններիս թելադրել իրենց պարտքի վերադարձման պայմանները էկոլոգիական պահանջների տեսքով, երկու եղանակով: Առաջին, եթե պարտքը վերաբերվում է երկրին, ապա կարող է պարտապան երկրից պահանջել որոշ էկոլոգիական պահանջներ իր սեփական երկրում կատարելու իր իսկ հաշվին (օրինակ` ազգային պարկի ստեղծում, էկոլոգիական միջոցառման անցկացում ն այլն): Երկրորդ, շահագրգռված երրորդ երկիր կարող է զարգացած երկրից գնել նրա պարտքի մի մասը համաշխարհային շուկայում (սովորաբար այն 50-709-ով էժան է, քան պարտքի իրական գումարը) ն պարտապան երկրին պարտավորեցնել պարտքի համարժեք մասը ծախսել էկոլոգիական միջոցառման վրա: Այսինքն տեղի կունանա յուրահատուկ էկոլոգոկողմնորոշված ծախսերի կատարում` ի հաշիվ պարտքի մարման, «պարտք-բնություն» փոխանակություն: Ներկայումս պարտքի նման բնապահպան մարման մեխանիզմի փորձ կա Բոլիվիայում, Ֆիլիպիններում, Զամբիայում: 10.2. Հատուկ պահպանվող բնական տարածքներ Կենսաբազմազանության պահպանումը սերտորեն կապված է հատուկ պահպանվող բնական տարածքների ստեղծման ն պահպանման հետ (ՀՊԲՏ): Հենց դրանցում է հնարավոր պահպանել հազվագյուտ

կենդանիներ ն բուսատեսակներ, առանձնահատուկ բնական օբյեկտներ ն այլն: ՀՊԲՏ-ն - դրանք համազգային արժեքներ են, որտեղ տեղաբաշխվում են բնական համալիրներ ն օբյեկտներ, որոնք ունեն հատուկ բնապահպան, գիտական, մշակույթային, ռեկրեացիոն ն առողջապահական նշանակություն: Դրանք պետական օրգանների որոշմամբ լիովին կամ մասնակիորեն հանված են տնտեսական օգտագործումից` սահմանելով դրանց պահպանության հատուկ ռեժիմներ: էկոլոգացման ուղղության դասակարգման դիրքերից այստեղ գործ ունենք ուղղակի բնապահպան միջոցառումների հետ: Հաշվի առնելով ռեժիմների առանձնահատկությունները տարբերում են ՀՊԲՏ հետնյալ կատեգորիաները. 1. պետական բնական արգելոցներ, այդ թվում կենսոլորտային, 2. ազգային պարկեր, 3. բնական պարկեր, 4. պետական բնական արգելոցներ (արգելանտառներ), 5. բնության հուշարձաններ, 6. դենդրոպարկեր ն բուսաբանական այգիներ, 7. բուժական-առողջապահական տեղանքներ ն կուրորտներ: Պետական բնական արգելոցներն ամենուրեք համարվում են ամենակոշտ ձնի հատուկ պահպանվող տարածքներ: Դրանցում արգելվում է ցանկացած տնտեսական գործունեություն: 2010թ. սկզբի դրությամբ Հայաստանում գործում է 7 պետական արգելոցներ ն ազգային պարկեր, որոնց տարածքը կազմում է 260,9 հազար հեկտար: 2009թ. դրանց պահպանության ծախսերը կազմել են 642,8 մլն դրամ, որը 2005թ. նկատմամբ ավելի է քան 2,3 անգամ: Նույն ժամանակաընթացքում պետական արգելավայրերի թիվն աճեց 3-ով ն կազմեց 26, մինչդեռ դրանց զբաղեցրած տարածքն ավելացավ միայն 26 տոկոսով: Հայաստանում նս ազգային պարկերը լայն տարածում ունեն ն պետության, հասարակական բնապահպան կազմակերպությունների կողմից արժանանում են ամենամեծ ուշադրության: Սակայն դրանց թվում Հայաստանի ն հայ ժողովրդի համար առանձնահատուկ դեր ու իմաստ ունի «Սնան» Ազգային պարկը, որի ստեղծումը տեղի ունեցավ 1978թ. մարտի 14-ին: Այն զբաղեցնում է շուրջ 150 հազար հեկտար, այդ թվում 125,3 հազար ջրային մակերես ն 24,8 հազար հեկտար ցամաք: Պարկն ունի 7270 հա հանգստյան գոտի, որից 3000 հա ջրային ն 4270 հա ցամաքային մակերես: Նախատեսվել է «Սնան» ազգային զբոսայգու սահմաններում ստեղծել 5 արգելոցներ ն 10 արգելավայրեր:

Պետությունը հատուկ որոշում ընդունեց «Սնան» Ազգային պարկի կազմակերպման ն գործունեության վերաբերյալ: Սակայն վերջին տարիներին (2001-2010թթ.) Սնանա լճի ջրի մակարդակի զգալի (շուրջ 2,6մ) ն շարունակվող բարձրացումը պահանջում է անհետաձգելի ն հստակ միջոցառումներ մշակել լճի էկոհամակարգը ոչնչացումից փրկելու համար: Ջրի մակարդակի բարձրացումը միաժամանակ ավելի հրատապ է դարձել լճի ափամերձ տարածքների կառավարման թերությունների վերաբերյալ անհրաժեշտությունը` ջրածածկման ենթակա տարածքներում բուսածածկի հեռացումը, լճի շրջակայքում նոր անտառաշերտի հիմնումը, շինությունների ն այլ ապօրինի կառույցների ապամոնտաժումը, ենթակառուցվածքների ն հատկապես` ավտոճանապարհների տեղափոխումը: Անհանգստացնող է Սնանա լճի ձկնապաշարների ներկա մակարդակը: Մինչն այժմ լրիվ ն ամբողջապես չի գնահատված թե միջոցառումների ինչ համակարգ ն որքան ֆինանսական միջոցներ պետք է հատկացնել` ապահովելու ձկնային ֆաունայի վերարտադրության անհրաժեշտ պայմաններ, այսինքն կենսաբազմազանության պահպանման հիմնախնդիրը պետք է դիտարկվի նան որպես պարենային անվտանգության ն Գեղարքունիքի մարզի աղքատությունը նվազեցնող գործոն: Անհրաժեշտ է արմատապես վերանայել ձկնորսության` ներկայումս գործող համակարգը, դրանում ներդնելով հանրային – մասնավոր հատված համագործակցության սկզբունքը: Չնայած դեռնս 2007թ. եվրոպական վերականգնման ն զարգացման բանկի կողմից տրամադրված միջոցներով նախատեսվում էր Սնանի ջրահավաք ավազանի 5 քաղաքների մաքրման կայանների կառուցում, սակայն լճի ն նրա մեջ թափվող գետերի լիարժեք մաքրության ապահովման համար անհրաժեշտ է նան ավազանի բոլոր բնակավայրերի ն կազմակերպությունների կեղտաջրերի մաքրման (այդ թվում` լոկալ) կայանների կառուցում ն գործարկում: Ավազանի ջրերի մաքրության վրա քիմիական պարարտանյութերի ն անասնապահական թափոնների ազդեցության նվազեցման նպատակով նախատեսվում է զարգացնել օրգանական գյուղատնտեսությունը ն այդ նպատակի համար օգտագործել կենսագազի ստացման կայաններում կողմնակի արտադրանք համարվող բարձրորակ օրգանական պարարտանյութեր (գոմաղբ, թռչնաղբ ն այլն): Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ի՞նչ է հասկացվում կենսաբազմազանության պահպանում ասելով:

2. Ո՞րն է կենսաբազմազանության պահպանման տնտեսական էֆեկտը: 3. Թվարկել կենսաբազմազանության պակասելու տնտեսական պատճառները: 4. Ո՞րն է կենսաբազմազանության հիմնական տնտեսական պայմանը: 5. Ինչպե՞ս է օգտագործվում կենսաբազմազանության պահպանման համար եղած մոտեցումը, որը հենվում է այլընտրանքային արժեքի վրա: 6. Ինչպե՞ս է ազդում կենսաբազմազանության վրա համընդհանուր (գլոբալ) ն տեղական (լոկալ) օգուտների չհամընկնելը: 7. Ո՞րն է համաշխարհային հանրության համար կենսաբազմազանության պահպանման ձեռնտու լինելու հիմնական պայմանը: 8. Թվարկել հատուկ պահպանվող բնական տարածքների հիմնական տեսակները: 9. Որո՞նք են արգելոցների (որսանտառների) գործառույթները (ֆունկցիաները): 10. Որո՞նք են արգելանտառների ֆունկցիաները (գործառույթները): 11. Որո՞նք են ազգային պարկերի ֆունկցիաները ( գործառույթները):

ԳԼՈւԽ 11. ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԵՎ ՉՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

11.1. Չչվերականգնվող բնական ռեսուրսների օգտագործումը ն պահպանումը: ա)մետաղական հանքավայրեր, բ) էներգետիկ ռեսուրսներ (վառելիքային) 11.2. Վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսները` որպես էներգիայի այլընտրանքային աղբյուր 11.1. ա) Չվերականգնվող բնական ռեսուրսների օգտագործումը ն պահպանումը: Մետաղական հանքավայրեր Տարեկան ընդերքից մեկ մարդու հաշվով հանվում է շուրջ 3տ հանքային հումք: Դրանք են մետաղների հանքավայրերը, շինարարական նյութերը, ածուխը, հանքային պարարտանյութերի որոշ տեսակները ն այլն: Օգտակար հանածոների պաշարները երկրագնդի վրա անհավասարաչափ են տեղաբաշխված: Օրինակ` երկաթահումքի հիմնական աղբյուրները գտնվում են Բրազիլիայում, Ավստրալիայում, ԱՄՆ-ում,

Կանադայում, ՀԱՀ-ում, Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Չինաստանում: Երկաթահանքերի պոտենցիալ պաշարը մեկ տրիլիոն տոննա է, հայտնի հանքավայրերինը` 600 մլրդ տոննա, իսկ հավաստի հանքավայրերինը` 260 մլրդ տոննա: Զգալի չափով նիկել, մանգան, կոբալտ ն քրոմ գտնվում է Աֆրիկայում, Ասիայում, Ավստրալիայում: 1,5 մլն տոննա, ըստ կանխատեսումների, գտնվում է օվկիանոսների հատակում: Ալյումինի հումքը` բոքսիտները, հիմնականում գտնվում են Ավստրալիայում, Գվինեայում, Ջամայկայում: Պղնձի հանքերի հիմնական մասը գտնվում է ԱՄՆ-ում, Չիլիում, Զամբիայում, Զաիրում, Կանադայում, կապարի հանքերի զգալի մասը` ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում, Կանադայում, անագը` Թայլանդում, Բոլիվիայում, ցինկը` ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Պերույում ն այլն: Վատագույն կանխատեսումների համաձայն` կարնորագույն ռեսուրսները կբավարարեն 50-70 տարի: Մեր հանրապետությունն այնքան էլ հարուստ չի օգտակար հանածոներով: Համեմատաբար որոշակի կշիռ ունեն պղնձի հանքերը, որոնք կազմում են համաշխարհային ռեսուրսների մոտավորապես 29-ը, իսկ մոլիբդենի պաշարները` մոտ 79-ը (ԱՄՆ-ում` 509, Չիլիում` 209): Ինչ վերաբերվում է հանքային արդյունաբերության հնարավորություններին, ապա միայն ներկայումս գործող երկու ձեռնարկությունները («Զանգեզուրը» ն «Ագարակը») ի վիճակի են հանքավայրերից արդյունահանելու ն վերամշակելու տարեկան 5000 տ մոլիբդենի խտանյութ, իսկ հանքավայրերի այդպիսի արդյունահանման ծավալներով հաշվեկշռային պաշարները բավարար են ավելի քան 150 տարի անընդմեջ շահագործման համար: Մեր հանրապետության տարածքում հայտնաբերված են ն հետազոտված պղնձի ն մոլիբդենի 13 հանքավայրեր: Պղնձի ն մոլիբդենի ընդհանուր քանակությունը գնահատվում է ավելի քան 2,5 մլրդ տոննա: Դրանցում պղնձի ռեսուրսները կազմում են ավելի քան 6 մլն տոննա: Օգտակար հանածոների հանքավայրերի շահագործմամբ է պայմանավորված հողի աղտոտումը, հողաշերտի խախտումը ն բուսականության ոչնչացումը: 11.1. բ) Չվերականգնվող բնական ռեսուրսների օգտագործումը ն պահպանումը: էներգետիկ ռեսուրսներ (վառելիքային) Օրգանական կոշտ վառելիքային ռեսուրսների զգալի մասը ն ուրանը տեղակայված են արդյունաբերապես զարգացած երկրներում, իսկ

նավթի ն հիդրոէներգետիկայի ռեսուրսները` Ասիայի, Աֆրիկայի ն Հարավային Ամերիկայի զարգացող երկրներում: Արդյունահանվող օրգանական վառելիքի պաշարների զգալի մասը գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայում (409) ն Ասիայում (359), համեմատաբար քիչ պաշարներ կան Արնմտյան Եվրոպայում (129), Աֆրիկայում (79), Հարավային Ամերիկայում (39): Վառելիքի պաշարներն ընդերքում համարվում են նավթը, քարածուխը, գազը ն ուրանը: Քարածխի (պայմանական վառելիք) համաշխարհային պաշարները գնահատվում են 9-11 տրիլիոն տոննա` տարեկան 4,2 մլրդ տոննա արդյունահանվելու պայմաններում: Նավթի համաշխարհային պաշարները գնահատվում են 840 մլրդ տոննա պայմանական վառելիք, որից 109-ը հավաստի է, իսկ 909-ը հավանական: Համաշխարհային շուկայում նավթի հիմնական մատակարարը Մերձավոր ն Միջին Արնելքն է: Նրանց տրամադրության տակ է նավթի համաշխարհային պաշարների 669-ը, Հյուսիսային Ամերիկայում` 49ը, Ռուսաստանում` 8-109-ը: Նավթը բացակայում է Ճապոնիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում ն այլ զարգացած երկրներում: ԱՄՆ-ում 2000թ. նավթի ներմուծումը 2 անգամ գերազանցել է արդյունահանմանը: Ռուսաստանում 2000թ. օրական արտահանվում էր մինչն 7մլն բարել նավթ (բարելՀ59 լ): Կանխատեսվում է նավթի պահանջարկի բարձրացում տարեկան 1,59-ով: Դա պայմանավորված է էներգիայի նկատմամբ պահանջարկի աճով: Այժմ միջին հաշվով մեկ մարդուն բաժին է ընկնում Ճապոնիայում` 1,5-5 տոննա, ԱՄՆ-ում` 7 տոննա, զարգացող երկրներում` 0,15-0,3 տոննա նավթային համարժեք: 22 դարի վերջում ատոմային էներգիայի բաժինն ընդհանուր էներգիայի ապահովման մեջ կազմեց շուրջ 159: Առանձին երկրներում նրա բաժինն արդեն զգալիորեն մեծ է` ԱՄՆ-ում այն կազմում է 249, Ֆրանսիայում` 659, Շվեդիայում 409, Գերմանիայում` 259, ճապոնիայում` 239 ն այլն: Ուրանի պաշարներն ընդերքում կազմում են 4 մլն տոննա, որից 509-ը` հավաստի: Միաժամանակ պետք է նշել նան, որ վառելիքի հանքատեսակների արդյունահանումներն առաջացնում են տեղանքի ռելիեֆի խախտում, հողի բերքատու շերտի վերացում, ջրի ն մթնոլորտի աղտոտում ն այլն:

11.2. Վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսները` որպես էներգիայի այլընտրանքային աղբյուր 2000թ. կանխատեսումներով այլընտրանքային աղբյուրները կփոխարինեն 2,5 մլրդ տոննա վառելիքի: Նրանց բաժինը էլեկտրաէներգիայի ն տաքացման արտադրությունում կկազմի 89: էներգիայի ստացման համար վերականգնվող աղբյուրների օգտագործումը պայմանավորված է էկոլոգիական պրոբլեմներով: Արեգակն էներգիայի ստացման հզոր աղբյուր է: 22 օրվա արնի ճառագայթները գումարային հզորությամբ հավասար են երկրագնդի ողջ օրգանական վառելիքի պաշարներին: Խնդիրն այն է, թե ինչպես օգտագործել արնի էներգիան արտադրական ն կենցաղային նպատակներով: Ամերիկյան փորձագետների կարծիքով բազմահեռանկարային է արնի ջերմային էներգիայի օգտագործումը, որի արտադրության համար օգտագործվում են արնի ռեֆլեկտորներ ն կորեկտորներ, իսկ վերջիններս հավաքում ն կոնցենտրացնում են արնի ջերմությունը ն լույսը: Բացի ԱՄՆ-ից, արնի ջերմաէլեկտրասարքեր օգտագործվում են նան Իսպանիայում, Իտալիայում, Հոլանդիայում ն այլն: Նման տեղակայանքներ, թեկուզ ն փոքր մասշտաբներով, սկսել ն կիրառվել են նան Հայաստանում, հատկապես Երնան քաղաքում: Դրանք մի շարք օբյեկտների, հատկապես նորակառույց մանկապարտեզների տանիքներին արնային տաքացման սարքերի տեղադրումն է վերջին 20-25 տարիների ընթացքում, որոնք բավարարում են տաք ջրի նկատմամբ ունեցած առաջնահերթ պահանջները: Կարնոր է նան քամուց էներգիայի ստացումը, որն առավել զարգացած է Կանադայում, Գերմանիայում ն այլ երկրներում: Բացառություն չի կազմում Հայաստանը: Վերջին տարիներին Հայաստանում, Պուշկինյան լեռնանցքում, որտեղ տարվա բոլոր եղանակներին ն օրվա գրեթե բոլոր ժամերին քամու համարյա կայուն հոսանք կա, կառուցվել են երկու տասնյակից ավելի քամու էներգիայով աշխատող էլեկտրակայաններ: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են չվերականգնվող ռեսուրսները: 2. Մետաղական հանքավայրերը ն դրանց տեղն աշխարհում: 3. Որո՞նք են չվերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսները: Դրանց տեղն աշխարհում:

4. Որո՞նք են վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսները: Ո՞ր երկրներում են օգտագործվում:

ԲԱԺԻՆ 1V ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԳԼՈւԽ 12. ԱՂՏՈՏՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՑՄԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ

12.1. 12.2. 12.3. 12.4. 12.5.

Աղտոտումը ն հանրային շահերը Շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրները ն օբյեկտները Մթնոլորտի աղտոտումը Ջրերի աղտոտումը Աղտոտումը ն թափոնները

12.1. Աղտոտումը ն հանրային շահերը Քննարկենք շրջակա միջավայրի աղտոտման պրոբլեմը` կապված այդ պատճառով հասարակությանը հասցված վնասի, էքստերնալ ծախքերի հետ: Եվ փորձենք որոշել հասարակության դիրքերից օպտիմալ արտադրության մակարդակը: Շուկայական համակարգը արդյունավետ է այն ռեսուրսների օգտագործման ն բաշխման ժամանակ, որոնք ունեն դրամական գնահատում ն ընդհատումներ է տալիս, երբ օգտագործվում են իջեցված գներ ունեցող բնական բարիքները (շուկայի ձախողումներ): Եթե տնտեսավարող սուբյեկտը շահագործում է անվճար բնական բարիքները (Օրինակ, ջրի ասիմիլյացիոն ներուժը կամ օդային ավազանի), դա նրա համար ոչինչ չարժե, ն չի արտացոլվում նրա ներքին ծախքերում, սակայն այդ պայմաններում լրացուցիչ էքստերնալ ծախքեր են դրվում ողջ հասարակության վրա: Կարնոր է աղտոտման չեզոքացման գծով էկոլոգիական ներգործությունների, ասիմիլիացիոն ներուժի հնարավորությունը գնահատել տնտեսագիտական ցուցանիշներով: Տարբեր տարածքներ օժտված են տարբեր ասիմիլյացիոն կարողությամբ: Օրինակ, աղտոտումների ասիմիլյացման կարողությունը, էկոհամակարգերի կայունությունը հյուսիսային տարածաշրջաններում ցածր է, քան հարավայինում: Ակնհայտ է,

որ որքան մեծ է բնական միջավայրի ասիմիլյացիոն ներուժը, այնքան քիչ բնապահպանական ծախսեր կարող են կատարվել աղտոտումների կանխարգելման համար, այնքան պայմանները բարենպաստ են տնտեսական զարգացման, հանրային ու անհատական ծախսերը նվազագույնի հասցնելու համար: Դա կոնկրետ տարածքի ասիմիլյացիոն ներուժին տալիս է ռեալ տնտեսական արժեք: Մոլորակի մասշտաբով, գլոբալ էկոլոգիական կարգավորման տեսակետից Հայաստանն այս առումով որնէ էական դեր չի խաղում, մինչդեռ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Չինաստանի, Բրազիլիայի, Հնդկաստանի ն մի շարք այլ խոշոր պետությունները բացառիկ տեղ ունեն այս խնդրում: Տնտեսական արդյունավետության տեսությունը ենթադրում է, որ աղտոտողը (ձեռնարկություն, ֆիրմա, այլ տնտեսվարող սուբյեկտ, պետություն) պետք է լիովին փոխհատուցի իր գործունեության արդյունքում հասցված էկոլոգիական վնասը: Դա վնասը կրճատելու համար խթան կստեղծի ծայրահեղ դեպքում գոնե մինչն այս պահը, երբ արտադրողի համար աղտոտման կրճատմամբ սահմանային ծախսերը կհավասարվեն այն վնասին, որը պատճառվել է աղտոտման արդյունքում: Փորձենք քննարկել աղտոտման տնտեսական խթան գտնելու պրոբլեմը: Այս հասկացությունը չի նշանակում, թե աղտոտում ընդհանրապես չպետք է լինի, ն դրանք բոլորը չեզոքացվում են: Դժբախտաբար, տնտեսական իրականության մեջ դա անհնարին է, քանի որ ինչքան շատ աղտոտություններ են որսվում, այնքան թանկ է նստում յուրաքանչյուր հաջորդ միավոր աղտոտման չեզոքացումը: Դրանով իսկ, աղտոտման լրիվ վերացման համար կպահանջվեն հսկայական ծախսեր ն ավելի հեշտ կլինի ընդհանրապես ոչինչ չարտադրելը: Խոսքն այստեղ պետք է գնա այն տնտեսագիտական օպտիմումի մասին, երբ որոշակի պայմաններում ձեռք է բերվում տնտեսական օպտիմալ հարաբերակցություն արտադրության արդյունավետության, էքստերնալ ծախքերի ն էկոլոգիական վնասի միջն: Եթե տնտեսավարող սուբյեկտի ներքին ն արտաքին ծախսերի գումարը գերազանցում է շահույթին, ապա նրա համար աշխատանքը դառնում է վնասաբեր: Տնտեսագիտական օպտիմումի հասնելը մեկ անգամ նս ցույց է տալիս պետության կարնոր դերը բնօգտագործման կարգավորման գործում: «Մաքուր» շուկայի պայմաններում ավելի շատ աղտոտություններ կարտադրվեին ն հասարակության համար էկոլոգիական վնասը անհամեմատ մեծ կլիներ: Պետությունը տնտեսական (հարկեր, վճարումներ ն այլն) ն ուղղակի (օրենքներ, ստանդարտներ) կարգա192

վորմամբ ստիպում է աղտոտողին վճարել պատճառած էկոլոգիական վնասի դիմաց («աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը). Դրանով իսկ ձեռք է բերվում էքստերնալների միացում, ինտերնալացում, դրանց վերածում տնտեսվարող սուբյեկտի համար արտաքին ծախսերից ներքինի: Շրջակա միջավայրի պահպանության գործում նման դեր պետությունը պետք է նախատեսի ն իրականացնի նան հետագայում: 12.2. Շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրները ն օբյեկտները Շրջակա միջավայրի աղտոտում է կոչվում անտրոպոգեն գործունեության արդյունքում նրա վրա ուղղակի կամ անուղղակի բացասական ներգործությունը: Սկզբունքորեն շրջակա միջավայրի աղտոտում կարող է տեղի ունենալ նան ի հաշիվ բնական աղբյուրների` բնական երնույթների արդյունքում: Սակայն արտանետումների մեծ մասը, կապված այդ պատճառների հետ, բնությանը շատ մեծ վնաս չի հասցնում, քանի որ ի հաշիվ ցրվելու, լուծվելու, կլանման, նրա խտությունը չի հասնում մեծ չափերի: Բացառություն են կազմում բնական աղետները կամ վտանգավոր բնական երնույթները` հեղեղումները, երկրաշարժերը, ուժեղ քամիները, սողանքները, մեծ ձնահոսքերը (կույտերը) ն երաշտը: Սակայն հիմնական հիմնախնդիրը կապված է մարդու գործունեության հետ ն պայմանավորված է արհեստական ստեղծված աղբյուրներից կատարվող արտանետումներով: Այդ աղբյուրները լինում են ստացիոնար (արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ ն այլն) ն շարժական (տրանսպորտը): Արտանետումներն այդ աղբյուրներից լինում են պինդ, հեղուկ ն գազային նյութերի տեսքով: Սրանք այսպես կոչված առաջնային աղտոտողներն են: Արտանետումների ընթացքում այդ նյութերը փոխազդում են միմյանց, ինչպես նան շրջակա միջավայրում եղած նյութերի հետ ն հաճախ առաջացնում են նան նյութեր (սիներգիկ էֆեկտ), որոնք հենց երկրորդային աղտոտիչներն են հանդիսանում: Աղտոտման հիմնական օբյեկտներն են մթնոլորտը ն ջուրը: Շրջակա միջավայրի մնացած բոլոր տարրերը (հող, անտառ, բույս ն այլն), որպես կանոն, աղտոտվում են միջնորդավորած ձնով: Շրջակա միջավայրի աղտոտվածության աստիճանը վերահսկելու համար սահմանվում են նրա վրա ներգործելու ստանդարտներ ն որակի ստանդարտներ: Ընդ որում ելնում են այն բանից, որ աղտոտման մակարդակները ստանդարտների սահմաններում (հաճախ դրանք անվանում են նորմատիվային) գտնվում են էկոհոմակարգի ասիմիլյացիոն

ներուժի ներսում, այլ խոսքերով` բացասական ներգործություն չեն կատարում շրջակա միջավայրի վրա: Սկսած անցյալ դարի 90-ական թթ., յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար սահմանվում է միավոր ժամանակամիջոցում, սովորաբար մեկ տարում տարբեր արտանետումների թույլատրելի նորմատիվ: Մթնոլորտի համար դրանք սահմանային թույլատրելի արտանետումներն են (ՍԹԱ), ջրի համար` սահմանային թույլատրելի թափելը (ՍԹԹ) ինչպես բաց ջրամբարներ, այնպես էլ` կոյուղի: Արտանետումների ստանդարտացման գործընթացը սկսվեց դեռնս 1980-ական թթ. ն բավականաչափ երկար տնեց: Ոչ բոլոր ձեռնարկություններն էին պատրաստ իրենց արտանետումների կոշտ վերահսկմանը, որի համար կային նան օբյեկտիվ պատճառներ (պլանային տնտեսության պայմաններում դժվար էր ինքնուրույն կերպով տեխնոլոգիայի, ներդրումների ծավալի ն դրա նորացման, ինչպես նան թողարկվող արտադրանքի ծավալի ն տեսականու ընտրության խնդիրը) ն սուբյեկտիվորեն չկար ցանկություն լրացուցիչ ծախսեր կատարել արտանետումները պակասեցնելու համար: Նման պայմաններում, որպեսզի ձեռնարկությունը չփակվի, կամ չդադարեցվի դրա գործունեությունը, հարկ էր լինում գնալ փոխզիջումների: Դրանցից մեկը ժամանակավոր ստանդարտների սահմանումն էր սահմանային թույլատրելիության համար: Սրանք թույլատրելի էին որոշակի ժամանակահատվածի համար, որի ընթացքում ձեռնարկությունը պարտավոր էր հասնել նորմատիվային ցուցանիշներին` մշակելով որոշակի ծրագրեր: Նման ստանդարտները կոչվում են ժամանակավոր համաձայնեցված արտանետումներ (ԺՀԱ) կամ թափոններ (ԺՀԹ): Դրանք սովորաբար կնքվում էին մեկ տարով, այնուհետն` հաճախ երկարացվում: Սահմանային թույլատրելի արտանետումները (թափելը) հաշվարկվում էր այն հաշվով, որ աղտոտման արդյունքում ապահովվեր դրանց այն չափերը, որոնք մթնոլորտի կամ ջրի միավորի հաշվով չբերեցին վնասակար նյութերի` սահմանային նորմատիվային մեծությունը չգերազանցող խտությունը (ՍԹԽ): Սահմանային թույլատրելի խտությունը սահմանվում է յուրաքանչյուր առանձին նյութի համար: Դրա համար հաշվարկվում ն տրվում է աղտոտիչների այն սահմանային թույլատրելի խտությունը (նորմատիվների սահմաններում), որը չի բերում շրջակա միջավայրի վրա բացասական ներգործության: ՍԹԽ-ն լինում է միանվագ, որը չափվում է օրվա ընթացքում առավելագույնը մեկ անգամ ն տարեկան, որը որոշվում է տարվա ընթացքում կատարված

օրեկան չափումների միջոցով ն որի հաշվին էլ հենց որոշվում է միջին տարեկան խտությունը: ՍԹԱ-ի (ՍԹԹ-ի), ՍԹԽ-ի, ԺՀԱ-ի (ԺՀԹ-ի) հաշվարկման գործընթացները փոխկապակցված են: Նախ, աղբյուրի համար սահմանվում է արտանետումների ծավալի առաջնային քանակը, որոնք գումարվում են ֆոնային արտանետմանը, հաշվի առնելով ցրումը: Այնուհետն ստուգիչ կետերում չափվում է հաշվարկվող նյութերի խտությունը: Եթե այն հավասար է ՍԹԽ-ին, ապա ՍԹԱ-ի (ՍԹԹ-ի) սկզբնական արժեքը հաստատվում է որպես ստանդարտ: Իսկ եթե ՍԹԽ-ն գերազանցված է, ապա ՍԹԱ-ի մեծությունը պակասեցվում է այնքան, մինչն կապահովվի նորմատիվային խտություն: Եթե այն ցածր է, ապա թույլատրելի է (կարելի է) ավելացնել սահմանային արտանետումներ նորմատիվը: Վերը թվարկված բոլոր ստանդարտներից ու նորմատիվներից բարձր բոլոր արտանետումները, եթե դրանք բացահայտվել են, հաշվարկվում են գերնորմատիվային կամ գերլիմիտային: Թույլատրելի սահմանային արտանետումների (թափոնների) հաշվարկն ունի կոնկրետ տնտեսագիտական իմաստ: Հենց նորմատիվներն են ընկած աղտոտումների համար ձեռնարկությունների ն այլ տնտեսվարող սուբյեկտների վճարումների չափի որոշման հիմքում (այդ մասին ավելի մանրամասն տրված է բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմին նվիրված բաժնում): Գործնական կյանքում շրջակա միջավայրի որակի ն ներգործության մասին ստանդարտների գաղափարի ն դրա իրականացման գործում կան մի շարք թերություններ ն դժվարություններ: Առաջին, այդ ստանդարտները սահմանված չեն մթնոլորտ արտանետվող նյութերի համար: Այսպես, աշխարհում զանգվածային կերպով արտադրվում են շուրջ 5000 տեսակ նյութեր, իսկ թվաքանակով` ավելի քան 500 հազար, իսկ տարեկան` 13 հազար: Մարդը դրանցից սովորել է սինթեզել 10 միլիոն նյութեր: Դրանց 809-ը, որոնք օգտագործվում են մարդու կողմից, չեն գնահատված շրջակա միջավայրի վրա դրանց ազդեցության տեսանկյունից, այդ թվում` կենդանի օրգանիզմները: Երկրորդ, դրանցում հաշվարկված չեն սիներգիկ էֆեկտները (ազդեցությունները): Երրորդ, մինչն այժմ լիովին ապացուցված չէ, որ սահմանային խտությունների սահմանված նորմատիվները իրոք արտացոլում են այն շեմը, որից այն կողմ տեղի է ունենում վնասակար ներգործություն շրջակա միջավայրի վրա: Չորրորդ, շատ ձեռնարկություններ այսօր այնքան թույլ տեխնիկական վերահսկողության են տիրապետում, որ վնասակար նյութերի

արտանետումների չափումների ճշգրտության մասին կարելի է խոսել միայն խիստ պայմանականորեն ն վերապահումներով: 12.3. Մթնոլորտի աղտոտումը Մթնոլորտը հիմնականում աղտոտվում է արտադրության տարբեր փուլերում առաջացող քիմիական նյութերից ն արտադրանքի թափոնների ուտիլիզացումից (օգտագործումից): Այդ նյութերը լինում են պինդ, հեղուկ ն գազային վիճակներում: Առանձնապես վտանգավոր է աղտոտումը ռադիոկտիվ նյութերով (ռադոնի, ստրոնցիումի, պլուտոնիումի իզոտոպներ), որոնք լինում են գազային վիճակում, մասնիկների կախույթի տեսքով: Բացի այդ, կա նան ջերմային աղտոտում, որն առաջանում է անտրոպոգեն գործունեության արդյունքում ն ներգործում է ջերմային հաշվեկշռի վրա, ինչպես նան` աղտոտում աղմուկով, որն առաջանում է տեխնիկայի աշխատանքի արդյունքում (հաստոցներ, մեքենաներ, կենցաղային սարքեր ն այլն): Եվ, վերջապես էլեկտրոմագնիսական աղտոտում` կապված հեռուստառադիոկայանների, ռադիոլոկացիոն կայանների, բարձր լարման էլեկտրահաղորդման գծերի գործունեության հետ: Մթնոլոտի աղտոտում քիմիական նյութերով: Հանդիսանում է ընդհանուր աղտոտման առավել էական գործոնը: 2010թ. ՀՀ-ում մթնոլորտ է արտանետվել 263,9 հազար տոննա վնասակար քիմիական նյութեր, որից 97,5 հազարը անշարժ աղբյուրներից ն 166,4 հազարը` ավտոտրանսպորտից (այստեղ հաշվառված չէ գյուղատնտեսական տեխնիկայից կատարված արտանետումները): Ընդ որում, ի տարբերություն ՌԴ-ի, Հայաստանում ն ստացիոնար կայանքների ն տրանսպորտային միջոցներից արտանետումները վերջին 5 տարում շոշափելիորեն ավելացել են, չնայած որսիչների կիրառման արդյունքում որոշ չափով ավելացել են նան որսված քիմիական նյութերը: Սակայն դա տեղի է ունեցել արտադրության ծավալների որոշ կրճատման պայմաններում, որը, հատկապես գյուղատնտեսության մեջ, կապված է հնացած, անսարք, մաշված տեխնիկայի օգտագործման հետ: Արտադրության նախկինում եղած ծավալների` վերջին 20-22 տարում աննախընթաց կրճատման պայմաններում պարզապես անհնար է նույն ճանապարհով արտանետումների կրճատումը: Այստեղ ելքը կառուցվածքային ն տեխնոլոգիական փոփոխությունների միջոցով այդ արտանետումների կրճատման մեջ է: Չմոռանանք, որ առկա տեխնիկան ն սարքավորում196

ները, ոչ մեծ բացառությամբ, առնվազն 20 ն ավելի տարիների հնություն ունեն: Համեմատաբար ցածր են արտանետումները հատուկ նորակառույց արդյունաբերական ձեռնարկություններում ն նոր ձեռք բերված զգալի թվով տրանսպորտային միջոցներից: Սակայն վերջիններիս ճնշող մեծամասնությունը հին է, ուստի ակնկալիքները դրանց օգտագործման արդյունքում արտանետումների կրճատման վերաբերյալ` ոչ մեծ: Հանրապետությունում առավել աղտոտված քաղաքներ էին համարվում Կիրավականը (Վանաձորը), Ալավերդին, Ագարակը, Երնանը, Հրազդանը, Արարատը, Մեծամորը: Այսօր, վերը նշված պատճառներով, հիմնականում` միայն Ալավերդին, Հրազդանը, Ագարակը, Մեծամորը ն Արարատը, որոնցում արտանետումները կատարվում են միայն ստացիոնար աղբյուրներից: Սրանք հիմնականում 4,9 հազարից մինչն 53,2 հազար բնակչությամբ քաղաքներ են, որոնցում շրջակա գյուղերի հետ միասին ապրում է շուրջ 80-90 հազար մարդ: Ամբողջությամբ վերցրած, Հայաստանի Հանրապետությունում քիմիական նյութերով հիմնական աղտոտիչները, որի մասին նշվեց նան վերնում, տրանսպորտային միջոցներն են, ավելի կոնկրետ` ավտոտրանսպորտը ն մյուս ճանապարհա-տրանսպորտային միջոցները, որոնց բաժին է ընկնում ընդհանուր քիմիական աղտոտման 67-72 տոկոսը: Քիմիական նյութերով աղտոտումների մնացած մասը, սրա հետ մեկտեղ բաժին է ընկնում լեռնահանքային ն քիմիական արդյունաբերությանը (Ագարակ, Ալավերդի, Երնան), ցեմենտի արդյունաբերությանը (Արարատ), գյուղատնտեսությանը ն այլն: Եթե քննարկելու լինենք աղտոտումների առաջացման կառուցվածքը, ապա կտեսնենք, որ այն կարող է կախված լինել «փակ» տեխնոլոգիաների զարգացման աստիճանից, մաքրման (զտման) տեխնոլոգիայից ն տնտեսական կառույցներից, որոնք առաջացնում են այդ աղտոտումները: Այս մոտեցումը կրկնություն է (մոտ է) այն մոտեցմանը, որի դեպքում ընդհանուր բնական ռեսուրսների պահանջարկը վերլուծելիս առանձնացվում էին բնական ռեսուրսների սպառման ռացիոնալ ն «կառուցվածքային» սպառումը: Աղտոտումների ընդհանուր ծավալում (2Յ) կարելի է առանձնացնել «ռացիոնալ աղտոտումը» (2ո) ն «կառուցվածքային աղտոտումը» (2s): Նման բաժանումն, իհարկե, խիստ պայմանական է, սակայն հնարավորություն է տալիս վերլուծել աղտոտվածության իջեցման հնարավորություններն ու ռեզերվները Հայաստանում տեղի ունեցող կառուցվածքային ն տեխնոլոգիական տեղաշարժերի մակարդակների փոփոխման պայմաններում ն դրանք

համեմատել այլ երկրների հետ: Աղտոտման առաջին տեսակն առաջանում է ռացիոնալ տնտեսական կառույցների պայմաններում, որոնք կողմնորոշում են դեպի վերջնական արդյունքը, ինչպես նան ի հայտ է գալիս ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն այլ դեպքերում: Կառուցվածքային աղտոտումները պայմանավորված են առանձին տեխնոլոգիական մակարդակներով, մաքրող կայանքների անբավարար թվով, էկոնոմիկայի ոչ ռացիոնալ կառուցվածքով, երբ գերակշռող են բնությունաշահագործող ճյուղերը, ն ետ են մնում վերամշակող ճյուղերը ն այլն: Հաշվի առնելով աղտոտվածությունների կառուցվածքայնացումը, աղտոտման ընդհանուր ծավալի բանաձնը կարելի է պատկերել հետնյալ տեսքով. 2 Յ = 2ո + 2 s :

Այս բանաձնով ն դրա փոխակերպումներով կարելի է օգտվել ինչպես աղտոտման ամբողջական ցուցանիշների հաշվարկման, այնպես էլ` տեսակարար, որոնք հաշվարկվում են որոշակի միավոր ցուցանիշների համար (1մ3 ջրի կամ օդի, միավոր տարածքի կամ միավոր վերջնական արտադրանքի հաշվով ն այլն): Վերջին դեպքում գործ ենք ունենում տեսակարար աղտոտման ցուցանիշների օգտագործման հետ: Նախորդ բանաձնի համարիչները բաժանելով H-ի (օգտագործված ռեսուրսի ծավալ, ընդամենը տարածքի մեծություն, վերջնական արտադրանք ն այլն), բանաձնը կստանա հետնյալ տեսքը. հ=

2Յ 2ո 2s + + = հո + հs , H H H

որտեղ` հ-ը` ընդհանուր տեսակարար աղտոտումն է, հո –ը` «ռացիոնալ» տեսակարար աղտոտումը, հs –ը` կառուցվածքային տեսակարար աղտոտումը: Որպես աղտոտման ընդհանուր ծավալի կառուցվածքայնացման օրինակ բերենք ավտոտրանսպորտը: Հայաստանի պայմաններում ներկա պահին ավտոմոբիլներ չեն արտադրվում: Իսկ ունեցած կամ ներկրվող ավտոմեքենաների մի մասը ՌԴ-ից է, որոնք կամ հին են, ն եթե նույնիսկ նոր, ապա հիմնականում ունեն վատ էկոլոգիական բնութագրեր` հատկապես օդն ուժեղ աղտոտում են բավականաչափ թանկ նստող ֆիլտրող սարքավորումներ չունենալու պատճառով: Այդ ն նման այլ թերություններից զերծ են այն մեքենաները, որոնք Հայաստան են ներկրվել զարգացած երկրներում արտադրվող ավտոմոբիլային ընկերություններից: Առավել նս նման պայմաններում օդի

ընդհանուր աղտոտումը (2Յ) հսկայական քաղաքներում (ն ինչու՞ միայն քաղաքներում) կարելի է պատկերացնել որպես գումար «ռացիոնալ աղտոտման» (2ո) (այն դեպքում, եթե օգտագործվել են ժամանակակից տեխնոլոգիական մակարդակի մեքենաներ) ն ավելցուկային «կառուցվածքային աղտոտում» (2s), որն առաջանում է «կեղտոտ» ավտոմեքենաներից: Ակնհայտ է, որ ավտոտրանսպորտում անցումը կոշտ էկոլոգիական ստանդարտների, բարձր օկտանային թիվ ունեցող ավտոմեքենաների, բարձրորակ բենզին ն կերոսին օգտագործելու դեպքում հանրապետության տարածքում հնարավոր կդառնա մի քանի անգամ կրճատել տրանսպորտային աղտոտումների քանակը: Ներկայումս շատ քիչ են օգտագործվում առաջադիմական տեխնոլոգիաները, որն էլ բերում է «կառուցվածքային աղտոտման» նշանակալից ավելացման: Տեսակարար աղտոտման ցուցանիշների օրինակ կարող են լինել էլեկտրաէներգիայի արտադրման նպատակով աղտոտող նյութերի արտանետումներն ածխի այրման ժամանակ: Ներկա պայմաններում, վիճակի բարելավման նպատակով այստեղ միայն առաջադիմական տեխնոլոգիաների կիրառումը բավարար չէ: Դա հանգեցնում է նշանակալից «կառուցվածքային» աղտոտման ն շրջակա միջավայրին հսկայական վնաս է հասցնում: Օրինակ, Ռուսական ածխի կայաններում արտանետված թթուների մաքրման աստիճանը կազմում է միայն 109, այն դեպքում, երբ Գերմանիայում` 859: Արդյունքում, Ռուսաստանում այն նյութերի գծով աղտոտման տեսակարար ցուցանիշը էապես բարձր է` 700-1000մգ/մ3, Գերմանիայում` միայն 400մգ/մ : Սրանից հետնում է, որ ծծմբային թթուներով տեսակարար աղտոտման կառուցվածքում Ռուսաստանում կեսից պակասը բաժին է ընկնում «ռացիոնալ աղտոտմանը», իսկ կեսից ավելին` «կառուցվածքային»-ին: Ցանկացած երկրի, այդ թվում Հայաստանի, երկրի ներսում ձնավորվող արտանետումներին հարկ է գումարել նան անդրսահմանային արտանետումները: 1979թ. ընդունվեց Կոնվենցիա օդի անդրսահմանային աղտոտման վերաբերյալ, որտեղ, մասնավորապես միջոցառումներ էին նախատեսված ծծմբի, ազոտի օքսիդների ն ցնդող օրգանական միացությունների մասին, որոնք թթվային անձրններ են առաջացնում: Այդ Կոնվենցիայի դրույթները մինչ օրս էլ իրականացվում են մասնակիորեն, մինչդեռ առանձին դեպքերում նկատվում է նան հակառակ գործընթացը: Վնասակար արտանետումների միջին խտությունը, մասնավորապես ստացիոնար աղբյուրներից վերջին 20-22 տարիներին ԱՊՀ

երկրներում ն նախկին ԽՍՀՄ մնացած հանրապետություններում նվազում է, որը հիմնականում պայմանավորված է արդյունաբերական արտադրության անկմամբ: Հանրապետության քաղաքային բնակավայրերին (80-859-ին) բաժին է ընկնում մթնոլորտային աղտոտման 90-95 տոկոսը: Ռադիոակտիվ աղտոտումն այս կամ այն չափով իրենց վրա զգում են շատ տարածքներ: Դրանցից շատերը միջուկային փորձարկումներն են, որոնք ուղեկցվում են գլոբալ ռադիացիոն ֆոնի բարձրացումով, ԱէԿ-ների վթարները միջուկային ռեկտորներում (օրինակ Չեռնոբիլը` ԽՍՀՄ-ում, Ֆուկուսիման` Ճապոնիայում ն այլն), ինչպես նան համապատաս-խան սարքավորումներն ու նյութերը, ռադիոակտիվ թափոնների գոյացումը ն դրանց թաղումը: Սակայն աղտոտման խոշոր օջախների թիվն այնքան էլ մեծ չէ: Վերը նշված երկու տարածաշրջանից բացի, երրորդը տեղաբաշխված է ծայր հյուսիսում, որտեղ 1955թ. միջուկային փորձարկումներ եղան: Այստեղ աղտոտվածությունը այդ պատճառով 2-3 անգամ գերազանցում է Գրենլանդիայի կամ Ալյասկայի համանման հողերին: Ինչ վերաբերվում է ձեռնարկությունների գործունեությանը, ապա սրանցում բացահայտված ռադիոակտիվ աղտոտումները պայմանավորված են հիմնականում ռադիոակտիվ նյութերի կորստով կամ ճառագայթման աղբյուրների չթույլատրված (հավանություն չտված) թաղումներով: Ձայնային աղտոտման հիմնական զանգվածային աղբյուրը տրանսպորտն է ն առաջին հերթին ավտոմոբիլները (ըստ տեղանքի ընդգրկման ն բնակչության թվի): Աղմուկային անհարմարության պայմաններում է ապրում հանրապետության քաղաքային բնակչության մեկ երրորդը կամ համարյա 0,8 մլն մարդ: էլեկտրամագնիսական աղտոտումը հատկապես ուժեղ ներգործություն է ունենում մարդու վրա օդանավակայաններում կամ դրանց հարակից տարածքներում: Այս ազդեցության ուսումնասիրման նպատակով առայժմ հետազոտություններ չեն կատարվում: Ուստի, բնականաբար, չկան գնահատականներ նման ներգործության տնտեսական գնահատական տալու համար: 12.4. Ջրերի աղտոտումը Բաց ջրավազանների աղտոտումը տեղի է ունենում դրանց մեջ քիմիական միացություններ գցելու արդյունքում, որոնք առաջանում են

ապրանքների արտադրության ն օգտագործման ժամանակ: Նման աղտոտիչների մի մասը ջուրն է լցվում օդից: Տարբերակում են նան ռադիոակտիվ աղտոտում ն աղտոտում տաքությամբ: Օգտագործումից հետո ջրավազան լցված ջուրը իր բաղադրությամբ լինում է տարբեր որակի: Ըստ այդ չափանիշի այն բաժանվում է երեք խմբի` պայմանական մաքուր, նորմատիվային մաքրված ն չմաքրված (կեղտոտված): Պայմանական մաքուր կոչվում է այն ջուրը, որը ջրավազան լցվելով չի առաջացնում ջրավազանի ջրի ֆիզիկո-քիմիական բաղադրության փոփոխություններ հոսքի տեղում: Նորմատիվային մաքրված հոսքաջրերը այն ջրերն են, որոնք անցել են մաքրում, ն որոնց լցվելը ջրատարում որակի փոփոխություն չի առաջացնում: Դրանցում աղտոտող նյութերի պարունակությունը համապատասխանում է սահմանային-թուլատրելի կոնցենտրացիաներին: Չմաքրված հոսքաջրերը – սրանք այն հոսքերն են, որոնք լցվել են ջրավազան առանց մաքրման կամ անբավարար են մաքրված: Այստեղ աղտոտող նյութերի առկայությունը բարձր է սահմանային թույլատրելի նորմաներից: Հայաստանի Հանրապետությունում 2010թ. հեռացված (պայմանական մաքուր) ջրերը կազմում էին 241մլն մ3 կամ 56,09-ը, ն կեղտոտ3 վածները` 189մլն մ կամ 24,89-ը: Ընդ որում, 2005-2009թթ. հինգ տարում, հեռացված չափորոշիչային չմաքրված ջրերի քանակն ավելացել է 2,6 անգամ, իսկ մաքրվածներինը պակասել է 13,5: բոլորովին չմաքրվածներինը` համարյա 1,8 անգամ: Ընդունված է, որ առանձին դեպքերում չափորոշիչային (նորմատիվային) մաքրված ջրերի մի մասը կարելի է դասել պայմանական մաքուր, իսկ այլ դեպքերում (կախված ջրօգտագործման նպատակից)` չմաքրված հոսքաջրերի շարքը, կախված ջրի որակական ցուցանիշներից: Հայաստանում չմաքրված ջրերի ամբողջ քանակի 65-709-ը բաժին է ընկնում Արաքս գետին ն դրա վտակներին, իսկ մնացած մասը` հիմնականում Դեբեդ ն Աղստն գետերին: Հիմնական աղտոտիչների կառուցվածքը ցույց է տալիս, որ լրիվ չմաքրված հոսքաջրերը հիմնականում բաժին են ընկնում բնակարանային-կոմունալ տնտեսությանը (շուրջ 50-559), արդյունաբերությանը (28-309) ն գյուղատնտեսությանը (15-229): Ջրի լիարժեք ն արդյունավետ մաքրմանը արգելակում են մի շարք գործոններ, սակայն վճռորոշ դեր է խաղում ջրօգտագործման տնտե201

սական մեխանիզմը: Ոչ հեռու անցյալում ջրօգտագործման տնտեսական լծակները, որոնք խրախուսում էին ջրօգտագործողին` ռացիոնալ օգտագործելու ջուրը, որպես ռեսուրս, տարածվում էին միայն ջրասպառման պրոցեսի վրա, այն էլ` մասնակիորեն, սահմանափակ մասշտաբներով: Մասնավորապես, ձեռնարկությունները վճարում էին ջրի նորմատիվային ն գերնորմատիվային գերածախսի համար, սակայն այդ վճարի դրույքները բավականաչափ ցածր էին: Այդ համակարգից դուրս էին մնում ամբողջ տնտեսական համակարգեր, այդ թվում` գյուղատնտեսությանը: Սակայն աղտոտված ջրի հեռացման գործընթացն ընդհանրապես տնտեսագիտորեն չէր կարգավորվում (չնչին բացառություններով): Բացի այդ, ջրի մաքրումը թանկ արժեցող գործընթաց է. դրա ծախսերը կազմում են արտադրության վրա կատարվող ծախսերի 25-509-ին, իսկ մաքրող կայանքների արժեքը հասնում է արդյունաբերա-արտադրական ֆոնդերի արժեքի մինչն 509-ին: Եվ չնայած այդ նպատակով (մաքրման) տարեկան ֆինանսավորվում է բնապահպանական նպատակներով կատարվող բոլոր կապիտալ ներդրումների մինչն 709-ի չափով միջոցներ, աղտոտումները արմատապես կրճատել առայժմ չի հաջողվում: Չմաքրված ջրերի բացարձակ հեռացումը վերջին տարիներին կրճատվել է, սակայն ավելի դանդաղ, քան արտադրության ծավալները: Ուստի կարելի է խոսել ջրի աղտոտման հարաբերական ավելացման մասին: Բավական է նշել, որ նախկին 284 հազար հեկտարի փոխարեն այսօր փաստացի (2010թ.) ոռոգվում է շուրջ 125-128 հազար հեկտար գյուղատնտեսական հողատեսք (այգի+վարելահող): Որպես այս ամենի հետնանք` ավելանում են վնասակար նյութերի խտությունը ուժեղ աղտոտված ջրավազաններում, որտեղ առանձին տարրերի քանակը 10 անգամ գերազանցում է սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽ): Այս միտումը հաստատվել է նան ՌԴ-ի ավելի քան 1300 ջրային դիտարկումներում անցկացված մոնիտորինգի արդյունքներով: Նման դիտարկումներ անց են կացվել նան Հայաստանի ջրավազաններում, մասնավորապես, Սնանա լճում, խոշոր ջրամբարներում: Առանձնապես անհանգստացնող է Սնանա լճի ջրի մակարդակի պրոբլեմը, որտեղ օղակաձն կոլեկտորի ապամոնտաժումից հետո, լճի ջրի մակարդակի բարձրացման նպատակով կատարվող ջրի լրացուցիչ քանակությամբ ավելացումը կարող է նան լճի լրացուցիչ աղտոտման պատճառ հանդիսանալ: Աղտոտվում են նան ստորերկրյա ջրերը: Դրան կնպաստի ոռոգման ջրի գերնորմատիվային օգտագործումը՝ Արարատյան հարթավայրի

գրունտային ջրերի լուծվող բուժանյութերի ու այլ վնասակար նյութերի բարձր չափաքանակների դեպքում, դաշտից ու այգիներից դրանք ֆիլտրացման արդյունքում ստորգետնյա ջրերին խառնվելու արդյունքում: Ջրի ջերմային աղտոտում է կոչվում ջրավազանի ջերմային ռեժիմի խախտումը, որը վնասակար ներգործություն է ունենում դրա էկոլոգիական վիճակի վրա` համեմատաբար բարձր ջերմաստիճան ունեցող, արդեն օգտագործված ջուրը ավազան լցնելու պատճառով: Այդ պրոբլեմը բավական սուր է, քանի որ արտադրությունում ջրի մեծ մասն օգտագործվում է հովացման համար` տաքանալով մինչն բավական բարձր ջերմաստիճանների: Ջերմային աղտոտման դասական օրինակ է ջերմաէլեկտրակայանների աշխատանքը գետերի ն հատկապես լճերի ափերին: 12.5. Աղտոտումը ն թափոնները Մեկ մարդու տարեկան պահանջը բոլոր անհրաժեշտ նյութերով բավարարելու համար հարկ է լինում օգտագործել շուրջ 20տ (առանձին տվյալներով` մինչն 45տ) տարբեր նյութեր: Ընդ որում պատրաստի արտադրանքը չի գերազանցում 1-29-ից (ավելի լավատեսական գնահատականներով` մինչն 5-69): Մնացածը վեր է ածվում թափոնների, որոնք առաջանում են արտադրության բոլոր միջանկյալ փուլերում: Վերջին հաշվով թափոնի է վեր ածվում նան վերջնական պրոդուկտը (արդյունքը): Ուստի կարելի է ասել, որ արտադրության պրոցեսում, վերջին հաշվով, ամեն ինչ վեր է ածվում թափոնի, այսինքն ոչինչ չի թողարկվում, թափոնից բացի: Աշխարհի ոչ մի երկրում, այդ թվում Հայաստանում, թափոնների քանակության մասին ճշգրիտ տեղեկություններ չկան: Սակայն ունեցած գնահատումներով թափոնների մասսան տարեցտարի աճում է ն հասել է կրիտիկական մեծության: Բնօգտագործման էկոնոմիկայում թափոնները դիտարկվում են երկու տեսանկյունից: Առաջին` դրանք թերօգտագործված հումք են: Շատ հանքերի լցակույտերում ձեռնարկություններն ավելի շատ նյութեր են արդյունահանում, քան հանքերում, իսկ արդյունաբերական կամ կենցաղային թափոններում կորչում է հսկայական քանակությամբ թուղթ, պլաստմասա, մետաղներ, փայտ: Ներկայումս աղբը հանդիսանում է ամենահարուստ չօգտագործված ռեսուրսը հումքային ներուժի տեսակետից ն ամենախնայողական հումքերից մեկը` դրա վերամշակման տեսակետից: Երկրորդ, թափոնները շրջակա միջավայրի

աղտոտման ամենաէական աղբյուրներից են՝ հողի, ջրի, մթնոլորտի, որոնք վնասակար են կամ նույնիսկ վտանգավոր նյութեր են, որոնք պահանջում են մեծ միջոցների հատկացում նման կարգի աղտոտման հետնանքների վերացման համար: Այսպիսով, թափոնների կուտակումը կարծես թե կրկնակի տնտեսական վնաս է բերում: Իրենց ֆիզիկո-քիմիական կազմով թափոնները լինում են պինդ, հեղուկ ն գազանման: Վերջիններիս օրինակ կարող են լինել աղբի քայքայումից առաջացած գազերը կամ ձեռնարկություններից հեռացող գազերը, որոնց 259-ը ուտիլիզացվում է (վերամշակվում է): Հեղուկ թափոնները, որպես կանոն, նյութեր են, որոնք լուծվում են օգտագործվող ջրում, բաց ջրամբարներում, կոյուղաջրերում կամ մաքրման տեղակայանքներում, որտեղ դրանք վեր են ածվում կարծր նստվածքների, որոնց միայն շուրջ 39-ն է օգտագործվում: Սակայն հիմնականը ծանր թափոններն են, որոնք ձնավորվում են հումքային ռեսուրսների վերամշակման ամբողջ շղթայում: Կախված իրենց առաջացման աղբյուրներից ն կազմավորումից, բոլոր թափոնները դասակարգվում են արդյունաբերականի (արտադրականի) ն կենցաղայինի (կոմունալ): Թափոնների ձնավորման ուղղաձիգ քննարկումը հումքի արդյունահանումից մինչն վերջնական սպառումը ցույց է տալիս, որ պինդ թափոնների կուտակումների ընդհանուր ծավալը, ըստ քանակական գնահատականների տարեկան աճում է շուրջ 109-ով, իսկ Հայաստանում, 2005-2009թթ. միջին տվյալներով` տարեկան 89-ով, ն 2009թ. կազմել է 14766,1, իսկ 2010թ.՝ 17307,8 հազար տոննա, 1995 թվականի 11237,5 հազար տոննայի փոխարեն: Պինդ թափոնների պրոբլեմը սրությամբ է կանգնած հանրապետության Ալավերդու, Արարատի, Կապանի, Երննի ն մի քանի այլ տարածաշրջաններում: Թունավոր թափոնների 40-459-ը չի օգտագործվում ն ենթակա է թաղման (հորելու): Առանձնապես վտանգավոր են ռադիոակտիվ թափոնները, պղնձի, մոլիբդենի արդյունահանումից առաջացած ն այլ թափոնները: Գոյություն ունեն պինդ թափոնների վերացման կամ օգտագործման մի քանի եղանակներ: Դրանցից առավել առաջադեմը` թույլ չտալ թափոնների առաջացում, որոնք դուրս են գալիս կիրառվող տեխնոլոգիայի շրջանակներից (արտադրության ռեսուրսախնայողական եղանակ): Սակայն զանգվածային ծավալներով նման եղանակը կարող է կիրառվել հեռանկարում: Բացի դա, այն չի լուծում կենցաղային աղբի ն վերջնական արտադրանքի թափոնների խնդիրը: Թափոնների օգտագործման (ուտիլիզացման) ամենապարզ եղանակը

դրանց թաղումն է կամ պահեստավորումը համապատասխան պոլիգոններում (աղբանոցներում): Սա առավել տարածված եղանակն է, որը կիրառվում է ամենուրեք (ԱՄՆ-ում է նման եղանակով պահպանվում պինդ թափոնների շուրջ 80-9ը, Ռուսաստանում` ավելի շատ, Հայաստանում մի փոքր պակաս ն այլն), քանի որ այն համեմատաբար թանկ չէ ն հատուկ տեխնոլոգիական լուծումներ չի պահանջում: Սակայն այս եղանակը վատնողական է: Այս դեպքում մեկուսացվում են թափոնները ն մենք կորցնում ենք անվերադարձ ռեսուրսներ, որոնք պարունակվում են դրանցում ն աղտոտում ենք հողը, հաճախ` բերրի ն հատկապես խոշոր քաղաքների շրջակայքում (օրինակ` Սովետաշենի աղբանոցները): Վերջին տարիներին արդյունաբերական տեսակետից զարգացած երկրներում որպես աղբանոցներին (պոլիգոններին) այլընտրանք կառուցվել ն կառուցվում են աղբայրող գործարաններ (ԱՄՆ-ում դեռնս 60-ական թվականներին, Ռուսաստանում` մի փոքր ուշ, Շվեդիայում, Դանիայում ն այլ եվրոպական երկրներում), որտեղ այրումից եղած թափոների տեսակավորման արդյունքում առանձնացվում են վերաշրջանառության համար պիտանի թափոնները: Նման եղանակն ունի դրական ն բացասական կողմեր: Դրականն այն է, որ ոչնչանում է աղբը ն այրման ժամանակ արտադրվում է էներգիա` ջերմության տեսքով, որը կարելի է օգտագործել հենց այդ այրող վառարաններում ն ջեռուցման նպատակով, ինչպես նան էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար: ԱՄՆ-ում պինդ թափոններն օգտագործվում են նան մամլման միջոցով շինարարական նյութերի (քարին փոխարինող) արտադրելու համար, որոնք օգտագործվում են շենքերի շինարարության ժամանակ` պատեր կառուցելիս: Նման շինաանյութն աչքի է ընկնում բարձր էսթետիկական ցուցանիշներով, ամուր է ն շուրջ 2-2,5 անգամ էժան է, քան նույն նպատակով օգտագործվող քարի արտադրությունը: Պինդ թափոնների այրման եղանակի բացասական կողմերից է աղբի ոչնչացումը, որպես ռեսուրսի, այրման պրոդուկտներով (նյութերով) շրջակա միջավայրի աղտոտումը (այս հետնանքները կարելի է բացառել հատուկ համակարգերի տեղադրման միջոցով, որոնք հեռացնում են աղտոտող նյութերը: Սակայն այս տեղադրումն, իր հերթին մեծացնում է ծախսերը), թափոնների առաջացումը թունավոր մոխիրների ձնով (որոնք կազմում են թափոնների այրումից առաջացած մնացորդների մասայի շուրջ 259-ը): Կա նս մեկ թերություն, որը խոչընդոտում է աղբայրիչ կայանքների կառուցմանը ն լայնորեն տարածմանը` դա մեկ տոննա վերամշակվող թափոնի հաշվով ավելի բարձր տեսակարար ծախսերն են ավանդական աղբանոցների (պոլիգոնների) նկատմամբ:

Թափոնների ուտիլիզացման գերակա եղանակը պետք է դառնա ռեսուրսների վերականգնման մեթոդը, այսինքն տարատեսակ թափոնների հավաքումը, տեսակավորումը ն նախապատրաստումը դրանց հետագա վերաշրջանառության (երկրորդային օգտագործման) համար: Այս դեպքում խոսքը գնում է թափոնները երկրորդային ռեսուրսների վերածելու մասին: Համաձայն թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենքի, այդ դեպքում թափոնները հնարավոր չէ 1009-ով վերաշրջանառությամբ վերածել ռեսուրսների: Սակայն թափոնների ուտիլիզացման մակարդակը ներգործում է նան զուտ տնտեսական գործոնների վրա, ինչպիսիք են, օրինակ առաջնային ն երկրորդային հումքի գների հարաբերական մակարդակը, գիտատեխնիկական առաջընթացը թափոնների վերամշակման բնագավառում, երկրների մշակութային ն պատմական սովորույթները (տրադիցիաները) շրջակա միջավայրի պահպանության ն երկրորդային ռեսուրսների ուտիլիզացման գործում: Նման մոտեցումը կարնոր է կենցաղային թափոնների համար, որոնք ավելի ապակենտրոնացված են, քան արդյունաբերականը: Եթե Գերմանիայում, Դանիայում, Նիդեռլանդներում, Շվեդիայում այս եղանակը հաջողությամբ գործում է, ՌԴ-ում տարեկան առաջացող 120 մլն մ3 կենցաղային թափոնների շուրջ 3,59-ը մշակվում է այս եղանակով, ապա Հայաստանում այս ուղղությամբ միայն առաջին քայլերն են արվում: Աղյուսակ 4 Մակուլատուրայի բաժինը թղթի արտադրության մեջ ըստ առանձին մի քանի երկրների, 9 Պետություն Պետություն ԱՄՆ Նիդերլանդներ Ռուսաստան Շվեյցարիա Կանադա Ճապոնիա Շվեդիա Հունգարիա Ֆինլանդիա Երկրորդային մշակման ենթակա պիտանի նյութերի շարքում մեկ երրորդը կազմում է թուղթը, մեկ երրորդը` սննդային մնացորդները: Մնացած բաժինն ընկնում է ապակուն, տեքստիլ նյութերին, փայտանյութին, պոլիմերներին, ռետինին ն մետաղներին: Սրանք համարյա բոլորն էլ ենթարկվում են վերաշրջանառության, սակայն դրանց օգտագործման մասշտաբներն այդ գործընթացում մեծ չեն: Ցույց տանք դա մակուլատուրայից թղթի արտադրության օրինակով:

Աղյուսակի տվյալները բերում են այն եզրահանգման, որ որքան աղքատիկ են տվյալ երկրի անտառային ռեսուրսները, այնքան լավ է օգտագործվում երկրորդային հումքը (մակուլատուրան) ն ընդհակառակը: Ընդ որում, տնտեսապես ձեռնտու է թղթի արտադրությունը մակուլատուրայից, քան առաջնային հումքից, քանի որ էժան է ն պահպանվում է ծառը (չմոռանանք, որ շուրջ 17 ծառից ստացվում է 1տ մակուլատուրա), տնտեսվում է էլեկտրաէներգիա (30-509-ով), պակասեցնում է շրջակա միջավայրի, հատկապես մթնոլորտի ն ջրի, աղտոտումը: Նման օրինակներ ն տվյալներ կարելի է բերել մետաղի թափոնների մասին: Դրանց վերաշրջանառության ընթացքում տնտեսվում են հանքային, էլեկտրաէներգիայի, ջրի ռեսուրսներ, պակասում է աղտոտումը: Դրա հետ մեկտեղ, երկրորդային հումքն օգտագործվում է ոչ ավել 509ից, իսկ կենցաղային աղբում եղած մետաղներինը` ավելի պակաս: Նույնը կարելի է ասել ապակու վերաշրջանառության մասին, հատկապես ապակյա տարաների, որոնք ամենուրեք տարածված են ն օգտագործվում են տարբեր խմիչքների համար: Այս թափոնը չարժե նույնիսկ վերամշակել: Բավական է միայն հավաքել, հանձնել ն լվանալ: Պլաստմասսաների հարցում ծագում են բարդություններ: Դրանց մեծ մասը քայքայվում է: Դրանք դժվարությամբ ենթարկվում են վերամշակման: Չի կարելի խառնել միմյանց, քանի որ դրանց քիմիական բաղադրությունը տարբեր է: Ուստի վերամշակման է ենթարկվում այս նյութի չնչին մասը: Խնդրի լուծման ուղիներից մեկը դրանց հավաքումը ն խմբավորումն է ըստ առանձին տեսակների: Սակայն կա նան այլ` հավաքման դժվարությունը: Բանն այն է, որ պլաստմասսայե տարան գրեթե գին չունի, այն մտած է գնվող ապրանքի արժեքի մեջ, ուստի մարդը շահագրգռված չէ հավաքելու դրանք, ն առայժմ խնդրի լուծման օպտիմալ, ընդունելի տարբերակ չկա: Ցածր է նան սննդային ն այլ օրգանական թափոնների վերաշրջանառության վիճակը, չնայած այստեղ կա բավականին բարձր պոտենցիալ: Ցանկացած երկրում, այդ թվում Հայաստանում, ամեն օր դեն են նետվում մեծ քանակությամբ սննդի մնացորդներ, որոնցով կարելի է կերակրել հազարավոր գլուխ անասուններ, այդ թվում` խոշոր եղջերավոր անասուններ ն խոզեր: Սակայն հանրապետությունում կենցաղային սննդի մնացորդների հավաքում գրեթե չի կատարվում: Հսկայական քանակությամբ օրգանական սննդի մնացուկներ են առաջանում նան գյուղատնտեսության ն սննդարդյունաբերության մեջ, ինչպես նան կոմունալ հոսքերի արդյունքում: Հայաստանում սննդարդյունաբերութ207

յան մեջ արտադրության թափոնների օգտագործման փորձ կա: Այստեղ, սննդի ձեռնարկություններին կից (գարեջրի, շաքարի, կաթնամթերքի արտադրության ն այլն) դեռնս ոչ հեռու անցյալում կազմակերպված էին այդ թափոնների օգտագործման հիմքի վրա գործող անասնաբուծական արտադրամասեր (կաթի արտադրության, խոզերի բտման ն այլն): Դրանք պետք է անհապաղ վերականգնել: Ինչ վերաբերվում է անասնաբուծության գործունեության արդյունքում որպես թափոն արտադրվող գոմաղբին, ապա այն հաջողությամբ օգտագործվում է դաշտերի ն այգիների պարարտացման նպատա կով ն վերամշակվելով բիոհումուսի, լավագույն ձնով կարող է նպաստել օրգանական գյուղատնտեսության զարգացմանը ն էկոլոգիապես մաքուր գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությանը: Այս ուղղությամբ նս հանրապետությունում բավարար փորձ է կուտակված, ն հաջողությամբ կարող է հետագա զարգացում ստանալ: Դա է ապացուցում նան այս բնագավառի համաշխարհային փորձը: Ավտոտրանսպորտային ուժեղ զարգացման պատճառվ հիմնախնդիր կարող է դառնալ նան ավտոդողերի ուտիլիզացման խնդիրը: Հայաստանում մինչն տնտեսական ռեֆորմը այն հիմնականում լուծված էր` մաշված ավտոդողերը ենթարկվում էին վերականգնման (վուլկանացման): Ավտոդողը նախքան մաշվելը շուրջ 25 հազար կմ վազք է կատարում, իսկ իր ամբողջ գոյատնման ընթացքում մեկ ավտոմեքենան 200-300 հազար կմ վազք է կատարում, այսինքն այդ ընթացքում 8-12 անգամ ռետինե թափոններ է առաջացնում: Այդ թափոնները կարելի է օգտագործել` այն մանր կտրտելով ն օգտագործելով ռետինոտեխնիկական արդյունաբերության մեջ կամ էլ այրել: Կան նան ավտոդողերը պլաստիկ արտադրանքի փոխարկելու (վերամշակելու) տեխնոլոգիաներ: Այդուհանդերձ, մաշված դողերի մեծ մասն առայժմ լցված է աղբանոցները, որտեղ «հաջողությամբ» այրում են, իսկ երբեմն էլ դրանք պարզապես թափված են բնակավայրերից դուրս գտնվող ճամփեզրերին: Թափոնների հետ կապված, վերը բերված իրավիճակն ունի մի շարք պատճառներ: Այն որոշակի չափով պայմանավորված է առկա վերամշակման նյութատեխնիկական բազայի հնարավորություններով, ն կիրառվող այն տեխնոլոգիաների առկայությամբ, որոնք ընդունակ չեն ուտիլիզացնելու թափոնները: Ստեղծված տեխնոլոգիաները հիմնականում նախատեսված էին առաջնային հումքի օգտագործման համար: Հումքային բազայի կրճատումը ստիպում է մեծ ուշադրություն

դարձնել երկրորդային ռեսուրսներին, սակայն դրանց վերամշակման համար պարզապես տեխնիկա չկա: Մյուս պատճառը կայանում է նրանում, որ շատ թափոններ երբեք տնտեսական նշանակություն չունեին ն ներկայացնում էին որպես ոչ պիտանի, դեն գցված, հարկադիր ուղեկցող արտադրանք` արտադրության ն սպառման աճի պայմաններում: Փոքր էր թափոնների օգտագործման նպատակով կիրառվող խթանների թիվն ու մեծությունը: Ցածր էին թափոնների հավաքման ժամանակ սահմանված ձեռքբերման գները: Բացակայում էր ձեռքբերման խթանների նկատմամբ բնակչության ն արտադրողների շահագրգռվածությունը: Փոքր էր թափոնների ձեռքբերման գների դիապազոնը (ընդգրկումը), մինչդեռ հատկապես շուկայի պայմաններում այն պետք է բավականաչափ ընդգրկուն լինի: Անգամ կարող է պահ լինել, որ հանձնողը մտածի. «միայն թե վերցնեն» (թափոնը), այսինքն այն ունենա 0-ական արժեք: Սա կարող է լինել այն դեպքում, երբ թափոնը տանը պահել չարժե, իսկ թաղելը թանկ արժե: Սակայն դա կարող է ձեռնտու լինել գնորդին (վերցնողին), քանի որ այն պիտանի է ուտիլիզացման գնորդի կողմից: Մյուս տրամագծորեն ծայրահեղ մոտեցումն է, երբ թափոնի գինը հավասար է առաջնային հումքի գնին, որը լիովին հնարավոր է վերջինիս պակասի պայմաններում: Գների մեծամասնությունը կլինի հենց այս դիապազոնում (սահմաններում): Այս պրոբլեմի երկրորդ կողմը կայանում է նրանում, որ թափոնների նախապատրաստման հետ կապված ծախսերը պետք է պակաս լինեն, քան դրանց թաղման ծախսերն են: Դրան կնպաստի թափոնների տեղաբաշխման համար վճարումների մտցնելը, ինչպես նան աղբանոցների ստեղծման ն շահագործման ծախսերի դնելը արտադրողների վրա: Այդ պայմաններում թափոնների թաղման վայրերը պետք է փոխեն իրենց տեսքը: Օրինակ, 1976 թվականից ԱՄՆ-ում արգելված են բոլոր բաց աղբանոցների (թափոնակուտակումների) շահագործումը, մինչդեռ դրանք այսօր դեռնս գերակշռում են ինչպես Հայաստանում ն ՌԴ-ում, այնպես էլ նախկին ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում: Թափոնների` տնտեսական լայն շրջապտույտի մեջ ընդգրկելուն մեծապես խոչընդոտում են նան առաջնային հումքի ցածր գները հումքային ռեսուրսներով հարուստ երկրներում, որոնք, ինչպես ասվեց վերնում, չեն ներառում բնական ռեսուրսների վերարտադրության վրա կատարված ծախսերը ն շրջակա միջավայրի պահպանությանը հատկացվող միջոցները:

Աստիճանաբար պրոբլեմային է սկսում դառնալ կորպորատիվ շահերի հիմնախնդիրը: Օրինակ, երկաթահանքի դեպքում արտադրողները սկզբունքորեն շահագրգռված են մետաղի ջարդոնի լայն օգտագործման մեջ, պլաստիկե շշերի արտադրողները դեմ են ալյումինե բանկաների վերաշրջանառությանը, իսկ նրանք միասին` դեմ են ապակե տարաների շրջապտույտին: Այդ երեք կողմերի շահերի համաձայնեցմամբ զբաղվում է պետությունը սուբսիդավորման, հարկային քաղաքականության միջոցով ն այլն: Եվ վերջապես, թափոնների նկատմամբ անտարբերության պատճառներից մեկն էլ էկոլոգիական դաստիարակության ն կրթության գործում առկա էական հիմնախնդիրներն են, որոնք հատուկ են ինչպես սովորական սպառողներին, այնպես էլ երկրի մակարդակով օրենսդրական ն գործադիր որոշումներ կայացնող անձանց: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ինչպիսի՞ն է շրջակա միջավայրի ասիմիլյացիոն (կլանող) պոտենցիալի ն տնտեսական ցուցանիշների փոխադարձ կապը: 2. Որն է աղտոտման տնտեսագիտական օպտիմումի էությունը: 3. Ի՞նչ ենք հասկանում շրջակա միջավայրի դեգրադացում ասելով: 4. Ո՞րն է շրջակա միջավայրի որակի ստանդարտների ն դրա աղտոտման ստնդարտների միջն եղած փոխադարձ կապը: 5. Ինչու՞ մասնակիորեն փակվող ձեռնարկությունը չի հանդիսանում շրջակա միջավայրի առողջացման գործոն: 6. Ինչպիսի՞ն են մաքրման (որսման) պրոցեսի դրական ն բացասական էկոլոգո-տնտեսական հետնանքները: 7. Ի՞նչ է վերաշրջանառությունը:

ԲԱԺԻՆ V էԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ էԿՈԼՈԳԱՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

ԳԼՈւԽ 13. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐԸ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ 13.1. Պետական ն շուկայական լծակների ցածր արդյունավետության պատճառները շրջակա միջավայրի պահպանության գործում 13.2. ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը, կառուցվածքը, գործառույթները

13.3. Տեղական համայնքի գործունեությունը բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում 13.1. Պետական ն շուկայական լծակների ցածր արդյունավետության պատճառները շրջակա միջավայրի պահպանության գործում Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ էկոնոմիկայի էկոլոգացման ն կայուն զարգացման հայեցակարգի ձնավորման սկզբունքային հարցը նման հայեցակարգի մեխանիզմների ընտրությունն է: Ընդհանուր գծերով, համաշխարհային փորձը խոսում է հնարավոր տնտեսական նպատակների, այդ թվում էկոլոգոտնտեսական, իրականացման երեք մեխանիզմների մասին: էկոլոգիական քաղաքականության մասին խոսելիս սովորաբար ընդգծվում են երեք մոտեցումներ. - Առաջին` ուղղակի կարգավորում, որը կապված է պետության ներգործության հետ (որը երբեմն ձնակերպվում է «հրամայիր ն վերահսկիր»): Սրանք նորմատիվ-իրավական, վարչա-վերահսկիչ, ուղղակի կանոնակարգով ն այլ կարգավորման ձներ են, - Երկրորդ` տնտեսական խթանում, կապված շուկայական մեխանիզմների հետ, - Երրորդ` խառը մեխանիզմներ, որոնք զուգակցում են առաջին երկու մոտեցումները: Նախկին ԽՍՀՄ-ի ն Արնելյան Եվրոպայի երկրների փորձը ցույց տվեց կոշտ, կենտրոնացած պլանավորման ն կառավարման անարդյունավետությունը էկոլոգիապես հավասարակշռված տնտեսական զարգացման նպատակների համար: Բնությունը շահագործող ճյուղերի համար նշանակալից սուբսիդիաները, բնական ռեսուրսների գնի բացակայությունը կամ լավագույն գները, որոնք հանգեցրին դրանց գերշահագործման, հանրային սեփականությունը ամեն ինչի համար ն անհրաժեշտ վերահսկողության բացակայությունը միջավայրի պահպանության ն ռեսուրսների օգտագործման նկատմամբ ն շատ այլ հանգամանքներ հանգեցրին տեխնոգեն տիպի տնտեսական զարգացման, բազմաթիվ ճգնաժամային էկոլոգիական երնույթների: ԽՍՀՄ-ում բազմաթիվ տարածաշրջանային ն ճյուղային տնտեսական ծրագրեր, որոնք մշակվել ն իրականացվել էին առանց էկոլոգիական գործոնի հաշվառման, երկարաժամկետ հեռանկարում հանգեցրին ծայրահեղ ծանր էկոլոգիական հետնանքների, որոնք ուղեկցվեցին հսկայական տնտեսական ն սոցիալական վնասներով: Այստեղ կարելի

է հիշել այնպիսի ծավալուն ն բնություն խախտող ծրագրերի մասին, ինչպիսիք էին Վոլգայի վրա հիդրոկայանների կասկադի կառուցումը, խամ ու խոպան հողերի յուրացումը Սիբիրում ն Ղազախստանում, Արալյան տարածաշրջանի անապատային հողերի ոռոգումը ն այլն: 1220 տարի անց ծագեցին էկոլոգիական խնդիրներ, որոնք ի չիք դարձրին ենթադրվող տնտեսական ն սոցիալական էֆեկտները: Սակայն պետք չէ պատրանք ստեղծել, թե էկոլոգիական հիմնախնդիրները կարելի է լուծել միայն շուկայական մեխանիզմների շնորհիվ: Փորձը ցույց է տալիս (51.3.), որ շրջակա միջավայրի պահպանության նպատակով անհրաժեշտություն է կայուն զարգացման հայեցակարգի մշակումը: Շուկայի կարնոր որակական հատկությունն է գնային ազդանշանների շնորհիվ որոշել տարբեր ռեսուրսների լավագույն օգտագործումը` հաշվի առնելով դրանց անբավարարությունը: Շրջակա միջավայրի դեգրադացումը, բնական ռեսուրսներից աղքատացումը, չափից ավելի աղտոտումը ապացուցում են շուկայի թույլ կողմերը: «Բնության» շուկաներում ձնավորված գները հաճախ խեղաթյուրված պատկերացում են տալիս բնական բարիքների ն ծառայությունների իրական արժեքի մասին, չեն արտացոլում էկոլոգիական ռեսուրսների իրական, հասարակայնորեն անհրաժեշտ ծախքերը, էկոլոգիական ռեսուրսների օգտագործման օգուտները: Արդյունքում ձնավորվում է ռեսուրսների պակասորդայնության (անբավարարության) պահանջարկի ն առաջարկի մեծության ոչ համարժեք գնահատական, որն իջեցված խթաններ է տալիս բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության համար: Վերնում տրվեցին շուկայական անարդյունավետության տարբեր պատճառներ: Ընդհանրացնելով վերոհիշյալը, կարելի է նշել, որ էկոլոգիական ոլորտում «շուկայի ձախողման» հիմնական պատճառներն են. - էքստերնալներ (արտաքին էֆեկտներ), - բնական բարիքների գների բացակայությունը կամ ցածր լինելը ն շուկաների բացակայությունը, - հանրային բարիքները, - սեփականության իրավունքը, - անորոշությունը ն անհեռատեսությունը: Հայեցակարգային առումով շրջակա միջավայրի պահպանության առումով շուկայի ձախողումը առաջին հերթին կապված է էքստերնալների, շրջակա միջավայրի դեգրադացման` հասարակության սոցիալա212

կան ծախսերի, բնական բարիքների մատչելիության ազատ հասանելիության, դրանց իջեցված գների հետ ն այլն: Շուկայի համար էական պրոբլեմ է անորոշությունը ն անհեռատեսությունը: Անորոշությունն առաջին հերթին ն մեծապես պայմանավորված է էկոլոգիական համակարգերի հետ կապված օրենքների մասին անբավարար գիտելիքներով, որը հանգեցնում է դժվարությամբ կանխատեսվող` շուկայական որոշումների հեռահար հետնանքների անտեսման: Հիմնախնդիր է դառնում շուկայի «կարճատեսությունը», արագ արդյունքներ, շահույթ ստանալու նրա կողմնորոշումը` լիարժեք հաշվի չառնելով երկարաժամկետ վնասներն ու օգուտները: Դրա մասին պատկերավոր արտահայտվել է Ֆ. էնգելսը. - «Չոգնորվենք, սակայն, չափից ավելի, բնության դեմ տարած մեր հաղթանակներով: Այդ հաղթանակներից յուրաքանչյուրը, ճիշտ է, առաջին հերթին ունի այն հետնանքները, ինչին մենք ակնկալում էինք, սակայն երկրորդ ն երրորդ հերթին բոլորովին այլ են չկանխատեսված հետնանքները, որոնք շատ հաճախ ոչնչացնում են առաջինների նշանակությունը»: Շուկայի` միջավայրի պահպանության ձախողումները ընդգծում են պետության բնապահպանական քաղաքականության անհրաժեշտությունը, որն ուղղված է վերացնելու նշված շուկայական թերացումները: Սակայն նույնիսկ ամենաիմաստուն պետական քաղաքականության իրականացումը չի երաշխավորում անարդյունավետ էկոլոգիական որոշումներից: Այդ մասին է վկայում պետական կարգավորման համաշխարհային պրակտիկան, այդ թվում` նան շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում: Նման քաղաքականության օրինակներից կարելի է նշել. - հարկային համակարգ (գյուղատնտեսության մեջ ն էներգետիկայում էկոլոգոկայունացնող գործունեության խթանում), - սուբսիդիաների տրամադրում (պեստիցիդներ, էներգիա, ոռոգման ջուր ն այլն), - գների վերահսկում, - էկոլոգակայունացնող արտաքին առնտրային քաղաքականություն, - սեփականության իրավունքի ոչ հետնողական ռեֆորմը, - կառավարման ն մոնիտորինգի թերությունները շրջակա միջավայրի առնչությամբ: Պետության միջամտության արդյունքում բացասական էկոլոգիական հետնանքների տիպիկ օրինակ են հանդիսանում սուբսիդիաները: Համաշխարհային Բանկի տվյալներով, անցյալ դարի 80-ական թվականներին աշխարհում էներգետիկ սուբսիդավորման նպատակով

տարեկան ծախսված ավելի քան 250 մլրդ դոլարի մեծ մասը (շուրջ 180մլրդ դոլար) բաժին էր ընկնում ՍՍՀՄ-ին ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներին: Ըստ գնահատումների մթնոլորտի աղտոտման կեսից ավելին այդ երկրներում պայմանավորված է գների խեղաթյուրմամբ: Սուբսիդիաների վերացումը խոշոր արդյունավետության բարձրացում կլիներ ն կավելացներ բյուջետային մուտքերը: Դա միաժամանակ կտրուկ կկրճատեր տեղական մթնոլորտային աղտոտումները ն մի շարք երկրներում ածխածնի արտանետումը կկրճատվեր 20, իսկ աշխարհում` 7 տոկոսով: Չնայած պետական միջամտության թերություններին, պետության դերը շրջակա միջավայրի պահպանության գործում մեծ է նան այժմ ն մեծ կլինի հետագայում: Մասնավորապես պետությունը ուղղակի կամ անուղղակի կարգավորմամբ պետք է հասնի արտադրության շուկայական օպտիմալ կառուցվածքի ն մակարդակի (առանց հաշվի առնելու էքստերնալները), արտադրանքի թողարկման սոցիալական օպտիմալ մակարդակի, իրականացնելով հասարակության շահերը: Այստեղ շրջակա միջավայրի պահպանության գործում պետությունն էական դեր ունի տարբեր տեսակի նորմատիվների ն ստանդարտների սահմանման մեջ, հատկապես բնության ն մարդու առողջության համար առանձնապես վտանգավոր դեպքերի համար: Պետությանն է պատկանում առաջատար դերը` իրականացնելու էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման այլընտրանքային տարբերակներ, շուկայի պայմաններում էկոնոմիկայի կառուցվածքային վերափոխման գործում: Այդ մասին է վկայում զարգացած երկրների փորձը վերջին քսան տարում: Պետության դերի թերագնահատումը մակրոտնտեսական կարգավորման գործում` շուկային անցման կամ հենց շուկայի պայմաններում կարող է բերել բացասական էկոլոգիական հետնանքների: Պետական քաղաքականության ն շուկայի պայմաններում անհաջողության հետ մեկտեղ ինստիտուցիոնալ անարդյունավերությունը նս կարող է էկոլոգիական անկայունացման պատճառ հանդիսանալ: Բնական ռեսուրսների նկատմամբ սեփականատերերի իրավունքի անորոշությունը (այդ թվում` մասնավոր սեփականության), սեփականության իրավունքի ոչ հստակ ձնակերպումը կենտրոնական ն տարածաշրջանային իշխանությունների միջն բերում է ռեսուրսների ոչ ռացիոնալ օգտագործման, դրանց չափից դուրս մեծ չափով շահագործման: Պետական ն շուկայական կառուցվածքների միջոցով խնդրի օպտիմալ լուծման ուղղությամբ որոնումներ տարվում են դեռնս անցյալ դարի 60-70-ական թթ., երբ էկոլոգիական հիմնախնդիրները կտրուկ

սրվեցին: Շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրները այդ հիմնախնդրին արձագանքեցին` ստեղծելով շրջակա միջավայրի պահպանության կառավարման կենտրոնացած վարչական մարմիններ, ինչպես նան ձեռնարկելով պատժամիջոցներ: Ընդունված օրենքների կարնորագույն սկզբունքը շրջակա միջավայրի գծով դարձավ «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը, որը մտցվեց Տնտեսական համագործակցության ն զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ) կողմից 1972 թվին: Մտցվեց բնապահպան գործունեության անհատույց պետական սուբսիդավորում: Այդ ժամանակաշրջանում տնտեսական կարգավորմանը բնության պահպանության խրախուսմանը փոքր ուշադրություն էր դարձվում: Հետագայում, 80-ական թթ. նշանավորվեցին տնտեսական լծակների լայնորեն օգտագործման փորձերով` խրախուսելու բնապահպան գործունեությունը շուկայական տնտեսության պայմաններում: Ներկայումս աշխարհում հաշվվում են ավելի քան 85 նման տնտեսական գործիքներ: Շրջակա միջավայրի պահպանման գործում զուգակցվել են վարչական ն շուկայական մեխանիզմները: Անգամ այս պայմաններում օպտիմալ էկոլոգո-տնտեսագիտական կարգավորիչների որոնումը շարունակվում է: Ուստի այժմ ճիշտ կլինի խոսել միայն բնության ն հասարակության փոխհարաբերությունների նոր տնտեսական մեխանիզմի ստեղծման սկզբունքների ն մոտեցումների մասին: «Պետական» ն շուկայական մոտեցումներն ունեն իրենց առավելություններն ու թերությունները: Սակայն համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս միայն դրանցից մեկի «մաքուր» օգտագործման անարդյունավետությունը: Ըստ երնույթին, ապագան դրանց խելամիտ զուգակցման մեջ է, որը կհավասարակշռի այս երկու մոտեցումները, ն ընտրությունը դրանց մեջ կախված կլինի կոնկրետ իրավիճակից: Սակայն նման լիարժեք, հաջողված մոդել առայժմ աշխարհում չկա: Հայաստանի համար նման մոդելը պետք է կարողանա լիովին հաշվի առնել անցումային շրջանի տնտեսության առանձնահատկությունները ն տնտեության ներկա վիճակը: էկոնոմիկայի էկոլոգացման` վերը թվարկված ուղղությունների իրականացման համար անհրաժեշտ են համապատասխան իրավական ն տնտեսական մեխանիզմներ, օրենսդրական դաշտ: Ձնավորված շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում Հայաստանում ունեցած տնտեսա-իրավական մեխանիզմները լիարժեք հնարավորություն չեն տալիս արդյունավետ ն անվնաս պահել շրջակա միջավայրը: Տնտեսության վերակառուցման ժամանակակից ուղղությունները շուկա215

յական տնտեսության անցման պայմաններում նույնպես անբավարար են հաշվի առնում տնտեսության վարման էկոլոգիական կողմերը, որը տարբեր կերպ է մեկնաբանվում: Մյուս կողմից միայն էկոլոգոտնտեսական հետնանքների հաշվառումով նս տնտեսական հարաբերությունների ձները կարող են հասարակության համար վնասաբեր լինել ամբողջությամբ, առանց հուսալի բնապահպանական կարգավորիչների: Ասածից չի հետնում, որ պետք է դանդաղեցնել անցումը տնտեսավարման նոր ձների: Հին համակարգը տնտեսությունը կանգնեցրել է էկոլոգիական կործանման եզրին: Սակայն այն բոլոր նորը, որը պետք է ստեղծվի, պետք է լինի կշռադատված էկոլոգիական կշեռքով, ցանկացած վերափոխում էկոնոմիկայում պետք է իրականացվի` սկսելով կոշտ էկոլոգիական պաշտպանությունից: Անցումը շուկային պետք է ենթադրի էկոլոգիական կոշտ շրջանակներ զարգացման բոլոր հնարավոր տարբերակների համար: Բնական միջավայրի բոլոր հնարավոր խախտումները, վերջին հաշվով, կքանդեն նան ն հենց էկոնոմիկան ու շուկան: Այսպիսով, անհրաժեշտ է էկոլոգո-տնտեսական անցման հայեցակարգ ն կայուն զարգացման ձնավորման հնարավոր ուղղությունների մոդելավորում: Ընդունված բոլոր տնտեսական լուծումները պետք է ունենան բարձրագույն էկոլոգիական հուսալիություն ն անվտանգություն: Ակնհայտ է, որ մրցակցության, փողի զանգվածային արժեզրկման, ձեռնարկության սրվող ֆինանսական իրավիճակի (անկախ տնտեսության ն սեփականության ձնից), գոյության համար պայքարի առաջին զոհերից մեկը դառնում է բնությունը: Ձեռնարկությունները ձգտում են տնտեսել բնապահպան միջոցառումներից էկոլոգիական սարքավորումներ ձեռքբերելիս, քանի որ դրանք չեն ավելացնում արտադրանքի թողարկումը: Թաքցվում են վնասակար նյութերի արտանետումները, թափոնների թաղումը, որպեսզի խուսափեն դրանց համար վճարելուց, տուգանքներից ն այլն: Հատկապես պետք է նշել էկոլոգիական անվտանգության աճող նշանակությունը, որն արժմ գնալով ավելի մեծ դեր է խաղում ինչպես երկրի էկոնոմիկայում, այնպես էլ քաղաքականության մեջ: էկոլոգիական անվտանգության տակ հասկացվում է բնակչության առողջապահության պահպանման ն երկարատն, կայուն սոցիալ-տնտեսական խնդիրներին համարժեք էկոլոգիական պայմանների ապահովումը:

13.2. ՀՀ Բնապահպանության նախարարությունը, կառուցվածքը, գործառույթները Խորհրդային Հայաստանում Շրջակա միջավայրի պահպանության խնդիրներին ուշադրություն է դարձվել 1961 թվականից, երբ ՀՍՍՀ Մինիստրներին Սովետին առընթեր ստեղծվել է Մակերնութային ն ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների օգտագործման ն պահպանության վարչությունը: Վեց տարի անց, 1967 թվականի մարտին, ՀՍՍՀ գերագույն Սովետի հրամանագրով վարչությունը վերակազմավորվել է ՀՍՍՀ Մինիստրների Սովետի Մակերնութային ն ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների օգտագործման ն պահպանության պետական կոմիտեի: 1968 թվականի փետրվարի 26-ին ՀՍՍՀ Մինիստրների Սովետի որոշմամբ (թիվ 119) այն վերակազմավորվել է ՀՍՍՀ Շրջակա միջավայրի պահպանության պետական կոմիտեի: Փաստորեն, շրջակա միջավայրի պահպանությունը պետական կարնորության խնդիր է համարվել ուղիղ 20 տարի առաջ: Հետագայում, 1989 թվականի հունվարի 8-ին, ՀԽՍՀ Մինիստրների Խորհրդի որոշմամբ այն վերանվանվել է Բնության պահպանության պետական կոմիտեի: 1991 թվականի դեկտեմբերի 5ին Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի հրահանգով Կոմիտեն վերակազմավորվել է Բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության նախարարության: 1995 թվականի օգոստոսի 4-ին ՀՀ կառավարության որոշմամբ նախարարությունը վերանվանվել է Բնության պահպանության ն ընդերքի նախարարության: Ներկայիս անվանումը կրում է 1996 թվականի նոյեմբերի 8-ից: 2000 թվականին կարճ ժամանակով նախարարությունը լուծարվել է ն ներառվել գյուղատնտեսության ն բնօգտագործման նախարարության կազմի մեջ: Բնապահպանության նախարարությունն ունի հետնյալ կառուցվածքը (Գծ. 3). 1. Բնապահպանական ռազմավարական ծրագրերի ու մոնիտորինգի վարչություն ա) Ռազմավարական ծրագրերի ու մոնիտորինգի բաժին, բ) Շրջակա միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմների, ստանդարտների ու տեխնիկական կանոնակարգերի բաժին, գ) Միջազգային ծրագրերի կառավարման ու մոնիտորինգի բաժին, 2. Ընդերքի ն հողերի պահպանության քաղաքականության վարչություն ա) Ընդերքի պահպանության քաղաքականության բաժին,

բ) Հողերի պահպանության քաղաքականության բաժին, 3. Իրավաբանական վարչություն ա) Դատաիրավական բաժին, բ) Իրավական ապահովման բաժին, գ) Օրենսդրության բաժին, 4. Քարտուղարություն ա) Ընդհանուր բաժին, բ) Արձանագրային ն արխիվացման բաժին, 5. Կենսաբազմազանության քաղաքականության բաժին 6. Ջրային ռեսուրսների քաղաքականության բաժին 7. Մթնոլորտային օդի քաղաքականության բաժին 8. Վտանգավոր նյութերի ն թափոնների քաղաքականության բաժին 9. Ներքին աուդիտի բաժին 10. Գնումների գործընթացի իրականացման բաժին 11. Արտաքին կապերի բաժին 12. Հասարակայնության հետ կապերի բաժին 13. Անձնակազմի կառավարման բաժին 14. Ֆինանսահաշվապահական բաժին 15. Տնտեսական բաժին 16. Առաջին բաժին Նախարարության կազմում ներառված են նան հետնյալ կառուցվածքային առանձնացված ստորաբաժանումները (Գծապատկեր 3, Գծապատկեր 4), ինչպես նան «Բնապահպանական ծրագրերի իրականացման գրասենյակ» Պետական հիմնարկը (ՊՀ):

բնապահպանության

Ջրային ռեսուրսների քաղաքականության բաժին

Գնումների գործընթացի իրականացման բաժին Ֆինանսահաշվապահական բաժին

Կենսաբազմազանության քաղաքականության բաժին

Ներքին աուդիտի բաժին

Անձնակազմի կառավարման բաժին

Կենսառեսուրսների կառավարման գործակալություն

Հասարակության հետ կապերի բաժին Առաջին բաժին

Արտաքին կապերի բաժին

Տնտեսական բաժին

Բնապահպանական պետական տեսչություն

Վտանգավոր նյութերի ն թափոնների քաղաքականության բաժին

Քարտուղարություն

Մթնոլորտային օդի քաղաքականության բաժին

Իրավաբանական վարչություն

Թափոնների ն մթնոլորտ արտանետումենրի կառավարման գործակալություն

հիմնարկ

Նախարարի օգնականներ

Աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ

կառավարման

Նախարարի տեղակալ պետական

առանձնացված ստորաբաժանումներ

Ընդերքի ն հողերի պահպանության քաղաքականության վարչություն

Ջրային ռեսուրսների կառավարման գործակալություն

աշխատակազմ»

Աշխատակազմի ղեկավար

նախարարության

Նախարարի առաջին տեղակալ

Բնապահպանական ռազմավարական ծրագրերի ու մոնիտորինգի վարչություն

Աշխատակազմի ղեկավարի օգնական

«ՀՀ

Նախարարի խորհրդականներ

Գծապատկեր 3 Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարություն 03.09.2010թ. դրությամբ ( 1191-Ն) Նախարար

Գծապատկեր 4 ՀՀ բնապահպանության նախարարության առանձնացված ստորաբաժանումները 1.Ջրային ռեսուրսների 2.Կենսառեսուրսների 3. Բնապահպանական պետական 4. Թափոնների ն կառավարման կառավարման տեսչություն մթնոլորտ գործակալություն գործակալություն արտանետումների 1.Պետի տեղակալ կառավարման 1.Պետի տեղակալ 1.Պետի տեղակալ գործակալություն 2.Պետի տեղակալ 2.Պետի տեղակալ 2.Պետի տեղակալ 3.Պետի տեղակալ Պետի տեղակալ1.1.Ջրավազանային 2.1.Կենդանական 3.1.1. Հաշվառման ն բաժնի պետ պլանավորման ռեսուրսների կառա- վերլուծության բաժին, կառավարման բաժին, վարման բաժին, 3.1.2. Ընդերքի երկրաբանական ն 4.1. Թափոնների 1.2.Ջրային ռեսուրսների 2.2.Բուսական ռեմարկշեյդերական անձնագրերի կադաստրի վարման ն սուրսների կառավերահսկողության բաժին, համաձայնեցման ն մոնիտորինգի բաժին, վարման բաժին, 3.1.3. Ջրերի վերահսկողության թույլտվությունների 1.3.Ջրօգտագործման 2.3.Բնության բաժին, տրամադրման թույլտվությունների հատուկ պահ3.1.4. Մթնոլորտի բաժին բաժին, պանվող տարածք- վերահսկողության բաժին, 4.2. Թափոնների 1.4.Հյուսիսային ջրավա- ների կառավարման 3.1.5. Կենսաբազմազանության, պետական զանային տարածքային բաժին, հողերի, թափոնների ն կադաստրի ն ռեկառավարման բաժին, սուրսների վարման 2.4.Դենդրոպարկերի վտանգավոր նյութերի 1.5.Հրազդանի ջրավա- կառավարման վերահսկողության բաժին, բաժին զանային տարածքային բաժին: 3.1.6. Անտառների կառավարման բաժին, վերահսկողության բաժին,

1.6.Արարատյան ջրավազանային տարածքային կառավարման բաժին, 1.7.Ախուրյանի ջրավազանային տարածքային կառավարման բաժին, 1.8.Հարավային ջրավազանային տարածքային կառավարման բաժին, 1.9.Սնանի ջրավազանային տարածքային կառավարման բաժին

3.1.7. Կենտրոնական լաբորատորիա, 3.2.1. Երնանի տարածքային բաժին, 3.2.2. Սյունիքի տարածքային բաժին, 3.2.3. Արարատի տարածքային բաժին, 3.2.4. Արմավիրի տարածքային բաժին, 3.2.5. Արագածոտնի տարածքային բաժին, 3.2.6. Գեղարքունիքի տարածքային բաժին, 3.2.7. Կոտայքի տարածքային բաժին, 3.2.8. Տավուշի տարածքային բաժին, 3.2.9. Լոռու տարածքային բաժին, 3.2.10. Շիրակի տարածքային բաժին, 3.2.11. Վայոց Ձորի տարածքային բաժին: 4.3. Մթնոլորտ արտանետումների ն օզոնային շերտը քայքայող նյութերի առաքման թույլտվությունների բաժին

Նախարարության են հանձնված նան պետական ոչ առնտրային ներքոհիշյալ կազմակերպությունները. «Տեղեկատվական վերլուծական կենտրոն» ՊՈԱԿ, «Սնան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ, «Դիլիջան» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ, «Արփի լիճ» ազգային պարկ» ՊՈԱԿ, «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» ՊՈԱԿ, «Շիկահողի պետական արգելոց» ՊՈԱԿ, «Արնիկ» Ազգային պարկ» ՊՈԱԿ, «Արգելոցապարկային համալիր» ՊՈԱԿ, «Հայաստանի բնության պետական թանգարան» ՊՈԱԿ, «Անտառային գիտափորձարարական կենտրոն» ՊՈԱԿ, «Բնապահպանական փորձաքննություն» ՊՈԱԿ, «Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ, «Թափոնների ուսումնասիրության կենտրոն» ՊՈԱԿ, «Հիդրոերկրաբանական մոնիտորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ, «Բնապահպանական ծրագրերի կենտրոն» ՊՈԱԿ, «Զվարթնոց ավիաօդերնույթաբանական կենտրոն» ՓԲԸ-ն, որը 1009 սեփականության իրավունքով պատկանում է պետությանը: Համաձայն բնապահպանության նախարարության կանոնադրության, նախարարությունը մի մարմին է, որը մշակում ն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի պահպանությունն ու պետական քաղաքականությունը: 1.. Նախարարության նպատակը ն խնդիրներն են` ա) Հայաստանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի` մթնոլորտի, ջրերի, հողերի, ընդերքի, կենդանական ու բուսական աշխարհի, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների վրա վնասակար ներգործությունների կանխարգելման կամ նվազեցման, ինչպես նան բնական ռեսուրսների ողջամիտ օգտագործման ու վերականգնման պետական քաղաքականության ձնավորումն ու կառավարումը. բ) շրջակա միջավայրի` ընդերքի, հողերի, ջրերի, մթնոլորտի, կենդանական ու բուսական աշխարհի, այդ թվում` բնության հատուկ պահպանվող տարածքների վրա վնասակար ներգործությունների կանխարգելման կամ նվազեցման, ինչպես նան բնության հատուկ պահպանվող տարածքների պահպանության, բնական ռեսուրսների պաշարների ողջամիտ օգտագործման ն վերարտադրության (բացառությամբ օգտակար հանածոների) պետական կառավարման ապահովումը.

գ) Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանական օրենսդրությամբ սահմանված պահանջների կատարման նկատմամբ վերահսկողության ապահովումը. դ) բնապահպանության ոլորտում պետական պատվերի ձնավորման ու տեղադրման ապահովումը. ե) Հայաստանի Հանրապետության տարածքում արտադրվող ն օգտագործվող վտանգավոր քիմիական նյութերի ու թափոնների էկոլոգիապես անվտանգ կառավարման պայմանների ապահովումը. զ) շրջակա միջավայրի ու բնական ռեսուրսների (բացառությամբ օգտակար հանածոների պաշարների) մասին տվյալների միասնական հանրապետական ֆոնդերի, կադաստրների ու ռեգիստրների վարման ապահովումը. է) բնապահպանության ոլորտում լիցենզիաների, թույլտվությունների ն համաձայնեցումների տրամադրման ապահովումը. ը) շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության պետական փորձաքննության ապահովումը. թ) օտարածին բուսական ն կենդանական տեսակներից ու կենդանի վերափոխված օրգանիզմներից կենսաբազմազանության անվտանգության ապահովումը. ժ) շրջակա միջավայրի վիճակի ռեժիմային ու հատուկ դիտարկումների ապահովումը. ժա) էկոլոգիական գիտության, կրթության ն իրազեկման միասնական քաղաքականության ապահովումը: 11.. Նախարարության գործառույթները Նախարարությունն իր նպատակների ն խնդիրների իրականացման համար Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով իրականացնում է հետնյալ գործառույթները` ա) Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված իր իրավասությունների սահմաններում Հայաստանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի` ընդերքի, հողերի, ջրերի, մթնոլորտի, կենդանական ու բուսական աշխարհի, ինչպես նան բնության հատուկ պահպանվող տարածքների պահպանության ն բնական ռեսուրսների (բացառությամբ օգտակար հանածոների պաշարների) ողջամիտ օգտագործման ու վերարտադրության բնագավառի պետական քաղաքականության ծրագրերի ու ռազմավարությունների մշակում ն դրանց իրականացման մոնիթորինգ. բ) Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի՝ բնապահպանության ոլորտին վերաբերող բաժինների մշակում.

գ) բնապահպանության ոլորտին վերաբերող իրավական ակտերի, ստանդարտների, տեխնիկական կանոնակարգերի մշակում. դ) այլ մարմինների կողմից մշակված ն նախարարություն համաձայնեցման ներկայացված իրավական ակտերի նախագծերի վերաբերյալ դիտողությունների ն առաջարկությունների տրամադրում. ե) շրջակա միջավայրի պահպանության ն բնական ռեսուրսների (բացառությամբ օգտակար հանածոների պաշարների) ողջամիտ օգտագործման ն վերականգնման տնտեսական մեխանիզմների, այդ թվում` բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների դրույքաչափերի մշակում. զ) Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված նորմերի ու կանոնների խախտման հետնանքով պետությանը հասցված վնասի հաշվարկման մեթոդների մշակում ու հասցված վնասի հաշվարկում. է) կրթության ն գիտության բնագավառի լիազոր մարմնի հետ համատեղ էկոլոգիական գիտության, կրթության ն իրազեկման ռազմավարության հիմնական ուղղությունների մշակում. ը) բնական ռեսուրսների (բացառությամբ օգտակար հանածոների պաշարների) կառավարման ն շրջակա բնական միջավայրի պահպանության բնագավառում պետական ծրագրերի մշակում ն պետական պատվերի՝ սահմանված կարգով ձնավորում. թ) շրջակա միջավայրի վիճակի, այդ թվում` նան թափոնների հեռացման վայրերի պետական դիտանցի (մոնիթորինգ) իրականացման կարգերի մշակում. ժ) շրջակա միջավայրի վիճակի, ներառյալ` միջազգային պարտավորությունների կատարմանն ուղղված ռեժիմային ու հատուկ դիտարկումների, ուսումնասիրությունների ն կանխատեսումների իրականացման աշխատանքների պետական պատվերի ձնավորում. ժա) շրջակա միջավայրի վիճակի, շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ներգործության ն դրանց աղբյուրների բացահայտման, ուսումնասիրության ն մոնիթորինգի (դիտանցի) չափորոշիչների մշակում. ժբ) օրենքով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով համապատասխան վարչական վիճակագրական հաշվետվությունների (հարցաթերթեր, տեղեկանքներ ն այլն) ներդրում ն դրանց միջոցով հավաքագրված տվյալների ու տեղեկությունների հիման վրա վարչական վիճակագրական ռեգիստրների վարում.

ժգ) բնական ռեսուրսների (բացառությամբ օգտակար հանածոների պաշարների) կադաստրների ու ռեգիստրների ստեղծում ն դրանց վարման կարգերի սահմանում. ժդ) շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության պետական փորձաքննության շրջանակներում մասնագիտական եզրակացությունների տրամադրում. ժե) Հայաստանի Հանրապետության բույսերի ու կենդանիների կարմիր գրքերի վարման կարգերի սահմանում. ժզ) Հայաստանի Հանրապետության ջրի ազգային քաղաքականության մշակում ն դրա իրականացման մոնիթորինգ. ժէ) համաձայն ջրի ազգային ծրագրի` ջրային ռեսուրսների սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիայի ու էկոլոգիական նվազագույն ելքերի սահմանում ն կեղտաջրերի թույլատրելի սահմանային արտահոսքի որակական ու քանակական չափանիշների հաստատում. ժը) մթնոլորտ վնասակար նյութերի արտանետումների պետական հաշվառում ն չափաքանակների սահմանում. ժթ) իր իրավասության սահմաններում Հայաստանի Հանրապետության հողային հաշվեկշռի նախագծի վերաբերյալ առաջարկությունների ն կարծիքի տրամադրում. ի) վտանգավոր արդյունաբերական օբյեկտների, Անվտանգության վկայագրերերի, նախագծերի փորձաքննական եզրակացությունների տրամադրում. իա) Հայաստանի Հանրապետության տարածքում արտադրվող, օգտագործվող քիմիական նյութերի ն առաջացող արտադրական ու սպառման թափոնների` ըստ վտանգավորության աստիճանի դասակարգում. իբ) թափոնների պետական հաշվառում, պետական կադաստրի, թափոնների գոյացման, վերամշակման ու օգտահանման օբյեկտների ն հեռացման վայրերի ռեեստրների ստեղծում, վարման կարգերի սահմանում. իգ) նախարարության տեղեկատվական քաղաքականության իրականացում ն հասարակայնության հետ կապերի կազմակերպում. իդ) օրենքով սահմանված կարգով Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերի մշակմանը մասնակցություն, Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պարտավորությունների կատարման ապահովում բնապահպանության բնագավառում, միջգերատեսչական պայմանագրերի մշակում ն կնքում.

իե) բնապահպանության ոլորտում միջազգային ծրագրերի նախագծերի մշակում ու նախարարություն ներկայացված միջազգային ծրագրերի նախագծերի ուսումնասիրում ն դրանց վերաբերյալ կարծիքի տրամադրում. իզ) քաղաքացիների առաջարկությունները, դիմումները, բողոքները սահմանված կարգով քննարկելը ն դրանց պատասխանելը. իէ) նորմատիվ իրավական ակտերի նախագծերի՝ բնապահպանության բնագավառում կարգավորման ազդեցության գնահատում ն դրա վերաբերյալ կարգավորման ազդեցության գնահատման եզրակացությունների տրամադրում. իը) «Ընդերքն օգտակար հանածոների շահագործման նպատակով ուսումնասիրության ն արդյունահանման համար տրամադրելու (կոնցեսիայի) մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի «Մ||. Շրջակա միջավայրի պահպանությունը» բաժնի 59-րդ, 60-րդ, 61-րդ, 62-րդ ն 65-րդ հոդվածներով նախատեսված իրավասությունների իրականացում. լ) Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված այլ գործառույթների իրականացում: 13.3. Տեղական համայնքի գործունեությունը բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում Տեղական համայնքի գործունեությունը բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում առանձնակի նշանակություն ունի գյուղատնտեսության մեջ: Համայնքի գործունեությունը այդ բնագավառում պատկերացնելու ն վերլուծելու նպատակով առանձնացնենք այն հիմնական բաղադրատարրերը, որոնք ընդգրկվում են բնապահպանության շրջանակներում գյուղական բնակավայրերի առումով. - ջրային ռեսուրսների պահպանություն ն օգտագործում, - օդային ավազանի պահպանություն, - հողերի պահպանություն ն օգտագործում, - անտառային ռեսուրսների պահպանություն ն օգտագործում: Սրանք այն հիմնական բաղադրիչներն են, որոնք անմիջապես կապվում են գյուղատնտեսության բնագավառում տեղական ինքնակառավարման մարմինների բնապահպանական գործունեության հետ: Բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության գործում տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեությունը կարգավոր226

վում է ՀՀ օրենքով (հոդված 38), որով պետությունը համայնքի ղեկավարի համար լիազորություն է սահմանում` աջակցելու բնօգտագործման ն պահպանության միջոցառումներ իրականացնելիս: Այսպես, Հայաստանի Հանրապետության 2001թ., մայիսի 15-ին ընդունված «Ընկերությունների կողմից վճարվող բնապահպանական վճարների նպատակային օգտագործման մասին» օրենքով հաստատվում են այն համայնքների ցանկն ու բնապահպանական վճարներից նրանց վարչական ու ֆոնդային բյուջեներ մասհանվող գումարները յուրաքանչյուր տարվա համար, որոնց տարածքում տվյալ ընկերությունների գործունեությունը թողնում է վնասակար ազդեցություն: Համառոտակի քննարկենք համայնքի մասնակցությունը վերը բերված հիմնական ռեսուրսների օգտագործմանը: Գյուղատնտեսական նպատակներով հողատարածությունների ոռոգման ն արոտավայրերի ջրարբիացման համար օգտագործվող ջրային ռեսուրսները գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններին, այգեգործական ընկերություններին, կոոպերատիվներին, պետական ն այլ կարգի բաժնետիրական ընկերություններին, այլ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին ն հողօգտագործողներին մատակարարվում են ինքնուրույն տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից: Սակայն համայնքի ղեկավարը ն ավագանին զգալի դեր ունեն այդ աշխատանքների կազմակերպման, ջրատարների սխեմաների հաստատման, ջրի հաշվիչների տեղադրման, ջրամատակարարման գրաֆիկների ճշգրտման ն ջրօգտագործողների համար նպատակահարմար պայմանների ձնավորման գործում: Տեղական ինքնակառավարման իրավասության ն գործունեության շրջանակների մեջ է մտնում ոռոգելի հողատարածությունների օգտագործման ն ավելացման համար ակտիվ քաղաքականության մշակումը, օժանդակումը ն իրականցումը: Արդեն զանգվածային է դարձել այն երնույթը, երբ ոռոգման ջրից օգտվող այն հողօգտագործողները, որոնք գտնվում են ջրաղբյուրի գլխամասային հատվածում, անհամեմատ շատ ոռոգման ջուր են օգտագործում (շատ դեպքերում ագրոտեխնիկական նորմաները մի քանի անգամ գերազանցող), քան վերջնամասում գտնվողները: Արդյունքում, վերջինները չափազանց քիչ ջուր են ստանում, որն էլ հանգեցնում է բերքի մեծ կորուստների: Նույն պայմաններում, առաջինների գերնորմատիվային ջրօգտագործումը Արարատյան հարթավայրի պայմաններում արդեն հանգեցրել է հազարավոր հեկտար բերրի հողերի ն այգիների հողատարածքի կրկնակի աղակալման, իսկ այլ վայրերում`

ճահճացման, գերխոնավացման ն գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս բերման, թանկարժեք հողային ֆոնդի կորստի, որը շատ դեպքերում անվերականգնելի է: Թերնս վիճակի շտկման համար, որպես տարբերակ, կարելի է կիրառել առաջարկվող այն կարգը, ըստ որի յուրաքանչյուր համայնքի համար ճշգրիտ հաշվարկվում է ջրային ռեսուրսների օրական ծավալը, այն բաժանվում է համայնքի բնակչության թվի վրա (ոռոգման դեպքում` հողատարածության) ն ստացվում ջրի սպառման միջին նորմատիվ: Տեղական ինքնակառավարման մարմինը ջրի մատակարարողի հետ սահմանում է միավոր ջրի սպառման սակագինը նորմատիվի շրջանակներում սպառված ջրի ծավալի համար: Այդ սակագինը պետք է փոխհատուցի ջրամատակարար կազմակերպության ծախսերը ն որոշակի շահույթ ապահովի: Նորմատիվից ավելի սպառված ջրի համար սահմանվում է ավելի բարձր սակագին ն ջրի սպառման ավելացման հետ սակագինն էլ ավելի է թանկանում: Այսպիսի մոտեցումը, որն առաջարկված է խմելու ջրի համար, ջրահաշվիչների առկայության ն բանիմաց մասնագետների դեպքում լիովին կիրառելի է նան ոռոգման ջրի համար ն ոռոգման նպատակով ջրամատակարարումը դարձնել անխափան: Ոռոգման ջրի պահանջարկի նվազման ժամանակահատվածում այս մեխանիզմը կարելի է չօգտագործել: Սա կօգնի ջրօգտագործող սուբյեկտներին ն առաջին հերթին հիմնական ջրօգտագործողներին` գյուղացիական տնտեսություններին մտածել ջրային պաշարների առավել արդյունավետ օգտագործման մասին: Ջրային ռեսուրսների պահպանության նպատակներից մեկն էլ արդյունաբերական ն այլ թափոններով, պարարտանյութերով, պեստիցիդներով ու բույսերի պաշտպանության համար անհրաժեշտ այլ թունանյութերով գետերը, լճերը ն այլ ջրային ավազանները չաղտոտելն է: Այստեղ շատ կարնոր է, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինները տեղյակ լինեն այդ ավազանները արդյունաբերական ն այլ կարգի վնասակար թափոններ լցնելու թույլատրելի նորմաներին ն հետնողականորեն պայքարեն դրանց խախտումների դեմ` ժամանակին ահազանգելով համապատասխան մարմիններին ու կազմակերպություններին: Նույնը վերաբերվում է նան համայնքի վարչական տարածքի սահմաններում օդային ավազանը վնասակար նյութերի արտանետումներից անաղարտ պահելու խնդիրների իրականացմանը նպաստող տե228

ղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների ն իրավունքների իրականացմանը: Հողային ռեսուրսների պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման բնագավառում տեղական ինքնակառավարման մարմինները նս մեծ դեր ունեն: Դժբախտաբար տեղական համայնքների ղեկավարները զբաղվում են միայն ռեզերվային հողերի պահպանության ն օգտագործման հարցերով, որոնք սեփականաշնորհումից հետո մնացել են որպես պետական սեփականություն: Ճիշտ է, համայնքի ղեկավարությունը հողատիրոջը չի կարող հարկադրել զբաղվել ցանքաշրջանառության կիրառմամբ, թելադրել հողօգտագործման որոշակի նպատակներ, սակայն կարող է օգտագործել «Հողային օրենսգրքով» սահմանված իրավունքները` հողերի բերրիության անկում ն առավել նս` հողային ֆոնդի կորուստ թույլ չտալու կամ կանխելու համար: Տեղական ինքնակառավարման մարմինը առանձնակի ուշադրություն պետք է դարձնի պետական լիազորված մարմնի միջոցով հողերի էռոզիայի, կրկնակի աղակալման ն հողային ֆոնդի կորստին հանգեցնող այլ ձների կիրառումը կանխող միջոցառումներին, հատկապես մեծ ուշադրություն դարձնի բնակավայրերին հատկացվող հողային ռեսուրսների օգտագործմանը: Անտառային ռեսուրսների պահպանության գործում տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեությունը վերաբերվում է անտառի այն հատվածին, որը չի պահպանվում անտառային տնտեսության մարմինների կողմից: Դրանք առաջին կարգի անտառներ են ն չեն կարող օգտագործվել փայտանյութի մթերման նպատակով: Նման տարածքներում անտառաշերտերի պահպանության ն զարգացման նպատակով տեղական ինքնակառավարման մարմինները կատարում են համապատասխան հատկացումներ ն վերահսկում դրանց նպատակային օգտագործման համար: Դրական է այն մոտեցումը, երբ տեղական ինքնակառավարման մարմինները իրենց ենթակա անտառային ֆոնդի ընդլայնման նպատակով նոր անտառատնկումներ են կատարում` ինչպես ունեցածի լիարժեքության նպատակով խտացումների ձնով, այնպես էլ ռեզերվային հողերի մի մասի ն չօգտագործվող այլ կատեգորիաների (արոտավայր, գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս գտնվող հողատեսքեր ն այլն) հաշվին, իրենց վրա վերցնելով դրանց հիմնման ն հետագա խնամքի հետ կապված ծախսերը: Համայնքային, մարզային, հանրապետական մակարդակներով բնապահպանական միջոցառումների իրականացման հիմքում ընկած են ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված բնապահպանական օրենք229

ներն ու ՀՀ կառավարության որոշումները, որոնց հիմքում ընկած են միջազգային համաձայնագրերը, որոշումները, նորմատիվային փաստաթղթերը ն այլ բնապահպանական փաստաթղթեր, միջպետական համաձայնագրեր: Հայաստանի ներսում բնության պահպանության ն բնական ռեսուրսների օգտագործման ն ընդհանրապես տնտեսական այլ բնույթի գործունեության հիմքում ընկած է առաջին հերթին բնության պահպանության մասին ՀՀ օրենսդրությունը, ՀՀ օրենքը բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին, Հայաստանի Հանրապետության օրենքը շրջակա միջավայրի փորձաքննության մասին ն այլն: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են էկոնոմիկայի էկոլոգացման գործում պետական ն շուկայական լծակների ցածր արդյունավետության պատճառները (բերել օրինակներ): 2. Բնութագրել էկոլոգիական քաղաքականության իրականացման մեխանիզմների տեսակները: 3. Ինչու՞մ է կայանում շուկաների «ձախողման» տեսության էությունը: 4. Ի՞նչ է հասկացվում ինստիտուցիոնալ արդյունավետություն ասելով: 5. Ինչպե՞ս է արտահայտվում շուկայի «ձախողումները», պետական ն ինստիտուցիոնալ անարդյունավետությունը պահանջարկի ն առաջարկի վրա: 6. Ինչպե՞ս կարելի է տարբերակել շրջակա միջավայրի վրա ներգործության տնտեսական մեխանիզմները: 7. Ինչպիսի՞ն է մակրոտնտեսական քաղաքականության էկոլոգիական ներգործությունը: 8. Ո՞րն է սեփականության իրավունքի ն բնության պահպանության կապը, Կոուզի թեորեման: 9. Բնութագրել մենաշնորհի էկոլոգիական տեսանկյունները: 10. Որո՞նք են ՀՀ բնապահպանության նախարարության հիմնական գործառույթները, նպատակները ն խնդիրները: 11. Տալ ՀՀ բնապահպանության նախարարության կառուցվածքը: 12. Որո՞նք են ՀՀ բնապահպանության նախարարության առանձնացված ստորաբաժանումները: 13. Որո՞նք են ՀՀ բնապահպանության նախարարությանը հանձնված պետական ոչ առնտրային կազմակերպությունները:

14. Որո՞նք են տեղական համայնքի գործառույթները բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում:

ԳԼՈւԽ 14. ԲՆՈւԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՈւՆՔՆԵՐԸ

ՀՀ բնության պահպանության մասին օրենսդրության հիմունքները սահմանում են Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանական քաղաքականությունը ն նպատակ ունեն Հայաստանի տարածքում ապահովել բնական միջավայրի պահպանությունը ն օգտագործման կարգավորումը, ինչպես նան անհրաժեշտ իրավական հիմք ստեղծել ընդերքի, անտառային ն ջրային հարաբերությունները, բուսական ն կենդանական աշխարհի, մթնոլորտային օդի պահպանության ն օգտագործման հարաբերությունները կարգավորող բնապահպանական օրենսդրության զարգացման համար: 14.1. ՀՀ բնության պահպանության մասին օրենսդրության նպատակներն ու խնդիրները, օբյեկտները: Պետության, տեղական ինքնավարության մարմինների իրավունքներն ու պարտականությունները 14.2. Շրջակա միջավայրի չափագրումն ու ՀՀ տարածքում տնտեսական գործունեությանը ներկայացվող էկոլոգիական պահանջները 14.3. Բնության առանձին օբյեկտների պահպանությունը 14.4.Պետական էկոլոգիական հսկողությունը պատասխանատվությունը բնապահպանական օրենսդրության խախտման համար: Միջազգային պարտավորությունները բնության պահպանության բնագավառում

14.1. ՀՀ բնության պահպանության մասին օրենսդրության նպատակներն ու խնդիրները, օբյեկտները: Պետության, տեղական ինքնավարության մարմինների իրավունքներն ու պարտականությոնները: Օրենսդրության «ԸՆԴՀԱՆՈւՐ ԴՐՈւՅԹՆԵՐ» - ը վերնագիրը կրող առաջին բաժնի առաջին հոդված-ով («Բնության պահպանության էութ231

յունն ու նպատակները») ընդգծվում է, որ բնության պահպանությունը շրջակա միջավայրի վրա մարդկային գործունեության վնասակար ազդեցության կանխման, կենսոլորտի կայունության պահպանման, բնության ն մարդու կենսագործունեության ներդաշնակության ապահովման ն բնական պաշարների խնայողաբար օգտագործման ու վերարտադրության գործնական միջոցառումների իրականացնումն է: Բնության պահպանության նպատակներն են` - ապահովել մարդկանց ապրելու ն կենսագործունեության համար պիտանի բնական միջավայր. - պահպանել բնական գենոֆոնդը, նպաստել կենդանական ն բուսական աշխարհի հարստությունների վերարտադրմանը. - պահպանել բնատարածքային համակարգերի ընդհանուր էկոլոգիական հավասարակշռությունը ն լանդշաֆտների բազմազանությունը. - պահպանել ն արդյունավետ օգտագործել օգտակար հանածոների պաշարները, ապահովել դրանց համակարգված ն անթափոն շահագործումը. - պահպանել հազվագյուտ բնական համալիրները ն ազգային ժառանգություն հանդիսացող պատմական, մշակութային ու գեղագիտական բնական արժեքները: Օրենքի «Պահպանության ենթակա բնության օբյեկտները» խորագիրը կրող երկրորդ հոդվածով Հայաստանի Հանրապետության տարածքում աղտոտումից, փչացումից, վնասումից, սպառումից ն վերացումից պետական պահպանության ն օգտագործման կարգավորման ենթակա են հողը, նրա ընդերքը, բուսական ն կենդանական աշխարհը, մթնոլորտային օդը, ջրերը, բնության հատուկ պահպանվող տարածքները (արգելոցները, արգելավայրերը, բնորոշ կամ հազվագյուտ բնական օբյեկտները), առողջարանային, պատմական կարնորագույն իրադարձությունների հետ կապված վայրերը, լանդշաֆտները: «Բնության օգտագործման էությունը, նպատակները ն պայմանները» վերնագրով հոդվածով բնության օգտագործումը մարդու ն բնության փոխհարաբերությունն է, որի ընթացքում բավարարվում են մարդու հոգնոր, ֆիզիկական ն նյութական պահանջմունքները: Բնության օգտագործումը թույլատրվում է միայն դրա պահպանության ն վերարտադրության ապահովման պայմանով: Հայաստանի Հանրապետությունում բնության պահպանության ն բնական պաշարների օգտագործման հարաբերությունները կարգավոր232

վում են նշված օրենքի հիմունքներով ն դրանց համապատասխան ընդունված Հայաստանի Հանրապետության մյուս օրենսդրական ակտերով: Բնության պահպանության ապահովման տնտեսական մեխանիզմը սահմանվում է առանձին ենթաօրենսդրական ակտերով ն ընդգրկում է` - վարձի գանձում բնական պաշարների օգտագործման, շրջակա միջավայրի աղտոտման ն նրա վրա այլ թույլատրելի սահմաններում վնասակար ազդեցության համար. - տուգանքների գանձում բնապահպանական օրենսդրության խախտումների համար. - բարձր հարկերի ն այլ տնտեսական պատժամիջոցների կիրառում բնության պահպանությունն ապահովող գիտատեխնիկական նվաճումներ, նոր, առավել արդյունավետ միջոցներ, սարքավորումներ, տեխնոլոգիա ն տեխնիկա չներդնելու կամ դրանք պատշաճ կարգով չօգտագործելու դեպքում. - լրացուցիչ հարկի գանձում էկոլոգիապես վնասակար տեխնոլոգիա կիրառելու համար. - հարկային, վարկային ն այլ արտոնությունների ընձեռում սակավաթափոն, անթափոն ն ռեսուրսախնայող արտադրության ու տեխնոլոգիայի ներդրման, բնության պահպանությանն ու վերականգնմանը նպաստող գործունեության, էկոլոգիական բարձր կարգապահության համար. - շրջակա բնական միջավայրը աղտոտող անխուսափելի արտանետումների իրավունք տվող լիցենզիաների հատկացում. - բնական օբյեկտների փչացման կամ ոչնչացման հետնանքով պատճառված վնասի հատուցում. - շրջակա միջավայրի կամ նրա առանձին մասերի խախտված վիճակը վերականգնելու պարտավորությունների սահմանում: Բնապահպանական միջոցառումների համար ստեղծվում են բնության պահպանության հանրապետական ն տեղական ֆոնդեր: Հասարակական կազմակերպությունները կարող են ստեղծել բնության պահպանության հասարակական ֆոնդեր: Առանձնակի տեղի է հատկացված բնության պահպանության բնագավառում պետության (հոդված 6) ն տեղական կառավարման մարմինների իրավասությանը ն պարտավորություններին:

Այսպես, բնության պահպանությունը զուգակցելով ազգային պետական քաղաքականության մյուս հիմնահարցերի հետ, Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավորվում է` - հանրապետության բոլոր քաղաքացիների համար ապահովել նրանց սոցիալական, գեղագիտական ն մշակութային պահանջմունքները բավարարող անվտանգ, առողջ ն բարենպաստ բնական պայմաններ. - հասնել բնական միջավայրի առավել արդյունավետ օգտագործմանը` բացառելով նրա վատթարացումը, մարդկանց առողջության ն էկոլոգիական անվտանգության համար սպառնալիքի առաջացումը. - հասնել հավասարակշռության ազգաբնակչության աճի ն բնական պաշարների օգտագործման միջն, ապահովել բնության առանձին կամ մի քանի բաղկացուցիչ մասերի ընդհանուր էկոլոգիական հաշվեկշիռը. - այդ բնագավառում զուգակցել ազգային ն միջազգային շահերը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության իրավասության մեջ է մտնում բնապահպանական միջոցառումների մշակումը ն իրականացումը, այդ բնագավառում արտաքին հարաբերությունների զարգացումը, բնական պաշարների օգտագործման կարգավորումը, բնական, պատմական ն մշակութային հուշարձանները պետության պահպանության տակ վերցնելը, էկոլոգիական ճգնաժամի կանխումը ն տարերային աղետների ու խոշոր վթարների հետնանքների վերացումը: Տեղական ինքնակառավարման մարմինների իրավասության մեջ է մտնում` բնապահպանական գերատեսչությունների հետ համաձայնեցնելուց հետո բնության օգտագործման ծավալն ու եղանակները սահմանող պայմանագրերի կնքումը, տարածքն օգտագործման հանձնելը, լանդշաֆտների, էկոհամակարգերի ն բնության առանձին տարրերի պահպանումն ու համապատասխան իրականացումը: Բնության պահպանության նկատմամբ պետական հսկողության իրականացումը ն բնական պաշարների օգտագործումը կարգավորվում է լիազորված պետական մարմինը, որի իրավասությունը սահմանվում է Հայաստանի Հանրապետության բնության պահպանության լիազորված պետական մարմնի մասին կանոնադրությամբ: Բնության պահպանության լիազորված պետական մարմինը պարտավոր է բնակչությանը ժամանակին ն ստույգ տեղեկություններ հաղորդել շրջակա միջավայրի վիճակի մասին: Օրենքով ամրագրված են նան բնության պահպանության բնագավառում քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները:

Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի` - օգտվել բնության առողջարար հատկություններից. - օրենքով սահմանված կարգով օգտվել բնության բարիքներից. - ստանալ շրջակա միջավայրի աղտոտման, էկոլոգիական վթարի կամ աղետի հետնանքով առողջությանը պատճառված վնասի լրիվ հատուցում. - պահանջել ն ժամանակին ստանալ ամբողջական ու ճշգրիտ տեղեկություն շրջակա միջավայրի իրավիճակի մասին. - բնակվել մաքուր շրջակա միջավայրում, իսկ վերջինիս խախտումների դեպքում` ստանալ էկոլոգիական աղետյալի կարգավիճակ, որի դեպքում կիրառվում է Հայաստանի Հանրապետության Նախարարների խորհրդի կողմից սահմանված համարժեք փոխհատուցման համակարգը. - մասնակցություն ունենալ բնության պահպանության վերաբերյալ օրենքների ն որոշումների մշակմանն ու դրանց իրականացման նկատմամբ հսկողությանը. - ներգրավվել բնապահպանական հասարակական կազմակերպություններում. - օգտվել այլ իրավունքներից, որոնք չեն հակասում բնապահպանական օրենսդրությանը: Հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է անշեղորեն կատարել բնապահպանական օրենսդրության պահանջները, աջակցել բնության պահպանությանը: 14.2. Շրջակա միջավայրի չափագրումն ու ՀՀ տարածքում տնտեսական գործունեությանը ներկայացվող էկոլոգիական պահանջները:

Օրենքի «ՇՐՋԱԿԱ ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՈՐԱԿԻ ՉԱՓԱԳՐՈւՄԸ ԵՎ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈւՄ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈւՆԵՈւԹՅԱՆԸ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ» վերնագրով երկրորդ բաժնում շրջակա բնական միջավայրի որակի չափակարգումը կատարվում է այդ միջավայրի վրա ներգործության գիտականորեն հիմնավորված, բնակչության առողջությունը ն ընդհանուր էկոլոգիական համակարգի անվտանգությունը երաշխավորող սահմանային թույլատրելի նորմատիվներ սահմանելու նպատակով:

Շրջակա միջավայրի ն մարդու առողջության վրա վնասակար ներգործության սահմանային թույլատրելի չափերը փոփոխվում են գիտության ու տեխնիկայի զարգացմանը համընթաց, հաշվի առնելով միջազգային ստանդարտները, հանրապետության բնության պահպանության լիազորված պետական մարմնի ն առողջապահության նախարարության կողմից, որոնք, ելնելով տվյալ շրջանի առանձնահատկություններից ն համաձայնեցնելով տեղական խորհուրդների հետ կարող են խստացնել սահմանված չափերը: Բնության պահպանության նորմատիվ-տեխնիկական ն չափաբանական-մետրոլոգիական ապահովման համակարգն ընդգրկում է` - օդը, ջուրը ն ընդերքը աղտոտող վնասակար նյութերի առավել թույլատրելի խտության չափերը. - վնասակար նյութերի սահմանային թույլատրելի արտանետումների չափերը. - բնության վրա վնասակար ներգործություն ունեցող քիմիական նյութերի կիրառման չափերը. - աղմուկի, վիբրացիայի, մասնագիտական դաշտերի, ռադիացիոն ճառագայթման ն այլ վնասակար ֆիզիկական ներգործությունների սահմանային թույլատրելի չափերը. - սննդամթերքի մեջ քիմիական նյութերի մնացորդների առավել թույլատրելի չափերը. - գյուղատնտեսության քիմիացման միջոցների կիրառման սահմանային թույլատրելի չափերը. - բնական միջավայրի ծանրաբեռնվածության թույլատրելի չափերը. - սանիտարական ն պաշտպանական գոտիների չափերը. - բնակչության ն նրա առանձին խմբերի առողջական վիճակը բնորոշող ցուցանիշներ: Նույն բաժնում առանձին հոդվածներով տրված են շրջակա միջավայրի վիճակի հետազոտումը, դրա վրա ազդող տնտեսական ն այլ նախագծերի մշակումն ու իրականացումը: Ընդ որում, շրջակա բնական միջավայրի որակը պետք է համապատասխանի այդ շրջանում գործող նորմատիվներին (չափորոշիչներին): Բնական միջավայրի հետազոտումը ն գնահատումը կատարվում է մշտապես: Այն իրականացվում է բնության պահպանության պետական մարմինների կողմից, մոնիտորինգի միջոցով: էկոլոգիական գործող նորմատիվները չպահպանելու դեպքում բնության պահպանության պետական մարմինների կողմից կարող են սահմանափակվել կամ դադարեցվել աղտոտող արտանե236

տումները ն վնասակար ներգործության մյուս ձները` ընդհուպ մինչն համապատասխան ձեռնարկությունը, հիմնարկը փակելը: Շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցությունը կանխարգելելու նպատակով քաղաքաշինական, տնտեսական ն այլ գործունեության վերաբերյալ նախագծերը պետք է ունենան էկոլոգիական հիմնավորում, որոնք պատվիրատուն մինչն նախագծերի հաստատումը ներկայացնում է բնության պահպանության լիազորված պետական մարմնին: Արգելվում է այնպիսի նախագծերի մշակումն ու իրականացումը, որոնք կարող են խախտել բնական հավասարակշռությունն ու էկոլոգիական համակարգերը, ոչնչացնել բույսերի ն կենդանիների գենետիկական ֆոնդը կամ մարդու առողջության ն բնական միջավայրի համար առաջացնել այլ անուղղակի հետնանքներ: Այս բաժնում առանձին հոդվածներով տրված են նան ձեռնարկությունների, շինությունների ն այլ օբյեկտների շահագործմանը ներկայացվող էկոլոգիական պահանջները (հոդված 15) ն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունը (հոդված 16): Ձեռնարկությունները, միավորումները ն կազմակերպությունները, որոնց գործունեությունը կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա, պարտավոր են գործնական ն արդյունավետ միջոցներ ձեռնարկել բնական առողջ միջավայրի ն էկոլոգիական նորմատիվների պահպանման համար: Ձեռնարկությունները պարտավոր են գործող նորմատիվներին համապատասխան ապահովել բնական միջավայրի պահպանությունը` մաքրիչ սարքավորումների, կառուցվածքների ն կայանքների անխափան ն արդյունավետ աշխատանքը, վնասակար թափոնների վնասազերծումն ապահովելու, էկոլոգիապես անվտանգ տեխնոլոգիաների ն ջրաշրջանառու մատակարարման համակարգեր ներդնելու միջոցով: Արգելվում է շահագործման ընդունել այն օբյեկտները, որոնք չեն ապահովում էկոլոգիական բոլոր պահանջների կատարումը: Այդպիսի օբյեկտները շահագործման ընդունած հանձնաժողովի նախագահը ն անդամները ենթակա են վարչական ն քրեական պատասխանատվության: էկոլոգիապես վնասակար օբյեկտների վերապրոֆիլավորումը կատարվում է բնության պահպանության պետական մարմինների ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների համաձայնությամբ: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունը պետության կողմից անցկացվող պարտադիր գործունեություն է որի նպատակն է կանխորոշել, կանխարգելել կամ նվազագույնի հասցնել հայե237

ցակարգերը ն նախատեսվող տնտեսական, սոցիալական ն այլ գործունեությունները /կառուցում, վերակառուցում, ընդլայնում, տեխնիկական վերազինում, լուծարում ն այլն/, որոնք ունեն վտանգավոր ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունն անց է կացվում «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքին համապատասխան: /խմբ. 02.04.96 թ. օրենք/ 14.3. Բնության առանձին օբյեկտների պահպանությունը Օրենքի երրորդ բաժինը նվիրված է բնության առանձին օբյեկտների պահպանությանը: Առանձին հոդվածներ են նվիրված հողի, ընդերքի, ջրի, օդի, անտառների, այլ տնկարկների ն օգտակար բուսականության, կենդանական աշխարհի պահպանությանը, հատուկ պահպանվող բնական տարածքներին, առողջարանային քաղաքների, հանգստյան գոտիների պահպանությանը: Պահպանության ենթակա են ինչպես պետական ֆոնդի հողերը, այնպես էլ սեփականության իրավունքով քաղաքացիներին, կոոպերատիվներին ն գյուղացիական տնտեսություններին պատկանող հողերը: Հողի սեփականատերերը ն հողօգտագործողները պարտավոր են հողն օգտագործել ըստ նշանակության, ռացիոնալ ն արդյունավետ, վերաբերվել խնամքով ն թույլ չտալ նրան աղակալում, ճահճացում ու վատթարացում, էրոզիայի զարգացում, թույլատրելի սահմանային խտություններից ավելի քիմիական նյութերով ն տարրերով աղտոտում ն այլն: Հողի պահպանության պահանջները չկատարելու դեպքում այն կարող է հետ վերցվել ինչպես օգտագործողից, այնպես էլ սեփականատիրոջից: Հողը հանձնվում է օգտագործողին միայն նրա էկոլոգիական վիճակը բնութագրող փաստաթուղթը (անձնագիրը) կազմվելուց հետո: Հողի օգտագործումը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսդրությամբ: Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ ընդերքը ենթակա է պահպանության: Ընդերքը ն օգտակար հանածոները օգտագործվում են երկրաբանական լիակատար կոմպլեքսային ուսումնասիրությանը համապատասխան` ապահովելու ընդերքի ն օգտակար հանածոների ռացիոնալ ու կոմպլեքսային օգտագործումը, պահպանելով դրանց

օգտագործման սահմանված կարգը: Ընդերքի օգտագործումը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության ընդերքի մասին օրենքով: Մակերեսային ն ստորգետնյա ջրերը ենթակա են պահպանման աղտոտումից, աղբակալումից ն սպառումից: Ջրերն օգտագործվում են պայմանով, որ բնական շրջանառության մեջ պահպանվի անհրաժեշտ քանակությամբ ջուր, ապահովվի ջրերի նորմատիվ մանրէաբանական ն քիմիական մաքրությունը, ջրային կենդանական ու բուսական աշխարհի անաղարտությունը: Ջրօգտագործումը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսդրությամբ: Մթնոլորտային օդը շրջակա բնական միջավայրի կենսականորեն կարնոր հիմնական տարրերից մեկն է: Մթնոլորտային օդի վիճակը գնահատելու համար օրենքով սահմանվում են մթնոլորտն աղտոտող նյութերի առավելագույն թույլատրելի խտությունների ն մթնոլորտի վրա վնասակար ֆիզիկական ներգործությունների մակարդակների չափորոշիչներ: Այդ չափորոշիչները պետք է համապատասխանեն մարդկանց առողջության ն շրջակա միջավայրի պահպանության շահերին: Նոր ն վերակառուցված ձեռնարկությունների, կառուցվածքների ն մյուս օբյեկտների տեղաբաշխման, նախագծման, կառուցման ու օգտագործման, գոյություն ունեցող տեխնոլոգիական պրոցեսների ն սարքավորումների կատարելագործման ու նորերի ներդրման դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել մթնոլորտային օդի վնասակար ներգործությունների չափորոշիչների պահպանումը: Արգելվում է մթնոլորտային օդի պահպանության պահանջները չբավարարող նոր ու վերակառուցված ձեռնարկությունների, կառուցվածքների ն մյուս օբյեկտների շահագործման հանձնումը: Մթնոլորտային օդի պահպանությունը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության մթնոլորտային օդի պահպանության մասին օրենքով: Պահպանության ենթակա են Հայաստանի Հանրապետության անտառները, քաղաքներում ն այլ բնակավայրերում, ճանապարհներին ու ջրանցքներին հատկացվող հողաշերտերում գտնվող` պետական անտառային ֆոնդի մեջ չմտնող ծառերը, ծառախմբերը, ինչպես նան մյուս ծառաթփային տնկարկները, որոնք ունեն առողջարարական, պաշտպանական ն գեղագիտական նշանակություն, ինչպես նան գյուղատնտեսական հողերում գտնվող առանձին դեկորատիվ ծառերն ու ծառախմբերը ն ամեն մի օգտակար բուսականություն:

Բուսական աշխարհի օգտագործումը, վերարտադրության ու պահպանության բնագավառում ծագող հարաբերությունները կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության բուսական աշխարհի օրենսդրությամբ: Պահպանման ն կարգավորված օգտագործման ենթակա են այն վայրի կենդանիները, որոնք բնական վիճակում ապրում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքում (օդում, ջրում, հողում): Արգելվում են այն գործողությունները, որոնք կարող են խոչնդոտել կենդանիների բնականոն վերարտադրությանը, բազմատեսակության պահպանմանը ու դրանց բնակության միջավայրի խախտմանը, ինչպես նան հասցնել բնության կենսաբանական աղտոտմանը: Կենդանական աշխարհի պահպանությունը ն օգտագործումը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության կենդանական աշխարհի մասին օրենսդրությամբ: Հայաստանի Հանրապետությունում պետական հատուկ պահպանության են ենթակա պետական արգելոցները, պետական արգելավայրերը, ազգային բնական զբոսայգիները, բնության հուշարձանները: Հատուկ պահպանվող բնական տարածքների պահպանության բնագավառում ծագող հարաբերությունները կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության հատուկ պահպանվող բնական տարածքների մասին օրենքով: Օրենքի երրորդ բաժնում նշված է, որ հազվագյուտ ն անհետացման վտանգի տակ գտնվող բույսերի ու կենդանիների պահպանության համար հիմք է ընդունվում Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գիրքը` հաստատված Հայաստանի Հանրապետության Նախարարների խորհրդի որոշմամբ: Արգելվում է ամեն մի գործունեություն, որը հանգեցնում է Կարմիր գրքում մտցված բույսերի ու կենդանիների թվաքանակի կրճատմանը, դրանց տարածման վայրերի վատթարացմանը: Այդ բույսերը ն կենդանիները գիտական նպատակներով աճեցնելու, վերարտադրելու, ինչպես նան մարդկանց կյանքին վտանգ սպառնալու դեպքում կենդանիներ որսալու թույլտվության կարգը սահմանվում է բնության պահպանության լիազորված պետական մարմնի կողմից: Ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները ն մյուս հողօգտագործողները, որոնց տարածքում կան Կարմիր գրքի մեջ մտցված բույսեր ու կենդանիներ, պարտավոր են միջոցներ ձեռնարկել դրանց պաշտպանության ն վերարտադրության համար:

Կարմիր գրքի մեջ մտցված բույսերի ն կենդանիների ոչնչացման համար մեղավոր անձինք ենթակա են նյութական, վարչական ու քրեական պատասխանատվության: Հանրապետության Կարմիր գրքի վարման կարգը սահմանվում է բնության պահպանության լիազորված պետական մարմնի կողմից հաստատված կանոնադրությամբ: Առողջարանային քաղաքների, կուրորտային ն հանգստյան գոտիների բնական հատկությունների ն բուժիչ միջոցների պահպանության, դրանք փչացումից, աղտոտումից ն սպառումից պահպանելու նպատակով օրենքով սահմանվում են սանիտարական պահպանության տարածքներ, որոնց սահմաններում արգելվում է շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցություն ունեցող ցանկացած գործունեություն: Բնական տարածքները առողջարանային քաղաքներ, կուրորտային ն հանգստյան գոտիներ հայտարարելու կարգը, դրանց օգտագործման ն պահպանության հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում են այդ գոտիների մասին հատուկ օրենսդրական ակտերով: Հանգստյան գոտիներն ստեղծվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից բնակչության հանգստի կազմակերպման համար: Այդ նպատակի իրականացմանը խոչնդոտող ամեն մի գործունեություն տվյալ գոտիներում արգելվում է: Օրենքում որոշ տեղ է հատկացված նան արտադրական ն կենցաղային թափոնների վերացմանը (հոդված 27), որում նշվում է, որ թափոնները արտադրությունից ն կենցաղից հեռացվում են կրկնակի օգտագործման, պահեստավորման ն թաղման միջոցով: Թափոններ ստեղծող արդյունաբերական, գյուղատնտեսական ն կոմունալ օբյեկտների վրա է դրվում դրանց վնասազերծման ն վերացման համար կատարվող ծախսերը: Կենցաղային թափոնների վերացումը կազմակերպում են տեղական ինքնակառավարման մարմինները: 14.4. Պետական էկոլոգիական հսկողությունը ն պատասխանատվությունը բնապահպանական օրենսդրության խախտման համար: Միջազգային պարտավորությունները բնության պահպանության բնագավառում Օրենքի չորրորդ բաժինը նվիրված է բնապահպանության օրենսդրության խախտման համար պետական էկոլոգիական հսկողությանը ն պատասխանատվությանը:

Այս բաժնում նշվում է, որ պետական էկոլոգիական հսկողության խնդիրն է ապահովել բնապահպանական օրենսդրության պահանջների կատարումը բոլոր պետական մարմինների, ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, պաշտոնատար անձանց, քաղաքացիների կողմից: Բնապահպանական օրենսդրության ճշգրիտ ն միատեսակ կատարման նկատմամբ բարձրագույն հսկողությունն իրականացնում է էկոլոգիական դատախազությունը: Բնական միջավայրի պահպանության նկատմամբ հսկողությունն իրականացնում է նան հանրապետության գլխավոր սանիտարական բժիշկը ն էկոոստիկանությունը: Ընդգծվում է, որ բնապահպանական օրենսդրությունը խախտող անձինք ենթակա են քաղաքացիական, վարչական ն քրեական պատասխանատվության: Վարչական ն քրեական պատասխանատվության ենթարկված անձը չի ազատվում բնության ն բնապահպանական օրենսդրության խախտման հետնանքով պատճառված նյութական վնասի հատուցման պարտականությունից: Բնապահպանական օրենսդրությունը սիստեմատիկաբար խախտողները կարող են զրկվել բնության պահպանության օբյեկտի տնտեսական օգտագործման իրավունքից: Բնության պահպանության ն օգտագործման հետ կապված վեճերը ենթակա են դատարանի կամ արբիտրաժի քննությանը: Օրենքի վերջին`

«ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

ԲՆՈւԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈւԹՅԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ» բաժնում սահմանված է, որ եթե միջազգային պայմանագրով Հայաստանի Հանրապետության վրա տարածվում են այնպիսի բնապահպան պահանջներ, որոնք տարբերվում են Հայաստանի Հանրապետության բնության պահպանության վերաբերյալ օրենսդրության պահանջներից, կիրառման ենթակա են միջազգային պայմանագրի պահանջները: Օտարերկրյա քաղաքացիները, իրավաբանական անձինք, ինչպես նան քաղաքացիություն չունեցող անձինք պարտավոր են պահպանել Հայաստանի Հանրապետության բնությունը ն հանրապետության բնապահպանական օրենսդրության պահանջները: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ի՞նչ հիմնական պրոբլեմներ է կարգավորում ՀՀ բնության պահպանության մասին օրենսդրությունը:

2. Բնության պահպանության ապահովման տնտեսական մեխանիզմը ն պետության պարտավորությունները բնության պահպանության գործում: 3. Ինչպե՞ս է կատարվում բնական միջավայրի որակի չափագրումը: 4. Որո՞նք են ՀՀ տարածքում տնտեսական գործունեությանը ներկայացվող էկոլոգիական պահանջները: 5. Ինչպե՞ս է իրականացվում բնության առանձին օբյեկտների (հող, ջուր, ընդերք, օդ, անտառ, կենդանական աշխարհ, հատուկ պահպանվող տարածքներ ն այլն) պահպանությունը: 6. Ինչպե՞ս է իրականացվում պետական էկոլոգիական վերահսկողությունը, ն ինչպիսի՞ պատասխանատվություն է սահմանված բնապահպանական օրենսդրության խախտման համար: 7. Օրենսդրությամբ ինչպիսի՞ միջազգային պարտավորությունների կարգ է սահմանված բնության պահպանության բնագավառում:

ԳԼՈւԽ 15. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ ԲՆՈւԹՅԱՆ

ՀԱՏՈւԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Այս օրենքը, որն ընդունվել է 1991թ. վերջին, կարգավորում է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կազմավորման ու պահպանության բնագավառում ծագող հարաբերությունները: Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին օրենսդրության խնդիրները ն դրանց կազմավորման կարգը, կարգավիճակը ն ռեժիմները Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կազմավորման, կազմակերպման, պահպանության ն օգտագործման կարգը սահմանվում է սույն օրենքով ն դրա հիման վրա ընդունվող Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության այլ ակտերով: Օրենքի ութ բաժիններում, տրվում է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին օրենսդրության խնդիրները, ինչպես նան այդ տարածքների կարգավիճակը, պետական կադաստրը, կազմավորման կարգը, պատասխանատվությունը օրենքի խախտման համար ն միջազգային պայմանագրերին մասնակցության սկզբունքները: Մասնավորապես տրված են բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կազմավորման կարգը, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կազմակերպման կարգը

ն բնության հատուկ պահպանվող տարածքների նախնական կոնսերվացման կարգը (բաժին 2): Երրորդ բաժինը «Պետական արգելոցներ»-ն է, պետական արգելոցների կարգավիճակը, պետական արգելոցների ռեժիմը: Առանձին բաժիններով օրենքում տեղ են գտել «Ազգային պարկեր»-ը (դրանց կարգավիճակը, ռեժիմը), «Պետական արգելավայրերը ն դրանց ռեժիմը», «Բնության հուշարձանները ն դրանց ռեժիմը»: Առանձին բաժիններ է հատկացված նան «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ռեժիմի խախտման համար պատասխանատվությանը (բաժին 7) ն միջազգային պայմանագրերին» (բաժին 8): Ազգային պարկեր, կարգավիճակը ն ռեժիմը Ազգային պարկը տարածք է (ջրատարածք), որն ընդգրկում է հատուկ էկոլոգիական, պատմամշակութային ն գեղագիտական արժեք ներկայացնող բնական համակարգեր ն օբյեկտներ, որոնք բնական ու մշակութային լանդշաֆտների բարենպաստ զուգորդման շնորհիվ կարող են օգտագործվել ռեկրեացիոն, պատմամշակութային ու գիտական նպատակներով: Տվյալ տարածքը ազգային պարկին մշտական օգտագործման է տրվում օրենսդրությամբ սահմանվող կարգով: Ազգային պարկը, ըստ իր առանձին մասերի ֆունկցիոնալ նշանակության, պահպանության ն օգտագործման ռեժիմի բնույթի բաժանվում է համապատասխան գոտիների, որոնցից արգելոցային գոտու տարածքները հանվում են տնտեսական շահագործումից: Ազգային պարկը ունի բնապահպանական, գիտահետազոտական հիմնարկի կարգավիճակ, օգտվում է իրավաբանական անձի իրավունքներից: Ազգային պարկի տարածքում հաստատվում է նրա առանձին ստորաբաժանումների (արգելոցային հատված, հանգստյան գոտի ն այլն) պահպանության ն բնական համակարգերի ու այլ օբյեկտների օգտագործման կարգը` հաշվի առնելով դրանց էկոլոգիական, ռեկրեացիոն, մշակութային ն գեղագիտական արժեքը: Ազգային պարկի տարածքում (բացառությամբ արգելոցային գոտու, որտեղ գործում է արգելոցների համար սահմանված ռեժիմը) արգելվում են. - պարկի գործունեության հետ չառնչվող արդյունաբերական ն այլ օբյեկտների շինարարությունը ն շահագործումը.

- հետախուզական աշխատանքները, օգտակար հանածոների մշակումը. - անտառահատումները (բացառությամբ սանիտարականի). - բույսերի ն կենդանիների նոր տեսակների ներմուծման ն կլիմայավարժեցման աշխատանքները. - ցանկացած այլ գործունեություն, որը հակասում է ազգային պարկի նպատակներին ն կանոնադրությանը: Պետական արգելավայրերը ն դրանց ռեժիմը Պետական արգելավայրերը սահմանված կարգով մշտապես կամ ժամանակավորապես առանձնացված այն տարածքներն են, որոնց սահմաններում ապահովվում են էտալոնային, գիտական, պատմամշակութային, տնտեսական արժեք ներկայացնող բնական համակարգերի ն դրանց տարրերի տեսակների պահպանությունը ն վերարտադրությունը: Պետական արգելավայրերի տարածքում արգելվում է ամեն մի գործունեություն, որը խախտում է արգելավայրերի էկոհամակարգերը կամ սպառնում է հատուկ գիտական կամ մշակութային արժեք ունեցող օբյեկտների պահպանությանը: Պետական արգելավայրերի տարածքում սահմանափակվում կամ արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը հակասում է արգելավայրի նպատակային նշանակմանը: Պետական արգելավայրերի հիմնական խնդիրներն ու ռեժիմի առանձնահատկությունները որոշվում են դրանց կանոնադրությամբ: Բնության հուշարձանները ն դրանց ռեժիմը Բնության հուշարձանները բացառիկ կամ տիպիկ գիտական ն պատմամշակութային հատուկ արժեք ներկայացնող բնական օբյեկտներ են, որոնց ցանկը հաստատում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Բնության հուշարձանների պահպանության կարգը հաստատում են պետական այն մարմինները, որոնք որոշում են ընդունում օբյեկտը բնության հուշարձան հայտարարելու մասին: Նշված մարմինների կողմից ձնակերպվում է պահպանման վկայական ն որոշվում է այն կազմակերպությունը, որը պատասխանատու է բնության հուշարձանի պահպանության ապահովման համար:

Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ռեժիմի խախտման մեջ մեղավոր անձինք պատասխանատվություն են կրում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Միջազգային պայմանագրերի մասին բաժնով սահմանված է, որ եթե Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրով սահմանված են այլ կանոններ, քան պարունակում է սույն օրենքը, ապա կիրառվում է միջազգային պայմանագիրը: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին ՀՀ օրենքով նախատեսվող խնդիրները, տարածքների կարգավիճակը ն դրանց պետական կադաստրը: 2. Ո՞րն է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կազմավորման կարգը: 3. Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում պետական արգելանոցները: Դրանց կարգավիճակը, ռեժիմը: 4. Ո՞րն է ազգային պարկերի կարգավիճակը ն ռեժիմը: 5. Որո՞նք են համարվում պետական արգելավայրեր, դրանց ռեժիմը: 6. Բնության հոշարձաններն ու դրանց ռեժիմը: 7. Ինչպիսի՞ պատասխանատվություն է սահմանված բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ռեժիմի խախտման համար: 8. Ինչպիսի՞ փոխադարձ կապ կա Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին ՀՀ օրենքի ն միջազգային պայմանագրերի միջն:

ԳԼՈՒԽ 16. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՎՐԱ ԱԶԴԵՑՈւԹՅԱՆ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈւԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

16.1 Օրենքի հիմնական հասկացությունները 16.2 Շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող տնտեսական գործունեության ազդեցության փորձաքննությունը: 16.3 Փորձաքննության շրջանակները: 16.4 Նախատեսվող գործունեության իրականացման ծանուցման կարգը ն փորձաքննության համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը: 16.5 Փորձաքննության ենթակա փաստաթղթերի հրապարակումը, քննարկումը ն մասնագիտական եզրակացության ապահովումը

16.6 Փորձաքննության ենթակա հայեցակարգերը 16.7 Փորձաքննություն իրականացնող մարմինը, նրա կատարողների իրավասությունը ն պատասխանատվությունը:

ն

Սույն օրենքը կարգավորում է շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ն հայեցակարգի ազդեցության փորձաքննության իրավական, տնտեսական ն կազմակերպական հիմունքները: 16.1 Օրենքի հիմնական հասկացությունները Այս օրենքի ճիշտ ընկալման ն կիրառման նպատակով հարկավոր է իմանալ օրենքում տրված ն օգտագործվող հետնյալ հիմնական հասկացությունները. 1. Նախատեսվող գործունեություն՝ նախատեսվող տնտեսական, սոցիալական ն այլ գործունեություն (կառուցում, վերակառուցում, ընդլայնում, տեխնիկական վերազինում, լուծարում): 2. Հայեցակարգ՝ հայեցակարգեր, ծրագրեր, համալիր սխեմաներ ն գլխավոր հատակագծեր: 3. Լիազորված մարմին՝ շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ն հայեցակարգի ազդեցության փորձաքննությունն իրականացնող լիազորված պետական մարմին: 4. Ներկայացնող՝ հայեցակարգ մշակող ն ներկայացնող: 5. Սահմանային չափ՝ նախատեսվող գործունեության հզորությունը բնորոշող սահմանային չափ (արտադրողականություն, հզորություն, մակերես, ծավալ, քանակություն ն այլն): 6. Ձեռնարկող՝ իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձ, ինչպես նան իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություն, որոնք մտադիր են իրականացնել որնէ նախատեսվող գործունեություն: 7. Փաստաթղթեր՝ շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության գնահատման համար ձեռնարկողի կողմից ներկայացվող փաստաթղթեր: 8. Լիազորված անձինք՝ մասնագետներ, հիմնարկներ, ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ ն անհատ ձեռներեցներ, որոնք մասնագիտական եզրակացություն մշակելու համար լիազորված մարմնի կողմից ստացել են մասնագիտական իրավասության հավաստագիր: 9. Ազդակիր համայնք՝ շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության հնարավոր ազդեցության ենթակա մարզի (մարզերի), համայնքի (համայնքների) բնակչություն:

10. Հասարակական լսումներ՝ նախատեսվող գործունեության ն հայեցակարգի ներկայացում լրատվական միջոցներով, քննարկում ժողովներում ն հասարակական կարծիքի հավաքում: 11. Մասնագիտական եզրակացություն՝ լիազորված անձանց կողմից փաստաթղթերի վերաբերյալ մշակված ն լիազորված մարմին ներկայացված եզրակացություն: 12. Փորձաքննական եզրակացություն՝ լիազորված մարմնի կողմից նախատեսվող գործունեության ն հայեցակարգի վերաբերյալ ձեռնարկողին ն ներկայացնողին տրված դրական կամ բացասական եզրակացություն: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության նպատակը ն սկզբունքները 1. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունը պետության կողմից անցկացվող պարտադիր գործունեություն է, որի հիմնական նպատակն է կանխորոշել, կանխարգելել կամ նվազագույնի հասցնել հայեցակարգի ն նախատեսվող գործունեության վնասակար ազդեցությունը մարդու առողջության, շրջակա միջավայրի, տնտեսական ն սոցիալական բնականոն զարգացման վրա: 2. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունը ելնում է` - առողջության, բնականոն ապրելու ն ստեղծագործելու համար բարենպաստ շրջակա միջավայր ունենալու մարդու իրավունքից. - բնական պաշարների արդյունավետ, համալիր ն բանական օգտագործման պահանջներից. - էկոլոգիական համակարգերի հավասարակշռության ն բնության մեջ գոյություն ունեցող բույսերի ն կենդանիների բոլոր տեսակների պահպանման անհրաժեշտությունից նկատի ունենալով ներկա ն ապագա սերունդների շահերը: 3. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունը հիմնվում է` - գիտական հիմնավորվածության, - օրինականության, - որոշումների ընդունման հրապարակայնության սկզբունքներեի վրա:

Փորձաքննության խնդիրները Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության խնդիրներն են` - վերլուծել նախատեսվող գործունեության, հայեցակարգի ն դրանց այլընտրանքների հնարավորությունը ն նպատակահարմարությունը հաշվի առնելով էկոլոգիական բոլոր սահմանափակումները. - գնահատել նախատեսվող գործունեության, հայեցակարգը ն դրանց այլընտրանքների հնարավոր ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա ն վտանգավորության աստիճանը. - ստուգել շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության, հայեցակարգի ն դրանց այլընտրանքների հնարավոր էկոլոգիական ազդեցության աստիճանը, հետնանքների վերլուծման ամբողջականությունը ն ստույգությունը, այդ հետնանքների կանխարգելման, վերացման կամ նվազեցման համար նախատեսված միջոցառումների բավարարությունը ինչպես շահագործման ն իրականացման գործընթացում, այնպես էլ արտակարգ իրավիճակների ժամանակ. - ապահովել բնական պաշարների արդյունավետ, բանական օգտագործումը. - արգելել շրջակա միջավայրի վրա անդառնալի վնասակար ազդեցություն ունեցող ցանկացած նախատեսվող գործունեություն, եթե Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ այլ բան չի նախատեսված. - ապահովել հասարակության ներգրավումը ն մասնակցությունը փորձաքննության բոլոր փուլերում: 16.2. Շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության փորձաքննությունը Հոդված 4. Փորձաքննության ենթակա նախատեսվող գործունեությունները 1. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության ենթակա են հետնյալ նախատեսվող գործունեությունները` ա) էներգետիկայի ոլորտում - ատոմակայաններ ն ատոմային ռեակտորով այլ կառույցներ,

- ջերմային էլեկտրակայաններ, գոլորշու ն տաք ջրի արտադրության կայանքներ. - հիդրոէլեկտրակայաններ, այլընտրանքային էներգետիկայի կայաններ, - երկրաջերմային կայաններ, - միջուկային վառելիքի արտադրության ն հարստացման վերափոխիչ կայանքներ. - միջուկային վառելիքի միջանկյալ պահպանման կառույցներ, - բարձր ռադիոակտիվության թափոնների վերամշակման ն վերջնական տեղադրման կառույցներ, - գործող ն փակված ատոմակայանների ն ռադիոնուկլոիդներ օգտագործող կայանքների ռադիոակտիվ թափոնների վերամշակում ն թաղում. բ) Լեռնահանքային արդյունաբերության ոլորտում - հանքանյութերի արդյունահանում ն վերամշակում, - ածխի, նավթի ն բնական գազի հանույթ ն վերամշակում, - ուրանի հանքաքարի հանույթ ն վերամշակում, կոշտ ն հեղուկ թափոնների վնասազերծում ն հանքավայրի վերականգնում. գ) քիմիական արդյունաբերության ոլորտում - կաուչուկների, ռետինատեխնիկական իրերի ն այլ օրգանական նյութերի արտադրություն ն վերամշակում, - նավթավերամշակման արտադրություն, - անօրգանական թթուների, ալկալիների ն այլ նյութերի արտադրություն, - սահմանային չափը գերազանցող լվացող, մաքրող ն կենցաղային քիմիայի այլ նյութերի արտադրություն, - թունավոր ն դեղագործական նյութերի արտադրություն, - թունաքիմիկատների ն քիմիական պարարտանյութերի արտադրություն. դ) շինանյութերի արդյունաբերության ոլորտում - ցեմենտի, կրաքարի, գաջի արտադրություն, - սալիկների, շինարարական քարերի, երկաթբետոնյա կառուցվածքների ն շինարարական այլ ապրանքների արտադրություն. ե) մետալուրգիայի ոլորտում - երկաթի, պողպատի ն գունավոր մետաղների արտադրություն ն մշակում,

սահմանային չափը գերազանցող մետաղների մակերեսային մշակում. զ) էլեկտրատեխնիկական, ռադիոէլեկտրոնային արտադրության ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող նախատեսվող գործունեություններ. է) փայտի ն թղթի արդյունաբերության ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող նախատեսվող գործունեություններ. ը) թեթն արդյունաբերության ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող մանածագործական, գործվածքային, կոշիկի ն այլ արտադրություն. թ) սննդի արդյունաբերության, ձկնային տնտեսության ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող նախատեսվող գործունեություններ. ժ) քաղաքաշինության ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող շենքեր, կառույցներ, համալիրներ ն այլ նախատեսվող գործունեություններ. ժա) քաղաքային տնտեսության ոլորտում - կեղտաջրերի մաքրման կայաններ. ժբ) թափոնների օգտագործման ոլորտում - վտանգավոր ն այլ թափոնների հեռացում կամ այդ նպատակով մշակում, - թափոնների հեռացման օբյեկտներ. ժգ) բնության պահպանության ոլորտում - մարդու ազդեցությամբ խախտված բնական էկոհամակարգերի բարելավում ն վերականգնում, - կենդանիների ն բույսերի նոր տեսակների ներմուծում. ժդ) գյուղատնտեսության ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող տարածքի բարելավում (այդ թվում` աղակալած հողերի բարելավում, ոռոգման ն չորացման ցանցերի կառուցում, ճահիճների չորացում, բերրի հողի պահպանում էրոզիայից, աղակալումից ն որակի փոփոխությունից). ժե) անտառային տնտեսության ոլորտում - անտառվերականգնում, - անտառի որակական կազմի բարելավում. ժզ) ջրային տնտեսության ոլորտում -

ջրամբարներ ու պատվարներ, ամբարտակներ, խոշոր ջրանցքներ, մղիչ կայաններ ն այլ ջրատնտեսական կառույցներ, - ստորերկրյա ջրերի արդյունահանում. ժէ) ենթակառույցների ոլորտում - մայրուղիների, թունելների, կամուրջների, մետրոպոլիտենի, երկաթուղիների, օդանավակայանների ն սահմանային չափը գերազանցող ճանապարհների կառուցում, - սահմանային չափը գերազանցող գազի, նավթի, գոլորշու ն ջրատար խողովակաշարեր, ներառյալ դրանց զուգակցող սարքավորումները (մղիչներ, փոխարկման ն կոմպրեսորային կայաններ), - սահմանային չափը գերազանցող էլեկտրահաղորդման գծեր, - սահմանային չափը գերազանցող վառելանյութերի (այդ թվում` բնական ն այլ գազերի) ն քիմիկատների վերգետնյա ն ստորգետնյա պահեստարաններ, - ինժեներական պաշտպանիչ կառույցներ, - գերհզոր կապի միջոցներ. ժը) սպասարկման ոլորտում - սահմանային չափը գերազանցող առնտրի կենտրոններ ն տոնավաճառներ, - սահմանային չափը գերազանցող հյուրանոցային ն զբոսաշրջիկային համալիրներ համալիրներ, - բենզակայաններ, - սահմանային չափը գերազանցող հասարակական սննդի օբյեկտներ (ռեստորաններ, սրճարաններ, ճաշարաններ ն այլն), - ավտոկայաններ, երկաթուղու կայաններ, - դիակիզարաններ ն գերեզմանոցներ: 2. Նախատեսվող գործունեությունների սահմանային չափերը որոշում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: 3. Փորձաքննության ենթակա են նան սույն հոդվածի 1-ին կետում թվարկված այն նախատեսվող գործունեությունները, որոնց ցուցանիշները չեն հասնում սահմանային չափերին, բայց իրականացվելու են այնպիսի տարածքներում, որոնց կարգավիճակը որոշվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ: 4. Լիազորված մարմնի որոշմամբ փորձաքննության ենթակա են նան սույն հոդվածի 1-ին կետում թվարկված սահմանային չափերը չգերազանցող, նախատեսվող գործունեությունները. -

-

-

այն վարչատարածքային միավորի նախաձեռնությամբ, որի տարածքում նախատեսվում է իրականացնել գործունեությունը. նախարարությունների ն պետական իշխանության այլ մարմինների նախաձեռնությամբ. այն համայնքների նախաձեռնությամբ, որոնց տարածքում կամ շրջակայքում պլանավորվում է նախատեսվող գործունեության իրականացումը. հասարակական կազմակերպությունների, առանձին խմբերի նախաձեռնությամբ. լիազորված մարմնի սեփական նախաձեռնությամբ: 16.3. Փորձաքննության շրջանակները

1. Փորձաքննությունն առնվազն պետք է ընդգրկի. ա) նախատեսվող գործունեության հնարավոր ուղղակի ն անուղղակի ազդեցության կանխորոշում, նկարագրում ն գնահատում - կլիմայական պայմանների, բուսական ու կենդանական աշխարհի, էկոհամակարգերի առանձին տարրերի, նրանց փոխհարաբերության ու կայունության, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների, լանդշաֆտի, երկրաձնաբանական կառույցների, օդի, մակերեսային ն ստորերկրյա ջրերի, ընդերքի, հողի, - բնակչության առողջության ն բարեկեցության, - բնակավայրերի շրջակա միջավայրի, - բնական պաշարների օգտագործման, - պատմամշակութային հուշարձանների նկատմամբ. բ) այլընտրանքային լուծումներ, այդ թվում` զրոյական գործողության այլընտրանք (նախատեսվող գործունեության բացառում), դրանց համեմատական վերլուծություն ն առավել ընդունելի տարբերակի ընտրություն. գ) շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության հնարավոր ազդեցության վերացման կամ նվազեցման միջոցառումներ. դ) նախատեսվող գործունեության բնապահպանական վնասակար ազդեցության պատճառով ընտրված զրոյական տարբերակի դեպքում տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ն շրջակա միջավայրի վրա հետնանքների մանրակրկիտ գնահատում: 2. Նախատեսվող գործունեության փորձաքննության ընթացքում գնահատվում է շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր ազդեցությունը

կառուցման, շահագործման, լուծարման ընթացքում ն լուծարումից հետո, ինչպես նան արտակարգ իրավիճակներում: 3. Նախատեսվող գործունեության ազդեցության փորձաքննության ընթացքում հաշվի են առնվում տվյալ տարածքի սոցիալ-տնտեսական, էկոլոգիական ն պատմամշակութային առանձնահատկությունները: 16.4. Նախատեսվող գործունեության իրականացման ծանուցման կարգը 1. Ձեռնարկողը, որը մտադիր է իրականացնել սույն օրենքի 4 հոդվածի 1-ին կետում թվարկված որնէ նախատեսվող գործունեություն, պարտավոր է այդ մասին ծանուցել լիազորված մարմնին: 2. Ծանուցումը պարունակում է. ա) նախատեսվող գործունեության մասին հիմնական տվյալներ, մասնավորապես անվանումը, տեղադրման վայրը, նախատեսվող գործունեության նպատակը, բնութագիրը (առանձնահատկությունները), ծավալը, սկսելու ն ավարտելու ժամկետներերը. բ) նախատեսվող գործունեության համար անհրաժեշտ հողատարածքի չափը, էներգիայի, ջրի ն հումքի վերաբերյալ պահանջները. գ) տեխնիկական ն տեխնոլոգիական լուծումների համառոտ նկարագիրը. դ) շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության հիմնական տվյալները, շրջակա միջավայրի առանձին բաղադրիչների վրա հնարավոր ազդեցության ն վտանգավորության աստիճանը. ե) ազդակիր համայնքի որոշումը տվյալ վարչատարածքային միավորի զարգացման պլանին նախատեսվող գործունեության համապատասխանության մասին. զ) ազդակիր համայնքի որոշումը հողահատկացման մասին. է) համապատասխան պետական մարմնի կարծիքը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում արտոնագիրը: 3. Ծանուցումը ստանալուց հետո 7-օրյա ժամկետում լիազորված մարմինն իրազեկ է պահում ազդակիր համայնքի ղեկավարներին ն հասարակայնությանը նախատեսվող գործունեության իրականացման նախաձեռնության մասին: 4. Ազդակիր համայնքի ղեկավարները ն ձեռնարկողը ծանուցումը ստանալուց հետո 15-օրյա ժամկետում կազմակերպում են նախատեսվող գործունեության վերաբերյալ հասարակական լսումներ (որի արա254

րողակարգը որոշում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը)` լրատվական միջոցներով տեղեկություններ հաղորդելով նախատեսվող գործունեության, լսումների տեղի ն ժամկետի մասին: 5. Եթե 30 օրվա ընթացքում ազդակիր համայնքի կամ հասարակայնության կողմից առաջարկներ չեն ուղարկվում լիազորված մարմին, ապա ազդակիր համայնքի կարծիքը համարվում է դրական: 6. Սույն օրենքի 4 հոդվածի 4-րդ կետից բխող նախաձեռնության դրսնորումից հետո 30-օրյա ժամկետում լիազորված մարմինը որոշում է կայացնում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման կամ չիրականացման մասին ն իրազեկ է պահում փորձաքննության նախաձեռնություն դրսնորողներին ն ձեռնարկողին: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման անհրաժեշտության դեպքում ձեռնարկողը լիազորված մարմին է ներկայացնում 7 հոդվածից բխող փաստաթղթերը: 7. Ձեռնարկողը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությանը ենթակա նախատեսվող գործունեության փաստաթղթերը սահմանված կարգով ներկայացնում է լիազորված մարմին: 8. Փաստաթղթերի ն դրանցում պարունակվող տվյալների ցանկն ու ծավալը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը լիազորված մարմնի առաջարկով: 16.5. Փորձաքննությանը ենթակա փաստաթղթերի հրապարակումը ն քննարկումը 1. Փաստաթղթերը ստանալուց հետո լիազորված մարմինը դրանց օրինակներն անմիջապես տրամադրում է մարզի կամ համայնքի ղեկավարներին, համապատասխան պետական մարմնին ն ազդակիր համայնքին: Ազդակիր համայնքի ղեկավարները 5-օրյա ժամկետում լրատվական միջոցներով տեղեկացնում են, թե որտեղ ն երբ է հնարավոր ծանոթանալ ն տվյալներ ստանալ (գրավոր կամ բանավոր) փաստաթղթերի մասին: 2. Լիազորված մարմինը, ազդակիր համայնքի ղեկավարները ն ձեռնարկողը 30 օրացուցային օրվա ընթացքում կազմակերպում ու ապահովում են հասարակայնության կողմից փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը ն լսումները: Հասարակայնության կարծիքը նշված ժամանակամիջոցում ներկայացվում է ազդակիր համայնքի ղեկավարներին կամ անմիջապես լիազորված մարմին:

Եթե ազդակիր համայնքի թիվը մեկից ավելի է, հասարակական լսումների վայրը որոշում է լիազորված մարմինը: 3. Սույն հոդվածի 2-րդ կետից բխող ժամկետը լրանալուց հետո 10օրյա ժամկետում ազդակիր համայնքների ղեկավարները հասարակայնության կարծիքը ն իրենց կարծիքները ներկայացնում են լիազորված մարմին: 4. Համայնքի ազդակիր լինելու կամ չլինելու հարցը վերջնականապես որոշում է լիազորված մարմինը: 5. Համապատասխան պետական մարմինները փաստաթղթերը ստանալուց հետո 30-օրյա ժամկետում ուղարկում են իրենց կարծիքը լիազորված մարմին: 6. Եթե սույն հոդվածի 2-րդ, 3-րդ ն 5-րդ կետերի համաձայն ոչ մի կարծիք սահմանված ժամկետում չի ներկայացվել լիազորված մարմին, ապա համարվում է, որ փաստաթղթերի վերաբերյալ բացասական կարծիք չկա: 7. Սույն հոդվածի 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 5-րդ ն 6-րդ կետերի կիրառումը սահմանափակվում է կապված պետական, արտադրական ն առնտրական գաղտնիքների հետ ն կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ: 8. Մասնագիտական եզրակացությունը կարող են մշակել միայն լիազորված անձինք, որոնք ստացել են լիազորված մարմնի կողմից տրված մասնագիտական իրավասության հավաստագրեր: 9. Մասնագիտական իրավասության հավաստագրի տրման կարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Լիազորված մարմինը ապահովում է հասարակայնության մասնակցությունը լիազորված անձանց ընտրման բոլոր փուլերում: Լիազորված մարմինը ստեղծում ն պարբերաբար վերանայում է լիազորված անձանց վերաբերյալ տվյալների բանկը: 10. Փաստաթղթերը ստանալուց հետո 70-օրյա ժամկետում լիազորված մարմինը լիազորված անձանց միջոցով ապահովում է փաստաթղթերի վերաբերյալ մասնագիտական եզրակացության մշակումը: Մասնագիտական եզրակացության մշակման ընթացքում հաշվի են առնվում հասարակական, ազդակիր համայնքի ն համապատասխան պետական մարմինների կարծիքները: Հիմնավորելու դեպքում լիազորված մարմինը կարող է նշված ժամկետը երկարացնել, բայց ոչ ավել, քան 180 օր:

Մասնագիտական եզրակացության մշակման աշխատանքներում արգելվում է ներգրավել այն լիազորված անձանց, որոնք մասնակցել են փաստաթղթեր մշակմանը: 11.Մասնագիտական եզրակացությունը մշակելիս փորձաքննության են ենթարկվում. ա) փաստաթղթերի լիարժեքությունը. բ) հասարակության, ազդակիր համայնքի ն պետական շահագրգիռ մարմինների կարծիքները. գ) շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության բոլոր դրական ն բացասական ազդեցությունների առկայության ամբողջականությունը, ինչպես նան դրանց փոխներգործությունը. դ) կիրառված գնահատման մեթոդները ն տեղեկատվության ամբողջականությունը. ե) շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության վերացման կամ նվազեցման նպատակով առաջարկված տեխնիկական լուծումների համապատասխանությունը ժամանակակից գիտական ն տեխնիկական մակարդակին. զ) նախատեսված գործունեության այլընտրանքային լուծումները. է) շրջակա միջավայրի վրա նախատեսված գործունեության վնասակար ազդեցության բացառման կամ նվազեցման, ինչպես նան նախատեսված գործունեության կիրառման ն շահագործման միջոցառումների ն անհրաժեշտ պայմանների վերաբերյալ առաջարկությունները: Մասնագիտական եզրակացությունը պարունակում է առաջարկություն դրական կամ բացասական փորձաքննական եզրակացության վերաբերյալ: Փաստաթղթերի վերաբերյալ մասնագիտական եզրակացության հասարակական լսումների ն նախատեսվող գործունեության վերաբերյալ փորձաքննական եզրակացության տրման կարգը Մասնագիտական եզրակացությունը ստանալուց հետո 30-օրյա ժամկետում լիազորված մարմինն ապահովում է մասնագիտական եզրակացության, հասարակական կարծիքի ազդակիր համայնքի ղեկավարների, ազդակիր համայնքների ն համապատասխան պետական մարմինների կարծիքների հասարակական լսումներ: Լիազորված մարմինն առնվազն 7 օր առաջ գրավոր իրազեկ է պահում ձեռնարկողին, մարզի կամ համայնքի ղեկավարներին, ազդա257

կիր համայնքներին, համապատասխան պետական մարմիններին ն լիազորված անձանց հասարակական լսումների ժամկետի ն անցկացման տեղի մասին: Հասարակական լսումներին կարող են հրավիրվել այլ փորձագետներ ն մասնագետներ: Լիազորված մարմինը հասարակայնությանը տեղեկացման հաղորդագրի մեջ նշում է հասարակական լսումների ձնը ն արարողակարգը: Սույն հոդվածի 1-ին կետում նշված մասնակիցները լիազորված մարմնի կողմից ստանում են հասարակական լսումների արդյունքների արձանագրությունը: Լիազորված մարմնի կողմից հասարակական լսումներից հետո 20օրյա ժամկետում կայացվում է որոշում մասնագիտական եզրակացության ն հասարակական քննարկումների արդյունքների արձանագրությունների հիման վրա փորձաքննական եզրակացություն տալու մասին: Փորձաքննական եզրակացությունը ձեռնարկողին է տրվում փաստաթղթերը ստանալուց առնվազն 120-օրյա ժամկետում, եթե 9 ն 14 հոդվածների համաձայն այլ ժամկետ չի նախատեսվում: Սույն օրենքով սահմանված ժամկետում լիազորված մարմնի կողմից ձեռնարկողին պատասխան չտալու դեպքում փորձաքննական եզրակացությունը համարվում է դրական: Փորձաքննական եզրակացությունն ուժի մեջ է տրման պահից ն կորցնում է ուժը, եթե նախատեսվող գործունեության իրականացումը չի սկսվում փորձաքննական եզրակացության տրվելուց մեկ տարվա ընթացքում, որից հետո պահանջվում է նոր փորձաքննական եզրակացություն: Լիազորված մարմինը կարող է վերանայել կամ չեղյալ համարել փորձաքննական եզրակացությունը, եթե ընդունվել է նոր բնապահպան օրենսդրություն կամ փորձաքննական եզրակացություն տալուց հետո ի հայտ են եկել էկոլոգիական նոր գործոններ: Փորձաքննական եզրակացությունը վերանայելու կամ չեղյալ հայտարարելու պայմանները, ժամկետները ն արարողակարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Նախատեսվող գործունեության իրականացման ընթացքում փորձաքննական եզրակացության պայմանները խախտելու դեպքում լիազորված մարմինը պարտավոր է մասամբ կամ ամբողջովին փակել, կասեցնել կամ արգելել նախատեսվող գործունեության իրականացումը մինչն փորձաքննական եզրակացության համար համապատասխան պայմանների ապահովումը:

Եթե նախատեսվող գործունեությունը վերաբերում է պետության պաշտպանությանը, լիազորված մարմինը պարտավոր է փորձաքննական եզրակացություն տալ համապատասխան պետական մարմինների հետ քննարկումից հետո հիմնվելով Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության վրա: Փորձաքննական եզրակացությունը 7-օրյա ժամկետում հրապարակվում է ն գրավոր տեղյակ է պահվում շահագրգիռ կողմերին: Օրենքով արգելվում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությանը ենթակա նախատեսվող գործունեության իրականացում առանց դրական փորձաքննական եզրակացության: Փաստաթղթերի պատրաստման հետ կապված բոլոր ծախսերը կատարվում են ձեռնարկողի կամ հայեցակարգը ֆինանսավորողի հաշվին: Փորձաքննական եզրակացություն ստանալու համար նախատեսված ծախսերը վճարում է ձեռնարկողը կամ հայեցակարգը ֆինանսավորողը: Վճարումների չափը սահմանում է լիազորված մարմինը: Եթե շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցությունը տարածվում է Հայաստանի Հանրապետության պետական սահմանից դուրս, ապա լիազորված մարմինը փորձաքննական եզրակացությունը կայացնելիս ելնում է Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված միջազգային պայմանագրերի պահանջներից նման դեպքերում փորձաքննական եզրակացությունը հաստատում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը:

16.6. Փորձաքննության ենթակա հայեցակարգերը 1. Փորձաքննության ենթակա են հայեցակարգերը, որոնք վերաբերում են՝ սոցիալ-տնտեսական ոլորտին, էներգետիկային, քաղաքաշինությանը, տրանսպորտին, կապին, գյուղատնտեսությանը, ձկնային տնտեսությանը, լեռնահանքային արդյունահանությանը, արդյունաբերական ճյուղերին, առողջապահությանը, սոցիալական ոլորտին, բնապահպանությանը, ինչպես նան հանգստավայրերի, զբոսաշրջիկության ն սպասարկման ոլորտի զարգացման բնագավառներին: Տարածքային պլանավորման փաստաթղթերը ն պաշարների համալիր օգտագործման սխեմաները նույնպես համարվում են հայեցակարգեր:

Ներկայացնողը պարտավոր է հայեցակարգի մշակման ընթացքում իրականացնել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման համար հետազոտությունների համապատասխան ծավալը, համաձայնեցնելով լիազորված մարմնի հետ, հաստատված կարգով ապահովել հայեցակարգի ն շրջակա միջավայրի վրա նրա ազդեցության գնահատման հրապարակումը հասարակական լսումներից առնվազն 30 օր առաջ, կազմակերպել հայեցակարգի հասարակական լսումներ ն հաշվի առնել հասարակական կարծիքը: Ներկայացնողը հայեցակարգը ներկայացնում է լիազորված մարմին, որը կազմակերպում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննություն ն կայացնում համապատասխան որոշում հայեցակարգը ստանալուց հետո 90-օրյա ժամկետում: Հայեցակարգը հաստատող մարմինն իրավունք չունի ընդունել հայեցակարգն առանց լիազորված մարմնի կողմից տրված դրական փորձաքննական եզրակացության:

16.7. Փորձաքննություն իրականացնող մարմինը ն նրա իրավասությունը Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննություն իրականացնող լիազորված պետական մարմնի կարգավիճակը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Լիազորված մարմինն իրավասու է՝ ա) իրականացնել սույն օրենքի 4 հոդվածով սահմանված նախատեսվող գործունեությունների ն 15 հոդվածում թվարկված հայեցակարգերի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննություն ն տալ փորձաքննական եզրակացություն. բ) կատարել օրենքի 7 ն 8 հոդվածներից բխող պահանջները. գ) հրավիրել փորձագետների, դ) ստեղծել ն վարել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության նյութերի ն տվյալների բանկ. ե) հսկողություն իրականացնել փորձաքննական եզրակացության պահանջների կատարման նկատմամբ. զ) մշակել մեթոդական փաստաթղթեր շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման համար:

Լիազորված մարմինն իրավունք ունի իր իրավասության սահմաններում իրականացնել գործող օրենսդրությանը չհակասող այլ միջոցառումներ, որոնք անհրաժեշտ են շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման համար: Լիազորված մարմինը պատասխանատու է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության. եզրակացության հիմնավորվածության, սկզբունքների, կանոնակարգերի, նորմերի ն ժամկետների պահպանման, անհրաժեշտ փաստաթղթերի ն նյութերի ապահովման, աշխատանքային անհրաժեշտ պայմանների ապահովման, հրապարակայնության համար: 2. Լիազորված մարմինը պատասխանատու է 4 հոդվածի 4-րդ կետից բխող որոշման համար: Լիազորված անձինք մասնագիտական եզրակացությունը մշակելիս պատասխանատու են. եզրակացության, եզրահանգման, առաջարկությունների ն դիտողությունների հիմնավորվածության, փաստաթղթերի անկողմնակալ գնահատման, մասնագիտական եզրակացությունը լիազորված մարմին սահմանված ժամկետում ներկայացնելու համար: Ձեռնարկողը, ներկայացնողը ն փաստաթղթեր մշակողը պատասխանատու են. նախագծային բոլոր փուլերում բնապահպանական պահանջների պահպանման ն այդ նպատակով անհրաժեշտ աշխատանքների ու հետազոտությունների ֆինանսավորման, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման ներկայացված նյութերի համակողմանիության, գիտական հիմնավորվածության, որակի ն ստույգության, նախագծային լուծումների էկոլոգիական հետնանքների, փորձաքննության ներկայացվող նյութերի ամբողջականության, ինչպես նան անհրաժեշտ լրացուցիչ նյութերի ն փաստաթղթերի ներկայացման, փորձաքննական եզրակացության պահանջների կատարման, նախատեսվող գործունեությունը կամ հայեցակարգը հասարակայնությանը ներկայացնելու համար: Սույն օրենքի պահանջները խախտողները պատասխանատվության են ենթարկվում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության ընթացքում առաջացած բոլոր վիճելի հարցերը գանգատարկվում են դատական կարգով Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության համաձայն:

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են ՀՀ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին օրենքի հիմնական հասկացությունները, փորձաքննության նպատակը ն խնդիրները: 2. Շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող ո՞ր գործունեություններն են ենթակա փորձաքննության: 3. Որո՞նք են փորձաքննության շրջանակները, փորձաքննության համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը, դրանց հրապարակումը ն քննարկումը: 4. Ինչպե՞ս է օրենքով ապահովվում փաստաթղթերի փորձաքննության մասին մասնագիտական եզրակացությունը, դրա հասարակական լսումների, մասնագիտական եզրակացությունների տրման կարգը: 5. Ի՞նչ է ներկայացնում շրջակա միջավայրի վրա հայեցակարգերի ազդեցույան փորձաքննությունը: 6. Ո՞րն է շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության փորձաքննություն իրականացնող լիազորված մարմինը, նրա իրավասությունը ն պատասխանատվությունը: 7. Եզրակացությունների կազման ն օգատգործման հետ կապված գործառույթները:

ԳԼՈւԽ 17. ՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ էԿՈԼՈԳԱՑՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

17.1. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի տեսակները 17.2. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի ձնավորման ուղղվածությունը 17.1. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի տեսակները Ժամանակակից պայմաններում բնօգտագործման արդյունավետ հիմնադրույթի (կոնցեպցիայի), տնտեսական մեխանիզմի մշակումը հնարավոր է հետնյալ սկզբունքերի իրականացման դեպքում. - Բնօգտագործման ռացիոնալացման ն շրջակա միջավայրի արդյունավետ պահպանման հիմնադրույթի մշակումը ն իրագործումը

հնարավոր է միայն սեկտորների` ամբողջ տնտեսության մասշտաբով զարգացման հիմնադրույթի մշակումից հետո (գլոբալ մեխանիզմ): - Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմը պետք է լինի «գլոբալ» տնտեսական մեխանիզմի օրգանական բաղկացուցիչ մասը, չպետք է լինի լոկալ ն ընդգրկի միայն բնաշահագործական համալիրներ ն ճյուղեր: Տվյալ մեխանիզմը պետք է համաձայնեցվի այլ տնտեսական մեխանիզմների հետ, որոնք գործում են բնականից հետո հետագա փուլերում: - Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմը սեկտորներում (համալիր) պետք է ձնավորվի միջսեկտորային, միջճյուղային հիմքի վրա: Ընդհանուր տեսքով կարելի է առանձնացնել բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի երեք տեսակ. Առաջին` փափուկ կամ «հասնող» մեխանիզմ: Սա լիբերալ մեխանիզմ է էկոլոգիական տեսանկյունից: Այն ամենաընդհանուր` էկոլոգիական սահմանափակումներ է դնում ճյուղերի, սեկտորների տնտեսական զարգացման համար` գործնականորեն զարգացնելով դրանք: Տնտեսական մեխանիզմի տվյալ տիպն ուղղված է հիմնականում բացասական էկոլոգիական հետնանքների վերացմանը` թույլ կերպով ներգործելով զարգացման տեմպերի ն մասշտաբների վրա: Հենց բնօգտագործման մեխանիզմի նման տիպն էլ հատուկ է տնտեսության զարգացման տեխնոգեն տեսակին: Երկրորդ մեխանիզմը էկոլոգոահավասարակշռված ն բնապահպանական արտադրությունների ու գործունեության տեսակների զարգացումը խթանող տիպն է: Այդ տեսակի մեխանիզմի գործունեության մեջ առաջատար տեղ է գրավում շուկայական գործիքը: Այն նպաստում է արտադրության ավելացմանը` նոր տեխնոլոգիայի բազայի վրա, հնարավորություն է տալիս բարելավելու բնական ռեսուրսների օգտագործումը ն պահպանումը: Տեսականորեն տվյալ տիպը հատուկ է թույլ կայունությանը: Երրորդ մեխանիզմը կարելի է բնութագրել որպես կոշտ` «ճնշող» մեխանիզմ, որն օգտագործում է վերջնական ն շուկայական գործիքները: Այն նան կոշտ իրավական, հարկային, վարկային, տույժ-տուգանքների քաղաքականությամբ գործնականորեն ճնշում է (պրեսինգ) որոշակի ճյուղերի, համալիրների զարգացումը, նրանց բնական բազայի ընդլայնման ոլորտում` ընդհանուր առմամբ նպաստելով բնական ռեսուրսների տնտեսմանը: Այս տիպի մեխանիզմը հատուկ է ամուր կայունացման համար:

Հարկերի մեծությունը սահմանվում է առաջին` «բնական» փուլերի համար, կապված բնական ռեսուրսների առավելագույն շահագործման հետ: Հետագա փուլերում, կապված արտադրանքի մշակման ն նրա շարժի հետ, որը ստացվել է տվյալ բնական ռեսուրսի հիման վիա, հարկերի մեծությունն իջնում է: Դա խթանում է բնությունից դուրս ճյուղերի զարգացումը, նպաստում ռեսուրսների ռացիոնալ ն խնայողաբար օգտագործմանը, խորացնում է նրանց մշակման աստիճանը, ինչն էլ նպաստում է բնության ծանրաբեռնվածության կրճատմանը: Բարձր հարկերի սահմանումը բուն գյուղատնտեսությունում պետք է նպաստի հողային տարածությունների կրճատմանը, իսկ ինֆրակառուցվածքի ն վերամշակող արտադրությանն ուղղված արտոնյալ հարկերը հնարավորություն են տալիս կրճատել գյուղատնտեսական մթերքների կորուստները: Հենց դրանով էլ գյուղատնտեսությունում օգտագործվող հողային ռեսուրսների օգտագործման կրճատման դեպքում կարող է նկատվել գյուղատնտեսական ապրանքների վերջնական ելքի աճ: 17.2. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի ձնավորման ուղղվածությունը Ինչպես արդեն նշվել է, շրջակա միջավայրն աղտոտողները, որոնք առաջացնում են բացասական էքստերնալներ, պետք է փոխհատուցեն հասարակությանը` դրանից առաջացած վնասները: Դա կարելի է իրականացնել պետության կողմից աղտոտողի նկատմամբ հատուկ հարկերի կիրառմամբ, որոնց հիմնավորումը տվել է Պիգուն (Պիգույի հարկ): Գործնականում աղտոտվածության համար օպտիմալ հարկի կիրառումն աղտոտվածության համար առաջ է բերում էական դժվարություններ: Արդյունավետության տեսանկյունից Պիգույի կատարյալ հարկը պետք է ճշտությամբ արտահայտի աղտոտվածության հետնանքով առաջացած էքստերնալ ծախքերը: Իսկ կոնկրետ հաշվարկների տեսանկյունից գործնականում դա խիստ դժվար է իրականացնել, ուստի հաճախ ընդունվում են մի շարք մոտավոր լուծումներ: ժամանակակից պայմաններում կարելի է առանձնացնել բնօգտագործման` ձնավորվող տնտեսական մեխանիզմի հետնյալ տարրերը. - բնապահպանությանն ուղղված գործունեության տնտեսական գործիքների համակարգ, - բնապահպանական միջոցառումների ֆինանսավորման համա264

կարգ, բնության օգտագործման վճարելիության համակարգ, գնագոյացում` հաշվի առնելով էկոլոգիական գործոնը սկզբնական ն երկրորդական ռեսուրսների վրա, - բնական ռեսուրսների շուկայի ստեղծում, - էկոլոգիական ապահովագրություն, - պետական ն ռեգիոնալ էկոլոգիական ծրագրերի իրականացման մեխանիզմի ստեղծում: Բնության պահպանությանն ուղղված գործունեության տնտեսական գործիքների համակարգն իր հերթին ընդգրկում է. - հարկային քաղաքականությունը, - սուբսիդիաները ն արտոնյալ վարկավորումը, - բնության պահպանությանն ուղղված ֆոնդերի արագացված ամորտիզացիան, - աղտոտվածության համար իրավունքի վաճառքը, - «գրավ-վերադարձ» սկզբունքի օգտագործումը, - տուգանքները, - աղտոտվածության համար վճարումների ն թափոնների տեղաբաշխումը: Տվյալ ուղղությունների մեծ մասն արդեն ցույց է տվել իր էկոլոգիական արդյունավետությունը աշխարհի շատ երկրներում: Առանձնապես լայն օգտագործվող ն արդյունավետ գործիքներ են համարվում հարկերը: էկոլոգիական հարկերը, որոնց հաճախ անվանում են «կանաչ» հարկեր, կոչված են լուծելու առնվազն երկու խնդիր. 1) արտադրանքի արժեքը ծախսերի նկատմամբ դարձնել առավել համարժեք, այդ թվում` բնական ռեսուրսների օգտագործման ն շրջակա միջավայրին հասցվող վնասների դեպքում, 2) նպաստել աղտոտողների, այլ ոչ թե ողջ հասարակության կողմից էկոլոգիական վնասի փոխհատուցմանը (նպաստել «աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի իրականացմանը): «Կանաչ» հարկերը կարող են իրականացնել ինչպես խթանող դեր` էկոլոգոհավասարակշռված արտադրության ն գործունեության տեսակների, այնպես էլ ճնշող դեր` բնատարողունակության գործունեության համար: Այստեղ պետությունը, հարկերի օգնությամբ ներազդելով գների վրա, տալիս է միայն նախասկզբնական խթան, իսկ մնացածը, համաձայն տրամաբանության, պետք է իրականացնի շուկայական մեխանիզմը` ներգործելով արտադրողի ն սպառողի վարքագծի վրա, -

արտադրանքի առաջարկի ն պահանջարկի վրա` կախված նրա էկոլոգիական մաքրության աստիճանից ն այլն: Մի շարք դեպքերում հարկեր ընդհանրապես չպետք է հավաքվեն, օրինակ, հարկումից ազատվում են էկոլոգիական ֆոնդերը: Նման քաղաքականությունը նպատակահարմար է իրականացնել նան այն ձեռնարկաթյունների եկամուտների համար, որոնք ստացվում են տարբեր տեսակի երկրորդական ռեսուրսների ն թափոնների ուտիլիզացիայից (երկրորդային վերամշակում), կազմակերպությունների ն բնակչության կամավոր մուծումներից, ինչպես նան բնության պահպանության նպատակներով տրվող արտասահմանյան դրամաշնորհներից ն այլն: էկոլոգիական ուղղվածություն ունեցող հարկային համակարգում կարելի է առանձնացնել չորս տեսանկյուն` ճյուղային, տեխնոլոգիական, ռեգիոնալ, ապրանքային: Եթե էկոլոգացման ն կառուցվածքային վերակառուցման տեսանկյունից դիտարկենք տնտեսության անցումը կայուն զարգացման, ապա հարկային համակարգում պետք է նախատեսվի հարկերի բարձրացումը բնությունը շահագործող ճյուղերի ն սեկտորների համար, որոնք գտնվում են բնապրանքային ուղղաձիգի սկզբում: Վերջինս կիջեցնի ներդրումների արդյունավետությունը ճյուղերի ն սեկտորների զարգացման մեջ: Այստեղ հարկերը կարող են խաղալ ճնշման դեր` ճնշելով բնատարողունակության գործընթացը կամ այդ գործունեությանը վերուղղելով էկոլոգիահավասարակշռությունը: Իր հերթին վերամշակող, սպասարկող ինֆրակառուցվածքային ճյուղերը, որոնք գտնվում են բնաապրանքային ուղղաձիգի վերջում, պետք է հարկվեն ցածր դրույքաչափերով, ինչը կխթանի նրանց զարգացմանը: Հարկերի նման համակարգը հատուկ է խթանող ն կոշտ տիպի բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմին: Իջեցված հարկերը պետք է կիրառվեն ռեսուրսախնայողական ն քիչ թափոն ունեցող տեխնոլոգիաների համար: Տեխնոգեն ն բնատարողունակ արտադրությունը պետք է հարկվի բարձր դրույքաչափերով: Մեծ հեռանկար ունի աղտոտվածության համար իրավունքի իրացման շուկայական մեխանիզմի զարգացումը: Այդ շուկան այժմ ակտիվորեն ձնավորվում է ԱՄՆ-ում: Նման շուկայի կարնորագույն սկզբունքն է տարբեր տեսակի արտանետումների իրավունքի վաճառքը: Նման առնտրի պարզեցված սխեման հետնյալն է` կոնկրետ տարածքում սահմանափակում է մտցվում աղտոտող նյութերի արտանետումների որոշակի չափի համար: Տվյալ աղտոտվածության չափը չի կարող գերազանցել աղտոտվածությանը` նոր շինարարութ266

յան ժամանակ: Այս պայմաններում նոր կառուցվող կամ վերակառուցվող ձեռնարկությունները, որոնք ցանկանում են ընդգրկել իրենց արտադրությունը, ընկնում են կոշտ էկոլոգիական սահմանափակման մեջ: Հետնաբար, ձեռնարկությունների առջն կանգնած է ընտրության խնդիր` կամ ստեղծել իր մոտ հուսալի մաքրման համակարգ, կամ էլ` գնել լրացուցիչ աղտոտվածության իրավունք այլ ձեռնարկությունից: Աղտոտվածության իրավունքի վաճառքի մեխանիզմի ստեղծումը հնարավոր է նան գլոբալ մակարդակով: Օրինակ` ածխաջրային հարկի կիրառումը ստեղծում է զգալի խնդիրներ զարգացած երկրների արդյունաբերության համար, որոնք արդեն գործնականորեն սպառել են արտանետումների կրճատման «էժան» ձները: Եվ այստեղ կարող են շահել այն երկրները, որոնց մոտ են գտնվում կենտրոնացված ածխաջրերի պաշարների զգալի մասը (օրինակ` Ռուսաստանը` 159): Ըստ էության` շրջակա միջավայրի առավել հին ու փորձված տնտեսական գործիքը հանդիսանում է գրավային կամ էլ «գրավվերադարձ» համակարգը: Սա ամբողջովին հայտնի համակարգ է, երբ գնելով ինչ-որ ապրանք` մենք վճարում ենք նան լրացուցիչ արժեք, որը հետո մեզ ետ է վերադարձվում: Դա դատարկ շշերի վերադարձման ավանդական համակարգն է, որը լայնորեն կիրառվում է տարբեր երկրներում (օգտագործված մարտկոցներ, տարբեր տիպի պլաստիկներ ն այլն): Չնայած իր պարզունակությանը` տվյալ մեխանիզմը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել թափոնների, այդ թվում` նան թունավոր (տոքսիկ) նյութերի մուտքը շրջակա միջավայր, պահպանել զգալի միջոցներ ն ռեսուրսներ` ի հաշիվ ուտիլիզացման (երկրորդական վերամշակման): Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի համակարգի կարնորագույն տարրն է բնական միջավայրի աղտոտվածության համար վճարումները: Ներկայումս կիրառվում է վճարումների երեք տեսակ` վճարումներ մթնոլորտի աղտոտվածության համար, վճարումներ ջրային ռեսուրսների մեջ արտանետումների համար, վճարումներ թափոնների տեղաբաշխման համար: Հենց սկզբից որոշում է ընդունվել երկաստիճան վճարումների գաղափարի վերաբերյալ: Առաջին դրույքաչափը (բազիսային) արտահայտում է աղտոտող նյութերի արտանետումների վճարումները սահմանված նորմատիվների սահմաններում: Երկրորդը նախատեսվում է թույլատրված սահմանից դուրս աղտոտվածության համար (բազիսային դրույքաչափի հնգապատիկի չափով):

Բազիսային դրույքաչափի տնտեսական իմաստը միջոցների ակումուլյացիայի անհրաժեշտությունն է, որը պետք է շրջակա միջավայրին վերարտադրության համար` նրա նորմալ աղտոտվածության պայմաններում: Դա նախատեսված է այն վնասի չափը հաշվելու համար, որը հասցվել է բնությանը տվյալ ոլորտում ստանդարտները խախտելու պատճառով: Այդ վնասի չափը գործնականորեն միշտ կախված է կոնկրետ ձեռնարկությունից: Վճարումների դրույքները հաշվարկվում են արտանետումների կամ թափոնների տեղադրման պայմանական տոննայի հաշվով: Նորմատիվային վճարի հաշվառման ընդունված մոտեցումը (բազիսային դրույք) կոչվում է ծախսային: Այն ելնում է աղտոտվածության համար այնպիսի վճարումների սահմանման անհրաժեշտությունից, որոնք կկարողանան ծածկել բնապահպանման միջոցառումների ծախսերը ն անհրաժեշտ են վնասի վերացման կամ էլ կանխարգելման համար: Վճարումների տարբերակումը կատարվում է` կախված աղտոտող նյութի տեսակից (դրույքների վճարումները հաշվարկվում են` ելնելով հարաբերական վտանգավորության ցուցանիշից): Ներկայումս կան վճարի նորմատիվներ մթնոլորտն աղտոտող 217 նյութերի համար ն նս 198 բաղադրամասի (ինգրիդիենտի) համար, որոնք թափվում են ջրի մեջ: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են բնօգտագործման հայեցակարգի մշակման հիմնական սկբունքները: 2. Ինչպիսի՞ն է բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի հիմնական տիպը: 3. Ինչու՞մ է կայանում բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի հիմնական ուղղությունների ձնավորման էությունը: 4. Բնութագրել բնապահպանական գործունեության տնտեսական խթանման համակարգը: 5. Ինչու՞մ է կայանում աղտոտումների համար կիրառվող վճարների համակարգի թերություններն ու առավելությունները: 6. Ի՞նչ եք հասկանում բնօգտագործման վճարելիություն ասելով: 7. Ի՞նչ պետք է հասկանալ «Գնագոյացում՝ հաշվի առնելով էկոլոգիական գործոն» ասելով: 8. Ինչի՞ համար են պետք էկոլոգիական ծրագրերը:

ԲԱԺԻՆ V1 ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ

ԳԼՈւԽ 18. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

էՈւԹՅՈւՆԸ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, ԳՈՐԾԱԾՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ ՄԻՏՈւՄՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅՈւՆՈւՄ ԵՎ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ

ՊԵՏՈւԹՅՈւՆՆԵՐՈւՄ

Բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների խնդիրը ներկայումս կարնորվում է ամբողջ աշխարհում, քանի որ բնական ռեսուրսների օգտագործման ն շրջակա միջավայրին հասցված վնասի անհամարժեք փոխհատուցումը հանգեցնում է երկրի հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշների աղավաղմանը, ինչպես նան նվազեցնում է վերջիններիս, որպես շրջակա միջավայրի կառավարման տնտեսական մեխանիզմներ, նշանակությունը: Բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարները կոչված են շրջակա միջավայրի վրա բացասական ներգործությունները նվա-զեցնելու ն բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը ապահովելու, ինչպես նան բնապահպանական ներդրումների համար ֆինանսական ռեսուրսներ ապահովելու համար ն ստեղծված են «Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքի հիման վրա: Հայաստանի Հանրապետությունում բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների կատարելագործման կարնորությունն ամրագրված է նան Կայուն զարգացման ծրագրի` «Բնօգտագործման ն դրա դիմաց գանձվող վճարների համարժեքության ապահովումը ն այդ միջոցների ծառայեցումը բնապահպանական նպատակներին» կետով: Վերջին տարիներին բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների տեսքով հավաքագրվող գումարները զգալիորեն ավելացել են ն եթե 1998թ. հավաքագրվել էր մոտ 680 մլն դրամ, ապա 2009թ.` արդեն 3379,5 մլն, 2010թ.՝ 4808,6 մլն դրամ, արձանագրելով շուրջ 7079 աճ, ինչը պայմանավորված է մի շարք գործոններով. Բնօգտագործման վճարների ոլորտում աճը հիմնականում պայմանավորված է ընդերքօգտագործման ոլորտում աճով (այն կազմում է ամբողջ բնօգտագործման վճարների ավելի քան 909-ը)` կապված լեռնահանքային արդյունաբերության ն շինարարության զարգացմամբ, օգտագործվող ազնիվ ն գունավոր մետաղների, ոչ մետաղական օգտակար հանածոների արդյունահանման ծավալների համապատասխան ավելացմամբ, ազնիվ ն գունավոր մետաղների միջազգային գների աճով, ինչպես նան առանձին օգտակար հանածոների (հանքա269

յին ջուր, աղ, ոչ մետաղական օգտակար հանածոներ) գծով բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի բարձրացմամբ: Բնապահպանական վճարների ոլորտում աճը հիմնականում պայմանավորված է շարժական աղբյուրներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման ն շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների արտադրության ն ներմուծման ոլորտներում աճով, որոշ բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի ավելացմամբ, ինչպես նան նոր վճարատեսակների կիրառմամբ, ինչպես օրինակ, հին ավտոմեքենաների ներմուծման ժամանակ ներդրված բնապահպանական վճարների համակարգը: Սակայն բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարներից հավաքագրված գումարների զգալի աճը չի խոսում դրական միտումների մասին, քանի որ չկա ն ոչ մի հետազոտություն, թե վճարներից հավաքագրված գումարների համեմատ ինչքան են աճել բնական ռեսուրսների օգտագործման ծավալները ն ինչքանով են ավելացել շրջակա միջավայրի աղտոտման ծավալները: Հաջորդ կարնոր գործոնն այն է, որ չնայած բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների գծով արձանագրված զգալի աճին, բնապահպանության ոլորտի ֆինանսավորումը զգալիորեն զիջում է բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների գծով հավաքագրված գումարներին: Օրինակ, եթե 2006 թվականին բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների հանրագումարը կազմել է 4117,2 մլն դրամ, բնապահպանության ոլորտի պետական ֆինանսավորումը` 9966,3 մլն դրամ, ապա 2009 թվականին այն համապատասխանաբար կազմել է 4105,9 մլն ն 6120,5 մլն, ինչը նշանակում է, որ գրեթե անփոփոխ վճարների դեպքում բնապահպանության ոլորտի ֆինանսավորումը կրճատվել է 38,6 տոկոսով: Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների գծով հավաքագրվող գումարների օգտագործումն առավել հասցեական դարձնելու նպատակով համապատասխան լրացում է կատարվել ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին ՀՀ օրենքում, որով ամրագրվել է, որ բնապահպանական ծրագրերի գծով յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեով նախատեսվող ծախսերը չեն կարող պակաս լինել, քան այդ տարվան նախորդող երկրորդ բյուջետային տարվա բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների գծով փաստացի մուտքերի հանրագումարը, սակայն օրենքի այս դրույթի կիրառության ժամկետը անընդհատ հետաձգվում է:

Կարնոր ուղղությունը «Ընկերությունների կողմից վճարվող բնապահպանական վճարների նպատակային օգտագործման մասին» ՀՀ օրենքի կիրարկման շրջանակների ընդլայնումը, ընդհուպ` մթնոլորտի, ջրային ռեսուրսների աղտոտման ն թափոնների տեղադրման համար բնապահպանական վճարների գծով հավաքագրված ամբողջ գումարների ուղղորդումը այն համայնքներին, որտեղ կատարվել է աղտոտումը: Ներկայումս «Ընկերությունների կողմից վճարվող բնապահպանական վճարների նպատակային օգտագործման մասին» ՀՀ օրենքի կիրարկման հիմնական թերությունը կայանում է նրանում, որ համայնքային բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետությունը, բացառությամբ մեկ-երկու համայնքների՝ ցածր է, իսկ առանձին դեպքերում ֆինանսական միջոցները համայնքների կողմից օգտագործվում են համայնքների կոմունալ-կեեցաղային հիմնախնդիրների լուծման համար, ն սա այն դեպքում, երբ ծրագիրը պետք է ներառի համայնքի վարչական սահմաններում գտնվող հողային, ջրային ն օդային տարածքներում ընկերությունների գործունեությամբ պայմանավորված` բնապահպանական հիմնախնդիրների լուծմանը ն շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպատակաուղղված` թափոնների, կեղտաջրերի, շրջակա միջավայրի տեղական ն տարածաշրջանային աղտոտվածության դեմ պայքարը, որը ներառում է մթնոլորտային օդի մաքրության պահպանության, ջրային ռեսուրսների պահպանության, աղմուկի ն վիբրացիայի դեմ պայքարի ն ճառագայթահարման դեմ պաշտպանության հետ կապված աշխատանքները ն գործողությունները, կենսաբազմազանության ն անտառների պահպանումը, բնության հատուկ պահպանվող տարածքները, շրջակա միջավայրի պահպանության գծով կիրառական հետազոտական ն փրձարարական նախագծային աշխատանքները, շրջակա միջավայրի վրա ներգործության հետազոտությունները ն ուսումնառությունները, շրջակա միջավայրի պահպանության վերաբերյալ տեղեկատվության տարածումը, բնապահպանական հասարակական կազմակերպություններին աջակցությունը: 2004-2009 թվականներին այս գործիքի ներքո համայնքների ֆինանսավորումը կազմել է 410761,83 հազար դրամ ն ներկայացված է Աղյուսակ 5-ում: Շրջակա միջավայրի կառավարման տնտեսական մեխանիզմների տեսանկյունից խիստ կարնոր է նան տնտեսական զարգացման ցուցանիշների բնապահպանական ճշգրտումը, ինչը հնարավորություն

կտա բարձրացնել բնապահպանական ծրագրերի մրցունակությունը տնտեսական որոշումների ընդունման դեպքում: Աղյուսակ 5 Բնապահպանական նպատակներով տեղական մարմիններին հատկացված պետական նպաստները 2004-2009թթ. Ընդամենը Սուբվենցիայով Համայնքների տարեկան տրամադրած անվանումները գումարը գումարը /հազ. դրամ/ /հազ. դրամ/ 2004թ. Ալավերդի 131,4 131,4 Քաջարան 10392,3 2005թ. 10694,2 Ալավերդի 208,5 Ագարակ 93,4 Քաջարան 10000,0 2006թ. 29945,1 Ալավերդի 19945,1 Քաջարան 10561,0 Աքորի 7209,6 Հաղպատ 7209,3 2007թ. 49144,7 Օձուն 7208,0 Ալավերղի 9581,83 Ծաղկաձոր 1037,0 Քաջարան 14740,0 Աքորի 15114,0 2008թ. 114318,8 Հաղպատ 7523,1 Օձուն 8814,5 Ալավերդի 68127,2 Քաջարան 31775,0 Աքորի 16208,2 Հաղպատ 9197,3 2009թ. 206659,0 Օձուն 8927,9 Ալավերդի 103564,0 Կապան 12996,6 Արարատ 23990,0 Այս գաղափարի էությունը կայանում է նրանում, որ առաջին փուլում համախառն ներքին արդյունքից (ՇքՔ) պակասեցվում է անտա-

ռային, ջրային, հողային, կենսաբազմազանության ն բնական ռեսուրսների գերօգտագործումը դրամական արտահայտությամբ (քN) ՇքՔ-քNՀՇքՔ1 (1) Երկրորդ փուլում ստացված ՇքՔ1-ից պակասեցվում է հողային ն ջրային տարածքների աղտոտումից, շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների օգտագործումից ն թափոնների տեղադրումից առաջացած վնասները, դրամական արտահայտությամբ (Էք). ՇքՔ1-ԷքՀՇքՔ2 (2) Այս ճշգրտումը հնարավորություն է տալիս համադրել տարբեր երկրների տնտեսական աճի ցուցանիշները՝ հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի գործոնը, ինչը հնարավորություն է տալիս իրատեսորեն գնահատել երկրների տնտեսական աճի ցուցանիշները: Շատ զարգացող պետությունների տնտեսական աճի ցուցանիշները բնապահպանական ճշգրտման հետնանքով դառնում են բացասական ցուցանիշ, ինչը ցույց է տալիս, որ վերջիններս հիմնված են բնական ռեսուրսների գերօգտագործման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման վրա: Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների դրույքաչափերի սահմանման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվառել այն բոլոր գործոնները, որոնք ներառում են բնական ռեսուրսների օգտագործումը ն շրջակա միջավայրի աղտոտումը: Գնահատման մեթոդիկաները բազմազան են, սակայն ընդհանրացված այն կարելի է ներկայացնել հետնյալ աղյուսակի տեսքով (Նկար 1): Տնտեսական մեխանիզմների ողջ ներուժն առավելապես օգտագործվում է եվրոպական երկրներում, որտեղ տնտեսական մեխանիզմները գործում են արդեն մի քանի տասնամյակ: էական է այն փաստը, որ եվրոպական երկրներում տնտեսական մեխանիզմներն առավելապես ուղղված են շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքներին, իսկ ԱՊՀ երկրներում այն ուղղված է վնասակար նյութերի մթնոլորտ արտանետումներին ն ջրային ավազան արտահոսքերին: Եվրոպական հինգ երկրների (Բուլղարիա, Չեխիա, Լիտվա, Լատվիա ն էստոնիա), բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների համակարգերի հետ համեմատելիս պարզ է դառնում, որ եթե բնապահպանական վճարների դեպքում երբեմն որոշակի վճարատեսակների գծով Հայաստանում գործող դրույքաչափերը համադրելի են, ապա բնօգտագործման վճարների դրույքաչափերը զգալիորեն զիջում են, ինչն էլ Հայաստանում հանգեցնում է բնական ռեսուրսների

գերշահագործմանը ն այդ ոլորտներում գերշահույթների առաջացմանը: Նկար 1 Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների սահմանման մեթոդները Մեթոդը Շուկայական գնի Վնասի հատուցման մեթոդ ճանապարհորդելու ծախսերի մեթոդ

Գործունեություն Ուղղակի օգտագործման դեպքում Անուղղակի օգտագործման դեպքում, էրոզիայի, աղտոտման վերահսկման, ջրերի պահպանության ն այլ դեպքերում Ռեկրեացիա ն տուրիզմ

Անուղղակի օգտագործման, ապագայում օգԳեդոնի գնագոյացման տագործման որոշակի ասպեկտներ /Օրինակ մեթոդ բնակարան էկոլոգիապես բարվոք շրջանում/ Տուրիզմ ն շուկայական արժեք չունեցող Պայմանական ապրանքներ /հասարակությունը ինքն է /հասարակության/ որոշում ինչքան է պատրաստ վճարել այդ գնահատման մեթոդ ռեսուրսն ունենալու համար/ Հասարակության Բոլոր ջրաճահճային ապրանքների ն ծառաընտրության մեթոդ յությունների համար Եկամտի տեղաէկոհամակարգերից օգտվելու ծառայությունփոխման մեթոդ ների համար Արտադրողականության Հող, ջուր, օդում խոնավության աստիճանը ն մեթոդ այլն Մյուս կարնոր առանձնահատկությունն այն է, որ ԱՊՀ երկրներում մթնոլորտ արտանետվող կամ ջրային ավազան արտահոսող վնասակար նյութերի ցանկը բավականին մեծ է, ինչը լրացուցիչ բարդություններ է առաջացնում ինչպես տնտեսվարողների, այնպես էլ բնապահպանական վերահսկող մարմինների համար, իսկ եվրոպական երկրներում հիմնական շեշտը դրվում է մի քանի, առավելապես զգալի ծավալ ունեցող արտանետումների վրա: Օրինակ` եթե եվրոպական երկրներում մթնոլորտ արտանետվող նյութերի հարկվող քանակը սահմանափակվում է միջինը տաս աղտոտող նյութով, ապա Մոլդովայում այդ ցուցանիշը անցնում է հիսունից:

Առանձնահատուկ կարնորվում է նան այն փաստը, որ եվրոպական երկրներում բնապահանական ն բնօգտագործման վճարներից հավաքագրվող միջոցները հիմնականում կենտրոնացվում են բնապահ-պանական ֆոնդերում ն ունեն նպատակային ծախսային հոդվածներ, իսկ ԱՊՀ երկրներում այդ միջոցները հիմնականում հանդիսանում են պետական բյուջե մուծվող լրացուցիչ հարկատեսակներ ն նպատակային չեն: Հայաստանի Հանրապետությունում հիմնականում չի իրականացվում բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների տարբերակում ըստ աղտոտողների բնակավայրի, ինչը նույնպես էական բացթողում է: Այս դեպքում եվրոպական երկրներում ընդունված տարբերակ է խոշոր բնակավայրերում գործող աղտոտողների համար սահմանել առավել բարձր դրույքաչափ, նրանց շահագրգռելով օգտագործել նվազ աղտոտող սարքավորումներ: Հայաստանի Հանրապետությունում բնապահապանական ն բնօգտագործման վճարների դրույքաչափերի ցածր մակարդակը հնարավորություն չի տալիս օգտագործել տնտեսական մեխանիզմների կարնորագույն «Աղտոտողը վճարում է» սկզբունքը, քանի որ այն չի շահագրգռում տնտեսվարող սուբյեկտներին ներդնել նոր, ժամանակակից մաքրող սարքավորումներ` դրանով իսկ փորձելով նվազեցնել արտանետումների ծավալը, հետնաբար՝ նան բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների չափը: Այսօր Հայաստանում ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ շրջակա միջավայրը աղտոտողներին առավել շահավետ է իրականացնել իրենց գործունեությունը` էական ուշադրություն չդարձնելով բնապահապանական սահմանափակումներին, քանի որ վերջիններս` դրամական արտահայտությամբ, էական ազդեցություն չեն թողնում նրանց գործունեության վրա: Պետք է հաշվի առնել նան այն հանգամանքը, որ եվրոպական երկրներում բնապահանական վճարների զգալի մասը հիմնականում ուղղվում է այն համայնքների բյուջեներ, որտեղ գտնվում են աղտոտող ձեռնարկությունները, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունում միայն «Ընկերությունների կողմից վճարվող բնահպանական վճարների նպատակային օգտագործման մասին» օրենքն է համապատասխանում այս դրույթին, սակայն վերջինս առայժմ վերաբերվում է միայն սահմանափակ թվով համայնքների:

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարները, դրանց էությունը ն գործածությունը ՀՀ-ում: 2. Որո՞նք են բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների դրույքաչափերի սահմանման գործոնները ն մեթոդները: 3. Որո՞նք են ՀՀ բնապահպանական վճարների սահմանման ն կիրառման հիմնական թերությունները:

ԳԼՈՒԽ 19. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԸ ԵՎ ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ «ՕՐԵՆՔԻ ԿԻՐԱՐԿՄԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ» ՈՐՈՇՈՒՄԸ

1998 թվականից ընդունված ն 1999 թվականից ուժի մեջ մտած վերոհիշյալ օրենքի «Ընդհանուր օրենքի» վերնագրով գլխում առանձին հոդվածներ են հատկացված օրենքի կարգավորման առարկային, բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ հասկացություններին, վճարողներին, վճարի կարգի, դրույքաչափերին: Օրենքը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետությունում բնապահպանական եւ բնօգտագործման վճարների (այսուհետ՝ վճարներ) հասկացությունները, վճարողների շրջանակը, վճարների տեսակները, հաշվարկման եւ վճարման կարգը, սույն օրենքի խախտման համար պատասխանատվությունը, կարգավորում է վճարների հետ կապված այլ հարաբերություններ:

19.1. Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հասկացությունները 19.2. Վճարների հաշվարկման ն վճարման կարգը 19.3.Վճարողների իրավունքները ն պարտականությունները, արտոնությունները 19.4.Բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների մասին եզրափակիչ դրույթները

19.1. Բնապահպանական եւ բնօգտագործման վճարների հասկացությունները Ըստ օրենքի, բնապահպանական վճարը` բնապահպանական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոյացման նպատակով սույն օրենքին համապատասխան պետական բյուջե վճարվող պարտադիր վճարն է: Բնօգտագործման վճար՝ պետական սեփականություն համարվող բնական պաշարների արդյունավետ, համալիր օգտագործման, ինչպես նաեւ տարբեր որակի բնական պաշարներ օգտագործողների համար տնտեսավարման հավասար պայմաններ ստեղծելու նպատակով այդ պաշարների օգտագործման դիմաց սույն օրենքին համապատասխան պետական բյուջե վճարվող վճարն է: Բնապահպանական եւ բնօգտագործման վճարներ վճարողներ (այսուհետ՝ վճարողներ) են համարվում ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձինք, որոնք իրականացնում են սույն օրենքի 4 եւ 5 հոդվածներով սահմանված գործառույթներ: Բնապահպանական վճարի տեսակներն են՝ ա) վնասակար նյութերը շրջակա միջավայր (օդային եւ ջրային ավազան) արտանետելու համար. բ) արտադրության եւ սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում սահմանված կարգով տեղադրելու համար. գ) շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների համար: Բնօգտագործման վճարի տեսակներն են` ա) ջրօգտագործման համար. բ) օգտակար հանածոների արդյունահանված պաշարների համար. գ) կենսապաշարների օգտագործման համար: Վճարողների հաշվառման կարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, բնապահպանական վճարների դրույքաչափերը սահմանվում են օրենքով, իսկ բնօգտագործման վճարներինը` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից: 19.2. Վճարների հաշվարկման ն վճարման կարգը Վճարողները վճարների գումարները հաշվարկում են ինքնուրույն, եռամսյակի կտրվածքով, եթե սույն օրենքով այլ կարգ սահմանված չէ, եւ պետական բյուջե են վճարում սույն օրենքին համապատասխան:

Ինչ վերաբերվում է բնօգտագործման վճարի հաշվարկման ն վճարման կարգին, ապա այստեղ սահմանվում է, որ ջրօգտագործման համար վճարը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում բնական ջրաղբյուրներից օգտագործման նպատակով անմիջապես վերցրած ջրի ծավալի հիման վրա՝ բացառությամբ սույն հոդվածի 2-րդ կետում նշված դեպքի: Ձկնաբուծական գործունեություն իրականացնող վճարողները ջրօգտագործման համար վճարի հաշվարկն իրականացնում են օգտագործված ջրի ընդհանուր ծավալի 5 տոկոսի հիման վրա: Օգտակար հանածոների արդյունահանված պաշարների համար վճարը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում արդյունահանված օգտակար հանածոների ծավալների հիման վրա: Կենսապաշարների օգտագործման համար վճարը հաշվարկվում է սույն օրենքին համապատասխան եւ պետական բյուջե է վճարվում յուրաքանչյուր անգամ՝ մինչեւ կենսապաշարների տեղափոխումը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազոր մարմինը (այսուհետ` լիազոր մարմին) ստուգում է կենսապաշարների օգտագործման համար վճարի սույն օրենքին համապատասխան հաշվարկված լինելը: Կենսապաշարների օգտագործման համար վճարը պակաս մուծելու կամ վճարումն ուշացնելու դեպքում սույն օրենքի համաձայն հաշվարկված տույժերի գումարները գանձում են Հայաստանի Հանրապետության հարկային տեսչության մարմինները (այսուհետ՝ հարկային մարմիններ): Բնապահպանական վճարի դեպքում հաշվարկման ն վճարման հետնյալ կարգը.

սահմանվում

է

դրա

ա/ Շրջակա միջավայր վնասակար նյութեր արտանետելու համար վճարը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում շրջակա միջավայր արտանետված վնասակար նյութերի ծավալի հիման վրա եւ վճարվում է սույն օրենքին համապատասխան: Ֆիզիկական անձինք օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու համար վճարում են` ելնելով սեփականության իրավունքով իրենց պատկանող շարժիչավոր փոխադրամիջոցների տեսակից եւ սահմանված դրույքաչափից: բ/ Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող` շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների համար վճարը հաշվարկվում է

այդ ապրանքների մաքսային արժեքի հիման վրա եւ պետական բյուջե է վճարվում ներմուծելիս` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով: Հայաստանի Հանրապետությունում արտադրվող եւ իրացվող՝ շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների համար վճարը հաշվարկում է արտադրողը՝ իրացման շրջանառության հիման վրա եւ վճարում է հաշվետու ժամանակաշրջանում իրացված արտադրանքին համամասնորեն: գ/Արտադրության եւ սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում սահմանված կարգով տեղադրելու համար վճարը հաշվարկվում է՝ ելնելով հաշվետու ժամանակաշրջանում աղբյուսներում եւ արտադրական հարթակներում տեղադրված արտադրական եւ սպառման թափոնների ծավալներից եւ վտանգավորության դասից, եւ վճարվում է սույն օրենքին համապատասխան: Առանձին հոդվածով սահմանված են նան վճարների հաշվետվությունների ներկայացման ն վճարման ժամկետները: Ըստ դրանց, վճարների եռամսյակային հաշվետվությունները եւ դրանց հաշվարկները ներկայացվում են համապատասխան լիազոր եւ հարկային մարմիններ մինչեւ եռամսյակին հաջորդող ամսվա 25-ը, իսկ տարեկան հաշվետվությունները` մինչեւ հաջորդ տարվա փետրվարի 25-ը, եթե սույն օրենքով այլ կարգ սահմանված չէ: Վճարողները հաշվարկված վճարները վճարում են յուրաքանչյուր եռամսյակ վերը սահմանված ժամկետներին հաջորդող 5 օրվա ընթացքում, եթե օրենքով այլ կարգ սահմանված չէ: Այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներից Հայաստանի Հանրապետության օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու համար վճարը վճարվում է Հայաստանի Հանրապետության տարածք դրանց մուտք գործելու պահին` վճարումը հաստատող փաստաթուղթը ներկայացնելով համապատասխան մաքսային մարմին: Շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ներմուծվող ապրանքների համար վճարը վճարվում է մինչեւ դրանց մաքսային ձեւակերպումը կամ մաքսային ձեւակերպման ժամանակ` վճարումը հաստատող փաստաթուղթը ներկայացնելով համապատասխան մաքսային մարմին: Վճարները վճարվում են հայկական դրամով: Սահմանված կարգով հաշվարկվածից ավելի վճարված գումարները վճարողի դիմումի համաձայն հաշվանցվում են վճարողի առաջիկա վճարումների հաշվին

կամ վերադարձվում են՝ դիմումն ստանալու օրվանից 30-օրյա ժամկետում: 19.3 Վճարողների իրավունքները, պարտականությունները ն արտոնությունները Վճարողներն իրավունք ունեն` ա) վճարներ գանձող մարմիններից պահանջել կատարելու հաշվարկ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` վերահաշվարկ. բ) օրենքով սահմանված կարգով գանգատարկել վճարներ գանձող մարմնի կամ պաշտոնատար անձանց գործողությունները. գ) սույն օրենքով սահմանված դեպքերում հետ պահանջել եւ ստանալ վերադարձման ենթակա վճարների գումարները. դ) ստանալ համապատասխան տեղեկանք՝ վճարների վճարման մասին: Վճարողները պարտավոր են` ա) սույն օրենքին համապատասխան, սահմանված դրույքաչափերից ելնելով, ինքնուրույն հաշվարկել եւ ժամանակին վճարել վճարների գումարները. բ) անհրաժեշտության դեպքում վճարները գանձող մարմիններին ներկայացնել համապատասխան փաստաթղթեր եւ տեղեկություններ. գ) ներկայացնել վճարների գծով արտոնության` իրենց իրավունքը հաստատող փաստաթղթերը. դ) իրավասու մարմինների անցկացրած ստուգումների հետնանքով բացահայտված` թաքցված կամ պակաս ցույց տրված վճարների գումարների չափով ուղղումներ մտցնել հաշվապահական հաշվառումներում: Օրենքով հստակ սահմանված են նան վճարների արտոնությունները, որոնք կայանում են հետնյալում. 1.Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված տրանսպորտային միջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու համար վճարից ազատվում են սոցիալական ապահովության մարմիններից արտոնյալ պայմաններով ավտոմեքենաներ ստացած հաշմանդամները՝ այդ ավտոմեքենաների համար: 2. Այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու համար վճարից ազատվում են՝

ա)դիվանագիտական եւ հյուպատոսական ներկայացուցչությունները. բ) Հայաստանի Հանրապետություն մարդասիրական օգնության եւ բարեգործական ծրագրերի շրջանակներում փոխադրումներ իրականացնողները: Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ (այդ թվում` Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով) ուղղակիորեն նշված չլինելու դեպքում ծրագրի (գործունեության) տարբերակումն ըստ բնույթի որոշում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության մարդասիրական օգնությունը կոորդինացնող լիազորված մարմինը. գ) Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերը: 3. Շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ներմուծվող ապրանքների համար վճարից ազատվում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքով տարանցիկ տեղափոխվող ապրանքները: Բնապահպանական վճարների այլ արտոնությունները սահմանվում են օրենքով, իսկ բնօգտագործման վճարներինը՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից: 19.4. Բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարների մասին եզրափակիչ դրույթները Վճարը ճիշտ հաշվարկելու, ժամանակին վճարելու եւ սույն օրենքի մյուս պահանջները պահպանելու պատասխանատվությունը, օրենսդրությամբ այլ բան սահմանված չլինելու դեպքում, կրում են վճարողները, իսկ իրավաբանական անձանց դեպքում` դրանց օրենսդրությամբ սահմանված պաշտոնատար անձինք: Անուղղակի եղանակներով վճարի հաշվարկման ժամանակ հարկային մարմինները կարող են կիրառել վճարողների հարկվող օբյեկտները եւ հարկային պարտավորություններն անուղղակի եղանակներով գնահատելու՝ օրենքով սահմանված կարգը: Վճարումներն ուշացնելու համար վճարողներից գանձվում է տույժ՝ ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա համար պակաս մուծված գումարի 0,25 տոկոսի չափով: Համաձայն վերոնշյալ օրենքի, վճարողների կողմից հարկային մարմին ներկայացվող հաշվարկը, ինչպես նաեւ լիազոր մարմին ներկայացվող հաշվետվությունները սույն օրենքով սահմանված ժամկետից երկու ամսից ավելի ուշացնելու դեպքում հաջորդ յուրաքանչյուր 15 օրվա համար գանձվում է տուգանք՝ վճարման ենթակա վճարի ընդհանուր

գումարի 5 տոկոսի չափով, բայց ոչ ավելի այդ վճարի ընդհանուր գումարից: Օրենքի 4 եւ 5 հոդվածներով սահմանված գործառույթներ իրականացնելու համար օրենսդրությամբ սահմանված կարգով չգրանցված կամ գործառույթն իրականացնելու համար օրենսդրությամբ սահմանված համապատասխան փաստաթղթեր չունեցող ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձինք կրում են վճարման պարտավորություններ` սույն օրենքով սահմանված կարգով: Վճարը թաքցնելու կամ այն պակաս ցույց տալու (սահմանված հաշվետվություններում եւ հաշվարկներում վճարի գումարը ցույց չտալու, պակաս ցույց տալու կամ գործունեություն չիրականացնելու մասին կեղծ տվյալներ ներկայացնելու) դեպքում գանձվում է սույն օրենքին համապատասխան հաշվարկված՝ թաքցված կամ պակաս ցույց տրված վճարի գումարը, ինչպես նաեւ տուգանք՝ այդ գումարի 50 տոկոսի չափով, իսկ խախտումն արձանագրվելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում վճարը կրկին թաքցնելու կամ պակաս ցույց տալու դեպքում նաեւ տուգանք՝ վճարի ամբողջ գումարի չափով: Գործունեություն չիրականացնելու, ինչպես նաեւ վճարի օբյեկտ հանդիսացող գույք չունենալու դեպքում վճարողը ներկայացնում է հայտարարություն, որը համարվում է լիազոր եւ հարկային մարմիններ ներկայացվող փաստաթղթերի ամփոփ ձեւ: Թաքցված կամ պակաս ցույց տրված վճարը, ինչպես նաեւ սույն օրենքով սահմանված տույժերը ն տուգանքները պետական բյուջե են վճարվում հարկային մարմնի կողմից համապատասխան ակտ ներկայացնելուց հետո՝ 15-օրյա ժամկետում: Վճարման պարտավորությունների գծով գումարի մուծումը սահմանված ժամկետներից ուշացնելու դեպքում հարկային մարմինն իրավունք ունի սահմանված կարգով դիմել դատարան՝ վճարի բռնագանձման կամ գույքի վրա արգելանք դնելու պահանջով: Եթե բնապահպանական կամ հարկային մարմիններն ունեն փաստեր այն մասին, որ չմարված վճարային պարտավորություններ ունեցող վճարողները վերացնում (լուծարում) են վճարման պարտավորություն առաջացնող իրենց օբյեկտները կամ թաքցնում են դրանք, որի հետեւանքով հնարավոր չի դառնում գանձել սույն օրենքով սահմանված վճարները, ապա այդ մարմինները կարող են միջոցներ ձեռնարկել մինչեւ հաշվետու ժամանակաշրջանը դրանք գանձելու համար: Այդ դեպքում բնապահպանական կամ հարկային մարմինները կարող են պահանջել հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվետվություններ, հաշ282

վարկներ ն օրենսդրությամբ նախատեսված այլ փաստաթղթեր` մինչեւ դրանք ներկայացնելու ժամկետը լրանալը: Վճարների հաշվարկման եւ վճարման նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացվում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով: Վճարի օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների չափաքանակները եւ սահմանափակումները սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը սահմանված չափաքանակները գերազանցելու դեպքում այդ գերազանցող մասի համար որպես վճարի դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 6 հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի եռապատիկը: ա) տասնապատիկը` բնափայտի ն երկրորդական անտառանյութի օգտագործման (մթերման) համար վճարի հաշվարկման դեպքում. բ) հնգապատիկը` պինդ օգտակար հանածոների օգտագործման համար վճարի հաշվարկման դեպքում. գ) եռապատիկը` վճարի մյուս տեսակների հաշվարկման դեպքում: Բնօգտագործման վճարի օբյեկտ համարվող ծավալների չափաքանակների որոշման նպատակով, Հայաստանի Հանրապետությունում ստուգումների կազմակերպման եւ անցկացման մասինե Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով իրականացված ստուգումների արդյունքում արձանագրված բնօգտագործման փաստացի ծավալների եւ վճարողների կողմից հարկային ու լիազոր մարմիններ ներկայացրած` ստուգվող ժամանակահատվածում հաշվարկհաշվետվություններում արտացոլված ծավալների դրական տարբերությունն օրենքով սահմանված պատասխանատվության միջոցների հաշվարկման համար համամասնորեն բաշխվում է ստուգվող ժամանակահատվածի հաշվետու ժամանակաշրջանների վրա: Սահմանված չափաքանակները (սահմանափակումները) գերազանցելու դեպքում այդ գերազանցող մասի համար որպես դրույքաչափ կիրառվում են սահմանված դրույքաչափերի հնգապատիկը` չափաքանակները (սահմանափակումները) մինչեւ 5 անգամ գերազանցող մասի համար ն տասնապատիկը` չափաքանակները (սահմանափակումները) 5-ից ավելի անգամ գերազանցող մասի համար: Անկախ սույն մասի դրույթներից, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազոր մարմնի կողմից տնտեսավարող սուբյեկտի ներկայացրած բնապահպանական միջոցառումների ծրագրի հիման վրա սահմանված` օդային ավազան վնասակար նյութերի արտա283

նետումների ժամանակավոր (մինչեւ հինգ տարի ժամկետով) չափաքանակները (սահմանափակումները) գերազանցող մասի համար որպես դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի հնգապատիկը: Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքի համաձայն ջրօգտագործման թույլտվություն չունենալու (այդ թվում` ջրօգտագործման թույլտվություններում ջրօգտագործման ծավալները կամ ջրային ռեսուրսներ կամ դրանց ջրահավաք ավազաններ թափվող կեղտաջրերի թույլատրելի ծավալները կամ կեղտաջրերում վնասակար նյութերի թույլատրելի սահմանային արտահոսքի մասին տվյալները չնշվելու) դեպքում որպես դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի եռապատիկը. Հայաստանի Հանրապետության ընդերքի մասին օրենսգրքի համաձայն ընդերքօգտագործման պայմանագրեր չունենալու (այդ թվում` պայմանագրում մարման կամ արդյունահանման ենթակա ծավալները չնշվելու) դեպքում որպես դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի հնգապատիկը: Հայաստանի Հանրապետության անտառային օրենսգրքի համաձայն բնափայտի եւ երկրորդական անտառանյութի օգտագործման (մթերման) համար անտառօգտագործման պայմանագրեր (այդ թվում` անտառհատման, անտառային տոմսեր, արմատի վրա բնափայտի մանր բացթողման օրդեր) չունենալու դեպքում որպես դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի տասնապատիկը: Օրենսդրության համաձայն, կենսապաշարների (բացառությամբ բնափայտի եւ երկրորդական անտառանյութի) օգտագործման պայմանագրեր չունենալու (այդ թվում` պայմանագրում օգտագործման ենթակա ծավալները չնշվելու) դեպքում որպես դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի եռապատիկը: Օրենսդրության համաձայն, սահմանված կարգով օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու թույլտվություն չունենալու դեպքում որպես դրույքաչափ կիրառվում է սույն օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերի` ա) տասնապատիկը, եթե վճարների վճարման համար հաշվետու ժամանակահատվածում արտանետումների փաստացի ծավալները չեն գերազանցում ըստ վճարի օբյեկտների ներքոհիշյալ չափաքանակները`

փոշի ածխածնի մոնօքսիդ ազոտի օքսիդներ (վերահաշված ըստ ազոտի երկօքսիդի) ծծմբային անհիդրիդ քլոր վճարի օբյեկտ հանդիսացող մյուս նյութերի համար

1.5

տոննա տոննա

1.0 տոննա 0.5 տոննա 0.1 տոննա 0.05 տոննա,

բ) քսանհինգապատիկը, եթե վճարների վճարման համար հաշվետու ժամանակահատվածում արտանետումների փաստացի ծավալները հավասար են կամ գերազանցում են ըստ վճարի օբյեկտների սույն կետի «ա» ենթակետում նշված չափաքանակները: Սույն օրենքի կիրառման վերաբերյալ գերատեսչական նորմատիվ ակտերն ընդունում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը` համաձայնեցնելով Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության ն Հայաստանի Հանրապետության առեւտրի ն տնտեսական զարգացման նախարարության, Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության նախարարության ն Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր հարկային պետական ծառայության հետ: ՀՀ կառավարությունը 2001 թվականի հոկտեմբերի համապատասխան որոշումներով սահմանվել է «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» ՀՀ օրենքից բխող միջոցառումները: Մասնավորապես հաստատել է բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հաշվարկման ու վճարման ու դրանք վճարողների հաշվառման կարգը: Սահմանել, որ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 1998 թվականի դեկտեմբերի 30-ի «Բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի մասին» N 864 որոշմանը համապատասխան Հայաստանի Հանրապետության թանկարժեք մետաղների ն քարերի պետական գանձարանի կողմից հաշվետու ժամանակաշրջանի համար հայտարարված ազնիվ, գունավոր, հազվագյուտ մետաղների ն գունագեղ քարերի միջազգային շուկայական գների հրապարակումը՝ նորմատիվ ակտերի տեղեկագրում, սահմանված կարգով ապահովում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարությունը. «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 9-րդ հոդվածի 5-րդ կետին համապատասխան Հայաստանի Հանրապետության կառավարության

լիազոր մարմին է հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարությունը: Որոշել է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությանը` «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 21-րդ հոդվածին համապատասխան հաստատել` - մեկամսյա ժամկետում՝ սույն որոշման 1-ին կետի ,աե ենթակետով հաստատված կարգի 4-րդ կետով նախատեսված հաշվարկ-հաշվետվության ն հաշվարկ-հաշվետվությունների գրանցման մատյանի, ինչպես նան նույն կարգի 6-րդ ն 7-րդ կետերով նախատեսված միմյանց տրամադրվող տեղեկատվության ն 8-րդ կետով նախատեսված ստուգման ակտերի ձները. - մեկամսյա ժամկետում` «Արտադրական թափոնների փաստացի ծավալների հաշվարկման մեթոդիկա» գերատեսչական նորմատիվ ակտը. - երկամսյա ժամկետում` ջրային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար հաշվառման վերցնելու նպատակով անհրաժեշտ փաստաթղթերի ցանկը ն ձները: Հայաստանի Հանրապետության էկոնոմիկայի նախարարությանը, Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության նախարարությանը, Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարությանը, Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի ն բնական պաշարների նախարարությանը, Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարությանը ն Երնանի քաղաքապետին հանձնարարել է՝ մինչն յուրաքանչյուր հաշվետու տարվա մարտի 1-ը Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարություն ներկայացնել իրենց կառավարման ոլորտների այն կազմակերպությունների ցանկը, որոնց գործունեության ընթացքում առաջանում են շրջակա միջավայրում սահմանված կարգով տեղադրման ենթակա արտադրության ն սպառման թափոններ: Իսկ Հայլեռտեխհսկողությանը հանձնարարել է` մինչն յուրաքանչյուր հաշվետու տարվա մարտի 1-ը Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարություն ներկայացնել այն ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց ցանկը, որոնք ունեն գրանցված շարժիչավոր լողամիջոցներ: Կառավարության նույն որոշմամբ ուժը կորցրած է ճանաչվել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 1999 թվականի հունիսի 10-ի «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների

մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի կիրարկումն ապահովող միջոցառումների մասինե N 419 որոշումը: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որո՞նք են բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարները. Հասկացությունները, տեսակները, հաշվառման կարգը: 2. Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հաշվարկման ն հաշվետվությունների կազմման ն ներկայացման կարգը: 3. Որո՞նք են վճարողների իրավունքներն ու պարտականությունները: 4. Որո՞նք են վճարների արտոնությունները: 5. Ինչպիսի՞ պատասխանատվություն է սահմանված Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին ՀՀ օրենքի խախտման դեպքում: 6. Ինչպիսի միջոցառումներ են սահմանված օրենքի կիրարկումն ապահովելու համար:

ԳԼՈւԽ 20. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ Ու ՎՃԱՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հաշվարկման ու վճարման (այդ թվում՝ հաշվարկված վճարները Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջե փոխանցման) կարգի նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում է հարկային մարմինը: Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում են՝ ա) հարկային մարմինները. բ) մաքսային մարմինները. գ) վճարի մյուս տեսակների համար` Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության աշխատակազմի բնապահպանական պետական տեսչության համապատասխան տարածքային բաժինները (այսուհետն` բնապահպանական մարմիններ) կամ բնօգտագործման վճարների օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների նկատմամբ հսկողություն իրականացնող` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազորած մարմինը:

Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ վճարող անձինք (այսուհետն` վճար վճարող) վճարների հաշվարկ-հաշվետվությունները գրանցման են ներկայացնում բնապահպանական մարմիններ, բացառությամբ օգտակար հանածոների մասով բնօգտագործման հաշվարկհաշվետվությունների, որոնք ներկայացվում են Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի ն բնական պաշարների նախարարության աշխատակազմի ընդերքի պետական տեսչություն, այնուհետն գրանցված հաշվարկ-հաշվետվությունները ներկայացնում են հարկային մարմիններ՝ օրենքով սահմանված ժամկետներում: Հաշվարկ-հաշվետվությունների գրանցումը կատարվում է համապատասխան լիազոր մարմինների կողմից հաշվարկ-հաշվետվությունների գրանցման մատյաններում համապատասխան գրառում կատարվելու միջոցով: Հաշվարկ-հաշվետվությունների գրանցման մատյանի ձնը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարությունը` «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 21-րդ հոդվածին համապատասխան: Գրանցված հաշվարկ-հաշվետվության 1-ին էջի վերնի աջ անկյունում կատարվում է համապատասխան գրառում` նշելով գրանցման համարը, գրանցման ամսաթիվը, գրանցում կատարողի անունը, ազգանունը ն պաշտոնը: Նշված գրառումները հաստատվում են համապատասխան լիազոր մարմնի ղեկավարի ստորագրությամբ ն կնիքով: Սույն կարգի 4-րդ կետին համապատասխան հաշվարկ-հաշվետվություններ ներկայացնելը պարտադիր չէ` ա) Հայաստանի Հանրապետություն շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքներ ներմուծողների համար. բ) իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց համար՝ իրենց պատկանող ավտոմեքենաներից, մեխանիզմներից ն շարժիչավոր լողամիջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման մասով. գ) ֆիզիկական անձանց համար (բացառությամբ անհատ ձեռնարկատերերի), որոնք ունեն բնօգտագործման համար համապատասխան պայմանագրեր` մինչն մեկ տարի ժամկետով: Համապատասխան լիազոր մարմինները յուրաքանչյուր տարի Հայաստանի Հանրապետությունում հաշվառված վճար վճարողների ցանկը մինչն տվյալ տարվա ապրիլի 1-ը ներկայացնում են համապատասխան հարկային մարմիններ:

Համապատասխան լիազոր մարմինները յուրաքանչյուր եռամսյակի ընթացքում սույն կետում նշված ցանկում կատարված փոփոխությունների մասին տեղեկությունները համապատասխան հարկային մաիմիններին են տրամադրում մինչն տվյալ եռամսյակին հաջորդող ամսվա 10-ը: Համապատասխան հարկային մարմինները յուրաքանչյուր եռամսյակի ընթացքում վճար վճարողների կողմից Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջե վճարված գումարների ն առկա ապառքների մասին տեղեկությունները մինչն տվյալ եռամսյակին հաջորդող երկրորդ ամսվա 10-ը ներկայացնում են համապատասխան համապատասխան լիազոր մարմիններ: Բնապահպանական կամ լիազոր մարմինները Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կատարում են բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների չափաքանակների (սահմանափակումներ) ստուգումներ ն ստուգման ակտերի պատճենները, ինչպես նան ստուգմանը վերաբերող նյութերը 15-օրյա ժամկետում տրամադրում են համապատասխան հարկային մարմիններին: Օգտակար հանածոների արդյունահանման համար բնօգտագործման վճարի օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների չափաքանակների (սահմանափակումների) ստուգում իրականացնող մարմինները սույն կետով սահմանված կարգով ներկայացվող ստուգմանը վերաբերող նյութերում ներառում են նան ստուգման արդյունքում արձանագրված ելակետային տվյալները (համապատասխան կոորդինատային նիշերով): Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների չափաքանակների (սահմանափակումներ) ստուգման ակտերի ձները սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարությունը` «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 21-րդ հոդվածին համապատասխան: Օրենքով սահմանված կարգով օգտակար հանածոների արդյունահանման (այդ թվում` օգտակար հանածոյի լեռնային զանգվածից հանքարտադրատեսակի հիմնական ն ուղեկից բաղադրիչների ելքի) չափագրման նպատակով հարկային մարմնի ներկայացրած հարցման հիման վրա օգտակար հանածոների արդյունահանման համար բնօգտագործման վճարի օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների չափաքանակների (սահմանափակումների) ստուգում իրականացնող մարմինները հարցումն ստանալուց հետո հինգ աշխատանքային օրվա

ընթացքում հարկային մարմնին (սույն կարգի 8-րդ կետին համապատասխան տրամադրված չլինելու դեպքում) տրամադրում են վերջին (նախորդ) ստուգման արդյունքում արձանագրված ելակետային տվյալները` համապատասխան կոորդինատային նիշերով, ն ստուգումների ընթացքում ստացված գծապատկերները (եթե այդպիսիք գծագրվել են այդ ժամանակահատվածում): Չափագրումների արդյունքով արձանագրված ելակետային տվյալները` համապատասխան կոորդինատային նիշերով, հարկային մարմինները չափագրման ավարտից հետո հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրում են բնօգտագործման վճարի օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների չափաքանակների (սահմանափակումների) ստուգում իրականացնող մարմիններին` ստուգումների իրականացման ժամանակ կիրառելու նպատակով: Չվճարված գումարների վճարումն ապահովվում է դատական կարգով` հարկային մարմնի ներկայացրած հայցի հիման վրա: Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հաշվարկման ու վճարման ճշտությունն ստուգելու նպատակով բնապահպանական, լիազոր ն հարկային մարմինները կարող են վճար վճարողների մոտ կատարել համատեղ թեմատիկ ստուգումներ: Օրենքով սահմանված կարգով հարկային մարմնի կողմից իրականացվող` օգտակար հանածոների արդյունահանման (այդ թվում` օգտակար հանածոյի լեռնային զանգվածից հանքարտադրատեսակի հիմնական ն ուղեկից բաղադրիչների ելքի) ն իրացման, ինչպես նան իրացման փաստացի գների չափագրումներին անհրաժեշտության դեպքում իրենց համաձայնությամբ կարող են ներգրավվել բնօգտագործման վճարների օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների նկատմամբ հսկողություն իրականացնող մարմնի ներկայացուցիչ կամ անկախ փորձագետ: Բնօգտագործման վճար վճարող ֆիզիկական անձինք, մինչն օրենքով սահմանված կենսապաշարների օգտագործումը, հայտ (N 1 ձնը կցվում է) են ներկայացնում համապատասխան բնապահպանական մարմին ն վերջինիս կողմից այն բավարարվելու դեպքում իրականացնում են համապատասխան գործառույթ: Համապատասխան բնապահպանական մարմինը պատասխանատու է հետագայում հայտում նշված պայմանների ն վճարման փաստը հաստատող անդորրագրի իսկության համար: Կարգի 11-րդ կետով նախատեսված հայտի աջ մասը ն անդորրագիրը մնում են ֆիզիկական անձանց մոտ, իսկ ձախ մասը՝ համապատասխան բնապահպանական մարմնի մոտ:

Նույն կետին համապատասխան բնական պաշարների իրացման ու սպառման վայրում վճարի հաշվարկման ն վճարման նկատմամբ վերահսկողությունն ընտրանքային կարգով իրականացնում են հարկային մարմինները: Այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներով Հայաստանի Հանրապետություն մուտք գործելիս մաքսային մարմիններն ստուգում են օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճար վճարողի կատարած վճարի հաշվարկը` անհրաժեշտության դեպքում համապատասխան ճշգրտումներ կատարելով նշված հաշվարկում, վերահսկում, որպեսզի վճար վճարողի կողմից ապահովվի բանկային համակարգի միջոցով վճարի (լրավճարի) վճարումը: Վճարի վճարումից հետո վճարման հանձնարարականի մեկ օրինակը պահվում է վարորդի մոտ` հետագայում վճարման փաստը հավաստելու նպատակով: Եթե վճար վճարողները սահմանված կարգով օգտվում են այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի արտոնություններից, ապա Հայաստանի Հանրապետություն մուտք գործելիս օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճար վճարողներին, համապատասխան փաստաթղթերի ներկայացմամբ, մաքսային մարմինների կողմից տրվում է արտոնության հավաստագիր (N 2 ձնը կցվում է), որը պահվում է վարորդի մոտ՝ հետագայում վճարի արտոնությունը հավաստելու նպատակով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքից այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցների ելքի ժամանակ մաքսային մարմինները կտրում են օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի արտոնության հավաստագրերի վերին մասը՝ կտրման գծի երկայնքով, որից հետո այդ հավաստագրերը չեն կարող օգտագործվել Հայաստանի Հանրապետություն մուտք գործելիս վճարի արտոնության իրավունքը հավաստելու համար: Մաքսային մարմինները համապատասխան գրանցամատյանում (N3 ձնը կցվում է) նշում են սույն կարգի 16-րդ կետին համապատասխան տրված վճարի արտոնության հավաստագրերի հաշվառման մասին տվյալները: Ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց պատկանող՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված ն շահագործվող ավտոմեքենաներից վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի հաշվարկումը ն վճարումն իրականացվում է «Բնապահպանական վճարների

դրույքաչափերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան: Ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց պատկանող՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված ն շահագործվող մեխանիզմներից (գյուղատնտեսական ինքնագնաց մեքենաներ) վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի հաշվարկումն ու վճարումն իրա-կանացվում է «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան: Իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց պատկանող՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված ն շահագործվող շարժիչավոր լողամիջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի հաշվարկումն ու վճարումն իրականացվում է «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 5-րդ հոդվածի 2-րդ կետին համապատասխան: Նշված վճարի հաշվարկման ն վճարման նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում են բնապահպանական մարմինները, որոնք շարժիչավոր լողամիջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի վճարման փաստը հաստատող փաստաթղթերի բնօրինակները կցում են համապատասխան գործերին:

Ձն N 1 ՀՀ բնապահպանության նախարարության աշխատակազմի բնապահպանական պետական տարածքային բաժնի պետին

ՀՀ բնապահպանության նախարարության աշխատակազմի բնապահպանական պետական տեսչության տարածքային բաժնի պետին

Կ.Տ. Կենսապաշարների օգտագործման

ՀՀ ԲՆ Կենսապաշարների օգտագործման

ՄԻԱՆԳԱՄՅԱ ՀԱՅՏ

Գրանցման N _______առ______________20 թ. ____________________________ ____________________

ՀՀ ԲՆԱԲՊՏՏԲ

Հայտ ներկայացնողի ստորագրությունը______________

Կ.Տ. ____________________________ ____________________ (անունը, ազգանունը, հասցեն, անձը հաստատող

ՄԻԱՆԳԱՄՅԱ ՀԱՅՏ

____________________________ Գրանցման N ____________________ _______առ_________________20 փաստաթղթերի տվյալները) թ. ____________________________ Խնդրում եմ Ձեր թույլտվությունը ___________________ ________________________ _______________________ (քանակը թվերով, տառերով) (բնական պաշարի տեսակը)

օգտագործելու համար ն պատրաստ եմ վճարել________դրամ:

____________________________ ___________________ (անունը, ազգանունը, հասցեն, անձը հաստատող ____________________________ ___________________ փաստաթղթերի տվյալները)

Խնդրում եմ Ձեր թույլտվությունը Վճարման անդորրագրի N_____

Բնական պաշարների տեղափոխման____ ___________20 թ:

________________________ _______________________ (քանակը թվերով, տառերով) (բնական պաշարի տեսակը)

օգտագործելու համար ն պատրաստ եմ վճարել________դրամ:

ՀՀ ԲՆԱԲՊՏՏԲ

Հայտ ներկայացնողի

Վճարման անդորրագրի N_____

ստորագրությունը______________ ___

Բնական պաշարների տեղափոխման____ ___________20 թ:

Կ.Տ. (Ձնը փոփ. 25.10.07 N 1236-Ն)

Ձն N 2 Ա Ր Տ Ո Ն ՈՒ Թ Յ Ա Ն Հ Ա Վ Ա Ս Տ Ա Գ Ի Ր __________________________մակնիշի____________________ _________________________համարանիշի _____________________________________________________ ____________________________________ տրանսպորտային միջոցով երթնեկողը՝ հանդիսանալով՝ ՀՀ-ում դիվանագիտական ներկայացուցչության ն հյուպատոսական հիմնարկի աշխատող_____________________ (ՀՀ ԱԳՆ դիվանագիտական վկայականի (տեղեկանքի) համարը) ավտոմոբիլային տրանսպորտով բարեգործական ծրագրերի շրջանակներում ՀՀ տարածք մարդասիրական ն տեխնիկական օգնության կարգով բեռներ փոխադրող ____________________________________________________ (ՀՀ կառավարության մարդասիրական օգնության կենտրոնական հանձնաժողովի որոշման համարը ն ամսաթիվը) ՀՀ-ում տեղակայված ՌԴ-ի ռազմակայաններ բեռներ ն զինվորներ փոխադրող_________________________________, (ՌԴ-ի ռազմակայանների տնօրինության կողմից տրված տեղեկանքի համարը ն ամսաթիվը) ազատված է այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարից: —— ——————————— 20 թ. Կ.Տ. _________________________ _________________________ (վճարողի (մաքսավորի ստորագրությունը)

ստորագրությունը)

Ձն N 3

ԳՐԱՆՑԱՄԱՏՅԱՆ

Հայաստանի Հանրապետության մաքսային մարմինների կողմից տրամադրվող` այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներից վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարի արտոնության հավաստագրերի N/ N ը/ կ

Վճար վճարողի անունը, ազգանունը

Հավաստագրի համարը

Հավաստագիր տալու ամսաթիվը

Հավաստագիր տալու հիմքը

Ավտոմեքենայի մակնիշը

Պետական համարանիշը

Գրանցման երկիրը

Գրանցողի ստորագրությունը

____________________ " Ըստ բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հաշվարկման ու վճարման կարգի 16-րդ կետի:

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ինչպե՞ս ն ու՞մ կողմից է իրականացվում վերահսկողությունը բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների հաշվարկման ն վճարման կարգի նկատմամբ: 2. Որո՞նք են վճարումների հաշվարկի հաշվետվությունների կազմման ն ներկայացման կարգն ու սկզբունքները: 3. Վճարների կարգն ու սկբունքներն օգտակար հանածոների արդյունահանման դեպքում: 4. Վճարումների կարգն ու սկզբունքները ինքնագնաց մեքենաների ն տրանսպորտային միջոցների (այդ թվում` լողացող) օգտագործման դեպքում: 5. Որո՞նք են բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների համար օգտագործվող հիմնական փաստաթղթերը (միանգամյա հայտ, արտոնության հավաստագիր, գրանցամատյան ն այլն):

ԳԼՈւԽ 21. ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՎՃԱՐՎՈՂ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Վերոնշյալ սկզբունքները մշակված են ՀՀ համանուն օրենքի հիման վրա, որի առաջին հոդվածով «Արմենիան Քափըր Փրոգրամ», «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ», «Ագարակի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ», «Դինո Գոլդ Մայնինգ Քամփնի», «Ախթալայի լեռնահարստացման կոմբինատ», «Արարատցեմենտ», «Միկա-ցեմենտ», «Հրազդանի ՋէԿ», «Երնանի ՋէԿ», «Գաջեգործ», «Հայկական ատոմային էլեկտրակայան», «Նաիրի»ե գործարան» ն «Գաջ» փակ բաժնե-տիրական ընկերությունների, «Արմենիան Մոլիբդեն Փրոդաքշն» ն «Գեոպրոմայնինգ Գոլդ» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների, «Մաքուր երկաթ», «Ասկե-Գրուպ» ն Չարենցավանի «Ձուլակենտրոն» բաց բաժնետիրական ընկերությունների (այսուհետ` ընկերություններ) կողմից վճարվող բնապահպանական վճարներից մասհանումներ կատարվում ն առանձին տողով արտացոլվում են այն համայնքների բյուջեներում, որոնց տարածքում նշված ընկերությունների գործունեությունը թողնում է վնասակար ազդեցություն:

Համայնքների ցանկն ու բնապահպանական վճարներից նրանց վարչական ն ֆոնդային բյուջեներ մասհանվող գումարների չափերը յուրաքանչյուր տարվա համար հաստատվում են տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքով: Մասհանումները տվյալ (այսուհետ` առաջիկա) բյուջետային տարվա ընթացքում կատարվում են անմիջապես պետական բյուջեից` սուբվենցիայի տեսքով սույն օրենքի 3-րդ հոդվածում նշված նախապայմանների կատարման դեպքում: Մասհանումների չափերը որոշվում են` ելնելով սույն հոդվածում նշված համապատասխան ընկերությունների կողմից առաջիկա բյուջետային տարվան նախորդող երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ տարիների արդյունքներով պետական բյուջե փաստացի վճարված բնապահպանական վճարների հանրագումարից` պակասեցնելով այն բյուջետային տարվան նախորդող առաջին երկու տարիների կտրվածքով սույն օրենքով սահմանված կարգով համապատասխան համայնքներին կատարված մասհանումների չափով: Սույն օրենքի համաձայն` մասհանումներ կատարվում են ամրակայված աղբյուրներից օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու, ջրային ավազան վնասակար նյութեր ն միացություններ արտանետելու ու շրջակա միջավայրում արտադրության ն սպառման թափոնների սահմանված կարգով տեղադրման համար սահմանված բնապահպանական վճարներից: Բնապահպանական վճարներից համայնքների վարչական ն ֆոնդային բյուջեներ մուտքագրվող մասհանումները հանդիսանում են նպատակային միջոցներ ն օգտագործվում են տվյալ համայնքների տարածքում բացառապես բնապահպանական ծրագրերի (այսուհետ` Ծրագիր) իրականացման համար: Համաձայն նույն օրենքի, ծրագրի նախագիծը մշակվում է համայնքի ղեկավարի կողմից օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հաստատված տվյալ մարզի կամ համայնքի զարգացման (սոցիալ-տնտեսական զարգացման) կամ շրջակա միջավայրի պահպանության տեղական գործողությունների ծրագրերի կամ այլ ծրագրային կամ ռազմավարական նշանակության փաստաթղթերի հիման վրա: Ծրագիրը հրապարակում է համայնքի ղեկավարը: Ընկերությունները, ինչպես նան իրավաբանական ն ֆիզիկական այլ անձինք Ծրագրի նախագծի վերաբերյալ կարող են համայնքի ղեկավարին ներկայացնել գրավոր առաջարկություններ դրա հրապարակումից հետո` 15-օրյա ժամկետում: Ծրագիրը ներառում է`

ա) համայնքի վարչական սահմաններում գտնվող հողային, ջրային ն օդային տարածքներում ընկերությունների գործունեությամբ պայմանավորված` բնապահպանական հիմնախնդիրների լուծմանը ն շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպատակաուղղված ներքոհիշյալ միջոցառումները` - թափոնների օգտահանմանը, դրանց անվտանգ հեռացմանը, թափոնների հեռացման մասնագիտացված պոլիգոնների ստեղծմանը, գործող աղբավայրերի բարելավմանը, աղտոտված տարածքների մաքրմանն ու վերականգնմանը նպատակաուղղված գործողությունները, - կեղտաջրերի վերամշակումը, կեղտաջրերի վերամշակման ն կոյուղու համակարգերի կառավարման, կառուցման, պահպանման կամ բարելավման աջակցմանը նպատակաուղղված գործողությունները, - շրջակա միջավայրի տեղական ն տարածաշրջանային աղտոտվածության դեմ պայքարը, որը ներառում է մթնոլորտային օդի մաք-րության պահպանության, ջրային ռեսուրսների (մակերնութային ն ստորերկրյա) պահպանության, աղմուկի ն վիբրացիայի դեմ պայքարի ն ճառագայթահարման դեմ պաշտպանության հետ կապված աշխատանքները ն գործողությունները (վերահսկողության համակարգերի ն կայանների կառուցումը, պահպանումը ն շահագործումը, աղմկակլանիչ շինությունների ն միջոցների կառուցումը, ջրային ռեսուրսների ն դրանց ջրաէկոհամակարգերի պահպանման գոտիների մաքրման միջոցառումները, մթնոլորտային օդի որակի վրա բացասաբար ազդող ջերմոցային գազերի ն աղտոտող նյութերի հսկողության կամ կանխարգելիչ միջոցառումները, աղտոտված հողի մաքրման, ինչպես նան աղտոտող նյութերի վնասազերծման համակարգերի ն սարքավորումների կառուցումը, շահագործումը ն պահպանումը), - կենսաբազմազանության ն անտառների պահպանումը, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կենսաբանական ռեսուրսների պահպանության ն կայուն օգտագործման գծով գործողությունները, որոնք ներառում են կենդանական ն բուսական աշխարհի օբյեկտների պահպանության (այդ թվում` անհետացած ն անհետացող տեսակների վերականգնման), կենդանիների բնադրավայրերի ն բնության գեղագիտական արժեքների պահպանության (այդ թվում` խախտված տարածքների գեղագիտական արժեքի բարձրացման նպատակով դրանց վերականգնման, սպառված հանքավայրերի տարածքների ռեկուլտիվացիայի) աշխատանքները,

- շրջակա միջավայրի պահպանության գծով կիրառական հետազոտական ն փորձարարական նախագծային աշխատանքները, շրջակա միջավայրի վրա ներգործության հետազոտությունները ն (կամ) ուսումնասիրությունները, - շրջակա միջավայրի պահպանության վերաբերյալ տեղեկատվության տարածման կամ իրազեկման, էկոլոգիական կրթության գծով աշխատանքները ն գործողությունները, բնապահպանությանը վերաբերող վերապատրաստական դասընթացների կազմակերպումը ն ինստիտուցիոնալ ամրապնդումը, - համայնքահեն բնապահպանական հասարակական կազմակերպություններին սույն կետում նշված միջոցառումների կատարման համար աջակցության ցուցաբերումը. - բ) ընկերությունների գործունեությամբ պայմանավորված` համայնքի բնակչության առողջության պահպանմանը նպատակաուղղված ներքոհիշյալ միջոցառումները` - կապված շրջակա միջավայրի աղտոտման բացասական ազդեցության հետ` բնակչության առողջական վիճակի զննությունների իրականացում, դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ սարքավորումներով հագեցում, - առողջապահության բնագավառում լիազորված պետական մարմնի հետ համաձայնեցված այլ համապատասխան միջոցառումներ. գ) ծրագրային միջոցառումների իրականացման առաջնայնությունները ն դրանց ֆինանսավորման համամասնությունները: Մինչն Ծրագրի հաստատումը նախատեսված միջոցառումների իրականացման առաջնայնությունները ն դրանց ֆինանսավորման համամասնությունները համաձայնեցվում են բնապահպանության ն առողջապահության բնագավառներում լիազորված պետական մարմինների հետ` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով: Համաձայնություն չտալու դեպքում Ծրագրի ներկայացման օրվանից հետո` 15-օրյա ժամկետում, համապատասխան լիազորված մարմինն այդ մասին գրավոր տեղեկացնում է համայնքի ավագանուն, համայնքի ղեկավարին ն համապատասխան մարզպետին` նշելով համաձայնություն չտալու հիմքերը: Համայնքի ավագանին իրավասու է Ծրագիրը վերադարձնել համայնքի ղեկավարին` ավագանու սահմանած ժամկետում այն լրամշակելու նպատակով:

Բնապահպանության ն առողջապահության բնագավառներում լիազորված պետական կառավարման մարմինների հետ համաձայնեցված ծրագրի նախագիծը համայնքի ղեկավարը ներկայացնում է համայնքի ավագանու հաստատմանը: Համայնքի ավագանու հաստատած ծրագրի ֆինանսավորման համար առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծում սույն օրենքի 1-ին հոդվածով սահմանված մասհանումների շրջանակներում հատկացումներ նախատեսելու հարցը քննարկման առարկա դարձնելու նպատակով նշված ծրագիրը առաջիկա տարվա բյուջետային ֆինանսավորման հայտերի ներկայացման համար Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ն ժամկետում ներկայացվում է պետական ֆինանսների կառավարման բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազոր պետական մարմին: Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետական ֆինանսների կառավարման բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազոր պետական մարմինը, սույն հոդվածի համաձայն ստացված ծրագրերի հիման վրա, հաշվի առնելով այդ ծրագրերի ֆինանսավորման համար առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծում սույն օրենքի 1-ին հոդվածին համապատասխան նախատեսվելիք հատկացումների ընդհանուր գումարները, կազմում է առաջիկա բյուջետային տարում պետական բյուջեից ծրագրերի ֆինանսավորման համար մասհանումներ ստացող համայնքների ցանկի նախագիծը` այդ ցանկում ընդգրկված համայնքների բյուջեներին հատկացվելիք մասհանումների գումարների բաշխմամբ, որը ներառվում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն ներկայացվող առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծում: Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով տեղական ինքնակառավարման մարմինները տեղեկացվում են վերջիններիս կողմից ներկայացված ծրագրերի գծով առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծում նախատեսվելիք հատկացումների չափի մասին: Սույն հոդվածի համաձայն հաստատված ն առաջիկա տարվա պետական բյուջեով նախատեսված ծրագրերում բյուջեով սահմանված մասհանումների շրջանակներում փոփոխություններ կարող են կատարվել միայն համայնքի ավագանու կողմից` նախօրոք դրանք համա-ձայնեցնելով բնապահպանության ն առողջապահության բնագավառնե301

րում լիազորված պետական մարմինների հետ` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով: Ծրագրի կատարման նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացվում է օրենքով սահմանված կարգով: Ֆինանսական համահարթեցման նպատակով տվյալ համայնքին տրամադրվելիք դոտացիայի չափը ենթակա չէ նվազեցման սույն օրենքով սահմանված կարգով համայնքի բյուջե մուտքագրված բնապահպանական վճարներից կատարվող մասհանման չափով: Սույն օրենքն ուժի մեջ է մտել 2002 թվականի հունվարի 1-ից: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ո՞ր տնտեսավարող սուբյեկտներին է վերաբերվում «Ընկերությունների կողմից վճարվող բնապահպանական վճարի նպատակային օգտագործման մասին» ՀՀ օրենքը: 2. Ի՞նչ նպատակաուղղված միջոցառումներ է ներառում նպատակային օգտագործման բնապահպանական վճարներից գոյացած տվյալ համայնքի տարածքում օգտագործելու ծրագիրը ն ո՞վ է դրանք մշակում: 3. Ինչպիսի՞ն է այդ ծրագրի մշակման ն իրականացման մեխանիզմը, կատարման վերահսկողությունը:

ԳԼՈւԽ 22. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ԿԻՐԱՐԿՈՒՄՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Բնապահպանության ն բնօգտագործման համար վճարումների` օրենքով սահմանված կարգով իրականացնելու համար կարնոր նշանակություն ունի այն գլուխը, որը սահմանում է բնապահպանական վճարների հաշվարկման կարգի ն «Բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի մասին» ՀՀ կառավարության որոշումը: 22.1. Բնապահպանական վճարների հաշվարկման կարգը 22.2. Բնապահպանական վճարի դրույքաչափերի մասին ՀՀ կառավարության որոշումը

22.1. Բնապահպանական վճարների հաշվարկման կարգը Այս կարգն իր մեջ ներառում է. Շրջակա միջավայր վնասակար նյութեր արտանետելու դիմաց վճարի հաշվարկման կարգը, որում նշվում է, որ ամրակայված աղբյուրներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման դիմաց վճարը հաշվարկվում է «Բնապահպանական եւ բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքին եւ սույն օրենքի 2-րդ հոդվածի առաջին մասի «ա», «բ» եւ «գ» կետերով սահմանված դրույքաչափերին համապատասխան: Իրավաբանական եւ ֆիզիկական անձանց պատկանող` Հայաստանի Հանրապետությունում հաշվառված եւ շահագործվող ավտոտրանսպորտային միջոցներից (մեխանիզմներից) եւ լողամիջոցներից վնասակար նյութերի արտանետման դիմաց վճարը հաշվարկվում է սույն օրենքի 2-րդ հոդվածի առաջին մասի «դ», «ե» ն «զ» կետերով սահմանված դրույքաչափերին համապատասխան ն վճարվում է տարեկան մեկ անգամ` մինչն դրանց տարեկան տեխնիկական զննությունը: Այլ պետություններում հաշվառված տրանսպորտային միջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման դիմաց վճարը հաշվարկվում է սույն օրենքի 2-րդ հոդվածի առաջին մասի «է» կետով սահմանված դրույքաչափերին համապատասխան ն վճարվում է «Բնապահպանական եւ բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքին համապատասխան, իսկ ջրային ավազան վնասակար նյութերի ն միացությունների արտանետման դիմաց վճարը հաշվարկվում է «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքին ն սույն օրենքի 2-րդ հոդվածի երկրորդ մասով սահմանված դրույքաչափերին համապատասխան: Շրջակա միջավայրում արտադրության եւ սպառման թափոնների սահմանված կարգով տեղադրման (պահման) դիմաց վճարը հաշվարկվում է «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքին ն սույն օրենքի 3-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերին համապատասխան: Շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների դիմաց վճարը հաշվարկվում է «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքին եւ սույն

օրենքի 4-րդ հոդվածով սահմանված դրույքաչափերին համապատասխան: 22.2. Բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի մասին ՀՀ կառավարության որոշումը «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 7 հոդվածին համապատասխան Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշմամբ հաստատվել են բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերը (կցվում են): Սահմանվել է, որ` ա) պինդ օգտակար հանածոների (բացառությամբ աղի) մարված պաշարների համար վճարը հաշվարկվում է սույն ենթակետում նշված (1) ն (2) բանաձներով` բացառությամբ սույն կետի «դ» ենթակետով նախատեսված դեպքի` ԲՎ Հ ՄՊԾ 0 (ԳԻ 0 ԴՏ /100) (1), երբ (ԳԻ 0 ԴՏ/100) 8 ԴՀ

ԲՎ Հ ՄՊԾ 0 ԴՀ (2),

երբ (ԳԻ 0 ԴՏ /100) ԴՀ հաշվետու ժամանակաշրջանում մարված պաշարների իրացում չի կատարվել, իրացվել է ոչ թե օգտակար հանածոն, այլ դրա օգտագործման արդյունքում ստացված արտադրանքը կամ այն օգտագործվել է արդյունահանողի ներտնտեսական կարիքների համար, բնօգտագործման վճարի օբյեկտ համարվող ծավալների չափաքանակների որոշման նպատակով «Հայաստանի Հանրապետությունում ստուգումների կազմակերպման ն անցկացման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված կարգով իրականացված ստուգումների արդյունքում արձանագրված բնօգտագործման փաստացի ծավալների ն վճարողների կողմից հարկային ն լիազոր մարմիններ ներկայացված` ստուգվող ժամանակահատվածում հաշվարկ-հաշվետվություններում արտացոլված ծավալների դրական տարբերության համար օրենքով սահմանված պատասխանատվության միջոցների հաշվարկման ժամանակ, որտեղ` ԲՎ-ն պինդ օգտակար հանածոյի մարված պաշարների համար վճարն է` հաշվետու ժամանակաշրջանի համար, ՄՊԾ-ն հաշվետու ժամանակաշրջանում պինդ օգտակար հանածոյի մարված պաշարների ծավալն է, ԳԻ-ն հաշվետու ժամանակաշրջանում պինդ օգտակար հանածոյի իրացման փաստացի գինն է (առանց ավելացված արժեքի հարկի),

ԴՏ-ն պինդ օգտակար հանածոյի մարված պաշարների համար վճարի դրույքաչափն է տոկոսով` համաձայն սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի «11. Պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների, ստորերկրյա քաղցրահամ ու հանքային ջրերի ն աղի արդյունահանված պաշարների համար վճարի դրույքաչափերը» բաժնի 3, 4, 5, 6, 7, 8 ն 9-րդ կետերի, ԴՀ-ն պինդ օգտակար հանածոյի մարված պաշարների համար վճարի դրույքաչափն է դրամով` համաձայն սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի «1V. Պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների համար վճարի հաստատագրված դրույքաչափերը» բաժնի 1-ին, 2 , 3, 4 ն 5-րդ կետերի. բ) (Ենթակետն ուժը կորցրել է 18.06.01 N 543) գ) (Ենթակետն ուժը կորցրել է 18.06.01 N 543) դ) սն, ազնիվ, գունավոր, հազվագյուտ մետաղների ն գունագեղ քարերի (բացառությամբ օնիքսանման մարմարի, վանակատի (օբսիդիանի) ու լիստվենիտի) համար վճարը հաշվարկվում է ելնելով հաշվետու ժամանակաշրջանում արդյունահանված ծավալից, դրույքաչափից ն տվյալ մետաղի կամ քարի միջազգային շուկայական միջին գնից` հիմք ընդունելով Հայաստանի Հանրապետության թանկարժեք մետաղների ն քարերի պետական գանձարանի կողմից հաշվետու ժամանակաշրջանի համար հայտարարված գինը. ՀԱմաձայն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով իրականացվող մրցույթների` շահագործման հանձնվող հանքավայրերի համար կարող են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշմամբ սահմանվել սույն որոշմամբ սահմանված դրույքաչափերից տարբերվող դրույքաչափեր. Ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի արդյունահանված պաշարների համար վճարը հաշվարկվում է` ելնելով հաշվետու ժամանակաշրջանում հորատանցքից (աղբյուրից) արդյունահանված ջրի ծավալից ն սույն որոշմամբ հաստատված դրույքաչափերից: «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 11.2-րդ հոդվածով սահմանված կարգով, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած ժամկետներից սկսած, ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի արդյունահանված պաշարների համար վճարը հաշվարկվում է՝ ելնելով հաշվետու ժամանակաշրջանում ջրօգտագործողների կողմից Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով տեղադրված հաշվիչ (չափիչ)

սարքերով հաշվառված ջրի ծավալներից ն սույն որոշմամբ հաստատված դրույքաչափերից: Աղի արդյունահանված պաշարների համար վճարը հաշվարկվում է` ելնելով հաշվետու ժամանակաշրջանում արդյունահանված աղի ծավալից ն սույն որոշմամբ հաստատված դրույքաչափերից. Հանքային ջրի արդյունահանված պաշարների համար վճարը հաշվարկվում է` հիմք ընդունելով` 1) միայն մեկ նպատակով հանքային ջրի հորատանցքը (աղբյուրը) շահագործելիս` ջրօգտագործողների կողմից Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով տեղադրված ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) սարքով (առաջնային ջրահաշվիչով) հաշվետու ժամանակաշրջանում հաշվառված ջրի ծավալը ն սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի 11 բաժնի 10-րդ կետի «բ» ենթակետով շահագործման տվյալ նպատակի համար հաստատված դրույքաչափը, Միաժամանակ մեկից ավելի նպատակներով հանքային ջրի հորատանցքը (աղբյուրը) շահագործելիս` ջրօգտագործողների կողմից` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով տեղադրված յուրաքանչյուր ջրահաշվիչ (ջրաչափիչ) սարքով (առանձնացված ջրահաշվիչով) հաշվետու ժամանակաշրջանում հաշվառված ջրի ծավալը ն սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի 11 բաժնի 10-րդ կետի «բ» ենթակետով նախատեսված համապատասխան դրույքաչափը` որպես շահագործման առանձին նպատակների համար հաշվարկված բնօգտագործման վճարների հանրագումար. Ածխաթթու գազ ստանալու նպատակով (այդ թվում` սույն կետի «է» ենթակետում նշված դեպքերում) գազանջատիչից դուրս եկող գազի խողովակի վրա ածխաթթու գազ ստանալու սարք (սարքեր) տեղադրված (միացված) լինելու դեպքում ջրօգտագործողի կողմից արտադրված ածխաթթու գազի համար վճարը հաշվարկվում է` հիմք ընդունելով հաշվետու ժամանակաշրջանում գազանջատիչից դուրս եկող գազի խողովակի վրա տեղադրված գազաչափով հաշվառված ածխաթթու գազի ծավալը ն սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի 11 բաժնի 10-րդ կետի «գ» ենթակետով սահմանված համապատասխան դրույքաչափը: Վճար վճարողների կողմից ստորերկրյա քաղցրահամ ն հանքային ջրերի ու ածխաթթու գազի համար բնօգտագործման վճարի օբյեկտ համարվող փաստացի ծավալների` Հայաստանի Հանրապետության

կառավարության սահմանած կարգով հաշվառում չվարելու կամ սահմանված կարգի խախտումներով հաշվառումը վարելու ժամանակահատվածի համար բնօգտագործման վճարները (այդ թվում` օրենքով սահմանված կարգով հարկային մարմնի կողմից անուղղակի եղանակով) հաշվարկվում են` հիմք ընդունելով` Ստորերկրյա քաղցրահամ ջրի հորատանցքը (աղբյուրը) շահագործելիս` Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքի համաձայն տրամադրված ջրօգտագործման թույլտվություններով սահմանված ջրօգտագործման (ստորերկրյա (ստորգետնյա) քաղցրահամ ջրերի արդյունահանման) ծավալները ն սույն որոշմամբ հաստատված դրույքաչափերը, Միայն մեկ նպատակով հանքային ջրի հորատանցքը (աղբյուրը) շահագործելիս` արդյունահանված: Մեկից ավելի նպատակներով հանքային ջրի հորատանցքը (աղբյուրը) շահագործելիս` առաջնային ջրահաշվիչով հաշվառված, իսկ դրա բացակայության դեպքում` հանքային ջրի հորատանցքից (աղբյուրից) արդյունահանված (այդ թվում` բնապահպանական մարմնի կողմից հաշվարկված ն արձանագրված) ջրի ծավալը ն հանքային ջրի տվյալ հորատանցքի (աղբյուրի) փաստացի շահագործման նպատակների համար` սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի 11 բաժնի 10-րդ կետի «բ» ենթակետով սահմանված ամենաբարձր դրույքաչափը, Ածխաթթու գազ ստանալու նպատակով գազանջատիչից դուրս եկող գազի խողովակի վրա ածխաթթու գազ ստանալու սարք (սարքեր) տեղադրված (միացված) լինելու դեպքում տվյալ հորատանցքից (աղբյուրից) փաստացի արդյունահանված հանքային ջրի (այդ թվում` բնապահպանական մարմնի կողմից հաշվարկված ն արձանագրված) ծավալը ն սույն որոշմամբ հաստատված բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի 11 բաժնի 10-րդ կետի «բ» ենթակետով ածխաթթու գազ ստանալու նպատակով հանքային ջրի արդյունահանման համար սահմանված դրույքաչափը: Կառավարությունը լիազորել է Հայաստանի Հանրապետության թանկարժեք մետաղների ն քարերի պետական գանձարանին` հրապարակելու սն, ազնիվ, գունավոր, հազվագյուտ մետաղների ն գունագեղ քարերի միջազգային շուկայական միջին գինը եռամսյակի վերջին ամսվա դրությամբ, մինչն եռամսյակին հաջորդող առաջին ամսվա 10րդ օրը:5. Ուժը կորցրած է ճանաչել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 1997 թվականի հունիսի 25-ի «Բնական ռեսուրսների

օգտագործման, շրջակա միջավայր վնասակար նյութերի արտանետման համար վճարաչափեր սահմանելու ն վճարումների կարգը հաստատելու մասին» N 221 որոշման NN 1 ն 2 հավելվածները, որոշմամբ հաստատված կարգի 3-րդ, 4-րդ, 5-րդ, 10-րդ, 14-րդ ն 16-րդ կետերը: Վերը բերված որոշումն ուժի մեջ է մտել, Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասինե Հայաստանի Հանրապետության օրենքն ուժի մեջ մտնելու պահից: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ինչպիսի՞ կարգ է սահմանված շրջակա միջավայր վնասակար նյութեր արտանետելու դիմաց վճարները հաշվարկելու համար: 2. Ինչպիսի՞ն է սահմանված կարգով թափոնների տեղադրման դիմաց վճարի հաշվարկման կարգը: 3. Ո՞րն է «Բնօգտագործման վճարի դիմաց դրույքաչափերի մասին» որոշման էությունը: 4. Ո՞րն է հաշվառում չվարելու դեպքում ստորերկրյա քաղցրահամ հանքային ջրերի ն ՇՕ2-ի համար հարկային մարմնի կողմից անուղղակի եղանակով վճարների հաշվարկման կարգը:

ԳԼՈւԽ 23. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ

ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Սույն կարգը, որը հաստատված է 17.10.2001թ., սահմանում է բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ վճարողների (այսուհետն՝ վճար վճարողների) հաշվառման կարգը: Վճար վճարողների հաշվառման (այդ թվում՝ պետական մարմինների կողմից սույն կարգին համապատասխան գործողությունների չկատարման) կարգի նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում է Հանրապետության բնապահպանության նախարարությունը: Բնապահպանական վճար վճարողների հաշվառումն իրականացվում է վճար վճարողների հաշվառման մատյանում գրանցելու միջոցով՝ սույն կարգին համապատասխան պետական մարմինների կողմից Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարությանը տրված տեղեկությունների համաձայն: Բնօգտագործման վճար վճարողների հաշվառումն իրականացվում է վճարողների հաշվառման մատյանում գրանցելու միջոցով՝ ըստ

համապատասխան իրավական ակտերի, իսկ առանձին դեպքերում՝ Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության աշխատակազմի բնապահպանական պետական տեսչության ն Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի ն բնական պաշարների նախարարության աշխատակազմի ընդերքի պետական տեսչության տարածքային բաժին ներկայացված հայտերի համաձայն: Ամրակայված աղբյուրներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման համար հաշվառման են վերցվում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 1999 թվականի ապրիլի 22-ի «Մթնոլորտային օդի վրա վնասակար ներգործությունների պետական հաշվառման կանոնադրությունը հաստատելու մասին» N 259 որոշմամբ հաստատված կանոնադրության համաձայն հաշվառման ենթակա օբյեկտներ ունեցող կազմակերպությունները: Շրջակա միջավայրում արտադրության ն սպառման թափոնների տեղադրման համար հաշվառման են վերցվում սույն կարգը հաստատող՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2001 թվականի հոկտեմբերի 17-ի N 986 որոշման 4-րդ կետի համաձայն ներկայացված արտադրության ն սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում սահմանված կարգով տեղադրող կազմակերպությունների ցանկում ընդգրկված իրավաբանական անձինք: Ջրային ավազան վնասակար նյութերի ն միացությունների արտանետումների համար հաշվառման են վերցվում` ա) ջրային ռեսուրսներ կամ դրանց ջրահավաք ավազաններ կեղտաջրեր թափող իրավաբանական ն անհատ ձեռնարկատեր հանդիսացող ֆիզիկական անձինք, բ) ջրահեռացման ցանցով կեղտաջրերի (բացառությամբ կոմունալկենցաղային կեղտաջրերի) արտանետումներ իրականացնող իրավաբանական ն անհատ ձեռնարկատեր հանդիսացող ֆիզիկական անձինք` տվյալ ջրահեռացման ցանցն սպասարկող մաքրման կայանով չմաքրվող վնասակար նյութերի ն միացությունների արտանետումների մասով: Մաքրման կայանների բացակայության կամ դրանց չաշխատելու դեպքում իրավաբանական ն անհատ ձեռնարկատեր հանդիսացող ֆիզիկական անձինք հաշվառման են վերցվում վնասակար նյութերի ն միացությունների արտանետումների ամբողջ ծավալով: Եթե հարկային մարմինները վճար վճարողների մոտ կատարվող ստուգումների (ուսումնասիրությունների) ժամանակ հայտնաբերում են կամ ունեն տեղեկություններ այն մասին, որ տնտեսավարող սուբյեկտն իրականացնում է օրենքով սահմանված գործառույթներ (ջրօգտագոր309

ծում, օգտակար հանածոների արդյունահանում (մարում), կենսապաշարների օգտագործում, շրջակա միջավայր վնասակար նյութերի արտանետում, շրջակա միջավայրում արտադրության ն սպառման թափոնների տեղադրում, շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների արտադրություն), ապա համապատասխան լիազոր մարմինը տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտին վերցնում է հաշվառման: Եթե Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության աշխատակազմի բնապահպանական պետական տեսչության ն Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի ն բնական պաշարների նախարարության աշխատակազմի ընդերքի պետական տեսչության տարածքային բաժինները հայտնաբերել կամ ստացել են տեղեկություններ այն մասին, որ տվյալ իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձն իրականացնում է օրենքով սահմանված գործառույթներ (ջրօգտագործում, օգտակար հանածոների արդյունահանում (մարում), կենսապաշարների օգտագործում, շրջակա միջավայր վնասակար նյութերի արտանետում, շրջակա միջավայրում արտադրության ն սպառման թափոնների տեղադրում, շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների արտադրություն), ապա այդ տեղեկությունները ճշտելուց հետո, անհրաժեշտության դեպքում, տվյալ անձը վերցվում է հաշվառման: Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարությունն ու Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի ն բնական պաշարների նախարարությունն ամփոփում են նշված տեղեկությունները ն դրանք ներկայացնում բնապահպանական ն ընդերքի պետական տեսչությունների համապատասխան տարածքային բաժիններ: Վերջինս վճար վճարողների մասին տեղեկությունները (իրավաբանական անձանց անվանումը կամ ֆիզիկական անձանց անունը, ազգանունը, ինչպես նան նրանց հասցեն, վճարվելիք վճարատեսակները ն այլն) գրանցում է վճար վճարողների հաշվառման մատյանում ն յուրաքանչյուր վճարողի համար վարում առանձին գործ: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ո՞րն է բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ վճարողների հաշվառման իրականացման կարգը, սկբունքները ն ու՞մ կողմից է իրականացվում: 2. Ովքե՞ր են հաշվառման վերցվում ջրային ավազան վնասակար նյութերի ն միացությունների արտանետումների համար:

3. Ե՞րբ է արտանետումներ իրականացնող սուբյեկտը վերցվում վճար վճարողների համար սահմանված հաշվառման:

ԳԼՈւԽ 24. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՄԲ ԶԲԱՂՎՈՂ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՍՈւԲՅԵԿՏՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԳԻՐԸ

24.1. էկոլոգիական անձնագրի ստեղծման նախադրյալները 24.2. էկոլոգիական անձնագրի կառուցվածքը 24.1.էկոլոգիական անձնագրի ստեղծման նախադրյալները Սկսած անցյալ դարի յոթանասունական թվականներից, կապված մարդու ն շրջակա միջավայրի վրա արդյունաբերության, տրանսպորտի, գյուղատնտեսության ն մի շարք այլ սննդամթերքի տարբեր տեսակների որակի` գնալով էլ ավելի ուժեղացող վատթարացման հետ, մարդկությունը կոնկրետ քայլեր է ձեռնարկում այդ բացասական ազդեցությունները չեզոքացնելու, կանխարգելելու կամ գոնե մեղմացնելու ուղղությամբ: ՀՀ-ու, վերջին 20 տարում, կապված հողի ապապետականացման ն սեփականաշնորհման հետ, որի արդյունքում հանրապետությունում առաջ են եկել շուրջ 340 հազար մանր, գաճաճ տնտեսություններ (մեկ տնտեսության միջին չափը 51,4 հեկտար), բարդացել ն խիստ դժվարացել է գյուղատնտեսության մեջ կատարվող աշխատանքների` գիտականորեն հիմնավորված բնապահպանական նորմերին համապատասխան իրականացման վերահսկողությունը: Գնալով դժվարանում է գյուղատնտեսությամբ զբաղվող տնտեսավարող սուբյեկտների ն առաջին հերթին` վերոհիշյալ մանր տնտեսությունների տնտեսական գործունեության գործում մասնագիտական օգնությունն ու անտրոպոգեն գործունեության վերահսկողությունը: Արդյունքում շատ դեպքերում չեն պահպանվում բնապահպանական նորմերը` քիչ չեն բուժանյութերի ոչ տեղին ու սխալ, ոչ ժամանակին (այն էլ` ժամկետանց բուժանյութերի) օգտագործման փաստերը, որոնք առանձին դեպքերում հանգեցնում են շատ ծանր, անկանխատեսելի հետնանքների, բերքի ն անասնագլխաքանակի կորստի, ինչպես նան մարդկանց ծանր հիվանդություններով հիվանդանալու, անգամ` մահվան ելքով: Վերջինս ավելի վտանգավոր է դանդաղ ներգործության

բուժանյութերի, ինչպես նան հանքային պարարտանյութերի միակողմանի, գերնորմատիվային դոզաների կիրառման դեպքում: Խնդրի լուծման գործում էական նշանակություն կարող է ունենալ գյուղատնտեսությամբ զբաղվող տնտեսավարող սուբյեկտների համար ստեղծված` գիտականորեն հիմնավորված էկոլոգիական անձնագիրը, օրենսդրական կարգով դրա կիրառման պարտադիր լինելը: Շրջակա միջավայրի մաքրության ն մարդու կողմից օգտագործվող սննդամթերքի մաքրությունն ու անվտանգությունն ապահովելու խնդրում առկա գիտական դպրոցի հնարավորությունները թույլ են տալիս լրջորեն ձեռնամուխ լինելու հանրապետության ագրարային ոլորտում էկոլոգիական անձնագրերի ներդրման գործընթացին, որի իրականացումը մեծապես կօգնի լուծելու ազգային անվտանգության այնպիսի կարնորագույն խնդիր, ինչպիսին սեփական արտադրության գյուղամթերքների պարենային անվտանգությունն է: Հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից հախուռն կերպով ու մեծ քանակությամբ թունաքիմիկատների ու հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը տանում է դեպի հողերի, ջրամբարների աղտոտման, մթնոլորտի ու գյուղատնտեսական մթերքների թունավորման: Այս պայմաններում հանրապետւոթյունում էկոլոգիական անձնագրի ներդրման հիմնախնդիրը վաղուց է օրակարգի հրատապ հարց դարձել` նույնիսկ մինչն տնտեսական ռեֆորմը: Այդուհանդերձ, Հայաստանում այդ հարցը այդպես էլ լուծում չստացավ, իսկ էկոլոգիական իրավիճակը գնալով ավելի է բարդանում: Հանրապետությունում նախկինում գործող ավելի քան 900 կոլտնտեսությունները, սովխոզները ն միջտնտեսային ձեռնարկություններն ունեին իրենց գյուղատնտեսության մասնագետները, որոնք վերահսկողություն էին իրականացնում այդ տնտեսությունների կողմից կատարվող աշխատանքների ժամանակ գիտության կողմից մշակված ն հաստատված բնապահպանական նորմերի պահպանման ն բնապահպանական աշխատանքների իրականացման, ագրոտեխնիկական նորմաների ն ժամկետների պահպանման ժամանակ, միաժամանակ հետնելով այլ անձանց ու կազմակերպությունների կատարած աշխատանքների ն մատակարարների կողմից օգտագործվող նյութերի` բնապահպանական նորմաներին համապատասխանությունը: Ներկայումս, տնտեսավարող սուբյեկտների ն հատկապես բնակչության տնտեսությունների մեծաքանակ լինելու փաստը դժվարացնում է վերահսկել նրանց բնապահպանական գործունեությունը, իսկ դրա համար լրացուցիչ ջանքեր ու միջոցներ են պահանջվում:

Այս պայմաններում զգացվում էր գիտականորեն հիմնավորված ն օրենսդրորեն հաստատված բնապահպանական նշանակություն ունեցող իրավական փաստաթուղթ ունենալու անհրաժեշտությունը, որը ամենուրեք ն հատկապես գյուղատնտեսության մեջ կկանոնակարգի տնտեսավարող սուբյեկտների այնպիսի տնտեսական գործունեությունը, որը կտեղավորվի սահմանված բնապահպանական նորմերի ու պահանջների ապահովման ն իրականացման շրջանակներում: Հաշվի առնելով տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության բնույթը, այդ փաստաթղթի բովանդակության մեջ, ընդհանուր պահանջների հետ մեկտեղ, տեղ են գտել. ա) Տնտեսության վերաբերյալ հակիրճ, ընդհանուր տվյալները ն կատարվող փոփոխություններն ըստ ժամկետների, բ) Գյուղատնտեսական արտադրությունն ըստ ոլորտների բնութագրող ցուցանիշներն ու տեխնոլոգիաները, գ) Տնտեսությունում գոյություն ունեցող հողային ռեսուրսներն ու տեսակները, դ) Զանազան արտադրություններից առաջացած թափոնների, դրանց կուտակիչների առկայությունը, բնութագիրը ն վնասազերծումը, ե) Տնտեսությունում օգտագործվող (ինչպես խմելու, այնպես էլ ոռոգման) ջրի քանակի, որակի, կորուստների ն այլնի մասին, զ) Որակախախտված հողերի առկայության ն նրանց վերականգնման միջոցառումների մասին, է) Գյուղատնտեսական ոլորտում իրականացվող պարարտանյութերի օգտագործման պայքարի միջոցառումների, բուժանյութերի, քիմիկատների, կենսաբանական ն այլ միջոցների կիրառման մասին, ը) Ըստ ոլորտների ն արտադրանքի տեսակների էներգոռեսուրսների ծախսման մասին, թ) Տնտեսավարող սուբյեկտներում առկա ն օգտագործվող մեքենայական ն տրանսպորտային պարկի մասին (կոմբայններ, խոտհնձիչներ, ինքնագնաց այլ շարժիչներ ն այլն), ժ) Շրջակա միջավայրին հասցրած վնասի չափի գնահատման ն վճարման (ըստ օբյեկտների) մասին: Առաջին հերթին` բնակչության տնտեսություններն իրենց գործունեության ընթացքում, ամենօրյա մասնագիտական խորհրդատվության բացակայության պայմաններում շատ դեպքերում ի վիճակի չեն իրականացնելու աշխատանքներ, որոնց կատարումը սերտորեն կապված է բնապահպանական խնդիրների իրականացման հետ, ուստի գիտականորեն հիմնավորված էկոլոգիական անձնագրերի կիրառումը ն դրա

հետ միասին բնապահպանական պարտավորությունների ստանձնումը ու դրանց չպահպանման դեպքում` պատասխանատվությունը, ընդհուպ մինչն պատժամիջոցների սահմանումը, թույլ կտա արտադրելու անհամեմատ բարձրորակ ն էկոլոգիապես մաքուր գյուղատնտեսական մթերքներ, վերահսկելի կդառնա դրանց բնապահպանական գործունեությունը: էկոլոգիական անձնագրերի ներդրմամբ կվերահսկվի նան այն տնտեսվարող սուբյեկտների գործունեությունը, որոնք զբաղվում են ոչ գյուղատնտեսական գործունեությամբ, սակայն առնչվում են գյուղատնտեսության հետ: էկոլոգիական անձնագրերի մշակմամբ, ընդունմամբ ն կիրառմամբ հնարավոր կդառնա. - գիտականորեն հիմնավորել բնապահպանական միջոցառումների անհրաժեշտությունը, - տնտեսավարող սուբյեկտներին իրազեկել իրենց բնապահպանական պարտականությունների ն դրանց խախտման դեպքում պատասխանատվության մասին` ինչպես նան` - արտադրել հնարավորինս մաքուր ն էկոլոգիապես անվտանգ գյուղատնտեսական մթերքներ, - ճշգրիտ պահպանել առանձին բուժանյութերի կիրառման հաջորդականությունը ն բուժումների միջն ընկած ժամկետները, - պահպանել բուժման աշխատանքով զբաղվողների անվտանգությունը ն շնորհվող արտոնությունները, - խուսափել ժամկետանց բուժանյութեր ն դեղամիջոցներ օգտագործելուց ն դրա հետնանքներից, - ժամանակին ունենալ հավաստի տեղեկատվություն էկոլոգիական իրավիճակի, արտադրված գյուղատնտեսական մթերքների որակի ն բնակչության առողջական վիճակի մասին, - կանխարգելել հնարավոր բոլոր բացասական հետնանքները` կապված էկոլոգիական իրավիճակի վատթարացման հետ: Հայաստանի Հանրապետության համար մշակված էկոլոգիական անձնագիրն ունի հետնյալ կառուցվածքը (տես 5 24.2-ը), որը ներկայացվում է ստորն:

24.2. էկոլոգիական անձնագրի կառուցվածքը (օրինակելի ձն) Հավելված էԱ-1

Համաձայնեցված է` ՀՀ ........................................ մարզի բնապահպանության պետական տեսչության պետ ................./.............................../ Կնիք «.......» ....................... թ. Հաստատում եմ` Տնտեսության ղեկավար Կնիք (եթե տնտեսությունն ունի, եթե չունի` համայնքապետարանի կնիքը) «.......» ....................... թ. էկոլոգիական անձնագիր Գյուղացիական ու ֆերմերային տնտեսության, կոոպերատիվի, գյուղատնտեսական այլ ձեռնարկության անվանումը

Բնակավայրի հասցեն «.......» ....................... թ. էկոլոգիական անձնագիր տալու ժամկետը

Հավելված էԱ-2 Ընդհանուր տեղեկություններ տնտեսության վերաբերյալ ՓոփոխուԱնձնագրի թյունները ն կազմման Տվյալների անվանումը կատարման պահին տարեթվերը 1. Տնտեսության անվանումը 2. Տնտեսության հասցեն - փոստային - հեռագրային (տելետայպ) 3. Ծառայողական հեռախոսները 4. Վերահսկող կազմակերպությունների անվանումը, հասցեն ն հեռախոսները - մարզպետարան (բնապահպանական ծառայություն) - ՀՀ բնապահպանության նախարարություն - ՀՀ առողջապահության նախարարություն - պետական վերահսկողության այլ մարմիններ 5. Տնտեսության աշխատողների թիվը այդ թվում` - գյուղատնտեսության մասնագետներ, տարիքը - հիմնական աշխատողներ, տարիքը - վարձու աշխատողներ, տարիքը

Ընդամենը գյուղատնտեսական հողատեսք որից` վարելահող այդ թվում` ջրովի Ընդամենը ցանքատարածություն որից` հացահատիկային ն ընդեղեն մշակաբույսեր, ընդամենը այդ թվում` աշնանացան որից` ցորեն գարի տարեկան գարնանացան, որից` ցորեն գարի տարեկան վարսակ հաճար եգիպտացորեն հատիկի հատիկաընդեղեն Տեխնիկական մշակաբույսեր, ընդամենը որից` ծխախոտ շաքարի ճակնդեղ խորդենի կտավատ այլ կարտոֆիլ

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի անվանումը

Գյուղատնտեսական հողատարածքներ (ընդամենը), հա

Հավաքված բերքի ընդհանուր տարածությունը, հա Հողի կարգը Ջրովի

Գյուղատնտեսական արտադրությունը բնութարող ցուցանիշները 3.1.Բուսաբուծություն Անջրդի

Կադաստրային գնահատականը

Հավելված էԱ-3.1

Բանջարանոցային մշակաբույսեր, ընդամենը որից` կաղամբ բոլոր տեսակի վարունգ լոլիկ գազար սոխ այլ Բոստանային մշակաբույսեր, ընդամենը որից` ձմերուկ սեխ Կերային մշակաբույսեր, ընդամենը որից`կերի արմատապտուղ Սիլոսային մշակաբույսեր այդ թվում`եգիպտացորեն միամյա խոտ բազմամյա խոտ այդ թվում` առվույտ կորնգան հացազգիներ խոտհարքներ Ընդամենը չօգտագործվող հողեր այդ թվում` աղակալված էռոզացված գերխոնավ այլ չօգտագործվող հողեր

Հավելված էԱ-3.1-ի շարունակությունը

բուժանյութ

կատարման ժամկետը

բուժանյութ

կատարման ժամկետը

բուժանյութ

Բուժումներ

կատարման ժամկետը բուժանյութ

կատարման ժամկետը

բուժանյութ

կատարման ժամկետը

բուժանյութ

կատարման ժամկետը

Բերքահավաքի ժամկետները

Հավելված էԱ-3.1-ի շարունակությունը

1V V V1 V11

Հավելված էԱ-3.1-ի շարունակությունը

Բազմամյա տնկարկներ այդ թվում` Պտղատու ն հատապտղատու, որից` - հնդավոր - կորիզավոր - ընկուզապտուղներ - մերձարնադարձային - հատապտուղներ Խաղող

Տնկարկների անվանումը

Պտղատու ն խաղողի այգիներ Ընդամենը Այդ թվում տնկարկներ, հա բերքատու, հա

Հողի կարգը

Կադաստրային գնահատականը

Հավելված էԱ-3.2

3.3. Անասնաբուծություն Հավելված էԱ-3.3 Գոմաղբի արտադրությունը Գլխաքանակը, Անասունների տեսակը գլուխ Խոշոր եղջերավոր անասուններ, այդ թվում` կովեր Ոչխարներ Այծեր Խոզեր Թռչուններ Ընդամենը

Գոմաղբ, տ

Հավելված էԱ-4 Ոչ գյուղատնտեսական հողային ռեսուրսների առկայությունը Հողահատկացման բնույթը Հողահատկացումը, մ2 Ընդամենը հողահատկացումներ այդ թվում` Շենքեր ու շինություններ - հիմնական արտադրություն - օժանդակ արտադրություն - վարչա-կենցաղային նշանակության տարածք` ամուր ծածկի տակ, - պինդ թափոնների պահեստարանների ն աղբանոցների - կեղտաջրերի կուտակիչներ - սիզամարգեր ն կանաչապատում - սանիտարական պահպանման գոտի Ընդամենը ժամանակավոր օգտագործման հողահատկացում, այդ թվում` - պահեստներ, - ճանապարհներ, - խողովակներ, - էլեկտրահաղորդման գծեր, գծային այլ կառույցներ Հողահատկացման ն հողա-էկոլոգիական բնութագիր

Ընդամենը

Տարածությունը, մ

Գոմաղբահորերի ն թափոնների կուտակիչների անվանումը

Սանիտարապահպանիչ գոտու տարածքը, մ տոննա

հաշվարկային արժեքը, հազ. դրամ

Հզորությունը

Հակաֆիլտրացիոն էկրանների բնութագիրը (տիպը, կառուցվածքը)

Շրջակա միջավայրի վիճակի վերահսկման համակարգը

Գոմաղբի ն թափոնների տեսակը

Գոմաղբի ն թափոնների պահպանման (պահեստավորման) ծախսերը, հազ դրամ

Հավելված էԱ-5 Գոմաղբահորերի ն գյուղատնտեսական արտադրության թափոնների այլ կուտակիչների բնութագիրը

Հ/հ

տրվող ջրի հաստատված լիմիտը, հազար մ

Ստացվել է փաստացի, մ

Տարեթիվը

ընդամենը

խմելու որակի

ընդամենը

խմելու որակի

Կորուստները փոխադրման ժամանակ, մ /տարի

Հավելված էԱ-6 Օգտագործված է ջուր, մ /տարի այդ թվում` ըստ կարիքների տեխնիօժանդակ ոռոգման կական տնտեսաորից որից որից կան ն խմելու նպատակով ընդամենը

Կցվում է ջրօգտագործման ն ջրահեռացման սխեման ըստ արտադրության տեսակների, ցույց է տրվում ջրի վերցման տեղում ձկնապահպանիչ սարքերի տեխնիկական բնութագիրը (եթե կան)

Ընդամենը

Ջրաղբյուրների անվանումը (լիճ, գետ, ջրամբար, ջրանցք, առու, արտեզյան ջրհոր, խողովակաշար ն այլն), ջրի ծախսի չափման եղանակը, ջրաչափի տեսակը

Վերցրած ն օգտագործված ջրի քանակը, 20.....թ.

խմելու որակի

պայմա նական

փաստացի

ընդամենը փաստացի պայմա նական

ծավալը, հազ մ

ընդամենը

տարածությունը

Բարելավված սակավ արդյունավետ հողատեսքեր

անտառային տնկարկների տակ պայմա փասնական տացի

ջրամբարների ն այլ հողատեսքերի տակ պայմա փասնական տացի

Հավելված էԱ-7

օգտագործված է հող, հազ. մ

պահեստավորված է հող, հազ մ

Հավելված էԱ-7-ի շարունակությունը

գյուղատնտեսական այլ հողատեսքերի տակ պայմա փասնական տացի

Ռեկուլտիվացված է հող

այդ թվում գյուղատնտեվարելահող սական այլ հողատեսքեր

փաստացի

վարելահողի տակ

Հողերի բերրի շերտի հանում ն օգտագործում

Դրանից մշակված է

Որակախախտված հողատարածությունը

Որակախախտված հողերի ռեկուլտիվացիան ն հողաշերտի հանումը, հա

Ամբողջը

Ընդամենը

Ընդամենը բազմամյա տնկարկներ`

Գյուղատնտեսական մշակաբույսեր

Պարարտացված տարածությունը, հա

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն բազմամյա տնկարկների անվանումը

տ

հազ. դրամ

ընդամենը

Օգտագործված է պարարտանյութ որից կալիուազոտական ֆոսֆորական մական հազ. հազ. հազ. տ տ տ դրամ դրամ դրամ

տ

այլ հազ. դրամ

" Ծանոթություն. Որակախախտված հողերի ռեկուլտիվացիայի բացակայության դեպքում դրա մասին կատարվում է համապատասխան գրանցում, հաստատվում է պատասխանատու անձի կողմից, նշելով պաշտոնը Հավելված էԱ-8 Հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը, 20.....թ.

Ամբողջը

Ընդամենը

Գյուղատնտեսական մշակաբույսեր (թվարկել յուրաքանչյուր մշակաբույսն առանձինառանձին) Ընդամենը բազմամյա տնկարկներ` այդ թվում պտղատուայգի խաղողի այգի

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն բազմամյա տնկարկների անվանումը

Պարարտացված տարածությունը, հա

ց

հազ. դրա մ

ընդամենը

ց

հազ. դրամ

ց

հազ. դրամ

ց

հազ. դրամ

ց

ց

հազ. դրամ

այլ

Հավելված էԱ-9

հազ. դրամ

Օգտագործված է պարարտանյութ, ց որից կենսաթռչնաղբ տորֆ գոմաղբ հումուս

Օրգանական պարարտանյութերի օգտագործումը, 20.....թ.

Գյուղատնտեսական մշակաբույսեր՝ թվարկել յուրաքանչյուր կոնկրետ մշակաբույսը Գյուղատնտեսական կենդանիներ՝ թվարկել կոնկրետ անասնատեսակը Ընդամենը Բազմամյա տնկարկներ - Հնդավորներ - Կորիզավորներ - Ընկուզավորներ - Խաղող Ընդամենը Ամբողջը

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն բազմամյա տնկարկների անվանումը

Թունաքիմիկատի անվանումը, գործադրման ժամկետը

Թունաքիմիկատների գործադրման բնագավառը Վնասատուների դեմ Հիվանդությունների դեմ Թունաքիմիկատի Թունաքիմիկատի ԹունաքիԳործադրման Գործադրման միկատի ծավալը ծավալը անվանումը, գործադրման ժամկետը գլուխ հա գլուխ հա

Հավելված էԱ-10 Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն կենդանիների, հիվանդությունների, մոլախոտերի ու կրծողների դեմ պայքարի ն սերմանյութի, ջերմատների ախտահանման համար թունաքիմիկատների օգտագործումը, 20.....թ.

արժեքը, հազ դրամ

ընդամենը ծավալ", հազ դրամ

արժեքը, հազ դրամ

քանակը, կգ

ընդամենը ծավալ", հազ դրամ

քանակը, կգ

քանակը, կգ

Գործադրման ծավալը, հա

քանակը, կգ

արժեքը, հազ դրամ

ընդամենը ծախս, հազ դրամ "

« «

«

Թունաքիմիկատի անվանումը, գործադրման ժամկետը

" Ներառյալ թունաքիմիկատի օգտագործման աշխատանքի վարձատրությունը

« «

Թունաքիմիկատի անվանումը, գործադրման ժամկետը

« «

արժեքը, հազ դրամ

«

ընդամենը ծախս, հազ դրամ "

«

Գործադրման ծավալը, հա

Թունաքիմիկատի անվանումը, գործադրման ժամկետը

Գործադրման ծավալը, հա

Սերմանյութի ախտահանման համար Թունաքիմիկատի

քանակը, կգ

Կրծողների դեմ Թունաքիմիկատի

արժեքը, հազ դրամ

Մոլախոտերի դեմ Թունաքիմիկատի

Հավելված էԱ-10-ի շարունակությունը Թունաքիմիկատների գործադրման բնագավառը

ընդամենը ծախս, հազ դրամ "

Մակերեսը, մ2 ծավալը, մ3

Շինությունների անվանումը

քանակը, կգ

արժեքը, հազ դրամ

ընդամենը ծախս, հազ դրամ

Հավելված էԱ-10-ի շարունակությունը Ջերմատների ն պահեստների ախտահանումը Թունաքիմիկատի

Հավելված էԱ-11

էներգատարի տեսակը, տոննա պայմանական վառելանյութ էլեկտրաէներգիա բենզին դիզելային վառելանյութ միավոր միավոր միավոր ընդամենը արտադրանքի ընդամենը արտադրանքի ընդամենը արտադրանքի վրա" վրա" վրա"

"Որպես արտադրանքի միավոր կարելի է ընդունել արտադրվող մթերքի մեկ ցենտները

Ընդամենը

Այլ արտադրություն (թվարկել ըստ կոնկրետ արտադրանքի)

Անասնաբուծություն (թվարկել ըստ անասնատեսակի գլխաքանակի)

Բուսաբուծություն (թվարկել ըստ արտադրանքի տեսակների)

Արտադրանքի անվանումը

էներգոռեսուրսների ծախսն ըստ արտադրանքի տեսակների

ընդամենը

միավոր արտադրանքի վրա"

Գազ

այլ վառելանյութ ընդամենը միավոր արտադրանքի վրա"

Հավելված էԱ-11-ի շարունակությունը էներգատարի տեսակը, տոննա պայմանական վառելանյութ Մազութ Ածուխ ընդամենը միավոր ընդամենը միավոր արտադրանքի արտադրանքի վրա" վրա"

Ընդամենը

Քանակը, հատ

Հավելված էԱ-12

N0 Օ y ազոտի օքսիդներ

Շ0 Hy ածխաջրածի ններ

Արտանետումներ

Վառելանյութի գոլորշիներ

Ընդամենը տարեկան Ընդհաարտանետումը, նուր վազքը, տ/տարի հազ. փաս փասփաս փասփասկմ/տարի նորմ տաց նորմա տաց նորմ տաց նորմա տաց նորմա տաց ատիվ տիվ ատիվ տիվ տիվ ի ի ի ի ի գ/կմ գ/կմ գ/կմ գ/կմ գ/կմ գ գ գ գ գ Շ0 Օ y ածխածնի օքսիդներ

" Աղյուսակի նորմատիվային մասը լրացնելու համար կարելի է օգտվել հավելված 121-ից

Այլ

Մարդատար մեքենաներ - բենզինային - գազաբալոնային

Ավտոբուսներ - բենզինային - դիզելային - գազաբալոնային

Բեռնատար ն հատուկ մեքենաներ - բենզինային - դիզելային - գազաբալոնային

Փոխադրամիջոցների անվանումը

Միավոր փոխադրամիջոցի միջին տարեկան վազքը, կմ/տարի

Տնտեսության մեջ օգտագործվող փոխադրամիջոցները"

1,32

65,0 15,0

Ավտոբուսներ դիզելային ՆԱՇ-ով

2.

,

, 1986 .

Մարդատար ծառայողական ն հատուկ Մարդատար անձնական օգտագործման

1,33

15,0

1,28 1,22

21,0 20,0

1,27

1,33

միջին մեկ ավտոմեքենայի մեկ կմ վազքի տեսակարար արտանետումը, գր/կմ

70,0

Ավտոմեքենաների խումբը

1,62

1,63

1,80

1,69

1,30

1,69

տեխնիկական վիճակի

միջին մեկ ավտոմեքենայի մեկ կմ վազքի տեսակարար արտանետումը, գր/կմ

2,6

2,7

8,5

8,0

8,5

8,0

ազդեցության գործակից

1,0

1,0

1,0

1,0

1,0

1,0

հավաքակայանի միջին տարիքի

ազդեցության գործակից

.

0,9

0,85

1,0

0,8

1,0

0,8

տեխնիկական վիճակի

., . 1989.

2,9

3,0

6,4

12,0

6,4

15,0

ազդեցության գործակից

Ածխաջրածիններ միջին մեկ ավտոմեքենայի մեկ կմ վազքի տեսակարար արտանետումը, գր/կմ

Ազոտի օքսիդներ

1,17

1,17

1,17

1,2

1,2

1,2

հավաքակայանի միջին տարիքի

Ածխածնի օքսիդներ

հավաքակայանի միջին տարիքի

Բեռնատար ն հատուկ բեռնատար բենզինային ՆԱՇ-ով Բեռնատար ն հատուկ բեռնատար դիզելային ՆԱՇ-ով Ավտոբուսներ բենզինային ՆԱՇ-ով

"1.

1,78

1,83

2,0

1,86

2,0

1,86

.

Հավելված էԱ-12 Ներքին այրման շարժիչներով (ՆԱՇ) աշխատող ավտոմեքենաների կողմից մթնոլորտ տեսակարար արտանետումները ն ազդեցության գործակիցները"

տեխնիկական վիճակի

Ընդամենը

Ինքնագնաց ն այլ մեքենաներ - էքսկավատորներ - բուլդոզերներ - բարձիչներ

Կոմբայններ - հացահատիկահավաք - կերահավաք

Տրակտորներ - թրթուրավոր - անիվավոր - սակավազոր ն մոտոբոլկներ

Մեքենաների խումբ

«

Քանակը, հատ

«

Միավոր մեքենայի տարեկան արտադրանքը, պ. է. հա/տարի

Ընդամենը արտադրանքը, հազ. պ. է. հա/տարի

Վառելանյութի տարեկան ծախսը, տ

Ընդամենը տարեկան արտանետումները, տ/տարի

Վառելանյութի գոլորշիներ

Արտանետումները N«ՕY Շ«HY ազոտի ածխաօքսիդջրաներ ծիններ

նորմատիվ գ/կմ փաստացի, գ նորմատիվ գ/կմ փաստացի, գ նորմատիվ գ/կմ փաստացի, գ

Շ«ՕY ածխածնի օքսիդներ նորմատիվ գ/կմ փաստացի, գ

Հավելված էԱ-13 Տնտեսության տեխնիկական միջոցները (տրակտորները, կոմբայնները ն ինքնագնաց այլ մեքենաները)

նորմատիվ գ/կմ փաստացի, գ

Հավելված էԱ-14 Վճար շրջակա միջավայրը աղտոտող նյութեր արտանետելու, թափելու ն թափոնները տեղավորելու համար, հազար դրամ" Աղտոտող նյութերի թույլատրելի արտանետումները (թափոնների) համար վճար Ըստ աղտոտման ն տեղաբաշխման եղանակի

Վճարման նորմատիվը

Աղտոտող նյութերի ծավալը, պայմանական միավոր

Վճարումները հաշվարկային սյ. 20սյ.3

փաստացի

1. Արտանետում մթնոլորտ 2. Թափում ջրավազանները 3. Թափոնների տեղաբաշխումը նախատեսված վայրերում

"Վճարման նորմատիվները տնտեսությանն է իրազեկվում սահմանված կարգով

Հավելված էԱ-15. Վճարներ շրջակա միջավայրը աղտոտող նյութեր արտանետելու (թափելու) ն թափոններ տեղադրելու համար, հազ դրամ" Ցուցանիշներ

20..

Տարին 20..

20..

1. Աղտոտող նյութերի արտանետման համար 1.1. Սահմանված լիմիտների սահմաններում, նախատեսվող/փաստացի 1.2. Թույլատրելի լիմիտների գերազանցման համար 1.3. Տուգանքներ վթարային արտանետումների համար 2.

Աղտոտող նյութերը ջրային օբյեկտները թափելու համար 2.1. Սահմանված լիմիտների սահմաններում, նախատեսվող/փաստացի 2.2. Թույլատրելի լիմիտների գերազանցման համար 2.3. Տուգանքներ վթարային արտանետումների համար 3. Թափոնների տեղավորման (թաղման) համար 3.1. Սահմանված լիմիտների սահմաններում, նախատեսվող/փաստացի 3.2. Թույլատրելի լիմիտների գերազանցման համար 3.3. Տուգանքներ վթարային արտանետումների համար 4. Վճարների ընդհանուր գումարը 4.1. Սահմանված լիմիտների սահմաններում, նախատեսվող/փաստացի 4.2. Թույլատրելի լիմիտների գերազանցման համար 4.3. Տուգանքներ վթարային արտանետումների համար 5.

Վճարներ բնական ռեսուրսների ն գերնորմատիվային ն ոչ համալիր օգտագործման (կորուստների) ու դրանցից հումքի ստացման համար 6. Տնտեսության տնտեսական գործունեության արդյունքում բնապահպանական օրենսդրության խախտման պատճառով պետությանը հասցված վնասի հատուցման համար գանձման միջոցները Ընդամենը " Վճարման նորմտիվները տնտեսությանն են հայտնում սահմանված կարգով` հաշվի առնելով դրանց դինամիկան

Հավելված էԱ-15-ի հինգերորդ ցուցանիշը որոշվում է հաշվետու տարվա արդյունքով, որպես վճարումների գումար՝ բնական ռեսուրսների գերնորմատիվային ն ոչ համալիր օգտագործման (կորուստների) համար: Վճարումների հաշվարկը իրագործվում է ՀՀ Բնապահպանության նախարարության մեթոդական հանձնարարականներով: Նույն հավելվածի վեցերորդ ցուցանիշը որոշվում է հաշվետու տարվա գործունեության արդյունքով, որպես միջոցների գումար, որը գանձվում է տեղական վրահսկող մարմնի կողմից` տնտեսության տնտեսական գործունեության հետնանքով բնապահպանության օրենսդրական խախտման պատճառով հասցված վնասը փոխհատուցելու համար: Հավելված յոթերորդ ցուցանիշը որոշվում է որպես հաշվետու տարում հասցված վնասի փոխհատուցման միջոցների գանձման հանրագումար (4.1, 4.2, 4.3, 5 ն 6 ցուցանիշները): Հավելվածի յոթերորդ կետի ցուցանիշը հաշվետու տարում հասցված վնասի արդյունքում գանձված բոլոր միջոցների հանրագումարն է (կ. 4.1+4.2+4.3+5.+6) Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. 2. Յ. 4. 5. 6.

7. 8. 9.

Որո՞նք էին էկոլոգիական անձնագրի ստեղծման նախադրյալները: Ինչու՞ է անհրաժեշտ էկոլոգիական անձնագիրը: Ի՞նչ բաժիններից է կազմված էկոլոգիական անձնագիրը: Ի՞նչ հիմնախնդիրներ կարելի է լուծել էկոլոգիական անձնագրերի ներդրմամբ: Ի՞նչ ցուցանիշներ են ընդգրկված բուսաբուծությունը բնութագրող հավելվածում (հավելված 3): Բնութագրեք «Ոչ գյուղատնտեսական հողային ռեսուրսների առկայությունը», «Գոմաղբահորերի ն գյուղատնտեսական արտադրության թափոնների այլ կուտակիչների բնութագիրը», «Վերցրած ն օգտագործած ջրի քանակը» հավելվածները (Հավելված 4: 5: 6): Բնութագրեք բուժանյութերի, թունաքիմիկատների, պարարտանյութերի կիրառման վերաբերվող հավելվածների ցուցանիշները: Բնութագրեք տեխնիկային, տրանսպորտային միջոցների օգտագործմանը վերաբերվող հավելվածների ցուցանիշները: Բնութագրեք վնասակար արտանետումներին նվիրված հավելվածների ցուցանիշները:

ԲԱԺԻՆ V11. էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ԼՈւԾՄԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՐՁՆ Ու ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈւԹՅՈւՆԸ

ԳԼՈւԽ 25. ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈւԹՅԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ

25.1. Ազգային ծրագրերը ն էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման փորձը 25.2. ՀՀ շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների երկրորդ ազգային ծրագիրը (ՇՄՊԳԱԾ-2) 25.3. Միջազգային կազմակերպությունները շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում: Միջազգային համագործակցության համաձայնագրերն ու ծրագրերը 25.4. ՀՀ-ում կլիմայի փոփոխության ու ջերմաստիճանի բարձրացման տնտեսագիտական ասպեկտները Ներկայումս էկոլոգիական հիմնախնդիրների սրության ն լուծման անհրաժեշտության գիտակցումը միջազգային բնույթ է կրում ն ընդունվում է աշխարհի համարյա բոլոր երկրների կողմից: Այդ հիմնախնդիրների ընդհանուր (ունիվերսալ) ն փոխպայմանավորված լինելը թույլ է տալիս մշակել ընդհանուր առաջարկություններ ու միջոցառումներ, անկախ տվյալ երկրի աշխարհագրական տեղադրվածությունից ն տնտեսական զարգացման մակարդակից: Սրա հետ մեկտեղ, տարբեր երկրների միանգամայն տարբեր հնարավորություններ ունեն բնապահպանական միջոցառումների իրականացման համար: Այդ իսկ առումով շատ կարնոր են միջազգային համագործակցությունը ն համաշխարհային հանրության օգնությունը: Այս առումով բնապահպանության միջազգային ասպեկտները ներառում են ազգային բնօգտագործման ծրագրերի իրականացման գծով փորձի փոխանակումը, միջտնտեսական ծրագրերի ու համաձայնագրերի կազմումն ու իրագործումը, ընդունված` բնական միջավայրի վիճակի վերահսկողության ն ընդունված համաձայնագրերի իրականացման նպատակով միջազգային օրգանների հիմնումը: 25.1. Ազգային ծրագրերը ն էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման փորձը Ներկայումս, գործնականորեն աշխարհի բոլոր զարգացած երկրներում մշակվել, ընդունվել ն գործում են շրջակա միջավայրի

պահպանության ազգային ծրագրեր: Սկզբում այդ ծրագրերի իրականացումն ուղղված էր առաջին հերթին կուտակված աղտոտման հետնանքների վերացմանը, իսկ դրանցում նախատեսված միջոցառումները` առաջին հերթին վերաբերվում էին արտադրական գործունեության նեգատիվ արդյունքներին ն համարյա չէին վերաբերվում շրջակա միջավայրի սկզբնապատճառներին: Նման մոտեցման սահմանափակությունն ակնհայտ էր: Սակայն առաջին շրջանում այն արդարացված էր, քանի որ մի շարք դեպքերում հարկ էր լինում շտապ փրկել նախորդ գործունեության արդյունքում խախտված էկոհամակարգերը: Այժմ շեշտը դրվում է այլ բանի վրա: Շատ երկրներում համալիր միջոցառումներ են ձեռնարկվում ամբողջ բնա-մթերային շղթայի գծով համալիր բնապահպանական միջոցառումների ծրագրերի կազմման ն իրականացման ուղղությամբ, որոնք ամրապնդվում են համապատասխան դիվերսիֆիկացիոն օրենսդրություններով: Դրանցում ամրագրված է պետության ուժեղ դերը բնախնայողական գործունեության կարգավորման գործում, որոշված են բնօգտագործողների իրավունքներն ու պարտականությունները: Զարգացած երկրներում բնօգտագործման մեջ պետության խառնվելը բավականին շոշափելի է: Ստեղծված է կառավարման պաշտոնակարգության (հիերարխիական) համակարգեր, որոնցում առանձնացված են բնապահպանական քաղաքականության նպատակները, նրա օբյեկտները (օդային ավազանը, ջրային համակարգերը, հողային ռեսուրսները, անտառները ն այլն), ինչպես նան իրագործման մակարդակները (համապետական, տեղական): Մշակված են հանձնարարականներ, որոնք ներառում են շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը, գործընթացների կառավարումը, բնապահպանական գործունեության ֆինանսավորումն ու խթանումը: Վերջին տարիներին զգացվում է պետական կառավարման օրգանների թվի ավելացման միտում, ներառյալ ճյուղային նախարարությունները, որոնք պատասխանատու են «իրենց տեղամասում» շրջակա միջավայրի վիճակի համար ն ընդլայնում են այդ ֆունկցիաներն այդ բնագավառում: Մյուս կողմից, համարյա բոլոր զարգացած երկրներում հայտնվել են բնապահպանական քաղաքականություն իրականացնող կենտրոնական օրգաններ՝ ազգային մակարդակով: Ճապոնիայում դա շրջակա միջավայրի պահպանության վարչությունն է, Ֆրանսիայում` համապատասխան նախարարությունը, ԱՄՆ-ում` շրջակա միջավայրի պահպանության ֆեդերալ գործակալությունը, որն ունի իր բաժանմունքները մի շարք նահանգներում, Հայաստանում` ՀՀ բնապահպա341

նության նախարարությունը ն նրա մարզային կառույցները: Սակայն մարզային մակարդակում բնապահպանական հարցերով զբաղվում են նան մարզպետարանի բնապահպանական բաժինները, որոնք ուղղակիորեն ենթարկվում են մարզպետարաններին: Չնայած բնապահպանական խնդիրների լուծման ժամանակ օգտագործվող մեթոդական մոտեցումների տարբերությանը, այստեղ ընդհանուրը կայանում է նրանում, որ պետությունն է սահմանում բնապահպանական քաղաքականության նպատակները, որոշում դրա առաջնայնությունները ն մշակում փոխհարաբերությունների նորմաները բնօգտագործողների միջն, որին անվանում են նան բնօգտագործման մեխանիզմ: Նույն այդ մեխանիզմը գործում է շուկայական հիմքի վրա՝ կիրառելով ինչպես հարկադրման (ստիպելու), այնպես էլ՝ հարկման բնույթի միջոցառումների տարրեր: Բնապահպանական քաղաքականության ն դրա ֆինանսավորման հիմքում զարգացած երկրներում ընկած են շրջակա միջավայրի նորմատիվային որակական վիճակի սկզբունքը, որին կարելի է հասնել տարբեր բնույթի աղտոտումների ստանդարտներ սահմանելու միջոցով: Անցումն այդ ստանդարտներին իրականացվում է համապատասխան հարկային քաղաքականությամբ, որը կրում է ինչպես պատժիչ, այնպես էլ խթանող, խրախուսող բնույթ, օգտագործելով դոտացիաներ, արտոնյալ վարկավորում, նան պրակտիկա դարձնելով առնտրի սիստեմը՝ աղտոտումներով կամ վճարումներ դրանց նորմատիվային կամ գերնորմատիվային քանակի համար, ինչպես նան տուգանքները: Ոչ տնտեսական լծակներից են ուղղակի արգելքն արտադրության վրա, ձեռնարկության փակման մասին վարչական որոշումը, ինչպես նան քրեական պատասխանատվության ենթարկելը: Օրինակ, ԱՄՆ-ի շրջակա միջավայրի պահպանության Գործակալությունը, պատասխանատու լինելով բնապահպանական օրենքները կյանքի կոչելու համար, լիազորություն ունի գործ հարուցել ցանկացած քաղաքացու կամ ընկերության վրա ն սահմանել բանտային ազատազրկման ժամկետ` քրեորեն պատժելի աղտոտման համար: Շրջակա միջավայրի պահպանության առավել ակտիվ քաղաքականությանն անցումը ներկայումս զարգացող երկրներում, որտեղ բնական էկոհամակարգերի դեգրադացում առաջ է գալիս ոչ այնքան արտադրության ծավալների աճի արդյունքում, որքան գերբնակչության պայմաններում տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի հետ մնալու, մեծ քանակությամբ «կեղտոտ» արտադրությունների գործելու արդյունքում:

Նման երկրներից շատերում մշակված է օրենսդրություն, ստեղծված են շրջակա միջավայրի պահպանության պետական մարմիններ, ստեղծվում են էկոհամակարգերի պահպանման ծրագրեր ն աղտոտման նորմաներ: «Երրորդ աշխարհի» երկրների համար այստեղ կարնոր է զարգացած երկրների փորձը, մասնավորապես, ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների (անթափոն կամ նվազ թափոնային) ստեղծման, ագրարային ոլորտում բարձր բերքատվության ն վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման միջոցով: Այդ փորձը թույլ է տալիս խուսափել սխալներից տնտեսության ինդուստրացման ժամանակ լուծել շրջակա միջավայրի պահպանության շատ խնդիրներ` փոխկապակցելով դրանք ընդհանուր սոցիալտնտեսական հիմնախնդիրների հետ: Անցումային տնտեսության երկրներում (Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներ, ՌԴ, Հայաստան, ԱՊՀ մյուս երկրներ), դեռնս պլանային տնտեսության ժամանակներից բնապահպանական գործունեության որոշ փորձ կա կենտրոնացած պլանավորման պայմանների համար: Դեռնս 70-80-ական թվականներին մշակվել ն ընդունվել են մի շարք օրենքներ, օրենսդրական ակտեր, որոշումներ` բնապահպանության պետական կառավարման համակարգերի համար: Ստեղծվել էին բնապահպանական համակարգի վրա տնտեսական ներգործության լծակներ ու գործիքներ (հարկեր, տուգանքներ, տույժեր, արտոնություններ ն այլն), էկոլոգիական ֆոնդեր: Մի շարք երկրներում բավականին հաջող է դրված կենցաղային ն արդյունաբերական բնույթի թափոնների ուտիլիզացման ն վերաշրջանառության աշխատանքը ն այլն: Այժմ կարնոր է պահպանել այս ուղղությամբ եղած` անցյալի դրական փորձը, հաշվի առնելով նան մեր հանրապետության ներկայիս ն սպասվող բավականաչափ ծանր սոցիալ-տնտեսական վիճակը ն այդ պայմաններում քննարկվող հիմնախնդրի կապակցությամբ լուրջ ներդրումներ կատարելու դժվարությունները: Բարդ սոցիալ-տնտեսական պայմաններում միշտ էլ մեծ է լինելու բնապահպանական միջոցառումների վրա ծախսվող միջոցները «խնայելու» գայթակղությունը: Այս ամենի հետ մեկտեղ, չի բացառվում նան, որ շուկայական տնտեսության անցնելով բարելավվի էկոլոգիական իրավիճակը: Դա առաջին հերթին պայմանավորված է կառուցվածքային փոփոխություն կատարելու անհրաժեշտությամբ, վերացնելով մի շարք ոչ արդյունավետ արտադրություններում, հատկապես տնտեսության «ծանր» հատ343

վածում ն դադարեցնելով ռեսուրսների ծախսը կենտրոնացված (ծախսային, էքստենսիվ) էկոնոմիկայի համար: Երկրորդ, դադարեցնելով մասնավոր ձեռնարկությունների հասանելիությունը պետական ֆինանսներին, կրճատելով (դադարեցնելով) ռեսուրսների, առաջին հերթին՝ էներգետիկ, սուբսիդավորումը: Դա թույլ կտա նվազեցնել ռեսուրսասպառման մակարդակը ն մասնավորապես` էներգատարությունը: Երրորդ, գիտակցել կապիտալի իսկական գինը: Ի հակակշիռ հումքային ռեսուրսների շռայլմանը, այդ բանի գիտակցումը կբերի ձեռնարկություններում փոխելու սարքավորումները ն կոնսերվացնելու հին տեխնոլոգիաները: Չորրորդ, սեփականաշնորհման արդյունքում հնարավոր է դառնում պետության ուսերից վերցնել էկոլոգիական ծախսումների բեռը: Վերջին 20-22 տարիներին անցումային տնտեսություն ունեցող պետություններում վնասակար արտանետումների ծավալը զգալիորեն կրճատվել է: Սակայն դա առաջին հերթին պայմանավորված է նրանում էկոնոմիկայի ռեֆորմացման պայմաններում արտադրության անկմամբ: Ուստի, ներկայումս շատ կարնոր է առաջիկայում` տնտեսական ճգնաժամից դուրս գալուց հետո, ձեռնարկել բնապահպանության բնագավառում այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կարողանային պահպանել այդ միտումը: Հայաստանը մեկն է անցումային տնտեսություն ունեցող այդ երկրներից, որում այսօր արդյունաբերությունը դեռնս գտնվում է տնտեսական խոր ճգնաժամի մեջ ն աստիճանաբար փորձ է անում առաջին քայլերն անել տնտեսությունն այդ վիճակից դուրս բերելու ն տնտեսական աշխուժացման համար: Այդ նպատակով հանրապետությունում որոշակի քայլեր են արվում հնարավոր լրացուցիչ ճնշումը շրջակա միջավայրի վրա մեղմացնելու նան այն ժամանակ, երբ երկիրը դեռնս չի կարողանում կիրառել ժամանակակից ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաները: Բնապահպանական վճարներից գոյացած եկամուտներն ընդհանուր առմամբ կազմում են Հայաստանի ՀՆԱ-ի 0,25-0,279-ը: Բնապահպանության ոլորտին բյուջետային հատկացումների ծավալը կայուն աճ ունի: Այս պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում գործում է շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների երկրորդ ազգային ծրագիրը, որն առաջինի տրամաբանական շարունակությունն է:

25.2. ՀՀ շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների երկրորդ ազգային ծրագիրը (ՇՄՊԳԱԾ-2) Այս ծրագիրը, որն ընդունվել է ՀՀ կառավարության 14.08.2008 թվականի որոշմամբ, ուղղված է ՀՀ կառավարության 2008-2012թթ. գործունեության միջոցառումների ծրագրի իրականացմանը: Ծրագրի իրականացման պատասխանատուն ՀՀ կառավարություն է՝ հանձինս ՀՀ բնապահպանության նախարարության: «ՇՄՊԳԱԾ-2»-ը նպատակ ունի երաշխավորել Հայաստանում առավել առողջ ն բարենպաստ շրջակա միջավայր ն բնապահպանությունը ծառայեցնել որպես սահմանափակող, բայց ն միննույն ժամանակ զարգացում քաջալերող գործոն: Ծրագիրը բաղկացած է ներածությունից ն տասը բաժիններից: Ներածության մեջ ներառված են՝ ՀՀ սոցիալ-տնտեսական պայմանները ն նրանց անդրադարձը շրջակա միջավայրի վրա, Բնապահպանական անվտանգության հիմնական սպառնալիքները, ՇՄՊԳԱԾ-1-ի ընդունումից հետո ընդունված ռազմավարական փաստաթղթերը: Ծրագրի առաջին` «Բնապահպանության ազգային ռազմավարությունը» գլխում ներկայացված են` ՇՄՊԳԱԾ-1-ի իրականացման ընթացքը, ՇՄՊԳԱԾ-1-ի ն դրա իրականացման վերլուծությունից արված հետնությունները, Հիմնավորված ն տրված է ՇՄՊԳԱԾ-2-ի նախապատրաստման անհրաժեշտությունը: Երկրորդ` «Բնապահպանական քաղաքականություն ն օրենսդրական կարգավորում» խորագիրը կրող գլխում անդրադարձ է կատարված Հայաստանի բնապահպանական քաղաքականությանն ու օրենսդրությանը, տրված են բնապահպանական քաղաքականության ն օրենսդրության հիմնախնդիրները, շարադրված են բնապահպանական քաղաքականության ն օրենսդրության հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված անհրաժեշտ քայլերը: Հաջորդ` երրորդ գլուխը «Ինստիտուցիոնալ կառավարում» վերնագրով, նվիրված է շրջակա միջավայրի պահպանության ինստիտուցիոնալ կառույցներին ն նրանց հնարավորությունների ծրագրավորմանը, ինչպես նան ինստիտուցիոնալ հզորությունների զարգացման ծրագրավորմանը` համապարփակ բնապահպանական կառավարման համար: «Բնապահպանական տնտեսական ն ֆինանսական մեխանիզմներ»-ին նվիրված չորրորդ գլխում տրված է. ոլորտի առկա վիճակը ն հիմնախնդիրները, ծրագրավորված են հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումները:

Հինգերորդ` «Շրջակա միջավայրի կայուն կառավարում» գլուխն իր մեջ ներառում է մի շարք կարնորագույն ռեսուրսների կառավարումը, մասնավորապես. հողային ռեսուրսների, կենսաբազմազանության ն կենսառեսուրսների (այդ թվում անտառային սեկտորի), ջրային ռեսուրսների, վտանգավոր նյութերի ն թափոնների կառավարումը, ընդերքի կառավարումը, մթնոլորտի պահպանությունը ն կլիմայի փոփոխությունը, միջճյուղային հիմնախնդիրները. բնապահպանական (շրջակա միջավայրի) մոնիտորինգի ծրագրավորումը: Հաջորդ (վեցերորդ)` «միջազգային համագործակցության զարգացումը բնապահպանության ոլորտում» գլխում տրված է` առկա վիճակը ոլորտում, միջազգային համագործակցության հիմնախնդիրները, հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումների ծրագրավորումը: Ծրագրի յոթերորդ գլուխը` «Հանրության իրազեկում ն բնապահպանական դաստիարակություն ն տեղեկատվության մատչելիություն» վերնագրով, նվիրված է բնապահպանական տեղեկատվության հասանելիության նպատակով Օրհուսի կոնվեցիայի երեք կարնորագույն սկզբունքների` տեղեկատվության հասնալեիության, հասարակության մասնակցության ն արդարադատության սկզբունքների ապահովմանն ուղղված միջոցառումների իրականացման ծրագրավորմանը: Բնապահպանական ն բնօգտագործման վերաբերյալ գիտական հետազոտություններին ն զարգացմանն է նվիրված ծրագրի ութերորդ գլուխը: Ծրագրի ամփոփ, վերջնական արտացոլումն է վերջին` իններորդ գլուխը` «Գործողությունների ծրագիրը», որը ն աշխատանքում բերվում է ամբողջությամբ՝ սխեմայի տեսքով, որպես հավելված (հավելված 3): Դրանում տրված են միջոցառման անվանումը, նպատակը, ժամկետը ն ֆինանսական ապահովումը: 25.3. Միջազգային կազմակերպությունները շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում: Միջազգային համագործակցության համաձայնագրերն ու ծրագրերը Միջազգային համագործակցությունը բնօգտագործման բնագավառում երկար պատմություն չունի` շուրջ 25-30 տարի: 70-ական թվականների սկզբին ակնհայտորեն հասարակության ն բնության փոխհարաբերություններում ծագեցին պրոբլեմներ, որոնք մարդկության համար համընդհանուր վտանգ էին ներկայացնում մոլորակի կենսոլորտում ծագող անդառնալի փոփոխությունների պատճառով: Մարդու բնակութ346

յան վայրի պահպանման խնդիրը արդյունքում դարձավ ինտերնացիոնալ, համամարդկային խնդիր: Շրջակա միջավայրի խնդիրը նրա տարբեր դրսնորումներում լայն տարածում ստացավ սկսած Ստոկհոլմի կոնֆերանսից (1972թ.): Նրա որոշումներին համապատասխամ ՄԱԿ-ում ստեղծվեց ինքնուրույն մարմին, որի վրա դրվեց տվյալ բնագավառի միջազգային համագործակցությունը համաշխարհային մասշտաբով: Այդ մարմինը ստացավ Շրջակա միջավայրի գծով ՄԱԿ-ի ծրագիր անվանումը` ՄԱէՊ (Սոit6d NՅtiօոs Էոviոօոո6ոt ՔոօgոՅոո6)` նստավայրը` Նայրոբի (Քենիա): ՄԱէՊ-ի ղեկավար մարմինը ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի կառավարիչների խորհուրդն է, որն ընտրվում է չորս տարի ժամանակով: Խորհրդի վրա է դրված միջազգային համագործակցության իրականացման պատասխանատվությունը շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում, համապատասխան քաղաքականության իրականացումը ն բնապահպանական ծրագրերի կոորդինացումը, շրջակա միջավայրի վիճակի նկատմամբ մշտական դիտարկումների կազմակերպումը, համագործակցությունը միջազգային հանրության հետ շրջակա միջավայրի վերաբերյալ գիտելիքների կուտակման ն գնահատման ն տեղեկատվության ապահովման հարցում: Քանի որ շրջակա միջավայրի պահպանությունը բազմաշերտ, համալիր պրոբլեմ է, ՄԱէՊ-ի առանձին ասպեկտներով (հարցերով), ի լրումն նրա գործունեության, ՄԱէՊ-ի հովանու ներքո զբաղվում են -ն, -ն (ՄԱԿ-ի գյուղատնտեսության կազմակերպությունը), -ը (Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը), -ն, -ն` համապատասխանորեն անվտանգ ջրամատակարարման, արդյունաբերությանը համագործակցելու ն նոր միջազգային տնտեսագիտական կարգերի սահմանման, ռադիացիայից պաշտպանվելու ն ռադիոակտիվ նյութերի անվտանգ տեղափոխման ուտիլիզացման հարցերով: Գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման գործում առավել կարնոր դեր է խաղում Գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդը (ԳէՖ), որն ստեղծվել է 90-ական թթ. սկզբին: Այդ ֆոնդի խնդիրն է հիմնականում զարգացող երկրներին օգնել այնպիսի բնապահպանական խնդիրների լուծման գործում, որոնք մոլորակային (երկնային) բնույթ ունեն: Վերը թվարկված բոլոր կազմակերպություններն ինքնուրույն բնույթ ունեն ն ստեղծված են միջպետական համաձայնագրերով ն ունեն միջազգային լայն լիազորություններ: Թվարկվածից բացի, կան նան մի շարք այլ կազմակերպություններ, որոնք նս զբաղվում են բնապահպանական

հարցերով` ինչպես ՄԱԿ-ի կառուցվածքում, այնպես էլ նրա հովանու ներքո: Տարածաշրջանային էկոլոգիական պրոբլեմներն իրենց արտացոլումն են գտնում աշխարհի տարբեր մասերում սոցիալ-տնտեսական իրավիճակն ուսումնասիրող հանձնաժողովների գործունեության մեջ: Նման հանձնաժողոներ են գործում Ասիական ն Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի համար ( ), Լատինական Ամերիկայի ( ), Եվրոպայի համար ( ), որոնց շրջանակներում գործում են էկոլոգիական քաղաքականության կոմիտեներ: Վերը թվարկված` ՄԱԿ-ի բոլոր օրգաններն ու կազմակերպությունները սերտորեն համագործակցում են բազմաթիվ միջկառավարական ն ոչ կառավարական կազմակերպումների հետ: Վերջիններիս թվին կարելի է դասել Բնության ն բնական ռեսուրսների պահպանության միջազգային միությունը, Կենդանիների պաշտպանության միջազգային ֆեդերացիան ն ուրիշներ: Գլոբալ էկոլոգոտնտեսագիտական հիմնախնդիրների քննարկմանը ն դրանց լուծման ուղիների մշակմանը մեծ ազդակ են հանդիսանում բնապահպանության գծով կազմակերպվող միջազգային կոնֆերանսները: Դրանցից են Ստոկհոլմի կոնֆերանսը 1972 թվականին, որի բացման օրը` հունիսի 5-ը ընդունվեց որպես Շրջակա միջավայրի համաշխարհային օր: Այդ օրվանից սկսած կոնֆերանսներն անց են կացվում յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ անգամ: Կոնֆերանսը մի շարք կարնորագույն մոտեցումներ ն սկզբունքներ հռչակեց բնօգտագործման ն դրա ժամանակակից ընդունումների շուրջ: Կարնոր դեր են խաղում նան տարածաշրջանային բնույթ կրող կոնվենցիաները: 1995թ. «Եվրոպայի շրջակա միջավայրը» խորագրով կոնֆերանսի շրջանակներում անցկացվեց այդ աշխարհամասի երկրների բնապահպանության նախարարների համաեվրոպական կոնֆերանսը, որում ընդունվեց «էկոլոգիական ծրագիր Եվրոպայի համար»: 1983թ. ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեան որոշում ընդունեց «Մինչն 2000թ. ն հետագա ժամանակաընթացքի շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում գլոբալ հեռանկարի մասին զեկուցման» կանխատեսման նախապատրաստման մասին: 1987թ. հատուկ հանձնաժողովի (Բրունտլանդի հանձնաժողով) կողմից պատրաստված զեկուցումն արժանացավ հավանության: Դրանում առաջին անգամ ձնակերպվել էին գաղափարներ, որոնք հանդիսացան սոցիալ-տնտեսական կայուն զարգացման հայեցակարգի հիմքը: Առաջարկվեց մշակել Շրջակա միջավայրի պահպանության դեկլարացիա, որը պետք է կարգա348

վորեր պետությունների վարքը (վերաբերմունքը) երկարաժամկետ ռազմավարական զարգացման նկատմամբ: Այդ ուղղությամբ ջանքերի ակտիվացման նպատակով 1992թ. կոնֆերանսի որոշումով ստեղծվեց կայուն զարգացման գծով ՄԱԿ-ի հանձնաժողով: Վերջին տարիներին լայն տարածում գտան միջազգային համագործակցության այնպիսի ձներ, ինչպիսիք են կոնվենցիաները, բազմա ն երկկողմ պայմանագրերը, համաձայնագրերը, բանաձները ն ծրագրերը: Առավել նշանակալից են «Օդի տրանսպորտային աղտոտումը մեծ տարածությունների վրա» կոնվենցիայի ընդունումը (1973թ.), «Օզոնային շերտի պահպանության մասին» (1985թ.), «Ծովի աղտոտումը թափոններով ն այլ նյութերով կանխարգելելու մասին» (1972թ.), «Սն ծովը աղտոտումից պաշտպանելու մասին» (1992թ.), «Կենսաբազմազանության մասին» կոնվենցիաները ն այլն: Վերը նշված կոնվենցիաները նախատեսում են կոնկրետ միջոցառումների կիրառում սահմանված նպատակներին ն չափանիշներին հասնելու համար: Անհրաժեշտության դեպքում այդ կոնվենցիաները համալրվում ն ամբողջանում են լրացուցիչ համաձայնագրերով, պայմանագրերով ն այլ անհրաժեշտ երկկողմ ն բազմակողմ փաստաթղթերով: 1993թ. ընդունվեց «Գործողությունների ծրագիր շրջակա միջավայրի պահպանության համար» Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրների համար` որպես հիմք ազգային կառավարությունների գործունեության, Եվրոպական Համագործակցության հանձնաժողովի, միջազգային կազմակերպությունների ն տարածաշրջանում գործող մասնավոր ներդրողների համար: Ծրագրում պարունակվող ռազմավարության հիմքում դրված է երեք բաղկացուցիչներից կազմված մոտեցումը` քաղաքականության ռեֆորմներ, ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի բարելավում, ներդրումներ: Գործողությունների ծրագիրը ներառում է միջոցառումների ողջ համալիր, որոնք պետք է իրականացվեն ռազմավարական մոտեցման նպատակով: Գլխավոր ուշադրությունը բնեռվում է առաջնահերթ գործողություններին, պայմանով, որ դրանք համաձայնեցված լինեն երկարաժամկետ էկոլոգոտնտեսական ն սոցիալական խնդիրների լուծման հետ ն ապահովեն դրանց հաջող իրականացումը: Գործողությունների ծրագրում տրված հիմնական եզրակացություններն ու հանձնարարականները կայանում են հետնյալում. Ներդրումային ծրագրեր իրականացնող երկրներն ունեն մեծ հնարավորություններ

իրականացնելու քաղաքականություն ն ծրագրեր, որոնք կարող են բերել ինչպես տնտեսական, այնպես էլ` բնապահպանական արդյունքներ: «Չպարտվող» քաղաքականությունը ներառում է արդյունաբերության, գյուղատնտեսության ն տնային տնտեսության մեջ արդյունահանվող վառելիքի ն ջրի սահմանափակ օգտագործման խթանումը, ինչպես ռեսուրսների պահպանման ծրագրերում, ցածր ծախսային ն փոքր թափոնային տեխնոլոգիաներում ն այլ ծախսերը, որոնք կատարվում են «արդյունաբերական տնտեսության ռացիոնալ վարման» համար: Բնապահպանական գերակայությունները պետք է հենվեն եկամուտների ն ծախսերի մանրակրկիտ վերլուծության վրա: Կարնոր պայմանն այն է, որ սահմանափակ ռեսուրսներն առաջին հերթին պետք է օգտագործվեն անհետաձգելի պրոբլեմների լուծման համար: Այնտեղ, ուր հնարավոր է, հարկավոր է աղտոտման վերահսկման համար օգտագործել շուկայական մեխանիզմները: Շուկայական տիպի գործիքները, այնպիսիք, ինչպիսին են վճարները աղտոտման համար, հարկերը` վառելիքի համար ն գրավների տեղաբաշխման սխեմաները կարող են օգնել հասնելու շրջակա միջավայրի ցանկալի վիճակի` անհամեմատ ցածր ծախսումների դեպքում, քան ավանդական կարգավորման մոտեցումների: Կարգավորման միջոցառումները, սակայն, պահանջում են միկրոաղտոտիչների ստուգիչ արտանետումների ժամանակ, օրինակ ծանր մետաղների, հատկապես կապարի ն տոքսիկ քիմիական նյութերի դեպքում: Երկրներն առաջին հերթին պետք է ուշադրություն դարձնեն լոկալ հիմնախնդիրներին: Շատ մարդիկ տուժում են այն վնասից, որն առաջանում է նրանց առողջությանը մթնոլորտում եղած կապարի ազդեցությունից կամ փոշուց, օդում եղած ծծմբի դիօքսիդից, խմելու ջրում եղած նիտրատներից, ինչպես նան ջրում ն սննդամթերքում եղած աղտոտող նյութերից: Այդ հիմնախնդիրների լուծումն, առաջին հերթին, կարնոր է մարդկանց առողջության պահպանման ն բարեկեցության համար: Վնասակար նյութերի արտանետումների կրճատմանն ուղղված միջոցառումները լոկալ մասշտաբներով նս պետք է իրենց ներդրումն ունենան արտաքին սահմանի (դրսի) ն գլոբալ արտանետումների պակասեցման գործում: Ստանդարտները պետք է լինեն իրատեսական ն իրագործելի: Երկրներին անհրաժեշտ է ներդնել ն կիրառել ավելի կոշտ ստանդարտներ 10-20 տարվա համար ն արդյունաբերական արտադրություններին ապահովել միջանկյալ ստանդարտներով: Տեղական ազգաբնակչությունը պետք է ներգրավվի առաջնայնությունների սահմանման ն

որոշումների իրագործման աշխատանքում: Ո չ կառավարությունը, ո չ դոնոր-կազմակերպություններն ի վիճակի չեն դատել այն մասին, թե ինչպես է գնահատում տեղի բնակչությունն իրեն շրջապատող միջավայրը: Նման մասնակցության նկատմամբ ունեցած մոտեցումը կարնորագույն պայման է շրջակա միջավայրի վիճակի երկարաժամկետ կայուն բարելավման համար: Անցյալ աղտոտումների վերացման համար պետք է վճարի պետությունը: Կառավարությունը պետք է ապահովի էկոլոգիական ստանդարտներ, որոնք պետք է պահպանեն ձեռնարկությունների նոր տերերը, ինչպես նան այն ժամանակահատվածը, որը պետք է հատկացվի աշխատանքի նոր պայմաններին անցնելու համար: Դոնոր երկրները պետք է ֆինանսական միջոցներ հատկացնեն գլոբալ բնույթի արտաքին սահմանային ն գլոբալ բնույթի թունավոր արտանետումները Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայում կարճ ժամանակում պակասեցնելու համար: Նման հատկացումներն առավել տեղին են այնտեղ, ուր արտանետումների կրճատման համար կատարվող սահմանային ծախսերն ավելի ցածր են, քան այլ վայրերում: Մաքուր (զուտ) ծախսերը նվազագույնի հասցնելը, կապված միջազգային համաձայնագրերի կատարման հետ, մտնում է առանձին երկրների ն ամբողջությամբ վերցրած, Եվրոպայի շահերի մեջ: Այն դեպքում, եթե արտաքին մթնոլորտի աղտոտման պակասեցման այդ ծախսերը կրճատվում են, այդ երկրներն իրենց կարող են թույլ տալ գործել ավելի վաղ փուլերում կամ իրենց առաջ դնել ավելի կոշտ խնդիրներ: Միջազգային համագործակցության կարնոր կողմ է (հանգամանք է) հնարավոր սահմաններում ֆինանսական օգնությունը մի շարք միջազգային կազմակերպությունների կողմից առանձին ազգային կառավարություններին` էկոլոգո-տնտեսական ծրագրերի իրականացման համար: Որպես կանոն, այդ օգնությունը տրվում է փոխառությունների կամ վարկերի ձնով: Նման օգնությունը ցույց տվող մասնագիտացված հաստատությունների շարքում կարելի է առանձնացնել Վերակառուցման ն զարգացման միջազգային միջազգային բանկը (ՎԶՄԲ), Միջազգային վալյուտային ֆոնդը (ՄՎՖ), Գյուղատնտեսական զարգացման միջազգային ֆոնդը (ԳԶՄՖ) ն ուրիշներ: Վերջին տարիներին Հայաստանն ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերում բնապահպանական բնագավառի միջազգային համագործակցության գրեթե բոլոր ձներում: Այդ համագործակցության սկզբունքները, առկա վիճակը ոլորտում, հիմնախնդիրները ն դրանց

լուծմանն ուղղված միջոցառումները արտացոլված են Հայաստանի Հանրապետության շրջակա իջավայրի պահպանության գործողությունների երկրորդ ազգային ծրագրում: 25.3.1. ՀՀ միջազգային համագործակցության զարգացումը բնապահպանության ոլորտում Առկա վիճակը ոլորտում Վերջին տարների համար բնորոշ է միջազգային բնապահպանական համագործակցության ընդլայնումը: Այն ծավալվում է ինչպես բազմակողմ միջազգային համաձայնագրերի իրագործման, տարածաշրջանային գործընթացներին մասնակցության, այնպես էլ առանձին պետությունների /ԱՄՆ, Գերմանիայի Դաշնության, Ռուսաստանի Դաշնության, Վրաստանի, Իրանի, Իսլամական Հանրապետության, Ճապոնիայի, Շվեդիայի, Ավստրիայի, Սիրիայի Արաբական Հանրապետության, Եգիպտոսի, Տաջիկստանի Հանրապետության, Դանիայի Թագավորության, Նորվեգիայի Թագավորության, Բրազիլիայի Դաշնային Հանրապետության, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության/ ն կազմակերպությունների /ԳէՀ, ՀԲ, ԱՄՆ ՄԶԳ, ՄԱԿ ԶԾ, ՄԱԿ ՇՄԾ, ՄԱԿ ԱԶԿ, ՄԱԿ ԳՊԿ, ՄԱԿ ԵՏՀ, ԵՄ, ԵԱՀԿ, ՆԱՏՕ, ԲՀՀ, ՀԲՊՄ ն այլն/ հետ փոխգործակցության միջոցով: Հայաստանի Հանրապետությունը անդամակցում է 14 գլոբալ ն 6 տարածաշրջանային միջազգային բազմակողմանի բնապահպանական համաձայնագրերին: Ներկայումս քննարկվում են նս մի շարք համաձայնագրերին միանալու խնդիրները: Հարկ է նշել, որ վերջին տարիներին հստակեցվել է երկրի դիրքորոշումը միջազգային բնապահպանական քաղաքականության ռազմավարության նկատմամբ: Միջազգային բնապահպանական համաձայնագրերի վավերացման, ինչպես նան միջազգային ն տարածաշրջանային գործընթացների, միջազգային կառույցների բնապահպանական ծրագրերի մշակման ն իրականացման հարցում Հայաստանի Հանրապետությունը գործում է ելնելով իր ազգային շահերից, պահանջներից ն հնարավորություններից: Միջազգային համագործակցության ուղղությունների զարգացման հարցում կարնոր դեր է խաղում միջազգային խոշոր բնապահպանական կառույցների քաղաքականությունը, այդ թվում Եվրոպական կառույցների, գերակայությունները ն ուշադրության ուղղվածությունը

դեպի Արնելյան Եվրոպայի, Կովկասի ն Կենտրոնական Ասիայի /ԱԵԿԿԱ/ երկրների տարածաշրջան ն բնապահպանական խնդիրների լուծման համալիր տարածաշրջանային մոտեցումը: Հայաստանը` բավականաչափ ակտիվորեն ընդգրկվելով Եվրոպայի տարածաշրջանի բնապահպանական գործունեությանը, ընդլայնել է իր մասնակցությունը Եվրոպական խոշորագույն բնապահպանական այնպիսի գործընթացներին, ինչպիսիք են «Շրջակա միջավայրը Եվրոպայի համար», «Շրջակա միջավայր ն առողջություն», «Կրթություն հանուն կայուն զարգացման»: Վերջին տարիներին Հայաստանը ակտիվ մասնակցելով բազմաթիվ համաժողովների նախապատրաստական գործընթացներին ն հիմնական քաղաքական փաստաթղթերի մշակմանը, մասնավորապես Բելգրադյան համաժողովին, որդեգրել է ընդունած որոշումները որպես ուղեցույց երկրի հետագա տարիների բնապահպանական ոլորտում գործունեություն ծավալելու համար: Հայաստանը ակտիվացրել է իր մասնակցությունը նան մի շարք տարածաշրջանային նախաձեռնությունների իրագործմանը` ԵՄ Ջրային նախաձեռնություն, Շրջակա միջավայր ն անվտանգություն ն այլն: Հատուկ նշանակություն է տրվում տարածաշրջանային համագործակցության զարգացմանը, հատկապես Կովկասի տարածաշրջանային էկոլոգիական կենտրոնի գործունեության շրջանակներում: Շրջակա Միջավայրի Պահպանության Գործողությունների Երկրորդ Ազգային Ծրագիր 1994թ. ի վեր Հայաստանում, միջազգային կազմակերպությունների ն դոնոր երկրների աջակցությամբ, իրականացվել ն իրականացվում են բազմաթիվ ծրագրեր, որոնք վերաբերվում են զանազան բնապահպանական խնդիրներին ն հանդիսանում են լուրջ աջակցություն Հայաստանի բնապահպանական խնդիրների լուծմանը: 2000թ. ուժի մեջ է Եվրոպական Միության /ԵՄ/ ն Հայաստանի միջն Գործընկերության ն համագործակցության համաձայնագիրը: 2004թ. Հայաստանը ներգրավվել է Եվրոպայի հարնանության քաղաքականության /ԵՀՔ/ գործընթացում, որի շրջանակներում 2006թ. նոյեմբերին ընդունվել է ՀՀ-ԵՄ Գործողությունների ծրագիրը: ԳԾ «Շրջակա միջավայր» բաժնում ներառված են 2007-20011թթ. բնապահպանության ոլորտում համագործակցության համար հիմնական առաջարկությունները:

Միջազգային համագործակցության հիմնախնդիրները

•

•

•

•

Միջազգային համագործակցության գծով առկա բարդություններ` թեն միջազգային կառույցների կողմից գործադրվում են ջանքեր Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում ձնավորելու կայունության, անվտանգության ն հաղորդակցության ուղիների ընդգրկուն ու միասնական մեխանիզմներ, որի արդյունքում տարածաշրջանում իրականացվում են բազմաթիվ բնապահպանական ծրագրեր, ներառյալ Կովկասի Տարածաշրջանային Բնապահպանական Կենտրոնի գործունեությունը, սակայն առկա հակամարտությունները դեռնս զգալի չափով խոչընդոտում են առավել արդյունավետ բնապահպանական գործակցության զարգացմանը, ինչպես նան տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի կայացմանը, Հայաստանի ակտիվ ընդգրկումը ու լիարժեք ն արդյունավետ մասնակցությունը բնապահպանական առաջնային ուղղությունների շուրջ ապահովելու համար անհրաժեշտ է արագացնել «Եվրոպական Հարնանության Քաղաքականության» ՀՀ-ԵՄ Գործողությունների Ծրագրի Գործակցության մեխանիզմի (Էսոօք6Յո N6igհհօոհօօd Յոd ՔՅոtո6ոsհiք |ոstոսո6ոt /ԷNՔ|/) շրջանակներում իրականացվելիք ծրագրերի մեկնարկի ն իրականացման հետ կապված գործողությունները, անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների բացակայությունը սահմանափակում է երկկողմ ն բազմակողմ համագործակցության զարգացման հնարավորությունները, հատկապես ԱՊՀ երկրների միջն: ՀՀ-ի տնտեսական ն համապատասխանաբար ՀՆԱ-ի (համախառն ներքին արդյունքի) աճի պայմաններում առկա է միջազգային գործընթացներում ն մասնավորապես միջոցառումներում ու հանդիպումներում ՀՀ մասնակցության ֆինանսավորման նվազեցման շարունակական ն հստակ միտում, որը հիմնավորվում է մի շարք միջազգային ն միջկառավարական կազմակերպությունների համապատասխան քաղաքականությամբ: Այս առումով արդի պահանջ է հաշվի առնել միջագային միջոցառումներում ու հանդիպումներում ՀՀ մասնակցության ֆինանսավորման կանխատեսումները ՀՀ կառավարության գործունեության տարեկան ն միջնաժամկետ ծրագրերում, որոշ դրամաշնորհային ծրագրերը ն դրանց շրջանակներում իրականացվող գործողությունները երկարաձգվում են տեխնիկական

պատճառներով, մասնավորապես, կապված դրամաշնորհային հատկացումների կառավարման հստակ գործառնական մեխանիզմի բացակայության, ինչպես նան ՀՀ օրենսդրությամբ (հարկային դաշտով) պայմանավորված բարդությունների հետ, • թեն միջազգային կազմակերպությունների հետ համագործակցությունը տարեցտարի ակտիվանում է, այնուամենայնիվ դրամաշնորհային միջոցների ներգրավելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքներում համաֆինանսավորման, այդ թվում պետական, անհրաժեշտ միջոցների բացակայությունը նվազեցնում է բնապահպանական ոլորտի զարգացման համար գործողությունների սահուն ընթացքը, քանի որ ներկայումս միջազգային ն դոնոր կամզակերպությունների կողմից դրամաշնորհները տրամադրվում են միայն համաֆինանսավորման առկայության դեպքում: Հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումներ Արդյունավետ միջազգային համագործակցությունը Հայաստանում բնապահպանական խնդիրների լուծման առհավատչյաներից մեկն է: Միջազգային բազմակողմանի բնապահպանական համաձայնագրերին անդամակցությունը ն դրանցով սահմանված պարտավորությունների կատարումը բարձրացնում են Հայաստանի վարկանիշը միջազգային շրջանակներում: Այս առումով համաձայնագրերով ստանձնած պարտավորությունների կատարումն արդիական խնդիր է ն պահանջում է լուրջ ներդրումներ: Հայաստանի համար առաջնայնություն է ԵՄ հետ բնապահպանության ոլորտում համագործակցության ընդլայնումը: Այս առումով առավելագույնս ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի Հանրապետության ն Եվրոպական համայնքների ու դրանց անդամ պետությունների միջն կնքված գործընկերության ն համագործակցության համաձայնագրի դրույթների արդյունավետ իրականացմանը: Եվրոպական տարածաշրջանային ն Կովկասյան ենթատարածաշրջանային մակարդակներում անհրաժեշտ է համագործակցության հետագա զարգացում, ինչը կնպաստի ինչպես ազգային, այնպես էլ անդրսահմանային բնապահպանական խնդիրների լուծմանը: Հայաստանի Հանրապետությունը Կովկասում ակտիվ բնապահպանական համագործակցության ջատագովն է ն այս դերը պետք է առավել դրսնորում ստանա հետագայում: Առաջիկայում արդիական է միջազգային կազմակերպությունների ն դոնոր երկրների աջակցությունը Կով355

կասում ն Հայաստանում բնապահպանական խնդիրների լուծման հարցում: Հայաստանի բնապահպանական հիմնախնդիրների լուծմանը նպատակաուղղված միջազգային համագործակցության ակտիվացման շրջանակներում անհրաժեշտ է` - քայլեր ձեռնարկել ՄԱԿ-ի ԵՏՀ «Միջազգային ջրերի ն անդրսահմանային ջրահոսքերի պահպանության ն օգտագործման մասին» կոնվենցիային միանալու ուղղությամբ, ինչպես նան ապահովել մի շարք բնապահպանական համաձայնագրերի վավերացում ն դրանց հետագա իրականացումն ապահովող ազգային օրենսդրության համապատասխանեցում միջազգային պայմանագրերի պահանջներին, - ընդլայնել համագործակցությունը ԵՄ հետ` իրականացնել ԵՀՔ շրջանակներում Գործողությունների ծրագրով նախատեսված միջոցառումները, ինչպես նան Տայեքս ((A|Է«), Թվինինգ ((Մ|NN|NՇ), Անդրսահմանային համագործակցության ծրագրերը (Շոօss-հօՅոd6ո Շօօք6ոՅtiօո), - ընդլայնել տարաշրջանային համագործակցությունը, մասնավորապես Կովկասի ՏէԿ գործունեության ն այլ ծրագրերի շրջանակներում, - ընդլայնել համագործակցությունն առանձին երկրների ն միջազգային կառույցների (կազմակերպությունների) հետ, - Բնապահպանական ծրագրերի ն ծախսերի պետական ֆինանսավորման ընդհանուր բարելավման շրջանակներում զգալիորեն բարձրացնել միջազգային ն միջկառավարական միջոցառումներում ու հանդիպումներում ՀՀ մասնակցության ֆինանսավորումը: Հայաստանը, ելնելով իր կողմից ընդունված միջազգային համաձայնագրերից ու պարտավորություններից ն համընդհանուր բնապահպանական անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունից ն ներկա ու ապագա սերունդների շահերից, առաջնորդվում է հետնյալ մոտեցումներով ու սկզբունքներով. - յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի ապրելու առավել բարենպաստ էկոլոգիական պայմաններում, - յուրաքանչյուր պետություն իրավունք ունի օգտագործել բնական միջավայրն ու բնական ռեսուրսները զարգացման նպատակներով ն ապահովելու իր քաղաքացիների կարիքները,

-

որնէ պետության էկոլոգիական նպաստավորությունը չի կարող ապահովվել մեկ այլ պետության հաշվին կամ առանց հաշվի առնելու նրա շահերը, - պետության տարածքում իրականացվող տնտեսական գործունեությունը չպետք է վնաս բերի բնական միջավայրին ինչպես նրա իրավասության սահմաններում գտնվող միջավայրին, այնպես էլ` դրանից դուրս, - անթույլատրելի է ցանկացած տնտեսական գործունեություն, որի էկոլոգիական հետնանքներն անկանխատեսելի են, - պետք է վերահսկողություն սահմանվի ինչպես համընդհանուր ն տարածաշրջանային, այնպես էլ ազգային մակարդակներով շրջակա միջավայրի ն բնական ռեսուրսների վիճակի ն փոփոխությունների վրա` միջազգային ընդունված չափանիշների ն պարամետրերի հիման վրա, պետք է ապահովվի ազատ միջազգային գիտատեխնիկական տեղեկատվության ն փորձի փոխանակում շրջակա միջավայրի ն բնախնայողական տեխնոլոգիաների խնդիրների շուրջ, - պետություններն արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակներում միմյանց պետք է օգնություն ն օժանդակություն ցույց տան: Այս բոլոր սկզբունքները համապատասխանում են բնական միջավայրի մասին պետությունների ընդունած որոշումներին ն պարտավորություններին, որոնք շարադրված են նան Բնության համաշխարհային խարտիայում, որն ընդունվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի կողմից: Միջազգային համագործակցության ձեռնտու ձն են երկկողմանի կապերը: 1997-2004թ. Հայաստանը նման համաձայնագրեր ն հուշագրեր է ստորագրել 8 պետության հետ` Վրաստան, Իրան, Սիրիա, Բրազիլիա, ՌԴ, Եգիպտոս, Տաջիկստան, Դանիայի Թագավորություն (տես տեղեկանքը): Որպես կանոն, երկկողմ համաձայնագրերը նախատեսվում են կոնկրետ նպատակների կամ նախագծերի իրականացում, որոնք կապված են կոնկրետ տարածաշրջանների հետ` երկու կողմերի միջոցներից առանձնացնելով համապատասխան ֆինանսավորում կամ օգնություն ցույց տալով: Համատեղ իրականացվող նախագծերը բազմազան են ն բազմաբնույթ:

Տեղեկանք Բնապահպանական ոլորտի երկկողմ համաձայնագրերին Հայաստանի Հանրապետության մասնակցության մասին Հ/ հ 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

Համաձայնագրի անվանումը Համաձայնագիր ՀՀ կառավարության ն Վրաստանի Կառավարության միջն շրջակա միջավայրի ն բնական ռեսուրսների պահպանության բնագավառում համագործակցության մասին Փոխըմբռնման Հուշագիր Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության ն Իրանի Իսլամական Հանրապետության բնապահպանական վարչության միջն բնապահպանական համագործակցության վերաբերյալ Համաձայնագիր ՀՀ բնապահպանության նախարարության ն Սիրիայի Արաբական Հանրապետության նավթի ն հանքային ռեսուրսների նախարարության միջն ընդերքի բնագավառում համագործակցության մասին Արձանագրություն մտադրությունների մասին ՀՀ բնապահպանության նախարարության ն Բրազիլիայի Դաշնային Հանրապետության Սան Պաուլո նահանգի շրջակա միջավայրի քարտուղարության միջն Համաձայնագիր ՀՀ բնապահպանության նախարարության ն Ռուսաստանի Դաշնության բնական ռեսուրսների օգտագործման ոլորտներում համագործակցության մասին Փոխըմբռնման Հուշագիր ՀՀ բնապահպանության նախարարության ն Եգիպտոսին արդյունաբերական ն տեխնոլոգիական զարգացման նախարարության միջն երկրաբանության ոլորտում գիտական ն տեխնիկական համագործակցության մասին Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության ն Տաջիկստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարության միջն շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում համագործակցության մասին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ն Դանիայի Թագավորության կառավարության միջն «Կլիմայի փոփոխության մասին» ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի Կիոտոյի Արձանագրության իրականացման նպատակով համագործակցության մասին Փոխըմբռնման հուշագիր

Երկիրը

Վրաստան

Իրանի Իսլամական Հանարապետություն

Սիրիա

Բրազիլիա

Ռուսաստանի Դաշնություն

Եգիպտոս

Տաջիկստան

Դանիայի Թագավորություն

Ստորագրման տարեթիվը

03.05.1997թ.

27.12.2001թ.

06.2001թ.

08.05.2002թ.

05.11.2002թ.

19.10.2002թ.

25.11.2003թ.

09.11.2004թ.

25.4. ՀՀ-ում կլիմայի փոփոխության ն ջերմաստիճանի բարձրացման տնտեսագիտական ասպեկտները Հայաստանը լեռնային երկիր է, որն աչքի է ընկնում իր չորայնությամբ ն սակավաջրությամբ, ինչպես նան էրոզիայի, անապատացման ն տարերային աղետների ենթակա լինելով: Որպես խոցվող էկոհամակարգեր ունեցող լեռնային երկիր, Հայաստանում կարելի է սպասել կլիմայի համամոլորակային փոփոխության բացասական ազդեցության առավել ցայտուն դրսնորումներ: Վերջինիս ազդեցության մեղմացման ակնկալիքով ՀՀ-ն միացել է կլիմայի փոփոխության ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվեցիային, որը, Հայաստանը վավերացրել է 1993թ. մայիսին: Կոնվենցիայի հիմնական դրույթների կատարման համար Հայաստանում 1996 թվականից իրականացվում է «Հայաստան – կլիմայի փոփոխության ուսումնասիրությունը երկրում» ծրագիրը, որը ֆինանսավորվում է Գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդի կողմից: Կոնվենցիայի համաձայն, Հայաստանի Հանրապետության, որպես զարգացող երկրի, հիմնական պարտավորություններն են. • ջերմոցային գազերի մարդածին արտանետումների ն արտահոսքերի գույքագրում` ըստ կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական խմբի (ԿՓՓՄԽ) կողմից մշակված ջերմոցային էֆեկտ ունեցող գազերի ազգային կադաստրների կազմման ձեռնարկի, • սպասվող կլիմայական փոփոխությունների հետնանքով հանրապետության առավել խոցելի շրջանների, բնական էկոհամակարգերի ն գործունեության ոլորտների ի հայտ բերելը, ինչպես նան սոցիալական ն էկոլոգիական հետնանքների գնահատումը: Կլիմայի փոփոխությանն արձագանքելու ռազմավարության մշակում` կապված սոցիալ-տնտեսական զարգացման հետ, • կրթության կազմակերպում, կադրերի պատրաստում, բնակչության տեղեկացում կլիմայի փոփոխության հիմնահարցի մասին ն հասարակայնության ուշադրության գրավումն այդ հիմնահարցերի վրա, • միջազգային համագործակցության իրականացում ն տեղեկատվության փոխանակում` կապված Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի կատարման հետ, • տեղեկատվության տրամադրում Կողմերի Կոնֆերանսին Կոնվենցիայի կատարման հետ կապված ազգային միջոցառումների անցկացման ն նրանց արդյունքների մասին,

• համագործակցության իրականացում, ուղղված ջերմոցային գազերի մարդածին արտանետումների կրճատմանը տնտեսության բոլոր սեկտորներում, հատկապես էներգետիկայում, ինչպես նան տրանսպորտում, արդյունաբերության մեջ, գյուղատնտեսության ու անտառային տնտեսության ն թափոնների հեռացման գործում: Կոնվենցիայով իրականացված գործունեության արդյունքներն արտացոլված են Հայաստանի Հանրապետության առաջին ազգային զեկույցում: Հայաստանի տնտեսության ն էներգետիկայի զարգացումը 21-րդ դարասկզբին Հայաստանում, ինչպես նախկին ՍՍՀՄ այլ հանրապետություններում, շուկայական հարաբերություններին անցումն ուղեկցվեց խորը տնտեսական անկումով: Դրությունը Հայաստանում սաստկացավ 1988թ. աղետալի երկրաշարժի ն Անդրկովկասում կոնֆլիկտային իրադրության պատճառով` հաղորդակցության հիմնական ուղիներ շրջափակման հետնանքով: Տնտեսական ճգնաժամի հետնանքով Հայաստանում տեղի ունեցավ բնակչության կենսամակարդակի կտրուկ անկում, որն ուղեկցվեց մեծ մասշտաբների հասնող միգրացիայով: Հայաստանը գրեթե չունի սեփական վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսներ: էներգիայի միակ տեղական աղբյուրը հիդրոէներգառեսուրսներն են, որոնց պոտենցիալի կեսն արդեն օգտագործվում է: Վառելիքի պահանջարկը գործնականում ամբողջությամբ բավարարվում է ներմուծման հաշվին: Միննույն ժամանակ Հայաստանն ունի արեգակնային, քամու ն գեոթերմալ էներգիայի որոշակի պոտենցիալ` նրա օգտագործման հեռանկարներով: Ընդհանուր տնտեսական ճգնաժամերը, 1989թ. Հայկական ատոմակայանի (ԱէԿ) աշխատանքի դադարեցումը, երկրաշարժի հետնանքով 1991-1994թթ. էներգետիկ շրջափակումը ն էներգառեսուրսների գների կտրուկ աճը Հայաստանի ամբողջ էներգետիկ ոլորտում հանգեցրին բացասական փոփոխությունների, որոնց հետնանքով դեռնս 1990-1995թթ. տեղի ունեցավ. • էներգիայի ընդհանուր սպառման կրճատում 3,6 անգամ, • առաջնային էներգետիկ ռեսուրսների սպառման կրճատում 2,5 անգամ,

• օգտագործվող օրգանական վառելիքի քանակի կրճատում 5 անգամ (այդ թվում` բնական գազինը` 3 անգամ, նավթամթերքներինը` 7,5 անգամ), • էլեկտրաէներգիայի արտադրության կրճատում մոտ 2 անգամ ն ջերմային էներգիայինը` մոտ 20 անգամ, • էներգիայի օգտագործման արդյունավետության իջեցում` ՀՆԱ-ի էներգատարողության աճ 2 անգամ ն ՀՆԱ-ի էլեկտրատարողության աճ 3,6 անգամ, • բնակչության մեկ շնչին ընկնող էներգիայի սպառման նվազում 3,6 անգամ: Նշված գործոնների հետնանքով ՇՕ2-ի մարդածին արտանետումները 1990թ. համեմատությամբ 1995թ. կրճատվեցին գրեթե 5 անգամ: 1990-1995թթ. ՀՆԱ-ի, էներգիայի սպառման ն ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատման տեմպերը մոտավորապես նույնն էին ն կազմեցին 71-779: Հայաստանում 1990թ. մեկ շնչին ընկնող արտանետումներն, արտահայտված ՇՕ2-ի համարժեքով, կազմել են 7,0 տ, իսկ 1995թ.` իջել է 779-ով ն կազմել է 1,6 տ: Սա ցույց է տալիս ՀՀ-ում այդ տարիներին հիմնական սոցիալ-տնտեսական ն էներգետիկ գործոնների ու ջերմոցային գազերի արտանետումների փոխկապակցվածությունը: Ջերմոցային գազերի համամոլորակային արտանետումներում աշխարհի բնակչության 0,069 բնակչություն ունեցող Հայաստանի ավանդը 1990թ. կազմել է մոտ 0,19, իսկ 1995թ.` 0,029, 2010թ.` 0,019: Ջերմոցային գազերի ազգային կադաստր Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական խմբի (ԿՓՓՄԽ) մեթոդաբանությանը ն ղեկավարող դրույթներին համապատասխան, Հայաստանում առաջին անգամ մշակվել է Ջերմոցային գազերի ազգային կադաստրը: ԿՓՓՄԽ-ի կողմից մշակված ձեռնարկներում նշված 6 հիմնական սեկտորներից Հայաստանի ազգային կադաստրում հաշվի են առնված հինգը. «էներգետիկա», «Արդյունաբերական պրոցեսներ», «Գյուղատնտեսություն», «Հողօգտագործման փոփոխություն ն անտառային տնտեսություն», «Թափոններ»: Արտանետումների հաշվարկ չի կատարվել «Լուծիչների օգտագործում» սեկտորում, քանի որ, ինչպես ԿՓՓՄԽ-ի Ձեռնարկում, այնպես էլ ազգային մակարդակով համապատասխան մեթոդիկա չի մշակված:

Ջերմոցային գազերի արտանետումները գնահատվել են` ելնելով համապատասխան գործունեության ծավալից: Հաշվարկներ կատարելիս օգտագործվել են ինչպես ԿՓՓՄԽ-ի կողմից առաջարկված համապատասխան գործակիցները, այնպես էլ նրանց ճշտված արժեքները, ելնելով Հայաստանի յուրահատուկ պայմաններից: Գործունեության ծավալներն ընդունվել են ըստ պետական ն գերատեսչական վիճակագրական տվյալների: Կոնվենցիայի Կողմերի երկրորդ կոնֆերանսի որոշումներին համապատասխան, կադաստրի կազմման համար, որպես բազիսային տարի ընդունվել է 1990 թվականը: Ստորն բերվում են կադաստրային հիմնական տվյալները, որոնք հետագայում կարող են ճշտվել: Ուղղակի ջերմոցային էֆեկտ ունեցող գազերի` ՇՕ2-ի, ՇH4-ի, N2Օի մարդածին գումարային արտանետումները ն ՇՕ2-ի համարժեքով արտահայտված նրանց արժեքները (ՇՕ2 համ.) բերված են աղյուսակ 6-ում: Աղյուսակ 6. Ջերմոցային գազերի մարդածին նետումները Հայաստանում Ջերմոցային գազը ՇՕ2 ՇH4 N2Օ

Բացարձակ արտանետումները

Արտանետումները ՇՕ2-ի համարժեքով

Գումարային արտանետումների մեջ ավանդը, 9

21396,08 3207,96 91,17 24695,21

86,64 12,99 0,37 100,00

21396,08 152,76 0,2941 Ընդամենեը

Գլոբալ տաքացման պոտենցիալի արժեքներն ընդունվել են ՇՕ2-ի համար-1, ՇH4-ի` 21, N2Օ-ի` 310/ԿՓՓՄԽ,1995/: Բերված տվյալներից երնում է, որ Հայաստանում նախառեֆորմյան վերջին տարում հիմնական ջերմոցային գազը եղել է ՇՕ2-ը, որին բաժին է ընկնում արտանետումների 86,69: ՇՕ2-ի համարժեքով արտահայտված ջերմոցային գազերի համազգային արտանետումներում գերակշռող մասը` 939, կազմում են էներգետիկ աղբյուրները: Ըստ էներգետիկայի սեկտորների (Աղյուսակ 7) ՇՕ2-ի արտանետումները բաշխվում են հետնյալ կերպ` էներգիայի արտադրություն ն փոխակերպում – 539, տրանսպորտ – 179, բնակարանային ն առնտրային- հիմնարկների սեկտորը – 189, արդյունաբերությունը – 109, այլ – 29:

Աղյուսակ 7 Ջերմոցային գազերի արտանետումները Հայաստանում ըստ աղբյուրների կատեգորիաների, Գգ, 1990 Ջերմոցային գազերի աղբյուրների ն կլանիչների կատեգորիաները էներգետիկ աղբյուրները միասին Ա. Վառելիքի այրում էներգիայի արտադրություն ն փոխակերպում Արդյունաբերություն

ՇՕ2

ՇH4

N2 Օ

21382,78 21382,78 11332,87 2138,28

80,25 0,28

0,1281 0,1262 0,0670 0,0126

Տրանսպորտ

3635,07

0,0215

բնակարանային ն առնտրային-հիմնարկների սեկտորը

3848,90

0,0227

0,0024

Այլ էներգաարտադրության նպատակներով այրվող կենսազանգվածը Բ. Արտահոսքերի հետնանքով վառելիքի արտանետումները Նավթի ն բնական գազի համակարգերը Արդյունաբերական պրոցեսներ

0,28

0,0019

79,97 79,97 630,30

Գյուղատնտեսություն

47,01

Աղիքային ֆերմենտացիա

44,07

Անասնաբուծության թափոններ

2,70

Դաշտերում ագրարային մնացորդների այրում

0,24

Ազոտական պարարտանյութերի օգտագործում

0,1660

0,0060 0,1600

Հողօգտագործման փոփոխություն ն անտառային տնտեսություն

-617,00

Փոփոխություններ անտառային տնտեսության մեջ ն փայտի կենսազանգվածի այլ պաշարներում

617,00

Անտառների ն մարգագետինների փոխակերպումը Մշակվող հողերի լքում Թափոնները Աղբյուսներ Հոսքաջրերի մշակում

25,50 23,70 1,80

Թափոնների այրում Այլ թափոններ Ընդամենը ջերմոցային գազերի նետտո արտանետումները Արտանետումները միջազգային զետեղարաններից

21396,08 404,80

152,76

0,2941 0,0030

1990թ. Հայաստանի անտառային սեկտորում ՇՕ2-ի արտանետումները կազմել են 80Գգ, կլանումը` 697Գգ, կլանման նետտո քանակը` 617Գգ: Կադաստրը կազմելիս էներգետիկ սեկտորում բացի հղումային մեթոդից («վերից վար» մեթոդը) օգտագործվել է նան տեխնոլոգիաների մանրամասն մեթոդը («վարից վեր» մեթոդը): Երկու մեթոդների արդյունքները համադրելի են, սակայն տեխնոլոգիաների մանրամասն մեթոդը ունի բազմաթիվ սկզբունքային առավելություններ ն գույքագրման գործունեության հետագա զարգացումը պետք է նպատակաուղղված լինի հիմնականում դեպի այդ մեթոդական մոտեցման օգտագործումը: Գույքագրելիս հաշվի են առնվել նան անուղղակի ջերմոցային էֆեկտ ունեցող գազերի` ազոտի օքսիդների (NՕ), ածխածնի օքսիդի (ՇՕ) ն ցնդող ոչ - մեթանային օրգանական միացությունների մարդածին արտանետումները: Ներկայումս Հայաստանում ուսումնասիրություններ են տարվում «Գյուղատնտեսություն» ն «Թափոններ» կատեգորիաներում, ինչպես նան Սնանա լճի մակարդակի մարդածին իջեցման հետնանքով ինտենսիվ էվտրոֆիկացիայի հետ կապված լճի ջրատարածքից մեթանի արտանետումների գործակիցների ճշտման ուղղությամբ: Ջերմոցային գազերի արտանետումների սահմանափակման ազգային ռազմավարությունը Հայաստանը որպես զարգացող երկիր, որը չի ընդգրկված Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի | Հավելվածում, չունի ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատման պարտավորություններ: Սակայն Կոնվենցիայի նպատակների իրականացման մեխանիզմների համապատասխան շրջանակներում, զարգացած երկրների կողմից աջակցություն ստանալու դեպքում, նա կարող էր կամավոր վերցնել արտանետումների կրճատման պարտավորություններ: Դրա հետ կապված մշակվել է արտանետումների սահմանափակման ռազմավարություն, որի հիմքում ընկած են Հայաստանի էներգետիկ համակարգի մինչն 2010թ. ընկած ժամանակաշրջանի համար մշակված հեռանկարային զարգացման ծրագրի հիմնական դրույթները: Ռազմավարությունը հիմնվում է հետնյալ գործոնների լավագույն զուգակցման վրա.

•

տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման ն հետագա կայուն սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար պայմանների ապահովում, որպեսզի, համաձայն զարգացման հավանական սցենարի, 2010թ. հնարավոր լինի հասնել 1990թ. տնտեսական մակարդակի 709-ին, • էներգիայի պահանջարկի ապահովում պլանավորվող սոցիալտնտեսական զարգացման համար, • էներգահամակարգի կատարելագործման անհրաժեշտ միջոցառումների ն կառուցվածքային վերափոխումների իրականացում նվազագույն ծախսերով, • ջերմոցային գազերի ն աղտոտող նյութերի արտանետումների նվազագույն մակարդակի ապահովում: Հայաստանի էներգետիկ համակարգի հեռանկարային զարգացման ծրագրի իրականացման դեպքում ջերմոցային գազերի արտանետումների սահմանափակման ազգային ռազմավարության ազգային ռազմավարության հիմնական բաղադրիչները կլինեն. • էլեկտրակայաններում տեղադրված արտադրող հզորությունների ռեսուրսի բարձրացումը ու նորացումը, ինչպես նան ջերմակայաններում նոր` բարձրարդյունավետ, ագրեգատների կիրառումը (համակցված ցիկլով), որը հնարավորություն կտա զգալի չափով իջեցնել էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար վառելիքի տեսակարար ծախսը, ինչը 2000թ. հետո կբերի տարեկան 120-190 կտ պայմանական վառելիքի խնայողության ն համապատասխանաբար ՇՕ2-ի արտանետումների կրճատման, • սեփական արտադրության առաջնային էներգետիկ ռեսուրսների բաժնեչափի ավելացման (1990թ. 189-ից մինչն 2010թ. 26.79) ն ատոմային էներգիայի, ինչպես նան գեոթերմալ ն քամու էներգիայի օգտագործման, որոնց բաժնեչափը էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ 2010թ. կկազմի 14.39: Ի հաշիվ սեփական արտադրության առաջնային էներգիայի 1990թ. բաժնեչափի 9.39-ից մինչն 2005-2010թթ. 32-379-ը ավելացման, էներգահաշվեկշռում նախատեսվում է ջարմակայանների բաժնեչափի իջեցում 1990թ. 829-ից մինչն 2010թ. 26.59, • էներգիայի արտադրության մեջ բնական գազի բաժնեչափի պակասացում: 1990թ. համեմատությամբ նախատեսվում է մազութի բաժնեչափը 329-ից 2000թ. հասցնել 99 ն 6-79` 2005-2010թթ. ն բնական գազի բաժնեչափն ավելացնել մինչն 729:

• էներգասպառման արդյունավետության բարձրացում ն էներգախնայողություն: էներգախնայողության հիմնական պոտենցիալը գտնվում է էլեկտրաէներգետիկայում ն ջերմամատակարարման մեջ, ինպես նան արդյունաբերության մեջ, կոմունալ ն առնտրային սեկտորներում: Ներուժի օգտագործումը հնարավորություն կտա խնայել 318 կտ պայմ.վառ. ն ՇՕ2-ի արտանետումները կրճատել տարեկան 609 Գգ-ով: Ապագայում կարելի է զգալի չափով բարձրացնել էներգասպառման արդյունավետությունն ի հաշիվ ոռոգման համակարգերում ջրի կորուստի պակասեցման ն գրավիտացիոն ոռոգման կիրառման, որը հնարավորություն կտա հիդրոկայաններում էլեկտրաէներգիայի արտադրությունն ավելացնել տարեկան 1000 ԳՎտ/ժամով, ինչպես նան ի հաշիվ խթանող հարկային ու սակագնային քաղաքականության: Հայաստանի էներգետիկ համակարգի հեռանկարային զարգացման ծրագրում դիտվել է 2 սցենար` զարգացում առանց միջուկային էներգետիկայի ն զարգացում միջուկային էներգետիկայով: Երկու սցենարների համար էլ կատարվել է էներգահամակարգի համակարգչային մոդելավորում, հաշվի առնելով բերված ծախսերի, էներգախնայողության ն մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի նվազեցում: Չնայած բերված ծախսերի ոչ մեծ հավելմանը, նախընտրելի ճանաչվել է անվտանգության ավելի բարձր մակարդակ ունեցող նոր ԱէԿ-ով սցենարը: Այն ունի մի շարք առավելություններ` վառելիքի դիվերսիֆիկացիան, քիչ կախվածությունը նրա ներմուծումից, ինչպես նան ՇՕ2-ի արտանետումների ավելի ցածր մակարդակները: Կլիմայի փոփոխության հնարավոր հետնանքները, խոցելիության գնահատականը ն հարմարվողականության միջոցառումները Կլիմայի համամոլորակային փոփոխությունը ն Հայաստանի տարածքում ներքին միկրոկլիմայական փոփոխությունները հանրապետությունում կարող են հանգեցնել հետնյալ հետնանքների. • բնական կլիմայական զոնաների սահմանների փոփոխություն, • բիոտիայի վիճակի էական փոփոխություն, • գետերի հոսքի ռեժիմի, Սնանա լճի ջրային հաշվեկշռի ն ջրային ռեսուրսների քանակական ցուցանիշների էական փոփոխություն, • տեղումների քանակի ն հողի խոնավունակության փոփոխություն,

• հանրապետության գյուղատնտեսական պոտենցիալի փոփոխություն, • բնակչության հիվանդացության ցուցանիշների փոփոխություն: Այդ հետնանքները կարող են էապես ազդել կլիմայից կախում ունեցող տնտեսության ճյուղերի վրա: Խոցելիության գնահատման համար ընդունվել ԿՓՓՄԽ-ի առաջարկված սցենարը` օդի ջերմաստիճանի բարձրացում 20Շ ն մթնոլորտային տեղումների պակասում 109-ով: Բնական էկոհամակարգեր. Հայաստանի էկոհամակարգերի ժամանակակից վիճակի վերլուծության արդյունքում պարզվել է, որ նրանք բոլորը օժտված են որոշակի հարմարվողական հնարավորություններով: Յուրաքանչյուր էկոհամակարգի գոտու միջին հատվածը (ըստ բարձրության 150-200մ) վերահարմարված է կլիմայի հնարավոր փոփոխություններին ն այստեղ նշանակալից փոփոխություններ չեն նախատեսվում: Հիմք ընդունելով առաջիկա 100 տարում կլիմայի փոփոխությունը, Հայաստանի լեռնային էկոհամակարգերի խոցելիության մոդելավորման արդյունքում կանխատեսվում է լանդշաֆտային գոտիների սահմանների տեղափոխություն լեռնային պրոֆիլով դեպի վեր` ըստ բարձրության 100-150մ: Ստորն բերվում են Հայաստանի հիմնական լանդշաֆտային գոտիների խոցելիության գնահատականը ն հարմարվողականության միջոցառումները կլիմայի փոփոխության ընդունված սցենարով: Սպասվում է անապատա-կիսանապատային գոտու մակերեսի ընդլայնում 339-ով, նոր անապատային գոտու առաջացում ն կիսանապատի տարածումը անտառի ստորին սահմանի վրա հարավ-արնելյան ռեգիոնում: Անապատա-կիսանապատային գոտու մակերեսի ընդլայնման ն լճերի մակերեսի հավանական կրճատման ն աղակալած ճահիճների չորացման դեպքում սպասվում է գերխոնավ բնակատեղիների հետ կապված մի շարք բուսական համակեցությունների, այդ թվում նան էնդեմիկ ն հազվագյուտ բուսատեսակների անհետացում: Տեղի կունենա տափաստանային գոտու ընդդլայնում 49-ով ն նրա բարձրացումը դեպի վեր 150-200մ-ով, որն առաջ կբերի տափաստանային բուսական համակեցությունների փոխակերպում: Տափաստանների ժամանակակից ստորին շերտը կփոխարինվի կիսանապատային բուսականությամբ, վերին սահմաններով տափաստանները կշարժվեն դեպի մերձալպյան գոտի: Միաժամանակ տեղի կունենա տափաստանների տարածումը անտառի ստորին սահմանի վրա: Անտառային

գոտում սպասվում է անտառի ստորին սահմանի բարձրացում դեպի վեր 100-200մ: Կմեծանա անտառների խոցելիությունը տենակեր վնասատու միջատների զանգվածային բազմացման մակերեսի մեծացման հետնանքով, որը կհանգեցնի բնափայտի տարեկան աճի 159-ի կորուստի: Մերձալպյան գոտու մակերեսը կկրճատվի 219-ով, իսկ ալպյան գոտունը` միջին հաշվով 229-ով ն նրա բուսականությունը կհայտնվի առավել խոցելի վիճակում: Առաջին հերթին կկրճատվեն ալպյան մարգագետինների ն գորգերի մակերեսները ն անհետացման վտանգի տակ կհայտնվեն բույսերի էնդեմիկ ն հազվագյուտ տեսակները, որոնք նահանջելու տեղ չեն ունենա: Կանխատեսվող ջերմաստիճանի բարձրացման ն տեղումների նվազման դեպքում պետք է սպասել կլիմայի չորացման աճ ն անապատացման պրոցեսների արագացում: Կլիմայի փոփոխությունը ն լանդշաֆտային գոտիների տեղաշարժերը զգալի ազդեցություն կունենան Հայաստանի ֆաունայի առավել խոցվող տեսակների վրա: Սպասվում է հողային զոոհամակարգերի գումարային կենսազանգվածի նվազում 149-ով, որոշ միջատների, սողունների արեալների ն պոպուլյացիաների թվաքանակի կրճատում ն առանձին հազվագյուտ ն էնդեմիկ տեսակների անհետացում: Հարկադրական միգրացիաները ն բնակատեղերի կրճատումը առաջ կբերի թռչունների որոշ տեսակների պոպուլյացիաների նվազում: Հայաստանի բնական էկոհամակարգերի համար կլիմայի փոփոխության բացասական հետնանքների մեղմման համար անհրաժեշտ են հարմարվողականության հետնյալ միջոցառումները: Ամբողջ հանրապետության համար օպտիմալ լանդշաֆտային գոտիական կառուցվածքի ձնավորում (մինչն 2050թ. անտառի, այդ թվում պահպանիչ անտառաշերտերի, բաժնեչափի ավելացում մինչն հանրապետության տարածքի 20,19), արգելոցային ն հատուկ պահպանվող բնական տարածքների առանձնացում խոցվող էկոհամակարգերի վրա ընդհանուր մարդածին ճնշման նվազեցման համար, անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակների ինտրոդուկցիան հարմար (նման) կենսահամակարգերում, որոնք կպահպանվեն կլիմայի հավանական փոփոխության դեպքում, առավել խոցելի ն արժեքավոր տեսակների գենոֆոնդի պահպանությունը արհեստական պայմաններում նրանց պահելու ն բազմացնելու, գենային նյութը սերմերի բանկերում պահելու միջոցով ն այլն, վտանգված էկոհամակարգերի դիտանց: Ջրային ռեսուրսներ. Կլիմայի փոփոխության ընդունված սցենարի իրականացման դեպքում սպասվում է գետերի տարեկան հոսքի

նվազում 159 ն Սնանա լճի մակերեսից գոլորշիացման ավելացում 13149: Հարմարվողականության միջոցառումներն ընդգրկում են գետերի ձմեռային-գարնանային հոսքերի կուտակման ծավալների ավելացումը 2 մլրդ.մ3 ընդհանուր ծավալով , ոռոգման համակարգի վերակառուցում ջրի կորստի կրճատման նպատակով, ոռոգման ջրախնայողական առաջավոր մեթոդների կիրառում, Սնանա լճի ջրային պաշարների լրացում ջրաշատ գետերի ավազաններից ազատ հոսքը լիճ տեղափոխելու միջոցով, միաժամանակ կրճատելով գյուղատնտեսության ն էներգետիկայի համար լճից ջրի բացթողումները, ջրի տնտեսում ն խնայողաբար օգտագործում տնտեսության բոլոր բնագավառներում, ջրային ռեսուրսների դիտանց: Գյուղատնտեսություն. Կլիմայի կանխատեսվող փոփոխության դեպքում, կախված վեգետացիայի փուլից ն տեղի բարձրությունից, սպասվում է հողի խոնավության նվազում 10-309-ով, զանազան գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բնական խոնավապահովվածության նվազում 7-139-ով ն հողում խոնավության պակասորդի աճ 25-50մմով: Կլիմայական բնութագրերի սպասվող փոփոխության դեպքում բուսաբուծության բերքատվությունը Հայաստանում կարող է նվազել 8149-ով: Հացազգիների բերքատվությունը միջին հաշվով կկրճատվի 9139-ով, բանջարանոցային մշակաբույսերինը` 7-149-ով, կարտոֆիլի բերքատվությունը` 8-109-ով, պտղատու մշակաբույսերի բերքատվությունը` 5-89-ով: Ավելի չորադիմացկուն խաղողի բերքատվությունը կարող է աճել 8-109: Արոտային անասնապահության համար կանխատեսվում են հետնյալ հետնանքները` արոտավայրերի ընդհանուր մակերեսի ն նրանց բերքատվության կրճատում 4 -109-ով, այդ թվում մերձալպյան ն ալպյան գոտու առավել արժեքավոր ն բերքատու արոտավայրերի մակերեսների կրճատում 19-229-ով, ինչպես նան լեռնային խոտհարքների բերքատվության նվազում 7-109-ով: Դրա հետ կապված սպասվում է անասունների գլխաքանակի կրճատում 309-ով ն անասնապահության մթերատվության կրճատում 28-339-ով: Կլիմայի փոփոխության բացասական հետնանքների մեղմման, ինչպես նան Հայաստանի տնտեսության ագրարային սեկտորի բնական միջավայրի նոր վիճակին նպատակաուղղված հարմարվողականության համար կպահանջվի հարմարվողական համալիր միջոցառումների իրականացում: Դրանց թվին են պատկանում առաջին հերթին` հողային ֆոնդի օգտագործման բարելավումը ն ցանքերի կառուցվածքի փոփոխությունը, խոնավությունը խնայող տեխնոլոգիաների լայն ներդրումը,

ոռոգվող հողերի գոտիական բաշխման վերանայումը, առաջավոր ագրոտեխնիկական միջոցառումների կիրառումը ն նոր, բարձր բեր-քատու ցրտա- ն չորադիմացկունմշակաբույսերի ներդրումը, արոտավայրերի վերականգնումն ու պահպանությունը ն հոտի ցեղային կազմի բարելավումը: Բնակչության առողջությունը. Կլիմայի սպասվող փոփոխության պայմաններում կանխատեսվում է հարմարվողական մեխանիզմների թուլացում, մասնավորապես սիրտ անոթային համակարգի հիվանդության աճ, հատկապես բնակչության առավել խոցելի մասի մոտ: Բացահայտվել է ժանտախտի համաճարակային իրավիճակի սրացման հնարավորություն, ժանտախտի միկրոբակիրների արեալների մասնակի վերածածկման հետնանքով: Սպասվում է մալարիայի տարածողների արեալի ընդլայնում ն մալարիայի համաճարակային վտանգի մեծացում: Կանխատեսման համաձայն կարող է սրանալ խոլերայի համաճարակային իրավիճակը: Կանխատեսվում է աղիքային հիվանդությունների աճ` կապված հողում ն ջրում հարուցիչների բազմացման ն զարգացման համար ջերմաստիճանային բարենպաստ ժամանակահատվածի երկարացման հետ: Հարմարվողականության միջոցներն ընդգրկում են սոցիալական, սանիտարական, կանխարգելիչ ն վարչական համալիր միջոցառումներ: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ինչու՞մ է կայանում վերջին տարիներին միջազգային համագործակցության ձների փոփոխության էությունը բնօգտագործման բնագավառում: 2. Թվել միջազգային համագործակցության հիմնական սկզբունքները շրջակա միջավայրի պահպանության մեջ: Յ. Ո՞ր միջազգային օրգաններն են կոորդինացնում բնապահպանական գործունեությունը: 4. Ո՞ր միջազգային օրգաններն են ֆինանսավորում բնապահպանական գործունեությունը: 5. Ո՞րն է բնօգտագործման մեջ Հայաստանի առավելությունները միջազգային համագործակցության ժամանակ: 6. Ո՞ր երկրների հետ Հայաստանն ունի բնապահպանական ոլորտի երկկողմ համաձայնագիր: 7. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում ՀՀ շրջակա միջավայրի պահպանության երկրորդ ազգային ծրագիրը: Տվեք դրա կառուցվածքը:

8. Որո՞նք են շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառի միջազգային կազմակերպությունները: 9. Թվարկել շրջակա միջավայրի պահպանությանն ուղղված միջազգային համաձայնագրերն ու ծրագրերը:

Հավելված 1

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐԸ

(Ընդունված է 2006 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Հայաստանի Հանրապետության օրենքով, որը սահմանում է բնապահպանական վճարների (այսուհետ` վճար) դրույքաչափերն ու դրանց հաշվարկման կարգը:) Շրջակա միջավայր վնասակար նյութեր արտանետելու դիմաց վճարի դրույքաչափերը 1. Վնասակար նյութերն օդայինավազան արտանետելու համար բնապահպանական վճարների դրույքաչափերն են` ա) ամրակայված աղբյուրներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման յուրաքանչյուր տոննայի դիմաց` փոշի

1 800 դրամ

ածխածնի մոնօքսիդ

240 դրամ

ազոտի օքսիդներ (վերահաշված ըստ ազոտի երկօքսիդի)

14 800 դրամ

ծծմբային անհիդրիդ

1 800 դրամ

քլոր

12 000 դրամ

քլորոպրեն

90 000 դրամ.

բ) սույն մասի «ա» կետում նշված վնասակար նյութերից բացի, վճարի օբյեկտ են հանդիսանում նաեւ հաշվետու ժամանակաշրջանում օդային ավազան փաստացի արտանետված մթնոլորտային օդն աղտոտող մյուս բոլոր այն նյութերը, որոնց մասով արտանետումների փաստացի ծավալները գերազանցում են օրենսդրությամբ սահմանված կարգով օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու թույլտվություններով նախատեսված արտանետումների ծավալը, կամ որոնց մասով հաշվառման ենթակա օբյեկտներ ունեցող կազմակերպությունների գծով բացակայում են օրենսդրությամբ սահմանված կարգով օդային ավազան վնասակար նյութեր արտանետելու թույլտվությունները:

Սույն կետում նշված մթնոլորտային օդն աղտոտող բոլոր նյութերի համար վճարի դրույքաչափը (Դ օդ) յուրաքանչյուր տոննայի արտանետման դիմաց հաշվարկվում է հետնյալ բանաձեւով` Դ օդ Հ 900 դրամ/ ՍԹԿ որտեղ` ՍԹԿ-ն օդում տվյալ նյութի միջին օրական սահմանային թույլատրելի խտությունն է (կոնցենտրացիան). գ) Երեւան քաղաքում, ազգային պարկերի տարածքներում օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման ամրակայված աղբյուրներ ունեցող իրավաբանական եւ ֆիզիկական անձանց համար սույն մասի «ա» կետում նշված եւ (կամ) «բ» կետի համաձայն հաշվարկվող դրույքաչափերն ավելացվում են 1,5 անգամ. դ) ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանց պատկանող` Հայաստանի Հանրապետությունում հաշվառված եւ շահագործվող Մ եւ Ն ենթախմբերի ավտոտրանսպորտային միջոցներից վնասակար նյութերի արտանետման դիմաց` ըստ դրանց խմբերի եւ ենթախմբերի` ԱվտոտրանսԱվտոտրանսպորտային միջոցի Դրույքաչափը պորտային ենթախումբը (դրամ) միջոցի խումբը Մարդատար` Մ Մ1` ուղնորների փոխադրման համար նախատեսված թեթն մարդատար ավտոտրանսպորտային միջոցներ, 2 500 որոնք, բացի վարորդի տեղից, ունեն 8ից ոչ ավելի նստատեղ Մ2` ուղնորների փոխադրման համար նախատեսված ավտոտրանսպորտային միջոցներ (ներքին այրման շարժիչներով ավտոբուսներ), որոնք, բացի 5 000 վարորդի տեղից, ունեն 8-ից ավելի նստատեղ, եւ որոնց առավելագույն զանգ վածը չի գերազանցում 5 տոննան Մ3` ուղնորների փոխադրման համար նախատեսված ավտոտրանսպորտային միջոցներ (ներքին այրման շարժիչներով 10 000 ավտոբուսներ), որոնք, բացի վարորդի տեղից, ունեն 8-ից ավելի նստատեղ, եւ որոնց առավելագույն զանգվածը գերազանցում է 5 տոննան Բեռնատար` Ն Ն1` բեռների փոխադրման համար նախատեսված ավտոտրանսպորտային 5 000 միջոցներ, որոնց առավելագույն զանգվածը չի գերազանցում 3,5 տոննան

Ն2` բեռների փոխադրման համար նախատեսված` 3,5 տոննայից ավելի, բայց ոչ ավելի քան 12 տոննա առավելագույն զանգված ունեցող ավտոտրանսպորտային միջոցներ Ն3` բեռների փոխադրման համար նախատեսված` 12 տոննայից ավելի առավելագույն զանգված ունեցող ավտոտրանսպորտային միջոցներ

10 000

15 000

ե) սույն մասի «դ» կետում նշված դրույքաչափերի վրա կիրառվում են հետնյալ բազմապատիկ գործակիցները` բենզինային շարժիչով մինչեւ 1986 թվականի հոկտեմբերի 1-ը արտադրված ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

1.2

բենզինային շարժիչով չեզոքացման համակարգ չունեցող 1986 թվականի հոկտեմբերի 1-ից հետո արտադրված ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

1.0

բենզինային շարժիչով երկբաղադրիչ չեզոքացման համակարգ ունեցող ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

0.3

բենզինային շարժիչով եռաբաղադրիչ չեզոքացման համակարգ ունեցող ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

0.15

դիզելային շարժիչով ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

1.0

գազային շարժիչով մինչն 2000 թվականի հուլիսի 1-ը արտադրված ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

0.5

գազային շարժիչով 2000 թվականի հուլիսի 1-ից հետո արտադրված ավտոտրանսպորտային միջոցների համար

0.35

զ) ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանց պատկանող` Հայաստանի Հանրապետությունում հաշվառված եւ շահագործվող Տ ենթախմբի մեքենաներից (մեխանիզմներից) եւ լողամիջոցներից վնասակար նյութերի արտանետման դիմաց` ըստ շարժիչի հզորության` մինչեւ 50Ձ

100Ձ դրամ

50-80Ձ

200Ձ դրամ

81-100Ձ

300Ձ դրամ

101-150Ձ

400Ձ դրամ

151-200Ձ

500Ձ դրամ

201-250Ձ

600Ձ դրամ

251-300Ձ

700Ձ դրամ

300Ձ-ից ավելի

1000Ձ դրամ

որտեղ` Ձ-ն հզորությունն է` արտահայտված ձիաուժով. է) այլ պետություններում հաշվառված Հայաստանի Հանրապետություն մուտք գործող կամ շահագործվող ավտոտրանսպորտային միջոցներից օդային ավազան վնասակար նյութերի արտանետման դիմաց` ըստ դրանց տեսակի եւ բեռնատարողության` Ծածկագիրը` ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի

Ավտոտրանսպորտային միջոցի նկարագիրը

Դրույքաչափը (դրամ)

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում շահագործվող ավտոտրանսպորտային միջոցների բանած գազերում վնասակար նյութերի (ածխածնի օքսիդի, ածխաջրածինների, ծխայնության) պարունակության թույլատրելի սահմանային

8703 21-8703 33

նորմաների սահմաններում կատարվող արտանետումների դեպքում

նորմաների սահմաններից ավելի` վերոգրյալ նյութերից առնվազն մեկի գծով արտանետումների դեպքում

մարդատար ավտոմեքենաներ՝ նախատեսված մինչն 10 մարդ (ներառյալ` վարորդը) տեղափոխելու համար

3 750

7 500

մարդատար ավտոմեքենաներ՝ նախատեսված 10 եւ ավելի մարդ (ներառյալ վարորդը) տեղափոխելու համար, բացառությամբ 8702 90 90 ծածկագրով դասակարգվող տրանսպորտային միջոցների

10 000

20 000

8704 21 8704 31

8704 22 8704 32

8704 23

բեռների փոխադրման համար՝ 5 տոննայից ոչ ավելի առավելագույն զանգվածով շարժիչավոր տրանսպորտային միջոցներ

5 000

10 000

բեռների փոխադրման համար՝ 5 տոննայից ավելի, բայց ոչ ավելի, քան 20 տոննա առավելագույն զանգվածով շարժիչավոր տրանսպորտային միջոցներ

10 000

20 000

բեռների փոխադրման համար` 20 տոննայից ավելի առավելագույն զանգվածով շարժիչավոր տրանսպորտային միջոցներ

15 000

30 000

2. Ջրային ավազան վնասակար նյութերի եւ միացությունների յուրաքանչյուր տոննայի արտանետման դիմաց վճարի դրույքաչափերն են` ա) կախված նյութեր

5 300 դրամ

ազոտ ամոնիակային

5 100 դրամ

թթվածնի կենսաբանական պահանջ

18 400 դրամ

նավթամթերք

204 600 դրամ

պղինձ

1 023 900 դրամ

ցինկ

1 023 900 դրամ

սուլֆատներ

100 դրամ

քլորիդներ

30 դրամ

նիտրիտներ

511 500 դրամ

նիտրատներ

1100 դրամ

ընդհանուր ֆոսֆոր

40 000 դրամ

դետերգենտ (լվացող քիմիական) նյութեր

102 300 դրամ

ծանր մետաղների աղեր

511 500 դրամ

ցիան եւ ցիանի միացություններ

511 500 դրամ.

բ) սույն մասի «ա» կետում նշված վնասակար նյութերից ն միացություններից բացի, վճարի օբյեկտ են հանդիսանում նաեւ հաշվետու ժանակաշրջանում ջրային ավազան փաստացի արտանետված մյուս բոլոր այն վնասակար նյութերը ն միացությունները, որոնց մասով արտահոսքի փաստացի ծավալները գերազանցում են ջրօգտագործման թույլտվություններով սահմանված կեղտաջրերում վնասակար նյութերի թույլատրելի սահմանային արտահոսքի ծավալները, կամ բացակայում են արտահոսքի գծով ջրօգտագործման թույլտվությունները կամ ջրօգտագործման թույլտվություններով չեն սահմանված թույլատրելի սահմանային արտահոսքի ծավալներ: Սույն կետում նշված բոլոր վնասակար նյութերի եւ միացությունների համար վճարի դրույքաչափը (Դ ջուր) յուրաքանչյուր տոննայի արտանետման դիմաց հաշվարկվում է հետեւյալ բանաձեւով` Դ ջուր Հ 10 000 դրամ/ ՍԹԿձկն որտեղ` ՍԹԿձկն-ն ձկնատնտեսական նպատակով օգտագործվող ջրում տվյալ նյութի սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան է. գ) Սեւանա լճի ջրահավաք ավազան, Հրազդանի կիրճի տարածքում Հրազդան եւ Գետառ գետեր վնասակար նյութերի եւ միացությունների արտանետումներ իրականացնող իրավաբանական եւ ֆիզիկական անձանց համար (բացառությամբ ջրամատակարարման եւ ջրահեռացման ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների) սույն մասի «ա» կետում նշված եւ (կամ) «բ» կետի համաձայն հաշվարկվող դրույքաչափերը կրկնապատկվում են: Հոդված 3. Շրջակա միջավայրում արտադրության եւ սպառման թափոնների սահմանված կարգով տեղադրման դիմաց վճարի դրույքաչափերը Շրջակա միջավայրում արտադրության եւ սպառման թափոնների յուրաքանչյուր տոննայի սահմանված կարգով տեղադրման (պահման) համար վճարի դրույքաչափերն են՝ ա) հատուկ հատկացված տեղերում (բացառությամբ արդյունաբերական հրապարակների) թափոնների տեղադրման համար` առաջին դասի վտանգավորության թափոններ

48 000 դրամ

երկրորդ դասի վտանգավորության թափոններ

24 000 դրամ

երրորդ դասի վտանգավորության թափոններ

4 800 դրամ

չորրորդ դասի վտանգավորության թափոններ

1 500 դրամ

ոչ վտանգավոր թափոններ (բացառությամբ լեռնաարդյունահանող իրավաբանական անձանց կողմից տեղադրվող եւ հողածածկույթի քանդման ու շինարարության հետնանքով առաջացած ոչ վտանգավոր թափոնների) լեռնաարդյունահանող իրավաբանական անձանց կողմից տեղադրվող ոչ վտանգավոր թափոններ հողածածկույթի քանդման եւ շինարարության հետեւանքով առաջացած ոչ վտանգավոր թափոններ

600 դրամ

0 դրամ 60 դրամ.

բ) արդյունաբերական հրապարակներում թափոնների տեղադրման (պահման) համար` Դրույքաչափը` ըստ տեղադրման ժամանակահատվածի (դրամ) թափոնների առաջացման պահից հաշվարկած մինչն մեկ տարի պահման դեպքում (տեխնոլոգիական փուլ, կուտակում)

թափոնների առաջացման պահից հաշվարկած մեկ տարուց մինչն երեք տարի ներառյալ պահման դեպքում

թափոնների առաջացման պահից հաշվարկած երեք տարուց ավելի պահման դեպքում

առաջին դասի վտանգավորության թափոններ

16 000

48 000

երկրորդ դասի վտանգավորության թափոններ

8 000

24 000

երրորդ դասի վտանգավորության թափոններ

1 600

4 800

չորրորդ դասի վտանգավորության թափոններ

1 500

ոչ վտանգավոր թափոններ (բացառությամբ լեռնա-արդյունահանող իրավաբանական

Թափոնների տեսակները

անձանց կողմից տեղադրվող ոչ վտանգավոր թափոնների)

Հոդված 4. Շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների դիմաց վճարի դրույքաչափերը Դրույքաչափը

Ծածկագիրը` ըստ արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի

Ապրանքի համառոտ անվանումը

ՀՀ-ում արՀՀ ներ- տադրվող ն իրացվող մուծվող ապրանք- ապրանքների ների հահամար` մար` ապրանքի դրանց մաքսային իրացման արժեքի շրջանանկատմամբ, ռության տոկոսով նկատմամբ, տոկոսով

2709 00 2714 90 000 2715 00 000

հանքային յուղեր, հում նավթ ն հում նավթամթերք, նավթ ն նավթամթերք, վառելիքաքսուքային նյութեր, մայթաձյութ ն ասֆալտ (բացառությամբ` 2710 11 410, 2710 11 450, 2710 11 490 ծածկագրերով դասակարգվող բենզինի, 2710 19 930 ծածկագրով դասակարգվող էլեկտրական մեկուսիչ յուղերի ն 2710 91 000, 2710 99 000 ծածկագրերով դասակարգվող օգտագործված նավթամթերքի)

2.0

2.0

2710 19 930 2710 91 000 2710 99 000

էլեկտրական մեկուսիչ յուղեր, օգտագործված նավթամթերք

3.0

3.0

2903 41 000

ֆտորեռաքլորմեթան (ֆրեոն11), ԼԸԻԸl3| երկֆտորերկքլորմեթան (ֆրեոն12), ԼԸԻ2Ըl2| եռֆտորեռաքլորէթան (ֆրեոն113), ԼԸ2Ի3Ըl3| քառաֆտորերկքլորէթան (ֆրեոն-114), ԼԸ2Ի4Ըl2| հինգֆտորքլորէթան (ֆրեոն115) ԼԸ2Ի5Ըl|

2.0

2.0

երկֆտորբրոմքլորմեթան (հալոն-1211) ԼԸԻ28.Ըl| եռֆտորբրոմմեթան (հալոն1301) ԼԸԻ38.| քառֆտորերկբրոմէթան (հալոն2402) ԼԸ2Ի48.2|

2.0

2.0

3215 11 000 3215 19 000

տպագրական ներկ

3.0

3.0

լվացող նյութեր

0.5

0.5

3701 3702 3704 00 100

կինո-ֆոտո ժապավեններ

0.8

0.8

3819 00 000

արգելակման հեղուկներ

2.0

2.0

3820 00 000

հակասառեցնող եւ հակասառցապատող հեղուկներ պատրաստի

2.0

2.0

3925 10 000

պլաստմասսայից արտադրանք ապրանքների փաթեթավորման եւ տեղափոխման համար, 300լ ծավալից ավելի ցիստերններ, բաքեր եւ համանման տարողություններ պլաստմասսայից

2.0

2.0

անվադողեր

1.0

1.0

ռետինե օդախցիկներ

1.0

1.0

2903 42 000 2903 43 000 2903 44 100 2903 44 900 2903 46 100 2903 46 200 2903 46 900

արտադրանք ասբեստից, ֆրիկցիոն նյութեր, (բացառությամբ 6813 10 100 եւ 6813 90 100 ծածկագրերով դասակարգվող ապրանքների)

3.0

3.0

ապակյա մանրաթել

0.8

0.8

կապար եւ կապարից պատրաստված արտադրանք

3.0

3.0

8311 10

էլեկտրոդներ

1.5

1.5

8421 23

ներքին այրման շարժիչների յուղի կամ վառելիքի ֆիլտրեր (բացառությամբ 8421 23 100 ծածկագրով դասակարգվող ապրանքների)

1.0

1.0

8506 30

առաջնային մարտկոցներ սնդիկ-օքսիդային

1.5

1.5

8506 40

առաջնային մարտկոցներ արծաթ-օքսիդային

1.5

1.5

8506 80

առաջնային մարտկոցներ այլ

1.5

1.5

8507 10 8507 20

մարտկոցներ կապարային (բացառությամբ 8507 10 100 եւ 8507 20 100 ծածկագրերով դասակարգվող ապրանքների)

3.0

3.0

8507 30 8507 80

մարտկոցներ կադմիումնիկելային, մարտկոցներ այլ (բացառությամբ 8507 30 100 եւ 8507 80 100 ծածկագրերով դասակարգվող ապրանքների)

2.0

2.0

8507 90

մարտկոցների մասեր (բացառությամբ 8507 90 100 ծածկագրով դասակարգվող ապրանքների)

1.5

1.5

8532 22 000

էլեկտրոլիտիկ կոնդենսատորներ

3.0

3.0

8539 31

լյումինեսցենտային լամպեր թերմակատոդով

3.0

3.0

8539 32 100

սնդիկային լամպեր

3.0

3.0

8702, 8703, 8704, 8705

հինգ տարուց ավելի մինչեւ 10 տարի ներառյալ թողարկման (արտադրության) տարեթիվ ունեցող ավտոմեքենաներ (բացառությամբ 8702 90 90 ծածկագրով դասակարգվող տրանսպորտային միջոցների )

2,0

8702, 8703, 8704, 8705

10 տարուց ավելի մինչն 15 տարի ներառյալ թողարկման (արտադրության) տարեթիվ ունեցող ավտոմեքենաներ (բացառությամբ 8702 90 90 ծածկագրով դասակարգվող տրանսպորտային միջոցների )

10,0

8702, 8703, 8704, 8705

15 տարուց ավելի թողարկման (արտադրության) տարեթիվ ունեցող ավտոմեքենաներ (բացառությամբ 8702 90 90 ծածկագրով դասակարգվող տրանսպորտային միջոցների)

20,0

Հավելված 2 Դ Ր ՈՒ Յ Ք Ա Չ Ա Փ Ե Ր

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐԻ

Հաստատված է ՀՀ կառավարության 1998 թվականի դեկտեմբերի 30-ի N 864 որոշմամբ 1. Ջրօգտագործման համար վճարի դրույքաչափերը 1. Մակերնութային (բացառությամբ Սնանա լճից) ջրերի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի արդյունահանման համար` ձկնաբուծության նպատակով 1 դրամ արդյունաբերական նպատակներով

0,5 դրամ,

խմելու ն կենցաղային նպատակներով բացառությամբ խմելու ջրի մատակարարման ն ջրահեռացման ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների,

0,5 դրամ,

որոնց համար՝

0,025 դրամ

ոռոգման նպատակով

0,0 դրամ:

2. Սնանա լճից ջրերի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի օգտագործման համար ոռոգման նպատակով

0,2 դրամ

այլ նպատակներով

1,5 դրամ:

3. Խմելու համար պիտանի ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի օգտագործման համար` 1.0 դրամ, բացառությամբ խմելու ջրի մատակարարման ն ջրահեռացման ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների, որոնց համար` 0.05 դրամ: 4. Խմելու համար ոչ պիտանի ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի արդյունահանման համար`

ոռոգման նպատակով

0,0 դրամ

այլ նպատակներով

1,0 դրամ:

5. Ռեկրեացիոն (հանգստի նպատակով լողավազաններում օգտագործելու) նպատակով ստորերկրյա թերմալ ջրերի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի արդյունահանման համար` 50 դրամ: 11.. Պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների, ստորերկրյա քաղցրահամ ու հանքային ջրերի ն աղի արդյունահանված պաշարների համար վճարի դրույքաչափերը 1. Ազնիվ մետաղների մարված պաշարների յուրաքանչյուր գրամի համար` ոսկի

1,5 տոկոս

արծաթ

1,5 տոկոս

պլատին

1,5 տոկոս

2. Գունավոր ն հազվագյուտ մետաղների մարված պաշարների յուրաքանչյուր տոննայի համար` պղինձ

1,3 տոկոս

մոլիբդեն

1,3 տոկոս

կապար

1,0 տոկոս

ցինկ

1,0 տոկոս

ալյումին

1,3 տոկոս

ռենիում

1,3 տոկոս

կադմիում

1,3 տոկոս

սելեն

1,4 տոկոս

թելուր

1,3 տոկոս

3. Վառելիքաէներգետիկ յուրաքանչյուր տոննայի համար`

հումքի

մարված

ածուխ

5 տոկոս

տորֆ

3 տոկոս

պաշարների

այրվող թերթաքարեր

3 տոկոս

4. Երեսապատման քարերի մարված պաշարների յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` տուֆ 5 տոկոս ֆելզիտային տուֆ (այդ թվում` դեկորատիվ)

6 տոկոս

գրանիտ (գրանոդիորիտ, գրանոսիենիտ)

7 տոկոս

մարմար, մարմարացված կրաքարեր

5 տոկոս

դեկորատիվ մարմար

6 տոկոս

կոնգլոմերատներ ն կոնգլոբրեկչիաներ

7 տոկոս

տրավերտին

6 տոկոս

բազալտ

4,5 տոկոս

հիալոբազալտ

6 տոկոս

5. Շինարարական քարերի մարված պաշարների յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` տուֆ 4 տոկոս տուֆաավազաքարեր

3,5 տոկոս

բազալտ

3,5 տոկոս

անդեզիտ, անդեզիտաբազալտ ն այլն

3,5 տոկոս

պրոֆիրիտ

3 տոկոս

կրաքար

3,5 տոկոս

6. Լցանյութերի ն բալաստային հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` հրաբխային խարամ

3 տոկոս

պեմզա

4 տոկոս

ավազախճաքարային խառնուրդ (ավազ, խիճ ն այլն)

3 տոկոս

բալաստային հումք (պորֆիրիտ, բազալտ, անդեզիտաբազալտ, լիպարիտ ն այլն)

3 տոկոս

7. Շինանյութերի արտադրության հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` ցեմենտի հումք (կավեր, կրաքարեր)

6 տոկոս

կրաքար (կիր ստանալու համար)

3 տոկոս

կավեր

4 տոկոս

բնական հանքային ներկեր

4 տոկոս

գիպսատար կավեր

4 տոկոս

8. Գունագեղ քարերի մարված պաշարների յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` ագաթ 6 տոկոս փիրուզ 6 տոկոս վանակատ (ծիածանվող օբսիդիան) 6 տոկոս հասպիս 6 տոկոս օնիքսանման մարմար 5 տոկոս լիստվենիտ 5 տոկոս վանակատ (օբսիդիան) 7 տոկոս 9. Մետաղագործական, քիմիական, թեթն ն արդյունաբերության այլ ճյուղերի հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր միավորի համար` ցեոլիտ (խոր.մ) 5 տոկոս պեռլիտ (խոր.մ)

6 տոկոս

դիատոմիտ (խոր.մ)

6 տոկոս

բենտոնիտ (տոննա)

6 տոկոս

դունիտ ն պերիդոտիտ (տոննա)

4 տոկոս

հրակայուն կավեր (տոննա)

4 տոկոս

անդեզիտ, անդեզիտաբազալտ (թթվակայուն հումք) (տոննա)

4 տոկոս

ծծումբ

3 տոկոս

կվարցիտ (ապակու հումք, ֆլյուս) (տոննա)

3 տոկոս

դոլոմիտ (տոննա)

3,5 տոկոս

բարիտ (տոննա)

5 տոկոս

10. Աղի ն հանքային ջրերի արդյունահանված պաշարների համար` ա) աղի յուրաքանչյուր տոննայի արդյունահանման համար` քարաղի տեսքով` 440 դրամ աղաջրի տեսքով` 45 դրամ. բ) հանքային ջրերի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի արդյունահանման համար` արդյունաբերական նպատակով` 3750 դրամ բուժական նպատակով` 200 դրամ ածխաթթու գազ ստանալու 150 դրամ նպատակով` ռեկրեացիոն (հանգստի նպատակով լողավազաններում օգտագործելու) նպատակով` 50 դրամ. գ) արտադրված ածխաթթու գազի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` «Ջերմուկ» հանքավայր` 40 դրամ «Արզնի» հանքավայր` 45 դրամ «Հանքավան» հանքավայր` 40 դրամ «Բջնի» հանքավայր` 35 դրամ «Լիճք» հանքավայր` 30 դրամ «Սոլակ» հանքավայր` 30 դրամ «Քարաշամբ» հանքավայր` 40 դրամ «Արզական» հանքավայր` 75 դրամ «Սայաթ-Նովա» հանքավայր` 75 դրամ այլ հանքավայրեր` 30 դրամ 11. Սն մետաղների մարված պաշարների յուրաքանչյուր տոննայի համար` երկաթ 1 տոկոս քրոմ 1 տոկոս մանգան 1 տոկոս 111.. Կենսապաշարների օգտագործման համար վճարի դրույքաչափերը

1. Փայտանյութի (անտառանյութի) օգտագործման համար ծառի տեսակի յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի օգտագործման համար` Դրույքաչափը (դրամ) շինափայտ առանց կեղնի` տեխնոլո- վառեԱնտաՀեռավորու- ըստ ծառաբնի կտրվածքի գիական լափայտ ռային թյունը (սմ) փայտ (1 (1 մետր ծառա(կմ) մետր երկա- երկարու13-25-ը 3-13-ը տեսակները 25-ից ներառ- ներառ- րությամբ` թյամբ` ավելի կեղնով) կեղնով) յալ յալ Կաղնի, մինչն 10-ը հացենի, ներառյալ թխկի, 10-25-ը թեղի ներառյալ 25-40-ը ներառյալ 40-ից ավելի 3420 Սոճի, մինչն 10-ը լորենի ներառյալ 10-25-ը ներառյալ 25-40-ը ներառյալ 40-ից ավելի 1980 Հաճարենի մինչն 10-ը ներառյալ 10-25-ը ներառյալ 25-40-ը ներառյալ 40-ից ավելի 1800 Բոխի ն այլ մինչն 10-ը ծառաներառյալ տեսակներ 10-25-ը ներառյալ 25-40-ը ներառյալ 40-ից ավելի 750

Սույն կետում կիրառվող` ստորն նշված հասկացություններն օգտագործվում են հետնյալ իմաստով`

ցցաչոր ծառ` բնական ծերացման, անտառաճման պայմանների խիստ վատթարացման, տարերային աղետների (հրդեհ), հիվանդությունների, վնասատուներով խիստ վարակվածության ն այլ պատճառներով չորացած կանգուն ծառ. փայտանյութի օգտագործում` կանգուն ծառի ն (կամ) ծառի առանձին ճյուղերի հատում, կոճղերի հանում ն անտառից դուրսբերում, թափուկի հավաքում ն անտառից դուրսբերում. հեռավորություն` անտառի սկզբից (որտեղից անտառային ճանապարհով դուրս է բերվելու փայտանյութը) մինչն ծառահատման վայրն ընկած տարածություն: 2. Արդյունագործական նպատակով բույսերի յուրաքանչյուր միավորի օգտագործման համար` ա) լայն կիրառում ունեցող դեղաբույսերի (անթառամ` ծալքավոր, կատվախոտ` դեղատու, զիվան` հսկայական, լերդախոտ` ալեհեր, սրոհունդ (արնքուրիկ)` խոցված, լոշտակ` սպիտակ, լոշտակ` երկտուն, առյուծագի` սովորական, խնկածաղիկ` սովորական, տատրակ` սովորական (խոճկորիկ), օշինդր` դառը, կտտկենի` սն, արոսենի` սովորական, հազարատերնուկ` սովորական, եղերդակ` սովորական, եզան լեզու` մեծ, ուրց` Կոչիի, լորենի` սրտաձն, կծոխուր` սովորական, ալոճ (սզնի) յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` վերգետնյա մասեր` 100 դրամ արմատներ` 300 դրամ. բ) այլ դեղաբույսերի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` վերգետնյա մասեր` 50 դրամ արմատներ` 200 դրամ. գ) լայն կիրառում ունեցող սննդային բույսերի (շուշանբանջար` սոխուկավոր, սիբեխ` սովորական, սինդրիկ` հարթ, սինդրիկի բազմածաղիկ, շրեշ` փարթամ, ծնեբեկ` դեղատու, ձիասամիթ` մանրապտուղ (բոխի), ավելուկ` գանգուր) յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` վերգետնյա մասեր` 15 դրամ արմատներ` 50 դրամ. դ) այլ սննդային բույսերի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` վերգետնյա մասեր` արմատներ`

10 դրամ 30 դրամ.

ե) տեխնիկական բույսերի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` վերգետնյա մասեր` 50 դրամ արմատներ` 150 դրամ. զ) գեղազարդային բույսերի յուրաքանչյուր միավորի (հատ) համար` վերգետնյա մասեր` է) բուսական խեժերի յուրաքանչյուր

10 դրամ.

դրամ: 3. Արդյունագործական նպատակով օգտագործվող պտուղների, հատապտուղների ն ընկուզավորների յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` կիլոգրամի համար՝

պտուղներ, հատապտուղներ` տխիլ (տկողին), ընկույզ`

30 դրամ 60 դրամ

4. Կենդանիների տեսակների` գյուղատնտեսական, արդյունագործական ն սոցիալական նպատակներով օգտագործման համար` ա) կաթնասունների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) համար` վայրի խոզ` գորշուկ (փորսուղ)` աղվես` քարակզաքիս` ճահճակուղբ` մշկամուկ` նապաստակ` սկյուռ` քնամոլ` խլուրդ` այծյամ` եղեգնակատու` լուսան` ջրառնետ`

50000 դրամ 2500 դրամ 500 դրամ 2000 դրամ 500 դրամ 500 դրամ 800 դրամ 300 դրամ 200 դրամ 20 դրամ 85000 դրամ 50000 դրամ 50000 դրամ 10 դրամ

բ) թռչունների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) օգտագործման համար` սն ցին` 10000 դրամ ճահճային մկնաճուռակ` 10000 դրամ լորաճուռակ` 5000 դրամ մեծ ճուռակ` 10000 դրամ տափաստանային ճուռակ` 10000 դրամ թավշոտ ճուռակ` 10000 դրամ սովորական հողմավար բազե` 5000 դրամ արտուտաբազե` 30000 դրամ այլ (բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գրքում 5000 դրամ գրանցված տեսակների) բազեանմաններ` սագանմաններ (սուլող մրտիմն, կռնչան բադ, ճքճքան մրտիմն, կարմրագլուխ սուզաբադ, 500 դրամ փումփուլավոր սուզաբադ)` կաքավ` 500 դրամ լոր` 100 դրամ սն փարփար` 300 դրամ կռվակտցար, կարմրաոտ կտցար, մորակտցար` 100 դրամ աղավնանմաններ (սովորական տատրակ, թխակապույտ աղավնի, անտառային աղավնի)` 100 դրամ կկվանմաններ` 200 դրամ սովորական այծկիթ` 500 դրամ սովորական կիվիվ` 500 դրամ մանգաղաթներ` 300 դրամ ալկիոններ` 300 դրամ հոպոպ` 100 դրամ փայտփոր` 300 դրամ ճնճղուկանմաններ (տնային ճնճղուկ, սովորական սարյակ, սն կեռնեխ, սինակեռնեխ, դաշտային արտույտ, տափաստանային արտույտ)` 100 դրամ եղեգնահավ` 500 դրամ ոսկեգույն մեղվակեր` 1500 դրամ.

գ) սողունների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) օգտագործման համար` գյուրզա` 3000 դրամ այլ (բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գրքում 1000 դրամ գրանցված տեսակների) տեսակի օձեր` կասպիական կրիա` 200 դրամ դ) երկկենցաղների յուրաքանչյուր միավորի օգտագործման համար` գորտեր (լճագորտ, փոքրասիական գորտ) (կգ)` սովորական ծառագորտ (հատ)` կանաչ դոդոշ (հատ)`

70 դրամ 200 դրամ 10 դրամ

ե) փափկամարմինների յուրաքանչյուր միավորի օգտագործման համար` անատամ (հատ)` խաղողի խխունջ (կգ)` այլ տեսակի փափկամարմիններ (կգ)`

20 դրամ 200 դրամ 100 դրամ.

զ) հոդվածոտանիների յուրաքանչյուր միավորի օգտագործման համար` գետի խեցգետին (կգ)` հաստապոչ կարիճ (հատ)` այլ տեսակի հոդվածոտանիներ (հատ)`

50 դրամ 20 դրամ 10 դրամ

է) ձկների յուրաքանչյուր կիլոգրամի օգտագործման համար` սիգ` լոքո` սպիտակ ամուր, սն ամուր, հաստաճակատ` կարմրախայտ` կարաս` ծածան` ցանկում չնշված այլ ձկնատեսակներ`

50 դրամ 400 դրամ 500 դրամ 1000 դրամ 20 դրամ 100 դրամ 30 դրամ

Օձի թույնի օգտագործման դեպքում բնօգտագործման վճարի դրույքաչափը թույնի յուրաքանչյուր գրամի համար հաշվարկվում է օձի համապատասխան տեսակի համար սույն կետի «գ» ենթակետում ներկայացված դրույքաչափի նկատմամբ կիրառելով 3.0 գործակիցը: Ձկնկիթի օգտագործման դեպքում բնօգտագործման վճարի դրույքաչափը ձկնկիթի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար հաշվարկվում է սույն կետի «է» ենթակետում ներկայացված համապատասխան դրույքաչափերի նկատմամբ կիրառելով 10.0 գործակիցը: 4.1. Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գրքում գրանցված վայրի կենդանիների տեսակների` արհեստական ն բնական պայմաններում վերարտադրության (բացառությամբ գիտահետազոտական նպատակներով վերաբնակեցման) նպատակներով օգտագործման (հայթայթման) համար` ա) կաթնասունների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) համար`

վճարը, դրամ

հարավային պայտաքիթ, Մեհելիի պայտաքիթ չղջիկ, Բլազիի պայտաքիթ, սովորական երկարաթն չղջիկ, արաքսյան գիշերաչղջիկ, հայկական գիշերաչղջիկ, Բեխշտեյնի գիշերաչղջիկ, ասիական լայնականջ չղջիկ, գորշ ականջեղ, ծալքաշուրթ լայնականջ չղջիկ լայնականջ ոզնի

2500 դրամ 2500 դրամ

Շելկովնիկովի կուտորա

2500 դրամ

պստիկ սպիտակաատամ

2500 դրամ

հնդկական վայրենակերպ կամ մացառախոզ

7000 դրամ

Դալի ավազամուկ, հայկական մկնիկ, Շիդլովսկու դաշտամուկ, փոքր ճագարամուկ, փոքրասիական գետնասկյուռ գորշ արջ

2500 դրամ 350000 դրամ

խայտաքիս

10000 դրամ

ջրասամույր

50000 դրամ

անտառակատու (ենթատեսակ` եվրոպական անտառակատու)

50000 դրամ

ընձառյուծ (ենթատեսակ` կովկասյան ընձառյուծ)

800000 դրամ

մանուլ

20000 դրամ

բեզոարյան այծ

500000 դրամ

հայկական մուֆլոն

600000 դրամ

բորենի

100000 դրամ

կովկասյան ազնվացեղ եղջերու, մարալ

300000 դրամ

բ) թռչունների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) համար` ցախաքլորաորս

50000 դրամ

գիշանգղ

50000 դրամ

կարմիր ցին, սպիտակապոչ արծիվ, տափաստանային արծիվ, բլրային արծիվ, քարարծիվ, գաճաճ արծիվ, ջրարծիվ

25000 դրամ

բալոբան, սապսան

75000 դրամ

սպիտակագլուխ անգղ, սն անգղ

25000 դրամ

գառնանգղ (մորուքավոր անգղ)

50000 դրամ

օձակեր արծիվ, տափաստանային հողմավար բազե

7500 դրամ

տափաստանային մկնաճուռակ, մարգագետնային մկնաճուռակ, եվրոպական ճնճղաճուռակ կարմրաոտ բազե, աղավնաբազե, միջերկրածովային բազե

7000 դրամ 5000 դրամ

փոքր ենթարծիվ, մեծ ենթարծիվ

2500 դրամ

անդրկովկասյան փասիան

5000 դրամ

թուրաջ

5000 դրամ

կտցար-կաչաղակ, ծովային քարադր, հաստակտուց քարադր, ճախրուկ, սպիտակապոչ եղտյուրիկ, մեծ իլիկակտցար, մեծ արորիկ, կրկնակտցար, ոտնացուպիկ, բզակտուց, մարգագետնային ծիծառակտցար, տափաստանային ծիծառակտցար, հայկական որոր որորակտուց ջրածիծառ, փոքր ջրածիծառ, սպիտակաայտ ջրածիծառ բվեճ

5000 դրամ

թավշաոտ բու

2500 դրամ

սնափոր դռլոն

2000 դրամ

2500 դրամ 2000 դրամ

մոխրաայտ սուզակ

2500 դրամ

վարդագույն հավալուսն, գանգրափետուր հավալուսն

20000 դրամ

մեծ ձկնկուլ, փոքր ձկնկուլ

7500 դրամ

սն արագիլ

7000 դրամ

տարգալակտուց

10000 դրամ

քաջահավ

7500 դրամ

սովորական ֆլամինգո

20000 դրամ

սպիտակագլուխ բադ կամ սավկա, մոխրագույն սագ,

5000 դրամ

կարմրախածի սագ, ծվվան սագ, սպիտակաճակատ սագ, կարմիր բադ, խայտաբադ, սպիտակաաչք սուզաբադ, լայնակտուց բադ թշշան կարապ, ճչան կարապ, փոքր կարապ

20000 դրամ

մարմարյա մրտիմն

7000 դրամ

տուրպան

5000 դրամ

կովկասյան մարեհավ

5000 դրամ

անապատային կաքավ

5000 դրամ

վայրի հնդկահավ (ուլար)

12500 դրամ

մարգահավ, սուլթանական հավ

5000 դրամ

փոքր արոս, մեծ արոս

15000 դրամ

շիկապոչ քարաթռչնակ, սոխականման ճռիկահավ, հնդկական եղեգնաթռչնակ, կիսասպիտակավիզ ճանճորս, միջերկրածովային երաշտահավ մեծ ժայռային սիտեղ

1500 դրամ 2000 դրամ

կարմրաթն մագլցող

2000 դրամ

ժայռային դրախտապան

2000 դրամ

խաչկտուց

1500 դրամ

իսպանական ճնճղուկ

1000 դրամ

մոխրագույն կռունկ, գեղանի կռունկ

15000 դրամ

կանաչ մեղվակեր

2500 դրամ

ներկարար

1500 դրամ

սն փայտփոր

2500 դրամ

դեղնագլուխ խաղտտնիկ

1500 դրամ

կարմրակատար շամփրուկ

1500 դրամ

ալպիական ճայ

2500 դրամ

սպիտակափող սոխակ

1500 դրամ

անապատային խածկտիկ

1500 դրամ

գ) սողունների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) համար` անդրկովկասյան սահնօձ, կովկասյան կատվաօձ, պարսկական պսնդոցիկլոֆիս, Սատունինի սնագլուխ ռինխոկալամուս, Դարնսկու իժ, հայկական լեռնատափաստանային իժ, հայկական իժ կամ Ռադդեի իժ անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխ, Չեռնովի մերկաչք, առաջավորասիական մաբույա, երկարաոտ սցինկ,

3000 դրամ 1500 դրամ

անդրկովկասյան բազմագույն մողեսիկ, անդրկովկասյան մողեսիկ, փոքրասիական մողես, մարգագետնային մողես, Դալի մողես, Ռոստոմբեկովի մողես, սպիտակափոր մողես միջերկրածովային կրիա դ) երկկենցաղների յուրաքանչյուր միավորի (հատ) օգտագործման համար` փոքրասիական տրիտոն սիրիական սխտորագորտ

2000 դրամ

1000 դրամ 1000 դրամ

ե) ձկների յուրաքանչյուր կիլոգրամի օգտագործման համար` հաշամ

2000 դրամ

իշխան

8000 դրամ

Սնանի բեղլու

2500 դրամ

Սնանի կողակ

2000 դրամ

հայկական կարմրակն

1500 դրամ

Քուռի քառթակ

1500 դրամ

առաջավորասիական ծածան

1500 դրամ

5. Խոտհնձի նպատակով անտառային ֆոնդի տարածքների յուրաքանչյուր հեկտարի միանվագ (միանգամյա) օգտագործման համար` 2000 դրամ: 6. Գյուղատնտեսական` արածեցման նպատակով անտառային ֆոնդի տարածքների օգտագործման համար` անասունների յուրաքանչյուր գլխի համար` յուրաքանչյուր օրվա կտրվածքով (խոշոր ն մանր եղջերավոր անասուններ, խոզեր, ձիեր)` բարելավված արոտավայրերում` 3 դրամ բնական արոտավայրերում` 2 դրամ 1V.. Պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների համար վճարի հաստատագրված դրույքաչափերը Սույն բաժնով սահմանված հաստատագրված դրույքաչափերը կիրառվում են պինդ օգտակար հանածոների համար օրենքով սահմանված մարված պաշարների ամբողջ ծավալների նկատմամբ: 1. Վառելիքաէներգետիկ հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր տոննայի համար`

Օգտակար հանածոյի անվանումը Դրույքաչափը (դրամ) Ածուխ Տորֆ Այրվող թերթաքար 2. Երեսապատման քարերի, շինարարական քարերի, լցանյութի ն բալաստային հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` Օգտակար հանածոյի անվանումը

Անդեզիտաբազալտ, անդեզիտ, բազալտ, հիալոբազալտ, դոլերիտային բազալտ, լիպարիտ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ Գաբբրոներ, գրանիտներ, տուֆաավազաքարեր, մոնցոնիտներ, գրանոդիորիտներ, գրանոսիենիտներ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ Կոնգլոմերատներ, կոնգլոբրեկչիաներ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ Մարմարներ, մարմարացված կրաքարեր, դիաբազային պորֆիրիտներ, դիաբազներ, պորֆիրիտներ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ Տուֆեր, կրաքար ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ

Ֆելզիտային տուֆեր, տրավերտիններ, տուֆաբրեկչիաներ, չհղկվող տուֆաավազաքարեր ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ

Դրույքաչափը (դրամ) Մարված լցապաշարից երեսանյութը ն երեսապատման շինապատբալասքարի, շինաքարի քարը ման քարը տային ելքը, 9 " հումքը մինչն 30 30-ից մինչն 40 40-ից մինչն 50 50-ից ավելի մինչն 30 30-ից մինչն 40 40-ից մինչն 50 50-ից ավելի մինչն 20 20-ից մինչն 30 30-ից մինչն 40 40-ից ավելի մինչն 20 20-ից մինչն 30 30-ից մինչն 40 40-ից ավելի մինչն 30 30-ից մինչն 40 40-ից մինչն 50 50-ից ավելի մինչն 30 30-ից մինչն 40 40-ից մինչն 50 50-ից ավելի

Հրաբխային խարամ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ Պեմզաներ, պեռլիտներ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ Ավազակոպճային, ավազակոպճագլաքարային խառնուրդներ ն նմանատիպ այլ տարատեսակներ

-

-

-

-

-

-

" Սույն կետում ելքի ցուցանիշը Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հաստատված պաշարների համար սահմանված օգտակար ելքի չափն է: Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով փորձաքննություն անցած ն հաստատված հանքարդյունահանման աշխատանքների կատարման նախագծով լցանյութերի ն բալաստային հումքի ելք նախատեսված չլինելու դեպքում շինաքարի կամ երեսապատման քարի օգտակար ելքի չափին համապատասխան հաստատված հաստատագրված դրույքաչափը կիրառվում է պինդ օգտակար հանածոների համար օրենքով սահմանված մարված պաշարների ամբողջ ծավալների նկատմամբ: 3. Շինանյութերի արտադրության հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր խորանարդ մետրի համար` Դրույքաչափը Օգտակար հանածոյի անվանումը (դրամ) Ցեմենտի հումք` կավեր, կրաքարեր, տրավերտիններ Կրաքար՝ կիր ստանալու համար Կավեր Գիպսատար կավեր Բնական հանքային ներկեր 4. Գունագեղ քարերի հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար` Դրույքաչափը Օգտակար հանածոյի անվանումը (դրամ) Վանակատ (օբսիդիան) Լիստվենիտ Օգտակար հանածոյի անվանումը Օնիքսանման մարմար

Դրույքաչափը (դրամ) մենաքարը, լցանյութը, խճաքարը` երեսապատման որպես քարը արհեստագործական քարերի հումք

5. Մետաղագործական, քիմիական, թեթն ն արդյունաբերության այլ ճյուղերի հումքի մարված պաշարների յուրաքանչյուր միավորի համար` Օգտակար հանածոյի անվանումը Անդեզիտ, անդեզիտաբազալտ (թթվակայուն) Բարիտ Բենտոնիտ Դիատոմիտ Դոլոմիտ Դունիտ ն պերիդոտիտ Կվարցիտ (ապակու հումք, ֆլյուս) Հրակայուն կավեր Պեռլիտ Ցեոլիտ Հղկանյութեր

Չափման միավորը

Դրույքաչափը (դրամ)

տ

տ տ խոր. մ տ տ

տ

տ խոր. մ խոր. մ կգ

Հավելված 3

Հ/հ

- «Եվրոպայում մեծ հեռավորությունների վրա օդի աղտոտիչների տարածման դիտարկումների ն գնահատման համար համատեղ ծրագրի երկարաժամկետ ֆինանսավորման մասին» արձանագրություն

«Միջազգային կարնորության խոնավ տարածքների մասին, հատկապես որպես ջրաթռչունների բնակավայր» կոնվենցիա (Ռամսար, 02.02.1971թ.) ՄԱԿ-ի «Կենսաբանական բազմազանության մասին» կոնվենցիա (Ռիո դե Ժանեյրո, 05.06.1992թ.) Կարտագենյան արձանագրություն ՄԱԿ-ի «Կլիմայի փոփոխության մասին» շրջանակային կոնվենցիա (Նյու-Յորք, 29.05.1992թ.) - Կիոտոյի արձանագրություն (Կիոտո, 10.12.1997թ.) ՄԱԿ-ի ԵՏՀ «Մեծ հեռավորությունների վրա օդի անդրսահմանային աղտոտվածության մասին» կոնվենցիա (Ժնն, 13.11.1979թ.)

Անվանում, ընդունման վայր ն տարեթիվ

16.03.1983

16.02.2005

21.03.1994

29.12.1993

21.12.1975

Պայմանագիրն ուժի մեջ է

14.05.1996

26.12.2002

21.02.1997

16.02.2005

21.03.1994

29.07.2004

16.03.2004 29.03.1993

14.05.1993

31.03.1993

Հայաստանի Հանրապետության կարգավիճակը Վավերացվել է Ուժի մեջ է ՀՀ Ստորագրվել է ՀՀ ԱԺ կողմից համար ՀՀ միացել է որպես իրավահաջորդ

Գլոբալ ն տարածաշրջանային բնապահպանական կոնվենցիաներին Հայաստանի Հանրապետության մասնակցության մասին /2009թ. մարտ/

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ՄԱԿ-ի «Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային փոխադրման ն դրանց հեռացման նկատմամբ հսկողություն սահմանելու մասին» կոնվենցիա (Բազել, 22.03.1989թ.)

- «Ծանր մետաղների վերաբերյալ» արձանագրություն - «Կայուն օրգանական աղտոտիչների մասին» արձանագրություն - «Թթվայնացման, էվտրոֆիկացման ն գետնամերձ օզոնի առաջացման նվազեցման մասին» արձանագրություն ՄԱԿ-ի ԵՏՀ «Անդրսահմանային ենթատեքստում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մասին» կոնվենցիա (էսպո, 25.02.1991թ.) - «Ռազմավարական էկոլոգիական գնահատման մասին» արձանագրություն (Կին, 21.05.2003թ.) ՄԱԿ-ի ԵՏՀ «Արդյունաբերական վթարների անդրսահմանային ազդեցության մասին» կոնվենցիա (Հելսինկի, 17.03.1992թ.) - «Անդրսահմանային ջրերի վրա արդյունաբերական վթարների անդրսահմանային ներգործության արդյունքում պատճառած վնասի համար քաղաքացիական պատասխանատվության ն փոխհատուցման մասին» արձանագրություն (Կին, 21.05.2003թ.): (հանդիսանում է սույն ցանկի 6-րդ ն 12-րդ կետերում նշված ՄԱԿ-ի ԵՏՀ կոնվենցիաների համատեղ արձանագրություն:) ՄԱԿ-ի «Անապատացման դեմ պայքարի» կոնվենցիա (Փարիզ, 14.10.1994թ.)

05.05.1992

20.09.1997

10.09.1997

26.03.1999

23.06.1997

14.05.1996

14.05.1996

01.10.1999

30.09.1997

21.02.1997

10.09.1997

- Մոնրեալի արձանագրության Մոնրեալի ուղղում

- Մոնրեալի արձանագրության Կոպենհագենի ուղղում - Մոնրեալի արձանագրության Պեկինյան ուղղում

«Օզոնային շերտի պահպանության մասին» կոնվենցիա (Վիեննա, 22.03.1985թ.) - «Օզոնային շերտը քայքայող նյութերի մասին» արձանագրություն (Մոնրեալ,16.09.1987թ.) - Մոնրեալի արձանագրության Լոնդոնյան ուղղում

10 ՄԱԿ-ի ԵՏՀ «Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ տեղեկատվության հասանելիության, որոշումնեի ընդունելու գործընթացին հասարակայնության մասնակցության ն արդարադատության մատչելիության մասին» կոնվենցիա (Օրհուս, 25.06.1998թ.) - «Աղտոտիչների արտանետման ն տեղափոխման ռեգիստրների մասին» արձանագրություն (Կին, 21.05.2003թ.) 11 «Միջազգային առնտրում առանձին վտանգավոր քիմիական նյութերի ն պեստիցիդների վերաբերյալ նախնական հիմնավորված համաձայնության ընթացակարգի կիրառման մասին» կոնվենցիա (Ռոտերդամ, 1998թ.) 12 «Կայուն օրգանական աղտոտիչների մասին» կոնվենցիա (Ստոկհոլմ, 2001թ.) 13 ՄԱԿ-ի ԵՏՀ, Միջազգային լճերի ն անդրսահմանային ջրհոսքների պահպանության ն օգտագործման մասինե կոնվենցիա (Հելսինկի, 17.03.1992թ.) - «Ջրի ն առողջության մասին» արձանագրություն (Լոնդոն, 17.06.1999թ.)

06.10.1996

17.05.2004

30.10.2001

22.10.2003

22.10.2003

14.05.2001

17.05.2004

26.11.2003

01.08.2001

18.03.2009

18.03.2009

29.09.2008 29.09.2008

26.11.2003

26.11.2003

22.10.2003 22.10.2003

01.10.1999

28.04.1999

01.10.1999

01.01.1989

28.04.1999

22.09.1988

14 «Շրջակա միջավայրի փոխակերպման տեխնիկական միջոցների ռազմական կամ այլ կարգի թշնամական օգտագործումը արգելելու մասին» կոնվենցիա (Ժնն, 0.12.1976թ.) 15 Լանդշաֆտների եվրոպական կոնվենցիա (ֆլորենցիա, 2003) 16 Եվրոպայի վայրի բնության ն բնական միջավայրի պահպանության մասին կոնվենցիա (Բեռն, 19.09.1979) 17 Անհետացման եզրին գտնվող վայրի կենդանական ու բուսական աշխարհի տեսակների միջազգային առնտրի մասին կոնվենցիա (Շ|(ԷՏ) (Վաշինգտոն, 22.06.1973) 18 Համաշխարհային մշակութային ն բնական ժառանգության պահպանության մասին կոնվենցիա (Փարիզ,16.11.1972)

01.07.1975

01.01.1982

ՀՀ միացել է որպես իրավահաջորդ

10.04.2008

26.02.2008

23.03.2004

01.03.2004

04.12.2001

05.10.1978

21.01.2009

01.08.2008

01.07.2004

15.05.2002

Օգտագործված գրականության ցանկ 1. Ավագյան Վ. Ա., «Գյուղատնտեսությունը ն էկոլոգիան», Ագրոարդ, գիտություն ն արտադրություն, 1992թ. 2. Ավագյան Վ., Հայկազյան Վ., «Կենսահումուսի արտադրությունը ն կիրառությունը», Երնան, 1998թ., 22 էջ 3. Գյուղատնտեսական տեխնիկա, Կատալոգ ԳէՀՈԻ հրատ., Մոսկվա, 4. Կալուգին Մ. Յա. ն ուրիշ., Գյուղատնտեսության ջրամատակարարում ն մելիորացիա, «Կոլոս», Մոսկվա, 1966 5. Գրիգորյան է., «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների իրավական ակտերի ժողովածու», Երնան, Ասողիկ, 2011, 96 էջ 6. Գրիգորյան Կ. Ա., Ավետիսյան Մ. Ա., Գրիգորյան Կ. Կ., «Մարքեթինգի ներածություն», Երնան, 1997 7. Երոյան Մ. Պ., «Հողային ռեսուրսները ն դրանց օգտագործման արդյունավետության բարձրացման հիմնախնդիրները ՀՀ-ում», Երնան, 2001թ. 8. էդոյան Ռ., Շեկոյան Հ., Այվազյան Ս. «Կենսահումուսի ազդեցությունը կարտոֆիլի բերքատվության վրա», նույն տեղում, էջ 166-168 9. էկոլոգ-փաստաբանների հերթական համահավաքն Ուկրաինայում», նույն տեղում, էջ 9-10 10. Իսկոյան Ա., «Շրջակա միջավայրը ն առողջությունը 21-րդ դարի շեմին» EPAC «Շրջակա միջավայր ն օրենք», 7, Ամառ 1999թ., էջ 1-2 11. «Կայուն հասարակական զարգացումը ն Հայաստանը», Առաջին ազգային կոնֆերանսի նյութեր, Երնան, ապրիլ, 1997թ., 274 էջ 12. Հակոբյան Մ., Հակոբյան Լ., Համբարձումյան Ա. - «Գյուղատնտեսությունում էկոլոգոտնտեսագիտական անձնագիր ունենալու անհրաժեշտության մասին» - Գյուղ. էկոնոմիկայի գ/հ-ի գիտաժողովի նյութեր, Երնան, 2005 13. Հակոբյան Մ. Հ. - «Բնապահպանական միջոցառումների էկոլոգոտնտեսագիտական արդյունավետությունը գյուղատնտեսության մեջ», «Գիտություն ն տեխնիկա» ամսագիր, 2002 14. Հակոբյան Մ. Հ., Հակոբյան Լ. Լ., Համբարձումյան Ա. Հ. - «Գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործման ժամանակ հողի էռոզիան ն շրջակա միջավայրի աղտոտումը նվազեցնելու կամ վերացնելու խնդիրները», Երնան, 2005 15. Հայրապետյան է., Շիրինյան Ա.- «Ագրոէկոլոգիա», Երնան, 2003

16. Հայրապետյան է. Մ. Շիրինյան Ա. Վ. Ագրոէկոլոգիա: Դասագիրք Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի ուսանողների համար: Երնան, «Ասողիկ» հրատ., 2003, 408 էջ 17. Հայրապետյան է. Մ., Հարությունյան Լ. Վ., Բնության պահպանության հիմունքները, «Աստղիկ» հրատ., Երնան, 2000 18. Հայաստանի Հանրապետության Շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների Երկրորդ Ազգային Ծրագիր, Երնան, «Լուսաբաց» հրատ., 2008թ., 80 էջ 19. ՀՀ ԱՎԾ, Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2011թ. հունվար-դեկտեմբերին, Երնան, 2012, 281 էջ 20. ՀՀ ԱՎԾ, Հայաստանի Վիճակագրական տարեգիրք, Երնան, 2012, 625 էջ 21. «Հայաստանի բնապահպանական հասարակական կազմակերպությունների տեղեկագիր», նույն տեղում, էջ 13-15 22. Հայաստանի Հանրապետության ագրոպարենային համակարգի 1998-2002թթ. բարեփոխումների ծրագիր, «Ամարաս» հրատ., Երնան, 1998 23. Հայաստանի Հանրապետության էկոլոգիական իրավունք: Նորմատիվ իրավական ակտերի ժողովածու: Պատասխանատու խմբագիր Ա. Ա. Իսկոյան, Երնան – 2000, 405 էջ 24. Հայաստանի Հանրապետության «Կայուն զարգացման ծրագիր», Երնան, 2008թ., 315 էջ 25. «Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրք», Երնան, 1991թ. 26. Հայաստանի Հանրապետության ջրային ռեսուրսները: Դեպի համաշխարհային երրորդ համաժողով, Կիոտո, մարտ 2003 ն համաեվրոպական նախարարների հինգերորդ խորհրդակցություն, «Շրջակա միջավայրը Եվրոպայի համար», Կին, մայիս 2003, Երնան, 2003, «Անտարես», 11 էջ 27. Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 1999թ. հունվար-դեկտեմբերին, Երնան, 2000 28. Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը, ՀՀ ազգ. վիճ. ծառ. հրատ., Երնան, 2001, 2002, 2003, ...2010 29. Հարությունյան Վյաչեսլավ «էկոլոգիական անվտանգությունը ն Հայաստանը», «Ագրոլրատու», 17 (1874), Եր., 2009 30. ՀՀ ագրոպարենային համակարգի հիմնախնդիրները ն ռազմավարությունը, ՀՀ գյուղ. նախար. հրատ., Երնան, 2002

31. ՀՀ բնապահպանության նախարարություն «Հայաստանի Հանրապետության շրջակա միջավայրի պահպանության գործողությունների երկրորդ ազգային ծրագիր», Երնան 2008, 80էջ 32. Ղազարյան է. Ս. ն ուրիշներ – «Գյուղացիական տնտեսությունների հեռանկարային զարգացման հիմնախնդիրները ՀՀ-ում», ՀՀ ԳԱԱ Մ. Քոթանյան անվ. տնտեսագիտության ինստիտուտի գիտական հոդվածների ժողովածու, 2008, էջ 206-211 33. Ղազարյան Ս. Գ., Հակոբյան Լ. Լ., ՀՀ գյուղատնտեսության էկոլոգոտնտեսագիտական պրոբլեմները. «Գյուղատնտեսության ն բնապահպանության հիմնախնդիրները» ժողովածուում, ՀՀ գյուղ. ակադ. հրատ., Երնան, 2001 34. Մատինյան Ա.Գ. «Բնօգտագործման էկոնոմիկա» մեթոդական ուղեցույց գործնական պարապմունքների համար, Երնան, 2012 35. Մեթոդական հանձնարարականներ արդյունաբերական ձեռնարկության էկոլոգիական անձնագրի լրացման ն վարման վերաբերյալ, ՏԳՊ ն էկոլոգ. նորմատ. գլխ. վարչ. հրատ., Մոսկվա, 1990 36. Մելքոնյան Կ. Ամիրջանյան Ժ. «Հայաստանի Հանրապետության հողերի դեգրադացիայի պատճառները ն բարելավման ուղիները», նույն տեղում, էջ 164-166 37. Շահնազարյան Բ. Ն. Գրիգորյան Հ. Վ., «Բնապահպանության գործունեության կազմակերպման սկզբունքները շուկայական հարաբերությունների պայմաններում», «Շուկայական տնտեսության զարգացման հիմնահարցերը ՀՀ ագրարային ոլորտում» ժողովածուում, Երնան, 1998թ. էջ 99-100 38. Ոռոգման համակարգերի վերականգնման ծրագիրը, ՀՀ գյուղ. նախար. հրատ., Երնան, 2000 39. Պետրոսյան Ա., Հայրապետյան է., Ավագյան Մ., «Երկրագործության համակարգերի զարգացման ուղիները Հայաստանի Հանրապետությունում», «Ագրարային գիտությունը ն բարփոխումները ))I դարի նախաշեմին» ժողովածուում, Երնան, 1998թ.մ էջ 157-159 40. Պետրոսյան Ա. Ժ. «Երկրագործության վարման բնապահպանական համակարգերի ն հողի հարկի տարբերակվամն կիրառման փոխադարձ կապի մասին, նույն տեղում, էջ 105-107 41. Սիմոնյան Բ. Ավագյան Ս. Մարկոսյան Ա. «Անտառմելորացիան ն հողի էկոլոգիան», նույն տեղում, էջ 172-173 42. Օրգանական կամ էկոլոգիական գյուղատնտեսության վարման խնդիրների մասին - «Ագրոլրատու», N 16, 2007.

43. ., “ 44. 45.

. . ”, 1998. . ., . ., , 1997, 272 .

.

,

. . . .

,

., 1988, 230 . . .,

46. 47.

.

., , ., 1995. . ., ,

48.

, . . “

,

. .– .: 1999, 319

., 1989.

.

., 26.06.1990 .,

,

.

50.

“

”( .

51.

52.

.

53.

., 1996, 458 .). .

0.0.04-90., . , - .:

.

: 233-319. . :

56.

: (

).

55.

.

.

49.

54.

”,

. . . ., 1999, . .“ ., 1998. . .

, 1990, 24

.

.

. – ., 1999, 286-303

, 2000. – 413 .,

.

.

. 290-302 ”,

.

.

– .

, 1997,

4, 9-11.

57. -

,

, , 58.

. .–

,

. ., 2002.

. ., 1980.

59. 60. 61. 62. , 63. :

. ., . ., . . .– . ., ., 1997 . ,

. .

.–

., 1996, 209 .

. . ., 1994, 316 . ,

,

.

.–

. .:

. ,

, 1997, 413 . :

64.

.

. 65. 66. 67. 68.

69. 70. 71. 72.

., 2000. . .– . . . – ., 1990, 200 . . . . . . .– . ( . ., ., . 2002 – 70 .). . . . ., 1984, 320 . . . . . – . . -

., 1984.

,

., 2001. :

.

., 2000. .

. .,

. ., .

. 1998, 200 . , ., 2000. . ., 1998.

ՀԱԿՈԲÚԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ ԼԵՎՈՆԻ

ԲՆՕԳîԱԳՈՐÌՄԱՆ ¾ԿՈՆՈՄԻԿԱ

ՈւêՈւՄՆԱԿԱՆ ÒԵèՆԱՐԿ

Երնան 2074

ȺɄɈɉəɇ ɅȿȼɑȿɇɄɈ ɅȿȼɈɇɈȼɂɑ

ɗɄɈɇɈɆɂɄȺ ɉɊɂɊɈȾɈɉɈɅɖɁɈȼȺɇɂə ɍɑȿȻɇɈȿ ɉɈɋɈȻɂȿ

ȿɪɟɜɚɧ 2014

êտորագրվաÍ ¿ տպագրության 31.05.2014թ.. ÂÕթÇ ãա÷ëÁ 60x84 1/16 , 25,75 տպ. մամուլ, 20,6 Ñրատ. մամուլ äատվեր 141: ՏպաùանաÏ 200: ՀԱԱՀ-Ç տպարան, Տերյան 74